De adoratione et cultu in spiritu et veritate
ΠΙΝΑΞ ΤΗΣ∆Ε ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ.
ΛΟΓΟΣ Αʹ.Περι της εις φαυλοτητα του ανθρωπου παρατροπης, και
αιχμαλωσιας της εις αμαρτιαν· και ομου περι κλησεως και επιστροφης της κατα
μεταγνωσιν, και της εις το αμεινον αναδρομης. ΛΟΓΟΣ Βʹ. Ὅτι αμηχανον διαφυγειν
τον εξ αμαρτιας θανατον και την του διαβολου πλεονεξιαν, ει μη δι' αγιασμου του
κατα Χριστον. Και οτι ουκ εν νομωι η δικαιωσις, αλλ' εν Χριστωι. ΛΟΓΟΣ Γʹ. Περι
του αυτου. ΛΟΓΟΣ ∆ʹ. Ὅτι τον κεκλημενον εις δικαιωσιν παρα Θεου, και
λελυτρωμενον αυτωι κατακολουθειν χρη, και παραιτεισθαι μεν τον εις φαυλοτητα
μαλακισμον, ζηιν δε μαλλον επειγεσθαι συννομως και νεανικως ΛΟΓΟΣ Εʹ Ἔτι
περι ανδρειας, της εν Χριστωι. ΛΟΓΟΣ ςʹ. Ὅτι χρη Θεωι τωι κατα φυσιν ημας
προσκεισθαι μονωι, και αγαπαιν αυτον εξ ολης ψυχης και καρδιας. ΛΟΓΟΣ Ζʹ. Περι
της εις αδελφους αγαπης. ΛΟΓΟΣ Ηʹ. Ἔτι περι αγαπης της εις αδελφους, και κατα
του κλεπτοντος μοσχον η προβατον. ΛΟΓΟΣ Θʹ. Περι της εν πνευματι και αληθειαι
προσκυνησεως, και περι της αγιας σκηνης οτι τυπος ην της εν Χριστωι Ἐκκλησιας.
ΛΟΓΟΣ Ιʹ. Περι των εν τηι αγιαι σκηνηι. ΛΟΓΟΣ ΙΑʹ. Περι ιερωσυνης, και οτι τυπος
ην η κατα νομον της εν Χριστωι ΛΟΓΟΣ ΙΒʹ. Περι ιερωσυνης. ΛΟΓΟΣ ΙΓʹ. Ἔτι περι
ιερωσυνης. ΛΟΓΟΣ Ι∆ʹ. Ὅτι χρη τους φοιταιν εθελοντας εν εκκλησιαις καθαρους
και εκνενιμμενους ειναι την εξ αμαρτιας κηλιδα, και ουτω παριστασθαι τωι Θεωι.
ΛΟΓΟΣ ΙΕʹ. Ὅτι χρη καθαρους και εκνενιμμενους την αμαρτιαν παριστασθαι τωι
Θεωι. Και οτι εν Χριστωι παλιν ημιν η καθαρσις. ΛΟΓΟΣ Ιςʹ. Ὅτι χρη προσαγειν
ημας θυσιας πνευματι κας και δωροφοριας Θεωι. ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ. Περι εορτων αγιων.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ
ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ.
ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ
Περι της εις φαυλοτητα του ανθρωπου παρατροπης, και
αιχμαλωσιας, της εις αμαρτιαν, και ομου περι κλησεως και επιστροφης,
της κατα μεταγνωσιν, και της εις το αμεινον αναδρομης.
Ποι δη και ποθεν ερεσθαι μεν δη, περιττον οιμαι που. Φαιης γαρ αν, ευ οιδ'
οτι, μελλησας ουδεν, ως οικοθεν τε και ως ημας. {ΠΑΛΛΑ∆ΙΟΣ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡΙΛΛΟΣ.} ∆ελτιον δε δη σοι τουτι το εν χεροιν, ο τι; {ΠΑΛΛ.} Βιβλος Ευαγγελικη,
Ματθαιου τε και Ἰωαννου συγγραφη. {ΚΥΡ.} Οιει δε αυτην οποι τε και οτωι
διακομιζεσθαι δειν; Ου γαρ που θυραιος γε ιων εκμελετυης αν, ω Παλλαδιε. Πονοι
τε μαλλον οι επι τωιδε γλυκεις, οικοι τε και εν σχοληι. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
Ἐντευξομενος δε αφιγμαι σοι. Και δελτον αγω την ιεραν· μυρια γαρ οσα πεπονηκως,
ουδεν ο τι μαλλον εχω νοειν τι αν γενοιτο δηλουν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος,
επι μεν τωι Ματθαιωι, λεγων· «Μη νομισητε οτι ηλθον καταλυσαι τον νομον, η τους
προφητας. Ουκ ηλθον καταλυσαι, αλλα πληρωσαι. Ἀμην γαρ λεγω υμιν· εως αν
παρελθηι ο ουρανος και η γη, ιωτα εν, η μια κεραια ου 68.136 μη παρελθηι απο του
νομου, εως αν παντα γενηται.» Ἐν δε γε τηι κατα τον Ἰωαννην συγγραφηι, προς την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

εκ της Σαμαρειας γυναικα· «Πιστευε μοι, γυναι, οτι ερχεται ωρα, οτε ουτε εν τωι ορει
τουτωι, ουτε εν Ἱεροσολυμοις προσκυνησετε τωι Πατρι. Ὑμεις προσ-κυνειτε ο ουκ
οιδατε· ημεις προσκυνουμεν ο οιδαμεν, οτι η σωτηρια εκ των Ἰουδαιων εστιν. Ἀλλα
ερχεται ωρα, και νυν εστιν, οτε οι αληθινοι προσκυνηται προσκυνησουσι τωι Πατρι
εν πνευματι και αληθειαι. Και γαρ ο Πατηρ τοιουτους ζητει τους προσκυνουντας
αυτον. Πνευμα ο Θεος, και τους προσκυνουντας αυτον, εν πνευματι και τηι αληθειαι
δει προσκυνειν.» {ΚΥΡ.} Ειτα τι το αναντες ειναι σοι δοκουν, ως εν γε δη τουτοις; Τι
δε δη το βαθυ και δυσεφικτον; ερομενωι φρασον. {ΠΑΛΛ.} Ἐθων μεν των
αρχαιοτερων αποφοιταιν, και της εν Νομωι δικαιοσυνης καταληξαι δειν ιερος ημιν
επιταττει λογος. Ἔφη δε ο Παυλος τοις ταυτης εφιεμενοις και μετα την πιστιν·
«Κατηργηθητε απο του Χριστου, οιτινες εν Νομωι δικαιουσθε, της χαριτος εξεπεσατε.
Ἡμεις γαρ πνευματι εκ πιστεως ελπιδα δικαιοσυνης απεκδεχομεθα.» Πολιτειας δε
της κατα τον Νομον, και τοι λαμπρα και μεγαλα δεικνυων ημιν εφ' εαυτωι τα
αυχηματα, παλιν φησιν· «Ἅτινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν.
Ἀλλα μενουνγε και ηγουμαι τα παντα ζημιαν, δια το υπερεχον της γνωσεως του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι σκυβαλα
ειναι, ινα Χριστον κερδησω, και ευρεθω εν αυτωι μη εχων εμην δικαιοσυνην, την εκ
Νομου, αλλα την εκ πιστεως Χριστου, την εκ Θεου δικαιοσυνην.» Ουκ αμωμητον δε
ειναι την αρχαιαν εντολην διεβεβαιουτο σαφως. Ταυτηιτοι φησι και αντ' εκεινης
ημιν εισκεκομισθαι χρησιμως την δια Χριστου και νεαν, τουτ' εστι, την ευαγγελικην.
Γραφει δε ουτως· «Ἀθετησις μεν γαρ γινεται προσαγουσης εντολης, δια το αυτης
ασθενες και ανωφελες. Ουδεν γαρ ετελειωσεν ο Νομος, επεισαγωγη δε κρειττονος
ελπιδος, δι' ης εγγιζομεν τωι Θεωι.» Και παλιν· «Ει γαρ η πρωτη εκεινη ην αμεμπτος,
ουκ αν δευτερας εζητειτο τοπος.» Μεμφομενος γαρ αυτους λεγει· «Ἰδου ημεραι
ερχονται, λεγει Κυριος, και συντελεσω επι τον οικον Ἰσραηλ, και επι τον οικον
Ἰουδα διαθηκην καινην, ου κατα την διαθηκην, ην εποιησα τοις πατρασιν αυτων εν
ημεραι επιλαβομενου μου της χειρος αυτων, εξαγαγειν αυτους εκ γης Αιγυπτου, οτι
αυτοι ουκ ενεμειναν εν τηι διαθηκηι μου, καγω ημελησα αυτων, λεγει Κυριος. Ὅτι
αυτη η διαθηκη, ην διαθησομαι τωι οικωι Ἰσραηλ μετα τας ημερας ταυτας, λεγει
Κυριος, διδους νομους μου εις την διανοιαν αυτων, και εις την καρδιαν αυτων
επιγραψω αυτους.» Ἐξοχως δε το της καινοτητος ονομα συνιεις τε και ερμηνευων·
«Ἐν τωι λεγειν,» φησι, «καινην, πεπαλαιωκε την πρωτην· το γαρ παλαιουμενον και
γηρασκον, εγγυς αφανισμου.» Ει τοινυν τετελειωκε μεν ο Νομος ουδεν, αθετησις δε
της αρχαιας γεγονεν εντολης και της δευτερας επεισφορα, προσοικειουσης ημας τωι
68.137 Θεωι, τι δη αρα φησιν ο Σωτηρ, «Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα
πληρωσαι;» και οτι, «Προσηκει προσκυνειν ημας εν πνευματι και αληθειαι τωι Θεωι
και Πατρι;» ∆ηλοι γαρ, οιμαι, τουτι, το αποπαυσασθαι δειν ημας ηθων και λατρειας
της κατα τον νομον. {ΚΥΡ.} Ὡς εις πλατυ ζητηματων εξοιχηι πελαγος! Ποιος γαρ αν
αρκεσειε νους, τοις ουτω λεπτοις θεωρημασιν ενατενισαι λαμπρως, ως τοις παλαι
τεθεσπισμενοις δια του πανσοφου Μωσεως, αδελφην οια περ και γειτονα, και δια
των αυτων ιουσαν πραγματων, την νεαν ημιν επιδειξαι Γραφην, και της νομικης
πολιτειας ου σφοδρα διωικισμενην την εν Χριστωι ζωην, ει προς θεωριαν αγοιτο την
πνευματικην τα τοις αρχαιοις διωρισμενα. Τυπος γαρ ο νομος και σκια, και της
ευσεβειας η μορφωσις ως εν ωδισιν ετι, και κεκρυμμενον εν εαυτηι το της αληθειας
εχουσα καλλος. Ἢ ουχ ωδε εχειν ερεις οπερ εφην; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μενουν. Ἀλλα τις
αν γενοιτο τουτου η διασαφησις; Ἢ τις ο τροπος του πολιτευεσθαι μεν Ευαγγελικως
εξηφθαι ετι δοκειν της αρχαιας εντολης, και πληρουν οιεσθαι τα δια Μωσεως; {ΚΥΡ.}
Ουχ απλους ο λογος, ως αν τις εικασειε· χρημα δε, οιμαι, και πολυσχιδες και
πολυμορφον η αρετη· και της εν Χριστωι πολιτειας τα αυχηματα, δια πλειστης οσης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ημιν της αγαθουργιας εκποικιλλεται. Και γουν ο θεσπεσιος ∆αβιδ εν ψαλμωι τωι
τεταρτωι και τεσσαρακοστωι παριστησι μεν τωι Χριστωι, παρθενον αγνην, ως εν ταξει
βασιλιδος, την Ἐκκλησιαν, περιχρυσον δε αυτηι και πεποικιλμενην περιτιθησι
στολην, ουτω λεγων· «Παρεστη η βασιλισσα εκ δεξιων σου, εν ιματισμωι διαχρυσωι
περιβεβλημ μενη και πεποικιλμενη.» Του μεν διαχρυσου, το εντιμον και περιφανες,
καθαπερ εγωιμαι, του δε ποικιλου, το πολυειδες της αρετης ευ μαλα
κατασημαινοντος. Ευπρεπεστατη γαρ λιαν η Ἐκκλησια, κοσμον εχουσα τον νοητον,
ου τοις της σαρκος ορωμενον οφθαλμοις, αλλ' εις νουν εσω και καρδιαν, τον εν τωι
κρυπτωι νοουμενον Ἰουδαιον, δια πλειστων ημιν οσων ωραισμων ευφυα και
εξαιρετον αστειως εκφαινοντα. Ὡς γαρ ο μακαριος γραφει Παυλος· «Ου γαρ ο εν τωι
φανερωι Ἰουδαιος εστιν, ουτε μην εν τωι φανερωι εν σαρκι περιτομη, αλλ' ο εν τωι
κρυπτωι, Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας, εν πνευματι ου γραμματι, ου ο επαινος ουκ
εξ ανθρωπων, αλλ' εκ του Θεου.» {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν, ειπε μοι, της εν πνευματι
περιτομης εισκεκομισμενης, και θυσιων των κατα τον νομον ανατετραμμενων, και
τοπον ουδενα παρ' ημιν εχουσης της πολιτειας, ουκ απιθανον πως ειναι δοκει το
φαναι Χριστον, «Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα πληρωσαι;» Ἢ ειπερ ουχ
ωδε εχει, διακωλυσειεν αν οιμαι που και ημας ουδεν, βουθυσιαις μεν και λιβανωτοις
τον των ολων καταγεραιρειν Θεον, προσκομιζειν δε αυτωι τρυγονας και περιστερας,
και ει τι δραιν ετερον τοις αρχαιοτεροις νενομισται, τουτο και ημας αυτους
επειγεσθαι πληρουν.
68.140 {ΚΥΡ.} Και μην, ω εταιρε, πολυ του πρεποντος
αποκομιζηι μακραν· ανατετραφθαι γαρ οιει τον νομον, ως ουδεν απωνασθαι μεν των
αυτου, και αχρειον εχοντα παντελως την εις παν οτιουν των αναγκαιων δηλωσιν,
ουχι μετατετραφθαι μαλλον αυτον εις αληθειας ενδειξιν, καιτοι του μακαριου
γραφοντος Παυλου· «Νομον ουν καταργουμεν δια πιστεως; μη γενοιτο! αλλα νομον
ιστανομεν.» Παιδαγωγει γαρ ο νομος, και αποφερει καλως εις το επι Χριστωι
μυστηριον. Ειναι δε φαμεν τα παλαι δια Μωσεως τοις αρχαιοτεροις τεθεσπισμενα,
στοιχεια της αρχης των λογων του Θεου. Ει δε παρωσομεθα τον παιδαγωγον, τις
ημας ετι διακομιει προς το Χριστου μυστηριον; Και ει παραιτοιμεθα το μαθειν τα
στοιχεια της αρχης των λογιων του Θεου, πως αν ετι λοιπον, η ποθεν αφιξομεθα
προς το τελος; Ἢ γαρ ου κατα τας Γραφας πληρωμα νομου και προφητων ο Χριστος;
{ΠΑΛΛ.} Ναι. {ΚΥΡ.} Γεγραπται γαρ ωδι. Πληρωμα δε νομου και προφητων, ειη αν·
εις αυτον οιμαι που παντος ορωντος και τετραμμενου προφητικου τε και νομικου
θεσπισματος. Τοιγαρτοι εφασκε τας των Ἰουδαιων απειθειας εκδυσωπων· «Μη
δοκειτε, οτι εγω κατηγορησω υμων προς τον Πατερα· εστιν ο κατηγορων υμων
Μωσης, εις ον υμεις ηλπικατε. Ει γαρ επιστευετε Μωσηι, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ
εμου εκεινος εγραψεν. Ει δε τοις εκεινου γραμμασιν ου πιστευετε, πως τοις εμοις
ρημασι πιστευσετε;» Ἀφιχθαι δη ουν ει λεγοι, καταλυσων μεν ουδαμως τον νομον,
αποπερανων δε μαλλον αυτον, μη την εις απαν ανατροπην των παλαι
τεθεσπισμενων ειργασθαι διανοου· μαλλον δε μεταπλασμον ωσπερ τινα, και ιν'
ουτως ειπω, μεταχαραξιν των εν τυποις επι το αληθες. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.}
Και δη τοιουτον εδει γενεσθαι παρα Χριστου. Οι την εν πιναξι και γραφαις
ευτεχνιαν εξησκηκοτες, ουκ ευθυς του γραφειν αρχομενοι, το ανενδεως εχον, και εις
απαν απηρτισμενον επιφερουσιν ειδος ταις γραφαις, εν ειδει προτερον και
ακαλλεστερωι χρωματι σκιαγραφουντες ευ μαλα, και ωνπερ αν ελοιντο τυχον
αμυδροτερων ετι τους τυπους προαναφαινοντες, ειτα ταις σκιαις επαλειφοντες, το
εκαστηι πρεπον τε και αρμοδιωτατον σχημα, μεταφερουσι τους τυπους εξ ειδος το
εμφανες, και ασυγκριτως αμεινον, η το εν αρχαις. Ἢ ουχ ωδε εχει; {ΠΑΛΛ.} Ἔγωγε
φημι. {ΚΥΡ.} Οι δε δη την χαλκουργικην επιτηδευοντες εμπειριαν, ανδριαντα τυχον
ει βουλοιντο διαπηγσθαι, κηρωι μεν το πρωτον εις ειδος αγουσιν αδρανες, ειτα πυρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

κατατηκοντες, επιχεουσι τον χαλκον, αγουσι τε ουτω προς το αρτιως εχον ειδος τε
και καλλος ευ μαλα το τεχνουργουμενον. Ἐπιῤριφθεισης δε ταις σκιαις της των
χρωματων πολυειδιας, και μην και χαλκου τα εκ κηρου κατατηκοντος, δοξειε
68.141 μεν αν ηθετησθαι τε και ανατετραφθαι βραχυ. τα πρωτα τε και εν αρχηι
σχηματα. Ἔχει δε ουχ ουτω το χρημα τηι φυσει. Φαιεν γαρ αν αληθευοντες,
χαλκουργος τε και γραφευς· Ου κατελυσαμεν τας σκιας, ουκ εις αχρειοτητα παντελη
τους τυπους επεμψαμεν, πεπληρωκαμεν δε μαλλον. Ὃ γαρ ην ιδειν ως εν σκιαις ετι
και τυποις αφανεστερον τε και ακαλλεστερον, τουτο προβεβηκεν επι το αμεινον τε
και εμφανεστερον. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Και ειπερ τις ελοιτο πολυπραγμονειν
αληθως την ιεραν τε και θεοπνευστον Γραφην, εισεται δη παντως αληθες υπαρχον, ο
φημι. Καλυμμα γαρ ετιθει Μωσης επι το προσωπον αυτου, δια το μη δυνασθαι τους
υιους Ἰσραηλ ατενιζειν εις το προσωπον αυτου, κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Και
τι δη τουτο παραδηλοι; {ΚΥΡ.} Ταις γαρ Ἰουδαιων διανοιαις παχυτεραις ουσαις ετι
οιστα μεν πως ην τα εξωφανη του νομου, φημι δε δη παλιν τα δια μονου του
γραμματος, αφορητα δε και απροβλητα παντελως, τα εσω κεκρυμμενα, και ιν' ουτως
ειπωμεν το των νοηματων προσωπον αληθες. Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος ημιν
γραφει Παυλος· «Ἄχρι γαρ της σημερον ημερας το αυτο καλυμμα επι τηι αναγνωσει
της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται. Ἀλλ'
εως σημερον, ηνικα αναγινωσκηται Μωσης, καλυμμα επι την καρδιαν αυτων
κειται.» Ἀλλ' ωδε μεν δη τα των Ἰουδαιων εστατω. «Ἡμειςδε δη παντες,
ανακεκαλυμμενωι προσωπωι,» φησιν, «την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την
αυτην εικονα μεταμορφουμεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου
πνευματος· ο δε Κυριος το πνευμα εστιν.» Ὥσπερ γαρ οι εν εσοπτρωι βλεποντες
εικονα και τυπον του αληθους, και ουκ αυτο που το αληθες εγκαταθρησειαν αν,
κατα τον αυτον οιμαι τροπον, οι της εν Χριστωι πολιτειας το καλλος επιθυμουντες
ιδειν, καθαπερ εσοπτρωι τωι νομωι χρωμενοι κατορθωσειαν αν ως αριστα το
ποθουμενον. Την γαρ αυτην των πραγματων εικονα μεταπλαττοντες εις αληθειαν,
εισονται καθαρως το οτι μαλιστα δοκουν και ευαρεστον τωι Θεωι. {ΠΑΛΛ.} Ειτα τις αν
γενοιτο τυχον ο λογος του μη εν αρχαις τοις παλαι, το νεον τε και Ευαγγελικον
δεδοσθαι χρησμωδημα· τυπους δε μαλλον νενομοθετησθαι και σκιας; {ΚΥΡ.} Το μεν
ακριβες της οικονομιας, και οπως αν εχοι ταυτι, κατα γε το αληθεστερον, αναθετεον
ευσεβως τωι παντα ειδοτι Θεωι. Λογισμοι δε ημας εννοιων αγαθων αμοιρειν ουκ
ειδοτες, αποφερουσι πως καν γουν εις μετριαν ειδησιν, η και ταχα που προς το
ειδεναι δοκειν της οικονομιας την προφασιν. Φαμεν ουν, οτι παιδαγωγιας εδει
πολλης, και ανατροφης τροπον τινα νηπιοπρεπους, τοις εξ Αιγυπτου λελυτρωμενοις.
Παχυνοι γαρ ησαν ετι και ευπαραφοροι κομιδηι προς παν οτιουν των απηχεστατων.
∆υσαπο 68.144 νιπτον δε παντελως την φιλοσαρκιαν ηῤρωστηκοσι, και
δυσδιαφυκτοις παθεσιν εγκατειλημμενοις, ανεφικτον πως ην ετι και ουχ ετοιμον
ελειν το ευθυς αναθρωσκειν δυνασθαι προς το αγαν αστειον, ως και ζωης τινα
τροπον επανελεσθαι, τυχον της ουτω λαμπρας και υπερφυους, ως περιπατειν μεν επι
της γης, εχειν δε το πολιτευμα εν ουρανοις, κατα το γεγραμμενον. Ἦ γαρ ουχι
τελειων μεν εστιν η στερεα τροφη, γαλα δε τοις ετι νηπιοις το πρεπωδεστερον;
{ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ἔδει τοινυν παιδαγωγιας μεν της εν τυποις, ετι νηπιοις,
και ιν' ουτως ειπωμεν, τρυφερωτερας ανατροφης, ουχι του προς τελειοτητα
διαταττοντος λογου, και αποκομιζειν οιου τε προς το αρτιως εχον. Ἐλαφροι δε
ουτως και ολιγογνωμονες, και προς παν οτιουν ευκολοι των παθων, αλοιεν αν οι εξ
Ἰσραηλ· ως ειπερ τις εν αυτοις ακριβης ην βασανος ηθων και εγχειρηματων, ουδε αν
οιμαι σκιας ηξιωντο. Και τουτο δεδειχεν ο Μωσης. Θεου γαρ προσταττοντος, ανεθορε
μεν εις το ορος αυτος, τον νομον υποδεξομενος. Οι δε παραχρημα κατωλισθον εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αποστασιν. Μεμοσχοποιηκασι γαρ, φαναι τε οι δειλαιοι τετολμηκασιν· «Ουτοι οι
θεοι σου, Ἰσραηλ, οιτινες ανηγαγον σε εκ γης Αιγυπτου.» Ἐπι ουν ταις ουτω δειναις
ελαφριαις εδυσφορει μεν ο Μωσης, κατεῤρηγνυ δε τας πλακας, εν αις ην ο νομος,
ουδε σκιας η τυπων, η καν γουν ολως παιδαγωγιας της ανωθεν αξιους ειναι νομισας
τους οις γε τοσουτον αποπληκτος ην ο νους, ως αμνημονησαι μεν των ουτω
τεθαυμασμενων, α δια της θειας ισχυος υπερ αυτων εξεπραττετο, μοσχωι δε το σεβας
αναθειναι παλιν, και της εν Αιγυπτωι λατρειας ελθειν ες αναμνησιν. Ἀλλ' εν πλαξι
μεν λιθιναις εσκιογραφειτο τοτε τοις αρχαιοτεροις ο νομος εν δακτυλωι Θεου, καθα
γεγραπται. Τυπος δε ην εκεινα των καθ' ημας εν Χριστωι γενεσθαι πεπιστευμενων.
Καταγραφει γαρ ωσπερ εν ημιν της εαυτου βουλης την ειδησιν ο παντων ∆εσποτης
Θεος, οιονει καλαμωι χρωμενος τωι Υιωι εν Πνευματι. Ὠνομαζε γαρ ουτως αυτον δια
∆αβιδ, λεγων· «Ἡ γλωσσα μου καλαμος γραμματεως οξυγραφου.» Ἐνεχαραξε γαρ
ταις απαντων καρδιαις ο του Πατρος καλαμος, τουτ' εστιν, ο Υιος, την παντος
ειδησιν αγαθου, οιονει τινι δακτυλωι Θεου, τωι τε του Πατρος, και τωι ιδιωι χρωμενος
Πνευματι. ∆ακτυλον γαρ ωνομασε το Πνευμα Θεου, λεγων, ποτε μεν, «Ει δε εγω εν
Πνευματι Θεου εκβαλλω τα δαιμονια·» ποτε δε αυ, «Ει δε εν δακτυλωι Θεου εκβαλλω
τα δαιμονια.» Ἐπιστολην δε ημας την πνευματικην και ο Παυλος εκαλει, λεγων· «Ἡ
επιστολη ημων υμεις εστε εγγεγραμμενη εν ταις καρδιαις ημων, γινωσκομενη και
αναγινωσκομενη υπο παντων ανθρωπων, φανερουμενοι οτι εστε επιστολη Θεου
διακονηθεισα υφ' ημων, εγγεγραμμενη, ου μελανι, αλλα Πνευματι Θεου ζωντος, ουκ
εν πιναξι λιθιναις, αλλ' εν πλαξι καρδιας σαρκιναις.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' οτι μεν τυποι και
σκιαι τα κατα 68.145 τον νομον, φαιην αν και αυτος, ευ ισθι τοι. Φερε δη ουν
λεπτον τε και ακριβη τοις εν τυπωι κεχρησμωιδημενοις ενιεντες τον νουν,
πολυπραγμονωμεν ευ μαλα της αληθειας το καλλος. Ειη γαρ αν ουτω λοιπον ουδενι
των οντων ασυμφανες της εν πνευματι λατρειας το μυστηριον. {ΚΥΡ.} Και μην, ω
γενναιε, καταπεφρικα τοι σφοδρα εικοτως, δυσοκνοτατα τε ειμι προς τουτο λιαν.
Ειεν γαρ οιμαι που τοις καθ' ημας ουχ αλωσιμα, τα ουτως ανωικισμενην και
υπερτενη λαχοντα την θεωριαν. Χρηναι δε οιμαι λεγειν ανασκοπουμενωι το βαθος
των εν τωι νομωι θεωρηματων· «Τις σοφος και συνησει ταυτα; και συνετος, και
επιγνωσεται αυτα;» {ΠΑΛΛ.} Ουκ ατραχυ μεν το χρημα, ω ταν. «Αιτειτε» δε ομως,
φησιν ο Χριστος, «και δοθησεται υμιν· ζητειτε και ευρησετε, κρουετε και
ανοιγησεται υμιν.» {ΚΥΡ.} Ἰτεον δη ουν επι το χρηναι φιλοθηρειν το τελουν εις
ονησιν· και δη και ικετηριαν προανατεινωμεν λεγοντες· «Ἀποκαλυψον τους
οφθαλμους μου, και κατανοησω τα θαυμασια σου εκ του νομου σου.» ∆ει δε ημας,
ως εοικε, προ γε των αλλων ειπειν, την τε εις φαυλοτητα του ανθρωπου
παρατροπην, δουλειας τε περι, και αιχμαλωσιας της υπο τωι παντων εχθρωι, οπως τε
και τινα τροπον ταυτι παρ' ημων και εν ημιν εκπραττεται. Προσεπειπειν δε δη ουτω,
και τινα χρη τροπον απονευειν του κακου, και αποσειεσθαι μεν της επ' εκεινωι
δουλειας τον ζυγον, αναθρωσκειν δε αυ προς το εν αρχαις, διασωζοντος και
επαμυνοντος του Θεου. Τηιδε γαρ ημιν ιοντος του λογου οδωι τηι πρεπουσηι, προσηκοι
αν, οιμαι, και τα λοιπα. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα διανοηι. {ΚΥΡ.} Το γαρ τοι καρποφορειν
δυνασθαι τωι Θεωι και προσαγειν θυσιας πνευματικας, ηγουν ανδριζεσθαι, και
ευδοκιμειν, κατορθουν εθελοντας την αρετην, ουχι δηπου πρεποι αν τοις ουτω
δουλειας και παθων αναγκης απηλλαγμενοις, αλλ' οις ηδη πως ο νους ανανηφει
προς το ελευθερον, και ουκ αμελετητον εχει το αποσειεσθαι τον ζυγον της του
διαβολου πλεονεξιας. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι, νοεις γαρ ορθως. {ΚΥΡ.} Και δη και
λεγωμεν, ως πεποιηται μεν ο ανθρωπος εν αρχαις, αμαρτιας μεν και παθων
ανωτερω πως ετι την διανοιαν εχων, ου μην ανεπιδεκτος παντελως της εφ' οπερ αν
ελοιτο παρατροπης. Ἐδοκει γαρ εχειν ορθως τωι παντων αριστοτεχνηι Θεωι, των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ιδιων θεληματων αναπτειν αυτωι τας ηνιας, και αναθειναι δραιν το δοκουν
αυτοκελευστοις ορμαις. Προαιρετικην γαρ εδει, και ουχ ωσπερ εξ αναγκης ορασθαι
την αρετην, αλλ' ουδε φυσεως νομοις αδιαπτωτως ερηρεισμενην· ιδιον γαρ αν ειη
τουτι της ανωτατω πασων ουσιας και υπεροχης. Ἐπειδη δε τοις της ιδιας φυσεως
λογοις το ζωον απηρτιστο τεχνουργουντος Θεου, κατεπλουτει παραχρημα την προς
αυτον ομοιωσιν. Ἐνεχαραττετο γαρ αυτωι της θειας φυσεως η εικων, εμφυσηθεντος
αγιου Πνευματος. 68.148 Αυτο γαρ εστιν η πνοη της ζωης, επει τοι ζωη κατα φυσιν
ο Θεος. {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν ψυχη τωι ανθρωπωι το θειον εγενετο πνευμα; {ΚΥΡ.} Και πως
ουκ ατοπον κομιδηι το τηιδε νοειν; Ἦ γαρ αν ατρεπτος, και αυτη που διαμεμενηκεν η
ψυχη· νυνι δε εστι τρεπτη. Τρεπτον δε ουτι που το πνευμα εστιν. Ἢ ειπερ το
τρεπεσθαι νοσει, επ' αυτην ο μωμος την θειαν αναδραμειται φυσιν; ειπερ εστι του
Θεου και Πατρος, και μην και του Υιου, το ουσιωδως εξ αμφοιν, ηγουν εκ Πατρος δι'
Υιου προχεομενον Πνευμα. Ἀμαθες ουν αρα το εις ψυχην οιεσθαι μεταπεπλασθαι το
Πνευμα, και εις ανθρωπου μεταχωρησαι φυσιν. Ἀλλ' εψυχουτο μεν το
πλαστουργηθεν αῤρητωι δυναμει· κατεκαλλυνετο δε παραχρημα τηι του πνευματος
δοσει. Ἦν γαρ ουχ ετερως την θειαν ημας εικονα δυνασθαι πλουτειν. {ΠΑΛΛ.} Ευ
λεγεις. {ΚΥΡ.} Κατακοσμησας δη ουν το τεχνημα Θεος, την εν παραδεισωι διαιταν
εχαριζετο. Ἐπειδη δε εδει τον ουτως κατηγλαισμενον, και τηι των ανωθεν αγαθων
αφθονιαι κατεστεμμενον, μη ευκολως αναφερεσθαι προς αλαζονειαν εαιν, αγνοουντα
την δουλειαν, και ως εστι μετρον των οικετικων (το γαρ τοι λιαν ευρυ προς το
ευκλεες, και το αμετρως ελευθερον, αποφερει προς το υπεροφρυ και επαρατον
παθος), προφασις αυτωι του μη αγνοειν τον ∆εσποτην, εγκρατειας εδοθη νομος· ινα
δι' αυτου καλοιτο προς αναμνησιν αει του μετ' εξουσιας προστεταχοτος, και ειδειη
σαφως, ως εστιν υπεζευγμενος τοις του κρατουντος θεσμοις. Ἀλλ' ουκ ηρεμει το
ανοσιον εκεινο και θεομισες θηριον. {ΠΑΛΛ.} Φαιης αν οιμαι που τον Σαταναν, ος
των ουρανιων αψιδων αστραπης δικην κατηκοντιζετο· νοσειν γαρ αυτωι
μειρακιωδως εδοκει το θελειν ειναι Θεος, και τα υπερ φυσιν την εαυτου
παραδηλων, εφανταζετο. {ΚΥΡ.} ∆ιατεκμαιρηι καλως. Φθονου γαρ και αμαρτιας
ευρετης ων, και πατηρ, απρακτειν ουκ ηθελε περι το επι γης ζωον, τουτ' εστι, τον
ανθρωπον. Ειτα δολωι και απαταις υπελθων, παρεκομισεν εις παρακοην, πανουργιας
οργανωι τωι γυναιωι χρωμενος. Ἀει γαρ πως ημας κατασειουσι προς το ακαλλες, τουτ'
εστιν, εις αμαρτιαν, αι συν ημιν τε και εν ημιν ηδοναι· ηδονης δε τυπος, η γυνη·
θωπειαις δε ταις εξ ηδονων καταθει πολλακις επι το ανεθελητον ο νους. Ὅπερ ουν
εν Ἀδαμ ως εν παχει πραγματων και αισθητως οραται συμβεβηκος, τουτο και εν
εκαστωι των καθ' ημας, νοητως τε και κεκρυμμενως κατιδοι τις αν πληρουμενον.
Προανατελλουσα γαρ ηδονη καταγοητευει τον νουν, και κατα βραχυ υποσπαι προς το
οιεσθαι λοιπον, το μηδεν ειναι παντελως, του θειου νομου παραβασιν. Και
πιστωσεται λεγων ο Χριστου μαθητης· «Μηδεις πειραζομενος, λεγετω οτι Ἀπο Θεου
πειραζομαι. Ὁ γαρ Θεος απειραστος εστι κακων· πειραζει δε αυτος ουδενα. Ἕκαστος
δε πειραζεται 68.149 υπο της ιδιας επιθυμιας εξελκομενος και δελεαζομενος. Ειτα η
επιθυμια συλλαβουσα τικτει αμαρτιαν· η δε αμαρτια αποτελεσθεισα, αποκυει
θανατον. {ΠΑΛΛ.} Ἀτρεκης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἀπεμπολησασα δη ουν την παρα Θεου
χαριν, και γυμνωθεισα ηδη των εν αρχαις αγαθων, εξεπεμπετο μεν του παραδεισου
της τρυφης, μετεπλαττετο δε προς το ακαλλες ευθυς η ανθρωπου φυσις, φθορας δε
εισω πεσουσα λοιπον ανεδεικνυτο. {ΠΑΛΛ.} Ἀναγκαιως. Ἔνδεια γαρ οιμαι των παρα
Θεου χαρισματων, ουδεν ετερον εστιν η παντος αποπτωσις αγαθου. Ἀῤρωστησειε δ'
αν η ανθρωπου φυσις και μαλα ραιδιως την εις παν οτιουν των εκτοπων παραφοραν,
ει μη ανεχοι προς αρετην αυτην η του διασωζοντος χαρις, τοις ανωθεν και παρ'
εαυτης αγαθοις πλουτιζουσα. {ΚΥΡ.} Ευ λεγεις. Συναινεσαιμι γαρ αν και μαλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εικοτως· τρεφει μεν γαρ εις αλκην την πνευματικην ο αρτος ο ζων, τουτ' εστιν, ο του
Θεου λογος. Γεγραπται γαρ, οτι «Και αρτος στηριζει καρδιαν ανθρωπου.» ∆ουλειας
δε απαλλαττει και παθων, και τοις εις ελευθεριαν αυχημασιν ευ μαλα καταχρυσοι.
Συνεσταλκοτος δε ωσπερ την χειρα του Θεου, και την εν τουτοις ημιν χορηγιαν ου
διανεμοντος· πασα αναγκη πως και ανεθελητοις ημας περιπιπτειν κακοις, και αρετης
μεν απασης απωλισθειν, υπελθειν δε ωσπερ τον ετερου ζυγον, ηκειν τε ες τουτο
κακων και πλεονεξιας, ως αγχου γενεσθαι λοιπον του και αυτην απολεσαι την εις
παν οτιουν των αγαθων υπηρετουσαν ημιν και συνωικισμενην συνεσιν, και σοφιας
ερημην της κατα Θεον αποφανθηναι τε παντελως την του παθοντος καρδιαν,
εκπεπορνευμενην ωσπερ τωι Σαταναι, και υπενεχθεισαν ευκολως υβρεσι τε και
ασελγειαις ταις υπ' αυτου. {ΠΑΛΛ.} Ἐκδειξειας αν οπως, η ψιλοις εασεις επινηχεσθαι
λογισμοις; {ΚΥΡ.} Ἥκιστα γε. Παραδειξαιμι γαρ αν ως ενι καλως τα τοις αρχαιοις
συμβεβηκοτα, διαμορφων ευτεχνως εις τυπον των νοητων. Εικονες γαρ εναργεις και
αριδηλοτατοι γενοιντο αν ημιν των εν θεωριαι λεπτηι, τα ως εν αισθησει τε και ως εν
οψει σημαντικηι. Γεγραπται τοινυν περι του προπατορος Ἀβρααμ· «Και εγενετο λιμος
επι της γης, και κατεβη Ἀβρααμ εις Αιγυπτον παροικισαι εκει, οτι ενισχυσεν ο λιμος
επι της γης.» Την γαρ τοι φιλην τε αυτωι και ενεγκουσαν αφεις, μεθωρμιζετο προς
ετεραν, ην υπεδειξε Θεος. «Ἔξελθε γαρ,» φησιν, «εκ της γης σου, και εκ της
συγγενειας σου, και δευρο εις γην, ην αν σοι δειξω.» Καταβριθοντος δε του λιμου,
και δυσδιαφυκτον κομιδηι την ζημιαν επαγοντος, την Αιγυπτον ιδειν, και ουχ εκων,
εβιαζετο. Και κατυκησε μεν ουχι, παρυκησε δε μαλλον εν αυτηι. {ΠΑΛΛ.} Τι ουν
τουτο γε; 68.152 {ΚΥΡ.} Ἀριστην ημιν των αφανεστερων την θεωριαν διαμορφοι.
{ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Ταις των Ἰουδαιων απειθιαις επιτιμων, εφη που ο Θεος·
«Ἰδου επαγω λιμον επι την γην, ου λιμον αρτου, ουδε διψαν υδατος, αλλα λιμον του
ακουσαι λογον Κυριου. Και απο ανατολων εως δυσμων περιδραμουνται ζητουντες
λογον Κυριου, και ου μη ευρωσιν.» Ἆρ' ουν, ω εταιρε, τους τοιωιδε τυχον
καταπιεσθεντας λιμωι, και χορηγιας εκπεπτωκοτας της διακρατουσης εις αρετην, και
τροφας ουκ εχοντας τας εξ ουρανου και ανωθεν, ουχι πασα πως αναγκη μεταναστην
ωσπερ τινα και φυγαδα ποιεισθαι τον νουν, μεταθεοντα λοιπον επι τα αισχιω, και
ωσπερ τινος γης ιδιας της εις αρετην ευσθενειας εξωθουμενον, καταβαινειν εις
ετεραν εξιν τε και θελησιν· ουκ ετι μεν την υπο Θεωι, σκηπτροις δε μαλλον
υποκειμενην διαβολικοις. Πατηρ γαρ, οιμαι, και βασιλευς αμαρτιας, ο πρωτος αυτην
ες κοσμον ενεγκων, ου και εις εικονα και τυπον παραδεξαιτ' αν οιμαι τις, και
σφοδρα εικοτως, τον Φαραω, της Αιγυπτιων εξαρχοντα. Παρ' οις βαθυς μεν ην λιαν
ο του πεπλανησθαι σκοτος· κακιας δε τροπος ανεπιτηδευτος παντελως ουδεις.
{ΠΑΛΛ.} Και τι το λυπησαν τον μακαριον Ἀβρααμ, εκ του καθικεσθαι τυχον εις την
Αιγυπτιων; {ΚΥΡ.} Πλειστον μενουν οσον. Μικρου γαρ επεκεινα παντος ηνεχθη
κακου. Ἀναμαθοις δ' αν και τουτο ευκολως, ιερου φωνουντος Γραμματος· «Ἐγενετο
δε ηνικα εισηλθεν Ἀβρααμ εις Αιγυπτον, ιδοντες οι Αιγυπτιοι την γυναικα οτι καλη
ειη σφοδρα, και ειδον αυτην οι αρχοντες Φαραω, και επηινεσαν αυτην προς Φαραω
και ηγαγον αυτην εις τον οικον Φαραω.» Ἄθρει δη ουν οτι μικρου διολωλεν αυτωι το
γυναιον, ω ταν. {ΠΑΛΛ.} Ὡς δριμυ το χρημα, και καταλυπειν ικανον. {ΚΥΡ.} Και μην
τουτο τοι περι ημας αυτους νοητως συμβησεται. Οις γαρ αν γενοιτο πατριδος μεν,
ωσπερ της ιδιας απολισθειν, της συνηθους τε και φιλαιτατης ευκοσμιας και αρετης,
καθικεσθαι δε προς τα χειρω, και υπο σκηπτρα γενεσθαι διαβολικα, παντη τε και
παντως επιφυονται τε και επιβουλευουσι δεινως αι πονηραι και εναντιαι δυναμεις·
καν ει θεασαιντο τινα των υπ' αυταις γεγονοτων ουκ ακαλλη την συνεσιν εχειν
δυναμενον, περιποιειν σπουδαζουσι τωι ιδιωι καθηγητηι, και τοις εκεινου
σπερματισμοις υποφερουσιν, ινα Θεωι μεν ουκετι, καρποφορηι δε μαλλον τωι Σαταναι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

«Τα γαρ βρωματα αυτου,» κατα το γεγραμμενον, «εκλεκτα·» κατακηλουσαι δε ωσπερ
τον αλοντα τε και υπολισθησαντα νουν, ως αν μη πολυ βλεπων εις το ελευθερον,
της υπ' αυταις θητειας αποφοιτησειε. Περιποιουσιν εσθ' οτε τας επι τοις γηΐνοις
ηδονας, και οιονειπως καταπλουτιζουσι ταις εις το μηδεν θυμηδιαις, καθαπερ αμελει
και οι των Αιγυπτιων αρχοντες, την συνοικον απολλυντα τον μακαριον Ἀβρααμ,
οιονει περισαινοντες ταις τιμαις, 68.153 και δωρων προσαγωγαις, του λυπεισθαι
λιαν αποκομιζειν ηθελον. Γεγραπται γαρ, οτι «Και τωι Ἀβρααμ ευ εχρησαντο δι'
αυτην,» δηλον δε, οτι την Σαῤραν, «και εγενοντο αυτωι, προβατα τε και μοσχοι, και
ονοι, και παιδες, και παιδισκαι, και ημιονοι, και καμηλοι.» Πλεονεκτων γαρ ημας εις
τα καιριωτατα, και οιονει γονης τε και ευκαρπιας αποστερων ελευθερας ο Σατανας,
και ταις ιδιαις υβρεσι και ασελγειαις τον ευγενη νουν υποφερων εκ πλεονεξιας, τηι
των επιγειων τερψει καταδεσμει. ∆ιεληλακε δε μανιας εις τουτο ποτε, ως και αυτωι
την πειραν καθειναι τωι Χριστωι. «Ἀναγαγων γαρ αυτον,» φησιν, «εδειξεν αυτωι
πασας τας βασιλειας της οικουμενης, εν στιγμηι χρονου, και ειπεν αυτωι ο διαβολος·
Σοι δωσω την εξουσιαν ταυτην απασαν, και την δοξαν αυτων, οτι εμοι
παραδεδονται, και ωι εαν θελω, διδωμι αυτα. Συ ουν εαν προσκυνησηις ενωπιον μου,
εσται σοι παντα.» {ΠΑΛΛ.} Ἔχει μεν ορθως. Πλην ερομενωι, φρασον. Τις αν γενοιτο
τοις παθουσιν η ονησις ηγουν η επικουρησις; {ΚΥΡ.} Θεος, ω γενναιε, και η παρ'
αυτου χαρις, ου μεχρι παντος εφιεισα τον ησθενηκοτα νουν υπο ποδας ειναι
διαβολικους, αλλα υπερασπιζουσα τε και εξαιρουμενη, τον ουδεν επαμυνειν εαυτωι
δυναμενον. Ἴδοις δ' αν, ει βουλοιο, τουτι γεγονος και επι του προπατορος Ἀβρααμ.
Ἀπειρηκοτος γαρ του δικαιου, και δραιν οιου τε παντελως ουδεν, μεσος εχωρει Θεος,
και της Αιγυπτιων ασελγειας το γυναιον ηλευθερου. «Ἤτασε γαρ Κυριος τον Φαραω
ετασμοις μεγαλοις και πονηροις, και τον οικον αυτου περι Σαῤρας της γυναικος
Ἀβρααμ.» Ἠφιει δε ουτω μολις υβρεως ελευθεραν την τωι δικαιωι συνωικισμενην.
Θεος ουν αρα και μονος εξελοιτο αν εκ της του διαβολου χειρος τον εναλοντα νουν,
και εις ευκοσμιαν αυτον αναστρεψει την εν αρχαις. {ΠΑΛΛ.} Ἐνδειαι δη ουν τηι των
ανωθεν αγαθων κατωθουμενοι κατιμεν εσθ' οτε προς τα αισχρα και βδελυρα. {ΚΥΡ.}
Ουτω φημι. {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' εστι που παντως τωι φιλαγαθωι πρεπον Θεωι, το μηδενι των
τοιουτων εαιν περιπιπτειν ημας. {ΚΥΡ.} Πρεπον μεν οτι μαλιστα τουτι Θεωι, και
θελητον γε, ω ταν· ειη γαρ αν ηκιστα μεν αγαθος, φιλαρετος δε ου λιαν, ει μη τουτον
εχοι προς ημας τον σκοπον. Παραιτιοι δε του παθειν εαυτοις ημεις, παραθηγοντες εις
οργας τον των ολων ∆εσποτην· ενιησι γαρ ουτω προς ασθενη τε και ανανδρον νουν.
Ἢ ουχι βοωντος ακουεις δι' ενος των αγιων προφητων· «Ἰδου εγω διδωμι επι τον
λαον τουτον ασθενειαν, και ασθενησουσιν εν αυτηι πατερες και υιοι· γειτων και ο
πλησιον αυτου απολουνται;» Γραφει δε περι τινων και ο σοφωτατος Παυλος· «Και
καθως ουκ εδοκιμασαν τον Θεον εχειν εν επιγνωσει, παρεδωκεν αυτους ο Θεος εις
αδοκιμον νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα.» Τρανωτερον δε τουτι και ο θεσπε 68.156
σιος Ἡσαΐας καθιστησι, λεγων, ως εκ προσωπου των υιων Ἰσραηλ, ηγουν των
ωλισθηκοτων εις αμαρτιας· «Ἰδου συ ωργισθης, και ημεις ημαρτομεν.» {ΠΑΛΛ.} Ἆρ'
ουν, ειπε μοι, καταῤραιθυμουντες ημεις του πρεποντος και ταις αμαρτιαις
αλισκομενοι, προσριψομεν την αιτιαν τωι Θεωι, και εγκαλεσομεν αυτωι την οργην, ως
δια τουτο ημαρτηκοτες; {ΚΥΡ.} Ἐπαιτιασομεθα μεν ουχι, μανια γαρ τουτο γε·
φασκοντες δε, οτι «Συ ωργισθης, και ημεις ημαρτομεν,» τοιουτον τι νοουμεν· Ὡς ει
μη το σον εχοιμεν ευμενες, ω ∆εσποτα, το απειργον ουδεν, τυραννεισθαι μεν υπο
αμαρτιας, δια το της ημετερας φυσεως ασθενες, παντι δε λοιπον ενεχεσθαι κακωι.
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φηις. {ΚΥΡ.} Φροντιδος ουν αμα και μην και φειδους της ανωθεν
απαμφιεννυμενοι, και της εις αγαν εξιτηλιας, και των εις το φαυλον ασχετων
απονευματων πραττομενοι δικας, ασθενεις και ευαλωτοι, και τι γαρ ουχι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

τοιουτων ηῤρωστηκοτες αποδεικνυμεθα; Παρα δε δη σοι ταυτι καταθεασασθαι
λαμπρως, τοις Ἱερεμιου περιτυχοντι λογοις. Ἰουδαιων μεν γαρ η αγρια πληθυς, και
τοι σφοδρα πλουσιως ενσπαταλωσα τε και ενευρυνομενη ταις παρα Θεου
φιλοτιμιαις, και απαντων κρατησασα τε λοιπον των εχθρων, διελασασα τε λοιπον
εις αυτο που ταχα της εν ανθρωποις ευκλειας το ανωτατω, σκληραν τε και
αθραυστον εμελετα την απειθειαν. Μονονουχι δε και εῤρωσθαι φρασαντες ταις δια
Μωσεως εντολαις, και μικρου παντελως αξιουντες λογου τα τεθεσπισμενα,
απαραποδιστοις εφεροντο ροπαις εις ολεθρον και απωλειαν. Ὑποκατω γαρ δρυος,
και λευκης, και δενδρου συσκιαζοντος κατα την του προφητου φωνην, βωμους
ανεδειμαντο, και εν τοις ειδενδροτατοις των αλσων, τεμενη τοις δαιμοσι
διαπηξαντες, βουθυσιαις και λιβανωτοις, και τοις αλλοις απασι, καταγεραιρειν
ηξιουν, Θεους και σωτηρας, και τι γαρ ουχι των τοιουτων ουκ ερυθριωντες λεγειν,
τα δια σφων τεχνουργουμενα; Καθικοντο δε μωριας εις τουτο ποτε. ως εν
καυχηματων ταξει λοιπον ποιεισθαι τας ανοσιους τεκνοσφαγιας, οιεσθαι δε ωδι
λιπαρωτατην αναπτειν την θυσιαν αυτοις. Και ου μεχρι τουτων τα της δυσσεβειας
επραττετο τοις εξ Ἰσραηλ. Προσθηκην δε ωσπερ τινα τοις τολμημασιν αει
προσεπαγοντες, την εις παν οτιουν των εκτοπων αχαλινον αποφοιτησιν, ου μετριως
εφ' εαυτοις κατηρεθιζον εις οργας, καιτοι χρηστον οντα τον νομοθετην. Ἐπειδη δε
την επ' αυτωι δουλειαν απεσειοντο νεανικως, μεθιει λοιπον και πλεονεκτεισθαι και
παρ' εχθρων, και προς αναγκαιαν ηδη πως αποφερεσθαι θητειαν, την υπο Χαλδαιοις
φημι και Βαβυλωνιοις. Οι μεν γαρ, ηκον τα οικοι μεθεντες εξανδραποδισαμενοι τε
αυτους, και την αγιαν και διαβοητον πολιν εμπρησαντες, ερεσθαι δε μολις εδοκει
τοις πολεμου 68.157 μενοις τον προφητην Ἱερεμιαν, το οποιπερ αν αυτοις
εκτελευτησειε το κακον. «Και ειπε,» φησιν, «Ἱερεμιας· Ουτως ερειτε προς Σεδεκιαν·
Ταδε λεγει Κυριος· Ἰδου εγω μεταστρεφω τα οπλα τα πολεμικα, εν οις υμεις
πολεμειτε εν αυτοις προς τους Χαλδαιους τους συγκεκλεικοτας υμας εξω του
τειχους, εις το μεσον της πολεως ταυτης. Και πολεμησω υμας εγω εν χειρι
εκτεταμενηι, και εν βραχιονι κραταιωι, μετα θυμου και οργης μεγαλης. Και παταξω
παντας τους κατοικουντας εν τηι πολει ταυτηι, τους ανθρωπους και τα κτηνη εν
θανατωι μεγαλωι, και αποθανουνται.» Ειτα μεθ' ετερα· «Και προς τον λαον,» φησιν,
«ερεις τουτον, Ταδε λεγει Κυριος· Ἰδου εγω δεδωκα προ προσωπου υμων την οδον
της ζωης, και την οδον του θανατου. Ὁ καθημενος εν τηι πολει ταυτηι, αποθανειται
εν μαχαιραι, και εν λιμωι, και ο εκπορευομενος προσχωρησαι προς τους Χαλδαιους
τους συγκεκλεικοτας υμας, ζησεται. Και εσται η ψυχη αυτου εις σκυλα, και ζησεται.
∆ιοτι εστηριξα το προσωπον μου επι την πολιν ταυτην εις κακα, και ουκ εις αγαθα,
και εις χειρας βασιλεως Βαβυλωνος παραδοθησεται, και κατακαυσει αυτην εν πυρι.»
Συνιης ουν, οτι ταις εισαπαξ φιλοτιμιαις καταλυπουντες Θεον, εσομεθα μεν ουχ οιοι
τε ταις των εχθρων ευσθενειαις αντιπραττειν οι δειλαιοι, εγκειμενης δε ωσπερ και
καταθρωσκουσης ημων της θειας οργης, δουλοι μεν αντ' ελευθερων εσομεθα, ακλεα
δε και ελεεινον διαζησομεν βιον. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἀποφερει μεν γαρ ο του
Θεου νομος προς αμωμητον πολιτειαν τον τρυφερον και ευηνιον, λυχνος δε ωσπερ
τις εκαστωι γινεται, προς την του χρησιμου τε και αναγκαιου παραδειξιν, και αιδοι
μεν τηι προς αυτον ηττωμενος, διαβιυη τις αν ουκ αθαυμαστως οιμαι που, και
καθαπερ αγιαν κατοικησει πολιν το ερηρεισμενον εις αρετην, και βεβηκος εις
ευλαβειαν. Ει δε δη τις ελοιτο καθαπερ τινα δρυμον τε και υλην ευανθη τε και
ευξυλον, εισβαλλειν ετοιμως εις τας κοσμικας ηδονας, και τερψεσι ταις κατα τον
βιον εμφιλοχωρειν, και οιονει πως ειδωλων εσμον εις νουν και καρδιαν εισδεχεσθαι
την πολυμορφον ηδονην, και θυμιαιν τοις δαιμοσι τους της αυτου προθυμιας
καρπους· τοτε δη τοτε και σφοδρα εικοτως απολισθησειεν αν φειδους της ανωθεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

και ετοιμοτατη λιαν προσκεισεται θηρα τοις εθελουσιν ελειν. Πολεως δε ωσπερ
αγιας εξωθουμενος της εν αρχαις ευκοσμιας, κατοιχησεται λοιπον ωσπερ εξ
αναγκαιου ζυγου, προς το τοις κρατουσι δοκουν, και μακραν εσται Θεου, κατα γε τον
της διαθεσεως τροπον, μετοικισμον υπομενων τον εις Βαβυλωνα, τουτ' εστι, τα
επεκεινα τερματων γης αγιας, εν ηι γνωστος ο Θεος, και μεγα το ονομα αυτου.
Τοιγαρτοι διακεκραγασιν οι τον ουτω σκληρον υπομενοντες πονον, και εις χειρας
πεσοντες εχθρων, και την παρ' εκεινοις διαιταν, ως ανδραποδωδη και οικετικην ου
φεροντες· «Ἐπι των ποταμων Βαβυλωνος, εκει εκαθισαμεν και εκλαυσαμεν, εν τωι
μνησθηναι ημας την Σιων.» Νοσει γαρ οιμαι τι τοιουτον ο ανθρωπινος νους.
{ΠΑΛΛ.} Το τι δη φηις; 68.160 {ΚΥΡ.} Ῥαιθυμος μεν γαρ και αναπεπτωκως αει πως
εστιν εις επιθυμιαν των εν χερσιν αγαθων, εφιεται δε ου λιαν ωνπερ αν εχοι την
εξουσιαν. Ει δε δη τις γενοιτο μετακλησις επι θατερα, και ων αν εχοι λαμπρων
ηττασθαι παρηι, τοτε δη μολις αισθανεται παθων, ο παντι δη σθενει διακρουεσθαι
εχρην, και ου δια πειρας ηκειν εαιν προαναιρουντα την εφοδον. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡ.} Ἀναγκαιον ουν αρα, και σοφον, και των ο τι μαλιστα λυσιτελεστατων το
προαναιρειν ευ μαλα τα μοχθηρα, και της αβουλητου θητειας την εφοδον, και
προαπονευειν πειρασθαι γοργως τα, ων ει γενοιτο προς πειραν ελθειν, εν παντι
κεισομεθα κακωι. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Και ει μεν εκ θειας οργης ο της αναγκαιας
δουλειας ημιν επιφεροιτο ζυγος, και μην και το δειν εις αδοκιμον καθικεσθαι νουν,
αντιφερεσθαι μεν ου ραιον. Φαιην δ' αν ειναι χρησιμον, καν γουν το διαμεμνησθαι
μονον εξ οιων εις οια μετακεκλισθαι, και κατολοφυρεσθαι πικρως την παραβλεψιν,
και της ανωθεν επικουριας την σπανιν· «Ἡ γαρ, κατα Θεον λυπη, μετανοιαν εις
σωτηριαν αμεταμελητον κατεργαζεται.» Θειας δε ημιν ουκ απηρτημενης οργης, αλλ'
ενον επ' εξουσιας ελεσθαι τε και δραιν το δοκουν, και την επ' αμφω ροπην, την τε εις
το φαυλον, φημι, και την εις το αγαθον, ανειμενην πως ετι και ακαταβιαστον
παντελως διακεκτησθαι παρον, παραιτητεον γεννικως τον ως εν φαυλοτητι
μαλακισμον, οιμαι δε δειν αποσειεσθαι φιλειν τας επ' εχθροις ηδονας, και το υπο
χειρα πραττειν εχθρων, οι καταρχειν λεγονται του αιωνος τουτου. Καν ει προσιοι το
τυχον ευημεριας ουκ αμοιρουν, ευημεριας δε φημι της εν κοσμωι τετιμημενης, εις
αισχρον γαρ παντως και ακαλλες καταστρεφει τελος. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.}
Βουλει λεγωμεν εξ αρχαιων ελοντες παραδειγματων; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Λιμου κατατηκοντος τους ανα πασαν, ως επος ειπειν, την γην, καθικεσθαι προς
Αιγυπτιους τους εξ Ἰακωβ εδοκει, νεανιαι δε ησαν τον αριθμον που δεκα, και ο της
αποδημιας σκοπος, το εκπριασθαι τροφας, και ετερον ην ουδεν. Ἐπειδη δε ηκον εις
τουτο και κατεγνωριζοντο λοιπον ως αδελφοι, σιτοδοτουντος τοτε και εξαρχοντος
της Αιγυπτιων του Ἰωσηφ, εις ους το πραχθεν εδεχετο Φαραω, «Και ειπε,» φησι,
«Φαραω προς Ἰωσηφ· Ειπον τοις αδελφοις σου· Τουτο ποιησατε· Γεμισατε τα πυρεια
υμων, και απελθετε εις γην Χανααν και παραλαβοντες τον πατερα υμων, και τα
υπαρχοντα υμων, ηκετε προς με, και δωσω υμιν παντων των αγαθων Αιγυπτου, και
φαγεσθε τον μυελον της γης. Συ δε εντειλαι ταυτα, λαβειν αυτους αμαξας εκ γης
Αιγυπτου, τοις παιδιοις υμων και ταις γυναιξι, και αναλα 68.161 βοντες τον πατερα
υμων παραγινεσθε, και μη φεισησθε τοις οφθαλμοις των σκευων υμων· τα γαρ
παντα αγαθα Αιγυπτου υμιν εσται.» Ὁ μεν ουν της Αιγυπτιων ηγουμενος αυτοις
αναπαυλαν και τρυφηι καταπιαινειν ευ μαλα κατεπηγγειλατο, και μην και αμαξας
εχαριζετο, καταλεαινων οιμαι που τοις οκνουσι την καθοδον. Οι δε πανοικι,
κατεβαινον ευθυς, την προσκαιρον των εδωδιμων απολαυσιν, ουκ οιδ' οπως
προτετιμηκοτες γης τε και χωρας δοθεισης παρα Θεου· ην γαρ δη που παρα πολυ
κρειττον τε και αμεινον το εκεινην νεμεσθαι, ει και συν βραχει το χρημα
κατωρθουτο πονωι. Ἐπειδη δε ηκον εις Αιγυπτον, ᾤοντο μεν ισως και διαδραναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

λοιπον τους οικοι πονους, οις και των παραυτικα τερπνων η αισθησις ηδεια πως ην
αυτοις. ∆ιερποντος δε του χρονου, τον ακλεα της δουλειας υποτρεχει ζυγον, η
ανωθεν τε και εκ πατερων ευγενης και ελευθερα πληθυς. Ουκουν ει προσειη μετ'
ευημεριας κοσμικης το προσπιπτειν εις τα αισχιω, παραιτητεον, ω ταν, ειπερ εστι
παρ' ημιν εν λογωι το ελευθερον, βδελυρον τε και απηχθισμενον το δουλοπρεπες
χρημα τε και φρονημα. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Τι δε, ουχι κακεινο φαμεν, ου
μετριαν ως γε μοι δοκει τοις αρτιως ημιν ειρημενοις συνωδινον την ονησιν; {ΠΑΛΛ.}
Το ποι τι φηις. {ΚΥΡ.} Ῥαψακης ο Βαβυλωνιος των Ἀσσυριων στρατηγος, αριθμου
κρειττονα δορυφορων ποτε πληθυν επεσυρετο, ηκε τε πολιορκησων, μαλλον δε, και
λιαν αμογητι, πασαν εκ βαθρων αιρησειν υπειληφως την αγιαν πολιν. Ειτα
προεσαλευε των οπλων την ουκ αμελετητον αυτωι, κατειθισμενην δε σφοδρα κατα
του Θεου γλωσσαλγιαν. Μυρια δε οσα παλιμφημα λεγων, προσεπεφωνει το
τελευταιον τοις την αγιαν οικουσι πολιν· «Ταδε λεγει ο βασιλευς Ἀσσυριων· Ει
βουλεσθε ευλογηθηναι, πορευεσθε προς με, και φαγεσθε εκαστος την αμπελον
αυτου, και τας συκας αυτου, και πιεσθε υδωρ του λακκου υμων, εως αν ελθω, και
λαβω υμας εις γην, ως η γη υμων, γη σιτου και οινου και αρτων και αμπελωνων.»
Ἄθρει δη ουν οτι και αυτος επαγγελλεται την επ' αμπελωι τε και συκηι τρυφην τε και
τερψιν προσετιθει δε, οτι «Και πιεσθε υδωρ του λακκου υμων.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλα τι αν
βουλοιτο ταυτα δηλουν, ει προς θεωριαν αγοιτο την πνευματικην; {ΚΥΡ.} Κατα
διττον οιμαι τροπον η της φαυλοτητος εν ημιν αποπεραινεται δυναμις. Ἢ γαρ ταις
θυραθεν ηδοναις, η ταις εμφυτοις και εν ημιν, υπο τε σφων αυτων, και μην και
ετερων, εντρυφαιν αναπειθομενοι, προς παν οτιουν των απηχεστατων,
διωλισθηκοτες αλοιεν αν, οι προς αμαρτιαν ευκολοι. Ἐκδειξειε δ' αν και τουτο ημιν
ως εστιν αληθες, του Σωτηρος ο μαθητης, ωδιπη λεγων, «Ὅτι παν το εν τωι κοσμωι, η
επιθυμια της σαρκος, και η επιθυμια 68.164 των οφθαλμων, και η αλαζονεια του
βιου.» Ἔμφυτος γαρ και εν ημιν αυτοις εῤριζωμενη και μενουσα της σαρκος η
επιθυμια, νομον δε αυτην αμαρτιας, και ο θειος ημιν ωνομαζε Παυλος, ενοικουντα
τοις μελεσι της σαρκος. Τερψεις δε και ηδοναι θυραθεν τε και εισπεποιημεναι, τα δι'
ομματων. Θαυμαζεται γαρ τα εκ πλουτου δι' οφθαλμων, και μην και ευιματιαι, και
τα οις αν προσκεοιντο τινες, ως ηδιστην εχοιεν την απολαυσιν, ψηφον αυτοις ουκ
αγεννη δωρουμενοι. Ουκουν, αμπελος μεν και συκη, της εξωθεν τε και
εισπεποιημενης τερψεως τε και τρυφης ειεν αν εις τυπον ομου των εν κοσμωι
πραγματων το προσκαιρον τε και ευμαραντον αστειως καταδεικνυουσαι, και συν
τωιδε το γλυκυ μετα του σκοτουν ειωθοτος. Τρυφη μεν γαρ απασα κοσμικη, γλυκειαν
μεν εχει την παραυτικα μεθεξιν, σκοτει δε δη λιαν και εκμεθυσκει δεινως τον
εισδεδεγμενον αυτην. Εικων δε ο λακκος των εμφυτων τε και εν ημιν κινηματων.
Ου γαρ εισπεποιηται ταυτι καθαπερ εκεινα, πηγαζει δε ωσπερ εν ημιν, εξ αυτης
αναβρυοντα της σαρκος. Τουτων ουν απαντων φυσικων τε και επακτων, ελευθεραν
ημιν την μεθεξιν, και πλατειαν κομιδηι την απολαυσιν, εσεσθαι φασιν αι πονηραι
δυναμεις, ει καθαπερ αγιαν και ακατασειστον καταλελοιποτες πολιν, την
εγκρατειαν, προσχωρησαιμεν τωι βασιλει Βαβυλωνος, ος ην εν τυπωι του Σατανα.
Ἀλλ' ο μεν Ῥαψακης, το παραυτικα τερπνον, ανει-ναι τε αυτοις και επιδωσειν
επηγγελλετο προσκεχωρηκοσι τοις Βαβυλωνιοις. Οι δε ουκ επειθοντο φρονουντες
ορθως, εψεται γαρ παντως τωι θελειν ελεσθαι τα κοσμικα, το χρηναι πεσειν εις
ανεθελητον δουλειαν, και εν δορυκτητων γενεσθαι ταξει. {ΠΑΛΛ.} Ἀτρεκης ο λογος.
Τις δ' αν γενοιτο τουτων η λυσις, ως ηδιστα αν ερομενωι φρασον. {ΚΥΡ.} Τις δ' αν
ετερα παρα την εναντιως εχουσαν τηι πρωτηι και εν αρχαις; Ῥοπαις γαρ ιδιων
απονευοντες θεληματων, επι το βιουν εθελειν αισχρως, και της αμωμητου πολιτειας
την αστειοτητα παρωθουμενοι, προς αγεννη και ανδραποδωδη πεπτωκαμεν νουν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

μονα φρονουντες τα επι της γης, και ταις της σαρκος ηδοναις ολοτροπως εγκειμενοι.
Ταυτηιτοι λοιπον και κατολισθειν ημας ηφιει Θεος, εις αδοκιμον νουν. {ΠΑΛΛ.}
Παλινδρομειν ουν αρα προς αρετην αναγκαιον; {ΚΥΡ.} Ἀμελητι γε, ω ταν, ουκ
εφιεμενους ετι της εν κοσμωι ζωης, κατ' εκεινο που παντως το δια της του Παυλου
φωνης ειρημενον ορθως· «Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν Χριστωι εν
τωι Θεωι.» ∆εδιψηκοτας δε μαλλον την εν ουρανοις απογραφην, και οιονει πατριδα
και πολιν την ανω πεποιημενους, και ανακεκραγοτας ευ μαλα προς Θεον· «Ἄνες μοι
οτι παροικος εγω ειμι εν τηι γηι, και παρεπιδημος, καθως παντες οι πατερες μου.» Ὁ
γαρ τοι περιπατων επι της γης, και λαμπρον εν 68.165 ουρανοις το πολιτευμα εχων
παροικος τε και παρεπιδημος αληθως εξ αυτων αν εικοτως φαινοιτο των
πραγματων. Και γουν του Σωτηρος ο μαθητης τουτο ποιεισθαι κελευει, και ημας
αυτους αυχημα περιφανες τε και ευπρεπες, ωδι πη λεγων· «Ἀδελφοι, παρακαλω ως
παροικους και παρεπιδημους απεχεσθαι των σαρκικων επιθυμιων, αιτινες
στρατευονται κατα της ψυχης.» {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν αρκεσειε προς κατορθωσιν αρετης η
τοιαδε διαθεσις, το καταληξαι φημι των σαρκικων επιθυμιων; {ΚΥΡ.} Ει προσγενοιτο
σοφως και τα εκ της ετερας επιεικειας, δηλον δε οτι της πνευματικης. Γεγραπται γαρ·
«Πλατεια η εντολη σου σφοδρα.» Ἢ ουχι διττος εν ημιν ο μολυσμος, ψυχης τε και
σωματος; Ἕπεσθαι δειν οιηθειην αν, και λιαν εικοτως, τοις καταμιαινειν ειωθοσιν,
ισοπαλη τε και ισουργα τα διασμηχειν ειωθοτα. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ὥσπερ
ουν αμελει διττος ο ρυπος ψυχικος τε και σωματικος, ουτω και η διακαθαρσις
ψυχικη τε και σωματικη γενοιτ' αν εικοτως. Πλην οτι το παροικιαν ηγεισθαι, φιλειν
την εν κοσμωι ζωην, τοις τηιδε διακειμενοις ουκ ακερδες αταλαιπωρως ιδειν, ειπερ
ελοιτο τις εικονα του πραγματος ποιεισθαι τον Ἀβρααμ, προς ον ειρηται παρα Θεου·
«Ἔξελθε εκ της γης σου και εκ της συγγενειας σου, και εκ του οικου του πατρος σου.
Και δευρο εις γην, ην αν σοι δειξω, και ποιησω σε εις εθνος μεγα, και ευλογησω σε,
και μεγαλυνω το ονομα σου, και εσηι ευλογητος, και ευλογησω τους ευλογουντας σε,
και τους καταρωμενους σε καταρασομαι, και ευλογηθησονται εν σοι πασαι αι φυλαι
της γης.» Συνιης οπως ουκ εκ γης τε και οικου μονον, αλλα και εκ της συγγενειας,
και μην και εκ του οικου του πατρος απαιρειν εκελευσεν, ηκειν τε εις γην, ηνπερ
αυτος εκδειξειεν ο καλων; {ΠΑΛΛ.} Ἀλλα τι δη τουτο εστιν; {ΚΥΡ.} Ειτα πως ουκ
εναργες, οτι Θεου καλουντος εις ακολουθησιν, δηλον δε οτι την πνευματικην, και
της εν κοσμωι ζωης, φημι δε δη παλιν της εν ηδοναις και φιλοσαρκιαις, ους αν
ελοιτο τιμαιν, εξερπειν εθελοντος, αποπληκτον κομιδηι, το ηγεισθαι τι του τοιουδε
αμεινον; Καταλογιζεσθω γαρ ως ουδεν πατρις τε και γενος, και οικος πατρος, και
των επιγειων η κτησις. Τοιγαρτοι και αυτος ο Σωτηρ προς την ισην ημας ανδρειαν
εκαλει, λεγων· «Ὁ φιλων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος, και ο φιλων
υιον η θυγατερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος· και ος ου λαμβανει τον σταυρον
αυτου, και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος.» Προσετιθει δε· «Και πας οστις
αφηκεν αδελφους, η αδελφας, η πατερα, η μητερα, η γυναικα, η τεκνα, η αγρους, η
οικιας ενεκα του ονοματος μου, πολλαπλασιονα ληψεται, και ζωην αιωνιον
κληρονομησει.» Ἢ γαρ ουχι της εις ακρον ευσθενειας της εν Χριστωι νοουμενης
εργον ειναι φῂς, την ουτω λαμπραν και 68.168 περιοπτον ανδρειαν, η παρ' ουδεν
ηγειται ταυτι; το δε δειν επεσθαι τωι Χριστωι ποιειται περι πολλου. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν
ουν, επει τοι και της αριστης ελπιδος, και της εν Χριστωι θυμηδιας διωλισθηκασιν, οι
κεκλημενοι μεν εις τους γαμους, καταρνησαμενοι δε την αφιξιν. Ὧν ο μεν τις εφη·
«Γυναικα εγημα, και ου δυναμαι ελθειν.» Ὁ δε τις αγρον εκπρισσθαι λεγων, αμεινω
της κλησεως εποιειτο τα προσκαιρα. {ΚΥΡ.} Ευγε, ω Παλλαδιε· ευφραινεις γαρ ημας
τα εικοτα λεγων, και εξ ευμαθειας της αγαν προαναθρωσκων ευ μαλα προς το
συνιεναι θερμως του λογου το περας. Ἄθρει δη ουν οτι τοις ολοσχερως τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ολοτροπως ακολουθουσι Θεωι, και της εις αυτον ελπιδος πεποιημενοις δευτερα τα
της σαρκος, και φιληδονιαν κοσμικην, εψεται δη παντως, το ευλογιας της ανωθεν
πλουσιως μεταλαχειν. Τι γαρ λεγει προς Ἀβρααμ; «Και ποιησω σε εις εθνος μεγα, και
ευλογησω σε,» και τα τουτοις συνημμενα. Ὁραις ουν οσην αυτωι πληθυν επεσωρευσε
πνευματικων αγαθων; Τινα δε τροπον απαιρει της ενεγκουσης Ἀβρααμ, πως ουκ
αξιον ιδειν; «Ἔλαβε γαρ,» φησι, «Σαῤραν την γυναικα αυτου, και τον Λωτ τον υιον
του αδελφου αυτου, και παντα τα υπαρχοντα αυτων, οσα εκτησαντο, και πασαν
ψυχην, ην εκτησαντο εν Χαῤραν. Και εξηλθον πορευθηναι εις γην Χανααν, και
διωδευσεν Ἀβρααμ την γην εις το μηκος αυτης, εως του τοπου Συχεμ, επι την δρυν
την υψηλην.» Ἐξεχωρει μεν γαρ εκ Χαῤραν, ουδεν εαυτου λειψανον αφιεις εν αυτηι,
παγγενει δε ωσπερ και πανοικι, προθυμοτατα μετατρεχων εις γην Χανααμ, ην εδειξε
Θεος. Ειτα διεισι την γην εις το μηκος αυτης, και εις γην ερχεται την υψηλην. Ὁ γαρ
τοι βεβουλημενος τοις θειοις ευ μαλα κατακολουθειν θεσπισμασι, και φροντιδος της
αριστης αξιουν την ανωθεν κλησιν, εξιτω ζωης της εν ηδοναις κοσμικαις ολος
διολου, και οιονει παγγενει, ουδεν της εαυτου διανοιας λειψανον αφεις, εν οις ην
ποτε. Ἀπαιρει γαρ ουτως ορθως, και διοδευσει την γην, κεκληται γαρ παρα Θεου, ινα
ωσπερ ο μακαριος γραφει Παυλος, εξισχυσηι καταλαβεσθαι συν πασι τοις αγιοις, τι το
πλατος, και μηκος, και υψος, και βαθος του μυστηριου του Χριστου. Προς γην γαρ
τοτε την υψηλην αναφοιτησει καλως, τουτ' εστι, προς εξιν την ανωικισμενην εν
αρεταις, και ουδαμοθεν εχουσαν ετι το κατεῤριμμενον εις φιλοσαρκιαν. Ἀφικομενωι
δε ηδη προς τουτο, τι παλιν εσται των αγαθων, εξ αυτων εισομεθα των ιερων
Γραμματων. «Ὤφθη γαρ,» φησι, «Κυριος τωι Ἀβρααμ, και ειπεν αυτωι· Τωι σπερματι
σου δωσω την γην ταυτην. Και ωικοδομησεν Ἀβρααμ εκει θυσιαστηριον τωι Κυριωι,
τωι οφθεντι αυτωι.» Ἐμφιλοχωρουντι μεν γαρ εις γην πατριδος αυτου, και ουπω προς
την αγιαν μεταχωρησαντι γην, μονος δεδοται χρησμος του μεταχωρησαι δειν εις
ετεραν, της ενεγκουσης ηφειδηκοτα. Ἐπειδη δε ηλθεν εις γην Χανααν πανοικι τε και
πανσκευει, και προς την αγιαν ανε 68.169 θορε γην, η της θεοπτιας δεδοται χαρις,
και της ελπιδος το ασφαλες εν βεβαιωι της ελευθεριας, και το εξειναι λοιπον εγειρειν
θυσιαστηριον. Και ημιν ουν αρα, κατα γε το ισον του λογου σχημα, προσμενουσι μεν
τωι κοσμωι και ταις κατ' αυτον βδελυρωταταις ηδοναις, ουδεμια μεν εσται παρα Θεου
χαρις· κεκλημενοις δε και τοις θειοις υπεικουσι νομοις, αναθρωσκουσι των καθαπερ
εις γην υψηλην την εις παν οτιουν των αγαθων εφεσιν τε και προθυμιαν, ενιησι μεν
της ιδιας δοξης την γνωσιν ο Θεος, και το της ελπιδος ερηρεισμενον επαγγελλεται·
ευσθενη δε ουτω τον εν ημιν απεργαζεται νουν, ως ηδη πως ισχυσαι θυσιας
προσαγειν πνευματικας, και ευωδιαν γενεσθαι Χριστου τωι Θεωι και Πατρι, κατα το
γεγραμμενον· παραστησαι δε και αυτωι το σωμα, θυσιαν ζωσαν και ευαρεστον τωι
Θεωι, την λογικην και εν πνευματι λατρειαν την αποδεκτον παρα Θεωι. Προσιεται γαρ
ασμενως της εν πνευματι λατρειας τους τροπους, και θυσιαν ηγειται το χρημα
πνευματικην. {ΠΑΛΛ.} Μεθορμιζεσθαι δη ουν επι τα αμεινω πρεπει, των αισχιονων
απαιροντας· και προσιεσθαι μεν ως ηδιστα την ανωθεν κλησιν, εμφιλοχωρειν δε οτι
μαλιστα φιλειν τοις εκ νομου τετιμημενοις, και την αριστην ψηφον λαχουσι παρα
Θεωι. Ὡς το τοι ζητειν ανοπιν ιεναι και επινοστειν επι τι των αδικειν ειωθοτων,
αιτιας ουκ απαλλαξομεν. {ΚΥΡ.} Ου μεν ουν, ω εταιρε. Παγχαλεπον μεν γαρ το
νοσειν ελεσθαι παλιν τα ων αν εξοιχοιτο τις· ως τοις γε απαξ εξηιρημενοις δυναμει
Θεου πολιτειας κοσμικης, σφαλερον αγαν το καν γουν εις αυτην αποβλεψαι μονον,
και οιονει προς αναμνησιν ιεναι πλημμεληματων, εις την επ' αυτοις αγαπησιν
ιεντας τον νουν. Και γουν ο θεσπεσιος Μελωιδος ελιπαρει λεγων· «Ἀποστρεψον τους
οφθαλμους μου του μη ιδειν ματαιοτητα.» Ματαιοτης γαρ ως αληθως ο τουδε του
βιου περισπασμος, και η των προσκαιρων διακενος τερψις, ων οτι προσηκει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

διιστασθαι και αποφοιταιν, παραιτεισθαι δε και μονην την ως εν εννοιαις μεν ετι συν
ηδονηι τε κατασκεψιν τον γε ως αληθως ορθοποδειν ηιρημενον, αναμαθοι τις αν
καντευθεν ευκολως. {ΠΑΛΛ.} Ἐκ του δη φης; {ΚΥΡ.} Οι των Σοδομων οικητορες εις
τας παρα φυσιν ηδονας αγριως εξοιστρουμενοι, και ατιμαζοντες μεν τον συνοδου
νομον, ον επι παιδων γοναις η φυσις ωρισατο, ωραις δε ταις αῤρενων επιθηγομενοι,
και τι γαρ ουχι των λιαν εκτοπωτατων διαπεραινοντες, κατηρεθιζον εις οργας, και
οιονειπως κατεβιαζοντο προς την επ' αυτοις ιεναι δικην, καιτοι φιλανθρωπον οντα
τον ∆ημιουργον. Ἐπειδη δε του χρηναι παθειν επι θυραις ην ο καιρος,
δεδαπανημενης ωσπερ της επ' αυτοις ανεξικακιας, εισεβαλλον εν Σοδομοις οι τουτο
πληρωσοντες. Γεγραπται δε ουτως· «Ἦλθον δε δυο αγγελοι εις Σοδομα εσπερας. Λωτ
δε εκαθητο
68.172 παρα την πυλην Σοδομων. Ἰδων δε Λωτ, εξανεστη εις
συναντησιν αυτων, και προσεκυνησε τωι προσωπωι επι την γην, και ειπεν· Ἰδου,
Κυριοι, εκκλινατε εις τον οικον του παιδος υμων, και καταλυσατε, και νιψασθε τους
ποδας υμων, και ορθρισαντες απελευσεσθε εις την οδον υμων. Και ειπον· Ουχι. Ἀλλ'
εν τηι πλατειαι καταλυσομεν, και κατεβιαζετο αυτους, και εξεκλιναν προς αυτον, και
εισηλθον εις τον οικον αυτου, και εποιησεν αυτοις ποτον. Και αζυμους επεψεν
αυτοις, και εφαγον προ του κοιμηθηναι.» Λωτ μεν γαρ, ατε δη και εξ αιματος
υπαρχων Ἀβρααμ, και τοις της ορθοτητος νομοις εντεθραμμενος, ευσεβειας τε της
εις Θεον ουκ εν βραχει λογωι πεφροντικως, παρυκει τα Σοδομα. Ἦν δε επ' αυτοις
επηλυς και ξενος και γενει και τροπωι. «Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος; η τις
μερις πιστωι μετα απιστου,» κατα το γεγραμμενον; Κατευμεγεθησας δε των
επιχωριων κακων, και την αυτωι συνηθη του βιου διαστειχων οδον, αγιων ειχετο
σπουδασματων, και της φιλοξενιας τον νομον οτι μαλιστα τιμων, ταις του αστεως
προσιζησας εισβολαις, τους ειστρεχοντας εν αυταις προσιεται φιλοφρονως, θεοφιλες
το χρημα ειδως. Ἐπειδη δε ηκον οι τοις εις ασελγειαν αχαλινως εκλελυττηκοσι την
δικην εποισοντες (δυας δ' ην αγγελων), υπαντιαζει γοργως, και της ενουσης αυτωι
χρηστοτητος μηνυσιν εναργη προαναφαινει την προσρησιν. Προσκεκυνηκε γαρ τωι
προσωπωι επι την γην, οικαδε τε ιεναι προτρεπει, και τοις της αγαπης ενσπαταλησαι
νομοις. Οι δε φασιν· Ουχι, αλλ' εν τηι πλατειαι καταλυσομεν· το μεν ειναι ξενοι και
ανεστιοι δια τουτου κατασημαινοντες, κατερεθιζοντες δε οιμαι που προς
εντονωτεραν σπουδην τον φιλοξενειν ηιρημενον, μονονουχι δε και αστειως
υποσημαινοντες, ως ουκ αν αυτους μεθειτο πρεποντως ερημους οντας εστιας, και εν
αυταις τριοδοις εξεῤριμμενους· ο δη και συνεις ο δικαιος, μειζονως κατεβιαζετο, και
ουχ αρπαγμον την παραιτησιν ως εξ αδρανους και υδαρεστερας εποιειτο φρενος.
Ουκουν εισοικιζεται μεν αυτους, αζυμους τε αρτους παρετιθει, και ποτον ειργαζετο.
Ἀλλα ταυτι μεν ο δικαιος. Σοδομιται δε γυμνην και ασχημονα νοσουντες ηδονην, το
του δικαιου δωματιον ανοσιως περιερχομενοι, και της εις ακρον ηκουσης
αναισχυντιας πεσοντες επεκεινα, ανεισθαι μεν σφισι τα συνηθη δραιν ηξιουν, ειτα
δεον ελεσθαι φιλοξενιαν, ασελγειαι τηι παρα φυσιν εβουλοντο κακουν. Ἀφισταντα δε
αυτους τον Λωτ των ουτως αγριων και βδελυρωτατων εγχειρηματων παραλυειν
ηθελον, ηλω δ' αν ταχα και εις αυτο το παθειν, ει μη παρησαν οι σωζοντες.
«Ἐκτειναντες γαρ,» φησιν, «οι ανδρες τας χειρας, εισεσπασαντο τον Λωτ προς
εαυτους εις τον οικον, και την θυραν του οικου απεκλεισαν. Τους δε ανδρας τους
οντας επι της θυρας του οικου επαταξαν αορασιαι απο μικρου εως μεγαλου, και
παρελυθησαν ζητουντες την θυραν.» Ευμεμετρηται δε ουκ εν γε τουτοισι μονοις τα
της επικουριας αυτωι. Γεγραπται γαρ παλιν· «Ἡνικα δε ορθρος εγενετο,
επεσπουδαζον 68.173 οι αγγελοι τον Λωτ, λεγοντες· Ἀναστας λαβε την γυναικα σου
και τας δυο θυγατερας ας εχεις, και εξελθε, ινα μη και συ συναποληι ταις ανομιαις
της πολεως. Και εταραχθησαν, και εκρατησαν οι αγγελοι της χειρος αυτου, και της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

χειρος της γυναικος αυτου, και των δυο θυγατερων αυτου, εν τωι φεισασθαι Κυριον
αυτων.» Ἔνδειγμα δη σοι τουτι και σφοδρα τρανες του μη μονοις ημας
παραθηγεσθαι λογοις, και ταις ες νουν παρακλησεσιν αποφοιταιν αμαρτιας, ηκειν δε
και εις τουτο λοιπον ημεροτητος της εις ημας τον των ολων σωτηρα Θεον, ως
ενεργον ποιεισθαι την επικουριαν, κατα γε το, «Ἐκρατησας της χειρος της δεξιας
μου, και εν τηι βουληι σου ωδηγησας με.» Ἐπειδη γαρ εστιν ου λιαν ευσθενης η
ανθρωπου φυσις, ουτε μην αποχρωντως εχουσα προς το διεκνευσαι δυνασθαι του
κακου, συναθλει πως αυτηι προς τουτο Θεος. Και διττην απονεμων οραται την χαριν·
νουθεσιαις αναπειθων και επικουριαν ευρων, και αμεινω τιθεις του παρα ποδας τε
και τυραννουντος κακου. Ἴδοις δ' αν αληθες κακεινο υπαρχον, ως ολιγοι μεν κομιδηι
της δικαιοσυνης οι επιμεληται, και πολλη κατα βιον η σπανις ανδρων αγαθων·
ανδρα γαρ πιστον εργον ευρειν, κατα το γεγραμμενον. Πλην απολεκτος ο τοιουτος,
και φροντιδος της ανωθεν ου παρεργως ηξιωμενος. Ει γαρ εστι κατα τον κοσμον
αναμιξ τοις αλλοις, αλλ' ουδεν εντευθεν υπομενει το βλαβος, ως κρινον εξ ακανθων
αρπαζεται, και ουκ αν συναπολοιτο δικαιος μετα ασεβων, κατα τας των αγιων
φωνας. {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν, οτι φειδοι τηι παρα Θεου, και αγγελων αγιων
συνδρομηι, και την εκ της φαυλοτητος πλεονεξιαν απονιψομεθα, και το μηδαμη
μηδαμως ταις των πονηρων αλωναι δικαις αναμφιλογως ευρησομεν, Θεωι
πιστευοντες σαφως ανακεκραγοτι δι' ενος των προφητων, οτι «Ἐγω Κυριος ο Θεος
σου, ο κρατων της δεξιας σου, ο λεγων σοι, Μη φοβου, Ἰακωβ, ολιγοστος Ἰσραηλ,
εγω εβοηθησα σοι, λεγει Κυριος, ο λυτρουμενος σε, Ἰσραηλ.» {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ ουχι
συλληπτορα τοις αγιοις εκδειξειεν αν τον παντα ισχυοντα Θεον το απηρτησθαι τον
Λωτ της των αγγελων χειρος; Θεου γαρ τυπος αν ειεν [αν] ουτοι. Τρεις μεν εν αρχηι
τωι Ἀβρααμ προσβαλλοντες εν τηι δρυι τηι Μαμβρηι, δυο δε τοις Σοδομοις
επιφοιτησαντες. «Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα,» κατα την αυτου του Σωτηρος
φωνην, «αλλα πασαν την κρισιν δεδωκε τωι Υιωι·» συνοντος αυτωι δηλονοτι και
ενυπαρχοντος φυσικως και του αγιου Πνευματος. {ΠΑΛΛ.} Συνιης ευ μαλα. Τα δε
εφεξης περιαθρωμεν, ει δοκει. {ΚΥΡ.} Ἀοκνοτατα γε, και δη ερω. «Και εγενετο,»
φησιν, «ηνικα εξηγαγον αυτον εξω, ειπον· Σωζε την σεαυτου ψυχην, μη περιβλεψηι
εις τα οπισω, μηδε στηις εν πασηι τηι περιχωρωι· εις το ορος σωζου, μη 68.176 ποτε
συμπαραληφθηις.» Ἐν μεν ουν τωι, «Σωζε την σεαυτου ψυχην,» φημι δη λεγεσθαι
σαφως το, «Σεαυτον αγνον τηρει· και μη κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις.» Και
αμεινων εσο των εν κοσμωι παρυποδισματων· ψυχης γαρ ανταλλαγμα το συμπαν
ουδεν. «Τι γαρ ωφεληθησεται ανθρωπος, οταν τον κοσμον ολον κερδησηι, την δε
ψυχην αυτου ζημιωθηι;» Το δε δη χρηναι λεγειν αμεταστρεπτι ποιεισθαι την βαδισιν,
σημαινει που ταχα το, μη ταις εις φαυλοτητα μεταστροφαις τα ισα φρονειν ελεσθαι
παλιν τοις υπο δικην την πυρος εξ ακρασιας ενηνεγμενοις («Ουδεις γαρ,» φησι, «την
χειρα βαλων επ' αροτρον, και στραφεις εις τα οπισω, ευθετος εστιν εις την βασιλειαν
των ουρανων)·» εχεσθαι δε δειν της εις σωτηριαν οδου, μη τηιδε κακεισε
περισπωμενους, και φαντασιαις εωλοις κοσμικων επιθυμιων ελαφρον και
ευδιαῤριπιστον νουν, αλλ' εντελη τε και αυπνον, και εις ευθυ βλεπειν αει
μεμελετηκοτα, τηρουντας εν εαυτοις. Και το ετι μειζον ερω· φησι γαρ ο αγγελος ουχ
οτι χρη ηδη μονον αυτον αμεταστρεπτι ποιεισθαι την βαδισιν· προσετιθει δε
χρησιμως το, «Μη στηις εν πασηι τηι περιχωρωι. Εις το ορος σωζου, μηποτε
συμπαραληφθηις.» {ΠΑΛΛ.} Και τι αν βουλοιτο δηλουν το, «Μη στηις εν πασηι τηι
περιχωρωι;» {ΚΥΡ.} Το οιμαι νωθρον τε και αδρανες εις το δειν εξιπτασθαι του κακου,
σφαλερον τε και επιζημιον. {ΠΑΛΛ.} Φρασον οπως. {ΚΥΡ.} Προφητικος εφη λογος·
«Ουαι, οι ποιουντες το εργον Κυριου αμελως. –Τρεχετε δε ινα καταλαβητε,» και
αυτος που φησιν ο θεσπεσιος Παυλος. Το γαρ τοι μη δραιν εθελειν ευσθενεστατα τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

και εν σπουδηι την εκ των αισχιονων αποδρομην, δυσαποσπαστως εχοντος προς τα
αρχαια του νου, και οιονει στυγνως αφ' εκαστου των φαυλων απαιροντος,
δυσοκνοτατα δε μεθορμιζομενου προς το πεφυκος ωφελειν, ειη αν ετερον ουδεν, η
το στηναι λοιπον εν περιχωρωι κακιας, καιτοι δρομαιως εξιεναι δεον. Ἢ γαρ αν των
ενδεχομενων, πριν ορων εξω γενεσθαι κακου, μελλοντας αει και αναδυομενους
καταληφθηναι τηι δικηι, πριν αποκαθηρασθαι την κηλιδα, πριν αποπλυνασθαι τον εκ
της αρχαιας ραιθυμιας εντετηκοτα τηι ψυχηι μολυσμον, πριν αποφορτισασθαι τα
εγκληματα, και ζυγον υποδραμειν τον σωτηριον, αναπαυσασθαι δια Χριστου.
Ἄριστον ουν παρακελευσματων το, «Μη στηις εν πασηι τηι περιχωρωι,» τουτ' εστιν, Ἐν
μηδενι τροπωι φαυλοτητος διαμελλησας αλωις, ανιθι δε μαλλον, ωσπερ εις ορος, εις
εξηιρημενην τινα και περιοπτον ζωην, ουδεν εχουσαν το χαμαιῤριφες, αλλ' εν υψηληι
τε και επηρμενηι διαπρεπουσαν αρετηι, και απηλλαγμενηι φρονηματος του
χθαμαλωτατου, τουτ' εστιν του επιγειου και σαρκικου. Γεγραπται γαρ, οτι «Του Θεου
οι κραταιοι της γης σφοδρα επηρθησαν.» Ἀνωτατω γαρ των επιγειων το αγιοπρεπες
εστι φρο 68.177 νημα. «Και νεοττοι γυπος τα υψηλα πετονται,» κατα το
γεγραμμενον, ειπερ εχουσι καθαπερ εις ορος εν ουρανωι το πολιτευμα, και
μεταποιουνται πατριδος της ανω. Γραφει δε που και Παυλος· «Τα ανω ζητειτε, μη τα
επι της γης.» {ΠΑΛΛ.} Ὄρος ουν αρα το νοητον, η εν αγιασμωι ζωη, και της εξαιρετου
πολιτειας το υπερτενες, νοουμενης που κατω της εν ακαθαρσιαις και
φιλαμαρτημονος, και τοις επιγειοις εντετηγμενης. {ΚΥΡ.} Ευ εφης· τουτι γαρ ημιν ο
λογος ευ μαλα καταδηλοι, θαυμασειας δ' αν ετι και τοδε. {ΠΑΛΛ.} Το τι; {ΚΥΡ.} Ὁ μεν
γαρ μακαριος αγγελος αμελητι τε και αμεταστρεπτι διαθεοντα τον θεσπεσιον Λωτ,
χρηναι δειν εφασκεν εις το ορος αναπηδαιν. Ὃ ελιπαρει λεγων· «∆εομαι, Κυριε,
επειδη ευρεν ο παις σου ελεος εναντιον σου, και εμεγαλυνας την δικαιοσυνην σου, ο
ποιεις επι του ζηιν την ψυχην μου· εγω δε ου δυνησομαι διασωθηναι εις το ορος, μη
καταλαβηι με τα κακα, και αποθανω. Ἰδου η πολις αυτη εγγυς του καταφυγειν με
εκει, η εστι μικρα, εκει σωθησομαι. Ου μικρα εστι, και ζησεται η ψυχη μου; Και
ειπων αυτωι, φησιν· Ἰδου εγω εθαυμασα σου το προσωπον και επι τωι ρηματι τουτωι,
του μη καταστρεψαι την πολιν περι ης ελαλησας. Σπευσον ουν του σωθηναι εκει, ου
γαρ δυνησομαι ποιησαι πραγμα εως του σε εισελθειν εκει. ∆ια τουτο εκαλεσε το
ονομα της πολεως εκεινης, Σηγωρ. Ὁ ηλιος εξηλθεν επι την γην, και Λωτ εισηλθεν
εις την Σηγωρ.» {ΠΑΛΛ.} Και τις αν γενοιτο και δια τουτων ημιν η ονησις, εθελοιμ'
αν, ως ευ ισθι τοι, διαμαθειν. {ΚΥΡ.} Ἢ ουχι συνιης, καιτοι πολυ νενευκως εις το
λιαν ευμαθες, οτι τοις αρτι φαυλοτητος εκδεδραμηκοσι, χρηναι δε δειν οιομενοις επι
την της σωτηριας ιεσθαι τριβον, ουκ ευθυς, ουτε μην εκ πρωτων εγχειρηματων,
αλωσιμος η αρετη και βασιμον το δοκουν; Ἀλλ' ουδ' αν ευκολως ανακομιζοιτο τις
εις πολιτειαν εξηιρημενην, ουδ' αν γενοιτο μακραν των οιονει πως αυτωι
συντεθραμμενων παθων, αλλ' εξω μεν εσται των τοιουτων ηρεμα, το γε οσον εις
προθυμιας τας επ' αμεινοσι, και εγχειρηματων αρχας· υψου δε ου λιαν, η μακραν·
μονονουχι δε μεταφοιτησειεν εις γην μεν ωσπερ εις ετεραν, εις ζωην μεν
επαινουμενην, υψηλην δε ουπω και περιοπτον λαχουσαν την δοξαν, οποια τις ην η
κατα νομον παιδαγωγια, προς αρχας αναφερουσα ζωης αριστης τε και αγαθης.
Γεγραπται γαρ· «Ἀρχη οδου αγαθης το ποιειν τα δικαια.» Ὃν γαρ τροπον τοις περι
γνωσιν εσπουδακοσι, και θεωριας εφιεμενοις της μυστικης, επιτηδειος μεν εν αρχαις
και οτι μαλιστα πρεπων ειη αν ο της κατηχησεως λογος· διαιττουσι δε προς ανδρα
τελειον ηδη, και εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου, 68.180 αρμοσειεν
αν ηδη πως η στερεωτερα τροφη, τουτ' εστιν, ο περι των ανωτατω λογος, οιμος τε
απασα λοιπον ερευνης δογματικης· ουτω κανθαδε φημι, τουτ' εστιν, εν ταις των
ηθων και τροπων επανορθωσεσι, ουκ αν ειη των ενδεχομενων ευθυς αναθρωσκειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

δυνασθαι τινας επι το αμωμητως εχον, ηγουν εις υπερφυα και υπερλοφον πολιτειαν.
Προσηκοι δ' αν, οιμαι, κατα βραχυ προς την αρτιως εχουσαν εξιν, εκ μικρων και
συμμετρων αρξαμενος, και μονονουχι προειστρεχων καθαπερ εις πολιν μικραν, και
ορους υψηλου γειτονα, την της εξαιρετου και ανωικισμενης ζωης υποκαθημενην τε
και εν μειοσι πολιτειαν. Ταυτηιτοι και ο δικαιος Λωτ, τυπος αν ειη των τηιδε
διακειμενων, ουκ εις το ορος ευθυς, αλλ' εν πολει Σηγωρ τηι μικραι, καταλυσειν
αξιων. Ἢ γαρ ουχι και εν τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι τοιαυτας πολλακις τας
οικονομιας ευρησομεν εν τοις πιστευουσι γεγενημενας; Και γουν ο μακαριος Παυλος
επιστελλει λεγων· «Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι· δια δε τας πορνειας
εκαστος την εαυτου γυναικα εχετω, και εκαστη τον ιδιον ανδρα εχετω. Τουτο δε
λεγω κατα συγγνωμην, ουκ επιταγην. Θελω γαρ παντας ανθρωπους ειναι ως και
εμαυτον. Ἀλλ' εκαστος ιδιον εχει χαρισμα εκ Θεου, ο μεν ουτως, ο δε ουτως.» Ὁραις
πως της εγκρατειας το εις αγαν υπερφερες, καθαπερ ορος ημιν υπεδειξε λεγων·
«Καλον ανθρωπωι γυναικος μη απτεσθαι·» εφηκε δε ημας καταλυσαι εις Σηγωρ,
τουτ' εστιν, εις την υποκαθημενην ετι του τελειως εχοντος αγωγην, το τε εξειναι
φημι μονηι τηι ιδιαι συμπλεκεσθαι γυναικι; Την δε γην την αριστην, καρπους
αποδωσειν εφασκεν ο Σωτηρ, την μεν εκατον, την δε εξηκοντα, την δε τριακοντα.
∆ιεδιδου δε και το ταλαντον, ουκ εν ισωι μετρωι, αλλα τωι μεν πεντε, τωι δε δυο, τωι δε
εν· το, οιμαι, των εξεων ανισοσθενες δια τουτων δεικνυς, εκαστωι τε διανεμων ως αν
επιτηδειοτητος εχοι και γνωμης. Ὡς γαρ εφαμεν αρτιως, «Ἕκαστος ιδιον εχει
χαρισμα εκ Θεου, ο μεν ουτως, ο δε ουτως.» {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἐφιησι μεν ο
μακαριος αγγελος καταλυσειν εις Σηγωρ. «Ἰδου γαρ,» φησιν, «εθαυμασα σου το
προσωπον και επι τωι ρηματι τουτωι του μη καταστρεψαι την πολιν, περι ης
ελαλησας. Σπευσον ουν του σωθηναι εκει.» Ειτα φησιν, οτι «Ὁ ηλιος εξηλθεν επι την
γην, και Λωτ εισηλθεν εις Σηγωρ.» Θαυμασαις δ' αν, ω εταιρε, τις αν γενοιτο μαθων
και τουτων ο νους, «Ἐθαυμασα γαρ σου,» φησι, «το προσωπον σου του μη
καταστρεψαι την πολιν, περι ης ελαλησας.» Ἀνεθελητος μεν γαρ τωι Θεωι, κατα το
αληθες, η τελειως ουκ εχουσα προς αρετην πολιτεια, και το κατα τι γουν ηττασθαι
των παθων αποβλητον τε αυτωι και κατακρισεως ου μακραν. Πλην εφιησιν εκ
φιλανθρωπιας, και συμμετρησας τηι φυσει το εν αρχαις εφικτον, σωζεσθαι κελευει,
και 68.181 μελετωντας ετι το αγαθον, ουπω τε την υπαιτιον κομιδηι διαστειχοντας
αγωγην. Ἀλλα και τοις εις τουτο ηκουσι μετρων, και εις ταυτηνι τε εισελαυνουσι
την καταστασιν, ου διχα φωτος του θειου και δαιδουχιας της ανωθεν η εισδρομη
γενοιτ' αν. «Ἀνετειλε γαρ,» φησιν, «ο ηλιος και Λωτ εισηλθεν εις Σηγωρ.» {ΠΑΛΛ.}
Ὡς σφοδρα γε τα εικοτα εφης! {ΚΥΡ.} Ὁ μεν ουν θεσπεσιος Λωτ εις την ετι μικραν
εισεθει πολιν, εφιεντος αυτωι του Θεου· ηλεγχετο δε και προς τουτο ασθενης η
επομενη τε αυτωι και συνεκθεουσα γυνη. «Ἐπεβλεψε γαρ,» φησιν, «εις τα οπισω, και
εγενετο στηλη αλος.» Θεα δε οτι νους μεν ο ανδρειος και φρονημα το νεανικον, καν
ει μη τελειως αφικνοιτο τυχον εις το αρεσκον Θεωι, κατορθουν ηργμενος την
αρετην, αλλ' ουν εξεις παθων ποιειται κατα βραχυ προς το αμεινονως εχον. Ὁ δε
ασθενης τε και ανανδρος, ου σημειον η γυνη, ταις εις φαυλοτητα μετατροπαις,
αχρειουται παντελως. Τουτι γαρ οιμαι δηλουν το γενεσθαι στηλη αλος· οπερ αν ειη
συμβολον απομαρανθεισης φρενος, και νου προς ηλιθιοτητα μεταφοιταιν κειμενου,
και εις εσχατην ηδη πως αναισθησιαν εληλακοτος. Ἀπομωρανθεν δε το αλας, εις
ουδεν ισχυσειν ετι, και αυτος εφασκεν ο Σωτηρ· αχρειωθησεσθαι δε παντελως, εξω
τε πεμπομενον, και υπο ποδας ανθρωπων διεῤριμμενον. Ἀπελιθουτο μεν ουν η γυνη,
προσετιθει δε ουκ εις μακραν το λειπον ο Λωτ. Γεγραπται γαρ, οτι «Ἀνεβη Λωτ εκ
Σηγωρ, και εκαθητο εν τωι ορει, αυτος και αι δυο θυγατερες αυτου μετ' αυτου.
Ἐφοβηθησαν γαρ κατοικησαι εν Σηγωρ, και ᾤκησαν εν τωι σπηλαιωι, αυτος και αι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δυο θυγατερες αυτου μετ' αυτου.» Προεισι γαρ ωσπερ δι' αναβαθμων ο νους επι το
εχον αρτιως, και αναθρωσκει κατα βραχυ προς οπερ ην εν αρχαις, ουκ επιτηδειως
εχων ουτε λιαν ικανως. Προεισι τε και αναφοιται προς το αμεινον, φρονησει τε και
ανδρειαι τηι πνευματικηι καθαπερ τισιν ιδιαις θυγατρασιν επισκηπτομενος, και κατω
που μενειν αφεις το ηδυπαθες τε και ανανδρον, ων εις τυπον η γυνη. Κατοικει δε
λοιπον καθαπερ εν ορει τε και εν σπηλαιωι· του μεν ορους ημιν το υψηλον τε και
επηρμενον εις ευεξιαν την πνευματικην, του δε σπηλαιου, το πεπηγος και εδραιον
της εις αρετην διαμονης υποδηλουντων ευ μαλα. Γεγραπται γαρ ωδι περι ανδρων
αγαθων· «Πορευομενος εν δικαιοσυνηι, λαλων ευθειαν οδον, μισων ανομιαν και
αδικιαν, και τας χειρας αποσειομενος απο δωρων, βαρυνων τα ωτα, ινα μη ακουσηι
κρισιν αιματος, καμμυων τους οφθαλμους, ινα μη ιδηι αδικιαν, ουτος οικησει εν
υψηλωι σπηλαιωι πετρας ισχυρας.» Ειη δ' αν και ετερως ουκ απιθανος ημιν ο επι τωιδε
λογος. Πετρα μεν γαρ ο Χριστος, δια το ευσθενες τε και ατρωτον της ανωτατω
πασων ουσιας. Σπηλαιον δε το εν Χριστωι νοοιτ' αν η Ἐκκλησια, το των αγιων
καταλυμα, των ευσεβουντων η σκεπη, ην κατοικουσι δικαιοι, 68.184 και μην οσοι
την δια πυρος παραιτουνται δικην. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευγε ημιν, ω ταν, ο λογος εχει!
Βουλοιμην δ' αν εγωγε και δι' ετερων οσων ημιν αποδειξεων ιεναι το γυμνασμα. Το
γαρ τοι φιλειν εξεπιστασθαι πλουσιως το τελουν εις ονησιν, οιησαιμην αν εγωγε του
παντος αξιον. {ΚΥΡ.} Και μην, ω Παλλαδιε, τα γε εικοτα φης. Ειη γαρ αν διανοιας
ημιν της εις οτι μαλιστα φιλομαθεστατης το χρημα καρπος, οκνου δε αμεινων ο προς
ημων εσται λογος, ου το αυτο μοι δοκουν, τοις ουτω λαμπροις και αξιεραστοις
διηγημασι, την ουκ εν καιρωι παρειστρεχουσαν επασκησαι σιγην. Ουκουν οτι της
προς τα φαυλα διαθεσεως τε και κοινωνιας εισαπαν τε και ολοτροπως
αποσχοινιζεσθαι χρη κατα το εγχωρουν· και μην οτι το αναθρειν δυνασθαι προς
αρετην, προσγενοιτ' αν ουχ ετερως, η κατα τουτον αυτον τον τροπον, απονητι
θεωρησομεν, της διανοιας τον οφθαλμον ενιεντες ευ μαλα, και τοις κατα τον
θεσπεσιον Ἀβρααμ, και τοις υπερ λογον κατωρθωμενοις επι τηι εξοδωι των εξ
Ἰσραηλ, ην πεποιηνται κατα καιρους της Αιγυπτιων πλεονεξιας, τα δεσμα
διαῤρηξαντες. {ΠΑΛΛ.} Φραζε δη ουν ανα μερος. Ὡς ευ ισθι τοι πλουσιως ημας
ευφραινων, ει δραιν ελοιο ταυτι. {ΚΥΡ.} Ἐλεγομεν τοινυν, ως αφορητωι ποτε λιμωι,
και ταις των αναγκαιων ενδειαις εκπεπιεσμενος ο θεσπεσιος Ἀβρααμ, ου θελητην
εποιειτο την εις Αιγυπτον καθοδον, και ταις αναγκαις εδιδου κρατειν. Ξενον δε
οντα και επηλυν, λυπαις και πλεονεξιαις ο Φαραω κατηικιζετο. Την γαρ τοι
συνωικισμενην αυτωι παραλυειν ηθελεν, ηδοναις ακρατοις εκκεκαυμενος, εις
αισχρουργιας εφεσιν. Κατορθωσαι δε τουτο, ουκ ηφιει Θεος. «Ἤτασε γαρ,» φησι,
«τον Φαραω ετασμοις μεγαλοις περι Σαῤρας της γυναικος Ἀβρααμ.» Εικων δε και
τυπος ο Φαραω διαβολικης ακρασιας. Σκοπος γαρ εκεινωι και των οτι μαλιστα
διεσπουδασμενων, το και ταις των αγιων συνεσεσιν ενιεναι φιλειν της ενουσης
αυτωι ακαθαρσιας τα σπερματα, ως αν ελοιντο καρποφορειν τα αυτωι φιλα τε και
καθ' ηδονην. Ειεν δ' αν οιμαι ταυτι, τα εις πολυτροπον αμαρτιαν εγκληματα. Και
αλοιη μεν πας τις ουν, και ουχ εκων υποκεισεται ταις εκεινου πλεονεξιαις. Νοσει
γαρ η φυσις το αναλκι, εφιησι γεμην ουτι που Θεος, ανασειραζων τροπον τινα τα
κατα των αγιων επιχειρηματα, και του πονηρου τας επιβουλας. Συμβεβηκε δε ουχ
ετερως διαδραναι τα βλαβη τον θεσπεσιον Ἀβρααμ, ει μη, την των Αιγυπτιων αφεις,
προς τον εν αρχηι και θεοσδοτον αναπεφοιτηκε χωρον, ου και αφιγμενος
σπουδασματων αγαθων σχολαιος ην επιμελητης. Γεγραπται δε ουτως· «Ἀνεβη δε
Ἀβρααμ εξ Αιγυπτου, αυτος και η γυνη αυτου, και παντα τα αυτου, και Λωτ μετ'
αυτου εις την ερημον. Ἀβρααμ δε ην πλουσιος σφοδρα, κτηνεσι 68.185 και αργυριωι,
και χρυσιωι, και επορευθη οποι εξηλθεν εις την ερημον εως Βαιθηλ, εως του τοπου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ου ην η σκηνη αυτου προτερον, ανα μεσον Βαιθηλ, και ανα μεσον Ἀγγαι, εις τον
τοπον του θυσιαστηριου, ου εποιησεν εκει την αρχην. Και επεκαλεσεν εκει Ἀβρααμ
το ονομα Κυριου.» Συνιης ουν οτι συναναπαιρειν αναγκη τοις εξ ακρασιας κοσμικης
εις ετεραν ανατρεχουσι ζωην ιεραν, οιονει παντα τα αυτων; πανοικι γαρ και
παγγενει, προσθειην δ' αν οτι και πανσκευει, της Αιγυπτιων αποδεδραμηκε γης ο
προπατωρ Ἀβρααμ. ∆ει γαρ ολοτροπως αποφοιταιν και πανοικι τροπον τινα
μεθορμιζεσθαι φιλειν εις την ερημον, τουτ' εστιν, εις απαρενοχλητον τε και
καθαραν διανοιας καταστασιν, οθεν και εν αρχαις η του ανθρωπου φυσις εκβεβηκεν,
ενδειαι των ανωθεν αγαθων απονευσασα προς τα χειρω. Τουτο γαρ αινιγματωδως
κατασημηνειεν αν η εις αλλοτριους καθοδος, απο γης οιονει και σκηνης της εν
αρχαις τε και φιλαιτατης, εν ηι και θυσιαστηριον. Παλινδρομουντες γαρ ουτως, εως
αν εν τοπωι και χωραι γενωμεθα του θυσιαστηριου του εν αρχαις, τουτ' εστι, του
παλαι προσπεφυκοτος αγιασμου, και ημεις επικαλουμεθα τον των ολων Θεον, το
προφητικον εκεινο προσρημα λεγοντες· «Κυριε, εκτος σου αλλον ουκ οιδαμεν. Το
ονομα σου ονομαζομεν.» {ΠΑΛΛ.} Ἀστειοτατα εφης. {ΚΥΡ.} Ἴδοις δ' αν το χρημα
ημιν ουχ ετερως εχον, και τα επι τοις υιοις Ἰσραηλ γεγονοτα κατα καιρους ευ μαλα
διασκοπουμενος· ους επειπερ ειλον οι Αιγυπτιοι λιμου κατωθησαντος εν αρχαις και
τους ανωθεν τε και εκ ριζης αγιων, και ελευθερους εις αδοκητον τε και αμελετητον
αυτοις καταζευγνυντες θητειαν, αγριως κατεβιαζοντο, της επ' αυτους ωμοτητος
τοιανδε τινα συνθεντες την αφορμην. «Ἀνεστη γαρ,» φησι, «βασιλευς ετερος επ'
Αιγυπτον, ος ουκ ᾔδει τον Ἰωσηφ. Ειπε δε τωι γενει αυτου· Ἰδου το γενος των υιων
Ἰσραηλ, μεγα πληθος, και ισχυει υπερ ημας, δευτε κατασοφισωμεθα αυτους, μηποτε
πληθυνθηι, και, ηνικα εαν συμβηι πολεμος, προστεθησονται και ουτοι προς τους
υπεναντιους, και εκπολεμησαντες ημας, εξελευσονται εκ της γης.» Ἐλυπει γαρ,
οιμαι, τον της Αιγυπτιων εξαρχοντα γης, το καν γουν ελεσθαι ποτε προς ελευθεριαν
ιδειν. τους εξ αναγκαιου δεσμου, ου κατα γνωμην υπεζευγμενους. «Και επεστησεν
αυτοις, φησιν, επιστατας των εργων, ινα κακωσωσιν αυτους εκ των εργων, και
ωικοδομησαν πολεις οχυρας τωι Φαραω την τε Πειθων, και Ῥαμεσση, και Ὧν, η εστιν
Ἡλιου πολις.» Καρποιγαρ ησαν της αφορητου πλεονεξιας, τληπαθειαι μεν αι
διηνεκεις επι τε πηλωι και πλινθειαι, πολεις δε περιβολοις πυργουμεναι, και των εν
αγροις χωματων εγερσεις, αμισθι δε ταυτι και συν ιδρωτι μακρωι τοις πονουσι
διεπεραινετο. Ὑπο χειρα γαρ ελοντες την εαυτων οι κοσμοκρατορες του αιωνος
τουτου τας αθλιας των ανθρωπων ψυχας, πηλωι και πλινθειαις και τοις εις γην τε
και περι γην δρωμενοις εγκα 68.188 τατρυχουσι, και πειρασμωι πονηρωι τε και
ακερδει προσδησαντες (τοιαδε γαρ τα σαρκος και τα περι αυτην εργα φαινεται),
πικραν αναγκαζουσι και παμμοχθηρον κομιδηι καταδεχεσθαι ζωην, η κατ' ουδενα
τροπον τοις επιτηδευειν ηναγκασμενοις εισοισει το ωφελουν. Τι γαρ αν τα σαρκος
εργα τε και παθη την αθλιαν ημων ονησει ψυχην; Κερδος δε ωσπερ ανακεισεται παρ'
ημων διαβολωι και δαιμοσι, και της των αντικειμενων βασιλειας πλουτος εσται και
καυχημα, καθαπερ αμελει και τωι Φαραω προς ευκλειας ον ου μικρας ᾤετο το
αναδειμασθαι πολεις αυτωι τους εξ Ἰσραηλ ασιτι τε και αμισθι προς τουτο ηκειν
ηναγκασμενους. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. Και γαρ τοι λιαν εστιν εναργης ο λογος. {ΚΥΡ.}
Ἀνατυπωσιν δη ουν και οιονει πως εικονα σαφη των εικαιων τε και ανιερων επι γης
ημων σπουδασματων ο των Ἰσραηλιτων αναγραφει πονος, εγκειμενου τε και
επιθρωσκοντος αυτου τε του Σατανα, και των συν αυτωι δυναμεων πονηρων, ους
τοις των εργοδιωκτων ονομασιν η θεια σημαινει Γραφη· τον πονηρον δε
περισπασμον φαιην αν εγωγε ταυτι, μεστον μεν ιδρωτος και πονου,
αναπεπλησμενον δε ωσπερ πηλου και ακαθαρσιας, και βορβορωδους ηδονης. Ἀλλ'
ηλεει και τοτε Θεος τους ανοσιωτατα τε και αγριωτατα ταις των Αιγυπτιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

πλεονεξιαις κατηικισμενους, και παρ' αυτο το χρεων δουλευοντας. Ὑπουργον γαρ
της εις αυτους ημεροτητος, τον παναριστον ευθυς εποιειτο Μωσεα. Ἢ γαρ ουχι και
εις ημας αυτους τουτο δρωντα Θεον ευρησομεν; ∆ιωλισθηκοσι γαρ ημιν εις
αμαρτιας, χαριζεται μεν τον ελεον, μεσιτην δε ωσπερ προς ελευθεραν αναφεροντα
ζωην εν ταις απαντων καρδιαις τον οικειον ευθυς ενιησι νομον. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο
φης. {ΚΥΡ.} Βουλει δη ουν, το πλατος της ιστοριας επιτεμοντες, ως ενι τα εικοτα
λεγωμεν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν ωδι· «Και μετα ταυτα εισηλθε
Μωσης και Ἀαρων προς Φαραω, και ειπον αυτωι· Ταδε λεγει Κυριος ο Θεος Ἰσραηλ·
Ἐξαπο-στειλον τον λαον μου, ινα μοι εορτασωσιν εν τηι ερημωι. Και ειπε Φαραω· Τις
εστιν, ου εισακουσομαι της φωνης αυτου, ωστε εξαποστειλαι τους υιους Ἰσραηλ; Ουκ
οιδα τον Κυριον, και τον Ἰσραηλ ουκ εξαποστελω.» Οι μεν γαρ αμφι Μωσεα τε και
Ἀαρων, της Αιγυπτιων χωρας τε και γης ανεισθαι δειν διεβεβαιουντο τον Ἰσραηλ,
Θεου καλουντος εις εορτην· εορτη γαρ οντως αληθης τον της ανεθελητου δουλειας
απολυσασθαι ζυγον, και υπο Θεωι γενεσθαι λοιπον, και τα αυτωι θυμηρη πληρουν,
αντεξαγοντος ουδενος, ηγουν το αυτωι δοκουν ανθελεσθαι τε και 68.189 αγαπαιν
αναγκαζοντος. Ἀθυρογλωττει δε λιαν ο Φαραω, και της του Θεου δοξης
καταθρασυνεται, μητε τον Κυριον οστις ποτε εστιν ειδεναι λεγων, μητε μην ανησειν
τον Ἰσραηλ. Καταληγει δε ουδαμως ο θεσπεσιος Μωσης, αποπεραινεσθαι δε δειν το
τωι Θεωι δοκουν ευ μαλα διισχυριζεται. Παραποδιζοντος γαρ εις ελευθεριαν ιεναι του
Σατανα, τους οιπερ αν ειεν υπ' αυτωι γεγονοτες κατανδριζεσθαι χρη, και αμεινους
γινεσθαι παντος μεν, οιμαι, διχα κωλυματος, ηκιστα γεμην ορασθαι δειλους, αλλ'
εγκεισθαι λεγοντας· «Ὁ Θεος των Ἑβραιων προσκεκληται ημας. Πορευ-σομεθα ουν
οδον τριων ημερων εις την ερημον, οπως θυσωμεν τωι Θεωι ημων, μη ποτε
συναντησηι ημιν θανατος η φονος.» Ταυτι γαρ ημιν και ο σοφος τοτε διεκεκραγει
Μωσης. Ου γαρ δη καθ' ομοιοτητα, φησι, την προς υμας, ω Αιγυπτιοι, μοσχος ημιν
τοις Ἑβραιοις το σεβας, αλλ' ουδε συς, η αιξ, η βρετας ανδρος, και πτηνων
αποσκιασμα, και ερπετων εικονες, τα εν σηκοις ιδρυμενα. Ἐπικεκληται δε ημας ο
Θεος και ∆εσποτης, ος τοδε συμπαν διετεκτηνατο. Μεγας ουν αρα, και τοις
Αιγυπτιων ασυντακτος, και υπερ πασαν την κτισιν, ο των Ἑβραιων Θεος, ος εις την
ερημον ημας καλει, την ευαρεστον αυτωι θυσιαν προσκομιουντας εκει. Σκοτισμος
μεν ουν Αιγυπτος ονομαζεται, χρηναι δε οιμαι τους οιπερ εσμεν πνευματικως
προσβαλλειν τοις εν σκιαι και τυποις. ∆ει γαρ ημας αποφοιτωντας ευ μαλα παντος
οιμαι που πραγματος του κατασκοτειν ειωθοτος, και ωσπερ τινα χωραν εκβεβηκοτας
την υπο τωι τυραννωι κειμενην, φημι δη τωι Σαταναι, το εν αμαρτιαις ευκολον,
μεταχωρειν επειγεσθαι νεανικως εις ανειμενην τε και καθαρωτεραν ζωην, και
πολιτειας εννομου διαστειχειν οδον, ουχ υποκειμενην δαιμοσι· δυνησομεθα γαρ ευ
τοτε τους της δικαιοσυνης καρπους καταθυειν τωι Θεωι. Στελλεσθαι δε δειν τους εξ
Ἰσραηλ οδον τριων ημερων διεβεβαιουτο κατα την ερημον, το μη εγγυς ειναι των
της φαυλοτητος ορων και ζωης της τυραννουμενης δια τουτου δηλων. Σκηπτεται δε
τι και σοφον ο θεσπεσιος Μωσης, και ευαφορμως δη λιαν απονοσφιζεσθαι δειν της
Αιγυπτου φησιν τους υπο Θεου κεκλημενους· «Μη πως γαρ συναντησηι ημιν
θανατος,» φησιν, «η φονος.» {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο εστιν; ετοιμον γαρ ουχι τοις
θελουσι νοειν. {ΚΥΡ.} Ἐγω φρασω· Αιγυπτιοις ην εθος, τετηρηται δε και εις δευρο
παρα τοις των ειδωλων προσκυνηταις, το δειν, εισφοιτωντας εν ιεροις, νεκρωι
περιτυχειν παραιτεισθαι σωματι. Μολυσμον γαρ ειναι τον ανωτατω φασι το ουχ
οπως δη μονον, ει τις ελοιτο, θηγειν, αλλα γαρ καν ει εν ψιλαις ταυτ[αισ]ι
παραπιπτοι θεαις. Ουκουν εκ των παρα σφισιν εθων αναπειθει φρονειν, ως ουκ αν
γενοιτο καθαρως το θυειν αυτοις, ει εξ απροοπτου ποθεν τουτο δραιν ηργμενοις
παρατυχοι νεκρος η φονος, τουτ' εστιν, η νομωι φυσεως τετελευτηκως, η υπο του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

των φονευοντων εκβεβιασμε 68.192 νος. Ὑμιν γαρ εφασκεν, ιερα τε εστι και τεμενη,
κλειθρα τε και πυλαι, ων εισω τυχον εισδεδραμηκοσιν εξεσται θυειν αγνως, ωσπερ
αν οιεσθε κατα σφας αυτους· ημας δε αναγκη κατα μεσην θυοντας πολιν, εν τριοδοις
τε και εν αγροις, ταις των τεθνεωτων καταμολυνεσθαι θεαις. Το γαρ απειργον οροις,
παντελως ουδεν. Και ο μεν της ιστοριας λογος εχοι αν ημιν ως εν εθεσι των
Αιγυπτιων το πιθανον, ειη δ' αν ορθως ειρημενον το υπο του πανσοφου Μωσεως,
καν ει νοοιτο πνευματικως. Χρη γαρ ημας ως εν ερημωι θυειν, και εορτην αγιαν
αποπεραινειν Θεωι, της Αιγυπτιων απαιροντας, παραιτεισθαι δε και θανατου θεαν.
Σχολαιωι γαρ νωι και βεβηκοτι μακραν του κατασκοτιζεσθαι κοσμικως, και των εις
νεκροτητα και φθοραν κατακομιζοντων τον οφθαλμον απαλλαττοντες, θυσομεν
καθαρως τωι παντων κρατουντι Θεωι. Ἔργα δε νεκρα, τα σαρκος αν ειη. Σκοτισμος δε
κοσμικος, η εκ πονηρων και εικαιων περισπασμων επιθολωσις, τον καθαρον τε και
διαυγη της διανοιας αιθερα καταμολυνουσα. Ὧν οτι προσηκεν απονοσφιζεσθαι τους
ειλικρινως λατρευειν εθελοντας, και ο της ιστοριας ημας αναπειθει λογος. {ΠΑΛΛ.}
Και μην τουτο γε εστιν ουκ ασυμφανες· τα δ' ουν εφεξης διαπεραινε μοι. {ΚΥΡ.} Τους
μεν ουν εξ Ἰσραηλ δυσοιστος οιμαι τις και δριμυς της αρχαιας ελευθεριας εισεθει
ποθος· απονενευκοτες δε ηδη προς τουτο, δεινως κατηρεθιζον εις οργας τον τοις της
δουλειας εγκαταδεοντα ζυγοις. Ἔργον δε ειναι σχολης τας επι τοιοισδε λεγων
επιθυμιας, εγκατατεινεσθαι σφισι τον επι τοις εργοις ιδρωτα κελευει, της μεν εν εθει
συνταξεως ανυπερθετως εξαιτουμενης, περιτεμνομενης δε ασυνηθως αυτοις της
των αχυρων διανομης· εφασκεν γαρ, οτι «Σχολαζετε, σχολασται εστε, δια τουτο
λεγετε, Πορευθωμεν και θυσωμεν τωι Θεωι ημων. Νυν ουν πορευθεντες εργαζεσθε· το
γαρ αχυρον ου δοθησεται, και την συνταξιν της πλινθειας αυτοι δωσετε. Ἑωρων ουν
οι Γραμματεις των υιων Ἰσραηλ εαυτους εν κακοις, λεγοντες· Ουκ απολειψετε απο
της πλινθειας το καθηκον τηι ημεραι. Συνηντησαν δε Μωσηι και Ἀαρων ερχομενοις εις
συναντησιν αυτοις, εκπορευομενων αυτων απο του Φαραω, και ειπον αυτοις·
Ἐπιδοι[τ]ο ο Θεος υμας, και κριναι οτι εβδελυξατε την οσμην ημων εναντιον
Φαραω, και εναντιον των θεραποντων αυτου, δουναι ρομφαιαν εις τας χειρας
αυτου, αποκτειναι ημας.» Ἢ γαρ, ω φιλοτης, ουκ ατρεκες ειναι φης, ως επειδαν
ελοιτο τις της του διαβολου πλεονεξιας απολυσασθαι τον ζυγον, και το λαμπρον και
ελευθερον της εις Θεον λατρειας αντανελεσθαι καυχημα, σχολασαι τε και γνωναι
τον αληθως ∆εσποτην, κατα το εν Ψαλμοις υμνουμενον· «Σχολασατε και γνωτε οτι
εγω ειμι Κυριος ο Θεος,» εγκαλεσει μεν ημιν ως ανοσιον τι χρημα, την επι τωιδε
σχολην και 68.193 θελησιν, κατεξανισταται δε τοις αλλοις ομου πονηροις τε και
ακαθαρτοις πνευμασιν ο παντων εχθρος, σαρκικης μεν και γεωδους ακαθαρσιας και
των εν κοσμωι ακαταληκτως εχεσθαι, κατα το εκαστωι συνηθες, επαναγκαζων
αγριως, απεχεσθαι δε της εντριβους φαυλοτητος ηκιστα μεν εφιεις, δυσποριστον δε
και τουτο τιθεις, ως αν μη τωι λιαν ετοιμωι διαπτυοιτο τε και εις κορον ιοι το κακον;
Ταυτι γαρ οιμαι καταδηλουν, το εξαιτειν μεν ευτονως της πλινθειας την συνταξιν,
τα δε δι' ων αν γενοιτο ραιδιως αποστερειν, τουτ' εστιν, το αχυρον. Πεφυκαμεν δε
πως, τοτε δη μαλιστα προθυμοτατα τε και ευσθενεστατα τα συνηθη ζητειν, και
θερμοτεραις επιθυμιαις επ' αυτα καταφλεγεσθαι, οτε τι φαινοιτο μεταξυ το ως εξ
αναγκης αποφερον επι το μη δυνασθαι τυχειν. Θειου δε δη νομου τον ανθρωπινον
νουν τα αισχιω μεταπαιδευοντος μακρα τις εισδυνει τοτε δη μαλιστα ποθη, καλουσα
προς τα αυτα, και μονονουχι του νομοθετου καταβοαιν αναπειθουσα· και τουδε δη
παλιν ως εν σκιαις αποδειξις οι Γραμματεις των υιων Ἰσραηλ, εντρυχομενοι τε τοις
εργοις, και την επ' αυτα ραιδιαν ουχ ορωντες οδον· αχυρου γαρ ησαν εν σπανει,
επηιτιωντο δε λιαν Μωσεα τε και Ἀαρων της επενηνεγμενης αιτιας αυτοις, προφασιν
αυτους γενεσθαι λεγοντες, και δυσαχθεστεραν ανατληναι της πλεονεξιας την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

εφοδον, ουχ ετερου του χαριν, η οτι δη μονον ελευθεριας αυτους εισεδυ ποθος, τοις
παρ' αυτων λογοις αναπεπεισμενους. {ΠΑΛΛ.} Ου γαρ οιει λεγειν τα εικοτα και
αληθη; {ΚΥΡ.} Πανταπασι μεν ουν, ω Παλλαδιε· αμα γαρ ημας επιθυμια χρηστη και
λογισμος αγαθος ανεσοβησε τυχον προς το δειν ελεσθαι τα τωι Θεωι δοκουντα, και
νομου του προς ευσεβειαν διαμεμνημεθα· καταγχει δε μαλιστα χειρονως επι το
σινεσθαι πεφυκος ο παντων εχθρος, πλην εκρυεται και σωζει Θεος. Και γουν εφη
προς Μωσεα· «Βαδισον, ειπε τοις υιοις Ἰσραηλ λεγων, Ἐγω Κυριος, και εξαξω υμας
απο της δυναστειας των Αιγυπτιων, και ρυσομαι υμας εκ της δουλειας αυτων, και
λυτρωσομαι υμας, εν βραχιονι υψηλωι, και κρισει μεγαληι, και ληψομαι υμας εις
λαον εμαυτωι. Και εσομαι υμων Θεος, και γνωσεσθε οτι εγω Κυριος ο Θεος υμων, ο
εξαγαγων υμας εκ γης Αιγυπτου, εκ της δυναστειας των Αιγυπτιων.» Ἀποτρεποντος
γαρ ημας του Σατανα, και απασης αγαθης εξανισταντος επιθυμιας, και των εις τουτο
διανευματων δι' ων αν δυναιτο παρωθουντος τροπων, προτρεπει προς θελησιν
αγαθην ο του Θεου νομος, αθραυστον μεν τον επικουρουντα δεικνυς, ελπιδι δε τηι
λιπαρωτατηι παραθηγων εις ευτολμιαν, και πιστει νευρων, και τωι Θεωι προσνεμων,
ως αληθως σωτηρι και λυτρωτηι. {ΠΑΛΛ.} Ὡς παναριστον τι χρημα και σωτηριον η
πιστις, και το δειν επεσθαι διψηιν τωι Θεωι! {ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης. Ἕρπει δε οτι προς
περας η 68.196 πιστις το αγαθον, εισηι τοι καλως, εκτελευτωντος ημιν του λογου
προς τον ιδιον σκοπον. Ἐπειδη γαρ ηκον προς τον Φαραω διαλεξομενοι παλιν οι
αμφι Μωσεα, ανειναι τε της Αιγυπτιων και απολυσαι δεσμων των παλαι τον Ἰσραηλ
αναπεισοντες, σημειοις εκδυσωπειν τοις υπερ λογον ηθελον, ραβδου τε εις οφιν
μεταπλασμον επεδεικνυον, και ετι του γε μειζονα τε και υπερφερη κατορθουν
δυνασθαι προχειροτατα, δια Θεου σαφως επηγγελλοντο. Ὁ δε τοις ιδιοις ισουργειν
εκελευε Μαγοις, μονονουχι δια τουτου βοων· Ουκ αγνωτες εργων των τοιουτων
ημεις. Πλειστοι δε οσοι παρ' Αιγυπτιοις η καθ' υμας· και μελετημα τοις Μαγοις το
θαυματουργειν, οις και υμεις εναριθμιοι. Σκληρυνομενωι δε λιαν, και ουκ ανιεντι
τον Ἰσραηλ, τεσσαρες δειναι και αλληλων χειρους επιφερονται πληγαι· υδατος τε
γαρ εις αιμα μεταβολη παραδοξως επραττετο, βατραχοι τε και σκνιπες, και τελευταια
κυνομυια, μαλθακωτερον ηδη πως ως εξ αναγκης ου φορητης απετελουν τον
Φαραω. Εισκαλεσαμενος δη τους αμφι Μωσεα, φησιν· «Εισελθοντες θυσατε Κυριωι
τωι Θεωι υμων εν τηι γηι. Και ειπε Μωσης, Ου δυνατον γενεσθαι ουτως· τα γαρ
βδελυγματα των Αιγυπτιων θυσομεν Κυριωι τωι Θεωι ημων. Ἐαν γαρ θυσωμεν Κυριωι
τωι Θεωι ημων τα βδελυγματα των Αιγυπτιων εναντιον αυτων, λιθοβοληθησομεθα.
Ὁδον τριων ημερων πορευσομεθα εις την ερημον, και θυσομεν Κυριωι τωι Θεωι ημων,
καθαπερ ειπεν ημιν. Και ειπε Φαραω· Ἐγω αποστελω υμας, και θυσετε Κυριωι τωι Θεωι
υμων εν τηι ερημωι, αλλ' ου μακραν αποτενειτε του πορευθηναι.» Ἀντεξαγοντι μεν
γαρ τωι Σαταναι, και ταις εις το αγαθον ημων προθυμιαις αντιφερεσθαι εγνωκοτι
νεανικως την εαυτου μισοπονηριαν, αντανιστησι Θεος, και καταγχει θρασυνομενον,
και τιθασσευει πληγαις. Ὁ δε τοτε μολις εφιησι μεν ουχ εκων· πειραται δ' ουν ομως
αναπειθειν ημας, ποιεισθαι μεν ουκ ακριβη την εις Θεον λατρειαν, μη μην ετι
παντελως και της επ' αυτωι δουλειας αποφοιταιν. Ου γαρ εξω γης ιδιας, αλλ' εν αυτηι
χρηναι θυειν τοις Ἰουδαιοις εκελευε. Σοφωτατα δε Μωσης, «Ου δυνατον γενεσθαι
ουτω,» φησι. Γινεται μεν γαρ αει των φαυλων εισηγητης ο της αμαρτιας ευρετης·
εκπεμπει δε νομος ο θειος αυτα, και αποφασκει το δραιν, απερ αν εκεινωι δοκηι.
Προσεκτεον τοιγαρουν τοις εθελουσι βιουν ορθως, ουχ οισπερ αν λεγοι φενακιζων ο
Πονηρος, αλλ' οις το θειον ημιν αναφωνει χρησμυδημα. «Λυχνος γαρ,» φησι, «τοις
ποσι μου ο νομος σου, και φως ταις τριβοις μου.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Συνεχοντος τοινυν ημας, ηγουν καθειργειν εθελοντος και υπ' αυτωι ποιεισθαι, του
Πονηρου, λατρευτεον Θεωι τωι κατα φυσιν μονωι, και διψυχιας ιοντες ως απωτατω,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

λεγωμεν, «Ου δυνατον γενεσθαι ουτως.» – – «∆υναται γαρ ουδεις δυσι κυριοις
δουλευειν· η γαρ τον ενα μισησει, και τον ετερον αγαπησει· η του ενος ανθεξεται,
και του ετερου καταφρονησει.» 68.197 Γεγραπται δε αυ, «Ουαι καρδιαις δειλαις, και
χερσι παρειμεναις, και αμαρτωλωι επιβαινοντι επι δυο τριβους!» Χρηναι γαρ εγωγε
φημι, καθαραν και αμωμητον ποιεισθαι λατρειαν τωι παντων κρατουντι Θεωι,
εκπεφοιτηκοτας εισαπαν της υπ' εκεινωι λατρειας· ουτω τε προς την αμεινω ζητειν
ιεναι γεννικως· αλλως τε, «Τα βδελυγματα των Αιγυπτιων,» φησι, «θυσομεν Κυριωι
τωι Θεωι ημων. Ἐαν γαρ θυσωμεν τα βδελυγματα των Αιγυπτιων εναντιον αυτων,
λιθοβοληθησομεθα.» Και οσον μεν ηκεν εις γε τον της ιστοριας λογον, ευαφορμος η
παραιτησις. Βδελυγματα γαρ ενθαδε φησι, τα σεβασματα· μοσχοι δε ησαν τοις
Αιγυπτιοις το σεβας. Ταυτι δε, φησιν, ει τωι των Ἑβραιων καταθυσομεν Θεωι,
ακονησομεν εις οργας παντη τε και παντως τους Αιγυπτιους, δυσοιστον το χρημα
ποιουμενους. Ἔσθ' οτε και πιθανος λογος. Ὅσον δε ηκεν εις θεωριαν πνευματικην,
ου μετριαν εχει την ονησιν. Ὃ γαρ οιδε μαλιστα τιμαιν, και ποιειται περι πολλου,
αξιοι τε λογου παντος η των δαιμονιων πληθυς, κατανεκρουντες ημεις ηδιστην τωι
Θεωι τελουμεν λατρειαν. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ ουχι τα της σαρκος παθη
τιμια παρ' εαυτοις; και ουχι παντως δι' εαυτα, αλλ' επειτοι δι' αυτων ολλυμεθα, και
προς δουλειαν την υπ' αυτοις κατεσφιγμεθα; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ταυτα δη
νεκρουντες και οιονει κατασφαζοντες, εις οσμην ευωδιας εσομεθα τωι Θεωι. Γραφει
δε ο Παυλος ωδι· «Παραστησατε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, ευαρεστον τωι Θεωι,
την λογικην λατρειαν υμων.» ∆ρυη δ' αν τοιουτο τις ορθως, νεκρων τα μελη τα επι
της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν.
Ἕκαστον ουν αρα των εν ημιν παθων, Αιγυπτιων των νοητων εστι βδελυγμα, τουτ'
εστι, σεβασμιωτατον. Ὅτι γαρ εθος τηι θειαι Γραφηι βδελυγμα λεγειν το εν ειδωλου
ταξει, και οιονει τι σεβας, αναπειθει λεγων Θεος δια της Ἱερεμιου φωνης, περι της
Ἰουδαιων Συναγω-γης· «Τι η ηγαπημενη εν τωι οικωι μου εποιησε βδελυγμα;» Ει δε
δη τις βουλοιτο λεγειν βδελυγμα των Αιγυπτιων το οιονει μισημα και παραιτησιν,
ουκ αν εξοιχοιτο του πρεποντος νου· α γαρ εθος αει μισειν και καταβδελυττεσθαι
τοις ακαθαρτοις πνευμασι, ταυτι προς ημων εις οσμην ευωδιας ανακεισεται τωι Θεωι,
και θυσια πνευματικη, πιστις, πραοτης, εγκρατεια, σωφροσυνη, φιλαλληλια, και της
εις Θεον γνησιοτητος τα αυχηματα. {ΠΑΛΛ.} Και τινες αν ειεν οι εν τηι γηι θυοντες
του Πονηρου; νοοιντο δ' αν τινες και οι εξω γης; {ΚΥΡ.} Οι μεν γαρ ουπω της
Αιγυπτιων εκβεβηκοτες, και Θεωι θυοντες εν αυτηι, πολλοι λιαν, και αριθμου ταχα
που κρειττονες· οι δε εξω τε και εν 68.200 ερημωι, κομιδηι βραχεις και απολεκτοι·
«Πολλοι γαρ εισι κλητοι,» φησιν, «ολιγοι δε εκλεκτοι.» Κεκλημεθα μεν ουν εις
ελευθεριαν παντες δια πιστεως της εν Χριστωι, και εκλελυτρωμεθα τυραννιδος
διαβολικης, αποφεροντος ημας εις τουτο Χριστου, προανατυπουμενου τοις παλαι
καλως εν Μωσηι τε και Ἀαρων, ιν' εν ταυτωι τον Ἐμμανουηλ νομοθετην οντα και
αρχιερεα και αποστολον, οικονομικως εννοηις. Οι δε γε πλειστοι των κεκλημενων
εμφιλοχωρουσιν ετι τοις παλαι κακοις, διανοιαι δε ουπω τηι ολοσχερει κοσμικης
απατης εκβεβηκοτες, ως εν γυμνηι τε και μονηι τηι πιστει λατρευουσι Θεωι. Τουτους
ειναι φαμεν τους εν Αιγυπτωι θυοντας, ηγουν εξω βραχυ γεγονοτας. «Ου μακραν γαρ
αποτενειτε,» φησιν ο σκληροκαρδιος Φαραω, καν ει της Αιγυπτιων εκτρεχητε γης.
Οιγε μην ολοκληρωι μεταστασει τηι εις αγαθον ευαρεστειν εθελοντες τωι Θεωι,
απηλλαγμενοι τε και εισαπαν συγχυσεως κοσμικης, εξω φερονται της Αιγυπτιων,
και την τυραννου διαδιδρασκουσι χειρα, και καθαπερ εν ερημωι τηι σχολαιαι τε και
ανειμενηι ζωηι καθαροι καθαρως θυουσι τωι Θεωι. Φαιην δ' αν εγωγε και καθ' ετερον
τινα τροπον, αποτατω δειν της Αιγυπτιων φερεσθαι γης τους εκ του λατρευειν τηι
κτισει παρα τον κτισαντα προς αληθειαν τρεχοντας, και εις επιγνωσιν κεκλημενους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

του κατα φυσιν οντος Θεου. Ἐκβεβηκασι γαρ ουπω τελειως οι τα της αρχαιας απατης
ουπω της εαυτων διανοιας αποτριβοντες λειψανα. Παρατηρουνται γαρ τινες ημερας,
και μηνας, και καιρους, και ενιαυτους. Ουτοι προς το ελευθερον αξιωμα δια Χριστου
κεκλημενοι, την Αιγυπτιων οικουντες, ετι θυουσι τωι Θεωι, τον ουχι αν αβουλητον
τωι Σαταναι διασωζοντες βιον. Ει δε δη τις εξοιχοιτο παντελως, τοις αρχαιοτεροις
εθεσιν εῤρωσθαι φρασας, εν ερημωι θυει, και την επαινου παντος αξιαν επιτηδευει
ζωην. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι· νοεις γαρ ορθως. Ἴτω δε αυθις ημιν κατα ρουν ο λογος.
{ΚΥΡ.} Ουκουν ψευδομυθει μεν ο Φαραω, και αρνειται την υποσχεσιν, ανιησι δε ουτι
πω τους εξ Ἰσραηλ. Ειτα τρισιν ετεραις πληγαις κατηικιζετο, και κατανευει μολις,
ανησειν ειπων· ηλω τε ψευδοεπησας παλιν. «Ψευστης γαρ εστι, και εν τηι αληθειαι
ουχ εστηκε,» κατα την του Σωτηρος φωνην. Χαλαζαν δε την ραγδαιοτατην ενιησι
τοις Αιγυπτιοις, απειλουντος Θεου, και δη και ενιεντος, και μην ακριδα την
αγρολετειραν, ειπερ τι χρη και εξ Ἑλληνων φωνην ελοντας ειπειν. Τοτε δη, τοτε και
μολις οι παλαι δεινοι τε και αθραυστοι της του Φαραω βδελυριας υπασπισται
πλειστην οσην αυτου ποιουνται καταβοην, λεγοντες· «Ἕως τινος εσται ημιν τουτο
σκωλον; εξαποστειλον τους ανθρωπους, οπως λατρευσωσι Κυριωι τωι Θεωι αυτων. Ἢ
ειδεναι βουλει οτι απολωλεν Αιγυπτος;» Και μοι παλιν εντευθεν επεισι νοειν, ως
εστι που ταχα των υπ' αυτωι δυναμεων αμεινων ο Σατανας, εφ' οις αν αυτωι το νικαιν
πρεποι. Αι μεν γαρ, ως 68.201 εοικε, σκληραι μεν εισιν αγαν και αμειλικτοι κομιδηι,
και οψε μεν και μολις ιουσαι δ' αν ομως καν γουν εις μετριαν αισθησιν της θειας
οργης· ο δε εστιν αγριοτητι τηι υπερ λογον υπερφερης, και κατεσκληκως εις ακρον.
Γεγραπται γαρ οτι, «Ἡ καρδια αυτου πεπηγεν ωσπερ λιθος, εστηκε δε ωσπερ ακμων
ανηλατος.» Πλειστης ουν οσης γενομενης επ' αυτωι της καταβοης, εφη μολις τοις
αμφι Μωσεα· «Πορευεσθε και λατρευσατε Κυριωι τωι Θεωι υμων. Τινες δε και εισιν οι
πορευομενοι;» Και λεγει Μωσης· «Συν τοις νεανισκοις ημων και τοις πρεσβυτεροις
ημων πορευσομεθα, συν τοις υιοις και ταις θυγατρασι, και προβατοις, και βουσιν
ημων· εστι γαρ η εορτη Κυριου του Θεου ημων. Και ειπε προς αυτους· Ἔστω Κυριος
μεθ' υμων, καθ' οτι αποστελλω υμας, μη και την αποσκευην υμων; Ἴδετε, οτι
πονηρια προκειται υμιν. Μη ουτως· πορευεσθωσαν δε οι ανδρες, και λατρευσατε τωι
Θεωι, τουτο γαρ αυτοι ζητειτε.» Συνες δη ουν, ω φιλοτης, ως αριστην μεν ο Μωσης
ποιεισθαι δειν εφασκε την αναζευξιν· ο δε, ουχ ουτω, φησιν· ανησειν δε απο μερους,
και ομηρευσιν τροπον τινα ταις των απαιροντων υποστροφαις δειν εφη το
λειπομενον, και αυτης απομενουσης εν Αιγυπτωι της αποσκευης. Οιχεσθω γαρ δη πας
μεν υμων νεανιας, φησι· παν δε γενος το εν ακμαις. Ὁ δε γε θειος Μωσης, οτι
προσηκεν απαιρειν ευ μαλα διισχυριζεται, παροφθεντος ουδενος· αλλ' ομου τοις εν
ηβηι και εν δυσμαις ηλικιας, υιοις τε και θυγατρασι, και βοων αγελαις, και ετεροις
θρεμμασι. Και γαρ τοι προσηκει τους της αληθους ελευθεριας μεταποιεισθαι
σπουδαζοντας, των μεν εν κοσμωι φιλειν απαλλαττεσθαι κακων, και τριβον ιεναι
την επ' αρεταις, ουδεν το παραπαν της εαυτων ψυχης τε και διανοιας αφιεντας
λειψανον, δι' ου δη παλιν ταις του πονηρου πλεονεξιαις υπενεχθειεν αν. Καλει δε
προς τουτο ο θειος νομος νεανισκους και παρθενους, πρεσβυτας μετα νεωτερων,
κατα την του Ψαλλοντος φωνην, και παν ειδος της εν Χριστωι νοουμενης ηλικιας.
Οις και ο θεσπεσιος Ἰωαννης προσεφωνει, λεγων· «Ἔγραψα υμιν, παιδια, οτι
εγνωκατε τον Πατερα· εγραψα υμιν, πατερες, οτι εγνωκατε τον απ' αρχης· εγραψα
υμιν, νεανισκοι, οτι ισχυροι εστε, και ο λογος του Θεου εν υμιν μενει, και νενικηκατε
τον πονηρον.» Ειεν δ' αν και ετερως, νεανιαι μεν της ανδρειας τυπος, φρονησεως δε
πρεσβυται, νηπιοτητος δε της εν Χριστωι νοουμενης, υιοι τε και θυγατερες· συν
ανδρειαι γαρ, και φρονησει, και απλοτητι τηι κατα Θεον, απαρουμεν εξ αμαρτιας εις
αγιασμον. «Ἀνδριζεσθε γαρ,» φησι, «και κραταιουσθω η καρδια υμων.» Και αυ·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις, και ακεραιοι ως αι περιστεραι.» Προβατα δε και βοας
συναποτρεχειν ειπων, κατασημαινειν αν οιμαι που, οτι προσηκει μηδε αυτα μεθειναι
τωι Σαταναι τα σωματικα τε και αλογωτερα των εν ημιν κινηματων. Και γουν ο
θεσπεσιος Παυλος γραφει· «Ὥσπερ γαρ παρεστησατε τα μελη υμων δουλα τηι
ακαθαρσιαι και τηι ανομιαι εις την ανομιαν, ουτω νυν παραστησατε 68.204 τα μελη
υμων δουλα τηι δικαιοσυνηι εις αγιασμον.» {ΠΑΛΛ.} Ἀνθοτου δη ουν ανιησι μεν τους
εν ηβηι και εν ακμαις, μεταποιειται δε των ετερων ο Φαραω; {ΚΥΡ.} Τινα γαρ ειναι
φης τον εν Αιγυπτωι μενοντα; {ΠΑΛΛ.} Ἦσαν, οιμαι που, γυναια δη παντως, παιδες
ανηβοι, και ασθενεις πρεσβυται, και αλογος κτησις. {ΚΥΡ.} Ειτα, ω βελτιστε, πως ουκ
εκεινο ευθυς διανοηι; {ΠΑΛΛ.} Το ποιον φης; {ΚΥΡ.} Τους μεν γαρ σφριγωντας τε και
νεους, και ακμαιοτεραν εχοντας την εξιν εις ευσεβειαν, ηγειται φορτικους·
απαλλακτιαι γαρ, οιμαι, και ουχ εκων, των ανθεστηκοτων, οι και εισιν αντιπραττειν
οιοι τε, και σφισιν εαυτοις επαμυνειν αδικουμενοις, κατα γε το, «Ἀντιστητε τωι
διαβολωι, και φευξεται αφ' υμων.» Μεταποιειται δε λιαν του μη ανδριζεσθαι
πεφυκοτος, και ως γενος αδρανες και αφιλοπολεμον, αγαπαι τε νοσουν εν εαυτωι
φρονημα το θηλυ και μαλθακον, και οιον αφηβηκος τε και αναλκι, και μειρακιωδες
ετι, και το παχυ τε και αλογωτερον, ως εν τυπωι βουσι τε και προβατοις. {ΠΑΛΛ.} Ευ
εφης. {ΚΥΡ.} Ψευδομυθει δε παλιν ο σκληρονους τε και ακαμπης Φαραω. Ειτα ταις
της ακριδος συμβολαις ολης, ως ειπειν, δαπανωμενης αυτων της χωρας,
μεταπεμπτον ποιειται Μωσεα, συνεισθεοντος Ἀαρων, και φησι· «Πορευθεντες
λατρευσατε Κυριωι τωι Θεωι υμων, πλην των προβατων και των βοων υπολιπεσθε,
και η αποσκευη υμων αποτρεχετω μεθ' υμων.» Και ειπε Μωσης· «Ἀλλα και συ
δωσεις ημιν ολοκαυτωματα, και θυσιας α ποιησομεν Κυριωι τωι Θεωι ημων· και τα
κτηνη ημων πορευσεται μεθ' ημων, και ουχ υποληψομεθα οπλην· απ' αυτων γαρ
ληψομεθα λατρευσαι Κυριωι τωι Θεωι ημων.» {ΠΑΛΛ.} Και τινα τοις ειρημενοις παρα
γε του πανσοφου Μωσεως εφαρμοσαιμεν αν την διανοιαν; η πως αν τις λαβοι τα εξ
Αιγυπτου και Φαραω, και αναθειη Θεωι; {ΚΥΡ.} Και μην, ω εταιρε, σαφης ο λογος. Ὁ
μεν γαρ τοις ευσεβειν εθελουσιν ανθεστηκως και μαχομενος, ει μη παντελως εξειη
το υπ' αυτωι κεισθαι τινας, καν γουν εκ μερους τουτο εχειν επιθυμει· ο δε γε του
Θεου νομος τομωτατην τινα ποιεισθαι διδασκει την αποφοιτησιν, ουδ' οπωστιουν
υπ' αυτωι κεισθαι τε και μενειν εωντας, ου ψυχης, ου νου μοριον, ου σωματικου
κινηματος αφορμην. Προσετι δε δειν και της εν κοσμωι ζωης τα καλλιστα τε και
εξαιρετα προσκομιζειν Θεωι. Τουτο γαρ οιμαι δηλουν, το εξ Αιγυπτου λαβειν, και
καταθυσαι Θεωι. Ἢ ουχι 68.205 τουτι δρωιεν αν οι δια σοφιας κοσμικης τοις ιεροις τε
και θειοις ημων επαγωνιζομενοι δογμασιν, και το λαμπρον εν λεξει, και το εν
ειδησει πικρον θηρωμενοι, και την λογικην λατρειαν επιτελουντες Θεωι; «Πασα μεν
γαρ σοφια παρα Κυριου,» κατα το γεγραμμενον. Ἀλλ' εν πνευματι κοσμικωι, τους
παρ' Ἕλλησι ποιητας και λογογραφους εις τουτο λαμπροτητος της κατ' ευγλωττιαν
αφικεσθαι φαμεν. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος· «Ου το πνευμα, φησι, του κοσμου
τουτου ελαβομεν, αλλα το πνευμα το εκ Θεου, ινα ιδωμεν τα υπο του Θεου
χαρισθεντα ημιν· α και λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις σοφιας ανθρωπινης λογοις, αλλ'
εν αποδειξει πνευματος.» Ὅτι δε ην αληθως ο Μωσης εν σκιαις ετι, τα εξαιρετα της
εν κοσμωι ζωης ουκ αποβλητα γενησεσθαι λεγων τωι κατα φυσιν Θεωι, παραχρημα
δεικνυσιν εναργως, πλην ως εν τυπωι και σκιαι. Θεου γαρ προσταττοντος σκυλευειν
τους Αιγυπτιους, χρυσα τε και αργυρα σκευη χρησασθαι δειν εφασκε, παρα τε
συσκηνου και γειτονος, ο δη και περαινεται δια γυναικων. Ψιθυρον γαρ αει πως εστι
το χρημα και λαλιστατον, και προς απατην ευμηχανον. Σκευη δε οιμαι χρυσα τε και
αργυρα παρα των Αιγυπτιων ειη αν, καθαπερ αρτιως εφην, τα οις ην εικος
κατασεμνυνεσθαι των εν κοσμωι τινας, ει και Θεον ειδησαν τον αληθινον. Ἔστι δε ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

φημι τοιονδε τι παλιν. Κοινα μεν γαρ απασιν ανθρωποις τα νου τε και ψυχης
κινηματα, και η προς παν οτιουν επιτηδειοτης αγαθου τε και πονηρου. Ἀλλ' οι μεν
τοις της φυσεως πλεονεκτημασιν αποκεχρημενοι καλως, τον ευκλεα και εξαιρετον
κατορθουσι βιον. Οι γε μην εφ' α μη προσηκεν ανοητοτατα παρατρεποντες,
παρασημαινουσι πως τα της φυσεως αγαθα και την επ' αισχιστοις ιεναι τριβον.
Ἀνδρεια τε γαρ και φρονησις καλα μεν τοις αριστα κεχρημενοις, επιζημια δε τοις ουκ
εχουσιν ορθως· εξεστι μεν γαρ ανδριζεσθαι και φρονειν συν επαινωι και κροτοις·
εξεστι δε αυ συν πολληι δη ταυτα κεκτησθαι καταβοηι. Ταυτι δη κοινα και εν πασιν
εστι, και εν τοις ετι πλανωμενοις, και εν τοις ειδοσι Θεον. Ὅτε γουν η παλαι
φαυλοτητος εργατις ανδρεια, και το εν συνεσει πικρον μετατρεποιντο προς ημων εις
το δοκουν τωι Θεωι, μονονουχι και εξ Αιγυπτιων ληφθεντα, και εκ της εν κοσμωι
ζωης, ιερα τε και ευπροσδεκτα γενησεται τωι Θεωι· μεταρυθμιζεται γαρ εις αρετης
χρειαν, και υπουργιαν αγιασμου, καθαπερ αμελει τα εξ Αιγυπτου σκευη χρυσα τε και
αργυρα προς κατασκευην τε και αποτελεσμα της αγιας σκηνης ανεδειχθη χρησιμα.
Μετα δε το σκυλευσαι τους Αιγυπτιους, και των πρωτοτοκων τον θανατον,
λελυτρωνται μολις οι εξ Ἰσραηλ, καταθυσαντες τον αμνον εις τυπον Χριστου· ην
γαρ ουχ ετερως δυνασθαι του τοιουδε τυχειν, επειπερ εστι πασα λυτρωσις εν Χριστωι,
και δι' αυτου πασα δοσις αγαθη. Ἐκπεμπονται δε της Αιγυπτιων, κατα μεσην νυκτα,
μονονουχι σκοτους τε ομου και δουλειας απαλλαττομενοι. Ἐν γαρ τοι σκοτωι τωι
νοητωι, και ουκ εν φωτι τωι θειωι, το δουλον εις αμαρτιαν αει πως ειναι φιλει. «Πας
γαρ ο τα φαυλα πρασσων, μισει το 68.208 φως,» κατα την του Σωτηρος φωνην.
Ἄζυμον δε το σταις εκφερεται, και επισιτισμου διχα φευγουσι. «Κατεβιαζοντο γαρ,
φησιν, οι Αιγυπτιοι τον λαον, σπουδηι εκβαλειν αυτους απο της γης. Ειπαν γαρ οτι
παντες ημεις αποθνησκομεν. Ἀνελαβε δε ο λαος και το σταις αυτων προ του
ζυμωθηναι τα φυραματα αυτων, τα ενδεδεμενα εν τοις ιματιοις αυτων επι των
ωμων.» Ου γαρ οιμαι δειν, τους τωι Θεωι κολλασθαι μελλοντας, οικειοτητα τε προς
αυτον ηιρημενους, κακιας λειψανον επιφερεσθαι κοσμικης, ουτε μην αλλοτριαις τε
και ανιεροις εφοδιαζεσθαι τροφαις, δηλον δε οτι ταις νοηταις· αζυμους δε ειναι
φιλειν αρτους, το εφιεσθαι λοιπον του ζωογονουντος τον κοσμον· εορτασειαν γαρ οι
τοιοιδε καθαρως, και την αξιοληπτον τωι Θεωι λατρειαν αποπεραινοντες, υπ' αυτωι
μενουσι διαπαντος. {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν, οτι καθαπερ τινος γης αγιας τε και ιερας
εφικεσθαι χρη τους οιπερ αν ειεν φιλοθεοι τε και αγαθοι, της υπο Χριστωι και
ατυραννευτου ζωης· επειγεσθαι δε καταθυειν ουκ εν τηι των εχθρων, τουτ' εστιν, ουκ
οντας εν εξει τηι φιλαμαρτητωι, και ουκ αμωμητωι λιαν, εν προθυμιαις δε μαλλον
ταις εις αρετην, και εν ηθων καταστασει, της του διαβολου τυραννιδος εξωικισμενηι.
{ΚΥΡ.} Μη ετερως εχειν υπολαβοις η ουτως, ω ταν· πεποιηται γαρ ορθως ημιν ο
λογος. Παρα δε ει δοκει και δι' ετερας ταυτι θεωρειν εικονος. Ἐπειδη γαρ δια της εις
παν οτιουν των εκτοπων αποδρομης καταλυπειν απετολμων τον των ολων σωτηρα
Θεον οι την αγιαν οικουντες πολιν, φημι δη την Ἱερουσαλημ, υπο χειρα γεγονασι
των Βαβυλωνιων, οι και δορυκτητους ελοντες θητευειν εκελευον. Εικειν γαρ ην τοις
κρατουσιν αναγκη, και ουχ εκοντας αυτους. Οι δε αλυοντες λιαν, και επι ταις
αδοκητοις συμφοραις κατοιμωζοντες, καν γουν ευρεσθαι βραχειαν του πονου
παραψυχην εζητουν εσθ' οτε. Τουτο δε ην, ταις εις Θεον υμνωιδιαις της ενουσης
αυτοις ανιας απαμβλυνεσθαι το δριμυ· «Ἐμνησθην γαρ του Θεου και ευφρανθην,» ο
θειος εφη ∆αβιδ, εορτην αποφαινων πνευματικην, την εις Θεον υμνωιδιαν. Ἀλλ'
αισχρον ειναι πως εδοκει τοις αναμελπειν εθελουσι, και τα συνηθη πληρουν, την
ουτω γλυκειαν ηχην τοις των αλλοφυλων ωσιν ενιεναι φιλειν, και το αυτοις
ηδιστον τε και λιγυρωτατον μελος, οιονει πως ηδη και εις αερα ριπτειν,
καταμειδιωντων εσθ' οτε των Βαβυλωνιων, και αχθομενων εις απαν ταις δι'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

οργανων ωιδαις. Τοιγαρτοι και εφασκον· «Ἐπι των ποταμων Βαβυλωνος εκει
εκαθισαμεν και εκλαυσαμεν, εν τωι μνησθηναι ημας της Σιων·» εν ηι κατα νομους και
εθη τα Ἰουδαιων, η της αινεσεως θυσια προσεκομιζετο χορδαις και οργανοις
εκπεραινομενη, και κατακηλουσα τοις μελεσι τους τωι θειωι προσιοντας ναωι. Ἐπειδη
δε ησαν εν αλλοτριωι ζυγωι δουλειας 68.209 κατεσφιγμενοι, κατολοφυρομενοι
λεγουσιν· «Ἐπι ταις ιτεαις εν μεσωι αυτης, εκρεμασαμεν τα οργανα ημων·» το εν
ωιδαις απρακτειν, δι' αυτου δη τουτου κατασημαινοντες. Ἄκαρπον γαρ, μαλλον δε
ωλεσικαρπον η ιτεα φυτον, ειρηται γαρ ωδι παρα του των παρ' Ἕλλησι ποιητων.
Ἀνεκειτο τοινυν εις απραξιαν τε και ακαρπιαν τα της ωιδης οργανα· και της εις τουτο
ραιστωνης την αφορμην ανακεκραγοτες λεγουσι· «Πως αισωμεν την ωιδην Κυριου επι
γης αλλοτριας;» ∆ιακομισαντος δε αυτοις του Βαρουχ τους Ἱερεμιου λογους,
Ἔκλαιον παντες, φησι, και ενηστευον και ηυχοντο προσευχην εναντιον Κυριου· και
συνηγαγον αργυριον, καθα εκαστου εδυνατο η χειρ· και απεστειλαν εις Ἱερουσαλημ
προς Ἰωακειμ υιον Χελκιου, υιου Σαλωμ τον ιερεα, και προς τους ιερεις και προς
παντα τον λαον τον ευρεθεντα μετ' αυτου εν Ἱερουσαλημ.» Και μεθ' ετερα· «Και
ειπον· Ἰδου απεστειλαμεν προς υμας αργυριον, αγορασατε του αργυριου
ολοκαυτωματα και περι αμαρτιας, και λιβανον, και ποιησατε μαννα, και ανοισατε
επι θυσιαστηριον Κυριου του Θεου ημων.» Πρεπειν γαρ ᾤοντο σφισι μεν, ουχι θυειν
ετι, γης μεν αγιας εξωικισμενοις, πραττουσι δε τεως υπο Θεωι μεν ουκετι,
κατεζευγμενοις δε ωσπερ ετερωι και υπο χειρα πεσουσι την τυραννικην, τοις γε μην
ετι την αγιαν οικουσι πολιν, λειτουργιας τε της ιερας λαχουσι την δοξαν,
απονεμουσι την λατρειαν, ορθωι δηλαδη χρωμενοι λογισμωι, προς την του πρεποντος
τε και αναγκαιου κατασκεψιν. Και αυτος δε ημιν ο σοφωτατος ∆ανιηλ, ιερων μεν
ειχετο σπουδασματων, ομου δε και τοις αλλοις αιχμαλωτος ων, το της αναγκης
κατεσοφιζετο χρημα. Και τινα τροπον, ερω· προσηυχετο γαρ τρεις της ημερας
καιρους. Ἀλλ' ησαν αυτωι βλεπουσαι τε και ηνεωιγμεναι προς την Ἱερουσαλημ αι
θυριδες εν τοις υπερυοις. Γεγραπται γαρ ωδι. Ευπροσδεκτον γαρ τοτε μολις εσεσθαι
παρα Θεωι την ιδιαν ᾤετο προσευχην, ει γης αλλοτριας και μεμισημενης, ει μη σαρκι
δυναιτο τυχον, καν γουν εννοιαις απονοσφιζοιτο, και τοις της διανοιας ομμασι, προς
την τωι Θεωι φιλαιτατην αφορων γην, εις αυτον δε ωσπερ εισφρησας τον νεων, την
υπερ ων αν ελοιτο προσαγοι λιτην. {ΠΑΛΛ.} Ευ γε ως αληθως ο συμπας ημιν
διηρτισται λογος.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟΣ
Ὅτι αμηχανον διαφυγειν τον εξ αμαρτιας θανα τον, και την του διαβολου
πλεονεξιαν, ει μη δι' αγιασμου του κατα Χριστον, και οτι ουκ εν νομωι η δικαιωσις,
αλλ' εν Χριστωι. Χρημα μεν ουν, ω Παλλαδιε, το απονοσφιζεσθαι φιλειν του
κατασινεσθαι πεφυκοτος, εφιεσθαι δε δειν της υπο τωι Θεωι δουλειας, ως ευκλεες τε
και ονησιφορον, ουκ αγεννης ημιν διεδειξε λογος. {ΠΑΛΛ.} Ου γαρ ουν. {ΚΥΡ.}
Ὁλοτροπως γε μην των αισχιονων απαιροντας, τα αμεινω οτι προσηκεν ημας οτι
ζητειν, ευ μαλα διεβεβαιουμεθα. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Χρηναι δε ουτω
λοιπον εδοκει της εν κοσμωι ζωης το φιληδονον, και την επι τωιδε τυρβην ιεντας ως
αποτατω καταθυειν επειγεσθαι τωι Θεωι, και οιαπερ εν ερημωι γεγονοτας διαθεσει
νου, σχολαιαν και καθαρωτατην, και μολυσμοις ου βατην, καλην δε και
ευπροσδεκτον επιτηδευειν αυτωι την λατρειαν. {ΠΑΛΛ.} Ἐδοκει γαρ ωδε. {ΚΥΡ.} Και
μην, οτι καθειργνυντος υφ' εαυτωι και συνεχειν ημας εθελοντος, εκ πλεονεξιας του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

Σατανα, θειος εκαλει νομος εις ελευθερον αξιωμα, την περι των αριστων εισηγησιν
ταις εκεινου βδελυριαις αντιτιθεις, και προς τα αμεινω παιδαγωγων, εκ μυριων
οσων των παραδειγματων διελευκαινετο; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Θεος ουν αρα της
σωτηριας ο χορηγος, και απασης ημιν ευημεριας πρυτανις, της προς αυτον
οικειοτητος καταδεικνυων την οδον, μεσιτευοντος του Χριστου. Ἢ γαρ ουχι τυπος
αν γενοιτο, και μαλα σα-φης της δια Χριστου μεσιτειας, η δια Μωσεως; 68.213
{ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Μωσης μεν γαρ ο θεσπεσιος σαρκικης δουλειας
εξεκομιζε τον Ἰσραηλ και των εις πλινθειαν εξηιρειτο πονων, εργων τε των περι γην,
και μεταιχμιον ωσπερ τι κειμενος Θεου και ανθρωπων, τους ανωθεν σφισι διεκομιζε
λογους. Ὁ δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, τα ως εν τυπωι και σκιαις
μεταχαραττων εις αληθειαν, δουλειας ημας εξελκει της νοητης, την μεν παλαι καθ'
ημων τυραννησασαν αμαρτιαν εξιστας, κατασειων δε του διαβολου το κρατος, και
φρονηματος μεν επιγειου και των περι σαρκα σπουδασματων αποφοιταιν αναπειθων
τους επεσθαι δειν οιομενους αυτωι, μεταπλαττων δε ωσπερ εις εφεσιν αρετης,
αριδηλοτατα τε ημιν την του Θεου και Πατρος απαγγελλων θελησιν· τοιγαρτοι και
εφασκεν· «Τα ρηματα α εγω λαλω, ουκ εστιν εμα, αλλα του πεμψαντος με.» Και
παλιν· «Ἀπ' εμαυτου ου λαλω, αλλ' ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μοι εντολην δεδωκε,
τι ειπω, και τι λαλησω.» Και γουν ο Μωσης εικονα και ανατυπωσιν της εν Χριστωι
μεσιτειας, τα καθ' εαυτον εποιειτο, λεγων τοις εξ Ἰσραηλ· «Προφητην εκ των
αδελφων σου αναστησει σοι ως εμε, Κυριος ο Θεος σου. Αυτου ακουσεσθε κατα
παντα οσα ηιτησω παρα Κυριου του Θεου σου εν Χωρηβ, τηι ημεραι της εκκλησιας.» Ἐν
τυπωι μεν ουν και εικονι τα δια Μωσεως, και της κατ' αυτον μεσιτειας η δυναμις·
αποῤρητοτερος δε της εν Χριστωι μεσιτειας ο τροπος. Ὁ μεν γαρ νομου και σκιας
διακονος ην και παιδαγωγιας της ανωθεν διακομιστης· Χριστος δε ως νομου και
προφητων δεσποτης, τα αυτωι δοκουντα θεσμοθετει, και μεσιτης ην, συνθεουσης εν
αυτωι και εις εν ωσπερ ιουσης, θεοτητος τε και ανθρωποτητος. Ἄμφω γαρ αμα
νοειται Χριστος. «Και Μωσης μεν ως θεραπων εις ολον τον οικον αυτου πιστος,
Χριστος δε ως υιος, επι τον οικον αυτου, ου οικος εσμεν ημεις·» οι δια της εις αυτον
πιστεως προς ελευθεριαν ηγμενοι την αληθη. Ἄραρεν ουν, οτι μεσιτης μεν σαρκικης
ελευθεριας, γραμματος τε και σκιας ο ιεροφαντης Μωσης· ο δε Κυριος ημων Ἰησους
Χριστος, των υπερ νομον εισηγητης, και της σαρκικης ελευθεριας την ασυγκριτως
αμεινω δωρουμενος, τουτ' εστι, την κατα πνευμα. Τοιγαρτοι και εφασκε και τοις
σαρκικως ηλευθερωμενοις τοις εξ Ἰσραηλ· «Ἐαν υμεις μεινητε εν τωι λογωι τωι εμωι,
αληθως μαθηται μου εστε, και γνωσεσθε την αληθειαν, και η αληθεια ελευθερωσει
υμας.» Και παλιν· «Πας ο ποιων την αμαρτιαν, δουλος εστι της αμαρτιας· ο δε δουλος
ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα, ο υιος μενει εις τον αιωνα. Ἐαν ουν ο Υιος υμας
ελευθερωσηι, οντως ελευθεροι εστε. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Καυχησομεθα δη
ουν ου τοις κατα σαρκα λαμπροις, αλλα τοις εν πνευματι και δικαιοσυνηι τηι 68.216
κατα Χριστον, ου τηι κατα νομον. Ει γαρ δουλον ετι το υφ' αμαρτιαν, δικαιοι δε
ηκιστα μεν ο νομος, κατακρινει δε μαλλον και γραφεται παραβαινοντας, πως ουκ αν
γενοιτο παντι τωι σαφες, οτι πασα δικαιωσις εν Χριστωι, και τελειωσις η εν πνευματι
δι' αγιασμου, δι' αυτου τε και εν αυτωι; Και γουν ο σοφωτατος γραφει Παυλος· «Ου
γαρ επαισχυνομαι το Ευαγγελιον, δυναμις γαρ Θεου εστιν εις σωτηριαν παντι τωι
πιστευοντι, Ἰουδαιωι τε πρωτον και Ἕλληνι. ∆ικαιο-συνη γαρ Θεου εν αυτωι
αποκαλυπτεται εκ πιστεως εις πιστιν, καθως γεγραπται· Ὁ δε δικαιος εκ πιστεως
ζησεται.» Νομου τε του παλαι το ανονητον τε και αδρανες εν γε τουτωιι καταγραφει,
λεγων· «Ὅτι δε εν νομωι ουδεις δικαιουται παρα Θεωι, δηλον· οτι ο δικαιος εκ
πιστεως ζησεται. Ὁ δε νομος ουκ εστιν εκ πιστεως, αλλ' ο ποιησας αυτα, ζησεται εν
αυτοις.» Ἐν Χριστωι τοιγαρουν δικαιουμεθα δια πιστεως, εκλελυτρωμεθα δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

δουλειας της νοητης. {ΠΑΛΛ.} Ἀνονητος ουν ο νομος; {ΚΥΡ.} Ου τουτο φημι·
κεχρησμυδηται γαρ ου ματην· δεδοται δε μαλλον «εις βοηθειαν,» κατα το
γεγραμμενον· οσον μεν γαρ ηκεν εις παιδαγωγιαν, και το ειδεναι το πλημμελες, και
εις το χρηναι λαβειν αρχας και στοιχεια των λογιων του Θεου, πως ουκ αν νοοιτο
χρησιμος; Ἀργοτερος δε προς απονιψιν αμαρτιας, και εις το δυνασθαι τελειουν εις
αγιασμον. Και γουν ο θεσπεσιος ημιν εφη Παυλος· «Οιδαμεν δε οτι οσα ο νομος λεγει
τοις εν τωι νομωι λαλει, ινα παν στομα φραγηι· και υποδικος γενηται πας ο κοσμος τωι
Θεωι· διοτι εξ εργων νομου ου δικαιωθησεται πασα σαρξ ενωπιον αυτου· δια γαρ
νομου, επιγνωσις αμαρτιων.» ∆εικτικος ουν αρα της αμαρτιας ο νομος, ουκ
αυχηματων προξενος των εις αρετην. Το γαρ τοι φαναι τυχον, Ου πορνευσεις, ου
μοιχευσεις, ου κλεψεις, ουκ επιορκησεις, και ει τι τοιουτοις συνηρμοσται, τα της
φαυλοτητος ειδη κατασημαινοντος ην, και εξισταντος ακαθαρσιας, ουκ αρετης
ειδησιν εισκομιζοντος, ουδε της ακιβδηλου ζωης καταφανεστατην τοις ακροωμενοις
ποιουντος την γνωσιν. Ὡς το τοι μη χρηναι τα αισχιω δραιν, τοις της εξαιρετου
πολιτειας εγγραφεσθαι τροποις, αμαθες οιμαι που. ∆ειν δε οιμαι και σφοδρα εικοτως,
τοτε δη μολις την εφ' απασι τοις επαινουμενοις ημας αναδεισθαι ψηφον, ει δη
μεθεντες και διωσαμενοι το κακον και κατω που μενειν εωντες, το εν υποληψει
φαυλοτητος και βεβηλου βδελυριας ουκ απηλλαγμενον, επ' αυτα της αρετης
αναθρωσκομεν τα αυχηματα. Και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, «Ἀμην,αμην
λεγω υμιν, εαν μη περισσευσει, φησιν, η δικαιοσυνη υμων, πλεον των Γραμματεων
και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων.» Συνιης ουν οτι
την επεκεινα της κατα νομον ελεσθαι δικαιοσυνην προστεταχεν ο Σωτηρ, και
αριστον γε το χρημα ειδως ο σοφος γραφει Παυλος· «Ει τις δοκει αλλος πεποιθεναι
εν σαρκι, εγω μαλλον. Περιτομη οκταημερος, εκ γενους Ἰσραηλ, φυλης Βενιαμιν,
68.217 Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, κατα νομον Φαρισαιος, κατα ζηλον διωκων την
Ἐκκλησιαν, κατα δικαιοσυνην την εν νομωι γενομενος αμεμπτος. Ἅτινα ην μοι
κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν. Ἀλλα μεν ουν γε ηγουμαι τα παντα
ζημιαν ειναι, δια το υπερεχον της γνωσεως Ἰησου Χριστου του Κυριου ημων· δι' ον
τα παντα εζημιωθην· και ηγουμαι σκυβαλα ειναι, ινα Χριστον κερδησω, και ευρεθω
εν αυτωι μη εχων εμην δικαιοσυνην την εκ νομου, αλλα την δια πιστεως Χριστου.»
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι μεν, σαφης γαρ ο λογος· πλην εκεινο φρασον. Τι μη μαλλον εν
αρχαις η δια πιστεως ημιν δικαιοσυνη, και ο κατ' αυτην αγιασμος εθεσπιζετο, ειπερ
ουκ αποχρη εις τελειωσιν ο παλαι νομος; {ΚΥΡ.} Ὅτι, ω εταιρε, φαιην αν, απονιζεται
μεν εικοτως το ρυπουν, αποσμηχεται δε το μεμολυσμενον, και καταφαιδρυνεται το
εσκοτισμενον· πρεποι δ' αν, οιμαι, κατα την του Σωτηρος φωνην, θεραπευεσθαι μεν
το ηῤρωστηκος, καλεισθαι δε προς μεταγνωσιν, ουχι τους ηγιασμενους, αλλα τους
ταις αμαρτιαις επηχθισμενους. Ἦ γαρ ουχι προκαταγινωσκεσθαι χρη τους
καλουμενους εις αφεσιν, και εκ της ενουσης αυτοις ασθενειας κεκινδυνευκοτας,
ορασθαι λελυτρωμενους; Ἔδει τοιγαρουν ελεγχον ωσπερ τινα και κατηγορον ακριβη
της απαντων ασθενειας, τον της αμαρτιας δεικτικον προαναφαινεσθαι νομον, ινα
και της θειας ημιν ημεροτητος της δια Χριστου μη αγνοηται το μεγεθος. Που γαρ η
πως η της αφεσεως χαρις, ει μη υποκεοιτο τα εγκληματα; Και ει χρη βραχυλογουντας
και επι τινων αρχαιων διηγηματων αναπηδαιν, ερω παλιν, οτι τωι μεν Ἀβρααμ
επηγελλετο ο Θεος την δια πιστεως χαριν· και καθαπερ εν απαρχηι των ηλεημενων,
εν αυτωι πρεσβυτεραν εποιειτο του νομου την εξ ημεροτητος αφεσιν. Γεγραπται γαρ,
οτι, «Ἐπιστευσεν Ἀβρααμ τωι Θεωι, και ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην.»
Προσδιαμαρτυρεται δε λεγων ο Παυλος· «Πως ουν ελογισθη; εν περιτομηι η εν
ακροβυστιαι; Ουκ εν περιτομηι, φησιν, αλλ' εν ακροβυστιαι· και σημειον ελαβε
περιτομην, σφραγιδα της δικαιοσυνης της πιστεως, της εν ακροβυστιαι.» Ἤκουσε τε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

Θεου λεγοντος εναργως, οτι, «Ἐνευλογηθησονται εν σοι παντα τα εθνη.» Το δε, «εν
σοι,» σημαινοι αν το, καθ' ομοιοτητα την σην· ουτω τε συνεις ο Παυλος φησι·
«Προιδουσα δε η Γραφη οτι εκ πιστεως δικαιοι τα εθνη ο Θεος, προευηγγελισατο τωι
Ἀβρααμ, οτι Ἐνευλογηθησονται εν σοι παντα τα εθνη. Ὥστε οι εκ πιστεως
ευλογουνται συν τωι πιστωι Ἀβρααμ.» Σημειον ουν αρα της εν ακροβυστιαι πιστεως, η
περιτομη, δεδικαιωται δε ουκ εξ εργων νομου, και της εν σαρκι περιτομης
πρεσβυτερα φαινεται τα δια πιστιν αυχηματα. Φιλος γαρ εκληθη Θεου. 68.220
{ΠΑΛΛ.} Τις ουν η μελλησις του κατα πιστιν αγιασμου, επαπορησαιμι δ' αν εικοτως,
ανθ' οτου δη λεγων ως εν πρεσβυτεραι θεσει το σημειον και ως εν δευτεροις το
υπερτερουν; {ΚΥΡ.} Ου γαρ εφαμεν αρτιως ως αξιαγαστου και αποῤρητου τινος
ευτεχνιας εργον ην το προαναθρωσκειν εν χρονωι της δικαιουσης πιστεως τον
κατακρινοντα νομον; η ουχι το φως εν τηι σκοτιαι φαινει; και η δυναμις εν ασθενειαι
τελειουται, κατα το γεγραμμενον; {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ουκουν νομος
παρεισηλθεν, ινα πλεονασηι το παραπτωμα. Ου γαρ ουκ εστιν νομος, ουδε παραβασις.
Παραβασεως δε και της επι τουτο ραιστωνης πως αν τις ιδοι την αφεσιν, ου
προκατακριναντος ημας του νομου; Ὅτι δε αληθες ο φημι, και ουκ εξιτηλος τις η
ακαλλης ο επι τωιδε λογος, συλληψεται λεγων ο Παυλος· «Ὥστε ο νομος των
παραβασεων χαριν προσετεθη, αχρις ου ελθηι το σπερμα ο επηγγελται, διαταγηι
αγγελων.» Σοφος δε αγαν ων τας εσομενας εσθ' οτε παρα τινων ευρεσιλογιας και
επαπορησεις προανακοπτειν επιχειρει· ην γαρ δη τινας εικος της εν πιστει
δικαιοσυνης επαιτιασθαι την μελλησιν και την μεταξυ του νομου παρεισδρομην, εις
αθετησιν της αρχαιας εκεινης επαγγελιας γενεσθαι λεγειν. Τοιγαρτοι φησιν· «Ὁ ουν
νομος κατα των επαγγελιων του Θεου; μη γενοιτο. Ει γαρ εδοθη νομος ο δυναμενος
ζωοποιησαι, οντως εν νομωι αν ην η δικαιοσυνη. Ἀλλα συνεκλεισεν η Γραφη τα
παντα υπο αμαρτιαν, ινα η επαγγελια εκ πιστεως Ἰησου Χριστου δοθηι τοις
πιστευουσιν. Προ του δε ελθειν την πιστιν, υπο νομου εφρουρουμεθα συγκλειομενοι
εις την μελλουσαν πιστιν αποκαλυφθηναι εις ημας. Ὥστε ο νομος παιδαγωγος ημων
γεγονεν εις Χριστον, ινα εκ πιστεως δικαιωθωμεν. Ἐλθουσης δε της πιστεως ουκετι
υπο παιδαγωγον εσμεν, παντες γαρ υιοι Θεου εστε δια της πιστεως εν Χριστωι
Ἰησου.» Καταλευκαινει δε ωσπερ την επαπορησιν ευ μαλα προστιθεις, «Τουτο δε
λεγω, διαθηκην προκεκυρωμενην υπο του Θεου, ο μετα ετη τετρακοσια και
τριακοντα γεγονως νομος ουκ ακυροι, εις το καταργησαι την επαγγελιαν· ει γαρ εκ
νομου η κληρονομια, ουκετι εξ επαγγελιας. Τωι δε Ἀβρααμ δι' επαγγελιας κεχαρισται
ο Θεος.» Κατακλεισας ουν ημας εις αμαρτιαν ο νομος, πεπαιδαγωγηκεν εις Χριστον,
τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος. Τοιγαρτοι και εφασκεν ηπειθηκοσιν αυτωι
τοις Ἰουδαιων λαοις· «Ει επιστευετε Μωσει, επιστευετε αν εμοι. Περι γαρ εμου
εκεινος εγραψε·» ∆ικαιουμεθα δη ουν ουκ εξ εργων νομου, πιστει δε μαλλον τηι εις
Χριστον· «Ὅσοι γαρ εξ εργων νομου εισιν, υπο καταραν εισι. Γεγραπται γαρ·
Ἐπικαταρατος πας ος ουκ εμμενει πασι τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι του νομου,
του ποιησαι αυτα. Ἀλλ' εκ της του νομου καταρας εξεπριατο παντας ο Χριστος,
γεγενημενος 68.221 υπερ ημων καταρα. Γεγραπται γαρ, οτι επικαταρατος πας ο
κρεμαμενος επι ξυλου, ινα εις τα εθνη η ευλογια του Ἀβρααμ γενοιτο εν Χριστωι
Ἰησου, ινα την επαγγελιαν του πνευματος λαβωμεν δια της πιστεως.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ',
ω γενναιε, βουλει, ει δοκει, ιωμεν δη μαλλον εφ' ετερον τι χριστομαθες· νομου γαρ
και της κατ' αυτον οικονομιας αποχρη ταυτι. {ΚΥΡ.} Φραζε δη ουν ο τι και αυτωι σοι
φιλον, καμοι δε ειπειν ου των ανεφικτων αγαν. {ΠΑΛΛ.} Και μην ουκ αναντης λιαν,
ηγουν αστιβης η επαπορησις. Ἁλοιη δ' αν, οιμαι, και λιαν αμογητι το ζητουμενον,
Χριστου το θειον ημιν ενιεντος φως. Ἆρ' ουν ουχι ταις αναιμακτοις δωροφοριαις
Θεον τιμησομεν, οι την εν πιστει δικαιωσιν παραδεδεγμενοι, και την εν σκιαις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

τυποις λατρειαν εξωθουμενοι; {ΚΥΡ.} Ευ λεγεις. Γεγραπται γαρ οτι, «Τιμα τον
Κυριον απο σων δικαιων πονων, και απαρχου αυτωι απο σων καρπων δικαιοσυνης·»
«τοιαυταις γαρ θυσιαις ευαρεστειται ο Θεος,» κατα τας των αγιων φωνας. {ΠΑΛΛ.}
Εικαιον ουν αρα το επειγεσθαι βουθυτειν και τα δια της αρχαιας ημιν εντολης
εισκεκομισμενα πληρουν. Μηλοσφαγιαι τε γαρ και λιβανωτοι, λαγανα τε προς
τουτοις, και σεμιδαλις ελαιοδευτος, τρυγονες τε και περιστεραι, τα κατ' εκεινο του
καιρου, των προσκυνουντων αναθηματα. Ἀλλα μοι φρασον ανθ' οτου μη εν αρχαις
αποπεμπτα μεν εποιειτο ταυτι, τα δε οις εφηδεται νυνι θεσμοθετων οραται Θεος, και
τους θυσιας ημιν της πνευματικης εκκαλυπτει τροπους. {ΚΥΡ.} Ἆρ' ουν οιει, και
φαναι τολμαις, βεβουλευσθαι μεν ουκ ορθως εν αρχαις το θειον, αφημαρτηκος δε
ωσπερ του τελειως αγαθου, το μειζον ευρειν δεδυνησθαι μολις; η γουν ελεσθαι μεν
τοτε τα ως εν σκιαις, ως διαρκως εχοντα το δοκουν αυτωι, φιλοκαινον δε τι καθ'
ημας υπομειναι παθος, ετεροις νεμοντα την ροπην, και λατρειαν ημιν την ου παλαι
διεγνωσμενην κεκαινουργηκοτα; {ΠΑΛΛ.} Ου μεν ουν. Ληρος γαρ, οιμαι, ταυτι. Ουδ'
αν οιησαιμην οτι το αφαμαρτειν δυνασθαι κατα τι γουν ολως εποιτο αυτωι. Μαθοιμι
δ' αν ως ηδιστα γε τι το αναπειθον θεσμοθετειν, τοις επι της γης, εκεινα μεν τοτε,
νυνι δε ταυτι. {ΚΥΡ.} Ἀνοπιν ωσπερ ιεναι παλιν ο σος ημας αναγκαζει λογος. Ἢ ουκ
εφην οτι παιδαγωγος ην ο νομος, τουτ' εστι, των ετι νηπιων ο παιδευτης; και τοις
ουπω συνιεναι δυναμενοις τι το αληθως αγαθον; και ποιον αν ειη το θελημα του
Θεου, το τελειον και ευαρεστον, δι' αινιγματος υποδηλων; και ως εν 68.224 παχεσιν
ετι κατασημαινων τυποις; εισηι γαρ, εισηι, και ου συν ιδρωτι μακρωι της πνευματικης
λατρειας ο τροπος, ως ην μεν, αει τε και εν αρχαις τριποθητος Θεωι, δυσεμβατος δε
και αναφης ετι ταις των Ἰουδαιων ψυχαις. ∆ια τοι τουτο δεισθαι λογου
νηπιοπρεπους, και μαθηματων απλων, και παιδοκομιας οικονομικης ουδεν εχουσης
το αναντες η τραχυ, ενομοθετει μεν γαρ και παλαι τα εν τυποις Θεος. Προυπεδεικνυ
δε παλιν, ως ηξοντα τε και παρεσομενα κατα καιρους τα εκ της αληθους λατρειας·
και αποβλητον μεν εποιει το την δι' αιματων προσοδον, και την σκιαν· απεσειετο δε
δια του προφητου λεγων Ἀμως· «Μεμισηκα, απωσμαι τας εορτας υμων, και ου μη
οσφρανθω εν ταις πανηγυρεσιν υμων· διοτι εαν ενεγκητε μοι ολοκαυτωματα και
θυσιας υμων, ουκ επιβλεψομαι. Μεταστησον απ' εμου ηχον ωιδων σου, και ψαλμον
οργανων σου ουκ ακουσομαι.» Εισκεκομικε δε δια Μιχαιου προσωπον ανδρος, τινα
δη τροπον κατορθωσειεν αν αμωμητως το αγαθον, ορεκτιωντος αναμαθειν· «Ἐν τινι
γαρ καταλαβω τον Κυριον, αντιληψομαι Θεου υψιστου; Ει καταληψομαι αυτον εν
ολοκαυτωμασιν, εν μοσχοις ενιαυσιοις; Ει προσδεξεται Κυριος εν χιλιασι κριων, η εν
μυριασι χιμαρων πιονων; Ει δω πρωτοτοκα μου, ασεβειας καρπον κοιλιας μου, υπερ
αμαρτιας ψυχης μου;» Ειτα συνημμενως και εφεξης· «Ει ανηγγελη σοι, φησιν,
ανθρωπε, τι το καλον· η τι Κυριος εκζητει παρα σου, αλλ' η του ποιειν κριμα και
αγαπαιν ελεος· και ετοιμον ειναι του πορευεσθαι μετα Κυριου του Θεου σου;» Ἆρ' ουν
ουχι τουτο εστιν εναργως, οπερ εφη Χριστος· «Ει τις θελει οπισω μου ελθειν,
απαρνησασθω εαυτον, και αρατω τον σταυρον αυτου, και ακολουθειτω μοι;» Και
παλιν· «Ὁ εμε αγαπων, εμοι ακολουθειτω, και οπου ειμι εγω, εκει και ο διακονος ο
εμος εστω.» Ουκ εν νομικηι μεν λατρειαι τηι κατα Χριστον, αλλα αγιαι τε και
πνευματικηι. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα εφης. {ΚΥΡ.} Και δια μεν της Ἡσαΐου φωνης,
θερμοτερον επιπληττει τοις εξ Ἰσραηλ λεγων· «Ἀκουσατε λογων Κυριου, αρχοντες
Σοδομων, προσεχετε νομον Θεου, λαος Γομοῤρων. Τι μοι πληθος των θυσιων υμων,
λεγει Κυριος; Πληρης ειμι ολοκαυτωματων κριων, και στεαρ αρνων και τραγων ου
βουλομαι· ουδ' αν ερχησθε οφθηναι μοι, τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των χειρων
υμων; Πατειν την αυλην μου ου προσθησεσθε. Ἐαν φερητε σεμιδαλιν, ματαιον.
Θυμιαμα βδελυγμα μοι εστι, τας νουμηνιας υμων, και τα Σαββατα, και ημεραν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

μεγαλην ουκ ανεχομαι. Νηστειαν και αργιαν, και τας εορτας υμων εμισησεν η ψυχη
μου· εγενηθητε μοι εις πλησμονην.» ∆ια τε του προφητου Μαλαχιου, ταυτο λεγει ετι
προς λιαν απηχθημενους· διαμεμνηται δε καιρων, καθ' ους αν αυτωι προσοισειαν οι
ανα πασαν την γην της αναιμακτου και νοητης θυσιας την ασυγκρι 68.225 τον
ευωδιαν. Ἔφη γαρ ωδε παλιν· «Ουκ εστι μου θελημα εν υμιν, λεγει Κυριος
παντοκρατωρ, και θυσιαν ου προσδεξομαι εκ των χειρων υμων, διοτι απο ανατολων
ηλιου και εως δυσμων το ονομα μου δεδοξασται εν τοις εθνεσι, και εν παντι τοπωι
θυμιαμα προσφερεται τωι ονοματι μου και θυσια καθαρα, διοτι μεγα το ονομα μου εν
τοις εθνεσι, λεγει Κυριος παντοκρατωρ.» Συνιης οτι θυμιαμα τε και θυσιαν αυτωι
καθαραν απο παντος εθνους ανενεχθησεσθαι φησιν. Ὥσπερ δε την νεαν ημιν και εν
Χριστωι διαθηκην, καινην ονομασας, πεπαλαιωκε την πρωτην. Γραφει γαρ ημιν
ουτως και ο θεσπεσιος Παυλος. Ὡς κανθαδε, καθαραν ειπων την απο παντος εθνους
θυσιαν εσομενην κατα καιρους, τωι μη ουτως εχειν της αρχαιας καταψηφιζεται.
Καθαρα γαρ τινα τροπον, η μητε καθαιρουσα, μητε μην εχουσα το τελειουν δυνασθαι
προς αρετην; Ταυτηι τοι φησιν ο μακαριος Παυλος, ως ην μεν ουκ αμεμπτος,
εισκεκομισθαι δε αναγκαιως τα δια Χριστου, και τον της δευτερας εκζητεισθαι
τοπον. {ΠΑΛΛ.} Ἀβουλητος αρα παντελως η εν σκιαις λατρεια παναγιωι Θεωι; {ΚΥΡ.}
Πανταπασι μεν ουν. Παρα δε γε σαφως επαΐειν λεγοντος τοις εξ Ἰσραηλ, δια της
Ἱερεμιου φωνης· «Ταδε λεγει Κυριος· Τα ολοκαυτωματα υμων συναγαγετε μετα των
θυσιων υμων, και φαγετε κρεα. Ὅτι ουκ ελαλησα προς τους πατερας υμων, και ουκ
ενετειλαμην αυτοις εν ημεραι, ηι ανηγαγον αυτους εκ γης Αιγυπτου περι
ολοκαυτωματων και θυσιων. Ἀλλ' η το ρημα τουτο ενετειλαμην αυτοις λεγων,
Ἀκουσατε της φωνης μου.» Ὅσον μεν γαρ ηκεν εις γε το ακριβες τωι νομοθετηι
δοκουν, ουδ' αν ολως εν αρχαις ο εν σκιαις ετι κατεχρησμωιδηθη νομος, της εν
πνευματι λατρειας σεσιγημενης. Ἐπειδη δε ην το χρημα φορτικον, και το δυνασθαι
πληρουν το τελειως αγαθον, τοις το τηνικαδε βασιμον μεν ουχι, φαιην δ' αν οτι
σκληρον και ουκ ατραχυ, νηπιοπρεπης οια τις μελετησις, την της αληθειας εχουσα
μορφωσιν, ο εν γραμμασι νομος, οικονομικως εθεσπιζετο. Πλην εδηλου σαφως ο
των νομων ημιν οριστης, οτι μη εκεινα μαλλον αυτωι θυμηρεστατα, τριποθητα δε τα
δια Χριστου. Και γουν εφη παλιν· «∆ια τουτο απεθερισα τους προφητας υμων,
απεκτεινα αυτους εν ρημασι στοματος μου, και το κριμα μου ως φως εξελευσεται·
διοτι ελεος θελω, και ου θυσιαν, και επιγνωσιν Θεου, η ολοκαυτωματα.» Πολυ γαρ
αμεινον παρα Θεωι και μοσχου πιπτοντος, και προβατου σφαγης, η εις αδελφους
αγαπη, εις το του νομου πληρωμα, και το υπερεχον της γνωσεως Χριστου, δι' ουπερ
αν γενοιτο και αυτος ημιν γνωστος ο Πατηρ. Προξενον δε οτι της αιωνιου ζωης το
χρημα εστιν, ουκ ενδοιασηι τις αν, Χριστου λεγοντος προς τον εν τοις ουρανοις
Πατερα· «Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον,
και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον.» Ἀψευ 68.228 δησει δε οτι παντη τε και παντως η
αληθεια, πως εστιν αμφιβαλειν; {ΠΑΛΛ.} Ἥκιστα γε. {ΚΥΡ.} Ἀπολισθησαντα δε της
προς αυτον οικειοτητος τον Ἰσραηλ, επει τοι την πιστιν ου προσηκαμενος, ουκ εγνω
Θεον, ουχ ετερως επανηξειν εις το απαρχης ευ μαλα φησιν, πλην οτι δια μονου
Χριστου, καταληξαντα των εθων των κατα νομον. Γεγραπται, δε αυ· «∆ιοτι ημερας
πολλας καθισονται οι υιοι Ἰσραηλ, ουκ οντος θυσιαστηριου, ουδε ιερατειας, ουδε
δηλων· και μετα ταυτα επιστρεψουσιν οι υιοι Ἰσραηλ και επιζητησουσι Κυριον τον
Θεον αυτων, και ∆αβιδ τον βασιλεα αυτων, και εκστησονται επι τωι Κυριωι, και επι
τοις αγαθοις αυτου επ' εσχατων τουτων των ημερων.» Ὅταν γαρ το πληρωμα των
εθνων εισελθηι, τοτε πας Ἰσραηλ σωθησεται· πλην εν Χριστωι· κατωνομασται δε
∆αβιδ δια το εκ σπερματος ειναι και εκ φυλης του ∆αβιδ. Ἀναιρεθησεσθαι δε και
αυτας τας κατα νομον θυσιας διεβεβαιουτο σαφως δια Ἰωηλ λεγων· «Περιζωσασθε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

και κοπτεσθε οι ιερεις, θρηνειτε οι λειτουργουντες θυσιαστηριωι, εισελθετε,
υπνωσατε εν σακκοις λειτουργουντες Θεωι· οτι απεσχικεν εξ οικου Θεου υμων θυσια
και σπονδη.» Και παλιν δι' αυτου του προφητου· «Ἐξηρται θυσια και σπονδη εξ
οικου Κυριου· πενθειτε οι ιερεις λειτουργουντες τωι θυσιαστηριωι.» Και προς γε δη
τουτοις, και αυτην εκ μεσου γενησεσθαι την σκηνην υπισχνειτο, λεγων· «Και εσται,
εαν πληθυνθητε, και αυξηθητε επι της γης, λεγει Κυριος, εν ταις ημεραις εκειναις
ουκ ερουσιν ετι, Κιβωτος διαθηκης Κυριου αγιου Ἰσραηλ ουκ αναβησεται επι
καρδιαν, ουδε ονομασθησεται, ουδε επισκεφθησεται, και ου ποιηθησεται ετι.»
Ἀνατετραμμενης γαρ εις το παντελες της εν τυποις ετι και δι' αιματων θυσιας,
αναγκη πως ην, και αυτην εκ μεσου ποιεισθαι την σκηνην, ατε δη της αληθεστερας
αντεγηγερμενης, τουτ' εστι, της Ἐκκλησιας, υπερ ης και αυτος εφη Χριστος· «Ὧδε
κατοικησω, οτι ηιρετισαμην αυτην.» Και οτι μεταχωρησει και μεταστησεται προς το
αμεινον της λατρειας ο τροπος προς την εν Χριστωι και νεαν, σαφες αν γενοιτο,
γραφοντος ημιν περι Θεου του Μαλαχιου· «Και καθαριει τους υιους Λευι, και χεει
επ' αυτους ωσπερ το χρυσιον, και ως αργυριον· και εσονται τωι Κυριωι προσαγοντες
θυσιαν εν δικαιοσυνηι, και αρεσει τωι Θεωι η θυσια Ἰουδα, και Ἰερουσαλημ, καθως η
ημερα του αιωνος, και καθως τα ετη τα εμπροσθεν.» Συνιης δη ουν, οτι μονονουχι
μεταχαλκευσιν τινα και αναπλασμον ιερωσυνης τε αμα και θυσιων εσεσθαι φησι;
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Το γαρ τοι, χεει και καθαρισει, καθαπερ επι χρυσου τε και
χρυσουργου λελεγμενον, αρ' ουχι προς τουτο εννοιων ημας ιεναι βουλεται; {ΠΑΛΛ.}
Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ὅτι γαρ εμελλε νοητως τοιουτον τι κατορθουν, ενανθρωπησας
ο Λογος, πεπληροφορηκεν ειπων ο Θεος και Πατηρ, οτι «Ἐξαιφνης ηξει εις τον ναον
68.229 αυτου Κυριος, ον υμεις ζητειτε, και ο αγγελος της διαθηκης, ον υμεις θελετε.
Ἰδου ερχεται, λεγει Κυριος παντοκρατωρ· και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; η
τις υποστησεται εν τηι οπτασιαι αυτου; διοτι αυτος εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου,
και ως ποα πλυνοντων. Και καθιειται χωνευων και καθαριζων ως το αργυριον, και
ως το χρυσιον·» Καινουργιαν ουν αρα και αναπλασμον της ιερωσυνης εσεσθαι
φησιν· και τον γε της λειτουργιας τροπον, ουχ ετερον τι παραδεικνυς, πλην οτι,
τουτι Χριστου μυστηριον. Ἔφη παλιν δια φωνης Ἰεζεκιηλ περι των ιερωσθαι
κεκληρωμενων· «Ουτοι προσαξουσι προς με του λειτουργειν μοι, και στησονται προ
προσωπου μου του προσφερειν μοι θυσιαν, στεαρ και αιμα, λεγει Κυριος ο Θεος.
Ουτοι εισελευσονται εις τα αγια μου, και ουτοι προσελευσονται μοι προς την
τραπεζαν μου, του λειτουργειν μοι.» Και στεαρ και αιμα και τας επι τηι τραπεζηι
λειτουργιας, αρ' ουχι φαιεν αν εικοτως, το Χριστου μυστηριον; {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
{ΚΥΡ.} Ἀριδηλοτατον δε και αυτον ημιν τον καιρον, καθ' ον η παντων επι το αμεινον
εσται μεταδρομη της καινουργιας ο τροπος, εποιει λεγων ο Θεος· «Και εσται απο της
ημερας της ογδοης και επεκεινα ποιησουσιν οι ιερεις επι το θυσιαστηριον τα
ολοκαυτωματα υμων, και τα του σωτηριου υμων, και προσδεξομαι υμας, λεγει
Κυριος.» Ἡμεραν δε την ογδοην τον της του Σωτηρος ημων αναστασεως ονομαζει
καιρον· καθ' ον τα ολοκαυτωματα, τουτ' εστιν, η τελεια και ολοσχερης εις Θεον
αφιερωσις των πεπιστευκοτων, δεκτη τωι Θεωι, και δωροφορια πνευματικη. Και
τουτο διδασκει γραφων ο θεσπεσιος Παυλος· «∆ι' αυτου ουν αναφερομεν θυσιαν
αινεσεως διαπαντος τωι Θεωι· τουτ' εστι, καρπον χειλεων ομολογουντων τωι ονοματι
αυτου.» Και παλιν· «Της δε ευποιιας και κοινωνιας μη επιλανθανησθε. Τοιαυταις
γαρ θυσιαις ευαρεστειται ο Θεος.» Καρποι γαρ οι προς ημων τωι Θεωι των εν πιστει
δεδικαιωμενων, τινες αν ειεν ετεροι, πλην οτι δοξολογια μακρα και διηνεκης; Και
θυμα το καθαρωτατον της αμωμητου ζωης, η απαραβλητος ευωδια. {ΠΑΛΛ.}
Παγκαλως ημιν ο λογος εχει, και αληθες, οτι δικαιουται τις ηκιστα μεν εν νομωι, δια
πιστεως δε μαλλον της εν Χριστωι, και μυσταγωγιας ευαγγελικης. Ἐθελοιμι δ' αν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

δι' εναργων ημιν ιεναι παραδειγματων την αφηγησιν, και εξ αυτων τουτων μαθειν
των ιερων Γραμματων. {ΚΥΡ.} Ουκουν, ω φιλοτης, ειμι μεν εγω προς τουτο ετοιμως,
επει σοι δοκει. Συ δε δη μοι παλιν τον ακριβη τε και απεξεσμενον εφ' εκαστωι των
θεωρηματων εξεταζε νουν. Και ει σοι τι δοξαιμι μη λιαν ορθως νοειν, η λεγειν,
νηφαλιως επανορθου και μεθορμιζε σαφως, τους των τεκτονων αριστους
απομιμουμενος, οι επειδαν εξηκοι του καθηκοντος λογου 68.232 το εν χερσι,
μεταρυθμιζουσιν ευτεχνως επι το ως αριστα εχειν δοκουν. Ἀπαρχην δε ωσπερ τινα
των εις γε ταυτι ποιησομεθα λογων τον ιεροφαντην Μωσεα, και της κατ' αυτον
ιστοριας επιδρομαδην αψαμενος, πληροφορειν ευ μαλα πειρασομαι, και καταδειξαι
σαφως, τετελειωκοτα μεν τον νομον ουδεν, ουτε μην αποχρωντα προς σωτηριαν·
λυτρωτην δε των ολων και σωτηρα Χριστον. {ΠΑΛΛ.} Ου μετριαν ισθι τοι διδους την
ονησιν, οκνου κρειττονα σαυτον καν τουτωι δεικνυς· δυσεφικτα μεν γαρ τα εν χερσι
λιαν, και δυσκατοπτος κομιδηι των ζητουμενων η γνωσις, πλουσιος γε μην ο
εκκαλυπτων Θεος. {ΚΥΡ.} Ευ λεγεις, και δη με κυσι ταις ευρινωταταις εν ισωι, κατ'
ιχνος ιεναι λοιπον των εν βαθει τε και αφανεστερων εννοιων, ο σος παραθηγει
λογος. Ουκουν εν ερημωι ποτε τηι κατα την καλουμενην Μαδιαμ, οΐων αγελας
διαποιμαινοντι τωι μακαριωι Μωσηι προς αυταις τε ταις υπωρειαις οντι του ορους
Χωρηβ, χρημα τι ξενον και ουκ αθαυμαστον Θεου πληρουντος εδεικνυτο. «Ὤφθη
γαρ αυτωι, «φησιν,» αγγελος εν πυρος φλογι εκ βατου· και εωρα οτι ο βατος εκαιετο
πυρι, ο δε βατος ου κατεκαιετο. Ειπε δε Μωσης· Παρελθων οψομαι το οραμα το μεγα
τουτο, οτι ου κατακαιεται ο βατος.» Ξυλον δε ουχι των ημερων ο βατος, αγριας δε
μαλλον ακανθης ειδος, και ορεσιτροφου ριζης, εφ' ηι το φρικτον επραττετο θαυμα,
μυστηριου τυπον ευ μαλα πληρουν. Ἄγγελος γαρ ην ως εν ειδει πυρος ολον διολου
καταβοσκομενος, αισθησιν δε τωι ξυλωι μηδεμιαν εντιθεις της του πυρος ενεργειας,
εν ισωι δε ωσπερ ει και μη παρην, μηδ' οσον ειπειν θερμασιας που ταχα της ως εκ
πυρος του ξυλου μετεσχηκοτος. {ΠΑΛΛ.} Τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Ξυλωι γαρ ωσπερ
αγριωι γεγονοτι τωι Ἰσραηλ, και καρπους ημερους δικαιοσυνης ουκ εχοντι· τοις γαρ
Αιγυπτιων ετρεφοντο νομοις· ο δι' αγγελων εμελλε δοθησεσθαι νομος, φωτιζειν μεν
ικανος, ει γουν νοοιτο πνευματικως, και τον εις νουν αποπεμψαι σκοτον, ενεργεια
γαρ και ηδε πυρος, πλην τοις λαβουσιν ανονητος, και ουτι που παντως δι' εαυτον,
αλλ' επει τοι το φως μη εις νουν εδεχοντο και καρδιαν, οι προς ους ο λογος, εξωθεν
δε ωσπερ φωτισμου δοκησιν το γραμμα πλουτησαντες, οπερ εχειν ενομιζον, ουκ
ειχον αληθως. Τοιγαρτοι περι τον βατον μεν ορασθαι το πυρ, μη μην ετι και
θερμασιας αισθησιν ενιεναι τωι ξυλωι, παραδηλοι τι τοιουτον ως γε μοι δοκει. Ὅτι δε
ανονητον Ἰουδαιοις το εκ του νο-μου γεγονε φως, σαφηνιει λεγων αυτος ο Σωτηρ·
«Ἐρευνατε τας Γραφας οτι υμεις δοκειτε εν αυταις ζωην αιωνιον εχειν· και εκειναι
εισιν αι μαρτυρουσαι περι εμου. Και ου θελετε ελθειν προς με, ινα ζωην αιωνιον
εχητε.» Και μεθ' ετερα παλιν, προς τους των Ἰουδαιων καθηγητας, και προς παντα δε
τον λαον· «Μη δοκειτε οτι εγω κατηγορησω υμων προς τον Πατερα· εστιν ο
κατηγορων υμων Μω 68.233 σης, εφ' ον υμεις ηλπικατε· ει γαρ επιστευετε Μωσηι,
επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν. Ει δε τοις εκεινου ρημασιν ου
πιστευετε, πως τοις εμοις ρημασι πιστευσετε;» Οι γαρ ολως την δια νομου
στοιχειωσιν αμαθεστατα διωθουμενοι, πως αν εισδεξαιντο δια Χριστου, του τελειως
αγαθου την γνωσιν εισφεροντα; Καιομενον μεν βλεπων, καταφλεγομενον δε ουχι
τον βατον, αλλ' ουδε εικοντα τωι πυρι, κατετεθηπει λοιπον ο μακαριος Μωσης, τι οτι
ου κατακαιεται ο βατος. Καταπλαγειη γαρ αν τις της εισαπαν αναισθησιας τον
Ἰσραηλ, οι συλληπτορα τε και αρωγον τον παρα Θεου δεξαμενοι νομον, και τον δι'
αυτου φωτισμον πλουτησαντες, ειτα λογου μηδενος αξιουντες το χρημα, μητε μην
εις νουν και καρδιαν εισοικισαμενοι το δοθεν, ανωφελητοι μεμενηκασι· νεκρος γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ωσπερ αυτοις εικοτως και απεψυγμενος ο νους· ειποι δ' αν τις και επ' αυτοις
εικοτως· Τι οτι ου κατακαιεται ο βατος; η γαρ αν εγενοντο μεθ' ημων τωι πνευματι
ζεοντες. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἔοικε δε και ετερων ημιν εννοιων ουκ αμαθη
θεωριαν υποφαινειν το χρημα. Μελλουσι γαρ ηδη τοις εξ Ἰσραηλ γης της Αιγυπτιων
απαιρειν, και οιον ουδεπω τον της ανεθελητου θητειας αποσειεσθαι ζυγον, διατοι
τουτο ταις του κρατουντος ετι προσκρουειν οργαις σημειον εδιδου Θεος το επι του
βατου δρωμενον· οτι και αυτου πυρος αμεινους εσονται πολυ, και τοις αδικειν
ισχυουσιν ουχ αλωσιμοι, κατα γε το, οιμαι, θεοπρεπως ειρημενον· «Μη φοβου, οτι
μετα σου ειμι. Φλοξ ου κατακαυσει σε, ποταμοι ου συγκλεισουσι σε.» {ΠΑΛΛ.}
Ευφυης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ουκουν ετεθηπει μεν ωδε το οραμα Μωσης· και δη και
προσεθει το αγχου γενεσθαι ποθων. «Ὡς δε ειδε, φησι, Κυριος οτι προσαγει ιδειν,
εκαλεσεν αυτον εκ του βατου, λεγων· Μωση, Μωση. Ὁ δε ειπε· Τι εστι; Μη εγγισηις
ωδε, λυσαι το υποδημα εκ των ποδων σου, ο γαρ τοπος, εν ωι συ εστηκας, γη αγια
εστι.» Νομου δε τυπος ημιν ο μακαριος εσται Μωσης· «Μωσεα γαρ εχουσι και τους
προφητας,» εν ευαγγελικοις θεσπισμασι φησιν ο μακαριος Ἀβρααμ. Μη πως
απιθανον σοι το ρημα δοκει; {ΠΑΛΛ.} Ου μεν ουν· νομου γαρ προσωπον ο Μωσης.
{ΚΥΡ.} Κεκληται τοινυν ο Ἰσραηλ, και η κατα νομον και υπο νομον αγελη. «Κυριος
γαρ,» φησιν, «ο Θεος των Ἑβραιων προκεκληται ημας.» Και υπηκουσε μεν τωι
καλουντι Θεωι, καθα και ο Μωσης· «Παντα γαρ οσα ειπε Κυριος ο Θεος, ποιησομεν,
και ακουσομεθα.» Ἐπειδη δε και της κατα νομον υποταγης η δυναμις ουχ ικανη προς
καθαρσιν, «Ἀδυνατον γαρ αιμα ταυρων και τραγων υφαιρειν αμαρτιας·» 68.236
ειργεται Μωσης πλησιαζειν Θεωι· «Μη εγγισηις γαρ ωδε,» φησιν. Ἀπροσιτον γαρ δια
νομου το αγαθον· και της κατα Μωσεα πολιτειας η δυναμις ουχ ικανη λιαν εις γε το
αποκομιζειν δυνασθαι τωι Θεωι. Παριστησι δε αυτωι δι' αγιασμου Χριστος. Ἁγιους γαρ
ειναι πρεπει τους τωι αγιωι Θεωι κολλασθαι σπουδαζοντας· «Ἅγιοι γαρ εσεσθε, φησιν,
οτι εγω αγιος ειμι.» Ὅτι δε της κατα νομον πολιτειας ο τροπος ουκ αμωμητος
παντελως, ευθυς εδιδαξεν, ειπων· «Λυσαι το υποδημα εκ των ποδων σου· ο γαρ
τοπος, εν ωι συ εστηκας, γη αγια εστιν.» Ἀπολυειν γαρ το υποδημα προστεταχε του
ποδος τον ιεροφαντην Μωσεα, ουπω καθαραν, ουδε των απο φθορας και νεκροτητος
εργων εισαπαν απηλλαγμενην, της κατα νομον ζωης την πορειαν αποδεικνυς, απο
δε της παρ' Ἕλλησι συνηθειας ο θειος ημιν επαιδευετο Μωσης, οτι μη θεμις εγγιζειν
Θεωι, τον εν λειψανοις οντα νεκροτητος και φθορας. Ου γαρ εφοιτων εν ιεροις τα εκ
τεθνεωτων ζωων υποδηματα τοις ποσιν ενδυομενοι. Μολυσμου δε τροπος τοις
εκεινων νομοις το χρημα εγραφετο. Νεκροτητος δε και φθορας και των εις τουτο
ηκοντων ακαθαρσιας απελυσεν ημας ουχ ο νομος, ω ταν, ουδε πορεια ζωης της κατα
το γραμμα το Μωσαικον, πιστις δε μαλλον η εν Χριστωι, και της ευαγγελικης
πολιτειας η τελειοτατη καθαρσις. Ἢ ουκ αληθες ο φημι; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.}
Ἀπολυσαντι δε το υποδημα του ποδος, προσθεοντι γε τε λοιπον, και αγχου γεγονοτι,
προσεφωνει Θεος· «Ἐγω ειμι ο Θεος του πατρος σου, Θεος Ἀβρααμ, και Θεος Ἰσαακ,
και Θεος Ἰακωβ. Ἀεστρεψε δε Μωσης το προσωπον αυτου, φησιν· ηυλαβειτο γαρ
κατεμβλεψαι ενωπιον του Θεου.» Ἀποθεμενοι γαρ φρονημα το νεκρον, και οιονει
καθαρωι τε και ελευθερωι ποδι της εν Χριστωι πολιτειας διαστειχοντες την οδον,
εσομεθα μεν αγχου τωι Θεωι, κατα σχεσιν δε δηλονοτι την πνευματικην, και ουχι
κατα γε την εν τοπωι διαστασιν. Τυποι γαρ εκεινα και σκια τα Μωσεως, ουτω τε
λοιπον τους περι της ανω μυσταγωγιας καταπλουτησομεν λογους, και την του Θεου
γνωσιν εν εαυτοις συλλεξομεν, εαυτον ημιν εμφανιζοντος εν Υιωι του Πατρος.
Ὀψομεθα γαρ αυτον, και ασυγκριτως αμεινον, η ο παλαι λαος, ως εν προσωπωι
Μωσεως. Ὁ μεν γαρ απεστρεψε το προσωπον αυτου· ηυλαβειτο γαρ κατεμβλεψαι
ενωπιον του Θεου. ∆ι' ου σημαινεται των εν νομωι παιδαγωγουμενων, το της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

διανοιας ασθενες, ουκ αναμενουσης τροπον τινα προς Θεον, ουτε μην οιας τε ιδειν
την δοξαν αυτου, κατα γε το εν Ψαλμοις υμνουμενον· «Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι
αυτων του μη βλεπειν,» ηγουν εκεινο, το «Ἰδου λαος μωρος και ακαρδιος· οφθαλμοι
αυτοις, και ου βλεπουσιν.» Ἡμεις δε τοις περι της αῤρητου φυσεως προσιεντες
λογοις, καθαροις και πεφωτισμενοις ομμασιν, εν Υιωι διαπρεπον το του Θεου και
Πατρος 68.237 καταθεωμεθα καλλος. Και οιομενοις μεν Ἰουδαιοις οτι τεθεανται τον
Πατερα, σοφως ελεγετο παρα Χριστου· «Ουτε ειδος αυτου εωρακατε, ουτε φωνην
αυτου ακηκοατε.» Φιλοπευστουντι δε τωι Φιλιππωι λιαν, και παχυτερον μεν η εχρην,
εκ φιλομαθειας δ' ουν ομως ερομενωι και λεγοντι· «Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα,
και αρκει ημιν,» απεκρινατο Χριστος· «Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ
εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Ου πιστευεις οτι εγω εν
τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστιν;» Ὅτι δε εστιν ουκ ευσθενης αγαν, ουτε μην
ικανη προς Θεου καταδειξιν ακριβη και αμωμητον, η δια της κατα νομον εντολης
θεωρια τε και παιδευσις, ως εν σκιαι και αινιγματι και δια ταιν δυοιν του Λαβαν
οψομεθα θυγατεροιν. Γεγραπται γαρ, οτι Τωι δε Λαβαν ησαν δυο θυγατερες, ονομα τηι
μειζονι Λεια, και ονομα τηι ετεραι Ῥαχηλ. Οι δε οφθαλμοι Λειας ασθενεις, Ῥαχηλ δε
ην καλη τωι ειδει και ωραια τηι οψει σφοδρα· και προσεκειτο μεν τηι Ῥαχηλ ο
πατριαρχης Ἰακωβ, ηγαγετο δε προ αυτης την Λειαν. Μετοιχομενου δη ουν εις το
αληθες του τυπου, το Χριστου κατοψει μυστηριον. ∆υο γαρ εισιν αι προς οικειοτητα
κεκλημεναι την πνευματικην ηρμοσμεναι τε αυτωι γυναικες· πρεσβυτερα μεν, η
πρωτη, και δια Μωσεως ως εν προσωπωι της Ἰουδαιων συναγωγης, προς ην ειρηται
παρα Θεου δια φωνης προφητων· «Ἰδου ουκ εισιν οι οφθαλμοι σου, ουδε η καρδια
σου καλη, αλλ' η εις την πλεονεξιαν σου και εις τα αδικηματα σου, και εις φονον του
ποιειν.» ∆ευτερα δε ην η νεανις και εκπρεπεστερα, τουτ' εστιν, η εξ εθνων
Ἐκκλησια, προς ην ο θειος εφη ∆αβιδ· «Ἄκου-σον, θυγατερ, και ιδε, και κλινον το
ους σου, και επιλαθου του λαου σου, και του οικου του πατρος σου· οτι επεθυμησεν ο
Βασιλευς του καλλους σου.» Ειρηται δε που προς αυτην και το, «Οι οφθαλμοι σου
περιστερας.» Νοητον δε δη που και υπερκοσμιον αληθως της Ἐκκλησιας το καλλος.
Γεγραπται γαρ, οτι «Πασα η δοξα της θυγατρος του βασιλεως, Ἐσεβων.» Το δε,
Ἐσεβων, εσωθεν εστιν Ἑβραιων φωνηι· σωματος μεν γαρ οφθαλμοις ουχ αλωσιμον,
καθαρου δε νου προσβολαις ευκατοπτον. Ἢ ουχ ωδε εχει; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν.
{ΚΥΡ.} Ουκουν ου δια της κατα νομον παιδαγωγιας κατιδοι τις αν το θειον τε και
ακηρατον καλλος, εν Χριστωι δε μαλλον και τοις δι' αυτου παιδευμασιν. {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἱκανος δε προς λυτρωσιν, ω Παλλαδιε, και προς γε το δυνασθαι
χειρος τε και τυραννιδος εξελεσθαι διαβολικης, ουχι Μωσης, η νομος, αλλ' ο
Μωσεως ∆εσποτης, τουτ' εστι Χριστος, και μυστηριου του κατ' αυτον η δυναμις. Και
γουν Θεου λεγοντος· «Ἰδων ειδον την κακωσιν του λαου μου εν Αιγυπτωι, και της
κραυγης αυτων ακηκοα απο των εργοδιωκτων· οιδα γαρ οδυνην αυτων, και κατεβην
εξελεσθαι αυτους εκ χειρος των Αιγυπτιων, εξαγαγειν αυτους εκ της γης εκεινης εις
γην αγαθην και πολλην, εις 68.240 γην ρεουσαν γαλα και μελι.» Και προστιθεντος
ευθυς· «Και νυν ιδου η κραυγη των υιων Ἰσραηλ, ηκει προς με· καγω εωρακα τον
θλιμμον, ον οι Αιγυπτιοι θλιβουσιν αυτους· και νυν δευρο, αποστελω σε προς Φαραω
βασιλεα Αιγυπτου, και εξαξεις τον λαον μου, τους υιους Ἰσραηλ, εκ γης Αιγυπτου·»
σαφως δε και διαῤρηδην ανεκεκραγει Μωσης· «Τις ειμι εγω, οτι πορευσομαι προς
Φαραω βασιλεα Αιγυπτου, και οτι εξαξω τους υιους Ἰσραηλ εκ γης Αιγυπτου;» Ἆρ'
ουν ουκ εναργης ο τυπος, και ο της παραιτησεως τροπος ουχι την αναφοραν επι το
ασυγκριτως υπερτερουν και υπερκειμενον εχει, τουτ' εστι, Χριστον; Ὡς το, «Τις ειμι
εγω;» λεγειν αναρμοστον· ευπετες δε λιαν το εξελεσθαι λαους, και σωζειν εθνη, και
αποκομιζειν εις ελευθεριαν, συντετριμμενου και ατονησαντος, του προς δουλειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

συνεχοντος τουτ' εστι, του Σατανα. {ΠΑΛΛ.} Ευπετεστατον· εφης γαρ ορθως {ΚΥΡ.} Τι
δε; ουχι καντευθεν ιδειν αταλαιπωρον παντελως, οτι της απαντων σωτηριας
πρυτανις γεγονεν ο Μονογενης; δι' αυτου, γαρ εκλελυτρωμεθα, και φησιν ο
προφητης· «Ου πρεσβυς, ουκ αγγελος, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν ημας.» {ΠΑΛΛ.}
Ποθεν εφης; {ΚΥΡ.} Ὁ μεν γαρ των ολων Θεος Μωσηι κεκελευκεν εναργως,
αοκνοτατα μεν ιεναι προς τους υιους Ἰσραηλ, ειπειν δε αναφανδον ως αρωγον και
συλληπτορα τον παντα ισχυοντα λαβοντες Θεον, αποφορτιουνται μεν ευκολως της
εν Αιγυπτωι δουλειας το δυσαχθες, οικαδε γε μην απαιρουσι παλιν, και εις την των
πατερων ελευθεριαν αναφοιτησαντες, την αγιαν οικησουσι γην· εκει τε πλουσιως
τοις παρ' αυτου δοθησομενοις ενσπαταλησωσιν αγαθοις. Ἀπεκριθη, φησιν, ο Μωσης
και ειπεν· «Ἐαν μη πιστευσωσι μοι, μηδε ακουσωσι μου της φωνης (ερουσι γαρ, οτι
Ουκ ωπται σοι ο Θεος), τι ερω προς αυτους; Ειπε δε αυτωι ο Κυριος· Τι τουτο εστι το
εν τηι χειρι σου; Ὁ δε ειπε, Ῥαβδος· και ειπε· Ῥιψον αυτην επιτην γην. Και εῤριψεν
αυτην επι την γην, και εγενετο οφις· και εφυγε Μωσης απ' αυτου. Και ειπε Κυριος
προς Μωσην· Ἔκτεινε την χειρα σου, και επιλαβου της κερκου. Και εκτεινας την
χειρα, επελαβετο της κερκου, και εγενετο ραβδος εν τηι χειρι αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς
εξαισιον μεν το θαυμα, ω ταν. Το δε τι αν βουλοιτο καταδηλουν, φραζε δη παλιν
αυτος. {ΚΥΡ.} Ἐγω φρασω· Μακρους Αιγυπτιοις συνδιαιτωμενοι χρονους οι εξ
Ἰσραηλ, και εις παν ειδος αμαρτιας ωλισθηκοτες, και τρυφαις ηδομενοι ταις
επιχωριοις, βραδεις μεν οτι και δυσμετακομιστοι λιαν εσονται προς ευκοσμιαν, ουκ
ηγνοησεν ο Μωσης· συνωθησει δε οτι προς ευπειθειαν των εργων ο πονος ουχ
εκοντας αυτους, ει θαυματουργουντα θεασαιντο, σοφως υπελαμβανε. Χρημα μεν γαρ
αλη 68.241 θως δυσεξιτητον ηδονη, και παθων αγριοτης των εν ημιν ουκ ευχερως
τιθασσευεται. Ἱδρωτος δε καταθλιβοντος και πονων επηρτημενων, αναπεισειεν αν
ευκολως και των ηδιστων υπερφρονειν ο απαλλαττειν υπισχνουμενος· οιμαι δε οτι
και ο παντος αγαθου την ειδησιν εχων Θεος, δυσοιστον τε και δυσαλγη τοτε δη
μαλιστα τοις εξ Ἰσραηλ την των Αιγυπτιων επηφιει πλεονεξιαν οικονομικωτατα τε
λιαν, ως αν ειεν ευκολοι προς αποδρομην, και μη ταις συντροφοις ηδοναις
ενδουμενοι, σκληροι τε γενοιντο και δυσαγωγοι κομιδηι, και την του καλουντος εις
ελευθεριαν ατιμαζοντες χαριν, εθελουσιον ποιοιντο την εν Αιγυπτωι θητειαν, το
παραυτικα τερπνον, ολιγων εσθ' οτε προταττοντες πονων. Μαλλον δε και αυτων εν
αμεινοσι καταλογιζομενοι των παρα Θεου, και γουν ασμενεστατα της των παλαι
τετυραννευκοτων πλεονεξιας εκδεδυκοτες, αυλιζομενοι τε κατα την ερημον, και τα
ανωθεν τε και εξ ουρανου σιτουμενοι, την του μαννα χορηγιαν φημι, της εν
Αιγυπτωι τρυφης ουκ αδακρυτι μνημονευουσιν. Ἐκτεθναναι μαλλον, ως ην δη που
παρα πολυ κρειττον τε και αμεινον αυτοις, ταις εν Αιγυπτωι τραπεζαις
ενσπαταλωντας, ετι διατεινομενοι, και μειρακιωδως ανακεκραγοτες· «Ὄφελον
απεθανομεν πληγεντες υπο Κυριου εν Αιγυπτωι, οταν εκαθισαμεν επι των λεβητων
των κρεων και ησθιομεν αρτους εις πλησμονην!» {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ουκουν
ως αναγκαια τις εσοιτο προς ευπειθειαν αυτοις η θαυματουργια, Μωσης ηπιστατο.
Τοιγαρτοι φησιν· «Ἐαν μη εισακουσωσι μου (ερουσι γαρ, οτι Ουκ ωπται σοι ο Θεος),
τι ερω προς αυτους;» Ὁ δε γε των ολων Θεος μελετησιν ωσπερ τινα ποιεισθαι το
θαυμα παραχρημα διεκελευετο· προαναπειθων, οιμαι, τηι πειραι τον λειτουργον, οτι
και τοις αλλοις απασι καθαπερ αυτωι προς ενδειξιν ακριβη του κεκλησθαι παρα Θεου,
διαρκες εσται το δρωμενον· και αρμοσαι γαρ αν ουχ ετερωι το μεθισταιν δυνασθαι
των οντων τας φυσεις προς οπερ αν ελοιτο τυχον, πλην οτι και μονωι τωι παντων
∆ημιουργωι, μηνυσιν δε ωσπερ της δια Χριστου σωτηριας αινιγματωδως το
παραδοξον ευ μαλα τιθεις. Ὀψομεθα γαρ της εν αυτωι ανθρωπειας φυσεως τον εις το
αρχαιον αναπλασμον, και την οιονει μεταμορφωσιν, την εις οπερ ημεν εν Ἀδαμ,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ευθυς εις το ειναι παρενηνεγμενοι, δοξης τε ουπω της ανωθεν και αγιασμου
τητωμενοι. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; ασυμφανης γαρ ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἡ ραβδος ητοι το
σκηπτρον ημιν, ουχι βασιλειας συμβολον ειη αν, ω Παλλαδιε; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν,
επειτοι και ορκιον αυτο 68.244 πεποιησθαι φασι των αρχαιοτερων τινας, οι τα
Ἑλληνων υμνειν ειωθοτες. {ΚΥΡ.} Τι δε; ουχι παραδεισου φυτον ειναι φῂς, και
πρεσβυτερον της τομης, το κηποις εκτεθηλεναι λαχειν; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Ἴθι δη
ουν ταις εννοιαις επι τον αρχαιον εκεινον Ἀδαμ· και εν απαρχηι και ριζηι του γενους
ολην ωσπερ εν εαυτωι καταλογιζου την ανθρωποτητα. Και προς γε τουτο διανοου,
οτι πεποιητο μεν κατ' εικονα του κτισαντος, ετετακτο δε αρχειν των επι γης, και ην
ωσπερ εν χειρι Θεου, δια της εν αγιασμωι ζωης, και μονονουχι παραδεισου φυτον
ευανθες τε και ευγενεστατον. Ἐπειδη δε ταις του οφεως πικριαις πεφενακισμενος,
παρεκομισθη των εν αρχαις, και της θειας αλογησας εντολης κατεφωρατο λοιπον,
τοτε δη, τοτε θεσεως τε και ριζης της πρωτης αποσπωμενος, της του συνεχοντος εις
αγιασμον απωλισθε χειρος, και καταπεπτωκεν εις γην, τουτ' εστιν, εκ των της
αρετης υψωματων, και καταπεφοιτηκεν αδρανως εις το φρονειν ελεσθαι τα σαρκικα,
ακρατον ηδη που νοσησας την πονηριαν, και οφεως, οιμαι, διενεγκων ουδεν.
Ἀπεγυμνουτο δε ουτω βασιλειας και δοξης της εν αρχαις, εξεπεμπετο τε παραδεισου
και τρυφης. Ἢ γαρ ουχι ταυτι προς ημας ο θειος εφη Μωσης; {ΠΑΛΛ.} Ἔφη γαρ ουν.
{ΚΥΡ.} Κατηγμενον δε ηδη προς τουτο φαυλοτητος ο νομοθετης ορων, απεδρα
τροπον τινα, και την ενουσαν αυτωι πονηριαν κατεμυσαττετο. Πεφευγε γαρ ο
Μωσης, τον οφιν αφεις. Γεγραπται δε, οτι «Ἅγιον Πνευμα σοφιας φευξεται δολον,
και αναστησεται απο λογισμων ασυνετων.» Ἀσυμβατα γαρ αλληλοις αγιασμος και
ακαθαρσια, φως τε και σκοτος, δικαιοσυνη και αδικια. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Το
τοινυν αποπεσαι χειρος της Μωσεως την ραβδον, κατασημηνειεν αν, ως ην εν
αρχαις ο κατ' εικονα την θειαν πεποιημενος παραδεισου φυτον, και εν δοξηι
βασιλειας, και εν χειρι του ∆ημιουργου· κατωλισθε δε εις γην, δια του φρονειν
ελεσθαι τα σαρκικα, και δια της εις ακρον ηκουσης πικριας, οφις ην ωσπερ τις τοις
της θεοτητος οφθαλμοις. Ἀλλ' εκελευετο Μωσης εκτειναι την χειρα, και
επιλαβεσθαι της κερκου· ανεπλαττετο δε προς το εν αρχαις ευθυς. Και οφις μεν ην
ουκετι, ραβδος δε παλιν, και παραδεισου φυτον. Ὅτε δε ευδοκησεν ο Θεος και Πατηρ
ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι Χριστωι, και ανακτισαι το ποιηθεν εις το
απαρχης, απεστειλεν ημιν εξ ουρανου τον Μονογενη, την χειρα την δεξιαν, την των
ολων εργατιν και σωτειραν αληθως, κατα γε το, «∆εξια Κυριου εποιησε δυναμιν,
δεξια Κυριου υψωσε με.» Τοτε δη, τοτε της εν γηι κειμενης ανθρωποτητος επελαβετο
και πικριας ημας
68.245 απαλλαξας θηριοπρεπους, της εν φαυλοτητι τε και
αμαρτιαις, ανεκομισε τε δι' αγιασμου προς βασιλιδα τιμην, και ημεροτητα την εις
αρετην. Ἐνδιαιτημα δε το αρχαιον τοις πιστευουσι διδους εν απαρχηι και πρωτωι τωι
συγκεκρεμαμενωι ληιστηι· «Ἀμην, αμην λεγω σοι, φησι, σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι
παραδεισωι.» {ΠΑΛΛ.} Πεποιηται μεν ως αριστα γε ημιν και ορθως ο λογος. Πλην
εκεινο φρασον, ανθ' οτου της κερκου λαβεσθαι κελευει, και ουχι της κεφαλης, η
μεσων. {ΚΥΡ.} Ὧδε γαρ, ω φιλοτης, εκπραττεσθαι εχρην· επειτοι το κερκου λαβεσθαι,
και ουχι μεσων η κεφαλης, τωι μυστηριωι χρησιμον. {ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.}
Ἀρχη μεν γαρ ωσπερ παντος ζωου η κεφαλη, κερκος δε περας. Φερε δη ουν ως ετι
ζωον, το συμπαν ημιν του ανθρωπου γενος καταλογιζεσθω προς το παρον.
Ἐπελαβετο τοινυν της κερκου Χριστος, τουτ' εστι, των εν εσχατοις και τελευταιων·
καταπεφοιτηκε γαρ εν εσχατοις του αιωνος καιροις. Ἀλλ' ωσπερ ει και της κερκου
Μωσης επελαβετο, και μεχρι αυτης ανεθει της κεφαλης ο μεταπλασμος
(μετεστοιχειουτο γαρ ολοκληρως εις ραβδον ο οφις)· κατα τον ισον τουτονι τροπον,
καν ει των εσχατων αντελαβετο Χριστος, αλλ' εις παν διηκει το γενος, και μεχρις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

αυτης αφικνειται της κεφαλης, τουτ' εστι, του Ἀδαμ, η δια χαριτος αναμορφωσις.
Γεγραπται γαρ, οτι εις τουτο Χριστος απεθανε και ανεστη, ινα και νεκρων και
ζωντων κυριευσηι. Ουκουν τοις εσχατοις και η των εν αρχαις συγκατορθουται
λυτρωσις. {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος εστι τε ημιν, και ουκ απο σκοπου το διηγημα.
{ΚΥΡ.} Ἑδραιοτατον ουν προς την επι τωιδε πιστιν, και δυσι δυναμεσιν αυτον ετεραις
εποιειτο θεοσημειαις. Γεγραπται γαρ ευθυς· «Ειπε γαρ αυτωι Κυριος παλιν· Εισενεγκε
την χειρα σου εις τον κολπον σου. Και εισηνεγκε την χειρα αυτου, και εγενηθη η χειρ
αυτου λεπρωσα ως χιων. Και ειπε παλιν· Εισενεγκε την χειρα σου εις τον κολπον
σου. Και εισηνεγκε την χειρα αυτου εις τον κολπον αυτου, και εξηνεγκε την χειρα
αυτου εκ του κολπου αυτου· και παλιν αποκατεσταθη εις την χροαν της σαρκος
αυτου.» Ἄθρει δη ουν ως εστι θεοπρεπες, και των αγαν ηκοντων εις το θαυμαζεσθαι
πρεπειν το κατορθουμενον, συνωδινον δε ωσπερ τωι πρωτωι του κατα Χριστον
μυστηριου την δηλωσιν. {ΠΑΛΛ.} Ουκουν διασαφει· συνιημι γαρ ουτι πω. {ΚΥΡ.}
Σαρκος μεν η λεπρα παθος, αμεινον δε η κατα ιατρους, και ταις παρ' εκεινων
εμπειριαις ουχ αλωσιμον. Ἀνιερος δε και ακαθαρτος ο λεπρος, κατα γε την παλαι δια
Μωσεως εντολην, απηχθημενος δε λιαν και παρα τοις τα Ἑλληνων τιμωσιν εθη.
Ἡμι 68.248 θνης γαρ ηδη πως ο τουτο παθων, βδελυρος δε και ακαθαρτος ο νεκρος.
Ἀνηπται δη ουν ως υπερφυες, και των καθ' ημας επεκεινα μετρων, το θεραπευσαι
δυνασθαι λεπρον, η μονηι τηι θειαι και αφραστωι φυσει τε και ενεργειαι. Τοιγαρτοι και
εθαυμαζετο Χριστος τωι λελεπρωμενωι μετ' εξουσιας επιφωνων· «Θελω,
καθαρισθητι.» Φωνη γαρ η παντουργος, η και αυτους εκ μνηματων διανιστασα τους
νεκρους, και θανατου κρειττον και φθορας, το επ' εκεινωι θαυμα πεπληρωκε.
Προστεταχε τοιγαρουν εγκρυψαι τωι κολπωι την χειρα, ειτα γυμνωσαντα της του
κολπου περιβολης, ολην δι' ολου λεπρωσαν αυτην επιδειξαι, παλιν δε εγκρυψαντα
τωι κολπωι το δευτερον, του συμβεβηκοτος απηλλαγμενην καταδεικνυσιν ευθυς· ως
αν συνειεν εντευθεν οι εξ Ἰσραηλ, ως αῤρητωι τινι και αφραστωι δυναμει μονονουχι
τεθωρακισμενος, προστησεται των ηδικημενων, και ταις Αιγυπτιων πλεονεξιαις
ανοσιως υπεζευγμενων. Και λογος μεν ουτος ου βαθυς, τηι δε ιστοριαι χρησιμος.
Χρηναι δε οιμαι την του προκειμενου διανοιαν εκβασανιζοντας ακριβως, εκεινο
ζητειν, τι μεν αν ειη το εν τωι κολπωι συγκρυψαι την χειρα· τι δε το εξω γεγενημενην,
καταλεπρουσθαι δεινως· και προς τουτοις ετι τον της καθαρσεως τροπον. Ἐνιεις γαρ
δη τωι κολπωι την χειρα, του παθους απηλλαττεν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. Ὀνησειε γαρ αν
ου μετριως ημας η εφ' εκαστωι βασανος. {ΚΥΡ.} Ουκουν εμοι γε δοκει τοιουτον τι
παραδηλουν ως εν σκιαι το παραδοξον. Ἕως μεν γαρ ην ο κατ' εικονα την θειαν
πεποιημενος ανθρωπος μονονουχι τιθηνουμενος εν κολπωι Θεου, και την δοθεισαν
ουπω πατησας εντολην, φειδοι και αγαπηι τηι παρ' αυτου κατημφιεσμενος, καθαρος
και ηγιασμενος, και την δια θανατου νεκρωσιν ουκ ειδως διετελει· Ἐπειδη δε της
υπο Θεωι σκεπης τε και φιλιας εκβεβηκε δια των εις το φαυλον απονευματων,
ανιερος τε και βδελυρος, και την του θανατου νοσησας ακαθαρσιαν, εναργως
ηλεγχετο. Εισδεξαμενου δε παλιν ημας εν Χριστωι του Θεου και Πατρος και τηι θειαι
χαριτι περιβεβληκοτος, και οιονει που εν κολποις εχοντος δια της υιοθεσιας, ομου
ταις ακαθαρσιαις και την εκ της αρχαιας αρας αποβαλοντες νεκρωσιν, εις το εν
αρχαις αναθρωσκομεν. Γεγραπται γαρ περι της Μωσεως χειρος, οτι «Ἀποκατεσταθη
εις την χροαν της σαρκος αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ἀστειοτατα εφης. {ΚΥΡ.} Το δε τριτον
ημιν επι τουτωι σημειον, αριδηλοτατα και αναφανδον το Χριστου βοαι μυστηριον.
Ἔφη γαρ ωδι παλιν προς Μωσεα Θεος· «Ἐαν δε μη πιστευσωσι σοι, μηδε
εισακουσωσι της φωνης του σημειου του πρωτου, πιστευσουσι σοι της φωνης του
σημειου του δευτερου.» Και δη τι τουτο εστι, διεσαφει, λεγων· «Και εσται εαν μη
πιστευσωσι τοις δυσι σημειοις τουτοις, μηδε εισακουσωσι της φωνης σου, 68.249
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ληψηι απο του υδατος του ποταμου, και εκχεεις επι το ξηρον, και εσται το υδωρ, ο
εαν λαβηις απο του ποταμου, αιμα επι του ξηρου.» Τελευταιον γαρ τωι κοσμωι σημειον
ο Χριστου γεγονε θανατος, και η δια του υδατος τε και αιματος καθαρσις,
προσκειμενου δηλονοτι και του αγιου σωματος, ο δια της ξηρας σημαινεται· οτι δε
υδωρ και αιμα της αγιας ημιν εξεδοθη πλευρας, διανυγεισης τηι λογχηι, παρησω
λεγειν, δια το πασιν ειναι γνωριμωτατον. Πλην οτι σημειον ο του Σωτηρος
ωνομασται θανατος, αναμαθοι τις αν και τουτο σαφως εξ ιερων Γραμματων·
Φαρισαιοι μεν γαρ οι παντολμοι, καιτοι πολλων ηδη προκατωρθωμενων θαυματων,
ως ουδενος γεγονοτος, προσιεσαν λεγοντες τωι Χριστωι· «∆ιδασκαλε,» φασιν,
«θελομεν απο σου σημειον ιδειν.» Ὁ δε προς αυτους· «Γενεα πονηρα και μοιχαλις
σημειον επιζητει, και σημειον ου δοθησεται αυτηι, ει μη το σημειον Ἰωνα του
προφητου. Ὥσπερ γαρ ην Ἰωναςεν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις
νυκτας, ουτως εσται και ο Υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και
τρεις νυκτας.» Ουκουν πρωτη μεν αντιληψις ημιν εν Χριστωι, δια νομου του κατα
Μωσεα· «Νομον γαρ εις βοηθειαν δεδωκε,» κατα την του προφητου φωνην.
Ἐπελαβετο δε της κερκου Μωσης. ∆ευτερα δε καθαρσις εν Χριστωι δη παλιν δια
προφητων αγιων, και δια της Ἰωαννου φωνης και αποστολης. Οι μεν γαρ εφασκον·
«Λουσασθε, καθαροι γενεσθε·» ο δε εις βαπτισμα μετανοιας εκαλει. Τριτον δε
σημειον, ο και εσχατον ειναι φασιν, ο Χριστου θανατος, εφ' ωι και πιστις· «Ἐαν γαρ
μη πιστευσωσι σοι,» φησι, «μηδε εισακουσωσι της φωνης του σημειου του πρωτου,
πιστευσουσι τηι φωνηι του σημειου του δευτερου.» Ὁραις οτι την πιστιν ακολουθησειν
ευ μαλα φησιν, ουχι τωι πρωτωι σημειωι, τουτ' εστιν, ου τηι αντιληψει τηι κατα νομον,
ουτε μην τηι δια μεσου καθαρσει, τουτ' εστι, τηι δια προφητων αγιων, και Ἰωαννου
τυχον, μονηι δε τηι φωνηι του σημειου του εσχατου. Ου γαρ αφωνον το Χριστου
μυστηριον, καλει δε συμπαντας τους ανα πασαν την γην υψηλωι και διαπρυσιωι
κηρυγματι προς την δι' υδατος τε και αιματος καθαρσιν, και μην και εις ζωοποιησιν
την κατα μεταληψιν της αγιας σαρκος. Ὑπηρετει τοιγαρουν ο νομος τοις περι
Χριστου προαγγελμασιν, αυτος δε εστιν ου λιαν ικανος εις το ανασωζειν δυνασθαι
τινας. Παραδειξειε δ' αν, οιμαι, τις και τουτο σαφως ομολογουντα Μωσεα και δια της
προκειμενης συγγραφης. Καιτοι γαρ λεγοντος του Θεου, οτι Ἔσομαι μετα σου,
προαναπειθοντος δε θαυματουργιαις αυτον, ελιπαρει λεγων· «Κυριε, ουχ ικανος ειμι
προ της χθες, ουδε προ της τριτης ημερας, ουδε αφ' ου ηρξω λαλειν τωι θεραποντι
σου. Ἰσχνοφωνος και βραδυγλωσσος εγω ειμι. Ειπε δε Κυριος προς Μωσην· Τις
εδωκε στομα ανθρωπωι, και τις εποιησε δυσκωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον;
ουκ εγω Κυριος ο Θεος; Και νυν πορευου, και εγω ανοιξω το στομα σου, και
συμβιβασω σε α μελλεις λαλησαι. Και ειπε Μωσης· ∆εομαι, Κυριε,
68.252
προχειρισαι αλλον δυναμενον, ον αποστελεις.» Ου γαρ ευσθενης ο νομος, ουδε
αποχρωντως εχων εις το πασαν δυνασθαι διασωσαι την γην, και της του διαβολου
τυραννιδος εξελεσθαι τον ανθρωπον. Ουκ ηγνοηκε δε ο Μωσης, ως βραδυγλωσσος
τε και ισχνοφωνος, αρξαμενου μαλιστα διαλεγεσθαι προς αυτον του Θεου, και
λογους ποιεισθαι περι αυτου προσταττοντος· «Ουτως» γαρ, φησιν, «ερεις τοις υιοις
Ἰσραηλ· Ἐγω ειμι ο ων. Τουτο μου εστι το ονομα.» Βραδυγλωσσος γαρ ο νομος, προς
το διαρθρουν ευ μαλα τον περι του οντος λογον· ουτε μην οιος τε μυσταγωγειν προς
την εν αγιαι Τριαδι προσκυνουμενην σεπτην και αῤρητον φυσιν. Ἰσχνοφωνος δε
προς τουτο, μονοις τε και μολις τοις εξ Ἰσραηλ προσλαλειν δυναμενος, ακουομενος
τε κατα μονην την Ἰουδαιαν, καιτοι των αλλων απαντων εθνων ουδε, οσον ειπειν,
εις ους ελοντων το κηρυγμα. Τοιγαρτοι προγινωσκων ο θεσπεσιος Μωσης, τον
διαρκως εχοντα προς το ακριβες και απεξεσμενον τοις ακροωμενοις εμποιησαι
λογον τον περι Θεου, και εις το πασηι ραιδιως διακηρυξαι τηι γηι, τουτ' εστι Χριστον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

«∆εομαι, Κυριε,» φησι, «προχειρισαι αλλον δυναμενον, ον αποστελεις.» Χριστος γαρ
εστιν ο δυναμενος αληθως· και οτι κατα καιρους κατ' ευδοκιαν Θεου και Πατρος, εις
τουτο προχειρισθησεται, και δια νομου προηγγελτο. Ἡ δε γε Μωσεως παραιτησις,
και μετα θειαν υποσχεσιν, και μετα πολλων σημειων επιδειξιν, τυπος αν ειη,
κατοκνουντος τε αμα και παραιτουμενου του Ἰσραηλ, την υπο Χριστου θειαν τε και
ευαγγελικην λειτουργιαν, και υπακοην, οι μετα μυριους οσους τους περι πιστεως
λογους και τερατουργιας επιδειξιν, τετηρηκασι το δυσηκοον, και μεμενηκασιν
απειθεις. Και διττη γε η Μωσεως παραιτησις. ∆υο γαρ χρονοι καθ' ους εξηνιος και
δυσαγωγος ην ο Ἰσραηλ· δια Μωσεως τε και Ἰησου, και Κριτων, και μετ' εκεινον
ευθυς, καθ' ον γεγονασι προφηται, και Ἰωαννης, ο καθαπερ εν μεταιχμιωι κειμενος
αποστολων τε και προφητων. Περας μεν γαρ ην προφητικης λειτουργιας, απαρχη δε
ωσπερ λαμπροτητος αποστολικης. Ἀλλ' η Μωσεως παραιτησις προς οργας εκαλει
Θεον. Και μεθιστη το χρημα λοιπον εις ετεραν ωσπερ οικονομιαν, δι' ης ανασωζεσθαι
χρην τους ταις των Αιγυπτιων πλεονεξιαις κατηχθημενους. «Και θυμωθεις Κυριος
επι Μωσην, ειπεν· Ουκ ιδου Ἀαρων ο αδελφος σου ο Λευΐτης; Ἐπισταμαι οτι λαλων
λαλησει αυτος σοι, και ιδου αυτος εξελευσεται εις συναντησιν σοι· και ιδων σε
χαρησεται εν εαυτωι, και ερεις προς αυτον· και δωσεις τα ρηματα μου εις το στομα
αυτου· και εγω ανοιξω το στομα σου, και το στομα αυτου, και συμβιβασω υμας α
ποιησετε, και αυτος σοι προσλαλησει προς τον λαον· και αυτος εσται σου στομα· συ
δε αυτωι εσηι τα προς τον Θεον.» Προσκεκρουκοτος γαρ ωσπερ αδρανους του νομου,
και ηπειθηκοτων αγαν των εξ Ἰσραηλ, προσετεθη Χριστος, ο αληθης Λευΐτης, ο
μεγας αρχιερευς, ο τοις υπο νομον συντεταγμενος, ως αδελφος δια το ανθρωπινον, ο
Μωσηι μεν λαλησας ως Θεος, συμβιβαζομενος δε παρα του 68.253 Πατρος κατα γε το
σχημα το προφητικον, ει και εστι Κυριος· «Προφητην γαρ αναστησω αυτοις εκ των
αδελφων αυτων· και θησω τους λογους μου εις το στομα αυτου· και λαλησει αυτοις
κατα παντα οσα αν εντειλωμαι αυτοις.» Ἔφασκε δε και αυτος ο Χριστος· «Ἀπ'
εμαυτου ου λαλω· αλλ' ο πεμψας με Πατηρ, αυτος μοι εντολην δεδωκε, τι ειπω, και
τι λαλησω.» Χριστος αρα προσεφωνησε τωι λαωι, και Μωσηι μεν γινεται στομα
διερμηνευων ημιν πνευματικως τον νομον, Μωσης δε αυτωι παλιν τα προς Θεον.
∆οκει γαρ που ειναι Θεωι προσεχεστερος ο Μωσης, επειτοι γεγονεν υπο νομον ο
Ἐμμανουηλ, και τα δια του πανσοφου Μωσεως τηρειν επηγγελλετο λεγων· «Μη
νομισητε οτι ηλθον καταλυσαι τον νομον, η τους προφητας· ουκ ηλθον καταλυσαι,
αλλα πληρωσαι.» Μυσταγωγος ουν αρα σαφης ο Χριστος, τα του βραδυγλωσσου
νομου προς τρανοτητα μετατιθεις, και την του γραμματος ισχνοφωνιαν εις
ευηχεστατην ωσπερ μεταπλαττων εξηγησιν. Πνευματικος γαρ ο νομος εν Χριστωι,
και αδελφα τοις παλαι τα δι' αυτου κηρυγματα· Μωσεως γαρ ην αδελφος ο Ἀαρων.
{ΠΑΛΛ.} Ἀδρανης ουν το γε εις εαυτον ηκον ο νομος· τετελειωκε γαρ ουδεν. {ΚΥΡ.}
Ουτως, φημι, και το γε ως μικροπρεπες της κατ' αυτον πολιτειας καταθρησαι τις αν
και δια των εφεξης. Γεγραπται γαρ, οτι «Ἐπορευθη Μωσης, και απεστρεψε προς
Ἰοθορ τον γαμβρον αυτου, και ειπεν αυτωι· Πορευσομαι και αποτρεψω προς τους
αδελφους μου τους εν Αιγυπτωι· και οψομαι ει ετι ζωσι. Και ειπεν ο Ἰοθορ τωι Μωσηι·
Βαδιζε υγιαινων. Μετα δε τας ημερας τας πολλας εκεινας, ετελευτησεν ο βασιλευς
Αιγυπτου· ειπε δε ο Κυριος προς Μωση εν Μαδιαμ· Βαδιζε, απελθε εις Αιγυπτον·
τεθνηκασι γαρ οι παντες οι ζητουντες την ψυχην σου.» Ἀναλαβων δε Μωσης την
γυναικα και τα παιδια, ανεβιβασεν αυτα επι τα υποζυγια, και απεστρεψεν εις
Αιγυπτον. {ΠΑΛΛ.} Και τι εν τουτοις; ου γαρ εχω νοειν, και φρασαι, εφ' οις εικοτως
την κατα νομον ζωην επαιτιωιτο τις αν. {ΚΥΡ.} Καιτοι πλειστης οσης το χρημα
μομφης εκμεμεστωμενον κατιδοι τις αν, ω Παλλαδιε, ταις των προκειμενων
εννοιαις προβαλων οξυωπεστερον· ως προκεχειρισμενος εις αποστολην ο θεσπεσιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Μωσης, ουκ ευθυδρομει προς τουτο τα εν κοσμωι μεθεις, μεριζεται δε και εις
φροντιδα σαρκικην, και τοις κατα γενος προανακοινουται την αποδημιαν. Και ου
προτερον εξεθει της Μαδιηναιων, ει μη τεθνεωτα λοιπον τον της Αιγυπτιων
εμανθανε τυραννον· εδεδιει γαρ τεθναναι λιαν. Ἐπειδη δε των επι τουτοις δειματων
απηλλακτο προηγγελκοτος αυτωι του Θεου, τοτε δη μολις αναλαβων την γυναικα
και τα παιδια, κατεισιν εις την Αιγυπτιων, αποπεραινων τα προστεταγμενα. Τυπος δ'
αν ειη ταυτι της κατα νομον 68.256 ζωης, μεμερισμενης τροπον τινα, και επ' αμφω
βλεπουσης, προς τε τα θεια φημι και ανθρωπινα. Ἔστι γαρ δη φροντιδος ουκ
ελευθερα γεωδους τε και κοσμικης, ουτε μην εισαπαν ιερα, καιτοι της ευαγγελικης
πολιτειας ουκ εχουσης ολως το μεριζεσθαι προς τα σαρκος, ηγουν προς τα εν κοσμωι
πραγματα, ολοτροπως δε, ωσπερ αφιερουσης τωι Θεωι τους υπο Χριστωι γεγονοτας.
«Οι γαρ του Ἰησου Χριστου,» φησι, «την σαρκα εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και
ταις επιθυμιαις.» Και γουν επειδη τις των μαθητων προσελθων εφασκε τωι Χριστωι·
«∆ιδασκαλε, επιτρεψον μοι πρωτον απελθειν και θαψαι τον πατερα μου·» την ιεραν
ολοτροπως εδιδασκετο πολιτειαν, ακουων ευθυς· «Ἀκολουθει μοι, και αφες τους
νεκρους θαψαι τους εαυτων νεκρους.» Γραφει δε τισι και ο θεσπεσιος Παυλος· «Ὅτε
ηυδοκησεν ο Θεος αποκαλυψαι τον Υιον αυτου εν εμοι, ινα ευαγγελιζωμαι αυτον εν
τοις εθνεσιν, ευθεως ου προσανεθεμην σαρκι και αιματι.» Προσανατιθεται δε
Μωσης. Μεμερισται γαρ, ως εφην, η κατα νομον ζωη, κειται δε ετι και υπο τον του
θανατου φοβον. Ἐδεδιει γαρ ο Μωσης καταβαινειν εις Αιγυπτον, το τεθναναι
παραιτουμενος. Κατηργηται δε και τουτο εν Χριστωι. Και πιστωσεται λεγων ο ιερος
Παυλος περι τε Χριστου και ημων· «Ἐπειδη γαρ τα παιδια κεκοινωνηκε σαρκος και
αιματος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων· ινα δια του θανατου
καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτ' εστι, τον διαβολον, και
απαλλαξηι τουτους, οσοι φοβωι θανατου δια παντος του ζηιν ενοχοι ησαν δουλειας.»
Τοιγαρτοι και αυτου του τεθναναι λοιπον, ο των αγιων καταθρασυνεται νους. Ἔφη
γαρ παλιν ο Παυλος· «Ἐμοι γαρ το ζηιν Χριστος, και το αποθανειν κερδος.» Και
παλιν· «Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; θλιψις η στενοχωρια, η
διωγμος, η λιμος, η γυμνοτης, η κινδυνος, η μαχαιρα;» Ὅτι δε τοις του θανατου
δειμασιν ενεχεται μεν η κατα νομον ζωη, διεδρα δε τουτο της εν Χριστωι πολιτειας
το καυχημα, σαφες αν γενοιτο, βεβασιλευκεναι τον θανατον απο Ἀδαμ και μεχρι
Μωσεως, ιερου βοωντος Γραμματος. Ἀλλ' ο καταργησας τον θανατον, και της
φθορας κατασεισας το κρατος, ανασωσας τε ομου τοις πιστευουσι και τους υπο νομωι
παιδαγωγηθεντας ποτε, τις αν ειη ετερος, πλην οτι και μονος ο Κυριος ημων Ἰησους
ο Χριστος; «Ου γαρ πρεσβυς, ουκ αγγελος, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν αυτους,»
προφητικον εφη χρησμυδημα. Ἴδοις δ' αν και μαλα σαφως το επι τωιδε μυστηριον
ως εν τυπωι παλιν τοις συμβεβηκοσι τωι μακαριωι Μωσηι. Ἐξοιχομενωι γαρ ηδη της
Μαδιηναιων, διασπευδοντι τε λοιπον εις Αιγυπτον, εφη Θεος· «Εισπορευομενου σου
και αποστρεφοντος εις Αιγυπτον, ορα τα τερατα παντα, α δεδωκα εν ταις χερσι σου,
ποιησεις αυτα εναντιον Φαραω.» Και μεθ' ετερα· «Και εγενετο, φησιν, εν τηι οδωι, εν
τωι καταλυματι συνηντησεν αυτωι αγγελος Κυριου, και εζητει αυτον αποκτειναι· και
λαβουσα Σεπφωρα ψηφον, περιετεμε την ακροβυστιαν του υιου, αυτης, και
προσεπεσε προς τους 68.257 ποδας αυτου, και ειπεν· Ἔστη το αιμα της περιτομης
του παιδιου μου.» Ἆρα σοι μακρου προς σαφηνειαν δεησει λογου; ηγουν εναργες το
θεωρημα; {ΠΑΛΛ.} Ου μεν ουν· συνιημι γαρ ουδαμως ο τι ποτε εστι το ως εν σκιαι τωι
συμβεβηκοτι καταδεικνυμενον. {ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω φιλοτης, αληθες ειναι φῂς, οτι
θανατου κατοχος η ανθρωπου φυσις εκ της αρχαιας εκεινης γεγονεν αρας; ειρηται
γαρ προς ημας, ως εν απαρχηι του γενους και ριζηι τηι ανωτατω τωι Ἀδαμ· «Γη ει, και
εις γην απελευσηι.» {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ουκουν επειδηπερ την του γενους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

αρχην, τον εκ της αμαρτιας συμβεβηκεν αῤρωστησαι θανατον, αναγκαιως και εις
ημας αυτους το χρημα διεβη, και ομου τηι ριζηι και τα εξ αυτης αναθεοντα
κατενεμηθη φυτα. Φθαρτου γαρ σωματος φθαρτος ο καρπος. Ουτω βεβασιλευκε
κατα παντων ο θανατος, και μεχρις αυτου Μωσεως, τουτ' εστι, των κατα νομον
καιρων. Τυπος ουν αρα σαφης τε και εναργης του μεχρι Μωσεως ισχυσαι τον
θανατον, και υποκεισθαι φθοραι τα ανθρωπινα, το αγγελικον εγχειρημα κατα
Μωσεως τοτε. Πλην εδυσωπει τον ολοθρευοντα, και αφιστα Μωσεως, η συνοικος τε
και συνηρμοσμενη Σεπφωρα, ψηφωι το οικειον περιτεμουσα παιδιον, εκλιπαρουσα τε
και λεγουσα· «Ἔστη το αιμα της περιτομης του παιδιου μου.» Ἔστη δε το αιμα,
φησιν, ουχ ως της του αιματος ρυσεως αποπαυσαμενης· ουδε γαρ, οιμαι, τουτο
μεθιστη ποτε του φοναιν εθελειν τον ολοθρευτην, αλλ' οιονειπου ελεγε· Πεπρακται
και πεπληρωται το δοκουν τωι Θεωι, τουτ' εστιν, η περιτομη του παιδιου· ωσπερ αν ει
τις λεγοι τυχον· Ὁ τουδε του πραγματος εστη τυπος, ηγουν, Ἔστη τυχον ο προς τοδε
λογος. Ἀντι του, Προς περας ηκει και δεδεικται. {ΠΑΛΛ.} Ειτα τις προς ημων η
Σεπφωρα νοοιτο; τι δε η ψηφος, και η δι' αυτης γενομενη περιτομη; δεδυσωπηται δε
οπως ο θειος αγγελος, και διεδρα Μωσης τον επηρτημενον αυτωι και οφειλομενον
θανατον, παιδιου περιτετμημενου; {ΚΥΡ.} Ἀσαφης ο λογος, και δυσεφικτος αληθως
των ζητουμενων ο νους· Θεωι δε πισυνος, ως αν οιος τε ω, παλιν ερω. Ἡ Σεπφωρα,
θυγατηρ ουσα του ιερεως του Μαδιαμ (ανηρ δε ουτος αλλογενης, και ουκ εξ αιματος
Ἰσραηλ), τυπον ημιν και προσωπον της εξ εθνων Ἐκκλησιας αποπληροι, κεκλημενης
προς Θεον ως εκ λατρειας κοσμικης. Ειρηται γαρ που προς αυτην δια φωνης του
∆αβιδ· «Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε, και κλινον το ους σου, και επιλαθου του λαου
σου, και του οικου του πατρος σου, 68.260 οτι επεθυμησεν ο Βασιλευς του καλλους
σου, οτι αυτος εστιν ο Κυριος σου.» Κεκληται τοινυν ακολουθουσα τωι νομωι, και
μονονουχι συνηρμοσμενη Μωσηι τωι παιδαγωγωι, και αποφεροντι καλως προς το
Χριστου μυστηριον. Στοιχειωτης γαρ ο νομος, και αναφερει μεν εις αρχας των
λογιων του Θεου, σπερματιζει δε ωσπερ εν ημιν δι' αινιγματων και σκιας του κατα
Χριστον μυστηριου την γνωσιν. Και γουν Ἰουδαιοις εφασκεν ο Χριστος, και αυτον
ηθετηκοσι Μωσεα τον ιερωτατον· «Ἢ δοκειτε οτι εγω κατηγορησω υμων προς τον
Πατερα; Ἔστιν ο κατηγορων υμων Μωσης, εις ον υμεις ηλπικατε. Ει γαρ επιστευετε
Μωσηι, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψε.» Παραδεχθεισης
τοιγαρουν προς ημων της Σεπφωρας εις προσωπον της εξ εθνων Ἐκκλησιας, εσται
που παντως το εξ αυτης παιδιον εις τυπον του νεου λαου, την εν Χριστωι δια
πνευματος νηπιοτητα και εις Θεον αναγεννησιν δεξαμενων των πεπιστευκοτων,
ους και λαον κτιζομενον εφη που ∆αβιδ. Το τοινυν αρτιγενες εν Χριστωι παιδιον,
τουτ' εστιν, ο νεος τε και δια πιστεως λαος περιτομης δυσωπει θανατον. Συμβολον
γαρ η ψηφος της αῤρηκτου φυσεως, ης το ευσθενες τε και αθραυστον ως εν σκληραι
τηι λιθωι σημαινεται. Και γουν Ἰησους ο του Ναυη διαβιβασας τον Ἰορδανην τους εξ
Ἰσραηλ, μαχαιραις αυτους περιετεμε πετριναις, την εν Χριστωι δια πνευματος
περιτομην προανατυπων. Πετρα γαρ ο Χριστος, ον ως εν τυπωι προδηλοι, καθαπερ
εφην αρτιως, και η το Σεπφωρας παιδιον περιτεμουσα ψηφος. Ὅτε και απ-εδρα
θανατος, και της εν Χριστωι περιτομης τετιμηκως το μυστηριον αποπεφοιτηκε του
Μωσεως ο αποκτειναι ζητων, αινιγματωδως ημιν υποφωνουντος του πραγματος, ως
ου μονον των ηξιωμενων της εν Χριστωι περιτομης απεστη θανατος, αλλα και
αυτοις το χρημα, φημι δε δη το Χριστου μυστηριον, βεβοηθηκε τοις πατρασιν. Ὥσπερ
γαρ παντες απεθανομεν εν Ἀδαμ, ουτω και εις παντας η δια Χριστου φερεται χαρις.
Ἀπεθανε γαρ δια τουτο, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι. Ουκουν εν καιρωι της
του νεου λαου περιτομης και η των πατερων συγκατωρθουτο ζωη. Ζωσι γαρ Θεωι,
ζησειν μελλοντες· τουτι γαρ ημιν και ιερος εφη λογος. Καιρος δε περιτομης της εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

πνευματι νοουμενης η Χριστου παρουσια, ως Μωσεως μεν πρεσβυτερος, ως Θεος,
δευτερος δε και μετ' αυτον, καθο πεφηνεν ανθρωπος εις διακονιαν την εφ' ημιν.
Ἐπιτηρει γαρ, οτι προεχειριζετο Θεος, Μωσεα μεν πρωτον, ειτα συνηψε τον Ἀαρων,
της Μωσεως αποστολης τε και διακονιας δευτεραν εν χρονωι προανατυπων την
αναδειξιν του Χριστου, ος ην εν ισοτητι μεν τηι προς Μωσεα δια το ανθρωπινον, εν
υπεροχηι δε θειαι και ασυγκριτωι δια το εκ Θεου γεγεννησθαι Πατρος. Παρα δε σοι και
τουτο ιδειν εξ αυτων, ειπερ ελοιο, των ιερων Γραμματων. «Ἐποιησαν» γαρ, φησι,
«Μωσης και Ἀαρων, καθαπερ ενετειλατο αυτοις Κυριος, ουτως εποιησαν· Μωσης δε
ην ετων ογδοηκοντα, Ἀαρων δε ο αδελφος αυτου ογδοηκοντα τριων ην ετων, ηνικα
ελαλησαν προς Φαραω.» Ἀκουεις οπως αμφω 68.261 μεν ηστην εν ισωι κατα γε το
ηκειν εις ογδοηκοστον ετος, ει και μετ' αυτον εις διακονιαν; Ουτω και ο Χριστος.
Ἴσος μεν κατα τι τωι Μωσηι, δια το ανθρω-πινον, και δευτερος εις οικονομιαν,
υπερκειμενος δε και υπερανεστηκως, ως εν Θεοτητι τε και δοξηι τηι κατα την αγιαν
Τριαδα. {ΠΑΛΛ.} Ὡς σαφης τε και εναργης ο λογος. {ΚΥΡ.} Τι δε; ουχι κακεινο προς
τουτοις αξιον ιδειν; {ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.} Ου γαρτοι της των Αιγυπτιων
εκδεδραμηκασι γης οι εξ Ἰσραηλ. Ἀλλ' ουδ' αν ουτω την δυσ-αχθη τε και
κατεστυγημενην αυτοις απελυσαντο δουλειαν, μαλλον δε, ουδ' αν ολως διεδρασαν
τον τοις εν Αιγυπτωι πρωτοτοκοις επιῤριφεντα θανατον, και την δυσδιαφυκτον
χειρα του ολοθρευτου, ει μη καταθυσαντες τον αμνον εις τυπον Χριστου του
αιροντος τας αμαρτιας του κοσμου. Ἔχρισαν μεν τωι αιματι τας φλιας, κατα τον
σφισι δια Μωσεως ορισθεντα νομον· το δε Χριστου μυστηριον οπλον ωσπερ τι και
ανατειχισμα της εαυτων εποιουντο ψυχης. Λυ[κ]τικον γαρ θανατου φαρμακον ο
Χριστου θανατος, και φθορας αμεινους οι της μυστικης ευλογιας μετοχοι, κατα γε
το, «Ἀμην, αμην λεγω υμιν· ο τρωγων μου την σαρκα, και πινων μου το αιμα, εχει
ζωην αιωνιον.» Κατεδηδοκοτες δε τον αμνον, αρτους αζυμους ησθιον επ' αυτωι, των
ευαγγελικων παιδευματων ως εν αζυμωι τε και καθαρωτατηι τροφηι παραδηλουντος
του τυπου την αστειοτητα, πλην εσομενην ουκ ανιδρωτι, και πικριας διχα της κατα
τας θλιψεις. Τοιγαρτοι πικριδας συνεσθιεσθαι τοις αρτοις τοις ουκ εζυμωμενοις, την
αδολον και καθαρωτατην εν Χριστωι ζωην ου διχα πικριας εσομενην υποδηλοι.
Συνεισκομιστεον τοιγαρουν αναγκαιως ταις αζυμοις τροφαις την πικριδα. «Παντες
γαρ οι θελοντες ζηιν εν Χριστωι διωχθησονται,» φησιν. Πλην οιγε τουτο παθοντες,
μακαριοι. Συμπασχοντες γαρ και συμβασιλευσουσι, κατα το γεγραμμενον. Μη
εξοιχεται ποι προς το ακαλλες ο λογος; {ΠΑΛΛ.} Ουδαμως.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ.
Ὅτι αμηχανον διαφυγειν τον εξ αμαρτιας θανα τον, και την του διαβολου
πλεονεξιαν, ει μη δι' αγιασμου του κατα Χριστον· και οτι ουκ εν νομωι η δικαιωσις,
αλλ' εν Χριστωι. Ουκουν επειδηπερ της θυσιας ο τροπος τοις εξ Ἰσραηλ ευ μαλα
διεπεραινετο, και τα μεν των Αιγυπτιων πρωτοτοκα διολωλει λοιπον, απεσοβει δε
των ηγιασμενων ως εν τυπωι Χριστος τον ολοθρευτην, τοτε δη μολις της των
κρατουντων εκθεοντες γης, και προς την επηγγελμενην αυτοις αφικεσθαι
διασπευδοντες, ουκ ευθυδρομουσιν εις αυτην, περιαγωγαις δε ωσπερ ταις επι θατερα
της ευθειας απεκομιζοντο. Γραφει μεν γαρ ωδε παλιν· «Ὡς δε εξαπεστειλε Φαραω
τον λαον, ουχ ωδηγησεν αυτους ο Θεος οδον γης Φιλιστιειμ, οτι εγγυς ην. Ειπε γαρ ο
Θεος· Μηποτε μεταμελησηι τωι λαωι ιδοντι πολεμον, και αποστρεψηι εις Αιγυπτον. Και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

εκυκλωσεν ο Θεος λαον αυτου οδον την εις ερημον εις την Ἐρυθραν θαλασσαν.»
{ΠΑΛΛ.} Τι δη αρα καν τουτωι το κεκρυμμενον· {ΚΥΡ.} Ἐκβασανιστεον, ει δοκει.
Συνες γαρ οτι παρακειμενης οδου της επ' ευθειας αυτοις, και βραχυπορουντας εξον
αφικεσθαι συντομως (Ἐγγυς γαρ ην, φησι, της επαγγελιας η γη), δηλον οτι δι' ετερας
αυτους απεκομιζε, της εν κυκλωι μακρωι, το ετοιμον εις αποστασιν, και το ασχετως
ετι κατανενευκος εις δειλιαν των παλαι προεγνωκως ο παντων ∆ημιουργος.
{ΠΑΛΛ.} Ουδεν τι μαλλον εστι σαφης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἰτεον δη ουν επι θεωριαν την
πνευματικην, τους απο ζωης κοσμικης και δαιμονιωδους πλεονεξιας, ωσπερ τινος
γης Αιγυπτιων απαιροντας, οδος ευθεια και ολιγη παντελως αποφερει προς
αγιασμον, και εις 68.265 ελπιδα την παρα Θεωι, πιστις η εν Χριστωι, και η κατ' αυτον
δικαιωσις, κατα γε το υπο του Παυλου σοφως ειρημενον· «Ἐγγυς σου το ρημα εστιν
εν τωι στοματι σου, και εν τηι καρδιαι σου, τουτ' εστι το ρημα της πιστεως ο
κηρυσσομεν, οτι εαν ομολογησηις εν τωι στοματι σου οτι Κυριος Ἰησους, και
πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου οτι ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι· καρδιαι
γαρ πιστευεται εις δικαιοσυνην· στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν.» Ταυτην ουν
αρα την ουτως αγχου και συνεσταλμενην οδον διαστειχειν ουκ ηφιει τους παλαι
Θεος· επενοει δε ωσπερ τινα κυκλον την επ' ευθειας ουκ εχοντα, τον εν
περιστροφαις λογων και εν αινιγμασι νομον μακροτεραν εχοντα και ουκ
αταλαιπωρον την παιδαγωγιαν, ιν' ωσπερ τινα μελετησιν των τελειοτερων τα εν
σκιαις εχοντες, και προκατηχουμενοι το μυστηριον, μη τοις τυχουσιν απλως
καταπτοοιντο δειμασιν, εις αποδρομην και αποστασιν την απο Χριστου,
προγεγυμνασμενοι δε ωσπερ και αναμανθανοντες το αληθως ωφελουν, ετοιμοτεροι
μεν αν ειεν προς την της αληθειας εφεσιν τε και προθυμιαν, ερηρεισμενην δε και
α[να]κατασειστον εχοιεν την εις Θεον αγαπησιν. ∆ια μακρας ουν ωσπερ και ουκ
ευθειας οδου, της κατα το γραμμα λατρειας, παιδαγωγος ην ο νομος. Χριστος δε ουχ
ουτω. Παρεδειξε γαρ ημιν την εις ευθυ και αγχου, τουτ' εστι, την δια πιστεως,
μεταχαλκευων εις ευτολμιαν, και εις το χρηναι λοιπον κατανδριζεσθαι των
ανθεστηκοτων· τληπαθειν δε οτι μαλιστα φιλειν υπερ τε του αγαθου, και ταις του
διαβολου μεθοδ[ε]ιαις αντιφερεσθαι γεννικως, εκεινο που ταχα το εν προφητηι
λεγοντας· «Ἰδου Κυριος βοηθει μοι, τις κακωσει με;» Το δε δη την ουτως ημιν
αξιαγαστον ευτολμιαν εμποιουν ειη δη που παντων αν ετερον ουδεν, παρα την εξ
υψους δυναμιν, τουτ' εστι, την του αγιου Πνευματος μεθεξιν τε και κοινωνιαν.
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φῂς, και σε της αγχινοιας αγαμαι. {ΚΥΡ.} Και τον γε της δια
Χριστου σωτηριας καιρον κατασημηνειεν αν ευθυς το παρεζευγμενον. «Πεμπτηι γαρ,
φησι, γενεαι ανεβησαν οι υιοι Ἰσραηλ εκ γης Αιγυπτου.» Ἐκλελυτρωμεθα γαρ εκ
δουλειας, και μην και πονων των εν εικαιοις περισπασμοις, και ταλαιπωριας της
περι γην τε και χουν (συνιης δε ο φημι), κατα την ευαγγελικην παραβολην, ως εν
πεμπτηι γενεαι, τωι πεμπτωι καιρωι. «Ὁμοια γαρ εστιν η βασιλεια των ουρανων
ανθρωπωι οικοδεσποτηι, οστις εξηλθεν αμα πρωι μισθωσασθαι εργατας εις τον
αμπελωνα αυτου.» Τουτι δε και περι την εκτην τε και την ενατην εφη δραιν· «Περι δε
την ενδεκατην, ευρεν αλλους αργους, εφη τε προς εκεινους· Τι εστηκατε ωδε ολην
την ημεραν αργοι; υπαγετε, και υμεις εργαζεσθε εις τον αμπελωνα μου.» Ἄθρει δη
ουν, ως εν πεμπτηι γενεαι πεμπομενους εις τον αμπελωνα τους τελευταιους, και εν
καιροις τοις 68.268 εσχατοις, οτε γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης, και την υπερ της
απαντων ζωης υπομεμενηκε σφαγην. Τοιγαρτοι και ο Μωσεως διετυπου νομος,
λαμβανεσθαι μεν τον αμνον απο δεκατης του πρωτου μηνος, σφαζεσθαι δε προς
εσπεραν της τεσσαρεσκαιδεκατης του αυτου μηνος, ιν' εν ταυτωι και ο πεμπτος ημιν
καιρος, ως εν ημεραι τηι πεμπτηι, και τοις επι τελει του αιωνος, την του Σωτηρος
γενεσθαι σφαγην δια του, προς εσπεραν, σημαινηται. {ΠΑΛΛ.} Ἅπας ουν, ως εοικε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

της θεοπνευστου Γραφης ο σκοπος εις το Χριστου βλεπει μυστηριον; {ΚΥΡ.}
Πανταπασι μεν ουν· τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος· «Ἐπει μηδε εστιν
ονομα υπο τον ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις, εν ωι δει σωθηναι ημας.» Ἔφη
γαρ ωδε του Σωτηρος ο μαθητης, και γειτων η δειξις, ει τοις εφεξης προσβαλλοιμεν.
«Ἐξαραντες, φησιν, οι υιοι Ἰσραηλ εκ Σοκχωθ, εστρατοπεδευσαν εν Ὀθωμ παρα την
ερημον· ο δε Θεος ηγειτο αυτων, ημερας μεν εν στυλωι νεφελης, δειξαι αυτοις την
οδον, την δε νυκτα εν στυλωι πυρος· ουκ εξελιπεν ο στυλος του πυρος νυκτος
εναντιον παντος του λαου.» Ὁραις οπως της των Αιγυπτιων γης εκπεφοιτηκοτων
των εξ Ἰσραηλ καθηγειτο Θεος εν στυλωι νεφελης και πυρος; εγραφετο δε δι' αμφοιν
ο Χριστος. {ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Πρωτον μεν, οτι στυλος και εδραιωμα της
αληθειας εστιν ακατασειστον τε και αθραυστον παντελως, και ανεχων της γης υψου.
Ἀπηλλαγμεθα γαρ εν Χριστωι του φρονειν τα σαρκος, και τοις επιγειοις
εγκαλινδεισθαι κακοις· αιρομεθα δε ωσπερ υψου δι' αυτου, ανω φρονουντες, και εν
ουρανωι πολιτευομενοι. Γεγραπται γαρ, οτι «Του Θεου οι κρατα[ι]οι της γης σφοδρα
επηρθησαν.» Ἔφη δε που Χριστος και δια φωνης του ∆αβιδ περι τε της γης και των
αγιων αποστολων· «Ἐγω εστερεωσα τους στυλους αυτης.» Ἐστερεωθησαν γαρ οι την
γην ανεχοντες αγιοι μαθηται την εξ υψους δυναμιν, τουτ' εστι, την δια του αγιου
Πνευματος χαριν αμφιασαμενοι. Στυλοι δε ησαν αυτοι, κατα συμμορφιαν την ως
προς Χριστον, και καθ' ομοιωσιν την εν χαριτι δια Πνευματος. Ἐκδεξηι δη ουν ουχ
ετερου του χαριν, η ων εφαμεν αρτιως, στυλον ημιν ωνομασθαι Χριστον· καθηγειτο
γε μην ημερας μεν ουσης, εν στυλωι νεφελης, την δε νυκτα, φησιν, εν στυλωι πυρος,
δειξαι αυτοις την οδον. Νυκτα μεν ονομαζειν εθος τηι θειαι Γραφηι, τον προ της
επιδημιας καιρον, καθ' ον ετι τυραννουντος του Σατανα, κατεκρατει των επι της γης
της αγνωσιας ο σκοτος· ημεραν δε αυ, της του Σωτηρος ημων επιδημιας τον χρονον,
καθ' ον πεφωτισμεθα, τας της αληθους θεογνωσιας αυγας εισδεξαμενοι κατα νουν,
και τον της δικαιοσυνης ηλιον τοις της καρδιας ομμασι βλεποντες· και μαρτυρησει
λεγων ο Παυλος περι του χρονου του προ της επιδη 68.269 μιας και του κατ' αυτην·
«Ἡ νυξ προεκοψεν, η δε ημερα ηγγικεν· αποθωμεθα ουν τα εργα του σκοτους, και
ενδυσωμεθα τα οπλα του φωτος, ως εν ημεραι ευσχημονως περιπατησωμεν.»
Νοουμενου τοιγαρουν εις νυκτα του παλαι καιρου, εις ημεραν δε αυ του καθ' ον
γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης, φαμεν οτι προηγειτο μεν των εξ Ἰσραηλ εν ειδει
πυρος, ως εν τωι κατακρινοντι τε και κολαζοντι νομωι (κολασεως γαρ σημειον το
πυρ)· ημων δε εν ειδει νεφελης, ως εν τυπωι του αγιου βαπτισματος και της δι'
υδατος σωτηριας. Ἢ ουχ υδωρ η νεφελη; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.}
Ἐκπεφοιτηκοτων δε της Αιγυπτιων των εξ Ἰσραηλ, ανεκαιετο προς οργας ο παλαι
πλεονεκτων, τουτ' εστιν ο Φαραω, και διωκειν επεχειρει. «Ἔζευξε γαρ,» φησι, «τα
αρματα αυτου και παντα τον λαον συναπενεγκαι μεθ' εαυτου, και λαβων εξακοσια
αρματα εκλεκτα, και πασαν την ιππον των Αιγυπτιων, και τριστατας επι παντων.»
Και μεθ' ετερα παλιν· «Ἀναβλεψαντες δε οι υιοι Ἰσραηλ τοις οφθαλμοις ορωσιν, και
ιδου οι Αιγυπτιοι εστρατοπεδευσαν οπισω αυτων, και εφοβηθησαν σφοδρα.
Ἀνεβοησαν δε οι υιοι Ἰσραηλ προς Κυριον, και κατεφεροντο του Μωσεως
αναφανδον λεγοντες· Παρα το μη υπαρχειν μνηματα εν γηι Αιγυπτωι, εξηγαγες ημας
θανατωσαι εν τηι ερημωι; τι τουτο εποιησας ημιν εξαγαγων ημας εξ Αιγυπτου; Ου
τουτο ην το ρημα ο ελαλησαμεν προς σε εν Αιγυπτωι, λεγοντες· Παρες ημας οκως
δουλευσωμεν Αιγυπτιοις; Κρεισσον γαρ ημας δουλευειν Αιγυπτιοις, η αποθανειν εν
τηι ερημωι ταυτηι.» Προς τα τοιαδε Μωσης· «Θαρσειτε, φησι, στητε και ορατε την
σωτηριαν την παρα του Κυριου ην ποιησει ημιν σημερον. Ὃν τροπον γαρ εωρακατε
Αιγυπτιους σημερον, ου προσθησεσθε ετι ιδειν αυτους εις τον αιωνα χρονον. Κυριος
πολεμησει υπερ ημων, και υμεις σιγησετε. Ειπε δε Κυριος προς Μωσην· Τι βοαις προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

με; λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και αναζευξατωσαν· και συ επαρον την ραβδον σου,
και εκτεινον την χειρα σου επι την θαλασσαν, και ξηρανον αυτην. Και εισελθετωσαν
οι υιοι Ἰσραηλ εις μεσον της θαλασσης κατα το ξηρον.» Και τον γε της επικουριας
τροπον φανερον εποιει Θεος· «Ἐξηρε γαρ ο αγγελος του Θεου ο προπορευομενος της
παρεμβολης των υιων Ἰσραηλ, και επορευθη εκ των οπισθεν· εξηρε δε και ο στυλος
της νεφελης απο προσωπου αυτων, και εστη εκ των οπισω αυτων· και εισηλθεν ανα
μεσον της παρεμβολης των Αιγυπτιων, και ανα μεσον παρεμβολης Ἰσραηλ, και εστη,
και εγενετο σκοτος και γνοφος. Και διηλθεν η νυξ, και ου συνεμιξαν αλληλοις ολην
την νυκτα.» Και ταυτι μεν ημιν ο της ιστοριας εξυφαινει λογος· χρηναι δε οιμαι
παλιν ημας την των νοηματων ακριβειαν ιδειν λεπτον ενιεντες τοις γεγραμμενοις
τον νουν. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἐξαιρουσι τοιγαρουν οι εξ Ἰσραηλ εις την
αγιαν σπευδοντες γην, ως εν στυλωι πυρος και νεφελης προβιβαζοντος τε και
ηγουμενου Θεου. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εις την ανω τε και αγιαν αφικνεισθαι
68.272 πολιν, μη ουχι καθηγουμενου Χριστου, και εναργη καθισταντος την της
σωτηριας οδον. Τοις γε μην τουτο δραιν ηιρημενοις, επιτριζουσι μεν τους οδοντας οι
κατα τονδε τον κοσμον εχθροι, παραθηγει γε μην εις ευτολμιαν ο νομος και
παραθαρσυνει πεφοβημενους· και οτι πεσειται των εναντιων το στιφος, ευ μαλα
καταδηλοι· το γαρ εκ ποδων γενεσθαι τους Αιγυπτιους τουτι που παντως ημιν
υπαινιττεται· τους δε εν φοβοις οντας του παθειν, ως εν τυπωι παλιν του αγιου
βαπτισματος διεσωζε Θεος. «Λαλησον γαρ,» φησι, «τοις υιοις Ἰσραηλ, και
αναζευξατωσαν· και συ επαρον την ραβδον σου, και εκτεινον την χειρα σου επι την
θαλασσαν, και ξηρανον αυτην· και εισελθετωσαν οι υιοι Ἰσραηλ εις μεσον της
θαλασσης.» Ἢ ουχ ο θεσπεσιος γραφει Παυλος περι των υιων Ἰσραηλ, οτι παντες εις
τον Μωση εβαπτισθησαν εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι; {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.}
Χρη τοιγαρουν τους ακολουθειν εθελοντας τωι Χριστωι, και προς την ανω
σπευδοντας πολιν, μη ενιζησαι τωι νομωι, μηδε ταις δια Μωσεως εντολαις
αμεταστατως εγκαταυλιζεσθαι, και σκιαις και τυποις εμφιλοχωρειν· αναζευγνυναι
δε μαλλον και μεταχωρειν ετερωσε, τουτ' εστιν, επι το αγιον βαπτισμα. Τουτο γαρ
εδρων οι παλαι κατα προσταξιν Θεου δια μεσων ιοντες κυματων, και ως ο Παυλος
φησιν, εν θαλασσηι βαπτιζομενοι· τοτε γαρ δη, τοτε και αυτον εξουσιν αρωγον τον
Θεου τε και ανθρωπων μεσιτην, Χριστον Ἰησουν. Θεος γαρ ων ο Λογος, γεγονε σαρξ·
και καθ' ετερον δε τροπον, μεσιτην οικονομικως ως δια μεσου χωρειν ειωθοτα των
τε σεβομενων αυτον και των διωκοντων αυτους, και συμμισγειν ουκ εωντα, τας τε
των εναντιων εφοδους αποκωλυοντα. «Ἐξηρε γαρ,» φησιν, «ο αγγελος του Θεου,
και ο στυλος της νεφελης, και εισηλθεν ανα μεσον της παρεμβολης των Αιγυπτιων,
και ανα μεσον της παρεμβολης Ἰσραηλ, και ου συνεμιξαν αλληλοις ολην την
νυκτα.» Ὡς εν αγγελωι δε παλιν και ως εν στυλωι νεφελης ο Χριστος σημαινεται.
Καλειται γαρ το ονομα αυτου, «μεγαλης βουλης Ἄγγελος.» {ΠΑΛΛ.} Μεσολαβουντος
αρα Χριστου, τοις πολεμειν εθελουσιν ου συμμιξομεν; {ΚΥΡ.} Ὧδε μεν εχει το χρημα·
νοεις γαρ ορθως. Πλην εκεινο φημι, και ουκ απο σκοπου, καθαπερ εγᾦμαι, το
δοκουν οιχησεται· αρτι μεν γαρ της φιληδονου τε και εγκοσμιου ζωης αποφοιταιν
ηιρημενοι, επεσθαι τε δειν οτι μαλιστα διεσπουδακοτες τοις του Θεου νομοις, ουπω
γε μην την δια του αγιου βαπτισματος καταπλουτησαντες χαριν, ου λιαν εσμεν
ευσθενεις, ηγουν επιτηδειοι προς το χρηναι τληπαθειν, και ανασχεσθαι πονων των
υπερ αρετης, και πολεμων πειραν δυνασθαι διενεγκειν. Ὥσπερ δε τα αρτιθαλη των
φυτων, της ακμαιοτατης μεν του ηλιου βολης παραιτειται το βλαβος, αδικοιντο δ'
αν ου μετριως, ει πνευματων εμβολαις αγριωτεραις διακραδαινοιντο, δει δε δη
παντως αυτοις των εκ τεχνης επικουρηματων, και της εν κυκλωι περιβολης· κατα
τον αυτον, οιμαι, του 68.273 τονι τροπον και η του ανθρωπου ψυχη, αρτι της εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

παθων δουλειας εκτρεχουσα, και προς τα αμεινω μεθορμιζομενη, και τωι θειωι
κατακολουθειν εθελουσα νομωι, τρυφερονους τε εστι και ευαφεστερα, και
ανασοβοιτο ευκολως, ανοπιν ιδρωτα τεθεαμενη και πολεμου νομον, ασπαστον δε
ηγησεται το εν οις ην ποτε διαγενεσθαι παλιν. Και γουν οι εξ Ἰσραηλ την των
Αιγυπτιων τεθεαμενοι παρασκευην, και προς μονην του πολεμου την θεαν
απειρηκοτες, επεφυοντο λεγοντες τωι θεσπεσιωι Μωσηι· «Ου τουτο ρημα ην ο
ελαλησαμεν εν Αιγυπτωι προς σε λεγοντες, Παρες ημας, οπως δουλευσωμεν τοις
Αιγυπτιοις; κρεισσον γαρ ημας δουλευειν Αιγυπτιοις, η αποθανειν εν τηι ερημωι
ταυτηι.» Ουκουν αδρανης εις μαχην, και προς δουλειαν ετοιμοτατη, και
ευκαταπτοητος κομιδηι προ του αγιου βαπτισματος η του ανθρωπου ψυχη· ει δε δη
τυχουσα της χαριτος την εξ υψους δυναμιν αμφιασαιτο, ευσθενεστατα μεν
αντεγκομιει τοις διωκειν εθελουσι, και διαμαχειται γενναιως, ραιστα δ' αν
διακρουσαιτο τας των πολεμιων επαναστασεις, στρατηγουντος τε και προασπιζοντος
Χριστου. Περιεσομεθα γαρ ουχ ετερως η κατα τουτον αυτον τον τροπον. {ΠΑΛΛ.}
Σκοπει δη ουν δια ποιων ημιν και τουτο παραστησεις παραδειγματων· απορησεις γαρ
ουτι που. {ΚΥΡ.} ∆ια πλειστων μεν ουν οσων καταδειξαι ραιον, πλην απο γε πρωτου
του γειτονος, και εξ ων αυτος γεγραφεν ο Μωσης· οι γαρ προς μονην απειρηκοτες
των Αιγυπτιων την θεαν, επειδη την Ἐρυθραν διεβησαν θαλασσαν, και τον του
αγιου βαπτισματος επληρουν τυπον (εβαπτισθησαν γαρ, φησιν, εις Μωσεα, καθαπερ
και ο σοφος γραφει Παυλος, εν τηι νεφεληι και εν τηι θαλασσηι), μαχιμοι τε ηδη και
δεινοι προς αντιστασιν ανεδεικνυντο τοις εχθροις, πλην δια Χριστου. Γεγραπται δε
ουτως· «Ἦλθε δε Ἀμαληκκαι επολεμει Ἰσραηλ εν Ῥαφδιν. Ειπε δε Μωσης τωι Ἰησου·
Ἐπιλεξαι σεαυτωι ανδρας δυνατους, και εξελθων παραταξαι τωι Ἀμαληκ αυριον· και
ιδου εγω εστηκα επι της κορυφης του βουνου, και η ραβδος του Θεου εν τηι χειρι μου.
Και εποιησεν Ἰησους, καθαπερ αυτωι ειπε Μωσης, και εξελθων παρεταξατο τωι
Ἀμαληκ· και Μωσης, και Ἀαρων, και Ὣρ ανεβησαν επι την κορυφην του βουνου. Και
εγινετο, οταν επηρε Μωσης τας χειρας κατισχυεν Ἰσραηλ, οταν δε καθηκε τας
χειρας, κατισχυεν Ἀμαληκ. Αι δε χειρες Μωση βαρειαι, και λαβοντες λιθον
επεθηκαν υπ' αυτον, και εκαθητο επ' αυτου, και Ἀαρων, και Ὣρ εστηριζον τας
χειρας αυτου, εντευθεν εις, και εντευθεν εις· και εγινοντο αι χειρες Μωσηι
εστηριγμεναι εως δυσμων ηλιου· και ετρεψατο Ἰησους τον Ἀμαληκ, και παντα τον
λαον αυτου εν φονωι μαχαιρας. Ειπε δε Κυριος προς Μωσην· Καταγραψον τουτο εις
μνημοσυνον εν βιβλιωι, και δος εις τα ωτα Ἰησου, οτι αλοιφηι εξαλειψω το
μνημοσυνον Ἀμαληκ εκ της υπο τον ουρανον. Και ωικοδομησε Μωσης θυσιαστηριον
τωι Κυριωι, και επωνομασε το ονομα αυτου, Κυριος καταφυγη μου, οτι εν χειρι
κρυφαιαι πολεμει Κυριος επι Ἀμαληκ απο γενεων εις γενεας.» 68.276 {ΠΑΛΛ.} Και
τις αν γενοιτο των γεγραμμενων ο νους; συνιημι γαρ ου σφοδρα. {ΚΥΡ.} Και μην, ως
εγᾦμαι, χαλεπον ουδεν τοις εθελουσιν ιδειν· προσταττομενον γαρ υπο Μωσεως
εννοησας Ἰησουν, τι αν ετερον υποτοπησαι τις αν, η εκεινο που παντως, οτι Θεος ων
ο Λογος, γεγονεν υπο νομον, κατα γε το της ανθρωποτητος σχημα, και υπεταχθη
τροπον τινα ταις δια Μωσεως εντολαις κατα διαφορους τροπους, ωδε μεν υπομενων
την κατα σαρκα περιτομην, ωδε δε τα διδραχμα τελων, και τοις υπο νομον ως υπο
νομον συγκαθισταμενος, λεγων τε σαφως· «Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον, αλλα
πληρωσαι.» Ἀλλ' ει και γεγονεν υπο νομον δια το ανθρωπινον, αλλ' ην και ουτω
Θεος, Σωτηρ τε και Λυτρωτης παντος του λαου. Ἐπιλεξαμενος γαρ εκ παντος του
λαου Ἰσραηλ, και εκ παντος εθνους ανδρας δυνατους, φημι δε δη παλιν τους αγιους
αποστολους και τους δια πιστεως κεκλημενους, οις αν λεγοιτο καλως· «Ὑμεις δε
γενος εκλεκτον, βασιλειον ιερατευμα, εθνος αγιον, λαος εις περιποιησιν.»
Παρεταξατο συν αυτοις τωι αρχοντι του αιωνος τουτου· περι ου φησιν ο παντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

δεσποτης, αυτος ο παντα νικων· «Νυν κρισις εστι του αιωνος τουτου, νυν ο αρχων
του αιωνος τουτου εκβληθησεται εξω.» Στεφανοι δε ψηφωι λαμπραι και τους συν
αυτωι τε και δι' αυτου νικησαντας ο θεσπεσιος Ἰωαννης· «Γραφω υμιν,» φησι,
«νεανισκοι, οτι ισχυροι εστε, και νενικηκατε τον Πονηρον.» Ἢ ουκ αληθες ο φημι;
{ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Και εις αυριον μεν την παραταξιν επιτελεισθαι δειν εφη
Μωσης· ου γαρ εν χρονωι τωι κατ' αυτον τα Χριστου πεφηνε κατορθωματα·
πεπρακται δε μαλλον εν τωι εξης και γειτονι, τουτ' εστι, κατα Μωσεα και νομον.
Ειτα προς τινα βουνον και επι κορυφην ανεισι γηλοφου Μωσης, ως αν δυναιτο
καταθρειν την μαχην και τα εν αυτηι του παντων Ἰησου κατορθωματα. Ἀναβιβαζει
γαρ συμμετρως και η κατα νομον μυσταγωγια προς το οιονει μακροθεν δυνασθαι
καθοραιν τα Χριστου στρατηγηματα. Και ανατεινοντος μεν Μωσεως τας χειρας,
κατισχυεν Ἰσραηλ· καθιεντος δε, ησθενει, και κατισχυε Ἀμαληκ· αναλωτος γαρ αυτωι
τε τωι διαβολωι και παντι γεγονεν εχθρωι, και καταδηιουν εθελοντι πικρως, ουχι δη
που πας Ἰσραηλ, αλλ' οσοι την προς Χριστον τετιμηκασι συμμορφιαν, δια του
φορεσαι τον ονειδισμον αυτου, τουτ' εστι, τον τιμιον σταυρον· χειρες γαρ αποταδην
εις αερα δεικνυμεναι, το του σταυρου σχημα γραφουσιν εναργως. Ὅσοι γε μην ου
προσηκαντο τον σταυρον, ευκαταδρομοι γεγονασι τοις εχθροις, ουκ εχοντες τον
επαρωγον. Ὅταν ουν ημιν εκτεινηι τας χειρας Μωσης, το του σταυρου σχημα
δεικνυων, πιπτει δε ατονησας ο Ἀμαληκ, σημαινει που παντως το σχημα ημιν τους
δια του τιμιου σταυρου νικωντας τον Σαταναν, και κατισχυοντας των εχθρων Ὅταν
δε καθιεντα τας χειρας βλεπωμεν, ειτα κατισχυοντα τον Ἀμαληκ, τους υπο τωι
διαβολωι γεγενη 68.277 μενους και νενικημενους εννοησομεν, δια το μη δειν εθελειν
προσηκασθαι τον σταυρον, οις και ο Χριστος προσεφωνει λεγων· «Ἀμην, αμην λεγω
υμιν, εαν μη πιστευσητε, οτι εγω ειμι, εν ταις αμαρτιαις υμων αποθανεισθε.» Βαρειας
δε ειναι φησι τας χειρας Μωσεως, και μολις επαιρομενας, οκνηρως τε λιαν
εκτεινομενας, εις το καταδειξαι δειν το του σταυρου τιμιον σχημα, εκεινο οιμαι που
δηλων αινιγματωδως, ως ου λιαν ετοιμος ην εις το παραδεχεσθαι την πιστιν ο
Ἰσραηλ, δυσοκνοτατα τε και μολις ερχομενος εις το θελειν αναλαβειν τον
ονειδισμον του Χριστου· σκανδαλον γαρ Ἰουδαιοις δια τοι τουτο καλως ονομαζει
τον σταυρον και ο θεσπεσιος Παυλος. «Και λαβοντες,» φησι, «λιθον, υπεθηκαν υπ'
αυτον, και εκαθητο επ' αυτου, και Ἀαρων και Ὣρ εστηριζον τας χειρας αυτου,
εντευθεν εις, και εντευθεν εις.» Λιθος δε τιμιος, εκλεκτος, ακρογωνιαιος, εντιμος ο
Χριστος, εφ' ωι και αναπαυομενοι (δηλοι γαρ η καθησις την αναπαυσιν) οι
επιεικεστεροι δε και ευμαθεστεροι των εξ Ἰσραηλ, το λημμα της χαριτος της κατ'
εκλογην, απλουσι τας χειρας, τουτ' εστι, καταδεχονται τον σταυρον, στηριζοντος
οιονει που και διακρατουντος αυτους και προς γε τουτο Χριστου, ως εν Ὥρ τε και
Ἀαρων σημαινεται, νοουμενος εν ταυτωι κριτης και αρχιερευς. Ὣρ μεν γαρ ην
αδεκαστος κριτης· Ἀαρων δε αρχιερευς, ο το λημμα συνεχων, το κατ' εκλογην
χαριτος των εξ Ἰσραηλ, προς την δια πιστεως σωτηριαν. Τουτι γαρ οιμαι δηλουν το
δια φωνης Ἡσαΐου προφητικως ειρημενον· «Και ει μη Κυριος Σαβαωθ εγκατελιπεν
ημιν σπερμα, ως Σοδομα αν εγενηθημεν, και ως Γομοῤρα αν ωμοιωθημεν.»
Πεπτωκοτος τοιγαρουν του ανθεστηκοτος, φημι δη του Ἀμαληκ· «Καταγραψον,»
φησιν, «εις μνημοσυνον τουτο εις βιβλιον, και δος εις τα ωτα Ἰησου.» Ἔμελλε γαρ
δια της των αγιων ευαγγελιστων συγγραφης εις ατελευτητον και μακραν
εκτεινεσθαι μνημην τα δια Χριστου κατορθωματα. ∆ιδοσθαι γε μην εφη την
συγγραφην εις τα ωτα του Ἰησου. Ἀναθημα γαρ ωσπερ επαινοι τε και εγκωμια τωι
Χριστωι τα των αγιων συγγραμματα. Πεπτωκοτος δε ηδη και νενικημενου του
Ἀμαληκ, ανιστησιν ο Μωσης θυσιαστηριον τωι Θεωι· καταγραφει δε και αυτωι ονομα,
«Κυριος μου, καταφυγη μου.» Τυπος δε αν ειη και τουτο Χριστου. Κυριος γαρ ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

γεγονε και καταφυγη· νενικηκως γαρ τον αρχοντα του αιωνος τουτου, πατησας δε
του θανατου το κρατος, και αναθεις εαυτον υπερ ημων ωσπερ αμωμον ιερειον, εις
οσμην ευωδιας τωι Θεωι και Πατρι. Τυπος ουν αρα Χριστου, το θυσιαστηριον, ωι και
πρεπον τε και αληθες ονομα, «Κυριος μου, καταφυγη μου.» {ΠΑΛΛ.} Συμφημι· νοεις
γαρ ορθως. {ΚΥΡ.} Ἐν χειρι δε κρυφαιαι πολεμησας τον νοητον Ἀμαληκ και
νενικηκως ο Χριστος, κατεκρατησε των εθνων, και διηρπασεν αυτου τα σκευη, καθα
68.280 φησιν αυτος, καταδησας τον ισχυρον. Την γαρ υπ' εκεινωι πραττουσαν αγελην
ποτε, φημι δη τους εξ εθνων, τοις αρχαιοτεροις συνηψε ποιμνιοις· τοιγαρτοι και
εφασκε· «Και αλλα προβατα εχω, α ουκ εστιν εκ της αυλης ταυτης, κακεινα με δει
αγαγειν, και της φωνης μου ακουσουσι· και γενησεται μια ποιμνη, εις ποιμην.»
Χριστος δε εστιν η ειρηνη ημων, κατα τας Γραφας, ο ποιησας τα αμφοτερα εν, και το
μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, και την εχθραν εν τηι σαρκι αυτου, τον νομον των
εντολων εν δογμασι καταργησας, και εις ενα καινον ανθρωπον τους τε εκ περιτομης
και τους εξω νομου συνενεγκων. Ἄθρει δη ουν παλιν τουτο μεγα μυστηριον, τοις
αρτιως ημιν ειρημενοις παρεζευγμενον, ως εν σκιαι και αινιγμασιν. «Ἤκουσε γαρ,»
φησιν, «Ἰοθορ, ο ιερευς Μαδιαμ, ο γαμβρος Μωση, παντα οσα εποιησε Κυριος
Ἰσραηλ τωι εαυτου λαωι· εξηγαγε γαρ Κυριος τον Ἰσραηλ εξ Αιγυπτου. Ἔλαβε δε και
Ἰοθορ ογαμβρος Μωσεως Σεπφωραν την γυναικα Μωση μετα την αφεσιν αυτης, και
τους δυο υιους αυτης· ονομα τωι ενι Γερσαν, λεγων· Παροικος ημην εν γηι αλλοτριαι·
και το ονομα του δευτερου Ἐλιεζερ, λεγων· Ὁ γαρ Θεος του πατρος μου βοηθος μου,
και εξειλετο με εκ χειρος Φαραω. Και ηλθεν Ἰοθορ ο γαμβρος Μωση, και οι υιοι και
η γυνη, προς Μωσην εις την ερημον, ου παρελαβεν επι το ορος του Θεου. Ἀνηγγελη
δε Μωσηι λεγοντες· Ἰδου ο γαμβρος σου Ἰοθορ πα-ραγινεται προς σε, και η γυνη και
οι δυο υιοι σου μετ' αυτου. Ἐξηλθε δε Μωσης εις συναντησιν τωι γαμβρωι αυτου
Ἰοθορ, και προσεκυνησεν αυτωι, και κατεφιλησεν αυτον, και ησπασαντο αλληλους,
και εισηγαγεν αυτους εις την σκηνην· και διηγησατο Μωσης τωι γαμβρωι παντα οσα
εποιησεν ο Κυριος τωι Φαραω και τοις Αιγυπτιοις ενεκα του Ἰσραηλ, και παντα τον
μοχθον τον γενομενον αυτοις εν τηι οδωι, και οτι εξειλετο αυτους Κυριος εκ χειρος
Φαραω, και εκ χειρος των Αιγυπτιων. Ἐξεστη δε ο Ἰοθορ επι πασι τοις αγαθοις οις
εποιησεν αυτους Κυριος, οτι εξειλετο αυτους Κυριος εκ χειρος Αιγυπτιων και εκ
χειρος Φαραω. Και ειπεν Ἰοθορ· Ευλογητος Κυριος, οτι εξειλετο τον λαον αυτου εκ
χειρος των Αιγυπτιων, και εκ χειρος Φαραω. Νυν εγνων, οτι μεγας Κυριος παρα
παντας τους θεους, ενεκεν τουτου, οτι επεθεντο αυτοις. Και ελαβεν Ἰοθορ γαμβρος
Μωση ολοκαυτωματα και θυσιας τωι Θεωι· παρεγενοντο δε Ἀαρων και παντες οι
πρεσβυτεροι Ἰσραηλ συμφα-γειν αρτον μετα του γαμβρου Μωσεως εναντιον του
Θεου. Και εγενετο μετα την επαυριον, συνεκαθισε Μωσης κρινειν τον λαον·
παρειστηκει δε ο λαος πας Μωσηι απο πρωΐθεν εως εσπερας. Ἰδων δε Ἰοθορπαντα
οσα εποιησε τωι λαωι, λεγει· Τι τουτο ο συ ποιεις τωι λαωι; δια τι συ καθησαι μονος,
πας δε λαος παρεστηκε σοι απο πρωι εως δειλης; Και λεγει Μωσης τωι γαμβρωι· Ὅτι
παραγινεται ο λαος προς με εκζητησαι κρισιν παρα Θεου. Ὅταν γαρ γενηται αυτοις
αντιλογια και ελθωσι προς με, διακρινω εκαστον, και συμβιβαζω αυτους τα
προσταγματα του 68.281 Θεου και τον νομον αυτου. Ειπε δε ο γαμβρος Μωση προς
αυτον· Ουκ ορθως συ ποιεις το ρημα τουτο, ου δυνησηι συ ποιειν μονος. Νυν δε
ακουσον μου, και συμβουλευσω σοι, και εσται ο Θεος μετα σου. Γινου συ τωι λαωι τα
προς τον Θεον, και ανοισεις τους λογους αυτων προς τον Θεον, και διαμαρτυρει
αυτοις τα προσταγματα του Θεου και τον νομον αυτου, και σημανεις αυτοις τας
οδους, εν αις πορευσονται εν αυταις, και τα εργα α ποιησουσι. Και συ σαυτωι σκεψαι
απο παντος του λαου ανδρας, φησι, δυνατους, και κρινουσι τον λαον.» Και μεθ'
ετερα παλιν· «Ἤκουσε δε,» φησι, «Μωσης της φωνης του γαμβρου αυτου, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

εποιησεν οσα αυτωι ειπεν.» {ΠΑΛΛ.} Ἴθι δη μοι παλιν, και ανα μερος εκαστα
διαλαβων, διασαφει. {ΚΥΡ.} Ἦ ουκ ειναι φῂς αλλογενη τε και εξ εθνων τον
Μαδιηναιον; Ου γαρ που ριζης της Ἀβρααμ εξεφυ· ην δε και ετερως ιερουργος τε και
λατρις της κατ' εκεινο καιρου νενομισμενης επι της γης εθελοθρησκειας.
Προσεκυνουν μεν γαρ, ως πολυς εχει λογος, ᾤοντο τε αυτοι κατα σφας αυτους,
υψιστωι Θεωι καθαπερ αμελει και Μελχισεδεκ· προσεδεχοντο δε και ετερους ταχα
που θεους, εναριθμουντες αυτωι τα εξαιρετα των κτισματων, γην τε και ουρανον,
ηλιον και σεληνην, και τα των αστρων επισημοτερα· και πλημμελημα μεν αρχαιον η
επι τωιδε καταφθορα και πλανησις, διηκει δε και εις δευρο και παρατεινεται.
Φρονουσι γαρ ωδε παραληρουντες ετι των εν τηι Φοινικηι και Παλαιστινηι τινες, οι
σφας μεν αυτους θεοσεβεις ονομαζουσιν, οιμον δε τινα θρησκειας διαστειχουσι
μεσην, ουτε τοις Ἰουδαιων εθεσι καθαρως, ουτε τοις Ἑλληνων προσκειμενοι, εις
αμφω δε ωσπερ διαῤριπτουμενοι και μεμερισμενοι. Ἑλομενοις δε ποτε τοις εξ
Ἰσραηλ το ωδε φρονειν ο προφητης Ἡλιας επετιμα λεγων· «Ἕως ποτε χωλανειτε επ'
αμφοτεραις ταις ιγνυαις; η Βααλ, Βααλ, η τωι Θεωι, Θεωι.» Ἦν ουν αρα και Ἰοθορ
τοιουτονι τινα, κατα τοεικος, θρησκειας διεπων τροπον. Ὃς επειπερ εγνω τα παρα
Θεου γεγονοτα προς σωτηριαν των εξ Ἰσραηλ, σεπτοις και αξιαγαστοις διηγημασι
κατακηλουμενος, πανοικι τε και παγγενει προς τον ιερον αφικνειται Μωσεα· ος
επειπερ ειδεν, ασμενως εισεδεξατο τε και εισκεκομικεν εις ιδιαν σκηνην. Ἀφηγειται
δε ακριβεστερον τα δια της θειας ισχυος ευ μαλα κατορθωματα. Και τα παντος
επεκεινα λογου τερατουργηματα. Καλειται γαρ εις μεταγνωσιν την ως προς Θεον η
των πλανωμενων πληθυς, φημι δη τα εθνη, εν πρωτοις μεν εκ παρακουσματων ων
αν τις ποιοιτο περι Θεου, ειθ' ουτως αυτα δι' εαυτων προς τον θειον ωσπερ
αυτομολουντα νομον, τουτ' εστι, την δια γραμματος ιερου κατηχησιν. Ὥστε και εις
την πρωτην ειστρεχει σκηνην. Εισαγωγικος γαρ ο νομος· ειτα τοις αρχαιοτεροις
διηγημασιν αναπεπεισμενα, μεταχωρει και εις το φρονειν ελεσθαι λοιπον, οτι δη
Θεος εις τε εστι και μονος, και μην και εις το χρηναι καρποφορειν αυτωι. Την γαρ τοι
Μωσεως διηγησιν ακηκοως ο Μαδιηναιος, «Νυν εγνων,» φησιν, οτι μεγας Κυριος
παρα παντας τους θεους· 68.284 ενεκεν τουτου, οτι επεθεντο αυτοις. Και ελαβεν
Ἰοθορ ο γαμβρος Μωση ολοκαυτωματα και θυσιας τωι Κυριωι.» Στειχειωτης ουν αρα,
και εις πρωτας εισβολας ημας της αληθους θεογνωσιας αποφερει Μωσης, τουτ'
εστιν, η δια των αρχαιοτερων Γραμματων κατηχησις εισαγωγικη. {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν.
{ΚΥΡ.} Τελειοι δε Χριστος τους δια νομου κατηχουμενους. Νομον δε ει λεγοιμι
παλιν, διαθηκην εννοει την παλαιαν. Και γουν προς μεν τον Ἰοθορ μονοις εχρητο
τοις περι Θεου διηγημασιν ο Μωσης· γνωμης τε εις τουτο μεθιστη λοιπον, ως
διαῤρηδην ομολογειν ουκ ειναι Θεον ετερον, πλην οτι μονος ο εις, ο φυσει και
αληθως. Πιστις δε αυτη κατηχουμενων η πρωτη, το της πολυθεου δοξης
απαλλαττεσθαι φημι, και τον αληθως ενα τε και φυσει παραδεχεσθαι Θεον. Ἀαρων
δε τον Ἰοθορ και τραπεζης ηξιου, και εις αρτου βρωσιν εκαλει. «Παραγεγονε» γαρ,
φησιν, «Ἀαρων και παντες οι πρεσβυτεροι Ἰσραηλ, συμφαγειν αρτον μετα του
γαμβρου Μωση εναντιον του Θεου.» Τελειοι γαρ ημας αρτωι τωι ζωντι Χριστος, ο
αληθεστερος Ἀαρων· τελειοι δε ου μονον τους εξ εθνων, αναμιξ δε μαλλον τους
εξειλεγμενους εξ αιματος Ἰσραηλ, ων αν ειεν τυπος οι πρεσβυτεροι. Ἔμφασιν δε
προς αγιασμον ου μετριαν εχει το ως ενωπιον του Θεου τον αρτον χρηναι φαγειν. Τι
γαρ ουτως εν οψει Θεου, ως μυστικη τραπεζα, και θυσια, και οι ταυτης μετοχοι;
{ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ὅτι δια Χριστου τελειουμενοι, και της εν νομωι
παιδαγωγιας προς αμεινω συνεσιν αναθρωσκομεν, απονητι δε οψομεθα σαφη του
πραγματος εικονα δεχομενοι, Μωσεα τε και Ἰοθορ· «Μωσης μεν γαρ ο θεσπεσιος
εκαθητο κρινων,» φησι· «παρειστηκει δε αυτωι πας ο λαος απο πρωι εως εσπερας.»
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

Εισηγειται δε γνωμην Ἰοθορ, ην τετιμηκε Μωσης, αριστα τε εχειν εννενοηκως
προσεδεξατο· «Ἤκουσε γαρ,» φησι, «Μωσης της φωνης του γαμβρου, και εποιησεν
οσα αυτωι ειπεν.» Ἢ γαρ ουχι παντη τε και παντως ο την αμεινω βουλην και γνωμην
οιος τε λεγειν νοοιτ' αν υπαρχειν και εν συνεσει προφερεστεραι; {ΠΑΛΛ.} Φημι.
{ΚΥΡ.} Ὅτι δε αμεινων και επεκεινα πολυ της εν νομωι κατηχησεως η δια Χριστου
τελειωσις, εις γνωσιν ημας υπερφερουσα την ασυγκριτως υπερκειμενην, εκδειξειεν
αν ευκολως ο ιερωτατος Παυλος, δια το υπερεχον της γνωσεως του Χριστου, καθα
φησιν αυτος, τα εν νομωι κερδη προθυμοτατα ζημιουμενος, σκυβαλα τε ειναι
νομιζων, ινα Χριστον κερδησηι. Και προς μεν τους μονα τιμωντας ετι τα δια
Μωσεως, ου προσιεμενους δε την δια Χριστου τελειωσιν, ο προφητης εφασκεν
Ἱερεμιας· Πως ερειτε 68.285 οτι Σοφοι εσμεν ημεις, και νομος Κυριου εστι μεθ'
ημων; Εις ματην εγενηθη σχοινος ψευδης Γραμματευσιν· ηισχυνθησαν σοφοι,
επτοηθησαν και εαλωσαν· σοφια τις εστιν εν αυτοις, οτι τον λογον Κυριου
απεδοκιμασαν;» Ἡμιν δε τοις τον σωτηριον ουκ αποδοκιμαζουσι λογον (προσιεμεθα
γαρ ασμενως τα δια Χριστου κηρυγματα) γεγονεν αυτος σοφια παρα Θεου.
Πεπλεονεκτηκαμεν ουν αρα και κατα συνεσιν τους εν νομωι, και οι τοις κατα νομον
διηγημασιν κατηχουμενοι, φαγοντες τον αρτον ενωπιον του Θεου, τα αμεινω και
λαλειν και φρονειν πεπαιδευμεθα. Γνωμοδοτει γαρ Ἰοθορ, και επακουει Μωσης. Ειη
δε αν εικοτως προσωπον μεν ωσπερ των εξ εθνων Ἰοθορ, Μωσης δε των κατα
νομον. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ουκουν η δια Χριστου τελειωσις, και των κατ'
αυτον μυστηριων η δυναμις, και σοφους ημας αποτελει, και θανατου κρειττονας
ορασθαι ποιει, τον κεκρυμμενον τε και νοητον Ἀμαληκ καταστρεφουσα, τουτ' εστι,
τον Σαταναν. Και ορθως γε λιαν ο Ψαλλων εφασκεν· «Ὅτι εν τωι Θεωι ποιησομεν
δυναμιν, και αυτος εξουδενωσει τους θλιβοντας ημας.» Ἡμων δε δη περι των εν
πιστει λελαμπρυσμενων, ανεφωνει παλιν ως προς αυτον· «Ὅτι καυχημα της
δυναμεως αυτων συ ει, και εν τωι ονοματι σου αγαλλιασονται ολην την ημεραν.»
Καυχωμεθα γαρ εν Χριστωι σωζομενοι, και αυτον εχοντες οπλον ευδοκιας, κατα τας
Γραφας. Τουτου δε αυ τυπος ημιν και εικων εναργης αν γενοιτο παλιν, το εν τωι
τελει της δευτερας των Βασιλειων γεγραμμενον· εχει δε ουτως· «Και ανεστη ∆αβιδ
πρωΐ, και λογος Κυριου εγενετο προς Γαδ τον προφητην τον ορωντα προς ∆αβιδ,
λεγων· Πορευθητι και λαλησον προς ∆αβιδ, λεγων· Ταδε λεγει Κυριος· Τρια εγω ερω
επι σε, εκλεξαι σεαυτωι εν εξ αυτων, και ποιησω σοι. Και εισηλθε Γαδ προς ∆αβιδ, και
απηγγειλε, και ειπεν αυτωι· Ἔκλεξαι σεαυτωι γενεσθαι, η ελθηι σοι τρια ετη λιμος εν
τηι γη σου, η τρεις μηνας φευγειν σε εμπροσθεν των εχθρων σου, και εσονται
καταδιωκειν σε· η τρεις ημερας γενεσθαι θανατον εν τηι γηι σου. Νυν ουν γνωθι και
ιδε τι αποκριθω τωι αποστειλαντι με ρημα. Και ειπε ∆αβιδ προς Γαδ· Στενα μοι
παντοθεν σφοδρα εστι και τα τρια· εμπεσουμαι δη εις χειρας Κυριου, οτι πολλοι οι
οικτιρμοι αυτου σφοδρα· εις δε χειρας ανθρωπων ου μη εμπεσω. Και εξελεξατο
εαυτωι ∆αβιδ τον θανατον· ησαν δε αι ημεραι θερισμου πυρων, και εδωκε Κυριος
θανατον εν Ἰσραηλ απο πρωΐθεν εως ωρας αριστου· και ηρξατο η θραυσις εν τωι
λαωι, και απεθανεν εκ του λαου Κυριου απο ∆αν και εως Βερσαβεε, εβδομηκοντα
χιλιαδες ανδρων· και εξετεινεν ο αγγελος του Θεου την χειρα αυτου εις Ἱερουσαλημ
του διαφθειραι αυτην· και παρεκληθη Κυριος επι τηι κακιαι, και ειπε τωι αγγελωι τωι
διαφθειροντι εν τωι λαωι· Ἱκανον, ανες την χειρα σου. Και ο αγγελος του Θεου ην
εστως περι τηι αλωι Ὀρνα του Ἰεβου 68.288 σαιου. Και ειπε ∆αβιδ προς Κυριον, εν τωι
ιδειν αυτον τον αγγελον τον τυπτοντα εν τωι λαωι, και ειπεν· Ἰδου εγω ειμι ο ποιμην,
εγω ημαρτηκα, και εγω ο ποιμην εκακοποιησα· και ουτοι τα προβατα τι εποιησαν;
Γενεσθω δη η χειρ σου εν εμοι, και εν τωι οικωι του πατρος μου. Και ηλθε Γαδ προς
∆αβιδ εν τηι ημεραι εκεινηι, και ειπεν αυτωι· Ἀναβηθι, και στησον τωι Κυριωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

θυσιαστηριον εν τηι αλωι Ὀρνα του Ἰεβου-σαιου. Και ανεβη ∆αβιδ κατα το ρημα Γαδ
του προφητου, ον τροπον ενετειλατο αυτωι Κυριος· και διεκυψεν Ὀρνα, και ειδε τον
βασιλεα και τους παιδας αυτου, παραπορευομενους επανω αυτου· και εξηλθεν Ὀρνα,
και προσεκυνησε τωι βασιλει επι προσωπον αυτου επι την γην. Και ειπεν Ὀρνα· Τι οτι
ηλθεν ο κυριος μου ο βασιλευς προς τον δουλον αυτου; Και ειπε ∆αβιδ· Κτησασθαι
παρα σου την αλω του οικοδομησαι θυσιαστηριον τωι Κυριωι, και συσχεθηι η θραυσις
επανωθεν του λαου. Και ειπεν Ὀρνα προς ∆αβιδ· Λαβετω και ανενεγκατω ο κυριος
μου ο βασιλευς τωι Κυριωι το αγαθον εν οφθαλμοις αυτου· ιδου οι βοες εις
ολοκαυτωμα, και οι τροχοι και τα σκευη των βοων εις ξυλα. Τα παντα εδωκεν Ὀρνα
τωι βασιλει. Και ειπεν Ὀρνα προς τον βασιλεα· Κυριος ο Θεος σου ευλογησαι σε. Και
ειπεν ο βασιλευς προς Ὀρναν· Ουχι· αλλα κτωμενος κτησομαι παρα σου εν
αλλαγματι. Και ουκ ανοισω Κυριωι τωι Θεωι μου ολοκαυτωμα δωρεαν. Και εκτησατο
∆αβιδ αλω και τους βοας εν αργυριωι σικλων πεντηκοντα, και ωικοδομησεν εκει
∆αβιδ θυσιαστηριον τωι Κυριωι, και ανηνεγκεν ολοκαυτωσεις και ειρηνικας. Και
προσεθηκε Σαλομων εις το θυσιαστηριον επ' εσχατων, οτι μικρον ην εν πρωτοις. Και
επηκουσε Κυριος τηι γηι, και συνεσχεθη η θραυσις επανωθεν Ἰσραηλ. {ΠΑΛΛ.} Και τις
αν ειη παλιν εν γε δη τουτοις ο νους; ως δυσεφικτον κομιδηι το θεωρημα. {ΚΥΡ.}
∆υσεφικτον μεν ομολογουμενως, και δυσαλωτον αληθως. Πλην εκεινο φημι την του
προκειμενου περινοιαν, ως εν ολιγοις ευ μαλα συνενεγκων, και περιστρεψας εις
νουν. Ἄθρει δη ουν, ω Παλλαδιε, καθαπερ εν εσοπτρωι και εν ισχναις φαντασιαις το
Χριστου μυστηριον, και της εφ' ημιν οικονομιας τον τροπον. {ΠΑΛΛ.} Ουκουν δρυης
αν αυτος ευγε τουτι, το συνιεναι δυνασθαι χορηγουντος Θεου. {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη.
Βαδιουμαι γαρ ηδη επι το χρηναι λεγειν. Ἐκ θειας οργης κατενεμηθη θανατος τον
λαον Κυριου, και μεχρις ωρας αριστου, διακωλυοντος ουδενος, ισχυσεν ο
ολοθρευτης· μελλοντα δε αυτοις επαφειναι την χειρα τοις Ἱεροσολυμοις, απειργει
Θεος· τεθεαμενος δε τον αγγελον, ελιπαρει Κυριον ∆αβιδ, λεγων πεπλημμεληκεναι
εαυτον· αμεινον δε ειναι και δικαιοτερον τον ποιμενα και ηγουμενον εκτεθναναι
μαλλον, ηγουν τα προβατα, δια τοι το ειδεναι μηδεν· ειτα Θεου σημαινοντος, εγειρει
θυσιαστηριον εν τηι αλωι Ὀρνα, ην αμα τοις αλοωσι βουσιν εξεπριατο σικλων
πεντηκοντα. Ἐπειδη δε το θειον ευ μαλα θυσιαστηριον ανεδειματο, τας επ' αυτωι
θυσιας ετελει, ολοκαυτωματα και ειρηνικας· 68.289 εστη δε ουτω λοιπον η θραυσις,
και ο παλαι δεινος 68.289 ενεκοπη θανατος. Ἐπεσημαινετο δε το Γραμμα το ιερον,
οτι βραχυ μεν ην εν αρχαις το θυσιαστηριον, προσεθηκε γε μην εν εσχατοις Σαλομων
αυτωι. Ἢ ουκ ειναι φῂς ως εν γε βραχει την του προκειμενου περινοιαν εν τουτοις;
{ΠΑΛΛ.} Φημι· πως δ' αν γενοιτο σαφης ο νους, ηδη διατρανου. {ΚΥΡ.} Ἦ ουκ οισθα,
οτι κατωλισθεν ομολογουμενως εις θανατον και φθοραν η ανθρωπου φυσις,
καταθηξασα προς οργας τον ∆ημιουργον, ως εν τηι γενους ημων απαρχηι, τουτ' εστιν,
Ἀδαμ, ος την θειαν εν αρχαις ηθετησεν εντολην, ακηκοε δε ουτω· «Γη ει, και εις γην
απελευσηι;» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἀπο πρωι τοιγαρουν, τουτ' εστιν, εκ πρωτων του
παροντος αιωνος καιρων, κατενεμηθη θανατος τους επι της γης, μεχρις ωρας
αριστου, τουτ' εστιν, εως καιρος τραπεζης. Ὅτε γαρ ημιν ενεστη καιρος της αγιας
τραπεζης, δηλον δε οτι της εν Χριστωι και μυστικης, εφ' ηι τον αρτον εσθιομεν τον εξ
ουρανου και ζωοποιον, ο παλαι δεινος και δυσαντητος κατηργηθη θανατος,
παρακεκλημενου Θεου· και δεδυσωπηται μολις ο ολοθρευτης, ος επειπερ ηθελε και
τοις την αγιαν οικουσι πολιν, την νοητην Ἱερουσαλημ, την διαφθειρουσαν
επαφειναι χειρα, Θεου παρακεκλημενου, τοτε δη μολις ειργεται· «Ἄνες γαρ νυν,»
φησιν, «ικανον εστιν.» Ἁγια δε πολις, η Ἐκκλησια, ης ειεν αν οικητορες οι δια
ζωντος αρτου τελειουμενοι προς αγιασμον. Της ουτω σεπτης και αξιαγαστου πολεως
και ο θειος ∆αβιδ διαμεμνηται λεγων· «∆εδοξασμενα ελαληθη περι σου, η πολις του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

Θεου.» Κατυκησε γαρ εν ημιν Χριστος, ος εστι ζωη και ζωοποιος. Τοιγαρτοι και
αποσοβει Θεος των ηγιασμενων τον ολοθρευτην, ως ουκετι νικαιν οφειλοντα μετα
την αναδειξιν του καιρου της αγιας τραπεζης, ην ο του αριστου καιρος υπαινιττεται.
Ἐξειλετο τοινυν ημας ο Χριστος, ως εν προσωπωι νοουμενος του ∆αβιδ. Ἐπειδη γαρ
εθεατο δαπανωντα τον θανατον τους επι της γης, παρακλητος γεγονεν υπερ ημων
προς τον Πατερα· προσεκομιζε γαρ εαυτον υπερ ημων, και υπεθηκεν εκων τωι
θανατωι, δεδυσωπηκε τε τον ολοθρευτην, εαυτου λεγων ειναι την αμαρτιαν· ουχ οτι
πεποιηκε την αμαρτιαν, αλλ' οτι, κατα τας Γραφας, «αυτος τας αμαρτιας ημων αιρει,
και περι ημων οδυναται, και εν τοις ανομοις ελογισθη,» καιτοι μη ειδως αμαρτιαν·
«και γεγονεν υπερ ημων καταρα.» Χρηναι δε φησι, τον ποιμενα μαλλον η τα
προβατα παθειν· ως γαρ ποιμην αγαθος την ψυχην αυτου τεθεικεν υπερ των
προβατων. Ειτα κατα θειαν υπομνησιν, ο θεσπεσιος ∆αβιδ, ενθα τον αγγελον τον
ολοθρευτην απρακτουντα ηδη και εστηκοτα τεθεαται (ειδε γαρ αυτον παρα την αλω,
φησιν), εκει διαπηξας θυσιαστηριον, ολοκαυτωματα και ειρηνικας (θυσιων δε των
κατα τον νομον ειδη τε και τροποι ταυτι) προσαγηοχε τωι Θεωι. Και δια μεν της αλω
νοησεις την Ἐκκλησιαν, εις ην 68.292 αφιγμενος, εστη τε λοιπον, και κατηργηθη
θανατος, και την παλαι δεινην τε και διαφθειρουσαν χειρα συνεστειλεν ο
ολοθρευτης· οικος γαρ εστι της κατα φυσιν ζωης, τουτ' εστι Χριστου. Ἅλω δε ειναι
φαμεν ως εξ ομοιωσεως και εικονος την Ἐκκλησιαν, εφ' ηι δραγματων, ηγουν
ασταχυων, συλλεγοντα[ι] δικην οι της απο κοσμου ζωης δια του λογου των αγιων
κειρομενοι θεριστων, τουτ' εστιν, αποστολων τε και ευαγγελιστων, ινα και εις τας
ανω συγκομισθειεν αυλας, και καθαπερ εις αποθηκην δεσποτικην, εις την
επουρανιον Ἱερουσαλημ, οια τις σιτος εισφεροιντο καθαρος, κατα την των
αχρειοτερων και περιττων αποθεσιν πραγματων τε αμα και φρονηματων, απερ ως εν
ειδει των αχυρων νοειται. Ειρηται δε που παρα Χριστου τοις αγιοις αποστολοις·
«Ουχι υμεις λεγετε οτι τετραμηνος εστι, και ο θερισμος ερχεται; Ἰδου λεγω υμιν·
Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων, και θεασασθε τας χωρας, οτι λευκαι εισι προς
θερισμον ηδη. Ὁ θεριζων μισθον λαμβανει, και συναγει καρπον εις ζωην αιωνιον.»
Και παλιν· «Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε εργαται ολιγοι. ∆εηθητε ουν του Κυριου
του θερισμου, ινα εκβαληι εργατας εις θερισμον αυτου.» Θερισμον, οιμαι, τον νοητον
την των μελλοντων πιστευειν ονομαζων πληθυν, αγιους δε θεριστας ειναι λεγων
τους εις νουν και γλωτταν τον θειον εχοντας λογον, ος εστι ζων τε και εναργης, και
τομωτατος υπερ πασαν μαχαιραν διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης
τε και πνευματος, αρμων τε και μυελων.» Ὀνοματι δε της αλω και ο μακαριος
Βαπτιστης κατεδηλου την Ἐκκλησιαν, ωδι που λεγων περι Χριστου· «Ἐγω μεν υδατι
βαπτιζω υμας, ερχεται δε ο ισχυροτερος μου, ου ουκ ειμι ικανος λυσαι τον ιμαντα
των υποδηματων αυτου· αυτος υμας βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και πυρι· ου το
πτυον εν τηι χειρι αυτου, και διακαθαριει την αλωνα αυτου, και συναξει τον σιτον
αυτου εις την αποθηκην, το δε αχυρον κατακαυσει πυρι ασβεστωι.» Ταυτην ουν αρα
την αλω την νοητην, φημι δη την Ἐκκλησιαν, εξεπριατο Χριστος πεντηκοντα
σικλων, τουτ' εστιν, ουκ ελαφρων τιμηματων· εαυτον γαρ δεδωκεν υπερ αυτης, και
επηξεν εν αυτηι το θυσιαστηριον· και επειπερ αυτος εστιν ο ιερουργος (γεγονε γαρ
αρχιερευς), και αυτος το θυμα προσεκομισεν εαυτον, ως εν ειδει και τυπωι του
αλοωντος μοσχου, και γεγονεν ολοκαυτωμα και ειρηνικη θυσια. Λελυται γαρ το
μεσολαβουν εν Χριστωι, και οι παλαι διεστηκοτες τε και αφωρισμενοι δια την
αμαρτιαν συνεισδυομεθα δι' αυτου τε και εν αυτωι τωι Θεωι και Πατρι, την αρχαιαν
εκεινην καταλυσαντες εχθραν. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων, κατα τας Γραφας.
{ΠΑΛΛ.} Μοσχον ουν αρα νοησομεν τον αλοωντα Χριστον; τινα τροπον φης; {ΚΥΡ.}
Ου γαρ, ω φιλοτης, μοσχους ημιν τους αλοωντας ο δια Μωσεως νομος τους αγιους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

ωνομασε μαθητας; εφη γαρ αινιγματωδως· «Ου φιμωσεις βουν αλοωντα.» Ὃ δη και
μαλα σαφως εννενοηκως ο μακαριος Παυλος· «Μη των βοων μελει τωι Θεωι; 68.293
Ἢ δι' ημας παντως λεγει; ∆ι' ημας γαρ εγραφη, οτι οφειλει επ' ελπιδι ο αροτριων
αροτριαιν, και αλοων επ' ελπιδι του μετεχειν.» Μοσχοι τοιγαρουν, κατ' εικονα του
πρωτου, τουτ' εστι, Χριστου, και οι μακαριοι μαθηται. Μοσχος δε και ετερως
αλωητης ο Χριστος· δι' αυτου γαρ η καθαρσις και η των περιττων πραγματων
αποθεσις, περισπασμων τε φημι και των κατα τον κοσμον φρονηματων σαρκικων, α
και φλογος εισι τροφη, καθαπερ και το αχυρον. Ἐγηγερμενου δε του θυσιαστηριου,
εφ' ωι και ειρηνικη και το ολοκαυτωμα, λελυται το λυπουν· επηκουσε γαρ Κυριος τηι
γηι, και συνεσχεθη η θραυσις. Ἑαυτον γαρ υπερ ημων ιερατευσαντος του Χριστου,
κατηργηθη θανατος, και ανετραπη φθορα, ετοιμον ηδη πως ταις απαντων ευχαις
υποσχοντος το ους του παντα ισχυοντος Θεου· «Ἔτι γαρ λαλουντος σου, φησιν, ερω·
Τι εστιν;» Το δε γε μικρον ειναι το εν αρχαις θυσιαστηριον, προστεθεισθαι δε λεγειν
υστερον αυτωι, την κατα καιρους εσομενην του Ευαγγελιου προκοπην δηλοι, και των
αγιων Ἐκκλησιων το συνεσταλμενον εν αρχαις, πλατος δε ωσπερ και εν τοις εφεξης.
Ευρυνεται γαρ οιον αει τα θυσιαστηρια, προστιθεμενων Ἐκκλησιων αει πως ταις
πρωταις ετερων, και εις πληθυν αμετρητον εκτεινομενων των λαων, οι δια της εν
Χριστωι θυσιας λελυτρωνται, αυτον εχοντες ιερουργον και θυμα το αγιον, και
ευοσμον διακαθαιρον, και ως αξιαγαστον θυσιαστηριον, και ως εν ειδει της αλω της
Ἐκκλησιας δεσποτην. {ΠΑΛΛ.} Ὡς σαφης εστιν και εναργης ο λογος· πεποιηται γαρ
ευτεχνως. {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ ουχι καν αυτος ενδοιασας ουδεν, εφης ως εστι Χριστος η
παντων ζωη και λυτρωσις; {ΠΑΛΛ.} Φαιην αν, ισθι τοι. Φρονω γαρ ωδι. {ΚΥΡ.} Εις
γαρ υπερ παντων απεθανεν ο παντων ανταξιος· και την ιδιαν ψυχην ανταλλαγμα
της ημων εποιησατο, την του διαβολου δυστροπιαν εκδυσωπων, και οιονει πως
ιστας της καθ' ημων τυραννουσης αμαρτιας την καταῤρησιν, και την επι τοις
απαντων εγκλημασιν αθυρογλωττιαν. {ΠΑΛΛ.} Τινα φῂς τροπον; {ΚΥΡ.} Ἐπειδη γαρ
βεβασιλευκε των επι της γης η αμαρτια, πολυ διανενευκοτων επι τα πονηρα εκ
νεοτητος, καθα γεγραπται, και επιμελως εγκειμενης της απαντων καρδιας επι το
χρηναι και βουλεσθαι κατορθουν αυτα, πεπτωκαμεν αναγκαιως και υπο θανατου
δικην. Νομου γαρ θειου παραβασις, και θεληματων αθετησις των ∆εσποτικων,
θανατον εχει την δικην. Κατεφθαρμενην δε ουτω την ανθρωπου φυσιν, επυκτειρε
μεν ο ∆ημιουργος, γεγονε δε ανθρωπος ο Μονογενης, και τωι θανατωι φυσικως
ενεχομενον πεφορηκε σωμα, και κεχρηματικε σαρξ, ινα υπερ ημων ανατλας τον εξ
αμαρτιας ημιν επαρτηθεντα θανατον, καταργησηι την αμαρτιαν, και παυσηι 68.296
λοιπον εγκαλουντα τον Σαταναν, ως εκτετικοτων ημων εν αυτωι τωι Χριστωι των εις
αμαρτιαν αιτιαματων τας δικας· «αιρει γαρ ημων τας αμαρτιας, και περι ημων
οδυναται,» κατα την του προφητου φωνην. Ἢ ουχι τωι μωλωπι αυτου ημεις
ιαθημεν; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. «Ἐτραυματισθη γαρ υπερ των αμαρτιων ημων, και
γεγονεν εν κακωσει και εν πληγηι.» {ΚΥΡ.} Λελυται τοινυν η αμαρτια, Χριστου
παθοντος υπερ ημων, και ουκ αν οιμαι καταβοησειεν αναγκαιως ετι των
ηγιασμενων δια Χριστου, και τουτο ημιν διαδειξει σαφως ο προφητης Ζαχαριας ως
εν ορασει λεγων· «Και εξηλθεν ο αγγελος ο λαλων εν εμοι, και ειπε προς με·
Ἀναβλεψον τοις οφθαλμοις σου, και ιδε το εκπορευομενον τουτο. Και ειπα; Τι εστι;
και ειπε· Τουτο το μετρον το εκπορευομενον. Και ειπεν· Αυτη η αδικια αυτων εν
πασηι τηι γηι. Και ιδου ταλαντον μολιβδου εξαιρομενον, και ιδου μια γυνη εκαθητο εν
μεσωι του μετρου· και εῤριψε τον λιθον του μολιβδου εις το στομα αυτης· και ηρα
τους οφθαλμους, και ειδον· και ιδου δυο γυναικες εκπορευομεναι, και πνευμα εν
ταις πτερυξιν αυτων· και αυται ειχον πτερυγας ως πτερυγες εποπος· και ανελαβον το
μετρον ανα μεσον της γης, και ανα μεσον του ουρανου. Και ειπα προς τον αγγελον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τον λαλουντα εν εμοι· Που αυται αποφερουσι το μετρον; Και ειπε προς με·
Οικοδομησαι αυτωι οικιαν εν γηι Βαβυλωνος, και ετοιμασαι, και θησουσιν αυτο εκει
επι την ετοιμασιαν αυτου.» Βουλει λεγωμεν τα εφ' εκαστωι παλιν, και θεωρωμεν ως
ενι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Μετρον τι της Ἱερουσαλημ εκτρεχον τεθεαται μεν
ο προφητης, ερομενωι δε ο τι ποτ' εστιν, ο αγγελος εφη· «Αυτη η αδικια αυτων εν
πασηι τηι γηι.» Ὅμοιον δε, ως ει λεγοι τυχον· Ἐν τωιδε τωι μετρωι μετρειται των ανα
πασαν την γην τα κατα καιρους πλημμεληματα. Μεχρι γαρ δη ποσοτητος φανερας
ηκουσης ημων της αμαρτιας, επαγει δη τοτε τας δικας λελυπημενος ο νομοθετης·
διακαρτερει δε πολλακις εξ εμφυτου φιλανθρωπιας, και πλημμελουντων ανεχεται,
προ της συμπληρωσεως ουκ εισαπαν αγανακτων. Και γουν εφη προς Ἀβρααμ τον
ιερον· «Ουπω γαρ αναπεπληρωνται αι αμαρτιαι των Ἀμοῤραιων εως του νυν.» Προς
δε τους Φαρισαιους ασχετως εκλελυττηκοτας εφη Χριστος· «Και υμεις πληρωσατε το
μετρον των πατερων υμων.» Ἐκπορευομενοι τοιγαρουν του μετρου, εξαιρεται μεν
του μολιβδου το ταλαντον, εῤριπται δε εις μεσον η γυνη πληρουσα το μετρον, η και
εν στοματι τωι ιδιωι τον του μολιβδου λιθον εδεχετο· ειτα φησιν ο θεσπεσιος αγγελος·
Αυτη εστιν η ανομια. {ΠΑΛΛ.} Ουπω λιαν εστιν εναργης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ουκουν
εσται, και ουκ εις μακραν. Το γαρ τοι του μολιβδου ταλαντον αυτος αν ειη Χριστος,
ος εξαιρεται μεν, τουτ' εστιν, υψουται δια του σταυ 68.297 ρου, και τοις της θεοτητος
αξιωμασιν οραται διαπρεπης. Ὁ γαρ Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι
ονομα το υπερ παν ονομα. Κατακλειει δε της αμαρτιας το στομα, κατα το εν Ψαλμοις
υμνουμενον· «Και πασα ανομια εμφραξει το στομα αυτης·» ειρημενη καταβοων των
εξ ασθενειας ημαρτηκοτων, και εν πιστει δεδικαιωμενων. «Θεος γαρ ο δικαιων, τις ο
κατακρινων; «Χριστου δε παθοντος υπερ ημων, πως ην ακολουθον και ημας αυτους
ετι τας υπερ των ιδιων πλημμεληματων εξαιτεισθαι δικας; {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα εφης.
∆εδικαιωμεθα γαρ εν Χριστωι, και την εκ της αμαρτιας καταβοην ευ μαλα
διεκρουσαμεθα. Ἥδιστα δ' αν αναμαθοιμι σου, δια ποιαν αιτιαν σημαινεται μεν ως
εν μολιβδωι Χριστος, ως εν προσωπωι δε γυναικος η ανομια φαινεται. {ΚΥΡ.} Και μην
και τουτο γε εστιν ευκολον ιδειν απο γε των ιερων Γραμματων· πολλοις γαρ ηδη και
ετεροις Χριστος παρεικαζεται, δια της των σημαινομενων ποιοτητος, των επ' αυτωι
νοουμενων. {ΠΑΛΛ.} Οιον τι φης, {ΚΥΡ.} Γεγονεν ημιν κρηπις και ασφαλεια, και
ακλονητος υποβαθρα, και θεμελιος αῤραγης· ωνομασται δε δια τουτο λιθος. «Ἰδου
γαρ, φησι, τιθημι εις τα θεμελια Σιων λιθον εκλεκτον, ακρογωνιαιον, εντιμον. Και ο
πιστευων επ' αυτωι, ου μη καταισχυνθηι.» Ἔστι δε παλιν αυτος, το λαμπρον τε και
αξιαγαστον της Ἐκκλησιας κειμηλιον, ο πλουτος ημων ο πνευματικος· ειρηται δε
μαργαριτης. Ὁμοια γαρ εστι, φησιν, η βασιλεια των ουρανων εμπορωι ζητουντι
καλους μαργαριτας. Ευρων δε ενα πολυτιμον μαργαριτην απελθων, επιπρασκε
παντα οσα ειχε, και ηγορασεν αυτον.» Συνηψε δε ημας δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι,
καταλυσας την εχθραν εν τωι σωματι αυτου, καθα γεγραπται· και γουν εφη προς τον
εν ουρανοις Πατερα και Θεον, περι των εν πιστει τηι εις αυτον δεδικαιωμενων·
«Πατερ, θελω ινα ωσπερ εγω και συ εν εσμεν, ουτω και αυτοι εν ημιν εν ωσι.»
Κεκληται ταυτηι τοι κασσιτερινος λιθος, κασσιτερωι γαρ κολλαται τα κολλωμενα.
Ἔφη δε που Θεος δια φωνης Ζαχαριου, τον ιδιον ημιν καταδεικνυων Υιον, ως κατα
καιρους ηξοντα τε και πορευσομενον· «Και χαρησονται, και οψονται τον λιθον τον
κασσιτερινον εν χειρι Ζοροβαβελ.» Ουτω τοιγαρουν κανθαδε ταλαντον μολιβδου
φησιν αυτον. Και τις ο τουδε λογος, ερω δη παλιν. Ὁ αδοκιμος αργυρος αναμιξ
μολιβδωι τηκομενος, ευ μαλα διακαθαιρεται, εις εαυτον αρπαζοντος του μολιβδου
φυσικως, του συγκαιομενου τον ρυπον· τοιουτον τι και εις ημας αυτους επληρωσε
Χριστος. Ἀδοκιμοις γαρ ουσιν εμιχθη σωματικως τε αμα και πνευματικως, ουτω τε
λοιπον τον εν ημιν κατετηξε ρυπον. Αιρει γαρ ημων τας αμαρτιας, ιν' ημεις δι' αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

τε και δι' αυτου καθαροι τε ωμεν και λελαμπρυσμενοι. Και 68.300 γουν ο προφητης
Ἱερεμιας τους των Ἰουδαιων λαους την δια Χριστου καθαρσιν ου προσιεμενους,
εποτνιατο λεγων· «Ἐξελιπε φυσητηρ απο πυρος, εξελιπε μολιβδος, εις κενον
αργυροκοπος αργυροκοπει, πονηριαι αυτων ουκ ετακησαν· αργυριον
αποδεδοκιμασμενον καλεσατε αυτους, οτι απεδοκιμασεν αυτους Κυριος.» Συνιης
ουν οπως ουκ ηγνοηκεν η θεια Γραφη την επ' αργυρωι καθαρσιν ου διχα μολιβδου
πραττεσθαι δυναμενην. Ουκουν επειδηπερ αδοκιμους οντας ημας εξεκαθηρεν ο
Χριστος, μολιβδωι παρεικαζεται, και αυτος εμφραττει της αμαρτιας το στομα, της ως
εν ειδει γυναικος. Γυνη δε συμβολον ασθενειας τε αμα και ηδονης, ανομια τε πασα
δια τουτων πραττεται. Ἡδονηι γαρ τινι τηι εις το τυχον, η τοδε προκατεφθαρμενος ο
νους, ουτω τε απονευρουμενος, τους εις αρετην αποφεροντας ανιησι πονους, πιπτει
δε προς αμαρτιαν η του ανθρωπου ψυχη· τοιγαρτοι φιληδονοι μαλλον η φιλοθεοι
λεγονται τινες. Ἐπιφωνει δε και ο προφητης τοις εξ ασθενειας ψυχικης
κατηῤρωστηκοσι την αμαρτιαν, και την εις φαυλοτητα παρεσιν· «Ἰσχυσατε χειρες
ανειμεναι, και γονατα παραλελυμενα.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' ωδε μεν τοδε. Ξυνωρις τε, ειπε
μοι, γυναικων, αι το μετρον και την ανομιαν εις γην αποφερουσι την Βαβυλωνιων,
τι αν βουλοιτο δηλουν; {ΚΥΡ.} Ἐμπεφρακται μεν, ω γενναιε, της ανομιας το στομα
δια Χριστου· δεδικαιωμεθα γαρ εν αυτωι, απηλλαγμεθα τε παντος αιτιαματος, και
πεπαυται καθ' ημων η της ανομιας καταῤρησις. Γεγονε γαρ ουτος της εις ημας
οικονομιας ο σκοπος, τωι δι' ημας, καθ' ημας, και υπερ ημων, εις θανατον, ει και
ανεβιω παλιν· ου γαρ ενεδεχετο την ζωην ηττασθαι θανατωι. Ἀλλ' ηπειθησαν τινες
τωι Ευαγγελιωι του Χριστου, και την εκ της αμαρτιας ου προσηκαμενοι λυτρωσιν,
αχθοφορουσι παλιν αυτην, ταις σφων αυτων επαρτησαντες κεφαλαις δια φρενος
ασθενειαν, και νου μαλακιαν και ανανδριαν ψυχης. Ουτοι παντι πνευματι
περιφερονται πονηρωι, και εις παν ειδος ακαθαρσιας βιαιοτατα συνωθουμενοι
πλειστην οσην ποιουνται την εις τα φαυλα σπουδην. Σπουδης δε σημειον η πτερυξ,
ην και εποπος ειναι φησιν, ειδος δε τουτο στρουθιου, τα των τελματων αει
δυσωδεστατα περιθεοντος, και τα εκ βορβορου και ακαθαρσιας συλλεγοντος εις
τροφην. Ὅσοι τοιγαρουν τας εαυτων σπουδας δαπανωσιν εις μολυσμον, ουτοι δη
παντως τας μεν πτερυγας εποπος εικοτως αν εχειν λεγοιντο. Γυναικοειδεις δε και
αυτοι, και εκτεθηλυμμενοι, συμμορφοι τε λοιπον τηι τυραννευουσηι κατα σφων
αμαρτιαι. Ὅνπερ γαρ τροπον, συμμορφοι τωι Χριστωι δι' αγιασμου γεγονασιν οι υπ'
αυτωι τε και συν αυτωι· ουτω και τηι ανομιαι συμμορφοι τε και ομοειδεις οι ταυτην
επηχθισμενοι, και τηι ακαθαρτωι φαυλοτητι συζηιν ηιρημενοι. Ἀποφερουσι δε το
μετρον εις Βαβυλωνα, και οικον αυτωι ζητουσιν εκει, αινιγματω 68.301 δως, οιμαι
που, και τουδε σημαινοντος, ως ει μη τις ελοιτο τα δια Χριστου, και της αμαρτιας
αγαπησει την εμφραξιν, δια το προς μονας εχειν ακαθαρσιας το σπουδασμα,
εξοιχησεται μεν της αγιας Ἱερουσαλημ, τουτ' εστι, της των πρωτοτοκων αγιας
μητρος, καλλιπολεως δε της ανω· μονονουχι δε δυσφορητον εχων την αμαρτιαν
φορτιον, συνοικησει τοις Βαβυλωνιοις, τουτ' εστι, μεριδα και κληρον εξει μετα των
αθεων ειδωλολατρων. Ἐν ισωι γαρ τοις αθεοις, οι την δια Χριστου λυτρωσιν
ατιμασαντες. Και γουν ο Σωτηρ· «Ἐαν αμαρτησηι, φησιν, ο αδελφος σου, υπαγε,
ελεγξον αυτον μεταξυ σου και αυτου μονου· εαν σου ακουσηι, εκερδησας τον
αδελφον σου· εαν δε μη σου ακουσηι, παραλαβε μετα σου ενα η δυο, ινα επι στοματος
δυο η τριων μαρτυρων σταθηι παν ρημα· εαν δε και τουτων παρακουσηι, ειπε τηι
Ἐκκλησιαι· εαν δε και της Ἐκκλησιας παρακουσηι, εστω σοι ωσπερ ο εθνικος και ο
τελωνης.» Ἔστι τοινυν ουκ ασυμφανες, μαλλον δε δια πασης ημιν μεμαρτυρηται της
θειας Γραφης, οτι πασα δικαιωσις και πασα λυτρωσις εν Χριστωι. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ.
Ὅτι τον κεκλημενον εις δικαιωσιν παρα Θεου και λελυτρωμενον, αυτωι
κατακολουθειν χρη, και παραιτεισθαι μεν τον εις φαυλοτητα μαλακι σμον, ζηιν δε
μαλλον επειγεσθαι συννομως και νεανικως. Σφαλερον μεν ουν, ως εοικεν, ω
Παλλαδιε, φαιην δ' αν οτι και βδελυρωτατον, εισω τε πασης βεβηκος ατοπιας, μη το
κατανδριζεσθαι φιλειν φαυλοτητος τε και αμαρτιας· θρυπτομενους δε ωσπερ εις
εκτοπους ηδονας, και θηλυπρεπεις μαλακιας εγκαθιεντας τωι 68.304 νωι, της εις
αρετην ευτολμιας αποφοιταιν, και τοι παρον ευ μαλα δια Χριστου προς παν οτιουν
αναθρωσκειν δυνασθαι των επαινουμενων, και προς γε τουτωι, ημας παραθηγει,
λεγων, ο ιερωτατος Παυλος· «Του λοιπου ενδυναμουσθε εν Κυριωι, και εν τωι κρατει
της ισχυος αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ποιησομεν γαρ δυναμιν εν Χριστωι·
πλην ουκ αν οιμαι τις ανιδρωτι κατορθωσειε το κατανεανιευεσθαι παθων, και
απορθουν εις τουτο τον οικειον ισχυσαι νουν. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Τοιγαρτοι
χρημα διαφανες τε και αξιοληπτον, και αναπιπτουσι μεν ουχ αλωσιμον,
εκτετιμηκοσι δε το πονειν, ευποριστον. Γεγραπται δε, οτι «Ἀνηρ εν πονοις πονει
εαυτωι, και εκβιαζεται εαυτου την απωλειαν.» Μικροις δε ιδρωσι δυνασθαι
κατορθουν τα εξαιρετα των πραγματων, αμαθες οιμαι που, και το μονον εννοειν. Ἢ
ουχι των αλλων απαντων ημιν οτι μαλιστα τιμαλφεστατον ειη αν, το διασωσαι την
ψυχην, και της ιδιας υπεραθλησαι ζωης; {ΠΑΛΛ.} Μαλιστα γε. {ΚΥΡ.} Το δε ηδη
περιφανες εν δοξηι, τισι μαλιστα των αθλητων οιησηι πρεπειν, ποτερα τοις αθλουσιν
ορθως και εξησκημενως, και οις εν λογωι το χρηναι νικαιν, η τοις ως ηδιστα
διαχεομενοις εις τρυφας, και την εν ραιστωνηι ζωην, της αριστης ανθηιρημενοις;
{ΠΑΛΛ.} Και πως, η ποθεν αμφιλογον, ως ηκιστα μεν το νικαιν πρεποι αν τοις
ηῤρωστηκοσι το ραιθυμειν, το γε μην δυνασθαι κρατειν τοις επιεικεστεροις; {ΚΥΡ.}
Ἀρ' ουν ερουμεν ως και προσηκοι εις ευκλειας δυναμιν το χρημα αυτοις, εῤρωσθαι
μεν φρασουσι το χρηναι πονειν, τογε μην ανεισθαι και τρυφαιν ελομενοις. {ΠΑΛΛ.}
Ου μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἕψεται δη ουν τοις οτι μαλιστα φιλοπονωτατοις, το ευδοκιμειν
και αγωνων διχα κατορθωσειεν αν ουδεις το ειναι περιφανης. {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν.
{ΚΥΡ.} Ἰτεον δη ουν, Παλλαδιε, κατ' ευθυ των επαινουμενων, και ανδρειας της εις
αρετην επιμελητεον, ευψυχιας τε της αγαν και τεθαυμασμενης παρα τε τηι
θεοπνευστωι Γραφηι, και της εντριβους και φιλης των αγιων ψυχαις. Τοιγαρτοι και ο
θεσπεσιος ∆αβιδ εις τουτο διανενευκοσιν ευ μαλα, προσεφωνει λεγων· «Ἀνδριζεσθε,
και κραταιουσθω η καρδια υμων, παντες οι ελπιζοντες επι Κυριον.» Ὡς δε αυτο δη
τουτι και προ γε των αλλων κατωρθωκως, αυτος εαυτωι σεμνυνεται, και φησι·
«Κυριος φωτισμος μου και Σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι; Κυριος υπερασπιστης της
ζωης μου, απο τινος δειλιασω·» Μυρια γαρ οσα περι ημας τα σκανδαλα, κρειττων
68.305 δε, οιμαι, παντος αριθμου πληθυς δαιμονιων κατερεθιζει προς αμαρτιαν, και
προσετι των εμφυτων ηδονων ουκ αγεννης αγριοτης, φιλοχρηματιαι τε και
αλαζονιαι, και οι φονου γειτονες επισκηπτουσι φθονοι, μισος και καταλαλιαι, και τι
γαρ ουχι των ομοιων κακων. Ἀλλ' οι μεν ευκολοι προς απαγωγην, ουδ' οσον ειπειν
του χρηναι γενναιως τα τοιαδε διενεγκειν ακρωι ταχα που δακτυλωι προσψαυσοντες,
αμελητι το νικαιν απονεμοντι τοις εχθροις, σευτλιον ημιεφθον, κατα την του
προφητου φωνην, οιονει πως εις γην εῤριμμενοι, και αμαχει τροπον τινα τοις της
φαυλοτητος υπενηνεγμενοι ποσιν. Οι δε φιλαρετοι τε και αγαθοι, και της ανωθεν
εφιεμενοι δοξης, ζωης τε της εις αιωνα μεταλαχειν γλιχομενοι, γενναιοτατα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

ευτολμοτατα ταις των ιδιων παθων υπαντιαζουσι προσβολαις, κατανεκρουντες την
σαρκα, και των εν αυτηι τε και εξ αυτης κατεξανισταμενοι κινηματων. Ταυτηι τοι και
παν ειδος φαυλοτητος τε και αμαρτιας ευτεχνεστατα παρωθουμενοι, την ιεραν και
αμωμητον κατορθουσι ζωην, οις και ο θεσπεσιος Παυλος επιφωνει, λεγων· «Στητε
ουν περιζωσαμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι, και ενδυσαμενοι τον θωρακα της
δικαιοσυνης, και υποδησαμενοι τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της
ειρηνης· επι πασιν αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως, εν ωι δυνησεσθε παντα τα
βελη του πονηρου τα πεπυρωμενα σβεσαι.» Παντευχια γαρ η πνευματικη τοις αγιοις
πρεπωδεστατη, ης εφιεσθαι δειν ημας, ει και καθ' ετερον τροπον, κελευει δ' ουν
ομως και αυτος ο Σωτηρ· «Ἔστωσαν γαρ υμων αι οσφυες, φησι, περιεζωσμεναι, και
τα υποδηματα εν τοις ποσιν υμων, και οι λυχνοι καιομενοι·» το μεν ευζωνον τε και
οιονει που συνεσταλμενον, επι το χρηναι τληπαθειν υπερ γε του αγαθου, και της εις
Θεον αγαπης, του διεζωσθαι σημαινοντος· το δ' ευτρεπες τε και προθυμον, εις την
απο του κοσμου καταστασιν, του υποδεδεσθαι τους ποδας, ως αυτικα δη μαλα
βαδιουμενους, οιπερ αν ημας ο θειος ιεναι βουλοιτο νομος· το δε καιεσθαι τους
λυχνους, του μη ως εν σκοτει τε και αμαθιαι ζηιν ανεχεσθαι τινας, εν φωτι δε μαλλον
τωι δια Χριστου την εις παν οτιουν των τεθαυμασμενων ποιεισθαι πορειαν. Ἰουδαιοις
μεν εκ φρενοβλαβειας τουτο δραιν ουκ ανεχομενοις, προσεφωνει Χριστος· «Ἕως το
φως εχετε περιπατειτε εν τωι φωτι, ινα μη σκοτια υμας καταλαβηι.» Ουκουν
ετοιμοτης εις αρετην και ανδρεια φρονησει συνεζευγμενη, λαμπρον και περιοπτον
αποφηνειεν αν της ευσεβειας τον εραστην. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ου γαρ εν τωι
ανεισθαι φιλειν, το ευκλεες ευρησομεν· αλλ' ειπερ ιδρουν ελοιτο τις, τοτε δη μολις
εσται λαμπρος τε και ευδοκιμωτατος. Και γουν ποιουμενοις ετι τας εν Αιγυπτωι
διατριβας τοις υιοις Ἰσραηλ, εφιστησι μεν επιστατας των εργων δεινους και πικρους
ο βεβηλος Φαραω· οι δε, την ανεθελητον τε αυτοις, και ως εξ αναγκης επεῤριμμενην
σκληραγωγιαν γυμνασμα ποιουμενοι προς το τληπαθες, 68.308 ωφεληνται μαλλον,
ηπερ ηδικηνται κατα το αληθες. Ἐδεδιει μεν γαρ ο Φαραω τους Ἑβραιους εις πληθυν
αμετρητον εκτεινομενους ορων· κακουργοτατα δε κολαζειν επιχειρων την εν γε δη
τουτωι φοραν και επιδοσιν, «Ἐπεστησεν αυτοις, φησιν, επιστατας των εργων, ινα
κακωσωσιν αυτους εν τοις εργοις.» Περιτρεπεται δε αυτοις προς το εναντιον η
σκεψις. Ἡ γαρ επενηνεγμενη κακωσις προφασις αυτοις της εις πληθυν επιδοσεως ην,
Θεου το χρημα οικονομουντος, και ταις εκεινου ραιδιουργιαις την οικειαν ωσπερ
αντεξαγοντος χαριν. «Καθοτι γαρ αυτους εταπεινουν, φησι, τοσουτωι πλειους
εγινοντο και ισχυον.» Ἐπιφερει μεν γαρ τας θλιψεις ο Σατανας, τους οδοντας
επιτριζων τοις αγιοις, και ωνπερ αν ως ιδιων μετεποιειτο Θεος, τουτοις αει πως
απολεγδην επιπηδων· «Τα γαρ βρωματα αυτου εκλεκτα,» φησιν· αλλ' οι πονουντες
εν τουτοις, αυτων αμεινους εσονται πειραζομενοι· και το καρτερον εν αγωσιν
αποφαινει δη παντως ευκλεεστερους, ως τε δι' ων αν νοοιτο λυπειν και κακουν, δια
τουτων μαλιστα και ουχ εκων, ονησειεν αν, και δι' ων αιρησειν υπειληφεν,
ευσθενεστερους αποτελει. Ἐπειδη δε το πανουργον σοφισμα τωι Φαραω προς
αδοκητον περας εκτελευται, και δι' ων εκακου, και προσωφελων ην, οψε και μολις
αισθανεται, και μεθιστησι παραχρημα της επιβουλης τον τροπον· μεταπεμψαμενος
γαρ των Ἑβραιων τας μαιας, «Ὅταν μαιουσθε τας Ἑβραιας, φησιν, και ωσι προς το
τικτειν, εαν μεν αρσεν ηι, αποκτεινατε αυτο, εαν δε θηλυ, περιποιεισθε αυτο.»
Ἐφοβηθησαν δε αι μαιαι τον Θεον, και ουκ εποιησαν καθοτι συνεταξεν αυτοις ο
βασιλευς Αιγυπτου και εζωογονουν τα αρσενα.» Ἀπρακτουσης δε αυτωι της κατα του
γενους ανοσιοτητος, και μιαιφονου βουλης, ου γαρ ηφιει Θεος δυσσεβειν τας μαιας,
μετεισι λοιπον επι το εκφανδην αδικειν, και λεληθοτως μεν, ουκετι λυπειν ηξιου,
γυμνως δε ηδη πω; αιρειται πολεμον, και θανατον απηνη των τικτομενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

καταψηφιζεται. «Συνεταξε γαρ, φησι, Φαραω παντι τωι λαωι αυτου λεγων· Παν αρσεν
ο εαν τεχθηι τοις Ἑβραιοις, εις τον ποταμον ριψατε, και παν θηλυ, ζωογονειτε αυτο.»
Μελει γαρ αυτωι του θηλεως ουδαμως, αφιλοπολεμον γαρ χρημα γυνη, και ουκ
αστειον εις συνεσιν· λυπει δε κατ' αμφω το αρσεν, ως σοφον τε και μαχιμωτατον.
Ουκουν ηδιστον γε και καταθυμιον κομιδη τωι μιαιφονωι δρακοντι, φημι δη τωι
Σαταναι, ψυχης φρονημα γυναικοπρεπες, εκτεθηλυμμενον τε και αναλκι· και προς γε
τουτωι νοσουν το εις σοφιαν ανεπιτηδειον, εχθρον δε και κατεστυγημενον το
προθυμον εις ανδρειαν, και μαλακισμου μεν αμεινον, δειλιας δε καθυπερτερουν, και
το αγαν εμφρονεστατον. ∆ια τοι τουτο, ζωογονει μεν το θηλυ, και εξιστησι πως την
επ' αυτωι μιαιφονον βουλην τε και σκεψιν. Ευηθες γαρ οιμαι το μαχεσθαι ζητειν τοις
αυτοθεν υπεστρωμενοις, οικοθεν τε νοσουσι το υπεζευχθαι φιλειν, καταπνιγει δε
ωσπερ το αρσεν ταις των πειρασμων περιστασεσιν ενιεις. Τουτο μοι δοκει και ο θειος
∆αβιδ
68.309 αναμελωιδειν και λεγειν· «Ει μη οτι Κυριος ην εν ημιν εν τωι
επαναστηναι ανθρωπους εφ' ημας, αρα ζωντας αν κατεπιον ημας· εν τωι οργισθηναι
τον θυμον αυτων εφ' ημας, αρα το υδωρ αν κατεποντισεν ημας· χειμαῤρον διηλθεν η
ψυχη ημων.» {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη της επιβουλης τον τροπον. Πρωτον
μεν γαρ αυτους αγριοις κατηικιζετο πονοις, το μη εις πληθυν ιεναι πολλην,
κακουργοτατα σοφιζομενος, δι' ων ηξιου κακουν· και λαθραιον ην ετι το αδικημα,
και ου λιαν εμφανης ο του τυραννου σκοπος, αντεφερετο δε καθαπερ εφην αρτιως, η
του κατοικτειροντος χαρις. Ταπεινουμενοι δε, μαλλον εις αυξησιν ιεσαν, αλκης τε
και αριθμου. Ειτα δια μεσου τας μαιας ταις Ἑβραιων γυναιξιν, εξοπλιζειν ηθελεν.
Ἀλλ' ουδε τουτο κρατειν ηφιει Θεος. Ἐπιβουλης δε λοιπον, ως εν τριτωι τε και
τελευταιωι τροπωι παντι τωι ιδιωι προστεταχε λαωι καταπνιγειν το αρσεν, το
λεληθοτως πλεονεκτειν ουκετι παραιτουμενος. Ουκουν τοις ανδριζομενοις, πολεμει
μεν αορατως ο Σατανας, συντιθησι δε τα της επιβουλης, ως εν γε τροπωι τριπλωι· και
απαρχεται μεν της μαχης δια κακουργων σκεμματων, την εις αρετην επιδοσιν
αποκωλυων του νου· εντρυχεσθαι γαρ αδοκητοις παρασκευαζει πονοις και σκληροις
αγωσιν ομιλειν. Ἀδικειν δε ισχυσας δια τουτων ουδεν, επαμυνοντος του Θεου, τους
κατα πιστιν ημιν ιδιους και ταυτοεθνεις παροτρυνει πολλακις, και καταθηγειν
επιχειρει προς απεχθειαν τε και μαχην. Και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος· «Κινδυνοις
εν ψευδαδελφοις, κινδυνοις εκ γενους.» Ει δε δη γενοιτο και τουτου διαμαρτειν, τον
θειον αυτοις ενιεντος φοβον του των αγιων προεστηκοτος, καθα και τα παλαι ταις
μαιαις· αναφανδον εγειρει λοιπον τους σφετερους υπασπιστας, εις αγριοτητα και
μιαιφονιαν. Ἀνθεξομεθα δε και ουτως της εις ευτολμιαν αγαπης, και της εις
ανδρειαν σπουδης, ουκ ηγνοηκοτες, οτι το απηχθημενον παρ' εκεινωι, Θεωι τιμιον.
Τεθειται γαρ εν λογωι και φειδους αξιοι, το ανωτερω μαλακισμου. {ΠΑΛΛ.} Πειθομαι.
Παρον δε οιμαι και τουτο παλιν, και εξ αυτης ημιν της αγιας καταθεασθαι Γραφης.
Ἀπορησις γαρ εννοιων, ουτι που. {ΚΥΡ.} Ουκουν Θεου διδοντος λεγομεν, ως εν τοις
επικλην Ἀριθμοις, Μωσαικον δε τουτο βιβλιον· «Και ελαλησε, φησι, Κυριος προς
Μωσην, εν τηι ερημωι Σινα, εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, εν μιαι του μηνος του
δευτερου ετους, εξελθοντων αυτων εκ γης Αιγυπτου, λεγων· Λαβετε αρχην πασης
συγγενειας υιων Ἰσραηλ, και κατα συγγενειας αυτων, και κατ' οικους πατριων
αυτων, κατα αριθμον εξ ονοματος αυτων, κατα κεφαλην αυτων· πας αρσην απο
εικοσαετους και επανω, πας ο εκπορευομενος εν δυναμει
68.312 Ἰσραηλ,
επισκεψασθε αυτους εν δυναμει αυτων, συ και Ἀαρων επισκεψασθε αυτους.» Ὅτι
μεν ουν το αρσεν και μαχιμωτατον, και εις ηβην αναβεβηκος, τουτεστιν, εις ευεξιαν
την πνευματικην και εις μετρον ηλικιας του πληρωματος του Χριστου, εν απογραφηι
τηι θειαι, και εν βιβλιωι τετακται Θεου, σαφες αν γενοιτο και δια τουτων ευ μαλα·
αριθμειται γαρ ουχ ετερου του χαριν, καθαπερ εγᾦμαι, το αρσεν εν εικοστωι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ετι γεγονος ενιαυτωι, η ωστε δυνασθαι νοειν και ημας αυτους, ως αποβλητον μεν και
αδοκιμον το αναλκι τε και ατελες εις συνεσιν, α δη προσειναι φαμεν τοις ετι μεν
νεοις κομιδη, και ουπω προς ηβης ηκουσι μετρον, ο περ ο θειος οιδε τε και οριζει
νομος, τουτεστι το ετος το εικοστον· τιμιον δε και εν αριθμωι και εγνωσμενον παρα
Θεωι, κατα τε πληθυν, και γενη και κεφαλας, και ονομαστι, το εν ακμαις τε και
αρσεν. Ἀνδριζομενοις γαρ ουτω, και εις τουτο προηκουσι διανοιας μετρον, τοις
αγιοις αποστολοις ειρηται δια Χριστου, ποτε μεν, οτι, «Μη χαιρετε οτι τα δαιμονια
υποτασσεται υμιν, χαιρετε δε μαλλον οτι τα ονοματα υμων γεγραπται εν τοις
ουρανοις·» ποτε δε παλιν· «Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ αυτων
ου πεσειται επι την γην, ανευ του πατρος μου του εν ουρανοις; Ὑμων δε και αι
τριχες της κεφαλης ηριθμημεναι εισιν.» Το ακριβες οιμαι που της επ' αυτοις
φροντιδος, του αυτας ειπειν απαριθμεισθαι τας τριχας καταδηλουντος ευ μαλα.
Ουκουν εν βιβλιωι Θεου το εν ακμαις τε και αρσεν. Ἐπραττετο δε τα της απογραφης,
δια τε Μωσεως και Ἀαρων, ινα δι' αμφοιν τον ενα νοωμεν Χριστον, ως εν Μωσηι,
νομοθετην, ως εν Ἀαρων, αρχιερεα. Γεγονε γαρ εφ' ημας νομοθετης τε αμα, και
οσιος και ακακος αρχιερευς, και δια της αυτου μεσιτειας, των ανδριζομενων και
εκπρεπεστερων εις αρετην, εν θειαις βιβλοις απογραφη. Προσεφωνει δε τουτοις και
σοφος Ἰωαννης λεγων· «Γραφω υμιν, νεανισκοι, οτι ισχυροι εστε, και νενικηκατε
τον πονηρον.» Ουκουν ειεν αν ουτοι, περι ων εφαμεν αρτιως· οτι «Παν αρσεν απο
εικοσαετους και επανω, πας ο εκπορευομενος εν δυναμει Ἰσραηλ·» ους οτι ποιειται
δια φειδους, και φροντιδος αξιοι, φιλαρετος ων ο δημιουργος, κατιδοις, ω Παλλαδιε,
και δια των εφεξης γεγραμμενων. Ἔφη γαρ παλιν τοις αμφι Μωσεα και Ἀαρων,
δηλον δε οτι Θεος, «Και μεθ' υμων εσονται εκαστος κατα φυλην εκαστου αρχοντος,
κατ' οικους πατριων εσονται, και ταυτα τα ονοματα των ανδρων, οιτινες
παραστησονται μεθ' υμων.» Φυλη γαρ εκαστη τον ευκλεεστερον και μαχιμωτατον
εφιστησιν ηγεμονα, και προασπιστην, και βουλης εξαρχοντα, και των πρακτεων
εισηγητην, ων αν ειεν εις τυπον, οι τοις απολεκτοις και εν βιβλωι ζωης κειμενοις,
εφεστηκοτες αγγελοι. Γεγραπται γαρ περι παντος δικαιου· «Παρεμβαλει αγγελος
Κυριου κυκλωι των φοβουμενων αυτον, και ρυσεται αυτους.» Ὅτι δε αγγελικαις
επικουριαις διασεσωσμεθα κατα βουλησιν Θεου, πανταχοθεν αν γενοιτο σαφες, και
68.313 περιττον οιμαι συλλεγειν εις το παρον, τας δειξεις· καιτοι τοις εθελουσι μετον
και λιαν ευκολως ειπερ ελοιντο τουτο δραιν. {ΠΑΛΛ.} Ουκουν ως εν τυπωι τωι κατα
Μωσεα και Ἀαρων δια Χριστου γενοιτ' αν των ανδριζομενων η απογραφη. {ΚΥΡ.}
Ουτω φημι· αποφερει γαρ ημας εις τον επι τωιδε λογον, ουκ απιθανον εχον την
υποψιαν το παρα τωι μακαριωι ∆ανιηλ. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Τεθεαται μεν
γαρ, ως εν ηλικιαι τηι πρεσβυτικηι τον Πατερα, λευκηι μεν πολιαι κατεστεμμενον,
ενδυμασι δε τοις εν ειδει χιονος εκπρεπη, εφη δε οτι «Και βιβλοι ηνευχθησαν, και
κριτηριον εκαθισε, και ειδον. Και ιδου μετα των νεφελων του ουρανου ως Υιος
ανθρωπου ερχομενος, και εως του Παλαιου των ημερων εφθασε, και ενωπιον αυτου
προσηνεχθη· και αυτωι εδοθη η αρχη, και η τιμη και η βασιλεια.» Ὅτε γαρ εν ειδει τωι
καθ' ημας γεγονεν ο Μονογενης, τοτε και βιβλους ηνεωιξεν ο Πατηρ, και ανηκε μεν
του κρινεσθαι τους ενοχους αμαρτιαις· εφηκε δε τοις ανδριζομενοις το εγγραφεσθαι
τε και εναριθμεισθαι λοιπον τοις ανω χοροις, και εν μνημηι κεισθαι Θεου. Ἀκουω δε
ψαλλοντος του μακαριου ∆αβιδ περι των εις Χριστον πεπαρωινηκοτων·
«Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων, και μετα δικαιων ου γραφητωσαν.»
Πεπτωκασι μεν γαρ εξ ασθενους λογισμου και της εις Χριστον πολιτειας εξ
ανανδριας ημαρτηκοτες, οι χρηστωι τε και φιλανθρωπωι νευματι του Θεου και
Πατρος εκτετιμημενοι· κεκληνται μεν γαρ εις τους γαμους, μαλακως δε και
παρειμενως τοις αγιοις δειπνοκλητορσιν απεκριναντο, λεγοντες· ο μεν, οτι αγρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

ηγορασα· ο δε, οτι γυναικα εγημα, και ου δυναμαι ελθειν. Ἀκουεις λεγοντων
πανταχη, οτι Ου δυναμαι· νους γαρ ο ανθρωπινος εις φιληδονιαν κοσμικην
απονενευκως, αδρανης τε εστι και αναλκις εις το εργαζεσθαι τα του Θεου· εσται δε
ουτος και της ουρανιου και θειας αμετοχος εορτης. {ΠΑΛΛ.} Μονον ουν αρα το
ηβηκος και ανδρειον, και εμφρον ηδη πως, εν απογραφηι Θεου, και εν βιβλωι ζωντων,
το δε μη τοιουτον απαν, αδοκιμον η πως; {ΚΥΡ.} Ἀκριβη και εγηγερμενον ενιεις τον
νουν τοις Γεγραμμενοις, εισηι τοι το αληθες. Ἀπογραφεται γαρ ουχι το εν ηβηι μονον,
και εν ετει τωι εικοστωι γεγονος, προστετακται δε οτι, παν αρσεν. Ἢ ουκ εννοεις α
λεγω; {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν, ει μεν της εν Χριστωι νοουμενης ανδριας, και
ο των επιτηδειων εις το δυνασθαι κατορθουν ευ μαλα την αρετην περιεργαζοιτο
τροπος, ιδιαν εξουσι την απογραφην, οι προς τουτο δοξης ελασαντες, ως ανδρειοι τε
ηδη και μαχιμωτατοι, και
68.316 μειρακιωδη φρονησιν υπερβεβηκοτες, ουχι
εκαστωι των καθ' ημας αρμοσειεν αν, ω εταιρε, τοπος τις ιδιος τε και πρεπων
απογραφης και δοξης, τηι των δρωμενων λαμπροτητι συμμετρουμενος; {ΠΑΛΛ.}
Φημι. {ΚΥΡ.} Ου γαρ εν γε τοις αγιοις αποστολοις ο μη κατ' αυτους εσται ποθεν·
πολλου γε και δει. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ουδ' αυ εκεινο φαμεν, ως τοις αγαν
εκλελαμπρυσμενοις εκ πολυειδους αρετης, και βιου κατορθωσιν την εννομωτατην
επησκηκοσιν, ο μη τοιουτος συντεταξεται, κληρονομησει δε οτι, κατα το ιδιον
μετρον, ουκ ασυμφανες. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ουκουν, καθο πεπιστευκαμεν
εις τον των ολων Σωτηρα και Λυτρωτην, και δια του βαπτισματος την εξ ουρανου
και ανωθεν ισχυν πεπλουτηκαμεν· ενεδυσαμεθα γαρ την εξ υψους δυναμιν τωι αγιωι·
κατεσφραγισμενοι Πνευματι, τεθειμεθα και ημεις ως εν αρσενων ταξει τε και λογωι,
και κατελογισθημεν εν βιβλωι Θεου. Πλην εστι τις κανθαδε διαφορα. Πρωτοι γαρ
ωσπερ εν απογραφηι, και αγχου Θεου μαλλον οι ιερωτεροι τε και αγιωτεροι. Μια μεν
η πιστις η εις Χριστον· πλην, ουχ απαντες οι πεπιστευκοτες εν ομοιωι και ισωι τροπωι
τε εισι και βιωι, αλλ' οι μεν, ουτως· οι δε ουτως, κατα την του μακαριου Παυλου
φωνην. Ουκουν, οι μεν βιου σεμνοτητι προυχοντες, αγιωτεροι δε δια τουτο, πρωτην
εχουσι την ταξιν εν απογραφηι τηι θειαι, και εν μνημηι Θεου· οι δε το μειον εχοντες, εν
αγιασμωι, δια το μειον εν αρετηι, δευτεροι που παντως και εν απογραφαις. {ΠΑΛΛ.}
Και πως αν γενοιτο και τουτο σαφες; {ΚΥΡ.} Ἀπο γε των Γεγραμμενων. Ἔστι γαρ
ημιν ου προαλης ο λογος· μετα γαρ τοι την επαριθμησιν ην επι τοις αῤρεσι τε και
ακμαιοτατοις εποιησατο, τροπον ημιν ετερον απογραφης διετυπου παλιν ο των
ολων Θεος. Ἔχει δε ουτως· «Ἐλαλησε Κυριος προς Μωσην εν τηι ερημωι Σιναι λεγων·
Ἐπισκεψαι τους υιους Λευι κατ' οικους πατριων αυτων, κατα συγγενειας αυτων,
κατα δημους. Παν αρσενικον απο μηνιαιου και επανω επισκεψηι αυτους. Και
επεσκεψατο αυτους ο Μωσης και Ἀαρων δια φωνης Κυριου, ον τροπον συνεταξεν
αυτοις Κυριος.» Γενομενης δε ουτω της απογραφης κατα δημους, και κατ' οικους
πατριων, ολον ευθυς τον εκλογισμον επιφερει, λεγων· «Πασα η επισκεψις των υιων
Λευι, ους επεσκεψατο Μωσης και Ἀαρων δια φωνης Κυριου κατα δημους αυτων,
παν αρσενικον απο μηνιαιου και επανω, δυω και εικοσι χιλιαδες.» Ἐπισυναπτει δε
παραχρημα, και φησι· «Και ειπε Κυριος προς Μωσην, λεγων· 68.317 Ἐπισκεψαι παν
πρωτοτοκον αρσεν των υιων Ἰσραηλ απο μηνιαιου και επανω, και λαβε τον αριθμον
αυτων εξ ονοματος, και ληψηι τους Λευιτας εμοι, εγω Κυριος, αντι παντων των
πρωτοτοκων των υιων Ἰσραηλ, και τα κτηνη των Λευιτων αντι παντων των
πρωτοτοκων εν τοις κτηνεσι των υιων Ἰσραηλ. Και επεσκεψατο Μωσης, ον τροπον
ενετειλατο Κυριος αυτωι και εγενετο παντα τα πρωτοτοκα τα αρσενικα κατα αριθμον
εξ ονοματος απο μηνιαιου και επανω, εκ της επισκεψεως αυτων, δυο και εικοσι
χιλιαδες, τρεις και εβδομηκοντα και διακοσιοι. Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην,
λεγων· Λαβε τους Λευιτας αντι παντων των πρωτοτοκων των υιων Ἰσραηλ, και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

κτηνη των Λευιτων αντι των κτηνων αυτων, και εσονται εμοι οι Λευιται· εγω
Κυριος· και τα λυτρα τριων και εβδομηκοντα και διακοσιων οι πλεοναζοντες παρα
τους Λευιτας απο των πρωτοτοκων των υιων Ἰσραηλ· και ληψηι πεντε σικλους κατα
κεφαλας κατα το διδραχμα το αγιον· ληψηι εικοσιν οβολους του σικλου, και δωσεις
το αργυριον Ἀαρων και τοις υιοις αυτου, λυτρα των πλεοναζοντων εν αυτοις.» Ὡς
βαθυ το χρημα και δυσεφικτον, ω Παλλαδιε, το προσβαλειν δυνασθαι, φημι δη τοις
ωδε διεσταλμενοις, λεπτως τε και ακριβως. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις· καθιει δ' ουν ομως
τον νουν εις βασανον, Χριστωι τωι παντος αγαθου δοτηρι πισυνος. {ΚΥΡ.} Συνες δη,
οτι εν απογραφηι τηι πρωτηι, παν μεν ην αρσεν, και εικοσαετες το ζητουμενον,
τουτεστι το εμφρον τε και ανδρειον, και εν ακμαις του δυνασθαι κατορθουν, α αν
βουλοιτο Θεος. Ἐχετω δε αλις ημιν ο περι τουδε λογος. Πεποιηται γαρ, ως εγωιμαι
λιαν αποχρωντως εχων. Ἔν γε ταυταινι ταιν δυαιν απογραφαιν, απαν μεν αρσεν το
εκ φυλης Λευι, ταις θειαις τε και ιεραις ενταττεται ψηφοις. Ἀπο γε της ετερας
πληθυος, ουκετι παν αρσεν απλως, αλλα το πρωτοτοκον, απο μηνιαιου δε συμπαν
και επανω το αριθμουμενον. Και η μεν των Λευιτικων βρεφων απαριθμησις, δυο και
εικοσι χιλιαδες· η δε των πρωτοτοκων δυο και εικοσι χιλιαδες και τρεις και
διακοσιοι και εβδομηκοντα. Ειτα θεσπιζει Θεος, αντι των πρωτοτοκων τους Λευιτας
ανατιθεσθαι δειν. Ἐπειδη δε υπερτερουν ητοι πλεοναζοι αριθμωι το δημοτικον
ευρισκεται, διακοσιαις εβδομηκοντα και τρισι κεφαλαις, δεδικαιωκεν ο νομοθετης,
προσκομιζεσθαι δειν υπερ αυτων τα λυτρα τηι φυληι τηι Λευιτικηι, ως αν και υπερ
αυτων ποιοιντο τας λειτουργιας, και αναφεροιεν τας λατρειας, μισθον ωσπερ τινα
την απερισπαστου προσεδρειας τουτονι κομιζομενος παρ' αυτων. Ἢ ουκ εν τουτοις
φης την των προκειμενων περινοιαν; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν εκεινο ερω· και
μοι παλιν ο λογος ουκ απο σκοπου βαδιειται, κατα γε το εικος και ουκ απιθανως
εχον· ητε μεν γαρ ανδριας τε ομου και φρονησεως της εν Χριστωι νοουμενης
αναμνησις ην, και ως εν τυπωι ζητησις, απεγραφετο το αρσεν, ουκ 68.320 αφανη την
του σωματος ηλικιαν εχον. Ἐπειδη δε προς τουτοις εχρην και την ως εν πιστει τε και
αγαπηι τηι εις Χριστον γενομενην απογραφην ευ μαλα κατασημαινεσθαι,
συμπεπλεγμενης διαφορας, ην ως εν γε τοις πιστευουσιν εστιν ιδειν. Οι μεν γαρ,
ομου τωι παραδεχεσθαι την πιστιν, και το εν εργοις ιερον, και την υπο Θεωι δουλειαν
επιτηδευουσιν· οι δε ουχ ολοκληρον ποιουνται την αφιερωσιν, μεμερισμενοι προς τα
εν κοσμωι· ταυτηι τοι δικαιως ο νομοθετης προτιμασθαι θατερου κελευει το ιερον, ως
εν τυπωι νοουμενον γενει τωι Λευιτικωι· και τον πρωτον εχειν εν απογραφηι,
προστεταχε τοπον. Πρωτου δη ουν δια τουτο μνημονευει του Λευτικου, επεται δε
αυτωι και παρεζευκται πως, το αρσεν τε και το πρωτοτοκον. Ἐκτετιμηται γαρ παρα
Θεωι λιαν, το ως εν ανδρειαι τηι πνευματικηι και εν συμμορφιαι νοουμενον, τηι κατα
Χριστον, ος εστι πρωτοτοκος. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος επιστελλει τισι των
οκλαζοντων περι την πιστιν, και εις εννοιας ψυχρας εκτεθηλυμμενων· «Τεκνια μου,
ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν.» ∆εκτος ουν αρα και εν βιβλωι
Θεου πας, ο ως εν μορφωσει τηι κατα Χριστον πρωτοτοκος, αρσην τε και
εμφρονεστατος. Ἐπιτηρει δε οτι καθαπερ εφην αρτιως, απο μεν των ετεροφυλων, ου
παν αρσεν απλως εναριθμιον, αλλα μονον το πρωτοτοκον· ου γαρ τοι πας ανθρωπος
εν πιστει διαπρεπης, και εν συμμορφιαι τηι κατα Χριστον, πολλοι γαρ οι μη
πιστευσαντες, αναγραπτον δε και εν αριθμωι μονον εστι το πρωτοτοκον, δια τον εν
ημιν πρωτοτοκον, και εν πολλοις αδελφοις. Ἅπαν δε αρσεν απλως και αδιακριτως
εν γε τοις Λευιτικοις εν απογραφηι και εν εκλογισμοις· Θεωι γαρ οικειον ολοκληρως
το αγιον. Μηνιαια δε και επανω τα απογραφομενα· και τις η προφασις; Ὅτι των
πεπιστευκοτων η εν Χριστωι νηπιοτης, ουκ αποβλητος παρα Θεωι, συμβολος δε ωσπερ
της απλοτητος της εν Χριστωι, και πνευματικης νηπιοτητος, το της ηλικιας κομιδη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

βραχυ. Ὥσπερ γαρ ελεγομεν ως εν τοις μαχιμωτατοις, καλως τε και αμωμητως
γεγενησθαι την απογραφην απο εικοσαετους και επανω, ουτω φαμεν, οτι της εν
Χριστωι νηπιοτητος, σημειον αν γενοιτο σαφες, ο εκ μηνιαιου καιρος. Τοιουτονι δε
και ο Παυλος φησιν· «Ἀδελφοι, μη παιδια γινεσθε ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι
νηπιαζετε· ταις δε φρεσιν, τελειοι γινεσθε.» {ΠΑΛΛ.} Οιησομεθα δη ουν, ως
συμμεθεξομεν τοις αγιοις, ωνπερ αν αυτοι, ταις γε δη σφων αυτων κατορθωσειαν αν
κεφαλαις, ανδριζομενοι τε και ευδοκιμειν οτι μαλιστα διεσπουδακοτες. {ΚΥΡ.} Πανυ
μεν ουν, ειπερ εισιν αληθως, αυτοι μεν θειων αναμεστοι χαρισματων, πονοις και
ιδρωσιν ελοντες το δωρον, και δια μυριων οσων αγωνων ελασαντες· αναπιμπλασι δε
και ημας των σφισι δεδωρημενων εξ αγαπης Θεου. Και γουν ο θεσπεσιος 68.321
Παυλος προσεφωνει τισι των πεπιστευκοτων· «Ἐπιποθω γαρ ιδειν υμας ινα τι
μεταδω υμιν χαρισμα πνευματικον.» Ἢ γαρ, ουχι ξενιον ουρανιον, χαρισμα τε
πνευματικον ειναι φης, την αμωμητον τε και απλανη περι Θεου γνωσιν, και την εφ'
απασι τοις αριστοις ειδησιν ακριβη; {ΠΑΛΛ.} Ναι. Ειπερ εστι το χρημα ζωοποιον.
Τοιγαρτοι σαφως διειδεναι τις μεν ο φυσει τε και αληθως των ολων δημιουργος, και
Θεος, ποια δε ζωη, η αριστη τριβος, εις μακραιωνα τε και ατελευτητον αποκομιζει
ζωην. {ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης. Ταυτα τοι διδασκων ημας και αυτος ο Χριστος, τοις αγιοις
αποστολοις διεκελευετο, λεγων· «∆ωρεαν ελαβετε, δωρεαν δοτε.» Ειη δ' αν και
ετερως ουκ ακερδης τοις αλλοις η των αγιων λαμπροτης· εν γαρ ταις εκεινων
ευδοκιμησεσιν, αφανιζεται που τα ημων ηττηματα, και ταις των ευκλεεστερων
προσεσχηκως ευψυχιαις, ο φιλαρετος ημων Θεος, τοις ασθενεστεροις ανιησι τα
εγκληματα. Και γουν οι εξ Ἰσραηλ ακαθεκτως απονενευκοτες εις παρακοην, και των
φαυλων ουδεν εωντες ανεπιτηδευτον, παρωτρυναν αναγκαιως τον νομοθετην εφ'
εαυτοις· επειδη δε δικας ηδη των τετολμημενων πραττειν ηθελε τους αγριως ουτω
λελυπηκοτας, προσεκομιζε μεν τας ικετηριας ο προφητης Ἱερεμιας. Τι δε προς τουτο
Θεος; «Περιδραμετε, φησιν, εν ταις οδοις Ἱερου-σαλημ, και ιδετε και γνωτε, και
ζητησατε εν ταις πλατειαις αυτης, εαν ευρητε ανδρα ει εστι ποιων κριμα, και ζητων
πιστιν, και ιλεως εσομαι αυτοις, λεγει Κυριος.» Ἀνησειν δε και Σοδομοις την δια
πυρος εφη δικην, ει πεντε τινες ειεν εν αυτοις οσιοι και αγαθοι. Ουκουν η των αγιων
λαμπροτης, και τοις αγαν αμαρτωλοις, εσθ' οτε, το μη κολαζεσθαι δειν παραχρημα
προξενει, τον θειον ωσπερ εκδυσωπουσα θυμον και ανασειραζουσα την οργην· τοις
δε την πιστιν γνησιως εισδεδεγμενοις, ευψυχιας γε μην εις τουτο ιεναι μη
δυναμενοις, ως πονοις ελειν δυνασθαι, το, και θειων αυτους εμπιπλασθαι
χαρισματων, μονονουχι συμμεριζονται τας ευδοκιμησεις, παιδαγωγουντες, ως ενι,
και προς παν οτιουν αποφεροντες των αρεσκοντων Θεωι, και των ιδιων αυτους
ανδραγαθηματων αποφαινοντες κοινωνους· και α μολις αυτοι δια πλειστων οσων
ευρισκουσι πονων, ταυτα ταις ετερων ενιεντες ψυχαις. Ὅτι γαρ συμμεθεξομεν τοις
αγιοις και της ενουσης αυτοις λαμπροτητος, και των ανδραγαθηματων εσομεθα
κοινωνοι, εξ ημεροτητος και φιλανθρωπιας, τα ημων ηττηματα τοις εκεινων
κατορθωμασιν, οιονει συμφυροντος τε και ανακιρνωντος Θεου, και το ενδεες τωι
τελειοτερωι συνειροντος, ιν' ειη δεκτον· σαφες αν γενοιτο και δια τουτου παλιν.
{ΠΑΛΛ.} Ποιου δη τινος φης; {ΚΥΡ.} Μωαβιται και Μαδιηναιοι, εθνη μεν ηστην
ανοσια τε και βαρβαρα, κατενεμοντο δε της επαγγελιας
68.324 την γην, ην
κληρονομιζειν εμελλον οι υιοι Ἰσραηλ. Ἐπειδη δε αγχου τε λοιπον και γειτων ο
πολεμος ην ηδη πως, ως αυτικα δη μαλα απολουμενοι, και ταις του Ἰσραηλ
δυναμεσιν αντεξαγειν ουχ οιοι τε, προσεπειρωντο μεν, μαγων τεχνηι, και τοις παρα
σφισιν ανοσιοις επιτηδευμασι, προσαποσειεσθαι τους εχθρους. Ἐπειδη δε παντα
δρωντες, ηδικουν ουδεν, Θεου προασπιζοντος, και τον ψευδομαντιν Βαλααμ εις το
ευλογειν περιτρεποντος, και τοι προς το επαρασθαι δειν μεμισθαρνηκοτα ως εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

αποριαις ηδη γενομενοι ταις εσχαταις, ελογιζοντο κατα σφας αυτους, μη αν ετερως
ισχυσειν αδικησαι τον Ἰσραηλ, ει μη Θεωι τωι προεστηκοτι προσκρουσειαν, και
γυμνοι της ανωθεν επικουριας της προς αυτους, ειπερ ελοιντο, συγκροτοιεν μαχην.
Ειδοτες δ' οτι θερμον τε και προαλες εις γε το θηλυ το αρσεν, και ταις εις τουτο
μυσαρωταταις ηδοναις ουκ ασφαλης η νεοτης, γυναια καθιεσαν εξωραισμενα, προς
ομιλιαν ουκ ευπρεπη τοις εξ Ἰσραηλ, ων ταις ωραις ετοιμοτατα συνηρπαζετο παν
οσον ην ευπετες εις το νοσειν τα σαρκος, παρεκομιζετο τε κατα βραχυ της εις Θεον
λατρειας, ταις εκεινων επομενοι γνωμαις. Συνηῤρωστουν τε τηι πορνειαι την
αποστασιν. Γεγραπται γαρ· «Και ετελεσθη ο λαος τωι Βεελφεγωρ.» Αυτο δε τουτι και
δια φωνης προφητων εφη Θεος· «Και ο λαος ο συνιων συνεπλεκετο μετα πορνης.»
Ἠγανακτει μεν ουν και μαλιστα εικοτως επι τουτοις ο νομοθετης, και ην το χρημα
τοις εξ Ἰσραηλ ουκ αζημιον. Ἐν αφορητοις γαρ ησαν ευθυς δια τουτο συμφοραις,
αδελφου και γειτονος δαπανωμενων χειρι των πεπορνευκοτων. Αιρεισθαι δε προς
Μαδιηναιους ευθυς διετυπου πολεμον λεγων προς τον ιεροφαντην Μωσεα Θεος·
«Ἐκδικει την εκδικησιν των υιων Ἰσραηλ εκ των Μαδιανιτων, και εσχατον
προσθησηι προς τον λαον σου. Και ελαλησε Μωσης προς τον λαον, λεγων·
Ἐξοπλισατε τους ανδρας εξ υμων, και παραταξασθε εναντι Κυριου επι Μαδιαμ,
αποδουναι εκδικησιν τωι Κυριωι τηι Μαδιαμ, χιλιους εκ φυλης, και χιλιους εκ φυλης,
εκ πασων φυλων υιων Ἰσραηλ, αποστειλατε παραταξασθαι. Και εξηριθμησαν εκ των
χιλιαδων Ἰσραηλ χιλιους εκ φυλης δωδεκα χιλιαδας ενωπλισμενους εις παραταξιν,
και απεστειλεν αυτους Μωσης χιλιους εκ φυλης, και χιλιους εκ φυλης, συν δυναμει
αυτων· και τον Φινεες υιον Ἐλεαζαρ υιου Ἀαρων του ιερεως, και τα σκευη τα αγια,
και αι σαλπιγγες των σημασιων εν ταις χερσιν αυτων, και παρεταξαντο επι Μαδιαμ,
καθα ενετειλατο Κυριος τωι Μωσει, και απεκτειναν παν αρσενικον, και τους βασιλεις
Μαδιαμ, απεκτειναν αμα τοις τραυματιαις αυτων· και τον Νευειν, και τον Ῥοκον,
και τον Σουρ, και τον Ουρ, και τον Ῥοβοκ, πεντε βασιλεις Μαδιαμ, και τον Βαλααμ
υιον Βεωρ, απεκτειναν εν ρομφαιαι συν τοις τραυματιαις αυτων· και προενομευσαν
τας γυναικας Μαδιαμ, και την αποσκευην αυτων, και τα κτηνη αυτων, και παντα τα
εγκτητα αυτων, και την δυναμιν αυτων προενομευσαν, και πασας τας πολεις 68.325
αυτων τας εν ταις κατοικιαις αυτων, και τας επαυλεις αυτων ενεπρησαν εν πυρι, και
ελαβον πασαν την προνομην αυτων· και παντα τα σκυλα αυτων απο ανθρωπου εως
κτηνους, και ηγαγον προς Μωσην και προς Ἐλεαζαρ τον ιερεα, και προς παντας τους
υιους Ἰσ-ραηλ την αιχμαλωσιαν και τα σκυλα και την προνομην εις την παρεμβολην
εις Ἀραβωθ Μωαβ, η εστιν επι του Ἰορδανου κατα Ἱεριχω. Και εξηλθε Μωσης και
Ἐλεα20ζαρ ο ιερευς20, και παντες οι αρχοντες της συναγωγης εις συναντησιν αυτοις
εξω της παρεμβολης, και ωργισθη Μωσης επι τοις επισκοποις της δυναμεως
χιλιαρχοις και εκατονταρχοις τοις ερχομενοις εκ της παραταξεως του πολεμου· και
ειπεν αυτοις Μωσης· Ἵνα τι εζωγρησατε παν θηλυ; αυται γαρ ησαν τοις υιοις Ἰσραηλ
κατα το ρημα Βαλααμ, του αποστατησαι και υπεριδειν το ρημα Κυριου, ενεκεν
Φογωρ· και εγενετο η πληγη εν τηι συναγωγηι Κυριου· νυν αποκτεινατε παν
αρσενικον, εν πασηι απαρτιαι, και πασαν γυναικα, ητις εγνω κοιτην αρσενος,
αποκτεινατε· και πασαν την απαρτιαν των γυναικων, ητις ουκ οιδε κοιτην αρσενος,
ζωγρησατε αυτας.» Ταυτα Θεου κεχρησμωιδηκοτος, απολεκτοι νεανιαι προς την του
πολεμου συνεκομιζοντο χρειαν· και απο πασης συνεῤρει φυλης, το οτι μαλιστα
τληπαθες και δοκιμωτατον, ινα το αφ' εκαστης ευδοκιμουν, αυχημα γενηται του
παντος, και η του μερους λαμπροτης εις ολον ιοι το πληρωμα, κατα γε το υπο
Παυλου σοφως ειρημενον· «Ειτε γαρ πασχει εν μελος, συμπασχει παντα τα μελη· ειτε
δοξαζεται εν μελος, συγχαιρει παντα τα μελη. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως διανοηι. {ΚΥΡ.}
Κατεστρατευετο τοινυν των Μαδιηναιων η των απολεκτων αλκιμωτατη πληθυς,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

συνοντος αυτοις Φινεες τε του ιερεως, και των αγιων σκευων, και μην και
σαλπιγγων, των καλουμενων σημασιων. Και γαρ εστιν αει συνοπλος τε και
συμπαραστατης τοις ανδριζομενοις ο Χριστος, ο μεγας ημων αρχιερευς· συναθλουσι
δε και αγγελοι, καθαπερ εν σκευεσι τοις αγιοις υποδηλουμενοι. Σκευη γαρ αγια και
λειτουργικα, τα εν ουρανωι λογικα πνευματα· τετακται γαρ παρα Θεου προς
επικουριαν ημων. Παρεισι δε ουδεν ηττον και αι σαλπιγγες των σημασιων, τουτεστι
των θεηγορων οι λογοι, το τινα χρη τροπον κατανδριζεσθαι των εχθρων, ητοι των
εν ημιν οντων παθων, ευ μαλα κατασημαινοντες. Ουκουν υποτυπωσις Χριστου μεν,
ο ιερευς, τουτεστιν, ο Φινεες, αγγελων δε, σκευη τα αγια· των δε τον θειον ημιν
διακεκραγοτων λογον, αι σαλπιγγες των σημασιων. Ουτω γαρ αμογητι περιεσομεθα
των ανθεστηκοτων εν Χριστωι, λεγοντες το εν Ψαλμοις ᾀδομενον· «Ἐν σοι τους
εχθρους ημων κερατιουμεν, και εν τωι ονοματι σου εξουδενωσομεν τους
επανισταμενους ημιν.» Ὃ δη και πεπραχασιν οι εξ Ἰσραηλ· πασαν γαρ των
Μαδιηναιων πολιν τε και χωραν καταδηιωσαντες, παρεκομιζοντο προς Ἐλεαζαρ τον
ιερεα, και προς πασαν την συναγωγην υιων Ἰσραηλ την αιχμαλωσιαν· ιερα γαρ
ωσπερ αναθηματα τωι Χριστωι τωι παντων 68.328 αρχιερει, και ουκ ασυμφανη τοις
λαοις τα των αγιων κατορθωματα, κατα γε το· «Ου γαρ εστι κρυπτον, ο ου μη
φανερωθησεται, ουδε αποκρυφον, ο ου μη γνωσθηι, και εις φανερον ελθηι.» Ἄγεται
τοινυν εν οψει του ιερεως, και παντος του λαου, τα εκ της αιχμαλωσιας, τυπικως δε
και οικονομικως. Πλην, επετιμα Μωσης τοις νενικηκοσιν ως ου κατα λογον τον
ακριβη και αδιαβλητον παντελως, το πραγμα συντεθεικοσιν· ου γαρ εδει, φησι,
ζωγρησαι το αρσεν, ουδ' αν αυ θηλυ το εμπειρογαμον. Και πιθανος μεν της ιστοριας
ο λογος· εδει γαρ, εδει της οσον ουδεπω μελλουσης υπο αυτοις εσεσθαι γης,
αποκειρεσθαι το αρσεν, ως ηξον μετα βραχυ προς ηβην τε και αλκην, και πολεμιον
εσομενον τωι λαωι· συναναιρεισθαι δε και το θηλυ, σκανδαλου παραιτιον γεγονος,
και ει σεσωστο, ταχα που παλιν εσομενον· οσον δε ηκον εις θεωριαν την
πνευματικην, εκεινο οιμαι που κατιδοι τις αν εν γε δη τουτοις ημιν αστειως
υποδηλουμενον. {ΠΑΛΛ.} Ὁποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Ουκ ακαταιτιατοι μεμενηκασιν οι
απολεκτοι των φυλων, και τοι την νικην αραμενοι· δι' ου σημαινεται, και μαλα
σαφως, ως το εισαπαν αμωμητον, ουδ' αν αυτοις τοις ανδριζομενοις υπαρξηι ποτε.
Και αυτο γαρ ημων το ορθως ειργασθαι δοκουν, μομφης και αιτιας αμοιρησειεν αν
ουτι που, περιεργαζομενου τε και βασανιζοντος Θεου. Τοιγαρτοι και γεγραπται·
«Ἐαν ανομιας παρατηρησηις, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται;» Και παλιν· «Ἐκ των
κρυφιων μου καθαρισον με, και απο αλλοτριων φεισαι του δουλου σου· εαν μη μου
κατακυριευσωσι, τοτε αμωμος εσομαι.» Ἔνεστι δη ουν εσθ' οτε και εν ταις των
απολεκτων ανδρειαις, μομφην οσιαν ιδειν, ην η του νομοθετου γνωσις καθοραι,
παρατρεχει δε ημας· συνιεμεν γαρ ουτι που, κατα το· «Παραπτωματα τις συνησει;»
Και Ἡσαΐας δε που φησιν, οτι πασα ημων η δικαιοσυνη, ως ρακος αποκαθημενης. ∆ια
τοι το εις αγαν αστειως και αμωμητως, μη αν εχειν δυνασθαι ποτε. Παυλος δε ο
σοφωτατος, «Ουδεν γαρ εμαυτωι συνοιδα» γεγραφως, «Ἀλλ' ουκ εν τουτωι
δεδικαιωμαι, φησιν· ο δε ανακρινων με, Κυριος εστιν.» Ἡ δε μεμψις η παρα Μωσεως
ου προς απαντας απλως, αλλα προς μονους επραττετο τους της δυναμεως
επισκοπους, και προς χιλιαρχους και εκατονταρχους· «∆υνατοι γαρ, δυνατως
ετασθησονται,» και κατ' αυτων μαλιστα το ακριβες του νομου· «Ὧ γαρ πολυ
παρεθεντο, φησι, πολυ ζητησουσιν απ' αυτου.» Τοιγαρτοι και γεγραφε, του Σωτηρος
ο μαθητης· «Μη πολλοι διδασκαλοι γινεσθε, αδελφοι μου, ειδοτες οτι μειζον κριμα
ληψομεθα.» Φερεται τοινυν επι τους επισκοπους και των ταγματων προεστηκοτας η
κατα παντων αιτιασις. Ἀει γαρ που ταις νηψεσι των καθηγουμενων ευδοκιμει το
υπηκοον. Τοιγαρτοι και γεγραπται τοις υπο χειρα λαοις· «Πειθεσθε τοις ηγουμενοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

υμων και υπεικετε· αυτοι γαρ αγρυ 68.329 πνουσιν υπερ των ψυχων υμων, ως λογον
αποδωσοντες.» Μετα δε την των γυναικων τε και παιδιων αναιρεσιν, αναπονιπτους
ουκ εαι τους πολεμιστας ο θεσπεσιος Μωσης εναυλιζεσθαι τηι παρεμβοληι,
προαποκαθαιρεσθαι δε δειν επιταττει, λεγων· «Και υμεις παρεμβαλειτε εξω της
παρεμβολης επτα ημερας· πας ο ανελων και ο απτομενος του τετρωμενου
αγνισθησεται τηι ημεραι τριτηι, και τηι ημεραι τηι εβδομηι υμεις και η αιχμαλωσια υμων,
και παν περιβλημα, και παν σκευος δερματινον, και πασαν εργασιαν εξ αιγειας, και
παν σκευος ξυλινον αφαγνιεισθε.» Ὁραις οτι και το αριστον τε και ευδοκιμον εν ημιν
των απολεκτων γενος ουκ αμωμητον παντελως· «Καθαρος γαρ ουδεις απο ρυπου,»
και ει σφοδρα τις ειη των ευδοκιμειν ειωθοτων· τετηρηται γαρ το τελειως αγιον εις
αιωνα τον μελλοντα. Ἔξω τοιγαρουν καθιζει της παρεμβολης τους νενικηκοτας, και
αφαγνιζεσθαι δειν αυτους εν ημεραι φησι τηι τριτηι και τηι εβδομηι. Της μεν ημερας της
τριτης η τον τριτον ημιν σημαινουσης τον καιρον, καθ' ον η δια Χριστου γεγονε
καθαρσις μετα χρονον τον κατα Μωσεα, και καθ' ον ο των αγιων προφητων
ανεδειχθη χορος, ητοι τον της αναστασεως, καθ' ον ανεβιω Χριστος, προσηλωσας
τωι τιμιωι σταυρωι το καθ' ημων χειρογραφον, και λυτικον αμαρτιας το δι' ημας
υπομεινας παθος. Της γε μην εβδομης τον επι τηι συντελειαι του παροντος αιωνος
καιρον αναπειθουσης νοειν, καθ' ον ολοτροπως το της αμαρτιας αχθος
αποσεισαμενοι, και εις ληξιν ιοντες αγιασμου, συνεσομεθα τωι Χριστωι, καθαραν και
ηγνισμενην, και εν μακαριοτητι τηι κατα Χριστον τριβοντες ζωην. {ΠΑΛΛ.} Ευ εχει,
κατα γε το εμοι δοκουν. {ΚΥΡ.} Θαυμασαις δ' αν και προς τουτοις ετι το εφεξης
μυστηριον· διαδεχεται γαρ ευθυς την Μωσεως λαλιαν Ἐλεαζαρ ο ιερευς, και φησι
προς τους ανδρας της δυναμεως τους ερχομενους εκ της παραταξεως του πολεμου·
«Τουτο το δικαιωμα του νομου ον συνεταξε Κυριος τωι Μωσηι, πλην του χρυσιου και
του αργυριου, και χαλκου, και σιδηρου, και μολιβδου, και κασσιτερου, παν πραγμα ο
διελευσεται εν πυρι και καθαρισθησεται, αλλ' η τωι υδατι του αγνισμου
αγνισθησεται· και παντα οσα μη διαπορευσεται δια πυρος, διελευσεται δι' υδατος· και
πλυνειτε τα ιματια υμων τηι ημεραι τηι εβδομηι, και καθαρισθησεσθε, και μετα ταυτα
εισελευσεσθε εις την παρεμβολην.» Ἐπιτηρησον οτι Μωσης μεν προτερος τοις
νενικηκοσι τον του διασμηχεσθαι κατεδηλου καιρον, ουκετι δε και τον τροπον.
Προανακηρυττει γαρ ο νομος της δια Χριστου καθαρσεως τον καιρον· δευτερος δε
και μετα Μωσεα προσπεφωνηκεν ο ιερευς, τουτεστιν, ο Ἐλεαζαρ. ∆ιαταττει μεν γαρ
μετα Μωσεα Χριστος, και τον καιρον μεν ουκετι του καθαρισμου τοις ανδριζομενοις
καταδηλοι· αυτος γαρ ην ο καιρος· τον δε τροπον εισηγειται, και αυτο πως ηδη
λοιπον εν οψει τιθησι 68.332 το μυστηριον, τον ακριβη του νομου διερμηνευων
σκοπον. Προστεταχε γαρ οσα μεν ην εν τοις σκευεσι την πυρος ακμην διηκειν, οια τε
παρενεχθηναι δια πυρος· τα δε οσα μεν ευσθενειαν ουκ εχοντα φυσικην, σαθρα δε
και ετοιμοτερα πως εις το παθειν δυνασθαι τον εισαπαν αφανισμον, εσθητα δε
λεγων, και το εκ δερματων και ξυλων δι' υδατος φερεσθαι, ως εν σκευεσιν ημας
χρυσοις τε και αργυροις και εν τοις ετεροις αινιγματωδως υποφαινων, οις η δια
Χριστου γεγονε καθαρσις ως εν πυρι τε και υδατι. Βεβαπτισμεθα γαρ εν Πνευματι
αγιωι και πυρι. Ουκουν το διακομιζεσθαι δια πυρος τε και υδατος τα εκ της
αιχμαλωσιας συνειλεγμενα, την ημων αρτιως υποδηλοι καθαρσιν, ους οντας ποτε
πλουτον ωσπερ τινα διαβολικον εαυτωι περιεποιησατο Χριστος, εισελθων εις την
οικιαν του ισχυρου, και τα σκευη αυτου διαρπασας, και δησας τον ισχυρον.
Εισελευσεσθαι δε τοτε μολις εις την παρεμβολην τους νενικηκοτας ο Ἐλεαζαρ φησιν,
οταν αποπλυνειαν τηι ημεραι τηι εβδομηι τα ιματια, και ουτως εσεσθαι καθαρους. Ἡ
γαρ τελεια καθαρσις, και ρυπου παντος αποθεσις, εν εσχατοις εσται της συντελειας
καιροις, καθαπερ εφην αρτιως, αναιρουμενης εισαπαν της αμαρτιας, και εις το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

ανωθεν τε και πρεσβυτατον καλλος της ανθρωπου φυσεως αναφερομενης. «Ἔσται
γαρ τοτε,» φησιν, «οδος καθαρα, και οδος αγια κληθησεται. Και ου μη παρελθηι
εκεινηι ουδεις ακαθαρτος, αλλα πορευσονται εν αυτηι λελυτρωμενοι δια Κυριου.»
Οιμαι μεν ουν εγωγε της σαφηνειας τον λογον ουκ εξω φερεσθαι του σκοπου. Πλην,
ει ελοιτο τις το και ετερως χρηναι νοειν, εκεινο φαμεν, το εκαστου των
νενικηκοτων σκευος, ειτε χρυσουν ειη τυχον, ειτε αργυρουν, ειτε και εκ χαλκου, και
εξ ετερας υλης πεποιημενον, δια πυρος ιεναι προστεταχεν· ως γαρ ο μακαριος γραφει
Παυλος, «Ἑκαστου το εργον οποιον εστι, το πυρ δοκιμασει.» Προστεταχε δε και δι'
υδατος ερχεσθαι τινα· δοκιμαζεσθαι γαρ ουχ ετερως ο της ψαλμωιδιας ημιν
υπαινιττεται λογος, τας των αγιων ψυχας, πλην οτι κατα τοιουσδε τινας τροπους.
Και γουν ο ∆αβιδ εψαλλεν, οτι «Ἐδοκιμασας ημας, ω Θεος, επυρωσας ημας, ως
πυρουται το αργυριον· διηλθομεν δια πυρος και υδατος, και εξηγαγες ημας εις
αναψυχην. {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ', ω γενναιε, φαιεν αν ισως ημιν οι φιλομαθεστεροι· Το μεν
γαρ οπως τοις Μαδιηναιοις παρεταξαντο ποτε και νενικηκασιν οι εξειλεγμενοι, τινα
τε τροπον τον εκ του πολεμου διεσμηξαντο μολυσμον, διαρκως ημιν ο λογος
εκδεδειχε· καιρος δε ηδη πληροφορειν, ει και μετοχοι κατα το αληθες της των
ανδριζομενων ευτολμιας εσομεθα, και συμμεθεξομεν αυτοις των κατορθωματων,
καιτοι το εισαπαν ισοστατουν ουκ εχοντες εν αρετηι, μειονεκτουμενοι δε πως της
εκεινων ευψυχιας. Ταυτι γαρ ημιν ο σος υπισχνειται λογος. {ΚΥΡ.} Και μην αγχου τε
εστι και γειτων ευθυς ο επι τωιδε νομος, εναργεστατην ευ μαλα την αποδειξιν εχων,
και ουκ αναντη την προσβολην· «Και ελαλησε Κυριος,» φησι, «προς Μωσην, λεγων·
Λαβε 68.333 το κεφαλαιον των σκυλων της αιχμαλωσιας απο ανθρωπου εως
κτηνους, συ και Ἐλεαζαρ ο ιερευς, και οι αρχοντες των πατριων της συναγωγης, και
διελειτε τα σκυλα ανα μεσον των πολεμιστων των εκπεπορευμενων εις παραταξιν,
και ανα μεσον πασης της συναγωγης, και αφελειτε το τελος Κυριωι, παρα των
ανθρωπων των πολεμιστων των εκπορευομενων εις την παραταξιν, μιαν ψυχην απο
πεντακοσιων. Ἀπο των ανθρωπων και απο των κτηνων, και απο των βοων και απο
των προβατων, και απο των ονων και απο του ημισους αυτων ληψεσθε· και δωσεις
Ἐλεαζαρ τωι ιερει τας απαρχας Κυριου, και απο του ημισους του των υιων Ἰσραηλ
ληψηι ενα απο των πεντηκοντα, απο των ανθρωπων, και απο των βοων, και απο των
προβατων, και απο των ονων, και απο παντων των κτηνων, και δωσεις αυτα τοις
Λευΐταις τοις φυλασσουσι τας φυλακας εν τηι σκηνηι Κυριου. Και εποιησε Μωσης και
Ἐλεαζαρ ο ιερευς, καθα συνεταξε Κυριος τωι Μωσηι.» ∆ιεπεραινετο γαρ ευθυς το
θειον χρησμυδημα, λεπτης τε και ακριβους γενομενης της απαριθμησεως των
σκυλων, και της εν ημισει διανομης, και αποδοθεντων των αφαιρεματων, ητοι των
απαρχων Κυριωι, τωι ιερει τωι Ἐλεαζαρ, φημι, και τοις εκ φυλης Λευι· αρα σοι ληθης
αμεινων ο νους, και εις οπερ εφαμεν εν αρχαις αναθειν ευσθενης; {ΠΑΛΛ.} Το ποιον;
{ΚΥΡ.} Ου γαρ δη χιλιους τους αφ' εκαστης φυλης εις την του πολεμου
συγκεκομισθαι χρειαν ο ιερος εφη λογος; {ΠΑΛΛ.} Ἔφη γαρ ουν. {ΚΥΡ.} Την δε γε του
μερους λαμπροτητα και ευδοκιμησιν εις ολον ηξειν το πληρωμα, σαφως τε και
εναργως ελεγομεν, ημεροτητος τε και φιλανθρωπιας Θεου και τουτο εφ' ημιν ευ
μαλα διοικουμενης, ιν' ωσπερ ενος και ευοσμοτατου θυμιαματος, εκ διαφορων
ειδων πεποιημενου, μια τις η παντων ευωδια λοιπον αναφερηται τωι Θεωι, και τωι
λιαν ευδοκιμωτατωι συγκαταλαμπρυνοιτο πως το μη ουτως ευδοκιμουν. {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθες. Ταυτι γαρ ημιν ο λογος εκβασανιζειν ηθελε. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν
απημφιεσμενως ταυτα τοις εξ Ἰσραηλ νομοθετουντα Θεον· οι μεν γαρ απολεκτοι
χιλιοι κατα φυλην κατεστρατευοντο των Μαδιηναιων· και το νικαιν, οιμαι που,
πονωι και ιδρωτι κερδαινοντες, διενειμαντο τα εκ του πολεμου συνειλεγμενα προς
πασαν ευθυς την συναγωγην, και τοις των ανδριζομενων κατορθωμασιν η ετερα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

πληθυς κατεσεμνυνετο· «∆ιελειτε γαρ,» φησι, «τα σκυλα, συ και Ἐλεαζαρ ο ιερευς,
και οι αρχοντες των πατριων της συναγωγης· και διελειτε τα σκυλα αναμεσον των
πολεμιστων των εκπορευομενων εις την παραταξιν, και ανα μεσον της συναγωγης.»
Ὅτι γαρ συνευδοκιμησει τοις αγαν εξειλεγμενοις και περιφανεστεροις το βραχυ τι
καταδεες, και κατοπιν ιον της εκεινων μεγαλοφυΐας, υπεσημαινετο πως και ο
θεσπεσιος Παυλος. Ἀπαριθμησαμενος γαρ των αρχαιοτερων αγιων τους δια πιστεως
ευδοκιμηκοτας και οις η δοξα 68.336 περιφανης, απο γε της εις Θεον ακριβους
ευσεβειας «Κατα πιστιν,» φησιν, «απεθανον ουτοι παντες, και ουκ εκομισαντο τας
επαγγελιας, του Θεου περι ημων κρειττον τι προβλεψαμενου, ινα μη χωρις ημων
τελειωθωσιν.» Ἐπιστελλει δε και ετεροις· «Ἤδη τετελειωμενοι εστε· χωρις ημων
εβασιλευσατε, και ωφελον γε εβασιλευσατε, ινα και ημεις υμιν συμβασιλευσωμεν.»
Ὁραις οπως συντελειωθησονται τοις εν τελει, και οι ταξιν εχοντες την καταδεα, και
συνευλογουνται τοις εξειλεγμενοις οι μη κατ' αυτους ευσθενεις; Ψαλλει δε που και ο
θεσπεσιος ∆αβιδ· «Ευλογημενοι υμεις τωι Κυριωι, τωι ποιησαντι τον ουρανον και την
γην· ευλογησε Κυριος τον οικον Ἀαρων· ευλογησε Κυριος τον οικον Ἰσραηλ·
ευλογησε Κυριος τους φοβουμενους αυτον, τους μικρους μετα των μεγαλων.»
Συνευλογουνται τοις μεγαλοις οι καλουμενοι μικροι, εν ρωμηι μεν επαυχειν ουκ
εχοντες ισηι, και ταις εις το χρηναι τληπαθειν ηττωμενοι προθυμιαις, ζηλωι δε ταχα
και πιστει παρισουμενοι, και ταις κατα δυναμιν ευσθενειαις Χριστον ευφραινοντες.
Και τυπος αν ειεν Μωσης τε και Ἐλεαζαρ ενος του αρχιερεως τε και νομοθετου
Χριστου, διανεμοντος τωι λαωι τα σκυλα, συμπαρεστηκοτων αγγελων αγιων, ων και
τυπος ειεν αν οι αρχοντες των πατριων της συναγωγης. Ἢ ουκ ειναι φης πολλους
επι γης των αγιων αγγελων, παρα Θεου τεταγμενους, εις γε το δειν τοις
πεπιστευκοσιν επικουρειν, και οιονει καθηγεισθαι λαων; {ΠΑΛΛ.} Φημι· πως γαρ ου;
{ΚΥΡ.} Ἥξειν απ' ουρανου προσδοκαται Χριστος μετα των αγιων αγγελων, και
καθιειται μεν επι θρονου δοξης αυτου, διανεμειται δε εκαστωι τα αυτωι πρεποντα
γερα, και αναλογως τοις κατορθωμασι τας τιμας· τοιγαρτοι και ο σοφος ημιν Ἡσαΐας
περι Χριστου φησι· «∆ια τουτο αυτος κυριευσει πολλων, και των ισχυρων μεριει
σκυλα, ανθ' ων παρεδοθη εις θανατον η ψυχη αυτου, και εν τοις ανομοις ελογισθη.»
Ἐν Χριστωι τοιγαρουν η των αγαθων διανεμησις, ως εν Μωσηι τε και Ἐλεαζαρ
εκτυπουμενων. Νομοθετης γαρ εν ταυτωι και αρχιερευς ο Χριστος. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα
εφης. {ΚΥΡ.} Τις δε δη και αυτος ο του διανειμασθαι τροπος, αρ' ουχι θαυμαζειν
αξιον; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. Ἐν ισηι γαρ μοιραι τετιμηται τωι μαχιμωι το ηρεμουν.
{ΚΥΡ.} Ουκ ιση μεν ουν, πολλου γε και δει, καν ει την του παντος ημισειαν εχηι το
μαχιμον, την δε ετεραν ημισειαν η πασα συναγωγη· συμπας μεν γαρ των εξ Ἰσραηλ ο
αριθμος εις εξακοσιας χιλιαδας ην, και πεντακοσιους πεντηκοντα προς τρισχιλιους,
ανα μερος ουσης και εξηιρημενης του καταλογου της ιερατευουσης φυλης. Πληθυς δε
ην μαχιμωτατη, χιλιοι κατα φυλην. Ἐν ισωι δη ουν διαμοιρηθεντων των σκυλων, και
την του παντος ημισειαν εκατερας λαχουσης πληθυος, εν πολλωι πλειονι τοις
ελαττοσιν, αι τιμαι, και ουχι τοις πλειοσι και υπερκειμενοις εν 68.337 αριθμωι.
Ουκουν ητις ποτε εστιν η παντι τωι λαωι δοθησομενη δοξα κατα καιρους, και της
ουρανιου δωρεας το μετρον, ταυτης η ακριβης οιονει πως ημισεια τοις εξειλεγμενοις
απονεμηθησεται, και της θειας επισκεψεως αξιους οντας εαυτους αποφαινουσι· της
δε ετερας ημισειας τωι παντι πληθει δοθησομενης, καιτοι πλεονεκτουντι τοσουτον εν
αριθμωι· «Πολλοι γαρ εισι κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι» ..... βαθυς γαρ ο λογος.
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι. Ει γαρ και μετοχοι της των αγιων εσομεθα δοξης, αλλ' ουν εν
μειοσιν η κατ' αυτους· τουτι γαρ ημιν ο λογος ο σος ουκ αμυδρως υπαινιττεται.
{ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης. Θεα δε δη προς τουτοις ετερον, δι' ου μαλιστα των
ανδριζομενων την εις Θεον παῤρησιαν ευκολον ιδειν. {ΠΑΛΛ.} Το τι δε φης; {ΚΥΡ.}
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

Τας μεν γαρ δυοκαιδεκα χιλιαδας των πολεμιστων, απο της του παντος ημισειας της
εκνεμηθεισης αυτοις προσκομιζειν προστεταχε τωι αρχιερει μιαν κεφαλην απο
πεντακοσιων, εν τε τοις ανθρωποις και εν τοις κτηνεσι· και τουτο ην αυτοις τωι
Κυριωι το τελος. Πληθυν γε μην την ετεραν, μιαν ψυχην απο πεντηκοντα, τηι ιεραι
φυληι καταθεσθαι δειν εδικαιωσε Κυριος. Ἀνατυπουντος δε παλιν ημιν του Ἐλεαζαρ
εφ' εαυτωι, τον ενα τε και μονον αληθως αρχιερεα, τουτεστι Χριστον, εξαιρετως και
αληθως και οιονει πως αυτωι κατα προσωπον ιδικως, ανακεισεται των εξειλεγμενων
η δωροφορια· αυτωι γαρ προσαγουσι, μεσολαβουντος ουδενος· ο δη και εδρων οι
μακαριοι μαθηται, δρωσι δε ετι και νυν οι λαων ηγουμενοι, τους επι τωι θειωι
κηρυγματι πονους ιδικον αναθημα ποιουμενοι τωι Χριστωι· η δε ετερα των
ευδοκιμουντων πληθυς ποιειται μεν τας δωροφοριας εις δοξαν Χριστου, πλην δια
μεσον, κειμενων αγιων, ως εν γε τηι ιεραι φυληι νοουμενων· ειρηται γαρ· «Γενος
εκλεκτον, βασιλειον ιερατευμα.» Ουκουν δια μεσων αγιων η εις Θεον αιδως και το
σεβας αυτων, καρποφορουντων μεν, ου μην ανηκουσαν ιδικως τωι προσωπωι
Χριστου ποιουμενων την δωροφοριαν. Ὁποιον τι κατορθουν εσπουδαζον οι τας
καλουμενας λογιας συμφεροντες, και διακονιας πεμποντες τοις αγιοις εν
Ἱερουσαλημ, η και δι' ηστινοσουν ετερας θεραπειας ανακτωμενοι τους ανακειμενους
Θεωι. Ἰδικον ουν αναθημα τωι Θεωι, των εκπρεπεστερων τα δωρα· δια μεσων δ' ωσπερ
αγιων, και ως εν δευτεραι ταξει, και η των υποδεεστερων. Και οι μεν απο
πεντακοσιων μιαν προσαγουσι ψυχην, οι δε απο πεντηκοντα· εν ελαττοσι γαρ
οφλημασι το ευδοκιμουν, διο και μειων η προσφορα· εν πολλωι δε πλειοσι το
υποδεες, διο και εν αριθμωι πλειονι τα προσκομιζομενα παρ' αυτων, αναλογως τοις
εκαστου πταισμασι, τα υπερ αυτων προσφερεται· «Ὧ γαρ πλειον αφεθησεται,» φησι,
«πλειον αγαπησει· και ωι το ελαττον αφιεται, ελαττον αγαπησει.» ∆εκαπλασιονα
τοιγαρουν προσφερουσι 68.340 παρα τους εξειλεγμενους, οι μη κατ' αυτους, ουχ ως
ευλαβεστεροι και ζωντες επιεικεστερον, αλλ' ως πολλωι πλειοσιν ενεχομενοι
πταισμασι, και πολλαπλασιονος αναγκαιας δεομενοι του καθαρισμου. Ὡς γαρ
ειρηκεν ο Σωτηρ· «Ὁ λελουμενος ου χρειαν εχει, ει μη τους ποδας νιψασθαι, αλλ'
εστι καθαρος ολος.» Σμικροτατης δε κομιδηι τοις αγιοις καθαρσεως δει· νοσει γαρ η
φυσις, το μη δυνασθαι παντελως αμοιρειν αμαρτιας. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Οι
μεν ουν απολεκτοι των φυλων τοις θειοις εικοντες νομοις, διεμοιρησαντο τα εκ του
πολεμου προς πασαν την συναγωγην, και προσαγηοχασι τα δωρα Κυριωι κατα την
του νομου συνταξιν· αναθημασι δε τοις ευπρεπεστεροις καταγεραιρουσι Θεον οι των
απολεκτων ηγουμενοι, ως και εμφανεστεραν εχοντες η κατ' αυτους την δοξαν.
Γραφει γαρ ωδε παλιν· «Και προσηλθον Μωσηι παντες οι καθεσταμενοι εις τας
χιλιαρχιας της δυναμεως, χιλιαρχοι και εκατονταρχοι, και ειπαν προς Μωσην· Οι
παιδες σου ειληφασι το κεφαλαιον των ανδρων των πολεμιστων των παρ' ημιν, και
ου διαπεφωνηκεν απ' αυτων ουδε εις, και προσενηνοχαμεν το δωρον Κυριωι, ανηρ ος
ευρε σκευος χρυσουν, και χλιδωνα, και ψελλιον, και δακτυλιον, και περιδεξιον, και
εμπλοκιον εξιλασασθαι περι ημων εναντι Κυριου. Και ελαβε Μωσης και Ἐλεαζαρ ο
ιερευς το χρυσιον παρ' αυτων παν σκευος ειργασμενον· και εγενετο παν το χρυσιον
το αφαιρεμα ο αφειλον Κυριωι εκκαιδεκα χιλιαδες και επτακοσιοι και πεντηκοντα
σικλοι παρα των χιλιαρχων και παρα των εκατονταρχων, και οι ανδρες οι
πολεμισται επρονομευσαν εκαστος αυτωι. Και ελαβε Μωσης και Ἐλεαζαρ ο ιερευς το
χρυσιον παρα των χιλιαρχων και εκατονταρχων, και εισηνεγκεν αυτα εις την
σκηνην του μαρτυριου μνημοσυνον των υιων Ἰσραηλ, εναντι Κυριου.» Ἀκουεις
οπως ακριβη μεν γενεσθαι φησι των μεμαχημενων τον εκλογισμον, ως απομειναι
μηδενα παρ' ου το δωρον ου προσκεκομισται, κατα γε το τοις θειοις νευμασι δοκουν;
Βεβουλησθαι δε και αυτοι προσκομισαι λεγουσι Κυριωι, και α μη χρηναι προσαγειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

δεδικαιωκεν αυτος, χλιδωνα και ψελλιον, και περιδεξιον, και οσαπερ εν κοσμωι
πεποιηται χρυσωι. Προστεταχε γαρ ο νομοθετης, απο των ανθρωπων και απο των
κτηνων ποιεισθαι τα δωρα· και δη προσκεκομισται κατα το θειον τε και ουρανιον
συνταγμα· εθελουσιον δε ποιουνται προσκομιδην τα εν κειμηλιοις εξαιρετα· και
νικωσι ταις φιλοτιμιαις του νομου τον ορον οι των απολεκτων ηγουμενοι. Και δη
λαβοντες Μωσης τε και Ἀαρων, εισκεκομικασι μεν εις την αγιαν σκηνην· αποθετα δε
ποιουντες μνημοσυνον εναντι Κυριου· οι γαρ τοι λαων ηγουμενοι, και εις αρχοντας
τεταγμενοι, λαμπροις και ευπρεπεστεροις αναθημασι τιμωσι Θεον, κοσμον ωσπερ
τινα προσαγοντες και ανατι 68.341 θεντες Θεωι, το πολυειδες εν αρετηι, και οιονει και
αυτο του νομου το μετρον υπερθεοντες, ευδοκιμουσι λαμπροτερον. {ΠΑΛΛ.} Οιον δη
τι φης; {ΚΥΡ.} Τοις το Ευαγγελιον καταγγελλουσιν εκ του Ευαγγελιου ζηιν διεταξατο
Χριστος, ο δη και εκ νομικης εντολης βεβαιουν εσπουδαζε γραφων ο Παυλος, ποτε
μεν, οτι «Οι εσθιοντες τας θυσιας κοινωνοι των θυσιαστηριων εισι·» ποτε δε παλιν,
ως εξ αναγκαιων παραδειγματων ακαταιτιατον παντελως απεδεικνυε, λεγων· «Τις
φυτευει αμπελωνα, και εκ του καρπου αυτου ουκ εσθιει; Ἢ τις ποιμαινει ποιμνην,
και εκ του γαλακτος της ποιμνης ουκ εσθιει; Μη κατα ανθρωπον ταυτα λαλω; Ἢ
ουχι ο νομος ταυτα λεγει; Ἐν γαρ τωι Μωσεως νομωι γεγραπται, Ου φιμωσεις βουν
αλοωντα. Μη των βοων μελει τωι Θεωι; η δι' ημας παντως λεγει; ∆ι' ημας γαρ
εγραφη, οτι επ' ελπιδι οφειλει ο αροτριων αροτριαιν, και ο αλοων επ' ελπιδι του
μετεχειν.» Ειτα τουτοις επηνεγκεν ευθυς· «Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν,
μεγα, ει ημεις υμων τα σαρκικα θερισομεν; Ει αλλοι της εξουσιας υμων μετεχουσιν,
ου μαλλον ημεις; Ἀλλ' ουκ εχρησαμεθα τηι εξουσιαι ταυτηι, αλλα παντα στεγομεν, ινα
μη εγκοπην τινα δωμεν τωι Ευαγγελιωι του Χριστου.» Ειτα παλιν επιστηριζει· «Τις
ουν μου εστιν ο μισθος; Ἵνα ευαγγελιζομενος αδαπανον θησω το Ευαγγελιον.» Ὁραις
οπως υπερ το δοκουν τωι Χριστωι και τωι παλαι νομωι, εξουσιαν εχων εκ του
Ευαγγελιου ζηιν, αδαπανον ετιθει το Ευαγγελιον, δωρον ωσπερ εκουσιον ανατιθεις
το χρημα αυτωι; Το δε δη μη χρηναι γαμειν, ουτε ο παλαιος νομος, ουτε το νεον ημιν
τεθεσπικε κηρυγμα. Και γουν ο Παυλος φησι· «Περι δε των παρθενων επιταγην
Κυριου ουκ εχω.» Ἀλλ' οι σφοδρα νεανικοι προς ευσεβειαν, κατανεκρουντες την
σαρκα, λαμπρον αναθημα προσαγουσι τωι Θεωι, την υπερ νομον εγκρατειαν, και
ωσπερ τινα κοσμον ευτεχνως ειργασμενον την εξ εργου τε και λογου συντεθειμενην
αριστην ζωην. Εισεκομισαν δε Μωσης τε και Ἀαρων εις την αγιαν σκηνην τα
προσκεκομισμενα· δεκτα γαρ Χριστωι, και πλουτος αυχημα τε λαμπρον, τα των αγιων
ανδραγαθηματα, δι' ων και μακραν, μαλλον δε ατελευτητον αποκερδαινουσι
μνημην, και της θειας επισκεψεως αξιους οντας εαυτους αποφαινουσι· το γαρ εναντι
Κυριου τεθεισθαι λεγειν τα αναθηματα, τοιουτον τι δηλοι. Μεγα δε και εξαιρετον το
ως εν οψει κεισθαι Θεου· τιμαι γαρ υπερφυως, ους και εφοραιν αξιοι. {ΠΑΛΛ.} Ἐκ
πολλων μεν ημιν, ως εοικε, σημαινει λεγων, το αναπειθεσθαι και φρονειν, ως το τοι
χρηναι καρποφορειν πρεπει αν ουχ ετεροις μαλλον, η τοις αγαν ανδριζομενοις και
ειωθοσιν ευδοκιμειν. 68.344 {ΚΥΡ.} Ευγε, ω Παλλαδιε, διανοηι γαρ ορθως. Ἔχει δε
ωδε το χρημα τηι φυσει, και μαρτυρησει το γραμμα το ιερον. Ἐπειδη γαρ τοις υιοις
Ἰσραηλ αυλιζομε-νοις ετι κατα την ερημον την αγιαν σκηνην εγειρειν εβουλετο ο
Θεος, εις εικονα και τυπον της εξ εθνων Ἐκκλησιας, συναγειρεσθαι δειν τα εις τουτο
χρησιμα διετυπου παλιν. Ἔφη τε ουτω προς τον ιεροφαντην Μωσεα· «Ἐαν λαβηις
τον συλλογισμον των υιων Ἰσραηλ εν τηι επισκοπηι αυτων, και δωσουσιν εκαστος
λυτρα της ψυχης αυτου Κυριωι, και ουκ εσται εν αυτοις πτωσις εν τηι επισκοπηι
αυτων· και τουτο εστιν ο δωσουσιν, οσοι εαν πορευωνται την επισκεψιν, το ημισυ
του διδραχμου, ο εστι κατα διδραχμον το αγιον, εικοσιν οβολοι το διδραχμον, το
ημισυ του διδραχμου εισφορα τωι Κυριωι. Πας ο παραπορευομενος εις την επισκεψιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

απο εικοσαετους και επανω δωσουσι την εισφοραν τωι Κυριωι. Ὁ πλουτων ου
προσθησει, και ο πενομενος ουκ ελαττονησει απο του ημισους του διδραχμου, επι το
διδοναι την εισφοραν τωι Κυριωι· εξιλασασθαι περι των ψυχων υμων· και ληψηι το
αργυριον της εισφορας παρα των υιων Ἰσραηλ, και δωσεις αυτοις εις κατεργον της
σκηνης του μαρτυριου, και εσται τοις υιοις Ἰσραηλ μνημοσυνον εναντιον Κυριου
εξιλασασθαι περι των ψυχων υμων.» Ἰδου δη παλιν ακριβη τον εκλογισμον
διαπεραινεσθαι δειν ο νομοθετης φησι· συνενεγκειν δε προστεταχε τα δωρα Κυριωι,
το ημισυ του διδραχμου. Τινες δ' αν ειεν οι προσκομιζειν οφειλοντες, διοριζει
σαφως· ου γαρ δη γυναιοις τουτο δραιν, ουτε μην τοις ετι νηπιοις εφηκε Θεος·
αποδοκιμαζων, οιμαι που, το αναλκι τε και μαλθακον, και το ατελες εις συνεσιν·
εγκαταγραφων δε ωσπερ τοις οφειλουσι καρποφορειν τον ηβηκοτα ηδη και
σφριγωντα νεανιαν, και παραπορευομενον εις την επισκεψιν, οις και ετος οριζει το
εικοστον. Μονοι γαρ αξιοι του χρηναι προσαγειν τα δωρα Κυριωι, κατα τον νομον, οι
μειρακιωδη φρονησιν και θηλυφρονα νουν αναθρωσκοντες, και εις ανδρος ηδη
τελουντες μετρον, ηλικιας εχοντες πληρωμα της εν Χριστωι νοουμενης και
πνευματικης. Ουτοι παραπορευονται εις την επισκεψιν, τουτεστιν, αξιους εαυτους
αποφαινουσι του και εν οψει γενεσθαι Θεου, κατα το εν Ψαλμοις υμνουμενον·
«Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους.» Ὑπερ σωτηριας δε της των προσαγοντων τα
λυτρα, και εις τα κατεργα της αγιας σκηνης, και εις μνημοσυνον εναντι Κυριου·
συνιστησι γαρ εκκλησιας, και εις κοσμον χρησιμα της αγιας σκηνης, τα των αγιων
ανδραγαθηματα, μετα του και την της ψυχης σωτηριαν ευ μαλα συγκατορθουν, και
ατελευτητωι δοξηι στεφανουν τους ανδριζομενους. Ἢ ουκ αληθης ο λογος ειναι σοι
δοκει; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Το μεν ουν λυτρον, ητοι το διδραχμον,
δασμολογεισθαι δειν κεχρησμυδηκε Θεος, και ην των ανδριζομενων εν τουτωι τα
τελη. Οι δε των φυλων ηγουμενοι, προστιθεντες τοις εκ νομου προστεταγμενοις,
68.345 τα ετι μειζω και αξιολογωτερα προσεκομιζον τινα των παρα σφισι τα
εξαιρετα. Γεγραπται γαρ, οτι «Και οι αρχοντες ηνεγκαν τους λιθους της σμαραγδου,
και τους λιθους της συμπληρωσεως, εις την επωμιδα, και το λογιον, και τας
συνθεσεις, και το ελαιον της χρισεως, και την συνθεσιν του θυμιαματος.» Ἆρ' ουν
ουχι τοις οπισω βραχυ ταυτι συγγενη; Ἡ μεν γαρ των μαχιμων πληθυς τα της
αιχμαλωσιας προσεκομιζεν τωι Θεωι, κατα την δοθεισαν εντολην, απο ανθρωπου εως
κτηνους· οι δε χιλιαρχοι τε και εκατονταρχοι προσεθεσαν τουτοις χλιδωνα και
ψελλιον, και εμπλοκιον, και δακτυλιον, και παν σκευος χρυσουν ειργασμενον, α και
εις αυτην την αγιαν ετιθει σκηνην Ἐλεαζαρ ο ιερευς. Ἐν δε γε τουτοις η μεν πασα
των ηβηκοτων πληθυς ετελει το διδραχμον, προσαγουσι δε παλιν οι αρχοντες λιθους
εκλεκτους, εις την επωμιδα, και το λογιον, απερ εις κοσμον συνετελει του
προυχοντος εν ιερωσυνηι. Προσαγουσι γαρ εαυτους, εις κοσμον Χριστωι, καθαπερ
τινας λιθους τιμιους, οι λαων ηγουμενοι. Τοιγαρτοι και ο προφητης τους αγιους
ημιν αποστολους καταδηλων, «Λιθοι, φησιν, αγιοι κυλιονται επι της γης·» οποιος τις
ην ο θεσπεσιος Παυλος, ο απο Ἱερουσαλημ και εως του Ἰλλυρικου περιθεων δια το
κηρυγμα. Λιθοι τοιγαρουν οι τιμιοι και εις δοξαν Χριστου, των αγιων το στιφος.
Ειεν δ' αν αυτοι και το ελαιον της χρισεως, και η συνθεσις του θυμιαματος, την
Χριστου γνωσιν ευωδιαζοντες, και, ωσπερ εν ελαιωι, καταπιαινοντες ταις πανσοφοις
διδασκαλιαις και τοις δια του Πνευματος λογοις τας των μυσταγωγουμενων ψυχας.
Συνθετον δε το θυμιαμα· συντεθειται γαρ η περι Χριστου γνωσις εκ δυοιν, ηπερ εστιν
εν ταυτωι Θεος και ανθρωπος· πλην εις εξ αμφοιν, υιος και Χριστος, προς ον ειρηται
που και προς γε ημων αυτων· «Μυρον εκκενωθεν ονομα σοι.» {ΠΑΛΛ.} Ἐν επισκεψει
δη ουν τηι παρα Θεωι, το μαχιμον τε και ευρωστον, ου και ο καρπος, Ἐκκλησιων
συστασις, και τα εις δοξαν Θεου. Τουτι γαρ ημιν εμφαινει τα θεωρηματα. {ΚΥΡ.}
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

Ὀρθως εφης. Κληρος δε οτι λαμπρος και εξαιρετος, και το γε δη χρηναι παντος
αγαθου μεταλαχειν, τοις ουτως ευδοκιμειν ειωθοσιν απονεμηθησεται παρα Θεου,
πως αν η ποθεν ενδοιασειε τις; Ἢ ουκ επαΐεις αναμελωιδουντος μεν του ∆αβιδ·
«Τους πονους των καρπων σου φαγεσαι;» και μην του σοφου και ιερου γραφοντος
Παυλου· «Ὃ γαρ αν σπειρηι ανθρωπος, τουτο και θερισει;» {ΠΑΛΛ.} Ἐπυθομην.
{ΚΥΡ.} Ἀνδριειται γαρ τις ουκ αμισθι, και εστι που παντως αληθης ο λεγων· «Ου γαρ
αδικος ο Θεος, επιλαθεσθαι του κοπου υμων και της αγαπης, ης ενεδειξασθε εις το
ονομα αυτου.» Ἐπιλησεται 68.348 μεν ηκιστα γε, διανεμει δε οτι των πονων τα
γερα, τοις ανωτερω μαλακισμου, του καταβιαζοντος εις το πλημμελες,
πληροφορησει παλιν τα εν τοις Ἀριθμοις γεγραμμενα· «Και ελαλησε Κυριος προς
Μωση και Ἐλεαζαρ τον ιερεα λεγων· Λαβε την αρχην πασης συναγωγης υιων
Ἰσραηλ, απο εικοσαετους και επανω, κατ' οικους πατριων αυτων· πας ο
εκπορευομενος παραταξασθαι εν Ἰσραηλ.» Ειτα γενομενης της απαριθμησεως κατα
δημους, και κατα φυλας, επιφερει παλιν· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωση, λεγων·
Τουτοις μερισθησεται η γη κληρονομειν εξ αριθμου ονοματων· τοις πλειοσι
πλεονασεις την κληρονομιαν, και τοις ελαττοσιν ελαττωσεις την κληρονομιαν
αυτων· εκαστωι, καθως επεσκεπησαν, δοθησεται η κληρονομια αυτων, ανα μεσον
πολλων και ολιγων.» Και νομος μεν ουτος επι γε το χρηναι κληρονομειν τους το
εικοστον ηδη τριβοντας ετος. Μετα δε γε τον εκλογισμον της αγελαιου πληθυος,
επαριθμειται το γενος το Λευιτικον· «Και οι υιοι,» φησιν, «του Λευι κατα δημους
αυτων τωι Γεδσων, δημος ο Γεδσωνι, τωι Κααθ, δημος ο Κααθι, τωι Μεραρι, δημος ο
Μεραρι· ουτοι δημοι υιων Λευΐ.» Και μεταξυ γενεαλογησας Μωσεως τε περι και
Ἀαρων, επιφερει παλιν περι των υιων Λευΐ· «Και εγενηθησαν εξ επισκεψεως αυτων
τρεις και εικοσι χιλιαδες, παν αρσενικον απο μηνιαιου και επανω· ου γαρ
συνεπεσκεπησαν εν τοις υιοις Ἰσραηλ. Και αυτη η επισκεψις Μωση και Ἐλεαζαρ του
ιερεως, οι επεσκεψαντο τους υιους Ἰσραηλ εν Ἀραβωθ Μωαβ επι του Ἰορδανουκατα
Ἱεριχω. Και εν τουτοις ουκ ην ανθρωπος των επεσκεμμενων υπο Μωση και Ἀαρων,
ους επεσκεψαντο τους υιους Ἰσραηλ εν τηι ερημωι Σιναι, οτι ειπε Κυριος αυτοις·
Θανατωι αποθανουνται εν τηι ερημωι, και ου κατελειφθη εξ αυτων ουδε εις, πλην
Χαλεβ υιος Ἰεφωνη, και Ἰησους ο του Ναυη.» Και φερε αν, παλιν επιτροχαδην και
ανα μερος εκαστα διιοντες, λεγωμεν σαφεστερον τε και ευκρινεστερον. {ΠΑΛΛ.}
Φραζε δη ουν οκνησας ουδεν, ως εν γε δη τουτοις ηδυ το στενολεσχειν. {ΚΥΡ.}
Ουκουν εν ολιγοις των προκειμενων τον νουν συναγειροντες, εκεινο φαμεν· Το
ηβηκος δη παλιν, και την εμπειροπολεμον ηλικιαν απαριθμεισθαι δειν προσταττει
Θεος. Ὡς γαρ ηδη φθασαντες ειπομεν, εν γνωσει τε και απογραφηι τηι παρα Θεωι, και
εν βιβλωι ζωντων, ου το αναλκι και αδρανες, ουτε μην το ετι νηπιαζον κατα την
φρονησιν, αλλα παν οσον εστιν ευσθενες τε ηδη και ετοιμον εις παραταξιν την κατα
παθων τε και αμαρτιας, και βεβηκος εις συνεσιν, ευπρεπες τε ηδη προς το χρηναι
δραιν και δυνασθαι κατορθουν, α αν βουλοιτο Θεος· ουτοι τε την γην κατα τε τας
φυλας, και εξ ονοματος, και καθ' εκαστον ευ μαλα διεμοιρησαντο· κληρονομοι γαρ
εσονται της αγιας γης, και των εν ελπισι μεθεξουσιν αγαθων, οι περι ων ο λογος
κατα φυλας τε και κατα γενος, ως εν τωι, «Μακαριοι οι πραεις, 68.349 οτι αυτοι
κληρονομησουσι την γην· μακαριοι οι ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησονται·» και ως
εν τοις ετεροις μακαρισμοις. Κληρος γαρ ουτος εστιν ωσπερ τις ιδιος των
ηλεημενων, πραεων τε και των πτωχων εν πνευματι, και δεδιωγμενων ενεκα της
δικαιοσυνης. Πλην και καθ' ενα και εξ ονοματος της ευκλειας ο στεφανος,
αναλογως εκαστον τοις αυτου κατορθωμασι τιμωντος Θεου, και την δεουσαν τοις
ανδριζομενοις επιμετρουντος χαριν, ει και [φορτ. η και] νοοιτο τυχον, ως εν μετρωι
πλειονι, και πλουσιωτεραι διανομηι· «Μετρον γαρ,» φησι, «καλον πεπιεσμενον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

σεσαλευμενον, υπερεκχυνομενον δωσουσιν εις τον κολπον υμων·» και αυτο δη
τουτο δηλουν οιμαι που το φαναι Θεον· «Τοις πλειοσι πλεονασεις την κληρονομιαν
αυτων, και τοις ελαττοσιν ελαττωσεις την κληρονομιαν αυτων, εκαστωι, καθως
επεσκεπησαν, δοθησεται η κληρονομια αυτων.» Το γαρ ως εν αριθμωι των ονοματων
πλειονι, τυπος αν γενοιτο σαφης του υπερκειμενου και πλεοναζοντος εν αρετηι· ο
μεν γαρ ουτως, ο δε ουτως ευδοκιμει, κατα τον μακαριον Παυλον. Κληρωτη δε η γη,
κατ' εκεινο που ταχα το· «Ἐν ταις χερσι σου οι κληροι μου·» προς Θεον ειρημενον.
Θειαι γαρ ψηφωι γενησεται των εσομενων αγαθων η απλανης διανεμησις, εκαστωι το
πρεπον εις αποκληρωσιν οριζοντος τοτε του παντα ειδοτος τα καθ' ημας. Ἰδικη δε
παλιν η των Λευιτων απαριθμησις, απο μηνιαιου και επανω. Και κληρος αυτοις ου
διδοται εν μεσωι των υιων Ἰσραηλ, ουδε συνεπεσκεπησαν αυτοις. Ἁγιωτερον γαρ αει
που το ιερωτερον γενος. ∆ιο και εξηιρημενη των αλλων η απογραφη περι αυτου, και
κληρος αυτοις ου μετα των αλλων, αλλα και επισκεψις ιδικη· μερις δε αυτοις και
κληρος, αυτος ο των ολων Θεος, κατα το, «Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι
τον Θεον οψονται.» Των γαρ καλουμενων πτωχων τωι πνευματι την των ουρανων
βασιλειαν μελλοντων κληρονομειν, παρακληθησομενων δε και των ελομενων το
πενθειν, ελεηθησομενων δε και των ελεημονων· Οι καθαροι τηι καρδιαι, φησι,
μακαριοι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται, Ουτοι δ' αν ειεν οι παρα τους αλλους απαντας
ιερωτεροι τε και αγιωτεροι, και κληρος αυτοις και μερις η ακριβης θεοπτια, τουτ'
εστιν, η περι της θεοτητος γνωσις. Τουτο τοι Χριστος τοις αγιοις αποστολοις
επηγγελλετο χαριεισθαι, λεγων· «Ταυτα εν παροιμιαις λελαληκα υμιν· ερχεται ωρα,
οτε ουκετι εν παροιμιαις λαλησω υμιν, αλλα παῤρησιαι περι του Πατρος απαγγελω
υμιν.» Ἀπο μηνιαιου δε των ιερωτερων η απογραφη, καθαπερ εφην αρτιως.
Ἀναγραπτον γαρ, και εν βιβλωι Θεου, των αγιωτερων ουχι δη μονον το εν ισχυι
πνευματικηι και εν σοφιαι περιφανεστερον, αλλα και οσον εστιν εν απλοτητι τηι κατα
Χριστον, και εν κακιαι νηπιαζον. Ἀναγραπτον ουν απαν εστι το γενος το ιερωτερον,
και το σοφον τε και απλουν. Ἴδοις δ' αν, ω Παλλαδιε, τοιανδε τινα διαφοραν εν ταις
των αγιων ψυχαις, γνωμαις τε και τροποις. Προστεθεικε δε οτι ουκ ην ανθρωπος εν
τοις 68.352 επεσκεμμενοις υπο Μωση και Ἀαρων, ους επεσκεψαντο τους υιους
Ἰσραηλ εν τηι ερημωι Σιναι, οτι ειπε Κυριος αυτοις· Θανατωι αποθανουνται εν τηι
ερημωι, και ου κατελειφθη εξ αυτων ουδε εις, πλην Χαλεβ ο υιος Ἰεφονη, και Ἰησους
ο του Ναυη· παραδεικνυς εναργως, οτι μη τοις απειθησασιν η κληρονομια, και το εν
βιβλωι γεγραφθαι Θεου· πρεποι δ' αν μαλλον τοις την πιστιν εισδεδεγμενοις, δηλον
δε οτι την εν Χριστωι· περι μεν γαρ των ηπειθηκοτων το, «Ἐξαλειφθητωσαν εκ
βιβλου ζωντων, και μετα δικαιων μη γραφητωσαν,» ο θεσπεσιος εφη ∆αβιδ.
Ὑπεμφαινει δε ημιν και το θειον εν τουτοις λογιον, οτι τοις πιστευουσιν η χαρις· δια
γαρ τοι τουτο προς τωι Ἰορδανηι την απογραφην γενεσθαι φησι μυστικως ο λογος·
αναγραπτος γαρ ο βεβαπτισμενος· πλην ουχ ολοκληρως αποπεπτωκε της ελπιδος ο
Ἰσραηλ. Σεσωσται γαρ το καταλειμμα, κατα την του προφητου φωνην, ου τυπος αν
ειεν οι εκ παντων καταλελειμμενοι μονοι Χαλεβ τε και Ἰησους, συγκληρονομουντες
τε και απογραφομενοι τοις της απιστιας εγκλημασιν ουκ ενεχομενοις. Ἐπιτηρει δε
πανταχη την των αγιων απογραφην και κληροδοσιαν. Πραττεται γαρ δια τε Μωσεως
και του προυχοντος εν ιερωσυνηι, ινα, καθαπερ ηδη προειπον, τον ενα δι' αμφοιν
νοησηις Χριστον, ως αρχιερεα και νομοθετην, δι' ου πασα χαρις, και το εν ταις ανω
φερεσθαι βιβλοις, ας και ο μακαριος ∆ανιηλ τεθεασθαι φησιν εαυτον. «Βιβλοι γαρ
ηνευχθησαν,» φησιν, οτι πολλη που παντων και διαφορος η απογραφη, δια δη τοι
τουτο πολλα, και ουχ εν το βιβλιον. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως ουν αρα και σοφως ο της
Παροιμιας ημιν εφη λογος· «Πλουτου οκνηροι ενδεεις γινονται· οι δε ανδρειοι
ερειδονται πλουτωι.» {ΚΥΡ.} Ἐρειδονται γαρ ουν, και Θεον εχουσιν ευμενη και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

προεστηκοτα, και καταπιαινοντα μεν ευλογιαις ταις ανωθεν, διαφανεστατηι δε λιαν
στεφανουντα τιμηι, και διαβοητοις αυχημασι πλουσιως κατακαλλυνοντα. Ἢ ουκ
αληθευει, λεγων· «Ζω εγω, λεγει Κυριος, οτι τους δοξαζοντας με δοξασω;» {ΠΑΛΛ.}
Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀποπεραινει γε μην τα εις δοξαν Θεου πας τις ουν, οιμαι,
νεανικος, και επησκηκως ανδρειαν την πνευματικην, και αντανιστασθαι
μεμελετηκως ορατοις τε και αορατοις εχθροις, εαυτον τε και ετερους ανασωζειν
ειδως, και εν Θεωι παντα δυναμενος. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Βουλει δη ουν αυτο δη
τουτο καταθρωμεν ευ μαλα, καθαπερ εν πινακι σκιαγραφηθεν, εν τοις κατα τον
θεσπεσιον Ἀβρααμ επωφελεστατοις ημιν διηγημασιν; {ΠΑΛΛ.} Ἑλοιμην αν σφοδρα.
Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν, ως κατυκει τε και κατηυλιζετο μεν εν
Σοδομοις ο Λωτ· επειδη δε την γην 68.353 δεινος και βαρυς κατεθει πολεμος, των τε
αγχου, και των εκ της ομορου χωρας, ομου τοις ηγεισθαι λαχουσι κατα κρατος
ελοντων την πολιν, συναπεκομιζετο τοις εξαναστασιν ο Λωτ, και ομου τοις αλλοις
δορυληπτος ην· παραγενομενος δε τις των ανασεσωσμενων, «Ἀπηγγελη,» φησιν,
«Ἀβρααμ τωι περατηι, αυτος δε κατυκει προς τηι δρυι τηι Μαμβρηι, Ἀμοῤραιου του
αδελφου Ἐσχωλ, και του αδελφου Αυναν, οι ησαν συνωμοται του Ἀβραμ. Ἀκουσας
δε Ἀβραμ, οτι ηιχμαλωτευται Λωτ ο αδελφιδους αυτου, ηριθμησε τους ιδιους
οικογενεις αυτου, τριακοσιους δεκα και οκτω. Και κατεδιωξεν οπισω αυτων εως
∆αν· και επεπεσεν επ' αυτους την νυκτα αυτος, και οι παιδες αυτου. Και επαταξεν
αυτους, και κατεδιωξεν αυτους εως Χοβα, η εστιν εν αριστεραι ∆αμασκου. Και
απεστρεψε πασαν την ιππον Σοδομων, και Λωτ τον αδελφιδουν αυτου απεστρεψε,
και παντα τα υπαρχοντα αυτου, και τας γυναικας, και τον λαον. Ἐξηλθε δε βασιλευς
Σοδομων εις συναντησιν αυτου, μετα το υποστρεψαι αυτον απο της κοπης
Χοδολλογομορ, και των βασιλεων των μετα αυτου εις την κοιλαδα του Σαβη. Τουτο
ην το πεδιον των βασιλεων. Και Μελχισεδεκ βασιλευς Σαλημ εξηνεγκεν αρτους και
οινον· ην δε ιερευς του Θεου υψιστου· και ευλογησε τον Ἀβραμ, και ειπεν·
Ευλογημενος Ἀβραμ τωι Θεωι τωι υψιστωι, ος εκτισε τον ουρανον και την γην. Και
ευλογητος ο Θεος ο υψιστος, ος παρεδωκε τους εχθρους σου υποχειριους σοι. Και
εδωκεν αυτωι δεκατην μοιραν απο παντων. Ειπε δε βασιλευς Σοδομων προς Ἀβραμ·
∆ος μοι τους ανδρας, την δε ιππον λαβε σεαυτωι. Ειπε δε Ἀβραμ προς τον βασιλεα
Σοδομων· Ἐκτενω την χειρα μου προς Κυριον τον Θεον τον υψιστον, ος εκτισε τον
ουρανον και την γην, ει απο σπαρτιου εως σφυρωτηρος υποδηματος ληψομαι απο
παντων των σων, ινα μη ειπηις οτι Ἐγω επλουτισα τον Ἀβραμ, πλην ων εφαγον οι
νεανισκοι, και της μεριδος των ανδρων των συμπορευθεντων μετ' εμου, Ἐσχωλ,
Αυναν, Μαμβρη· ουτοι ληψονται μεριδα. Μετα δε τα ρηματα ταυτα εγενηθη ρημα
Κυριου προς Ἀβραμ εν οραματι της νυκτος, λεγων· Μη φοβου, Ἀβραμ, εγω
υπερασπιζω σου, ο μισθος σου πολυς εσται σφοδρα. Λεγει δε Ἀβραμ, ∆εσποτα Κυριε,
τι μοι δωσεις; εγω δε απολυομαι ατεκνος, ο δε υιος Μασεχ της οικογενους μου, ουτος
∆αμασκος Ἐλιεζερ· και ειπεν Ἀβραμ· Ἐπειδη εμοι ουκεδωκας σπερμα, ο δε οικογενης
μου κληρονομησει με. Και ευθυς φωνη Κυριου εγενετο προς αυτον, λεγουσα· Ου
κληρονομησει σε ουτος· αλλος εξελευσεται εκ σου, ουτος κληρονομησει σε. Ἐξηγαγε
δε αυτον εξω, και ειπεν αυτωι· Ἀναβλεψον δη εις τον ουρανον και αριθμησον τους
αστερας, ει δυνησηι εξαριθμησαι αυτους. Και ειπεν· Ουτως εσται το σπερμα σου.»
Ὁραις των αγιων το ετοιμον εις ευτολμιαν, και οπως εχουσι το τληπαθες εθελουσιον;
Ἅμα γαρ επυθετο κεκινδυνευκοτα τον Λωτ, κατηλεει μεν ευθυς του προσγενους την
συμφοραν, αρπασας δε τους οικογενεις, και τινας των συνωμοτων, 68.356 ουκ
οντας Ἑβραιους, εχωρει ραιδιως κατα των λελυπηκοτων, και κατεχειρουτο μεν
ευκολως, απηλλαττε δε της αιχμαλωσιας, αυτον τε τον αδελφοπαιδα Λωτ, και τους
υπο χειρα πεσοντας των κεκρατηκοτων. Ειτα λοιπον, ως νενικηκοτι την αυτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

πρεπουσαν τιμην αποσωζοντες, υπηντων εικοτως, ο τε βασιλευς Σοδομων, και
Μελχισεδεκ ο ιερευς του Θεου του υψιστου, καθα γεγραπται. Ὑπηντα δε ου ψιλως,
επεκομιζετο δε της ιερωσυνης τα συμβολα, της το τηνικαδε νενομισμενης, αρτους τε
και οινον, και κατηυλογει τον Ἀβρααμ, και γερας εδιδου φωνας ιερας. Ἠνδρισατο
τοιγαρουν και νενικηκεν Ἀβρααμ· τοιουτοι γαρ αει πως εισιν οι κατα Χριστον
ανδρειοι, και θεοφιλεστατην εις νουν εχοντες την ευτολμιαν. Προσθησω δε, ωσπερ
εις παραδειγμα και πιστιν του λογου, τους αγιους αποστολους, οι, παντα ευκολως
διαρπαζοντος του Σατανα, και μην των ανθεστηκοτων τοις της αληθειας δογμασι,
τας των απλουστερων καταληιζομενων ψυχας, αντεφεροντο νεανικως,
συνεξοπλιζοντες εαυτοις τους οικογενεις, τουτεστι, τους τοις ιεροις εντεθραμμενους
Γραμμασι, και τινας των συνωμοτων, ουκ οντας Ἑβραιους, φημι δε δη παλιν, τους
φρονουντας μεν ετι τα εν κοσμωι, συναθλουντας δε τοις αγιοις, και ζηλουντας
αυτους, ανδριζομενοι δε ουτω νενικηκασι, και της εκεινου πλεονεξιας εξηρπαζον
τους εαλωκοτας. Τους μεν γαρ εκ της ειδωλολατρειας, και του προσκυνειν τηι κτισει
παρα τον κτισαντα, τους δε, της ψευδωνυμου γνωσεως εξελκοντες, ανασωζουσιν·
αλλα της ουτω λαμπρας και μεγαλοφυους ευψυχιας, αποκερδαινουσιν αμοιβην, τας
τε παρα των εν κοσμωι τιμας· «Ἐξηλθε γαρ, φησι, βασιλευς Σοδομων εις συναντησιν
τωι Ἀβρααμ, και Μελχισεδεκ, ο ιερευς του Θεου του υψιστου,» ευλογιαν την δια
Χριστου, τηι ζωοποιωι χαριτι κατευφραινοντος αρτωι τε και οινωι. Τοιγαρτοι και
αληθευοντες εφ' εαυτοις, ευ μαλα φασιν· «Ευλογημενοι υμεις τωι Κυριωι τωι
ποιησαντι τον ουρανον και την γην.» Τυπος δ' αν ειη της κατα Χριστον ιερωσυνης ο
Μελχισεδεκ, και ου πολλων, οιμαι, το χρημα προς αποδειξιν δεησεται λογων,
εξαρκουντος εις τουτο Γραμματος ιερου. Φασκοντος δε του Σοδομων βασιλεως προς
τον θεσπεσιον Ἀβρααμ, ως νενικηκοτα· ∆ος μοι τους ανδρας, τους δε ιππους λαβε
σεαυτωι, μηδεν το συμπαν λαβειν απωμνυτο παραχρημα, πλην ει αρα τας τροφας
των συγκεκμηκοτων, και τοις συνωμοταις μεριδα Ἐσχωλ, Αυναν, και Μαμβρη.
Πολεμουντες γαρ και υπεραθλουντες γεννικως υπερ της των απολωλοτων
ελευθεριας οι αγιοι, και παντα πονον εισβαινοντες, ουδεν απο κοσμου λαμβανουσιν,
ουτε μην τον επιγειον συλλεγουσι πλουτον, παραιτουμενοι σφοδρα τον εντευθεν
ονειδισμον· «Ἵνα μη ειπηις,» φησιν, «οτι Ἐγω επλου-τισα τον Ἀβρααμ·» πλην οτι
μονας δεχονται τροφας, τας εκ των ωφελουμενων. «Ἄξιος γαρ ο εργατης του μισθου
αυτου·» και τοις το Ευαγγελιον καταγγελλουσιν εκ του Ευαγγελιου ζηιν εκελευεν ο
68.357 Χριστος. Οι γε μην συνωμοται δεχονται μεριδας, ευλογουντος οιμαι που Θεου,
και εν τοις κατα τονδε τον βιον πραγμασι τους των αγιων συζηλωτας· πλεοναζει γαρ
αυτοις εκ δικαιας οδου συμμετρως τα οντα· τοις γαρ ουπω παντελως των επιγειων
αποφοιτησασι, μεμερισμενοις δε ωσπερ Θεωι τε και κοσμωι, και τας επι γης ευλογιας
διανεμει Θεος. Ουτως ηυλογει τον Ἰακωβ, εις πληθος αγων τα θρεμματα. {ΠΑΛΛ.}
Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ευδοκιμουσι δε ουτως, και λελαμπρυσμενοις, ως ηδη γνησιοις, το
μητε χρηναι καταναρκαιν φησιν ο σωζειν ειδως, και μην οτι και αμφιλαφη
κομιουνται μισθον, χρησιμως κατεπαγγελλεται· ομου το αναλκι τε και
αποτολμοτατον παθος ως απωτατω τιθεις της των φοβουμενων αυτον αγελης, και
ελπιδι των επηγγελμενων καταθηγων εις προθυμιας, και καθιστας
εῤρωμενεστερους. Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος Παυλος, ουτω διατιθεις, ποτε μεν
εφασκε· «Παντα ισχυω εν τωι δυναμουντι με Χριστωι·» ποτε δε αυ· «Τον δρομον
τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα· λοιπον αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος.»
Ἀσχαλλει δε λιαν ο θεσπεσιος Ἀβρααμ, και υιον εχων οικογενη, δυσθυμιας ουκ
αμοιρει. Τι γαρ μοι δωσεις, φησιν, ει ατεκνος απολυομαι; και απαιδιας εν ισωι
ποιειται το νοθον εχειν καρπον. Ειτα Θεος επαγγελλεται τον εξ ελευθερας υιον,
τουτεστι τον Ἰσαακ, και εσεσθαι φησιν αυτον εν εκεινωι πατερα πολλων εθνων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

εξειν δε το σπερμα καθως τα αστρα του ουρανου· ελυπει γαρ λιαν τους αγιους
αποστολους, το ωσπερ απο τινος δουλης, της κατα νομον λατρειας, νοθον εχειν
καρπον. Ἐζητουν δε μαλλον τον εκ της ελευθεριας, τουτεστι, τον εκ της Καινης
∆ιαθηκης. Ουτος δε ην ο Χριστος, ου και εις τυπον ο Ἰσαακ κατ' επαγγελιαν νοειται,
και δια πιστεως. Και γουν ο μακαριος Παυλος, περι των εν εαυτωι νομου φησιν
αυχηματων, «Ἅτινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν· αλλα μεν
ουν γε και ηγουμαι παντα ζημιαν ειναι δια το υπερεχον της γνωσεως Ἰησου Χριστου
του Κυριου ημων, δι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι σκυβαλα ειναι, ινα
Χριστον κερδησω, και ευρεθω εν αυτωι, μη εχων εμην δικαιοσυνην, την δια νομου,
αλλα την δια πιστεως Ἰησου Χριστου.» Ἐν Χριστωι γαρ γεγονασι πατερες πολλων
εθνων και αναριθμητου σπερματος, καθαπερ αμελει και Ἀβρααμ εν Ἰσαακ.
Ἀναθησομεν δε τονεπι τωιδε λογον, ουχι δη μονοις τοις παλαι τε και αγιοις
αποστολοις, αλλα και τοις μετ' εκεινους το ιερουσθαι λαχουσι, και Ἐκκλησιων
ηγουμενοις, η και παντι τε λοιπον οσιωι και αγαθωι.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ
Περι ανδρειας της εν Χριστωι. Σκοπος ουν αγιοις, καν ει της των αλλων
υπεραθλοιεν ζωης, ω Παλλαδιε, μηδεν των εν κοσμωι προσοικειουσθαι φιλειν· ειεν
γαρ αν ουτω σοφοι τε και δυνατοι, και αγαθης ελπιδος εμπλεωι, και ευμενειαις ταις
ανωθεν ευ μαλα τετειχισμενοι, και, ως ευ ισθι τοι, μη ετερως εχειν το χρημα, ω ταν.
Ἀνωτεραν μεν γαρ των εν κοσμωι περισπασμων και προσκαιρων επιθυμιων την
διανοιαν εχοντες, ευκαταγωνιστοις κομιδη περιτευξονται τοις εχθροις, περιεσονται
τε και μαλα ραιδιως των ανθεστηκοτων, προκατασειοντος του Θεου την εκεινων
δυναμιν· εναλοντες δε και αυτοι παθεσι κοσμικοις, και γεωδεστεραις επιθυμιαις
ενειλημμενοι, ευκατατροχοι μεν ωσπερ και ευαλωτοτατοι λιαν παρακεισονται τοτε
τοις διωκειν αυτους ηιρημενοις, γυμνοι δε της ανωθεν ασφαλειας εκδεδειγμενοι,
θηρα τις ωσπερ ετοιμοτατη παρακεισονται τοις εχθροις. {ΠΑΛΛ.} Και τις αν γενοιτο
των ειρημενων η πιστις, εθελοιμ' αν ειδεναι σαφως. {ΚΥΡ.} Το Γραμμα το ιερον, τα
τοις αρχαιοις συμβεβηκοτα χρησιμως παραφωνουν. Ἦ γαρ, ουχι προς νουθεσιαν
ημων εκεινα γεγραφθαι και ο θεσπεσιος εφη Παυλος; {ΠΑΛΛ.} Φημι· εμποιησει γαρ
ου μετριαν ημιν την ονησιν τα εξ αυτων δηλουμενα. Τυποι γαρ ησαν της αληθειας αι
σκιαι. {ΚΥΡ.} Ουκουν ηδη λεγωμεν. ∆ιαπεραιωσαμενοι γαρ τον Ἰορδανην οι εξ
Ἰσραηλ, προσεβαλον τηι Ἱεριχω· και δη και θειοις επομενοι νευμασιν εκπολιορκειν
εσπουδαζον, ως αυτικα δη μαλα περιεσομενοι, και αιρησοντες, και τον πολεμου
νομον εξηρτημενοι παρησαν οι μαχιμωτατοι. Γεγραπται γαρ·
68.361 οτι «Και
εισηλθεν Ἰησους ο του Ναυη προς τους ιερεις, και ειπεν αυτοις λεγων· Παραγγειλατε
τωι λαωι περιελθειν και κυκλωσαι την πολιν, και οι μαχιμοι παραπορευεσθωσαν
ενωπλισμενοι εναντι Κυριου.» Προσταττοντος γαρ του Χριστου δια της των
ηγουμενων φωνης, καταστρατευομεθα των εχθρων, ου προς αιμα και σαρκα την
μαχην αιρουμενοι, προς αρχας δε μαλλον και εξουσιας, και τον εν τοις μελεσι της
σαρκος τυραννησαντα νομον. Ἐσομεθα δε τοτε και εν οψει Θεου, παντευχιαι μεν
ωσπερ ενηρμοσμενοι τηι θειαι τε και νοητηι. (Τα γαρ οπλα ημων ου σαρκικα, κατα την
του Παυλου φωνην), τοις δε της δικαιοσυνης αυχημασιν εκπρεπεις. Ἐφοραι δη ουν
τους μαχιμωτατους ο παντων ∆εσποτης Θεος, τα λαμπρα της δικαιοσυνης σκευη
περικειμενους, τουτ' εστι, το ως ενωπιον Χριστου παραπορευεσθαι τους μαχιμους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

ενωπλισμενους. Τιμιον δε σφοδρα και πολυευκτον αληθως, το εν επισκεψει
γενεσθαι Θεου, ειπερ εστιν ουκ απιθανον εννοειν, οτι τοις λελυπηκοσι, κολασιν
ωσπερ τινα την αποστροφην επιτιθησι Θεος, λεγων· «Ὅταν τας χειρας εκτεινητε
προς με, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων.» Παρατεινουσης δε της
πολιορκιας και εις ημεραν εβδομην, εφη παλιν Ἰησους ο του Ναυη τοις υιοις Ἰσραηλ·
«Κεκραξατε προς Κυριον· παραδεδωκε γαρ ημιν Κυριος την πολιν, και εσται η πολις
αναθεμα, αυτη και παντα οσα εστιν εν αυτηι, τωι Κυριωι των δυναμεων Σαβαωθ· πλην
Ῥααβ την πορνην περιποιεισθε αυτην, και παντα οσα εστιν εν τωι οικωι αυτης. Ἀλλ'
υμεις φυλαξασθε απο του αναθεματος, μη ποτε ενθυμηθεντες υμεις αυτοι λαβητε
απο του αναθεματος, και ποιησητε την παρεμβολην των υιων Ἰσραηλ αναθεμα, και
εκτριψητε ημας, και παν αργυριον και χρυσιον, και χαλκος και σιδηρος αγιον εσται
τωι Κυριωι, εις θησαυρον Κυριου εισενεχθησεται.» Ἠφιει μεν γαρ ταις αλλαις
λαφυραγωγιαις εντρυφαιν τους ανδριζομενους, εισκομιζεσθαι δε δειν εις θησαυρον
Κυριου, φησι, παν αργυριον και χρυσιον, χαλκον τε και σιδηρον· τουτο γαρ ην το
επικλην αναθεμα, τουτεστι, το απονεμηθεν εκ παντων και αφορισθεν τωι Θεωι. Ἀλλ'
ουδενος αξιωσας λογου την εντολην, «Ἔλαβε, φησιν, Ἄχαρ ο υιος Χαμμι, υιου
Ζαμβρη, υιου Ζαρα εκ της φυλης Ἰουδα, απο του αναθεματος. Και εθυμωθη οργηι
Κυριος τοις υιοις Ἰσραηλ.» Χρηναι γαρ οιμαι τους ταις κοσμικαις ηδοναις και τοις εν
τωιδε τωι βιωι περισπασμοις το ευσθενες εν Χριστωι παρεξαγοντας φρονημα, και δια
των της δικαιοσυνης οπλων ευδοκιμειν ηιρημενους, εν επισκεψει τε ηδη γεγονοτας
Χριστου, μηδενος εφιεσθαι των εν κοσμωι τεθαυμασμενων, μη πλουτου, μη δοξης, μη
δυναστειας, η υπεροχης, μη των εκ της σοφιας Ἑλληνικης ανοσιων δογματων. Ειεν
δ' αν, εις τυπον λαμπροτητος μεν της εν αξιωμασι και υπεροχαις, το αργυριον·
λαμπρα γαρ η υλη· πλουτου δε, ο χρυσος. Το δε της γλωττης ευηχες των εν κοσμωι
σοφων, κατασημηνειεν ο 68.364 χαλκος· ισχυν δε και δυναστειαν, σκληρος ων αγαν
ο σιδηρος, και τηι υληι πασηι μαχομενος. Ὧν ειπερ τις ελοιτο μεταλαχειν, καιτοι την
αριστην ταξιν εχων παρα Θεωι, και αναμετρουμενος εν πολεμισταις, και μην και
πνευματικαις ευψυχιαις γεγονως εκπρεπης, προσκρουσει Θεωι, και κιβδηλοις
παρατροπαις καταλυπειν ηιρημενος τον συνοπλον τε και αρωγον, ταις εντευθεν
οργαις υποκεισεται. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. Συναινεσαιμι γαρ αν. Πλην, εκεινο μοι
φρασον, βραχυ του πραγματος και της ιστοριας αποκομισας τον λογον· διατι Κυριωι
το αργυριον και το χρυσιον, και ο χαλκος και σιδηρος, και ουχι δη μαλλον, η ως
αχρηστα τυχον, η ως καταμολυνειν ειδοτα, της παρεμβολης εξεπεμπετο· μυσαρα γαρ
δεδειχεν αυτα της πνευματικης θεωριας η δυναμις. {ΚΥΡ.} Ὅτι, ω Παλλαδιε,
λαμπροτης μεν απασα, σοφια τε και πλουτος, και μην και ισχυς, πρεποντως τε και
οσιως ανακεισεται τωι Θεωι. Αυτου γαρ η δοξα και η πασα λαμπροτης, πλουτος τε και
σοφια, και δυναμις. Ἀλλ' ει μεν τις ελοιτο παρ' αυτου, και απο θησαυρου Κυριου
πλουτιζοιτο, πλουτον δηλονοτι τον νοητον, δοξαν τε και συνεσιν, και ισχυν εχει
πνευματικην, περιοπτος εσται και ζηλωτος. Ει δε δη βουλοιτο ταυτι παρα του
κοσμου λαβειν, βδελυρος εσται και απηχθημενος παρα γε τωι φιλαρετωι Θεωι, και υπο
κρισιν εσται και δικην. Ἕψεται γαρ παντως τωι μεν πλουτωι το φιληδονον,
λαμπροτητι δε και υπεροχαις γειτων ευθυς η υπεροψια· δυναστειαις γε μην
παραπεπηγεν η πλεονεξια· σοφιαι δε τηι εν κοσμωι, το εν δογμασιν ακαλλες, καν ει το
ευηχες εχοι των εκεινα γεγραφοτων η γλωττα. Τοιουτον τι και ο Παυλος φησιν· «Ει
τις εστιν εν υμιν σοφος, μωρος γενεσθω, ινα γενηται σοφος· η γαρ σοφια του κοσμου
τουτου, μωρια παρα Θεωι εστιν.» Ἄχαρ δη ουν, ουκ εκ θησαυρου Χριστου λαβων,
αλλ' ωσπερ απο κοσμου της Ἱεριχους, προσκρουει Θεωι. Τα δε εντευθεν βλαβη και τα
εκ θειας οργης συμβαινοντα, ουκ επι μονον εχωρει τον επι τοισδε κατεγνωσμενον,
αλλ' ολην εκακου την συναγωγην· αμετοχος γαρ γεγονως επικουριας της ανωθεν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

αδρανης τε και αναλκις ην ο παλαι δυσαλωτοτατος Ἰσραηλ. {ΠΑΛΛ.} Και πως η
ποθεν αναμαθοιμεν, ως εστιν αληθης ο επι τωιδε λογος; {ΚΥΡ.} Ἀπο γε των εφεξης
γεγραμμενων. Μετα γαρ τα κατα την Ἱεριχω και τα επ' αυτηι λαμπρως και νεανικως
ειργασμενα παρα παντος Ἰσραηλ, απεστειλεν Ἰησους ανδρας απο Ἱεριχω εις Γαι, λεγων· «Ἀναβαντες κατασκεψασθε την Γαΐ. Και ανεβησαν οι ανδρες και κατεσκεψαντο
την Γαΐ, και ανεστρεψαν προς Ἰησουν, και ειπαν προς αυτον· Μη αναβαινετω πας ο
λαος, αλλ' ωσει δισχιλιοι η τρισχιλιοι ανδρες αναβαινετωσαν, και
εκπολιορκησατωσαν την πολιν. Μη αναγαγηις εκει τον λαον απαντα· ολιγοι γαρ εισι.
Και ανεβησαν εκει ωσει τρισχιλιοι 68.365 ανδρες, και εφυγον απο προσωπου
ανδρων Γαΐ, και απεκτειναν απ' αυτων ανδρες Γαι εις τριακονταεξ ανδρας, και
κατεδιωξαν αυτους απο της πυλης, και συνετριψαν αυτους απο του καταφερους· και
επτοηθη η καρδια του λαου, και εγενετο ωσπερ υδωρ.» Οι πολεις ελοντες, και χωρας
καταδηιωσαντες, και τα ωμοτατα των εθνων αμογητι νικησαντες, ακαταμαχητοις
περιτυγχανουσι τοις απο της Γαι, και μολις εσωζοντο, και απεχωρουν ουκ αζημιοι,
μηδε ολην εν αρχαις την των μαχιμων πληθυν εν οπλοις ειναι θελησαντες,
ευκαταγωνιστον δε κομιδηι και ολιγοις εσεσθαι την πολιν διαῤρηδην
ομολογησαντες. Μη αναβαινετω γαρ, εφασκον, πας ο λαος, αλλ' ωσει δισχιλιοι
ανδρες. Προς δε το αδοκητον παθος, και την της ελπιδος επεκεινα συμφοραν,
βαρυθυμησαντος λιαν του Ἰησου, και περιῤρηγνυντος μεν την εσθητα, τωι δε Θεωι
προσπιπτοντος, και τι ποτε εστι το χρημα κατατεθηποτος, εφη Θεος· «Ἀναστηθι· ινα
τι συ ουτω συμπεπτωκας επι προσωπον σου; Ἡμαρτηκεν ο λαος και παρεβη την
διαθηκην μου, ην διεθεμην προς αυτους, και κλεψαντες απο του αναθεματος
ενεβαλον εις τα σκευη αυτων. Ου μη δυνωνται οι υιοι Ἰσραηλ υποστηναι κατα
προσωπον των εχθρων αυτων· αυχενα επιστρεψουσιν εναντι των εχθρων αυτων, οτι
εγενηθησαν αναθεμα, ου προσθησω ετι ειναι μεθ' υμων, εαν μη εξαρητε το αναθεμα
εξ υμων αυτων.» Παραδειχθεντα δη τον Ἄχαρ ηρετο μεν Ἰησους, λεγων· «∆ος δοξαν
σημερον Κυριωι τωι Θεωι Ἰσραηλ, και δος την εξομολογησιν και αναγγειλον μοι τι
εποιησας, και μη κρυψηις απ' εμου. Ἀπεκριθη δε Ἄχαρ τωι Ἰησου, και ειπεν· Ἀληθως
ημαρτον εναντιον Κυριου Θεου Ἰσραηλ, ουτως και ουτως εποιησα. Ειδον εν τηι
προνομηι ψιλην ποικιλην και διακοσια διδραχμα αργυριου, και γλωσσαν μιαν
χρυσην πεντηκοντα διδραχμων, και ενθυμηθεις αυτων ελαβον, και ιδου κεκρυπται
ταυτα εν τηι γηι, εν τηι σκηνη μου, και το αργυριον κεκρυπται υποκατω αυτων.»
Συνιης οτι και αυτος ο κεκλοφως εωρακεναι φησιν εν τηι προνομηι ψιλην ποικιλην,
και διακοσια διδραχμα αργυριου, και γλωσσαν χρυσην πεντηκοντα διδραχμων,
ενθυμηθηναι τε αυτων, τουτεστιν, εις αθεσμον αυτων επιθυμιαν ελθειν. Την μεν
ουν ψιλην, στρατιωτικην οιονται στολην, χλαμυδα τε ειναι φασι ποικιλως
εξυφασμενην· στρατιωτικον δε το εσθημα, και πλεονεξιας συμβολον. Παραπεφυκε
γαρ αει πως τωι στρατευσιμωι γενει το ως ηδιστα πλεονεκτειν. Τυπος δε αυ
λαμπροτητος κοσμικης, το αργυριον· και σοφιας της Ἑλληνικης της ηδυεπους, η
γλωσσα. Τοιαυτη τις εστι και η των παρ' Ἕλλησι σοφων γλωσσα τε και παιδευσις,
οιονει χρυση τε και εντιμωτατη, δια γε το εν λεξει περιφανες. Ἐκκεκαλυμμενης δε
ηδη της αμαρτιας, ποιναις υπετιθει τον Ἄχαρ ο Ἰησους, ουχ εαυτον ηδικηκοτα
μονον, αλλ' εις ολην την συναγωγην την εκ της ιδιας ακρατους επιθυμιας
εκτειναντα βλαβην. Και ταχα που τουτο εστι το αριστα τε και σαφως δια της του
Παυλου φωνης προς ημας ειρημενον· «Ἐξαρατε τον πονηρον εξ υμων αυτων·
68.368 μικρα ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι.» Ἆρα σοι δεδεικται σαφως, εν μεν τωι
πρωτωι τωι Ἀβρααμ, ως απημαντα μεν τοις αγιοις διαμενει τα εις αλκην αυχηματα·
εψηται δε ραιδιως το δεδυνησθαι καταθλειν των εχθρων, ει μηδεν ελοιντο των απο
κοσμου ζητειν· εν δε γε τωι Ἄχαρ, εις το τουτοις εναντιον εκκεχωρηκοτα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

πραγματα, αποκλιναντι της ευθειας, και νενευκοτι προς τα εν κοσμωι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ
μεν ουν· σαφης γαρ ο λογος. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε χρη τους αγιους πανταχη μονοτροπους
ορασθαι, και ουχ ετερογνωμονας, σαφες αν γενοιτο, του νομου λεγοντος εναργως·
«Ουκ εσται σκευη ανδρος επι γυναικι, ουδε μη ενδυσηται ανηρ στολην γυναικειαν,
οτι βδελυγμα εστιν ενωπιον Κυριου πας ο ποιων ταυτα.» Βδελυγμα γαρ εν ισωι παρα
Θεωι και ακαλλεστατον θεαμα, γενναιοτητος υποληψις επι μαλακισμοις· τουτο γαρ
εστι το ειναι σκευη ανδρος επι γυναικι· και το νοσειν εν ανδρειαις τον μαλακισμον·
τουτο γαρ ομοιως το ενδυσασθαι τον ανδρα στολην γυναικειαν. {ΠΑΛΛ.} Οιον δη τι
φης; {ΚΥΡ.} Ου χρημα πονηρον και αδοκιμον η υποκρισις παρα τε Θεωι και
ανθρωποις; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἄρ' ουν ει τις ειη φιληδονος και ακρατης, και εξ
αυτων ελεγχοιτο των δρωμενων, ως εστι τοιουτος, ειτα της επιεικειας καταπλαστον
εφ' εαυτωι ποιοιτο την δοξαν, επαινεσαις αν τον γε τοιουτον αυτος, ω Παλλαδιε;
{ΠΑΛΛ.} Ου μεν ουν. {ΚΥΡ.} Τι δε δη τον αληθως κοσμιον και ευσχημονα, ουκ οιησηι
δειν εν ταυτοτητι γνωμης ερηρεισμενον, ουχ ετερον τι παρ' οπερ εστι γινωσκεσθαι;
{ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν μηποτε το ευθρυπτον τε και μαλθακον φρονημα
τινων, την της ανδρειας υποτρεχετω δοξαν· τουτο γαρ το, Ουκ εσται σκευη ανδρος
επι γυναικι· μητε μην το αληθως ευσθενες ζητειτω το μαλθακον· τουτο γαρ παλιν
το, Ου μη ενδυσηται ανηρ στολην γυναικειαν. Ἴση γαρ ωσπερ εν αμφοιν η
φαυλοτης, και υβρις εις αρετην τα εγκληματα. {ΠΑΛΛ.} Σφαλερον, ως εοικεν, ο
μαλθακισμος, και το χρημα εστιν ουκ αζημιον. {ΚΥΡ.} Μη γαρ ενδοιασηις ολως.
Ἀποβλητον γαρ κομιδηι, και θεομισες το παθος· τοιγαρτοι και των ιερων εκπεμπεται
καταλογων ο τοις τοιοισδε τυχον εγκλημασιν ενεχομενος. Χρηναι γαρ εγωγε φημι
τον γε αληθως ευσθενη τε και γενναιοτατον, μηδαμη τον οικειον περιθραυεσθαι
νουν αμελετητως εαιν, δειματος δε και οκνου παντος ανωτερω τηρειν, και πιστει μεν
τηι εις Θεον αμωμητως ερηρεισμενον, «Παντα ισχυω,» λεγειν, «εν τωι ενδυναμουντι
με Χριστωι·» παραιτεισθαι δε ως ολεθρου προξενον, και αδοκιμους ημας αποφαινον
παρα Θεωι, το φρονειν ελεσθαι τα 68.369 γεωδεστερα. Και γουν εν τωι ∆ευτερονομιωι
γεγραπται παλιν· «Ἐαν εξελθηις εις πολεμον επι τους εχθρους σου, και ιδηις ιππον και
αναβατην, και λαον πλειονα σου, ου φοβηθησηι απ' αυτων, οτι Κυριος ο Θεος σου
μετα σου, ο αναβιβασας σε εκ γης Αιγυπτου, και εσται οταν εγγισηις τωι πολεμωι, και
προσεγγισας ο ιερευς λαλησει τωι λαωι, και ερει προς αυτους· Ἄκουε, Ἰσραηλ, υμεις
προπορευεσθε σημερον εις τον πολεμον επι τους εχθρους υμων, μη εκλυεσθω η
καρδια υμων, μη φοβεισθε, μηδε θραυεσθε, μηδε εκκλινητε απο προσωπου αυτων·
οτι Κυριος ο Θεος υμων, ο προπορευομενος μεθ' υμων, συμπολεμησει υμιν τους
εχθρους υμων διασωσαι υμας. Και λαλησουσιν οι γραμματεις προς τον λαον,
λεγοντες· Τις ο ανθρωπος ο οικοδομησας οικιαν καινην, και ουκ ενεκαινισεν αυτην;
Πορευεσθω και αποστραφητω εις την οικιαν αυτου, μη αποθανηι εν τωι πολεμωι, και
ανθρωπος ετερος εγκαινιει αυτην. Και τις ο ανθρωπος οστις εφυτευσεν αμπελωνα,
και ουκ ευφρανθη απ' αυτου; Πορευεσθω και αποστραφητω εις την οικιαν αυτου, μη
αποθανηι εν τωι πολεμωι, και ανθρωπος ετερος ευφρανθησεται εξ αυτου. Και τις ο
ανθρωπος οστις μεμνηστευται γυναικα, και ουκ ελαβεν αυτην; Πορευεσθω και
αποστραφητω εις την οικιαν αυτου, μη αποθανηι εν τωι πολεμωι, και ανθρωπος
ετερος ληψεται αυτην. Και προσθησουσιν οι γραμματεις λαλησαι προς τον λαον, και
ερουσι· Τις ο ανθρωπος ο φοβουμενος και δειλος τηι καρδιαι; Πορευεσθω και
αποστραφητω εις την οικιαν αυτου, ινα μη δειλιανηι την καρδιαν του αδελφου
αυτου, ωσπερ η αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' οτι χρη μεν τεθαῤρηκοτας επι Θεωι διαπρεπειν
αρεταις και προς παν οτιουν ανδριζεσθαι των αγαθων, και αυτος εγω φαιην αν.
Ἀποπεμπονται δε του πολεμου τινες, ως ανεπιτηδειοι, πως η τινα τροπον ουκ εχω
μαθειν. {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ οισθα οτι ουκ αν ευδοκιμος γενοιτο παρα Θεωι, αλλ' ουδ' αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

ελοιτο τις τους υπερ της εις αυτον ευσεβειας ανατληναι πονους, ει μη παροικιαν
ηγειτο την εν τωιδε τωι κοσμωι ζωην; Ὅπερ ημιν αριστα τε και εναργως, ως εν εικονι
και τυποις, εν ταις των αγιων εγραφετο πολιτειαις. Παρυκει μεν γαρ εν σκηναις ο
θεσπεσιος Ἀβρααμ, και την εκ τοπων εις τοπους εποιειτο παραδρομην· και απας δε
κατα την ερημον ο Ἰσραηλ συχνας εποιειτο τας απαρσεις, και κατυκηκεν εν σκηναις.
Ἐπισεμνυνεται δε τουτωι λιαν και ο προφητης ∆αβιδ, ουτω λεγων προς τον Θεον·
«Ἄνες μοι, οτι παροικος ειμι εν τηι γηι και παρεπιδημος, καθως παντες οι πατερες
μου.» Ἀπεδεχετο δε σφοδρα τας ανω μονας, ουτω λεγων· «Ὡς αγαπητα τα
σκηνωματα σου, Κυριε των δυναμεων! Ἐπιποθει και εκλειπει η ψυχη μου εις τας
αυλας του Κυριου.» Φρονουσι δη ουν οι τοιουτοι τα ανω, και τας εν τοις ουρανοις
διψωσι μονας, ας και αυτος ο Σωτηρ τοις αγαπωσιν αυτον υπισχνειται, λεγων·
«Πορευομαι, και ετοιμασω τοπον υμιν, και παλιν ηξω, και παραληψομαι υμας μετ'
εμαυτου, ινα οπου ειμι εγω, και υμεις 68.372 εκει μετ' εμου ητε.» Τυπος ουν αρα,
του παροικιαν ηγεισθαι μη ανεχομενου την παρουσαν ζωην, ο οικιαν οικοδομων,
και ταις περι ταυτην φιλεργιαις σπουδαιως εγκειμενος· του δε φιλοκτημονος και
φιλοκερδους, ο αμπελωνα φυτευων· τον δε γε γυναικομανη, και εκτεθρυμμενον, και
ταις της σαρκος επιθυμιαις επιδοντα τον νουν, κατασημηνειεν αν ο γυναικος
μνηστειαι προσιων. Τοιγαρτοι τηι του στρατοκηρυκος φωνηι, της ιερας και
μαχιμωτατης αποχωρουσι πληθυος. α δε ην εικος τους τοιοισδε συνειλημμενους
παθεσιν εννοειν τε και λεγειν, ταυτα δη φθασας ο κηρυξ ανεφωνει. Ἢ ουκ αληθες,
ως τοις τα τοιαυτα νοσειν ειωθοσι, φιλον πως εν διωγμοις το αφερεπονον αγαπαιν,
και ταις υπερ της εις Θεον αγαπης μη κατακολουθειν σπουδαις, εννοουντας οτι ει τι
γενοιτο παθειν αγωνιζομενους, οικων τε και κτησεων, και των παρα σφισι
τετιμημενων εκπιπτουσιν επιθυμιων; εντευθεν γαρ αυτοις συμβαινει το
ατολμωτατους ορασθαι και αγεννεις. Ἅπερ ουν εικος φρονειν τε και λεγειν
εκεινους, ταυτα διακεκραγεν ο γραμματευς, πλαγιοις ωσπερ ελεγχοις και αστειοις
ονειδισμοις καταπληττων τον αγεννη, και προφασιζομενον προφασιν εν ασθενειαις,
και τροφην ωσπερ τινα τηι δειλιαι, κοσμικας ηδονας συλλεγοντα. ∆ια τουτο την
τελευταιαν φωνην, γυμνην τε και απημφιεσμενην ποιεισθαι προστεταχε τον
στρατοκηρυκα Θεος. «Και προσθησουσι γαρ, φησιν, οι Γραμματεις λαλησαι προς τον
λαον, και ερουσιν· Ει τις ανθρωπος φοβουμενος και δειλος τηι καρδιαι, πορευεσθω εις
τον οικον αυτου, ινα μη δειλιανηι την καρδιαν του αδελφου αυτου, ωσπερ την
αυτου.» Μονονουχι γαρ σαφως εκεινο φησιν· Ὁ τοις γηΐνοις εγκειμενος, και οικιας
οικοδομων, και φυτευων αμπελωνα, και ταις εις φιλοσαρκιαν ηδοναις ηττωμενος,
εσται που παντως δειλος τε και αναλκις· αδοκιμος δε παντελως ο τοιουτος, και προς
ζημιας εσται τοις αλλοις· Φθειρουσι γαρ ηθη χρηστα, ομιλιαι κακαι.» Και καθελκει
προς ανανδριαν εσθ' οτε τον ευσθενη τε ευψυχον ο δειλιαις ευαλωτοτατος.
Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος Παυλος επετιμα τισιν, οι διακωλυειν αυτον ηθελον
αναβαινειν εις Ἱεροσολυμα· φησι γαρ· «Τι ποιειτε κλαιοντες και συνθρυπτοντες μου
την καρδιαν; Ἐγω γαρ ου μονον δεθηναι, αλλα και αποθανειν ετοιμως εχω υπερ του
ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.» Σημειωτεον δε οτι και των
κεκλημενων εις τους γαμους η παραιτησις ην το, «Ἀγρον ηγορασα, και γυναικα
εγημα, και ου δυναμαι ελθειν.» Γεγραπται δε ουτως εν τωι Ευαγγελιωι και εν
παραβολαις. Χαλεπον δε ουτι που και εξ αρχαιων παραδειγματων, ειγε σοι δοκει,
την επι τωιδε δεχεσθαι πιστιν. {ΠΑΛΛ.} Φραζε δη ουν, μελλησας ουδεν· ονησεις γαρ
λιαν. {ΚΥΡ.} Ουκουν ως εν τοις Ἀριθμοις ανεγνωμεν· «Και μετα ταυτα εξηρεν ο λαος
εξ Ἀσηρωθ, και παρενεβαλον εν τηι ερημωι τηι Φαραν. Και ελαλησε Κυριος προς
Μωσην λεγων· Ἀποστειλον σεαυτωι 68.373 ανδρας, και κατασκεψασθωσαν την γην
των Χαναναιων, ην εγω διδωμι τοις υιοις Ἰσραηλ κατασχεσιν, ανδρα ενα κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

φυλην, κατα δημους πατριων αυτων αποστελεις αυτους, παντα αρχηγον εξ αυτων.
Και εξαπεστειλεν αυτους Μωσης εκ της ερημου Φαραν δια φωνης Κυριου, παντες
ανδρες αρχηγοι υιων Ἰσραηλ.» Ἀπηριθμημενων δε κατα φυλας τε και γενη των
εξαπεσταλμενων, επιφερει παλιν· «Και αναβαντες κατεσκεψαντο την γην απο της
ερημου Σιν, εως Ῥοωβ, εισπορευομενων Ἐμαθ.» Και μεθ'ετερα· «Και ηλθον εως
φαραγγος Βοτρυος, και κατεσκεψαντο αυτην, και εκοψαν εκειθεν κλημα, και βοτρυν
σταφυλης ενα επ' αυτου, και ηραν αυτο επ' αναφορευσι, και απο των ροιων, και απο
των συκων· και τον τοπον εκεινον επωνομασαν, φαραγξ Βοτρυος, δια τον βοτρυν,
ον εκοψαν εκειθεν οι υιοι Ἰσραηλ, και απεστρεψαν εκειθεν κατασκεψαμενοι την
γην, μετα τεσσαρακοντα ημερας· και πορευθεντες ηλθον προς Μωσην και Ἀαρων,
και προς πασαν συναγωγην των υιων Ἰσραηλ εις την ερημον Φαραν Καδης. Και
απεκριθησαν αυτοις ρημα, και πασηι συναγωγηι, και εδειξαν τον καρπον της γης, και
διηγησαντο αυτωι, και ειπον· Ἤλθομεν εις την γην εις ην απεστειλας ημας, γην
ρεουσαν γαλα και μελι, και ουτος ο καρπος αυτης. Ἀλλ' η οτι θρασυ το εθνος το
κατοικουν επ' αυτης, και πολεις οχυραι τετειχισμεναι και μεγαλαι σφοδρα, και την
γενεαν Ἐνακ εωρακαμεν εκει.» Συνιης οπως οι ευπτοητοι τε και ατολμοτατοι των
κατεσκεμμενων την γην της επαγγελιας ωμολογηκασιν εναργως, ως ευαμπελος τε
και πιων η γη, και καρποις ωραιοις διαβριθης, παραπλεκουσι δε τουτοις τα εις
δειλιαν, θρασυ μεν το εθνος το κατοικουν ονομαζοντες, πολεις τε οχυρας και
τετειχισμενας ανω και κατω λεγοντες, και της επι το κρατησειν ελπιδος εξιστωντες
τον Ἰσραηλ, και καταφοβουντες εις ανανδριαν; {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' οιγε
σοφοι και νεανικοι, Χαλεβ τε και Ἰησους, ταις εκεινων τερθρειαις ανθειστηκεισαν,
λεγοντες προς τε τον λαον και τον Μωσεα τον ιερον· «Ουχι· αλλα αναβαντες
αναβησομεθα και κατακληρονομησομεν αυτην, οτι δυνησομεθα προς αυτους.»
Κατεληγον δε ουδαμως οι συναπεσταλμενοι, δυσαλωτον εσεσθαι διαβεβαιουμενοι
τοις εξ Ἰσραηλ της επαγγελιας την γην. Ειτα φησιν· «Και αναλαβουσα πασα η
συναγωγη, δεδωκε φωνην, και εκλαιεν ο λαος ολην την νυκτα εκεινην, και
διεγογγυζον επι Μωσην και Ἀαρων παντες οι υιοι Ἰσραηλ· και ειπε προς αυτους
πασα η συναγωγη· Ὄφελον απεθανομεν εν γηι Αιγυπτου, η εν τηι ερημωι ταυτηι, ει
απεθανομεν· και ινα τι Κυριος εισαγει ημας εις την γην ταυτην πεσειν εν τωι πολεμωι;
Αι γυναικες ημων και τα παιδια εσονται εις διαρπαγην. Νυν ουν βελτιον ημιν εστιν
αποστραφηναι εις Αιγυπτον. Και ειπον ο ετερος τωι ετερωι· ∆ωμεν αρχηγον, και
αποστρεψωμεν 68.376 εις Αιγυπτον.» Εις τουτο μεν αθλιοτητος τε και ανανδριας η
πασα κατωλισθε συναγωγη. Μεθισταντος δε ωσπερ εις ευτολμιαν αυτους Ἰησου του
Ναυη, και περιῤρηγνυντος μεν την εσθητα, μυρια δε οσα της γης εγκωμια
καταχεοντος, αναθαρσειν ουκ ηθελον· καταλυπουντες δε ταις ανοητοις
μικροψυχιαις τον επαμυνοντα Θεον, και ταις εαυτων δυναμεσιν απονεμοντες την
της ελπιδος κατορθωσιν. Τοιγαρτοι λοιπον και απωμνυ, λεγων· «Ει οψεται τις των
ανδρων τουτων την γην, ην ωμοσα τοις πατρασιν αυτων, πλην Χαλεβ υιος Ἰεφονη,
και Ἰησους ο του Ναυη.» Ἆρα εστιν ενδοιαστον ως ο δειλος τε και αφερεπονος, και
βραχυς εις πιστιν, προσαπολλυσιν αυτωι και ετερους, κακαις παραφθειρων ομιλιαις,
κληρου τε αποπεσειται και ελπιδος της εις Θεον· ο δε ευσθενης τε και αλκιμωτατος
εισω τε κεισεται της ελπιδος, και γνωριμος εσται Θεωι; {ΠΑΛΛ.} Ουκ αμφιβολον·
αποχρη γαρ η δειξις. {ΚΥΡ.} Ουκουν καθαπερ εφαμεν εν αρχαις, ανεπιτηδειος εις
παραταξιν την πνευματικην ο ταις κοσμικαις ενειλημμενος ηδοναις. {ΠΑΛΛ.} Και
μαλα. {ΚΥΡ.} Προσθει[ν]ην δ' αν οτι (χρηναι γαρ οιμαι το ωφελουν ευ μαλα
φιλοθηρειν) και ο νεωστι κατορθουν αρετην ηντιναουν αρξαμενος, ουπω προς
μαχην ικανος, ευκατακομιστος δε κομιδηι προς το αδικουν. {ΠΑΛΛ.} Πως λεγεις;
{ΚΥΡ.} Ἐν τωι ∆ευτερονομιωι γεγραπται· «Ἐαν δε τις λαβηι γυναικα προσφατως, ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

εξελευσεται εις πολεμον, και ουκ επιβληθησεται αυτωι ουδεν πραγμα. Ἀθωος εσται
εν τηι οικιαι αυτου, ενιαυτον ενα ευφρανει την γυναικα αυτου ην ελαβεν.» Ἆρ' ουν, ω
Παλλαδιε, προσεκτεον μονωι τε και ψιλωι τωι γραμματι, και ο φιλαρετος νομοθετης
οικοι καθιζει το μαχιμον, και ουκ εαι ευδοκιμειν ταις εις γυναικα ψυχραις ομιλιαις
ηττωμενον, και προυργιαιτεραν των αναγκαιων ποιουμενον την φιλοσαρκιαν;
{ΠΑΛΛ.} Ἥκιστα γε τουτι δοιην αν εγωγε το τωι νομοθετηι δοκουν· πιθανος δε τις, ως
εοικεν, ο επ' αυτωι κειται λογος. {ΚΥΡ.} Ουκουν οπερ εφην ανακυκλησας ερω. Ἀνηρ
αρετης αψαμενος, και ουπω ταυτην ευ μαλα κατωρθωκως, ευκατακομιστος εις το
εναντιον. {ΠΑΛΛ.} Φρασον οπως. Ἕπομαι γαρ ου σφοδρα. {ΚΥΡ.} Ὁ Σολομων που
φησιν· «Ειπον την σοφιαν σην αδελφην ειναι· την δε φρονησιν γνωριμον
περιποιησαι σεαυτωι.» Οικειουμεθα γαρ ωσπερ τας αρετας, το εν αυταις καρποφορειν
οτι μαλιστα διεσπουδακοτες· ο μεν γαρ τις τυχον το εν γνωσει σοφον, ο δε την
πραοτητα και αοργησιαν ουκ ανεπιτηδευτον εχει, ηγουν ετερον τι των τοιουτων
οπερ αν ελοιτο κατορθουν. Ἆρ' ουν ευθυς ο της εν γε τουτοις 68.377 επιεικειας
αρξαμενος νους, ικανος εις το δοκιμαζεσθαι και πειραζεσθαι; και τοις τα ορθα
διαστρεφουσι περιτυχων ο σοφιαι συνοικησας προσφατως, ου διαστραφησεται
μαλλον, ηγουν περιεσται και διακρουσεται τα εκεινων βλαβη, βεβηκως και
ερηρεισμενος διαρκως ουπω προς συνεσιν· {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Παροτρυνοντος
δε τινος, ο την πραοτητα μελετων, ει μηπω τις ειη προς τουτο γεγυμνασμενος, ου
κατοιχησεται προς οργην ευκολως; {ΠΑΛΛ.} Οιμαι γε. {ΚΥΡ.} Ἐντριβης δε σοφος
διαμαχειται σοφοις, και αντεξαγει νεανικως ταις εκεινων πανουργιαις τα εξ
ορθοτητος λογισμων; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Τι δε, ο πραοτητι κατωρθωκως ου
δυσχερης εις οργας, καν ει προς τουτο αυτον παραθηγοιεν εσθ' οτε τινες; {ΠΑΛΛ.}
Φημι. {ΚΥΡ.} Ὀρθως ουν ο νομος καθαπερ εν ειδει τωι γυναικος διαμορφωσας
αστειως την τοις αγιοις συνοικον αρετην, «Ἐαν τις λαβηι γυναικα προσφατως, φησιν,
ουκ εξελευσεται εις πολεμον, και ουκ επιβληθησεται αυτωι ουδεν πραγμα· αθωος
εσται εν τηι οικιαι αυτου. Ἐνιαυτον ενα ευφρανει την γυναικα ην ελαβε.»
Καταφορτιζεσθαι γαρ ουκ εαι πονοις τε και διωγμοις τον οιονειπως αρτιπαγη, και
νεαρωτεραν εχοντα την εις το αγαθον σπουδην, σχολαιον δε ωσπερ και εφ' εαυτωι
μενοντα, και θαλπομενον ταις εις αρετην καταδεσμεισθαι φιλοστοργιαις. Τοιουτον
τι πεπραχοτας ευρησομεν τους αγιους αποστολους, οι τοις εξ εθνων επιστρεφουσι,
και νεωστι κεκλημενοις εις επιγνωσιν Θεου, σαφως επιστελλουσιν· «Ἔδοξε γαρ τωι
αγιωι Πνευματι και ημιν, μηδεν πλεον επιτιθεσθαι υμιν βαρος, πλην απεχεσθαι υμας
πορνειας και πνικτου, και αιματος.» Παρεντες γαρ οικονομικως των ενταλματων τα
φορτικωτερα, ολιγα τε και αναγκαια τηρειν εκελευον, των αρτιως εισκεκομισμενων
επι το χρηναι θεοσεβειν το ατληπαθες ουκ ηγνοηκοτες. Και γουν, ανιησι μεν τους
τοιουτους ο των ολων Θεος και οργης και αιτιαματων, καν ει περιπεσοιεν
ολιγοψυχιαις, την ασυνηθη των πονων διαστειχοντες οδον. Εισπραττεται δε μετα
τουτο δικας, και υποφερει λοιπον τοις εξ οργης κινημασιν, ασθενουντας μεν ουκετι
δια το αηθες εν τοις πονοις, αναπιπτοντας δε μαλλον εις το ηδυ τε και ατραχυ, και
ετοιμοτατα παραχεομενους εις το απαιδον αυτων. Ἢ γαρ ουκ αναντης μεν η αρετη,
και το εις αυτην ιεναι τραχυ, και ιδρουν αναγκη τον κατορθουν ηιρημενον; {ΠΑΛΛ.}
Φημι. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ην που ουκ απεικος, μαλλον δε, ουχ οσιον τε και πρεπον, τους μεν
αρτι προς τουτο ηγμενους, παιδαγωγεισθαι συγγνωμαις, προθυμιαις ουπω ταις αγαν
ερηρεισμενους, απαλοις δε ωσπερ ιοντας 68.380 ποσι, και νοσουντας ετι το αναλκι,
πονοις τε και φοβοις σκληραγωγεισθαι τον εντριβη, καθαπερ εξ αναγκης ηδη που
αποφερεσθαι λοιπον εις το τληπαθες και ευηνιον· {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα διανοηι. {ΚΥΡ.}
Και το χρημα εστιν ουκ ασυμφανες, ει τα τυπικως τοις αρχαιοις συμβεβηκοτα
πολυπραγμονειν εθελοιμεν. Γεγραπται γαρ ωδι· «Ἐξηρε δε Μωσης τους υιους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

Ἰσραηλ απο θαλασσης Ἐρυθρας, και ηγα-γεν αυτους εις την ερημον Σουρ· και
επορευοντο τρεις ημερας εν τηι ερημωι, και ουχ ηυρισκον υδωρ, ωστε πιειν. Ἦλθον δε
εις Μεῤραν, και ουκ ηδυναντο πιειν υδωρ εκ Μεῤρας· πικρον γαρ ην. ∆ια τουτο
επωνομασε το ονομα του τοπου εκεινου, Πικρια· και διεγογγυζεν ο λαος προς
Μωσην, λεγοντες· Τι πιομεθα; Ἐβοησε δε Μωσης προς Κυριον· και εδειξεν αυτωι
Κυριος ξυλον, και ενεβαλεν αυτο εις το υδωρ, και εγλυκανθη το υδωρ.» Ἄρτι μεν
γαρ της Αιγυπτιων απαιροντες γης οι εξ Ἰσραηλ, και της υπ' αυτοις θητειας τον
δυσαχθη τε και ατλητον αποῤριπτουντες ζυγον, εις την παλαι τοις πατρασιν
επηγγελμενην μεθορμιζεσθαι γην, Θεου καλουντος, εσπουδαζον. Πρωτος δε αυτοις
υπαντιαζει πονος, των υδατων η σπανις, α μολις μεν δια μακρου καμουσιν ευρεθη,
πλην ουκ αταλαιπωρον εχοντα την απολαυσιν· πικρα γαρ ην, καθα γεγραπται.
Ξυλου δε μιξει μετεσκευαζετο προς το ηδυ τε και γλυκυ, Θεου παραδεδειχοτος του
πραγματος την οδον τωι θεσπεσιωι Μωσηι. Νομωι γαρ θειωι παιδαγωγουμενοι προς το
δειν ελεσθαι κατακολουθειν τωι Θεωι, της εκ παθων δουλειας εξελκοντι, και εκ της
των δαιμονιων απαλλαττεσθαι τυραννιδος, ιδρουν αναγκη πειραζομενους, και τον
της ευδοκιμησεως αναδεισθαι στεφανον, τοις εξ ασκησεως πονοις κατατηκοντας τα
σαρκος, και ωσπερ τινα θηρα δεινον καταγοητευοντας, διψει τε και ασιτιαις, το προς
ηδονην αει βλεπον ατιθασσον κινημα. Πρωτη γαρ ημιν η μαχη, κατορθουν εθελουσι
την εγκρατειαν, προς σαρκα τε και τα αυτης· και ουκ αν οιμαι τις ετερως εκμελετυη
την αρετην. Τυπος ουν αρα των εν ασκησει πονων, η διψα τοις παλαι συμβασα κατα
την ερημον· και απαρχη γυμνασματων, τα σωματικα. Ἐπιτηρει γαρ οπως ουκ εν
αρχαις ευθυς πολεμωι προσβαλλουσιν (ου γαρ τοις αρτιως κατανδριζεσθαι των
παθων και κατορθουν αρετην ηργμενοις, ευθυς η παλη προς τας αρχας τε και
εξουσιας, δια το των δοκιμαζομενων αγεννες ετι και ουπω λιαν ασφαλες), αλλα τοις
της σαρκος δοκιμαζονται πονοις, επιμετρουντος Θεου ταις των πειρωμενων εξεσι
του πονου το δυσαχθες. Και τουτο εστιν οιμαι που το, «Πειρασμος υμας ουκ ειληφεν,
ει μη ανθρωπινος· πιστος δε, φησιν, ο Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο
δυνασθε, αλλα ποιησει συν τωι πειρασμωι και την εκβασιν του δυνασθαι υπενεγκειν.»
Πικρους δε οντας λιαν τους υπερ αρετης ιδρωτας, εις το ηδυ τε και γλυκυ
μεταπλαττει 68.381 Χριστος, ος ειρηται τε και εστι ξυλον ζωης. Ἔφη δε που και
αυτος εν ευαγγελικοις συγγραμμασιν· «Ει εν τωι υγρωι ξυλωι ταυτα εδρασαν, εν τωι
ξηρωι τι δρασουσιν;» υγρον τε και ευανθες εαυτον ονομαζων ξυλον. ∆εικνυται δε τωι
θεσπεσιωι Μωσηι παρα Θεου ξυλον. Ἀποκαλυπτει γαρ μονος τον Υιον ο Πατηρ, επει
και μονος οιδεν αυτον. «Ουδεις γαρ οιδε τις εστιν ο Υιος, ει μη Πατηρ.» Ουκουν εν
Χριστωι τωι της ζωης ξυλωι, γλυκεα μεν τα πικρα, φορητα δε τα δυσοιστα, και εις
ζωην αναγκαια τα ως εν ιδιαι φυσει καταφθειρειν ειωθοτα. {ΠΑΛΛ.} Τινα φῂς
τροπον; {ΚΥΡ.} Ειπερ εστιν αληθες, οτι το μεν σωμα πικροι λιαν οντες
καταφθειρουσιν οι πονοι, ζωης δε της αιωνιου μετοχον αποτελουσι ψυχην (εφη δη
που και ο Παυλος· «Ὅταν ασθενω, τοτε δυνατος ειμι.» Και παλιν· «Ει γαρ ο εξω
ημων ανθρωπος φθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι»)· τις δ' αν
ελοιτο ποτε τους ωδε δριμεις ανατληναι πονους, μη ουχι γλυκειαν εχων ελπιδα την
εν Χριστωι; {ΠΑΛΛ.} Ουδεις αν, οιμαι, παντελως. {ΚΥΡ.} Ὅρα δη ουν (ιεναι γαρ δη
προς αναμνησιν των εν αρχαις αναγκαιον ημιν, ω Παλλαδιε) δεδιψηκοτα μεν εν
ερημωι τον Ἰσραηλ, και του πανσοφου Μωσεως καταγογγυζοντα, νηποινι γε μην εις
τουτο πεσοντα μικροψυχιας· ου γαρ εκτετικε δικας, ουδε υπεστη τα εξ οργης, καιτοι
κολαζειν ειωθοτος Θεου τους επι τωιδε κατεγνωσμενους. Ἐλεειται γαρ εν αρχαις ο εν
γυμνασμασιν ετι τοις υπερ αρετης εσθ' οτε και πταιων· ασυγγνωστον δε μετα τουτο
την αγαν εχει μικροψυχιαν, και την αχαλινον αποδρομην, ην αν ποιοιτο τυχον εις
εκτοπους επιθυμιας. Και γουν εν τοις Ἀριθμοις περι των υιων Ἰσραηλ εφη που παλιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

το Γραμμα το ιερον· «Και εξηραν εκ του ορους Κυριου οδον τριων ημερων, και η
κιβωτος της διαθηκης Κυριου προεπορευετο προτερα αυτων οδον τριων ημερων
κατασκεψασθαι αυτοις αναπαυσιν. Και εγενετο εν τωι εξαιρειν την κιβωτον, και ειπε
Μωσης· Ἐξεγερθητι, Κυριε, και διασκορπισθητωσαν οι εχθροι σου, φυγετωσαν
παντες οι μισουντες σε. Και εν τηι καταπαυσει ειπεν· Ἐπιστρεφε, Κυριε, χι-λιαδας
μυριαδας εν τωι Ἰσραηλ· και η νεφελη εγενετο σκιαζουσα επ' αυτοις ημερας, εν τωι
εξαιρειν αυτους εκ της παρεμβολης· και ην ο λαος γογγυζων πονηρα εναντι Κυριου·
και ηκουσε Κυριος, και εθυμωθη οργηι, και εξεκαυθη εν αυτοις πυρ παρα Κυριου, και
κατεφαγε μερος τι της παρεμβολης, και εκεκραξεν ο λαος προς Μωσην. Και ηυξατο
Μωσης προς τον Κυριον, και εκοπασε το πυρ. Και εκληθη το ονομα του τοπου
εκεινου, Ἐμπυρισμος· οτι εξεκαυθη εν αυτοις πυρ παρα Κυριου.» Και μετα τουτο
παλιν· «Και εξαραντες εξ Ὣρ του ορους οδον επι θαλασσαν Ἐρυθραν,
περιεκυκλωσαν την γην Ἐδωμ· και ωλιγοψυχησεν ο λαος εν τηι οδωι. Και κατελαλει
ο 68.384 λαος προς τον Θεον και κατα Μωση, λεγοντες· Ἵνα τι εξηγαγες ημας εκ γης
Αιγυπτου, αποκτειναι εν τηι ερημωι; οτι ουκ εστιν αρτος, ουδε υδωρ· η δε ψυχη ημων
προσωχθισεν εν τωι αρτωι τωι διακενωι τουτωι. Και απεστειλε Κυριος εις τον λαον τους
οφεις τους θανατουντας, και εδακνον τον λαον, και απεθανε λαος πολυς των υιων
Ἰσραηλ.» Ὁραις ουν οτι πυρι και οφεσιν ο ψιθυρος τε και γογγυστης δεδαπανηται
λαος. Οι μεν γαρ εξαιρουσιν εκ του ορους Κυριου, προβιβαζουσης αυτων της
κιβωτου, και προαναζητουσης αναπαυσιν· επευχομενου δε και πρεσβευοντος του
Μωσεως, και μην και νεφελης επισκιαζουσης αυτοις, οι δε, διακενον ονομαζοντες
τον αρτον τον εξ ουρανου, πλειστην οσην κατα τε του Θεου και Μωσεως εποιουντο
την καταβοην. ∆ια τοι τουτο, πυρος μεν εργον εκεινοι γεγονασιν αναγκαιως, οι δε
πικρων οφεων δηγμασιν αμελ[λ]ητι διολωλασι. {ΠΑΛΛ.} Και τις γενοιτο παλιν εν
αμφοιν επιτηρησις; και τι το ορος Κυριου; {ΚΥΡ.} Ὄρος οιμαι που Κυριου φησι το
Σινα, εφ' ο καταβεβηκεν εν ειδει πυρος ο παντων ∆ημιουργος, ωφθη τε παντι τωι
λαωι, κατα το γεγραμμενον, και τους επι τοις πρακτεοις κατεχρησμυδησε νομους·
«Ἔθετο γαρ εκει τοις υιοις Ἰσραηλ δικαιω-ματα και κρισεις.» Ἀλλ' ην και παλαι
θεσμοθετων εκεινα Χριστος. Τοιγαρτοι και λογους ιδιους τους δια Μωσεως καλει
νομους. Ἔφη γαρ· «Ἀμην λεγω υμιν, εως αν παρελθηι ο ουρανος και η γη, ιωτα εν, η
μια κεραια ου μη παρελθηι απο του νομου, εως αν παντα γενηται. Ὁ ουρανος και η γη
παρελευσεται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσι.» Φερε δη ουν της ιστοριας το παχος
αφεντες, των πνευματικων εννοιων την ισχνοτητα καταθρησωμεν. Οι γαρ τοι
θεοπτιας μεν ηδη και θεογνωσιας ηξιωμενοι, και της θειας φυσεως την λαμπροτητα
τοις της διανοιας ομμασι, καθαπερ εν ορει, τεθεαμενοι, τουτεστιν, εν υπερτατηι και
ανωικισμενηι λιαν υπεροχηι (παντος γαρ επεκεινα δοξα τε και φυσις Θεου), οι
παραστησαντες εαυτους οιονει δια της πιστεως τωι Χριστωι, και των παρ' αυτου
γεγονοτες ουκ ανηκοοι ρηματων, υποσχομενοι τε την υπακοην (τουτο γαρ εδρα και
τοτε λεγων ο Ἰσραηλ· «Παντα, οσα ειπε Κυριος ο Θεος σου, ποιησομεν και
ακουσομεθα») της ηδη γνησιως πρεπουσης φειδους απολαυσουσι, και μεθεξουσι
φροντιδος της αποχρωσης εις σωτηριαν αυτοις· αυτον γαρ εξουσιν ηγεμονα,
προασπιστην τε και προβιβαζοντα προς το κατασκεψασθαι αυτοις την αναπαυσιν.
Πρωτος γαρ ο Χριστος δι' ημας και υπερ ημων εαυτον αντεταξε τωι παλαι νικησαντι
Σαταναι, νενηστευκως τε και πειραζομενος εν τηι ερημωι, ιν' ημεις εχωμεν την
αναπαυσιν, νενικημενον, και πεπτωκοτα, και τοις εαυτων ποσιν υπεστρωμενον
ορωντες αυτον. Τοιγαρτοι και ελεγε· «Θλιψιν εχετε εν τωι κοσμωι, αλλα θαρσειτε·
εγω νενικηκα τον κοσμον.» Και παλιν· «Ἰδου δεδωκα υμιν εξουσιαν πατειν επανω
οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του Ἐχθρου.» 68.385 Πρωτος γαρ
δι' ημας και υπερ ημων τωι θανατωι προσβαλων, κατελυσε μεν το εκεινου κρατος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

κατεσκεψατο δε ημιν την αναπαυσιν, ανακαινισας εις αφθαρσιαν. Πρωτος εισηλθεν
εις τον παραδεισον, εκδυσωπησας μεν ωσπερ την στρεφομενην ρομφαιαν,
αποστησας δε ημων την εξειργουσαν αμαρτιαν. Ἐκτετικε γαρ αυτος υπερ ημων τα
οφειληματα, και τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν, κατα το γεγραμμενον. Πρωτος
γαρ ανεβη προς τον Πατερα και Θεον, εγκαινιζων ημιν την ανω πορειαν, και
προετοιμαζων τας ανω μονας. Τοιγαρτοι και εφασκε· «Πορευσομαι και ετοιμασω
τοπον υμιν.» Προανετυπουτο δη ουν ως εν γε τηι κιβωτωι Χριστος· κατεσκευαστο γαρ
εκ ξυλων ασηπτων εκεινη, και τον θειον εν εαυτηι κατεπυκαζε νομον, ος εστι Λογος
Θεου. Ἴδοις δ' αν τουτωι προσεοικος, το επι Χριστου μυστηριον. Θεος γαρ ην ο Λογος
εν αφθαρτωι ναωι. Ουκουν προεβαδιζεν η κιβωτος κατασκεψομενη τοις εξ Ἰσραηλ
την αναπαυσιν. Προβαδιζει δε και ημων ο Χριστος κατα τους αρτιως ημιν
ειρημενους τροπους· και προς γε δη τουτωι την μεσιτου χρειαν αποπληρων,
παρακλητος γινεται προς τον Πατερα, και ιλασμος υπερ ημων, καθα και παλαι
Μωσης· ος εν μεν τωι εξαιρειν την κιβωτον εφασκεν· «Ἐξεγερθητι, Κυριε,
διασκορπισθητωσαν οι εχθροι σου, φυγετωσαν παντες οι μισουντες σε·» εν δε τωι
καταπαυειν· «Ἐπιστρεφε, Κυριε, χιλιαδας μυριαδας εν τωι Ἰσραηλ.» Ὅτε γαρ
εγηγερται προς επικουριαν ημων ο Μονογενης και ο παλαι λεγων δια της του
Ψαλλοντος φωνης· «Ἀπο της ταλαιπωριας των πτωχων και του στεναγμου των
πενητων νυν αναστησομαι, λεγει Κυριος·» τοτε πεπτωκασιν οι εχθροι, και
πεφευγασιν οι ανθεστηκοτες και τηι θειαι δοξηι μαχομενοι. Τεθριαμβευκε γαρ εν τωι
σταυρωι αρχας τε και εξουσιας· και κατηργηκεν αποθανων τον αρχοντα του αιωνος
τουτου, κατα το γεγραμμενον· καταπαυσας δε ωσπερ, και εις τελος ενεγκων, την
ολην οικονομιαν δια της αναστασεως της εκ νεκρων και πορειας της εις το ανω προς
τον Πατερα, πασαν επεστρεψε την γην, και χιλιας μυριαδας τους ιδιους εποιειτο
προσκυνητας· «Ὅταν γαρ, εφασκεν, υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς
εμαυτον.» Ουκουν η Μωσεως ευχη τυπος αν ειη της μεσιτειας Χριστου, κατα γε το
σχημα το ανθρωπινον, ευχομενου τε και εξαιτουντος ημιν τα καλλιστα παρα του
Θεου και Πατρος. Ὡς γαρ ο θεσπεσιος Ἰωαννης φησι· «Παρακλητον εχομεν προς τον
Πατερα Ἰησουν Χριστον δικαιον, και αυτος ιλασμος εστι περι των αμαρτιων ημων,
ου περι των ημετερων δε μονον, αλλα και υπερ ολου του κοσμου.» Και προσετι
παλιν αυτον εχομεν σκεπαστην, ως εν τηι νεφεληι τηι κατασκιαζουσηι νοουμενον.
Ἀκουετω γαρ ο πιστει τηι εις αυτον δικαιουμενος· «Ἡμερας ηλιος ου συγκαυσει σε,
ουδε η σεληνη την νυκτα.» Φασκουσι δε και τινες εν τηι των μισθων διανομηι, κατα
την ευαγγελικην παραβο 68.388 λην· «Ἡμεις εβαστασαμεν το βαρος της ημερας, και
τον καυσωνα,» το σφοδρον οιμαι που και ακμαιον εις πυρωσιν, των εξ ατιθασσων
ηδονων, η ταχα που και πειρασμων καυσωνα τε και ημερας ονομαζοντες βαρος·
βοηθος ουν αρα και σκεπαστης εις σωτηριαν γεγονεν ημιν ο Χριστος. Ὅταν ουν τινες
των θεοπτιας ηξιωμενων, και οιπερ αν γενοιντο των θειων αυτηκοοι κηρυγματων,
δια τε της επι τωι πιστευειν ομολογιας οιονει πως ηδη καθυποσχομενοι το ευηκοον,
αθετωσι ταις εις το χειρον μεταβολαις τον προβαδιζοντα και ηγουμενον, φημι δη
Χριστον, τον κατασκεπτομενον αυτοις την αναπαυσιν, τον ως εν μεσιτου ταξει
πρεσβευοντα, τον ως εν τυπωι νεφελης νοουμενον σκεπαστην, τοτε δη τοτε και μαλα
εικοτως της σφων αυτων ευηθειας εισπραττομενοι λογους, την δια πυρος αγριαν
υπομενουσι δικην· και τουτο, οιμαι, εστιν ο και αυτος ο σοφος εφη Παυλος·
«Ἑκουσιως γαρ αμαρτανοντων ημων μετα το λαβειν την επιγνωσιν της αληθειας,
ουκ ετι περι αμαρτιων απολειπεται θυσια, φοβερα δε τις εκδοχη κρισεως, και πυρος
ζηλος εσθιειν μελλοντος τους υπεναντιους.» {ΠΑΛΛ.} Οι πασαν ουν την οικονομιαν
την εν Χριστωι νοουμενην εξ αμαρτιας ηθετηκοτες, πυρος εσονται τροφη. ∆ηλοι δε ο
γογγυσμος, ως εοικε, την αποστασιν και το μη θελειν ποιεισθαι δεκτην την παρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

αυτου σωτηριαν, καιτοι γευσαμενοις της χαριτος, και ασφαλες των μελλοντων
ενεχυρον, την επι τοις ηδη παρωιχηκοσιν εχοντες πειραν. {ΚΥΡ.} Ουτω φημι·
μικροψυχησαντες δε και ετεροι, την αυτην εποιουντο καταβοην, και κατεψιθυριζον
αδρανως του Θεου και Μωσεως, αρτον διακενον ονομαζοντες το μαννα το εξ
ουρανου. Ἀλλ' υπο των οφεων απωλλυντο. Οι γαρ ταις αχαριστιαις τον των ολων
Σωτηρα και Λυτρωτην ατιμαζοντες, και εν ουδενι τιθεντες λογωι της ελευθεριας την
χαριν, και προς τουτοις ετι τον ζωοποιον αυτου Λογον, και την δια του Πνευματος
δωρεαν ως αχρηστον διασυροντες, τοις του μιαιφονου δρακοντος περιπεσουνται
δηγμασιν. Ἀλλ' οι γε τοις ουτως εκτοποις ουκ εναλοντες πταισμασι,
συνδιαφευξονται τηι φαυλοτητι και την επηρτημενην αυτηι κολασιν τε και δικην, και
αμεινους εσονται των εχθρων· «Ἐπι ασπιδα γαρ και βασιλισκον επιβησονται, και
καταπατησουσι λεοντα και δρακοντα.» Ἄραρε δη ουν, και εξ αυτων ημιν
μεμαρτυρηται των πραγματων, σφαλερον οτι το ραιθυμειν, και αναπιπτειν εις
ατολμιας, τους ηδη γεγυμνασμενους, και ουκ αμελετητον εχοντας το δια πονων
ευδοκιμειν, εντριβες δε πως ηδη και κατημαξευμενον το ιδρουν υπερ αρετης.
{ΠΑΛΛ.} Ἄραρε γε και εστιν αληθες. {ΚΥΡ.} ∆ιεβεβαιουτο δε ημιν ο λογος, ως ου
μονον εστι θεομισες τε και υπο δικην το γογγυζειν κατα Θεου, και ωσπερ τινα
καταῤρησιν η καταβοην της του σωζοντος ημεροτητος ποιεισθαι την ολιγοψυχιαν,
καν ει βραχεις δια μεσου φαινοιντο πονοι, επαρατον δε ουδεν ηττον εστι το ανεισθαι
φιλειν, και παρον αυτοις τοις θειοις χαρισμασιν αδιαβλητως εντρυφαιν, και τοις
ανωθεν τε και δια του Πνευματος αποτρε 68.389 φεσθαι λογοις, επι φθαρτας ηδονας
και ακαθαρτους φιλοσαρκιας αχαλινον ποιεισθαι την αποφοιτησιν. Ὕβρις γαρ
εναργως εις τα αμεινω και σωζοντα, το ανθελεσθαι τα πονηρα, και νου ψηφος
ανοσιωτατη το των ουρανιων προταξαι τα γεωδεστερα, καιτοι πλειστην εφ' εαυτοις
νοσουντα την βδελυριαν· και ορθως επι τουτοις μονονουχι και δακρυει λεγων ο
προφητης Ἡσαΐας· «Ουαι, οι λεγοντες το πονηρον καλον, και το καλον πονηρον· οι
λεγοντες το γλυκυ πικρον, και το πικρον γλυκυ· οι τιθεντες το σκοτος φως, και το
φως σκοτος.» Τοιουτοις κακοις εναλοντας πταισμασι τους εξ Ἰσραηλ ευρησομεν.
Μετα γαρ τοι την επι τωι γογγυσαι δικην, γειτονα και παρεζευγμενην ευθυς την εφ'
απασι τοις αισχιστοις ενοσουν επιθυμιαν. Περιπτυοντες γαρ ωσπερ τα παρα του
Θεου, και τοις ουρανοθεν αγαθοις ανοσιως επιστυγναζοντες, παρωτρυνον
αναγκαιως εφ' εαυτοις τον κριτην. Γεγραπται γαρ, οτι «Και ο επιμικτος ο εν αυτοις,
επεθυμησεν επιθυμιαν, και καθισαντες εκλαιον οι υιοι Ἰσραηλ, και ειπον· Τις ημας
ψωμιει κρεα; Ἐμνησθημεν τους ιχθυας, ους ησθιομεν εν Αιγυπτωι δωρεαν, και τους
σικυους, και τους πεπονας, και τα πρασα, και τα κρομμυα, και τα σκοροδα. Νυνι δε η
ψυχη ημων καταξηρος. Ουδεν πλην εις το μαννα οι οφθαλμοι ημων. Και ηκουσε,
φησι, Μωσης κλαιοντων αυτων κατα δημους αυτων, εκαστον επι της θυρας αυτου·
και εθυμωθη οργηι Κυριος σφοδρα, και εναντι Μωση ην πονηρον.» Ἢ ουκ αξιον
ειναι φης οργης τε της θειας, και καταγνωσεως της ως εξ ανδρων αγιων, το προς
τουτο καθικεσθαι μαλακισμου και λογισμων ανανδριας τους ηδη γεγυμνασμενους,
ως νοσησαι μεν ακρατως το υπονοστειν εθελειν εις εκτοπους ουτως ακαθαρσιας, και
παραλελυσθαι τοσουτον εις ακρασιαν, ως μειρακιωδως ολοφυρεσθαι, την δριμειαν
ωσπερ ου φεροντας της επιθυμιας προσβολην; {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἀλυοντος
δε του πανσοφου Μωσεως, και δυσθυμιαν εχοντος την επι τωιδε δεινην, και
αναφανδον κεκραγοτος, ως ουκ αν ποτε μονος ισχυσηι διενεγκειν τον ουτως
ευκολως εις παραφοραν και αποστασιν ιοντα λαον, συλληπτορας μεν και επαρωγους
της επι τωιδε φροντιδος ανδρας ανεδειξε Θεος, τον αριθμον εβδομηκοντα, ους και τηι
του Πνευματος δοσει διαφανεστερους ετιθει· προεφητευσαν γαρ εν τηι παρεμβοληι.
Προς δε γε Μωσεα φησι· «Και τωι λαωι ερεις· Ἁγνισασθε εις αυριον, και φαγεσθε κρεα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

οτι εκλαυσατε εναντιον Κυριου, λεγοντες· Τις ημας ψωμιει κρεα; οτι καλον ημιν
εστιν εν Αιγυπτωι· και δωσει Κυριος υμιν φαγειν κρεα, και φαγεσθε κρεα. Ουχ ημεραν
μιαν φαγεσθε κρεα, ουδε δυο, ουδε πεντε ημερας, ουδε δεκα ημερας, ουδε εικοσι
ημερας, εως μηνος ημερων φαγεσθε, εως αν εξελθηι εκ των μυκτηρων υμων, και
εσται υμιν εις χολεραν, οτι ηπειθησατε Κυριωι, ος εστιν εν υμιν, και εκλαυσατε
εναντιον αυτου, λεγοντες· Ἱνατι ημιν εξελθειν 68.392 εξ Αιγυπτου;» Ἐλυπει γαρ
τουτο λιαν τον Λυτρωτην, το και αυτης δουλειας αλογησαι τον Ἰσραηλ, και ηγεισθαι
παρ' ουδεν τους εν Αιγυπτωι πονους, κρεων και λαχανων ενεκα των δυσωδεστατων.
Και ημας δε αυτους θερμαι και δριμειαι πολλακις αναπειθουσιν ηδοναι, την υπο τωι
διαβολωι δουλειαν ηγεισθαι φορητην, και φθαρτων ενεκα και γεωδεστερων
επιθυμιων, τοις της αμαρτιας εγκαταδεσμευεσθαι ζυγοις. Ἀλλ' εδιδου και τοτε το
σαρκοφαγειν, ουκ εις μιαν, ουδε εις δεκα τυχον, αλλ' εις ημερας τριακοντα, δι' ου
σημαινεται της επ' αυτους οργης η παρατασις. Ἐφιησι δε και νυν τοις ασχετως
απονενευκοσιν εις κοσμικας ηδονας, το και μετασχειν, ει ελοιντο, των σαρκικων,
και εις χρονους εσθ' οτε μακρους. Ουτω γαρ λεγεται παραδουναι τινας εις αδοκιμον
νουν, ποιειν τα μη καθηκοντα. Ἀλλ' εκεινοις γεγονεν εις χολεραν η βρωσις, και τοις
αγαπωσι τα σαρκικα και προτιμωσι του μαννα του νοητου, ο εστι ρημα Θεου, τα
φθαρτα και επιγεια, καταληξει προς θανατον το εγχειρημα· και εστιν, οιμαι, τουτι το,
«Ὁ σπειρων εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει φθοραν.» Ἀῤρωστιας δε της
τοιασδε τυχον η λυσις· «Πνευματι περιπατειτε, και επιθυμιαν σαρκος ου μη
τελεσητε. Στρατευεται γαρ η σαρξ κατα του πνευματος, το δε πνευμα κατα της
σαρκος· ταυτα γαρ αντικειται αλληλοις.» Ὡς ειπερ ηβουληθησαν οι εξ Ἰσραηλ
αποχρωσαν ηγεισθαι τρυφην την του μαννα χορηγιαν, ο εστιν αρτος αγγελων
νοητος, και τυπος γλυκυτητος της δια του Πνευματος, ουκ αν ετελεσαν επιθυμιαν
σαρκος, ουδ' αν εξ αυτης εθερισαν την φθοραν.» Ἐπισημοτατα δε του λαου τα
μνηματα· εκει γαρ, φησιν, εθαψαν τον λαον τον επιθυμητην, κατα το, «Ἔσονται εις
ορασιν πασηι σαρκι·» και λαος επιθυμητης ο εκεινα παθων ωνομασται, κατ' εκεινο
οιμαι που το περι τινων ειρημενον· «Ὧν η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων·» απο γαρ της
αμαρτιας, η κλησις· και ατελευτητος επεγραφετο τοις τεθνεωσιν οικτρως ο επι ταις
ανανδριαις ονειδισμος, και εξ ων κατεγινωσκοντο το επισημον. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡ.} Ουκουν οτι μαλιστα παραιτητεον τοις γε αληθως φιλομαθειν ηιρημενοις, το γε
ατληπαθες εν πονοις, και γογγυσμον αδρανη, και αχαριστον εικαιομυθιαν, και το γε
των αλλων ανοσιωτερον πως, των εκ φαυλοτητος και φιλοσαρκιας εφιεσθαι
μολυσμων. Ἐπαμφοτεριζει γαρ ο τοιουτος, και την της διανοιας ιγνυν χωλευουσαν
εχει. Γεγραπται γαρ, οτι «Ουαι καρδιαις δειλαις, και χερσι παρειμεναις, και
αμαρτωλωι επιβαινοντι επι δυο τριβους.» Χρηναι δε οιμαι το τληπαθες και το
καρτερον εις υπομονην παντος αξιουντας λογου διαμεμνησθαι λεγοντος του
Χριστου· «Ει τις θελει οπισω μου ελθειν, απαρνησασθω εαυτον, και αρατω τον
σταυρον αυτου, και ακολουθειτω 68.393 μοι.» τουτεστιν, Ει δη βουλοιτο τις εμος
ειναι μαθητης, δια των ισων εμοι παθηματων ηκετω προθυμως, και οιονει την
αυτην ιτω τε και αγαπατω τριβον· συναναπαυσεται γαρ ουτος και συνδιαιτησεται.
Τουτο δε ημιν αυτος εζητει παρα του Θεου και Πατρος, λεγων· «Θελω ινα οπου ειμι
εγω, εκει και αυτοι μετ' εμου ωσι.» Και ετερως δε συνεσμεν τωι Χριστωι,
περιπατουντες μεν επι γης, ουκετι δε σαρκικως, αλλα πνευματικως πολιτευομενοι,
και καταλυμα και αναπαυσιν ποιεισθαι σπουδαζοντες, το δοκουν αυτωι. Ἔχεις
γεγραμμενον εν τοις Ἀριθμοις τον επι τωιδε τυπον· «Και τηι ημεραι,» φησιν, «εν ηι
εσταθη η σκηνη, εκαλυψεν η νεφελη την σκηνην, τον οικον του μαρτυριου. Και το
εσπερας ην επι της σκηνης ως ειδος πυρος εως πρωΐ· ουτως εγινετο διαπαντος· η
νεφελη εκαλυπτεν αυτην ημερας, και ειδος πυρος την νυκτα. Και ηνικα ανεβη η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

νεφελη απο της σκηνης, μετα ταυτα απηραν οι υιοι Ἰσραηλ· και εν τωι τοπωι ου αν
εστη η νεφελη, εκει παρενεβαλον οι υιοι Ἰσραηλ· δια προσταγματος Κυριου
παρεμβαλουσιν οι υιοι Ἰσραηλ, και δια προσταγματος Κυριου απαρουσι. Πασας τας
ημερας εν αις σκιαζει η νεφελη επι της σκηνης, παρεμβαλουσιν οι υιοι Ἰσραηλ· και
οταν εφελκηται η νεφελη επι της σκηνης ημερας πλειους, και φυλαξονται οι υιοι
Ἰσραηλ την φυλακην του Θεου, και ου μη εξαρωσι· και εσται οταν σκεπαζηι η νεφελη
ημερας αριθμωι επι της σκηνης, δια φωνης Κυριου παρεμβαλουσι, και δια
προσταγματος Κυριου απαρουσι· και εσται οταν γενηται η νεφελη αφ' εσπερας εως
πρωι, και αναβηι η νεφελη το πρωι, και απαρουσιν ημερας η νυκτος, και αναβηι η
νεφελη, απαρουσιν ημερας, η μηνος ημερας πλεοναζουσης της νεφελης σκιαζουσης
επ' αυτης, παρεμβαλουσιν οι υιοι Ἰσραηλ, και ου μη απαρουσιν, οτι δια
προσταγματος Κυριου απαρουσι. Την φυλακην Κυριου εφυλαξαντο δια
προσταγματος Κυριου εν χειρι Μωση.» Ἐγηγερμενης κατα την ερημον της αγιας
σκηνης, πεπληρωκεναι φησι την νεφελην αυτην· ειτα συναπαιρειν και
συγκαταλυειν αυτηι προστεταχε τους εξ Ἰσραηλ, ανω τε και κατω μετα πολλης
ακριβειας την των απαρσεων επιτηρησιν ποιεισθαι παρεγγυων, και επισφαλη την
παραβασιν τοις εθελουσι ραιθυμειν απο γε τουτου δεικνυς. Ἀλλα ταυτι μεν
ιστορικως. Θεωρωμεν δε ηδη πνευματικως. Ἅμα τε γαρ εγηγερ-ται και ανετειλεν
επι της γης η αληθεστατη σκηνη, τουτεστιν η Ἐκκλησια, πεπληρωται της δοξης του
Χριστου· το γαρ καλυπτεσθαι τηι νεφεληι την αρχαιαν σκηνην, ουχ ετερον, οιμαι που,
παρα τουτο δηλοι. Πεπληρωκε τοινυν της εαυτου δοξης την Ἐκκλησιαν ο Χριστος,
και τοις μεν εν αμαθιαι και πλανηι, καθαπερ εν νυκτι και σκοτωι διατριβουσι, πυρος
αναλαμπει δικην, τον νοητον δηλονοτι φωτισμον ενιεις, τοις γε μην ηδη
πεφωτισμενοις, και ημεραν εχουσιν εν καρδιαι την νοητην, την παρ' εαυτου σκιαν τε
και σκεπην δωρουμενος, και δροσοις αυτους καταπιαινων πνευματικαις, τουτεστι,
ταις ανωθεν τε και δια του Πνευματος παρακλησεσι. 68.396 Τουτο γαρ εστι το ως εν
ειδει μεν πυρος ορασθαι την νυκτα, εν δε ειδει νεφελης, την ημεραν. Ἔδει γαρ, εδει
τοις μεν ετι νηπιοις φωτισμου και ελλαμψεως, της αποφερουσης εις θεογνωσιαν·
τοις δε τουτων ανωτερω και λελαμπρυσμενοις δια της πιστεως, σκεπης και
επικουριας, ως αν δυναιντο γενναιως διενεγκειν του παροντος βιου τον καυσωνα
και της ημερας το βαρος· «Παντες γαρ οι θελοντες ζηιν ευσεβως εν Χριστωι,
διωχθησονται.» Ἀπαιρουσης δε της νεφελης, συναπαιρει και η σκηνη, και
καταλυουσης συγκαθισταται, και συν αυτηι τουτο εδρων οι εξ Ἰσραηλ· επεται γαρ η
Ἐκκλησια παν-ταχη τωι Χριστωι, και η των πιστευοντων αγια πληθυς του καλουντος
εις σωτηριαν ουκ απονοσφιζεται. {ΠΑΛΛ.} Και τις αν νοοιτο τυχον η τε απαρσις
ημων και η καταλυσις, προβιβαζοντος τε και ηγουμενου Χριστου; {ΚΥΡ.}
Ἀδιαφορησει μεν πως εν γε δη τουτοις ημιν ο λογος, τυπον ωσπερ τινα
καταδεικνυντος ημιν του θελειν ειναι μετα Θεου του τε συναπαιρειν και
συγκαθιστασθαι τηι νεφεληι· πλην εις εννοιας ως ενι λεπτας τον νουν ενιεντες, παλιν
εκεινο ερουμεν, οτι πρωτη μεν απαρσις η εξ απιστιας εις πιστιν, και εξ αγνοιας εις
γνωσιν, και εκ του μη ειδεναι τις ο φυσει τε και αληθως Θεος, επι το ειδεναι σαφως
τον των ολων ∆εσποτην και Ποιητην. Ἄπαρσις δε ωσπερ μετ' εκεινην δευτερα και
επωφελης, η εκ φαυλοτητος τε και ασελγειας, επι το θελειν ηδη πως τα αμεινω δραιν
τε και φρονειν. Τριτη δε ταυτης προφερεστερα και εν ευκλειαι μειζονι, η εκ του
ενδεους επι το αρτιως εχον, πρακτικως τε αμα και δογματικως. Ἢ ουχι κατα βραχυ
προς αυξησιν ιμεν την εν Χριστωι νοουμενην, προκοπτοντες μεν εις ανδρα τελειον,
αναθρωσκοντες δε και εις μετρον ηλικιας του πληρωματος αυτου; Τουτο ταχα που
εστι το δια φωνης του θεσπεσιου Παυλου υμνουμενον ημιν· «Των μεν οπισω
επιλανθανομενος, τοις δε εμπροσθεν επεκτεινομενος, κατα σκοπον διωκω εις το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

βραβειον της ανω κλησεως.» Ἀπαιροντες δε νοητως εξ αγνοιας εις επιγνωσιν, εξ
αμαθιας εις συνεσιν, εξ απιστιας εις πιστιν, και αει προκοπτοντες εν αρεταις, αρ' ουχι
τοπον εκ τοπου μεθορμιζομεθα, και εκ διαθεσεως ηγουν εξεως της τοιασδε τυχον, εις
την τοιανδε αυ μεθισταμενοι προσεοικαμεν ηδη πως τοις ειωθοσιν οδοιπορειν;
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ουτε την εκ φαυλοτητος απαρσιν, ουτε μην το
εφικνεισθαι τυχον και εγκαταυλισθαι τροπον τινα τοις αμεινοσι, κατορθωσαι τις αν
δυνηθηι, μη ουχι συνοντος τε και ηγουμενου Χριστου. Τοιγαρτοι και τοις αγιοις
εφασκε μαθηταις· «Χωρις εμου ου δυνασθε ποιειν ουδεν.» Ουκουν το συνειναι τε τωι
Θεωι, και συν αυτωι παντα δραιν, υποφηνειεν αν αινιγματωδως τοτε συναπαιρειν
απαιρουσηι τηι νεφεληι, και ηρεμουσηι συνηρεμειν. Πλην, δια προσταγματος 68.397
Κυριου, φησιν, απαρουσι· και τουτο, οιμαι, δηλοι το και λογου δεισθαι του
παροτρυνοντος εις αλκην, και εις την τοις αγιοις πρεπουσαν ευκοσμιαν τους επεσθαι
δειν οιομενους εν Χριστωι· «Παντα γαρ, φησιν, ευσχημονως και κατα ταξιν
γινεσθω.» Τυπος δε αρα και τουδε δη παλιν, το εφεξης γεγραμμενον. Ἔφη γαρ ωδε
Θεος προς τον ιεροφαντην Μωσεα· «Ποιησον σεαυτωι δυο σαλπιγγας ελατας,
αργυρας ποιησεις αυτας, και εσονται σοι ανακαλειν την συναγωγην, και εξαιρειν τας
παρεμβολας. Και σαλπιεις εν αυταις, και συναχθησεται πασα η συναγωγη επι την
θυραν της σκηνης του μαρτυριου, Ἐαν δε εν μιαι σαλπισωσι, ελευσονται προς σε
παντες οι αρχοντες αρχηγοι Ἰσραηλ. Και σαλπιειτε σημασιαν, και εξαρουσιν αι
παρεμβολαι αι παρεμβαλλουσαι ανατολας· και σαλπιειτε σημασιαν δευτεραν, και
εξαρουσιν αι παρεμβολαι αι παρεμβαλλουσαι λιβα. Και σαλπιειτε σημασιαν τριτην,
και εξαρουσιν αι παρεμβολαι αι παρεμβαλλουσαι παρα θαλασσαν. Και σαλπιειτε
σημασιαν τεταρτην, και εξαρουσιν αι παρεμβολαι αι παρεμβαλλουσαι προς βοῤραν·
σημασιαι σαλπιουσιν εν τηι εξαρσει αυτων, και οταν συναγαγητε την συναγωγην,
σαλπιειτε, και ου σημασιαι. Και οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις σαλπιουσι ταις σαλπιγξι· και
εσται υμιν νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων.» {ΠΑΛΛ.} Τι δη ουν αρα φαμεν την
των σαλπιγγων ειναι δυαδα, και τας των σημασιων διαφορας, ελατας δε ανθ' οτου,
και εξ αργυρου δειν ποιεισθαι προστεταχε; {ΚΥΡ.} ∆υο μεν ουν αι σαλπιγγες· διπλουν
γαρ εν εκκλησιαις το της παρακλησεως κηρυγμα· εν μεν γαρ εις ορθοτητα την
δογματικην αποφερει τους πεπιστευκοτας, και τον των διεστραμμενων
κατακιβδηλευει λογον· οποιος τις ην ο των κωλυοντων γαμειν, και ασυμφυλως
δεδιδαχοτων απεχεσθαι βρωματων, α ο Θεος εκτισεν εις μεταληψιν τοις πιστοις.
Καταλογισαιμην δ' αν εν τουτοις και τους των Ἰουδαιων καθηγητας, οι το τωι θειωι
νομωι τετιμημενον και δοκουν μεθεντες ως εωλον, και ολιγου παντελως αξιουντες
λογου, ταις παρα σφων διδασκαλιαις και ανθρωπινοις ενταλμασι προσανακεκλισθαι
δειν τους παιδευομενους εκελευον. Και ετεροι δε τινες περιτεμνεσθαι τους εν πιστει
δεδικαιωμενους ασυνετουντες εδιδασκον, ινα εν τηι αλλοτριαι σαρκι καυχησονται
κατα το γεγραμμενον. Ἀλλ' ελεγετο περι αυτων· «Ἔξω τους κυνας, εξω τους κακους
εργατας.» Ἕτε-ρον δε προς ηθικην επανορθωσιν ξεναγει, και της εν Χριστωι
πολιτειας καταλευκαινει την οδον. Ἀργυραι δε αι σαλπιγγες· την επ' αμφοιν τοιν
λογοιν λαμπροτητα, και το αγαν ειλικρινες· ως εν ιδιαι φυσει της υλης υμιν
υποφαινουσης αστειως. Ἐν δε γε ταις σαλπιγξιν, ανακαλεισθω, φησιν, επι την
σκηνην ο λαος. Κηρυγμασι γαρ τους εν σκηναις ωσπερ ιδιαις συναγειρομεν εις
εκκλησιας· συνδεδραμηκοτας δε, και απαιρειν αναπειθομεν εκ των αισχιονων επι τα
πρεποντα τοις ηγιασμενοις, και οιονει μεθορμιζεσθαι προς το αγαθον εκ φαυλοτητος
ευ μαλα μεταπαι 68.400 δευομεν. Ἣ ουχι λογος εις ορθοτητα την δογματικην και εις
ηθων επανορθωσιν αποφερει τον επιεικη και ζωης της εν Χριστωι γνησιον εραστην;
{ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν δυο μεν αι σαλπιγγες, αι συλλεγουσαι τον λαον
επι την σκηνην. Ἐαν δε μιαι σαλπισωσι, φησι, προσελευσονται προς σε παντες οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

αρχοντες αρχηγοι υιων Ἰσραηλ. ∆ειν μεν γαρ υπολαμβανω παρακλησεως τε και
προτροπης, και τοις την εξιν τελειοτεροις, πλην ου τοσαυτης οσησπερ αν δεοιτο και
η των ετερων πληθυς· δια τουτο τους μεν αλλους απαντας δυο μολις ανακαλουσι
σαλπιγγες, μια δε τους εξειλεγμενους· αρκει γαρ ολιγον τωι σοφωι, και αφορμην ει
λαβοι, προσθησει το λειπον, κατα το· «∆ιδου σοφωι αφορμην, και σοφωτερος εσται·
γνωριζε δικαιωι, και προσθησει του δεχεσθαι.» Ειτα προστεταχε τεσσαρας ποιεισθαι
σημασιων διαφορας, ωστε δι' αυτων αναζευγνυναι τε και απαιρειν τους τε προς ηω
και λιβα, βοῤρα και νοτον· οιμαι ουν τας τεσσαρας ημιν των Ευαγγελιων συγγραφας
δια τουτου σημαινεσθαι, δι' ων ο συμπας παιδαγωγειται κοσμος προς δογματικην τε
αμα και ηθικην επιστημην. Ει δε δη τι χρη και ετερον επινοουντας λεγειν,
κατοκνησομεν ουδαμως, υπνου και ιδρωτος κρειττονα την του χρησιμου ποιουμενοι
θηραν. Λογου τοιγαρουν του παρ' ημιν τεσσαρας ευρησομεν τας διαφορας, δι' ων η
συμπασα γη τον αριστον τε και ευδοκιμον αληθως κατορθωσει βιον· μια μεν ουν εστι
και πρωτη, δι' ης προς επιγνωσιν αληθειας και εις αναληψιν θειου φωτος καλειν
ειθισμεθα τους τηι κτισει παρα τον Κτιστην λελατρευκοτας, και λεγοντας αμαθως τωι
ξυλωι· Πατηρ μου ει συ, και τωι λιθωι· Συ εγεννησας με, κατα την του προφητου
φωνην. Τοις γε μην ηδη πεπιστευκοσιν, αι τρεις ετεραι του λογου διαφοραι πρεποιεν
αν εικοτως· επει τοι και τρεις ειναι βιου και πολιτειας διαφορας εδιδασκεν ο Σωτηρ·
εφη γαρ οτι, τα καταβληθεντα των σπερματων επι την καλην γην εποιησε καρπον, ο
μεν εκατον, ο δε εξηκοντα, ο δε τριακοντα. Ουκουν εστι τις εκαστωι των τοιουτων, ο
αυτωι μαλιστα πρεπων λογος· ου γαρ πω δρωντες ορθως, τους Θεωι και κοσμωι
μεμερισμενους, δια το κατα νομον υπεζευχθαι γαμοις, και τους τον παναριστον τε
και ασκητικον επανελομενους βιον, ηγουν τον ιερωσυνηι πρεποντα, τοις ισοις
αφυλακτοις ωφελησομεν λογοις, αλλ' εκεινοις μεν ερουμεν· «∆εδεσαι γυναικι; μη
ζητει λυσιν· λελυσαι απο γυναικος; μη ζητει γυναικα·» και οσα τοις γεγαμηκοσιν
αρμοζει φρονειν τε και δραιν. Τοις γε μην ασκητικοις και καρτερειν εγνωκοσι·
«Νεκρωσατε τα μελη υμων τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν
κακην.» Και το, «Ουκ αξια τα παθηματα του νυν καιρου προς την μελλουσαν δοξαν
αποκαλυφθηναι εις ημας.» Τοις δε κεκλημενοις εις ιερωσυνην· «Χειλη ιερεως
φυλαξεται γνωσιν, και νομον εκζητησουσιν εκ στοματος αυτου,» και οσα Τιμοθεωι
παρεγγυαι γραφων ο σοφω 68.401 τατος Παυλος. Ἆρα μοι του πρεποντος εξερπει τα
68.401 διηγηματα, και αποφερεται ποι προς το ουκ εχον ορθως; {ΠΑΛΛ.} Ἥκιστα γε.
{ΚΥΡ.} Ἐπιτηρει δε οτι μονοις απονεμει τοις ιερασθαι λαχουσι, το κεχρησθαι ταις
σαλπιγξιν· ανατιθεις, οιμαι που, τοις των λαων παιδευταις και ηγιασμενοις εις
ιερωσυνην, τον μυσταγωγουντα, και μην και εις εφεσιν αρετης επαλειφοντα λογον.
∆ια τουτο γαρ, οιμαι, προς μεν Μωσεα φησι· «Ποιησον σεαυτωι δυο σαλπιγγας.»
Νομωι δε ωσπερ κατασφραγιζων το χρημα· «Και οι υιοι Ἀαρων,» φησιν, «οι ιερεις,
σαλπιουσι ταις σαλπιγξι· και εσται υμιν νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων.»
{ΠΑΛΛ.} Ουκουν των σημασιων τους τροπους, εις τον εκαστωι των ειωθοτων
ευδοκιμειν εοικοτα λογον, παραδεξομεθα. Συναπαρουμεν δε ουτω και
συγκαταλυσομεν τηι νεφεληι, τουτεστι, συμβαδιουμεθα νοητως, και
συναναπαυσομεθα τωι Χριστωι. {ΚΥΡ.} Ευ λεγεις. Τουτι γαρ ημας αναπεισει φρονειν,
και προφητου λογος εχων ωδι· «Και νυν, Ἰσραηλ, τι Κυριος ο Θεος επιζητει παρα
σου, αλλ' η το ποιειν κριμα, και αγαπαιν ελεος, και ετοιμον ειναι του πορευεσθαι
μετα Κυριου Θεου σου;» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' οτι μεν χρημα καλον, και του παντος αξιον,
και την επ' ανδρειαι δοξαν καταπλουτουν, το πορευεσθαι μετα Κυριου Θεου σου, πως
ουκ αν γενοιτο σαφες; Τι δ' αν ειη παλιν το, ετοιμον ειναι, φρασαις αν εθελοντι μοι.
{ΚΥΡ.} Πως γαρ ου; του γαρ φρονειν τε και δραιν επειγεσθαι τα Θεου, παρα ποδας
ημιν κειμενου, και απειργοντος ουδενος, ουτε μην ανθελκοντος εις αδοκιμον νουν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

τουτο, οιμαι, εστι το ετοιμον ειναι του πορευεσθαι μετα Θεου. {ΠΑΛΛ.} Τινας δε ολως
ειναι φαμεν τους ακολουθειν τωι Θεωι εθελοντας, μη μην ετι και εξ ολης τουτο δραιν
ελομενους ψυχης, οκλαζοντας δε προς το αναλκι και παραιτουμενους το καρτερον;
{ΚΥΡ.} Τους, οι γε βραδεις τε εισι, και μολις ιεντας μεν επι το φρονειν εθελειν τα εφ'
οις αν ηδοιτο Θεος, ου μην ετι και αντεχομενους ολοκληρωι διανοιαι πολιτειας
αγιοπρεπους, οι μοιραν μεν ωσπερ ολιγην της ενουσης αυτοις σπουδης τε και
προθυμιας απονεμουσι τηι εις Θεον αγαπηι, το δε γε λοιπον απαν ασωτοτατα τε και
προαλως δαπαναιν εγνωκασι τοις εν τωιδε βιωι περισπασμοις, και ανονητοις ιδρωσι
και πικροις φροντισμασιν, ων εις τυπον αν ειεν οι εκ Ῥουβειμ τε και Γαδ· γεγραπται
γαρ παλιν εν τοις Ἀριθμοις· «Και κτηνων πληθος ην τοις υιοις Ῥουβειμ και 68.404
τοις υιοις Γαδ, πληθος πολυ σφοδρα. Και ειδον την χωραν Ἰαζηρ, και την χωραν
Γαλααδ, και ην ο τοπος, τοπος κτηνεσι. Και προσελθοντες οι υιοι Ῥουβειμ και οι υιοι
Γαδ, ειπον προς Μωσην και προς Ἐλεαζαρ τον ιερεα, και προς τους αρχοντας της
Συναγωγης λεγοντες· Ἀταρωθ, και ∆αιβων και Ἰαζηρ, και Ναμρα, και Ἐσεβων, και
Ἐλεαλη, και Σεβαμα,και Ναβαυ, και Βαιαν την γην, ην παρεδωκε Κυριος ενωπιον
των υιων Ἰσραηλ, γη κτηνοτροφος εστι, και τοις παισι σου κτηνη υπαρχει. Και
ελεγον· Ει ευρομεν χαριν ενωπιον σου, δοθητω η γη αυτη τοις οικεταις σου εν
κατασχεσει, και μη διαβιβασηις ημας τον Ἰορδανην. Και ειπε Μωσης τοις υιοις Γαδ
και τοις υιοις Ῥουβειμ· Οι αδελφοι υμων πορευσονται εις τον πολεμον, και υμεις
καθισεσθε αυτου; Και ινα τι διαστρεφετε τας διανοιας των υιων Ἰσραηλ, μη διαβηναι
εις την γην ην Κυριος ο Θεος διδωσιν αυτοις;» Ειτα προς τουτοις κατονειδισας
αυτοις των πατερων την απειθειαν, και τα εκεινοις εντευθεν συμβεβηκοτα·
«Τετελευτηκασι γαρ εν τηι ερημωι,» φησιν, ουδ', οσον ειπειν, τεθεαμενοι μονον της
επαγγελιας την γην. Ἐπιφερει παλιν· «Και ιδου ανεστητε αντι των πατερων υμων,
συστρεμμα ανθρωπων αμαρτωλων, προσθειναι ετι επι τον θυμον της οργης Κυριου
επι Ἰσραηλ, οτι αποστραφησεσθε απ' αυτου προσθειναι ετι καταλιπειν αυτον εν τηι
ερημωι, και ανομησετε εις ολην την συναγωγην ταυτην. Και προσηλθον αυτωι και
ελεγον· Ἐπαυλεις προβατων οικοδομησομεν ωδε τοις κτηνεσιν ημων, και πολεις
ταις αποσκευαις ημων· και ημεις ενοπλισαμενοι προφυλακην προτεροι των υιων
Ἰσραηλ εως αν αγαγωμεν αυτους εις τον εαυτων τοπον· και κατοικησει η αποσκευη
ημων εν ταις πολεσι τετειχισμεναις δια τους κατοικουντας την γην· ου μη
αποστραφωμεν εις τας οικιας ημων, εως αν καταμερισθωσιν οι υιοι Ἰσραηλ εκαστος
εις την κληρονομιαν αυτου. Και ουκετι κληρονομησομεν εν αυτοις απο του περαν
του Ἰορδανου και επεκεινα, οτι απεχομεν τους κληρους ημων εν τωι περαν του
Ἰορδανου εν ανατολαις.» Συνιης οτι κτηνοτροφιας ενεκα και κτησεων, και της εις
γυναικας τε και παιδας αγαπης, ουδ' αν ολως παρηλθον οι τοιοιδε τον Ἰορδανην,
αλλ' ουδ' αν οσον ολως αποθηγειν ηνεσχοντο πολεμου και μαχης, ουδ' αν ευκλειας
τοις αλλοις συμμετασχειν ηθελησαν, και των επ' ελπισιν αγαθων· αριστον δε και
πολυευκτον εδοκει το μενειν αυτους, μηδ', οσον ειπειν, τοις Ἰορδανου ναμασιν
ενθεντας τον ποδα· κατονειδιζοντος δε του Μωσεως και οῤρωδειν αναπειθοντος,
υποβλεπεσθαι τε την θειαν οργην, υπισχνουνται μολις συμπαρελευσεσθαι μεν τοις
αλλοις τον Ἰορδανην, και συμμετασχειν ιδρωτων αυτοις των εν πολεμωι και μαχαις·
ου μην οτι και συμμεριουνται φασι, δια το απεχειν η αποσχειν τον κληρον, εν τωι
περαν του Ἰορδανου. Τοιουτοι τινες τον τροπον εισιν, οι ταις του παροντος βιου
μεριμναις κατεσφιγμενοι. Και ολην μεν ωσπερ απονεμοντες την καρδιαν τωι φρονειν
68.405 ελεσθαι τα επι της γης, ολιγα δε μολις των αναγκαιων φροντιζοντες, και ουκ
εν σπουδηι ποιουμενοι τα Θεου. «Πολλοι γαρ,» φησι, «κλητοι, ολιγοι δε εκλεκτοι.» Οι
τοινυν τελουντες μεν εν τοις κεκλημενοις δια γε την πιστιν, ου μην ετι τοις
εξειλεγμενοις εναριθμιοι, δια το ανεισθαι προς το ηδυ, βραδεις εσθ' οτε και οκνηροι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

λιαν εισι, και περι αυτην ταχα που την του αγιου βαπτισματος χαριν· καταπεφρικασι
δε το υπερ ευκλειας Θεου και ωφελειας της σφων αυτων, τους αγιοις πρεποντας
ανατληναι πονους, και συνδιωκεσθαι τοις γνησιοις, ει και προς τουτο αγοι καιρος·
κατονειδιζοντος δε αυτους νομου του θειου, και καταπτοουσης εσθ' οτε της θειας
οργης, ιενται μεν οκνηρως επι το σωτηριον βαπτισμα, και συμμετεχουσι πονων τοις
εξειλεγμενοις, η μετριωτερον συννηστευοντες, η και συζηλουντες εσθ' οτε των
πολεμουμενων Ἐκκλησιων, ου μην ετι και καταφρονειν των εν κοσμωι πειθομενοι,
αλλ' ωσπερ ιδιον και εκνεμηθεντα αυτοις υπονοστουντες κληρον, τας επι τοις
επιγειοις ηδονας τε και τερψεις. ∆ια τουτο εφασκεν ο Χριστος τοις της ορθοτητος
ερασταις, και ευσεβειν οτι μαλιστα διεσπουδακοσι· «Προσεχετε, μη ποτε βαρυνθωσιν
υμων αι καρδιαι φροντισι και μεριμναις βιωτικαις.» Ἢ ουκ επιζημιον ειναι φης το
χρημα, ω ταν; {ΠΑΛΛ.} Φημι, πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Λεπτον δε τοις γεγραμμενοις τον
της διανοιας οφθαλμον ενιεις, καταθαυμασαις ευ μαλα της εικονος το καλλος.
{ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Οι κτηνοτροφιας ενεκα παιδων τε και γυναικων,
επαυλεων τε και οικοδομηματων, τον επι τοις αριστοις οκνον εισδεδεγμενοι,
Ῥουβειμ εστι και Γαδ. {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο εστιν; {ΚΥΡ.} Ὁ μεν γαρ ην
πρωτοτοκος εξ Ἰακωβ, ο δε θεραπαινης εξεφυ της Ζελφας. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Ουκουν πρωτοτοκοι μεν δια την πιστιν, οι κεκλημενοι, και κληρον λαχοντες παρα
Θεωι τον εξαιρετον, οσον ηκεν εις την χαριν, ου φιλελευθεροι δε, δια γε την εις τα
αισχιω ροπην· εκκλησιαν δε πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν ουρανοις, τους εν
πιστει δεδικαιωμενους, διακεκλησθαι φαμεν. Ἀλλ' ου φιλελευθερος ο πρωτοτοκος,
κοινωνος δε μαλλον και συνεραστης τοις το της δουλειας αισχος ου πεφευγοσιν.
{ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ηδη μου προς ακτην ιοντος του λογου, και οιονει
που των πεισματων ποιουμενου τας εκβολας, επεισιν ειπειν και προσαναμνησαι
παλιν, οτι χρη προς παν οτιουν ανδριζεσθαι των τελουντων εις ονησιν, και
γυμνασμα εις αρετην ηγεισθαι τους πονους, διακεισθαι δε ουχ ετερως η οτι Θεος ο
σωζων 68.408 εστι, και το καταθλειν δυνασθαι των ανθεστηκοτων δωρουμενος,
καν ει πολυ μειζοσιν η ταις εν ημιν αντιφεροιντο αλκαις. Ὅτι γαρ ουκ ανονητον
ιδρωτα κατασταζομεν, τους υπερ αρετης ανατλαντες πονους, διδαξει λεγων εν τωι
∆ευτερονομιωι Μωσης· «Και μνησθησηι πασαν την οδον, ην ηγαγε σε Κυριος ο Θεος
σου εν τηι ερημωι, οπως αν κακωσηι σε και εκπειρασηι σε, και διαγνωσθηι τα εν τηι
καρδιαι σου, ει φυλαξηι τας εντολας αυτου, η ου.» Νοσειν δε την ανανδρον ουκ εαι
δειλιαν, ανασκοπουμενους ευ μαλα την του προασπιζοντος χειρα. Γραφει δε ουτω
παλιν· «Ἐαν δε λεγηις εν τηι διανοιαι σου, οτι Πολυ το εθνος τουτο, η εγω, πως
δυνησομαι εξολοθρευσαι αυτους; ου φοβηθησηι αυτους· μνειαι μνησθησηι οσα εποιησε
Κυριος ο Θεος σου τωι Φαραω, και πασι τοις Αιγυπτιοις τους πειρασμους τους
μεγαλους, ους εωρακασιν οι οφθαλμοι σου· τα σημεια, και τα τερατα τα μεγαλα
εκεινα, την χειρα την κραταιαν, και τον βραχιονα τον υψηλον· ως εξηγαγε σε Κυριος
ο Θεος σου· ουτως ποιησει Κυριος ο Θεος ημων πασι τοις εθνεσιν, ους συ φοβηι απο
προσωπου αυτων.»

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ.
Ὅτι χρη Θεωι τωι κατα φυσιν ημας προσκεισθαι μονωι, και αγαπαιν αυτον εξ
ολης ψυχης και καρδιας. {ΚΥΡ.} Ἀνδρειας μεν ουν περι της εν Χριστωι νοουμενης,
και πνευματικης ευσθενειας αποχρων, ημιν, ως εοικεν, εκπεποιηται λογος, ω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

Παλλαδιε· τα δε εφ' οις αν γενοιτο ταυτι προς ημων, περιαθρειν αναγκαιον, καθαπερ
εγᾦμαι, παλιν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Φερε δη ουν, της διανοιας τον οφθαλμον εν
κυκλωι περιελιττοντες, και εις ακριβη κατασκεψιν 68.409 των καθ' ημας ιεντες
πραγματων, ανασκοπωμεν ευ μαλα, δια ποιας ιοντες τριβου, λαμπροι τε εσομεθα,
και την εφ' απασι τοις επαινουμενοις οια τινα στεφανον αναδησομεθα ψηφον. Ἢ ου
δοκω σοι φρονειν ορθα, το εν γε τουτοις φιλοκρινειν ηιρημενος; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι
μεν ουν. Φαιην γαρ αν και αυτος εγω προκλησει τηι προς ανδριαν προκαταθηγεσθαι
δειν, ελεσθαι τε τα δι' ων αν τις εσοιτο λαμπρος, και της αμωμητου ζωης ερχοιτο
κατ' ευθυ. {ΚΥΡ.} Ουκουν ηδη λεγωμεν, ως απασης μεν οικιας ερεισμα, κρηπις· νεως
δε τροπις, αρχη· του δε κατορθουν ηιρημενου, θεμελιος αν γενοιτο και υποβαθρας
αρχη, της αληθειας η γνωσις, και ο περι πιστεως της εις Θεον τον ενα και φυσει και
αληθινον ακιβδηλευτος λογος· «Ἐαν γαρ μη πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε,» φησι το
Γραμμα το ιερον. Συνιεντας δε ουπω των αναγκαιων ουδεν απρακτειν αναγκη, το
κατορθουν ουκ ειδοτας. Ἢ ουκ αν αναγκαιον ειναι φης προς ευδοκιμησιν ημιν, την
επι παντι τωι πρακτεωι διασκεψιν, ει εν λογωι πεποιημεθα το δραιν ορθως, α εραιν
αναγκαιον; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Τροφος ουν αρα συνεσεως, πιστις. Συνεσις δε, των
πρακτεων ημιν ποιειται την βασανον. Και γουν οτε τοις εξ Ἰσραηλ ο των ολων Θεος
παιδαγωγον ωσπερ τινα, και ιθυντηρα σοφον, τον δια Μωσεως επεστησε νομον,
υποβαθραν ωσπερ τινα και ακατασειστον αρχην, την παρα της μιας τε και αληθους
Θεοτητος προκατεβαλετο γνωσιν· μη γαρ αν ισχυσειν αυτους υπελαμβανε της
αδιαβλητου και ακραιφνους εφικεσθαι ζωης, ηγουν τωι των καλλιστων εισηγητηι
καταρυθμιζεσθαι νομωι, και υπεικειν εντολαις, ει μη καθαπερ προανατειχισμα την
επι Θεωι πιστιν ελοντες εις νουν, αντιφεροιντο γενναιως ταις εις ραιθυμιαν αυτους
ακονουσαις ηδοναις. Ἔδει δη ουν, εδει, καθαπερ τινα ψυχικην αῤρωστιαν,
προαποθεσθαι τους παλαι την πολυθεον πλανησιν, πιστει τε τηι εις Θεον τον ενα
φυσει και αληθως ερηρεισθαι καλως· τοιγαρτοι και πρωτος αυτοις προανελαμψε
νομος· «Ἐγω ειμι Κυριος ο Θεος σου, οστις εξηγαγον σε εκ γης Αιγυπτου εξ οικου
δουλειας. Ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου. Ου ποιησεις σεαυτωι ειδωλον, ουδε
παντος ομοιωμα οσα εν τωι ουρανωι ανω, και εν τηι γηι κατω, και οσα εν τοις υδασιν
υποκατω της γης, ου προσκυνησεις αυτοις, ουδ' ου μη λατρευσηις αυτοις. Ἐγω γαρ
ειμι Κυριος ο Θεος σου, ο Θεος ζηλωτης, αποδιδους αμαρτιας πατερων επι τεκνα εως
τριτης και τεταρτης γενεας τοις μισουσι με· και ποιων ελεος εις χιλιαδας τοις
αγαπωσι με, και φυλασσουσι τα προσταγματα μου.» Ἔδει γαρ, εδει σκληροις
καταπτοεισθαι δειμασι, τους ανεξιτητον μελλοντας ποιεισθαι την εντολην·
τοιγαρτοι και ζηλωτην εαυτον ονομαζει Θεον, και αμαρτιας πατερων επιτιθεντα τοις
εξ αυτων, ει γε κατ' εκεινους ελοιντο βιουν, και προ 68.412 γονικοις αμιλλασθαι
πταισμασιν. Ου γαρ που φαμεν, ως τοις γε ολως ουδεν πεπλημμεληκοσιν αι των
πατερων εγκατασκηπτουσιν αμαρτιαι, και τοι διαῤρηδην ανακεκραγοτος Θεου· «Ουκ
αποθανουνται πατερες υπερ τεκνων, ουδε τεκνα υπερ πατερων, εκαστος τηι εαυτου
αμαρτιαι αποθανειται.» Ἀλλ' ει ταις των πατερων εποιντο γνωμαις οι εξ αυτων, και
προγονικης δυσσεβειας εσοιντο ζηλωται, παρατεινει που ταχα και εις αυτους ο
θυμος. Καν ει γενοιτο πως εξ εμφυτου φιλανθρωπιας ανειναι τοις πρωτοις τον υπερ
παντα Θεον, το κολαζεσθαι δειν, αλλ' ουν οψε τοις δευτεροις ηγουν τοις τριτοις
επαγει την εν αρχαις τωι βεβηλωι γενει πρεπουσαν τε και οφειλομενην οργην.
Κατεσοβει τοινυν εις το φοβεισθαι δειν, ζηλωτην εαυτον ονομαζων Θεον· εβεβαιου
γε μην και ετερως εις πιστιν αυτους, ποιειν ελεος εις χιλιαδας υπισχνουμενος τοις
αγαπωσιν αυτον. Προσετιθει δε τουτοις γειτονα τε και αδελφην εντολην· «Ου γαρ
ληψηι, φησι, το ονομα Κυριου του Θεου σου επι ματαιωι· ου γαρ μη καθαρισηι Κυριος
τον λαμβανοντα το ονομα αυτου επι ματαιωι.» Τουτο τινες εδρων, ξυλοις τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

λιθοις την του Θεου κλησιν αναπτοντες, και τον υπερ παν ονομα κατακομιζοντες
αμαθως εις ανθρωπινης χειρος φιλοτεχνημα τε και πονον. Ἔφη δε που περι αυτων
δια φωνης Ἡσαΐου Θεος· «Ἐκλε-ξαμενος τεκτων ξυλον, εστησεν αυτο εν μετρωι, και
εν κολληι εῤρυθμισεν αυτο, και εποιησεν αυτο ως μορφην ανδρος, και ως ωραιοτητα
ανθρωπου στησαι αυτο εν οικωι· εκοψε ξυλον εκ του δρυμου ο εφυτευσε Κυριος, και
υετος εμηκυνεν, ινα ηι ανθρωποις εις καυσιν, και λαβων απ' αυτου, εθερμανθη, και
καυσαντες επεψαν αρτους επ' αυτων· το δε λοιπον ειργασαντο εις θεους, και
προσκυνουσιν αυτοις.» Και μεθ' ετερα· «Γνωτε, οτι σποδος η καρδια αυτων, και
πλανωνται.» Ουτοι λαμβανουσι το ονομα Κυριου επι ματαιωι. Ἀλλ' οιμαι δειν τους οι
γε λοιπον εξω τε παγης γεγονασι διαβολικης, και Θεον εγνωκασι τον αληθινον, μη
εις ψυχρας οκλαζειν εννοιας, μητε μην το αγεννες εν γε δη τουτωι τιμαιν φληναφως,
ανθελκομενους εις το δειν ετερους ειδεναι θεους, ηγουν οιεσθαι τινας υπαρχειν
ολως παρα τον ενα και αληθως. «Ει γαρ και λεγοιντο τινες θεοι και κυριοι, εν τε τωι
ουρανωι, και επι γης, αλλ' ημιν εις Θεος, ο Πατηρ, εξ ου τα παντα και ημεις εις
αυτον· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου· και εν
Πνευμα αγιον, εν ωι τα παντα, και ημεις εν αυτωι.» Ἥκιστα μεν γαρ την της θεοτητος
φυσιν συστελουμεν Ἰουδαικως, εις μονον τον ενα Θεον και Πατερα, κατευρυνοντες
δε ωσπερ εις αγιαν τε και ομοουσιον Τριαδα· και μην και προσωπων ποιοτητι, και
υποστασεως ιδιοτητι διαστελλοντες, εις ενα δη παλιν συστελουμεν Θεον, δια το της
ουσιας ταυτον, και αυτωι λατρευσομεν, αυτωι προσκυνησομεν, επικαλουμενοι τον
Πατερα και τον Υιον και το Πνευμα το αγιον. «Ου γαρ εσονται,» φησι, «θεοι ετεροι
πλην εμου·» και παλιν· «Κυριον τον Θεον σου προσκυ 68.413 νησεις, και αυτωι μονωι
λατρευσεις.» Ἐπειδη δε εις μεν εστι Θεος ο Πατηρ, εις δε Κυριος ο Υιος, εν δε Πνευμα
αγιον εκπορευτον, ουτε τον ενα Θεον της αληθους κυριοτητος εξοισομεν· ουτε μην
τον αληθως και φυσει Κυριον, του ειναι Θεον εκπεμψομεν· εψεται γαρ θεοτητι μεν
παντως τηι κατα φυσιν, η κυριοτης· κυριοτητι δε αυ τηι κατ' αληθειαν, η της θεοτητος
δοξα. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα γε και οτι μαλιστα σοφως εφης. {ΚΥΡ.} Ἕνα δη ουν,
Παλλαδιε, Θεον εισομεθα, και επ' αυτωι το συμπαν ουδενα καταλογιουμεθα, την
ανοσιον τε και βεβηλον διψυχιαν, ως αλαζονα και υβριστριαν αληθως, απωτατω
ποιουμενοι της εαυτων ψυχης, ινα μη και ημιν αυτοις ιερος επιφωνηι λογος· «Ἕως
ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις; η Βααλ Βααλ, η Θεωι Θεωι.»
Μονοτροπους γαρ ημας, ουχ ετεροφρονας και σεσαλευμενους, εις α μη προσηκεν
ετοιμοτατα μεταπιπτοντας ορασθαι δεησει· ως το τοι χωλευειν επ' αμφω και
καταδονεισθαι φιλειν, φαιην αν εγωγε των οτι μαλιστα δυσαθεωτατων. Και γουν
και ο παλαι νομος θανατωι τιμαται τον ουκ ασφαλη, φησι γαρ· «Ὁ θυσιαζων θεοις
εξολοθρευθησεται, πλην Κυριωι μονωι.» Τοιγαρτοι της θειας κατεπαιρεσθαι δοξης,
και τα αυτηι και μονηι διανεμειν πρεποντα, επιχειρειν οις αν ελοιτο τις, και τοις μη
φυσει χαριζεσθαι θεοις, νοσηματων αισχιστον, μαλλον δε δυσσεβειας αν γενοιτο της
εσχατης εγκλημα και γραφη. Ἀπηλλαχθαι δη ουν των τοιουτων αναγκη, τον γε ως
αληθως γνησιον και θεοφιλη, και ουχι δη μονον αποκαθαιροντα την καρδιαν, αλλα
μηδ' οσον ειπειν δια γλωσσης ιεντα ποτε το ειδωλον ονομα. Γεγραπται γαρ, οτι «Και
ονομα θεων ετερων ουκ αναμνησθησεσθε, ουδ' ου μη ακουσθηι εκ του στοματος
υμων.» α γαρ αισχρον ειδεναι, λαλειν ουκ αζημιον. Πανταχη δε το εν πιστει γνησιον
τιμαιν ηιρημενους, διαμεμνησθαι προσηκει του μακαριου Παυλου γραφοντος ωδε·
«Ἀδυνατον γαρ τους απαξ πεφωτισμενους, και καλον γευσαμενους Θεου ρημα,
δυναμεις τε μελλοντος αιωνος, και παραπεσοντας, παλιν ανακαινιζειν εις
μετανοιαν.» Οι γαρ απαξ εις μεταληψιν της ουρανιου και θειας ενηνεγμενοι χαριτος,
δια γε του αγιου βαπτισματος, αναστασεως τε περι, και της του Χριστου βασιλειας
τον αληθη και ζωοποιον παραδεξαμενοι λογον, ει παλινδρομειν ελοιντο προς το εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

αρχαις, και νοσον υποδραμειν την πρωτην, ουκ ανακαινισθησονται προς
καθαρισμον δια δευτερου βαπτισματος· «Ου γαρ η αυτων απιστια την πιστιν του
Θεου καταργησει,» καθα φησιν ο θεσπεσιος Παυλος. Ουδε επειπερ καταπεφρονηκασι
τινες ανοπιν ιοντες της θειας χαριτος, το αβεβαιον καταγραψομεν· ποιναις δε
μαλλον ο των ολων υποθησει κριτης τους εις τουτο κατολισθειν δυσσεβειας ου
παραιτουμενους, ως τον Υιον του Θεου καταπατησαι και το αιμα της διαθηκης
κοινον ηγησασθαι, και το Πνευμα της χαριτος ενυβρισαι, εν ωι 68.416 ηγιασθησαν,
και γεγονασι της θειας φυσεως κοινωνοι. Ὥσπερ γαρ στρατιωτην τον ριψασπιδα τε
και φυγοπολεμον, ου δευτεροις τιμασθαι σημαντροις, αλλ' ηδη κολαζεσθαι χρη, και
της ανανδρειας αποτιννυναι λογους· τον αυτον, οιμαι, προσηκει τροπον, τους ουτω
σεπτην τε και αξιαγαστον περιυβριζοντας χαριν, ου του δευτερου τιμασθαι
Πνευματος δοσει, της πρωτης αθετουμενης, αλλ' ηδη ποιναις υποκεισθαι πρεπει. Ὅτι
γαρ τους απαξ πεφωτισμενους εις τουτο ιεναι προσηκει γνωμης, και εδραιοτητος
λογισμων, ως ειδεναι μεν ενα τον φυσει Θεον, καταμυσαττεσθαι δε τους ετερον τι
παρα τουτο εισηγουμενους, και επιθυμηματων ποιεισθαι καλλιστον, το επιθρωσκειν
ειδωλοις, και κατασειειν ναους, και ουδεν ηγεισθαι τα Ἑλληνων σεβασματα, και
αρχαιος ημας διδαξει λογος. Γεγραπται γαρ εν τοις Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κυριος
προς Μωσην επι δυσμων Μωαβ παρα τον Ἰορδανην κατα Ἱεριχω, λεγων· Λαλησον
τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ὑμεις διαβαινετε τον Ἰορδανην εις γην
Χανααν, και απολειτε παντας τους κατοικουντας εν τηι γηι προ προσωπου υμων. Και
εξαρειτε τας σκοπιας αυτων, και παντα τα ειδωλα τα χωνευτα αυτων απολειτε αυτα,
και πασας τας στηλας αυτων εξαρειτε.» Συνιης οτι τους παρελθοντας τον Ἰορδανην,
εκ μεσου ποιεισθαι χρη βωμους και τεμενη, και αυτοις ειδωλοις και στηλαις
αναμοχλευειν αμελητι; ως το γε φειδω τοις τοιουτοις τυχον απονεμειν κακοις
μηνυσις αν γενοιτο σαφης, του μη ερηρεισθαι καλως, μητε μην ακαταιτιατον τωι Θεωι
την καρδιαν αφιερουν, καιτοι λεγοντι σαφως περι των αθεων και πονηρων· «Ου
προσκυνησεις τοις θεοις αυτων, ουδ' ου μη λατρευσηις κατα τα εργα αυτων, αλλα
καθαιρεσει καθελεις, και συντριβων συντριψεις τας στηλας αυτων, και λατρευσεις
Κυριωι τωι Θεωι σου, και ευλογησω τον αρτον σου, και τον οινον σου, και το υδωρ
σου· και αποστρεψω μαλακιαν αφ' υμων· ουκ εσται αγονος, ουδε στειρα επι της γης
σου, τον αριθμον των ημερων σου αναπληρωσω.» Ἔστι γαρ ουκ ασυμφανες, ως τοις
αγαν ερηρεισμενοις και εξ υγιους διανοιας τωι των ολων Θεωι προσκειμενοις,
αποδειξιν τε του πραγματος εναργη ποιεισθαι μεμελετηκοσι, το κατασειειν βωμους
τε και στηλας, και ανθρωπων αθυρματα παρεφθαρμενων τον νουν, θειων εσται
χαρισματων προξενον. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ει γαρ δη καθεληις τα χειροποιητα,
φησι λατρευσειας τε Θεωι, τα παρ' εκεινοις εθη μεμισηκως, «Ευλογησω τον αρτον
σου, και τον οινον σου. και το υδωρ σου.» Μυστικος ο λογος και βαθυς· τοις γαρ Θεωι
γνησιοις, προς ευλογιας εσται πνευματικης, των του Χριστου μυστηριων η μεθεξις,
και η δια του αγιου βαπτισματος χαρις. Τοις γε μην διψυχουσιν ετι, κεκινημενοις εις
αποστασιν, οργη και κατακριμα· και τι γαρ ουχι των δεινων, το μεταλαχειν εστι της
ευλογιας της πνευματικης; και τουτο, 68.417 οιμαι, εστιν, ο και ο σοφος εφη
Παυλος, οτι «Ὁ εσθιων και πινων το σωμα και αιμα του Χριστου αναξιως, κατακριμα
εαυτωι εσθιει και πιει, μη διακρινων το σωμα Κυριου. ∆οκιμαζετω δε,» φησιν, «ο
ανθρωπος εαυτον, και τοτε εκ του αρτου εσθιετω, και εκ του ποτηριου πινετω·»
Ἔσται τοινυν προς ευλογιας, φησι, των αγιων μυστηριων η μεθεξις, τοις γε ως
αληθως φιλοθεωτατοις. Και απαλλαγησονται δε μαλακισμου, τουτεστι, του νοσειν
ετοιμως το αδικειν πεφυκος, και αποκομιζον εις ανανδριαν· αλλ' ουδε αγονος εσται,
φησιν, εν αυτοις, ουδε στειρα. Γονιμωτατη γαρ πασα θεοφιλης και οσια ψυχη, και
καρποις αγιοις κατακομος, φημι δε δη παλιν, τοις εξ αρετης αυχημασιν. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

εχει. {ΚΥΡ.} Ευκατασειστον δε την καρδιαν εχειν ουκ εων, ευμηχανως επιτρεπει προς
το δειν ελεσθαι το βεβηκος εις πιστιν, και εις ευσεβειαν ασφαλες· ποτε μεν γαρ
λογισμοις τοις καθηκουσιν μεταπαιδευων επι το αμεινον, αποσπουδαζειν κελευει,
μαλλον δε αποστρεφεσθαι παντελως, ως ολεθρου προξενον, το θυειν ειδωλοις η
προσκυνειν, διαβολης της εσχατης, μαλλον δε δυσσεβειας της ανωτατω δεικνυς
αναπλεων την τοιανδε νοσον· ποτε δε και φοβον, τον του κολαζεσθαι λεγω,
παιδαγωγον ωσπερ τινα και γενναιον ημιν επιστησας φυλακα, περιτρεπει
πανταχοθεν επι το αρεσκον αυτωι. Και γουν εν τωι ∆ευτερονομιωι φησιν ο μακαριος
Μωσης· «Και ταυτα τα προσταγματα και τα κριματα, α φυλαξεσθε του ποιησαι επι
της γης, ην Κυριος ο Θεος των πατερων υμων διδωσιν υμιν εν κληρωι πασας τας
ημερας, ας υμεις ζητε επι της γης. Ἀπωλειαι απολειτε παντας τους τοπους, εν οις
ελατρευσαν εκει τα εθνη τοις θεοις αυτων, ους υμεις κληρονομειτε αυτους επι των
ορεων των υψηλων, και επι των θινων, και υποκατω δενδρου δασεος. Και
κατασκαψετε τους βωμους αυτων, και συντριψετε τας στηλας αυτων, και τα αλση
αυτων εκκοψετε, και τα γλυπτα των θεων αυτων κατακαυσετε πυρι, και απολειτε το
ονομα αυτων εκ του τοπου εκεινου.» Οι μεν Ἑλληνων σοφοι και λογαδες, ποιηται δε
μαλιστα, ορειαδας τινας και αμαδρυαδας ονομαζουσι νυμφας, ητοι δαιμονας. Εισι δε
οι και τοις κατα τοπον υψωμασι τους παρα σφισι τιμαιν ηιρημενοι θεους, βωμους
ισταντες εν ορεσι, βουθυτειν εσπουδαζον, και τοις των δενδρων ευφυεστεροις
περιιδρυσαντες ελη και δαιμονιων ινδαλματα, μηλοσφαγιαις εκεχρηντο. Ἀλλ' ην
αναγκαιον κατοῤρωδουντας ουδεν τους υπο Θεωι γεγονοτας τωι κατ' αληθειαν τε και
φυσει, τα των πλανωμενων κατασειειν αθυρματα, και των παρ' εκεινοις εθων ως
απωτατω χωρειν. Τοιγαρτοι φησι παλιν· «Ἐαν δε εξολοθρευσηι Κυ-ριος ο Θεος σου
τα εθνη, εις ους συ πορευσηι εκει του κληρονομησαι την γην αυτων, απο προσωπου
σου, και κατακληρονομησηις αυτους, και κατοικησηις εν τηι γηι αυτων, προσεχε
σαυτωι, μη εκζητησηις επακολουθησαι αυτοις μετα το εξολοθρευθηναι αυτους απο
προσωπου σου, ου μη εκζητησηις τους θεους αυτων, λεγων, Πως ποιουσι τα εθνη
ταυτα τοις 68.420 θεοις αυτων, ποιησω και εγω· ου ποιησηις ουτω Κυριωι τωι Θεωι
σου· τα γαρ βδελυγματα, α Κυριος εμισησεν, εποιησαν τοις θεοις αυτων, οτι και τους
υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων κατακαιουσιν εν πυρι τοις θεοις αυτων.» Ευ
γε ο νομοθετης αποφασκει παντελως των πλανωμενων την μιμησιν, και αποφοιταιν
ευ μαλα κελευει της ανηλεους των τεκνων σφαγης. Φθορους δε και λυμεωνας της
ανθρωποτητος τους φιλαιματους τε και ψευδωνυμους ελεγχει θεους, και αυτους
αγριως τους της αναγκαιας φιλοστοργιας ατιμαζοντας νομους, δια γε το σφισι
δοκουν· «Ἔκτισε μεν γαρ εις το ειναι τα παντα Θεος, και σωτηριοι αι γενεσεις του
κοσμου, και ουκ εστιν ᾅδου βασιλειον επι γης. Φθονωι δε διαβολου θανατος εις τον
κοσμον εισηλθεν.» Και η μεν θεια θελησις ανατρεπει θανατον, και καταλυει φθοραν·
και το ουκ ειναι τα οντα, μισει· εκτισε γαρ εις το ειναι τα παντα, καθα γεγραπται. Οι
δε ταις των δαιμονιων πλεονεξιαις σεσαγηνευμενοι προς πλανησιν, καθαπερ
ηδυσματα, και των οτι μαλιστα χρηστων και ευοσμοτατων θυμιαματων,
προσκομιζουσι τωι Σαταναι των επι ζωηι γεγονοτων τον ολεθρον, και των εκτισμενων
εις το ειναι, τον θανατον. Ευφυεστατα τοινυν, της εσχατης δειξαι διαβολης τα παρ'
εκεινοις εμπλεω ηβουληθη και φυσιν αδικουμενην, και της πολυευκτου φιλοπαιδιας
πεπατημενους θεσμους, μετασοβων ευ μαλα τον ευγενη και μισοκακον νουν των
ακροωμενων επι το χρηναι τιμαιν και ανθελεσθαι γοργως απερ αν αυτος βουλοιτο τε
και λεγοι. Και ταυτι μεν, εις ανατροπην της παρ' εκεινοις ανοσιοτητος ενομοθετειτο
παλαι. Καθοριζει δε θανατον του μεταπειθειν εθελοντος τον ερηρεισμενον, και της
αληθειας την γνωσιν φιλοθεως εισδεδεγμενον. Ἔφη γαρ ουτω παλιν· «Ἐαν δε
αναστηι εν σοι προφητης η ενυπνιαζομενος το ενυπνιον, και δωι σοι σημειον η τερας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

και ελθηι το σημειον η το τερας, ο ελαλησε προς σε, λεγων· Πορευθωμεν και
λατρευσωμεν θεοις ετεροις ους ουκ οιδατε, ουκ ακουσεσθε των λογων του προφητου
εκεινου η του ενυπνιαζομενου το ενυπνιον εκεινο, οτι πειραζει Κυριος ο Θεος σου
υμας του ειδεναι, ει αγαπατε τον Θεον υμων εξ ολης της καρδιας υμων, και εξ ολης
της ψυχης υμων· οπισω Κυριου του Θεου υμων πορευσεσθε, και τουτον
φοβηθησεσθε, και τας εντολας αυτου φυλαξεσθε, και της φωνης αυτου ακουσεσθε,
και αυτωι δουλευσετε, και αυτωι προστεθησεσθε. Και ο προφητης εκεινος η ο το
ενυπνιον ενυπνιαζομενος εκεινος, αποθανειται· ελαλησε γαρ αποπλανησαι σε απο
Κυριου του Θεου σου.» Ὡς οσιος τε και Θεωι πρεπων ο νομος! Ει γαρ τοι τοις των
σωματων φονευταις παντη τε και παντως το εκτεθναναι δειν εψεται κατα νομους,
πως αν ουχι κινδυνευσειεν εικοτως ο ψυχηι την ολεθριον επιφερων πλανησιν, και
βοθροις της απωλειας ενιεις την αμεινω σωματος, κατα την αυτου του Σωτηρος
φωνην; Χρηναι μεν δη την εφ' αιματι πραττεσθαι δικην, τον απατεωνα και
βωμολοχον, εδικαιου Θεος· 68.421 ποινην δε την ισην καταψηφιζεται και τον
ευπαραφορον τε και ελαφρον υποτεθεικοτων τοις τοιοισδε νουν. Ἐξον γαρ ευκολως
διαδραναι, φησιν, ανανηφοντα προς το αληθες, εθελουσιον ανθ' οτου την εις γε το
αδικουν αποδρομην εποιησατο; «Ἐαν δε ευρεθηι εν σοι εν μιαι των πολεων σου, ων
Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, ανηρ η γυνη, οστις ποιησει το πονηρον εναντιον
Κυριου του Θεου σου, παρελθειν την διαθηκην αυτου, και απελθοντες λατρευσωσι
θεοις ετεροις, και προσκυνησωσιν αυτοις, τωι ηλιωι η τηι σεληνηι, η παντι των εκ του
κοσμου του ουρανου, α ου προσεταξε σοι, και ουκ ανηγγελη σοι, και εκζητησει
σφοδρα, και ιδου αληθες γεγονε το ρημα, γεγενηται το βδελυγμα τουτο εν Ἰσραηλ·
και εξαξεις τον ανθρωπον εκεινον, η την γυναικα εκεινην, οιτινες εποιησαν το
πραγμα το πονηρον τουτο, και λιθοβολησετε αυτους εν λιθοις, και τελευτησουσιν·
επι δυσι μαρτυσιν η επι τρισι μαρτυσιν αποθανειται ο αποθνησκων· ουκ αποθανειται
εφ' ενι μαρτυρι· και η χειρ των μαρτυρων εσται επ' αυτωι εν πρωτοις θανατωσαι
αυτον, και η χειρ του παντος λαου επ' εσχατων· και εξαρεις τον πονηρον εξ υμων
αυτων·» Θεου γαρ ηδικημενου περι το ιδιον σεβασμα, το εποικτειρειν ουκ ασφαλες.
Ἐπιζημιον δε κομιδη το μη εν καιρωι μαλακιζεσθαι προς ανανδρους φιλαλληλιας·
και τουτο, οιμαι, εστιν οπερ εφη Κυριος· «Ὁ αγαπων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ
εστι μου αξιος.» Ἐῤρετω γαρ και τοτε νομος φιλοστοργιας, και φυσικης αγαπης
οιχεσθω δυναμις, και παν οτιουν των ηκοντων εις φιλανθρωπιαν, και ιν' ουτως
ειπωμεν, δι' ευσεβους σκληροτητος θεραπευεσθω Θεος. Ἢ γαρ ουχ οσιον ειναι φης,
τους απροφασιστον εχοντας την αποστασιν, κολαζεσθαι δειν αφιλοικτειρμονως, ως
την επεκεινα παντων καταλυπουντας δοξαν, και υβριζειν αφυλακτως ου
παραιτουμενους, ον ην δη που κρειττον ταις εις εδραιοτητα κατευφραινειν
σπουδαις; {ΠΑΛΛ.} Ὅσιον, πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Μεμνησομαι δε διειποντος αυτου τοις
αρχαιοτεροις· «Τι ευροσαν οι πατερες υμων εν εμοι πλημμελημα, οτι απεστησαν απ'
εμου μακραν, και επορευθησαν οπισω των ματαιων, και εματαιωθησαν;»
Κατατεθηπως δε ωσπερ επ' ακρατοις αμαθιαις τους εξ Ἰσραηλ, ωδε πη φησιν·
«Ἐξεστη ο ουρανος επι τουτωι, και εφριξεν επι πλειον η γη σφοδρα, λεγει Κυριος· οτι
δυο πονηρα εποιησεν ο λαος μου. Ἐμε εγκατελιπε πηγην υδατος ζωντος, και ωρυξαν
εαυτοις λακκους συντετριμμενους, οι ου δυνησονται υδωρ συνεχειν.» Ευβουλιας γαρ
απασης αφαμαρτειν οιηθειην αν εγωγε, και μαλα εικοτως τους, οι γε της εις Θεον
αποφοιτωντες λατρειας, τηι κτισει λατρευουσι παρα τον Κτιστην και Ποιητην, ηγουν
ετι προς αισχιω καταθρωσκοντες πλανησιν, προσκυνουσι τοις εργοις των χειρων
αυτων· και τοι ην ευκολως, ειπερ ελοιντο φρονειν ορθως, της υπερ παντα και
αῤρητου φυσεως καταθεασασθαι το καλλος απο κτισεως κοσμου, και εκ της των
γεγονοτων ευρυθμιας τον ταξιαρχον και ηγεμονα και δημιουργον τουδε του παντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

εννοειν. Ἀλλα την ουτω σεπτην τε και αξιαγαστον γνωμην διαπτυσαντες, τινες των
68.424 αρχαιοτερων, χρυσεα χαλκειων ηλλαξαντο, κατα τους παρ' Ἕλλησι ποιητας.
Το γαρ τοι χρηναι μεθεντες Θεωι τωι κατα φυσιν προσκυνειν, μειρακιωδως
ετραποντο προς ανονητον εικαιολατρειαν· αισχυνην και γελωτα της εαυτων
καταχεοντες κεφαλης και επικουριας της ανωθεν αυτοκλητον ηιρημενοι την
αποπτωσιν. Και γουν εφη Θεος· «Ὡς αισχυνη κλεπτου οταν αλωι, ουτως
αισχυνθησονται οι υιοι Ἰσραηλ αυτοι, και οι βασιλεις αυτων, και οι αρχοντες αυτων,
και οι ιερεις αυτων, και οι προφηται αυτων· τωι ξυλωι ειπαν, οτι Πατηρ μου ει συ, και
τωι λιθωι· Συ εγεννησας με. Και εστρεψαν επ' εμε νωτα, και ου προσωπα αυτων· και
εν τωι καιρωι των κακων αυτων ερουσιν· Ἀναστα και σωσον ημας. Και που εισιν οι
θεοι σου, ους εποιησας σαυτωι; Ει αναστησονται και σωσουσι σε εν τωι καιρωι της
κακωσεως σου; οτι κατα αριθμον των πολεων σου ησαν θεοι σου, Ἰουδα, και κατα
αριθμον διοδων της Ἱερου-σαλεμ, εθυον τωι Βααλ. Ἱνατι λαλειτε προς με; Παντες
υμεις ηνομησατε εις εμε, λεγει Κυριος.» {ΠΑΛΛ.} ∆εινον γε ως αληθως το χρημα, ω
ταν. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ο μεν τις εσθ' οτε των τελουντων εν ημιν, ερηρεισμενος δε ουπω
λιαν, καταπλαστον δε και νοθην την εις Χριστον επιτηδευσας αγαπησιν, και οιος
ωσπερ κωδιον εαυτωι περιτιθεις το δοκειν ειναι θεοφιλης, πικρον και ανοσιον εσται
θηριον, κερκωψ τε και αλλοπροσαλλος, ως οικοι και νυκτι, φημι δη το λεληθοτως,
ταις των δαιμονιων προσκεισθαι λατρειαις, οιεσθαι δε που κατα το εικος, και αυτον
δυνασθαι διαδραναι Θεον, και τον της αῤρητου φυσεως παραλογισασθαι νουν.
Ἐκδειξηι δ' αν τις και λιαν αμογητι, τον ωιγε ταυτι παρεστι φρονειν, της Ἑλληνων
αβελτηριας τα αισχιω βεβουλημενον. Τοις μεν γαρ παρ' Ἕλλησι σοφοις κτιστον και
γεννητον οντα, παντ' εφοραιν και παντ' επακουειν, ορθως εχειν εδοκει τον ηλιον,
τον φωστηρα τον μεγαν, και επ' αυτωι δη τουτωι πεποιημενον παρα Θεου· ᾤοντο γαρ
δειν το εν Θεου ταξει παρειλημμενον, τοις της θειας φυσεως καταπλουτειν
αξιωμασιν. Ἀξιωμα δε της ανωτατω φυσεως, τα παντα ειδεναι και καθοραιν. Ἀλλ'
εκεινοι μεν εν τουτοις· ημιν δε Θεος επεφωνει παλαι· «Θεος εγγιζων εγω ειμι, λεγει
Κυριος, και ουχι Θεος ποῤρωθεν· μη απ' εμου κρυβησεται τι;» Λαθοι γαρ ουδεν τον
γε αληθως φυσει Θεον. Και μυσταγωγειτω ο μακαριος ∆αβιδ λεγων· «Συνετε δη,
αφρονες εν τωι λαωι, και μωροι, ποτε φρονησατε· ο φυτευσας το ους, ουκ ακουσει; και
ο πλασας οφθαλμους, ουχι κατανοει;» Ἔφασκον, οιμαι, τινες εξ ασυνεσιας· «Ουκ
οψεται Κυριος, ουδ' ου συνησει ο Θεος Ἰακωβ.» Ἢ ουκ ηλιθιον κομιδηι, το μητε
ειδεναι λεγειν τον της γνωσεως χορηγον, μητε μην επαιειν οιεσθαι, τον τοις παρ'
αυτου γεγονοσι το χρημα διδοντα; 68.425 {ΠΑΛΛ.} Ἀπιθανον παντελως. {ΚΥΡ.}
Προσκυνητεον ουν αρα μονωι τε και ολοτροπως Κυριωι τωι Θεωι, κατα τας Γραφας,
ετερωι δε παρ' αυτον ουδενι. Γεγραπται γαρ, οτι «Τελειος εσηι εναντιον Κυριου του
Θεου σου.» Τελειοτης δε πνευματικη, το ιδρυμενον εν πιστει, και αμωμητον εις
λατρειαν, και της εις Θεον αγαπης το αδιαβλητον καλλος. {ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι.
{ΚΥΡ.} Ἆρ' ουν, ω Παλλαδιε, τους ηκιστα μεν θεοις ετεροις, ηγουν τηι κτισει παρα τον
Κτισαντα προσκυνειν ελομενους· πειθομενους δε ουκ οιδ' οπως ταις των
ειδωλολατρουντων ψευδομαντειαις, μωμου και αιτιας απαλλαξομεν; η των εις
αποστασιν εγκληματων ελευθερους αποφαινειν τοις γε ως αληθως γνησιοις
ασφαλες; {ΠΑΛΛ.} Ουδαμως. {ΚΥΡ.} Ἀστρογοητειαι δε και κληδονισμοι και
ψευδομαντειαι, και δαιμονιωδεις φενακισμοι, πρεποιεν αν, οιμαι που, μονοις τε και
ταχα τοις εκτοπωτατα προτεθυμημενοις την ακλεα και επαρατον ειδωλολατρειαν
εισοικιζεσθαι κατα νουν. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. Ἐπειτοι και θειος ημιν παρεγγυαι
λογος, την εις γε τουτους αισχροτητα καταμυσαττεσθαι δειν. Ἔχει δε ουτως· «Ἐαν δε
εισελθηις εις την γην, ην Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, ου μαθησηι ποιειν κατα τα
βδελυγματα των εθνων εκεινων· ουχ ευρεθησεται εν σοι περικαθαιρων τον υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

αυτου και την θυγατερα αυτου εν πυρι, μαντευομενος μαντειαν, και
κληδονιζομενος, και οιωνιζομενος, φαρμακος, επαιδων επαοιδην, εγγαστριμυθος,
και τερατοσκοπος, και ερωτων τους νεκρους· εστι γαρ βδελυγμα Κυριωι τωι Θεωι σου
πας ποιων ταυτα.» Και μεθ' ετερα παλιν φησι· «Τελειος εσηι εναντι Κυριου του Θεου
σου· τα εθνη ταυτα, ους συ κατακληρονομησεις αυτους, ουτοι κληδονισμων και
μαντειων ακουσονται· σοι δε ουχ ουτως εδωκε Κυριος ο Θεος σου. Προφητην εκ των
αδελφων σου ως εμε αναστησει Κυριος ο Θεος σου· [αυτου ακουσεσθε κατα παντα
οσα ηιτησω παρα Κυριου του Θεου σου] εν Χωρηβ τηι ημεραι της εκκλησιας.» {ΚΥΡ.}
Ευγε, ω φιλοτης. Ἑψομεθα γαρ ουχι τερατοσκοποις τε και νεκρομαντεσιν, αλλ' ουδε
πτησεις των οιωνων, ως αληθες τι χρημα παραδεξομεθα, καν ει φεροιντο προς
δεξιον, ειτ' ουν εις ευωνυμον· καν ει προς εσπεραν τε και προς ηω· μωριας γαρ ταυτι
της εσχατης. Ἡγεμονα δε του παντος ποιουμενοι τον Χριστον τον δι' ημας καθ' ημας
προφητην, παρ' αυτου ληψομεθα των αναγκαιων την γνωσιν, και αυτωι
προσεδρευσομεν, οιμωζειν μακρα ταις των δαιμονιων ψευδοεπειαις και το εῤρωσθαι
λεγοντες. Μονωι γαρ ωσπερ το χρηναι ζωοποιειν και καταρχειν των ολων, φυσικως
τε και ιδικως ανακεισεται Θεωι· 68.428 τον αυτον, οιμαι, τροπον, και το παντων
εχειν την γνωσιν. Ἴδιον δε φυσεως της αυτου, το ειδεναι σαφως τα εσομενα, και
συνειλεγμενην ωσπερ εν εαυτωι την των ολων ειδησιν εχειν. Ἢ ουχι σοφος τε και
ατρεκης ο επι τωιδε λογος; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Εις αυτον ουν αρα
πλημμελησομεν, και εις την ανωτατω δοξαν η γραφη, ει βεβηλοις τε και ακαθαρτοις
πνευμασιν ενειναι πιστευσομεν τα δι' ων αυτος κατακαλλυνοιτο τε και υπαρχει λιαν
εκπρεπης. Ὥρα ηδη διακειμενους ωδι φληναφως υπονοειν και ζωοποιειν δυνασθαι,
και δη και δημιουργον υπαρχειν τον Σαταναν, ει τα παντων εξαιρετα και ιδικως
ανακειμενα τηι του Θεου φυσει, χαριουμεθα τε αυτωι, και προσπεφυκεναι φαμεν·
ιδιον δε και εξαιρετον αγαθον της ανωτατω φυσεως, των εσομενων η γνωσις. Ἢ
ουκ αληθες ο φημι; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. Φησι γαρ δια φωνης Ἡσαΐου. προς τινας
ανατιθεντας τηι κτισει τα του Θεου· «Μνησθητε ταυτα, και στεναξατε· μετανοησατε,
οι πεπλανημενοι, επιστρεψατε τηι καρδιαι, και μνησθητε προτερα απο του αιωνος, οτι
εγω ειμι Θεος, και ουκ εστιν ετι πλην εμου αναγγελλων προτερον τα εσχατα, πριν
αυτα γενεσθαι, και αμα συνετελεσθη, και ειπα· Πασα μου η βουλη στησεται, και
παντα οσα βεβουλευμαι, ποιησω.» Μηνυσιν γαρ ωσπερ του μη ετερον ειναι τινα παρ'
αυτον φυσει τε και αληθως Θεον τοις ακροωμενοις ετιθει το αναγγελλειν δυνασθαι
τα εσχατα πριν αυτα γενεσθαι. {ΚΥΡ.} Ευ γε, ω Παλλαδιε, Βουλοιμην δ' αν ετι
περιαθρουντας ευ μαλα το αληθες, και τοδε διασκοπειν· τινα τροπον ετι, ει τελοιμεν
ολως εν γε τοις εθελουσι βιουν ορθως τε και ευαγγελικως, ταις των ψευδομαντειων
θωπειαις εψομεθα και δη και προσεσχηκοτες, ως ειη τις λογος ο παρ' αυτων αληθης,
ουχι της του Σωτηρος καθοριουμεν φωνης το διαψευδεσθαι δειν. Ἔφη γαρ που και
προς τους αλαζονας και υβριστας Ἰουδαιους· «Ὑμεις εκ του πατρος υμων του
διαβολου εστε, και τας επιθυμιας του πατρος υμων θελετε ποιειν· εκεινος
ανθρωποκτονος ην απ' αρχης, και εν τηι αληθειαι ουχ εστηκεν, οτι ουκ εστιν αληθεια
εν αυτωι· οταν λαλει το ψευδος, εκ των ιδιων λαλει, οτι ψευστης εστιν αυτος, και ο
πατηρ αυτου.» Τινα δη ουν εσται τροπον νημερτης, ψευστης· πως δε ουχι παντη τε
και παντως αμαρτοεπης, ο μη εστηκως εν τηι αληθειαι; Ἆρ' ουν εναργες, ω Παλλαδιε,
παντι που λοιπον, οτι ταις των δαιμονιων φωναις το αληθες απονεμοντες,
καταψηφιουμεθα του Χριστου την ψευδομυθιαν, και ψευδοεπειν ερουμεν την
αληθειαν; {ΠΑΛΛ.} Κινδυνευομεν. {ΚΥΡ.} Ἄλλως τε, προσθειην γαρ τοις ειρημενοις
και τοδε· δεδιδαγμεθα παρα Χριστου, τους των ακαθαρτων πνευματων μη
προσιεσθαι λογους, καν
68.429 ει βουλοιντο ποτε την αυτοις αστιβη και
ασυνηθεστατην προσκομιζειν αληθειαν. {ΠΑΛΛ.} Πως δε φης; {ΚΥΡ.} Ἦ ουκ επαΐεις
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αγιων ευαγγελιστων αναγεγραφοτων, οτι τα μεν δαιμονια, τορον τι και μεγα
διακεκραγοτα, προσηιεσαν τωι Χριστωι· «Ἔα, τι ημιν και σοι, Ἰησου Ναζαρηνε; ηλθες
απολεσαι ημας· οιδαμεν σε τις ει, ο Ἅγιος του Θεου. Ὁ δε επιτιμων,» φησιν, «ουκ εια
αυτα λαλειν, οτι ειδησαν τον Χριστον αυτον ειναι.» Καιτοι τι δη ποτε, κατα γαρ τοι
το εικος ενδοιασειε τις αν, τοις το αληθες ανακεκραγοσιν επιτετιμηκεν ο Χριστος;
Ἀλλ' ην δη που το δρωμενον, επωφελες εις ημας. Το γαρ τοι μη δειν τοις παρ'
εκεινοις προσκεισθαι λογοις, καν ει αυτην εθελοιεν αναφωνειν την αληθειαν, και τα
εναργως ετυμα λεγειν, δια τουτου παιδευομεθα· αναπλεκοντες γαρ εσθ' οτε τηι
αληθειαι το ψευδος, κατασινονται τους ακροωμενους, ου καθ' ετερον, οιμαι, τροπον,
η καθ' ον θεωιτο τις τους τηι του μελιτος μιξει παραιρουμενους την αισθησιν των
πικρων, και τηι των γλυκεων επιπλοκηι κατασυλαιν εθελοντας το εσθ' οτε λυπουν.
{ΠΑΛΛ.} Σφαλερον ουν παντελως το τοις των χρησμολογων προσεχειν φενακισμοις.
{ΚΥΡ.} Θανατωι το χρημα τιμαται Θεος, και εν τοις εσχατοις καταγραφει κακοις. Ἔφη
δε ουτως εν τωι Λευιτικωι· «Και ψυχη η αν επακολουθησηι εγγαστριμυθοις η
επαοιδοις, ωστε εκπορνευσαι οπισω αυτων, επιστησω το προσωπον μου επι την
ψυχην εκεινην, και απολω αυτην εκ του λαου αυτης· και εσεσθε αγιοι, οτι εγω αγιος
ειμι Κυριος ο Θεος υμων.» Και μεθ' ετερα παλιν· «Και ανηρ η γυνη ος εαν γενηται
αυτων εγγαστριμυθος η επαοιδος, θανατωι θανατουσθω, και εν λιθοις λιθοβολησατε
αυτους· ενοχοι εισιν.» Ἀποφασκει μεν γαρ πρωτον, το χρηναι τινας ταις βωμολοχοις
αστρομαντειαις, ηγουν νεκυομαντειαις επεσθαι φιλειν, πολιτειας αγιοπρεπους ως
απωτατω το χρημα ειναι λεγων, και τοις Θεωι προσκειμενοις αναρμοστον κομιδη·
και καθοριζει του δευτερου τον θανατον, ενοχους τε φησιν ειναι και αυτους· ουκ
εφιεις τον ελεον απονεμεσθαι προς ημων τοις προς τουτο ηδη μοχθηριας
εληλακοσιν, ως παγην γενεσθαι θανατου, και ψυχων αθωων θηρατρον, και ολεθρου
θυραν, και πεταυρον ᾅδου, και τι γαρ ουχι των τοιουτων κακων; Ἀλλ' οιμαι που
σοφον και ακιβδηλον εννοειν, ως ουκ αν επεστηρισε Θεος την ουτω πικραν και
παντος επεκεινα κακου διαιττουσαν δικην τοις ειδεναι τε και λαλειν ετεροις τα
εσομενα δυναμενοις, και τοι των εσομενων αληθως εχουσιν ειπειν. Κολαζεται γαρ
ουχι της αληθειας ο μυθος, επαρατον δε το ψευδειπειν· αλλ' ει δη τις αλισκοιτο
τουτο δρων, και τουτο ως εκ Θεου, αυτην που την αῤρητον σεσυκοφαντηκε φυσιν,
και τηι αληθειαι το ψευδος ως αυτηι προσηκον ανατιθεις, ισοπαλη τοις εγκλημασιν
ανατλας την δικην προς αυτο λιαν οιχησεται. Ἐπιτιμαι γαρ ο 68.432 λογος ου τοις εκ
Θεου, μη γενοιτο, πραττομενοις τα ως Θεου· οτι μηδε ψευδους ελευθεραν εποιουντο
την προαγορευσιν. Ἐπειδη δε ουκ εξ αληθειας ελοντες, λαλουσιν α αν βουλοιντο,
και το κατα σφας αυτους, ταυτηιτοι διημαρτηκασιν. {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν, εν τωιδε
διαγνωσομεθα ποτερα Θεος ο χρησμοδοτων εστιν, ηγουν εκεινοι λαλουσι τα σφων
αυτων; {ΚΥΡ.} Και μαλα· θειος γαρ και ημας προς τουτο ευθυς αναπεισει νομος. Ἔφη
γαρ ουτω Θεος εν ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε λεγηι τις εν καρδιαι· Πως γνωσομεθα το
ρημα, ο ουκ ελαλησε Κυριος; οσα εαν λαλησηι ο προφητης εκεινος επι τωι ονοματι
Κυριου, και μη γενηται το ρημα ο ουκ ελαλησε Κυριος, εν ασεβειαι ελαλησεν ο
προφητης, ουκ αφεξεσθε απ' αυτου.» Ἀκουεις οτι τας εν τοις προηγορευμενοις
αποτευξεις αποδειξιν εσεσθαι φησιν εναργη του μη εκ Θεου κεχρησμοδοτησθαι τι;
φιλει γαρ αληθειαν η αληθεια. Τοιουτον τι φησι δια της Ἱερεμιου φωνης· «Θεος
εγγιζων εγω ειμι, λεγει Κυριος, και ουχι Θεος ποῤρωθεν· ει κρυβησεται ανθρωπος εν
κρυφαιοις, και εγω ουκ οψομαι αυτον; Μη ουχι τον ουρανον και την γην εγω
πληρω; λεγει Κυριος. Ἤκουσα α λαλουσιν οι προφηται; α προ-φητευουσιν οι
προφηται εν τωι ονοματι μου ψευδη.» Ειτα δια μεσου τους των θειων νομων
καταφρονησαντας επαιτιασαμενος ου μικρως, εναργη την αποδειξιν των τε εκ Θεου
και μη, διδωσι την αληθειαν. Ἔφη γαρ παλιν· «Ὁ προφητης, εν ωι το ενυπνιον
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου, και εν ωι ο λογος μου προς αυτον, διηγησασθω τον λογον μου επ' αληθειας.»
Ὡς ειπερ τι φαινοιτο της αληθειας ημαρτηκος, εκδειξειεν αν αυτο ευθυς ψευδοεπη
τον γεννητορα, και απο της εαυτου λαλουντα καρδιας, ουκ απο στοματος Κυριου,
καθα γεγραπται. {ΠΑΛΛ.} Βουλει τι θωμεν των αναγκαιων εις βασανον, η παρεντες
ιωμεν, ηιπερ αν ο σος ημας αποκομισηι λογος; {ΚΥΡ.} Και μην, ω Παλλαδιε, των
αναγκαιων εις ονησιν ου βραχυς ημιν ο λογος· ως το τοι μη φαναι το δοκουν
ελευθερως επαιτιασαιμην αν, και μαλα εικοτως· φραζε δη ουν οκνησας ουδεν.
{ΠΑΛΛ.} Ει μη απο στοματος Κυριου λαλουσι τινες, ερευγονται δε, ως φης, τα απο
καρδιας, τινα δη τροπον και τοι τεθνεωτα τον αγιον Σαμουηλ η εγγαστριμυθος
εκεινη γυνη παρεκομισε τωι Σαουλ, το των εσομενων αυτωι σαφηνιουντα περας;
ταυτι γαρ ωδε πεπραχθαι, και ουχ ετερως εχειν οιονται τινες. {ΚΥΡ.} Οιει δε αυτος
ουχ ωδε εχειν, και λογιει τουτο αμεινον, ηγουν φληναφως την του δικαιου ψυχην
εκβεβιασθαι φης κατα το αληθες, και γυναιου καλουντος ελθειν; 68.433 {ΠΑΛΛ.}
Ουκ αν εχοιμι σαφως ειπειν. Ἐνδειξειε δ' αν, οιμαι που, το αληθες, η βασανος. {ΚΥΡ.}
Ευ εφης. Ουκουν εκεινο και προ γε των αλλων πολυπραγμονεισθω τεως, ποτερον
δια Θεου πολυπραγμονουνται και τερατευονται και αποπεραινουσι ταυτι, ηγουν δια
πονηρων πνευματων οις μελετη το επιτηδευμα. {ΠΑΛΛ.} Και τις αν εις τουτο
λογισμων ατοπιας αφικοιτο αν, ως οιεσθαι δια Θεου τερατευεσθαι ταυτι
νεκρομαντας τε και εγγαστριμυθους και επαοιδους; ∆ιαμεμνησομαι γαρ του νομου,
παντος ελομενου τουτο δραιν ποινην καθοριζοντος την εσχατην. Ειτα πως ουκ
αποπληκτον εννοειν, τον θανατωι καταδεδικασμενον, ουκ απαιδειν Θεωι; Ου γαρ πω
τοις εαυτου διαμαχειται νομοις. {ΚΥΡ.} Ἄριστα διανοηι. Τας δε των αγιων ψυχας
σωματων απηλλαγμενας παρεῤριφθαι νομιουμεν, και λογου μεν αξιουσθαι μηδενος,
ηκειν δε ηδη προς τουτο ταλαιπωριας, ως και πονηροις και ακαθαρτοις υποκεισθαι
πνευμασι, και ανεθελητως ακολουθειν περιτρεπουσιν ευκολως οιπερ αν ελοιντο
τυχον. Καιτοι το της Ἀποκαλυψεως βιβλιον ημιν συντιθεις ο σοφος Ἰωαννης, ο και
ταις των Πατερων τετιμηται ψηφοις, τας των αγιων ψυχας υπ' αυτο το θειον
τεθεασθαι θυσιαστηριον, διεβεβαιουτο σαφως. Ει δε και εξ αυτων ελκουσι των ανω
μονων, και τοπων αυτας των ιερωτατων κατακομιζουσιν αφειδως, απειργοντος
ουδενος, βασιμος μεν απασι τοις δαιμονιοις ο ουρανος, ανοιγνυται δε κατα το εικος
αυτοις και η του παραδεισου πυλη· παραχωρει δε, ως εοικεν, και η φλογινη ρομφαια,
και ουχι της εισοδου και εξοδου μονον αυτοις· αλλ' ει βουλοιντο τινας και των εισω
γεγονοτων εκκομιζειν εκ παῤρησιας· ειτα ουχι δη τουτο εστι, την εν Χριστωι
διασυρειν ελπιδα, και τρισαθλιον υποφαινειν των τεθαυμασμενων τον βιον; {ΠΑΛΛ.}
Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Και μην ουκ ασυμφανες. Πως δε ην αμεινον τωι θαυμασιωι Παυλωι, το
αναλυσαι, και συν
Χριστωι ειναι; Ει γαρ δη μελλοιμεν των επιγειων
αποφοιτησαντες, και συν Χριστωι γεγονοτες, τοις αντικειμενοις υποκεισθαι
πνευμασι, κεκενωται μεν η πιστις, κατα το γεγραμμενον, το δε ενδημειν εν σωματι,
του συνειναι Χριστωι, πας τις ουν, οιμαι, και ασυγκριτως διενεγκειν επιψηφιειται
λοιπον, και το επι τουτου δυσανεκτοτερον· ετι μεν γαρ εν τωιδε τωι βιωι ποιουμενοι
τας διατριβας, ουχι τοις του διαβολου θελημασιν υπεζευγμεθα, πατουμεν δε επανω
οφεων και σκορπιων μαλλον, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου, κατα την του
Σωτηρος φωνην. Ειτα συν Χριστωι γεγονοτες, πως εν χειροσιν εσομεθα; πως δε
αυτος αληθευει λεγων· «Τα προβατα τα εμα της φωνης μου ακουουσι, καγω
γινωσκω αυτα, και ακολουθουσι μοι, καγω διδωμι αυτοις ζωην αιωνιον, και ου μη
απολωνται εις τον αιωνα, και ουχ αρπασει τις αυτα εκ των χειρων μου· ο Πατηρ
68.436 μου ος εδωκε μοι, παντων μειζων εστι, και ουδεις δυναται αρπαζειν εκ της
χειρος του Πατρος μου;» Πεφενακικε δε ταχα που της εις Χριστον ευσεβειας τους
αθλητας, γεγραφως ωδι και ο σοφωτατος Πετρος· «Ὥστε και υπο αλλων πασχοντες
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατα το θελημα αυτου, πιστωι Κτιστηι παρατιθεσθωσαν τας ψυχας αυτων.» Ει δε τωι
Θεωι παρατεθεισαν ψυχην βιαζεται ο Σατανας, αγων τε και φερων οιπερ αν ελοιτο
κατα καιρους, πως αν νοοιτο πιστος ο των αγιων προεστηκως, και οιονει
παρακαταθηκην το εκαστου πνευμα λαβων; Ληρος ουν αρα ταυτι, και αποπληξια
δεινη, το κατα αληθειαν οιεσθαι την προφητου φωνην ψυχραις επωιδαις γυναιου
μυσαρωτατου των εκνεμηθεντων αυτηι καθελκυσαι τοπων. {ΠΑΛΛ.} Τις ουν αν
γενοιτο των θεωρηματων ο λογος; χρηναι γαρ οιμαι τα ουτως αισχρα μηδ' οσον
ειπειν, καν γουν εν ψιλαις εννοιαις ελειν. {ΚΥΡ.} Αυτο παραθεντες το Γραμμα το
ιερον, τα εις νουν ιοντα τοτε σαφη καταστησομεν, πανταχη του πρεποντος απριξ
ημμενοι. Ἔχει δε ουτω· «Και Σαμουηλ απεθανε, και εκοψαντο αυτον πας Ἰσραηλ,
και θαπτουσιν αυτον εν Ἀρμαθαΐμ, εν πολει αυτου· και Σαουλ περιειλε τους
εγγαστριμυθους, και τους γνωστας απο της γης. Και συναθροιζονται οι αλλοφυλοι,
και ερχονται και παρεμβαλλουσιν εις Σωναμ. Και συναθροιζει Σαουλ παντα ανδρα
Ἰσραηλ, και παρεμβαλλουσιν εις Γελβουε. Και ειδε Σαουλ την παρεμβολην των
αλλοφυλων, και εφοβηθη, και εξεστη η καρδια αυτου σφοδρα. Και επηρωτησε
Σαουλ δια Κυριου, και ουκ απεκριθη αυτωι Κυριος εν τοις ενυπνιοις, και εν τοις
δηλοις, και εν τοις προφηταις. Και ειπε Σαουλ τοις παισιν αυτου· Ζητησατε μοι
γυναικα εγγαστριμυθον, και πορευσομαι προς αυτην, και ζητησω εν αυτηι. Και ειπον
οι παιδες αυτου προς αυτον· Ἰδου γυνη εγγαστριμυθος εν Ἀενδωρ. Και
συνεκαλυψατο Σαουλ· και περιεβαλετο ιματια ετερα, και πορευεται αυτος και δυο
ανδρες μετ' αυτου, και ερχονται προς την γυναικα νυκτος, και ειπεν αυτηι·
Μαντευσαι δη μοι εν τωι εγγαστριμυθωι, και αναγαγε μοι ον εαν ειπω σοι. Και ειπεν
αυτωι η γυνη· Ἰδου δη συ οιδας οσα εποιησε Σαουλ ως εξωλοθρευσε τους
εγγαστριμυθους, και τους γνωστας απο της γης, και ινατι συ παγιδευεις την ψυχην
μου, θανατωσαι αυτην; Και ωμοσεν αυτηι Σαουλ, λεγων· Ζηι Κυριος, ει απαντησεται
σοι αδικια εν τωι λογωι τουτωι. Και ειπεν η γυνη τωι Σαουλ· Τινα αναγαγω σοι; Και
ειπε· Τον Σαμουηλ αναγαγε μοι. Και ειδεν η γυνη τον Σαμουηλ, και ανεβοησε φωνηι
μεγαληι. Και ειπεν η γυνη προς Σαουλ· Ἱνατι παρελογισω με; και συ ει Σαουλ. Και
ειπεν αυτηι ο βασιλευς· Μη φοβου, ειπον τινα εωρακας. Και ειπεν αυτωι η γυνη·
Θεους εωρακα αναβαινοντας εκ της γης. Και ειπεν αυτηι· Τι εγνως; Και ειπεν αυτωι·
Ἄνδρα ορθιον αναβαινοντα εκ της γης, και ουτος διπλοΐδα αναβεβλημενος. Και
εγνω Σαουλ, οτι ουτος Σαμουηλ, και εκυψεν επι προσωπον αυτου επι την 68.437
γην, και προσεκυνησεν αυτωι. Και ειπε Σαμουηλ· Ἱνατι παρηνωχλησας μοι αναβηναι
με; Και ειπε Σαουλ· Θλιβομαι σφοδρα, και οι αλλοφυλοι πολεμουσιν εν εμοι, και ο
Θεος αφεστηκεν απ' εμου, και ουκ επακηκοε μου ετι, και εν χειρι των προφητων, και
εν τοις ενυπνιοις· και νυν κεκληκα σε, γνωρισαι μοι, τι ποιησω. Και ειπε Σαμουηλ;
Ἱνατι επερωταις με, και Κυριος αφεστηκεν απο σου, και γεγονε μετα του πλησιον σου;
και πεποιηκε Κυριος σοι, καθως ελαλησε Κυριος εν χειρι μου· και διαῤρηξει Κυριος
την βασιλειαν σου εκ χειρος σου, και δωσει αυτην τωι πλησιον σου τωι ∆αβιδ· διοτι
ουκ ηκουσας φωνης Κυριου, και ουκ επληρωσας θυμον οργης αυτου εν Ἀμαληκ, δια
τουτο το ρημα εποιησε Κυριος σοι εν τηι ημεραι ταυτηι· και παραδωσει Κυριος τον
Ἰσραηλ μετα σου εις χειρας αλλοφυλων, και αυριον συ, και οι υιοι σου μετα σου
πεσουνται, και την παρεμβολην Ἰσραηλ δωσει Κυριος εις χειρας αλλοφυλων.» Ἆρα
σοι λοιπον ενδοιασαι θεμις, οτι ταις εαυτου ψηφοις κατεγνωσμενος εκτετηκεν ο
Σαουλ; Ἐπειδη γαρ εδεδιει των ηθροισμενων εφ' εαυτωι το ασθενες εις μαχην,
μανθανειν ηξιου τα εσομενα παρα Θεου. Σεσιωπηκοτος δε, και αποκαλυπτοντος
ουδεν, τρεπεται προς το λυπειν τον σιωπαιν ηιρημενον. Ἀφικνειται δε προς
νεκυομαντειαν, καιτοι τους γνωστας δε φημι τους οιομενους ειδεναι τα εσομενα.
Ειτα φησιν· «Ἀναγαγε μοι τον Σαμουηλ,» ουχ ως της επωιδης ητοι της μαγων τεχνης,
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την του αγιου ψυχην παρενεγκειν δυναμενης, αλλ' ως αει των μαντευομενων τηι
τοιαιδε κεχρημενων φωνηι· επυθομην δε οτι λογοις τισιν αποῤρητοις
καταγοητευοντες τα δαιμονια, και υδατι κατεπαιδοντες, ειδωλα και σκιας, και ως εν
εσοπτρωι μορφας καταθεωνται τινων, ταχα που των δαιμονιων καταπλαττομενων
αστειως τα των λεγομενων ανακομιεισθαι σχηματα. Και γουν εφη μεν εν αρχαις το
γυναιον· Ὁρω θεους αναβαινοντας εκ της γης. Ειτα μεν τουτο· «Και ειδε,» φησιν, «η
γυνη τον Σαμουηλ.» Χαλεπον δε ουδεν, εν ισωι τε και ομοιωι σχηματι του μακαριου
Σαμουηλ σκιαν οφθηναι και ειδωλον, εκ δαιμονιωδους ενεργειας μεμορφωμενον.
Ειπερ ουν οιοιτο τις ανακεκλησθαι κατα το αληθες την του προφητου ψυχην, και
τοις του γυναιου λογοις επιψηφιειται το αληθες, επειδη και θεους αναβαινοντας απο
της γης τεθεασθαι φησιν, και τοις της μαντειας εθεσι χαριζεσθω το ψευδος, αλλ'
οιεσθω κατα αληθειαν και θεους ειναι τινας της τοιαυτης ταξεως τους ανασχοντας
απο της γης, καιτοι Θεου κατα φυσιν οντος ενος τε και μονου. {ΠΑΛΛ.} Ἔφης μεν
ορθως. Ἐρει δε ουν, οιμαι, τις, Καιτοι λελαληκεν αληθη φιλοπευστουντος του
Σαουλ εσομενα. Ου μικρος δε ημιν δεδαπανηται λογος απελεγχων οτι ουκ εν
ακαθαρτοις πνευμασιν η αληθεια. {ΚΥΡ.} Ου γαρ ουν. Ἀναρμοστον γαρ χρημα τι και
ασυμφυες, φως και σκοτος, Χριστος και Βελιαλ· τοις γε μην παροτρυνουσι και
καταλυπειν ειωθοσιν, αποκαλυπτει Θεος, και δι' ων ηκιστα χρη εσθ' οτε, τα εσομενα,
ενηχουντων κατα το εικος αγιων αγγε 68.440 λων εις ανθρωπινον νουν, απερ αν ει
μαθοιεν οι φιλοπευστειν ηιρημενοι, κατατακησονται λιαν, και απαρχην ωσπερ τινα
της σφισιν επηρτημενης οργης τε και δικης υπομενουσι την προγνωσιν. Ἁγιοις μεν
γαρ προφηταις επαναπαυεται, και ανακοινουται πολλακις, ουχι δη μονα τα
σκυθρωπα, και οισπερ αν τις επιστυγνασας καθισει δακρυων, αλλα και οσα προς
ευθυμιας και ευημεριας εσται τισιν· ανοσιοις δε και εναγεστατοις φιλομαντεσι, τα
σφισιν αυτοις εσομενα διεκκαλυπτει κακα. {ΠΑΛΛ.} Και τις η ποθεν αν γενοιτο
τουτων ημιν η πιστις; {ΚΥΡ.} Ἀπο γε των ιερων Γραμματων· τυπος γαρ ημιν και
μυσταγωγιας ανεγραφη τροπος, τα τοις αρχαιοτεροις συμβεβηκοτα. Ἢ γαρ ουκ
οισθα, οτι Βαλακ ο του Σεπφωρ, ο Μωαβιτων και Μαδιηναιων τυραννος, την
ακαταγωνιστον τε και αθραυστον του Ἰσραηλ κατοῤρωδησας πληθυν, και αυτικα δη
μαλα τοις ετεροις εθνεσι συνδιολλυσθαι πεπιστευκως, κατεμισθουτο τον Βαλααμ;
«∆ευρο δη,» λεγων, «επαρασαι μοι τον Ἰσραηλ. Ἐπειδη δε ηκον οι πρεσβεις· Καταλυσατε αυτου,» φησι, «την νυκτα, και αποκριθησομαι υμιν πραγμα ο εαν λαλησηι
Κυριος προς με.» Ὀνειρατια δε ψυχρα και δαιμονιωδη ζητων, και εξ επωιδης ταχα
που και μαγγανειας αυτωι συμβαινοντα προσδοκων, Κυριον εφη λαλησειν αυτωι·
θεοκλυτειν γαρ εσκηπτετο. Ἀλλ' ει και ταις συνηθεσι των γοητων φωναις το Γραμμα
χρηται το ιερον, ουκ αν οιηθειημεν ορθως φρονουντες, Θεον τον φυσει και αληθως
ταις βεβηλων ενιεναι ψυχαις ως εξ αγαπης το αληθες, και ανδρι μυσαρωι και γοητι
και ειδωλολατρηι προσλαλειν. Πλην, «Ἦλθε,» φησιν, «ο Θεος προς Βαλααμ, και
ειπεν αυτωι· Τι οι ανθρωποι ουτοι παρα σοι;» Του δε της αφιξεως την αιτιαν
απηγγελκοτος, «Ειπε,» φησιν, «ο Θεος προς Βαλααμ· Ου πορευσηι μετ' αυτων, ουδ' ου
μη καταρασηι τον λαον· εστι γαρ ευλογημενος.» Ἰδου δη σαφως εκ προσωπου του
Θεου, ο μακαριος αγγελος τον απατεωνα και εικαιομυθον αποτρεπει γοητα τον
ευλογημενον παρα Θεωι μη επαρασθαι ζητειν, μηδε ταις ανωθεν αντεξαγειν ψηφοις
τα εξ ανθρωπινης δυσβουλιας ευρεματα, ουχ ως της αρας ισχυουσης αδικειν, αλλ'
ινα σαφως τε και εναργως ο την τοιαυτην ελπιδα παραλογως εισδεδεγμενος,
πληροφοροιτο, και δι' αυτου, ως ουκ αν γενοιτο ποτε Μωαβιταις η Μαδιηναιοις
αλωσιμος ο Ἰσραηλ, προασπιζοντος τε και υπεραθλουντος Θεου, και ταις ευμενειαις
ανατειχιζοντος τον αυτωι προσκειμενον και ευλογηθεντα λαον. Ἀλλα ταυτι μεν ο
θεσπεσιος αγγελος εφη τε και δραιν ενετελλετο· επειδη δε ταις των δωρων
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υποσχεσεσιν επι τωι χρηναι βαδιζειν ο μαντις εδελεαζετο, ταχα που και αληθως
ισχυσειν υπειληφως, ιεναι μεν εφιησιν ο μακαριος αγγελος, κατα μεσην δε ωφθη
την οδον, συναστραπτουσηι ρομφαιαι, διδασκων εναργως ως ο πολεμος αυτωι προς τε
Θεον και αγγελους, ει επαρασθαι βουλοιτο τους ευλογημενους. Ἐπειδη δε αφικτο
προς τον Μαδιηναιον, βωμους μεν ανιστη, και 68.441 βουθυτειν εκελευε· προφητης
δε ην ευθυς, ουχ ο συνηθης, και ψευδηγορος, αλλα θειαι τε και αποῤρητωι δυναμει
παρετρεπετο παρ' ελπιδα προς το εναντιον. Ἐπηρατο μεν γαρ ουδαμως, ηυλογει δε
μαλλον τον Ἰσραηλ, και πικραις ενιησι λυπαις τον Βαλακ. Γεγραπται δε ουτως· οτι
«Ἐθυμωθη Βαλακ και συνεκροτησε ταις χερσιν αυτου, και ειπε Βαλακ προς Βαλααμ·
Καταρασασθαι τον εχθρον μου κεκληκα σε, και ιδου ευλογων ηυλογησας τουτωι
τριτωι. Και ειπε Βαλααμ προς Βαλακ· Ουχι και τοις αγγελοις σου οις απεστειλας προς
με ελαλησα, λεγων· Ἐαν μοι δωι Βαλακ πληρη τον οικον αυτου αργυριου και
χρυσιου, ου δυνησομαι παραβηναι το ρημα Κυριου ποιησαι αυτο καλον η πονηρον
παρ' εαυτου; οσα αν ειπηι μοι Θεος, ταυτα ερω.» Συνηθες μεν ουν τοις ψευδομαντεσι,
και ταις ουτως απατηλαις κεχρησθαι φωναις, σκεπτομενοις οτι παντη τε και παντως
τοις φιλοπευστειν εθελουσιν, ερουσι το αληθες. Συνες δε οτι το φαναι το ατρεκες
αλλοτριον της επαοιδου τε και μαγου τεχνης· προσγενοιτο δ' αν εσθ' οτε παρα Θεου
επι τωι τας των βεβηλων ψυχας, τηι των εσομενων προαγορευσει δεινως
κατακομιζοντος. {ΠΑΛΛ.} Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Ὅτι γαρ μεμισηκε και παραλυει Θεος τας
τοιαυτας ητουν γοητειας και εικαιομυθιας, σαφες αν γενοιτο λεγοντος αυτου· «Ἐγω
Κυριος ο Θεος·» και προσετι τουτοις· «Τις ετερος διασκεδασει σημεια εγγαστριμυθων
και τας μαντειας απο καρδιας, αποστρεφων φρονιμους εις τα οπισω, και την βουλην
αυτων μωρευων, και ιστων ρηματα παιδος αυτου και την βουλην των αγγελων
αυτου αληθευων;» Μαντειας μεν γαρ τας απο καρδιας, εωλους τε και ψευδοεπεις
αποφαινει· του γε μην ιδιου παιδος, τουτεστι Χριστου, παντα μεν ιστησι λογον· την
δε βουλην των αγγελων αυτου, τουτεστιν, α αν βουλοιντο λαλειν, οι της επ' αυτου
πιστεως κηρυκες, ταυτα δε παντα αληθειας εμπλεω δεικνυει, σημειοις τε και τερασι
προσμαρτυρων, και ταις αλλαις του Πνευματος ενεργειαις. Ἔφη δε που παλιν,
κατονει-διζων τισι τα Θεου νομωι κεκιβδηλευμενα· «Στηθι τοινυν εν ταις επαοιδαις
σου, και τηι πολληι φαρμακειαι σου, α εμανθανες εκ νεοτητος σου, ει δυνησηι
ωφεληθηναι· κεκοπιακας εν ταις βουλαις σου, στητωσαν και σωσατωσαν σε οι
αστρολογοι του ουρανου, οι ορωντες τους αστερας, αναγγειλατωσαν σοι ο τι μελλει
επι σε ερχεσθαι.» Ὁραις ουν ως γελωτος αξιαν και ανωφελη παντελως την επαρατον
αστρογοητειαν απελεγχει Θεος. Ὅτι δε παλιν πρεποι αν αυτωι και μονωι το νημερτες,
και το ετοιμον εις λογους τους περι των εσεσθαι προσδοκωμενων απλανως, ακουε
λεγοντος δια φωνης Ἡσαΐου· «Μνησθητε ταυτα, και στεναξατε· μετανοησατε, οι
πεπλανημενοι, επιστρεψατε τηι καρδιαι, και μνησθητε τα προτερα απο του αιωνος· οτι
εγω ειμι Θεος, και ουκ εστιν πλην εμου· αναγγελλων προτερον τα εσχατα πριν αυτα
γενεσθαι, και αμα συνετελεσθη. Και ειπα· 68.444 Πασα μου η βουλη στησεται, και
παντα οσα βουλομαι, ποιησω.» Μονωι δη ουν ανακεισεται προς ημων τωι παντων
επεκεινα Θεωι, το διειδεναι τε σαφως, και προαγορευειν απλανως δυνασθαι τα
εσομενα· υθλοι δε αλλως και γραωδη μυθαρια, βωμολοχιαι τε και φενακισμοι, τα
παρ' ετερων, οι τον νουν παρεφθοροτες τα απο καρδιας αυτων λαλουσι, κατα το
γεγραμμενον, και αργυρολογιας αφορμην ποιουνται το ψευδος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
Ἔχει γαρ ωδε, και ουχ ετερως. {ΚΥΡ.} Ἀφεξομεθα δη ουν και τουδε, και οιμον
αφεντες την διεστραμμενην, βαδιουμεθα την επ' ευθυ, Θεωι μονοτροπως
προσκειμενοι, και ταις των αγιων φωναις επιψηφιζομενοι την αληθειαν. {ΠΑΛΛ.}
Και μαλα. {ΚΥΡ.} Τι δε ουχι κακεινο προς τουτοις ηγησομεθα στυγητον, μοιραν τε
ειναι φαμεν Ἑλληνικης αθεοτητος, το τε περικαθαιρεσθαι φιλειν ταχα που πυρι και
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υδατι, και ετεροις τισι τοιουτοις τροποις; {ΠΑΛΛ.} Και μαλιστα γε. Τοιγαρτοι και
θειον εφη χρησμυδημα σαφως· «Ουχ ευρεθησεται εν σοι περικαθαιρων τον υιον
αυτου η την θυγατερα αυτου εν πυρι.» {ΚΥΡ.} Ὡς ευ γε ημιν ο νομος προσεφωνει
ταυτι, και απεφησε το δραιν! Εικαιοτητος γαρ οιμαι το χρημα μεστον, και λογισμου
τητωμενον του παναριστου και σοφου· ονησει γαρ κατα τινα δη τροπον η πυρος
ημας φυσις; και δαιδες εν κυκλωι περιθεουσαι πως αν εξελοιντο τον ημαρτηκοτα;
Χαλκου μεν γαρ ηγουν ετερας τοιαυτης τινος υλης, εκτηκει τον ρυπον η πυρος βολη.
Νου δε και ψυχης βεβηλωσιν, τινα τροπον αφανιει; Ἆρ' ουν, ου γελωτος ηδη ταυτι,
και φληναφων εννοιων ευρεματα; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι μεν ουν. {ΚΥΡ.} Φαιην δ' αν
ως ηδιστα τοις Ἑλληνων λογασιν, οι των τοιουτων αισχρων επιτηδευματων ευρεται
γεγονασι, και τοις αλλοις εισηγηται· Τι δη αρα δρωντες, ω γενναιοι και σοφοι, τον
μεν Τιτυον εκεινον, ον εκφυναι λεγετε γης, εις ᾅδου κολαζετε, γυπας αυτωι
περιισταντες των ηπατων δαιτυμονας, ωραν οτι γυναιου τεθαυμακως ηῤρωστησε
την επιθυμιαν; Τανταλωι δε λιθον επηρτησθαι φατε, και γλωττης αυτον ακολαστου
εισπραττεσθαι δικας μυθολογειτε τοις νεοις; κυκλου δε μακραις και αεικινητοις
περιστροφαις, τον Ἰξιονα καταδησαντες, ποινην ανατληναι επι τωιδε φατε, τοις εξ
απατης υμων ουκ απαιδουσαν θεοις, σφας δε αυτους και ετερους καιτοι δεινοις και
εκτοπωτατοις εναλοντας κακοις, πυρι και θαλλοις απαλλαττετε, καθαπερ οιεσθε
που, και των εγκληματων χαριζεσθε την απονιψιν, και τοι αγαν κατεγνωσμενοις.
Τιτυωι δε, ειπε μοι, και τοις αρτιως ωνομασμενοις, το εν ενδειαι ταχα που γενεσθαι
πυρος, σκληραν και αδιεξιτητον επιθετε δικην; Και μην ο γε καθ' υμας κλεπτιστατος
και πυρος ανθρωποις διακομιστης, τον Προμηθεα λεγω, ει τις περ ολως κακεινος ην,
την πυρος επλουτει χρησιν, και προ γε 68.445 των αλλων· αῤρηκτοις δε και αυτον
ενειληφθαι δεσμοις οι παρ' υμιν αιδουσι μυθοι· και μην και γαμψωνυχας επιπτηναι
αιγυπιους λεγουσι, καθαπερ αμελει και Τιτυωι, δεινους και αγριους τους κολαστας.
∆οτε δη, δοτε την δια πυρος καθαρσιν, ουχι δη μονοις εκεινοις, αλλ' ει και τινες
υμων η θυγατρασιν ετερων, η γυναιξιν επιμαινοιντο, δρωντες α μη θεμις, και ουτοι
πυρι της αιτιας απηλλαγμενοι, συνδιαφευγοντων τοις πταισμασι τας γραφας· αλλ'
εφ' ετεροις μεν ευθυς δικαστηρια και γραφαι, και η των νομων σαλευεται
μισοπονηρια, εαυτους δε την παναισχρον και δυσωδη ζωην αδιακριτως
επιτηδευοντας, παντος απαλλαττειν οιεσθε μολυσμου, ψυχροις και μειρακιωδεσιν
αθυρμασιν εξηπατημενοι, και υπηρετας εις τουτο λαμβανοντες τους οτι μαλιστα των
αλλων μυσαρωτατους· οι και ομου τωι σχηματι, τον ανδροπρεπη μεθεντες λογον,
καταβιβαζονται προς τα γυναικων ηθη τε και τροπους σωματα τε και γνωμας. Ειτα
τινα τροπον ο τοιουτος αφαγνιει; διακειμενοι γαρ ωδι, τοιονδε τι δρασετε, ως ει και
το τυχον τις εδοκει καταμυριζεσθαι μεν, βορβορωι δε τωι ακοσμοτατωι
κατακεχρισμενος, ειτα κατορθουν οιοιτο και σφοδρα καλως το γε εις νουν ηκον
αυτωι. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις· και συναινεσαιμι αν αληθη λεγοντι σοι. {ΚΥΡ.} Και παριημι
μεν την εν γε τουτωι μωριαν, και σιγησω τεως τους της καθαρσεως υπουργους, επ'
αυτο δε ειμι το χρημα παλιν· και δη και ερω, ως ανουστατα τε και αμαθεστατα βιουν
ελομενους, καταφωρασαιτο τις αν τους των δαιμονιων προσκυνητας, και μητε τον
του εκσμηξασθαι νοουντας τροπον, μητε μην ηκριβωκοτας, ο τι ποτε εστι κατα
αληθειαν μολυσμος και βεβηλωσις· μοιχειαι τε γαρ και τα ετι τουτων αγριωτερα
παθη, αῤρενομιξιαι και φονοι, καταλαλιαι και φθονοι, ψευδομαντειαι και δολοι,
απατη και ψευδορκια, κηλιδες αν ειεν και μολυσμοι ψυχην και σωμα
καταμιαινουσαι, και δυσαπονιπτον εχουσαι την εκβολην. Ἀλλα ταυτι μεν ουτε πυρ,
ουτ' αν υδατων πηγαι διασμηξειαν. Παρεντες δε, οιμαι που, και το ειδεναι μονον, οτι
σπιλουσι ψυχην, και δυσωδιας εμπλεω αποτελουσι τον νουν, νεκρων αποφοιτωσι
σωματων, και καταμυσαττονται το κατεφθαρμενον, τους της φυσεως ατιμαζοντες
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομους. Και μην και εδωδιμων ων αν ελοιντο κατα σφας αυτους συνετως
καταγινωσκουσι, καν ει συμβαιη τυχον, και ουχ εκοντας θιγειν, ευθυς
αναθρωσκοντες επι την δια πυρος η υδατος ιενται καθαρσιν, ως αν ει μονον
αποσχοιντο τουτων, αγιοι τε και ειλικρινεις εσομενοι. Ἥττηνται γαρ ωδε της δοξης,
και εξεστηκασι φρενων, εφ' οις αν λεγοιτο και σφοδρα εικοτως· «Ουαι υμιν, εξηνιοι
τε και αμαθεις, διυλιζοντες τον κωνωπα, την δε καμηλον καταπινοντες.» Λογου γαρ
αξιουντες ουδενος το γε ως αληθως καταμολυνειν ειδος, καταπεφρικασι περιττως
τα εφ' οις αν τις ουδεν υπομενει το βλαβος. 68.448 Ὥστε και ει τις αυτων επι
τυμβον ιοι, και τοις των τεθνεωτων εμβαλλοι σημασιν, ιματιον αποβαλων, ψιλουται
την κεφαλην, και αυτην αποκειρων ως μεμολυσμενην την τριχα, ων οτι προσηκεν
αποφοιταιν και παραιτεισθαι την μιμησιν, ο θειος ημας επαιδευσε νομος. Ἔφη γαρ
παλιν· «Ου φοιβησετε, ουκ επιθησετε φαλακρωμα επι νεκρωι, ανα μεσον οφθαλμων
υμων.» Ἑλληνων γαρ οι λογαδες, Ἀπολ-λωνα μυθολογουσι θεον, ον και Φοιβον
ονομαζουσι, τουτεστι, καθαρον και αμιαντον. Τον αυτον δε ειναι τωι ηλιωι φασι.
Φοιβαζειν ουν εφασκον, και φοιβασθαι παλιν, κατα συνηθειαν την Ἑλληνικην, το
καθαιρειν τε και καθαιρεσθαι, κατα γε το αυτοις δοκουν, και τους παρα σφισιν
αυτοις νομους. Ἀπειργει δη ουν ημας το θειον χρησμυδημα των ουτως αισχρων και
ακαλλεστατων επιτηδευματων. Ου γαρτοι προσηκει μολυσμον ηγεισθαι ψυχης, τον
των σωματων θανατον, ουτε μην οιεσθαι ταις των ορωντων καρδιαις
εναποματτεσθαι ρυπον, την επι νεκρωι θεαν, ουδ' αυ επι τωιδε προσηκει την τριχα
ψιλουν. Κομιδη γαρ εωλον και της χαμαιζηλου δοξης το χρημα μεστον. Ευ γε δη ουν
ο νομος το, «Ου φοιβησετε,» φησιν· ου γαρ η τοιαδε καθαρσις ονησει ψυχην, αδικει
δε μαλλον, και την γνωσιν παραιρουμενη της επωφελεστατης οδου, και της του
συμφεροντος αποκομιζουσα θηρας. Σκεψωμεθα γαρ ωδι· Νομοι παρ' ημιν των επι
γης κρατουντων εισι, τα πρακτεα και μη, τοις απανταχου βραβευοντες τε και
αποφασκοντες· αλλ' ουκ αν τις δυναιτο διαφυγειν τας επι ταις παραβασεσι δικας, μη
ουχι το ανεισθαι δειν της βασιλεως ημεροτητος εφιεισης αυτωι. Κατα τον ισον γουν
τροπον, ο των θειων αλογησας νομων, ουκ αν γενοιτο καθαρος, μη ουχι θειωι
νευματι το χρημα πεπλουτηκως. Ει μεν γαρ πυρος η υδατος παραβεβηκαμεν νομους,
και ο της αμαρτιας λογος εις εκεινα βλεπει, απονιπτετω το υδωρ την γραφην,
κατατηκετω τον ρυπον το πυρ, και ανιεντων επ' εξουσιας, οις αν ελοιντο τα
εγκληματα ει δε αληθης ο λεγων προς τον Θεον· «Σοι μονωι ημαρτον, και το πονηρον
ενωπιον σου εποιησα,» εις γαρ ο νομοθετης και κριτης, ανθ' οτου μεθεντες τον του
κολασαι τε και ανειναι κυριον, εις γραοπρεπεις εννοιας κατολισθαινουσι, πυρι και
υδατι νεμοντες το απαλλαττειν δυνασθαι των αιτιαματων αυτους. Ἄπαγε της
δυσβουλιας, ανθρωπε, προσιθι μονωι τωι κατα φυσιν Θεωι, και ακουσηι λεγοντος
ευθυς· «Ἐγω ειμι ο εξαλειφων τας ανομιας σου ενεκα εμου, και ου μνησθησομαι.»
Αυτη καθαρσις αληθης· τουτο λαμπροτης η πνευματικη· διεσμηγμεθα γαρ ημεις,
πιστει τηι εις Χριστον κεκερδακοτες της αμαρτιας την αφεσιν, ηγιασμενοι δε τωι
λουτρωι της παλιγγενεσιας, και την θειαν εαυτους καταπλουτισαντες χαριν, την του
θειου Πνευματος, ο και πυρος δικην, οια τινα συρφετον τον ταις ημετεραις διανοιαις
εγκατασκηψαντα δαπαναι μολυσμον. Ἐν Πνευματι γαρ αγιωι και πυρι βεβαπτισθαι
ημας φησι ταυτηιτοι δικαιως η θεοπνευστος Γραφη. {ΠΑΛΛ.} Ἐν μοιραι δη ουν
ειδωλολατρειας λογιουμεθα που και την επι τωιδε πλανησιν; 68.449 {ΚΥΡ.} Πανυ
μεν ουν. Ἀθεοτητος γαρ το χρημα μεστον. Συνταξαιτο δε τουτοις και επαριθμοιτο αν
εικοτως, το οιεσθαι τα ανθρωπινα τοις ετερων διοικεισθαι νευμασιν, και των καθ'
ημας ανηφθαι την εξουσιαν ουχ ημας αυτους, αλλ' ους αν ελοιντο μυθοπλαστειν οι
των ουτως απιθανων δογματων ευρεται. Ειμαρμενην γαρ και Τυχην και Γενεσιν, ουκ
οιδα οπως οιακοστροφους ωσπερ τινας εφισταντες τωι βιωι, εκαστον μεν ημων ουκ
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι φασι των πρακτεων θελητην η κυριον· αγεσθαι δε καθαπερ εξ αναγκαιου
δεσμου προς το τοις κρατουσι δοκουν. Ειτα τι αν γενοιτο ποτε του τοιουδε
αλογωτερον; πως δ' αν μειζονων ηδικησεν ο Σατανας το των ανθρωπων γενος, η οτε
προσηκεν ωδε φρονειν και διαλογιζεσθαι διαθεις; πως γαρ αν ετι βουλευσαιτο τα
χρηστα, και εθελουργος επ' αυτα τις ιοι ποτε; Γεγονως δε και εν τοις αισχιοσι, και
πεφρονηκως α μη χρη, πως αν εαυτον αιτιωιτο και κατατηξας ταις λυπαις τα αμεινω
μεταβουλευσαιτο φρονειν τε και δραιν; Ὥσπερ γαρ τοις την θαλατταν διαιττουσι και
διαπλειν ηιρημενοις πασα πως τοις εκ πρυμνης αγεσθαι αναγκη πνευμασι, και
καταβιαζεσθαι πανταχη προς το τωι συνωθουντι δοκουν· ουτω που παντως και ημιν
αυτοις παραχωρειν αναγκαιον, εφ' οπερ αν ελοιτο διακομιζειν η Τυχη, και τα
δυσδιαφυκτα κατ' εκεινους της Ειμαρμενης πνευματα. Ἢ ουκ ορθως ειρησθαι ταυτι
και αυτος οιησηι παλιν; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουκουν ηλιθιον κομιδη, τον μεν
αγαθον και επιεικη στεφανουν επαινοις, και τιμης αξιουν, τον δε πονηρον και
ακολαστον βδελυρον ηγεισθαι και διεπτυσμενον. {ΠΑΛΛ.} Τινα φῂς τροπον; {ΚΥΡ.}
Ὅτι, ω Παλλαδιε, Γενεσις τε και Τυχη νενικηκασι κατ' αυτους, και ανεθελητως επ'
αμφω το τρισαθλιον των επι της γης αποφερουσι γενος. Ἐθελουσιον δε παρ' ημιν
ουδεν. Ἢ γαρ ουχι το πε-φυκος τι κινειν και δυναμενον, αιτιον αν ειη του κινεισθαι
τοις παρ' αυτου κινουμενοις; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Ἴθι ουν δια γε των ισων εννοιων
επι τα ανθρωπινα, και αναμετρει τα καθ' ημας, και ιν' εσμεν κακου περιαθρησηις ευ
μαλα, ει μη ταις εαυτων εθελουσιοις ροπαις, η ταν, η επι ταν ιμεν τε και
διασπευδομεν, κεκρατημεθα δε ωσπερ και υπενηνεγμεθα τοις ετερων ζυγοις αγειν τε
και φερειν τα καθ' ημας, ηιπερ αν ελοιντο, δυναμενοις. Τα εικοτα γαρ ηδη
φρονουντες, εαυτοις μεν ετι των πρακτεων αναθησομεν ουδεν, αναψομεν δε
μαλλον τας εφ' απασιν αιτιας, τοις εφ' οτιουν των κατα γνωμην αυτοις
πηδαλιουχειν ειωθοσιν. Ἀφεστηξει δη ουν ωσπερ επαινου παντος ο δικαιος, ουτω
και ποινης ο αδικος, και του κολαζεσθαι δειν. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα διανοηι. {ΚΥΡ.} Εικη
τοιγαρουν θαυμαζουσιν οι των τοιουτων δογματων ευρεται Σολωνα τε τον Ἀθηνηισι,
68.452 ∆ρακοντα τε και Λυκουργον, ως παγκαλων μαθηματων εισηγητας, και
νομους τοις Ἕλλησι τους αριστους εξευρηκοτας. Ποια γαρ εκ τουδε λοιπον η ονησις,
ει μηδεν εφ' ημιν, ανηπται δε μαλλον τα ημων ετεροις; εν ισωι δε που και εν ομοιωι
λοιπον, τοις τους νομους ειδοσι, και ο τουτους ηγνοηκως, ει μη μετεστι δραιν τοις
εθελουσιν ελευθερως, α αν ελοιντο τυχον, αδικωτατους δε λιαν τους των νομων
υφηγητας γενεσθαι φημι, και τοι πλειστην οσην δοξαν δικαιοσυνης εφ' εαυτοις
ηιρημενους. Χρηναι γαρ δη νενομοθετηκασιν, ουκ οιδ' οπως, τους ραιθυμουντας
κολαζεσθαι, και πικρας της παραβασεως αποτιννυναι δικας, κανονας δε ωσπερ τοις
νεοις και παιδαγωγιας τροπους αξιεπαινετωτατους παραδεδωκασιν, η ως ον εφ'
ημιν αυτοις, το διαβιουν ελεσθαι σεμνως, η ουκ οιδ' ο τι πεφρονηκοτες. Φαιη δ' αν,
οιμαι, τις· Ευγε, ω Σολων, ενομοθετεις τοις τοτε· αλλ' εδει που παντως
προσαναπειθειν την Ειμαρμενην εφειναι τοις νομοθετουμενοις α αν βουλοιντο
φρονειν τε και δραιν. Ἐνομοθετεις δε ου πεπεικως· εγελας δε που ταχα και αυτος τον
μυθον, και κυριους ηπιστασο των πρακτεων ημας, την τε αδικον και τυφλην των
ανθρωπινων πραγματων απεσοβεις Τυχην· η γαρ ουκ αν ᾤου δειν, αριστον μεν ειναι
πολιτην υπονοειν, τον ευσεβη τε και νομοφυλακα, και της εις ακρον επιεικειας
ανηρθαι την δοξαν, αχρειον δε αυ και τοις αισχιστοις εναριθμουμενον, τον εῤρωσθαι
φραζοντα τοις εις ορθοτητα συμβουλευσουσι διαιττειν νομοις; {ΠΑΛΛ.} Ἀστειοτατα
τε και σφοδρα καλως εφης. {ΚΥΡ.} Τι δε, ω φιλοτης; ουχι τας παιδαγωγιας και τας
υποθηκας, και μην και προκλησεις τας επ' αρετην, ασπερ αν ποιοιντο πατερες μεν
εφ' υιοις, διδασκαλοι δε ομιληταις, εικαιας ειναι φησομεν, ει καταστειχειν αναγκη
την ου κατα γνωμην οδον, και βιου τριβον ιεναι την ανεθελητον εσθ' οτε; {ΠΑΛΛ.}
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ει δε δη και παισιν ιδιοις, ηγουν ετεροις τισι πεπλημμεληκοσιν
εποτρυνοιτο τις και ορθην ποιειται την επιπληξιν, επαινεσαις αν τον τοιουτον
αυτος, η αδικον λογιηι, τους μεν απαντων ημιν των κακων αιτιους ανεπιτιμητους
εαιν ουκ οιδ' οπως ηιρημενους, τους γε μην, ανεθελητως τε και εξ αναγκης επι ταυτα
ηγμενους υποφερειν ταις δικαις; {ΠΑΛΛ.} Ἔοικε. Πολυ γαρ εχει το πιθανον ο λογος.
{ΚΥΡ.} Ἔμπλεως δε οτι δυσσεβειας αυτοις της εσχατης η τοιαδε δοξα, καντευθεν εισηι
τοι· τον γαρ τουδε του παντος οιακοστροφον ωσπερ τινα και επιστατην Θεον, της
ενουσης αυτωι κατασειοντες δοξης, και εις τουτο λοιπον ιοντες θρασους, ως των
ιδιων εισαπαν αλλοτριουν αυχηματων αυτον, ψηφοις ιδιαις αυτοι το των καθ' ημας
απονεμουσι κρατος, τοις εις νουν ηκουσιν απλως· και τοι την κτισιν απασαν ουκ
ανεπιστατητοις κινημασι φερομενην ορωντες εις τα 68.453 οικεια. Τι γαρ ουκ εν
κοσμωι πραττεται των περι την κτισιν; τι δε των οντων ουχι την ιδιαν τετηρηκε
ταξιν, και μονονουχι τον ταξιαρχον αναφωνει; και οτι νομοις υπεζευκται βοαι και
νευμασι διοικειται τοις του κρατειν ισχυοντος, φημι δη Θεου. Τοιγαρτοι και ο
θεσπεσιος Παυλος· «Τα γαρ αορατα αυτου,» φησιν, «απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, εις το ειναι
αυτους αναπολογητους· διοτι γνοντες τον Θεον, ουχ ως Θεον εδοξασαν, αλλ'
εματαιωθησαν, και εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια· φασκοντες, ειναι σοφοι
εμωρανθησαν.» Πως γαρ ουκ εμωρανθησαν ετερ' αττα παρα τε το εχον ορθως, σφισι
τε αυτοις και μην και ετεροις φρονειν συμβουλευοντες· Καιτοι τι δη ποτε φαιη τις αν
τοις ουτως αθλιοις επινηχεσθαι λογισμοις, μηδε αυτοις ανδανοντος τοις παρ' υμιν
ποιηταις του μυθου; Ἀνηφθαι γαρ δη των πρακτεων τας οικονομιας, ουχ ετερους
τινας, αλλ' ημας αυτους ευ εχειν εδοκει. Και γουν Ὅμηρος μεν, εν οικειοις ποιημασι,
τον παναριστον υμων και υπατον ∆ια τοις ετεροις εφη προσδιειλεχθαι δαιμοσι περι
της Αιγισθου μοιχειας, και της επι τωιδε ποινης· Ὦ ποποι, οιον δη νυ θεους βροτοι
αιτιοωνται! Ἐξ ημεων γαρ φασι κακ' εμμεναι, οι δε και αυτοι Σφισιν ατασθαλιηισιν
υπερ μορον αλγε' εχουσιν. Ἀνθ' οτου γαρ δη, φησιν, επαιτιωνται τινες τους θεους ως
παρ' αυτων εχοντες τα κακα, και ουχι δη μαλλον της σφων αυτων αμαρτιας
κατακεκραγασιν, ως ενιεισης αυτους συμφοραις, και ταις υπερ μορον, τουτεστι, και
ταις υπερ Ειμαρμενην, ητοι το τηι Ειμαρμενηι δοκουν. Ουκουν ειπερ ελοιτο τις
διαβιωναι μεν ορθως, ευβουλοτατας δε και επιεικεστατας τας εν τωιδε τωι βιωι
ποιεισθαι διατριβας, ορθοποδησει τε και διανηξεται τα δεινα, γνωμης εχων ορθης
και αδιαστροφου καρπον, το μη εναλωναι κακοις· και αληθης ο λογος. Ἐφ' ημιν γαρ
αυτοις εστι, το επ' αμφω βλεπειν, προς τε το αγαθον φημι και το εναντιον· και οι μεν
εν λογωι πεποιημενοι, το θαυμαζεσθαι πεφυκος και την εις ορθοτητα τριβον, εν
καλωι γενησονται της αρετης· οι δε αποκλινοντες εις το εναντιον, και των
αμεινονων προθεντες το αδικουν, αυτοι την ιδιαν καταφθειροντες ζωην, αλοιεν αν
αυθενται τινες και ολετηρες δεινοι της σφων αυτων κεφαλης εξεληλεγμενοι. Ὅτι δε
εφ' ημιν αυτοις το επ' αμφω βλεπειν κεισεται, καθαπερ εφην αρτιως, και
αναπεπτωκοτες εις ηδονας, της των συμφεροντων διαμαρτανομεν θηρας, σαφες αν
γενοιτο, διαβοωντος ετερου των παρ' αυτοις ποιητων· Ευριπιδης ουτος ην. Γυναιον
μεν γαρ επι σκηνης αῤρωστουν εποιει την ακολαστον ηδονην, ειτα ουκ οιδ' οπως
φιλοσοφουν εδειξε, και λεγον· Τροιζηνιαι γυναικες, αι τοδ' εσχατον Οικειτε χωρας
Πελοπειας προνωπιον, 68.456 Ἤδη ποτ' αλλως νυκτος εν μακρωι χρονωι Θνητων
εφροντισ', ηι διεφθαρται βιος. Και μοι δοκουσιν ου κατα γνωμης φυσιν Πρασσειν
κακιον· εστι γαρ το ευ φρονειν Πολλοισιν. Ἀλλα τηιδε αθρητεον τοδε· Τα χρηστ'
επισταμεθα και γινωσκομεν, Ουκ εκπονουμεν δε, οι μεν αργιας υπο, Οι δ' ηδονην
προθεντες αντι του καλου Ἄλλην τιν'. Εισι δ' ηδοναι πολλαι βιου, Μακραι τε
λεσχαι, και σχολη, τερπνον κακον. Συνιης οπως ου Τυχην, ου Γενεσιν, ουχ
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ειμαρμενην τοις αρχαιοτεροις αιτιασθαι δοκει, ως εξωθουσαν ημας συν βιαι της
εγνωσμενης ορθοτητος, και ων αν μαθοιμεν ειναι χρηστων; ∆ιεφθαρται γαρ ο βιος
των επι της γης, φησιν, ου κατα γνωμης φυσιν, τουτεστιν, ουχ οτι πονηραν εχουσι
κατα φυσιν την γνωμην· αλλ' οτι μη εκπονειν εθελουσι τα εγνωσμενα χρηστα. Και
τις η τουδε προφασις· Ἢ γαρ οκνος, φησιν, επεδησε προς αργιαν, η τις των κατα τον
βιον ηδονων αντεισδραμουσα, φησι, και του συμφεροντος αντανισχουσα, της των
αναγκαιων απεκομιζε θηρας, και απεβουκολησε τον νουν, λειοτεραν αποφαινουσα
την εις ραιθυμιαν οδον. Μυρια δε αν τουτοις επεσωρευσαμεν των παρ' αυτοις, και
ραιστα γε δη. Το δε αποχρων, οτι τοις ακροωμενοις ηδυ, τις αν ενδοιασαι; τοιγαρτοι
και διωσομεθα του λογου τον οχλον. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. Ἀλλ' ει βουλει, φασι,
ταυτα δη μεθες. ∆ιανοου δε οπως απολογησηι σοφως, ειπερ εροιντο τινες, τις αν
νοοιτο τυχον ο λογος της εν ημιν ανισοτητος, και του ανω τε και κατω παρ' αξιαν
εσθ' οτε. Ευημερουντα μεν γαρ και πλουτουντα τον πονηρον καταθεωιτο τις αν, εν γε
τοις εναντιοις γεγονοτα πολλακις τον επιεικη, και των εις ληξιν ηκοντων επαινων
εμπλεω. {ΚΥΡ.} ∆υσεποπτον αληθως και δυσεφικτον κομιδη το χρημα εστιν, ω
Παλλαδιε, και το ταυτι δη βουλεσθαι πολυπραγμονειν φαιην αν εγωγε των της
ανθρωποτητος μετρων επεκεινα τε και ανωτατω. Θειοις γαρ κριμασι παραχωρειν
αναγκαιον· και ειπερ ελοιμεθα φρονειν ορθως, μονωι δη, μονωι τωι υπερτατωι και
ακηρατωι νωι της οικονομιας την γνωσιν αναπτοντες, προς τα εν χερσι βαδιουμεθα, α
και συν βιαι μολις προς ημων ευρισκεται, κατα τας Γραφας. Ἐπειδη δε οιμαι δειν
κατα το εγχωρουν επαμυνειν ημας τωι λογωι, φερε και ημεις επ' εκεινο ιωμεν.
Ἕωλον αρτιως των αθεων την δοξαν απηλεγχομεν, ουκ εξαγωνιοις χρωμενοι
λογισμοις, αλλ' εξ αναγκαιων εννοιων αποφαινοντες, οτι της ανθρωπου διανοιας ου
γενεσις εχει τους οιακας, αλλ' ουδ' Ειμαρμενης ημιν σκληρος τε και δυσδιαφυκτος
επεῤριπται ζυγος, αλλ' οτι κυρια των εν αιρεσει πρακτεων η εκαστου γνωμη, και εφ'
ημιν αυτοις το ελεσθαι δραιν το δοκουν, ειτ' αγαθον, ειτε φαυλον. Καταλογισαιμην
γαρ εγωγε της ευημεριας 68.457 τους τροπους κατα γε το τοις ιεροις Γραμμασιν ευ
68.457 εχειν υπειλημμενον, ουκ εν οις το βδελυρον και γηινον δη τουτι σπαταλαι
σαρκιον, αλλ' εφ' οις αν γενοιτο της αιωνιου ζωης μεταλαχειν δυνασθαι την υπερ
σωμα ψυχην· ειεν δ' αν, οιμαι, ταυτι, τα εις αρετην σπουδασματα, και η εν πιστει τε
και εργοις λαμπροτης. Ει μεν ουν ου μετεστι τοις εθελουσι σωφρονειν, καν ει φαυλοι
τινες ειεν, ειτ' ουν αγαθοι τους τροπους, ηκοντων εις μεσον οι διελεγξοντες. Ει δε
εν αιρεσει κειμενου του κατορθουν ελευθερως, α αν βουλοιτο τις, και ενον απασι
μετ' εξουσιας το ευημερειν ελεσθαι πνευματικως, και της ανωθεν ευκλειας εν ισωι
μεταλαχειν, πλεονεκτουσι τινες, η εν πλουτωι τας υπεροχας, η εν δοξαριοις εχοντες
κοσμικοις, μη τουτο ημας προς αθεους τινας και της αληθους γνωσεως
εκμεμοχλευμενας αποκομιζετω δοξας, ως οιεσθαι τοις καθ' ημας, Ειμαρμενης και
Τυχης επιτεθεισθαι ζυγον. Ἀλλα γραφεσθω μεν τις, ει βουλεται, των εν πλουτωι τας
πλεονεξιας ιδιον ωσπερ πεποιημενων αγαθον, το πασι κοινον, ει λογος απην ο
πλεονεξιας. Πολυπραγμονειτω δε μαλλον του πεποιηκοτος την βουλησιν· εν ισηι γαρ
ταξει τα καθ' ημας οικονομεισθαι τε και ορασθαι θελων, πλουσιοις μεν παραγγελλει
τον συναχθεντα πλουτον απεμπολαιν, και ταις των πτωχευομενων διανεμειν
χρειαις, δοξης δε και υπεροχης ουκ εφιησιν εραιν. Ὅτι δε την ισοτητα τοις επι γης
βραβευει Θεος, χαλεπον ουδεν συνιδειν και εξ αυτης ημας της του σωματος
κατασκευης. Ου γαρ οιδεν η φυσις, τον εν πενιαι και πλουτωι, τον δυσγενη και
λαμπρον, τον ευγενη και κατεῤριμμενον, και τον εν δοξηι τηι κατα τονδε τον βιον·
αλλ' ιση δια παντων απροσωποληπτως ερχεται, τοις αυτοις αποτελουσα μοριοις
εκαστον εις το αρτιως εχον σχημα τε και καλλος· και μια μεν οδος η παντων εις
γενεσιν, μια δε ζωης αποθεσις, ου τον μεν ανιεισα βροχων, τον δε εισω ποιουμενη
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχον, αλλα σκληρον τε και ανεξιτητον παντι τωι πεποιημενωι το τελος επαγουσα.
Ἆρ' ουν, ειπε μοι, δυσκατοπτον ετι, μαλλον δε ουχι παντι τωι λοιπον εναργες, οτι της
θειας βουλης ο σκοπος, το εν ισοτητι ζηιν τους επι γης; Ἄκουε δε λεγοντος, ει δοκει,
και δι' ενος των προφητων· «Ουχι Θεος εις εκτισεν ημας; ουχι Πατηρ εις παντων
ημων; τι εγκατελιπετε εκαστος τον αδελφον αυτου;» Ουκουν ει το τωι πεποιηκοτι
δοκουν παραλυουσι τινες, εθελουσιον εχοντες εφ' οπερ αν ελοιντο των πρακτεων
την ροπην (τετιμηκε γαρ ελευθεριαι την φυσιν ο ∆ημιουργος), ουδεν προς τον λογον,
επει τοι και νομων των καθ' ημας υπερορωσι τινες. Ἀλλ', οιμαι γε δη, καταψεξειεν
αν ουδεις, ει γε νουν εχοι, των νομων τους οριστας, επαιτιωιτο δ' αν μαλλον και
σφοδρα εικοτως τους υπερφρονειν ελομενους των αναγκαιων. Ὅταν τοινυν
πλημμελουντες λεγωσι τινες· Ἐδοκει που ταχα τηι Τυχηι, και, Ειμαρμενης ην ουτος
επ' εμοι σκοπος, τις ο ληρος, ω ουτοι, και προς γε ημων λελεξεται; Τι δε δη γραφεσθε
το μηδεν, της σφων αυτων ελαφριας ου κατεγνωκοτες; Ἀλλ' η γε 68.460 θεια Γραφη
παραφωνησει το αληθες τοις μη ορθοποδειν ηιρημενοις· «Ἀφροσυνη ανδρος
λυμανειται τας οδους αυτου· τον δε Θεον αιτιασεται τηι καρδιαι αυτου.» Ἀληθους ουν
αρα διημαρτηκασι δοξης οι Γενεσιν τε και Ειμαρμενην και Τυχην ευδιαῤριπιστον
τοις καθ' ημας επιστησαντες, και ουχι δη μαλλον Θεωι προσνεμοντες την των
πραγματων οικονομιαν· καιτοι λεγοντος του Χριστου· «Ουχι δυο στρουθια ασσαριου
ενος πωλειται; και εν εξ αυτων ου πεσειται επι την γην, ανευ του Πατρος υμων του
εν τοις ουρανοις. Ὑμων δε αι τριχες της κεφαλης ηριθμημεναι εισι. Μη ουν
φοβεισθε· πολλων στρουθιων διαφερετε υμεις.» Προνοει μεν γαρ των επι της γης ο
∆ημιουργος, εκαστωι γε μην εφιησι και δραιν το δοκουν, και ην αν βουλοιτο βαδιζειν
οδον. Ἐπειδη δε ηῤρωστησε την παρατροπην το επι της γης γενος, νομον ευθυς εις
βοηθειαν δεδωκε, κατα το γεγραμμενον. Σφαλερον ουν αρα παντι τωι λοιπον την εις
Χριστον πιστιν εισδεδεγμενωι, και την αρχαιαν εκεινην διελασαντι πλανησιν, το
γραωδεσι μυθοις αποφερεσθαι προς α μη δει, και της υγιους αποκομιζεσθαι δοξης, ως
τοδε το συμπαν, ητοι τον ανθρωπον, ηνιοχειν οιεσθαι Τυχην τε και Ειμαρμενην, τας
ουκ ουσας ολως. {ΠΑΛΛ.} Σφαλερωτατον. Καταθηξει γαρ αν ο τοιουτος παντη τε και
παντως εφ' εαυτωι τον κριτην. {ΚΥΡ.} Τι δε; ου παναισχρον ειναι φης και αγχιθυρον
αληθως τοις τοιοισδε κακοις το ημερας επιτηρειν, και ωρας, και καιρους, και
ενιαυτους, αυξιν τε και φθισιν του σεληνιακου κυκλου; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα.
Σαφεστατα γαρ τοις εξ εθνων ανασεσωσμενοις εγκλημα ποιειται το χρημα, λεγων ο
θεσπεσιος Παυλος· «Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον, εδουλευσατε τοις φυσει μη
ουσι θεοις· νυν δε γνοντες τον Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο Θεου, πως
επιστρεφετε παλιν επι τα ασθενη και πτωχα στοιχεια, οις παλαι ανωθεν δουλευειν
θελετε; ημερας παρατηρεισθε, και μηνας, και ενιαυτους, και καιρους· φοβουμαι
υμας, μη πως εικη κεκοπιακα εις υμας.» {ΚΥΡ.} Ἡ ωρων αρα και ημερων επιτηρησις,
προσθειην δ' αν οτι και η καιρων, αναρμοστος παντελως τοις τον ενα τε και φυσει
Θεον ουκ ηγνοηκοσι, μαλλον δε τοις υπ' αυτου δια πιστεως εγνωσμενοις, και εις
οικειοτητα κεκλημενοις την δια της χαριτος· υπονοστει γαρ ανοπιν, το εν Χριστωι
καυχημα μεθεις, ο τουτο δραιν ηιρημενος· και φιλελευθερον μεν ουκετι τον οικειον
διεσωσατο νουν, φληναφως δε μαλλον τον της αρχαιας πλανησεως υποτρεχει
ζυγον, τοις του κοσμου στοιχειοις τιμην απονεμων, ηνπερ αν εχοι Θεος, και ταις
ανωτατω στεφανων ευκλειαις τα κεκλημενα προς γενεσιν τοις του πεποιηκοτος
νευμασι. Στοιχεια δε κοσμου φησι τα οιονει μορια του παντος, καιρους τε και μηνας,
και τας τουτων αναμετρησεις, δια τε ωρων και ημερων αποτελουμε 68.461 νας.
Συνεχη γαρ οντα τον χρονον, και αειῤρυτον εχοντα την εις το προσω φοραν, ταις
των καιρων, ωρων τε και ημερων οιονει πως δια μεσον παρεγκοπαις και
ανακυκλησεσι ταις εις αυθις αυ μετροις τε και αριθμοις υπεταξε Θεος. Ἔδει γαρ, εδει
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις ουκ αναρχον εχουσιν εις το ειναι διεκβολην, και οσον ουδεπω προς το της ιδιας
ζωης αφιξομενοις τελος, και χρονου του τοιουδε τυχον, αρχομενου τε, φημι, και
ληγοντος, και τοις ουκ ουσιν αει την οικειαν ωσπερ συγκαθισταντος φυσιν.
Εισκεκομισμενου τοιγαρουν ουδενος ετερου τοις επι της γης δια τε καιρων, ωρων τε
και ημερων, πλην οτι και μονης της εν κυκλωι διαδρομης και αναμετρησεως
ακριβους, τι μυθοπλαστουσι τινες α και γελοιον εννοειν; και τας μεν των ωρων
αγαθοεργους, τας δε, ου τοιαυτας ειναι φασι, και ακριβη λιαν ποιουνται την
επιτηρησιν, αυταις απονεμοντες το επαγειν δυνασθαι το τε ευημερειν και το
εναντιον, οις αν ελοιντο τυχον, η οις αν αυτας αναγκη συμβαινειν; Ἆρ' ουν ουχι
ληρος τε ηδη ταυτι και φρενοβλαβεια δεινη, παγη δε τις διαβολικη φιλοκακουργως
εσκευασμενη; {ΠΑΛΛ.} Φημι, και εστιν εναργες. {ΚΥΡ.} Ὥσπερ γαρ ελεγομεν, οτι
Μοιραις τε και Τυχηι και αλλοτριοις νευμασι τα καθ' εαυτους ημας αναπτειν
ανεπειθον, εικαιον ημιν αποφαινοντες το επιμελες, και μεριμνης αποκομιζοντες της
υπερ σφων αυτων· ουτω κανθαδε την αυτην ημιν εξαρτυοντες πλανησιν, καθαπερ εξ
αναγκαιου ζυγου τα εξ ημερων και ωρων επηρτησθαι φασι, τοις επι της γης,
δυσδιαφυκτον εχοντα την διεκδρομην· και τογε παραδοξον (γραοπρεπης μεν γαρ ο
τοιοσδε μυθος), υθλοις δε τοις περι τουτων νηριθμους ορωντες επομενας τας
αποτευξεις, ου χαριζονται τηι πειραι το διελεγχειν δυνασθαι τον φενακισμον·
φαυλοτητα δε καταγραφοντες ωρων τε και ημερων, και ταις εις το μειον καταδυσεσι
του σεληνιαιου κυκλου την αυτην επαγοντες ψηφον, ο τι ποτε αρα φαιεν αν. Ει δη
βουλοιτο τις εν ωραι μιαι και εν ημεραι τυχον, τους μεν οντας εν ευημεριαις, τους δε
ταις εσχαταις εναλοντας συμφοραις, απαριθμεισθαι και λεγειν, καιτοι το φυσει
φαυλον παντι τωι γενοιτ' αν οποιον ειναι και πεφυκεν· ειπερ ουν εστιν ωρα τε και
ηως τοις επι γης επιζημια, τι μη εις παντας εν ισωι τα εξ αυτων διαστειχει βλαβη·
αλλ' οι μεν εισιν εν τοις αγαν ευκταιοτατοις, οι δε διολωλασιν εσθ' οτε, και του προς
ληξιν ιοντος εμπλεω κακου, μυθος τωι βιωι γεγονασι, και σκηνης υποθεσις τραγικης;
Ἀλλ' εστιν ιδειν τοις γε ακριβως εθελουσι το οτι μαλιστα λυσιτελες ειδεναι τε και
εκπονειν, οτι κατα την αυτην ημεραν τε και ωραν τυχον, ο δεινα μεν ηλω μοιχειας η
φονου και πικρας τοις δικαζουσιν αποτιννυει τας δικας, ο δεινα δε αυ σωφροσυνης
τε και κοσμιοτητος και της υπερ αγαν επιεικειας επαινοις εντρυφαι. Ἀλλ' ουτε τον
ακολαστον απειρξειεν αν ημερα τε και ωρα σωφρονειν, ουτε μην τον επιεικη και
κοσμιον, καταθηξειεν αν εις ακοσμιαν και ακολαστους ηδονας· γνωμη δε μαλλον η
ελευθερα προς παν οτιουν, και 68.464 ανειμενη ροπη, τον μεν εν εκεινοις, τον δ' αυ
εν τουτοις γενεσθαι παρεσκευασεν. Ουκουν εν ημιν, και ουκ εν ταις των καιρων
ποιοτησι φυσικαις, τοτε διευθυμεισθαι εστι, και το μη ουτως εχον. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν.
Ευθυς γαρ ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἐκδεδιασι δε οτι μαλιστα την τε πεμπτην και ογδοην
ημεραν, και προφασιζονται μεν προφασεις εν αμαρτιαις, λεληθασι δε των
αρτιφρονων ουδενα ψυχροις και γραωδεσιν επινηχομενοι λογισμοις· εριννυων γαρ
τινων γενεσιν και δαιμονιων αναδειξιν, α και των αλλων εστιν αγριωτερα, ποινας
τε και δικας, και τινα προς τουτοις ετερα, φληναφως αυταις επιπλεκοντες, ουκ
ερυθριωσιν οι ταλανες. Ει δε δη και υπονοστησειεν επι το μειον ο πριν πλησιφαης
ων ηδη της σεληνης κυκλος, διατορνευει γαρ ωδε των μηνιαιων διαστηματων το
ανακυκλημα φθινουσα τε και αυξουσα κατα γε το τεχνησαμενωι δοκουν·
καταληγουσι μεν εργου παντος, υπερτιθενται δε και αποδημιας παντη τε και παντως
συμφθινειν οιομενοι τωι στοιχειωι τα καθ' ημας, και ταις εις το μειον υποστροφαις
συνεκτηκεσθαι τα ανθρωπινα. Ἀλλ' ει χρη τι ταις εκεινων ασυνεσιαις επιμειδιωντας
ειπειν, τον οστρειοις πρεποντα και τοις των λαχανων ατυχεστατοις εισδεχονται
φοβον. Σωματα μεν γαρ τα τοιαδε τυχον ηγουν τα ετι μειζω τε και προφερεστερα,
πασχετω φυσικως την συναισθησιν, καθ' ον οιδεν ο ∆ημιουργος λογον· επισφαλης
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ εν τουτοις η βασανος, και ουκ ακερδες το απραγμον, διανοιας δε ανθρωπινης
αφεστηξει πολυ και μακραν που το χρημα κεισεται. Ει γαρ και φθινει τυχον το
στοιχειον, αλλ' ο γε σωφρων και εμμελης ουδεν ηττον εσται τοιουτος, και ουκ αν
ταις εκεινου συνιζησει αυγαις επι το μειον ο νους, ουδ' αν μεταθειτο των πραγματων
η φυσις επι το αισχιον τε και αμεινον ταις του στοιχειου δυναμεσι κατηναγκασμενη.
Ἀει γαρ πως συμπαρομαρτει τοις μεν των αριστων δημιουργοις το χρηναι
μεταλαχειν παντος αγαθου, τοις γε μην των φαυλων εργαταις, τα αυτοις οτι μαλιστα
πρεπωδεστατα. Θαυμαζω δε οτι φθινουσης σεληνης, και εις το του μηνος
διερπουσης τελος, χρησταις μεν ουσιν αυτοις και αγαν ερασιχρηματοις αυξανουσιν
οι τοκοι, και αδροτερα των δεδανεικοτων αποτελειται τα βαλαντια,
συγκατισχνουσθαι δε τωι στοιχειωι και συναῤρωστειν αναγκαιως τα ετερα των
πραγματων, ουκ οιδ' οπως υπειληφασιν. Ἢ ουκ ειναι φης γελοιοτητος τε και
ασυνεσιας εμπλεω ταυτι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Το μεν τοις ουτως
φληναφως υπειλημμενοις μακρους αντεξαγειν λογους, εικαιον οιμαι που. Νοσει γαρ
εξ εαυτων, καν ει μη τις λεγοι, το ακαλλες. Ἴωμεν δε μαλλον επ' εκεινο νυνι.
{ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.} Καταμυσαττεσθαι μοι δοκει την τε πεμπτην και ογδοην
ημεραν ο Σατανας, και την της σεληνης εκ πλησιφαους ανοπιν οδον, ητοι της
συνοδου τον 68.465 καιρον, τουτεστι, την τεσσαρεσκαιδεκατην, δι' αιτιαν τοιαυτην,
καν ει παμποικιλος ων και δριμυς εις κακουργιαν, ετερας αυτοις επιπλεκει τας
αφορμας· τους γαρ τοι καιρους ητοι τας ημερας, εν αις αυτον της καθ' ημων
τυραννιδος απολισθειν συμβεβηκεν, επιλαμψαντος ημιν του Μονογενους εν
ανθρωπειαι μορφηι και εν ειδει τωι καθ' ημας, ταχα που και εν ψιλαις εννοιαις ελειν
ουκ ανεχεται. {ΠΑΛΛ.} Πως δη φης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω Παλλαδιε, πεμπτος ημιν
απαριθμειται καιρος, ο της του Σωτηρος ημων επιδημιας; {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης,
απο γε της ευαγγελικης παραβολης. Ἐξεληλυθεναι γαρ εφη Χριστος, τον τοις
εργαταις εις τον αμπελωνα μισθουμενον, περι ωραν πρωτην, τριτην τε και εκτην,
και εννατην και ενδεκατην, τουτεστιν, εν τωι τελευταιωι καιρωι, καθ' ον επεφανη τε
και επελαμψεν ημιν. {ΚΥΡ.} Νουνεχεστατα γε και λιαν ορθως ειρηκας. Τι δε; ουχι τηι
πεμπτηι του Σαββατου παραδεδοσθαι φαμεν αυτον, και εις αρχας ωσπερ ηκειν της
ολης οικονομιας, δι' ης οι παντες ανασεσωσμεθα, τον σωτηριον υπερ ημων
ανατλαντος σταυρον του δι' ημας ενηνθρωπηκοτος; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Κατηργηκε δε τον θανατον, και ανεβιω παλιν, σκυλευσας τον ᾅδην, ουκ εν ογδοηι,
τουτεστι, τηι μιαι των Σαββατων, {ΠΑΛΛ.} Ουκ αμφιβολον. {ΚΥΡ.} Και γουν ο παλαι
νομος την εν σαρκι περιτομην, υποτυπωσιν τινα της εν πνευματι και αληθειαι,
διετυπου πραττεσθαι κατα την ογδοην. Περιτομη δε γε της αρχαιας εκεινης η
προφερεστερα, τουτεστιν, η εν πνευματι, Πνευματος εστιν αγιου μεθεξις, και χαρις η
εν αρχαις, ην, επειπερ εκ νεκρων ανεβιω, παλιν ανεκαινισεν, ημιν ο Χριστος, λεγων·
«Λαβετε Πνευμα αγιον.» Ἔφη δε που και ο μακαριος Παυλος, οτι «Το Πασχα ημων
ετυθη Χριστος.» Ἡμερα γε μην της σωτηριου ταυτης και πολυευκτου σφαγης, η
κατα σεληνην τεσσαρεσκαιδεκατη. Ουτω και ο νομος προανεκηρυττεν εναργως της
του Σωτηρος ημων σφαγης τον καιρον, ην υπερ της του κοσμου ζωης
υπομεμενηκεναι φαμεν αυτον· «Τηι γαρ δεκατηι, φησι, του μηνος του πρωτου,
λαβετωσαν εαυτοις προβατον κατ' οικους, κατ' αριθμον, φησι, ψυχης συλλεξουσι,
και εσται διατετηρημενον εως της τεσσαρεσκαιδεκατης του μηνος τουτου, και
σφαξουσιν αυτον προς εσπεραν παν το πληθος των υιων Ἰσραηλ.» Ἀκουεις οπως
απο δεκατης ληφθεν, εις τεσσαρεσκαιδεκατην εφυλαττετο τοις παλαι το ιερειον, ινα
τον πεμπτον νοησηις καιρον, καθ' ον γενομενος ανθρωπος τον υπερ ημων υπεστη
θανατον, φθινουσης ηδη της σεληνης, η και εις αρχας τετακται της νυκτος;
Μυστηριου δε το χρημα τυπος, και υποσημαινειν εοικεν ισχνως, της του διαβολου
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλεονεξιας την ανοπιν οδον, και καταδυσιν ωσπερ την κατα βραχυ προς το αναλκι
και εισαπαν ασθενες. Σεληνης δε πως επεχει τυπον. Ἄρχει γαρ και αυτος 68.468 της
νυκτος, τουτεστι, των εν σκοτει και νυσταζοντων ετι, και την της θεογνωσιας ουκ
εχοντων αυγην· οτι δε τηι νυκτι παρεικαζειν εθος τηι θεοπνευστωι Γραφηι την των
επιπλανωμενων αγελην, ακουε τι φησιν ο παντων ∆εσποτης προς Ἰουδαιους,
υπονοστουσης προς ειδωλολατριαν της Ἱερουσαλημ· «Νυκτι ωμοιωσα την μητερα
σου· ωμοιωθη ο λαος μου, ως ουκ εχων γνωσιν.» Συνιης οτι νυκτα φησι τους ουκ
εχοντας γνωσιν της αληθους και κατα φυσιν δηλονοτι θεοτητος; Μεμισηκε
τοιγαρουν ο παντων εχθρος καιρους και ημερας καθ' ους διολωλε μεν αυτος,
ανασεσωσμεθα δε ημεις. Ὁ δε συν εκεινωι μισων της αυτου μεριδος εσται, και κληρον
εξει συν αυτωι, το ακαταληκτως κολαζεσθαι δειν. {ΠΑΛΛ.} Ἐν μοιραι δη ουν της ως
αληθως βεβηλου τε και θεομισους ειδωλολατριας, και τοιαδε θησομεν, καθαπερ
αμελει και την περι της καλουμενης γενεσεως εικαιομυθιαν. {ΚΥΡ.} Ὡς ευ ισθι τοι,
μη ετερως εχειν, καθα και αυτη διηλεγξε των πραγματων η βασανος. Και προς γε δη
τουτοις καταστυγητεον ευ μαλα και το προσκεισθαι φιλειν ανονητοις
οιωνοσκοπιαις, ψιθυρισμοις τε και επωιδαις· νου γαρ ελαφριας εις τουτο
διωλισθηκασι τινες των παρ' Ἕλλησιν, ως οιεσθαι των καθ' ημας πραγματων την
γνωσιν, και τοις εις αερα διαιττουσιν εγκεισθαι πτηνοις. Τοιγαρτοι και τας εις εω τε
και εις εσπεραν, εις δεξιον τε και εις ευωνυμον περιεργαζονται πτησεις· καν ει
κραζουσα πω φαινοιτο κορωνη, το ους υποστησαντες, καθαπερ τι των αγαν
αληθεστατων εκδεχονται, και υπονοστουσι χαιροντες· επερυθριωσι δε ουδαμως οι
δειλαιοι, της ουτω σεπτης προφητειας την δυναμιν ανατιθεντες στρουθιοις. Σεμνος
δε αυτοις εκπεποιηται τοιουτοσι λογος, ωσπερ οιονται κατα σφας αυτους· φαινουσι
γαρ δι' αυτων οι θεοι, φησιν. Ἡμεις δε θεους ουκ ειναι φαμεν τους αποστατας
αγγελους, παρ' ων εις ημας αγαθοι τε και αξιαγαστοι προφηται κεχειροτονηνται, και
των εσομενων οι γνωσται, η τε λακερυζα κορωνη, και μην και ωκυπτερος ιρηξ,
ξουθαι τε πελειαι, κατα γε τους παρ' Ἕλλησι λογους, και τα ετερα των στρουθιων,
αξιοι γε οι προφηται των ενηχουντων αυτοις τα εις ημας αυτους τερετισματα· ολβιοι
δε και υμεις και αξιοζηλωτοι τοιουτων τυχοντες των θεηγορων· εκλελησθε δε ως
εοικε και τας των παρ' υμιν ποιητων θαυμαζοντες δοξας, οτι και αυτοις εδοκει το
χρημα διαγελαιν, υθλον τε ειναι νομιζειν αυτο, και των αναγκαιων ουδεν. Ὅμηρος
μεν γαρ· Ὢ πεπον, οιωνους μεν εα, φησιν, Ειτ' επι δεξι' ιωσι προς ηω τ' ηελιον τε,
Ειτ' επ' αριστερα, τοι γε ποτι ζοφον ηεροεντα. Ευριπιδης δε σαφως και αναφανδον
καθοριζει το ματαιον του κατασκεπτεσθαι δειν τας οιωνων διαπτησεις. Θησεα μεν
γαρ Ἱππολυτωι φησι επιμαινεσθαι τωι οικειωι παιδι, και δη και εξελαιν της ενεγκουσης
επιχειρειν. Ἐκεινου δε φασκοντος· 68.469 Ουθ' ορκον, ουτε πιστιν, ουδε μαντεων
Φημας ελεγξας, ακριτον εκβαλλεις με γης. Θησεα προς τουτο ειπειν· Ἡ δελτος ηδε
κληρον ου δεδεγμενη Κατηγορει σου πιστα· τους δ' υπερ καρα Φοιτωντας ορνεις,
πολλ' εγω χαιρειν λεγω. Και μην αξιοχρεως η Θεου φωνη γενοιτ' αν, και της εν
δελτωι γραφης, αμεινων η πιστις, ειπερ εστι και ψευδοεπειν ουκ απεικος ημας· μηδεν
δε αμαρτειν, εστι Θεου, και το αληθες οτι μαλιστα φιλον. Ἀλλ' ᾔδει που παντως τους
υπερ καρα φοιτωντας ορνεις Θησευς, ουδεν οντας παντελως. Ουκουν δαιμονιοις
μεν αναθετεον ουτι πω των εσομενων την γνωσιν, Θεωι δε μαλλον αυτην
προσνεμουμεν ως εξαιρετον. Και φενακισμος εσται λοιπον, τα των ορνιθων
μαντευματα, και διανοιας ουκ ασφαλους ελεγχος εναργης, η επι τωιδε πιστις. Και
αυτος δε που φησιν ο νομος· «Ουκ οιωνιεισθε,» βδελυρον το χρημα ειδως, και οτι
μαλιστα κατεστυγημενον παρα γε τωι παντων κρατουντι Θεωι. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε ταυτα
εχειν και αυτωι μοι δοκει. {ΚΥΡ.} Ἐπειδη δε παλιν, και ο λαθραιος ουτος και
γραοπρεπης ψιθυρισμος, γοητειας αν ειη μοιρα τε και τροπος. Τοιγαρτοι και ο
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεσπεσιος Μωσης τους ανωθεν ημιν διεσαφηνισε νομους, αει συναπτων τα
πλημμεληματα, και οιονει πως εν αδελφοτητι και ομοφυΐαι τιθεις τηι φαρμακειαι την
επωιδην. «Ουκ εσται γαρ, εφασκεν, εν υμιν μαντευομενος μαντειαν, οιωνιζομενος
και κληδονιζομενος, φαρμακος, επαοιδος, τερατοσκοπος, και εγγαστριμυθος, και
επερωτων τους νεκρους.» Ἀλλα νοσει μεν η επωιδη το παναισχρον κομιδηι, και το εν
κακωι κεισθαι λιαν, ανεπτοηνται δε ουκ οιδ' οπως εις τουτο τινες, εκεινο λεγοντες
οτι Κυριον Σαβαωθ ονομαζουσι κατεπαιδοντες τοις ηῤρωστηκοσιν οι των τοιωνδε
μελεδωνοι. Ταυτηι τοι και εμπεδουν, οτι μη αισχρον ειη λοιπον το επιτηδευμα,
διασπευδουσιν. Ἐοικασι δε ψυχρωι τε και αδρανει προς απατην και φρενοβλαβειαν
αποκομιζεσθαι λογισμωι· τοιγαρτοι του πραγματος οτι μαλιστα δυσαχθες, αυτο δη
τουτο εστιν. Ἡμεις γαρ το, Κυριος Σαβαωθ, τωι των ολων αναφωνουμεν Θεωι,
δοξολογειν εθελοντες· ετερωι γε μην των οντων ουδενι την τοιανδε κλησιν εφιεμεν
εχειν. Εις γαρ και μονος εστιν ο των δυναμεων Κυριος. Οι δε, την ουτως υπερφυα και
ευκλεεστατην επωνυμιαν, ητοι δοξολογιαν, παραῤριπτουσιν ευκολως οις αν ελοιντο
των συναθυροντων αυτοις δαιμονιων, και τοις της τερατουργιας αυτων υποκριταις,
την Θεωι και μονωι πρεπωδεστατην χαριζονται δοξαν, κολακευοντες τε και
κολακευομενοι, και της ουτω δεινης δυσσεβειας την υπερβολην, της εφ' οις αν
ελοιντο συνδρομης απονεμοντες εις αντεκτισιν. Θεομαχον γαρ αει και
φιλοδοξοτατον των δαιμονιων το στιφος. Χρη τοιγαρουν, μη ταις εκεινων ημας
συναποφερεσθαι δυσβουλιαις, αποφοιταιν δε μαλλον ως απωτατω, και μη πονηροις
προσεχειν ιατροις η τερατουργοις, τοις δαιμοσι, μισθον ωσπερ τινα των εις ημας
αθυρματων εξαιτουσι τας δυσφη 68.472 μιας. Συ δε ει τι των του σωματος μοριων
αλγεις, και πεπιστευκας αληθως, οτι το Κυριος Σαβαωθ, και αι τοιαιδε κλησεις ας
Θεωι τωι κατα φυσιν η θεια προσνεμει Γραφη, λυτικαι σοι γενησονται του κακου,
αυτος υπερ σεαυτου προσευχομενος, αναφωνει τας λεξεις· αμεινον γαρ η εκεινοι
δρασεις, Θεωι την δοξαν ανατιθεις, και ουχι τοις ακαθαρτοις πνευμασι. Μεμνησομαι
δε και της θεοπνευστου Γραφης λεγουσης· «Ἀσθενει τις εν υμιν; προσκαλεσασθω
τους πρεσβυτερους της Ἐκκλησιας, και προσευξασθωσαν επ' αυτωι, αλειψαντες
αυτον ελαιωι, εν τωι ονοματι του Κυριου· και η ευχη της πιστεως σωσει τον
καμνοντα, και εγερει αυτον ο Κυριος, καν αμαρτιας ηι πεποιηκως, αφεθησεται αυτωι.»
{ΠΑΛΛ.} Οιωνοσκοπια δη ουν, και μεν τοι και επωιδη συντεταχθω, ει δοκει, τοις εκ
νομου διαβεβλημενοις, και τοις εν αισχιστηι και βδελυρωτατηι δοξηι παρα Θεωι.
{ΚΥΡ.} Και μαλα, προσθειην δ' αν, οτι και καθ' ετερους τον Θεον υβριουμεν τροπους,
και της εις αυτον δυσσεβειας οφλοι τις αν γραφην τε και λογους, το ψευδορκειν
ηιρημενος, και το παλιμφημον τι, και απηχες ειπειν κατα γε της υπερτατης και
ανωτατω δοξης. Το μεν γαρ κολαζεται τηι εισαπαν οργηι, και ασχετωι ποινηι,
συντελουντος του δρεπανου, καθα γεγραπται, την του ψευδορκουντος εστιαν, και
κατασειοντος εις το παντελες· «Εισελευσεται γαρ, φησιν, εις τον οικον του κλεπτου,
και εις τον οικον του ομνυοντος τωι ονοματι μου επι ψευδει, και καταλυσει εν μεσωι
του οικου αυτου, και συντελεσει αυτον, και τα ξυλα αυτου, και τους λιθους αυτου.»
Θατερον γε μην, το εκτεθναναι δειν, και το παντων επεκεινα των κακων εχειν την
δικην. Χρη τοιγαρουν ομνυναι μη επι ψευδει· μαλλον δε μηδ' ολως ομνυναι. Τουτι
γαρ ημας εδιδαξεν ο Σωτηρ, λεγων· «Ἔστω υμων, το Ναι, ναι, και το Ου, ου· το δε
περισσον τουτων, εκ του διαβολου εστιν.» Ὅρκου γαρ ολως ουκ εσται χρεια τοις εν
υποληψει σεμνοτητος, και συνοικον ωσπερ πεποιημενοις την αρετην· εκτετιμηται
γαρ λιαν παρα τοις ευσεβειας ερασταις των τοιουτων ο βιος, και το απιστεισθαι
μισειν· καν ει τι φθεγγοιτο τυχον, τηι των ακροωμενων ευθυς στεφανουται πιστει.
Ἔστω τοιγαρουν ημων ευκλεης ο βιος, και αργησει παντως που, καθαπερ εγᾦμαι,
και η του διομνυσθαι χρεια. Ει δε δη που γενοιτο, και της εις αγιους τιμης
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ολιγωρουντων εσθ' οτε τινων, ορκιος εστω Θεος, μη το ετερων ονομα
παρακομιζεσθω τινων. Ἀπερισκεπτως γαρ ηδη τινες εις εκλυτους ιοντες εξιτηλιας,
αδιαφορειν υποπλαττονται, νη τον ουρανον, η την δικην, νη την Ἀδραστειαν
λεγοντες, νη το φως, νη τον λυχνον. Ἕτερα τε αττα κατα το σφισι δοκουν
συλλεγοντες, ταχα που και ευσεβειν οιονται, το μεν θειον ονομα παρωθουμενοι, τηι
δε πρεπουσηι Θεωι καταχρυσουντες δοξηι τα τοις αυτου νευμασι κεκλημενα προς
γενεσιν. Τοιαυτην τινα πλανησιν ηῤρωστηκοτα κατα καιρους τον Ἰσραηλ
ευρησομεν. Ὁμολογουμενως γαρ τωι Θεωι τον εν τοις Ἱεροσολυμοις ανεδειμαντο
68.473 ναον, και επ' αυτωι δη τουτωι φρονουντες μεγα, και των εις ευσεβειαν
αυχηματων εισω γενεσθαι πεπιστευκοτες, και αξιολογωτατην ευ μαλα την δοξαν
ελειν των σφισι διηγγελμενων δια του πανσοφου Μωσεως ολιγα φροντισαντες
απεριμεριμνως ηλισκοντο· αλλ' οτι το χρημα αυτοις ου προς ευκλειαν εσται ποθεν,
και γαννυται δε ουχι ταις εκ λιθων οικοδομιαις ο Θεος, εδιδασκε λεγων· «Ὁ
ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου. Ποιον οικον οικοδομησετε
μοι; η τις τοπος της καταπαυσεως μου; λεγει Κυριος.» Ἐμπιπλησι γαρ τα παντα Θεος,
και επ-αναπαυεται μεν ουρανωι, διηκει δε και επι της γης· ου γαρ εν ποσωι το θειον,
αλλ' ωσπερ εστιν απωτατω φαντασιας σωματικης, ουτω και τοπου και του
πεποσωσθαι δοκειν. Ἐπειδη δε απαξ Ἰουδαιοι λεγοντος ηκουον, Ὁ ουρανος μοι
θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου, προς εννοιας ιοντες ουκ ασφαλεις,
ορκιον εποιουντο τον ουρανον, θειον αυτον ονομαζοντες θρονον, ομοιως δε και την
γην, ως υπο ποδας Θεου κειμενην· και μην και την Ἱερουσαλημ, πολις γαρ, εφασκον,
εστι του παντων κρατουντος Θεου, και τοι των αρχαιοτερων αγιων το, Ζηι Κυριος, εν
ορκου χρειαι πεποιημενων. Ἀλλα την των Ἰουδαιων ηλι-θιωτατην εννοιαν
κατεκιβδηλευσεν ο Σωτηρ, μη δειν απομνυσθαι λεγων, μητε εν τωι ουρανωι, οτι
θρονος εστι Θεου, μητε εν τηι γηι, οτι υποποδιον εστι των ποδων αυτου, μητε εις
Ἱεροσολυμα, οτι πολις του μεγαλου βασιλεως εστιν· α γαρ εκεινοι ληρουντες
εφασκον, ταυτα χρησιμως ο Σωτηρ εφθεγξατο, πανταχη καταπλαστον, και ουκ οιδ'
οθεν εξευρημενον ελεγχων αυτων το εν γε τουτοις ευλαβες. Οιχεσθω δη ουν και η
επι τωιδε πλανησις. ∆εδιδαγμεθα γαρ εν ταις ορκου χρειαις, μηδενος μεν ετερου
διαμεμνησθαι πωποτε, ποιεισθαι δε μαλλον εις πιστιν ασφαλη και αξιοχρεων, το
Ναι, ναι, και το Ου, ου. Ἔφη δε και ο νομος· «Ει απολοιτο παρακαταθηκη προς τινος,
εξαιτοιη δε ο δους την επι τωιδε πιστιν, ορκος εσται του Θεου αναμεσον αμφοτερων.»
Και ανθρωποι μεν κατα του μειζονος ομνυουσιν· εφη γαρ ωδε Παυλος ημιν ο σοφος·
μειζον δε ειναι φαμεν ανθρωπου, νοουντες ορθως, ου τωι μεγεθει τυχον, ηγουν εν
συνεσει και σοφιαι, και δοξηι πλεονεκτουν, αλλ' ως το ειναι τοιωσδε τυχον ημιν.
{ΠΑΛΛ.} Ου συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Και μην, ω Παλλαδιε, σαφης, ως γε μοι δοκει, και
εναργης ο λογος. Ἢ γαρ ουχι μεγεθει φαμεν των ανθρωπινων σωματων διενεγκειν
ασυγκριτως πολλα των πεποιημενων, και προσετι τον ουρανον; {ΠΑΛΛ.} Και πανυ.
{ΚΥΡ.} Συνεσει δε και σοφιαι και ισχνοτητι σωματων, ουχ υπερφερουσιν αγγελοι;
{ΠΑΛΛ.} Ὑπερφερουσιν, αλλα και τιμηι. {ΚΥΡ.} Λαμπροτητι δε και δοξηι τηι κατα σωμα
φημι, ουκ απαραβλητως αμεινων ηλιου φυσις· {ΠΑΛΛ.} Ἀμεινων. 68.476 {ΚΥΡ.}
Ἄραρεν ουν, οτι τουτων εκαστον εχοι αν εικοτως ως προς ημας το υπερτερουν, καθ'
ο πεφυκε νικαιν. Ὅρκια δη ουν ταυτι ποιησομεθα, παρεντες ως περιττον, το
διαμεμνησθαι Θεου; {ΠΑΛΛ.} Ουδαμως. {ΚΥΡ.} Ἔοικεν ουν αρα το κατα φυσιν
υπερτενες και ολωι τωι ειναι των πεποιημενων διενεγκον, τουτεστι, Θεον, και
ανθρωπου μειζον ειπειν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἔστω τοιγαρουν το Ναι, και το
Ου, παρα γε τοις αριστα βιουν ηιρημενοις, ορκου χρεια τε και δυναμις, και
διαπεπηχθω ορθως· εψεται γαρ ουτω και το πιστευεσθαι δειν. Ει δε ατιμαζοιτο προς
τινος το Ναι και το Ου, των ορκων η χρεια τετραφθω λοιπον επι το μειζον η καθ'
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας, μαλλον δε η κατα πασαν την κτισιν. ∆υσφημιαν δε, τι αν λεγοιμι λοιπον, οποι
τε εστι, και ιν' αποφερηι κακου τους αυτηι χρωμενους, ην θανατωι μεν πικρωι και ο
παλαι τιμαται νομος. Καταδεδικακε δε και αυτος ο Χριστος, αφυκτοις τε και
ατελευτητοις κακοις· «Ὃς γαρ αν ειπηι λογον κατα του Υιου του ανθρωπου,
αφεθησεται αυτωι· ος δ' αν ειπηι κατα του Πνευματος του αγιου, ουκ αφεθησεται
αυτωι, ουτε εν τωι νυν αιωνι, ουτε εν τωι μελλοντι.» Πνευμα λεγων την υπερ σωμα
φυσιν, οπερ εστι Θεος, ωι την γλωτταν αχαλινον ο επαφειναι τολμων, τους της
αθυροστομιας εκθεριει καρπους. «Χειλη γαρ αφρονος, αγουσιν αυτον εις κακα,
καθως γεγραπται. Το στομα δε αυτου το θρασυ θανατον επικαλειται.» Τοιγαρτοι και
ο θεσπεσιος εφασκε Μελωιδος·» Θου, Κυριε, φυλακην τωι στοματι μου, και θυραν
περιοχης περι τα χειλη μου· μη εκκλινηις την καρδιαν μου εις λογους πονηριας.»
Ειεν δ' αν ουτοι, κατα Θεου και της αῤρητου και ακηρατου φυσεως ανοσιωτατη
καταβοη. {ΠΑΛΛ.} ∆ει δη ουν αρα διερηρεισθαι καλως, τους ιεναι μεν αμωμητως την
επ' ευθυ σπουδαζοντας, Θεωι δε προσκρουειν ουκ ανεχομενους. {ΚΥΡ.} Ουτω φημι.
Προς γαρ τοι τους προσιοντας Θεωι μη εξ υγιους καρδιας, αλλ' υποπτου και
παρεφθαρμενης, και αῤρωστειν ελομενης το αναλκι τε και ευκατασειστον, ο
προφητης φησιν· «Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων, η Βααλ,
Βααλ, η Θεωι Θεωι;» Το γαρ μητε προς πιστιν εισαπαν υγιες, μητε μην εις πλανησιν
διαπεπηχθαι φιλειν, επ' αμφω τε χωλευειν εστι, και μην, το εφ' εκατερωι
καταφθειρει γνησιον. Προφασις δε της ουτω σαθρας και ευδιακλαστου γνωμης
γενοιτ' αν, οιμαι, τισι το καταπλαστον ποιεισθαι και ουκ αληθη την εις Θεον
αγαπησιν, και υποκρινεσθαι μεν το χριστιανιζειν βουλεσθαι, μη μην εξ ολης καρδιας
τουτο δραιν, μητε μην αιδοι τηι προς το αληθες αναπεπεισμενους και τετιμηκοτας το
εχον ορθως· αλλ' η θηρωμενους 68.477 το σφισιν αυτοις καθ' ηδονην, η κινδυνου
φοβον, και δυσημεριας αγριαν εφοδον οιονει καταγοητευοντας τηι πιστει
προσεληλυθεναι δοκειν, ινα πολλους εχοιεν τους συναθλειν ηιρημενους, και την
οικειαν δανειζειν φροντιδα. Ἀλλ' εσχατη τοις τοιουτοις απονεμηθησεται φροντις,
και εν τοις οτι μαλιστα καταβεβλημενοις ο κληρος, ατιμοτατοι τε και απεῤριμμενοι
και μολις αποκερδαινοντες το αξιουσθαι ζωης, αλοιεν αν Θεου βασανιζοντος τα εν
ημιν κεκρυμμενα· οποιοι τινες ησαν οι απο Γαβαων. Προσκεχωρηκασι μεν γαρ τωι
Ἰησου ποτε, και τωι λαωι του Θεου προσοικειουσθαι λιαν εξελιπαρουν· πλην ουκ
ακακουργον εποιουντο την προσδρομην, ουτε μην απλην τε και ακαπηλευτον, και
ως εξ αγαπης της προς Θεον, αλλ' εν υποκρισει και δολωι. Και διελαθον μεν εν
αρχαις. Ἐπειδη δε πικρα δρωντες ηλισκοντο, και κατεφωραθησαν κακονοοι τε και
πολυγνωμονες, εν τοις εσχατοις εταττοντο. Γεγονασι γαρ ξυλοκοποι τε και
υδροφοροι πασηι τηι Συναγωγηι. Ὁραις ουν οποι κατακομιει το μη γνησιον, και το μη
ελεσθαι τιμαιν εξ υγιους διανοιας την προς αγιους οικειοτητα πνευματικην. Ἀπατωσι
μεν γαρ εσθ' οτε τινες, και ουτι που φημι τον παντα ειδοτα Χριστον, τους εν τυπωι δε
μαλλον αυτου, τουτεστιν, τους λαων ηγουμενους. Καθαπερ αμελει κακεινοι τοτε τον
Ἰησουν εις εικονα και υποτυπωσιν παρενεχθεντα Χριστου, και εισελαυνουσι μετα
δολου κατασκιασματων, εν βαθει διαλογισμων, και της εις νουν πονηριας
προισχομενοι την υποκρισιν· καταγινωσκομενοι δε, λαθειν γαρ ουκ ενι, σωθησονται
μολις, μοιραν εχοντες την δουλοπρεπη και εσχατην· ανελευθερου γαρ γνωμης,
απατη καρπος. Ἡμεις δε, οις το φρονειν υγιως τα του Θεου σκοπος και
αποσπουδαζεται τα λοιπα, προσκεισομεθα τωι ιδιωι ∆εσποτηι και Θεωι των ολων, εξ
απλης καρδιας, εκ διανοιας ορθης, εξ ολοτελους αγαπης, αῤρωστειν το διψυχον ουκ
ανεχομενης, αποφοιτωσης δε παντελως ηθων και φρονηματων Ἑλληνικων, και
ιουσης ως απωτατω και μαλα γοργως των εκ νομου καταδεδικασμενων. Ἐσομεθα
γαρ ουτω τελειοι εναντιον Κυριου του Θεου, κατα το γεγραμμενον, και λαμπροι, και
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευδοκιμοι μετα των αλλων αγιων εν Χριστωι, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα συν
αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΒ∆ΟΜΟΣ.
Περι της εις αδελφους αγαπης. Ευφημιαις ημιν, ω Παλλαδιε, ταις εις ληξιν
και ανωτατω στεφανουντος του νομου την πρωτην τε και υπερτατην των εντολων,
το, «Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου, φημι, εξ ολης της καρδιας σου, και εξ ολης
διανοιας, και εξ ολης της ισχυος σου·» προσεπαγοντος δε, οτι «Και τον πλησιον σου
ως σεαυτον,» και μην και αυτου του Χριστου φασκοντος εναργως, οτι εν ταυταις
ταις δυσιν εντολαις ολος ο νομος και οι προφηται κρεμανται, πληρωμα τε νομου την
αγαπην κατονομαζοντος και του θεσπεσιου Παυλου, δια τοι το μηδεν τωι πλησιον
εργαζεσθαι κακον, αποχρωσαν ημιν, ως γουν εμοιγε δοκει, την επι τηι πρωτηι
διασκευην εποιησατο ο λογος, κατα γε το εγχωρουν, ανω τε και κατω, και οιονει πως
εν κυκλωι περινοστων, και ουκ αγεννως αφηγουμενος της εις Θεον αγαπης
ολοτελους τε και αμωμητου παντελως, τις αν γενοιτο προς ημων ο τροπος. Φερε δη
ουν την γειτονα τε και αδελφην πολυπραγμονωμεν εντολην, και αγαπης της εις τον
πλησιον ακριβη ποιωμεθα την κατασκεψιν, ιχνηλατουντες ευ μαλα τα δι' ων αν
γενοιτο τις μεν αρετης εν κυκλωι καλωι, φιλοτεχνιας δε της εις τουτο, την αριστην
δοξαν αραμενος, εν αγαθοτητι βαδιειται μετα Θεου και ανθρωπων κατα τον
θεσπεσιον Σαμουηλ. Χρηναι γαρ εγωγε φημι τηι εις Θεον αγαπηι συνεπιτηδευειν
αστειως την εις αδελφους· ως το τοι λειπεσθαι μιας, την επ' αμφοιν αποτευξιν εχει,
κατα γε τας Ἰωαννου φωνας. Γεγραφε γαρ ωδι· «Ἐαν τις ειπηι, οτι Ἀγαπω τον Θεον,
και τον αδελφον αυτου μισει, ψευστης εστιν· ο γαρ 68.481 μη αγαπων τον αδελφον
αυτου ον εωρακε, τον Θεον ον ουχ εωρακε πως δυναται αγαπαιν; Και ταυτην την
εντολην εχομεν παρ' αυτου, ινα ο αγαπων τον Θεον, αγαπαι και τον αδελφον αυτου.»
Συνδιολλυνται δη ουν αλληλοιν εκατερα και συνανισχει λαμπρως· αγχιθυροι γαρ
ωσπερ αλληλαιν αι αρεται, και οια τις συνωρις αδιασπαστος, εις εν τι το εκπρεπες
και τελεωτατον καλλος της εις Θεον ευσεβειας, τον ηνιοχειν αριστα μεμελετηκοτα
διακομιζουσιν. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. Και επει τοι σκοπος το ιδρουν εν τουτοις, ιθι δη αυ,
και τας εφ' εκαστωι των θεωρηματων συναγειρων πιστεις εκ των ιερων Γραμματων,
πειρω μοι λεγειν, το οπως αν γενοιτο της εις τον πλησιον αγαπης ακραιφνης η
πληρωσις. {ΚΥΡ.} Πλειστη μεν ουν οση προς τουτο ημας αποφερει τριβος. Γεγραπται
γαρ, οτι «Πλατεια η εντολη σου σφοδρα.» Το γε μην εφ' εκαστωι των δρωμενων
ευτεχνες, ουχ ετερωθεν αν οιμαι που συλλεξαιτο τις πλην οτι γε δια του νομου·
δεδοσθαι γαρ ημιν αυτον εις βοηθειαν προφητικος εφη λογος. Και γουν προς
αναμνησιν ημας την διηνεκη των τεθεσπισμενων διανιστας ο νομοθετης, φησι· «Και
εμβαλειτε τα ρηματα ταυτα εις την καρδιαν υμων, και εις την ψυχην υμων, και
αφαψατε ταυτα εις σημειον επι της χειρος υμων, και εσται ασαλευτα προ οφθαλμων
υμων, και διδαξατε αυτα τα τεκνα υμων, λαλειν αυτα, καθημενους εν οδωι, και
κοιταζομενους, και διανισταμενους, και γραψατε αυτα επι τας φλιας των οικων
υμων, και των πυλων υμων, ινα πολυημερευητε, και ημεραι των υιων υμων επι της
γης, ης ωμοσε Κυριος τοις πατρασιν υμων δουναι αυτοις, καθως αι ημεραι του
ουρανου επι της γης.» Και τι δη παλιν εστι το, Ἀφαψατε αυτα επι των χειρων υμων,
εν τοις Ἀρι-θμοις εδηλου σαφως. Γεγραπται γαρ ωδι· «Και ειπε Κυριος προς Μωσην,
λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους, και ποιησατωσαν εαυτοις
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρασπεδα επι τα πτερυγια των ιματιων εαυτων εις τας γενεας αυτων· και επιθησετε
επι τα κρασπεδα των πτερυγιων κλωσμα υακινθινον, και εσται εν τοις κρασπεδοις,
και οψεσθε αυτα, και μνησθησεσθε πασων των εντολων Κυριου, και ποιησετε αυτας·
και ου διαστραφησεσθε οπισω των διανοιων υμων, και οπισω των οφθαλμων υμων
εν οις υμεις εκπορνευετε οπισω αυτων, οπως αν μνησθητε· και ποιησετε πασας τας
εντολας μου, και εσεσθε αγιοι τωι Θεωι υμων, εγω Κυριος ο Θεος υμων.» Προεπιταξας
ουν ευ μαλα καταγραφειν ημας εν καρδιαις τον νομον, ειτα χαλεπον αῤρωστημα νου
την ληθην ειδως, οια περ εν πινακι ταις φλιαις αποσημηνασθαι δειν επιταττει τας
εντολας· και μην και της δεξιας αφαπτειν χειρος δελτια που ταχα τον νομον
ωδινοντα, και εγγεγραμμενον εχοντα το χρησμυδημα, και μην και αυτων
απηρτησθαι των εσθηματων, ουκ ασυντελες ειναι φησιν εις ονησιν, τα τε κρασπεδα,
και το κλωσμα υακινθινον. 68.484 {ΠΑΛΛ.} Και τις αν γενοιτο των θειων νομων
ημιν αναμνησις δια τε κρασπεδων και υακινθινου κλωσματος; {ΚΥΡ.} Ου γαρ δη τον
νομον αινιγματωδως λελαλησθαι τοις παλαι και μην και ως εν σκιαις ειναι φης;
{ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Αινιγμα δη ουν του δειν ελεσθαι, φρονειν τε και δραιν τα εξ
ουρανου, και των ανωθεν διαμεμνησθαι νομων, το κρασπεδων τε και αυτης αφαψαι
χειρος το κλωσμα το υακινθινον; λιθωι γαρ οιμαι τηι Ἰνδικηι, τωι υακινθινωι φημι, το
αιθεριον πως εικαζεται σωμα, αυγηι τε και σκοτωι συμμιγες, και εν βαθει πως εχον το
υδαροειδες, υποτρεμουσαν τε και ευδιαχυτον υποφαινον την οψιν. Ἀπηρτησθαι δη
ουν ο νομος των τε εσθηματων αυτων και μην και χειρος το κλωσμα το υακινθινον
οικονομικως προστεταχεν, οιονει πως υποφωνων. Ἔσθημα σοι νου και διανοιας
αμφιον, λογιον εστω το εξ ουρανου, και δεξιων εργων βραβευτης ο νομος. Ἔργου
γαρ δη συμβολον η χειρ· τα δε συννομως δρωμενα προς ημων, παντως που και
ανεπιπληκτα, και το εν φαυλοτητι σκαιον ουκ εχει. Ἐμεγαλυνον ουν οι Φαρισαιοι τα
κρασπεδα αυτων, και επλατυνον τα φυλακτηρια αυτων, τουτεστι, τα της δεξιας
απηρτημενα δελτια· πλην εγελωντο παρα Χριστου, εις φιλοδοξιας αφορμην, και ουκ
εις αναμνησιν του νομου το χρημα ποιουμενοι. Ἔστιν ουν αρα και εννομως ανομειν,
ει μη τις ορθως αποχρωιτο τωι νομωι. Και τουτο, οιμαι, εστιν οπερ εφη Σολομων· «εστι
δικαιος απολλυμενος εν δικαιωι αυτου.» Καταγραπτεον ουν αρα την θειαν εντολην
εις νουν και καρδιαν, και την γε του πραγματος ονησιν εναργη καθιστας ο θειος εφη
∆αβιδ περι δικαιου παντος· «Ὁ νομος του Θεου αυτου εν τηι καρδιαι αυτου, και ουχ
υποσκελισθησεται τα διαβηματα αυτου.» Ἔστι γαρ, οιμαι, και μαλα σαφες, ως οτωι
περ αν ο θειος εις νουν υπαρχει νομος, προσεσται που παντως και το ερηρεισθαι
καλως, και το εν βεβαιωι κεισθαι της αρετης. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ουκουν η
μακρα και διηνεκης του νομου μελετησις, αποκομιζει προς το ευθυ, τουτο δ' αν ειη
τωι Θεωι δοκουν, θολον ωσπερ τινα και ομιχλην της ανθρωπου διανοιας, την ληθην
εκπεμπουσα. Και ου μεχρι τουτων ο νομοθετης, αλλα τι και αμεινον προσεπινοων,
δελεαρ ωσπερ τι, της εν γε τωι χρηναι ποιειν προθυμιας, ελπιδα ποιειται, την εφ'
απασι τοις ευκταιοτατοις. Ἔφη γαρ παλιν· «Ἐαν εν τοις προσταγμασι μου
πορευησθε, και τας εντολας μου φυλαξησθε, και ποιησητε αυτας, δωσω τον υετον
υμιν εν τωι καιρωι αυτου, και η γη δωσει τα γεννηματα αυτης, και τα ξυλα των
πεδιων αποδωσει τον καρπον αυτων. Και καταληψεται υμιν ο αλοητος τον
τρυγητον, και ο τρυγητος καταληψεται τον σπορον, και φαγεσθε τον αρτον υμων εις
πλησμονην, και κατοι 68.485 κησετε μετ' ασφαλειας επι της γης υμων, και ο πολεμος
ου διελευσεται δια της γης υμων, και δωσω ειρηνην εν τηι γηι υμων, και
κοιμηθησεσθε, και ουκ εσται ο εκφοβων υμας, και απολω θηρια πονηρα εκ της γης
υμων.» Συνιης οσης φροντιδος και ημεροτητος αξιοι τον επιεικη τε και
φιλεργεστατον, και μην αιδοι τηι περι τον νομον ηττωμενον; Πρωιμον τε γαρ και
οψιμον υετον, ευκαρπιαν τε την αλλεπαλληλον, και μην και αρτου πλησμονην, και
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των εδωδιμων αφθονον χρησιν, και προς γε τουτοις ειρηνην χαριεισθαι
κατεπαγγελλεται. Τον γαρ τοι του νομου φυλακα γνησιον, και ων αν βουλοιτο Θεος
απληστον εραστην, ταις των ουρανιων αγαθων αφθονιαις καταμεθυειν εικος· γην
μεν γαρ οια τε πιειραν τε και ευτοκον την του δικαιου ψυχην, παρακλησις η
πνευματικη τε και ανωθεν υετου καταρδουσα δικην, κατευφραινει λιαν, ως
ανελλιπη και οιονει παμποικιλον της εις Θεον ευσεβειας εκφαινει καρπον· ειρηνη δε
στεφανοι, την εις το ευ ειναι διαμονην εισφερουσα. Γραφει γουν και ο Παυλος· «Και
η ειρηνη του Θεου, η υπερεχουσα παντα νουν, φρουρησει τας καρδιας υμων, και τα
νοηματα υμων.» Ὁ της τοιασδε ουν παρα Θεου φιλοτιμιας τετυχηκως, απολεμον τε
και ειρηναιον διατελεσει βιον, εικοντος εχθρου, πιπτοντος τε και οιχομενου προς το
μηδεν του ανθεστηκοτος παντος, και απρακτουσης εφοδου διαβολικης, και φοβου
παντος εκποδων ιοντος ευκολως. Τον αυτον δε τουτονι νομον και εν τωι
∆ευτερονομιωι γεγραμμενον ευρησομεν. Ἔφη γαρ ωδι βραχυ παραλλαξας· «Ἐαν δε
ακοηι εισακουσητε πασας τας εντολας αυτου οσας εγω εντελλομαι σοι σημερον,
αγαπαιν Κυριον τον Θεον σου, και λατρευειν αυτωι εξ ολης της καρδιας σου, και εξ
ολης της ψυχης σου, και δωσει σοι τον υετον της γης σου, καθ' ωραν πρωιμον και
οψιμον και εισοισεις τον σιτον σου και τον οινον σου, και το ελαιον σου, και δωσεις
χορτασματα εν τοις αγροις σου τοις κτηνεσι σου.» Ουκουν το μεν ευτεχνες τε και
ευρυθμον, εις γε το χρηναι πληρουν α αν βουλοιτο Θεος, η του νομου μελετησις ταις
ημετεραις εισοικιειται ψυχαις. Ἱδρωτα δε τον επ' αρεταις οιστον αποφαινει των
επηγγελμενων η εφεσις. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες· συναινεσαιμι γαρ, και σφοδρα εικοτως.
Ἀγαπης δε της εις τον πλησιον, τινα δη τροπον διαπερανει τις αν τον νομον, ωρα
λεγειν, ω ταν. {ΚΥΡ.} Ἰτεον δη ουν επ' αυτο δη τουτο. Και δη λεγομεν, τοις ιεροις
επομενοι Γραμμασιν, οτι Μωσηι προστεταχεν ο των ολων ∆εσποτης Θεος,
εξεκκλησιασαι τον λαον, και υπο το Σινα καλουμενον ορος καθαρους τε και
ηγνισμενους ευ μαλα συνενεγκειν· αποπλυνασθαι γαρ δειν τα αμφια, και της εις
γυναικας ηδονης ορασθαι βελτιους, εις τρεις διατεταχεν ημερας, δια των εν αισθησει
και ορατων πραγματων σημαινων τα νοητα· λαμπροις γαρ ωσπερ αμφιοις, τοις εξ
αρετων αυχημασι κατηγλαισμενους, και τηι κατα νουν φαιδροτητι διαπρεποντας, και
φιλοσαρκιας απασης και μολυσμων επιγειων απηλλαγμενους, 68.488 οιονει πως εις
οψιν ιεναι πρεπει Θεου, παιδαγωγουντος ημας εις τουτο του νομου, καθαπερ αμελει
και τους παλαι Μωσης· τυποι γαρ ησαν εκεινα των αληθεστερων. Και η δια του
πανσοφου Μωσεως παιδαγωγια, την δια του νομου παιδευσιν αποκομιζοντος εις
Χριστον, υπετυπου τοις αρχαιοτεροις. Ἐπιτηρειν δε προς τουτοις αξιον κακεινο οιμαι
που. Το γαρ τοι χρημα τε και προσωπον του παιδαγωγειν οφειλοντος, εν γε τωι
Μωσεως προσωπωι τετηρηται καλως· ου γαρ εαυτωι, παρεστησεν, αλλα Θεωι τον
λαον, οιονει πως θεσμοθετηι και διδασκαλωι και των πρακτεων εισηγητηι.
Προσεκομιζε δε και ημας ουχ εαυτωι δια του γραμματος παιδαγωγος ων ο νομος,
αλλα τωι δι' ημας εξ ουρανου καταφοιτησαντι Θεωι Λογωι. Ἆρα σοι κατ' ιχνος των της
αληθειας εννοιων ο λογος ημιν ιεναι δοκει; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Γεγραπται
τοινυν, οτι «Και εξηγαγε Μωσης τον λαον εις συναντησιν του Θεου, εκ της
παρεμβολης, και παρεστησαν υπο το ορος το Σινα. Το δε ορος το Σινα εκαπνιζετο
ολον δια το καταβεβηκεναι Κυριον επ' αυτου εν πυρι, και ανεβαινεν ο καπνος ως
καπνος καμινου· και εξεστη πας ο λαος σφοδρα· εγενοντο δε αι φωναι της σαλπιγγος
προβαινουσαι ισχυροτεραι σφοδρα. Μωσης ελαλει· ο δε Θεος απεκρινετο αυτωι
φωνηι.» Το μεν ουν εν ορει καταφοιτησαι Θεον, σημειον αν γενοιτο και μαλα σαφες,
του διανοιαις αυτον ου χθαμαλωταταις επιφοιταιν, ουτε μην εναυλιζεσθαι φιλειν
τοις γεωδες εχουσι και χαμαιῤριφες το φρονημα, αλλ' οτωι περ αν ο νους
αναθρωσκοι προς το υψου, και οιονει κορυφην υπερτελλουσαν εχων, κατω που
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλεπει τα ανθρωπινα, και μονα φανταζοιτο τα παρα Θεωι. Κατασημηνειε δ' αν και
ετερως, υψηλη μεν οτι και υπερκειμενη των καθ' ημας η περι Θεου γνωσις, μονοις δε
ταχα που καν γουν εκ μερους αλωσιμος τοις τα υψηλα πετεσθαι μεμελετηκοσι·
«Νεοσσοι γαρ γυπος τα υψηλα πετανται,» κατα το γεγραμμενον. Ἐν τουτωι δε συνες,
οτι κατεβη Θεος τον αρχαιον τοις παλαι διοριζων νομον, ουκ ενθα περ ην ο λαος,
αλλ' υψου και μακραν. Ἀφειστηκει γαρ μακροθεν ετι κατα την του Ψαλλοντος
φωνην, ουπω γεγονοτος μεθ' ημων σαρκικως, ουτε μην καθεντος εαυτον εις
κενωσιν του Μονογενους· ου γαρ τοις αρχαιοτεροις, αλλ' εις ημας αυτους τετηρηται
το μυστηριον· γεγονε γαρ μεθ' ημων οσον ηκεν ειπειν, εις δοξαν οφθαλμοφανη, τα
της θεοτητος υψωματα καταλελοιπως· επολιτευετο δε μεθ' ημων, ως εις εξ ημων.
Ἐν ειδει γε μην του πυρος κατηιει Θεος· εδει, τοις αναγκηι και νομωι τους
παιδαγωγεισθαι μελλοντας, οτι προς πυρ εξουσι τους λογους, ει ελοιντο ραιθυμειν,
διειδεναι σαφως. Ου γαρ εξ αγαπης της εθελουσιου, και νου ροπης ελευθερας
επραττετο τοις αρχαιοτεροις το θεοφιλες, αλλ' ως εξ αναγκης και φοβου· πνευμα
γαρ ην ουκ ελευθερον, ουτε μην υιοθεσιας, το εν αυτοις, αλλα δουλειας εις φοβον.
Καπνιζεται δε το ορος δια το καταβεβηκεναι Κυριον επ' αυτον εν πυρι· και τουτο,
οιμαι, εστι το εν Ψαλμοις 68.489 υμνουμενον· «Και εθετο σκοτος αποκρυφην
αυτου.» Κατασημηνειε δ' αν και ετερως ημιν ο καπνος το επι τηι καταφρονησει
παντη τε και παντως εσομενον δακρυον· εξερπει γαρ δη ταις του καπνου προσβολαις
η εξ ομματων ικμας. Ει δε βουλοιτο τις τοις προκειμενοις θεωρημασιν επιβαλειν
ετερως, εις τον δια του νομου φωτισμον καταλογιειται το πυρ, πλην αχλυος ου διχα·
και γαρ εστιν αμυδρος και ασαφης ο νομος, και το εκ του γραμματος κατασκιασμα
παχυ, και καταθολουν ικανον τον της διανοιας οφθαλμον. Ἰσχυροτεραι δε
προβαινουσαι της σαλπιγγος αι φωναι· μικρα γαρ ην και μολις αναφωνουντος του
νομου το εν αρχαις. Ἐπειδη δε προβεβηκεν ο λογος ημιν εις παιδευσιν ευαγγελικην,
επιλαμψαντος του Ἐμμανουηλ, ισχυροτεραι γεγονασιν αι φωναι· εξακουστον γαρ τι
και τορον αναπεφωνηκεν ο Χριστος, και εις πασαν ηδη διηκον την οικουμενην.
Αυτου γαρ εστιν ακουσαι λεγοντος δια φωνης του ∆αβιδ· «Ἀκουσατε ταυτα, παντα
τα εθνη· ενωτισασθε, παντες οι κατοικουντες την οικουμενην.» Καιτοι της του
νομου τηνικαδε φωνης, ετερωθι μεν ουκ ιουσης, ουτε μην απαντα μυσταγωγουσης
τα εθνη, μονην δε την Ἰουδαιων περιηχουσης χωραν, και παιδαγωγουσης εν γενος
το εξ Ἰσραηλ. Ἀλλ', «Ἐλαλει μεν, φησιν, ο Μωσης· ο δε Θεος, απεκρινετο αυτωι
φωνηι.» Ἐζητει μεν γαρ ως διακονος τον νομον ο Μωσης, και των θειων
θεσπισματων μεσιτης και υπουργος· απεκρινετο δε Θεος τηι ιδιαι φωνηι, τουτεστι, δι'
Υιου· φωνη γαρ και λογος του Πατρος, ο Υιος. Ἐξ αυτου δε ο νομος, και ει λελαληται
δι' αγγελων· παρα γουν, ειπερ ελοιτο τις, επαΐειν λεγοντος εναργως· «Αυτος ο
λαλων, παρειμι.» Και, «Ουκ ηλθον καταλυσαι τον νομον η τους προφητας, αλλα
πληρωσαι· λεγω γαρ υμιν, εως αν παρελθηι ο ουρανος και η γη, ιωτα εν, η μια κεραια
ου μη παρελθηι απο του νομου εως αν παντα γενηται. Ὁ ουρανος και η γη
παρελευσεται, οι δε λογοι μου ου μη παρελθωσι.» Λογους ουν ιδιους, τον νομον
αποκαλει· φωνη γαρ αυτον λελαληκε Θεου, καθαπερ εφην αρτιως, τουτεστιν ο Υιος.
Ειτα φησιν, οτι «Καταβεβηκεν ο Κυριος επι το ορος το Σινα, επι την κορυφην του
ορους, και εκαλεσε Κυριος τον Μωσην επι την κορυφην του ορους, και ανεβη
Μωσης. Και ειπεν ο Θεος προς Μωσην λεγων· Καταβας διαμαρτυραι τωι λαωι μηποτε
εγγισωσι προς τον Θεον κατανοησαι, και πεσηι εξ αυτων πληθος· και οι ιερεις οι
εγγιζοντες Κυριωι τωι Θεωι αγιασθητωσαν, μηποτε απαλλαξηι απ' αυτων Κυριος.»
Κατεισιν εις το ορος ο υπερ παντων Θεος, ειτα κεκλημενος ανεισιν ο Μωσης. Ου γαρ
εστι των ενδεχομενων ισχυσαι τινας εις τα της αληθους θεοπτιας αναθρωσκειν
υψωματα, μη ουχι καθεντος εαυτον του Θεου, και ταις ημετεραις διανοιαις προσιτον
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθαι παρασκευαζοντος· αυτου δε καλουντος ανιμεν ουτω μολις εις υπερφυα και
εξηιρημενην οιονει κορυφην, την περι αυτου γνωσιν αληθη οπερ εποισει Χριστος,
αποκαλυπτων ημιν τον Πατερα και Θεον, και αστιβες μεν τοις αγελαιοις το ορος
(ανεμβατος γαρ τοις πολλοις η της 68.492 αγαν υπερτενους γνωσεως χαρις),
βασιμος δε μονοις τοις ειδοσι διαστειχειν αυτην, μαλλον δε και εις τουτο
κεκλημενοις παρα Θεου, καθαπερ αμελει και Μωσης. Ει τις ουν αρα εστι πιστος και
γνησιος εν οικωι Θεου, εσται και αυτος κατ' εκεινον εξειλεγμενος και επιτηδειως
εχων εις το αγχου γενεσθαι Θεου, κατα γε τον εν αγιασμωι και ειδησει τροπον.
Συνεσομεθα γαρ ουτως αυτωι λεγοντι· «Συ δε αυτου στηθι μετ' εμου.»
Ἀποκαθαιρεσθαι δε δειν τους ιερωσυνηι κατεστεμμενους παρεγγυαι λεγων· «Μηποτε
απαλλαξηι απ' αυτων Κυριος.» Σφαλερον γαρ κομιδηι της ιερωσυνης το χρημα, και
κινδυνων ουκ απωτατω, μαλλον δε και λιαν εγγυς, ει μη ορωιτο προσον το
αμωμητον εις ζωην· αγιους γαρ ειναι πρεπει τους τωι παναγνωι λειτουργουντας Θεωι.
Ειτα φησι· «Και ειπε Κυριος τωι Μωσηι· Βαδιζε, καταβηθι και αναβηθι συ και Ἀαρων
μετα σου· οι δε ιερεις και ο λαος μη βιαζεσθωσαν αναβηναι προς τον Θεον, μηποτε
απολεσηι απ' αυτων Κυριος.» Ἄνεισιν ο Μωσης και ου διχα του Ἀαρων, ος ην εις
τυπον Χριστου. Τιμιος γαρ νομος εν Χριστωι, και ως αγιος δι' αυτον, εγγυς Θεου και
μετα Θεου. ∆ιακηρυττει γαρ και αυτος τον αρχιερεα και αποστολον της ομολογιας
ημων, κατα τας Γραφας. Παρεζευχθω ουν ο νομος Χριστωι, δια της εν πνευματι
θεωριας. Ἀκηκοε γαρ ο Μωσης· «Ἀναβηθι συ και Ἀαρων.»–»Ἂ ουν Θεος συνεζευξεν,
ανθρω-πος μη χωριζετω,» της εν Χριστωι θεωριας αποκομιζων τον νομον, δια το
μονηι προσκεισθαι τηι σκιαι, και μη εις εικονα των τυπων παραδεχεσθαι την αληθειαν.
Ειρηται γε μην αναφοιταιν εις το ορος τοις δημοις ομου το γενος το ιερον. Ου γαρ
τοις εν νομωι παιδαγωγουμενοις, ουδε τοις ετι την εν σκιαις τελουσι λατρειαν,
δεδοται παρα Θεου το εν υψηλοις και υπερτατοις ιεναι δογμασι τοις περι αυτου·
τετηρηται δε μαλλον τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις, και εν Χριστωι κεκλημενοις εις
υπακοην, και πολυ της αρχαιοτερας διενεγκουσαν γνωσιν. Τεθαυμακε γαρ το
υπερεχον της γνωσεως του Χριστου και ο θεσπεσιος Παυλος· μαρτυρησει δε και
αυτος ο Σωτηρ, περι τε ημων και των εξ αιματος Ἰσραηλ, αναφανδον λεγων, οτι
«Ὑμιν δεδοται γνωναι τα μυστηρια της βασιλειας των ουρανων, εκεινοις δε ου
δεδοται. Και περι μεν των Ἰουδαιων· «Ἄφετε αυτους,τυφλοι εισιν, οδηγοι τυφλων.»
Προσπεφωνηκε δε παλιν τοις εγνωκοσιν αυτον· «Ὑμων δε μακαριοι οι οφθαλμοι,
οτι βλεπουσι, και τα ωτα υμων, οτι ακουουσιν.» Ἐπειδη δε τους περι τουτων
διεπεραινε λογους ο των ολων Θεος, αρχεται θεσμοθετειν, και τους εφ' απασι τοις
αριστοις οριζειν νομους. Ουτω τε φησιν· «Ἐγω Κυριος ο Θεος σου, οστις εξηγαγον σε
εκ γης Αιγυπτου, εξ οικου δουλειας· ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι πλην εμου.»
Πρεπουσαν δε τοις νομοις εποιησατο την αρχην, εαυτον ειναι λεγων τον εν Αιγυπτωι
τερατουργον· τον ταις των πλεονεκτουντων μανιαις ολην, ως επος ειπειν,
κατεξανισταντα την κτισιν· υετους τε και χαλαζας εξ 68.493 ωπλικοτα, και των
στοιχειων μεταβολας επιδεδειχοτα, και τοις πρωτοτοκοις τον οικτρον ενιεντα
θανατον, και σκοτον αυτοις καταχεαντα τον τριημερον· τον δια μεσων ιεναι
κυματων οις αν εθελοι δωρουμενον, και αμογητι συνθραυοντα τους ανθεστηκοτας.
Ἔδει γαρ, εδει μη αγνοειν τους της θειας εντολης υποτρεχοντας τον ζυγον, οση τις
εστιν η του νομοθετου δυναμις, και οτι προσκρουειν αυτοις ουκ ασφαλες τωι παντα
ευκολως κατορθουν ισχυοντι. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευ γε ημιν ο νομοθετης και θεοπρεπως
εσκεπτετο! Καταγχει γαρ πως αει το δειμα προς ευπειθειαν, και ωσπερ τινα πωλον
ευηνιον απεργαζεται τον απηνη και δυσαγωγον. {ΚΥΡ.} Ὀρθοτατα εφης. Ἀποφησας
δη ουν το χρη-ναι θεοις προσκυνειν ετεροις, και την ειδωλου παντος ποιησιν,
εξομοιωμα τε και γραφην, και το προσνεμειν αποτολμαιν το της θεοτητος ονομα ταις
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των αγαλματουργων επιστημαις, δικαις υπενεγκων ταις εσχαταις («Ου γαρ ληψηι,
φησι, το ονομα Κυριου του Θεου σου επι ματαιωι, οτι ου μη καθαρισηι Κυριος τον
λαμβανοντα το ονομα αυτου επι ματαιωι»), καταρυθμιζει λοιπον τα ανθρωπινα, και
ωσπερ τινα κανονα προς το ευθυ ταις απαντων πολιτειαις οριζει τον νομον· απασης
δε ημας εξιστησιν αμαρτιας, τον της εν Χριστωι δικαιοσυνης και προ γε των αλλων
κατασημαινων καιρον, καθ' ον η τελεωτατη λυτρωσις και η φαυλοτητος
καταφθορα, και αναμορφωσις εις το απ' αρχης, και ζωης ανακαινισμος της εν
αγιοτητι τε και φιλοθεΐαι. Τοιγαρτοι φησι· «Μνησθητι την ημεραν των Σαββατων
αγιαζειν αυτην· εξ ημερας εργασηι, και ποιησεις παντα τα εργα σου, τηι δε ημεραι τηι
εβδομηι Σαββατα, αναπαυσις Κυριωι τωι Θεωι σου· ου ποιησεις εν αυτηι παν εργον, συ
και ο υιος σου και η θυγατηρ σου, ο παις σου και παιδισκη σου, ο βους σου και το
υποζυγιον σου, παν το κτηνος σου, και ο προσηλυτος ο παροικων εν σοι. Ἐν γαρ εξ
ημεραις εποιησε Κυριος τον ουρανον, και την γην, και την θαλασσαν, και παντα τα
εν αυτοις, και κατεπαυσε τηι ημεραι τηι εβδομηι. ∆ια τουτο ηυλογησε Κυριος την
ημεραν την εβδομην, και ηγιασεν αυτην. {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο εστιν; ου γαρ τοι
συνιημι σαφως. Ἁγιασαιμεν δ' αν τινα τροπον την των Σαββατων ημεραν; {ΚΥΡ.}
Βουλει λεγωμεν ολιγα αττα περι Σαββατου και της εν αυτωι τετιμημενης αργιας; ειεν
γαρ αν ουτω και μαλα σαφη τα θεοθεν ημιν κεχρησμοδοτημενα. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν
ουν. {ΚΥΡ.} Το Σαββατον, ω Παλλαδιε, τελευταια της εβδομαδος τυγχανον ημερα,
κατασημηνειεν αν, οιμαι που, τον της του Σωτηρος ημων επιδημιας καιρον, ος
πεφηνε μεν επι συντελειαι και μονονουχι προς αυταις ηδη του παροντος αιωνος
δυσμαις, αρχη δε και θυρα και οδος ημιν γεγονεν εις απονιψιν 68.496 αμαρτιας, εις
ελευθεριαν και αφεσιν, εις αφθαρσιαν και εις ζωην, και εις ελπιδα την μελλουσαν.
Πολυτροπως δε ημιν τον εν Χριστωι νοουμενον σαββατισμον και η των ιερων
Γραμματων αινιττεται πιστις, οτε μεν την εν εαυτωι καταληξιν, την ως εξ αμαρτιων
υπογραφουσα, και την οτι μαλιστα πικραν τε και απηνη του παραβαινοντος
καθοριζουσα δικην, οτε δε αυ την εν αυτωι λυτρωσιν τε και αφεσιν εις ελευθεριαν,
και μην και ευτρεπισμον τον εις αιωνα τον μελλοντα τυπικως υποφαινουσα.
{ΠΑΛΛ.} Φραζε δη ουν οπως. Ειδειην γαρ αν ως ηδιστα γε. {ΚΥΡ.} ∆ια πιστεως, ω
Παλλαδιε, της εν Χριστωι νοουμενης πνευματικως σαββατιζομεν, των εν τωιδε
κοσμωι περισπασμων καταληγοντες, και περιφορας εικαιας αποπαυομενοι, και
φαυλοτητος απονοσφιζομενοι, και τον της αμαρτιας διεκδυνοντες ζυγον, ανειμεθα
λοιπον εις ελευθερον αγιασμον. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος περι των ουπω
πεπιστευκοτων φησι· «Τισι δε προσωχθισε τεσσαρακοντα ετη; ουχι τοις απειθησασιν,
ων τα κωλα επεσον εν τηι ερημωι; Τισι δε ωμοσε μη εισελθειν εις την καταπαυσιν
αυτου, ει μη τοις απειθησασι; και βλεπομεν οτι ουκ ηδυνηθησαν εισελθειν δι'
απειθειαν. Φοβηθωμεν ουν μηποτε καταλειπομενης επαγγελιας εισελθειν εις την
καταπαυσιν αυτου, δοκηι τις εξ υμων υστερηκεναι.» Και μεθ' ετερα· «Ἄρα
απολειπεται σαββατισμος τωι λαωι του Θεου.» Καιτοι πως ουκ αληθες, ως ειπερ εστιν
ο σαββατισμος, το μονον αργειν εν Σαββατωι, πως ουκ εισηλθεν εις την καταπαυσιν ο
Ἰσραηλ, και τοι την εν Σαββατωι τηρησας αργιαν; Ἀλλ' ην εις τυπον το χρημα της εν
Χριστωι καταπαυσεως, και του καταληξειν εξ αμαρτιας δικαιουμενου τηι πιστει.
Τοιγαρτοι λιθολευστον εκτεθναναι δειν εκελευσε Θεος τον εν Σαββατωι συλλεγοντα
ξυλα· η δε επ' εκεινωι δικη, νοητου και αναγκαιου πραγματος υποτυπωσις ην. Ἢ γαρ
ουχι το εκ της οικειας ριζης αυανθεν, εκκεκαθαρμενον και ξηρανθεν ηδη ξυλον,
νεκροτητος αν ειη συμβολον; ειη δ' αν και ετερως πυρος διατροφη; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡ.} Τοιαυτη τις εστιν η παμμοχθηρος αμαρτια, νεκροτης ωσπερ τις, και της
ανημερου φλογος ανοσια τροφος τοις αγαπωσιν αυτην. Ὅταν τοινυν ως εν καιρωι
καταληξεως, της εξ αμαρτιων λεγω, νεκρων και ακαρπων εργων εχοιντο τινες, και
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαπαιν ελοιντο, μεθεντες την αρετην, τα δι' ων αυτοις εις αιωνα ποιναι και φλογες
εξαπτοιντο, την επι θανατωι καταῤρησιν υπομενουσιν εικοτως, οτι καιτοι μη βιουν
ανειμενως εξον, εθελοντι διαστειχουσιν επι το κολαζεσθαι δειν. Εισερχομεθα δη ουν
εις την καταπαυσιν οι πιστευσαντες, κατα γε την του μακαριου Παυλου φωνην. Και
γουν δια φωνης Ἰερεμιου, τους δι' αμαρτιας της εις τον τυπον, το της αληθειας
παρασημαινοντας καλλος επαιτιαται Θεος λεγων· 68.497 «Βαδισον και στηθι εν
πυλαις υιων λαου σου, εν αις εισπορευονται βασιλεις Ἰουδα, και εν αις εκπορευονται
εν αυταις, και εν πασαις ταις πυλαις Ἱερουσαλημ· και ερεις προς αυτους· Ἀκουσατε
λογον Κυριου, βασιλεις Ἰουδα και πασα Ἰουδαια και πασαἹερουσαλημ, και οι
εισπορευομενοι εν ταις πυλαις ταυταις. Ταδε λεγει Κυριος· Φυλασσεσθε τας ψυχας
υμων, και μη αιρετε βασταγματα εν τηι ημεραι των Σαββατων, και παν εργον ου
ποιησετε, και μη εκπορευεσθε ταις πυλαις Ἱερουσαλημ, και μη εκφερετε βασταγματα
εξ οικιων υμων εν τηι ημεραι των Σαββατων, καθως ενετειλαμην τοις πατρασιν υμων
και ουκ ηκουσαν, και ουκ εκλιναν το ους αυτων, και εσκληρυναν τον τραχηλον
αυτων υπερ τους πατερας αυτων, του μη ακουσαι μου, και του μη δεξασθαι
παιδειαν.» Ου μονον δη ουν το δειν εργου παντος καταληγειν εν Σαββατωι
προστεταχεν, αλλα και περαιτερω πυλων Ἱερουσαλημ. {ΠΑΛΛ.} Ειτα τις αν ειη και
τουτων ο λογος; {ΚΥΡ.} Νοητος δη και πνευματικος, και επεκεινα των τυπων, και
σκιας αμεινων της αρχαιοτερας. Ἔργου μεν γαρ του προς φαυλοτητα τετραμμενου
τε και βλεποντος εις καταληξιν ιεναι κελευει τους εν Χριστωι σαββατιζοντας,
βασταγμα γε μην επωμαδιον ποιεισθαι μηδεν. Τους γαρ απαξ δια της πιστεως το
δυσοιστον αληθως της αμαρτιας αχθος αποβεβληκοτας, πως ουκ αποπληκτον
παντελως το και εις αυθις αυτωι καταφορτιζεσθαι δειν, και υποπιπτειν ελεσθαι παλιν
τοις εις φαυλοτητα ζυγοις; Πυλων δε εισω καθιζειν των της Ἱερουσαλημ, το μη
χρηναι πολεως ημας της αγιας απονοσφιζεσθαι τυπων, μητε μην εξω φερεσθαι και
απολισθειν εφιεις, δια της εις ετερον τι παρατροπης. Ἁγιαν δε πολιν νοησεις, την
Ἐκκλησιαν· ηδη γαρ που τινες, δια της εις Χριστον πιστεως εκλελαμπρυσμενοι,
αποφορτισαμενοι τε την βεβηλον αμαρτιαν, εισω τε πυλων γεγονοτες αγιων του
οικου του Θεου, παρεκομισθησαν εις αποστασιν, ει και μη προς εμφανη τυχον, αλλ'
ουν εξηλαντο της αγιας πυλης, εθη τιμησαντες ειδωλοπρεπη. Εισω δη ουν καθησθαι
πυλων τους νοητως σαββατιζοντας κεχρησμυδηκε Θεος, το ασφαλες τε και
ανεξιτηλον, και το μηδαμη χρηναι παρολισθειν της εις αυτον γνησιοτητος, του
τυπου σημαινοντος. Ὅτι δε Θεου πολις η Ἐκκλησια, μαλιστα μεν αναβοησει και ο
∆αβιδ λεγων· «∆εδοξασμενα ελαληθη περι σου, η πολις του Θεου·» πληροφορησει δε
που και αυτος ο Σωτηρ περι αυτης λεγων· Ὧδε κατοικησω οτι ηιρετι-σαμην αυτην.»
{ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν, οτι παντος εργου καταλυσομεν εν Σαββατωι, κατα γε το
νομοθετηι δοκουν. {ΚΥΡ.} Ου παντος απλως, ω Παλλαδιε· το γαρ τοι χρηναι φρονειν
τε και δραιν τα εφ' οις αν ηδοιτο Θεος, και ου μετριαν εχοι την ονησιν, ουκ
επαινουμενην αν εισδεξαιτο την καταληξιν. Προστεθεικε γαρ ου ματην, ως γε μοι
δοκει, το Γραμμα το ιερον, 68.500 το αγιαζεσθαι δειν προς ημων την των Σαββατων
ημεραν· «Μνησθητι γαρ, «φησι,» την ημεραν των Σαββατων αγιαζειν αυτην.»
Ἀποπερανουμεν δε τουτο και λιαν επιεικως, ει αγιων εργων επιμεληται φαινομεθα,
σαββατιζοντες νοητως· ειη δ' αν του πραγματος υποτυπωσις εναργης, το εν Σαββατωι
τους ιερεας εν τωι ιερωι το Σαββατον βεβηλουν, και αμωμητως εργαζεσθαι τα ιερα,
και πληρουν θυσιας, και μηλοσφαγειν, παντα τε δραιν τα εις δοξαν Θεου
αδιακωλυτως. Ἢ γαρ ουχι ταις των Ἰουδαιωνμομφαις αυτο δη τουτο παρεκομισεν ο
Χριστος, οτε δη λυσιν επεφημιζον αυτωι του νομου τεθεραπευκοτι τον παραλυτον εν
Σαββατωι; {ΠΑΛΛ.} Μεμνησομαι. {ΚΥΡ.} Περιτεμνεται δε και ανθρωπος εν Σαββατωι,
κατα την του Σωτηρος φωνην, ουκ επιτιμωντος του νομου· παρεγγυαι γαρ ο τυπος
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και μονονουχι διαμαρτυρεται σαφως, οτι πρεποι αν και μαλα εικοτως τοις εν Χριστωι
σαββατιζουσι, τουτεστι, τοις καταληγουσιν αμαρτιας, και αγιαζομενοις δια πιστεως,
η εν πνευματι περιτομη πραττομενη κατα την ογδοην, τουτεστι την αναστασιμον
ημεραν· εγηγερται γαρ ουτω Χριστος. Ἐπειδη δε ανεβιω, το του θανατου καταλυσας κρατος, κατεσφραγισεν ευθυς τωι αγιωι Πνευματι τους εαυτου γνωριμους, και
τουτο εστιν η εν πνευματι περιτομη. Ἐνεφυσησε γαρ λεγων· «Λαβετε Πνευμα
αγιον.» Ἣ ουχ ουτω πραττεσθαι την ως εν νοησει περιτομην και ο Παυλος φησι;
Περιτετμησθαι γαρ δειν περιτομηι αχειροποιητωι, τουτεστι πνευματι, διισχυρισατο
τους πεπιστευκοτας. Προσθειην δ' αν οτι, των εις ανδρειαν την πνευματικην, και του
συντριβειν εχθρους, και νικαιν εν Χριστωι τους ανθεστηκοτας, ουκ αν καταληξαιμεν
εικοτως, νοητως σαββατιζοντες· εικονα δε σοι παροισω παλιν τον αρχαιον εκεινον
Ἰησουν, ομου τοις εξ Ἰσραηλ ηιρηκοτα την Ἱεριχω κατα την εβδομην ημεραν,
τουτεστιν, εν τωι Σαββατωι. {ΠΑΛΛ.} Ἀργιαν ουν αρα το Σαββατον μονον ημιν, ως
εοικε, των εκ φαυλοτητος και αμαρτιων εισκομισειεν αν, τογε ηκον εις αληθειαν,
την ως εν τυποις ετι τοις αρχαιοτεροις μονονουχι σκιαγραφουμενην. {ΚΥΡ.} Ουτω
φημι· καθ' ετερον δε τροπον, το Χριστου μυστηριον παραδειξειεν αν και μαλα
σαφως. {ΠΑΛΛ.} Τινα δη φης. {ΚΥΡ.} Ἔφη που παλιν ο νομος· «Ἐαν δε κτησηι παιδα
Ἑβραιον, εξ ετη δουλευσει σοι, τωι δε ετει τωι εβδομωι απελευσεται ελευθερος
δωρεαν.» Και εν μεν τηι Ἐξοδωι ταυτι. Ἐν δε τωι ∆ευτερονομιωι παλιν ουτω φησι·
«Ἐαν δε πραθηι σοι ο αδελφος σου ο Ἑβραιος, η η Ἑβραια, δουλευσει σοι εξ ετη, και
τωι εβδομωι εξαποστελεις αυτον ελευθερον απο σου· οταν δε εξαποστελεις αυτον
ελευθερον απο σου, ουκ εξαποστελεις αυτον κενον· εφοδιον εφοδιασεις αυτον απο
των προβατων σου, και απο του σιτου και απο της κληρου σου· καθως ηυλογησε σε
Κυριος ο Θεος σου, δωσεις αυτωι.» Τον μεν γαρ αλλον απαντα χρονον, προ της του
Σωτηρος ημων επιδημιας, πνευματι δουλειας ο Ἰσραηλ κατ 68.501 εσφιγγετο, νομωι
τωι κολαζοντι καταζευγνυμενος. Ἐπειδη δε εν εσχατοις του αιωνος καιροις (τεθειται
δε ημιν και τουδε τυπος το Σαββατον) επελαμψεν ο Ἐμμανουηλ, τοτε δη το μεν
δουλειας αφηιρηται πνευμα, προσκεκομικοτες δε ολως ουδεν εις απολυτρωσιν τωι
∆εσποτηι, φιλανθρωπινωι χαριτι κεκληνται προς ελευθεριαν, και εις την της
υιοθεσιας δοξαν· δεδικαιωνται γαρ οι πιστευσαντες ουκ εξ εργων νομου κατα τας
Γραφας, αλλ' εκ πιστεως. Και τουτο ειναι φημι το, «Ἀπελευσεται ελευθερος
δωρεαν.» Ἀλλ', «Ὅταν, φησιν, εξαποστελεις αυτον ελευθερον απο σου, ουκ
εξαποστελεις αυτον κενον· εφοδιον εφοδιασεις αυτον απο των προβατων σου, απο
του σιτου σου, και απο της ληνου σου.» Ὁραις εναργως του κατα Χριστον μυστηριου
την δυναμιν, εν γε τουτοισι διαλαμπουσαν; λελυτρωμεθα γαρ, και ανηκεν ημας
ελευθερους ο παντων ημων Σωτηρ, δωρεαν. Ου γαρ εξ εργων δικαιοσυνης α
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το πολυ αυτου ελεος, κατα το γεγραμμενον, της ουτως
υπερφυους ημεροτητος μετεσχηκαμεν· ανιεις δε ημας ελευθερους, τουτεστιν,
απαλλαξας αμαρτιων, και τηι της υιοθεσιας κατακαλλυνας χαριτι, καλον ημιν
εφοδιον εαυτον προστεθεικεν, ως αμωμον ιερειον, και ως προβατον επι σφαγην δι'
ημας ηγμενος, χαρισαμενος τε το μετασχειν ευλογιας της ζωοποιου, τουτεστι, της
αγιας αυτου σαρκος τε και αιματος. Τουτο, οιμαι, εστι το εφοδιαζεσθαι δειν απο των
προβατων, απο τε σιτου και οινου, τους εν εβδομωι καιρωι, τουτεστιν, εν τωι νοητωι
Σαββατωι, κεκλημενους εις ελευθεριαν εξ ημεροτητος της ∆εσποτικης· αλλα ταυτι
μεν ο νομος. Ἐπειδη δε τοις Ἰουδαιοις αναπεπτωκοσιν εις ραιθυμιαν, ου λιαν εδοκει
τηρειν τα εντεταλμενα, κατηιτιατο ο Θεος τουτο δραιν ελομενους. Γεγραπται γαρ, οτι
και «Ἐγενηθη λογος Κυριου προς Ἱερεμιαν, λεγων· Ουτως ειπε Κυριος ο Θεος
Ἰσραηλ, λεγων· ∆ιεθε-μην διαθηκην προς τους πατερας υμων εν τηι ημεραι ηι
εξειλομην αυτους εκ γης Αιγυπτου εξ οικου δουλειας λεγων· Ὅταν πληρωθηι εξ ετη,
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποστελεις τον αδελφον σου τον Ἑβραιον, ος πραθησεται σοι, και εργαται σοι εξ ετη,
και εξαποστελεις αυτον ελευθερον· και ουκ ηκουσαν μου, και ουκ εκλιναν το ους
αυτων· και επεστρεψαν σημερον ποιησαι το ευθες προ οφθαλμων μου, του καλεσαι
αφεσιν εκαστον του πλησιον αυτου· και συνετελεσαν διαθηκην κατα προσωπον μου
εν τωι οικωι, ωι επεκληθη το ονομα μου επ' αυτου· και επεστρεψατε, και εβεβηλωσατε
την διαθηκην μου, του επιστρεψαι εκαστον τον παιδα αυτου, και εκαστον την
παιδισκην αυτου, ους εξαπεστειλατε ελευθερους τηι ψυχηι αυτων, του ειναι υμιν εις
παιδας και παιδισκας.» Ὁραις οπως ουκ ανεχεται των τυπων αθετουμενων, μαλλον
δε αυτης της αληθειας εξυβρισμενης ως εν σκιαις ετι; «Ἀμεταμελητα γαρ τα
χαρισματα, και η κλησις του Θεου,» κατα το γεγραμμενον. Τους δε ανεθεντας απαξ,
ανοπιν ελκοντες Ἰουδαιοι, και τοις της δουλειας αυθις υποφεροντες ζυγοις, το
αμεταμελητον ου τετηρηικασι, προσκεκρουκασι τε δια τουτο 68.504 του μυστηριου
την δυναμιν, αθετησαντες τε και ατιμασαντες, ει και ην εν τυποις ετι {ΠΑΛΛ.}
Ὀρθοτατα εφης. {ΚΥΡ.} ∆ικαιουμεθα δε οτι δωρεαν δια χαριτος της εν Χριστωι, της
εαυτων ζωης ανταλλαγμα προσενεγκοντες ουδεν, αλλ' ουδε την της ελευθεριας εκ
πριαμενοι δοξαν, ημεροτητι δε και φιλανθρωπιαι ∆εσποτικηι το χρημα κερδαινοντες,
υπετυπου λεγων εν τωι ∆ευτερονομιωι· «∆ι' επτα ετων ποιησεις αφεσιν. Και ουτως το
προσταγμα της αφεσεως, αφησεις παν χρεος ιδιον, ο οφειλει σοι ο πλησιον σου, και
τον αδελφον σου ουκ απαιτησεις ο εαν ηι σοι παρ' αυτωι· τωι δε αδελφωι σου αφεσιν
ποιησεις του χρεους σου, οτι ουκ εσται εν σοι ενδεης· οτι ευλογων ευλογησει σε
Κυριος ο Θεος σου, εν τηι γηι, ηι Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι εν κληρωι
κατακληρονομησαι αυτην.» Ὁρας διαστραπτουσαν εν ταις σκιαις την αληθειαν;
Ἐναργεστατα γαρ του Σωτηρος ημων την εις ημας οικονομιαν παραδειξειεν αν και
τοδε. Τους μεν γαρ αγχου γεγονοτας αυτωι δια της πιστεως, οικειους τε ηδη και
αδελφους αναδεδειγμενους, δια του μεταλαχειν αγιου Πνευματος, θειας τε φυσεως
γενεσθαι κοινωνους, οφληματων ανηκεν, εκτετικοτας ουδεν· ου γαρ εζητησε παρ'
αυτων τας της παραβασεως δικας, καιτοι τους λογους των σφισι βεβιωμενων
επωφληκοτας αυτωι· τους δε αλλοτριους ετι, μονονουχι δε και αλλογενεις, δια την
ολεθριον αυτων απιστιαν, και ως απωτατω γεγονοτας της εις αυτον οικειοτητος,
ενοχους κατεστησε τοις οφλημασι, και ως αναπονιπτον εχοντας ετι την αμαρτιαν,
υποχρεως τε τηι δικηι και τωι κολαζεσθαι δειν εικοτως ειργασατο· και γουν
προσεφωνει μεν τοις πεπιστευκοσιν· «Ἐαν υμεις μεινητε εν τωι λογωι τωι εμωι, οντως
μαθηται μου εστε, και γνωσεσθε την αληθειαν, και η αληθεια ελευθερωσει υμας.»
Τοις δε την αληθη και ευαγγελικην ατιμαζουσι παιδευσιν, «Ἀμην, αμην, λεγω υμιν,
εαν μη πιστευσητε οτι εγω ειμι, εν ταις αμαρτιαις υμων αποθανεισθε.» Συνιης ουν
οτι, τους μεν κατα πιστιν οικειους, προς ελευθεριαν ανησειν επαγγελλεται, τους δε
αλλοτριους ετι και ξενους, εντεθνεωτας τοις πταισμασιν, αποτισειν εφη τωι κριτηι
των ιδιων πλημμεληματων τους λογους; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} ∆ιαμορφοι δε
αστειως και την εις αιωνα τον μελλοντα τρυφην αγιοπρεπη, και την των ουρανιων
μεθεξιν αγαθων η κατα το Σαββατον αργια. {ΠΑΛΛ.} Φρασον αν οπως συνιεναι
θελοντι μοι. {ΚΥΡ.} Και μαλα. Ψαλλει γαρ που λεγων ο θεσπεσιος ∆αβιδ περι των
υιων Ἰσραηλ, και του παντα ισχυοντος Θεου· «Ἄρτον ουρανου εδωκεν αυτοις· αρτον
αγγελων εφαγεν ανθρωπος,» το μαννα λεγων, ουρανου και αγγελων τροφην, ινα
των αισθητων τε και ορατων τον οικειον ιεντες επεκεινα νουν, την πνευματικην και
θειαν κατασκεπτωμεθα χορηγιαν, 68.505 ην ταις των αγιων ψυχαις ενιησι Θεος,
τον αγγελους τρεφοντα, και ζωογονουντα τους ανθρωπους, Θεον λογον
εγκαταυλιζεσθαι ποιων τοις την πιστιν εισδεδεγμενοις. Κατυκηκε γαρ ο Χριστος εν
ταις καρδιαις ημων δια του αγιου Πνευματος, και αρτωι ζωντι και εξ ουρανου
τρεφομεθα προς ευεξιαν τε και ισχυν πνευματικην· τυπος μεν ουν του τοιουδε, το
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαννα, σαφης και ανενδοιαστως εχων. Προστεταχε δε ο νομος συναγειρειν αυτο
τους υιους Ἰσραηλ, το διαρκως εχον εκαστωι μη υπερτρεχοντας. Γεγραπται γαρ ωδι·
«Το πρωι εγενετο καταπαυομενης της δροσου κυκλωι της παρεμβολης, και ιδου επι
προσωπον της ερημου λεπτον ωσει κοριαννον, λευκον ωσει παγος επι της γης.
Ἰδοντες δε αυτο οι υιοι Ἰσραηλ, ειπαν ετερος τωι ετερωι· Τι εστι τουτο; ου γαρ ᾔδεισαν
τι ην. Ειπε δε Μωσης προς αυτους; Ουτος ο αρτος ον δεδωκεν υμιν Κυριος φαγειν.
Τουτο το ρημα ο συνεταξε Κυριος· Συναγαγετε απ' αυτου εκαστος εις τους
καθηκοντας γομορ κατα κεφαλας, κατα αριθμον ψυχων υμων, εκαστος συν τοις
συσκηνοις υμων συλλεξατε.» Ειτα φησι και μεθ' ετερα παλιν· «Ἐγενετο δε τηι ημεραι
τηι εκτηι, συνελεξαν τα δεοντα διπλα γομορ τωι ενι· εισηλθον δε παντες οι αρχοντες
της συναγωγης, και ανηγγειλαν Μωσηι. Ειπε δε Μωσης προς αυτους· Τουτο το ρημα
εστιν ο ελαλησε Κυριος· Σαββατα αγια αναπαυσις τωι Κυριωι· αυριον οσα αν
πε[σ]σητε, πε[σ]σετε, οσα εαν εψητε, εψετε, και παν το πλεοναζον καταλειπετε
αυτοις αποθηκην εις το πρωΐ.» Ειτα προς τουτοις τον θειον αυτοις διεσαφει νομον,
ευθυς επειπων ο ιεροφαντης Μωσης· «Φαγετε σημερον· εστι γαρ Σαββατα σημερον
τωι Κυριωι. Ουχ ευρησετε σημερον εν τωι πεδιωι. Ἓξ ημερας συλλεξετε, τηι δε ημεραι τηι
εβδομηι Σαββατα· ουκ εσται εν αυτηι.» Ἆρα σοι λοιπον, ω Παλλαδιε, και μετα τουτο
ασυμφανες, οτι της εσομενης εις αιωνα τον μελλοντα ζωης, οιονει προευτρεπισμον
και υποτυπωσιν αν εχοι και μαλα σαφη, το μητε τι δραιν εν Σαββατωι; συλλεγειν δε
ωσπερ εις αποθηκην το ηδη πεπορισμενον; και μηδε αυτο το εξ ουρανου
καταδεδοσθαι μαννα, τωι δε ηδη συγκεκομισμενωι διακεχρησθαι δειν εις απολαυσιν
και τροφην; Σαββατιζοντες γαρ εν Χριστωι και εις ληξιν ιοντες της αμαρτιας
ολοτελη, τοις ανωθεν εντρυφησομεν αγαθοις, πονου μεν εξηιρημενου παντος,
ιδρωτων δε διχα, παν οπερ ονινησι πλουσιως ευρισκοντες. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθης ο λογος.
Ἐφ' ετοιμοις γαρ ωσπερ και προκεισομενοις απασιν αγαθοις η το τηνικαδε των
αγιων εσται ζωη· ειρησθω δε και προς ημων αυτων αγιωι παντι· «Τους πονους των
καρπων σου φαγεσαι.» {ΚΥΡ.} Ουκουν αναθεοντες εις το απαρχης, και ωσπερ ανοπιν
τον λογον ανασειραζοντες, εκεινο φαμεν, το, οτι δη σφοδρα και ακολουθως ο νομος
εφ' ενα τον φυσει και αληθως μεταστησας Θεον, ου συγκεχωρηκεν αγνοειν ουδε τον
εξ αυτου τε και εν αυτωι φυντα τε και συνυπαρχοντα συναΐδιον Λογον. 68.508
Προεντειλαμενος γαρ και ειπων, «Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου εξ ολης της
καρδιας σου, και εξ ολης της διανοιας σου, και εξ ολης της ισχυος σου·» και μην·
«Και ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι, πλην εμου·» συνηψεν ευθυς το Χριστου μυστηριον,
επειπων· «Μνησθητι την ημεραν των Σαββατων αγιαζειν.» Οιμος γαρ ηδε καλη τε
και αναγκαια, και θεοπρεπεστατης ευτεχνιας οδος, και τελεωτατην τοις α προσηκεν
ειδεναι μανθανουσιν, εμποιουσα την ονησιν. Και γουν ο Σωτηρ προς τον εν ουρανοις
εφη Πατερα και Θεον· «Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον
αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον.» Συμπαρομαρτει γαρ αναγκαιως
τωι λογωι τωι περι Πατρος, ο περι Υιου, και αγχιθυρος λιαν η επ' αμφοιν εστι γνωσις.
Ἰουδαιοις γουν της αληθειας ημαρτηκοσι, δια του μη προσιεσθαι τον Υιον, οιομενοις
δε οτι Θεον εγνωκασιν, επετιμα λεγων· «Ουτε εμε οιδατε, ουτε τον Πατερα μου· ει
εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα μου ᾔδειτε αν.» Συνεισκρινεται γαρ επ' αμφοιν η
εκατερου γνωσις. Ουκουν θεμελιον ωσπερ τινα προκαταθεις αναγκαιως το ακριβες
εις θεογνωσιαν, και του νομοθετου την ειδησιν προενριζωσας αυτοις, κατεισιν επι τα
ανθρωπινα, και τηι εις Θεον αιδοι γειτονα τιθησι και συνημμενην ευθυς την εις
πατερα τε και μητερα, δι' ων εις το ειναι τε και υπαρχειν ολως Θεου κατανευοντος
κεκομισμεθα, δευτεραν ωσπερ τινα ταξιν εχοντων του ∆ημιουργου· θειοις μεν γαρ
νευμασι και αυτοδιδακτωι τεχνηι ζωοπλαστει το τικτομενον η φυσις εν εαυτηι·
δημιουργικην δε ωσπερ υποπλαττεται δοξαν· και ωσπερ ο Θεος παντων εστιν αρχη
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και γενεσις, καθο Ποιητης και ∆ημιουργος, ουτω και εκαστος των εις γονεας
τετελεκοτων τωι εξ αυτου φυντι τεκνωι ριζα τις ωσπερ εστι γενεσεως, και της εις το
ειναι παροδου πηγη. Εις τυπον δη ουν του παντων δημιουργου, η πατρος και μητρος
υπουργια προς υπαρξιν, εις απαντας τους επι της γης. Τοιγαρτοι των αλλων
προφερεστεραν την εις αυτους ποιεισθαι τιμην ο νομος προστεταχεν, ουτε γερων
αποστησας τους ηιρημενους τιμαιν, ουτε ποινης απαλλαττων τους τουτο δραιν ουκ
ανεχομενους· την μεν γαρ ευγενη και οσιαν γνωμην τιμαις στεφανοι· την δε ουχ
ουτως εχουσαν, τοις εις ληξιν καταφορτιζει κακοις· «Τιμα» γαρ, φησι, «τον πατερα
σου, ινα ευ σοι γενηται, και εσηι μακροχρονιος επι της γης.» Ουκουν αθλον μεν
ωσπερ τι και γερας εξαιρετον εις ζωην, και το επι μηκιστον ιεναι χρονον, τοις
εθελουσι τιμαιν, θανατον δε τοις αλαζοσι και υβρισταις επαρτησας ο νομος,
παιδαγωγον ωσπερ τινα μετασοβουντα προς το ευθυ τον φοβον εφιστησιν. Ἔφη γαρ
παλιν· «Ὃς τυπτει πατερα η μητερα αυτου, θανατωι τελευτατω· και ο κακολογων
πατερα αυτου η μητερα, τελευτησει θανατωι.» Ἄθρει δη ουν οτι παντα μεν τον
τροπον της εις αυτους αμαρτιας εν ισωι κολαζει μετρωι, αγχου δε δη παλιν τοις περι
Θεου τα γονεων δικαια τιθεις οραται σαφως. Ὥσπερ γαρ επι Θεου, το γλωττης
πλημμελημα τιμαται θανατωι και ταις εις 68.509 ακρον οργαις, ουτω και επ' αυτων
των γεγεννηκοτων· και την θειαν μεν τις αθετησας εντολην, και ταις παραβασεσι
καταλυπειν ηιρημενος τον παιδαγωγον, χωρις οικτιρμων αποθνησκει. Πατρος δε
τυχον η μητρος υποθηκων αλογησας, λιθολευστος τελευται, νομου του θειου και
τοδε προστεταχοτος. Ἔφη δε ουτως εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε τινι ηι υιος
απειθης και ερεθιστης, ουχ υπακουων φωνης πατρος αυτου και φωνης μητρος, και
παιδευσωσιν αυτον, και μη εισακουσηι αυτων· και συλλαβοντες αυτον ο πατηρ αυτου
και η μητηρ αυτου, εξαξουσιν αυτον επι την γερουσιαν της πολεως αυτου, και επι
την πυλην του τοπου αυτου, και ερουσι τοις ανδρασι της πολεως αυτου λεγοντες, οτι
Ὁ υιος ημων ουτος απειθει, και ερεθιζει, και ουκ εισακουει της φωνης ημων,
συμβολοκοπων οινοφλυγει· και λιθοβολησουσιν αυτον οι ανδρες της πολεως αυτου
λιθοις, και αποθανειται. Και εξαρειτε τον πονηρον εξ υμων αυτων, και οι επιλοιποι
ακουσαντες φοβηθησονται·» Ἆρα σοι λοιπον ενδοιαζειν ετι και μετα τουτο θεμις, ως
εισι κατ' ιχνος της του Θεου τιμης η εις πατερα τε και μητερα; {ΠΑΛΛ.} Ουδαμως.
Ἐκδυσωπει γαρ ημας εις γε το χρηναι τιμαιν, και το υπο του σοφως ειρημενον·
«Μνησθητι, οτι δι' αυτων εγεννηθης.» Και μην ο πατριαρχης Ἰακιωβ επιεικεστατα
λεγων· «Ει μη ο φοβος Ἰσαακ του πατρος ην μοι.» {ΚΥΡ.} Ἆρ' ουν, ειπε μοι, το δι'
αυτων γεγενησθαι λεγειν, ουκ εικονα του ∆ημιουργου και του προς το ειναι
καλουντος τα ουκ οντα ποτε καταδειξειεν αν εναργως οντας αυτους; το δε δη και
φοβωι τωι προς ημων τετιμησθαι πρεπειν, ου μονονουχι και εν αυτωι ∆εσποτικωι
τεθεικεν αξιωματι; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. Τοιγαρτοι και επαραται τισιν ο Παροιμιαστης,
λεγων· «Ὀφθαλμον καταγελωντα πατρος, και ατιμαζοντα γηρας μητρος,
εκκοψαισαν αυτον κορακες εκ των φαραγγων.» Πλην εκεινο διασαφει, το οπως αν
οιοιτο τις ειρησθαι σαφως παρα του παντων Σωτηρος Χριστου· «Ὁ φιλων πατερα η
μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος.» Μεμνησομαι δε κακεινου· πατερα γαρ θαπτειν
και γηροκομειν εκλιπαρουντι τωι μαθητηι, το «Ἀκολουθει μοι, φησι, και αφες τους
νεκρους θαπτειν τους εαυτων νεκρους.» {ΚΥΡ.} Ειτα τι το ατοπον εν τουτοις;
αναντες γαρ ουδεν, ως γε μοι δοκει, ψιλη δε λιαν των προκειμενων η γνωσις, και
ελειν ετοιμοτατη τοις εθελουσιν ορθως νοειν. {ΠΑΛΛ.} Και μην ουκ ελευθερος
παντελως υποψιας 68.512 ο λογος· εοικε γαρ πως της εις γονεας αιδους αποκομιζειν
ημας. {ΚΥΡ.} Ἄπαγε της υπονοιας, ανθρωπε, και των ουτω κεκιβδηλευμενων
εννοιων! αφιστησι γαρ, ου τι που της εις γονεας αιδους, του Σωτηρος ο λογος,
πρεσβυτεραν δε και αμεινω την εις Θεον ηγεισθαι διδασκει. ∆ιατετελεκε δε και ημιν
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο λογος, αγχου και δευτεραν ανω τε και κατω της Θεωι πρεπουσης ονομαζων αυτην,
ο δη και αυτος τετηρηκεν ο Χριστος, ουκ αιτιαν επιγραψας τοις αγαπαιν ελομενοις,
αλλ' ουδε μωμον τινα και γραφην επιθεις τοις ηιρημενοις τιμαιν. Το γε μην κατοπιν
ιεναι Θεου τα ανθρωπινα, πρεπωδεστατα νομοθετει. Τοιγαρτοι φησιν ουχ απλως· «Ὁ
φιλων πατερα αυτου η μητερα·» προστεθεικε δε το, «υπερ εμε.» Ἢ γαρ ουκ οιησηι
πρεπειν της εις ανθρωπους αγαπης προτεταχθαι την εις Θεον; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι
μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἰεναι δη ουν ουκ ηφιει τον μαθητην επι το μη δειν οιεσθαι
προυργιαιτεραν ποιεισθαι της εις Θεον αιδους την εις ανθρωπον, καν ει υπαρχοι
πατηρ, ο και τοις της φυσεως νομοις εις γε το χρηναι τιμασθαι συνηγορουμενος.
Ἀμεινω μεν ουν τα καθ' εαυτον ποιειται των καθ' ημας. Το γαρ τοι παντων επεκεινα
και ανωτατω, Θεος· εφιησι δε ουδαμως παρ' ουδεν ηγεισθαι τισιν την εις γονεας
αιδω, δια γε το χρηναι φρονειν τε και λεγειν, ως εστιν εν μοιραι τηι πρεσβυτεραι τε και
αμεινονι τα του Θεου. Ἐπικλημα γαρ εποιειτο τοις Ἰουδαιων καθηγηταις το χρημα ο
Χριστος λεγων· «Ὁ Θεος ειπε, Τιμα τον πατερα σου, και την μητερα σου· υμεις δε
λεγετε, φησιν ο Θεος· Ὃς εαν ειπηι τωι πατρι αυτου, ∆ωρον ο εαν εξ εμου ωφεληθηις,
και ου μη τιμησηι τον πατερα αυτου η την μητερα αυτου, και ηκυρωσατε την εντολην
του Θεου δια την παραδοσιν υμων.» {ΠΑΛΛ.} Και μην ου λιαν ετοιμη των
προκειμενων η γνωσις. ∆ιασαφει δη ουν ο τι ποτε εστιν εν γε τουτωι το των
Φαρισαιων πλημμελημα. {ΚΥΡ.} Ἐν τωι Λευιτικωι γεγραπται που· «Και ελαλησε
Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους·
Ἄνθρωπος ος εαν ευχηται ευχην ως τε τιμην της ψυχης αυτου τωι Κυριωι, εσται η
τιμη του αρσενος απο εικοσαετους εως εξηκονταετους, εσται η τιμη αυτου
πεντηκοντα διδραχμα αργυριου, τωι σταθμωι τωι αγιωι.» Ὀλιγα δε αττα μεταξυ
γυναιου τε περι και μειρακιων ειπων, επιφερει παλιν· «Ἐαν δε ταπεινος ηι τηι τιμηι,
στησεται εναντιον του ιερεως, και τιμησεται αυτον ο ιερευς.» Μυστικος μεν ουν ο
λογος και βαθυς, καιρωι δε τωι πρεποντι προς ημων ευ μαλα βασανισθησεται· το δε εν
χερσι, φερε λεγωμεν· Προσηιεσαν τινες των εξ Ἰσραηλ, και καθιερουν εσπουδαζον τωι
Θεωι τας εαυτων ψυχας, ως εν τυπωι μεν ετι και σκιαι, πλην 68.513 κατα τον νομον,
τας υπερ σφων αυτων ομολογουντες τιμας τοις ιερασθαι λαχουσι, και τωι θειωι
προσεδρευουσι θυσιαστηριωι. Ἀλλ' ησαν τινες, εφιεμενοι μεν της τοιασδε δοξης,
(ηγιασμενοι γαρ ηδη και ιεροι, και θειον αναθημα, και τι γαρ ουχι των τοιωνδε
χρηματιζειν ηξιουν;) σπανει δε χρηματων ανακοπτοντες την επιθυμιαν, και
δυσδιαφευκτον εχοντες παραποδισμα του πραγματος την πτωχειαν· προτρεποντων
δε αυτους και μαλα προθυμως επι το δειν ιεναι προς τουτο των Γραμματεων και
Φαρισαιων (ερασιχρηματοι γαρ οι τοιοιδε λιαν, και λημματων αισχρων ηττωμενοι),
την εις γονεας αιδω προετεινοντο, δυνασθαι τε μολις σφισι τε αυτοις κακεινοις τα
ζωαρκη ποριζεσθαι τυχον, η και αμφια συλλεγειν, αληθευοντες, εφασκον. Οιδε
αναπειθειν ετολμων, παρ' ουδεν ηγεισθαι το χρημα δια Θεον· καν ει προσιοιεν οι
γεγεννηκοτες την συνηθη παρ' αυτων ζητουντες επικουριαν, χρηναι λεγειν
εδιδασκον πατρι και μητρι· «∆ωρον, ο εαν εξ εμου ωφεληθηις αν.» Τουτεστιν, Ὅπερ
αν εξ εμου λαβηις, το θειον ισθι τοι παραβλαπτων αναθημα, και χρημασιν ιεροις τας
χειρας επαγων· ανατεθεικα γαρ εμαυτον και ως δωρον επηγγελμαι τωι Θεωι. Οι δε τα
εκ της ιεροσυλιας δεδιοτες βλαβη, και τους επι τωιδε νομους καταπεφρικοτες αγαν,
διεκαρτερουν οιμωζοντες, και την εις Θεον ευσεβειαν προφασιν αυτοις γενεσθαι
λιμου διετεινοντο, κατακεκραγοτες ταχα που και της θειας εντολης, ως αδικουσης
αυτους εις τα καιριωτατα. ∆ια τι τοινυν φησιν, «Ἠκυρωσατε την εντολην του Θεου,
δια την παραδοσιν υμων;» Ἔδει γαρ, εδει τι-μαιν τους φυσαντας, ου της εις Θεον
ευσεβειας ενεκα τον επ' αυτοις καταλυειν νομον. Ουκουν ουτε των Θεωι πρεποντων
αμελητεον δια τα ανθρωπινα, ουτε μην εισαπαν των ανθρωπινων δια Θεον
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταραθυμειν αναγκαιον· απονεμοντας δε μαλλον το της αγαπης εξαιρετον τηι
παντων αρχηι, τουτεστι τωι Θεωι, και καθαπερ εν ταξει δευτεραι και γειτονι,
παρακομιζειν ευθυς και εις τους της γενεσεως υπουργους τας αυτοις οτι μαλιστα
πρεπουσας τιμας προσενθυμουμενους, οις εφην και τοδε. {ΠΑΛΛ.} Το τι δη φης;
{ΚΥΡ.} Χρημα γαρ οτι μαλιστα των αναγκαιων ημιν αποφαινων ο Κυριος ημων
Ἰησους Χριστος την εις τους φυσαντας αιδω, φειδους ηξιου και λογου την εαυτου
μητερα. Ἀπηρτημενος γαρ ηδη του τιμιου σταυρου, και τωι ξυλωι προσηλωμενος, τωι
γνησιωι μαθητηι την αγιαν εδιδου Παρθενον, και γηροκομον αυτηι καθιστας τον
ηγαπημενον, ελεγεν· «Γυναι, ιδου ο υιος σου· και τωι μαθητηι ειπεν· Ἰδου η μητηρ
σου· και απ' εκεινης της ωρας, φησιν, ελαβεν αυτην ο μαθητης εις τα ιδια. {ΠΑΛΛ.}
Ὡς αριστα γε ημιν ο περι τουδε λογος εκπεποιησθαι δοκει. {ΚΥΡ.} Καταζευξας δη ουν
ευ μαλα τοις γεγεννηκοσι τα εξ αυτων, και τον εκ νομου και αναγκης 68.516 αυτοις
επιῤριψας ζυγον, οποιοι τινες ειεν αν περι τα σφων αυτων γεννηματα και οι γονεις,
ει το τωι Θεωι δοκουν ουκ εκσοβησονται, παραχρημα νομοθετει. Παυλος μεν ουν ο
σοφωτατος εν βραχει και ευαπαλλακτως, υποταττεσθαι δειν τοις πατρασι, παρεγγυαι
τοις τεκνοις· εφη δε, οτι και «Οι πατερες, μη παροργιζετε τα τεκνα υμων, αλλ'
εκτρεφετε αυτα εν νουθεσιαι Κυριου·» τουτεστι, Των αριστων αυτοις μαθηματων
εισηγηται γεγονοτες, προς θεοφιλη και εννομωτατην απευθυνετε πολιτειαν. ∆ια
κυκλου δε ωσπερ ο νομος (συνηθες γαρ εστιν ως αει τουτο αυτωι), της των τεκνων
επιεικειας προνοειν οτι μαλιστα γε και μαλα ορθως επισκηπτει πατρασιν· «Ου γαρ
βεβηλωσεις,» φησι, «την θυγατερα σου εκπορνευσαι αυτην, και ουκ εκπορνευσηι η
γη, και η γη πλησθησεται ανομιας. Την γαρ τοι σωματων αγνειαν και προ γε των
αλλων, και πρωτολειον ωσπερ τι της ευαγους πολιτειας, εξαιτει παρ' ημων ο
∆ημιουργος· προεισβολαι γαρ ωσπερ της κατα πνευμα λαμπροτητος τα σωματικα,
τον επ' αισχροτητι τε και ατιμιαι διαδιδρασκοντα μωμον. Τα παντων ουν αριστα
πρεποι αν ημιν εισηγεισθαι πατερας. Ει δε δη μελλοιεν υπτιουσθαι και ραιθυμειν οι
παιδαγωγοι, μαλλον δε και των αισχιονων αυτοις γεγονοτες αρχηγοι και καθηγηται
παραλογως ηλισκοντο, ποινην υποστησονται την εσχατην, ως τους ιδιους αυτοι
καρπους καταφθειροντες, και τοις της απωλειας ενιεντες βοθροις, ων ην δηπου και
υπερθνησκειν αμεινον· νομοθετει γαρ και τουτο η φυσις πατρασιν. Ὁ δε δη προς
αισχροτητα την εμφανεστατην τοις εθελουσι προθεις το εαυτου κοριον, ουχ υπερ
αυτου και μονου δικαιως αν ευθυνοιτο τε και εξαιτοιτο δικας παρα γε του παντων
κριτου, αλλα και υπερ παντος του προς αισχροτητα διωλισθηκοτος. Θηρατρον γαρ
ωσπερ τι προθεις και θανατου λινον, παντας εχει συλλαβων, και ει μη παντες
αλισκοιντο. ∆οκιμαζεται γαρ ουχι δη που παντως το εκβεβηκος, αλλα των
εγχειρηματων η δυναμις· γυναικος δε περι τοιασδε, και ο σοφωτατος γραφει
Σολομων· «Την γυναικα, ητις εστι θηρευμα και σαγηνη καρδια αυτης, δεσμος εις
χειρας αυτης.» Ἀναγκαιως τοιγαρουν ο νομοθετης, «Ου βεβηλωσεις,» φησι, «την
θυγατερα σου, εκπορνευσαι αυτην, και ουκ εκπορνευσηι η γη.» Ου γαρ ουσης ολως,
περι ην αν γενοιτο τυχον της πορνειας το εγκλημα, χαλεπον ουδεν το διαδραναι
παθειν, και ει τυ τις ειη προς ηδονην ευπαροιστος, και το αναλκι παντελως
αῤρωστησας ο νους, ευκοσμιαν δε την εις γε το σωμα τηρεισθαι. Τεως προσταξας
παρα των πατερων τοις τεκνοις, θανατωι τιμαται και τον εις τουτο ιοντα γνωμην, ως
εις αποστασιν την απο Θεου τα ιδια παραῤριψαι γεννηματα· γεγραπται δε ουτως εν
τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Και τοις υιοις Ἰσραηλ
λαλησεις λεγων· Ἐαν τις απο των υιων Ἰσραηλ, η των προσγεγενημενων
προσηλυτων εν Ἰσραηλ, ος αν δωι του σπερματος αυτου αρχοντι, θανατωι
θανατουσθω· το εθνος το επι της γης λιθοβολησουσιν αυτον εν λιθοις· και εγω
επιστησω το 68.517 προσωπον μου επι τον ανθρωπον εκεινον, και απολω αυτον εκ
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του λαου αυτου, οτι του σπερματος αυτου εδωκεν αρχοντι, ινα μιανηι τα αγια μου,
και βεβηλωσηι το ονομα των ηγιασμενων μοι.» {ΠΑΛΛ.} Ἀμυδρος ο νομος. Ου γαρ
εναργες πω μαλα το τι αν βουλοιτο δηλουν. ∆ιασαφει δη ουν· δρασεις γαρ ορθως.
{ΚΥΡ.} Μωαβιται και Μαδιηναιοι, Γεργεσαιοι τε και Ἀγαρηνοι, και βαρβαρων ετερα
αττα γενη, την Ἰουδαιων προσοικουντα χωραν, εθεσιν επολιτευετο τοις Ἑλληνικοις,
και ην εκαστωι θρησκεια το δοκουν, και το εις νουν ηκον απλως, προσκυνησις και
λατρεια· ασφαλη δε ουπω και ερηρεισμενην εχοντες την διανοιαν εις φιλοθειαν οι
εξ Ἰσραηλ, κομιδηι μεν ησαν ευπαροιστοι προς αποστασιν, ευκολοι δε ουτως εις
αποφοραν, ως ηγεισθαι παρ' ουδεν το και αυτοις, ει τυχοι, προσκυνειν τοις των
ομορων θεοις, και συνελεσθαι νοσειν τοις γειτοσι την ανωθεν τε και εν Αιγυπτωι
πλανησιν. Και γουν ταις εκ Μαδιαμ νεανισιν επεμαινοντο ποτε, και γυναιων ωραις
συνηρπασμενοι, συνεπεκαλουντο αυτοις τον Βεελφεγωρ. Ἐντευθεν ο νομοθετης
προαναθρησας ευ μαλα το σαθρον τε και ευδιακλαστον της ενουσης αυτοις διανοιας,
απεφησε παντελως την προς αλλοτριους επιμιξιαν, σαφεστατα λεγων· «Την
θυγατερα σου ου δωσεις τωι υιωι αυτου, και την θυγατερα αυτου ου ληψηι τωι υιωι σου·
αποστησει γαρ τον υιον σου απ' εμου, και πορευθεις λατρευσει θεοις ετεροις.»
Ἐπειδη τοινυν ην δη που παντως, και μαλα εικοτως, των εξ Ἰσραηλ ελεσθαι τινας,
τοις των εθνων περιφανεστεροις κατεγγυαιν θυγατερας πλουτωι σεσαγηνευμενας, εις
γε το χρηναι λογιζεσθαι παρ' ουδεν την αποστασιν, οργην και τον θανατον καθοριζει
του τολμηματος, και τοις περι των εσχατων υποφερει λογοις την γραφην· ην γαρ
αναγκαιον την αλλογενει δοθεισαν, γενεσθαι και ετεροφρονα, και λατρευσαι
δαιμοσιν· ως ολετηρα δη ουν του ιδιου καρπου, ταις ισοῤροποις υπεστρωσε δικαις.
Ουκουν η μεν ιερα τε και νεα Γραφη παρεγγυαι τοις φυσασιν, εν νουθεσιαι Κυριου
ποιεισθαι σπουδαζειν τας των τεκνων ανατροφας, ο δε βραδυγλωσσος νομος δια
κυκλου και περιφορας την αυτην εισεισιν οδον. Το γαρ τοι μη χρηναι πατερας
θυγατρασιν εφειναι δραιν τα εις αισχροτητα και ασελγειαν προεπιταξας ευ μαλα, δειν
δη ετι και μετα τουτο φησι τα εις θεογνωσιαν αυταις ασαλευτα τηρειν, και βεβηλοις
ειδωλολατρ[ε]ιαις ουκ εαιν εναλισκεσθαι, καν ει πολλη τις αυταις προκεοιτο
περιουσια χρηματων· ανδρι μεν γαρ αλλογενει, πλουσιωι δ' ουν ομως, νομωι του
γαμου συνεζευγμενη, αρ' ουχι τουτο εστι το, «Τι γαρ ωφεληθησεται ανθρωπος εαν
τον κοσμον ολον κερδησηι, την δε ψυχην αυτου ζημιωθηι;» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης.
{ΚΥΡ.} Ἴδοι δ' αν τις, και μαλα ραιδιως, ου βραχυ το μεσολαβουν, τοις τε εν Χριστωι
δεδικαιωμενοις, και τοις δια νομου παιδαγωγουμενοις. Το μεν γαρ 68.520 οθνειοις
επιπλεκεσθαι τισιν, ομοσε τε κατα ταυτον τοις αλλογενεσιν ιεναι, τοις αρχαιοτεροις
ουκ αζημιον ην· ημιν δε ο Παυλος, πολιτευεσθαι δειν αμεινον τε και ευθαρσεστερον
συμβουλευει, λεγων· «Ει τις ανηρ γυναικα εχει απιστον, και αυτη συνευδοκει οικειν
μετ' αυτου, μη αφιετω αυτην· και γυνη, ητις εχει ανδρα απιστον, και ουτος
συνευδοκει οικειν μετ' αυτης, μη αφιετω τον ανδρα. Ἡγιασται γαρ ο ανηρ απιστος εν
τηι γυναικι· και ηγιασται η γυνη η απιστος εν τωι ανδρι.» Τις ουν αρα εστι της εν γε
τουτοις οικονομιας ο τροπος; Ἐδεδιει δε ανθ' οτου παλαι μεν ο νομος την προς
ετεροφρονας αναπλοκην, νυνι δε ουκ ετι; Ἐδραιους μεν γαρ τους εν Χριστωι
κεκλημενους, και ακατασειστον εχοντας την φιλοθεΐαν, το κατοικουν εν αυτοις
απεργαζεται Πνευμα, δι' ου και «εν ωι κραζομεν· Ἀββα ο Πατηρ·» οι δε ουπω το
δωρον επλουτουν. Ὡς γαρ ο θεσπεσιος Ἰωαννης φησιν, «Ουπω γαρ ην Πνευμα αγιον,
οτι Ἰησους ουδεπω εδοξασθη.» Ουκουν η πασα τελειωσις εν Χριστωι, τετελειωκε δε ο
νομος ουδεν, κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Φρασηις αν ουν ιρειροντι μοι το οπως αν
γενοιτο σαφες το ατελες εν νομωι. {ΚΥΡ.} Και μαλα. Βαδιειται δε ημιν επι τα εν
χερσιν ο λογος, και αγαπης της εις τον πλησιον εκβασανιει τους τροπους, παχυτερον
πως η χρη της δια Μωσεως συγγραφης, τοις αρχαιοτεροις εισκεκομισμενης. {ΠΑΛΛ.}
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἴθι δη ουν επ' αυτο [το] δη τουτι, και μαλα προθυμως. {ΚΥΡ.} Ουκουν ο μεν νομος,
«Ἀγαπησεις, φησι, τον πλησιον σου ως εαυτον·» ο δε Κυριος ημων Ἰησους Χριστος,
της φιλαλληλιας τον νομον δια μοριων οσων ημιν εισηγειται λογων, συνηγορον δε
τωι νομωι την εμφυτον γνωσιν, και την εν εκαστωι θελησιν οιονει καθιστας, «α ουν
θελετε, φησιν, ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, ταυτα και υμεις ποιειτε αυτοις
ομοιως.» Ει γαρ ωνπερ αν τις ευξαιτο τυχειν, ταυτα δραιν ελοιτο και αυτος ετεροις,
ουκ αποδραμειται σκοπου· βαδιειται δε μαλλον κατ' ευθυ της αγαπης, και τον της
φιλαλληλιας αναδησεται στεφανον. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἡ αγαπη τοινυν,
νομου μεν πληρωσις, πιστεως δε και ελπιδος αμεινων. Γραφει γαρ ουτως ημιν ο
θεσπεσιος Παυλος. Τοιγαρτοι καθαπερ εξ ανθεων ηρινων πολυειδη τινα στεφανον
αναπλεκων αυτηι, παλιν φησι· «Καν ψωμισω παντα τα υπαρχοντα μου, και εαν
παραδω το σωμα μου ινα καυθησομαι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελουμαι. Ἡ
αγαπη μακροθυμει, χρηστευεται, η αγαπη ου ζηλοι, ου περπερευεται, ου φυσιουται,
ουκ ασχημονει, ου ζητει 68.521 τα εαυτης, ου παροξυνεται, ου λογιζεται το κακον,
ου χαιρει επι τηι αδικιαι, συγχαιρει δε τηι αληθειαι· παντα στεγει, παντα πιστευει,
παντα ελπιζει, παντα υπομενει η αγαπη, ουδεποτε εκπιπτει.» Ἀλλ' εμφανη μεν
απασιν, ως γε οιμαι, ταυτι, και μακρος αν γενοιτο λιαν ο περι αυτων λογος, ειπερ τις
ελοιτο λεπτως τα παρα τηι Νεαι συναγειρειν Γραφηι. Τετραψομεθα δε νυνι προς τας εκ
νομου σκιας, και τα ως εν τυποις ετι τοις παλαι τεθεσπισμενα. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα
διανοηι. {ΚΥΡ.} Μελετησις μεν ο νομος ην εις δικαιοσυνην και προεισβολη τις ωσπερ
των ευαγγελικων ανδραγαθηματων. Γεγραπται γαρ· «Ἀρχη οδου αγαθης, το ποιειν
τα δικαια.» Παιδαγωγει γαρ ο νομος επι Χριστον, και της εν αυτωι νοουμενης ζωης
ου διεψευσμενην αν εχοι την δοξαν, ει νοοιτο πνευματικως. Και ιστησι μεν εις
δικαιοσυνην, αποφερει δε προς το υπερ τουτο ετι το μαθημα το ευαγγελικον. Τροποι
δε δικαιοσυνης, πρωτος μεν, τιμη και αγαπησις, η εις τον ενα τε και φυσει Θεον·
γειτων δε ωσπερ και μετ' εκεινο ευθυς η εις αδελφους και ομογενεις, προεγκειμενης
της εις γονεας αιδους. Ἐν κοσμωι δη ουν τωι πρεποντι προεισιν ημιν ο Λογος, μετα γε
την εις Θεον ευσεβειαν, και το εις γονεας ευλαβες, οτι της επιεικειας προσηκει την
ενδειξιν και εις ετερους ημας ποιεισθαι παρεγγυων. Πανταχη γαρ ο νομος, της
ισοτητος προνοει, και ακριβη του δικαιου ποιεισθαι την βασανον, οραται
θεσμοθετων. Γεγραπται γαρ εν ∆ευτερονομιωι· «Ουκ εσται εν τωι μαρσιππωι σου
σταθμιον μεγα η μικρον· σταθμιον αληθινον δικαιον εσται σοι, και μετρον αληθινον
δικαιον εσται σοι, ινα πολυημερος γενηι επι της γης, ης Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι
εν κληρωι, οτι βδελυγμα Κυριωι τωι Θεωι σου πας ποιων ταυτα, πας ποιων αδικον.»
Και παλιν εν τωι Λευιτικωι· «Ἐν μετροις και σταθμιοις, και ζυγοις ζυγα δικαια, και
σταθμια δικαια, και χους δικαιος εσται σοι.» Μετροις δε και σταθμιοις και ζυγοις
παρισουν ευ μαλα της δικαιοσυνης τους τροπους ηπειγετο και μαλα ορθως· νους γαρ
ευθυς τε και φιλοδικαιος ταλαντευει τροπον τινα και αναμετρει των πραγματων τας
φυσεις, και τον της ισοτητος βασανιζει λογον, λεπτοτερον τε και ακριβεστερον, ηπερ
αν οιοιτο τις τους επι πλαστιγγος και ζυγου, το νομισμα δοκιμαζοντας· επιμετρει δε
ωσπερ εκαστωι των θεωρουμενων το οτι μαλιστα πρεπον αυτωι, ουτε τωι περιττωι της
ακριβους ισοτητος παραλυων καλλος, ουτε μην τηι προς το μειον υποφοραι,
παραχαραττεσθαι συγχωρων το ως εν ισοτητι διαρκες. Ἔστω τοινυν ζυγα και
σταθμια δικαια, και χους δικαιος, φησιν· ειεν δ' αν, οιμαι, ταυτι, τυποι τινες ωσπερ
και εμφανη παραδειγματα, τροπους ημιν υποφαινοντα, δι' ωνπερ αν ημιν ο της
ακριβους ισοτητος διερευνωιτο λογος, και η της δικαιοσυνης αναφανειται γνωσις.
Συνες δε οτι συμμετρειται μεν τα εν νομωι, και ορον εχει την δικαιοσυνην, πλουτει
δε το μειζον, και πολυ δη λιαν επεκεινα τρεχει τα δια Χριστου. Περα γαρ δικαιου το
αγαθον, τουτεστι, της εν Χριστωι πολιτειας η δοξα. 68.524 {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μεμνησομαι γαρ τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις διειποντος Χριστου· «Ἀμην, αμην,
λεγω υμιν, εαν μη περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλεον των Γραμματεων και
Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των ουρανων.» {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ωδε μεν
ημιν εχετω ταυτι· πολυπραγμονωμεν δε, ει δοκει, της Μωσαικης επιεικειας το
μετρον, και της κατα νομον δικαιοσυνης την δοξαν· τον γαρτοι φιλοθηρειν του
δικαιου την γνωσιν ορθοτατα διεσπουδακοτα, και μην και το διαπρεπειν εν
αγαπησει τυχον τηι προς αδελφους εν λογωι πεποιημενον, ασφαλη τε και βεβηκοτα,
και οπερ εστιν αληθως, ορασθαι πρεπει, ουκ ευκατασειστον, ουδε ελαφρον, ου
καταπλαστον εχοντα το χρηστον, και ωσπερ οιος τωι κωδιωι κατασκιαζει εθελοντα
την λυκου μορφην, μαλλον δε γυμνην και ανεπιληπτον εχειν επειγεσθαι του ιδιου
τροπου την ελευθεριαν. Τοιγαρτοι φησιν ο νομος· «Ου πορευσηι δολωι εν τω εθνει
σου, και ου μισησεις τον αδελφον σου τηι καρδιαι σου.» Τιθησι τε και ετερως αυτο·
«Και ιματιον γαρ, φησιν, εκ δυο υφασμενον ουκ επιβαλεις σεαυτωι·» και παλιν· «Ουκ
ενδυσηι κιβδηλον εριον και λινον εν τωι αυτωι.» Πανδεινον γαρ αληθως και μωμου
παντος επεκεινα, τοις εν υποληψει χρηστοτητος απατη και δολος· και εστι το χρημα
των αγαν παρα Θεωι κατεστυγημενων, και αδελφην εχον αει πως την διψυχιαν, και
το οιονει της γνωμης διφυες τε και αλλοπροσαλλον, εφ' οις οτι μαλιστα
καταθηγεται προς οργας ο θειος τε και ακηρατος νους. Ἔφη γαρ που περι τινων·
«Βολις τιτρωσκουσα η γλωσσα αυτων· δολια γαρ τα ρηματα του στοματος αυτων· τωι
πλησιον αυτου λαλει τα ειρηνικα, και εν εαυτωι εχει την εχθραν. Μη επι τουτοις ουκ
επισκεψομαι; λεγει Κυριος, η εν λαωι τοιουτωι ουκ εκδικησει η ψυχη μου;»
Ἀναβησεσθαι δε και εις το ορος του Κυριου φησιν ο ∆αβιδ, τον αθωιον χερσι, και
καθαρον τηι καρδιαι, ος ουκ εδολωσεν εν γλωσσηι αυτου, ουδε εποιησε τωι πλησιον
αυτου κακον. Ἀποφασκει δη ουν ο νομος ως αισχιστον τε και απηχες, το εν δολωι
πορευεσθαι, τουτεστι, το πανουργως ελεσθαι βιουν, και υποπλαττεσθαι μεν της
δικαιοσυνης το σχημα, κατασινεσθαι δε αδελφους, των της αγαπης νομων
ηφειδηκοτα· αμφιον γε μην εχειν ημας ουκ εαι το εκ δυοιν υφασμενον, αινιγμα που
το χρημα τιθεις, του μη ανεχεσθαι, διπλοην ωσπερ εχειν εις νουν· διπλοην δε ειναι
φημι, την εσω και νοητην, την επαρατον ανθρωπαρεσκειαν, η εκ δυοιν ωσπερ
αναπλεκεται σπουδασματοιν, την εις αλληλα διαφθοραν ου μετριαν ηῤρωστηκοτοιν.
Τις γαρ η ποιος των υποκριτων ο βιος; αρ' ουχι το εν οψει μεν ανθρωπων ορασθαι
χρηστους, και το δοκειν μεν ειναι, μη μην ετι και ειναι κατα αληθειαν χρηστους;
{ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} ∆ιττος ουν ο τροπος εξ ανομοιων ημιν θεληματων
εξυφασμενος. Ἀλλ' ο γε θεσπεσιος ∆αβιδ 68.525 αποδεχεται τον μονοτροπον και
φειδους αξιουσθαι φησι της ανωθεν· «Κυριος γαρ κατοικιζει μονοτροπους, φησιν, εν
οικωι.» ∆ιασκορπιζειν δε λεγεται και ο Θεος οστα ανθρωπαρεσκων· καταμυσαττεται
δε το χρημα και ο Παυλος, λεγων· «Ἄρτι γαρ ανθρωπους πειθω, η τον Θεον; η ζητω
ανθρωποις αρεσκειν; ει ετι ανθρωποις ηρεσκον, Χριστου δουλος ουκ αν ημην.»
{ΠΑΛΛ.} Και τινι των οντων ουκ ασυμφανες, ως εκτοπον αληθως και της ακριβους
ορθοτητος απωτατω το διψυχειν τε και υποκρινεσθαι; {ΚΥΡ.} Ἀγαπης ουν αρα
καρπος της αμωμητως εσκευασμενης και ανδρι πρεπουσης δικαιωι τε και αγαθωι, το
απηλλαχθαι δολου. Και τουδε δειν δη φησιν ο νομος, τον γε ως αληθως της
δικαιοσυνης επιμελητην, και αγαπης της εις αδελφους εραστην, ορθως εχειν οιεσθαι
την επι τωιδε δοξαν, ουκ ειπερ αυτος τε και μονος παραιτοιτο αδικειν, αλλ' ει και
γενοιτο παιδευτης και των κατα γενος οικειων, ηγουν καθ' ετερον τινα τροπον
εγγυς γεγονοτων, και το της προς αυτον οικειοτητος ονομα πεπλουτηκοτων.
Παρεγγυαι δε και ο Παυλος τον επιμελησομενον Ἐκκλησιας, τεκνα εχειν εν υποταγηι,
και αποδειξιν το πραγμα της ενουσης αυτωι επιεικειας και μη, ποιειται λεγων· «Ει δε
τις του ιδιου οικου προστηναι ουκ οιδε, πως Ἐκκλησιας Θεου επιμελησεται;» ∆ια
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο φησιν ο νομος ως εν παραδειγματος τροπωι, και εναργους εικονος· «Ἐαν δε
κερατισηι ταυρος ανδρα η γυναικα, και αποθανηι, λιθοις λιθοβοληθησεται ο ταυρος,
και ου βρωθησεται τα κρεα αυτου, ο δε κυριος του ταυρου αθωος εσται· εαν δε ο
ταυρος κερατιστης ηι προ της χθες και προ της τριτης, και διαμαρτυρωνται τωι κυριωι
αυτου, και μη αφανισηι αυτον, ανεληι δε ανδρα η γυναικα, ο ταυρος
λιθοβοληθησεται, και ο κυριος αυτου προσαποθανειται· εαν δε λυτρα επιβληθηι
αυτωι, δωσει λυτρα της ψυχης αυτου, οσα εαν επιβαλωσιν αυτωι. Ἐαν δε υιον η
θυγατερα κερατισηι ο ταυρος, κατα το δικαιωμα τουτο ποιησουσιν αυτωι. Ἐαν δε
παιδα κερατισηι η παιδισκην, αργυριου τριακοντα διδραχμα δωσει τωι κυριωι αυτων,
και ο ταυρος λιθοβοληθησεται.» Ἆρα σοι σαφες το χρησμυδημα; {ΠΑΛΛ.} Ου σφοδρα.
{ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν ο φημι, και προ γε των αλλων εις νουν εχε τον ιερωτατον
Παυλον, ωδι γεγραφοτα· «Μη των βοων μελει τωι Θεωι; Ἢ δι' ημας παντως λεγει;»
Ταυρωι δη ουν παρεικαζει τον υβριστην τε και αλαζονα, και πλεονεκτειν ισχυοντα.
Γαυρον γαρ αει πως εστι και αγερωχον το ζωον, και πανδεινον εις αλκην, και
δυσοιστον εχει την εφοδον. Τον δη τοιουτον, ει γενοιτο, φησιν, οικειος, και οιονει
πως κατεζευγμενος των οσιουργειν ηιρημενων τινι, παραλυσειε τε, μαλλον δε και
ανελοι τινα, καταχωννυς ταχα που ταις πλεονεξιαις, αποτιννυναι δικην την επ'
αυτωι θανατωι προστεταχε· χρηναι εφη λιθολευστον τελευταιν. Ὑποκλεπτει δε
68.528 της οργης τον κεκτημενον, ει μη της πλεονεξιας ειδειη τον τροπον, μηδε της
εκεινου φαυλοτητος αλισκοιτο κοινωνος· ου γαρ ημων εγκληματα τα ετερων, ει
λαθραια γενοιτο τυχον. Ἐσθιειν δ' ουκ εαι του ταυρου τα κρεα, το τοι μη χρηναι
μεταλαχειν της ετερων ακαθαρσιας, ως εν τυπωι τωι κατα την βρωσιν και την οιονει
μεθεξιν υποτυπων· αρ' ουχι τουτο εστιν εναργως, το, «Σεαυτον αγνον τηρει, και μη
κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις;» {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Συγκαταδικαζεσθαι
δε τωι μοσχωι δεδικαιωκε τον δεσποτην, ειπερ ειδειη το πλημμεληθεν, και μαθων
ελεγχοιτο την πλεονεξιαν· το γαρ απειργειν δυνασθαι της αδικιας τους τροπους, και
κατακωλυειν ευ μαλα το πλημμελες, ειτα τουτο δραιν ουκ ανεχεσθαι, και λιαν
εσπουδασμενως, μονονουχι και συνειργασμενον αποφαινει τον ανθρωπον, και οσον
ηκεν εις θελησιν και ταυτοβουλιαν τοις εθελουσιν ανοσιουργειν και συνεκπονειν
ηιρημενον. Τεθνατω δη ουν ο τοιοσδε, φησιν, πλην ει μη λυτρα και τας εν γε τουτοις
ζημιας επιθειεν οι κριται. Βλεπει δε ο νομος προς το χρηστον, και συνθελησιν την εις
αμαρτιαν, και ως εν ψιληι συναινεσει συνδρομην. «Κολαζει γαρ μετριωτερον, ειπερ
ελοιντο, φησιν, οι κριται.» Και δεχου τον τυπον εις αληθειαν· κατακρινει μεν γαρ
θανατωι τα παγχαλεπα των πλημμεληματων ο παντων κριτης, πλην προσιεται τους
ημαρτηκοτας, και λυτρα προσφεροντας, τα της αμαρτιας λυτικα, το εκ μετανοιας
δακρυον, τον επι ταις μεταγνωσεσι πονον, της ελεημοσυνης τους τροπους·
«Κατακαυχαται γαρ ελεος κρισεως,» κατα τας Γραφας. Ἀκριβη δε ο νομος και την επι
τοις πεπονθοσι ποιειται διαστολην· ει μεν γαρ υιον η θυγατερα, φησιν, ο μοσχος
ανεληι, τεθνατω και αφιλοικτιρμονως· ει δε παιδα η παιδισκην, αργυριον εστω το
υπερ αυτων ζητουμενον. Τις ουν ο λογος, πως ουκ αξιον ιδειν; καιτοι το ελευθερον
τε και δουλον εν ημιν, εκ πλεονεξιας και ουκ αῤρωστημα φυσεως, καθαπερ αμελει
και το νοσειν· «Εις γαρ ημας εκτισε Θεος, και εις ο παντων Πατηρ,» κατα την του
προφητου φωνην. Ἆρ' ουν ως εγκλημα και δουλειαν καταγραφει τινων ο
∆ημιουργος; αρα και παρ' αυτωι το δουλον εν μειοσι, και δοξηι πλεονεκτει το
ελευθερον; Ου μεν ουν. «Ἐν γαρ Χριστωι Ἰησου ουκ ενι δουλος, ουτε ελευθερος.»
Ουκουν, σκια γαρ ο νομος, δια μεν υιου τε και θυγατρος, το ελευθερον των αγιων
σημαινεται γενος· δια δε γε παιδος τε και παιδισκης, το δουλον ετι και υπο ζυγον
αμαρτιας. Ἔστι δε ου ταυτον, το πλημμελειν εις αγιους η αμαρτωλους. Κολαζεται δε
ουκ εν ισωι μετρωι τα επ' αμφοιν· οτι μεν γαρ αδελφοι την φυσιν, οιδε τε κακεινοι,
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντι τωι σαφες· αλλ' εστι το αγιον, εν υπεροχηι τηι πνευματικηι, και εν τοις της
αρετης υψωμασι· και παρα τωι Θεωι τιμιον, ως και εν υιου ταξει γενεσθαι και
θυγατρος, και το ανθρωπινον τε και δουλοπρεπες υπερφερεσθαι μετρον. Ὁσιουργειν
δε ο νομος και αγαπης εχεσθαι της εις αδελφους, 68.529 και καθ' ετερους ημιν
εισηγειται τροπους, ους και παραθεντες εφεξης, το εις νουν ηκον εφ' εκαστωι
ερουμεν. Ἔφη γαρ παλιν· «Ἐαν δε τις ανοιξηι λακκον, η λατομησηι λακκον, και μη
καλυψηι αυτον, και εμπεσηι εκει μοσχος, η ονος, ο κυριος του λακκου αποτισει,
αργυριον δωσει τωι κυριωι αυτων, το δε τετελευτηκος αυτωι εσται.» Τουτο δε εστιν
αινιγματωδως, το μη τιθεναι προσκομμα τωι αδελφωι η σκανδαλον, και το ωφελειν
πεφυκος ουκ εαιν αχρηστον γενεσθαι τισιν, ουτε μην οδον ορασθαι προς θανατον, τα
ημιν τε και ετεροις αναγκαια προς ζωην. Ἢ γαρ ουχι λακκον τις ανοιγων, η
λατομων, εαυτωι τι και ετεροις χρησιμον τε και αναγκαιον αποτελει; Ἀλλα μη εστω,
φησι, κινδυνου προφασις ετερωι τα σα. «Ἡ γαρ αγαπη,» καθα φησιν ο θεσπεσιος
Παυλος, «ου ζητει τα εαυτης,» λογιζεται δε μαλλον και τα ετερων. {ΠΑΛΛ.} Και τις ο
λακκον ανοιγων η λατομων, τις δε ο λακκος, εθελοιμ' αν ειδεναι σαφως. {ΚΥΡ.} Το
μεν ουν εκ της ιστοριας υποδηλουμενον, ουκ ασυμφανες· χρηναι γαρ φησι
κατακαλυπτεσθαι λακκον, ινα μη τι βλαβος συμβαινηι τισιν. Ἤγουν ιστω, φησιν, ο
μη τουτο πεπραχως, ως ειπερ τι κατολισθησειεν, αργυριον αποδωσει τωι κυριωι
αυτου, το δε τεθνηκος εσται αυτωι. Ἀναθρωσκοντες δε το της ιστοριας εμφανες, και
εις θεωριαν αναγαγοντες το χρημα πνευματικην, εκεινο ερουμεν· Λακκον εοικεν
ονομαζειν ημιν εν τουτοις ο νομος, της θεοπνευστου Γραφης την γνωσιν, και τον
περι της αγιας και ομοουσιου Τριαδος λογον, και του κατα Χριστον μυσιηριου την
ειδησιν· κειται γαρ ωσπερ εν βαθει ταυτι, και ζωοποιον εχει την δυναμιν· και
μαρτυρησει λεγων αυτος ο Σωτηρ· «Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε
τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον.» Ουκουν ο
συγγραμμασι μεν τοις αρχαιοτεροις εντυχων, και συν πονωι πολυπραγμονων της
θεοπνευστου Γραφης τους λογους, και την ακριβη τε και ακιβδηλον γνωσιν
αναζητων, πολλην αν εχοι την εμφερειαν προς γε τον ορυττοντα λακκον· ζητει γαρ
υδωρ ζωοποιον, και πηγην ευφραινουσαν, και χειμαῤρουν τρυφης· ο δε γε εις τουτο
λοιπον συνεσεως αφιγμενος, ως και ιδιαι δυνασθαι παραδουναι συγγραφηι του
μυστηριου τον λογον, λατομει λακκον· καινουργει γαρ ωσπερ ου τοις ετερων
ιδρωσιν εποικοδομων, αλλα τοις ιδιοις εαυτον τε και ετερους ωφελων. Ὀρυττουσι
δε λακκους συντετριμμενους, κατα την του προφητου φωνην, και οι της
ψευδωνυμου γνωσεως ερασται· ει τις τοινυν ορυξειε λακκον, ασφαλιζεσθω, φησιν,
μη αρα τισιν ολεθρου γενοιτο τροπος, το καλως ειργασθαι δοκουν· δει γαρ ημας
ορθως τε και απηκριβωμενως τον περι Θεου ποιεισθαι λογον, ως μηδενι γενεσθαι
σκανδαλου προφασιν. Και τουτο, οιμαι, εστι το πωμα επικεισθαι τωι λακκωι, το της
καθηκουσης ασφα 68.532 λειας μη αμοιρειν τον λογον. Ἐαν γαρ πεσηι, φησι, βους η
ονος, ο πεπονηκως αποτισει. Βουν δε και ονον ονομαζει παλιν ουχ απλως, αλλ' ως
εν λογωι βαθει· και βουν μεν φησιν, ινα νοησηις το ιερον τε και καθαρον γενος· ονον
δε, ινα συνηις, το ανιερον και ακαθαρτον· ου γαρ προσαγεται κατα νομον εις θυσιαν
Θεωι το ακαθαρτον· ιερον δε γενος και καθαρον ειναι φαμεν, τους ηγιασμενους ηδη
δια της πιστεως· ανιερον δε και ακαθαρτον, τους ουπω κεκαθαρμενους δια του αγιου
βαπτισματος, αλλ' εντετηγμενον εχοντες ετι της αμαρτιας τον μολυσμον. Ὅμοιον
ουν ως ει λεγοι, Ει τι γενοιτο βλαβος, η περι τινα των ηδη βεβαπτισμενων και
κατεσφραγισμενων δια της χαριτος εις οικειοτητα την ως προς Θεον, ηγουν εις τινα
τυχον των ουπω τοιουτων, οφλησει δικην ο του σκανδαλου προξενος, και αυτωι
μενει το τεθνηκος, τουτεστιν, αυτου γενησεται του παθοντος ο θανατος.
Ἀσφαλιζεται γε γουν και αυτος ο Σωτηρ ημας λεγων· «Ὃς εαν σκανδαλισηι ενα των
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικρων τουτων των πιστευοντων εις εμε, συμφερει αυτωι, ινα κρεμασθηι μυλος
ονικος περι τον τραχηλον αυτου και καταποντισθηι εν τωι πελαγει της θαλασσης.»
{ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἴδοις δ' αν ευκολως και δι' ετερων ημιν αινιγματων
παραδηλουντα τον νομον σφαλερον, οτι το πλημμελειν και τουτο εις αδελφους· το
γαρ τυπτειν αυτων ασθενουσαν την συνειδησιν, εις Χριστον ημων αναφερει το
πλημμελες. Ἔφη τοινυν· «Ἐαν δε εξελθον πυρ ευρηι ακανθας και προσεμπρησηι
αλωνας η σταχυας, η πεδιον, αποτισει το πυρ ο εγκαυσας.» Ου γαρ τοι προσηκει τοις
αδικειν πεφυκοσι συνδιολλυσθαι το χρηστον, ουδε τοις αγριοις συνδαπανασθαι το
ημερον. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ ουχι ταις εν ορεσι τε και εν αγροις
ακανθαις παρεικαζοιτο αν εικοτως τα των ανοσιων αιρετικων συγγραμματα, και η
των παρ' Ἕλλησι δογματων τερθρεια; τις γαρ αν γενοιτο ταις των ανθρωπων ψυχαις
εκειθεν η ονησις, μαλλον δε ποιον ουκ εσται βλαβος τοις εις νουν εθελουσιν εκεινα
λαβειν; Πυρος τοινυν μονου τροφος, η ακανθα, και φλογος διατροφη. Ἀνακαιουσι δε
και φλογας ημιν τας εις αιωνα και των πεπλανημενων τα εξιτηλα δογματα, και τα
των ειδωλολατρων γραοπρεπη μυθαρια· ασταχυς δε και σιτος, ημερωτατη τροφη,
και ανθρωποις εδωδιμα, και αναγκαια προς ονησιν· συνεχει γαρ ημας εις ζωην, και
τυπος αν ειη των της αληθειας δογματων, δι' ων οι πεπιστευκοτες ως αρτωι ζωντι
τρεφομεθα και αληθινωι, τωι Χριστωι. Ἔστι δε αυ πεδιον λειον ωσπερ τι και ατραχυ,
τοις διαστειχειν ειδοσιν ορθως η θεοπνευστος Γραφη· «Παντα γαρ ενωπιον τοις
συνιουσι,» κατα το γεγραμμενον· «και ορθα τοις ευρισκουσι γνωσιν.» Ουκουν
ακανθα μεν η μυσαρωτατη και βεβηλος αθυροστομια των διεστραμμενων· σιτος δε
και ασταχυς ο ψυχωφελης τε και τροφιμωτατος της αληθειας λο 68.533 γος· ψιλον
δε πεδιον, η θεοπνευστος Γραφη. Ὅταν τοινυν οια περ φλογες, η πυρ τοις των
ετεροδοξων τε και Ἑλληνων φενακισμοις οι των αγιων μυσταγωγων επιφυοιντο
λογοι, τοις της αληθειας συνηγορουντες δογμασι, και τα κατα μονης ιοντων
ακανθης φησι, και καταφλεγοντων μεν ως αχρηστον και αγριαν υλην, τα παρ'
εκεινοις συγγραμματα, μη συναδικουντων δε σιτον η ασταχυν, τουτεστιν,
νηφετωσαν οι μυσταγωγοι, μη αρα τι καταπημηνειαν των της αληθειας δογματων· η
ιστω, φησιν, ο συν ασφαλειαι τουτο δραιν ουκ ανεχομενος, ως ειπερ τι γενοιτο
συγκαταφλεχθηναι τοις φαυλοις των αναγκαιων εις ονησιν, αποτισει της
απροσεξιας τους λογους. Αισθανηι δη ουν οσην ημας ποιεισθαι την επιτηρησιν
προστεταχεν ο νομοθετων, της εις αδελφους αγαπης το ειλικρινες αθολωτον
αποσωζων πανταχη; {ΠΑΛΛ.} Συνιημι.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΟΓ∆ΟΟΣ.
Ἔτι περι αγαπης της εις αδελφους, και κατα του κλεπτοντος μοσχον η
προβατον.
Πανταχοθεν δη ουν, ω Παλλαδιε, παρα σοι νοειν, ως ορθους τε και
ακριβεις αγαν ποιεισθαι κελευει της μυσταγωγιας τους λογους και ο παλαι νομος.
Ουκ αζημιον δε τοις εξαπαταιν ειωθοσι των απλουστερων τινας το χρημα τιθεις, εφη
παλιν· «Ἐαν δε τις κλεψηι μοσχον η προβατον, και σφαξηι η αποδωται, πεντε μοσχους
αποτισει αντι του μοσχου, και τεσσαρα προβατα αντι του προβατου. Ἐαν δε εν τωι
διορυγματι ευρεθηι ο κλεπτης, και πληγεις αποθανηι, ουκ εστιν αυτωι φονος· εαν δε
ανατειληι ο ηλιος επ' αυτωι, ενοχος εσται, ανταποθανειται. Ἐαν δε μη υπαρχηι αυτωι,
πραθητω αντι του κλεμματος· εαν δε καταληφθηι και ευρεθηι εν τηι χειρι αυτου
κλεμμα, απο τε ονου και εως προβατου ζωντα, διπλα αποτισει αυτα.» 68.536
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

{ΠΑΛΛ.} Ου σφοδρα σαφης ο λογος. Συ δε ο τι ποτε εστι το ως εν αινιγματι
χρησμωιδουμενον, πειρω μοι λεγειν. {ΚΥΡ.} Ζημιαν ο νομος καθοριζει χρησιμως του
πλεονεκτειν εθελοντος, και ανασειραζει τροπον τινα τον ακαθεκτον εις επιθυμιαν,
ων αν εχοι τυχον η γειτων, η αδελφος, ωστε καν ει γενοιτο, φησιν, εν αυτωι
τεθναναι τωι κλεπτειν τον επι τωιδε κατεγνωσμενον, ουδενα τοις ανηιρηκοσι
προστριβεσθαι μωμον. Ἀτιμαι δε και λεγων, οτι προσηκει πιπρασκειν αυτον, ει μη
προς λυτρων αντεχοι καταβολην, εις γε το χρηναι βιουν ελεσθαι καλως συνελαυνων
τοις δειμασι. Νους γε μην της ιστοριας ο κεκρυμμενος ετερος αν ειη παρα τουτον
πολυ, και δει και λεγειν ημας ως ενι καλως. Μοσχος μεν δη και προβατον, καθαρα τε
αμφω και ιερα, και εις οσμην ευωδιας ανακομιζομενα τωι Θεωι. Ἀλλ' ο μεν μοσχος εν
υπεροχηι και μεγεθει σωματος· θατερον γε μην, ουχ ουτω. Μοσχου γαρ μειον το
προβατον. Μοσχοι δη ουν και προβατα ωσπερ τινα ζωα καθαρα τε και ιερωτατα, των
δια πιστεως δεδικαιωμενων η αγια πληθυς, και διχηλουντες οπλην, και μηρυκισμον
αναγοντες, κατα τον νομον, και καρπων ημερων εργαται· γηπονει γαρ ο μοσχος·
εγκαρπον δε και το προβατον, και ενσεσηκασται μεν ταις θειαις αυλαις, τουτεστιν,
εν εκκλησιαις η των κεκλημενων αγελη· πολλοι δε λιαν οι κλεπται περι αυτην,
διορυττοντες τε και παρεισδυνοντες, και πολυτροποις φενακισμοις τας των
απλουστερων ψυχας εξελκοντες, και μονονουχι καταπιπρασκοντες τωι ολοθρευοντι
Σαταναι· πλην ο δεδρακως τι τοιουτον, πεντε μοσχους αποτισει, φησιν, ανθ' ενος, και
τεσσαρα προβατα αντι του προβατου· πενταπλασιονα μεν γαρ επι τωι μοσχωι, τωι
κεκλοφοτι την δικην, τετραπλασιονα δε δειν εφ' ενι προβατωι γενεσθαι φησι, κατα
το μετρον, οιμαι που, της πνευματικης κατ' αρετην ποσοτητος, των απολλυμενων
επιθεις την κολασιν. Τυπος δ' αν ειη και σκια της εν αρετηι ποσοτητος, η σωματικη·
το γαρτοι μειζον η μειον εν επιεικειαις, αταλαιπωρον ιδειν εν γε τοις πεπιστευκοσιν,
επει μη εν ισωι παντες τυχον· «Ἀλλ' εκαστος ημων ιδιον εχει χαρισμα εκ Θεου, ο μεν
ουτως, ο δε ουτως.» Ει δε δη κλεπτων τε και διορυττων ετι, και τα της ληιστειας εργα
πληρων, ως εν νυκτι τε και σκοτωι καταφωραθειη, φησι, και εκτεθνατω τοτε· και το
χρημα, ου φονος, ουδε τωι δρασαντι γραφη. Πλεονεκτης γαρ και βιαιος ο πεσων, και
πολεμου τετρωται νομωι· ηλιου δε ανατειλαντος, και παρελασαντος ηδη του της
ληιστειας καιρου, την του πληττοντος ειργει χειρα, και φονου γραφην καθοριζει του
τολμηματος. Ἕως μεν γαρ ο κλεπτης ο νοητος, την του πιστευσαντος εις Χριστον
καταλωβαται ψυχην, και αγαπης εξελκει της εις Θεον, ει εν αυτοις αλοιη τοις
πλημμελημασι, παθοι αν ουκ αδικως και το εκτεθναναι δειν· ψυχην γαρ απεκτεινε,
την αμεινω σωματος· ηλιου δε ανατειλαντος και αυτωι κατα νουν, και διαυγαζουσης
ως εν ταξει φωτος και ημερας, της αληθους γνωσεως, 68.537 κινδυνευειν ουκ εαι,
κολαζεται γαρ τα νυκτος εργα και σκοτους, τα δε ως εν φωτι λοιπον, ουκ ετι.
Ἀνεισθαι δε των αρχαιων εγκληματων, και των εν αγνοιαι και σκοτωι, δεδικαιωκε
Θεος. Και δη και λεγεσθω τοις εξ αμαρτιας εις φως αφιγμενοις το νοητον, «Ἦτε ποτε
σκοτος, νυνι δε φως εν Κυριωι.» Ουτω δεδικαιωκεν ο Κυριος και τον θεσπεσιον
Παυλον, τον προτερον οντα βλασφημον, και διωκτην, και υβριστην· καθ' υπερβολην
γαρ εδιωκε την Ἐκκλησιαν του Θεου, και επορθει αυτην. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης.
{ΚΥΡ.} Ἐαν δε μη δυνηται, φησι, πεντε μοσχους ανθ' ενος, και προβατα τεσσαρα ανθ'
ενος, πραθητω αντι του κλεμματος. Ὁραις οπως ατιμιαν ο νομος την δουλοπρεπη
καταγραφει σαφως των διηνεκη και ανεκνιπτον εχοντων την αμαρτιαν, και μηδ',
οσον ειπειν, λυτροις αποκρουεσθαι τα εγκληματα δυναμενων, δια τε το της γνωμης
ασθενες ουκ ανεχομενων ιδρουν εις μεταγνωσιν, και δια των εις τουτο πονων
εκμειλιττεσθαι Θεον; Πιπρασκεσθαι δη ουν ευ μαλα φησιν. Ἐναριθμεισθαι γαρ ουκ
εαι τοις δια της θειας χαριτος ηλευθερωμενοις, τους ουτω μεμολυσμενους.
Ἐξωθουμενοι δε της τοις ελευθεροις πρεπουσης τιμης, ακουσονται και αυτοι· «Ἰδου
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταις ανομιαις υμων επραθητε.» Ει δε κεκλοφως μεν αλοιη, φησιν, ουπω δε ανελων,
τουτεστιν, ει φενακισμου και απατης αρξαμενος της εις ετερους καταλαμβανοιτο τις
των ετεροδοξειν ειωθοτων, νενικηκως δε ουπω και κατακομισας εις ολεθρον τους
ακροωμενους, αποτισει διπλα. Ἀναληψεται γαρ το οικειον ο της αγελης δεσποτης,
προσεξαιτηθησεται δε και λογους ο βωμολοχος· τουτο γαρ αν ειη το εν διπλωι· και
ζημιαν υπομενει την εις θανατον. Ὃ γαρ ηθελησε δραιν εις ετερους, παθοι αν αυτος
και μαλα εικοτως. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ολεθριον τε και πανδεινον αληθως των φενακων το
χρημα, περι ων οιμαι που και αυτον προαγορευσαι Χριστον· «Προσεχετε απο των
ερχομενων προς υμας εν ενδυμασι προβατων, εσωθεν δε εισι λυκοι αρπαγες.» {ΚΥΡ.}
Ὀρθως ουν ο νομος ως θηρων αγριων, το εκτεθναναι δειν παντος τοιουδε
καταψηφιζεται. Γεγραπται γαρ εν μεν τηι Ἐξοδωι· «Ἐαν κλεψηι τις τινα των υιων
Ἰσραηλ, και καταδυναστευσας αυτον αποδωται, και ευρεθηι εν αυτωι, θανατωι
τελευτατω.» Ἐν δε γε τωι ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε αλωι αν-θρωπος κλεπτων ψυχην εκ
των αδελφων αυτου, των υιων Ἰσραηλ, και καταδυναστευσας αυτον αποδωται,
αποθανειται ο κλεπτης εκεινος.» Ου γαρ τοι θεμις το ιερον εν Χριστωι καταδηιουσθαι
γενος, και εις δουλειαν ουκ εντριβη κατακομιζεσθαι ποι παρα γε των τουτο δραιν
ειωθοτων· ωσπερ γαρ οι τα μειρακια φενακιζοντες, πολεως τε και οικιων
απονοσφιζουσι, και αυχηματων αυτα των ελευθερων εκπεμποντες, τοις της
αναγκαιας δουλειας υποφερουσι ζυγοις· τον αυτον, οιμαι, τροπον, οι τους ορθα
φρονειν ελομενους, και τον ελευθεροις πρεποντα βιον επιτηδευοντας, επι 68.540 το
σφισιν αυτοις ανοητοτατα δοκουν, πολυπλοκοις εννοιων απαταις αποκομιζοντες,
ληιστειας εικοτως της επι ψυχαις ανθρωπων, υπομενουσι την γραφην· ποινη δε
αυτοις ο θανατος. Τοις τοιουτοις, μηδε «Χαιρειν λεγετε,» φησι του Σωτηρος ο
μαθητης, ουκ εις τροπων ημας αγριοτητα παιδαγωγων, αλλ' οτι τωι λυκωι το
προβατον εις διαθεσεις ουκ επιτηδειον· ασυμβατα δε ωσπερ αλληλοιν, τα
ετερογνωμονειν ειωθοτα· «Τις γαρ μερις πιστωι μετα απιστου;» Και προς γε δη
τουτοις, τοις πορνοις του αιωνος τουτου μη συναναπλεκεσθαι δειν, ο θεσπεσιος
Παυλος γραφει. Ἵνα τοινυν μη καθαπερ εκ πατρυας εστιας της Ἐκκλησιας του Θεου
καθαρπαζοιντο τινες, και εις εκκλησιας αποφεροιντο πονηρευομενων, ταις εις
φαυλοτητα παρατροπαις τον οικειον ωσπερ καταπιπρασκοντες νουν, «Φθειρουσι γαρ
ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι,» θανατον οριζει την δικην ο νομος τοις τουτο δραιν
ανοσιωτατα προτεθυμημενοις. Ἴδοις δ' αν αυτο πλαγιως ημιν υποφαινοντα παλιν
νομον, και δι' ετερου χρησμωιδηματος. Καταρυθμιζει γαρ επι το εχον ορθως τα εν
κοσμωι πραγματα, δια της εμφανεστερας και ετοιμης ελειν τοις εθελουσι θεωριας.
Ου γαρ τοι την ιστοριαν εν γε τοις οτι μαλιστα χρησιμοις ως εωλον αναιρησομεν.
Ὀνησει γαρ εσθ' οτε και αυτο το γραμμα τους ακροωμενους, ωδινει δε ωσπερ εν
βαθει τα πνευματικα, και των ισχνοτερων εννοιων την δυναμιν ως εν σκιαις εχει
λεπταις. Ἔφη δε εν τηι Ἐξοδωι παλιν· «Ἐαν δε τις απατησηι παρ-θενον αμνηστευτον,
και κοιμηθηι μετ' αυτης, φερνηι φερνιει αυτην εαυτωι γυναικα. Ἐαν δε ανανευων
ανανευσηι, και μη βουληται ο πατηρ αυτης δουναι αυτην αυτωι γυναικα, αργυριον
αποτισει τωι πατρι καθ' οσον εστιν η φερνη των παρθενων.» Ἀνευρυνων δε ωσπερ
ημιν την θειαν εντολην, ο θεσπεσιος Μωσης εν τωι ∆ευτερονομιωι φησιν· «Ἐαν δε
ευ-ρεθηι ανθρωπος κοιμωμενος μετα γυναικος συνωκισμενης ανδρι, αποκτενειτε
αμφοτερους, τον ανδρα τον κοιμωμενον μετα της γυναικος, και την γυναικα, και
εξαρεις το πονηρον εξ υιων Ἰσραηλ. Ἐαν δε γενηται παρθενος μεμνηστευμενη ανδρι,
και ευρων αυτην ανθρωπος εν πολει, κοιμηθηι μετ' αυτης, εξαξετε αμφοτερους επι
την πυλην της πολεως αυτων, και λιθοβοληθησονται εν λιθοις, και αποθανουνται·
την νεανιν, οτι ουκ εβοησεν εν τηι πολει, και τον ανθρωπον, οτι εταπεινωσε την
γυναικα του πλησιον αυτου· και εξαρειτε το πονηρον εξ υμων αυτων. Ἐαν δε εν
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεδιωι ευρηι ανθρωπος την μεμνηστευμενην, και βιασαμενος κοιμηθηι μετ' αυτης,
αποκτενειτε τον ανθρωπον, τον κοιμωμενον μετ' αυτης, μονον· τηι δε νεανιδι
ποιησετε ουδεν, ουκ εσται τηι νεανιδι αμαρτημα θανατου, οτι ως ει τις επαναστηι
ανθρωπος επι τον πλησιον αυτου, και φονευσηι αυτου την ψυχην, ουτως το πραγμα
τουτο, οτι εν τωι αγρωι ευρεν αυτην, εβοησεν η νεανις η μεμνηστευμενη, και ο
βοηθησων ουκ ην αυτηι.» Το μεν ουν της ιστοριας, ουδενος οιμαι που δεησεσθαι
λογου, προς το συνιεναι δυνασθαι τισι· σαφη γαρ λιαν και εναργη. 68.541 ∆ει δε
ημας, ως εοικε, ταυτι μεθεντας εις το παρον, την εσω τε και κεκρυμμενην ιεναι
τριβον. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Φημι δη ουν, οτι ωσπερ εν τοις εις γυναικα
πλημμελημασι, το παντων αν ειη παγχαλεπον, η μοιχεια, τον ετερου τινος
παραλυουσα γαμον, και των ηδη συνημμενων ποιουσα διαζευξιν, κατα τον αυτον,
οιμαι, τουτονι τροπον, των εις ανθρωπινας ψυχας αιτιαματων, το παντων μαλιστα
εστι δυσσεβεστερον τε και αφορητοτερον, το επιτηδευσαι την παραφθοραν, ουκ εις
την τυχουσαν απλως, αλλα εις την ηδη τροπον τινα συνωικισμενην και ενωθεισαν
Χριστωι, τωι ανωθεν τε και εξ ουρανου νυμφιωι· ενουμεθα γαρ αυτωι δια τε της
πιστεως, και προσετι, του μεταλαχειν αγιου Πνευματος· «Ὁ γαρ κολλωμενος τωι
Κυριωι, εν πνευμα εστι,» κατα τας Γραφας. Θανατωι δη ουν ο νομος τιμαται δικαιως
ομου τωι μοιχευσαντι την πεπορνευμενην, και τον μεν ως ενιεντα της ενουσης αυτωι
δυσσεβειας τα σπερματα, την δε, οτι τον της γνησιοτητος ατιμαζουσα νομον, ετερωι
γεγονε, και ταις εκεινου παραφθοραις απλουσα τον νουν, τον εξ ανθρωπινων
ευρηματων εισεδεξατο μολυσμον. {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.} Γυναικι μεν ουν,
ανδρι κατα νομους συνωκισμενηι, παρεικαστεον ευ μαλα την δια πιστεως τε και
Πνευματος Χριστωι συνωικισμενην και ενωθεισαν ψυχην. Παρθενον δε ειναι
μεμνηστευμενην λογιουμεθα, την κεκλημενην εις αρχας γνωσεως αληθους, ουπω δε
ολοτελως ενωθεισαν Χριστωι, περιμενουσαν τε ετι καθαπερ τινα γαμον και
συναφειας τροπον τον αληθεστερον, την δια του αγιου βαπτισματος χαριν, και την
του αγιου Πνευματος μεθεξιν, αῤραβωνα γε μην, και ομιλιας ωσπερ αρχην, τον της
κατηχησεως λογον εισδεδεγμενην. Ουτω την εξ εθνων Ἐκκλησιαν ο θειος ημιν
μυσταγωγος, Παυλος δε ουτος, παρεκομισε τωι Χριστωι· γραφει γαρ ωδε·
«Ἡρμοσαμην γαρ υμας ενι ανδρι, παρθενον αγνην παραστησαι τωι Χριστωι.» Και
αυτος δε που φησιν ο Νυμφιος δια φωνης προφητων· «Και μνηστευσομαι σε εμαυτωι
εις τον αιωνα, εν δικαιοσυνηι, και εν κριματι, και εν ελεωι, και εν οικτιρμοις· και
μνηστευσομαι σε εν πιστει, και επιγνωσηι τον Κυριον.» Ει τοινυν γενοιτο, φησι, της
παραφθορας τα εγκληματα, και επι τινι τοιαιδε ψυχηι, μοιχειαι γεγραφθω το χρημα·
υποχρεως γαρ η μεμνηστευμενη, και υπο χειρα λοιπον του μετα βραχυ νυμφιου.
Ἀλλ' ει μεν εν πολει γενοιτο το αδικημα, φησι, τουτεστιν, η εν Ἐκκλησιαι Χριστου,
και εν πολει Θεου ζωντος, ην κατοικουσιν αγγελοι, και ανδρες αγιοι, καθηγηται και
διδασκαλοι τοις κινδυνευουσι, και απατωμενοις επαμυνειν οιοι τε, συναποτεθνατω
τωι φενακι και η παθουσα παρθενος. Ἐξον γαρ ετοιμως διαδραναι την παραφθοραν,
ει τοις διασωζειν ειδοσι καταμεμηνυκε διδασκαλοις, εθελουσιον ηῤρωστησε το
παθειν, και ουκ εξ αναγκης εχει την εις το φαυλον απαγωγην. Ει δε δη μη γενοιτο,
φησιν, εν Ἐκκλησιαι, μηδε εν 68.544 πολει Θεου ζωντος, αλλ' ωσπερ εν πεδιωι και εν
αγρωι, ου μυσταγωγος ο επαμυνων ουκ ην, και των μεταπειθειν επι το αμεινον
ειωθοτων ερημια πολλη, και ως εν σπανει παιδαγωγων ο φενακισμος, κινδυνευετω
μονος ο βιασαμενος· πλεονεξια γαρ ηδη το δρωμενον και παθος ανεπικουρητον, και
αναγκη τις δυσδιαφυκτος, παρακρουσεται την γραφην· η τοις αβουλητως
επενηνεγμενοις ως ακουσιοις, επιτιμαιν ου περιττον ειναι φησομεν; {ΠΑΛΛ.}
Πανταπασι μεν ουν· οσιος γαρ ο νομος. {ΚΥΡ.} Ευ λεγεις· ισχνοτεραν δε των
δρωμενων ποιει την βασανον, και επιμετρει τροπον τινα τοις πλημμελημασι τας
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οργας, ουτε του κολαζεσθαι δειν απαλλαττων εισαπαν το επι τοις μειοσι πλημμελες,
ουτε μην εν ισωι τοις υπερ τουτο τιθεις, ισομεγεθη δε ωσπερ τοις αιτιαμασιν
αποτορνευων την κινησιν. Ἔφη γαρ παλιν· «Ἐαν δε τις ευρηι την παιδα την
παρθενον, ητις ου μεμνηστευται, και βιασαμενος αυτην κοιμηθηι μετ' αυτης, και
ευρεθηι, δωσει ο ανθρωπος ο κοιμηθεις μετ' αυτης τωι πατρι της νεανιδος πεντηκοντα
διδραχμα αργυριου, και αυτου εσται γυνη, ανθ' ων εταπεινωσεν αυτην· ου δυνησεται
εξαποστειλαι αυτην τον απαντα χρονον.» Μοιχεια μεν ουν υποχρεω κατεστησατο
τον συνοντα μεμνηστευμενηι, κατα τροπους δε δηλονοτι τους ηδη προειρημενους. Ει
δε δη φαινοιτο, φησι, και ασυναφης ετι, κατεγγυηθεισα δε ουπω Χριστωι δια της
πιστεως, ως εν ειδει παρθενου ψυχη, ειτα τις αυτην τοις εις δυσσεβειαν λογοις
καταμιανας αλωι, και παρενεγκων εκ πλανης εις πλανησιν, οποιον τι δρωσιν
αιρετικοι, τους εξ εθνων εσθ' οτε και Ἰουδαιων αρπαζοντες, επεσθαι τε σφισιν
αυτοις αναπειθοντες, ουκ αζημιον ευρησει το εγχειρημα. Ἀποτισει γαρ τωι πατρι των
πνευματων, τουτεστι, τωι Θεωι, της πλημμελειας τους λογους, ως εν ζημιαι χρηματων
υποτυπουμενης ευ μαλα. Το δε, Αυτου εσται γυνη, τηι ιστοριαι χρησιμον. {ΠΑΛΛ.}
Συνιημι ο φης· διπλους γαρ ο νομος· σαρκικος τε και πνευματικος. {ΚΥΡ.} Ἐπιτηρει
δε, οπως ουδε ο της αρχαιας εντολης ηγνοησε λογος, οπερ εφη Χριστος ανδρος τε
περι και γυναικος· «Ὃ ουν Θεος συνεζευξεν, ανθρωπος μη χωριζετω.» Αυτου γαρ
εστω γυνη, φησιν, ανθ' ων εταπεινωσεν αυτην· ου δυνησεται εξαποστειλαι αυτην
τον απαντα χρονον. Και προς γε τουτωι, διανοου της παναγνου παρθενιας, οποσον
εστι το ως εν αυχημασιν υψηλον· ταπεινωσιν γαρ οιδε τε και ονομαζειν αξιοι της
θεοπνευστου Γραφης ο λογος, την διαπαρθενευσιν, και οιονει της σεμνοτητος την
αποθεσιν. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἀποφησας δη ουν ως θεομιση και ανοσιον
αληθως τον των ετεροδοξων φενακισμον, και την εις φαυλοτητα παρατροπην των
παραφθειρειν ειωθοτων τους ορθοποδειν ηιρημενους, και την εφ' α μη προσ 68.545
ηκεν απαγωγην, επινενοηκε τι και ετερον, ο δη και αυτος ημιν ο θεσπεσιος Παυλος
μαθηματων αριστον εποιειτο, λεγων· «Μη λογομαχειν επ' ουδενι χρησιμωι, η επι
καταστροφηι των ακουοντων.» Αι γαρ περιτται διαλεξεις, και το φιλονεικον κομιδηι
περι ζητησεις, ουκ αναγκαιας γεννωσι μαχας, και τον των ακροωμενων τυπτουσι
νουν· οι μεν γαρ, εξ ελαφριας, το μη ορθως εχον τε και ειρημενον εσθ' οτε προαλως
τε και αμαθως εισδεχονται τε και επαινειν σπουδαζουσιν· οι δε, τοις αριστοις την
αισχιω ψηφον επαγοντες, την ισην τοις αλλοις ηῤρωστηκοτες απαιδευσιαν, αλοιεν
αν· ολιγοι δε παντελως οι διακρινειν ειδοτες, και του κατασινεσθαι πεφυκοτος
προταττειν το ωφελουν. Ἄπληγα δε τον νουν ουτοι διατηρουσι μολις εν ταις των
ετερων λογομαχιαις. Ουκουν ως εσται το χρημα τοις δραιν εθελουσιν ουκ αζημιον,
υπαινιττεται παλιν ημιν ο νομος, λεγων· «Ἐαν δε μαχωνται δυο ανδρες, και
παταξωσι γυναικα εν γαστρι εχουσαν, και εξελθηι το παιδιον αυτης μη
εξεικονισμενον, επιζημιον ζημιωθησεται, καθοτι αν επιβαληι ο ανηρ της γυναικος,
και δωσει μετα αξιωματος. Ἐαν δε εξεικονισμενον ηι, δωσει ψυχην αντι ψυχης.»
Λογος μεν ουν, εν μητραι το εμβρυον, ανθρωποειδες ορασθαι μολις, και εις τυπον
ιεναι του καθ' ημας σωματος τοτε, οτε και αριθμος επ' αυτωι τεσσαρακοστης ημερας
διαπεραινεται. Ταυτηιτοι φασι Μωσεα μεν τον παναριστον εκ της εν Αιγυπτωι πλανης
οιονει πως ανωδινοντα τε και αναμορφουντα τον Ἰσραηλ εις την εν νομωι ζωην,
σιτιων απεχεσθαι και ποτων· «Ἄρτον γαρ, φησιν, ουκ εφαγον, και υδωρ ουκ επιον
τεσσαρακοντα ημερας.» Και εις ημας δε αυτους, υποτοπητεον δρασαι τε τουτο και
υπομειναι Χριστον. Ἀνεμορφουτο γαρ εν αυτωι προς αγιασμον δι' εγκρατειας η
φυσις, εξ ακρατους ορεξεως εν αρχαις εν τωι πρωτοπλαστωι τον εις αμαρτιαν και
παραβασιν αῤρωστησασα μολυσμον. Ταυτι μεν ημας ουκ απιθανον εννοειν· πλην,
οπως ποτ' αν εχοι της ιστοριας ο λογος, παρεισθω νυνι· πως δ' αν νοεισθαι πρεποι, το
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γυναικα πληττεσθαι την εν γαστρι εχουσαν, προς των ειωθοτων λογομαχειν, φερε
δη, φερε διασκεπτωμεθα· το γαρ τοι λιαν ισχνομυθειν εν γε δη τουτοις, ουκ ατερπες.
Ουκουν καρπος αν ειη και κυημα νου, πιστις η εις Χριστον, δι' εντελους ημας
γνωσεως αναπλαττουσα προς αυτον, και εις θειον διαμορφουσα τυπον· και γουν οι
πεπιστευκοτες δια φωνης Ἡσαΐου, τουτο, οιμαι που, κατασημαινοντες, ευ μαλα
κατακεκραγασι· «∆ια τον φοβον σου, Κυριε, εν γαστρι ελαβομεν, και ωδινησαμεν,
και ετεκομεν, πνευμα σωτηριας σου εποιησαμεν επι της γης.» Ουκουν καρπος αν ειη
και κυημα νου το πνευματικον και σωτηριον, πιστις η εις Χριστον, η και τους θειους
ημιν χαρακτηρας ενσημαινεται. Τοις γουν εκ τελεωτερας γνωσεως μετεῤρυηκοσιν
αμαθως εις την μειω τε και ατελεστεραν, Γαλαται δε ουτοι, προσεφωνει λεγων ο
θεσπεσιος Παυλος· «Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν
υμιν.» Ἐναρξαμενοι γαρ πνευματι, την 68.548 κατα σαρκα τελειωσιν επετηδευον, εις
την του νομου λατρειαν μετενηνεγμενοι· ταυτηιτοι και ατελεσφορητον εν εαυτοις
την του Χριστου μορφωσιν απετελουν, οιονει πως απαμβλισκοντες το εν γε σφισιν
αυτοις ως εν νηδυι κειμενον αγαθον. Ουκουν το εν γνωσει τελειον και το ακραιφνες
εις πιστιν, του Σωτηρος την μορφωσιν ταις απαντων ημων εισοικιειται ψυχαις, και
τουτο εν ημιν ως θεια τις εσται σπορα. Ὅταν τοινυν ως απο γε της τινων λογομαχιας
σκανδαλιζοιντο τινες· ειτα η τουτο παθουσα ψυχη, την ως εν ωδισι κειμενην, και εις
νουν εσω τεθησαυρισμενην, απαμβλισκοι πιστιν τε και γνωσιν, ει μεν ειη, φησι, μη
εξεικονισμενη, τουτεστιν, ει ατελης ετι και ακαλλεστερα, ζημιαν υπομενει παντη τε
και παντως ο του σκανδαλου παραιτιος, ην αν επιβαληι, φησιν, ο ταυτης νυμφιος,
τουτεστι, Χριστος· και δωσει μετα αξιωματος, τουτεστι, και ομολογειτω χαριν, μη
την εις ολεθρον παντελη ποινην υποστας. Ει δε ειη, φησιν, εξεικονισμενον το της
ψυχης κυημα νοητον, τουτεστιν, ει γνωσις ειη και πιστις του Χριστου φορουσα
μορφωσιν, τοις περι των εσχατων υποκεισεται λογοις, ως ηδη και φονευτη. Ψυχης
γαρ θανατος, η της αμωμητου πιστεως αποθεσις, και της αρτιως εχουσης γνωσεως η
ζημια. Τοιγαρτοι το χρηναι μεταλαχειν ανοσιων εισηγηματων, και ων αν ποιοιτο
λογων, ανηρ, γεγονως καταβρωμα διαβολικον, και της των δαιμονιων αγελης οιονει
πως τροφη, μολυσμον ειναι φησι· και αποφασκει παλιν, ως εν αινιγματι λεγων, «Και
κρεας θηριαλωτον ουκ εδεσθε· τωι κυνι αποῤριψατε αυτο.» Κυνα μεν γαρ, τον
αναιδη και ακαθαρτον ανθρωπον ονομαζειν εθος τηι θειαι Γραφηι. Πρεπον δ' αν ειη
τωι τοιωιδε τυχον, απας τις ουν, οιμαι, λογος βδελυρος και δυσωδης, και εξ αυτου
συγκειμενος του Βεελζεβουλ, ως θηρος αγριου κατεδηδοκοτος την υποπεσουσαν
αυτωι και υπηρετουσαν εις τουτο ψυχην· «Λεγει γαρ ουδεις, Ἀναθεμα Ἰησους, ει μη
εν Βεελζεβουλ.» Ἁγιοις γε μην το εν μεθεξει γενεσθαι των ουτως αισχρων η
κεκιβδηλευμενων εννοιων τε και λογων, αναρμοστον κομιδηι. «Κοινωνια γαρ
ουδεμια φωτι προς σκοτος.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἐγρηγορεναι δε οτι προσηκει
τους καθηγεισθαι λαχοντας, και ηγουμενους ποιμνιων, κατεχρησμυδησε παλιν. Τις
δ' αν γενοιτο της προς ημων επιεικειας εις τουτο τροπος, υπεμφαινει, λεγων εν τωι
Λευιτικωι· «Τα κτηνη σου ου κατοχευσεις ετεροζυγωι, και τον αμπελωνα σου ου
κατασπερεις διαφορον.» Πωεσι μεν γαρ αιγων και προβατων, ηγουν αμπελωνι
παρεικαστεον ευ μαλα την υπο χειρα πληθυν. Ἤκουε μεν γαρ ο θεσπεσιος Πετρος·
«Σιμων Ἰωνα, φιλεις με; βοσκε τα αρνια μου, ποιμαινε τα προβατα μου.» Περι δε γε
των εξ Ἰσραηλ, ο προφητης εφασκεν Ἡσαΐας· «Ὁ γαρ αμπε-λων Κυριου Σαβαωθ,
οικος του Ἰσραηλ εστι, και 68.549 ανθρωπος του Ἰουδα, νεοφυτον ηγαπημενον.»
Ποιμενος δη ουν αρετη, το μη επαφιεναι προβατοις ετεροειδες τι ζωον, ως ταις
οθνειου τυχον οχειαις υποπεσειν, ινα μη ετεροφυες τεκηι, και της ενουσης αυτωι
φυσικης ευγενειας εκνενευκος· αμπελωνων δε ο μελεδωνος, ειπερ ειη νουνεχης, και
γηπονειν αριστα μεμελετηκως, ουκ αν ανασχοιτο ποτε τα ξηρα των σπερματων υπ'
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυταις φυεσθαι ταις αμπελοις, ινα μη δαπανωμενης αυταις της ικμαδος εις το
αλλοτριον, υστεριζοιεν αυται περι το οικειον. Ἴθι δη ουν ως εξ εικονος ηδη πως, επι
τον πνευματικον, τα λογικα θρεμματα, μη τοις των ετεροδιδασκαλων υπαγεσθαι
συγχωρωμεν ανοσιως ωσπερ σπερματισμοις, νοητοις δηλονοτι, και ταις ως εν λογωι
εισηγησεσιν· ακαλλης γαρ λιαν ο εξ ανομοιου καρπος γνωμης, και οι των ουχ
ομοπιστων λογοι, φαυλων αν γενοιντο κυηματων προξενοι τοις εισδεδεγμενοις
αυτους· αμπελωνας δε οντας ημας, και εν ορχατων ταξει κειμενους, μονοειδει
τροπον τινα προσηκει στεφανουσθαι καρπωι, και τον διφυα παραιτεισθαι τροπον.
Λογος γαρ ουδεις εις ομοιοτητα φυσικην, σιτωι και βοτρυσιν. Ἀλλοτριων δη ουν
σπερματων μηδεις ημων εστω τοπος. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Και καθ' ετερον δε
τροπον ασυναφη και ασυμβατα, και της προς αλληλα κοινωνιας διεσχισμενα τα
ετεροτροπουντα δεικνυει, παραθεις εις τυπον την εκτοπωτατην και αλλοκοτον
κομιδηι του λογικου ζωου συνοδον, προς το μη τοιουτον, ετεροειδες δε και εκφυλον.
Και δη και φησιν εν μεν τηι Ἐξοδωι· «Ὃς αν κοιμηθηι μετα κτηνους, θανατωι
αποκτενειτε αυτον.» Σαφεστερον δε παλιν εν τωι Λευιτικωι· «Και ος εαν δωι κοιτασιαν
αυτου εν τετραποδι, θανατωι θανατουσθω, και το τετραπουν αποκτενειτε· και γυνη
ητις προσελευσεται προς παν κτηνος βιασθηναι αυτην υπ' αυτου, αποκτενειτε την
γυναικα, και το κτηνος· θανατωι θανατουσθωσαν· ενοχοι εισιν.» Ὁμιλιαι τε γαρ, και
οιονει μιξεις αι νοηται και συνοδοι, αι προς ους αν ηκιστα πρεποι, και οις
κατηῤρωστησε προς αλογιαν ο νους την εσχατην, θανατου προξενοι, και αυτοις τοις
παραφθειρουσι, και τοις εθελουσιον υπομενουσι την παραφθοραν. {ΠΑΛΛ.}
Ὀρθοτατα τε και μαλα οσιως ο νομος φησι. {ΚΥΡ.} Θαυμασαις δ' αν ετι και τοδε· ην
γαρ δη που τινας, ως εξ αφορητου πλεονεξιας, και ει μη βουλοιντο τυχον την εξ
ορθοτητος εννοιων επι το πλαγιως εχον υπομειναι παραφθοραν, και καθαπερ εξ
αναγκης, ουκ αδακρυτι ταχα που παθειν την πλανησιν. Ουκ ανεπικουρητον τοινυν ο
νομος περιοραιν ηξιου και το τοιουτον γενος. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φηις; {ΚΥΡ.} Το
ζυγωι δουλειας κατεσφιγμενον και ταις των πριαμενων εξουσιαις κατησχοιμενον.
68.552 {ΠΑΛΛ.} Βεβοηθηκε δε τινα δη αρα τροπον και τουτοις ο νομος; {ΚΥΡ.} Ἀνιησι
γαρ δεσμου και αναγκης, ει το βλαβος ειη περι ψυχην, και αποτρεχειν ει βουλοιτο το
ηδικημενον παραποδιζοντος ουδενος, δεδικαιωκεν εναργως. Ἔφη γαρ ωδε πλαγιως
εν τηι Ἐξοδωι· «Ἐαν δε τις παταξηι τον οφθαλμον του οικετου αυτου, η τον οφθαλμον
της θεραπαινης αυτου, και εκτυφλωσηι, ελευθεριους εξαποστελει αυτους, αντι του
οφθαλμου αυτων· εαν δε τον οδοντα της θεραπαινης αυτου εκκοψηι, η τον οδοντα
του οικετου αυτου, ελευθερους εξαποστελει αυτους, αντι του οδοντος αυτων.» Ὅσον
μεν γαρ ηκεν εις θεωριαν εξωφανη και προχειρον νουν, κατακωλυει το θρασος, και
συμμετρους αποτελει τας των κτησαμενων οργας, και ου μεχρις εκεινων ιεναι
βουλεται, δι' ων αν γενοιτο, την εις το ευ ειναι ζημιαν τους υπεζευγμενους,
αποστηναι. Ἐφιησι δε ουδαμως αχαλινως ιεναι τα εκ θυμου, και εις αυτην ηδη
πραττεσθαι την φυσιν, ης αν νοοιτο μονος υπαρχων ∆εσποτης ο ∆ημιουργος·
δουλεια γαρ και το επι τηιδε παθος ουκ αῤρωστημα φυσικον, αλλ' εισποιητον εκ
πλεονεξιας. Ἐν Χριστωι μεν ουν ο Θεος και Πατηρ ολην αναπλαττει ευθυς προς το εν
αρχαις την φυσιν. «Ει τις γαρ εν Χριστωι, καινη κτισις.» Ἀναιρειται δε παντελως της
δουλειας το αισχος· γραφει γαρ ο Παυλος, οτι «Ἐν Χριστωι Ἰησου, ουκ ενι δουλος,
ουδε ελευθερος.» Ἀφαιρειται δε τεως ο νομος προσπαιδαγωγων εις το τελειον το της
εξουσιας ακαθεκτον, και το επεκεινα μετρου του καθηκοντος, ζημιαν επιτιθεις τοις
ολιγωρουσι του νομου, των ηδικημενων την αφεσιν. Ἀλλα ταυτι μεν εις γραμμα και
σκιαν, ειπερ ελοιτο τις και τηιδε νοειν· ει δε δη διερμηνευοιτο πνευματικως ο του
νομου σκοπος, προσβαλλοις αν, ω Παλλαδιε, και καθ' ετερον τροπον τοις εν αυτωι
θεωρημασι· φως μεν γαρ τουτι το εγκοσμιον τοις του σωματος οφθαλμοις
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισδεχομεθα τε και θαυμαζομεν· φως δε το θειον και νοητον εν ταις ημετεραις
ανισχει καρδιαις· και τροφη μεν η του σωματος, οδουσι καταλεαινεται, και εσται το
χρημα προς ζωην οδος· τα δε γε των θειων θεωρηματων, σκληρα, και δυσεφικτα
καθαπερ οδοντι τηι της διανοιας ισχυι μονονουχι συνθρυπτεται και αποτρεφει
ψυχην. Και γουν η Σοφια την θειαν ημιν και πνευματικην απλουσα τραπεζαν,
«Ἔλθετε, φαγετε τον εμον αρτον,» φησιν. Ουκουν καν ει οικετηι συμβαινοι τυχον
περι τι των τοιουτων βλαβος, παραπαιοντος δεσποτου και παρολισθειν
αναγκαζοντος εξ ορθοτητος δογματων εις εκτοπον πλανησιν, λελυσθω, φησιν, ο
δεσμος, και λογος εστω μηδεις αναγκαιου ζυγου. ∆ιεῤριφθω δε ποι και της εξουσιας
το δειμα, ιτω τε λοιπον ο κατεζευγμενος, οποιπερ αν αυτωι το αλωβητως εχειν
ευρισκοιτο· ψυχης γαρ αμεινον ουδεν ην. Και ινα σωσηι, φησιν, απολελυσθω
δουλειας. Ἴδοις δ' αν αληθη τον λογον, και εν καιροις ετι τοις καθ' ημας
πληρουμενον· ου γαρ ανεχονται δεσποτων οικεται παρακομιζοντων εις πλανησιν,
της επηρτημενης αυτοις εξουσιας υπεξαγαγοντες γενικως 68.553 το εν γε τουτωι
πειθηνιον· αχθει μεν γαρ τωι δουλειας τον του σωματος υπενεγκοντες αυχενα,
τηρουσιν αθολωτον εν εαυτοις τον νουν, και το δειν ειδεναι σαφως τε και απλανως
τον περι της αληθους πιστεως λογον, πολλου δη λιαν, μαλλον δε του παντος ειναι
αξιον πεπιστευκασι, και τροφην το χρημα ποιουνται πνευματικην, οια περ οδοντι τωι
νωι κατατριβοντες το εις ους ερχομενον, και την των θειων νοηματων
αναμασωμενοι δυναμιν. {ΠΑΛΛ.} Ὡς σαφης τε ημιν, και ορθως εχων ο λογος. {ΚΥΡ.}
Προσεθιζει δε και ετερως ο νομος ημας εις φιλαλληλιαν, τιμαιν αναπειθων το
συγκαθιστασθαι τοις εγγυς, και τους της ανισοτητος καταμυσαττομενος τε και
κολαζων τροπους. {ΠΑΛΛ.} Πως δη φης; {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη· γραφει γαρ παλιν· «Ἐαν
κε-ρατισηι τινος ταυρος τον ταυρον του πλησιον, και τελευτησηι, αποδωσονται τον
ταυρον τον ζωντα, και διελουνται το αργυριον αυτου, και τον ταυρον τον τεθνηκοτα
διελουνται. Ἐαν δε γνωριζηται ο ταυρος οτι κερατιστης εστι προ της χθες και προ
της τριτης ημερας· και διαμεμαρτυρημενοι ωσι τωι κυριωι αυτου, και μη αφανισηι
αυτον, αποτισει ταυρον αντι ταυρου, ο δε τετελευτηκως αυτωι εσται.» Ὁραις το
αινιγμα, και οιονειπως ημιν εκ παραδειγματος εναργεστατου προς το ευθυ
διαστειχοντα τον επι τωιδε λογον; Ει γαρ γενοιτο τεθναναι, φησι, τον του δεινα
ταυρον, και υφ' ετερου ταυρου πεσειν, διελουνται τον ταυρον τον ζωντα, και αμφοιν
εσται παλιν ο τεθνηκως, τουτεστιν, ει πλεονεξιας επιγενοιτο και αδικιας τροπος παρ'
ουχ εκοντος τινος εις ετερον, εντρυφατω, φησιν, ο ηδικημενος τοις του λυπησαντος
αγαθοις, και κοινας εχετω τας θυμηδιας. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι, το διελεσθαι τον
ταυρον τον ζωντα· Κοινας δε ποιειτω, φησι, και ανεθελητως προσκεκρουκως τας
του πεπονθοτος συμφορας· τουτι γαρ οιμαι παραδηλουν, το διελεσθαι τον
τεθνηκοτα. Ὁραις ουν οπως ο νομος αινιγματωδως ετι και κατεσκιασμενως τον
φιλαλληλον εισηγειται τροπον; Ἢ ουχι δη τουτο εστι το, «Χαιρειν μετα χαιροντων,
και κλαιειν μετα κλαιοντων;» {ΠΑΛΛ.} Ἔοικε. {ΚΥΡ.} Ει δε δη, φησιν, ο πλεονεκτων
ειδειη σαφως, οτι πεισεται τι δεινον ο πελας, των της πλεονεξιας τροπων ουκ
ανηιρημενων, ζημιαν αυτος την ισην υπομενει, και την του παθοντος συμφοραν
επαντλησει μονηι τηι ιδιαι ψυχηι. Τουτο γαρ αινιγματωδως, το, «Ἀποτισει ταυρον αντι
ταυρου, ο δε τετελευτηκως αυτου εσται.» Ου γαρ μεχρι του των οικειων αγαθων
αποπεσειν τοις αδικουσιν ο λογος, αλλ' ιδιαν εξουσι συμφοραν, και αυτων εσται
παθος, το τωι πελας συμβεβηκος. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευ γε ημιν ο λογος εχει. 68.556 {ΚΥΡ.}
Σοφον δε ημιν της εις αλληλους αγαπης ετιθει νομον και ο θεσπεσιος Παυλος, ωδιπη
λεγων· «Μη τα εαυτων ζητουντες, αλλα και τα ετερων.» Ου ζητει γαρ η αγαπη τα
εαυτης· περισκεπτεται δε μαλλον και τα ετερων, και οπως αν εχοι τα αδελφων ευ.
Τουτο τοι παλιν το αρχαιον ημιν υπαινιττεται Γραμμα· εχει δε ουτως· «Ἐαν δε
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταβοσκησηι τις αγρον η αμπελωνα, και αφηι το κτηνος αυτου, καταβοσκησαι αγρον
ετερον, αποτισει εκ του αγρου αυτου κατα το γεννημα αυτου· εαν δε παντα τον
αγρον καταβοσκησηι, τα βελτιστα του αγρου αυτου, και τα βελτιστα του αμπελωνος
αυτου αποτισει.» Ὁ μεν γαρ αγροις ετερων το ιδιον κτηνος επαφιεις, ονινησι μεν τα
καθ' εαυτον, και ζητει πως τα εαυτου, πλην ουκ εξ ων ο γειτων ευφραινεται, ουδε
εφ' οις αν ηδοιτο τις των πελας, αλλ' εξ ων αν λυπεισθαι τε και αδικεισθαι
συμβαινοι. Ζητητεον ουν αρα το ημας ωφελουν, τουτεστι, το εαυτων, ου δια της εις
ετερους πλεονεξιας, αλλα δι' ων αν γενοιτο προς τουτο ιεναι, πλημμελουντας ουδεν,
και της του γειτονος ευθυμιας εστωσης ορθως. Τουτο γαρ αν ειη σαφως, το ζητειν
και τα ετερων. Ἢ ιστω τις, φησιν, ει αφυλακτως ελοιτο καταλυπειν αδελφους, και
απρονοητως εχοι του πελας, εις μονον ταχα που το ιδιον βλεπων, την ισην
υπομενειν ζημιαν, και τον της δοκουσης ωφελειας τροπον, των οτι μαλιστα
φιλαιτατων αυτωι προξενησων την απωλειαν. Τουτι γαρ, οιμαι, εστι το, «Ἀποτισει τα
βελτιστα του αγρου αυτου, και του αμπελωνος αυτου.» Ἁρμοζει δ' αν, ως γε μοι
φαινεται, των προκειμενων η δυναμις και τοις των αιρεσεων ευρεταις, ων οι
βδελυροι και ανουστατοι μαθηται, κτηνων αλογων δικην, ληια τε και αμπελωνας
κατανεμονται τους δεσποτικους, εις κριμα και κολασιν των της αιρεσεως ευρετων·
συμβησεται γαρ εκεινοις η των καλλιστωιν ζημια, τουτεστιν, ο περι αυτην ολεθρος
την ψυχην· αμπελωνος γαρ, ηγουν ληΐου τυχον, και ανα μερος εκαστου των καθ'
ημας νοουμενων το εν αυτωι βελτιστον η ψυχη. {ΠΑΛΛ.} Καρπον ουν αρα της αγαπης
ειναι φαμεν το χρηναι ζητειν τα ετερων, και ουχι δη μονον τα εαυτων. {ΚΥΡ.} Πανυ
μεν ουν, ω Παλλαδιε, και το μεν χρηναι πληρουν την εις αδελφους αγαπησιν, ως
ηδιστον τωι Θεωι, καταφορτιζεσθαι δε την αγαπην τωι περιττωι και πλειονι της προς
ημων καταχρησεως, οικονομικως ουκ εαι· κατασινεται γαρ ευκολως και τον ευ
βεβηκοτα νουν, καν ει εν καλωι γενοιτο τυχον της εφ' οτωι ουν αρετης, το μη μετριως
αυτωι, δυσαντητωι δε μαλλον επιθρωσκον ορμηι. {ΠΑΛΛ.} Ὅσον δη τι φης; ου γαρ τοι
συνιημι σαφως. {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ αρετην ειναι φης, το πραον τε και ανεξικακον;
{ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; 68.557 {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ειπερ τις τυχον τωι πραοτητα τε και
ανεξικακιαν επιτηδευοντι, λυπας τε και υβρεις επισωρευσειε, και τα δι' ων οι θυμοι,
μετριως μεν ει γενοιτο, διακαρτερησειεν αν εσθ' οτε και οισει γεννικως, γυμνασμα
τε πραοτητος και αοργησιας το χρημα ποιησεται. Ει δε δη τις ιοι του μετριου περα,
και των ανεξικακιας ορων επεκεινα τρεχοι, το απεικος ουδεν, καταβιασθεισαν
ωσπερ την αρετην και ατονησαι βραχυ. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις· μεθυει γαρ πως εν
ανθρωποις το αγαθον, και ουδενος κατασειοντος, εστηκε μολις. {ΚΥΡ.} Ἴθι δη ουν, ει
δοκει, και επ' αυτην την αγαπησιν. Ἀρετη γαρ η προυχουσα, και των αλλων εστιν η
προφερεστερα. Της γε μην αγαν καταχρησεως ουκ ανεχεται. Ὃ δη παλιν καθαπερ εν
ειδει παραβολης και σαφους παραδειγματος, ο νομος ημιν υφηγειται λεγων· «Ἐαν δε
εισελθηις εις τον αμητον του πλησιον σου, και συλλεξηις εν ταις χερσι σου σταχυς, και
δρεπανον ου μη επιβαληις επι τον αμητον του πλησιον σου· εαν δε εισελθηις εις τον
αμπελωνα του πλησιον σου, και φαγηις σταφυλην οσον ψυχην σου εμπλησθηναι, εις
δε αγγος ουκ εμβαλεις.» Το μεν γαρ ολιγους χερσι συναγειραι σταχυας, ηγουν
αποκειραι βοτρυν εις επιθυμιαν η τροφην, ουδεν αν εχοι το βλαβος. Οισει γαρ, οιμαι,
συν θυμηδειαι· ταυτι της αγαπης ο νομος, και ουκ επεκεινα του μετρου το χρημα
φαινεται. Το δε και αμωντα σιδηρον τοις του πελας υπενεγκειν, υπερνηχεται πως
και υπερθρωσκει λοιπον το φιλαλληλον, και εις ορους ηδη τους της πλεονεξιας
οιχεται. Ουκουν υποδειγμα τουτο σαφες του μη κατακεχρησθαι δειν ταις των
αδελφων αγαπησεσιν εστι, τιμαιν δε ταις αυταρκειαις και το φιλαλληλον. Ουκ
ακομψον δε καθαπερ εγωιμαι, τον επι τωιδε παλιν εις ημας και ετεροις τισιν
εφαρμοσαι λογον, οι τας εν ταις Ἐκκλησιαις των διδασκοντων φωνας, αιπερ αν εκ
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του παραχρημα και προχειρου γενοιντο, καθαπερ τινα τροφην δρεπομενοι νοητην,
ου μεχρι τουτου μενειν ανεχονται, περα δε ωσπερ ιοντες του μετρου, και οια περ εις
αγγος εμβαλλοντες, και δελτοις εναποτιθενται, χρηστομαθεις μεν οντες λιαν,
αδικουντες δε πως εις υποληψιν αδελφους, οτι το εσχεδιασμενον ευθυς, ωσπερ τι
των αγαν κατεσκευασμενων, εναποτιθενται γραφηι, Ἀλλ' ο γε νομος, ω βελτιστοι,
φαιην αν αυτοις, το μηδεν εις αγγος εμβαλλειν προστεταχεν εναργως. {ΠΑΛΛ.}
Σφαλερον ουν αρα το αναμοχλευειν ωσπερ ψυχης αρετην, και τον ευ βεβηκοτα νουν
μονονουχι κατασειειν αποτολμαιν τωι της καταχρησεως περιττωι. {ΚΥΡ.} Ἀτρεκης ο
λογος. Χρηναι γαρ δειν δεδικαιωκεν εναργως ο των ολων Θεος, ουκ επιβουλευειν
ημας αρετηι, μετεχειν δε μαλλον, ει τυχοι, των εξ αρετης αγαθων. Και αμυδρον επι
τουτωι ποιειται το αινιγμα, και εν μικροις κομιδη τα ασυγκριτως υπερκειμενα
ζωγραφει. Γεγραπται γαρ εν τωι 68.560 ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε συναντησηις νοσσιαι
ορνεων προ προσωπου σου εν τηι οδωι, η επι παντι δενδρωι, η επι της γης, νεοσσοις, η
ωοις, και η μητηρ θαλπηι επι των νεοσσων, η επι των ωων, ου ληψηι την μητερα μετα
των τεκνων. Ἀποστοληι αποστελεις την μητερα, τα δε παιδια ληψηι σεαυτωι, ινα ευ
σοι γενηται, και πολυημερος εσηι.» {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο εστιν; ου γαρ μοι σαφες
το αινιγμα. {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ εναργως επαΐεις; ως ειπερ τις ελοι νεοττευουσαν ετι την
ορνιν, ηγουν επωαζουσαν, ποιεισθω μεν ονησιν τε και ευρημα τα εξ αυτης·
αποπεμπετω γε μην, ουδεν εποιησε βλαβος. {ΠΑΛΛ.} Ναι· ο γαρ τοι του Γραμματος
ουτος αν ειη σκοπος. {ΚΥΡ.} Ουκουν αθρει το κεκρυμμενον, και οιονει διαπτυξας την
σκιαν, κατασκεπτου νοητως την αληθειαν. Ἑκαστη μεν γαρ αρετη, μητηρ οια τις εστι
των εξ αυτης αγαθων και γενεσις, οιον ει τις λεγοι την χρηστοτητα, την
φιλοπτωχειαν, την πραοτητα, την μακροθυμιαν. Χρηστευεται γαρ τις ουχ εαυτωι
μαλλον η ετεροις· μετασχοιεν δ' αυ της φιλοπτωχειας, οι ταυτης δεδεημενοι, και
πραοτητος ομοιως και μακροθυμιας. Ουκουν αρετη μεν εκαστη μητηρ αν νοοιτο, και
οιονει τις αρχη των εν αυτηι τε και εξ αυτης αγαθων. Νοσσιαι δε ωσπερ αρετων, αι
ταυτας ωδινουσαι, και εν σφισιν αυταις ελουσαι ψυχαι. Χρηναι δη ουν αρα φησιν ο
νομος, τους ανδρασι περιτυγχανοντας, εν οις αν ειεν αρεται καθαπερ εις νοσσιαν
συγκεκομισμεναι, ποιεισθαι μεν κερδη τα εξ αυτων, μη μην ετι κατασινεσθαι φιλειν
αρετην, την των αριστων κατορθωματων μητερα· αδικειται δε αρετη, κατασειομενη
προς τινος, κατα γε τους ηδη προειρημενους τροπους. {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυ το αινιγμα!
{ΚΥΡ.} Ναι· λεγεις ορθως. Ἀλλ', ινα τι φωμεν ταις του μακαριου Παυλου συμβαινον
φωναις, «Μη των στρουθιων μελει τωι Θεωι; η δι' ημας παντως λεγει;» τυπους γαρ
ημιν πραγματων, ουκ αυτα σαφως εξηγειται τα πραγματα, της δια Μωσεως εντολης
ο λογος· ιδοις δ' αν, οπως ημας και εις τροπους ηδη της ανωτατω φιλαλληλιας
ανακομιζει κατα βραχυ. Πειραται γαρ αναπειθειν, και αυτους αγαπαιν τους
προσκεκρουκοτας, και λυπης αμεινους ορασθαι της εις εχθρους, μη υπο του κακου
νικωμενους, νικωντας δε μαλλον εν τωι αγαθωι το κακον. Ἔφη γαρ παλιν εν μεν τηι
Ἐξοδωι· «Ἐαν δε συναντησηις τωι βοι του εχθρου σου, η τωι υποζυγιωι αυτου,
πλανωμενοις εν τηι οδωι, αποστρεψας αποδωσεις αυτωι· εαν δε ιδηις το υποζυγιον του
εχθρου σου πεπτωκος υπο τον γομον αυτου, ου παρελευσηι αυτο, αλλα συνεγερεις
αυτο μετ' αυτου.» Ἐν δε τωι ∆ευτερονομιωι· «Μη ιδων τον μοσχον του αδελφου σου,
η το προβατον αυτου, πλανωμενα εν τηι οδωι, υπεριδηις αυτα· αποστροφηι
αποστρεψεις αυτα τωι αδελφωι σου· εαν δε μη εγγιζηι ο 68.561 αδελφος σου προς σε,
μηδε επιστησηι αυτον, συναξεις αυτα ενδον εις την οικιαν σου, και εσται μετα σου,
εως αν ζητησηι αυτα ο αδελφος σου, και αποδωσεις αυτα αυτωι· ουτως ποιησεις τον
ονον αυτου, και ουτως ποιησεις το ιματιον αυτου, και ουτως ποιησεις κατα πασαν
απωλειαν του αδελφου σου, οσα εαν αποληται παρ' αυτου, και ευρηις, ου δυνησηι
υπεριδειν αυτα· ουχ υπεροψει τον ονον του αδελφου σου, η τον μοσχον αυτου
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεπτωκοτα εν τηι οδωι· μη υπεριδηις, ανιστων αναστησεις αυτα μετ' αυτου.» Συνιης
ουν, οπως ημας αστειοτατα παιδαγωγει προς το αγαν ηδη πως και τελεως αγαθον,
μελετησιν ωσπερ αμνησικακιας ποιεισθαι προσταττων, την εις τα κτηνη φειδω του
λελυπηκοτος, ον και ανω τε και κατω τωι της αδελφοτητος ονοματι στεφανοι,
κατακωλυων, οιμαι που, το εντονον εις οργας, και το περιττον εις μικροψυχιας, και
τον της φυσεως νομον, βραβευτην ωσπερ τινα της αγαπης εισφερων. Ἂν γαρ ευρηις,
φησιν, πλανωμενον κτηνος, η απολωλος ιματιον, περισωσεις αυτα τωι αδελφωι σου·
καν ει γενοιτο τι των αχθοφορειν ειωθοτων κατολισθησαν εις γην υπ' αυτωι
συντριβεσθαι τωι φορτιωι, συνεργασηι και συνεγερεις. Ἕτερον δε τουτο εστιν ουδεν, η
τον κεκτημενον ωφελειν, και μελετη προς ελεον, και παιδαγωγια προς
φιλοικειοτητα, και το λυπεισθαι μακρα παρωθεισθαι ζητειν, και παραιτεισθαι
διαφορας, υπερ γε του μη δοκειν προσκρουειν αγαπηι και νομωι τωι εις φιλαδελφιαν.
Εικος δε δη τι και ετερον υπαινιττεσθαι, το χρησμυδημα· ει γαρ τοσαυτη γεγονε τωι
νομοθετηι φροντις, ως ει και τι των αλογων ειη το πεπονθος, ορεγειν ημας την
επικουριαν, πως ουκ αν αυτωι μειζονως αρεσειεν η εις ανθρωπους φειδω, και η τοις
ομογενεσιν οφειλομενη φιλαλληλια; ουκουν καν ει εχθρος πλανωιτο τυχον,
μανθανετω την επ' ευθυ, και δι' ημων νευετω προς το συμφερον. Ουτω και ο
Χριστος, λιθοις μεν εβαλλετο παρα των εξ Ἰσραηλ, επεφωνει δε ομως· «Ἕως το φως
εχετε, περιπατειτε εν τωι φωτι, ινα μη σκοτια υμας καταλαβηι.» Και ει πονωι τις και
πειρασμοις ενθλιβοιτο των προσκεκρουκοτων, και οιονειπως εις γην εῤριμμενος,
αφυκτοις αναγκαις καταπιεζοιτο, φησιν, επικουρεισθω προς ημων, και εστω λυπης
αμεινων, ο διαφορος. Ἢ ουχι δη τουτο εστιν, «Ευ ποιειτε τους εχθρους υμων, και
προσευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων υμας;» {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.}
Ἁγιοπρεπες ουν αρα, το τοις καμνουσι συναλγειν, και ουχι δη μαλλον τα εφ' οις ην
αμεινον εποικτειρεσθαι δειν, πλεονεξιας της κατ' αυτων ποιεισθαι προφασιν,
επιθρωσκοντας τε και επιμηνιωντας ετι τοις ηδικημενοις. Καν ει δυναιτο τις
λαθραιους αποτελειν της επιβουλης τους τροπους, αποσχεσθαι δειν ο νομος ευ μαλα
φησι και των επι τωιδε κακουργηματων· εφη γαρ παλιν· «Ου κακως ερεις κωφον, και
απεναντι τυφλου ου προσθησεις σκανδαλον.» Και τοι πως ουκ αμεινον, και τοις
αγαν επιεικεσιν οτι μαλιστα πρεπει το χαλινον ωσπερ εχειν εν 68.564 γλωττηι, και
την εφ' οτωιουν, μαλλον δε ανθρωπωι παντι παραιτεισθαι καταῤρησιν; Μη
καταλαλειτε γαρ, φησιν, αδελφοι μου, αλληλων, του Σωτηρος ο μαθητης. Νυν δε
φησιν ο νομος· «Ου κακως ερεις κωφον,» δι' αινιγματος, οιμαι που, κατασημαινειν
εθελων το δειν αναγκαιως τους γε ως αληθως επιεικεις τον τροπον, αποφοιταιν
αδικιας, καν ει το παθειν ετοιμως δυνασθαι συμβαινηι τισι· κωφος μεν γαρ η τυφλος,
αῤρωστιας ουκ ελευθεροι· νοσουσι γαρ δη τα απο σωματος, και τας αισθησεις
πεπηρωνται, οψιν δε λεγω και ακοην. Και ουκ αν ακουσειεν ο κωφος του
καταλαλειν εθελοντος, αλλ' ουδ' αν καταθεωιτο τυφλος τον προστιθεντα
σκανδαλον. Λαθειν ουν αρα χαλεπον ουδεν, καν ει βουλοιτο τις επιβουλευειν
αυτοις. Ἀλλ' ους εδει μαλλον ελειν, ως ηῤρωστηκοτας ηδη της οικοθεν συμφορας,
και προσαδικουντες αλωσονται, σκανδαλωι μεν τον τυφλον ουκ ειδοτα
συντριβοντες, λοιδοριαις δε τον κωφον, ως επ' ευφημιαις, εσθ' οτε και μειδιαιν
αναπειθοντες, πληττοντες γε μην και εις αυτα που πολλακις τα καιριωτατα. Ουκουν
κεκρυμμενη μεν, ειπερ ελοιτο τις, η επ' αμφοιν αν γενοιτο κακουργια, σκληροτητος
δε και της αγαν μισαλληλιας ουκ αν διεξοιχοιτο γραφην. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Φιλαλληλους γαρ οτι και φιλοικτιρμονας, και το αρχαιον ημας καθιστησι θεσπισμα,
ραιον αν μαθοις επαΐων λεγοντος, οτε μεν, οτι «Ἀνοιγων ανοιξεις τα σπλαγχνα σου
τωι αδελφωι σου τωι επιδεομενωι εν σοι·» οτε δε αυ, «Και προσηλυτον ου κακωσετε,
ουδε μη θλιψετε αυτον· ητε γαρ προσηλυτοι εν γηι Αιγυπτου. Πασαν χηραν και
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορφανον ου κακωσετε· εαν δε κακιαι κακωσητε αυτους, και κραξαντες καταβοησωσι
προς με, ακοηι εισακουσομαι της φωνης αυτων, και οργισθησομαι θυμωι, και
αποκτενω υμας μαχαιραι, και εσονται αι γυναικες υμων χηραι, και τα παιδια υμων
ορφανα. Ἐαν δε αργυριον εκδανεισηις τωι αδελφωι σου πενιχρωι τωι παρα σοι, ουκ εσηι
αυτον κατεπειγων, ουδε επιθησεις αυτωι τοκον· εαν δε ενεχυρασμα ενεχυρασηις το
ιματιον του πλησιον σου, προ δυσμων ηλιου αποδωσεις αυτωι. Ἔστι γαρ τουτο
περιβολαιον αυτου μονον, τουτο το ιματιον ασχημοσυνης αυτου· εν τινι
κοιμηθησεται; εαν ουν καταβοησηι προς με, εισακουσομαι αυτου· ελεημων γαρ ειμι.»
Ἀκουεις οπως το γλυκυ της φιλαλληλιας μαθημα προτιθεις, προσηπειλησε την
οργην; μονονουχι δε και απολογειται χρηστως τοις αυτην υπομειναι μελλουσιν, ει
μη ποιοιντο δια σπουδης την εις αδελφους ευσπλαγχνιαν; Ἐλεημων γαρ ειμι, φησι,
τουτεστιν, αγαθος ων κατα φυσιν, και οικτιρμων ως Θεος, προσδεξομαι παντως την
του παθοντος καταβοην, και ελεησω προχειρως των τηι πενιαι κατηχθισμενων το
δακρυον. Παραιτητεον ουν αρα του πενητος την καταῤρησιν. Ὅτι γαρ ειναι προσηκει
κοινωνικους, και σπουδης αξιουν της προυργιαιτατης την φιλοπτωχιαν,
εκδεδυσωπηκε παλιν εν τωι ∆ευτερονομιωι, λεγων, «Ουκ αποστερησεις μισθον
πενητος, η ενδεους εκ των αδελφων σου, η εκ των προσηλυτων 68.565 των εν ταις
πολεσι σου, αυθημερινον αποδωσεις τον μισθον αυτου. Ουκ επιδυσεται ο ηλιος επ'
αυτωι, οτι πενης εστι, και επ' αυτωι εχει την ελπιδα· και ου καταβοησεται κατα σου
προς Κυριον, και ουκ εσται εν σοι αμαρτια.» Συνιης ουν οτι του πενητος την
καταβοην κατοῤρωδειν αναπειθει, συνελαυνων εις φιλαλληλιαν; και η μεν νεα τε
και δια Χριστου Γραφη, το τελειως αγαθον εισφερουσα, «Πωλησατε τα υπαρχοντα,
φησι, και δοτε ελεημοσυνην, και ιδου παντα ευοδα υμιν εσται·» ο δη και δεδρακασι
των πεπιστευκοτων τινες. «Προσεκομιζον γαρ χωριων τε και οικιων τιμας, και
ετιθεσαν παρα τους ποδας των αποστολων, διεδιδοτο δε εκαστωι, καθοτι αν τις
χρειαν ειχεν.» Ἐπειδη δε στοιχειωτης εστιν ο νομος, και εις αρχας αποφερει των
λογιων του Θεου, προμελετησιν ωσπερ τινα της εις τουτον τριβου ποιεισθαι
προσταττει το ως εν ολιγοις αφθονον, δια τουτο φησιν· «Ἐαν δε αμησηις αμητον σου
εν τωι αγρωι σου, και επιλαθηι δραχμα εν τωι αγρωι σου, ουκ αναστραφησηι λαβειν
αυτο· τωι πτωχωι, και τωι προσηλυτωι και τωι ορφανωι και τηι χηραι εσται, ινα ευλογησηι
σε Κυριος ο Θεος σου εν πασι τοις εργοις των χειρων σου· εαν δε ελαιολογηις ουκ
επαναστρεψεις καλαμησασθαι τα οπισω σου, τωι προσηλυτωι και τωι ορφανωι και τηι
χηραι εσται, και μνησθησηι οτι οικετης ησθα εν γηι Αιγυπτου, δια τουτο εγω σοι
εντελλομαι ποιειν το ρημα τουτο. Ἐαν δε τρυγησηις τον αμπελωνα σου, ουκ
επανατρυγησηις αυτον τα οπισω σου, τωι προσηλυτωι και τωι ορφανωι και τηι χηραι
εσται, και μνησθησηι οτι οικετης ησθα εν γηι Αιγυπτωι. ∆ια τουτο εγω σοι εντελλομαι
ποιειν το ρημα τουτο.» Καλον γαρ εν ευθυμιαις το διαμεμνησθαι πονων, και
θλιψεως της αρχαιοτερας· καλει γαρ το χρημα προς φιλοπτωχιαν, και της ευημεριας
το πλατος, αμνημονειν ουκ εαι των εν ενδειαι κακων. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Θεα δε
οπως ημας ευτεχνεστατα και λιαν αστειως απεθιζει μεν των χειρονων, και
αποσπουδαζειν αναπειθει το ασυμπαθες, προσαγει δε τοις αμεινοσι, και τοις της
φιλαλληλιας εμβιβαζει τροποις· προτρεπει μεν γαρ ει του δεοιντο τυχον, εκδανειζειν
αδελφοις, απειργει δε τοκων, και διωθεισθαι προσταττει πλεονασμους.
Προσεπιταξας δε δειν μη ειναι φορτικους, μητε μην εγκεισθαι τοις ωφληκοσιν,
αφεσιν χρεων ποιεισθαι κελευει. Γραφει δε ουτως· «Ουκ εκτοκιεις τωι αδελφωι σου
τοκον αργυριου, και τοκον βρωματων, και τοκον παντος πραγματος, ου εαν
εκδανεισηις τωι αλλοτριωι, ουκ εκτοκιεις· ινα ευλογησηι Κυριος ο Θεος σου εν πασι
τοις εργοις σου επι της γης, ην εισπορευηι εκει κληρονομησαι αυτην.» Ὅσον μεν γαρ
ηκεν εις γε την του νομοθετου βουλησιν, προυκειτο αν αφθονως, ως οθνειωι τε ομου
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αδελφοις το των εν πλατει περιουσιας, δεξιον και φιλοτιμον· «Παντι γαρ τωι
αιτουντι σε διδου, φησιν ο Χριστος, και απο του 68.568 αιροντος τα σα, μη απαιτει.»
Ἐπειδη δε ουκ αγαν ευσθενης των εν αρχαις επι δικαιοσυνηι ο νους, εις γε το
περαινειν αμωμητως δυνασθαι το αγαθον, κατα βραχυ προεισιν επ' αυτο
παιδαγωγων ο νομος, και τον της δικαιοσυνης τροπον επιμετρειται· ως εις αδελφους
και γειτονας, της ευσπλαγχνιας το ακριβες, και το εις οθνειους αφθονον, και το εις
απαντας κοινωνικον, παιδαγωγιαι τηρων τηι τελεωτεραι, μεχρι γαρ καιρου
διορθωσεως αι σκιαι· καιρος δε ην ουτος ο της Χριστου παρουσιας. {ΠΑΛΛ.}
Ἀστειοτατα εφης. {ΚΥΡ.} Προσεπιταξας δη ουν το χρηναι διακιχραιν, και
πλεονασμους αποτεμων, και τοις τουτο δραιν ελομενοις ευλογιαν υπισχνουμενος,
επτα τοις οφλημασιν επελιττομενων ενιαυτων, ανειναι προσταττει, τον της
απαντων αφεσεως τιμωντας καιρον, τουτεστι, της του Χριστου παρουσιας, καθ' ον οι
παντες δεδικαιωμεθα τηι πιστει, των αρχαιων πλημμεληματων την αμνηστιαν
αποκερδαιοντες, προσηλωσαντος αυτου τωι ιδιωι σταυρωι το καθ' ημων χειρογραφον,
και ους ωφλησαμεν λογους τωι κριτηι, πεποιηκοτος εκ μεσου. Λεγει δε ουτω παλιν εν
τωι ∆ευτερονομιωι· «∆ι' επτα ετων ποιησεις αφεσιν, και ουτως το προσταγμα της
αφεσεως· Ἀφησεις παν χρεος ιδιον, ο οφειλει σοι ο πλησιον, και τον αδελφον σου
ουκ απαιτησεις, οτι επικεκληται αφεσις Κυριωι τωι Θεωι σου. Τον αλλοτριον
απαιτησεις οσα εαν ηι σοι παρ' αυτωι. Τωι δε αδελφωι σου αφεσιν ποιησεις του χρεους
σου, οτι ουκ εσται εν σοι ενδεης, οτι ευλογων ευλογησει σε Κυριος ο Θεος σου εν τηι
γηι, ηι Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι εν κληρωι κατακληρονομησαι αυτην.» Και μεθ'
ετερα παλιν· «Ἐαν δε γενηται εν σοι ενδεης εκ των αδελφων σου, εν μιαι των
πολεων σου, εν τηι γηι ην Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, ουκ αποστρεψεις την
καρδιαν σου, ουδε μη συσφιγξηις την χειρα σου απο του αδελφου σου, του
επιδεομενου. Ἀνοιγων ανοιξεις την χειρα σου αυτωι, δανειον δανιεις αυτωι οσον αν
επιδεηται, και καθ' οσον υστερειται. Προσεχε σεαυτωι μηποτε γενηται ρημα κρυπτον
εν τηι καρδιαι σου ανομημα λεγων· Ἐγγιζει το ετος το εβδομον, ετος της αφεσεως, και
πονηρευσηται ο οφθαλμος σου τωι αδελφωι σου τωι επιδεομενωι, και ου δωις αυτωι, και
βοησεται κατα σου προς Κυριον, και εσται σοι αμαρτια μεγαλη· διδους δωσεις αυτωι,
και δανειον δανιεις αυτωι οσον αν επιδεηται σου, και ου λυπηθησηι τηι καρδιαι σου,
διδοντος σου αυτωι· οτι δια το ρημα τουτο ευλογησει σε Κυριος ο Θεος σου, εν πασι
τοις εργοις σου, και εν πασιν ου αν επιβαληις την χειρα σου.» Ου λυπηθησηι, φησι, τηι
καρδιαι διδοντος σου αυτωι· «Ἱλαρον γαρ δοτην αγαπαι ο Θεος,» κατα την του
μακαριου Παυλου φωνην. {ΠΑΛΛ.} Ειτα πως το ετος το εβδομον τουτο την του
Σωτηρος ημων καταδηλοι παρουσιαν, καθ' ην ο της απαντων αφεσεως ανεδειχθη
καιρος, ητοι τετελειωται τροπος; 68.569 {ΚΥΡ.} Ἢ ου μεμνησηι διειρηκοτων ημων
και εν τοις ηδη παρωιχηκοσιν, οτι συνηθες τηι θειαι Γραφηι, του παροντος και
ενεστηκοτος αιωνος το συμπαν διαστημα παρομοιουν εβδομαδι, δια την εις το
απαρχης των ημερων ανακυκλωσιν; περας γαρ εβδομαδος, το Σαββατον, και γειτων
ευθυς η ογδοη, νεαν ημιν ωσπερ αιωνος αρχην εισκομισουσα, δια της αναστασεως
του Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Μεμνησομαι. {ΚΥΡ.} Ἐπιδεδημηκε τοινυν κατα τας Γραφας, επι
συντελειαι του παροντος αιωνος, και οιονει πως εν Σαββατωι Χριστος, οτε και
ανηκεν απαντας, σειραις των οικειων αμαρτιων κατεσφιγμενους, και επωφληκοτας
αυτωι τους της παραβασεως λογους. Τοιγαρτοι και εν τοις Ευαγγελιοις, οφειλεταις
ημας παρεικαζει λεγων· «∆υο χρεωφειλεται ησαν ανθρωπωι ενι· ο εις ωφειλεν αυτωι
δηναρια πεντακοσια, ο δε ετερος πεντηκοντα. Μη εχοντων δε αυτων αποδουναι,
αμφοτεροις εχαρισατο.» Και προς τουτοις ετι τον της προσευχης ημιν διαπλαττων
τυπον, «Ουτως ουν υμεις προσευχεσθε, φησι· Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις,
αγιασθητω το ονομα σου, ελθετω η βασιλεια σου, γενηθητω το θελημα σου ως εν
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανωι και επι της γης, τον αρτον ημων τον επιουσιον δος ημιν σημερον, και αφες
ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφιεμεν τοις οφειλεταις ημων.» Πλαγιως
ουν αρα και αινιγματωδως ο νομος το θειον ημιν υπεδηλου μυστηριον, αφεσιν
ποιεισθαι προσταττων την δι' ετων επτα, και ταις της χρηστοτητος εμβιβαζει τριβοις,
χρηματων αμεινω ποιεισθαι διδασκων, την εις αδελφους αγαπησιν, ευμεταδοτους τε
ειναι και κοινωνικους αναπειθων, και οιονει μελετησιν τινα της εις απαντας
αφθονωτερας αιδους, την εις αδελφον και γειτονα τεως ημεροτητα τιθεις. {ΠΑΛΛ.}
Ὧδε εχει. Συναινεσαιμι γαρ αριστοεπειν εθελοντι σοι. {ΚΥΡ.} Και το ετι μειζον, ει
μαθοις, καταθαυμασαις αν, ω Παλλαδιε. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.} Χρηστοτητος γαρ
και φιλαλληλιας εις τουτο προηκειν ημας ο νομος βουλεται, ως ουδεν ηγεισθαι, της
εις αδελφους αγαπης το ισοστατουν. Κατακολουθειν δε ουτω γεννικως ταις επ'
αυτοις δυσθυμιαις, ως και οργης ορασθαι κρειττονας, καν ει μη γενοιντο προς ημας
οποιους ειναι τε και ορασθαι χρη, και ταις αφιλοστοργιαις ελοιντο λυπειν. Ἔχεις και
τουδε τον τυπον εν τοις Ἀριθμοις· «Και απεστειλε γαρ, φησιν, ο Μωσης αγγελους εκ
Καδης προς βασιλεα Ἐδωμ, λεγων· Ταδε λεγει ο αδελφος σου Ἰσραηλ· Συ επιστηι
παντα τον μοχθον τον ευροντα ημας, και κατεβησαν οι πατερες ημων εις Αιγυπτον,
και παρωκησαμεν εν Αιγυπτωι ημερας πλειους, και εκακωσαν ημας οι Αιγυπτιοι και
τους πατερας ημων, και ανεβοησαμεν προς Κυριον, και εισηκουσε Κυριος της φωνης
ημων, και αποστειλας αγγελον, εξηγαγεν ημας εξ Αιγυπτου, και νυν εσμεν εν Καδης
πολει, εκ 68.572 μερους των οριων σου. Παρελευσομεθα δια της γης σου, ου
διελευσομεθα δι' αγρων, ουδε δι' αμπελωνων, ουδε πιομεθα υδωρ εκ λακκου σου,
οδωι βασιλικηι πορευσομεθα, ουκ εκκλινουμεν δεξια ουδε ευωνυμα, εως αν
παρελθωμεν τα ορια σου. Και ειπε προς αυτον Ἐδωμ· Ου διελευσηι δι' εμου, ει δε μη,
εν πολεμωι εξελευσομαι εις συναντησιν σοι. Και λεγουσιν αυτωι οι υιοι Ἰσραηλ· Παρα
το ορος παρελευσομεθα· εαν δε του υδατος σου πιωμεν εγω τε και τα κτηνη μου,
δωσω τιμην σοι· Ἀλλα το πραγμα ουδεν εστι, παρα το ορος παρελευσομεθα. Ὁ δε
ειπεν· Ου διελευσηι δι' εμου. Και εξηλθεν Ἐδωμ εις συναντησιν αυτωι εν οχλωι βαρει,
και εν χειρι ισχυραι. Και ουκ ηθελησεν Ἐδωμ δουναι τωι Ἰσραηλ παρελθειν δια των
οριων αυτου, και εξεκλινεν Ἰσραηλ απ' αυτου.» Ἀκουεις οπως, οι μεν εξ αιματος
Ἰσραηλ, τας εν Αιγυπτωι ταλαιπωριας χρησιμως απαριθμουμενοι, και της πλεονεξιας
τους τροπους ανω τε και κατω συντιθεντες, αστειως την ουδεν αδικουσαν αιτουσι
χαριν, μονονουχι συλληπτορα ποιεισθαι σπουδαζοντες τον ομογενη· και γαρ ησαν εξ
Ἠσαυ αδελφοι Ἰακωβ· οι δε καιτοι κατοικτειραι δεον, εφειναι τε δραιν οπερ αν
ειδειεν χρησιμον τε και επωφελες αυτων, σκληροι τε και ατεραμονες και συναλγειν
ουκ ειδοτες, δι' αυτων ηλεγχοντο των πραγματων· εξειργουσι γαρ οδου, καιτοι
λεγοντος εναργως του λαου, μητε αμπελωσι, μητε αγρων ευκαρπιαις κατασινεσθαι
ποι, αλλα και υδωρ αντλησειν ουκ αναργυρον. Ὁ δε, ει μη βουλοιντο των
αιτηθεντων αποχωρειν, ου προσηπειλησε μονον την εφοδον, αλλ' ην και εν οπλοις
ηδη, και πανστρατι, παρεταττετο. Και τι δη προς τουτο; κρειττων ην μικροψυχιας ο
Ἰσραηλ· εξεκλινε γαρ απ' αυτου, φησι, το προς αδελφους δυσερι παρωθουμενος, και
της αγχιστειας τον νομον, ταις αγαν ανεξικακιαις εκτετιμηκως. Ἢ ουχ ωδε εχειν
οιησηι ταυτι; {ΠΑΛΛ.} Και πανυ. {ΚΥΡ.} Ουκουν το θυμους ανακοπτειν και
ανασειραζειν οργας, και επιμετρειν αναλογως τας δικας τοις εκαστου πταισμασι, και
μην και το δειν ορθας και αδιαβλητους παντελως πραττεσθαι προς ημων τας εφ'
εκαστωι κρισεις, αγαπης ειναι λογιουμεθα της εις αδελφους καρπον τε και
αποτελεσμα. {ΠΑΛΛ.} Και μαλα δικαιως. {ΚΥΡ.} Παρα δη ουν εθελοντι σοι,
διαπειθεσθαι παλιν, ποτε μεν λεγοντος, «Και ου μηνιεις τοις υιοις του λαου σου·»
ποτε δε αυ· «Ἐαν δε γενηται αντιλογια ανα μεσον ανθρωπων, και προσελθωσιν εις
κρισιν, και κρινωσι και δικαιωσωσι τον δικαιον και καταγνωσι του ασεβους, και εαν
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αξιος ηι πληγων ο ασεβων, και καθιεις αυτον εναντιον των κριτων, και
μαστιγωσουσιν αυτον εναντιον αυτου, κατα την ασεβειαν αυτου, αριθμωι
τεσσαρακοντα μαστιγωσουσιν αυτον, ου προσθησουσιν, εαν δε προσθησωσι
μαστιγωσαι αυτον, υπερ ταυτας τας πληγας πλειους, ασχημονησει ο αδελφος σου
εναντιον σου.» 68.573 {ΠΑΛΛ.} Και τις αν ορωιτο παλιν ημιν ο λογος, του χρηναι
πληγαις αριθμωι τεσσαρακοντα μοναις καταπαιεσθαι τους κατεγνωσμενους; αισχυνει
δε οπως τινας, το υπερ τουτου φρασον. {ΚΥΡ.} Κατα πολλους ημιν τροπους το
Χριστου μυστηριον σκιαγραφειται καλως δια της αρχαιας εντολης, και το σωτηριον
ημιν οιονει πλαστουργειται παθος, εν ωι, και δι' ου παντος απηλλαγμεθα του κακουν
ισχυοντος, και ανηκεστοις ημας ενιεντος συμφοραις· και ωσπερ εναγχος εφην, το δι'
επτα ετων ανεισθαι τους ωφληκοτας, τον της απαντων αφεσεως καιρον
υπαινιττεται. ∆εδικαιωμεθα γαρ εν Χριστωι, και δεδιδαγμεθα λεγειν εν προσευχαις,
προς τον εν ουρανοις Πατερα και Θεον, «Ἄφες ημιν τα οφειληματα ημων·» ουτω
κανθαδε, το μεχρι πληγων τεσσαρακοντα προηκειν τοις παιουσιν, ητοι παιομενοις
τας δια μαστιγων αικιας, τον τριποθητον ημιν της μετα σαρκος οικονομιας του
Μονογενους αποφαινει καιρον, καθ' ον τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν, και
μεμαλακισται μεν αυτος δια τας αμαρτιας ημων, εμπαροινησαντων εις αυτον των εξ
Ἰσραηλ, και τας κατα νωτων πληγας επενεγκοντος Πιλατου, ποινης δε ημεις και
κολασεως εξηιρημεθα. Παλαι γαρ ησαν πολλαι αι μαστιγες του αμαρτωλου, κατα το
γεγραμμενον, αλλ' υπερ ημων εμαστιχθη Χριστος· ωσπερ γαρ υπερ παντων
απεθανεν, ουτω και υπερ παντων εμαστιγουτο παλιν, εις ων ο παντων ανταξιος. Τον
δε γε τεσσαρακονθημερον αριθμον εις τον πεντακις οκτω κατατεμων, χρησιμον
ευρησεις τηι του καιρου σημασιαι, τον πεντε και τον οκτω, επιδεδημηκε γαρ ο
Μονογενης εν πεμπτωι καιρωι, κατα γε την Ευαγγελικην παραβολην· Ἐμισθουτο γαρ
τις εις τον αμπελωνα τους εργατας· εξελθων δε περι την ωραν πρωτην, τριτην τε και
εκτην, και εννατην και ενδεκατην· εγηγερται δε κατα την ογδοην, του θανατου
καταλυσας το κρατος, και της επεισακτου φθορας την μητερα συνδιολλυς αυτωι,
τουτ' εστιν, αμαρτιαν, ης ανηιρημενης, αργειν αναγκη και μαστιγας, και τας δι' αυτην
ποινας και κολασεις. Ουκ εαι τοιγαρουν ο νομος υπερτρεχειν ετι την μαστιγα τον
τεσσαρακοστον αριθμον, μεχρι της Χριστου παρουσιας και οιονει πως ιστας τα
κολαστηρια, και τον της αφεσεως κατασημαινων καιρον. Της γαρ αληθειας οι τυποι
το καλλος ωδινουσιν. Ἰστεον δε οτι προσκρουσας ο Ἰσραηλ, τεσσαρακοστον ετος
επλανατο την ερημον· ορκωι γαρ ωμοσεν ο Θεος, μη εισαξειν αυτους εις την γην της
επαγγελιας. Και ην ορος ουτος αυτοις της οργης, παρωιχηκοτος δε του καιρου,
λελυται μεν η οργη, διεβησαν δε τον Ἰορδανην οι εξ αυτων, και εισεφρησαν εις την
γην, ουχ υπερδραμουσης της αγανακτησεως το τεσσαρακοστον ετος. Τυπος ουν αρα
και τουδε σαφης, το μεχρι πληγων τεσσαρακοντα καταπαιεσθαι τινας, αφεσεως γαρ
ο μετα τουτο καιρος, διαβασιν ημιν εισφερων την του Ἰορδανου την μυστικην, και
μην και μαχαιρας πετρινας, ο εστι, την εν πνευματι περιτομην, και την Ἰησου στρατη
68.576 γιαν· γεγονε γαρ ημιν καθηγητης ο Χριστος, μετα Μωσεα και νομον. {ΠΑΛΛ.}
Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Ἵνα τοινυν ορθως τε και αδεκαστως τα παρεμπιπτοντα διακρινοιτο,
και οι της πλεονεξιας αφανιζοιντο τροποι, «Κριτας, φησι, και γραμματοεισαγωγεις
καταστησεις σεαυτωι εν πασαις ταις πολεσι σου, αις Κυριος ο Θεος διδωσι σοι, κατα
φυλας και κρινουσι τον λαον δικαιαν κρισιν. Ουκ εκκλινουσι κρισιν, ουδε
επιγνωσονται προσωπον, ουδε ληψονται δωρα· τα γαρ δωρα εκτυφλοι οφθαλμους
σοφων, και εξαιρει λογους δικαιων.» Ὤετο γαρ δειν ο νομος, και μαλα εικοτως τους
οιπερ αν ειεν εις το δικαζειν ηγμενοι, και του χρηματιζεσθαι φιλειν ορασθαι
βελτιους, και τηι προς τινας αιδοι μη χαριζομενους του καλως και αδιαβλητως
εχοντος την παραβασιν, και μην και το ετεροκλινες, ως ανοσιον αποσειομενους
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταλαντευοντας τε συννομως εκαστα των πραγματων, και τον των ολων
απομιμεισθαι κριτην, τουτ' εστι, Χριστον, ον και αυτος ο νομος προαναπεφωνηκεν
εναργως, και κριτην οντα ειδως ως Θεον. Ἔφη δε ουτω παλιν· «Ἐαν δε εισελθηις εις
την γην, ην Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι εν κληρωι, και κληρονομησηις αυτην, και
κατοικησηις επ' αυτης, και ειπηις, Καταστησω επ' εμαυτον αρχοντα καθα και τα
λοιπα εθνη τα κυκλωι μου, καθιστων καταστησεις επι σεαυτον αρχοντα, ον αν
εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, αυτον εκ των αδελφων σου καταστησεις επι σεαυτον
αρχοντα· ου δυνησηι καταστησαι επι σεαυτον ανθρωπον αλλοτριον, οτι ουκ αδελφος
σου εστιν.» Ου δει γαρ ημας τηι κτισει λατρευειν παρα τον κτισαντα Θεον, ιεντας ως
εσωτατω τοις της αληθειας προσκλινεσθαι λογοις, και εισκαλεσαι μεν ωσπερ εις γην
την αγιαν, τουτ' εστι, την επαγγελιαν του Θεου την δια πιστεως της εν Χριστωι·
καταστησαι δε ουτως εφ' εαυτοις αρχοντα και κριτην τον εκ Θεου πεφυκοτα Υιον,
καν ει νοοιτο μετα σαρκος· λεγει τε περι ημων· «Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς υπ'
αυτου, επι Σιων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το προσταγμα Κυριου.» Ἕτερον γε
μην επ' αυτωι το συμπαν, ουδενα παραδεξομεθα, και τοις οθνειων ζυγοις ουχ
υποισομεν τον αυχενα· εις γαρ ημιν εστι καθηγητης ο Χριστος. Ἰουδαιοι γαρ οι
ταλανες εξω μεμενηκασι δι' απιστιαν, και ηκιστα μεν εφ' εαυτοις εις αρχοντα τε και
κριτην κατεδεξαντο τον Χριστον, και τοι κατηγμενον εξ ουρανου, θελησει τε και
ευδοκιαι του Θεου και Πατρος, και προς τουτοις οτι και ανθρωπον αλλοτριον εφ'
εαυτοις κεχειροτονηκασι τον της απωλειας υιον, τουτ' εστι, τον Ἀντιχριστον,
εκφυλον τε και αλλογενη, και ουδ' εξ αιματος Ἰσραηλ, και τοι του νομου διειποντος
σαφως, «Ου δυνησηι καταστησαι επι σεαυτον ανθρωπον αλλοτριον, οτι ουκ αδελφος
σου εστιν.» Ἤκουον δε λεγοντος και αυτου του Χρι 68.577 στου· «Ἐγω εληλυθα εν
τωι ονοματι του Πατρος μου, και ου λαμβανετε με. Ἐαν αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι
ιδιωι, εκεινον ληψεσθε.» Ἐπιδεδημηκε γαρ ο Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος. Ἥξει δε
κατα καιρους ο της ανομιας υιος, ουκ εις δοξαν Θεου Πατρος, τουτο γαρ οιμαι ειναι
το, Ἐν τωι ονοματι του Πατρος, αλλ' ιδιαι κεφαληι περιτιθεις ο δειλαιος το της
θεοτητος ονομα. «Καθιειται γαρ εις τον οικον του Θεου αποδεικνυς εαυτον, οτι εστι
Θεος.» Ἀλλ' ουκ αν αυτωι προσκυνησουσιν Ἰουδαιοι, ουδ' αν ως Χριστον
παραδεξαιντο ποτε τηρουντες τον νομον· εξ αιματος γαρ Ἰσραηλ αναφυναι Χριστον,
προμεμηνυκεν εναργως. Οι δε, και τουτο μεθεντες ως εωλον, ανθρωπον αλλοτριον
και αλλογενη παραδεξονται. {ΠΑΛΛ.} Ουκουν εδονται της εαυτων οδου τους
καρπους, και της αισχρας εικαιοβουλιας την ισοπαλη κομιουνται δικην. {ΚΥΡ.} Ευ
εφης· ο γαρτοι τα δικαια κρινων Θεος, διανεμει δη παντως εκαστωι κατα το εργον
αυτου. Και ωδε μεν ημιν εχετω ταυτι, και αποχρων εστω ο λογος. Ἀταρ δη τοις εις το
κρινειν ετερους ηγμενοις, και εις τον τοις δικαζουσι πρεποντα θωκον, επεφωνει
παλιν ο νομος· «Ου παραδεξηι ακοην ματαιαν,» τουτ' εστι, λογον ψευδη και
συκοφαντιας εμπλεω· «Ου προστεθησηι μετα πληθους εκκλιναι μετα πλειονων, ωστε
εκκλιναι κρισιν.» Και παλιν μεθ' ετερα· «Ου διαστρεψεις κριμα πενητος εν κρισει
αυτου, απο παντος ρηματος αδικου αποστησηι.» Πρεποι γαρ αν οτι μαλιστα γε, το
ανεπιληπτον εν λογοις τοις του δικαζειν κυριοις, και ορθοεπειν αναγκη τον εφ'
εκαστωι των κατηγορουμενων ψηφορειν οφειλοντα το τωι νομοθετηι δοκουν.
Ἐπενηνεκται δε χρησιμως και το, «Πενητα ουκ ελεησεις εν κρισει.» Προχειρον γαρ τι
χρημα και προαλες, παρα γε τοις κρινουσι το επ' αμφω βλεπειν, οτε μη πλουσιος ο
κρινομενος, και ευκατατροχον κομιδη προς πλεονεξιαν, ανηρ πενιαι κατηχθισμενος·
εχει δε ουκ ανικανως εσθ' οτε και προς γε το δυνασθαι τον του δικαιου
καταβιασασθαι λογον, καλων εις ελεον τους των δικαζοντων απαλωτερους.
Ἐξειργει δη ουν ο νομος και του πλεονεκτεισθαι δειν και του κατοικτειρειν τους εν
ενδειαι και αθλιοτητι, της δικαιοκρισιας το καλλος τηρων απαραφθορον, και της
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισοτητος πρυτανιν πανταχη τον δικαζοντα τιθεις· «∆ικαιως γαρ το δικαιον διωξεις,»
φησιν. Ὡς το τοι λυπουν τον νομον, καν ει τι των αγαθων υπαρχειν δοκηι, νοοιτ' αν
εικοτως ουκ απλημμελες· «Ἔστι γαρ δικαιος απολλυμενος εν δικαιωι αυτου,» κατα
το γεγραμμενον. ∆ειται δη ουν ευτεχνιας το αγαθον, και το εποικτειρειν ουκ εν
καιρωι, της εις νομον αδικιας ουκ αν διαφυγοι γραφην. Τους μεν ουν μετριοις
εγκατειλημμενους αιτιαμασι, ταις δια μαστιγων αικιαις επανορθοι. Θεα δε οπως
δουλοπρεπες το χρημα και ανελευθερον κομιδη, και μη τοι θαυμασηις· πνευμα γαρ ην
εν αυτοις δουλειας. ∆ια τουτο πληγαι μεν ουκετι τοις δια Χριστου θεσπισμασιν
68.580 επονται, καθα και τωι παλαι νομωι. Προκειται δε μαλλον τα ελευθεροις
πρεποντα, λαμπραι και αξιοληπτοι δωρεαι, και πνευματικων αγαθων απαρχαι τε και
υποσχεσεις, και μακαρισμοι τοις κατορθωμασι πρεποντες, και απειλη μεν ουκετι,
προκλησεις δε μαλλον επ' αρετην. Οικεταις μεν γαρ ως οικετης και συνομοδουλος
προσελαλει Μωσης, τοις αρχαιοτεροις, Χριστος δε υιοις ως Υιος, και ως αδελφοις
κατα θεσιν, ο αληθως και γνησιος εκ Θεου Πατρος. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εχει. {ΚΥΡ.}
Θανατωι γε μην τον φονευοντα ζημιοι, και ταις των ισων επαγωγαις, το αχαλινον
ανασειραζει θρασος, και τον ουκετι φορητον κολαζει θυμον αφορητωι δικηι και τοις
εις ληξιν ιουσι κακου, προβασανιζων ευ μαλα του δεδρακοτος τον σκοπον· και ει μεν
εκουσιον ειη το πλημμεληθεν, αναιρει τον ελεον. Ἀσχημονειν δε ουκ εαι την
φιλαλληλιαν, θρυπτομενην ουκ εν καιρωι, και εφ' οις ηκιστα χρη, κατασπωμενην
ωσπερ επι το μαλθακωτερον. Ἔφη γαρ ουτως· «Ἐαν δε τις επιθηται τωι πλησιον
αποκτειναι αυτον δολωι, και καταφυγηι, απο του θυσιαστηριου μου ληψηι, αυτον
θανατωσαι.» Ει δε μεχρι του αῤρωστησαι μονον προηκει τωι παιοντι του βεβιασμενου
το παθος· επιμετρει την δικην, και μεχρι χρηματων προσταττει γενεσθαι το βλαβος.
Ἔφη γαρ ωδε παλιν· «Ἐαν δε λοιδορωνται δυο ανδρες, και παταξηι τις τον πλησιον
λιθωι, η πυγμηι, και μη αποθανηι, κατακλιθηι δε επι κοιτης, εαν εξαναστας ο ανθρωπος
περιπατησηι εξω επι ραβδου, αθωος εσται ο παταξας, πλην της αργιας αυτου
αποτισει, και τα ιατρεια. Και ταυτι μεν ο νομος. Ἀλλ' ο γε Σωτηρ, το τελειως αγαθον
εισφερων· «Τωι παιοντι σε,» φησιν, «επι την δεξιαν σιαγονα, στρεψον αυτωι και την
αλλην.» Οικετων δε περι νομοθετει ταδε· «Ἐαν δε τις παταξηι τον παιδα αυτου, η
την παιδισκην αυτου εν ραβδωι, και αποθανηι υπο τας χειρας αυτου, δικηι
εκδικηθησεται, εαν δε διαβιωσηι ημεραν μιαν η δυο, ουκ εκδικηθησεται· το γαρ
αργυριον αυτου εστιν.» Θανατωι μεν ουν τιμαται την εισαπαν οργην· ου γαρ επει τοι
γεγοναμεν εκ πλεονεξιας δεσποται, και ζωης απειργειν αυτης εφηκε Θεος, τους υπο
χειρα και ζυγον. Συναναπλεκειν δε ταις οργαις αναπειθει τον ελεον, ποινην
καθοριζων του φονευοντος την εσχατην. «Ει δε διαβιυη, φησιν, ημεραν μιαν η δυο,
ουκ εκδικηθησεται, το αργυριον αυτου εστιν.» Μονονουχι γαρ φησιν, Ου της του
παιοντος εργον οργης το τωι παθοντι συμβεβηκος, μετα γε το ευρωστησαι πως. Ου
γαρ αν ηθελησε τις αποβαλειν τον ιδιον οικετην, ον αργυριοις επριατο, και χρηματα
δους, εκτησατο. Ἀκουσιος δε ει γενοιτο φονευς, ζημιουν αειφυγιαι δικαιοι παλιν ο
νομος αυτον, συμμετρωι φιλανθρωπιαι κερασας την κολασιν, και το ανεθελητως
πλημμεληθεν, ουκ εν ισηι μοιραι τοις εθελουσιοις ευ μαλα τιθεις. Πολεις δε
αφοριζεσθαι τρεις προστεταχεν, ας και των Φυγαδευτηριων ωνομασε, συνελαυνει τε
ου 68.581 τως εκει τους επ' ακουσιοις πταισμασι φευγοντας. Και καιρον αφεσεως
οριζει παλιν και τοις ωδε πεπραχοσιν αθλιως, ιερεως θανατον του υπερκειμενου και
προυχοντος. Γραφει δε ουτως εν τοις Ἀριθμοις· «Ἐαν δε εξαπινης ου δι' εχθραν ωσηι
αυτον, η επιῤριψηι επ' αυτον παν σκευος, ουκ εξ ενεδρου η παντι λιθωι, εν ωι
αποθανειται εν αυτωι ουκ ειδως, και επιπεσηι επ' αυτον, και αποθανηι, αυτος δε ουκ
εχθρος αυτου ην, ουδε ζητων κακοποιησαι, και κρινει η Συναγωγη ανα μεσον του
παταξαντος, και ανα μεσον του αγχιστευοντος το αιμα κατα τα κριματα ταυτα, και
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξελειται η Συναγωγη τον φονευσαντα απο του αγχιστευοντος το αιμα. Και
αποκαταστησουσιν αυτον η Συναγωγη εις την πολιν του φυγαδευτηριου, ου
κατεφυγε· και κατοικησει εκει εως αν αποθανηι ο ιερευς μεγας, ον εχρισαν αυτον τωι
ελαιωι τωι αγιωι.» Ειτα μεθ' ετερα· «Και μετα το αποθανειν τον ιερεα τον μεγαν,
επαναστρεψει ο φονευσας εις την γην της κατασχεσεως αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Λυσις ουν
αρα της αειφυγιας αυτοις, ο του προλεχθεντος ημιν αρτιως ιερεως θανατος. {ΚΥΡ.}
Σχημα τουτο τοις τυποις. Ὠδινουσι δε το του Χριστου μυστηριον αι σκιαι. {ΠΑΛΛ.}
Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Ουκ απιθανον, ω Παλλαδιε, το γε οιεσθαι τυχον τους ταις
αμαρτιαις εγκατειλημμενους, φονευτας ωσπερ τινας της ιδιας υπαρχειν ψυχης, και
κατολισθησαι εις τουτο ταλαιπωριας ουκ εθελουσιως, εκβεβιασμενους δε ωσπερ εις
παραβασιν, και εις το προσκρουσαι Θεωι, δια το εγκεισθαι την διανοιαν του
ανθρωπου επι τα πονηρα εκ νεοτητος, και δια τον εν τοις μελεσι της σαρκος της
ατιθασσου φιληδονιας, τυραννησαντα νομον. Φυγηι τοιγαρουν τηι απο κοσμου και
σωματος η αθλια ψυχη του ανθρωπου ζημιουται, και ωσπερ εις πολιν τινα
φυγαδευτηριου τοις του θανατου μυχοις ενιζησασα, μακρους διετελει χρονους,
ανειθη δε μολις αποθανοντος Χριστου του μεγαλου ιερεως, ος τον υπερ παντων
θανατον ανατλας, καταπεφοιτηκε μεν εις ᾅδου, πυλας δε ηνοιξε τοις κατω, και
δεσμων ηφιει, «λεγων τοις εν δεσμοις, Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει,
Ἀνακαλυπτεσθε.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς σαφης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ου καθ' ενα δε τροπον
ευδοκιμειν αναπειθων τους αρχαιοτερους ο νομος, αλλ' ευ συντεθεισθαι δια
παντων, και ως αριστα εχειν, ινα ηι αρτιος ο του Θεου ανθρωπος, προς παν εργον
αγαθον εξηρτημενος, και συνοδους γαμικας καταῤρυθμιζει προς το σεμνον, και ως
αν αμωμητως πραττοιτο ταυτι παρα τε Θεωι και ανθρωποις, καθιστησιν εναργες.
Πορνειαν μεν ουν και ακαθαρσιαν εξοριζει παντελως, αῤρενομιξιαν δε και μοιχειαν,
ως απωτατω ποιειται, λεγων εν τωι Λευιτικωι· «Και προς την γυναικα του πλησιον
σου ου δωσεις κοιτην σπερματος σου, εκμιανθηναι προς αυτην, και μετα αρσε 68.584
νος ου κοιμηθησηι κοιτην γυναικειαν· βδελυγμα γαρ εστιν.» Αυτοθεν, φησι, τα
τοιαυτα το κατακεκρισθαι νοσει, και πολυ το δυσωδες εντετηκος αυτοις,
αταλαιπωρως ευρισκεται, και μακρου προς ελεγχον ου δεησει λογου τοις εις τουτο
βδελυριας ηγμενοις, ως οικοθεν εχειν αισχραν ουτω και ακαλλη την δοξαν, και παρ'
αυτης της φυσεως την γραφην. Τοιγαρ τοι παρεις τα τοιαυτα, τα συννομως δρωμενα,
και ουκ εξω λογου βασανιζει, λεγων εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε τις λαβηι γυναικα
και συνοικησηι αυτηι· και εσται, εαν μη ευρηι χαριν εναντιον αυτου· οτι ευρεν εν αυτηι
ασχημον πραγμα, γραψει αυτηι βιβλιον αποστασιου, και αποδωσει εις τας χειρας
αυτης, και αποστελει αυτην εκ της οικιας αυτου· και εαν απελθουσα γενηται ανδρι
ετερωι, και μισησηι αυτην ανηρ ο εσχατος, και γραψηι αυτηι βιβλιον αποστασιου, και
δωσηι εις τας χειρας αυτης, και εξαποστειληι αυτην εκ της οικιας αυτου, η και
αποθανηι ο ανηρ αυτης ο εσχατος, ος ελαβεν αυτην εαυτωι γυναικα, ου δυνησεται ο
ανηρ ο προτερον εξαποστειλας αυτην, επαναστρεψας λαβειν αυτην εαυτωι γυναικα,
μετα το μιανθηναι αυτην, οτι βδελυγμα εστιν εναντιον Κυριου του Θεου σου, και ου
μιανητε την γην, ην Κυριος ο Θεος υμων διδωσιν υμιν εν κληρωι.» Την γαρ επ'
αιτιαις ευλογοις ανδρος διεσχοινισμενην και ανατλασαν υβριν την υφ' ετερωι,
γνησιον ποιεισθαι συνοικον, ουκ ασφαλες, μαλλον δε και εισαπαν αμαθες. «Ὁ γαρ
κατεχων, φησι, μοιχαλιδα, αφρων και ασεβης.» Ὥσπερ δε αποφασκει τοις εμφανως
αισχροις και αναμφιβολως κατεγνωσμενοις, το εφηδεσθαι δειν, ουτω δη παλιν ουκ
εαι τα σεμνα διαβαλλειν, ως ασεμνα. Ἐν ισωι γαρ πλημμελειας λογωι κεισεται το
φιλοστοργιας αξιουν, ο φευγειν αμεινον, και το διαθεσεως αποστερειν, ο
παραιτεισθαι φοβος. «Ουαι γαρ, φησιν, οι λεγοντες το γλυκυ πικρον, και το πικρον
γλυκυ· το καλον πονηρον, και το πονηρον καλον· οι τιθεντες το φως σκοτος, και το
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκοτος φως.» Ουκουν εισποιεισθαι μεν εις αυθις την γεγενημενην αποπεμπτον ουκ
εαι, ουτε μην εφιησι τοις ουπω κατεγνωσμενοις τα εκ φιλολογιας επιφερεσθαι
βλαβη. Ἔφη δε ουτω παλιν· «Ἐαν δε τις λαβηι γυναι-κα, και συνοικησηι αυτηι, και
μισησηι αυτην, και επιθηι αυτηι προφασιστικους λογους, και κατενεγκηι αυτης ονομα
πονηρον, και λεγηι, Την γυναικα ταυτην ειληφα, και προσελθων αυτηι ουχ ευρηκα
αυτης τα παρθενια· και λαβων ο πατηρ της παιδος και η μητηρ, εξοισουσι τα
παρθενια της παιδος προς την γερουσιαν επι την πυλην, και ερει ο πατηρ της παιδος
τηι γερουσιαι· Την θυγατερα μου ταυτην δεδωκα τωι ανθρωπωι τουτωι γυναικα, και
μισησας αυτην νυν ουτος, επιτιθησιν αυτηι προφασιστικους λογους, λεγων, Ουχ
ευρηκα τηι θυγατρι σου παρθενια· και ταυτα τα παρθενια της θυγατρος μου. Και
αναπτυξουσι το ιματιον εναντιον της γερουσιας της πολεως, και ληψεται η γερουσια
της πολεως εκεινης τον ανθρωπον εκεινον, και παιδευσουσιν αυτον, και ζημιω
68.585 σουσιν αυτον εκατον σικλους, και δωσουσι τωι πατρι της νεανιδος, οτι
εξηνεγκεν ονομα πονηρον επι παρθενον Ἰσραηλιτιν, και αυτου εσται γυνη. Ου
δυνησεται εξαποστειλαι αυτην τον απαντα χρονον.» Συνιης ουν οπως ουκ αζημιον
παντελως απαλλαττεσθαι δειν του συνεδριου, προστεταχε τον αδικως
ολιγωρησαντα της ουπω κατεγνωσμενης. Χρηναι γαρ οιμαι περιεπειν ευ μαλα το
αγαθον, και μη αψικορως ιεσθαι προς το δοκουν το σεμνον ως ασεμνον συκοφαντειν
ηιρημενους· πειρασθαι δε μαλλον αιδους αξιουν, το παντι προσκεισθαι καλωι, και τοις
αριστοις εις ευφημιαν συνδιαιτασθαι φιλειν. Ὁ γαρ τοι τας δια μεσου των
πραγματων ακηδιας ου προσιεμενος, τον εφ' οις αν γενοιτο καλως αποπεραινει
σκοπον. Ὅτι δε ειναι προσηκει τοιουτους ημας υπεδηλου παλιν ο νομος υποφωνων·
«Ἐαν οικοδομησηις οικιαν καινην, ποιησεις στεφανην τωι δωματι σου. Και ου
ποιησεις φονον εν τηι οικιαι σου, εαν πεσηι ο πεσων επ' αυτου.» Ὥσπερ γαρ εστιν
ακαλλης οικια ταινιας ερημη, και των υστεροδομιων ουκ επενηνεγμενων αυτηι, τον
αυτον, οιμαι, τροπον, απιθανον κομιδη παν εργον ημιν αγαθον, ει μη προς περας
αγοιτο το πρεπον αυτωι· και ου μεχρι τουτων, αλλ' εψεται τοις ραιθυμουσι και
κινδυνος. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το κατολισθειν εκ της οικιας τινα. «Ουαι γαρ,»
φησιν, «οι ποιουντες το εργον Κυριου αμελως.» ∆ια μυριων ουν οσων ο νομος ημας
αποκομιζει προς το συμφερον. Και τροφην μεν ουπω παρατιθησι την ανδροπρεπη τε
και στερεωτεραν, γαλακτι δε ωσπερ νηπιους οντας παιδοκομει, τους αρχαιοτερους
διαβιβαζων κατα βραχυ προς το Χριστου μυστηριον. Ὅτι γαρ πνευματικος ο νομος,
και οσον μεν ηκεν εις σκιαν και τυπους, οιονει πως ουκ εδωδιμος, ουτε μην
αναγκαιος εις πνευματικην αν γενοιτο τροφην, εσται δε τοιουτος, ει γουν
μεταπλαττοιτο προς θεωριαν ευαγγελικην, και εις το Χριστου μυστηριον, συνησεις
ευ μαλα γεγραφοτος ωδι του πανσοφου Μωσεως περι αυτου. Ἔφη γαρ εν τωι
Λευιτικωι· «Ὅταν δε εισελθηις εις την γην, ην Κυριος ο Θεος σου διδωσιν υμιν, και
καταφυτευσητε παν ξυλον βρωσιμον, περικαθαριειτε την ακαθαρσιαν αυτου· ο
καρπος αυτου τρια ετη εσται υμιν απερικαθαρτος, ου βρωθησεται. Και τωι ετει τωι
τεταρτωι εσται πας ο καρπος αυτου αγιος, αινετος τωι Κυριωι. Ἐν δε τωι ετει τωι
πεμπτωι φαγεσθε τον καρπον αυτου. Προσθεμα υμιν τα γεννηματα αυτου. Ἐγω
Κυριος ο Θεος υμων.» Παραδεισοις μεν γαρ τοις ευερνεστατοις η Μωσεως ημιν εοικε
Συγγραφη, πολυειδη θεσπισματων ωδινουσα βλαστην, και ξυλοις ωσπερ κατακομος,
τοις εφ' εκαστωι νομοις. Ἀλλ' εφ' εκαστωι ξυλωι καθαριειτε, φησιν, την ακαθαρσιαν
αυτου, τουτ' εστι, το της ιστοριας εικαιον αποτεμεις, και το οιονει ξυλωδες περιελεις
του γραμματος, επ' αυτην δε ηξεις του φυτου την καρδιαν, τουτ' εστι, του
τεθεσπισμενου τον εσω περιεργασηι καρπον, και αυτο ποιησηι τροφην. «Ἀλλ' εσται,»
φησιν, 68.588 «ο καρπος αυτου, τρια ετη απερικαθαρτος· ου βρωθησεται.» Το ετος
τιθησιν εις καιρον· καιροι γαρ πρωτοι γεγονασι τρεις, καθ' ους ην ο νομος
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απερικαθαρτος ετι, τωι της ιστοριας παχει κατηχθισμενος, και ωσπερ εικαιον
συρφετον περικειμενος την σκιαν. Χρονους δε τρεις ειναι φημι, τον Μωσεως, τον
Ἰησου, τον Κριτων· καιρος μετ' εκεινους τεταρτος ην, καθ' ον ο λαμπρος των αγιων
προφητων ανεφυ χορος. Τοτε γεγονεν ο του νομου καρπος αγιος τε και αινετος.
Ἤρξατο γαρ εκ προφητων αγιων, αθετεισθαι τα εν νομωι, και ουδε ονομαζεσθαι τα
ως εν σκιαις, κηρυττεσθαι δε φανερως η αληθεια, και της Χριστου παρουσιας
επαινεισθαι το μυστηριον. Και γειτων ευθυς ο προδρομος ην, ανακεκραγως τε και
λεγων· «Μετανοειτε· ηγγικε γαρ η βασιλεια των ουρανων.» Ουκουν εν τεταρτωι
χρονωι προς αρχας του διακαθαιρεσθαι τα εν νομωι γεγονε, και ην ηδη πως ο καρπος
αγιος. Πλην, εν πεμπτωι βρωσιμος, καθ' ον η Χριστου παρουσια μαρτυρουμενη δια τε
του νομου και δια των προφητων. ∆ια τουτο φησιν, «Ἔσται ο καρπος αυτου
προσθεμα υμιν.» Προς γαρ τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι και η νομικη παιδευσις προς
θεωριαν ηγμενη πνευματικην τοις φιλομαθεσι χρειωδεστατη· και γουν εφασκεν ο
Σωτηρ, οτι «Πας γραμματευς μαθητευθεις τηι βασιλειαι των ουρανων, ομοιος εστιν
ανθρωπωι πλουσιωι, οστις εκβαλλει εκ του θησαυρου αυτου καινα και παλαια·» καινα
λεγων, τα Ευαγγελια, και παλαια δε, τα εν νομωι, την εν Χριστωι γνωσιν ημιν ουκ
αγεννως συνεισφεροντα· αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων, Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΝΝΑΤΟΣ.
Περι της αγιας σκηνης, οτι τυπος ην της εν Χριστωι Ἐκκλησιας.
Ἀγαπης μεν ουν εις Θεον τε και αδελφους περιφανη τα αυχηματα, και
αποπεραινεται μεν δι' αμφοιν
68.589 ο νομος. ευκλειας γε μην εις τουτο
κατηντηκως απας τις ουν, λαμπρος τε και αξιαγαστος, και εν τοις οτι μαλιστα
γνησιοις κατατεταξεται, Χριστου βοωντος και λεγοντος, «Ευ, δουλε αγαθε και πιστε,
επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του Κυριου
σου.» Εισελευσεται γαρ δη και μαλα ετοιμως εις την επουρανιον Ἱερουσαλημ, και
ταις ανω μοναις ενδιαιτησεται, τοις υπερ νουν και λογον εντρυφων αγαθοις.
Τοιουτονι τι και ο προφητης Ἡσαΐας φησιν· «Οι οφθαλμοι σου οψονται, Ἱερουσαλημ, πολεις πλουσιας, σκηνας, αι ου μη σεισθωσιν, ουδε μη κινηθωσιν οι πασσαλοι
της σκηνης, ουδε τα σχοινια αυτης ου μη διαῤραγωσι.» Παραγει μεν γαρ το σχημα
του κοσμου τουτου, κατα τας Γραφας. Ἑδραιοτατη δε σφοδρα και ακραδαντος
παντως η των εσομενων ελπις. Ἀλλα τουτων απαντων λυομενων, καθα και του
Σωτηρος διισχυρισατο μαθητης, ποταμους δει ευρεθηναι ημας, αγιους και αμωμους
κατ' ενωπιον αυτου, πνευματικαις μεν θυσιαις καταγεραιροντας ως Σωτηρα και
Λυτρωτην, ιεραν δε και απολεκτον, και τοις ευαγγελικοις συμβαινουσαν νομοις
επιτηδευοντας πολιτειαν· καθαπερ αμελει τοις αρχαιοτεροις ο νομος την ουτω
σεπτην τε και αξιοληπτον εσκιαγραφει ζωην· μηλοσφαγειν επιταττων, και τας δι'
αιματων ποιεισθαι προσαγωγας, δεκατας τε και απαρχας αφιερουν τωι Θεωι, και προς
τουτοις ετι χαριστηρια. Πλην, ουκ εξω ταυτι της αγιας πραττεσθαι δειν ενομοθετει
σκηνης. Ἀπολεκτον δε το εκ Λευι γενος ανετιθει τωι Θεωι, τυπον ημιν και εις ημας
αυτους το χρημα τιθεις. Κεκλημεθα γαρ και ημεις παρα γε ταις θειαις Γραφαις «γενος
εκλεκτον, βασιλειον ιερατευμα, εθνος αγιον, λαος εις περιποιησιν.» Εισελαυνομεν δε
και εις σκηνην την αληθεστεραν, ην επηξεν ο Κυριος και ουκ ανθρωπος, τουτ' εστι
την Ἐκκλησιαν, ου δια μοσχων και τραγων εκμειλισσομενοι τον των ολων
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

∆ημιουργον, αλλ' ως εν ορθηι τε και αμωμητωι πιστει διαπρεποντες, και πνευματικαις
καρποφοριαις νοητως ευωδιαζοντες. «Τοιαυταις γαρ δη θυσιαις ευαρεστειται Θεος,»
και τους προσκυνουντας αυτον, εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν, κατα την
του Σωτηρος φωνην. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. Και θυσιαις μεν ταις υπερ νομον οτι
προσηκεν ημας ευδοκιμειν, φαιην αν εγωγε· συνθησομαι γαρ. Πλην, εκεινο φρασον·
αρ' ουκ εις τυπον ημιν της εξ εθνων Ἐκκλησιας η παλαια κατα την ερημον
διεπηγνυτο σκηνη, της αληθεστερας αμυδρον πως ετι το καλλος εκφαινουσα; {ΚΥΡ.}
Πανυ μεν ουν. Ἔφην δε και αρτιως, οτι και το αριστα δειν ειληφθαι προς ιερας
λειτουργιας τους εξ αιματος Λευι, και κεκλημενων εν πιστει προς ιεραν και
αμωμητον ζωην, φημι δη την εν Χριστωι, τυπος αν ειη παλιν. 68.592 {ΠΑΛΛ.} Βουλει
δη ουν ολιγα αττα περι τε της αγιας σκηνης, και της κατα νομον ιερωσυνης
λεγωμεν, βασανιζοντος ημιν του λογου τα επ' αμφοιν οσιως τεθεσπισμενα; {ΚΥΡ.}
Ουκ ατραχυ μεν το χρημα· πονου γαρ, οιμαι, δεησει μακρου, και ιδρωτος ημιν, ω
Παλλαδιε, προς τε το δυνασθαι συνιεναι ταυτι, και μην και φρασαι. Ἀταρ, ειτοι δοκει,
Θεωι πισυνοι διαστειχωμεν· διεπυθου γαρ λεγοντος εναργως, «Τις εδωκε στομα
ανθρωπωι; και τις εποιησε δυσκωφον και κωφον, βλεποντα και τυφλον; ουκ εγω
Κυριος ο Θεος; και νυν πορευου και εγω ανοιξω το στομα σου.» {ΠΑΛΛ.} Ἴθι δη ουν,
συλληπτορα και προς γε τουτι τον της σοφιας ποιουμενος χορηγον. {ΚΥΡ.} Ουκουν
ειμι τοι, και δη και ερω, τα εξ ιερων Γραμματων ευ μαλα συνενεγκων. Κατεθορε μεν
γαρ εν ειδει πυρος επι ορος το Σινα Θεος ο παντων δημιουργος, και νομους ετιθει,
καθ' ους ην εκαστα των πρακτεων αποφερεσθαι προς το ευθυ και ακιβδηλως εχον.
Ειτα της αρχαιοτερας αυτους αποκομιζων πλανης, και της εν Αιγυπτωι
ψευδολατρειας ως απωτατω τιθεις, προσελαλει Μωσηι τωι τηνικαδε μεσιτευοντι.
«Ταδε ερεις,» φησι, «τωι οικωι Ἰακωβ, και αναγγελεις τοις υιοις Ἰσραηλ·
Ὑμειςεωρακατε, οτι εκ του ουρανου λελαληκα προς υμας, ου ποιησετε εαυτοις θεους
αργυρους, και θεους χρυσους ου ποιησετε υμιν εαυτοις.» Θεοις μεν γαρ ουκ ηφιει
τοις ψευδωνυμοις λατρευειν. Προσκεισθαι δε δειν επιταττει μονωι τωι ανωθεν ηκοντι
και εξ ουρανου, και τωι κατα παντων ουσιωδως ανημμενωι το κρατος, ουκ εν
ευχροιαις υλων εχοντι το περιφανες, αλλ' εν τωι δεικνυειν ιδιον οντα τον ουρανον.
Ἦν δε πως αναγκη, τους της αρχαιας ανοσιοτητος και βεβηλου λατρειας αποφοιταιν
επιτεταγμενους, εφ' ετεραν ευθυς μεταχωρησαι συνηθειαν, και ωσπερ τινα ζυγον
υπελθειν την υπο Θεωι τωι κατα φυσιν, λατρειαν. Ἀνειμενος γαρ νους, ακαθεκτος, και
πολυ λιαν ετοιμος εις αποφοραν, την εις παν οτιουν των εκτοπωτατων δειματων τε
και φροντιδος επηρτημενων, αταλαιπωρως κομιδη διαιττει προς το ευθυ, και
απονευει προς το συμφερον. Ἐπειδη δε δι' Υιου προσιμεν τωι Πατρι· «Ουδεις γαρ
ερχεται προς τον Πατερα,» φησιν, «ει μη δι' εμου.» Λοιπον αναγκαιως την δι' Υιου
προσοδον και της εν αυτωι καρποφοριας τους τυπους, εθεσμοθετει λεγων·
«Θυσιαστηριον εκ γης ποιησεις μοι, και θυσετε επ' αυτωι τα ολοκαυτωματα, και τας
θυσιας υμων, τα προβατα και τους βοας υμων, εν παντι τοπωι ωι αν επονομασω το
ονομα μου εκει· και ηξω προς σε, και ευλογησω σε. Ἐαν δε εκ λιθων θυσιαστηριον
ποιηις μοι, ουκ οικοδομησεις αυτους τμητους· το γαρ εγχειριδιον σου επιβεβληκας επ'
αυτο, και μεμιανται.» Γηινον μεν γαρ ονομαζει θυσιαστηριον τον Ἐμμανουηλ·
«Γεγονε γαρ σαρξ ο Λογος.» Γη δε εκ γης η σαρκος εστι 68.593 φυσις. Ἐν Χριστωι δη
ουν η πασα καρποφορια και πασα προσαγωγη· φησι γαρ αυτος, «Χωρις εμου, ου
δυνασθε ποιειν ουδεν.» Ὥσπερ γαρ δι' αυτου την προσαγωγην εσχηκαμεν, ουτω και
πασα θυσια δεκτη δι' αυτου, των την πιστιν εισδεδεγμενων. Ἐπαγγελλεται δε τοις το
εκ γης ιστασι θυσιαστηριον, αφιξιν τε και ευλογιαν. «Ἥξω γαρ,» φησι, «προς σε, και
ευλογησω σε.» Παραδεξαμενοις γαρ ημιν δια του πανσοφου Μωσεως της αληθειας
τους τυπους, και αυτη κατα καιρους επελαμψεν η αληθεια, τουτ' εστι Χριστος, δι' ου
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εν ωι την ανωθεν ευλογιαν και παρα Πατρος πεπλουτηκαμεν, κατεσφραγισμενοι
προς υιοθεσιαν εν αγιωι Πνευματι, εν Χριστωι δε δη παλιν και τουτο διαπεραινεται.
«Ἐαν δε θυσιαστηριον εκ λιθων ποιηις μοι,» φησιν, «ουκ οικοδομησεις αυτους
τμητους.» Ουκ εαι σιδηρωι κατατιτρωσκεσθαι τους αφιερωμενους τωι Θεωι λιθους.
Λιθος γαρ ην εκλεκτος, ακρογωνιαιος, εντιμος, ο Χριστος, ατρωτος μεν αμαρτιαις,
τας δε εκ διαβολου πληγας παθειν ουκ ειδως, ου μεμερισμενος Θεωι τε και κοσμωι,
και ει γεγονε σαρξ, αλλ' ολος ων αγιος, ου διαιρουμενος εις Θεον ιδιαι, και εις
ανθρωπον ιδικως μετα την αῤρητον ενωσιν, ητοι την προς σαρκα συνοδον, αλλ' εις
υπαρχων Θεος, και ανθρωπος ο αυτος. Μεμερισται γαρ ουδαμως, καθα και ο σοφος
γραφει Παυλος. {ΠΑΛΛ.} Το εκ γης ουν αρα θυσιαστηριον, και μην και οι απληγες
λιθοι, σημαινουσι Χριστον, κατα τους ηδη προειρημενους τροπους; {ΚΥΡ.} Ουτω
φημι· πνευματικος γαρ ο νομος, κατα τας Γραφας. Ἐπειδη δε το Χριστου μυστηριον,
και την δι' αυτου προσοδον αινιγματωδως υπετυπου, τοτε δη, τοτε και της
Ἐκκλησιας προαναδειξαι το σχημα Θεος εσκεπτετο. Μωσεα μεν ουν εκαλει και συν
αυτωι τον Ἰησουν επι το ορος το Σινα. Και συνες εντευθεν, οτι και αυτοις τοις αγιοις
προφηταις δι' Υιου προσιτος ο Πατηρ· αναθρωσκουσι γαρ αλληλοις Μωσης τε και
Ἰησους. Γεγραπται γαρ, «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· Ειπον τοις υιοις
Ἰσραηλ, και λαβετε μοι απαρχας παρα παντων, οις αν δοξηι τηι καρδιαι, ληψεσθε τας
απαρχας μου, και αυτη εστιν η απαρχη, ην ληψεσθε παρ' αυτων, χρυσιον και
αργυριον, χαλκον και υακινθινον, πορφυραν και κοκκινον διπλουν, και βυσσον
κεκλωσμενην, και τριχας αιγειας, και δερματα κριων ηρυθροδανωμενα, και δερματα
υακινθινα, και ξυλα ασηπτα, και λιθους σαρδιου, και λιθους εις την γλυφην, εις την
επωμιδα, και εις τον ποδηρη, και ποιησεις μοι αγιασμα, και οφθησομαι εν υμιν. Και
ποιησεις μοι κατα παντα οσα αν σοι δειξω εν τωι ορει το παραδειγμα της σκηνης, και
το παραδειγμα παντων των σκευων αυτης, ουτως ποιησεις.» Ὁραις οπως επι το
χρηναι καρποφορειν το λυσιτελες τε και χρειωδεστατον, εις Ἐκκλησιας συστασιν
προτρεπει λαους, προσκομιζοντας ιλαρως τα κατ' ισχυν τε και γνωμην; Ου γαρ τοι
χρυσον εζητει μονον 68.596 ηγουν τα πολλοις δυσποριστα τυχον, αλλα και τριχας
αιγειας, και κριων δερματα, δεικνυς οτι και το βραχυ τε και ευτελες, ει μηδεν εχοι
λαμπροτερον ο καρποφορειν ηιρημενος, ουκ αποβλητον τωι Θεωι· η ταχα που και εν
ισωι τοις τιμιωτατοις, η και εν επαινωι μειζονι, καθαπερ αμελει και ο Χριστος ουκ
αθαυμαστον ηφιει την εν τοις Ἱεροσολυμοις χηραν, τωι γαζοφυλακιωι προσαγουσαν
βραχυ τι και ευποριστον κομιδη, μεγα δ' ισως τοις εν εσχατηι πενιαι, ους δη και
κατατρυχειν εικος και των αγαν ευτελεστατων την απεμπολην. Ληφθεισων δε των
απαρχων, «Ἁγιασμα μοι ποιησεις,» φησι, «και οφθησομαι εν υμιν.» Ἐπιφαινεται γαρ
εν Ἐκκλησιαι Χριστος, και επιλαμπει τοις εν αυτηι, κατα γε το εν Ψαλμοις, «Θεος
Κυριος, και επεφανεν ημιν.» Ἐπιτηρει δε οπως, καιτοι καταβεβηκως επι το ορος εν
ειδει πυρος, οφθεις τε τωι λαωι παντι· γεγραπται γαρ ουτως, ως ουπω φανεις, το
Ὀφθησομαι, φησιν, εν υμιν, εγηγερμενου του αγιασματος. Μονον γαρ ουχι
διακεκραγως οραται σαφως, οτι σκιαι μεν, αι οπτασιαι εκειναι της αληθους θεοπτιας.
Ἡ δε αληθης αναδειξις, ο Χριστος, εν ωι και αυτον τεθεαμεθα τον Πατερα. Και γουν
Ἰουδαιους οιομενους οτι τεθεανται κατα το αληθες εν τωι ορει Σινα τον των ολων
Θεον, ανουστατα διατιθεμενους διηλεγχε, λεγων· «Ουτε φωνην αυτου ακηκοατε,
ουτε ειδος αυτου εωρακατε, και τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν μενοντα, οτι ον
απεστειλεν εκεινος, τουτωι υμεις ου πιστευετε.» Ουκουν οφθησομαι, φησιν, εν υμιν
εγηγερμενου του αγιασματος. Τουτο δε ην Ἐκκλησιας τυπος, καθ' ομοιοτητα
γενομενης της ανω. Και γαρ τοι φησι, «Ποιησεις μοι κατα παντα οσα δεικνυω σοι εν
τωι ορει, ουτω ποιησεις.» Παρεδειχθη γαρ τοι τωι μακαριωι Μωσηι τυπος, ως εφην, των
αγιων Ἐκκλησιων, και πολυειδως αυτος ως εν σκιαι πλαττομενος ο δι' ημας
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομενος ανθρωπος. Ἐφ' εκαστωι γε μην των παραδειγματων πολυς αν γενοιτο και
μακρος ο λογος, και ισχνομυθιας εμπλεως. Ἐπειδη δε εστι τα μεν ιδια τε και
πρεποντα τηι των γεγονοτων κατασκευηι, τα δε προς την των θεωρηματων
απονενευκε χρειαν, φερε, λεγωμεν τα εις γε τουτο λυσιτελη, μεθεντες τα ετερα.
{ΠΑΛΛ.} Ου συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν ο φημι· συνησεις γαρ, οιμαι, και λιαν
αμογητι· κιβωτον γενεσθαι προστεταχεν εκ ξυλων ασηπτων, εσωθεν τε και εξωθεν
χρυσιωι καθαρωι διαπεπυκασμενην, και τα καλουμενα μαρτυρια, τουτ' εστι, τον
νομον ως εν πλαξιν ωδινουσαν, και ου μεχρι τουτων τα επ' αυτην· αναφορεας γαρ
δη γενεσθαι προσταττει παλιν εξ ασηπτων ξυλων, εν ισωι κεχρυσωμενους, χρυσους
τε δακτυλιους και στρεπτα κυκλωι. Μηκος τε και πλατος και υψος ωρισατο τωι
τεχνηματι. Ἀλλ' ει βουλοιτο τις πολυπραγμονειν ευ μαλα τα τοιαδε μυστικως,
ευρησει μεν ισως, ο τι ποτε εστιν η κιβωτος, και τα εν αυτηι 68.597 μαρτυρια, και τις
η ξυλων ασηπτων γεγονε χρεια. Τι δ' αν βουλοιτο δηλουν, και τηι κιβωτωι το
χρυσιον, τα τεως εν ταξει χρειας τε και κοσμου συντεθειμενα, κυματια δη λεγω,
στρεπτα, κρικους τε και αναφορεας, ει περιεργαζοιτο τυχον, σκληρον ευρησει το
χρημα. Και λογον αυτοις εφαρμοσαι τον μυστικον ουκ εχων, περιττοεπησει ταχα
που, και οχλον εικαιων επισωρευσει ρηματων, ταις των φιλομαθεστερων ακοαις.
Ἀληθης δε ημιν ο λογος ουκ επι τοι μονης της κιβωτου τυχον, προσθειην δ' αν οτι
και επι γε των αλλων, α δη γενεσθαι προστεταχεν. {ΠΑΛΛ.} Ουκ απιθανα μοι δοκεις
διανοεισθαι τε και λεγειν. Τοιγαρτοι μεθεις το γε ηκον, ως φης, εις συμμετριαν. τε
και χρειαν, ηγουν εις κοσμον των αποτελεσματων, επ' αυτο διαιττειν επειγου το τοις
θεωρημασιν, αναγκαιον, τουτ' εστι, τινα τροπον αυτος ημιν ο Χριστος σημαινεται
δια των παραδεδειγμενων, ητοι κατεσκευασμενων, αμελητι διασαφει. {ΚΥΡ.}
Ουκουν, εγω μεν, ως ενι φρασαι τε και νοειν, πειρασομαι. ∆ιαμαρτανοντι δε τ'
αληθους, και μειον η χρη τηι των νοηματων υπεροχηι προσβαλλοντι, συγγνωμων
εσο. Το γαρ εν εσοπτρωι τε και αινιγματι βλεπειν, αποσφηλειεν αν εσθ' οτε και τον
ακριβη τε και εμφρονα νουν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ἡ κιβωτος ημιν, ω Παλλαδιε,
τυπος αν ειη και εικων του Χριστου. Τον γαρ της ενανθρωπησεως του Μονογενους
ανασκοπουμενοι τροπον, καθαπερ εν κιβωτωι τωι εκ Παρθενου ναωι τον εκ Θεου
Πατρος Λογον ενηυλισμενον οψομεθα. «Κατυκησε γαρ εν αυτωι παν το πληρωμα της
θεοτητος σωματικως,» κατα τας Γραφας. Λογος δε ην Θεου, τα εν τηι κιβωτωι
μαρτυρια. Και ασηπτα μεν ην αυτης τα ξυλα, χρυσωι δε τωι καθαρωι και δοκιμωτατωι
κατεκαλλυνετο, εσωθεν τε και εξωθεν. Ἄφθαρτον γαρ το σωμα Χριστου, καθαπερ
τινι χρυσωι, τηι του ενοικουντος Λογου δυναμει και λαμπροτητι, και τηι του αγιου
Πνευματος φυσει και ενεργειαι ζωοποιωι, προς αφθαρσιαν διακρατουμενον. ∆ια γαρ
τοι τουτο και ζωοποιειν λεγεται Χριστος. Ζωη γαρ ων κατα φυσιν ο εκ Θεου Πατρος
Λογος, τηι δυναμει του ιδιου πνευματος τον ιδιον αυτος ανεζωοποιει ναον, φθορας
ανωτερω τιθεις. «Ἡ γαρ σαρξ αυτου ουκ οιδε διαφθοραν,» κατα την του αγιου
Παυλου φωνην. Προσεφωνει δε που και Ἰουδαιοις, περι του ιδιου σωματος· «Λυσατε
τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγερω αυτον·» και μην και ο Πετρος
τεθανατωσθαι μεν σαρκι, φησιν, αυτον, εζωοποιησθαι δε πνευματι. Συμβολον ουν
αρα της υπερλαμπρου θεοτητος, ο χρυσος, επαληλειμμενης ωσπερ τωι αγιωι σωματι,
και την ιδιαν αυτου λαμπροτητα τε και αφθαρσιαν ενιεισης αποῤρητως, και ως αυτη
που μονη και καθ' εαυτην η θεια τε και υπερ νουν επισταται φυσις. Ει γαρ «Οι
δικαιοι κατα 68.600 καιρους εκλαμψουσιν ως ο ηλιος εν τηι βασιλειαι του Πατρος
αυτων,» τις εσται λοιπον η αυτου δοξα Χριστου; Πως δε ου νου και λογου περα
παντος η εκλαμψις; Χρυσοι δε την κιβωτον εχοντες αναφορεις, χρυσοι και οι κρικοι,
και παντα τα εν αυτηι· μετοχοι γαρ της δοξης οι αμφ' αυτον, και ως εν αγαπηι και
αγιασμωι προσερηρεισμενοι και χρησιμοι. Τοιουτοι τινες ησαν και οι μακαριοι
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαθηται, δυναμιν την παρ' αυτου την θεοπρεπη δεχομενοι, και της ανωθεν υπεροχης
την λαμπροτητα μεθεκτως εκπεπλουτηκοτες, και πληρουντες δια τουτο τας
θεοσημιας. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} «Και προς γε τηι κιβωτωι, ποιησεις,» φησιν,
«ιλαστηριον, επιθεμα χρυσιου καθαρου δυο πηχεων και ημισους το μηκος, και
πηχεως και ημισους το πλατος. Και ποιησεις δυο Χερουβιμ χρυσα τορνευτα· και
επιθησεις αυτα εξ αμφοτερων των κλιτων του ιλαστηριου. Ποιηθησονται Χερουβιμ
εις εκ του κλιτους τουτου, και Χερουβιμ εις εκ του κλιτους του δευτερου του
ιλαστηριου. Και ποιησεις τους δυο Χερουβιμ επι τα δυο κλιτη. Ἔσονται οι Χερουβιμ
εκτεινοντες τας πτερυγας επανωθεν συσκιαζοντες ταις πτερυξιν αυτων επι του
ιλαστηριου, και τα προσωπα αυτων εισαλληλα, εις το ιλαστηριον εσονται τα
προσωπα των Χερουβιμ. Και επιθησεις το ιλαστηριον επι την κεφαλην ανωθεν, και
εις την κιβωτον εμβαλεις τα μαρτυρια α αν δω σοι. Και γνωσθησομαι σοι εκειθεν, και
λαλησω σοι ανωθεν του ιλαστηριου ανα μεσον των δυο Χερουβιμ των οντων επι της
κιβωτου του μαρτυριου, κατα παντα οσα αν εντειλωμαι σοι προς τους υιους
Ἰσραηλ.» {ΠΑΛΛ.} Ειτα τι το ιλαστηριον ειναι φης; {ΚΥΡ.} Ὅσον μεν ηκεν εις τε
γραμμα και σκιαν, εκ χρυσου επεποιητο καθαρου, και επηρτητο πως επικειμενη τηι
κιβωτωι· ειρηται γαρ επιθεμα δια τουτο. Τετραμμενοι δε εις αυτο και βλεποντες, οι
τοις της ιερωσυνης αυχημασι κατηγλαισμενοι, προς Θεον εδοκουν τετραφθαι και
βλεπειν. Φαμεν δε ειναι το ιλαστηριον, ει νοοιτο πνευματικως, τον δι' ημας
γενομενον ανθρωπον, «ον προεθετο ο Θεος ιλαστηριον δια πιστεως εν τωι αυτου
αιματι, εις ενδειξιν της δικαιοσυνης αυτου.» Παυλος γαρ ωδε φησιν. Ἐπιστελλει δε
ημιν και Ἰωαννης ο σοφωτατος μαθητης· «Τεκνια, ταυτα γραφω υμιν, ινα μη
αμαρτητε, και εαν τις δε αμαρτηι, παρακλητον εχομεν προς τον Πατερα, Ἰησουν
Χριστον δικαιον, και αυτος ιλασμος εστι περι των αμαρτιων ημων, ου περι των
ημετερων δε μονων, αλλα και περι ολου του κοσμου.» ∆ι' αυτου γαρ ιλασμος, ευχη
τε πασα, και αιτησις αγαθων. «Ἕως γαρ αρτι,» φησιν, «ουκ ηιτησατε ουδεν επι τωι
ονοματι μου· αιτειτε, και δοθησεται υμιν.» Αυτος ουν αρα το ιλαστηριον. ∆ι' αυτου
γαρ ημιν ιλεως ο Πατηρ, και εις αυτον καταληγει παν περας ευχης, και δι' αυτου
προσιμεν, ουχ ετερως οντες δεκτοι. Τοιγαρτοι φησιν, «Ἐγω ειμι η οδος·» και, «Ἐγω
ειμι θυρα,» και, «Ουδεις ερχεται προς τον 68.601 Πατερα, ει μη δι' εμου.» Πλην ει
και γεγονε καθ' ημας, καθιεις εαυτον εις ανθρωποτητα τε και κενωσιν ο μονογενης
του Θεου Λογος, αλλ' εστι και ιδιον αυτου φυσικως το εν δοξηι νοεισθαι τηι
θεοπρεπει, και εν υπεροχαις υπαρχειν ταις υπερ την κτισιν, καθαπερ αμελει και προ
της σαρκος. ∆ια τουτο τα Χερουβιμ περιεστασι το ιλαστηριον, πυκαζοντα ταις
πτερυξι, και προς αυτο τετραμμενα, και αει το προσωπον επερειδοντα, και
δορυφοριας μεν αποδειξις εναργης, η εις δεξια τε και ευωνυμα στασις. Το δε των
ανωτατω δυναμεων οιονει πως εντονον τε και ακορεστον εις θεοπτιαν, υπεμφαινειν
εοικεν, το βλεπειν αει τα Χερουβιμ επι το ιλαστηριον. Ἐν τωι ιδιωι δε σχηματι γραφει
τον Υιον και ο προφητης Ἡσαΐας, λεγων· «Ειδον τον Κυριον Σαβαωθ καθημενον επι
θρονου υψηλου και επηρμενου, και Σεραφιμ ειστηκεσαν κυκλωι αυτου,» και εξ μεν
εκαστωι πτερυγας εκπεφυκεναι, φησι, καλυπτειν δε αυτα, ταις μεν δυσι τους ποδας,
ταις δε δυσι τα προσωπα, πετεσθαι δε ταις ετεραις. Και ει μεν οιοιτο τις οτι το του
Θεου προσωπον, και μην και τους ποδας κατεκαλυπτον τα Σεραφιμ, ουδεν απεικος
εννοειν τι τοιουτον. Μετατρεποντες γαρ εις Ἑλληνων φωνην, του Σεραφιμ την
δηλωσιν, γνωσεως πληθυσμον ητοι σοφιας χυσιν σημαινομενην ευρησομεν.
Ὑπεμφαινουσι τοιγαρουν τωι σχηματι και μαλα σαφως, αι πανσοφοι τε και ανωτατω
δυναμεις, οτι Θεου προσωπον ου θεμις ορασθαι προς τινος. Ἄποπτος γαρ παντελως η
υπερ παντα νουν εστι φυσις, και φως απροσιτον οικει, κατα την του μακαριου
Παυλου φωνην, και «Ουδεις οψεται Θεου προσωπον, και ζησεται,» κατα γε το παρ'
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου προς Μωσεα τον ιερωτατον ειρημενον ορθως. Ἀλλ' ουδ' αν τις γνοιη τα τε
ιχνη και τας οδους αυτου. Γεγραπται γαρ, «Ὦ βαθος πλουτου, και σοφιας, και
γνωσεως Θεου· ως ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και ανεξιχνιαστοι αι οδοι
αυτου!» Ψαλλει δε και ο μακαριος ∆αβιδ, και σοφον ανακρουει μελος· «Ἐν τηι
θαλασσηι η οδος σου, και αι τριβοι σου εν υδασι πολλοις, και τα ιχνη σου ου
γνωσθησονται.» Ὥσπερ γαρ ουκ αν τις ιδοι ιχνος εν υδασιν, η ανθρωπου τυχον η
νεως, η των εν αυτοις νηχομενων, ουτως ουκ αν καταθρησειε τις θειας τε και
αποῤρητους οδους. Ὧν αν ειεν εις τυπον οι ποδες. Ει δε δη και τα εαυτων προσωπα
και τους ποδας καταπυκαζειν ταις πτερυξιν υποτοπησαιτο τις τα αγια Σεραφιμ,
εννοωμεν οτι της περι Θεου σοφιας, ητοι γνωσεως αρχην η τελος ιδειν ου θεμις.
Ἀκαταληπτος γαρ και αυτη, και υπερ νουν εστι τον ανθρωπινον. Ἀρχη δε παντος
σωματος, κεφαλη· τελος δε οι ποδες. Το ιλαστηριον ουν αρα Χριστος, ος και εν σαρκι
πεφηνως, ουδεν ηττον εστι Θεος, και Κυριος, φυσει τε και αληθως, περιεστωσας εν
κυκλωι δουλοπρεπως και αυτας εχων τας ανωτατω δυναμεις. Ἔφη δε που και λογος
ημιν ιερος, ως μετα γε το εκστηναι τον Σαταναν την εν Χριστωι μεθεντα πειραν, οτε
νενηστευκεν υπερ ημων, αγγελοι προσηλθον και διηκονουν αυτωι· «Πνευματα γαρ
εισι λει 68.604 τουργικα εις διακονιαν αποστελλομενα, δια τους μελλοντας
κληρονομειν σωτηριας.» Ἄνωθεν δε του ιλαστηριου, γνωσθησομαι σοι, φησι, και
λαλησω σοι, δυο που, καθαπερ εγᾦμαι, και δια τουτου δηλων. Ἢ γαρ οτι ανθρωπος
ων ο Χριστος, τα υπερ ανθρωπου λαλησει φυσιν, και ουχι μονοις εμμενει τοις της
κενωσεως μετροις, δια γε το ειναι Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν. «Ἐγω γαρ, εφασκε,
και ο Πατηρ εν εσμεν,» και, «Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα.» Ἢ εκεινο που
ταχα· γινωσκεται γαρ ανωθεν του ιλαστηριου και των Χερουβιμ, τουτεστιν, εν
υπεροχηι και δοξηι τηι υπερ ανθρωπον, και παντος επεκεινα γενητου, ων το
ακροτατον τε και υπερτατον τα Σεραφιμ, ει και γεγονε σαρξ. Ἐκ χρυσου δε το
ιλαστηριον, και αυτα τα Σεραφιμ. Ἡ μεν γαρ ευκλεης τε και περικαλλεστατη φυσις,
Θεος. Ἐν ομοιωσει δε τηι προς αυτον κατα μεθεξιν, τα γενητα. Τοις δε εν κυκλωι και
αγχου γεγονοσιν αυτου, την της ιδιας και φυσικης φαιδροτητος επιμεριζει μεθεξιν,
ως φωτος επι τι των πελας αντανακλωμενου, και λαμπροτητι τηι ιδιαι το προστυχον
καταυγαζοντος. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εχει, και απεξεσμενος ημιν εις ταληθες, ο λογος.
{ΚΥΡ.} Μετα δε την του ιλαστηριου κατασκευην, και ετερως ημιν το Χριστου
μυστηριον σκιαγραφει, λεγων· «Και ποιησεις τραπεζαν χρυσου καθαρου.»
∆ακτυλιους τε αυτηι προσερειρησθαι δειν επιταξας, και χρυσους εμβαλλεσθαι τους
αναφορεας, μετρα τε αυτης και ευτεχνιας τους τροπους, καθ' ους αν γενοιτο
λαχουσα το εκπρεπες εις ειδος το ανωτατω σαφεστατα διειπων, «Και επιθησεις,
φησιν, επι την τραπεζαν αρτους ενωπιους, εναντιον μου δια παντος.» Χρυσα δε
αυτης τα σκευη, τρυβλια τε και θυισκας, και μην και κυαθους, και σπονδεια γενεσθαι
προστεταχεν. Ἆρ' ουκ εναργως ο αρτος ημιν ο εξ ουρανου κατεδεικνυτο,
προκεισομενος κατα καιρους εν αγιαις τραπεζαις εκκλησιων, και ζωην διδους τωι
κοσμωι; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Τρυβλια τε και θυισκαι, κυαθοι τε και σπονδεια,
και τα δι' ων της αγιας τραπεζης η μυστικη και ιερωτατη πληρουται χρεια, ου των
θειων κειμηλιων τυπος αν ειεν. ω ταν; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀλλα ταυτι
μεν εν τηι Ἐξοδωι. Τραπεζης δε περι και μην και προθεσεως αρτων, κεχρησμυδηκεν ο
νομοθετης εν τωι Λευιτικωι· ανευρυνει δε ωσπερ την εντολην, τινα τε τροπον η
προθεσις εσται, διδασκει σαφως, λεγων ουτως· «Και ληψεσθε σεμιδαλιν, και
ποιησετε αυτην δωδεκα αρτους. ∆υο δεκατων εσται ο αρτος ο εις. Και επιθησετε
αυτους δυο θεματα, και εξ αρτους το εν θεμα επι την τραπεζαν την καθαραν εναντι
Κυριου. Και επιθησετε επι το θεμα λιβανον καθαρον και αλα, και εσονται εις αρτους
εις αναμνησιν προκειμενα τωι Κυριωι, τηι ημεραι των σαββατων 68.605 προσθησεται
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναντι Κυριου διαπαντος ενωπιον των υιων Ἰσραηλ, διαθηκην αιωνιον· και εσται
Ἀαρων και τοις υιοις αυτου. Και φαγονται αυτα εν τοπωι αγιωι· εστι γαρ Ἅγια των
αγιων τουτο αυτων, και απο των θυσιαζομενων τωι Κυριωι, νομιμον αιωνιον.» Ἐν δε
γε τοις Ἀριθμοις, ως ενα παλιν αρτον ημιν τον εξ ουρανου και εξ ημων· γεγονε γαρ
Θεος ων φυσει καθ' ημας ο Λογος, και εσκηνωσεν εν ημιν, κατεδεικνυ λεγων προς
τον ιεροφαντην Μωυσεα· «Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ἐν τωι
πο-ρευεσθαι υμας εις την γην ην εγω εισαγω υμας εκει, και εσται, οταν εσθιητε υμεις
απο των αρτων της γης, αφαιρειτε αφαιρεμα αφορισμα Κυριωι απαρχην φυραματος
υμων· αρτον αφαιρεμα αφοριειτε αυτο ως αφαιρεμα απο αλωνος, ουτως αφαιρησετε
απαρχην φυραματος υμων, και δωσετε τωι Κυριωι αφαιρεμα εις τας γενεας υμων.»
Και απονητι μεν δια τουτων καταθεωιτο τις αν το της αληθειας μυστηριον. Λελεξεται
δε προς ημων εν ιδιωι καιρωι λεπτως και απηκριβωμενως, εις ετερον ημιν ιδρωτα
συγγραφης μετεῤρηκοτος του λογου. Πλην εκεινο, οιμαι που, κατατεθηποι τις αν εις
γε το παρον ημιν, ω Παλλαδιε. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Πολυειδως γαρ ημιν
εμφανη καθιστας τον Ἐμμανουηλ, και δι' ετερου παλιν αυτον αναπλαττει λογου.
Προς γαρ τοι Μωυσεα φησι· «Και ποιησεις λυχνιαν εκ χρυσιου καθαρου, τορνευτην
ποιησεις την λυχνιαν· ο καυλος αυτης και οι καλαμισκοι, και οι κρατηρες, και οι
σφαιρωτηρες, και τα κρινα εξ αυτης εσται. Ἓξ καλαμισκοι εκ του κλιτους του
δευτερου.» Και αυ επι τουτοις τα εις κοσμον τε και χρειαν τωι τεχνηματι τελουντα
προστεθεικως, κρινα τε φημι, και σφαιρωτηρας και καρυισκους, επεφωνει παλιν·
«Ὅλη τορνευτη, εξ ενος χρυσιου καθαρου· και ποιησεις τους λυχνους αυτης επτα,
και επιθησεις τους λυχνους αυτης. Και φανουσιν εκ του ενος προσωπου. Και τον
επαρυστηρα αυτης, και τα υποθεματα αυτης εκ χρυσιου καθαρου, ποιησεις παντα τα
σκευη ταυτα ταλαντου χρυσιου καθαρου. Ὅρα, ποιησεις κατα τον τυπον τον
δειχθεντα σοι εν τωι ορει.» Χρυση μεν ουν η λυχνια τυπον επεχουσα του Χριστου.
Φυσει γαρ και αληθειαι Θεος ο Υιος· χρυσωι δε παρεικαστεον, καθα και εν τοις
ανωτερω διωριζομεθα, την θειαν λαμπροτητα και υπεροχην. Τορνευτη δε οτι
περικαλλης και περα λογου παντος, το γε ηκον εις ευμορφιαν την νοητην, ο
Ἐμμανουηλ. Γεγραπται γαρ οτι «Ὡραιος καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων.»
Ουκουν το εκτετορνευσθαι την λυχνιαν, το εις ειδος εκπρεπες, δηλον δε οτι το
θεοπρεπες, κατεδεικνυεν αν ευ μαλα του Ἐμμανουηλ. Εις δεξιον δε και ευωνυμον,
οιαπερ εκ δενδρου καλαμισκους εκπεφυκοτας, συναναθρωσκειν δε τωι μεσωι καυλωι,
και εις υψος αιρεσθαι φησι το ισοστατουν. Εις γαρ ων κατα φυσιν ο Μονογενης, και
εν απλοτητι τηι κατ' ουσιαν, ως Θεος, διαφοροις ενεργειαις πολλοστος ειναι δοκει,
αλλ' ουδεν εισκεκριμενον η οθνειον 68.608 εν αυτωι, καν ει νοοιτο πως τοις
θεοπρεπεσιν αξιωμασιν ουχ απλους. Φως γαρ και ζωη, και δυναμις και αφθαρσια
νοειται. Ὅτι γαρ ουδεν εισποιητον εν αυτωι διδαξαι βεβουλημενος, προσεπηνεγκεν,
οιμαι που, το, «Οι σφαιρωτηρες και οι καλαμισκοι εξ αυτης εστωσαν· ολη τορνευτη
εκ χρυσιου καθαρου,» τουτ' εστιν, ολος διολου Θεος, ουκ εν ισωι τοις γενητοις
ηγιασμενος, ουδε ωσπερ αγγελοι τυχον εν ιδιαι νοουμενοι φυσει, κατηγλαισμενοι δε
εκεινου χαριτι τε και δοξηι, και οιαπερ χρυσιωι καθαρωι, τηι του πνευματος δοσει
κατακεχρισμενοι, αλλ' αυτο τηι φυσει το χρημα, Θεος, η καθαρωτατη τε και
υπερτατη φυσις. Ἑπτα δε οι λυχνοι· κατα πολλους γαρ τροπους ο παρα Χριστου
φωτισμος. Και, «Ὧ μεν δεδοται λογος σο-φιας, ετερωι δε λογος γνωσεως, διακρισις τε
πνευματων,» και τα λοιπα. Τελειοτητος δε σημειον, ο επτα παλιν εστιν αριθμος.
Παντελειος δε και κατα φυσιν ιδιαν ο Ἐμμανουηλ, ως Θεος, και των παρ' αυτου
χαρισματων εν διανομηι, τελειως εγκειται τοις ελειν αξιοις. Ου γαρ «Ἐκ μετρου
διδωσι το πνευμα,» κατα την του Ἰωαννου φωνην, αλλ' «εκ του πληρωματος ημεις
παντες ελαβομεν.» Ειτα φησι· «Και επιθησεις τους λυχνους, και φανουσιν εκ του
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενος προσωπου.» Ἀλλα τις αν γενοιτο τυχον η τοιαδε θεσις, εν τοις Ἀριθμοις εδηλου
σαφως, ουτω λεγων· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· Λαλησον Ἀαρων, και
ερεις προς αυτον· Ὅταν επιθηις τους λυχνους εκ μερους κατα προσωπον της λυχνιας,
φωτιουσιν οι επτα λυχνοι· και εποιησεν ουτως Ἀαρων εκ του ενος μερους κατα
προσωπον της λυχνιας, και εξηψε τους λυχνους αυτης, καθα συνεταξε Κυριος τωι
Μωσηι» Συνες δη ουν, οτι κατα προσωπον της λυχνιας, οι επτα τετραμμενοι λυχνοι,
το φως τοις ορωσιν ενιεσαν. Ου γαρ τοις κατοπιν και οιονει πως εν αποστροφηι
κειμενοις τηι παρα Θεωι, το θειον τε και νοητον επιλαμπει φως, αλλα τοις εις οψιν
ηγμενοις δι' αγιασμου, και αντιπροσωποις ηδη γεγονοσι δια της εν πιστει παῤρησιας,
και της εν γε τωι βιουν ορθως παγκαλου σεμνοτητος. Βδελυρον μεν γαρ και
απηχθημενον παν οσον εστιν εν φαυλοτητι τε και απειθιαι. Τιμιον δε και εν
επισκεψει Θεου, το ευπειθες και ευηνιον. Ἰουδαιοις μεν γαρ εμπαροινειν ελομενοις
ακαθεκτως αυτωι, και δια φωνης Ἡσαΐου φησιν· «Ὅταν τας χειρας εκτεινητε προς
με, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων.» «Ὀφθαλμοι δε Κυριου επι
δικαιους,» κατα το εν Ψαλμοις υμνουμενον. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Της αγιας
ταυτησι λυχνιας μεμνηται σαφως και ο θεσπεσιος Ζαχαριας· εφη γαρ, οτι «Και
επεστρεψεν ο αγγελος ο λαλων εν εμοι, και εξηγειρε με, ον τροπον εξηγερθη
ανθρωπος εκ του υπνου αυτου, και ειπε προς με, Τι συ βλεπεις; Και ειπα, Ἑωρακα,
και ιδου λυχνια χρυση ολη, και το λαμπαδιον αυτης, και επτα λυχνοι επανω αυτης,
και δυο ελαιαι επανω αυτης· μια εκ δεξιων του λαμπαδιου αυτης, και μια 68.609 εξ
ευωνυμων. Και επηρωτησα, και ειπα προς τον αγγελον τον λαλουντα εν εμοι,
λεγων, Κυριε, τι εστι ταυτα; και ειπε προς με, λεγων, Ου γινωσκεις τι εστι ταυτα; Και
ειπα, Ουχι, Κυριε.» Ὁ μεν ουν μακαριος προφητης διεπυνθανετο λεγων, Τι εστι
ταυτα, Κυριε; Βραχυ δε διηγημα παρενθεις ο θεσπεσιος αγγελος διερμηνευει την
ορασιν, και την της λυχνιας κατασκευην εις Χριστον αναφερει λεγων περι των εν
αυτηι λυχνων επτα, «Ουτοι οι οφθαλμοι Κυριου, επιβλεποντες επι πασαν την γην.» Ει
γαρ χρη τι και των παχυτερων ειπειν, μυριοις οσοις ημας οφθαλμοις το θειον οραι
και κατασκεπτεται τα ανθρωπινα, γινωσκων τα εν τωι σκοτει, κατα το γεγραμμενον,
«Και το φως μετ' αυτου εστιν.» Ει γαρ και ημιν τοις εν κοσμωι το φως ενιησι Θεος,
καταπλουτησειεν αν αυτο και προ γε των αλλων εν ιδιαι φυσει λαχων. Ἢ ειπερ ουχ
ωδε εχειν υποπτευουσι τινες, ωρα που ταχα τοις ωδε φρονειν ελομενοις επιφωνειν,
«Συνετε δη αφρονες εν τωι λαωι, και μωροι ποτε φρονησατε. Ὁ φυτευσας το ους, ουχι
ακουει; η ο πλασας τον οφθαλμον, ουχι κατανοει; Ζων γαρ ο λογος του Θεου, και
ενεργης, και ηκονημενος μαλλον μαχαιρας διστομου, διικνουμενος μεχρι μερισμου
ψυχης και πνευματος, αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων
καρδιας, και ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου. Παντα δε γυμνα και
τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου.» Φωτιζει δη ουν και εφοραι παντα Χριστος.
Τοιγαρτοι και εφασκε δι' ενος των προφητων· «Θεος εγγιζων εγω ειμι, λεγει Κυριος,
και ουχι Θεος ποῤρωθεν. Μη απ' εμου κρυβησεται τι;» Λαθοι γαρ αν ουδεν τον
παντα ειδοτα νουν. Ἢ ουκ αριστα σοι ταυτα διεσκεφθαι δοκω; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι
μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀσυνηθες δε τι περι την λυχνιαν ο προφητης ορων, ελαιων γαρ ησαν
κλαδοι, προσεπυνθανετο λεγων, «Τι αι δυο ελαιαι αυται αι εκ δεξιων της λυχνιας
και εξ ευωνυμων; Και επηρωτησα,» φησιν, «εκ δευτερου, και ειπα προς αυτον· Τι οι
δυο κλαδοι των ελαιων, οι εν ταις χερσι των δυο μυξωτηρων των χρυσων, των
επιχεοντων και επαναγοντων τας επαρυστριδας τας χρυσας; Και ειπε προς με,»
φησιν, «Ου γινωσκεις τι εστι ταυτα; Και ειπα, Ουχι, Κυριε. Και ειπε μοι· Ουτοι οι δυο
υιοι της πιοτητος παρεστηκασι τωι Κυριωι πασης της γης.» {ΠΑΛΛ.} Τις ουν αρα
γεγονε χρεια τωι μακαριωι προφητηι, του και εις αυθις αναπυθεσθαι δειν; Ἐπηρωτησα
γαρ, φησιν, εκ δευτερου. {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ ουχι φαιης αν, ω Παλλαδιε, σοφον τε ειναι
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και πρεπον, τοις γε ολως ορθα φρονειν ηιρημενοις, ακριβεις και απεξεσμενους τας
εφ' οτωι ουν των αναγκαιων ποιεισθαι πευσεις; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Κλωνας δη ουν
ελαιων θαλωι βρυοντας απαλωι και νεοθαλει τεθεαμενος ο προφητης, ελαιας αυτους,
και ουκ εξ ελαιων ωνομαζε κλαδους. Ειτα σεσιωπηκεν ο θεσπεσιος αγγελος, την
εμφρονεστεραν και 68.612 αληθη περιμενων πευσιν· επειδη δε διεγηγερμενος, δυο
κλαδους ελαιων ωνομαζε λοιπον, και αναμαθειν ελιπαρει, τινος αν ειη συμβολα
ταυτι εδιδασκετο παραχρημα, του αγγελου λεγοντος· «Ουτοι οι δυο υιοι της πιοτητος
παρεστηκασι τωι Κυριωι πασης της γης.» Υιους δε πιοτητος δυο, τον τε εξ Ἰσραηλ, και
μεν τοι τον εξ εθνων απεκαλει λαον, ους και τωι Κυριωι πασης της γης παρεσταναι
φησι, σαφως τε και εναργως εις τυπον Χριστου, το επι τηι λυχνιαι τεχνημα τιθεις, ης
οι κλαδοι των ελαιων, εις δεξια τε και ευωνυμα, και οιονει την εν κυκλωι λαχοντες
στασιν τωι ελαιωι καταπιαινονται, ο εστιν αγιου Πνευματος τυπος, τον των
πιστευοντων καταρδοντος νουν, κατα το, «Ἐν ελαιωι ελιπανας την κεφαλην μου.»
{ΠΑΛΛ.} Ειτα τι μη μαλλον ελαιας αυτας, κλωνας δε μαλλον ελαιων απεκαλει;
{ΚΥΡ.} Ὅτι, ω εταιρε, καθαπερ εξ ελαιων μοσχια λεπτα και αρτιθαλεις εξηιρηνται
κλαδοι, μονον δε ουχι μεταβοθρευονται μετα πιστεως εις ευσεβειαν οι
πεπιστευκοτες, οι μεν εκ της Ἰουδαιων οντες συναγωγης, οι δε, της εξ εθνων
πληθυος εξηιρημενοι· πεπιστευκασι γαρ ουχι παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτε μην απασα
των εθνων εισεφρησεν η πληθυς. Κλαδοι τοινυν ελαιων, οι ως εκ δενδρων
απεσπασμενοι πληθυος Ἰουδαικης, και μην και Ἑλληνικης, και εν φωτι τωι θειωι
γεγενημενοι, και ενσπαταλωντες ηδη πως τηι του αγιου Πνευματος αφθονωτεραι
χυσει. Τουτο γαρ οιμαι δηλουν, το, ως εν μυξωτηρσι των λυχνων τους των ελαιων
κεισθαι κλαδους, ων και ο μακαριος Ψαλμωιδος διαμεμνηται που, προς τον των
ολων Σωτηρα Χριστον αναμελωιδων τε και λεγων περι τε της συνηρμοσμενης αυτωι
νυμφης, τουτεστι, της Ἐκκλησιας, και των εν πιστει τεκνων αυτης· «Ἡ γυνη σου ως
αμπελος ευθηνουσα εν τοις κλιτεσι της οικιας σου. Οι υιοι σου, ως νεοφυτα ελαιων
κυκλωι της τραπεζης σου.» Ζωοποιουμεθα γαρ εν μεθεξει Πνευματος, και εν αγιαι
τραπεζηι Χριστου, την εις αυτον πιστιν εισδεδεγμενοι. {ΠΑΛΛ.} Ναι λεγεις ορθως·
«Ἐγω γαρ ειμι,» φησιν, «ο αρτος ο ζων, ο εκ του ουρανου καταβας, και ζωην διδους
τωι κοσμωι.» {ΚΥΡ.} Ἀλλα λυχνιας μεν περι, και των εν αυτηι, ταυτι προς ημων εις
παρον ειρησεται. Ἴτω δε ο λογος επι το χαλκουν ηδη θυσιαστηριον, της κατα νομον
λατρειας, το χρειωδεστατον. «Ποιησεις γαρ,» φησι, «θυσιαστηριον εκ ξυλων
ασηπτων. Πεντε πηχεων το μηκος, και πεντε πηχεων το ευρος. Τετραγωνον εσται το
θυσιαστηριον, και τριων πηχεων το υψος αυτου· και ποιησεις τα κερατα επι των
τεσσαρων γωνιων, εξ αυτου εσται τα κερατα, και καλυψεις αυτα χαλκωι, και ποιησεις
στεφανην τωι θυσιαστηριωι, και τον καλυπτηρα αυτου, και τας φιαλας αυτου, και τας
κρεαγρας αυτου, και το πυρειον αυτου, παντα τα σκευη αυτου ποιησεις χαλκα.»
Πενταπηχυ μεν ουν εις ευρος τε και μηκος 68.613 το θυσιαστηριον. Ἔδει γαρ, εδει
μετρων αυτωι, και λιαν αφθονωτατων. Σχισαι τε γαρ επ' αυτωι και βοων εμελλον
αναφερεσθαι τμηματα, και ολοκαυτωσεις, οιων τε και τραγων αναφοραι
καθιερουμενων Θεωι. Ταυτηιτοι χαλκη και εσχαρα και πυρειον αυτωι, κρεαγραι τε και
φιαλαι, και παντα αυτου τα σκευη, ως αν δυναιντο ταις κατα νομον θυσιαις, την
παρα γε σφων αυτων εισκομιζοντα χρειαν, ταις του παμφαγου πυρος μη
καταφθειρεσθαι προσβολαις. Στεφανην δε και τα επι ταις γωνιαις κερατα, τωι του
σχηματος καλλει προσθησομεν. Ἄχαρι γαρ ουδεν παρα τωι πανσοφωι Θεωι. Πλην,
εκεινο παλιν δη φερε λεγωμεν, ακριβη τον νουν επερειδοντες τοις εφ' εκαστωι
τεθεσπισμενοις. Θυσιαστηριον προστεταχε ταις κατα νομον θυσιαις εοικος και
πρεπον, αλλ' ουδεν εν αυτωι χρυσουν, καθαπερ αμελει, καταθεωιτο τις αν επι της
κιβωτου, λυχνιας τε αυ και τραπεζης, και των αμφ' αυτην. {ΠΑΛΛ.} Τι δη ουν αρα και
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο εστι; {ΚΥΡ.} Ου γαρ δη της θειας τε και ακηρατου φυσεως την κατα παντων
υπεροχην, και ασυγκριτον λαμπροτητα, ως εν νοησει λεγω, το χρυσιον ευ μαλα
καταδηλουν ελεγομεν, ω Παλλαδιε; {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν,
αχρυσωτον παντελως της κατα νομον λατρειας το θυσιαστηριον, αινιγμα που το
χρημα τιθεντος ημιν του Θεου, και μαλα σαφως, οτι Πνευματος αγιου προξενος
ηκιστα μεν ο νομος, τετιμηται δε ουχι τοιαυτηι χαριτι της εν τυπωι λατρειας η
δυναμις. Πνευμα γαρ ην δουλειας επι τον Ἰσραηλ· ημιν δε το δωρον απενεμηθη δια
Χριστου μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν. Ἐνεφυσησε γαρ, λεγων, «Λαβετε Πνευμα
αγιον.» Τοιγαρτοι και Παυλος προσεφωνει τοις πεπιστευκοσιν, «Ου γαρ ελαβετε
πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον, αλλ' ελαβετε πνευμα υιοθεσιας, εν ωι κραζομεν,
Ἀββα ο Πατηρ.» Ὅτι δε της κατα νομον λατρειας η δυναμις την του αγιου
Πνευματος ουκ επλουτει μεθεξιν, δεδονται δε μαλλον τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις,
πληροφορησει λεγων ο σοφος Ἰωαννης· «Ουπω γαρ ην Πνευμα αγιον, οτι Ἰησους
ουδεπω εδοξασθη.» Ουπω γαρ ανεβιω Χριστος· μονονουχι γαρ τοτε κατεχρυσωθη τωι
Πνευματι, και κοινωνιαι τηι προς αυτον, η ανθρωπου φυσις. Χρυσου μεν δη διχα,
ταυτηιτοι γενεσθαι προστεταχε το θυσιαστηριον, καθαπερ εγωιμαι, τον δε επι τωι
χαλκωι λογον, εξ ου και πεποιητο, παραδραμειν, ως εοικε, τοις φιλομαθεσιν ουκ
αζημιον. Ἐκτεκοι γαρ αν τι των αναγκαιων η βασανος, καθαπερ το υπο του σοφως
ειρημενον, Ἐν παντι μεριμνωντι ενεστι περιττον. {ΠΑΛΛ.} Τι ουν αν εχοις ειπειν και
επι τωιδε παλιν; {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη· ψηφωι μεν γαρ τηι ανωθεν εις ιερεα και ηγουμενον
τον θεσπεσιον Ἀαρων κεχειροτονησθαι φησι το Γραμμα το ιερον. Κορε γε μην και
∆αθαν, και τοις αμφ' αυτους, η αγρια πληθυς της ανωθεν ψηφου προαλεστατα
καταθεοντες, και 68.616 των θειων κατεξανισταμενοι νομων, πυρεια προσηγον
ακλητοι και αυτομολοι προς τουτο ιοντες, και τιμην αρπαζοντες, ου νεμηθεισαν
αυτοις, αντιπαρεξαγοντες και μαλα θερμως, τα εξ απονοιας και θρασους, ιερει τωι
προυχοντι, και των αλλων απαντων απολεγδην εξηιρημενωι. Ἐσκιαγραφειτο δε δια
τουτων η εσομενη κατα Χριστου των Ἰουδαιων απονοια. Αυτος γαρ ημων αρχιερευς,
ψηφωι προς τουτο ηγμενος τηι παρα Πατρος, και οι μεν των ουτως αισχρων
επιχειρηματων εκτετικασι δικας· αποτισουσι δε και μετ' αυτους Ἰουδαιοι τοις ισοις
εγκλημασι γεγονοτες ενοχοι. Θεος δε δη τοτε προς Μωσεα τε τον ιερον, και μην και
προς Ἐλεαζαρ εφη, τον εξ Ἀαρων τον ιερεα· «Ἀνελεσθε τα πυρεια τα χαλκα εκ μεσου
των κεκαυμενων, και το πυρ το αλλοτριον τουτο σπειρον εκει, οτι ηγιασε τα πυρεια
των αμαρτωλων τουτων εν ταις ψυχαις αυτων. Και εποιησαν αυτα λεπιδας ελατας,
περιθεμα τωι θυσιαστηριωι, οτι προσηνεχθησαν εναντι Κυριου, και ηγιασθησαν. Και
εγενοντο εις σημειον τοις υιοις Ἰσραηλ. «Ταυτηι μεν ουν εφη το τηνικαδε Θεος. Ἐν
τηι Ἐξοδωι δε γεγραπται περι του Βεσελεηλ, ος ην εκ πατρος μεν Ουριου, φυλης δε
της ∆αν, και πασης ευτεχνιας ηγουμενος· «Ουτος εποιησε το θυσιαστηριον το
χαλκουν εκ των πυρειων των χαλκων, α ην τοις ανδρασι τοις καταστασιασασι μετα
της Κορε συναγωγης.» {ΠΑΛΛ.} Τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Πολλην αν εχοι την ονησιν,
ει εννοοιτο οτι πεποιηται μεν η κιβωτος εις τυπον Χριστου, και μεν τοι και τα ετερα,
λυχνια, φημι, και το ιλαστηριον, και εκ χρυσιου τραπεζα, προσκομισαντος του λαου
και αναθεντος εκαστου το εν χερσι. ∆εκτοι γαρ λιαν εις δοξαν Θεου και Πατρος, οι
καρποφορουντες Χριστωι, και δωροφοριας προσαγοντες τας πνευματικας, ων ησαν
εκεινοι τυποι και σκιαι. Της δε κατα νομον λατρειας το θυσιαστηριον, παροξυσμου
και αντιλογιας, και ιν' ουτως ειπω λοιπον, ανταρσεως της καθ' ιερεως του μεγαλου
γεγενημενης, οιονει πως υπομνημα και προαναφωνησις, εν αυτηι κειμενη τηι
κατασκευηι, μυστικως τε και οικονομικως σημαινεται. Ἆρα σοι σαφες το αινιγμα;
Χριστου γαρ εις τυπον ο Ἀαρων· πεφιλονεικηκασι δε τηι του Χριστου δοξηι και
Ἰουδαιοι, και αντιλεγεται δια τουτο το κατα νομον θυσιαστηριον. Πεπαυται γαρ η ως
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν σκιαις λατρεια· και εν Χριστωι δη μαλλον ευωδιαζομεν τωι Πατρι την νοητην
ευοσμιαν· και τουτο ημιν ως εν σκιαις παλιν υπετυπου, λεγων· «Και ποιησεις μοι
θυσιαστηριον θυμιαματος εκ ξυλων ασηπτων, και ποιησεις αυτο πηχεως το μηκος,
και πηχεως το ευρος· τετραγωνον εσται, και δυο πηχεων το υψος. Ἐξ αυτου εσται τα
κερατα αυτου, και καταχρυσωσεις αυτο χρυσιωι καθαρωι, την εσχαραν αυτου, και
τους τοιχους αυτου κυκλωι, και τα κερατα αυτου.» Σκυταλας δε αυτωι και κρικους,
και αναφορεας, ετερα τε τοιαυτα προστεθεικως, και θησεις αυτο, φησιν, «Ἔναντι του
καταπε 68.617 τασματος του οντος επι της κιβωτου του μαρτυριου, εν οις
γνωσθησομαι σοι εκει Θεος· και θυμιασει επ' αυτου Ἀαρων θυμιαμα συνθετον
λεπτον το πρωΐ, πρωΐ· οταν επισκιαζηι τους λυχνους, θυμιασει επ' αυτου. Και οταν
εξαπτηι Ἀαρων τους λυχνους το οψε, θυμιασει επ' αυτου θυμιαμα ενδελεχισμου δια
παντος εναντι Κυριου εις τας γενεας αυτων. Και ουκ ανοισεις επ' αυτωι θυμιαμα
ετερον· καρπωμα θυσιας, και σπονδην ου σπεισεις επ' αυτου. Και εξιλασεται επ'
αυτου Ἀαρων επι των κερατων αυτου, απαξ του ενιαυτου απο του αιματος του
καθαρισμου των αμαρτιων του εξιλασμου. Ἅπαξ του ενιαυτου καθαριει αυτο εις τας
γενεας αυτων· Ἅγιον των αγιων εστι τωι Κυριωι.» {ΠΑΛΛ.} Εις τυπον αρα Χριστου
και τουτο παραδεξομεθα; {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν, ω Παλλαδιε. Ἀληθες γαρ οτι το
χρημα εστι, το τιμιον αυτου και βαθυ μυστηριον ενδειξ[ει]εν αν και μαλα ραιδιως
τοις γε ηιρημενοις τα τοιαδε πολυπραγμονειν ισχνως τε και κατεῤρινημενως.
Πεποιητο μεν γαρ εκ ξυλων ασηπτων, χρυσωι δε ολον αληλ[ε]ιπτο. Ἀδιαφθορον γαρ
το σωμα Χριστου, και φυσιν εν εαυτωι την θειαν καταπλουτουν· «Γεγονε γαρ σαρξ ο
Λογος, και εσκηνωσεν εν ημιν.» Ἀπαρχη δε ημων ο Χριστος, και ριζα του γενους
ανακτιζομενου προς αφθαρσιαν δια της προς Θεον ενωσεως, ει και εξαιρετως επ'
αυτου το χρημα νοοιτο. Κερατα δε τωι θυσιαστηριωι, και οιονει χειρες
εκπεπετασμεναι, και του τιμιου σταυρου το σχημα προαναπλαττοντα. Ει δε δη
τετταρα τις ειναι λεγοι τα κερατα, αδικουν ουδεν, εις γε το νοειν ορθως τον
φιλομαθη. Τετραγωνου τε γαρ και ισοπλευρου πανταχη του θυσιαστηριου
τυγχανοντος, ιση πανταχοθεν των κερατων η θεα· και τις ο τουδε λογος; εν παντι
γαρ τοπωι Χριστος γινωσκεται, και ουτος εσταυρωμενος· αυχημα δε τουτο λαμπρον
τοις πιστευουσιν εις αυτον. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος, «Ἐμοι δε μη γενοιτο
καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Χριστου, δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται, καγω
τωι κοσμωι.» Προσκειται δε τωι τεχνηματι, τα τελουντα προς κοσμον, στεφανη
στρεπτη· και γαρ εστιν αληθως «Ὡραιος καλλει παρα τους υιους των ανθρωπων» ο
Ἐμμανουηλ. Ἐπενηνεκται δε και τα εις χρειαν αυτωι, οι αναφορεις τε και τα λοιπα.
Φερεσθαι γαρ εν κοσμωι κατα τους των αναζευξεων καιρους το θειον εδει
θυσιαστηριον. Ἔδρων δε τουτο και οι θεσπεσιοι μαθηται, Χριστον περιφεροντες δια
του κηρυγματος ευσχημονως τε και κατα ταξιν, ως Θεου διακονοι και οικονομοι
μυστηριων Χριστου. «Θησεις δε,» φησι, «το θυσιαστηριον απεναντι του
καταπετασματος του οντος επι της κιβωτου των μαρτυριων εν οις γνωσθησομαι σοι
εκειθεν.» {ΠΑΛΛ.} Ειτα τι το αναγκαιον και χωρων αυτων οιμαι, των τεταγμενων;
{ΚΥΡ.} Ὡς βαθυς μεν ο λογος, και αμυδρος αγαν ερω δε ως ενι, Θεωι πισυνος τωι και
αυτους σοφουντι 68.620 τους τυφλους. Κιβωτον γενεσθαι εκ ξυλων ασηπτων και
χρυσιου καθαρου, φησι, και ην ο νομος εν αυτηι, τουτεστιν, ο θειος λογος, ητοι τα
μαρτυρια. Τυπος γαρ ην το χρημα, του εκ Θεου φυντος Λογου, κατοικησαντος εν
ημιν, και σαρκος εν ομοιωματι γεγονοτος, κατα τας Γραφας. Ειτα καταπετασμα τι
τεσσαρσι στυλοις επιτετανυσμενον, απαιωρεισθαι τηι κιβωτωι δειν εφη. Ὄνομα δε τωι
καταπετασματι, το ιλαστηριον. Χριστος δε και τουτο. «Ἱλασμος γαρ εστιν υπερ των
αμαρτιων ημων, και ιλαστηριον δια πιστεως.» Ὠνομαζε γαρ ουτως ο Παυλος αυτον·
γεγραφατο δε και οιονει πως εν κυκλωι του ιλαστηριου τα Χερουβιμ, των ανωτατω
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυναμεων την υπο Θεωι δουλειαν· Θεος γαρ ο Λογος· και το αγχου δη μαλα, και μην
και το παρεσταναι λειτουργικως, ευ μαλα σημαινοντα. Ειτα Θεος εφη προς Μωσεα·
«Και γνωσθησομαι σοι εκειθεν, και λαλησω σοι ανωθεν του ιλαστηριου αναμεσον
των δυο Χερουβιμ των οντων επι της κιβωτου του μαρτυριου.» Ἦν δε, ως εφην, η
κιβωτος ο Χριστος, ως εν αφθαρτωι σωματι Θεος Λογος, πλην εις γην η κιβωτος·
γεγονε δε και εν υφεσει και εν χθαμαλοτητι τηι καθ' ημας ο Μονογενης. Μορφην
γαρ υπεδυ την δουλοπρεπη, και κεκενωκεν εαυτον. Αυτος δε παλιν εστι το
ιλαστηριον, το υψου κειμενον, και υπο των ανω ∆υναμεων δορυφορουμενον. Ου
γαρ εκ μονων ημιν των της κενωσεως τροπων γνωριμος ο Υιος, αλλα και εξ ων εστι
Θεος και των ολων Κυριος. Ει γαρ και τεταπεινωκεν εαυτον δια το ανθρωπινον, εν
τοις καθ' ημας οικονομικως καταβεβηκως, αλλ' «Ὁ Θεος αυτον υπερυψωσε και
εχαρισατο αυτωι ονομα, το υπερ παν ονομα.» Τυπος δ' αν ειη και τουδε, το υψου
τεθεισθαι το ιλαστηριον εις δεξιον και ευωνυμον αναγεγραμμενων των Χερουβιμ.
Ἔνθα γαρ αν η Θεωι πρεπουσα μονωι φαινοιτο λειτουργια, εκει δηπου ειη αν παντως
και η της θεοτητος δοξα, και των υπερ λογον αξιωματων η υπεροχη. «Ἄνωθεν δε
των Χερουβιμ, γνωσθησομαι σοι,» φησιν, ο παντων ∆εσποτης, την αῤρητον φυσιν μη
εν οις η κτισις ζηιτεισθαι προσταττων, αλλ' επεκεινα παντως του κεκλημενου προς
υπαρξιν· Θεου γαρ φυσει λογος τε και τοπος ο πρεπωδεστατος, το περα τε και ανω
παντος γενητου. Ουκουν ο υπερανω των Χερουβιμ τοπος, και αισθητως εν τηι αγιαι
σκηνηι μονονουχι την θειαν ημιν καταδηλοι φυσιν· ταυτηιτοι το χρυσουν
θυσιαστηριον εις τυπον Χριστου γεγονος, αποκεισθαι προστεταχεν απεναντι του
υπερανω των Χερουβιμ χρηματιζοντος τε και νοουμενου του οιονει πως εις οψιν
Θεου και εν οφθαλμοις του Πατρος εν Χριστωι γενεσθαι τα καθ' ημας τουτο που
σημαινοντος. Ἐν αποστροφηι γαρ οντα τον ανθρωπον, και προσκεκρουκοτα Θεωι δια
την παραβασιν και πολλην αμαρτιαν, εστησε παλιν εν προσωπωι του Πατρος ως εν
εαυτωι και πρωτωι Χριστος. «Προδρομος γαρ υπερ ημων εισβεβηκεν εις τον ουρανον,
νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου υπερ ημων,» καθα γραφει Παυλος ημιν ο
σοφος. Ὁ γαρ υπαρχων αει μετα του ιδιου 68.621 Πατρος, νυν εμφανισθηναι
λεγεται ως εν εαυτωι γε και πρωτωι παρατιθεις εν οψει του Πατρος τα ανθρωπινα, και
την αρχαιαν εκεινην αποστροφην μεθιστας. «Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων,» κατα
τας Γραφας. {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν οτι Χριστου παλιν εικων το θυσιαστηριον το
χρυσουν. {ΚΥΡ.} Και προς γε δη τουτωι νοοιτ' αν εικοτως αυτος ο θυμιαμα το
συνθετον και λεπτον. Αυτος γαρ ο αρχιερευς· «Θυμιασει γαρ,» φησιν, «επ' αυτου
Ἀαρων θυμιαμα συνθετον, λεπτον·» και συνθετον μεν το θυμιαμα· Θεος γαρ ων ο
Λογος, γεγονε σαρξ. Και συντεθειται πως ημιν ο Ἐμμανουηλ, θειας φυσεως τε και
ανθρωποτητος εις ενοτητα την υπερ νουν, αποῤρητως συνηνεγμενην. Λεπτον δε, οτι
το παχυ της κατα νομον λατρειας ουκ εχει. «Θυσιας γαρ και προσφοραν ουκ
ηθελησας. Ὁλοκαυτωμα και περι αμαρτιας ουκ ευδοκησας. Σωμα δε κατηρτισω μοι,
φησι· τοτε ειπον, Ἰδου ηκω· του ποιησαι, ο Θεος, το θελημα σου.» Και τι δη τουτο
εστι το θελημα του Πατρος, αυτος ημας εν Ευαγγελιοις μεμυσταγωγηκε λεγων, οτι
«Καταβεβηκα εκ του ουρανου, ουχ ινα ποιω το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του
πεμψαντος με. Τουτο δε εστι το θελημα του πεμψαντος με, ινα παν ο δεδωκε μοι, μη
απολεσω εξ αυτου, αλλα αναστησω αυτο εν τηι εσχατηι ημεραι.» Προσκεκομικε γαρ
εαυτον υπερ ημων εις οσμην ευωδιας, κεχρηματικε τε δια τουτο και αρχιερευς.
Ουκουν αυτος ο αρχιερευς, αυτος το θυμιαμα το συνθετον τε και λεπτον· και
μαρτυρησει λεγων ο Παυλος· «Τωι δε Θεωι χαρις, τωι παντοτε θριαμβευοντι ημας εν
τωι Χριστωι, και την οσμην της γνωσεως αυτου φανερουντι δι' ημων εν παντι τοπωι,
οτι Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι, εν τοις σωζομενοις, και εν τοις απολλυμενοις· οις
μεν οσμη εκ θανατου εις θανατον, οις δε οσμη ζωης εις ζωην.» Προσεφωνει δε και
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν· «Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου ως τεκνα αγαπητα, και περιπατειτε εν αγαπηι,
καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, και παρεδωκεν εαυτον υπερ ημων προσφοραν
και θυσιαν τωι Θεωι εις οσμην ευωδιας.» Και τον γε του θυμιαιν εναργη καθιστη
καιρον, απαντα δε δειν εν ταξει τε και ευκοσμιαι πραττεσθαι νομοθετων, και δι' ων
αν ημιν η των εις το εισω θεωρηματων ευ εχοι δυναμις. «Το πρωι» γαρ, φησι, «και
το οψε των λυχνων εξαπτομενων και επισκιαζομενων,» του μεν οψε και πρωι, το
αδιαλειπτον τε και διηνεκες εμφαινοντος, του δε υπο λυχνοις χρηναι θυμιαιν, εκεινο
που ταχα παραδηλουντος ευ μαλα, οτι φωτι τωι θειωι καταλαμπομενοι, τοτε δη, τοτε
της ευωδιας Χριστου πλουσιως αναπιμπλαμεθα, ιμεν τε ουτω προς αισθησιν των
εσω σκηνης αγαθων, ητοι της των θειων χαρισματων διανομης, ην τοις αξιοις ορεγει
Χριστος· Ὥστε ει τις ουπω γεγονεν εν φωτι δια πιστεως, εστι που παντως και της
νοητης ευωδιας αμετοχος, ετι το Χριστου μη ειδως μυστηριον. 68.624 «Ἐαν γαρ μη
πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε, φησι. Προσβολη γαρ η πιστις, εις συνεσιν
αποφερουσα, και οιονει προς παραδοχην του θειου φωτος απλουσα τον νουν.
Ἐνδελεχισμου δε ονομαζει το θυμιαμα. Καιρος γαρ ουδεις, καθ' ον ουκ ευωδιαζει
Χριστος εν τηι αγιαι σκηνηι, τουτεστιν, εν τηι Ἐκκλη-σιαι. Ἀποφασκει δε παντελως, το
δειν επ' αυτου, δηλον δε οτι του θυσιαστηριου του Χριστου, σπονδην κατακεισθαι,
και αναφε[ρε]σθαι καρπωμα. Κατηργηται γαρ εν Χριστωι τα εν νομωι, και εις τελος
ερπουσιν αι σκιαι. Τουτο, οιμαι, εστι σπονδη και καρπωμα. Και μαρτυρει λεγων ο
προφητης· «Ἐξηρται εξ οικου Κυριου θυσια και σπονδη.» Ἀναδεδειγμενης γαρ ηδη
της εν πνευματι και αληθειαι προσκυνησεως και λατρειας, περιτται πως αι σκιαι, και
το εν τυποις εικαιον και ανονητον παντελως· καινη γαρ κτισις εν Χριστωι. Της γαρ
χαριτος εκπεπτωκασιν οι εν νομω δικαιουμενοι μετα την της αληθειας αναδειξιν.
«Ουκ ανοισεις δε,» φησιν, «επι το θυσιαστηριον θυμιαμα ετερον.» Παραδεξομεθα γαρ
εν Χριστωι ετερον παντελως ουδενα. Ῥαββι δε των οντων ερουμεν ουδενι. Εις γαρ
ημων διδασκαλος και καθηγητης, και αυτωι δη μονωι προσκεισομεθα, λεγοντες,
«Μυρον εκκενωθεν ονομα σου. ∆ια τουτο νεανιδες ηγαπησαν σε. Ειλκυσαν με, οπισω
σου εις οσμην μυρων σου δραμουσαι.» Ἢ ουχι τουτο εστι το, «Ουκ ανοισεις επ' αυτο
θυμιαμα ετερον;» Μονου γαρ Χριστου το ευωδες εν Ἐκκλησιαι τοις γε αληθως
εχεφροσιν εξαρκοιη αν, ετερας οσμης ουκ εφιεμενοις· καθαπερ αμελει και οι
ταλανες Ἰουδαιοι. Το μεν γαρ θυμιαμα το συνθετον και λεπτον, τουτεστι, Χριστον,
ταις απονοιαις περιυβριζουσιν. Και αμετοχοι μεν της ιερας ταυτης η και θειας
αληθως μεμενηκασιν ευωδιας· ετερον δε αντ' αυτου παραδεξονται, τον της ανομιας
υιον, «τον αντικειμενον και υπεραιρομενον επι παντα λεγομενον Θεον η σεβασμα,
ωστε αυτον εις τον ναον του Θεου, κατα το γεγραμμενον, καθισαι, αποδεικνυοντα
εαυτον οτι εστι Θεος,» ος και την θειαν σκηνην καταμιαινει, καπνος ων αλλοτριος,
και ιν' ουτως ειπω, κακοσμια διαβολικη· «Ἔσται γαρ αυτου,» φησιν, «η παρουσια
κατ' ενεργειαν του Σατανα.» {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης. Και γαρ εστιν εναργης ο λογος.
{ΚΥΡ.} Ἐξιλασασθαι γε μην επι του θυσιαστηριου του θυμιαματος, προσταττει τωι
Ἀαρων απαξ του ενιαυτου καταχριοντι τωι αιματι του καθαρισμου των αμαρτιων,
τας των κερατων αρχας. «Ἅγιον γαρ,» φησι, «των αγιων εστι.» Και τουτο σοι σαφες
καταστησει, λεγων, ο θεσπεσιος Παυλος· «Χριστος δε παραγενομενος αρχιερευς των
μελλοντων αγαθων, δια της μειζονος και τελεωτερας σκηνης, ου χειροποιητου,
τουτεστιν, ου ταυτης της κτισεως· ουδε δι' αιματος τραγων και μοσχων, δια δε του
ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις τα αγια, αιωνιαν λυτρωσιν ευ 68.625 ραμενος.»
Ὡς γαρ αυτος που παλιν φησιν, «Ἅπαξ αποθανων, ουκετι αποθνησκει, θανατος
αυτου ουκετι κυριευσει. Ὃ γαρ απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ· ο δε ζηι, ζηι τωι
Θεωι.» Εισηιει τοινυν ο θεσπεσιος Ἀαρων εις τα Ἅγια των αγιων, απαξ του ενιαυτου,
δι' αιματος του καθαρισμου των αμαρτιων. Και ορα Χριστον εν τουτοισι παλιν,
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιματι τωι ιδιωι της απαντων σωτηριας και ζωης, μονονουχι τον ιδιον καταῤραινοντα
σταυρον. Σταυρου γαρ τυπος τα κερατα, τηιδε κακεισε ως εν ταξει χειρων αποταδην
εκνενευκοτα. Ουκουν αποθανοντα μεν απαξ εννοει Χριστον, Ἅγιον δε των αγιων
οντα, κατα φυσιν, ως Θεον. Και γαρ εστιν αληθης Ἰωαννης, λεγων, οτι «Ἐκ του
πληρωματος αυτου ημεις παντες ελαβομεν.» Χριστου γαρ μετοχος η πασα εστι
ορατη και αορατος κτισις. Ἄγγελοι τε γαρ και αρχαγγελοι, και τα ετι τουτων
επεκεινα, και αυτα δε τα Χερουβιμ, ουχ ετερως αγια, πλην οτι δια μονου Χριστου, εν
αγιωι Πνευματι. Αυτος ουν αρα εστι το θυσιαστηριον, αυτος δε το θυμιαμα, και
αρχιερευς, αυτος δε ομοιως το αιμα του καθαρισμου αμαρτιων. {ΠΑΛΛ.} Ναι λεγεις
ορθως. Πλην ο τι ποτε εστι του καθαρισμου των αμαρτιων το αιμα, σαφως εννοειν
ουκ εχω. {ΚΥΡ.} Προανατυπων ο νομος την δι' αιματος αποκαθαρσιν και το θυμα το
ιερον, φημι δη Χριστον, δι' ου και σεσωσμεθα, τον εξ αμαρτιας εντετηγμενον ημιν
διαδιδρασκοντες μολυσμον, ωδε πη φησιν εν τωι Λευιτικωι· «Ἐαν δε πασα,» φησι,
«συναγωγη Ἰσραηλ αγνοησηι, και λαθηι ρημα εξ οφθαλμων της συναγωγης, και
ποιησωσι μιαν απο πασων των εντολων Κυριου, η ου ποιηθησεται, και
πλημμελησωσι, και γνωσθηι αυτοις η αμαρτια, ην ημαρτον εν αυτηι, και προσαξει η
συναγωγη μοσχον εκ βοων αμωμον περι της αμαρτιας, και προσαξει αυτον παρα τας
θυρας του μαρτυριου της σκηνης, και επιθησουσιν οι πρεσβυτεροι της συναγωγης
τας χειρας αυτων επι την κεφαλην του μοσχου εναντι Κυριου, και σφαξουσι μοσχον
εναντι Κυριου, και εισοισει ο ιερευς χριστος απο του αιματος του μοσχου εις την
σκηνην του μαρτυριου. Και βαψει ο ιερευς τον δακτυλον απο του αιματος του
μοσχου, και ρανει επτακις εναντι Κυριου κατ' ενωπιον του καταπετασματος του
αγιου, και απο του αιματος επιθησει ο ιερευς επι τα κερατα του θυσιαστηριου των
θυμιαματων της συνθεσεως, ο εστιν ενωπιον Κυριου, ο εστιν εν τηι σκηνηι του
μαρτυριου.» Και πλατυτερον μεν περι γε τουτων ημιν κατα καιρους ειρησεται· αθρει
δε ως εν μοσχωι παλιν υπερ ημων σφαζομενον τον Ἐμμανουηλ, και αμαρτιας ημας
απαλλαττοντα, και εξιστωντα δικης, και ποινης αποφεροντα, και δια της μειζονος
και τελειοτερας ιοντα σκηνης, ου δια μοσχων και τραγων, αλλα δι' αιματος του
ιδιου, και θανατου προσαπαξ απογευσαμενον. Ἐπι ξυλου γαρ ανω λογχηι διανοιγεις
την πλευραν, αιμα τε και υδωρ εξεβλυσεν. Τυπος δ' αν ειεν σταυρου, καθα και
φθασαντες ειπομεν, αι των κερατων εξοχαι. 68.628 {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἀλλ'
ουτι πω μονωι τωι αιματι καθαιρεσθαι δειν αινιγματωδως ο νομος, αλλα και υδατι τωι
αγιωι προστεταχε. Τελεωτατη γαρ ηδε προς καθαρσιν οδος, κατα γε το εν Χριστωι
μυστηριον. {ΠΑΛΛ.} Πως δε δη αρα και τουτο δεδειχεν, η τινα τροπον; {ΚΥΡ.}
Γεγραπται γαρ, οτι «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Ποιησον λουτηρα
χαλκουν, και βασιν αυτου χαλκην, ωστε νιπτεσθαι. Και θησεις αυτον ανα μεσον της
σκηνης του μαρτυριου, και ανα μεσον του θυσιαστηριου. Και εκχεεις εις αυτον υδωρ·
και νιψονται Ἀαρων και οι υιοι αυτου εξ αυτου τας χειρας και τους ποδας υδατι.
Ὅταν εισπορευωνται εις την σκηνην του μαρτυριου, νιψονται υδατι, και ου μη
αποθανωσιν· η οταν προσπορευωνται προς το θυσιαστηριον λειτουργειν, και
αναφερειν τα ολοκαυτωματα Κυριωι, νιψονται τας χειρας και τους ποδας υδατι.
Ὅταν εισπορευωνται εις την σκηνην του μαρτυριου, νιψονται υδατι ινα μη
αποθανωσι· και εσται αυτοις νομιμον αιωνιον αυτωι. και ταις γενεαις αυτου μετ'
αυτον.» Ὅτι μεν ουν η δια του αγιου βαπτισματος ως εν γε δη τουτωι προανεγραφετο
χαρις, ουκ ασυμφανες. Βαπτιζομεθα γαρ, ου σαρκος αποθεσιν ρυπου
αποκερδαινοντες, αλλα των νου και καρδιας απαλλαττομενοι μολυσμων, και τας
των πλημμεληματων απολουομενοι κηλιδας, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
καλουντος εις σωτηριαν. ∆εδικαιωμεθα γαρ ουκ εξ εργων νομου, κατα τας Γραφας,
αλλ' εκ πιστεως Ἰησου Χριστου. Θεα δε δη, οπως καιτοι κατα νομον αγιος ων ο
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀαρων, και μην και οι συν αυτωι λειτουργειν επιτεταγμενοι, προσαπονιζονται χειρας
τε και ποδας υδατι, πονων δε ουτως απτονται των ιερων, και μην εις τα Ἅγια των
αγιων ειστρεχουσι, δειματων ελευθεροι, σαφως τε και εναργως καταδηλουντος,
οιμαι που, και τουτο του νομου, μονον δε ουχι και αυτου διακεκραγοτος του
πραγματος, ως ανιερος παρα Θεωι, και ο δοκων ειναι τις κατα νομον ιερος, ει μη
απολουσαιτο τωι υδατι, και οτι της εν νομωι λατρειας η δυναμις ουκ αποχρη προς
καθαρσιν. Προαπενιζοντο γουν, καιτοι κατα νομον ηγιασμενοι, καθαιρεται δε, ουτι
που το καθαρον, αλλα το ρυπουν και ακαθαρτον. Τοιουτονι δε και αυτος ειρηκεν ο
Χριστος, «Ὁ λελουμενος ου χρειαν εχει, ει μη τους ποδας νιψασθαι, εστι γαρ
καθαρος.» Γραφει δε και σοφωτατος Παυλος, ως εστιν αδυνατον αιμα ταυρων και
τραγων αφαιρειν αμαρτιας. Ἀτελης ουν ο νομος εις αγιασμον, ει μη προσγενοιτο τοις
δεδιψηκοσι την προς Θεον οικειοτητα το σωτηριον βαπτισμα. Τοιγαρτοι και ο
θεσπεσιος Ἰωαννης, καιτοι τοις αγαν αυχημασιν ευ μαλα κατεστεμμενος, και αρετης
εις τουτο διερπειν ειδως, ως εις ληξιν ηδη γενεσθαι την ανωτατω, βαπτιζεσθαι
παρεκαλει τωι Σωτηρι λεγων· «Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι.» {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Χειρες δε και ποδες απονιπτομενοι, εργου και πορειας της οιονει
προς εκαστα των πρακτεων, 68.629 το καθαρον και ακιβδηλον υποσημαινουσιν.
Τουτι δε ημιν εξησκηκοσιν, εφειται μεν εισελθειν εις την εσωτεραν σκηνην,
προσκομιζειν δε τωι Θεωι θυσιας πνευματικας, και ως εν ταξει θυμιαματων της
ευαγγελικης πολιτειας καθιερουν οιονειπως την ευοσμιαν. Παρεγγυαι δε χρησιμως
απονιζεσθαι δειν τους εις τα Ἅγια των αγιων εισελαυνειν εθελοντας, και των ιερων
εργων επιμελητας, ινα μη αποθανωσιν. Χρημα γαρ επισφαλες και επιζημιον αληθως,
το εγγιζειν Θεωι μη κεκαθαρμενους. Τοιγαρτοι και σοφος ημιν επισκηπτει Παυλος, ει
της μυστικης ευλογιας μεταλαχειν εθελοιμεν, εαυτους δοκιμαζειν, προσιεναι τε
ουτω λοιπον. Πραγμα δε οτι και κινδυνου μεστον το ατημελες εν τουτοις,
εκκαλυπτει λεγων· «∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και κοιμωνται
ικανοι. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα. Κρινομενοι δε υπο Κυριου,
παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν.» {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν οτι την δια
του αγιου βαπτισματος ο ιερος ημιν λουτηρ προκατεδεικνυε χαριν. {ΚΥΡ.} Ὧδε εχει·
μη γαρ ενδοιασηις ολως. Και τον γε της τουτου κατασκευης περιαθρησας τροπον,
κατατεθηπως αν, οιμαι, και ετι μειζονως εσηι. Γεγραπται γαρ ωδι περι του Βεσελεηλ,
του τα εν τηι σκηνηι τετεχνουργηκοτος· «Ουτος εποιησε τον λουτηρα τον χαλκουν,
και την βασιν αυτου χαλκην, εκ των κατοπτρων των νηστευσασων, αι ενηστευσαν
παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου, εν ηι ημεραι επηξεν αυτην. Και εποιησε
τον λουτηρα, ινα νιπτωνται εξ αυτου Μωσης τε και Ἀαρων και οι υιοι αυτου τας
χειρας αυτων και τους ποδας, εισπορευομενων αυτων εις την σκηνην του
μαρτυριου, οι οταν προσπορευωνται εις το θυσιαστηριον, λειτουργειν, ενιπτοντο εξ
αυτου, καθαπερ συνεταξεν ο Κυριος τωι Μωσηι.» {ΠΑΛΛ.} Και τι των κατοπτρων το
χρημα; τινες δε αρα και αι νηστευσασαι; {ΚΥΡ.} Πολλα των γεγενημενων σαφη μεν
ουκ εχει παρα τηι θειαι Γραφηι την αφηγησιν. Σημαινεται δε πως εκ παραδρομης,
καθαπερ αμελει και τοδε το εν χερσι. Που γαρ, η τινες νενηστευκασι της αγιας
εγηγερμενης σκηνης, ου λελαληκεν ο Μωσης. Ὅτι δε γεγονεν, ουκ ενδοιασαι τις αν·
ειρηται γαρ, ει και μη σαφως. Ἀλλα τουτι δη μεθεντες, επ' εκεινο ιωμεν, ει δοκει.
{ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.} Τα νενηστευκοτα γυναια τινος αν ειεν εις τυπον; τι δε το
εκ των κατοπτρων τον λουτηρα πλαττεσθαι τον χαλκουν; {ΠΑΛΛ.} Και μην, σον ηδη
πως και τουτο ειπειν. {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη· Λελατρευκασιν ειδωλοις οι εξ Ἰσραηλ, την
υπο τοις Αιγυπτιοις ανατλαντες θητειαν, και τοις εκεινων διαβιουντες νομοις,
μακρους διατετελεκασι χρονους. Ἔθος τοινυν Αιγυπτιων μαλιστα γυναιξιν,
εισφοιταιν ιεροις, λινηι μεν εσθητι κατεσταλμεναις, κατοπτρωι δε την αριστεραν, και
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σειστρωι την δεξιαν ιεροπρεπως κατεστεμμεναις, αι οτι 68.632 μαλιστα των αλλων
εξειλεγμεναι και ιερομυστιδες, της τοιαυτης μολις ηξιουντο τιμης, υβρεως μεν ουν·
ωδε γαρ αμεινον τε και αληθες ειπειν. Γυναια δη ουν των εξ αιματος Ἰσραηλ,
λειψανα της εν Αιγυπτωι λατρειας εν ιδιοις σκευεσιν ευρηκοτα, ταυτι δη τα κατοπτρα
προσεκομισαν εις καρποφοριαν, α και εις το του λουτηρος μετεσκευασθη χρημα.
Σκηνης δε της αγιας εγηγερμενης νενηστευκασι προσιζησαντα που ταις θυραις, και
παντα αγνως διαιτωμενα, υποδηλουντος, οιμαι, του πραγματος, οτι της αληθεστερας
αναδεδειγμενης σκηνης, τουτ' εστι, της Ἐκκλησιας ην επηξεν ο Κυριος, και ουκ
ανθρωπος, ως ο θεσπεσιος γραφει Παυλος, καιρος ηδη πως τους ανακειμενους εις
δοξαν ποτε της των δαιμονιων αγελης, εις ιερα μεταπλαττεσθαι σκευη, και
επιτηδειως εχοντα προς παραδοχην του αγιου βαπτισματος, ως και διαπρεπειν
δυνασθαι τοις υπερ νομον αυχημασιν. Τουτι γαρ, οιμαι, εστι το εκ κατοπτρων
Ἑλληνικων, ητοι κειμηλιων διαβολικων, τον λουτηρα πλαττεσθαι τον χαλκουν, εν
ωι δη και το υδωρ, το και αυτον αποκαθαιρον Μωσεα, και τηι κατα νομον ιερωσυνηι
χρησιμον εις απονιψιν, δηλον δε οτι την νοητην. Ἢ γαρ, ουχι σκευη διαβολικα, τους
πεπλανημενους και τοις δαιμονιοις λελατρευκοτας φαιης αν ειναι και αυτος, ω
Παλλαδιε; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Νενηστευκασι δε τα γυναια παρα τας θυρας
της σκηνης της αγιας. Ειη δ' αν και ταδε καλον αινιγμα και σοφον, του μη δι'
αιματων ειστρεχειν εν εκκλησιαις τους εν Χριστωι δεδικαιωμενους, θυσιαις δε
μαλλον πνευματικαις εκπρεποντας, και δωροφοριαν ωσπερ τινα προσκομιζοντας τωι
Θεωι την εγκρατειαν, την οιονει νεκρωσιν της σαρκος. «Παραστησατε γαρ,» φησι, «τα
σωματα υμων, θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν
υμων.» Και παλιν· «∆οξασατε δη τον Θεον εν τωι σωματι υμων.» Ουκουν αι
νηστευσασαι της αγιας εγηγερμενης σκηνης, εις εικονα τελουσι ψυχων, ου
Μωσαικοις ενταλμασι παιδαγωγουμενων ετι, πνευματικην δε μαλλον και
ευαγγελικην αναδεδειγμενων την πολιτειαν ηδη, και πατουσων ουκ ανιδρωτι τας
επιγειους ηδονας, και αναμορφουμενων ευ μαλα προς το ακηρατον καλλος, δια το
μη ανεχεσθαι παθειν τα μυσαρα τε και βεβηλα της φιλοσαρκιας εγκληματα. Ἢ ουχ
ουτως ημιν ο του βιου τροπος τοις εν Χριστωι κεκλημενοις εις αγιασμον και
ισχνοτητα την πνευματικην; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀλλα ταυτι μεν εις το
παρον σκευων ιερων ειρησθω περι. Φερε δε, ει δοκει, και αυτην ημιν οπως εχει
θεσεως τε και κατασκευης κατασκεπτωμεθα την σκηνην. Και βαθυ μεν το χρημα, και
των καθ' ημας επεκεινα μετρων, βλαβος δε οιμαι το συμπαν ουδεν, πανταχοθεν
ημας ερανιζεσθαι φιλειν το τελουν εις ονησιν, και τοις αγαν υπερκειμενοις ως ενι
προσβαλλοντας.
68.633 {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ει μεν ουν ελοιτο τις αγαν
ισχνομυθειν, μακρος αν γενοιτο και πολυσχιδης ο εφ' εκαστωι λογος. Ἰστεον δε οτι,
τα μεν σκευων και θεωριας αγχου και λογων εστι μυστικων, τα δε εις κοσμον τε και
χρειαν εκμεμηχανηται της σκηνης· υποτεμων δε, ως ενι, το μηκος του λογου, εν
βραχεσιν ερω, και συστελω το διηγημα. Ἔφη τοινυν, οτι «Και την σκηνην ποιησεις
δεκα αυλαιας, εκ βυσσου κεκλωσμενης, και υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου
κεκλωσμενου. Χερουβιμ εργασιαν υφαντου ποιησεις αυτα· μηκος της αυλαιας της
μιας, οκτω και εικοσι πηχεις, και ευρος τεσσαρων πηχεων η αυλαια η μια εσται·
μετρον το αυτο εσται πασαις ταις αυλαιαις. Πεντε δε αυλαιαι εσονται εξ αλληλων
συνεχομεναι, ετερα εκ της ετερας, και πεντε αυλαιαι εσονται συνεχομεναι, ετεραι τηι
ετεραι.» ∆εκα μεν ουν αι αυλαια· και αλληλων απριξ ημμεναι· πολλαι γαρ μοναι
παρα τωι Πατρι, και των ενοικουντων αυταις εις που παντων και οσιος ο σκοπος, μια
δε και η περι Θεου γνωσις. Ἐν γαρ ειρηνηι κεκληκεν ημας ο Θεος, κατα το
γεγραμμενον. Ἐκδεξηι δε, ει δοκει, τας δεκα αυλαιας, ειναι τε οιησηι το πληρωμα των
εις κοσμον Ἐκκλησιων, ου διεσπαρμενων εις διχονοιαν, η εις ασυμφωνον δοξαν,
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλλ' ηνωμενων εν πνευματι, και οιονει πως συνεσφιγμενων εις εν καθ' ενοτητα την
εν Χριστωι δια πιστεως. Πανταχου γαρ και εν πασαις εις Κυριος, μια πιστις, εν
βαπτισμα. Πλατος δε εκαστηι των αυλαιων πηχεις τεσσαρες, και οκτω και εικοσι το
μηκος. Και περιεργον μεν και ισχνον το αινιγμα, πλην οιμαι καταδηλουν αυτο
σκοτεινως τε και αμυδρως, οτι και η δια νομου παιδευσις δεκτη πως εν Ἐκκλησιαις,
στενοτατη μεν ουσα δια γε το ασυμφανες του γραμματος· προιοντος γε μην εις μηκος
του χρονου, τελος εξει το περι Χριστου μυστηριον, τουτ' εστι, την ογδοην, ητοι την
εν ογδοηι γενομενην αναστασιν. Τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος, προς ον
και ο θειος ανακεκραγε ∆αβιδ· «Πλατεια η εντολη σου σφοδρα.» Γραφει δε και ο
θεσπεσιος Παυλος, τοις την εν νομωι λατρειαν της εις Χριστον πιστεως
προτετιμηκοσι· «Το στομα ημων ανεωιγε προς υμας, Κορινθιοι, η καρδια ημων
πεπλατυνται· ου στενοχωρεισθε εν ημιν, στενοχωρεισθε δε εν τοις σπλαγχνοις υμων.
Την δε αυτην αντιμισθιαν ως τεκνοις λεγω. Πλατυνθητε και υμεις, μη γινεσθε
ετεροζυγουντες απιστοις.» Ὁραις οτι το προσκεισθαι θελειν τοις απειθησασιν
Ἰουδαιοις και λαλουσιν ετι τα εν νομωι μετα την πιστιν, στενοχωρεισθαι ποιει;
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ἱστια δε ταις αυλαιαις εκ βυσσου κεκλωσμενης, και
υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου κεκλωσμενου. Παμποικιλος γαρ της
Ἐκκλησιας ο κοσμος. Τουτο τοι και ο θεσπεσιος ψαλλει ∆αβιδ, ωδι πη λεγων περι
αυτης· «Παρεστη η βασιλισσα εκ δεξιων σου εν ιματισμωι διαχρυσωι περιβεβλημενη,
68.636 πεποικιλμενη.» Κοσμημα δε και ωραισμος εν αυτηι πολυειδης, ο Χριστος, εις
μεν κατα φυσιν υπαρχων, αινιγμασι δε πολλοις και διαφοροις νοουμενος, οιον, φερε
ειπειν, και βυσσος κεκλωσμενη. Ἰσχνος γαρ ων και ασωματος κατα φυσιν ο εκ Θεου
του Πατρος Λογος, κεκλωσται τροπον τινα δια της οιονει προς σαρκα συμπλοκης.
Ουκουν και βυσσος κεκλωσμενη, και μην, και ως υακινθος, οτι μη εκ γης, αλλ'
ανωθεν και εξ ουρανου· υακινθωι γαρ πως παρεικαζεται το υψου τε και ανω και
αιθεριον σωμα, το και μεχρις αυτου διηκον του στερεωματος. Ουκουν ως υακινθος
δια το εξ ουρανου, πορφυρα δε, οτι μη δουλος, ως γενητος, αλλ' εκ Θεου βασιλευς,
και των ολων Κυριος. Κεκλωσμενον δε κοκκινον· εν συμπλοκηι γαρ, ως εφην, τηι
προς σαρκα νοουμενος, και υπαρχων αληθως ο του Θεου Λογος, το ιδιον αιμα
δεδωκεν υπερ ημων. Αιματος γαρ σημειον, το κοκκινον· Χερουβιμ δε, των δειρεων η
γραφη, το συνηφθαι ταχα που τοις ανω τα κατω, και ταις εν ουρανωι δυναμεσι την
επι της γης Ἐκκλησιαν ηνωσθαι λοιπον καταδηλουντος του πραγματος ευ μαλα.
Ἰστεον δε οτι και ο σοφωτατος Σολομων, ενεκολαψε τοις τειχεσι του ναου τα
Χερουβιμ. Ἐκπεποιηται δε τον αυτον τουτονι τροπον και η διατυπωσις του οικου του
σημαινομενου δια φωνης Ἰεζεκιηλ. Καλυμματα δε ταις αυλαιαις δεῤρεις, αγκυλαις
τε και κρικοις συνεσφιγμεναι. Και μην και επικαλυμματα, δερματα υακινθινα, και
δερματα κριων, ηρυθροδανωμενα, της Ἐκκλησιας τον σκεπαστην Χριστον
υπεμφαινοντα, δια μεν του υακινθου παλιν, ως εξ ουρανου και ανωθεν. δια δε γε
του ερυθρου χρωματος, ως εν σαρκι γεγονεν. Τοιουτονι γαρ πως εστι το της σαρκος
χρωμα. {ΠΑΛΛ.} Ουκ εξω λογου ταυτι τεθεωρησθαι φημι. {ΚΥΡ.} Στυλοι δε ταις
αυλαιαις, ευρος μεν εις πηχυν ιοντες ενα τε και ημισυ. Μηκος δε γε μην εις δεκα,
κεφαλας μεν και σωματα χρυσωι διαπεπασμενοι, βασεσι δε διπλαις και αργυραις
επερηρεισμενοι. Νοειται δε παλιν ως εν εκαστωι στυλωι Χριστος, της Ἐκκλησιας το
ερεισμα, το της αληθειας εδραιωμα, κατα την του Παυλου φωνην. Ἵστησι δε και
συνεχει τα παντα αυτος. ∆ια μεν γαρ του ενος τε και ημισους πηχεως, ως τελειος
κατα φυσιν θεοτητος, μειων δε αυ, ως εν ανθρωποτητος μετροις, πλαγιως
υποσημαινεται. Ουκ ευηθες δε ειπειν, οτι παντελειος μεν, ως εν ολοκληρωι πηχει
Χριστος, επει τοι Θεος εστι κατα φυσιν. Ὡς δε εν ημισει πηχεως, υφειμενος δια το
ανθρωπινον. Τελειον γαρ εν γενητοις ουδεν. Πλουσιος δε ων, επτωχευσεν εν ημιν,
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και καθηκεν εαυτον εις κενωσιν ο Μονογενης. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ουκουν ουκ
ισοστατησει ταις της θεοτητος υπεροχαις το ανθρωπινον· πολλου γε και δει.
Τοιγαρτοι και εφασκεν, ως καθ' ημας γεγονως και νοου 68.637 μενος· «Ὁ Πατηρ μου
μειζων μου εστι,» καιτοι κατα φυσιν θεοτητος, ισομετρως εχων, και της του
τεκοντος υπεροχης ουχ ηττωμενος. Μηκος δε τωι ξυλωι, δεκαπηχυ. Παντελειος γαρ
ως εν υψωμασι της θεοτητος, ο Χριστος. Τελειοτητος δε σημειον, ο εις δεκα τρεχων
αριθμος παρα γε τηι θειαι λαμβανεται Γραφηι. Χρυση δε τωι ξυλωι κεφαλη, και μην και
σωμα χρυσουν. Φυσεως γε μην της ανωτατω καταπλουτει τον εναυλισμον ο εκ
Παρθενου ναος. Συμβολον δε θεοτητος, ο χρυσος, υπεροχην εχων την κατα παντων,
ως εν υλης τυχον της τοιασδε λογωι. Ἐξ αργυρου δε και εκ δυοιν η βασις. Λαμπρος δε
και διαφανης εν γηι ο Χριστος, κατα γε το, «Θεος Κυριος, και επεφανεν ημιν·» και
οιονει διφυα την γνωσιν εχει· νοειται γαρ εν αυτωι Θεος τε και ανθρωπος. Τουτι γαρ,
οιμαι, εστι, το διπλην ωσπερ εχειν και εξ αργυρου την βασιν. {ΠΑΛΛ.} Εικαζεις
ορθως. {ΚΥΡ.} Θεα γε μην εκεινο, ω ταν. {ΠΑΛΛ.} Ὅ τι δη; {ΚΥΡ.} Εις αυλαιας γαρ
δεκα προστεταχως ολην εκτεινεσθαι την σκηνην, επιλεγει μεταξυ· «Και ποιησεις
δεῤρεις τριχινας, σκεπην επι της σκηνης· ενδεκα ποιησεις αυτας δεῤρεις, το μηκος
της δεῤρεως της μιας εσται τριακοντα πηχεων, και τεσσαρων πηχεων το ευρος της
δεῤρεως της μιας· το αυτο μηκος επι ταις ενδεκα δεῤρεσι. Και συναψεις τας πεντε
δεῤρεις επι το αυτο, και τας εξ δεῤρεις επι το αυτο, και επιδιπλωσεις την δεῤριν την
εκτην κατα προσωπον της σκηνης· και ποιησεις αγκυλας πεντηκοντα επι του χειλους
της δεῤρεως της μιας, της ανα μεσον κατα την συμβολην. Και πεντηκοντα αγκυλας
ποιησεις επι του χειλους της δεῤρεως της συναπτουσης της δευτερας.» Τι το χρημα
λοιπον, ω Παλλαδιε; δεκα μεν γαρ εγειρει τας αυλαιας. Ειτα πως ουκ ισαριθμοι
ταυταις αι δεῤρεις, περιττευει δε μια, τουτ' εστιν η ενδεκατη; Συναψεις γαρ, φησιν,
τας πεντε δεῤρεις επι το αυτο, και τας εξ δεῤρεις επι το αυτο. {ΠΑΛΛ.} Ουκ εχω
φρασαι. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' η γε θεσις σαφηνιει το ζητουμενον. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.}
Πεντε μεν γαρ αυλαιας αλληλαις συνεσφιγμενας οτι προσηκε γενεσθαι φησιν·
ετερας δε πεντε, κατα το αυτο δε σχημα, και εν ισωι τροπωι αντιτεταγμενας.
Τοιγαρουν αλληλαιν και αντιπροσωπως αντεγηγερμεναιν, ως εκ βοῤρεου τυχον και
νοτου, ηγουν εξ ηους και μεντοι και δυσμων, ενδεκατη τις η δια μεσου λοιπον
εσχεδιαζετο πλευρα, ανα μερος ποιουμενη τας δεκα, διηιρημενας εις δυο, εφ' ηι ταχα
που και δεῤρις η ενδεκατη περιτετα[ν]νυσται, κρικοις τε και αγκυλαις αμφω
συνεχοντα τας πλευρας· καθ' ομοιοτητα δε των αλλων, και οι ταυτης στυλοι, πλην
ηττους εν αριθμωι. Αι μεν γαρ δεκα αυλαιαι, καθαπερ ηδη προειπον, εις μηκος
εξετεινοντο πηχεων οκτω και εικοσιν, η γε μην ενδεκατη και μεσαιτατη των αλλων,
το ευρος των πεντε (τετραπηχεις 68.640 δε αυται), προς το εικοσαπηχυ[ν] που
διατεταν[ν]υσται μετρον. ∆ια τουτο φησι· Και επιδιπλωσεις την δεῤριν την εκτην
κατα προσωπον της σκηνης, ινα μη το περιττως εκτεταμενον τωι της αυλης καλλει
διαλυμαινοιτο. Ἐν ταυτηι δη ουν τηι μεταξυ των αλλων και ως ενδεκατηι τα ιερα τε
και θεια τεταχατο σκευη, διαμορφουντα ποικιλως εν γε δη σφισιν αυτοις τον
Ἐμμανουηλ· ταχα που του αριθμου και τοδε κατασημαινοντος, ως εν τελευταιοις
του αιωνος καιροις, και ως εν ωραι τηι ενδεκατηι τυχον αναφαινεται Χριστος, και η
Χριστον εχουσα σκηνη, τουτ' εστιν, η Ἐκκλησια. {ΠΑΛΛ.} Ουδεν, ως εοικεν, απεικος
εννοειν ευ εχειν και τον επι τωιδε λογον. {ΚΥΡ.} Μετα δε γε τους επι τηι σκηνηι
λογους τε και τυπους, «Και ποιησεις, φησιν, αυλην τηι σκηνηι, εις το κλιτος το προς
λιβα, και ιστια της αυλης εκ βυσσου κεκλωσμενης· μηκος εκατον πηχεων τωι ενι
κλιτει· και οι στυλοι αυτων εικοσι, και αι βασεις αυτων εικοσι χαλκαι· και οι κρικοι
αυτων, και αι ψαλιδες αργυραι. Ουτως τωι κλιτει τωι προς απηλιωτην ιστια εκατον
πηχεων μηκος· και οι στυλοι αυτων εικοσι, και αι βασεις αυτων εικοσι χαλκαι· και οι
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κρικοι και αι ψαλιδες των στυλων, και αι βασεις αυτων περιηργυρωμεναι αργυριωι.
Το δε ευρος της αυλης το κατα θαλασσαν, ιστια πεντηκοντα πηχεων, στυλοι αυτων
δεκα, και βασεις αυτων δεκα.» Ἄθρει δη ουν, οτι στεναι μεν αι πρωται γεγονασιν
αυλαι, και εις τριτην διηκουσαι δεκαδα πηχεων. Ευρος μεν γαρ αυταις τεσσαρες,
μηκος δε οκτω και εικοσι· αι δε μετ' εκεινας, ευρειαι τε ουτω και μακραι· εκατον γαρ
εφ' εκατον, και πεντηκοντα επι πεντηκοντα, τρεχουσαι τε η μεν εις ηω, η δε εις
εσπεραν τε και λιβα. {ΠΑΛΛ.} Ειτα τι το αινιγμα; {ΚΥΡ.} Ουχι δη τουτο εστιν εναργως,
το παλαι διεπηγγελμενον δια φωνης Ἡσαΐου προς την εν εσχατοις καιροις
αναδεδειγμενην Ἐκκλησιαν· «Πλατυνον τον τοπον της σκηνης σου, και τας δεῤρεις
των αυλαιων σου. Πηξον, μη φεισηι ετι εις τα δεξια, και εις τα αριστερα εκπετασον.»
Στενουμενη γαρ εν αρχαις η Ἐκκλησια Χριστου, λοιπον εις ηω τε και δυσιν, και
βοῤραν τε και νοτον εξευρυνεται, και δια παντος ηκει τοπου. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Ἐπιτηρει δε οτι τους μεν αλλους απαντας στυλους των δεκα αυλαιων, και της ανα
μεσον, χρυσωι μεν εφη διαπαττεσθαι δειν, βασεσι γε μην επερηρεισθαι διπλαις,
αργυρου πεποιημεναις. Και τις ο τουδε λογος, ειρηται, καθαπερ εγᾦμαι· των δε
μακρων και πλατειων αυλαιων τους στυλους, ετερωι διαποικιλλει λογωι. Ἀργυρωι
μεν εκ κεφαλης εις ποδας καταγλαΐζεσθαι δειν ευ μαλα φησι, βασεσι δε αυ
επερηρεισθαι χαλκαις και περιαργυροις. Τυπος 68.641 δ' αν ειη και τουδε Χριστος,
φωτος μεν οτι διελαμψε δικην, αυγαις δηλονοτι ταις νοηταις αστραπτων ως Θεος,
του αργυρου σημαινοντος. Ὅτι δε λαμπρος και ευηχης ο περι γην αυτωι πεποιηται
λογος, τουτ' εστι, το κηρυγμα το ευαγγελικον, του περιαργυρου χαλκου πλαγιως
ημιν υπεμφαινοντος. Ευηχης μεν γαρ και ο χαλκος, λαμπρον δε δη λιαν και
διαφανες του αργυρου το χρημα. Ἔνεστι δε τουτο τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι, και
κατιδοι τις αν, του Σωτηρος τον λογον, εχοντα μεν της εις ακρον ευσεβειας το
διειδες τε και καθαρον, ολην δε ωσπερ περιβομβουντα την οικουμενην. Ει δε δη τις
ελοιτο τους αγιους αποστολους και ευαγγελιστας ως εν τοις τοιοισδε τυχον
ανατυπουσθαι στυλοις, λογιειται τα εικοτα. Και γαρ εισιν αληθως ωσπερ
ηργυρωμενοι, δια το εν μεθεξει γενεσθαι Χριστου του φωτιζοντος. Τοιγαρτοι φησι·
«Και εσται η λαμπροτης Κυριου του Θεου ημων εφ' ημας.» Ὀνομαζονται δε και «Του
κοσμου φως,» χαλκωι δε περιαργυρωι μονονουχι και εμβεβηκοτες. Ἔρεισμα γαρ
αυτοις, ωσπερ τωι λαμπρωι και ευηχεστατωι κεχρησθαι λογωι. «Κυριος γαρ,» φησι,
«δωσει ρημα τοις ευαγγελιζομενοις δυναμει πολληι.» Ὡραιοι δε και οι ποδες των
ευαγγελιζομενων τα αγαθα, γεγραπται. {ΠΑΛΛ.} Βαθυς μεν ο λογος, πλην, αληθειας
εγγυς. {ΚΥΡ.} Συμπεπερασμενων δη ουν και των επι ταις αυλαις τεθεσπισμενων, εις
ελαιου τε και μυρου και μην και θυμιαματων μετατρεπει κατασκευην, ουτω λεγων·
«Και συ, συνταξον τοις υιοις Ἰσραηλ· και λαβετωσαν σοι ελαιον εξ ελαιων ατρυγον,
καθαρον, κεκομμενον εις φως καυσαι, ινα καιηται λυχνος διαπαντος εν τηι σκηνηι
του μαρτυριου, εξωθεν του καταπετασματος του επι της διαθηκης, και καυσει αυτο ο
Ἀαρων και οι υιοι αυτου αφ' εσπερας εως πρωι, εναντιον Κυριου, νομιμον αιωνιον
εις τας γενεας υμων, παρα των υιων Ἰσραηλ.» {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο εστιν; {ΚΥΡ.}
Ἀναγκαιοτατην εχει την δηλωσιν, και σοφον ειναι φημι το αινιγμα· επτα μεν γαρ
λυχνοις, καιομενοις. τε αει και φαινουσιν εν τηι αγιαι σκηνηι, τον δια Χριστου
φωτισμον παρεικαστεον ευ μαλα, διαρκως εχοντα προς το ελλαμπειν δυνασθαι και
ανακαιειν, ητοι αναμεστουν, των πιστευοντων τον νουν. Ἀριθμος γαρ πως ο εις επτα
την της τελειωσεως δηλωσιν υπεμφαινει πανταχη. Ὡς εν γε τωι φαναι τυχον,
«Στειρα δε ετεκεν επτα» τουτ' εστι, πλειστα τε και οσα εχρην ειναι προς αυταρκειαν.
Ἀνακαιουσι δε τους λυχνους Ἀαρων τε και οι λοιποι, οι και μετ' αυτον ιερεις.
Ἄσβεστος γαρ ωσπερ ο παρα Χριστου φωτισμος εν Ἐκκλησιαις σωζεται ταις των
ιερασθαι κεκληρωκοτων επιεικειαις, οι ταις εις ορθοτητα μυσταγωγιαις τον των
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευοντων καταλαμπρυνουσι νουν. Τουτι γαρ, οιμαι, εστι το ανακαιεσθαι τους
λυχνους απο εσπερας εως πρωΐ. Σκοτιαν δε οιμαι την εκ διαβολου πλανησιν, και
νοητην ωσπερ τινα νυκτα κατα νουν ανθρωποις συμβαινουσαν, τα των 68.644
ανοσιων αιρετικων αφεγγη τε και αμυδρα μυθαρια. ∆ιηνεκες ουν αρα και
ακαταληκτον του Σωτηρος το φως ορωιτο αν εν Ἐκκλησιαις, διερμηνευοντων ορθως
τα θεια τε και ευαγγελικα κηρυγματα των εν αυταις διδασκαλων. Καθαρον δε το
ελαιον· τρυγος γαρ ωσπερ και ρυπου παντος απηλλακται παντελως ο περι γε των
θειων δογματων ορθος τε και αληθης και αμιγης του χειρονος λογος, ος αει του
Σωτηρος εγειρει τον φωτισμον, ουκ αυτος οικοθεν τι προστιθεις εις λαμπροτητα τωι
Χριστωι (κομιδηι γαρ ευηθες το ανθρωπου δεισθαι νομιζειν αυτον), αλλ' οτι φως το
αληθινον και απαυγασμα του Πατρος υπαρχων ο Χριστος, τοις εις ορθοτητα των
διδασκαλων λογοις, τουθ' οπερ εστιν αληθως, ταις των πιστευοντων διανοιαις
φαινεται. {ΠΑΛΛ.} Και διατι το ελαιον εξ ελαιων ειναι φησι; τοιγαρτοι λιαν ακριβες
του λογου, ταχα τι των αναγκαιων ωδινει θεωρηματων. {ΚΥΡ.} Ἄριστα διανοηι, και
τογε εις νουν ηκον ερω. Ουκ εκ μονων ημιν ελαιων, ω Παλλαδιε, την του ελαιου
χρειαν επιτηδευειν εθος τοις ταυτα σοφοις, αλλα και εξ ετερων οσων νοθων τε και
γεωδεστερων σπερματων. Και το μεν γνησιον αληθως εξ ελαιων εσται των
δοκιμωτατων, κιβδηλον δε πως το ως εκ μοχλειας και τεχνης, και οιονει πως ουκ
αληθες, το εκ σπερματων των γεωδεστερων, φημι. Ουκουν λογωι τε τωι ακιβδηλωι και
αληθει, και δια σοφιας της ανωθεν τοις αξιοις χορηγουμενωι, το εξ ελαιων ελαιον ευ
μαλα παρεικαστεον. Τογε μην εξ ανθρωπινων εννοιων και δαιμωνιωδους εμπνοιας
εξευρημενον, το εκ της τινων τεχνης και καπηλειας, και νοθην εχον την χρησιν.
Ἀχρειος δε και αποβλητος ο τοιοσδε λογος, και ασυντελης παντελως προς φωτισμον
της γνωσεως του Χριστου. Τοιγαρτοι και απαραδεκτος εν Ἐκκλησιαις, ουτε το
ευωδες εχων του αγιου Πνευματος («Ουδεις γαρ λεγει, Κυριος Ἰησους, ει μη εν
Πνευματι αγιωι»), ουτε μην το γνησιον και αθολωτον της αληθειας, και εις χρησιμην
την ονησιν αναγκαιον. Ἐπιτηρει δε οτι παρα των υιων Ἰσραηλ προσκομι-ζεσθαι δειν
το εξ ελαιων ελαιον ο νομος φησιν. Ὡς γαρ εφην φθασας, καρπος εσται παρ' ημων
και δωροφορια πνευματικη τωι Θεωι, λογος αληθης, τον παρα Χριστου φωτισμον ουκ
αφιεις ασθενειν εν τοις μυσταγωγουμενοις. Ἔξωθεν δε του καταπετασματος, η τε
των λυχνων θεσις, και μην και η καυσις. Φως γαρ υπαρχων κατα φυσιν ο Χριστος, ου
δειται φωτος, αλλ' ημιν αυτοις τοις εξω θεοτητος, καθο γενητοις, το ιδιον ενιησι
φως. Ὡς εσωτερω δε του καταπετασματος η κιβωτος ην, εις υποτυπωσιν και εικονα
κειμενη Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ειτα φησι· «Και ελαλησε Κυριος προς
Μωσην· Και συ λαβε ηδυσματα, ανθος σμυρνης εκλεκτης πεντακοσιους σικλους, και
κινναμωμου ευωδους το ημισυ τουτου, διακοσιους πεντηκοντα, και καλα 68.645 μου
ευωδους διακοσιους πεντηκοντα, και ιρεως πεντακοσιους σικλους του αγιου, και
ελαιον εξ ελαιων εσται, και ποιησεις αυτο ελαιον χρισμα αγιον μυρον μυρεψικον
τεχνηι μυρεψου. Ἔλαιον χρισμα αγιον εσται. Και χρισεις εξ αυτου την σκηνην του
μαρτυριου, και την κιβωτον της σκηνης του μαρτυριου και παντα τα σκευη αυτης,
και την λυχνιαν και παντα τα σκευη αυτης, και το θυσιαστηριον του θυμιαματος, και
το θυσιαστηριον των ολοκαυτωματων, και παντα αυτου τα σκευη, και την τραπεζαν
και παντα τα σκευη αυτης, και τον λουτηρα, και την βασιν αυτου, και αγιασεις αυτα·
και εσται Ἅγια των αγιων. Πας ο απτομενος αυτων, αγιασθησεται. Και Ἀαρων και
τους υιους αυτου χρισεις, και αγιασεις αυτους ιερατευειν μοι. Και τοις υιοις Ἰσραηλ
λαλησεις, λεγων· Ἔλαιον αλειμμα χρισεως αγιον εσται τουτο υμιν εις τας γενεας
υμων· επι σαρκα ανθρωπου ου χρισθησεται, και κατα την συνθεσιν ταυτην ου
ποιησετε υμιν εαυτοις ωσαυτως. Ἅγιον εστι, και αγιασμα εσται υμιν. Ὃς αν ποιησηι
ωσαυτως, και ος αν δωι απ' αυτου αλλογενει, εξολοθρευθησεται εκ του λαου αυτου.»
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ποιοτητος μεν ουνπερ, και μην και συνθηκης, ανισοτητος τε αυ, της εις ολκην δη,
λεγω, των ωνομασμενων ειδων, ουδεν αν εχοιμι φρασαι· φιλη γαρ η αληθεια τοις ευ
φρονειν ειωθοσιν. Ἔλαιον δε μυροις ανακραθεν, κατασημηνειεν αν, ωσπερ ουν
εγᾦμαι, τον εν Χριστωι δια Πνευματος αγιασμον τοις ηλεημενοις χορηγουμενον.
Κατα γε το, «Ἐλιπανας εν ελαιωι την κεφαλην μου.» Καταχριεται δε η σκηνη, και
παντα τα εν αυτηι, μετασχοι γαρ αν αγιασμου και τοπος δια του ενοικουντος εν αυτωι.
Ἁγιαζεται δε και τα σκευη, κατα γε τον αυτοις πρεποντα τροπον, οτι ταις Θεου
λειτουργιαις χρησιμα, και ο απτομενος αυτων αγιασθησεται. Ἀνεπαφα δη ουν τοις
ετι βεβηλοις τα αγια τε και ιερα· «Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος;» κατα το
γεγραμμενον. Ἀποφασκει δε παντελως το δειν εαυτοις την ομοιαν ελαιου ποιεισθαι
κατασκευην. Ἴδιον γαρ μονου το αγιαζειν εστι του Θεου, και ως εξαιρετον αληθως
ανακεισεται το χρημα αυτωι, γενητηι δε και πεποιημενηι φυσει το αγιαζειν ετερους
δυνασθαι, πως αν εχοι ποτε; Πλουτει γαρ μολις εκ μετοχης της ανωθεν τον
αγιασμον. Πρεποι δ' αν αυτηι δια της των αγιων επιβοασθαι φωνης. «Τι γαρ εχεις ο
ουκ ελαβες;» Και γαρ Ἰωαννης φησι περι του Μονογενους, οτι «Ἐκ του πληρωματος
αυτου ημεις παντες ελαβομεν.» Και, «Ουκ εκ μετρου διδωσι το Πνευμα,» πηγη δε
μαλλον υπαρχων αυτος αγιασμου, επιμετρει τοις αξιοις το Πνευμα, και την λογικην
αγιαζει κτισιν· «Ἐπι σαρκα δε ανθρωπου, φησιν, ου χρισθησεται,» καιτοι
προστεταχως καταχριεσθαι δειν απ' αυτου, τον τε Ἀαρων και τους συνιερατευοντας.
Ουκουν υπερ ανθρωπινον το γενος ηδη το ιερον, ατε δη και Χριστου μετοχον του
υπερ την κτισιν. Τοιγαρτοι και προς το υπερ φυσιν ημας ανακομιζων αξιωμα, και
οιονει των επιγειων αποτεμων, τοις ανω προσνεμει· «Πατερα» γαρ, φησι, 68.648
«μη καλεσητε υμων επι της γης· εις γαρ εστιν ο Πατηρ υμων, ο εν τοις ουρανοις,
παντες δε υμεις αδελφοι εστε.» Ὄλεθρος δε η δικη τοις απ' αυτου παρεχουσιν
αλλογενει· «Μη δωτε γαρ,» φησι, «τα αγια τοις κυσι, μηδε βαλητε τους μαργαριτας
υμων εμπροσθεν των χοιρων.» Το γαρ τοι προσαγειν ατημελως τοις απιστοις ετι τα
κεκρυμμενα, και τα μονοις αγιοις πρεποντα, κινδυνου μεστον· αγιαζεται γαρ ου το
βεβηλον ετι και νοσουν εκτοπως την ακαθαρσιαν, αλλα το ηδη κεκαθαρμενον δια
του αγιου βαπτισματος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Κατα τον ισον τουτονι τροπον και
λογον, την του θυμιαματος ποιεισθαι κατασκευην διετυπου, λεγων· «Και συ λαβε
σεαυτωι ηδυσματα, στακτην και ονυχα, και χαλβανην ηδυσμου, και λιβανον
διαφανη, ισον ισωι εστιν, και ποιησουσιν αυτωι θυμιαμα μυρεψικον· εργον μυρεψου
μεμιγμενον, καθαρον, εργον αγιον. Και συγκοψεις εκ τουτων λεπτως, και θησεις
απεναντι του μαρτυριου εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, οθεν γνωσθησομαι σοι εκειθεν.
Ἅγιον των αγιων εσται υμιν θυμιαμα. Κατα την συνθεσιν ταυτην ου ποιηθησεται
υμιν εαυτοις. Ἁγιασμα εσται υμιν Κυριωι. Ὃς αν ποιησηι ωσαυτως, ωστε
οσφραινεσθαι εν αυτωι, απολειται εκ του λαου αυτου.» Ὑποφαινει δε παλιν ημιν ο
επι τωιδε λογος, οτι τα ιδικως εξαιρετα της απασων επεκεινα φυσεως. Μετεστι μεν
των πεποιημενων ουδενι ουσιωδως, κοινον δε τηι κτισει παντελως ουδεν, προς τον
ποιητην και δεσποτην, τογε ηκον εις αξιας λογον και γερων υπεροχην.
Μεμνησομεθα δε και το θυσιαστηριον το χρυσουν, και αυτο δε το συνθετον και
λεπτον θυμιαμα Χριστον ειρηκοτες, και αυτον ημιν τον Ἐμμανουηλ δι' αμφοιν
σημαινεσθαι. Ουκουν εις Χριστον αναφερομενου του θυμιαματος (ευωδες γαρ
ασυγκριτως), ου ποιησομεν εαυτοις κατ' αυτο δη το θυμιαμα. Ἕτερον γαρ επ' αυτωι
παντελως ουδενα παραδεξομεθα, καθαπερ αμελει και οι ταλανες Ἰουδαιοι, τον της
ανομιας υιον. Ἑαυτοις γαρ οι τοιοιδε συνθεντες αλωσονται, και κατ' εκεινο δη το
ευωδες και εξαιρετον αληθως θυμιαμα, του Θεου και Πατρος, του την μεν οσμην της
γνωσεως αυτου πεφανερωκοτος ημιν εν τωι Υιωι, δι' ου και ημεις ευωδιαζομεν, ουχ
εαυτοις συνθεντες το θυμιαμα το λεπτον, αλλ' ως μετοχοι του θυμιαματος, και τηι
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Πνευματος χαριτι κατακεχρισμενοι, και δια της εν Χριστωι πολιτειας ευδοκιμειν
σπουδαζοντες. {ΠΑΛΛ.} ∆ια παντος ουν, ως εοικεν, του γεγονοτος εν, τηι αγιαι σκηνηι,
το του Σωτηρος ημιν διαμορφουται μυστηριον. {ΚΥΡ.} Και προς γε δη τουτωι
καταθαυμασειας αν, ει μαθοις οτι και αυτοι της αγιας σκηνης οι τεχνουργοι Χριστον
διαπλαττουσιν, ως εν γε σφισιν αυτοις. {ΠΑΛΛ.} Τινα φης τροπον; εννοειν γαρ ουκ
εχω. {ΚΥΡ.} Γεγραπται γαρ αυ· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Ἰδου
ανακεκλημαι εξ ονοματος τον Βεσελεηλ τον του Ουριου υιον, υιου Ὢρ της φυ68.649
λης Ἰουδα, και ενεπλησα αυτον Πνευμα θειον σοφιας και συνεσεως και επιστημης.
Και εν παντι εργωι διανοεισθαι το χρυσιον, και το αργυριον, και τον χαλκον, και την
υακινθον, και την πορφυραν, και το κοκκινον το νηστον, και την βυσσον την
κεκλωσμενην, και τα λιθουργικα, και εις τα εργα τα τεκτονικα των ξυλων
εργαζεσθαι κατα παντα τα εργα. Και εγω δεδωκα αυτον, και τον Ἐλιαβ του Ἀχισαμα,
εκ φυλης ∆αν, και παντι συνετωι καρδιαι δεδωκα συνεσιν, και ποιησουσιν παντα οσα
συνεταξα.» Ἄθρει δη ουν οπως καθηγειται μεν των τεχνουργηματων ο Βεσελεηλ,
Ἐλιαβ δε εργαζεται. {ΠΑΛΛ.} Τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Πευσηι δη ουν· Ἰουδας τε και
∆αν, αμφω μεν εξ Ἰακωβ, αλλ' ο μεν εξ ελευθερας της Λειας, ο δε εκ θεραπαινης της
Βαλης. Τυπος ουν αρα και εναργης ο Βεσελεηλ του πεφηνοτος ημιν εκ φυλης Ἰουδα
το κατα σαρκα Χριστου, και εκ φυσεως αληθως της ελευθερας, δηλον δε οτι της
θειας και υπερτατης. Ἐμφηνειε δ' αν ευ μαλα και Ἐλιαβ τους, ως εκ δουλης της
Ἰερουσαλημ, Χριστωι συνεργασαμενους αποστολους και ευαγγελιστας· Θεου γαρ
γεγονασι συνεργοι τα εις συστασιν των αγιων Ἐκκλησιων μονονουχι πονουντι και
τεχνωμενωι Συνεκομιζον δε τα εξ οικειας σπουδης και επιεικειας εις τα της σκηνης
εργα παντες οι συνετοι τηι καρδιαι, των κατα καιρους διδασκαλων αποπληρουντες
εικονας, οις εν σπουδηι και φροντιδι το εργαζεσθαι τα του Θεου, και οσαπερ αν
τελοιη προς ονησιν της Ἐκκλησιας Χριστου.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ∆ΕΚΑΤΟΣ
Περι των αυτων ετι, και περι των εν αγιαι σκηνηι
Ἀρα σοι σαφης, ω Παλλαδιε, και αποχρων ο λογος, ον επι τηι αγιαι σκηνηι και
των εν αυτηι πεποιημεθα; 68.652 {ΠΑΛΛ.} Σαφης μεν ευ μαλα, πλην αποχρων ηκιστα
γε. {ΚΥΡ.} Βουλει δη ουν επ' εκεινο παλιν προθυμοτατα διαστειχωμεν, ο τοις επ'
αυτηι διηγημασιν ελλελοιπεναι δοκει; οιει γαρ που, κατα το εικος, προσεπαγεσθαι
δειν τον σαφηνιουντα λογον, τινα μεν ημιν εγηγερται τροπον, πηνικα δε και οπως
τα εν αυτηι συντεθειται δικαιωματα τε και νομοι, και εγκαινισμος και αγιασμος και
κρισις. {ΠΑΛΛ.} Φραζε δη ουν τα εφ' εκαστωι παλιν· διανοηι γαρ ορθως. {ΚΥΡ.}
Ουκουν ερω μεν εγω. Συ δε αυ συγγνωμων εσο, την εισαπαν δυσχερειαν των
θεωρηματων εννενοηκως, καν ειπου τι λεγοιμι τυχον των ακριβειας ημαρτηκοτων,
και λογου του δεοντος εκπεφοιτηκοτων, μεταπλαττε και μεθαρμοζε. Συλληπτορα
γαρ σε και αρωγον των εμαυτου ποιησομαι λογων. {ΠΑΛΛ.} Ἴθι Θεωι πισυνος. {ΚΥΡ.}
Συμπεπερασμενων δη ουν ευ μαλα των εργων της αγιας σκηνης, και μην και
εκαστου των εν αυτηι σοφως και ευτεχνως εκπεποιημενων προς γε το παραδειχθεν
εν τωι ορει καλλος, ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων, «Ἐν ημεραι μιαι μη-νος του
πρωτου, νεομηνιαι, στησεις την σκηνην του μαρτυριου.» Και μεθ' ετερα παλιν· «Και
εγενετο, φησιν, εν τωι μηνι τωι πρωτωι, τωι δευτερωι ετει εκπορευομενων αυτων εξ
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Αιγυπτου νεομηνιας, εσταθη η σκηνη, και εστησε Μωσης την σκηνην.» Ἐγηγερται
μεν ουν, κατα το Θεωι δοκουν, η αρχαια σκηνη της εν Χριστωι νοουμενης Ἐκκλησιας,
εφ' εαυτηι τους τυπους ευ μαλα προσαναφαινουσα. Πολυπραγμονωμεν δε, ει δοκει,
τας αιτιας του δια Μωσεως εγηγερθαι μαλλον αυτην, σεσιγημενου προς το παρον
Ἰησου του Ναυη, καιτοι παρεστηκοτος αει τωι παναριστωι Μωσηι, και
συναναθρωσκοντος μεν επι το ορος το Σινα, πολεμουντος δε και αντεξαγοντος τωι
Ἀμαληκ δια φωνης Μωσεως. Ἔφη γαρ που προς αυτον, «Ἐπιλεξαι σεαυτωι ανδρας
δυνατους, και εξελθων παραταξαι τωι Ἀμαληκ αυριον.» Και παρεταξατο, και
νενικηκε. Τις ουν αρα εστιν ο τουδε λογος, ου δοκιμαζειν αξιον; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν
ουν. {ΚΥΡ.} Ουκουν εφ' εκαστωι των δρωμενων τον του μυστηριου λογον ειπερ
ελοιτο τις εξακριβουν ως ενι, κατατεθηπως ερει το, «Ὦ βαθος πλουτου και σοφιας
και γνωσεως Θεου!» Ἄθρει γαρ οπως λεπτος τε και αναγκαιος ο εφ' εκαστωι νους·
αναθεοντι μεν γαρ εις το ορος τωι θεσπεσιωι Μωσηι, συνανεισιν Ἰησους· ου γαρ
προσιτος ετερως ο Πατηρ, ει μη δι' Υιου. Και γαρ εστιν αληθες, ει λεγοιτο· «Ουδεις
ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου.» Ἐν Χριστωι τοιγαρουν και αυτοις τοις
αγιοις η προσοδος· και ουκ αν τις δυναιτο, καθαπερ εις ορος, αναπηδαιν εις υψηλην
τινα και υπερφερη θεωριαν, αλλ' ουδ' αν, οιμαι, τις αγχου γενοιτο Θεου, κατα
τροπον δε δηλονοτι συν 68.653 αφειας, της εν πνευματι και αγιασμωι πολιτειας, μη
ουχι συνοντος τε αυτωι του Ἐμμανουηλ, και τα ανθρωποις ανεφικτα βασιμα τιθεντος
και ιππηλατα. Και τουτο, οιμαι, εστι το δια φωνης Ἡσαΐου ειρη-μενον, «Πασα
φαραγξ πληρωθησεται, και παν ορος και βουνος ταπεινωθησεται, και παντα τα
σκολια εσται εις ευθειαν, και αι τραχειαι εις οδους λειας.» Ἐν Χριστωι γαρ ημιν και
τα αναντη λεια, και βασιμον το τραχυ· ψιλα δε και υπτια, τα δυσπορευτα. Και γαρ,
ως αυτος που παλιν φησιν ο προφητης, «Ὁδος ευσεβων. ευθεια εγενετο, και
παρεσκευασμενη η οδος των ευσεβων.» Ουκουν αναγκαιως συνανεισιν Ἰησους τωι
θεσπεσιωι Μωσηι. Προσιτος γαρ, ως εφην, ο Πατηρ δι' Υιου, και αυτος εστιν ο μεσιτης,
συναπτων ημας δι' εαυτου, και εν τοις υπερ φυσιν υψωμασιν ανακομιζων.
Παρετετακτο δε συν απολεκτοις ανδρασι, και ενικα τον Ἀμαληκ. Ἐπιλεξαμενος γαρ
τους αγιους ο Χριστος, ων απαρχη γεγονασιν οι θεσπεσιοι μαθηται, νενικηκε τον
αρχηγον του αιωνος τουτου· Μωσης δε ο κελευων ην· γεγονε γαρ υπο νομον ο Υιος,
καιτοι νομοθετης υπαρχων ως Θεος. Και της παραταξεως ο καιρος ου κατ' αυτην
εκεινην επραττετο την ημεραν, καθ' ην οι Μωσεως γεγονασι λογοι, αλλ' εις την
αυριον, τουτ' εστιν, εις υπερθεσιν ετερου καιρου. Προηγορευσε γαρ ο νομος τα
εσομενα, και των του Σωτηρος κατορθωματων λαμπραν εχει την αφηγησιν, ει
νοοιτο πνευματικως. Ταυτηιτοι, καθαπερ εγᾦμαι, και την αγιαν σκηνην ανεστησεν ο
Μωσης. Ἔστι γαρ ουκ ασυντελης η δια νομου παι-δευσις εις την της Ἐκκλησιας
συστασιν. Παιδαγωγει γαρ εις Χριστον, ος εστιν η κεφαλη της Ἐκκλησιας, και η πασα
συστασις, στυλος και εδραιωμα της αληθειας, κατα το γεγραμμενον. Και γουν
Ἰουδαιοις προσπεφωνηκεν ο Χριστος· «Ει επιστευετε Μωσηι, επιστευετε αν και εμοι·
περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν.» Οικοδομει τοιγαρουν και ο Μωσης, τουτ' εστιν, η
δια νομου παιδευσις, την Ἐκκλησιαν Χριστου, το επ' αυτηι μυστηριον ως εν σκιαις ετι
προαναφαινουσα. Προσωπον δε το Μωσεως εσθ' οτε τον δι' αυτου παριστησι νομον,
κατα γε το εν ευαγγελικαις παραβολαις ορθως ειρημενον, «Ἔχουσι Μωσεα και τους
προφητας.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Τι δ' αν βουλοιτο κατασημηναι παλιν το,
εν ημεραι χρηναι μιαι, και μην και το, νουμηνιαι του μηνος του πρωτου, και το, εν
δευτερωι ετει την αγιαν διαπηγνυσθαι σκηνην, φερε δη λεγωμεν ιχνηλατουντες το
αληθες, και το ως αριστα εχειν τοις εντευξομενοις δοκουν. Ἡμερα μεν γαρ η μια τον
πολυευκτον ημιν και σωτηριον υποφαινει καιρον, καθ' ον ανθρωπος γεγονως ο
Μονογενης, τωι θανατωι της ιδιας σαρκος κατεκτησατο τους επι της γης τωι Θεωι και
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι. Εις δε δη παντων ο τουδε καιρος· απαξ γαρ αποθανων, ουκετι αποθνησκει·
θανατος αυτωι ουκετι κυριευσει, κατα τας Γραφας· ου γαρ ετι προσδοκησομεν υπερ τε
ημων αυτων και των εν ᾅδου πνευματων τεθνηξεσθαι τον Υιον, αλλ' ουδε 68.656
απαρχην εσεσθαι των κεκοιμημενων δευτεραν. Ου γαρ εσομενου θανατου, πως αν
γενοιτο και αναστασις; Ἔστι τοινυν ου ψευδοεπησαι λεγοντας, ως εις ο τουδε
καιρος, καθαπερ εφην αρτιως, και ημερα μια, ης και ο προφητης εμνησθη λεγων ως
εκ προσωπου Θεου, «Καιρωι δεκτωι επηκουσα σου, και εν ημεραι σωτηριας εβοηθησα
σοι.» Γραφει δε και ο θεσπεσιος Παυλος, «Ἰδου νυν καιρος ευπροσδεκτος, ιδου νυν
ημερα σωτηριας,» καθ' ην εκ νεκρων ανεβιω Χριστος, το αμειδες του θανατου
καταλυσας κρατος, οτε και της εξ εθνων Ἐκκλησιας οικοδομους ωσπερ τινας και
τεχνιτας πνευματικους τους αγιους αποστολους καθιστη, λεγων, «Πορευθεντες
μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του
Υιου και του αγιου Πνευματος, διδασκοντες αυτους τηρειν παντα, οσα ενετειλαμην
υμιν· και ιδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας του
αιωνος.» Ἢ γαρ ουχι τουτο ειναι φης της Ἐκκλησιας την συστασιν; {ΠΑΛΛ.} Το τι δη
φης; {ΚΥΡ.} Την δια των αγιων μυσταγωγων παραδοθεισαν πιστιν, και
κεκηρυγμενην πολιτειαν, φημι δη την εν Χριστωι, και την δια του αγιου βαπτισματος
προς Θεον ενωσιν, δια μετοχης του αγιου Πνευματος. Ουτω γαρ ημιν προσεφωνει
λεγων ο Παυλος, «Και υμεις ως λιθοι ζωντες εποικοδομεισθε οικος πνευματικος, εις
ναον αγιον, εις κατοικητηριον του Θεου εν Πνευματι.» Παλαι μεν γαρ ως εν
διαφοροις σκευεσιν εν τηι αγιαι σκηνηι προεμορφουτο Χριστος, ως χρυσουν
θυμιατηριον, ως κιβωτος, ως λυχνια, και μην και ως τραπεζα, και τα εν αυτηι·
εκαστος δε, οιμαι, των πεπιστευκοτων, κατα γε τον ενεστηκοτα καιρον, οικος και
ναος χρηματιζει Θεου, Χριστον εχων ενηυλισμενον. Κατοικει γαρ εν ταις καρδιαις
ημων δια της πιστεως, καθα γεγραπται, εις μεν και ο αυτος κατα φυσιν υπαρχων, ει
και νοοιτο μετα σαρκος. «Εις γαρ Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα,» τοις δε της θεοτητος διαφοροις ιδιωμασιν το οιονει
πολυειδες εχων εφ' εαυτωι, και διαφορως νοουμενος. Ἔστι γαρ εν ημιν ως Λογος
Θεου, και σοφια, και φως, και ζωη, και αρτος ο ζων και εξ ουρανου. {ΠΑΛΛ.} Συνηκα
ο φης. {ΚΥΡ.} Ουκουν ο της ενανθρωπησεως καιρος ημιν, και της εκ νεκρων
αναστασεως η τριποθητος ημερα, προανετυπουτο παλαι δια το φαναι Θεον, Ἐν
ημεραι μιαι στησεις την σκηνην. Το δε, Και εν νουμηνιαι του μηνος του πρωτου,
χρησιμως τε και αναγκαιως προσενηνεγμενον κατιδοι τις αν, ω Παλλαδιε. Ὥσπερ
γαρ αρχη μηνος, ημερων η εν αυτωι πρωτη, τουτ' εστιν, η νουμηνια· ουτως και αρχη
τις ωσπερ αιωνος νεου, και προεισβολη καινοτητος χρονων, ο της επιδημιας καιρος.
«Καινη γαρ κτισις εν Χριστωι· τα αρχαια παρηλθεν.» Ἀναλαμπει δε ωσπερ ημιν ο
μετα τουτον αιων, νυν μεν ως εν ελπισιν ετι βλεπομενος, τοτε δε και παρεσομενος
68.657 αληθως, οταν ημιν ο Χριστος επιλαμψηι παλιν μετα των αγιων αγγελων εν τηι
δοξηι του Πατρος, τους εν καινοτητι ζωης περιπατειν ελομενους, και το
εκπρεπεστατον καλλος της ευαγγελικης πολιτειας εν υπομονηι πλουτησαντας,
παραληψομενος μεθ' εαυτου, και εις την παλαι προσδοκωμενην δοξαν και βασιλειαν
εισκομιων. Ὅτι δε καινη κτισις και οιονει καιρων και πραγματων βλαστη νεα των εν
Χριστωι, καταδειξειεν αν ευ μαλα το αινιγμα του πρωτου μηνος, καθ' ον ποαι μεν και
απαλαι και αρτιφανεις εν γηι, φυτων δε αναθηλησις, και των εν λειμωσιν ανθεων το
πολυειδες εμφαινεται καλλος, εαρινης γελωσης ευωδιας· οιονει γαρ πως εν τοιωιδε
καιρωι κεκληκεν ο Χριστος την εξ εθνων Ἐκκλησιαν, ουτω λεγων, «Ἀναστα, ελθε, η
πλησιον μου, καλη μου, περιστερα μου, οτι ιδου ο χειμων απηλθεν, ο υετος απηλθεν,
επορευθη εν αυτωι· τα ανθη ωφθη εν τηι γηι· καιρος της τομης εφθασεν.» Ἀνεθαλη
γαρ η ανθρωπου φυσις αυ, ωσπερ τι φυτον, καταμαρανθεισα θανατωι, δια τε την εν
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀδαμ παραβασιν, και την κατα παντων ημων τυραννησασαν αμαρτιαν. Ἀκουω δε
λεγοντος του Χριστου και δι' ενος των αγιων προφητων, «Αυτος ο λαλων παρειμι,
ως ωρα επι των ορεων.» Ὅπερ γαρ εν ορεσι και δρυμοις το εαρ εργαζεται, βλαστηι
νεαι στεφανουν τα φυτα, τουτο και εφ' ημων η του Σωτηρος ημων αποπεπληρωκε
παρουσια, γενομενη κατα καιρους, ως εν ετει δευτερωι, και ουκ εν γε τωι πρωτωι
καιρωι, καθ' ον ην ο νομος, και των προφητων ο χορος, και καθ' ον εκρατει θανατος.
Βεβασιλευκε γαρ απο Ἀδαμ και μεχρι Μωσεως. Ουκουν ως εν δευτερωι ετει, τουτ'
εστιν, ως εν χρονωι τωι μετα τον πρωτον, καθ' ον ην ο νομος, η εξ εθνων ανελαμψεν
Ἐκκλησια, Χριστον εναυλον εχουσα, το των προφητων και του νομου τελος. Ἆρα σοι
δοκει προς το ευθυ τε και αληθες διαιττειν ημων ο λογος; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι μεν
ουν. {ΚΥΡ.} Οιμαι δε εγωγε την αληθεστεραν ημιν προκατηγγελθαι σκηνην δια
φωνης Ἡσαΐου, λεγοντος ως προς εκαστον των εν πιστει κεκλημενων εις
δικαιοσυνην, «Οι οφθαλμοι σου οψονται Ἱερουσαλημ, πολεις πλουσιας, σκηναι αι ου
μη σεισθωσιν, ουδε μη κινηθωσιν οι πασσαλοι της σκηνης αυτης· ουδε τα σχοινια
αυτης ου μη διαῤραγωσιν εις τον αιωνα χρονον.» Θεου γαρ πολις η Ἐκκλησια, ης και
ο θεσπεσιος ∆αβιδ επεμνησθη λεγων, «∆εδοξασμενα ελαληθη περι σου, η πολις του
Θεου.» Πλουσια γαρ αυτη, και τοις ανωθεν και εξ ουρανου χαρισμασι
κατηγλαισμενη, και αῤρηκτον εχουσα την εν βεβαιωι στασιν, ιδρυσιν τε και
διαμονην. «Πυλαι γαρ ᾅδου ου κατισχυσουσιν αυτης,» κατα την του Σωτηρος
φωνην. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα και εικοτα διανοηι. {ΚΥΡ.} Ἐγηγερμενης δε της σκηνης,
οτι προσηκεν εν κοσμωι κεισθαι τα εν αυτηι, και μη χυδην και ατημελως, διδασκει
λεγων ο παντων δεσποτης Θεος· 68.660 «Και θησεις την κιβωτον του μαρτυριου,
και σκεπασεις την κιβωτον τωι καταπετασματι. Και εισοισεις την τραπεζαν, και
προθησεις την προθεσιν αυτης. Και εισοισεις την λυχνιαν, και επιθησεις τους
λυχνους αυτης. Και θησεις το θυσιαστηριον το χρυσουν, εις το θυμιαιν εναντιον της
κιβωτου. Και επιθησεις καλυμμα καταπετασματος επι την θυραν της σκηνης του
μαρτυριου, και το θυσιαστηριον των καρπωματων θησεις παρα τας θυρας της σκηνης
του μαρτυριου. Και περιθησεις την σκηνην, και παντα τα αυτης περιθησεις κυκλωι.»
Ἀλλ' ενεστι μεν εν τουτοις εισκεκομισμενα ιδειν εν τηι αγιαι σκηνηι τα σκευη τα ιερα·
ου μην ετι και σαφως τον εκαστωι πρεποντα τε και εκνεμηθεντα τοπον. Βουλει δη
ουν των επι τηι σκηνηι προσταγματων λεπτην τε και ακριβη των τοιωνδε την γνωσιν
ερανιζωμεθα; {ΠΑΛΛ.} Ὡς ηδιστα γε. {ΚΥΡ.} Ἔφη τοινυν προς τον ιερον Μωσεα Θεος·
«Και ποιησεις καταπετασμα εξ υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου κεκλωσμενου,
και βυσσου νενησμενης· εργον υφαντον ποιησεις αυτο Χερουβιμ. Και επιθησεις αυτο
επι τεσσαρων στυλων ασηπτων κεχρυσωμενων χρυσιωι. Και αι κεφαλιδες αυτων
χρυσαι, και αι βασεις αυτων τεσσαρες αργυραι. Και θησεις το καταπετασμα επι των
στυλων, και εισοισεις εκει εσωτερον του καταπετασματος την κιβωτον του
μαρτυριου. Και διοριει το καταπετασμα υμιν αναμεσον του Ἁγιου, και αναμεσον του
Ἁγιου των αγιων. Κατακαλυψεις τωι καταπετασματι την κιβωτον του μαρτυριου εν
τωι Ἁγιωι των αγιων. Και επιθησεις την τραπεζαν εξωθεν του καταπετασματος, και
την λυχνιαν απεναντι της τραπεζης επι μερους της σκηνης το προς νοτον. Και την
τραπεζαν θησεις επι μερους της σκηνης το προς βοῤραν. Και ποιησεις επισπαστρον τηι
θυραι της σκηνης εξ υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου κεκλωσμενου, και βυσσου
κεκλωσμενης, εργον ποικιλτου. Και ποιησεις τωι καταπετασματι πεντε στυλους, και
χρυσωσεις αυτους χρυσιωι· και αι κεφαλιδες αυτων χρυσαι, και χωνευσεις αυτοις
πεντε βασεις χαλκας.» Και ταυτι μεν περι τουτων. Περι δε γε του λουτηρος ωδε πη
φησι· «Ποιησον λουτηρα χαλκουν, και βασιν αυτωι χαλκην ωστε νιπτεσθαι, και
θησεις αυτον ανα μεσον της σκηνης του μαρτυριου, και ανα μεσον του
θυσιαστηριου.» Ἆρα σοι σαφης ο εφ' εκαστωι λογος; {ΠΑΛΛ.} Ου μεν ουν· διηπορηκα
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ, ισθι· και τι το χρημα, ειπειν ουκ εχω. {ΚΥΡ.} Ουκουν εφ' εκαστωι των
προκειμενων ρητων, εις θεωριαν την επ' αυτοις το τελουν αρπασας, σαφη και
ευκρινεστατην, ως αν οιος τε ω, ποιησομαι την αφηγησιν. Ἐγηγερται μεν γαρ, ω
Παλλαδιε, κατα την ερημον η αγια σκηνη, ως εν θεσει τε και εν ειδει διπλωι. Και μια
μεν ην η εσωτατη· ονομα δε αυτηι, τα Ἅγια των αγιων. Προεισβολη δε ωσπερ τις και
περι αυτην η πρωτη, τα επικλην Ἅγια. Και εις μεν την εσωτατω σκηνην, η κιβωτος
απετεθειτο, επι τεσσαρων στυλων χρυσων εχουσα περιπετασμα πεποιημενον
εντεχνως εξ υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου κεκλωσμενου, και βυσσου
νενησμενης. Ει 68.661 ρηκοτες δε ηδη, και, καθαπερ εγᾦμαι, διαρκως τα επι τε τηι
βυσσωι και τηι πορφυραι, και τωι κεκλωσμενωι κοκκινωι, και μεν τοι και υακινθωι,
παρωσομεθα μεν το ταυτοεπες· εκεινο γε μην ερουμεν εις το παρον· Το καταπετασμα
το επι τεσσαρων στυλων χρυσων, ων αι βασεις αργυραι, το Χριστου μυστηριον
υπεδηλου τοτε. Τι γαρ; ουχι καταπετασμα το σωμα Χριστου και σοφος ημιν ωνομασε
Παυλος, ουτω λεγων, «Ἣν ενεκαινισεν ημιν οδον προσφατον και ζωσαν δια του
καταπετασματος, τουτεστι, της σαρκος αυτου;» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει
δη ουν ως εν σκιαις και αινιγμασιν, οτι Θεος ων και εκ Θεου Πατρος κατα φυσιν ο
Λογος, ως εν χρυσηι και ασηπτωι γεγονε κιβωτωι, τωι εκ Παρθενου ναωι· ασηπτον γαρ
και τιμιον το σωμα Χριστου· μονονουχι δε και εκρυπτετο καθαπερ εν ταξει
καταπετασματος, την σαρκα λαβων· κρυπτεσθαι δε φαμεν τον εκ Θεου Λογον, ουχ
ως εν βραχει περιορισθεντα σωματι· πανταχη γαρ και εν πασιν ο Υιος· αλλα τωι
λανθανειν οικονομικως, και τον της αναδειξεως υπομενειν καιρον. Ἀναδειξεως δε
της εις απαντας ο καιρος, η εκ νεκρων αναβιωσις. Προ μεν γαρ του τιμιου σταυρου,
τοις αγιοις επεταττε μαθηταις, ινα μη φανερον αυτον ποιωσι. Γεγραπται γαρ ωδι.
Μετα δε γε το αναβιωναι παθοντα τον θανατον, «Πορευθεντες, φησι, μαθητευσατε
παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του
αγιου Πνευματος.» Ουκουν επεκρεματο μεν τοις στυλοις το καταπετασμα,
κατακαλυπτον εσω την κιβωτον, τυπος δ' αν ειη Χριστου, τοις των αγιων
ευαγγελιστων κηρυγμασιν αιρομενου τε υψου, και εν δοξηι θεοτητος ορωμενου τοις
εν τηι αγιαι σκηνηι, τουτεστι, τηι Ἐκκλησιαι. Τεσσαρες δε οι στυλοι, χρυσοι και
περιαργυροι· ισαριθμοι δε αυτοις οι ευαγγελισται, λαμπροι τε και τιμιοι. Ουκουν
εκειτο μεν η κιβωτος, ανωθεν δε κατω διηκον το καταπετασμα, το εκ βυσσου και
πορφυρας και των αλλων, ουχ ορατην ετιθει. Ἄνωθεν δε του καταπετασματος και
των εις δεξια τε και ευωνυμα Χερουβιμ, εχρηματιζε Θεος, δεικνυς οτι και υπερ
πασαν κτισιν εστι· και αυτα δε παντα τα των λογικων ανωτατω, τουτεστι τα
Σεραφιμ, την θειαν τε και αῤρητον υποκαθηται δοξαν, και αυτον δορυφορουντα τον
Υιον, ει και γεγονε σαρξ, και ως εν υφεσει τυχον της προς τον Πατερα ισοτητος, καθο
πεφυκεν ανθρωπος. Τοιγαρτοι και εφασκεν αυτος· «Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστιν.»
Ἶσος δε ων κατα φυσιν τωι γεγεννηκοτι, το εν μειοσι γενεσθαι φησι δια μονον το
ανθρωπινον. ∆ια τουτο και εν τηι αγιαι σκηνηι, κυκλωι μεν του καταπετασματος, τα
Χερουβιμ, και αυτα ως Θεον δορυφορουντα τον Υιον. Και μην και αυτου του
καταπετασματος ανωθεν, ο ην εις τυπον Χριστου, νοειται Θεος. «Και γνωσθησομαι»
γαρ, φησιν, «εκειθεν, και λαλησω σοι.» Ἐπεκεινα γαρ πασης κτισεως ο Πατηρ, και
αυτου του Ἐμμανουηλ, ου καθ' ο νοειται και εστι Θεος· ισος γαρ εστι κατα παντα
Θεωι· αλλ' οσον 68.664 ηκεν εις δουλου μορφην, και εις ανθρωποτητος μετρον.
{ΠΑΛΛ.} Ὡς λεπτος ο λογος και βαθυς. {ΚΥΡ.} Ἔρχεται δε ομως ουκ απο σκοπου.
{ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ἐχουσης δε ωδε της κιβωτου, «Και θησεις, φησι, το
θυσιαστηριον το χρυσουν εις το θυμιαιν εναντιον της κιβωτου.» Και Χριστος μεν οτι
το θυσιαστηριον εστι το χρυσουν, διαρκως ημιν ειρησθαι δοκω. Τεθειται γε μην
απεναντι της κιβωτου, εφ' ηι το καταπετασμα, και κυκλωι τα Σεραφιμ, και ανωτερω
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεος, οιονει δεχομενος την απαραβλητον ευωδιαν του Ἐμμανουηλ. Ου γαρ εποιησεν
αμαρτιαν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου, καθα γεγραπται· τοιγαρτοι και
εφασκεν αυτος, «Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον.» ∆εκτοι δε τωι Θεωι και ημεις αυτοι, το
Χριστου μυρον ευωδιαζοντες. Πιστωσεται δε και ο Παυλος γραφων· «Τωι δε Θεωι
χαρις τωι παντοτε θριαμβευοντι ημας εν τωι Χριστωι, και την οσμην της γνωσεως
αυτου φανερουντι δι' ημας, οτι Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως
εφης. {ΚΥΡ.} Ἐννοωμεν δη ουν ακριβως, τοις γεγραμμενοις ενιεντες τον οφθαλμον,
ιδρυσθαι μεν την κιβωτον εν τωι προς λιβα και δυσμας κλιτει της αγιας σκηνης·
απεναντι δε αυτης το χρυσουν θυσιαστηριον, εν τωι προς ακτινα τοπωι. Ἠως γαρ και
δυσις μεμεστωται του Χριστου, βοῤρας τε και νοτος. Και γουν τοπος μεν τηι λυχνιαι,
τα νοτια της σκηνης. τηι δε τραπεζηι, τα προς βοῤραν. Και οτι δι' αμφοιν ο Χριστος
σημαινεται, πολυς ημιν ηδη προαπεδειξε λογος· οτι μεν γαρ φως ο Χριστος, η λυχνια
δηλοι· οτι δε ζωη και αρτος ο ζων, η τραπεζα μεν και τα εν αυτηι. Πλην εκεινο
διανοου, και αθρει το μυστηριον· Νοτιωτατη μεν γαρ των Ἰουδαιων η χωρα,
βορειοτερα δε παλιν η των εθνων. Ουκουν απο γε της θεσεως της αμφοιν, της τε
λυχνιας και της τραπεζης, φημι, περιεσται δηπου τοις εθελουσιν ευ μαλα νοειν, οτι
τοις μεν Ἰουδαιοις φως επελαμψεν ο Χριστος, και παρ' αυτοις εκηρυττεν, «Ἐγω ειμι
το φως.» Ἀπεσταλται γαρ εις τα προβατα τα απολωλοτα οικου Ἰσραηλ. Και, «Αυτων
εισιν αι επαγγελιαι,» κατα τας Γραφας. Ἐπει δε ου προσηκαντο της αληθειας το φως,
γεγονε τοις εθνεσιν ζωη και αρτος εξ ουρανου· και ου διχα φωτος τα εθνη· και τουτο
δ' αν μαθοις, διηκοντος του φωτος της λυχνιας και εις τα βορεια της σκηνης.
Στενοτατης δε ουσης της σκηνης της αγιας, το απεικος ουδεν, μονονουχι και
παρατεθεισθαι δοκειν τηι τραπεζηι την λυχνιαν, καν ει τον νοτιον εχηι τοπον.
Ἐμφανιζει δε ημιν και ετερως ο τυπος, ως θειου φωτος εκλαμποντος γενοιτ' αν τοις
αξιοις το μεταλαχειν δυνασθαι του Χριστου, ως αρτου ζωντος και αληθινου.
Συσσωμα δε και συμμετοχα γεγονε τα εθνη Χριστου. Γραφει δε παλιν ο θεσπεσιος
Παυλος· Συσσωμα δε και συμμετοχα γε 68.665 γονε τα εθνη φωτος, δηλονοτι του
νοητου, προσαναπιμπλαμενα «διαυγαζουσης ημερας, και Φωσφορου κατα νουν
ανατελλοντος,» εφη γαρ τις των του Σωτηρος μαθητων. Ἐχοντων δε ωδε θεσεως τε
και κατασκευης των εν τοις Ἁγιοις των αγιων, επισπαστρον, ητοι καταπετασμα,
γενεσθαι προστεταχεν εξ υακινθου και πορφυρας, και κοκκινου κεκλωσμενου, και
βυσσου νενησμενης· τουτο δε ταις σκηνης εισβολαις περιτεινεσθαι δειν εφασκεν
αναγκαιως, πεντε χρυσοις επαιωρουμενον στυλοις, ων αι βασεις χαλκαι. Και
επισπαστρον μεν ονομαζει, της θυρας το περιτανυσμα, δια το, οιμαι, λεπτοις κρικοις
ανοπιν ελκεσθαι δικνουμενης της εισβολης· αντεπισπασθαι δε αυ και κατευρυνεσθαι
των θυρων, κρυπτειν τα Ἅγια. Πεντε δε οι στυλοι, χρυσοι και περιχαλκοι, τους ως
πεμπτωι καιρωι, καθ' ον η Χριστου γεγονε παρουσια, προανατυπουντες διδασκαλους
και των Ἐκκλησιων ηγουμενους· οι τον της αληθειας ορθοτομουντες λογον, τιμιοι
μεν ως χρυσος εισιν, ευηχεις δε ουτως ως χαλκος. «Εις πασαν γαρ δη την γην
εξηλθεν ο φθογγος αυτων, και εις τα περατα της οικουμενης τα ρηματα αυτων·» οι
και δια της εντεχνου και θεοπνευστου μυσταγωγιας τοις εις τα Ἅγια των αγιων
ειστρεχειν εθελουσιν ανευρυνουσιν ωσπερ τας εισβολας. Τα μεν ουν Ἅγια των
αγιων, τουτ' εστιν, η εσωτερα σκηνη κατεκαλυπτετο τωι καταπετασματι.
Παρερηρειστο δε ευθυς και συνηρμοστο τηι δευτεραι και η πρωτη σκηνη, το
θυσιαστηριον εχουσα των καρπωματων, εν ωι πασα η δι' αιματων ετελειτο
προσαγωγη, ποπανα τε και οι λιβανωτοι, και πασα θυσια και σπονδη, και προς γε τωι
θυσιαστηριωι και τον λουτηρα τον χαλκουν. Τοπος δε αυ τωι μεν θυσιαστηριωι παρα
τας θυρας της σκηνης, δηλον δε οτι της εξωτερας· τωι δε γε λουτηρι, το μεσαιτατον
της σκηνης. {ΠΑΛΛ.} Και τις αν νοοιτο παλιν η επιτηρησις; {ΚΥΡ.} Ἀκριβες, ω
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παλλαδιε, το Γραμμα το ιερον, και εικαιον εν αυτωι παντελως ουδεν. Θεα γαρ οπως
ημιν το αινιγμα παιδαγωγουντα δεδειχεν επι Χριστον τον νομον. Τεθειται γαρ παρ'
αυταις ταις εισοδοις ταις εις τα Ἅγια των αγιων της κατα νομον λατρειας το
θυσιαστηριον. Ἀποφερει γαρ ο νομος μολις ημας εις αρχας των του Χριστου
μυστηριων, και οιονει πως παρα τας πρωτας εισβολας της επ' αυτωι γνωσεως
ακριβους· εισκομιζει δε ουδαμως εις τα Ἅγια των αγιων, τουτ' εστιν, εις την
εσωτεραν σκηνην, εν ηι πολυειδης ο Χριστος, ως Θεου Λογος, ως φως, ως αρτος ζων,
ως ευωδιας οσμη τωι Θεωι και Πατρι. Ἢ γαρ ουχι φαιης αν οτι στοιχεια τε και αρχαι
των λογιων του Θεου, της κατα νομον λατρειας η προμελετησις ην; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡ.} Ὅτι δε τετελειωκεν ο νομος ουδεν, «Ἀμη-χανον γαρ αιμα ταυρων και τραγων
αφαιρειν αμαρ 68.668 τιας,» αναμαθοις αν ευθυς, και λιαν αμογητι, και την του
λουτηρος χρειαν εννενοηκως. Ἔκειτο γαρ εν μεσηι τηι πρωτηι σκηνηι λαμπρος και
περιοπτος, προαπονιζων υδατι τους εις τα Ἅγια των αγιων ειστρεχοντας. Τεθειτο
γαρ τοις ιερευσιν ο επι τωιδε νομος. Ουκουν και η εν νομωι δοκουσα πληρωσις,
ατελης, την δια του αγιου βαπτισματος καθαρσιν υποδηλουσα, η το ιερον εκπλυνει
γενος, φημι δη το των εν πιστει δεδικαιωμενων, οις και ο θεσπεσιος μαθητης
προσπεφωνηκε λεγων, «Ὑμεις δε γενος εκλεκτον, βασιλειον ιερατευμα, εθνος αγιον,
λαος εις περιποιησιν, ινα τας αρετας εξαγγειλητε του εκ σκοτους ημας καλεσαντος
εις το θαυμαστον αυτου φως.» Ἰστεον δε οτι και τηι θυραι της εξω σκηνης
περιτεταννυστο καταπετασμα, ως αν μη γυμνα τε και εμφανη τοις εξωθεν ειη τα
Ἅγια, τουτ' εστιν, η πρωτη σκηνη, εν ηι το εν νομωι θυσιαστηριον· καταδηλουντος,
οιμαι, του τυπου παλιν, οτι μηδε αυτος τοις τυχουσιν εμφανης ο νομος.
Κατακαλυμμα γαρ εχει το γραμμα, και κατακεκαλυπται τε και κατημφιασται πως
την ως εν σκιαις ασαφειαν. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ουκουν εν μεν τηι πρωτηι σκηνηι
λουτηρ εκειτο και θυσιαστηριον· εν δε τηι δευτεραι και εσωτατω, η κιβωτος και η
λυχνια· και μεντοι και το χρυσουν θυμιατηριον, εφ' ωι το λεπτον θυμιαμα, τραπεζα
τε και αρτοι. ∆ιαμεμνηται δε ο θεσπεσιος Παυλος και σταμνου χρυσης εχουσης το
μαννα. Και μην και ραβδον ημιν ονομαζει την Ἀαρων, ην και εν τοις Ἁγιοις των
αγιων αποτεθεισθαι φησιν, ατε δη και των ιερων Γραμματων εντριβης, και εγνωκως
οτι μαλιστα γε τα τεθεσπισμενα κατα καιρους, και τωι μακαριωι Μωσηι
προστεταγμενα θεοθεν. Οιδε δε ουσαν και τραπεζαν και λυχνιαν εν τηι πρωτηι σκηνηι.
Γραφει δε ουτω περι ταιν δυοιν διαθηκαιν, «Ἐν τωι λεγειν καινην, πεπαλαιωκε την
πρωτην. Το δε παλαιουμενον και γηρασκον, εγγυς αφανισμου. Ειχε μεν ουν και η
πρωτη δικαιωματα λατρειας, το τε αγιον κοσμικον· σκηνη γαρ κατεσκευασθη η
πρωτη, εν ηι η τε λυχνια και η τραπεζα, και η προθεσις των αρτων, ητις λεγεται αγια.
Μετα δε το δευτερον καταπετασμα σκηνη, η λεγομενη Ἅγια αγιων, χρυσουν εχουσα
θυμιατηριον, και την κιβωτον της διαθηκης περικεκαλυμμενην παντοθεν χρυσιωι, εν
ηι σταμνος χρυση εχουσα το μαννα, και η ραβδος Ἀαρων η βλαστησασα, και αι
πλακες της διαθηκης. Ὑπερανω δε αυτης Χερουβιμ δοξης κατασκιαζοντα το
ιλαστηριον,» περι ων ουκ εστι νυν λεγειν κατα μερος. {ΠΑΛΛ.} Ἄρ' ουν ει τις ελοιτο
φιλοπευστειν, χρηναι τε λεγοι τας αιτιας ειπειν της ολης κατασκευης, τις αν γενοιτο
προς ημων ο λογος; {ΚΥΡ.} Ὅτι, ω Παλλαδιε, τα μεν προ της κατασκευης της αγιας
σκηνης, τα δε μετα τουτο γενεσθαι προστεταχεν. Ἐν μεν γαρ τηι Ἐξοδωι και τοι
68.669 πριν ολως τους περι της αγιας σκηνης οφθηναι τυπους, και τα επ' αυτης
γενεσθαι προσταγματα, τον επι τηι χρυσηι σταμνωι κατεχρησμυδησε λογον, ειδως το
εσομενον. Μετα δε γε την πηξιν της ολης σκηνης εν τοις Ἀριθμοις ευρησομεν την
ραβδον την Ἀαρων εις τα Ἅγια των αγιων εισκεκομισμενην. Ἐν δε τωι Λευιτικωι
προσεπενομοθετει Θεος περι τε λυχνιας, και μην και τραπεζης της εν τηι πρωτηι
σκηνηι. Νομομαθης δε υπαρχων ο σοφωτατος Παυλος, παριησι μεν ολως των
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεγονοτων ουδεν, διαμεμνηται δε πρωτων τε και μεσων και τελευταιων. {ΠΑΛΛ.}
Ἄριστα εφης. Φραζε δη ουν εκαστα σαφως και διεσταλμενως· βαθυς γαρ που παντως
ο επ' αυτοις εστι λογος. {ΚΥΡ.} Ναι, λεγεις ορθως. Ἔχει γαρ ωδε το χρημα κατα
αληθειαν. Ποιησομαι δε των διηγηματων και την σταμνον αρχην. Ὑετου μεν γουν
δικην καθιει Θεος τοις εξ Ἰσραηλ το μαννα κατα την ερημον· τροφη γαρ τουτο και
αρτος αυτοις ανωθεν και εξ ουρανου. Ἀλλ' οτι μη μεχρι των αισθητων το δρωμενον
ην· αναφερει γαρ τε ωσπερ δια τυπου και σκιας επι το χρηναι νοειν, οτι παρεσται
κατα καιρους ο ανωθεν ημιν και εκ Πατρος Λογος, ως αρτος εξ ουρανου, ως και ο
θειος ημιν ∆αβιδ υποφαινει λεγων· «Ἄρτον ουρανου εδωκεν αυτοις, αρτον αγγελων
εφαγεν ανθρωπος.» Και ουτι που φαμεν το μαννα το αισθητον αρτον ειναι τον εξ
ουρανου και αγγελων. Τρεφεται μεν γαρ το πνευμα πνευματικως, σωμα δε αυ κατ'
ιδιαν φυσιν, τουτ' εστι, σωματικως. Τροφη δε αγγελων και αρτος ο πρεπων ουρανοις
και τοις ανω πνευμασιν, ο εκ Θεου Πατρος Λογος. Το μαννα δη ουν εδηλου Χριστον.
Ουδεν δε ο τυπος το ωφελουν εχει, μη της αληθειας εισδεδεγμενης. Σκια γαρ τουτο
εκεινης, ου δι' εαυτο κυριως γεγονος, αλλ' ινα τι των αμεινονων εφ' εαυτωι
ζωγραφηι. ∆ια τουτο Χριστος τοις Ἰουδαιων δημοις σοφην εποιειτο την επιπληξιν,
οτι μη μαλλον αυτον ως αληθειαν, αλλα Μωσεα θαυμαζουσι, των τυπων τον
υπουργον. Ἔφη γαρ ουτως, «Ἀμην, αμην λεγω υμιν, Μωσης υμιν δεδωκε το μαννα·
ο γαρ αρτος του Θεου εστιν ο εκ του ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι κοσμωι.
Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων.» Εικονα δη ουν το μαννα τιθεις του ανωθεν και εξ ουρανου
καταφοιτησαντος Λογου, τα επι γε τηι σταμνωι κεχρησμυδηκε Θεος. Γεγραπται δε
ουτως· «Ειπε δε Μωσης· Τουτο το ρημα, ο συνεταξε Κυριος, Πλησατε το γομορ του
μαννα, εις αποθηκην εις τας γενεας υμων, ινα ιδωσι τον αρτον, ον εφαγετε υμεις εν
τηι ερημωι, ως εξηγαγεν υμας Κυριος εκ γης Αιγυπτου. Και ειπε Μωσης προς Ἀαρων·
Λαβε σταμνον χρυσουν ενα, και εμβαλε εις αυτον πληρες το γομορ του μαννα, και
αποθησεις αυτο εναντιον του Θεου, εις διατηρησιν εις τας γενεας υμων, ον τροπον
συνεταξε Κυριος τωι Μωσηι. Και απεθετο Ἀαρων εναντι του μαρτυριου, εις
διατηρησιν.» Ὥσπερ γαρ ελεγομεν οτι τον θειον εχουσα λογον η κιβωτος υπεδηλου
τον Ἐμμανουηλ· Θεου γαρ ην Λογος ως εν 68.672 αγιωι ναωι, τωι εκ Παρθενου φημι·
τον αυτον δη τροπον και η σταμνος ημιν η χρυση, το μαννα το αισθητον ωδινουσα,
τον ανωθεν και ζωοποιον εμφαινει Λογον, δηλον δε οτι τον εκ Πατρος, ως εν ιερωι
και αχραντωι σωματι. Ἐπιμεστος δε και η σταμνος του μαννα. «Ἐνυκησε γαρ εν
αυτωι παν το πληρωμα της θεοτητος σωματικως,» κατα γε την του μακαριου
Παυλου φωνην. «Και ουκ εκ μετρου διδωσι το Πνευμα.» Παντελειος γαρ ο Χριστος.
Ἀπεκειτο δε η σταμνος, εις διατηρησιν εις τας γενεας των υιων Ἰσραηλ. Ἄφθαρτος
γαρ και μενων αει, και εν παντι καιρωι τε και χρονωι γνωριμωτατος ο Χριστος. Και
εστιν εναντι Κυριου, τουτ' εστιν, εν οφθαλμοις του Πατρος. Ὅτε γαρ γεγονε καθ'
ημας ο Μονογενης, τοτε και εισηλθεν εις τα Ἅγια των αγιων, δια της μειζονος και
τελειοτερας σκηνης, τουτ' εστιν, εις τον ουρανον, νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι
του Θεου υπερ ημων, καθα γεγραπται. Ου γαρ εαυτον εν οψει καθιστησι του Πατρος,
αλλα ημας ως εν εαυτωι, καιτοι γεγονοτας εκ προσωπου και οιονει πως εξ
οφθαλμων, δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, και την κατα παντων τυραννησασαν
αμαρτιαν. Ἐν Χριστωι τοιγαρουν εσχηκαμεν την προσαγωγην, και την παῤρησιαν εις
την εισοδον των Ἁγιων, καθαπερ ημιν ο σοφος εφη Παυλος. Ὥσπερ γαρ και
συνεγηγερμεθα και συν-εκαθισαμεν εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι, ουτω παλιν εν
αυτωι και εν προσωπωι γεγοναμεν του Πατρος. Και σταμνου μεν περι της ιερας
ειρησθω ταδε· σημαινει δε οτι και αυτη τον Χριστον η ραβδος Ἀαρων, φερε δη
λεγωμεν, ει δοκει. {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Κορε τοινυν και μεντοι και Ἀβειρων,
και προς γε τουτωι ∆αθαν, φυλης τε και αιματος εξεφυσαν της Λευΐ· συντεταγμενην
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε, φησι, ταις ανωθεν ψηφοις εν τηι αγιαι σκηνηι λειτουργιαν εγκεχειρισμενοι, την
Μωσεως τε και Ἀαρων δεδιψηκασι δοξαν, εαυτοις αρπαζοντες την τιμην,
κεκλημενοι δε ουχι προς τουτο παρα Θεου. Και μην και εις απηνες απογαυρουμενοι
θρασος, εξοφρυωμενοι τε αγαν, φορητην μεν ουκετι, δυσοιστον δε κομιδηι κατ'
αμφοιν εποιουντο την καταῤρησιν· ατιμαγελαι δε ωσπερ απενοσφιζοντο ταυροι, και
την υπο Θεωι δουλειαν αποσειομενοι, συναποθρωσκειν αυτοις ετερους δυσσεβουντας
ανεπειθον. Ἀλλ' οι μεν των σφισι τετολμημενων εισεπραττοντο δικας. ∆ιοιγνυσα
γαρ η γη το στομα αυτης, αυτοις ομογενεσι, σκηναις και περιουσιαις, εις ᾅδου καθιει
τον αλαζονα λαον· οτι δε ψηφωι τηι ανωθεν, και ουχι θελημασι τοις Μωσεως, την
προυχουσαν εν ιερωσυνηι ταξιν Ἀαρων διεκληρωσατο, διατρανουν εθελων ο
νομοθετης, εις τον παναριστον εφη Μωσεα· «Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και λαβε
παρ' αυτων ραβδον, κατ' οικους πατριων, παρα παντων των αρχοντων αυτων, κατ'
οικους πατριων αυτων, δωδεκα ραβδους, και εκαστου το ονομα αυτου επιγραψον επι
της ραβδου. Και το ονομα Ἀαρων επιγραψον επι της ραβδου Λευΐ. Ἔστι γαρ ραβδος
μια. Κατα φυλην οικου πατριων αυτων δω 68.673 σουσι. Και θηισεις αυτας εν τηι
σκηνηι του μαρτυριου, κατεναντι του μαρτυριου, εν οις γνωσθησομαι σοι εκει. Και
εσται, ο ανθρωπος ον αν εκλεξωμαι αυτον, η ραβδος αυτου εκβλαστησει. Και
περιελω απ' εμου τον γογγυσμον υιων Ἰσραηλ, α αυτοι γογγυζουσιν εφ' υμιν. Και
ελαλησε Μωσης τοις υιοις Ἰσραηλ, και εδωκαν αυτωι παντες οι αρχοντες αυτων
ραβδον, τωι αρχοντι τωι ενι ραβδον κατ' αρχοντα, κατ' οικους πατριων αυτων,
δωδεκα ραβδους. Και η ραβδος Ἀαρων αναμεσον των ραβδων αυτων, και απεθηκε
Μωσης τας ραβδους εναντι Κυριου εν τηι σκηνηι του μαρτυριου. Και εγενετο τηι
επαυριον, και εισηλθε Μωσης και Ἀαρων εν τηι σκηνηι του μαρτυριου. Και ιδου
εβλαστησεν η ραβδος Ἀαρων εις οικον Λευι, και εξηνεγκε βλαστον, και εξηνθησεν
ανθη, και εβλαστησε καρυα. Και εξηνεγκε Μωσης πασας τας ραβδους απο προσωπου
Κυριου προς παντας υιους Ἰσραηλ. Και ειδον, και ελαβον εκαστος την ραβδον αυτου.
Και ειπε Κυριος προς Μωσην· Ἀποθες την ραβδον Ἀαρων ενωπιον των μαρτυριων
εις διατηρησιν, σημειον τοις υιοις των ανηκοων. Και παυσασθω ο γογγυσμος αυτων
απ' εμου, και ου μη αποθανωσι.» Σημειον ουν ουκ ασυμφανες του εξηιρησθαι
λαμπρως και εκκεκριμενως εις ιερουργιαν, ως εξ αιματος Λευι, τον θεσπεσιον
Ἀαρων, το εξανθησαι την ραβδον. Περιτρεπομενης δε αυθις εις θεωριαν
πνευματικην, ως εν τυποις ετι παχυτατοις, το Χριστου μυστηριον αναλαμψει παλιν.
{ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον; {ΚΥΡ.} Κεχειροτονηται μεν γαρ νομοθετης αμα και αρχιερευς
εφ' ημας παρα Θεου και Πατρος ο Ἐμμανουηλ, εαυτον υπερ ημων προσκομιων το
θυμα. Ὡς γαρ ο μακαριος εφη Παυλος, «Ὁ μεν νομος δια Μωσεως, ανθρωπους
καθιστησιν αρχιερεις εχοντας ασθενειαν· ο λογος δε της ορκωμοσιας της μετα τον
νομον, Υιον εις τον αιωνα τετελειωμενον.» Ουκουν καθικετο μεν εξ ουρανου ο
Λογος, και γεγονε καθ' ημας, των αγιων λειτουργος και της σκηνης της αληθινης ην
επηξεν ο Κυριος, και ουκ ανθρωπος. Ἀλλ' ουκ εδοκει φρονειν ορθα τοις εξ αιματος
Ἰσραηλ· αντεξαγοντες δε ωσπερ αυτωι το ιδιον θελημα τοις εκ φθονου βελεσι
πολυτροπως εβαλλον, ου γλωττης, ου θρασους, ουκ εκτοπων επιχειρηματων ετι
φειδομενοι, διολλυντες δε σφας αυτους οι δειλαιοι, και τελευταιον εσταυρωσαν.
Πλην ανεθαλλεν η ραβδος η εκ ριζης Ἰεσσαι· ανεφυ γαρ δη και ανεβιω Χριστος,
λυσας τας οδυνας του θανατου, καθα γεγραπται· ζωην γαρ οντα κατα φυσιν, ως
Θεον, πως ην εικος κρατεισθαι θανατωι, και ουχι δη μαλλον καταθλησαι φθορας;
Ὥσπερ δε το αναφυναι την ραβδον, και αναβλαστειν αδοκητως το ανανθες ηδη
ξυλον, διαρκες τοις αρχαιοτεροις σημειον ην του δια ψηφου της ανωθεν εις
αρχιερεα κεχειροτονησθαι τον Ἀαρων· ουτω φαμεν, οτι λαμπρα τε και εναργης και
αποχρωσα λιαν αποδειξις του και Θεον ειναι κατα φυσιν τον Ἐμμανουηλ, το
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατησαι θανατον, και αναβιωναι θεοπρεπως. Και γουν αυτος ο Χριστος, καιτοι
68.676 παν οτιουν των υπερ γε το εικος και λογον αποπεραινειν αμογητι και
ευκολως δυναμενος, τοις το σημειον αιτουσιν εφασκεν· «Ἡ γενεα αυτη πονηρα εστι·
σημειον αιτει, και σημειον ου δοθησεται αυτηι, ει μη το σημειον Ἰωνα του προφητου.
Ὥσπερ γαρ ην Ἰωνας εν τηι κοιλιαι του κητους τρεις ημερας και τρεις νυκτας, ουτως
εσται ο Υιος του ανθρωπου εν τηι καρδιαι της γης τρεις ημερας και τρεις νυκτας.»
Ουκουν διαβοητον αληθως και περιφανες σημειον, και αρκουν εις πιστιν τοις γε ως
αληθως ευγνωμοσι, του κατα φυσιν ειναι Θεον και εκ Θεου Πατρος πεφυκεναι τον
Υιον, το καταργησαι τον θανατον και φθοραν, και αναθαλαι προς ζωην. «Γεγονε γαρ
αυτος απαρχη των κεκοιμημενων, και πρωτοτοκος εκ των νεκρων.» Και δεδοται το
σημειον τοις υιοις των ανηκοων, ως αν ειδειεν οτι ψηφωι του Θεου και Πατρος
αρχιερευς γεγονεν εφ' ημας ο Χριστος, «οσιος, ακακος, αμιαντος, κεχωρισμενος απο
των αμαρτωλων, και υψηλοτερος των ουρανων γενομενος,» κατα το γεγραμμενον.
{ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' εξηνθησε μεν ημιν η ραβδος η Ἀαρων· τουτι γαρ ημιν αρτιως ο ιερος
υπεδειξε λογος· εξηνθησε δε καρυα· και τι δη το αινιγμα, νοειν ουκ εχω. {ΚΥΡ.}
Μαλιστα μεν, ω Παλλαδιε, το απεικος ουδεν, εκ καρυας ειληφθαι την ραβδον
υπονοειν. Και ην εν εθει τοις παλαι το και τοιοισδε τισιν αποκεχρησθαι σκηπτροις. Ει
δε δη και λογον ημας εφαρμοσαι δει τον τοις θεωρημασι πρεποντα, φρασαιμ' αν
εκεινο παλιν, ο εκτεθρυλληται πως, δοκει δε ειναι τισι και ως εν πιστει δεκτον, το μη
ανικανως εχειν την ραβδον την καρυΐνην αυπνιαν εμποιειν, ει προς γε το καρα
κεοιτο τινων, ταχα που δυναμεσι φυσικαις ενεργουσαν το χρημα κατα θελησιν Θεου.
Πιστωσεται δε πως εις τουτο ημας και αυτος λεγων προς Ἱερεμιαν ο παντα ειδως, και
των ολων ∆ημιουργος· «Τι συ οραις, Ἱερεμια; «Ὁ δε, Βακτηριαν» λεγων «καρυΐνην·
και δη προς τουτο Θεος; «Ὀρθως εωρακας,» φησιν «οτι εγω εγρηγορα επι τους
λογους μου, του ποιησαι αυτους.» Ἀυπνιας ουν αρα συμβολον νοοιτ' αν εικοτως η
ραβδος η καρυΐνη. Γρηγορησις δε ωσπερ εξ υπνου γεγονεν η εκ νεκρων αναβιωσις
του Χριστου. Τοιγαρτοι και δια της του Ψαλλοντος λυρας φησιν· «Ἐγω εκοιμηθην
και υπνωσα, εξηγερθην, οτι Κυριος αντελαβετο μου.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθης ο λογος.
{ΚΥΡ.} Λυχνου δε και τραπεζης περι, της εν γε τηι πρωτηι σκηνηι, γεγραπται παλιν ωδι·
«Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· Ἔντειλαι τοις υιοις Ἰσραηλ, και
λαβετωσαν ελαιον καθαρον, κεκομμενον εις φως, καυσαι λυχνον διαπαντος, εξωθεν
του καταπετασματος εν τηι σκηνηι του μαρτυριου· και καυσουσιν αυτο Ἀαρων και οι
υιοι αυτου απο εσπερας εως πρωι ενωπιον Κυριου ενδελεχως, νομιμον αιωνιον εις
τας γενεας υμων. Ἐπι της λυχνιας της καθαρας καυσετε τους λυχνους εναντιον
Κυριου εως εις το πρωΐ. Και ληψεσθε σεμιδαλιν, και ποιησετε αυτην δωδεκα 68.677
αρτους. ∆υο δεκατων εσται ο αρτος ο εις, και επιθησετε αυτους δυο θεματα, εξ
αρτους το εν θεμα επι την τραπεζαν την καθαραν εναντι Κυριου, και επιθησετε επι
το θεμα λιβανον καθαρον και αλα, και εσονται εις αρτους εις αναμνησιν προκειμενα
τωι Κυριωι. Τηι ημεραι των σαββατων προθησετε εναντι Κυριου διαπαντος ενωπιον
των υιων Ἰσραηλ, δια-θηκην αιωνιον· και εσται Ἀαρων και τοις υιοις αυτου, και
φαγονται αυτα εν τοπωι αγιωι· εστι γαρ Ἅγια των αγιων. Τουτο αυτωι απο των
θυσιαζομενων τωι Κυριωι, νομιμον αιωνιον.» Καθαρον ουν το ελαιον, και μην και
ελαινον, τουτ' εστιν, εξ ελαιων, ουκ εξ ετεροειδων σπερματων και γεωδεστερων, εξ
ων ελαιον μεν εθλιβετο, νοθον δε ωσπερ και οιονει κεκαπηλευμενον· αει γαρ εστι
καθαρον και γνησιον αληθως εν Ἐκκλησιαις το φως, δηλον δε οτι το δια Χριστου,
Πνευματι, καν ει δια της των αγιων διακονοιτο φωνης, προς ους εφη Χριστος·
«Ὑμεις εστε το φως του κοσμου.» Και θαυμαστον ουδεν· ους γαρ αδελφους ωνομασε,
και μετοχους εαυτου κατεστησατο, τουτοις αν εικοτως και των ιδιων αξιωματων
επιμεριζοι την δοξαν. Καιεται δη ουν ο λυχνος και εν τηι πρωτηι σκηνηι, και διττον αν
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχοι το χρημα τον νουν· εν μεν γαρ τηι εσωτεραι σκηνηι λυχνοι φαινουσιν επτα,
εξαπτομενοι το πρωΐ, και πλουσιον τοις ειστρεχουσιν ενιεντες το φως. Και ην η
λυχνια Χριστος, ως εν τυπωι παλιν τους εις τα Ἅγια των αγιων ειστρεχειν εθελοντας
πολλωι και αμφιλαφει καταυγαζων φωτι· «Προσελθετε γαρ, φησι, προς αυτον και
φωτισθητε.» Και μην και το ανακαιεσθαι το πρωι τους λυχνους κατασημηνειεν αν
της ενανθρωπησεως τον καιρον. ∆ιηυγασε γαρ, οια τις ημερα, και φως ανελαμψε
νοητον, της αρχαιας ημων αμαθιας ελαυνων τον σκοτον, και ως εν ταξει νυκτος,
την επισκηψασαν ταις απαντων καρδιαις κατασκεδαννυων αχλυν. Ουτω γαρ ημιν
της του Σωτηρος επιδημιας τον καιρον και ο προφητης παρεκαλει λεγων· «Το πρωι
εισακουσηι της φωνης μου, το πρωι παραστησομαι σοι, και εποψομαι.» Ποτε γαρ αν
δεκται γεγονασιν αι απαντων ευχαι, και οι παλαι πλανωμενοι παρεστημεν οιονει τωι
Θεωι, δι' οικειοτητος, δηλονοτι της πνευματικης, και υπακοης και πιστεως, ει μη το
φως ημιν επελαμψε το εξ ουρανου, τουτ' εστι, Χριστος; Ουκουν εν μεν τηι εσωτεραι
σκηνηι πλουσιον τε και λεπτον των επτα λυχνων το φως, εν δε τηι πρωτηι σκηνηι
λυχνος ην ο φαινων, εμφαινων τε, οιμαι, μη διχα του θειου φωτος, μηδε αυτους
ειναι τους εν νομωι παιδαγωγουμενους καταδηλουντος του πραγματος. Ἐκαλει γαρ
εκ πολυθεΐας εις επιγνωσιν του φυσει τε και αληθως Θεου και ο δια Μωσεως νομος,
και αφιστα μεν τους αρχαιοτερους του λατρευειν ετι τηι κτισει παρα τον Κτισαντα,
προσκεισθαι δε δειν ανεπειθε τωι παντων ∆ημιουργωι· φωτος δε ου διχα του νοητου
ταυτι ταις των παιδαγωγουμενων κατωρθουτο ψυχαις. Ουκουν, ερω γαρ εισαυθις,
πλουσιος μεν και πολυς τοις εις τα Ἅγια των αγιων ο παρα Χριστου φωτισμος, μειων
δε τοις εν νομωι· και αληθης ο λογος
68.680 Ἰσοστατει γαρ ουδαμως, εις
λαμπροτητα την πνευματικην, τοις ευαγγελικοις θεσπισμασιν, η εν νομωι σκια· τα
μεν γαρ ολην περιαστραπτει την οικουμενην, η δε ην μονοις γνωρισμα τοις εξ
Ἰσραηλ. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἔοικε δε, ω Παλλαδιε, και ετερον τι
παραδηλουν η τραπεζα και ο λυχνος, ο εν γε τηι πρωτηι σκηνηι. {ΠΑΛΛ.} Το τι δη φης;
{ΚΥΡ.} Ἰωαννην ταχα που τον θεσπεσιον Βαπτιστην ο λυχνος, αρτοι δε οι δυο και
δεκα, τον των αγιων ημιν αποστολων προανατυπουσι χορον. {ΠΑΛΛ.} Τινα τροπον;
{ΚΥΡ.} Ἢ ουκ οισθα οτι τοις εν νομωι και κατα την Ἰουδαιαν λυχνος ην οια τις,
Χριστου προβαδιζων ο θεσπεσιος Βαπτιστης, και περι αυτου προαναπεφωνηκεν ο
Θεος και Πατηρ· «Ἡτοιμασα λυχνον τωι Χριστωι μου.» Μεμαρτυρηκε δε τουτο και
αυτος ο Σωτηρ, τοις των Ἰουδαιων καθηγηταις περι αυτου λεγων. «Ἐκεινος ην ο
λυχνος ο καιομενος και φαινων, υμεις δε ηθελησατε αγαλλιασθηναι προς ωραν εν
τωι φωτι αυτου.» Θεα γαρ οπως ως νομομαθης ων ο μακαριος Παυλος, μονονουχι
προς αναμνησιν αναφερει λυχνου, του κατα την πρωτην σκηνην. Ἄσβεστον μεν γαρ
ο νομοθετης διατηρεισθαι δειν κεκελευκεν ουτω λεγων· «Και καυσουσιν αυτον
Ἀαρων, και οι υιοι αυτου απο εσπερας εως πρωι ενωπιον Κυριου ενδελεχως.»
Χρονον γε μην επ' αυτωι κομιδηι βραχυν ησθεντες Ἰουδαιοι, δια γε το προσδραμειν
τωι δι' αυτου βαπτισματι, και θαυμα ελειν επ' αυτωι πολυ, κατεκοιμισαν τωι θανατωι
μονονουχι τον αειφανη λυχνον κατασβεννυοντες. Ει γαρ και Ἡρωδου το τολμημα
λεγοιτο τυχον, αλλ' ουν οντος εξ αιματος Ἰσραηλ· δια τουτο Χριστος τοις Ἰουδαιων
λαοις το κατα παντος αγιου θρασος εγκαλων, «Ουκ ενδεχεται,» φησι, «προφητην
απολεσθαι εξω Ἱερουσαλημ.» {ΠΑΛΛ.} Φως ουν αρα και λυχνος, καθ' ομοιοτητα και
κατα μεθεξιν του Χριστου, και ο θεσπεσιος Βαπτιστης τοις εν νομωι κατα την
Ἰουδαιαν. {ΚΥΡ.} Ουτω φημι. Κατα τον ισον δε τροπον αρτους νοεισθαι φαμεν τους
αγιους αποστολους. Εις μεν γαρ ο φυσει τε και αληθως αρτος ο εξ ουρανου και
ζωοποιος· κατα μιμησιν δε του φυσει και κατα μεθεξιν αρτοι τρεφοντες εις
ευσεβειαν οι θειοι μυσταγωγοι, λογους ημιν ενιεντες ζωης, και τον εκ της αμαθιας
λιμον, της των πιστευοντων εξισταντες ψυχης. Ἰσαριθμοι δε τοις μαθηταις, οι αρτοι·
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυοκαιδεκα γαρ, και εις δυο κειμενοι θεματα, εξ ενθεν, φησι, και εξ ενθεν,
μονονουχι και εν κυκλωι περιεστωτες, και εν μεσωι τοπωι κειμενον εχοντες ενα τε και
εξ ουρανου, τουτ' εστι, Χριστον· και δυο δεκατων εκαστος, τουτ' εστιν, εκ δυο
μετρων τελειων. Τελειοι γαρ κατ' αμφω γεγονασιν οι θεσπεσιοι μαθηται, προς παν
οτιουν αρτιως εχοντες αγαθον, εργωι τε διαπρεπεις και λογωι. 68.681 Λιβανος δε και
αλας αυτοις τα επιπαττομενα, του μεν λιβανου το ευωδες εν αγιασμωι, και ευωδιαι
Χριστου, του γε μην αλος, την φρονησιν υπεμφαινοντος. Ου γαρ ασυνετος η μωρος
των αγιων ο λογος, αλλ' εν χαριτι τε και αλατι ηρτυμενος, κατα το γεγραμμενον, και
χαριν διδους τοις ακουουσιν. Ειρηται δε προς αυτους και παρα Χριστου· «Ὑμεις εστε
το αλας της γης.» Προτιθενται δε και εν ημεραι Σαββατων. Ἡμερα γαρ αναδειξεως
των αγιων αποστολων, ο του νοητου Σαββατου καιρος, τουτ' εστιν, η Χριστου
παρουσια, ην επειπερ ουκ εγνωσαν οι εξ Ἰσραηλ, ο Παυλος φησι περι αυτων, «Ἄρα
απο-λειπεται σαββατισμος τωι λαωι του Θεου.» Ου γαρ εισηλθον εις την καταπαυσιν
αυτου, την πιστιν ου προσηκαμενοι. Σαββατισμος ουν νοητος και αληθης, ο της του
Σωτηρος ημων επιδημιας καιρος. Ἐν οφθαλμοις δε Θεου των αρτων η προθεσις, και
μην και εν οφθαλμοις Ἰσραηλ. «Προθησετε γαρ, φησι, τηι ημεραι των Σαββατων
εναντι Κυριου δια παντος, παρα των υιων Ἰσραηλ·» θεωμενου και διηνεκως
αξιουντος τους αγιους επισκοπης. «Ὀφθαλμοι γαρ Κυριου επι δικαιους,» φησι. Του
δε Ἰσραηλ, ως προσεχειν αυτοις οφειλοντος, και οιονει πως εφιστωντος της
διανοιας τον οφθαλμον, ου και εις τυπον αν ειη ο σωματικος. «Ἀλλ' εσται, φησιν,
Ἀαρων και τοις υιοις αυτου, και φαγονται αυτα.» Προκειται γαρ ημιν εις τροφην τα
των αγιων αποστολων συγγραμματα, τοις εν πιστει δεδικαιωμενοις, αγιωι τε και
ιερωι γενει, λαοις τοις εις περιποιησιν, και εξειλεγμενοις, και τηι του αγιου
Πνευματος χαριτι κατακεχρισμενοις. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης· συναινεσαιμι γαρ αν. Ἀλλα
του δη χαριν, ουκ εν τοις Ἁγιοις των αγιων, αλλ' εν τηι πρωτηι σκηνηι του αγιου
Βαπτιστου, και των αγιων αποστολων οι τυποι; {ΚΥΡ.} Πρωτον μεν οτι πολυ το
μεσολαβουν, και ουκ εν οις ο Χριστος, και τα των αγιων κεισεται, αλλ' οιονει πως
εξω και εν μειοσιν. Ἐξηιρηται γαρ και ανα μερος εστι τα του Θεου, και πολυς τα
ανθρωπινα διατειχιζει λογος, ασυγκριτον επιδεικνυς την των φυσεων ιδιοτητα, και
την της ευκλειας διαφοραν. Ειτα οτι γεγονασιν εξ Ἰουδαιων και της κατα νομον
λατρειας. Ταυτηι τοι τοπος ωσπερ αυτοις ο πρεπων η πρωτη σκηνη, εν ηι το εν τυποις
εκειτο των καρπωματων θυσιαστηριον· η ουκ εξ αιματος Ἰσραηλ και απο σκηνης
ωσπερ της πρωτης, η των αγιων μαθητων γεγονε κλησις; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Ἔχοντος δη ουν αποχρωντως ημιν ευ μαλα του περι τουτων λογου, παροιστεον, ει
δοκει, την του θεσπεσιου Παυλου φωνην, διατρανουσαν αστειως, το επι γε τηι πρωτηι
και τηι δευτεραι σκηνηι μαρτυριον.
Γραφει δε ωδε· «Τουτων δε ουτω
κατεσκευασμενων 68.684 εις μεν την πρωτην σκηνην, δια παντος εισιασιν οι ιερεις
τας λατρειας επιτελουντες. Εις δε την δευτεραν, απαξ του ενιαυτου μονος ο
αρχιερευς ου χωρις αιματος, ο προσφερει υπερ εαυτου και των του λαου
αγνοηματων, τουτο δηλουντος του αγιου Πνευματος, μηπω πεφανερωσθαι την των
αγιων οδον, ετι της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν. Ἥτις παραβολη εις τον καιρον
τον ενεστηκοτα, καθ' ον δωρα τε και θυσιαι προσφερονται, μη δυναμεναι κατα
συνειδησιν τελειωσαι τον λατρευοντα, μονον επι βρωμασι και πομασι και διαφοροις
βαπτισμοις δικαιωματα σαρκος μεχρι καιρου διορθωσεως επικειμενα. Χριστος δε
παραγενομενος αρχιερευς των μελλοντων αγαθων δια της μειζονος και τελειοτερας
σκηνης ου χειροποιητου, τουτ' εστιν, ου ταυτης της κτισεως, ουδε δι' αιματος
τραγων και μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εφαπαξ εις Ἅγια των αγιων
αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος.» Συνιης ουν οτι τας μεν εν τηι πρωτηι σκηνηι λατρειας
επετελουν οι ιερεις, την εις Ἅγια των αγιων εισδρομην ουκ εχοντες. Τοιαδε γαρ πως
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν η κατα νομον λατρεια, στασιν εχουσα την εν σκιαις. Εικαια δε ταυτα προς
καθαρσιν και αποπλυσιν αμαρτιας. ∆ιεπυθου γαρ αρτιως βοωντος του Παυλου, ως
ανικανως εχουσι κατα συνειδησιν, τελειωσαι τον λατρευοντα. ∆ιετηρειτο δε μαλλον
μεχρι καιρου διορθωσεως, δηλον δε οτι της ενανθρωπησεως του Μονογενους, οτε
των τυπων το ακαλλες μετακεχωρηκεν εις αληθειαν. «Ἅπαξ δε του ενιαυτου και
μονος ο αρχιερευς εις τα Ἅγια των αγιων εισεθει. Και ου χωρις αιματος, ο προσηγεν
υπερ τε εαυτου και των του λαου αγνοηματων.» Σαφηνιει δε ημιν και τουτο παλιν ο
σοφωτατος Παυλος ωδι λεγων περι Χριστου, «Ἀνωτερον λεγων, οτι θυσιας και
προσφορας και ολοκαυτωματα και περι αμαρτιας ουκ ηθελησας, ουτε ηυδοκησας,
αιτινες κατα νομον προσφερονται. Τοτε ειπον, Ἰδου ηκω του ποιησαι το θελημα
σου·» αναιρει το πρωτον ινα το δευτερον στησηι· «Ἐν ωι θεληματι ηγιασμενοι εσμεν,
δια της προσφορας του σωματος Ἰησου Χριστου· και πας μεν αρχιερευς εστηκε καθ'
ημεραν λειτουργων, και τας αυτας πολλακις προσφερων θυσιας αιτινες ουδεποτε
δυνανται περιελειν αμαρτιας, ουδεμιαν υπερ αμαρτιων προσενεγκας θυσιαν, εις το
διηνεκες εκαθισεν εν δεξιαι του Θεου· το λοιπον εκδεχομενος εως τεθωσιν οι εχθροι
αυτου υποποδιον των ποδων αυτου, μιαι γαρ προσφοραι τετελειωκεν εις το διηνεκες
τους αγιαζομενους.» Ἅπαξ γαρ αποθανων, ουκετι αποθνησκει, κατα το
γεγραμμενον· πολλων δε ανενεγκων αμαρτιας, εισηλθεν εις τα Ἅγια των αγιων,
τουτ' εστιν, εις τον ουρανον, νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι του Θεου υπερ ημων.
{ΠΑΛΛ.} Σαφης ο λογος· ιδρωτα δη ουν τον επι τωιδε μεθες, αιμα δε ποιον αν ειη
παλιν ο και προσκομιζειν εθος, τον των ιερων ηγουμενον υπερ τε εαυτου και των
του λαου αγνοηματων, ερομενωι φρασον. 68.685 {ΚΥΡ.} Νομομαθης ων ο Παυλος
και ηκριβωκως οτι μαλιστα γε την δια Μωσεως εντολην, ως σοφοις τα τοιαυτα τοις
Ἑβραιων λαοις, και ανεγνωκοσι τον νομον, περι των ουτω σεπτων τε και
αποῤρητων αγαν, ουκ εν πλατει διηγηματων, εν παραδρομηι δε μαλλον και
αναμνησει των ηδη προεγνωσμενων, τα τοιαδε προσλαλει. Παροισω δε, ει δοκει, και
τον επι τωιδε νομον χρηστομαθειν ηιρημενωι, και το ακριβες δη λιαν και απεξεσμενον
εις διασαφησιν των θεωρηματων ευ μαλα δεδιψηκοτι. Γεγραπται τοινυν εν τωι
Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· Λαλησον προς τους υιους
Ἰσραηλ· Ψυχη, εαν αμαρτηι εναντιον
Κυριου ακουσιως απο παντων των
προσταγματων Κυριου, ων ου δει ποιειν, και ποιησηι εν τι απ' αυτων, εαν μεν ο
αρχιερευς ο κεχρισμενος αμαρτηι, του τον λαον αμαρτειν, προσαξει περι της
αμαρτιας αυτου, ης ημαρτε, μοσχον εκ βοων αμωμον τωι Κυριωι περι της αμαρτιας,
και προσαξει τον μοσχον παρα την θυραν της σκηνης του μαρτυριου εναντι Κυριου,
και σφαξει τον μοσχον ενωπιον Κυριου. Και λαβων ο ιερευς ο χριστος ο
τετελειωμενος τας χειρας απο του αιματος του μοσχου, εισοισει αυτο εις την σκηνην
του μαρτυριου, και βαψει ο ιερευς τον δακτυλον εις το αιμα, και προσρανει απο του
αιματος επτακις εναντι Κυριου, κατα το καταπετασμα το αγιον. Και επιθησει ο ιερευς
απο του αιματος του μοσχου επι τα κερατα του θυσιαστηριου του θυμιαματος της
συνθεσεως του εναντιον Κυριου, ο εστιν εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, και παν το αιμα
του μοσχου εκχεει παρα την βασιν του θυσιαστηριου των ολοκαυτωματων, ος εστι
παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου, και παν το στεαρ του μοσχου του της
αμαρτιας περιελει απ' αυτου, το στεαρ το κατακαλυπτον τα ενδοσθια, και παν το
στεαρ το επι των ενδοσθιων, και τους δυο νεφρους, και το στεαρ το επ' αυτων, ο
εστιν επι των μηριων, και τον λοβον τον επι του ηπατος συν τοις νεφροις περιελει
αυτο, ον τροπον αφαιρειται αυτο απο του μοσχου του της θυσιας του σωτηριου, και
ανοισει ο ιερευς επι το θυσιαστηριον της καρπωσεως και το δερμα του μοσχου, και
πασαν αυτου την σαρκα συν τηι κεφαληι και τοις ακρωτηριοις, και τηι κοιλιαι, και τηι
κοπρωι· και εξοισουσιν ολον τον μοσχον εξω της παρεμβολης εις τοπον καθαρον, ου
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκχεουσι την σποδιαν. Και κατακαυσουσιν αυτον επι ξυλων εν πυρι· επι της
εκχυσεως της σποδιας καυθησεται.» Ταυτι μεν ο νομος γενεσθαι προστεταχεν, ει των
εξ αγνοιας πταισματων καταγραφοιτο τι του προυχοντος εν ιερωσυνηι. Χρηναι δε
φησι και υπερ των του λαου αγνοηματων επιτελεισθαι θυσιαν μοσχου
προσκομιζομενου σφαζομενου τε ουτως παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου
εναντι Κυριου, και των πρεσβυτερων της Συναγωγης επιθεντων αυτωι τας χειρας,
εισφερομενου τε του αιματος εις τα Ἅγια των αγιων, και απαξαπλως ειπειν παντων
επιτελουμενων επ' αυτωι καθ' ομοιοτητα της θυσιας υπερ Ἀαρων. Ἀλλ' οτι μεν δη
και ιερεων και λαου καθαρσις ο Χριστος, δεδικαιωμεθα γαρ εν αυτωι τον εκ της
αμαρτιας απο 68.688 τριβομενοι μολυσμον, και δια τουτων αν γενοιτο παντι τωι
σαφες. Λεγωμεν δε ανα μερος τα εφ' εκαστωι των γεγραμμενων· προηκοι γαρ αν
ευκρινως ο λογος και διαπτυσσων, ως ενι, τα κεκρυμμενα. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.}
Λαμβανεται τοινυν ο μοσχος αμωμητος τε και απληξ εις τυπον Χριστου του αληθως
αμωμου, και τον εκ της αμαρτιας τραυματισμον ουκ ανασχομενου παθειν. «Ἔρχεται
γαρ, φησιν, ο αρχων του κοσμου τουτου, και εν εμοι ευρησει ουδεν·» ου γαρ
εποιησεν αμαρτιαν, κατα τας Γραφας. Προσαγεται δε προς αυταις της αγιας σκηνης
ταις θυραις εναντι Κυριου, το παθειν ωσπερ ου παραιτουμενος, υπερ γε της αγιας
σκηνης, τουτ' εστι, της Ἐκκλησιας, ανατεθειμενος τε υπερ αυτης εις οσμην ευωδιας
τωι Θεωι και Πατρι. Τοιγαρτοι και εφασκεν, «Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυτον.» Το,
αγιαζω, λεγων, αντι του, προσαγω, και ανατιθημι προσφοραν αμωμητον τωι Θεωι και
Πατρι. Ἁγιαζεσθαι γαρ λεγεται το ανατιθε-μενον τωι Θεωι, κατ' εκεινο που το
γεγραμμενον· «Παγις ανδρι, ταχυ τι των ιδιων αγιασαι· μετα γαρ το ευξασθαι,
μετανοειν γινεται.» Ὅτι δε η προσφορα δεκτη και ευαρεστος, δηλοι το, «Ἔναντι
Κυριου.» Νοουμεν γαρ ηδη το γεγραμμενον επι της των αδελφων ξυνωριδος, Καΐν
τε φημι και Ἀβελ. «Ἐπειδε μεν γαρ, φησιν, ο Θεος επι Ἀβελ τε και επι τοις δωροις
αυτου, επι δε Καιν και ταις θυσιαις αυτου ου προσεσχεν·» εφοραι γαρ οτι το ανδανον
αυτωι, και αποστρεφεται μισων το μη ουτως εχον, ουκ ασυμφανες. Ἐπιτιθεμενων δε
τωι μοσχωι των χειρων του διημαρτηκοτος, η σφαγη πραττεται· και ενωπιον Κυριου.
«Αυτος γαρ ημων αιρει τας αμαρτιας, και υπερ ημων οδυναται» σφαζομενος. Ἔργου
γαρ δη και πραξεων, η χειρ, εις τυπον. Πλην, ενωπιον Κυριου σφαζεται, μονονουχι
και συγκαταβαινοντος του Πατρος εις το δειν υπερ ημων εκτεθναναι τον Υιον· ου
γαρ αποστρεφεται σφαζομενον βλεπων, και ου δη που παντως το παθειν επαινων,
ουκ ηγνοηκως δε οτι σωτηριον εστι τωι κοσμωι το παθειν υπερ ημων τον Ἐμμανουηλ.
Ουκουν αυτος ημων αιρει τας αμαρτιας, και υπερ ημων οδυναται, την επι τωι τιμιωι
σταυρωι δι' ημας υπομενων σφαγην. Ειτα λαβων ο ιερευς απο του αιματος τωι
δακτυλωι, ρανει μεν επτακις επι το καταπετασμα το αγιον, ο ην επι της κιβωτου.
Ὄνομα δε αυτωι, το ιλαστηριον. Καταχριει δε και τα κερατα του θυσιαστηριου του
θυμιαματος. Γεγονε γαρ ημιν ιλασμος τε και ιλαστηριον, ο Χριστος. Πλην, εν αιματι
διαθηκης αιωνιου, τελεωτατην ημιν δωρειται την αποκαθαρσιν. Τουτο γαρ, οιμαι,
εστι, το επτακις ραινεσθαι τωι αιματι το ιλαστηριον· συμβολον δε τελειοτητος, ο επτα
αριθμος. Ευωδιαζει γαρ αυτου και ο θανατος την του κοσμου σωτηριαν και ζωην και
την εν πιστει προσαγωγην· «Εις γαρ υπερ παντων απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι
εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και εγερθεντι,» κατα τας Γραφας.
Ουκουν του θανατου την ευωδιαν δηλοι το καταχριεσθαι τωι αιματι το χρυσουν
θυμιατηριον. Ἐκχειται δε και το αιμα το λοιπον παρα την βασιν του θυσιαστηριου
των καρπω 68.689 ματων εν τηι πρωτηι σκηνηι· και ψυχης μεν εις τυπον το αιμα.
Τεθεικε δε την ψυχην ο Ἐμμανουηλ, ουχ υπερ γε μονης της εξ εθνων Ἐκκλησιας,
αλλα και υπερ των εν νομωι, τουτεστι, του Ἰσραηλ, εκλελυτρωμεθα γαρ τωι αιματι
του Χριστου συλληβδην απαντες, Ἕλληνες τε και Ἰουδαιοι, και μαρτυρησει λεγων ο
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλος· «Ἢ Ἰουδαιων ο Θεος μονον; ουχι δε και εθνων; ναι και εθνων· ειπερ εις ο
Θεος, ος δικαιωσει περιτομην εκ πιστεως, και ακροβυστιαν δια πιστεως.»
Ὑφαιρομενων δε απ' αυτων των εντοσθιων του μοσχου και αναφερομενων εις το
θυσιαστηριον, εξω της παρεμβολης το επιλοιπον καταπιμπραται σωμα. Ἔστι γαρ
αυτος το θυμα το ιερον, ευωδιαζων εν αρεταις, ων ειεν αν τυποι τα εντοσθια, και
κεκρυμμεναι οιονει πως εν ημιν αι αρεται, και εις νουν εσω κειμεναι· αυτος και ο
πασχων εξω της πυλης, και τωι θανατωι της ιδιας σαρκος εκκαθαιρων τους
μεμολυσμενους· «∆αμαλεως γαρ σποδος ραντιζουσα τους κεκοινωμενους, αγιαζει,
φησι, προς την της σαρκος καθαροτητα.» Ουκουν εις και ο αυτος υπαρχων ο
Ἐμμανουηλ, και εν ταις αγιαις ευωδιαζει σκηναις, φημι δη ταις Ἐκκλησιαις· πεπονθε
δε και εξω της πυλης· ενθα και ημας εξιεναι δειν τον ονειδισμον αυτου φεροντας, ο
θεσπεσιος εφη Παυλος. Προσαγεται δε ο μοσχος και υπερ των του λαου
αγνοηματων, εν ισωι τε και απαραλλακτως· και λογος ην της θυσιας εν απασιν ο
αυτος. Ἐν ισωι γαρ τροπωι προσκεκομικεν εαυτον υπερ τε μικρων και μεγαλων, λαου
τε και ιερεων ο Ἐμμανουηλ. Ἢ ουκ αληθες ο φημι; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.}
Βουλει δη ουν ωσπερ ανοπιν τον λογον ανασειραζοντες, προς τα επι τηι σκηνηι
διηγηματα μετατρεπωμεθα. {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Συμπεπερασμενων τοιγαρουν
των εργων απαντων, και εν τοπωι τωι εκαστωι πρεπωδεστατωι των ιερων σκευων ευ
μαλα συντεθειμενων, αγιαζεσθαι δειν αυτα τε και την σκηνην διετυπου Θεος, ουτω
λεγων τωι θεσπεσιωι Μωσηι· «Και ληψηι το ελαιον του χρισματος, και χρισεις την
σκηνην, και παντα τα εν αυτηι, και αγιασεις αυτην, και παντα τα σκευη αυτης, και
εσται αγια. Και χρισεις το θυσιαστηριον των καρπωματων, και παντα τα εν αυτωι
σκευη, και αγιασεις το θυσιαστηριον, και εσται το θυσιαστηριον Ἅγιον αγιων.»
Ἐλαιωι δη ουν τωι αγιωι κα-ταχριουμενην οραις την τε κιβωτον, και μεντοι την
τραπεζαν, και την λυχνιαν επ' αυτηι, και το χρυσουν ετι θυμιατηριον· και τοι γαρ
παντων μακρος ημιν διεσαφησεν ηδη λογος ανατυπουμενον τον Ἐμμανουηλ.
{ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Συνες δη ουν αρα το δια φωνης του ∆αβιδ, ως προς αυτον
υμνουμενον· «Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας αδικιαν. ∆ια τουτο εχρισε σε
Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου.» Γραφει δε και ο
Παυλος, «ο τε γαρ αγιαζων και οι αγιαζομενοι, εξ ενος παντες.» Ἰστεον δε, οτι κατα
τον αμωμητως εχοντα λογον, αυτος υπαρχων ο 68.692 τοις αλλοις απασιν αγιασμου
χορηγος και συνδοτηρ, ως Θεος, τωι Θεωι και Πατρι, μεθ' ημων αγιαζεται κατα το
ανθρωπινον· και τουτο εστιν η λεγομενη κενωσις. Ὁ γαρ αγιος κατα φυσιν ως Θεος,
δεδεησθαι λεγεται του αγιαζοντος Θεου· και τουτο φησιν ο μακαριος Πετρος· «Ἵνα
τον απο Ναζαρετ, ως εχρισεν αυτον ο Θεος Πνευματι αγιωι.» Ουκουν περι το
ανθρωπινον η χρισις, και της σαρκος ο αγιασμος, της ου κατα φυσιν αγιας, αλλ' ως
εν μεθεξει τηι παρα Θεου· θυραθεν γαρ τοις κτισμασιν ο αγιασμος, και εισποιητως
παρα Θεου καταπλουτουσι την χαριν. Χριεται δε τοις αλλοις ομου, και της κατα
νομον λατρειας το θυσιαστηριον. Ἅγιος γαρ και ο νομος, καλων εις επιγνωσιν του
κατα φυσιν Θεου, και δικαιοσυνης ειδησιν τοις ακροωμενοις εντιθεις, και εις αρχας
αγαθοτητος αποφερων τους παιδευομενους· «Ἀρχη γαρ, φησιν, οδου αγαθης το
ποιειν τα δικαια.» Γραφει δε που και ο θεσπεσιος Παυλος, «Ὥστε ο μεν νομος αγιος,
και η εντολη αγια, και δικαια και αγαθη.» Ἅγιος δε αγιων ο νομος, ου κατα γε την
σκιαν, αλλ' οτι προς θεωριαν ει μετατρεποιτο την πνευματικην, αυτον ημιν οι τυποι
διακεκραγασι τον Χριστον, τον Ἅγιον αγιων αληθως· αγιαζει γαρ ως Θεος τωι ιδιωι
καταχριων πνευματι τους εν μεθεξει γεγονοτας αυτου δια της πιστεως. Ἐγηγερμενης
δε δη, και μην και ελαιωι τωι αγιωι κατακεχρισμενης της αγιας σκηνης, το μετα τουτο
λεγωμεν, ει δοκει. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν ωδι· «Και
συνετελεσε Μωσης παντα τα εργα, και συνεκαλυψεν η νεφελη την σκηνην του
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαρτυριου, και δοξης Κυριου επληρωθη η σκηνη. Και ουκ ηδυνηθη Μωσης εισελθειν
εις την σκηνην του μαρτυριου, οτι επεσκιαζεν επ' αυτην η νεφελη, και δοξης Κυριου
επλησθη η σκηνη. Ἡνικα δε ανεβη απο της σκηνης, ανεζευγνυσαν οι υιοι Ἰσραηλ
συν τηι απαρτιαι αυτων· ει δε μη ανεβη η νεφελη, ουκ ανεζευγνυσαν εως της ημερας,
ης ανεβη η νεφελη· νεφελη γαρ ην επι της σκηνης ημερας, και πυρ ην επ' αυτης
νυκτος, εναντιον παντος Ἰσραηλ, εν πασαις ταις αναζυγαις αυτων.» Ἀναδεδειγμενης
γαρ εν κοσμωι της αγιας και αληθεστερας σκηνης, τουτ' εστι, της εξ εθνων
Ἐκκλησιας, φως περιελαμπετο Χριστου, και η νεφελη ωσπερ τις πνευματικη δροσος
ημας τοις ανωθεν πλουσιως καταπιαινουσα, τον θειον ναον αναπιμπλησι. Πλην, ουκ
ηδυνηθη, φησιν, εισελθειν ο Μωσης, ου γαρ εισβεβηκεν ο Ἰσραηλ, την του θειου
φωτος προσβολην ενεγκειν ου δυναμενος, επειτοι ουδε συνηκε το Χριστου
μυστηριον, αλλ' ουδε προσηκατο τον εν πνευματι φωτισμον, ουδε τεθεαται τοις της
διανοιας ομμασι την δοξαν Κυριου, ωι και ως εν τυπωι νεφελης, απαιροντι μεν του
κοσμου και προς τα ανω βαδιζοντι, συναπαιρομεν κατ' ιχνος ιοντες το δεσποτικον
ενεκαινισε γαρ ημιν την προσφατον τε και ζωσαν οδον, την εις τα ανω φημι και εν
ουρανωι, αναπαυομενωι δε ωσπερ 68.693 και καταλυοντι, συναναπαυομεθα και
συγκαταλυσομεν. Ἀπαιρουσηι δε τηι νεφεληι, συναπηρεν ο λαος· και καταλυουσης,
συγκατηυλιζετο· «Νεφελη γαρ ην, φησιν, επι της σκηνης την ημεραν, και πυρ την
νυκτα.» Καταπιαινει μεν γαρ ο Χριστος χαρισμασι τοις πνευματικοις, τους ωσπερ εν
ημεραι και φωτι γεγονοτας, δια γε του την επ' αυτωι γνωσιν λεπτως τε και
εξητασμενως ελειν, και εκλελαμπρυνθαι τον νουν· καταφωτιζει δε τους
αμαθεστερους ετι. Σκοτος δε ολως κοσμικης απατης ουκ εστιν εν Ἐκ-κλησιαις,
περιαστραπτοντος αυτας του Χριστου, και νοητωι φωτι τα συμπαντα καταυγαζοντος·
ου γαρ εσμεν νυκτος, ουδε σκοτους, αλλ' υιοι φωτος και ημερας, κατα το
γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Προσθεντες δε τουτοις, και ουκ εν μηκει
λογων, τους επι γε τηι σκηνηι νομους, τας τε των λαων δωροφοριας, και μην και
απαρσεις και συναυλισμους, αφηγησομεθα· ιοι γαρ αν ουτω προς οιμον ορθην ο
λογος. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} ∆εδικαιωκε τοινυν ο νομοθετης και κριτης εν μονηι
δη χρηναι τηι αγιαι σκηνηι τας θυσιας επιτελειν, τους ειπερ αν ελοιντο τουτο δραιν,
αφιστας, οιμαι που, της εωλου ψευδολατρειας, της εν Αιγυπτωι φημι, ενθα πολυς μεν
ο των ειδωλων εμπαιγμος, θεων τε των ψευδωνυμων η ακαλλεστατη πληθυς, ουδε
αυτοις ταχα που τοις προσκυνειν ηιρημενοις γνωριζεσθαι δυναμενη· ανειται δε και
το θυειν, ωσπερ αν ελοιτο τις, κατα γε το υπο του των παρ' Ἕλλησι σοφων
ατημελως ειρημενον, αλλος δ' αλλωι ερεζε θεων. Ἀφιστας ουν της ουτω ψυχρας τε
και βεβηλου τριβης και συνηθειας αλογωτατης, εφη παλιν εν τωι Λευιτικωι·
«Λαλησον προς Ἀαρων και προς τους υιους αυτου, και προς παντας τους υιους
Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Τουτο το ρημα ο ενετειλατο Κυριος λεγων·
Ἄνθρωπος των υιων Ἰσραηλ, η των προσ-κειμενων εν υμιν, ος αν, σφαξηι μοσχον η
προβατον, η αιγα εν τηι παρεμβοληι, και ος εαν σφαξηι εξω της παρεμβολης, και επι
την θυραν της σκηνης του μαρτυριου μη ενεγκηι, ωστε ποιησαι αυτο εις
ολοκαυτωμα, η σωτηριον τωι Κυριωι, δεκτον εις οσμην ευωδιας· και ος αν σφαξηι εξω
επι την θυραν της σκηνης του μαρτυριου, και μη ενεγκηι αυτο, ωστε μη προσενεγκηι
δωρον Κυριωι απεναντι της σκηνης Κυριου, και λογισθησεται τωι ανθρωπωι εκεινωι,
αιμα εξεχεεν, εξολοθρευθησεται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης.» Αιμα μεν ουν
εκχειν, και τοις εις μιαιφωνιαν εγκλημασιν ενοχον εσεσθαι τον εξω θυοντα της
σκηνης. Ἑαυτον γαρ ωσπερ διεχρησατο τις, και την οικειαν ωλοθρευσε ψυχην, ο
Θεου μεν του κατα φυσιν αφιστας αυτην, προσνεμων δε λιθοις και ξυλοις και ταις
των δαιμονιων απαταις ανατιθεις. Ὅτι δε ου παν απλως θυμα παρα τας θυρας
αγεσθαι προστεταχε της σκηνης, αλλ' οπερ ελοιτο τις εις θυσιαν αναθειναι Θεωι,
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεδειχεν εναργως προσεπαγων ευθυς· «Και ου θυσουσιν επι τας θυσιας 68.696
αυτων τοις ματαιοις, οις αυτοι εκπορνευσωσιν οπισω αυτων.» Ουκουν αποφασκει
παντελως το θυειν αδιακριτως, ωιπερ αν βουλοιτο τις, δειν δε δη μονωι τωι κατα
φυσιν Θεωι τας λατρειας επιτελειν, ευ μαλα φησι. {ΠΑΛΛ.} Ὡς αριστα γε ημιν ο λογος
εχει. {ΚΥΡ.} Ὀνησειε δ' αν και ου μετριως ημας καθ' ετερον οιμαι τροπον το χρηναι
νοειν ως εστι λυσιτελες και αναγκαιον ηδη πως το, εν μονηι δειν τηι αγιαι σκηνηι
πραττεσθαι τας θυσιας, και τα ιερα προσφερεσθαι θυματα. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.}
Ἦ ουκ εικονα και τυπον ελεγομεν ειναι του Ἐμμανουηλ, τον ιερεως τε περι και
αγνοηματων λαου προς τηι αγιαι σκηνηι σφαζομενον μοσχον; {ΠΑΛΛ.} Ἐλεγομεν.
{ΚΥΡ.} Χρηναι δη ουν ταυτηι τοι φαμεν, ως εν σκηναις αγιαις ταις Ἐκκλησιαις του
Θεου, του Χριστου τελεισθαι μυστηριον. Τουτι γαρ ημιν και ετερωθι που διετυπου
παλιν. Θεσμοθετησας γαρ εν αρχαις τινα δη τροπον προσηκει σφαζεσθαι τον αμνον
εις τυπον Χριστου της Αιγυπτιων απαιρουσι γης τοις εξ Ἰσραηλ· «Ἐν οικιαι μιαι
βρωθησεται, φησι, και ουκ εξοισετε απο των κρεων αυτου εξω.» Ουκουν παραλυουσι
το Θεωι δοκουν, οι ετεροφρονες αιρετικοι παρα την ουσαν αληθως αγιαν σκηνην,
εαυτοις ετεραν διαπηγνυντες, και εξω θυοντες τον αμνον, και απωτατω που της
μιας αποφεροντες οικιας, και μεριζοντες τον αμεριστον· εις γαρ και τελειος εν πασι
Χριστος. Ἀλλ' ογε σοφος τε ημιν και ιεροφαντης Μωσης παρεγγυαι λεγων εν τωι
∆ευτερονομιωι, «Προσεχε σεαυτωι μη ανενεγκηις το ολοκαυτωμα σου εν παντι τοπωι
ωι εαν ιδηις, αλλ' η εις τοπον ον αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου αυτον, εν μιαι των
πολεων σου, εκει ανοισεις τα ολοκαυτωματα σου, και εκει ποιησεις παντα οσα εγω
εντελλομαι σοι σημερον· αλλ' η εν πασηι επιθυμιαι σου θυσεις, και φαγηι κρεα κατα
την επιθυμιαν της ψυχης σου· κατα την ευλογιαν Κυριου του Θεου σου, ην εδωκε σοι
εν πασηι πολει. Ὁ ακαθαρτος εν σοι και ο καθαρος επι το αυτο φαγεται αυτο, ως
δορκαδα η ελαφον, πλην το αιμα ου φαγεσθε, επι την γην εκχεειτε αυτο, ως υδωρ.»
∆ιανοιας ουν αρα της βδελυρωτατης αμπλακημα και γραφη, το εν παντι τοπωι θυειν
αποτολμαιν, και μη εν οικωι Θεου πληρουν το Χριστου μυστηριον. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις·
πλην εκεινο φρασον. Την αιματος βρωσιν κεκιβδηλευκεν ο νομος, και μαλα εικοτως.
Τι δ' αν ειη παλιν ο εν γε τωι γραμματι νους; {ΚΥΡ.} Ουκουν, ει δοκει, τα επι τωιδε
τεθεσπισμενα, και εν τωι Λευιτικωι φερε δη λεγωμεν. Ἔχει γαρ ωδε· «Και ο ανθρωπος
των υιων Ἰσραηλ, η των προσηλυτων των προσκειμενων εν υμιν, ος αν φαγηι παν
αιμα, επιστησω το προσωπον μου επι την ψυχην την εσθουσαν το αιμα, και απολω
αυτην εκ του λαου αυτης. Ἡ γαρ ψυχη πασης σαρκος αιμα αυτου 68.697 εστι. Και
εγω δεδωκα αυτο υμιν επι του θυσιαστηριου εξιλασκεσθαι περι των ψυχων υμων· το
γαρ αιμα αυτου αντι ψυχης εξιλασεται. ∆ια τουτο ειρηκα τοις υιοις Ἰσραηλ· Πασα
ψυχη εξ υμων ου φαγεται αιμα. Και ο προσηλυτος ο προσκειμενος εν υμιν ου
φαγεται αιμα· και ανθρωπος των υιων Ἰσραηλ, η των προσηλυτων των
προσκειμενων εν υμιν, ος αν θηρευσηι θηρευμα θηριον η πετεινον, ο εσθιεται, και
εκχεει το αιμα, και καλυψει αυτο τηι γηι· η γαρ ψυχη πασης σαρκος, αιμα αυτου εστι.
Και ειπα τοις υιοις Ἰσραηλ· Αιμα πασης σαρκος ου φαγεσθε, οτι η ψυχη πασης σαρκος
αιμα αυτου εστι· πας ο εσθιων αυτο, εξολοθρευθησεται.» Ἄθρει δη ουν σαφως και
αναφανδον ως εις ψυχης τυπον το αιμα λαμβανεται. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι, {ΚΥΡ.}
Ἀλλοτριοι τοιγαρουν ο νομος, και υπεξαγει σωματων των σφαζομενων το αιμα,
δογμα διδασκων αληθες, και προς γε ημων αυτων εν πιστει δεκτον, και εν
Ἐκκλησιαις τιμιον, το, αθανατον ειναι φημι, διακεισθαι και φρονειν την λογικην
του ανθρωπου ψυχην, ην τοις γηΐνοις σωμασιν, ου συγκαταφθειρει θανατος,
απολυει δε μαλλον και ανιησιν ο ∆ημιουργος, και υπεξαγει του παθειν, ζωης
αποφηνας μετοχον. Πεποιηται γαρ ο ανθρωπος εν αρχαις εις ψυχην ζωσαν, ενιεντος
αυτωι του Θεου πνοην ζωης· γεγραπται γαρ ωδι. Καταγραψομεν γαρ, καθαπερ
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγᾦμαι, το αναλκι της τα παντα ζωογονουσης ζωης, ει το προς αυτης γεγονος εις
ζωην, συνδιολλυσθαι φαμεν τοις προσκαιροις σωμασι. Συνεσει δε τηι παγκαλωι
στεψομεν, αθανατον ειναι πιστευοντες, δοκουν ωδε εχειν αυτην τωι παντων
∆ημιουργωι, εν ωι ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν. Και ουτος, οιμαι που, της
νομοθεσιας της επι τωιδε λογος. Ἴωμεν δε και εφ' ετερα δικαιωματα της σκηνης.
Ἔφη τοινυν ο Θεος εν τηι Ἐξοδωι, «Ου σφαξεις επι ζυμηι αιμα θυσιασματος μου.»
Ἄζυμον εστω, φησι, το προχεομενον αιμα, και υπερ του προσκεκομισμενου εις
θυσιαν τωι Θεωι, ζυμης αυτωι δηλονοτι ητοι σεμιδαλεως εζυμωμενης, ουκ
επενηνεγμενης· χρη γαρ ημας εκκεκαθαρμενους και αζυμους ωσπερ υπαρχοντας,
τουτ' εστι, την εκ φαυλοτητος και πονηριας οιονει πως επιπλοκην, εις νουν ουκ
εχοντας, καθιερουν τωι Θεωι τας εαυτων ψυχας, ων εις τυπον το αιμα· νεον δε
φυραμα και αζυμους εκαλει και ο θεσπεσιος Παυλος, τους ειλικρινη και αθολωτον,
και ασυμμιγη φαυλοτητος την οικειαν τηρουντας ψυχην, δια πιστεως δε δηλονοτι
της εις Χριστον, και αγαπης ολοτελους. Ἀλλ' «Ουδε μη κοιμηθηι, φησι, στεαρ της
εορτης μου, εως πρωΐ,» τουτ' εστι, χθιζον ουκ ανοισεις στεαρ εις οσμην ευωδιας. Ἐν
δε τωι Λευιτικωι σαφεστεραν ποιειται του νομου την δηλωσιν, και το χρημα εναργες
καθιστησι λεγων περι του προσαγοντος θυμα· «Καν ευχην, η εκουσιον θυσιασηι το
δωρον αυτου, ηι αν ημεραι προσενεγκηι την θυσιαν, βρωθησεται, και τηι αυριον· το δε
καταλειφθεν απο των κρεων της θυσιας, εως ημερας τριτης, εν πυρι καυθησεται.
68.700 Ἐαν δε φαγων φαγηι απο των κρεων τηι ημεραι τηι τριτηι, ου δεχθησεται αυτωι
τωι προσφεροντι αυτο, ου λογισθησεται αυτωι, μιασμα εστιν· η δε ψυχη ητις αν φαγηι
απ' αυτου, μιανθησεται, και την αμαρτιαν ληψεται.» Τριταιον μεν ουν αποπεμπεται
θυμα, παραιτειται δε οτι και το χθιζον, διεσαφει λεγων. «Ἐαν δε θυσηις θυσιαν ευχην
χαρμοσυνης τωι Κυριωι, εις δεκτον υμιν θυσετε αυτο. Αυτηι τηι ημεραι εκεινηι
βρωθησεται, ου καταλειψεται απο των κρεων εις το πρωΐ· εγω ειμι Κυριος· την
αμαρτιαν ληψεται.» {ΠΑΛΛ.} Ειτα τις αν γενοιτο και τωνδε ο νους; {ΚΥΡ.}
Προαποδεδειχεν ημιν ο νομος εν τοις ανωτερω πλειστακις, οτι τον απαντα χρονον
κατατεμνειν εθος τηι θειαι Γραφηι, ποτε μεν εις δυο, καθ' ον ην ο νομος, και καθ' ον
επελαμψεν ο Χριστος· ποτε δε αυ, εις τρεις παρεισκρινομενου τε και τα ταττοντος
μεταξυ, και καθ' ον ο των αγιων προφητων ανελαμψε χορος, πλην οτι και εν χρονωι
τωι κατα Μωσεα, και εν τωι των αγιων προφητων λατρειας ην τροπος ο αυτος, ως εν
σκιαις ετι ταις κατα νομον. Πρωΐας δε γενομενης, ητοι του τριτου λοιπον παλιν
αναδειχθεντος καιρου, και του νοητου φωτος, τουτ' εστι, Χριστου, την υφ' ηλιον
περιαστραπτοντος, λελυμενης δε λοιπον της παλαιας αχλυος, ουκετι δεκτος της το
τηνικαδε λατρειας ο τροπος, αλλ' ειτε χθιζον, ειτ' ουν ειη το τριταιον στεαρ, η θυμα,
δεκτον μεν ουκετι, βδελυρον δε και αποβλητον παρα Θεωι, και εν μιασματος ταξει
λελογισμενον τοις ουκ εν καιρωι προσκομιζειν ηιρημενοις. Ἢ ουκ ειναι φης αληθες,
οτι Χριστου καταλαμποντος τοις ευαγγελικοις παιδευμασι τας των αγιων ψυχας και
εις λατρειαν την πνευματικην μυσταγωγουντος ευ μαλα, περιττα πως ηδη και
ανωφελη τα εν νομωι; {ΠΑΛΛ.} Φημι. Μεμνησομαι γαρ του θεσπεσιου Παυλου,
σκυβαλα και ζημιαν αποκεκληκοτος τα κατα νομον αυχηματα, δια το υπερεχον της
γνωσεως του Χριστου. Ἀκουω δε γεγραφοτος τισι· «Λεγω δε υμιν οτι εαν
περιτεμνησθε, Χριστος ουδεν ημας ωφελησει.» {ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης. Ουκουν αμαρτια
και μολυσμος, αναδειχθεντος Χριστου, και παρελασαντος του καιρου, καθ' ον ην ο
νομος και οι προφηται, της ως εν σκιαις λατρειας αντεχεσθαι· και Θεωι προσαγειν
επιχειρειν οιν, η στεαρ, η λιβανωτον· καιτοι λεγοντος εναργως του Υιου τωι Θεωι και
Πατρι· «Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, σωμα δε κατηρτισω μοι.
Ὁλοκαυτωματα και περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας, τοτε ειπον, Ἰδου ηκω· εν
κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου, του ποιησαι, ο Θεος, το θελημα σου.»
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἄμωμον γαρ ωσπερ ιερειον εαυτον υπερ ημων αναθεις ο Υιος, εστησε τα εν νομωι,
περιελειν αμαρτιας ου δυναμενα· τελος γαρ νομου και προφητων ο Χριστος. {ΠΑΛΛ.}
Ευ εφης. 68.701 {ΚΥΡ.} ∆ια νομικης ουν αρα λατρειας απροσιτος ο Πατηρ, μετα την
εν Χριστωι τελειωσιν, προσιτος δε εστι δια μονου του Υιου. Τοιγαρτοι και εφασκεν,
«Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου.» Ὅτι δε αθυτον τε και ατελες παν
ειτι μη εν Χριστωι, δεκτον δε και ιερωτατον το δι' αυτου τε και εν αυτωι, σαφες αν
γενοιτο και δι' ων ο νομος εν μεν τηι Ἐξοδωι φησιν· «Ουχ εψησεις αρνα εν γαλακτι
μητρος αυτου·» εν δε τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων·
Μοσχον η προβατον η αιγα ωι αν τεχθηι, και εσται επτα ημερας υπο την μητερα
αυτου. Τηι δε ημεραι τηι ογδοηι και επεκεινα, δεχθησεται εις δωρα καρπωμα τωι Κυριωι,
και μοσχον και προβατον, αυτην και το παιδιον αυτης ου σφαξετε εν ημεραι μιαι.»
Ἄρνα μεν ουν το αρτιγενες και υποτιτθον ετι σφραττειν ουκ εαι, δεικνυς οτι, το
ατελες ετι και ως εν συνεσει βραχυ τε και ασθενες, ουπω μεν ιερον· ετι δε
απαραδεκτον δια τουτο Θεωι. Τοιουτοι τινες ησαν ασοφοι τε και ολιγογνωμονες,
προς ους ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· «Και γαρ οφειλοντες ειναι διδασκαλοι δια τον
χρονον, παλιν χρειαν εχετε του διδασκοντος υμας τινα τα στοιχεια της αρχης των
λογιων του Θεου, και γεγονατε χρειαν εχοντες γαλακτος, ου στερεας τροφης·
τελειων δε εστιν η στερεα τροφη.» Ουκουν ατελες ετι, το εν γαλακτι τε και υπο
μαστον, κατα γε το εν συνεσει φημι και ευρωστιαι πνευματικηι· ιτω δε αυ ημιν ο περι
τωνδε λογος, ως εκ τυπου των εν αισθησει και εναργων πραγματων, επι τα υπερ
αισθησιν τε και νοητα, πλην οτι τα παντα γεγονεν εν Χριστωι και εν τελειοτητι και
παραδοχηι, συνησεις ευ μαλα. Τα γαρ τοι προσκομιζομενα ζωα και ανατιθεμενα τωι
Θεωι, δειν μεν ειναι φησιν επτα ημερας υπο την μητερα, τηι δε ημεραι τηι ογδοηι και
επεκεινα, δωρον εσεσθαι, και εις καρπωμα τωι Θεωι. {ΠΑΛΛ.} Ου σφοδρα σαφης ο
λογος. {ΚΥΡ.} Ἦ γαρ ουχι την ογδοην την αναστασιμον του Σωτηρος ημεραν ειναι
φης, και αρχην ωσπερ αιωνος νεου, παριππευσαντος του κατα νομον ως εν ημεραις
επτα ταις πρωταις; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν ανιερον τε και απροσκομιστον ετι
το ως εν χρονωι τωι κατα τον νομον δηλονοτι το εν λατρειαι σαρκικηι· δωρον δε ηδη
και ευπροσδεκτον τωι Θεωι παν ειτι λοιπον εν Χριστωι κατα την ογδοην και επεκεινα.
Ἀκαταληκτος γαρ η εν Χριστωι κλησις, αρχην εχουσα την αναστασιν. Και τουτο
ειδως αυτος εφασκεν ο Υιος, οτε μεν, «Ὅταν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω
προς εμαυτον,» οτε δε, «Ἀμην λεγω υμιν, εαν μη ο κοκκος πεσων εις την γην
αποθανηι, αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, καρπον πλειονα φερει.» {ΠΑΛΛ.}
Ὀρθως εφης. Το δε γε μη συνδιολλυσθαι 68.704 δειν μητερα τοις τεκνοις εν ημεραι
μιαι, τι αν ειη παλιν; {ΚΥΡ.} Νομοθετησας ευ μαλα τα επι Χριστωι, και την δι' αυτου
τελειωσιν προαναφωνησας αστειως, ουκ ηγνοησεν, ως Θεος, των Ἰουδαιων το
απειθες, και της Ἱερουσαλημ το δυσηνιον, και οτι ταυτης ενεκα της αιτιας,
ολοθρευθησονται μεν ως κυριοκτονοι, και αγριως πεπαρωινηκοτες εις τον Υιον οι εξ
Ἰσραηλ, πλην ουκ εισαπαν ολοριζος Ἱερουσαλημ οιχησεται, μενει δε ωσπερ ερημος
τεκνων, τον τελευταιον και εν εσχατοις περιμενουσα καιρον, καθ' ον και αυτη
σωθησεται κατοπιν τρεχουσα των εθνων· τεθειται γαρ εις νωτον, τουτ' εστιν, οπισω,
κατα την του Ψαλλοντος φωνην, «Ὅτι θησει αυτους νωτον·» πας γαρ Ἰσραηλ
σωθησεται, της εξ εθνων αγελης τοις θειοις σηκοις προενηυλισμενης. Ουκ εαι
τοιγαρουν ο νομος την ως εν εσχατηι πανωλεθριαι γενεσθαι φθοραν, ημεροτητι
συγκεκραμενην την επι τοις απειθησασι προαναφαινων οργην, εν ταυτωι δε, οιμαι
τυπων ωσπερ τινα το χρημα τιθεις ειδησεως αναγκαιας. Ἥκιστα μεν γαρ οιχησεται
τα οντα προς το μηδεν ακρατωι φθοραι τυραννουμενα, διαμενει δε ωσπερ ταις
διαδοχαις τουτο εν εκεινωι, κακεινο τυχον εν τουτωι σωζομενα, κατα γε το συγγενες
η ομοειδες, τον εισαπαν ολεθρον των ιδιων κτισματων αποσοβουντος του Θεου.
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Ἔκτισε γαρ εις το ειναι τα παντα και σωτηριοι αι γενεσεις του κοσμου,» κατα το
γεγραμμενον. Ἔπρεπε δε και των τοιουτων η προαγορευσις, και μην και η δηλωσις,
των περι Χριστου λογων, δι' ον και εν ωι τα εφθαρμενα σωζεται, και το θανατωι
τυραννουμενον ανατεθηλεν εις ζωην, τετελευτηκε μεν γαρ η ριζα του ανθρωπειου
γενους οια τις μητηρ, ως εν Ἀδαμ, πλην οι εξ αυτης, τουτ' εστιν, ημεις, ανεθαλλομεν
εν Χριστωι και εσμεν και σωζομεθα, ζωην εχοντες αυτον και ριζαν ωσπερ του γενους
δευτεραν. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευ γε δη και μαλα απεζεσμενως ο λογος εχει. {ΚΥΡ.} Ἄξιον δε,
ω Παλλαδιε, τοις ειρημενοις επενεγκειν, το· «Ου φυτευσεις σεαυτωι αλσος· παν
ξυλον παρα το θυσιαστηριον Κυριου του Θεου σου, ου ποιησεις σεαυτωι, ου στησεις
σεαυτωι στηλην, α εμισησε Κυριος ο Θεος σου.» Θεα γαρ οπως ειδωλοπρεπους απατης
εξοικιζει παντελως τον της αληθειας προσκυνητην, ηκιστα μεν εφιεις, τοις
Ἑλληνων αποκεχρησθαι νομοις, αποσειεσθαι δε δειν τα παρ' εκεινοις εθη
παρεγγυων, καν ει μηδεν εχοιεν το λυπουν, και ει γενοιντο τυχον. {ΠΑΛΛ.} Οιον τι
φης; {ΚΥΡ.} Τα ευερνεστατα των φυτων παντα τε αμφιλαφως κομωντα δρυμον
καταλαμβανοντες Ἕλληνες. βωμους και θυσιας τοις δαιμονιοις ιστασαν. Ἔδει γαρ,
εδει τοις των δαιμονιων βωμοις αποφοραν ωσπερ νου, και μην και τερψεις
παραπεπηχθαι κοσμικας.
Νοσει γαρ το ψευδος οικοθεν μεν το αναλκι,
κατακαλλυνεται δε πολλακις τοις εισποιητοις ωραισμοις, 68.705 καθαπερ αμελει
και των γυναιων τα ασεμνα. Τωι δε θειωι θυσιαστηριωι τωι της αληθειας
απαστραπτοντι καλλει, ποιων εδει των εξωθεν επικουρηματων, ηγουν εικαιων
ωραισμων; ου γαρ δια τερψεως κοσμικης προσιτον το θειον, ουδε ανειμενωι τροπον
τινα νωι και αναπτοντι προς τα σαρκικα, αλλ' ως εν νηφουσηι διανοιαι και πολυ προς
το ανω βλεπουσηι και εν ουρανοις. Ειπερ ην ολως και υπο πρεμνα τυχον, ως εκ
ταυτοματου γεγονος θειον που θυσιαστηριον, ηδικησεν αν το χρημα ουδεν τον
ασφαλη και γνησιον του Σωτηρος προσκυνητην· επειδη δε εστιν ολως Ἑλληνικον το
επιτηδευμα, παραιτητεον την μιμησιν, και της συνηθειας το εμφερες, καθαπερ
αμελει, τωι μεν πιστωι και βεβηκοτι νωι προς αληθη ειδησιν, ειδωλον μεν ουδεν εν
κοσμωι, αλλ' ουδε ειδωλοθυτον εστιν, εσθιειν γε μην ουκ εφιεται παρεγγυωντος
ετερου δια την των ασθενεστερων συνειδησιν· «Ἵνα τι γαρ εγω κρινομαι υπο αλλης
συνειδησεως; Ει εγω χαριτι μετεχω, τι βλασφημουμαι, υπερ ου εγω ευχαριστω;»
ευδοκιμει τοιγαρουν το χρημα παρα Θεωι το παραιτεισθαι φημι την προς Ἕλληνας
ισουργιαν, ως εν τε τηι των θυσιαστηριων θεσει, και εν τοις περι θρησκειας εθεσι τε
και τροποις. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Το δε δη χρηναι καρποφορειν εις δοξαν Θεου,
και μη κενας χειρας εχοντας εις την αγιαν ιεναι σκηνην, διεσαφει παλιν ημιν το
Γραμμα το ιερον, εν τοις Ἀριθμοις ουτως εχον· «Και εγενετο, ηι ημεραι συνετελεσε
Μωσης, ωστε αναστησαι την σκηνην, και εχρισεν αυτην, και ηγιασεν αυτην, και
παντα τα σκευη αυτης, και το θυσιαστηριον, και παντα τα σκευη αυτου, και εχρισεν
αυτα, και ηγιασεν αυτα. Και προσηνεγκαν οι αρχοντες Ἰσραηλ, δωδεκα αρχοντες
οικων πατριων αυτων. Ουτοι οι αρχοντες φυλων, ουτοι οι παρεστηκοτες επι της
επισκοπης. Και ηνεγκαν το δωρον αυτων εναντι Κυριου, εξ αμαξας λαμπηνικας, και
δωδεκα βοας, αμαξαν παρα δυο αρχοντων, και μοσχον παρα εκαστου. Και
προσηγαγον εναντιον της σκηνης. Και ειπε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαβε παρ'
αυτων, και εσονται προς τα εργα τα λειτουργικα της σκηνης του μαρτυριου, και
δωσεις αυτα τοις Λευιταις εκαστωι κατα την αυτου λειτουργιαν. Και λαβων Μωσης
τας αμαξας και τους βοας, εδωκεν αυτα τοις Λευιταις.» Και ου μεχρι τουτων τα εκ
των φυλαρχων ην· προσεπενηνεκται δε και ετερα. Γεγραπται γαρ, «Και προσηνεγκαν
οι αρχοντες εις τον εγκαινισμον του θυσιαστηριου, εν τηι ημεραι ηι εχρισεν αυτο, και
προσηνεγκαν οι αρχοντες τα δωρα αυτων απεναντι του θυσιαστηριου. Και ειπε
Κυριος προς Μωσην· Ἄρχων εις καθ' ημεραν, αρχων καθ' ημεραν προσοισουσι τα
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δωρα αυτων εις τον εγκαινισμον του θυσιαστηριου. Και ην ο προσφερων εν τηι ημεραι
τηι πρωτηι το δωρον αυτου, Ναασσων υιος Ἀμιναδαβ, αρχων της φυλης Ἰουδα. Και
προσηνεγκε το δωρον αυτου, τρυβλιον αργυρουν εν, τριακοντα και εκατον ολκη
αυτου· φιαλην μιαν αργυραν, εβδομηκοντα σικλων κατα τον σικλον τον αγιον.
68.708 αμφοτερα πληρη σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι εις θυσιαν, θυΐσκην
μιαν δεκα χρυσων, πληρη θυμιαματος, μοσχον ενα εκ βοων, κριον ενα, αμνον ενα
ενιαυσιον εις ολοκαυτωμα. Και χιμαρον εξ αιγων ενα περι αμαρτιας· και εις θυσιαν
σωτηριου δαμαλεις δυο, κριους πεντε, τραγους πεντε, αμναδας ενιαυσιας πεντε.
Τουτο δωρον Ναασσων υιου Ἀμιναδαβ.» Προσεκομιζον δε και καθεξης αχρι του
δυοκαιδεκατου, κατα γε τον ισον τροπον και εν απαραλλακτοις φιλοτιμιαις,
εκνεμηθεισης εκαστωι της αυτωι συντεταγμενης ημερας ιδικως· διετυπου γαρ ωδε
Θεος. {ΠΑΛΛ.} Και τις δη αρα εστι της ουτω πολυειδους προσαγωγης ο λογος; {ΚΥΡ.}
Καρποφορια μεν ουν το χρημα εστιν, ω Παλλαδιε, πεπλεκται δε, οιμαι, και λογος
αυτηι μυστικος εις τον Ἐμμανουηλ, και εις ημας αυτους ανακομιζων το αινιγμα·
φρασω δε ως αν οιος τε ω παλιν. Ἀναδεδειγμενης γαρ εν τωιδε τωι κοσμωι της αγιας,
και αληθους σκηνης, τουτ' εστι, της Ἐκκλησιας, πολυειδως εν αυτηι διαπρεπων
Χριστος και μονονουχι παρ' ημων και υπερ ημων ως ιερον προσαγεται θυμα τωι Θεωι
και Πατρι, λυτρον και ανταλλαγμα της απαντων ζωης, εις ο παντων ανταξιος.
Ἐπειδη γαρ γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης ως εις εξ ημων, εαυτον προσκεκομικε
τωι Θεωι και Πατρι, πρωτολειον ωσπερ τι και απαρχη της ανθρωπου φυσεως
ευωδιαζουσης εν αγιασμωι, φυσικως μεν και ουσιωδως ενυπαρχοντι, καθ' ο νοειται
και εστι Θεος, εισκεκριμενως δε αυ δια το ανθρωπινον. Εις δε υπαρχων και αυτος,
κατα πολλους εγραφετο τροπους, ως εν γε τηι των αρχοντων προσκομιδηι,
ιερουργειται δε ωσπερ και νυν ο Χριστος, δια των κατα καιρους ηγουμενων
πολυτροπως νοουμενος, και διαφοροις ονομασιν εκτετιμημενος· και καθ' ημεραν
προσφορα, το ανεκλειπες οιονει πως και ακαταληκτον της Χριστου θυσιας εν ημεραι
πασηι και το εν αυτηι καρποφορον των εν πιστει δεδικαιωμενων υποδηλουντος του
πραγματος. Ου γαρ επιλειψουσιν οι προσκυνηται, αλλ' ουδε σπανις εσται
δωροφοριας· προσκομισθησεται δε προς ημων και υπερ ημων ο Χριστος, μυστικως
ιερουργουμενος εν ταις αγιαις σκηναις. Αυτος δε ημων καρποφορια πρωτη και
εξαιρετος· προσκεκομικε γαρ εαυτον εις θυσιαν τωι Πατρι, και ουχ υπερ γε μαλλον
εαυτου, κατα τον αμωμητως εχοντα λογον, αλλ' υπερ ημων των υπο ζυγον και
γραφην αμαρτιας. Καθ' ομοιοτητα δε την προς αυτον, ιερα θυματα και ημεις, κοσμωι
μεν αποθνησκοντες, ως νενεκρωμενης της αμαρτιας εν ημιν, ζωντες δε τωι Θεωι, την
εν αγιασμωι και οσιοτητι ζωην. Ταυτι γαρ ημιν υπεμφαινειν εοικεν η των αρχοντων
προσαγωγη, ην και ανα μερος εκβασανιζοντες τοις καθηκουσι λογισμοις, οπως αν
ημιν ευ εχοι, βουλει λεγωμεν κατα το εγχωρουν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Προσκεκομισται μεν ουν παρα εκαστου μοσχος· εκνενεμηνται δε τοις ιεροις εργοις
της αγιας σκηνης, εξ ουσαι τον αριθμον αι αμαξαι. Ειτα παρ' 68.709 εκαστου
τρυβλιον εν αργυρουν, και φιαλη μια, και αμφοτερα, φησι, πληρη σεμιδαλεως
αναπεποιημενης εν ελαιωι, θυΐσκη μια θυμιαματος εμπλεως, κριος εις, αμνος εις
ενιαυσιος εις ολοκαυτωμα, χιμαρος εξ αιγων περι αμαρτιας· και ταυτι μεν τα
ολοκαυτωματα. Προσεκομιζον δε και εις θυσιαν σωτηριου, φησι, δαμαλεις δυο,
κριους πεντε, τραγους πεντε, αμναδας ενιαυσιους πεντε. {ΠΑΛΛ.} Φραζε δη ουν και
προ γε των αλλων, τι το μεταξυ, και ποιαν αν τις ειποι την διαφοραν της του
σωτηριου θυσιας, και ολοκαυτωματος. {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη. Τα μεν γαρ ολοκαυτωματα
των ζωων ολα δι' ολων, ιερωι και ασβεστωι κατεφλεγετο πυρι, ουδενος το συμπαν
εξηιρημενου, αλλ' οιονει πως παντος μοριου και μελους εις οσμην ευωδιας
αναβαινοντος τωι. θεωι, τα δε γε υπερ της του σωτηριου θυσιας σφαζομενα, μερικην
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδεχετο την καθιερωσιν, ως εν ωμωι δεξιωι, κεφαληι τε και ποσι, νεφροις και ηπατι,
και ετεροις τισι τοις εις το εισω και ενδοσθιοις. Πρεπει δη ουν το ολοκαυτουσθαι
Χριστωι· και γαρ εστιν αληθως ολος αγιος, ευωδης απας και ιερος. Ἡμιν δε οικειον,
το ουκ εισαπαν αγιον, και ουχ ολοκληρως ιερον, οις ενεστι τι και μολυσμου δια την
εν ημιν αμαρτιαν. «Καθαρος γαρ ουδεις απο ρυπου,» και «Παραπτωματα τις
συνησει;» κατα το γεγραμμενον. ∆ια τουτο την υπερ του σωτηριου θυσιαν, ουχ
ολοκαυτον ο νομος, μερικως δε μαλλον καθιερουσθαι δειν ευ μαλα προστεταχεν. Ἆρ'
ουν, ω Παλλαδιε, σαφης σοι και αποχρων εις ευμαθιαν ο λογος; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα.
{ΚΥΡ.} Φερε δη ουν, επ' εκεινο ιωμεν εις γε το, εκαστωι φημι των προσενηνεγμενων,
φαναι τι, και μην και συνιεναι των αναγκαιων εις ονησιν. {ΠΑΛΛ.} Ἴθι δη ουν.
{ΚΥΡ.} Ἔστι τοινυν τα παρ' εκαστου των φυλαρχων, τρυβλιον αργυρουν εν και
φιαλη μια, και αμφοτερα πληρη σεμιδαλεως αναπεποιημενης ελαιωι. Το μεν ουν
τρυβλιον εστι τοις εδωδιμοις υπηρετουν, και εις οψοφαγιαν χρησιμον, καθο και
αυτος εδιδαξεν ο Σωτηρ φιλοπνευστουντι Ἰωαννηι τωι γνησιωι μαθητηι τις ο
παραδωσων αυτον, «Ὁ εμβαψας, φησι, μετ' εμου την χειρα εν τωι τρυβλιωι.» Φιαλης
δε τι αν λεγοιμι την χρειαν, διακεκραγοτος ωδι του πραγματος; Και σημειον αρτου
σεμιδαλις, οτι και εξ αυτης αρτος, αρτος δε ζωης, ο Χριστος. Ουκουν ως εν τωι
τρυβλιωι και εν τηι φιαληι, και ως εν αρτωι τωι εν αμφοιν, πληρη γαρ ην σεμιδαλεως,
ως εν βρωσει τε και ποσει, ζωη και ζωοποιος ο Χριστος σημαινεται. «Ἀμην γαρ, φησι,
λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα του Υιου του ανθρωπου, και πιητε αυτου το
αιμα, ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις.» Ἐλαιωι δε την σεμιδαλιν καταδεδευσθαι φησιν,
αυτο που το εν Ψαλμοις αναμελωιδουντος οιονει που του τυπου· «Ἠγαπησας
δικαιοσυνην, και εμισησας αδικιαν, δια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου ελαιον
68.712 αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου.» Θυΐσκη δε αυ, σχημα τε και ειδος
θυμιατηριου, θυΐας εν ισωι πεποιημενου, επιμεστον δε και αυτο θυμιαματος· ευωδια
γαρ και θυμιατηριον ο Χριστος, ουκ εξωθεν δε το ευωδες εχων, καθαπερ αμελει και
ημεις αυτοι κατα μεθεξιν αρετης, και του κατ' ευσεβειαν αγιασμου το εν τουτοις
ειναι κερδαινοντες, αλλ' οικοθεν ως Θεος και εν ιδιαι φυσει πλουτων τα δι' ων
θαυμαζεται, και ολην εμπιπλησι την οικουμενην της υπερκοσμιου και υπερ κτισιν
οσμης. Θεος γαρ ων φυσει και αληθως, και την οσμην της γνωσεως του Πατρος εν
ιδιαι φυσει λαχων, ευ μαλα διαγινωσκεται, εμπλεως ουν η θυΐσκη θυμιαματος. Ταυτηι
τοι προσαγεται μοσχος τε και κριος, και μην και αμνος, και χιμαρος εξ αιγων, τα
προς τουτοις ετι προσκεκομισμενα, και δια παντων αυτος ο γραφομενος· εν μεν τωι
μοσχωι, δια το αγαν ευσθενες, και οτι των εν ημεροτητι και καθαροτητι ζωων, το
προυχον, ο μοσχος, και ως εν μεγεθει σωματος, το υπερτερουν· εν υπεροχηι δε τηι
νοητηι, παντα εστι τα Χριστου, και αυτος ο προυχων και υπερκειμενος τηι κατα παν
οτιουν ασυγκριτωι διαφοραι· εν δε τωι κριωι, δια το τελειον, και μεντοι δια το ακακον,
εν τωι αμνωι· «Ἐγω γαρ, φησιν, ως αρνιον ακακον αγομενον του θυεσθαι, ουκ
εγνων·» εν δε τωι χιμαρωι, δια την υπερ γε των ημαρτηκοτων σφαγην. Χιμαρος γαρ
υπερ αμαρτιας το θυμα, κατα τον νομον· εισεδυ δε δι' ημας τον θανατον ο
Ἐμμανουηλ, και των αρχαιων πλημμεληματων εκλελυτρωμεθα, δι' ην υπεμεινεν
υπερ ημων σφαγην. Ἢ ουκ ειναι φης και τουτο αληθες; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.}
Ἐπιτηρει δε οτι προσεκομισθησαν μεν οι μοσχοι, δεδονται γε μην εις τα εργα της
σκηνης, ιν' εν ταις αναζευξεσιν αυτοι φεροντες εφ' αμαξων, πονου και ανιας
απαλλατοιεν τους ιερουργους. Ἐπαναπαυεται γαρ η Ἐκκλησια Χριστωι, και αυτος
ημας φερει, τοις υπερ δυναμιν πονοις περιπιπτειν ουκ εφιεις το ιερον και τιμιον
γενος, και τον των αγιων εργων επιστημονα λαον. Ουτω μεν ουν ανοιστεον επι
Χριστον τα ωνομασμενα. Τα δε γε εις θυσιαν σωτηριου προσεκομιζον οιονει πως αυ
ανθ' εαυτων οι ηγουμενοι, καθιερουντες τροπον τινα τηι αγιαι σκηνηι, και εις οσμην
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευωδιας αναφεροντες τωι Θεωι. ∆αμαλεις δε ησαν δυο, κριοι πεντε, τραγοι πεντε,
αμναδες πεντε. Και μοσχος μεν, ο Χριστος, δαμαλεις δε αυ ημεις, και λογος ο επ'
αμφοιν, ουκ ασυμφυλος, αληθης δε μαλλον και εναργης· ηγεμονικωτατον γαρ αει
πως το αρσεν εστι, και εν τιμηι και δοξηι τηι παναριστωι παρα Θεωι, και μαρτυς η φυσις,
ομολογουσα το χρημα. Μειον δε και υπεστρωμενον το θηλυ, και οιονει κατοπιν ιον
της αρσενων αλκης τε και δοξης. Ἔστι δη ουν εν αρσενι μοσχωι, καθηγητης μεν
ημων ο Χριστος, υπεζευγμεθα δε ωσπερ ημεις και εν πολλωι μειονι παρ' αυτον αλκηι
τε και δοξηι, και, ασυγκριτον το μεσολαβουν. Ει γαρ και γεγονε καθ' ημας, 68.713
ομοειδης γαρ τωι μοσχωι δαμαλις, αλλ' εν πολληι λιαν 68.713 υπεροχηι τα αυτου. «Τις
γαρ ομοιωθησεται τωι Θεωι εν υιοις Θεου;» καθ' ημας γαρ ομου και υπερ ημας ο
Χριστος εν υπεροχηι θεοτητος, ει και γεγονε σαρξ. ∆υο γε μην αι δαμαλεις, εις τυπον,
οιμαι που, των δυο λαων, συνδεδραμηκοτων εις ενα τον απ' αμφοιν, συνειροντος εις
ενοτητα την πνευματικην δια πιστεως του δι' ημας τε και μεθ' ημων. Κριοι δε παλιν
και αμνοι ισαριθμοι, χιμαροι τε ουχ ηττους, των πιστευοντων πληθυν
υπεμφαινοντες, την ως εν πεμπτωι, φημι, συνενηνεγμενην καιρωι, καθ' ον η επιδημια
του λεγοντος, «Ὅταν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον.» Σημαινεται
δε των πεπιστευκοτων δια μεν των κριων το ως εν φρονησει τελειον, και της νοητης
ηλικιας, δηλον δε οτι της εν Χριστωι, το αρτιως εχον, δια δε των αμνων το ως εν
απλοτητι τε και ακακιαι· «Μη» γαρ δη, φησιν, «αδελφοι, παιδια γινεσθε ταις φρεσιν,
αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε, ταις δε φρεσι τελειοι γινεσθε·» δια δε των υπερ αμαρτιας
χιμαρων, το αει δεισθαι καθαρισμου και πλημμεληματων αφεσεως. Τοιγαρτοι και
δεδιδαγμεθα λεγειν εν προσευχαις· «Ἄφες ημιν τα παραπτωματα.» Ου γαρ εστι
καιρος, οτε μη βοαιν αναγκαιον τοις ως αληθως αρτιφροσι, και της ανθρωπειας
φυσεως ειδοσι το αναλκι, και, «Παραπτωματα τις συνησει;» και, «Ἐκ των κρυφιων
μου καθαρισον με.» Τουτο θυσια πνευματικη, σωτηριας τε περι των ημετερων
ψυχων ευωδιαζουσα τωι Θεωι. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Χριστον ουν εφην, ως εν γε τωι
μοσχωι και τοις κριοις, αμνοις τε και τραγοις, και τοις ετεροις κατασημαινεσθαι, και
αφαμαρτειν του πρεποντος οιηθειην αν ουτι που τον επι τωιδε λογον. Ει δε δη τις
ελοιτο και εφ' ημας αυτους την των εννοιων μετακομισαι δυναμιν, το λυπουν
ουδεν, τοιαυτην τινα θεωριαν τοις προκειμενοις επενεγκειν. {ΠΑΛΛ.} Ὁποιαν δη
φηις; {ΚΥΡ.} Προσεκομιζοντο κατα τον νομον παρα παντος Ἰσραηλ τα ιερα θυματα.
Προσεχειτο δε τωι θειωι θυσιαστηριωι των σφαζομενων το αιμα, μονονουχι
καταγραφοντος ως εν σκιαι του δρωμενου, και πλαγιως ημιν υπεμφαινοντος, οτι
Θεωι τωι αγιωι τας εαυτων ημων καθιερουν προσηκει ψυχας. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.}
Ουκουν ανθ' ημων και υπερ ημων τα θυματα, και ημεις εσμεν εν αυτοις οι κατα
τυπον ιερουργουμενοι. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Φερε δη ουν πολυπραγμονουντες
ορθως τα ως παρα παντων προσκεκομισμενα δια της των ηγουμενων χειρος, της εν
πνευματι θεωριας το καλλος περιαθρησωμεν. Ἦν ουν αρα τα προσενηνεγμενα εν
αργυροις σκευεσι, τρυβλιωι, φημι, και φιαληι, σεμιδαλις ελαιοβρεχης. Συμβολον δε
λαμπροτητος μεν 68.716 ο αργυρος, ζωης δε η σεμιδαλις, ως αρτου γενεσις του
συνεχοντος εις ζωην, ιλαροτητος δε το ελαιον. Προσαγεσθω δη ουν και προς γε
ημων αυτων τωι επι παντων Θεωι το ως εν λαμπροτητι ζωης ιλαρον, ελπιδι τηι εν
Χριστωι. «Τηι γαρ ελπιδι χαιροντες,» φησι. Πως δ' αν ειεν ουχι της ανωτατω θυμηδιας
εμπλεωι, το εν ζωηι τε και πολιτειαι περιφανες εξησκηκοτες ευ μαλα των του Σωτηρος
ημων ενταλματων οι φυλακες; οις παντη τε και παντως το εν μεθεξει γενεσθαι της
δοξης αυτου τεθησαυρισται παρα Θεωι. «Ἀπεθανετε γαρ, φησι, και η ζωη υμων
κεκρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι, η ζωη ημων, τοτε
και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι.» Ουκουν η σεμιδαλις ελαιοδευτος.
Ἔνεστι γαρ τηι των αγιων ζωηι και το ως εν ελπιδι δοξης ιλαρον, μετα λαμπροτητος
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δηλονοτι της εν οσιοτητι και δικαιοσυνηι. Χρυση δε θυΐσκη θυμιαματος πληρης, το
των αγιων γραφουσα καλλος, και ως εν σκευεσιν εκλεκτοις το ευωδες εν αγιασμωι,
ειτα δωρον ωσπερ τι Θεωι το ευοσμοτατον αληθως. Ἢ ουχι σκευη λαμπρα και
απολεκτα τους αγιους υπαρχειν οιησαιμεθα αν, ω Παλλαδιε; {ΠΑΛΛ.} Μαλιστα γε.
{ΚΥΡ.} Μοσχος δε ην παρ' εκαστου, και δυοκαιδεκα μεν οι παντες. Ἀχθοφορουσι γε
μην την αγιαν σκηνην, κατα δυο προσενηνεγμενοι προς αμαξαν μιαν, και υπο ζυγον
ενα, εκνενεμηνται δε ταις των Λευιτων υπουργιαις· και τυπος αν ειη το χρημα των
δυο λαων, ουκετι μεμερισμενων εις ανομοιοτητα δογματων και ζωης,
συνενηνεγμενοιν δε ωσπερ και συνδεδραμηκοτοιν υπο γε τον ενα του Σωτηρος
ζυγον τληπαθως και ανδρειως. «Ἀνδριζου γαρ, φησι, και κραταιουσθω η καρδια σου,
και υπομεινον τον Κυριον.» Τληπαθες δε ζωον ο μοσχος και κραταιοτατον. Τοιοιδε
παντως οι θεοσεβειας ηιρημενοι, ζυγον ωσπερ εφ' εαυτοις επεχοντες τον Χριστον, ως
εν τηι αγιαι σκηνηι προανατυπουμενον. Σωμα δε αυτου την Ἐκκλησιαν και ο θειος
ημιν ωνομαζε Παυλος. Ἐλε-γετο δε και προς Ἀνανιαν περι αυτου, φημι δη του
Παυλου· «Πορευου, οτι σκευος εκλογης εστι μοι ουτος, του βαστασαι το ονομα μου
εναντιον των εθνων.»
Κριος δε προς τουτοις, και μην και αμνος τα
προσενηνεγμενα, του τε πρεσβυτερου προσενηνεγμενου και του νεου λαου την προς
Θεον αφιξιν και την οιονειπως αναθεσιν, δηλον δε οτι την πνευματικην,
υπεμφαινοντες. Ὥσπερ γαρ το τληπαθες και ανδρειον ως εν γε τοις μοσχοις
κατεσημαινετο, κατα τον ισον, οιμαι, τουτονι τροπον και εν τοις προβατοις η ως εν
πραοτητι καρποφορια των δια πιστεως της εν Χριστωι δεδικαιωμενων διαδεικνυται
σαφως. Πραον γαρ δη το ζωον, και μην εγκαρπον. Τοιουτοι δε παντες οι της
ευαγγελικης πολιτειας ακριβεις εργαται, οις και αυτος επεφωνησεν ο Χριστος·
«Παντι τωι αιτουντι σε διδου, και απο του αιροντος τα σα, μη απαιτει, και τωι παιοντι
σε εις την σιαγονα, στρεψον αυτωι και την αλλην.» Γραφει δε και ο Παυλος· «∆ουλον
δε Κυριου ου δει μαχεσθαι, αλλ' ηπιον ειναι 68.717 προς παντας, εν πραοτητι
διδασκοντα τους αντιδιατιθεμενους.» Το δε δειν επεσθαι τοις ηδη προειρημενοις και
την αιγος προσφοραν, εκδειξειεν αν ουχι ετερον, οιμαι, τι, πλην οπερ εναγχος εφην,
το δεισθαι δη παντας, καν ει τινες ειεν αγαθοι την εξιν, του δια μεταγνωσεως
καθαρισμου και αμνηστιας παραπτωματων. Και τουτο ειδως ο θειος εφη ∆αβιδ «Ἐαν
ανομιας παρατηρησηις, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται;» Χιμαρος δη ουν το υπερ
αφεσεως θυμα, κατα τον παλαι νομον. Μεταγνωσις δε νυνι και αμνηστιας αιτησις το
καθ' ημας ιερειον, τους εν πνευματι τε και αληθειαι προσιοντας Θεωι. «Λεγε γαρ,
φησι, συ τας αμαρτιας σου πρωτος, ινα δικαιωθηις.» Ψαλλει δε που και ο ∆αβιδ·
«Ειπα, Ἐξαγορευσω κατ' εμου την αμαρτιαν μου τωι Κυριωι, και συ αφηκας την
ασεβειαν της καρδιας μου.» Ἆρα σοι λοιπον σαφης ο λογος περι της των αρχοντων
δωροφοριας; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Χρηναι δε οιμαι κακεινο ειπειν,
προσκεκομισμενης γαρ ηδη της παρ' εκαστου και ως υπερ παντων θυσιας, αρχη των
θειων εγενετο λογων εν τηι αγιαι σκηνηι προς τον ιεροφαντην Μωσεα. Γεγραπται δε
ουτω παλιν εν τοις Ἀριθμοις· «Αυτη η εγκαινισις του θυσιαστηριου, μετα το
πληρωσαι τας χειρας αυτου, και μετα το χρισαι αυτον. Ἐν τωι εισπορευεσθαι Μωσην
εις την σκηνην του μαρτυριου, του λαλησαι αυτωι, και ηκουσε την φωνην Κυριου
του Θεου λαλουντος προς αυτον ανωθεν του ιλαστηριου, ο εστιν επι της κιβωτου
του μαρτυριου, ανα μεσον των δυο Χερουβιμ, και ελαλει προς αυτον.»
Τετελειωμενης γαρ ωσπερ της αγιας σκηνης, και αναδειχθεντος κοσμωι του αληθους
αγιασματος, ο εστιν η Ἐκκλησια, τοτε δη τοτε φωνη γεγονε προς ημας του Θεου και
Πατρος. «Λελαληκε γαρ ημιν εν Υιωι,» ον και ιλαστηριον ειναι φαμεν υπερ των
αμαρτιων ημων, κατα τας Γραφας. Ἄνωθεν δε των Χερουβιμ η φωνη· κτισεως γαρ
ανωτατω και επεκεινα Θεος, ουσιωδη τε και ενυπαρχουσαν την κατα παντος του
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεγονοτος εχων υπεροχην· διαπορθμευων δε εις ημας τας ανωθεν και παρα Πατρος
φωνας, εφασκεν ο Υιος, το αληθες ιλαστηριον, «Τα ρηματα α εγω λαλω ουκ εστιν
εμα, αλλα του πεμψαντος με.» Ουκουν ανωθεν του ιλαστηριου γεγονεν η φωνη.
Θαυμασαις δ' αν ου μετριως την των φυλαρχων ανασκοπουμενος προσοδον.
Ἀπονεμηθεισης γαρ ημερας εκαστωι και ιδικως, καθ' ην εδει πληρουν τα
συντεταγμενα και προσκομισαι το δωρον, προσιεσαν μεν εν κοσμωι κατα γε το τωι
νομοθετηι δοκουν· πλην ου κατα την της γενεσεως ταξιν, ητοι καθ' ηλικιαν, αλλ'
ουδε αναμιξ και χυδην απλως, συντεθειμενοι δε μαλλον ωσπερ εις οικονομιαν
μυστικην. {ΠΑΛΛ.} Και μην ο τι ποτε εστιν ο φης, εννοειν ουκ εχω. Φραζε δη ουν μοι
σαφως. {ΚΥΡ.} Βουλει λεγωμεν εν ταξει και καθεξης τους εξ
68.720 Ἰακωβ
γεγονοτας; Σαφες γαρ αν γενοιτο και λιαν ωδι το εν τηι προσοδωι παρηλλαγμενον.
{ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ἔστι τοινυν πρωτοτοκος μεν ο Ῥουβημ, επ' αυτωι δε
Συμεων, Λευι, και Ἰουδας απο γε μητρος της Λειας. Βαλα δε αυ το θεραπαινιδιον τον
∆αν τε και Νεφθαλειμ, και μην και η Ζελφα παιδισκη Λειας, τον Γαδ και Ἀσηρ, Λεια
γε μην προς τοις αλλοις τεσσαρσι, τον Ἰσαχαρ και Ζαβουλων τικτει· γενεσθην δε και
απο Ῥαχηλ Ἰωσηφ και Βενιαμιν. Ουκουν πρωτοι μεν εκ Λειας, οι εξ ελευθερας
τεσσαρες, Ῥουβημ, και Συμεων, Λευι και Ἰουδας. Ἐκ δυοιν δε θεραπαιναιν, Βαλας τε
και Ζελφας, τεσσαρες, ∆αν και Νεφθαλειμ, Γαδ και Ἀσηρ. Ἕτεροι δε αυ επι τουτοις
τεσσαρες· δυο μεν εκ Λειας, Ἰσαχαρ τε και Ζαβουλων, απο δε γε της Ῥαχηλ, Ἰωσηφ
και Βενιαμιν. Μεμνησθαι δε αναγκαιον, ως εις δυο μεμερισται φυλας ο Ἰωσηφ
κληρος, εις τε τον Ἐφραιμ και μεντοι τον Μανασ-σην, τους εξ αυτου γεγονοτας.
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι μεν ευ μαλα των ονοματων την ταξιν· τι δ' αν ειη λοιπον το
ζητουμενον ως εν γε δη τουτοις, σον ηδη διατρανουν. {ΚΥΡ.} Προσιοντες, ω
Παλλαδιε, τοις δωροις αμα, τουτο εδρων, ου καθ' ηλικιαν, αλλα πρωτος μεν Ἰουδας,
καιτοι τεταρτος ων κατα χρονον, εννατος δε μετ' αυτον Ἰσαχαρ, και συν αυτοις
δεκατος Ζαβουλων. Συμμορια δε ωσπερ μετα τουτους δευτερα, Ῥουβημ ο
πρωτοτοκος, και ο καθεξης και δευτερος, Συμεων. Συνηπται δε και ο ∆αν εκ δουλης.
Και προς γε δη τουτοις, ταγμα το τριτον δια τριων ελευθερων, Ἐφραΐμ τε και
Μανασση και Βενιαμιν. Συμμορια δε τεταρτη εν εσχατοις, των εκ θεραπαινων
γεγονοτων. Τρεις δε δη ουτοι παλιν, ∆αν και Ἀσηρ, και Νεφθαλειμ, καιτοι
προυχοντες τωι της γενεσεως χρονωι, των ως ταξει προτεταγμενων, Ἐφραΐμ τε, φημι,
και Μανασση, και Βενιαμιν. Ἆρ' ουκ αναγκαιαν φῂς την επι τουτοις βασανον;
{ΠΑΛΛ.} Μαλιστα γε· τις ουν ο λογος, πειρω μοι λεγειν. {ΚΥΡ.} Αινιγμα που το χρημα
εστι, καθαπερ εγᾦμαι παλιν. Ὅτι ταξιν εχει την πρωτην παρα Θεωι τα δια Χριστου
των εν νομωι· και οτι τεθεινται μεν οι πρωτοι εσχατοι, οι δε εσχατοι πρωτοι. Οι γαρ
ως εν χρονωι πρεσβυτεροι δια τε τουτο πρωτοτοκοι, τουτ' εστιν ο Ἰσραηλ, κατοπιν
ερχεται των εθνων. Και οι το δουλον εχοντες πνευμα, και της δουλευουσης
Ἱερουσαλημ υιοι, το προυχειν εν δοξηι παραχωρησουσι τοις της ελευθερας, ητις εστι
μητηρ ημων των εν Χριστωι δεδικαιωμενων, και εις ελευθερον αξιωμα κεκλημενων
δι' ελευθερου πνευματος. Ὅρα γαρ, ει δοκει, των θεωρηματων το ακριβες. Πρωτη
μεν γαρ προσαγει το δωρον η Ἰουδα φυλη· εξ ης ανεφυ κατα σαρκα Χριστος. Και
μετα ταυτην ευθυς η Ἰσαχαρ τε και Ζαβουλων· αμφω δε ησθην ελευθεροι και εξ
ελευθερων. Ειτα Ῥουβημ ο πρω 68.721 τοτοκος, Συμεων τε και Γαδ, ος εστιν εκ
δουλης. Σημαινεται δε δια τουτων ο Ἰσραηλ. Και φερε τας εφ' εκαστωι λεγωμεν, εκ
της επ' αυτοις γενομενης προφητειας εξ Ἰακωβ συλλεγοντες. Ἔφη τοινυν ο
θεσπεσιος Ἰακωβ· «Ῥουβημ πρωτοτοκος μου, συ ισχυς μου, και αρχη τεκνων μου,
σκληρος φερεσθαι και σκληρος αυθαδης·» και παλιν· «Συμεων και Λευι αδελφοι
συνετελεσαν αδικιαν εξ αιρεσεως αυτων. Εις βουλην αυτων μη εισελθηι η ψυχη μου,
και επι τηι συστασει αυτων μη ερεισαι τα ηπατα μου· οτι εν τωι θυμωι αυτων
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεκτειναν ανθρωπους, και εν τηι επιθυμιαι αυτων ενευροκοπησαν ταυρον.
Ἐπικαταρατος ο θυμος αυτων, οτι αυθαδης, και η μηνις αυτων, οτι εσκληρυνθη.»
Περι δε του Γαδ εφη παλιν ταδε· «Πειρατηριον πειρατευσει, και αυτος πειρατευσει
αυτον κατα ποδας.» Ουκουν εν μεν τωι Ῥουβημ σημαινοιτο αν εικοτως ο Ἰσραηλ, ο
πρωτοτοκος μεν κατα χρονον, σκληρος δε δη και αυθαδης και υβριστης· εν δε γε τωι
Συμεων, ωι και συνηπται Λευι, ως ετοιμος εις μιαιφονιαν, και απεκτονως μεν αγιους·
«Τινα» γαρ, φησι, «των προφητων ουκ απεκτειναν οι πατερες υμων;» νευροκοπησας
δε ωσπερ και ταυρον, ος εστι Χριστος. Ου γαρτοι μονος ο των Ἰουδαιων
καταφωραται τε-τολμηκως τα κατα των αγιων και κατα Χριστου τολμηματα,
συνεδραμε δε τουτοις και ο Λευι, τουτ' εστι το ιερον γενος, οι τωι θυσιαστηριωι
προσεδρευοντες, Γραμματεις τε και Φαρισαιοι. ∆ια τουτο, εν ταις του προπατορος
Ἰακωβ προφητειαις, συνεζευκται τωι Συμεων και ο Λευΐ. Ἐν δε γε τωι Γαδ, ος εστιν εκ
δουλης και πειρατηριον, ως δυσγενης κατα γνωμην, και πειραζων τον Ἰησουν, και
παγιδας ιστας, εις κακουργιας αυτωι· προσηιεσαν γαρ λεγοντες, «Ἔξεστι δουναι
φορους Καισαρι, η ου;» Ουκουν, ανοισω γαρ αυθις εις το εν αρχαις τον λογον, ο εν
χρονωι πρωτοτοκος Ἰσραηλ, ο σκληρος και αυθαδης και υβριστης, ο προχειρος εις
μιαιφονιαν, και επαρατον μεν την μηνιν εχων, απεκτονως δε ανθρωπους, και
νευροκοπησας ταυρον, ο δυσγενης και πικρος εις δολους, και παγιδας ιστας και
πειρατηριον, κατοπιν τετακται των εν Χριστωι τε και ελευθερων, και ει ελευθερος
μεθ' ημας, ως εν οψει μολις ερχεσθαι Θεου. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἀναμαθοις δ' αν
ο φημι, και τοις εφεξης τον νουν εφιστας. Τρεις γαρ αλληλων εχομενοι
προσεκομιζον εφεξης, εξ ελευθερας της Ῥαχηλ, Ἐφραΐμ τε και Μανασσης*. Ειτα
τρεις αλληλων εχομενοι τε και μετ' εκεινους οι εκ θεραπαινων, φημι δε δη παλιν,
∆αν, Ἀσηρ τε και Νεφθαλειμ. Συνιης ουν οτι προεισβαλλουσι μεν και εκτετιμηνται
λιαν οι εξ ελευθερας, επονται γε μην οι εκ θεραπαινων· η ουχι τουτο εστιν εναργες,
ο και αυτος ημιν ο θεσπεσιος γραφει Παυλος; «Ὅταν» γαρ, φησι, «το πληρωμα των
εθνων εισελθηι, τοτε πας Ἰσραηλ σωθησεται.» 68.724 {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης· ισχνη
γαρ αγαν η επιτηρησις. {ΚΥΡ.} Και μην οτι το χρημα ουκ εψευσμενον, εισηι τοι και
λιαν ευπετως. Ἐμπεδοι γαρ ημας και εξ ετερων ευθυς εννοιων ο λογος· εν κοσμωι
γαρ τωι καθηκοντι πραττεσθαι δειν ετυπου Θεος τας τε αναζευξεις, και μην και
ιδρυσεις, ητοι συγκαταυλισμους των υιων Ἰσραηλ, κυκλωι τε ιεναι της σκηνης ευ
μαλα προστεταχε, κατα γε το, οιμαι, προς του μακαρος ∆αβιδ αστειως υμνουμενον·
«Και κυκλωσω το θυσιαστηριον σου, Κυριε, του ακουσαι με φωνης αινεσεως σου,»
ηγουν το, «Ἐκυκλωσα και εθυσα εν τηι σκηνηι αυτου θυσιαν αλαλαγμου.»
Ὑποσημαινεται δε τι και ετερον, το ως εν τυπωι δρασαι κεκελευσμενον. Χρη γαρ
ημας ουκ απονοσφιζεσθαι Θεου, αλλ' οιονειπως αγχου και εν κυκλωι φαινεσθαι
περιεστηκοτας, ου μεσολαβουσης αμαρτιας, ου διαστασης ημας κοσμικης ηδονης,
αλλ' εις ενοτητα την πνευματικην συλλεγοντος ορθου διανοιας παραστηματος
ετοιμοτητος τε της προς παν οτιουν των τεθαυμασμενων. Πρεπει γαρ αν οτι μαλιστα
γε τοις ουτως ευδοκιμειν ηιρημενοις το χρηναι καρποφορειν. Γεγραπται γαρ οτι
«Παντες οι κυκλωι αυτου οισουσι δωρα.» Ουκουν συναπαιρειν αυτους εκελευε τηι
σκηνηι, και κυκλωι βαδιζειν, και ως εν ταξει παλιν, ου ταις ηλικιαις πρεπουσηι και
ασυγχυτως ιουσηι προς τους εσχατους απο των πρωτων, συνημμενους δε ουτω, και
ανα μερος, καθαπερ εν τηι των δωρων προσαγωγηι. Γεγραπται δε ουτως εν τοις
Ἀριθμοις, «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην και Ἀαρων λεγων· Ἄνθρωπος εχομενος
κατα ταγμα αυτου και κατα σημασιας κατ' οικους πατριων αυτων, παρεμβαλετωσαν
οι υιοι Ἰσραηλ εναντι Κυριου, κυκλωι της σκηνης του μαρτυριου παρεμβαλουσιν οι
υιοι Ἰσραηλ.» Ειτα τον εκαστωι τοπον εκνεμηθεντα δεικνυει· οποι τε και οπως και
τινες οι παρεμβαλλοντες. Ἐπιφερει γαρ ωδι· «Και οι παρεμβαλλοντες πρωτοι, κατα
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανατολας, ταγμα παρεμβολης Ἰουδα συν δυναμει αυτων, και οι παρεμβαλλοντες
εχομενοι φυλης Ἰσαχαρ, και οι παρεμβαλλοντες εχομενοι φυλης Ζαβουλων.» Ειτα
διαμεμνηται συμμοριας δευτερας και φησι· «Ταγμα παρεμβολης Ῥουβημ προς νοτον
συν δυναμει αυτων, και ο αρχων των υιων Ῥουβημ, Ἐλισουρ, υιος Σεδιουρ, δυναμις
αυτου οι επεσκεμμενοι εξ και τεσσαρακοντα χιλιαδες και πεντακοσιοι. Και οι
παρεμβαλλοντες εχομενοι αυτου, φυλης Συμεων, και οι παρεμβαλλοντες εχομενοι
αυτου, φυλης Γαδ.» Και τριτην ευθυς επισυναπτει λεγων· «Ταγμα παρεμβολης
Ἐφραιμ παρα θαλασσαν συν δυναμει αυτων, και οι παρεμβαλλοντες εχομενοι φυλης
Βενιαμιν.» Και μην και τεταρτης συμμοριας ευθυς διαμεμνηται λεγων, «Ταγμα
παρεμβολης ∆αν προς βοῤραν συν δυναμει αυτων· και οι παρεμβαλλοντες εχομενοι
αυτου φυλης Ἀσηρ, και οι παρεμβαλλοντες εχομενοι αυτου φυλης Νεφθαλειμ,
παντες οι επεσκεμμενοι, φησι, της παρεμβολης ∆αν, εκατον πεντηκοντα και επτα
χιλιαδες και εξακοσιοι, εσχατοι εξαρουσι 68.725 κατα ταγματα αυτων.» Ὁραις οτι
προτετακται μεν Ἰουδας και οι συν αυτωι, και τον απολεκτον εχει τοπον τον προς ηω
και νοτον; εν φωτι γαρ οι εν Χριστωι, και τωι πνευματι ζεοντες. ∆ευτερος ο Ῥουβημ,
και οι συν αυτωι. Και τριτοι μεν παλιν οι εξ ελευθερας. Ειτα μετα τουτους ετεροι
τρεις, οι εκ θεραπαινων, περι ων ειρηται το, «Ἔσχατοι εξαρουσιν.» Ἆρ' ουκ εναργες
και ουδαμοθεν ενδοιαστον, οτι προτετιμηται και προεισκεκληται του πρωτοτοκου το
δευτερον, τουτ' εστι, το εν Χριστωι, και των εκ δουλειας το ελευθερον εν πιστει; Οι
μεν γαρ ηγουνται δια τον εξ Ἰουδα Χριστον· οι δε κατοπιν ερχονται μολις, και ως εν
δευτεραι τεθεινται ταξει. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα εφης· και σε της ουτω λεπτης αγχινοιας
επαινεσαιμι.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΝ∆ΕΚΑΤΟΣ.
Περι ιερωσυνης, και οτι τυπος ην κατα νομον της εν Χριστωι.
{ΚΥΡ.} Σκηνης μεν δη περι και των επ' αυτηι κεχρησμωιδημενων, αποχρων
ημιν ευ μαλα και αστειως απεξεσμενος εις ισχνοτητα την πνευματικη εκπεποιηται
λογος. Πρεποι δ' αν, ως γε μοι φαινεται, συνερεις δε που και αυτος, οιδ' οτι, των
ιερωσυνης αψασθαι γερων, τινα τε αυ τον τροπον δια της εν τυπωι και κατα νομον η
αληθης σημαινεται, τουτ' εστιν, η εν Χριστωι τε και δι' αυτου το ιερον αγιαζουσα
γενος, φημι δε δη παλιν τους εν πιστει λελαμπρυσμενους, και την εις Θεον
οικειοτητα πεπλουτηκοτας, δια γε του μεταλαχειν αγιου Πνευματος. {ΠΑΛΛ.} Πρεποι
γαρ αν και μαλα εικοτως. {ΚΥΡ.} Ἀποτελεσθεισης δη ουν εν κοσμωι τωι πρεποντι της
αγιας σκηνης, και εις ειδος ενηνεγμενης το εν τωι ορει παραδειχθεν τωι θεσπεσιωι
Μωσηι, την των ιερεων αναδειξιν εποιειτο Θεος, και δη και εφασκε, «Και συ
προσαγαγου προς εαυτον τον τε Ἀαρων τον αδελφον σου και τους υιους αυτου εκ
68.728 των υιων Ἰσραηλ ιερατευειν μοι, Ἀαρων και Ναδαβ και Ἀβιουδ, και Ἐλεαζαρ,
και Ἰθαμαρ υιους Ἀρων.» Ὀνομαστι μεν ουν οι απολεκτοι κεκληνται προς
ιερουργιαν. «Ου γαρ εαυτωι τις λαμβανει την τιμην, αλλ' ο καλουμενος υπο του
Θεου,» κατα το γεγραμμενον. Ἴτω δη ουν αυτομολος μεν μηδεις εις το ιερατευειν τωι
Θεωι, περιμενετω δε κλησιν, ηγουν, αρπαζειν επιχειρων, ο μη ταις ανωθεν εχει
ψηφοις, την ∆αθαν τε και Ἀβειρων υφεξει δικην. Και μητοι θαυμασηις ει το
αυτομολον εφ' ημων εκτοπον τε και ακαλλες, οτε και περι αυτου του Χριστου
γραφει Παυλος, «Ουχ εαυτον εδοξασε γενηθηναι αρχιερεα, αλλ' ο λαλησας προς
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον, Συ ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ.» Κλησεως ουν αρα της
επι Χριστωι λεγομενης εικων αν ειη παλιν το προς Μωσεα σοφως ειρημενον, «Και συ
προσαγαγου προς εαυτον τον τε Ἀαρων τον αδελφον σου, και τους υιους αυτου.» Το
γαρ «προσαγαγου,» τι ετερον η το, οικειωσαι τε και προσκαλει, δηλοι; Κεκληται δε
ωσπερ εις αρχιερεα Χριστος δια βουλης του Πατρος. Συγκεκληνται δε τροπον τινα
αυτωι και συνεργοι τεθεινται προς ιερουργιαν και οι θεσπεσιοι μαθηται. Τοιγαρτοι
και διαῤρηδην εφασκον, «Θεου γαρ εσμεν συνεργοι·» περιεφοιτων δε αυ και την υφ'
ηλιον πασαν, ιερουργουντες εις τα εθνη το Ευαγγελιον Χριστου. Κεκληνται μεν γαρ
εις αποστολην δια Χριστου, και αληθης ο λογος. Ἀλλ' ην που παντως το χρημα και
αυτο θελητον τωι Πατρι· μια γαρ εφ' απασι τοις δρωμενοις η ψηφος, οτι και βουλη
και σοφια και θελησις του Πατρος ο Υιος. Ουκουν ο Ἀαρων τυπος αν ειη Χριστου, και
της εν πνευματι τε και αληθειαι νοουμενης ιερωσυνης, οιονει προαναδειξις, ως εν
σκιαις ετι ταις αμυδροτεραις. Συνες δε οτι προσταττεται Μωσης προσαγαγεσθαι προς
εαυτον τον τε Ἀαρων· ασθενης γαρ πως και ατελης ο νομος, ει και απονοσφιζοιτο
του Χριστου. «Ἀδυνατον γαρ αιμα ταυρων και τραγων αφαιρειν αμαρτιας.» Χριστος
δε μιαν υπερ αμαρτωλων προσενεγκας θυσιαν, τετελειωκεν εις το διηνεκες τους
αγιαζομενους, Ἴστωσαν δη ουν οι σκιας ετι και γραμματος φιλοι, και Μωσαικων
ενταλματων κατηξιωμενοι, ως ει μη προσαγαγοιντο προς εαυτους τον αρχιερεα και
αποστολον της ομολογιας ημων Ἰησουν τον Χριστον, εις ουδεν αυτοις της εν τυπωι
λατρειας καταληξει το σπουδασμα. Ποια γαρ αν ειεν παρα γε τωι φιλαρετωι Θεωι της
εν νομωι ζωης τα αυχηματα; Τοιγαρτοι και Παυλος ημιν ο σοφωτατος, δια το
υπερεχον της γνωσεως της Χριστου, σκυβαλα μεν ηγεισθαι τα εν κοσμωι φησιν,
ανθελεσθαι δε τα πνευματικα· και τουτο εστι νοητως, το προσαγεσθαι προς εαυτον
αυτον τον Ἀαρων. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φηις· σαφης γαρ ο λογος. {ΚΥΡ.} Προσαγαγου
τοινυν, φησι, προς εαυτον 68.729 Ἀαρων τον αδελφον σου, και καθ' ετερον, οιμαι,
τροπον, το χρημα ειδως ουκ ασυντελες εις ονησιν την ως εν νοησει πνευματικηι·
συνες δε ο φημι. Ἀπεστελλετο μεν γαρ Μωσης, της εν Αιγυπτωι ταλαιπωριας
εκκομιζων τον Ἰσραηλ. Ειτα την ανθρωπου δυναμιν υπερανεστηκος αγαν, και περα
δη μετρων της ενουσης ισχυος τε και ευγλωττιας αυτωι το εγχειρημα βλεπων,
ελιπαρει λεγων· «Ἰδου ουκ ευλαλος ειμι προ της χθες, ουδε προ της τριτης, ουδε αφ'
ου ηρξω λαλειν τωι θεραποντι σου, ισχνοφωνος και βραδυγλωσσος ειμι εγω.» Θεου
δε προς ταυτα, «Τις εδωκε στομα ανθρωπωι,» λεγοντος, «τις εποιησε δυσκωφον και
κωφον, βλεποντα και τυφλον; ουκ εγω Κυριος ο Θεος; και νυν πορευου, και εγω
ανοιξω το στομα σου.» Της των κατορθωματων υπεροχης ηττωμενος, εδεδιει παλιν,
και δη εφασκε, «∆εομαι, Κυριε, προχειρισαι αλλον, τον δυναμενον, ον αποστελεις.»
Προεχειριζετο δε το τηνικαδε Θεος παραχρημα τον Ἀαρων, εις τυπον του παντα
ευκολως κατορθουν ειδοτος Χριστου· λελυτρωται δε ουχ ετερως ο Ἰσραηλ, ει μη
δεδοται συνεργος τηι Μωσεως ισχνομυθιαι και ασθενειαι παλιν, ως εν εικονι τηι
Ἀαρων ο Χριστος· ουτω κανθαδε νοησεις. Το γαρ ασθενες του νομου τελειων εν
Χριστωι, παρεκομισεν εις ιερωσυνην τον Ἀαρων, και συναπτει χρησιμως τωι μακαριωι
Μωσηι. Ουτε γαρ εις λυτρωσιν αρκεσειεν αν ο νομος, ουτε μην εις το δυνασθαι
τελειουν εις αγιασμον τους εκλελυτρωμενους. Λυτρωσις δε και αγιασμος ο Χριστος,
συνεργαζομενων αγιων· καθαπερ αμελει Μωσης μεν τωι Ἀαρων εν Αιγυπτωι τοτε,
αυτωι γε μην τωι Ἀαρων οι υιοι. Τωι δε δη παντων αρχιερει και ηγουμενωι Χριστωι
συνειργαζοντο νοητως και οι θεσπεσιοι μαθηται. Παντα μεν ισχυοντι κατορθουν, και
ουχ ως ασθενουντι συντρεχοντες, αλλ' ως κεκλημενοι προς υπουργιαν και
αριστινδην επιλελεγμενοι, και το εφ' απασιν ευσθενες παρ' αυτου κερδαινοντες. Και
μαρτυρησει λεγων ο θεσπεσιος Παυλος· «Παντα ισχυω εν τωι ενδυναμουντι με
Χριστωι.» {ΠΑΛΛ.} Ουκουν απολεκτοι και ονομαστι κεκληνται προς ιερουργιαν
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀαρων τε και οι λοιποι. {ΚΥΡ.} Και προς γε δη τουτοις λαμπρα τε και ιεροπρεπη τα
εσθηματα κατασκευαζεσθαι αυτοις ενομοθετει λεγων· «Και ποιησεις στολην αγιαν
Ἀαρων τωι αδελφωι σου εις τιμην και δοξαν, και συ λαλησον πασι τοις σοφοις τηι
διανοιαι, ους ενεπλησα πνευμα αισθησεως, και ποιησουσι την στολην την αγιαν
Ἀαρων εις το αγιον εν ηι ιερατευσει μοι.» Παυλος μεν ουν ο σοφωτατος τοις εν
πιστει δεδικαιωμενοις την αγιαν οντως και εξ ουρανου στολην αναπτεσθαι δειν
συμβουλευει γραφων· «Ἐνδυσασθε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον.» Τουτο
γαρτοι ο προφητης Ἡσαΐας προανακεκραγει λεγων ως εκ προσωπου της Ἐκκλησιας,
«Ἀγαλλιασθω η ψυχη μου επι τωι Κυριωι, ενεδυσε γαρ με ιματιον σωτηριου και
χιτωνα ευφροσυνης.» Ἔσθημα δη ουν το εις 68.732 τιμην και δοξαν αληθως τωι
ιερωι και αγιωι γενει, Χριστος, κοσμημα τε λαμπρον και υπερκοσμιον ταις των αγιων
ψυχαις. «Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε,» φησι, και αληθης
ο λογος. Ὡς εν σκιαις δε ο νομος κατακαλλυνει τον Ἀαρων, εις Χριστον αναφερων
την εκ του ποικιλως εσταλθαι δοξαν. Μονονουχι γαρ και συνυφασμενος τηι των
τεχνηματων κατασκευηι μυστικος τε και ακριβης ευρισκεται λογος, αινιγματωδως
υποφαινων του Σωτηρος την δοξαν. Θεα γαρ οπως της συνεσεως της παρα Θεου των
εσθηματων τους τεχνουργους αναπεπλησθαι φησιν, εις ευανθη ποικιλουργιαν
αποκομιζοντος, και την Χριστου τοις αμφιοις εγγραφοντος δοξαν. Περιστηθιον δε
και επωμις, και ποδηρης, και χιτων ο κοσυμβωτος, κιδαρις τε και ζωνη, τα
τεχνουργουμενα, αυτα τε και προς τουτοις ετερα, α και ανα μερος ημιν, ως ενι,
λελεξεται. Ἔφη τοινυν περι των εις εργα παρειλημμενων, «Και αυτοι ληψονται το
χρυσιον, και την υακινθον, και την πορφυραν, και το κοκκινον, και βυσσον.» Και μοι
παλιν λεπτον ενιεις τοις προκειμενοις τον νουν, και προ γε δη των αλλων αθρει δη
τοδε. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ χρυσιου και βυσσου, και μην και
πορφυρας και κοκκινου κεκλωσμενου, υακινθου τε αυ παντα πεποιηνται τα εν τηι
σκηνηι, και ην εις τυπον Χριστου; {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Θεα δε δη οτι δια των
αυτων και η του προυχοντος εν ιερωσυνηι διεσκευασθη στολη, την Χριστου δοξαν
ως εν εικονι δη παλιν και τυποις ωδινουσα· λογοι γαρ οι αυτοι, γνωσις δε ουχ ετερα,
το Χριστου καλλος κατασημαινουσι. Γινωσκεται γαρ ως εν χρυσωι μεν Θεος, ως εν
πορφυραι το βασιλειον εχων αξιωμα, και ως εν βυσσωι λεπτηι λογος ισχνος και
ασωματος, ως εν κοκκινωι δια την σαρκα· εν υακινθωι γε μην αεροφανει,
τοιουτοχρως γαρ υακινθος, δια το ανωθεν και εξ ουρανου. Ἢ γαρ ουχι Θεος τε αμα
και βασιλευς ο εκ Θεου Πατρος Λογος; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουχι δε Λογος ων
του Πατρος λεπτος και ασωματος, γεγονεν εν σαρκι και εστιν ανωθεν; {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Αι αυται τοιγαρουν απαραλλακτως και ως εν θεωριαι λεπτηι των
εσθηματων αι υλαι, και μεντοι και των κατεσκευασμενων εν τηι αγιαι σκηνη. Και
ταυτι μεν ωδε, τα δε εις τιμην και δοξαν τωι Ἀαρων ποικιλως εξυφασμενα καιρος
ηδη λεγειν. Ουκουν, «Και ποιησουσι, φησι, την επωμιδα εκ βυσσου κεκλωσμενης,
εργον υφαντον ποικιλτου, δυο επωμιδες συνεχουσαι εσονται αυτωι, ετερα την ετεραν
επι τοις δυο μερεσιν εξηρτημενα. Και το υφασμα των 68.733 επωμιδων, ο εστιν επ'
αυτωι κατα την ποιησιν, εξ αυτου εσται εκ χρυσου και υακινθου και πορφυρας και
κοκκινου διανενησμενου και βυσσου κεκλωσμενης.» Ὕλην δε τοις υφασμασι δους
την ηδη προειρημενην, ευθυς επιφερει· «Και ληψηι τους δυο λιθους, λιθους
σμαραγδους, και γλυψεις εν αυτοις τα ονοματα των υιων Ἰσραηλ, εξ ονοματα περι
τον λιθον τον ενα, και τα εξ ονοματα τα λοιπα επι τον λιθον τον δευτερον, κατα τας
γενεσεις αυτων, εργον λιθουργικης τεχνης· γλυμμα σφραγιδος διαγλυψεις τους
λιθους επι τοις ονομασι των υιων Ἰσραηλ. Και θησεις τους δυο λιθους επι των ωμων
της επωμιδος· λιθοι μνημοσυνον εισι τοις υιοις Ἰσραηλ.» {ΠΑΛΛ.} Βαθυς μεν, ως
εοικεν, ο εν τοις θεωρημασι λογος· πειρω δε προτερον εκεινο ειπειν, τι το χρημα της
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επικλην επωμιδος, η ποιον αν εχοι της κατασκευης τον τροπον. {ΚΥΡ.} Ὕφασμα τι
χιτωνος ως εν ειδει και μεχρι στερνου διηκον γενεσθαι προστεταχεν, ως αυτοις εσω
τε και ως εν χρωι και μεχρι ποδων εσθημασιν επενηνεγμενου, και την εκ χρυσου και
πορφυρας απαστραπτων αυγην, τοις των θεωμενων οφθαλμοις σεπτον τε και
ιεροπρεπες εντεκοι το θαυμα. Τουτο κεκληκεν επωμιδα, δια το, οιμαι, βραχυ του
τεχνηματος, και το αμφοιν δη μολις επιταννυσθαι τοιν ωμοιν. Ἐν ταυτηι δη ουν τηι
επωμιδι δυο λιθους, σμαραγδου δε αυται, κλωσμασιν ισχνοις ευ μαλα διεσφιγμενας
ενερειδεσθαι δειν διετυπου σαφως, ενορωρυγμενων ευτεχνως ονομαστι των φυλων,
ως εξ εν μιαι γραφεσθαι λιθωι. Και τις ο τουδε λογος, αυτος ημιν διεσαφει λεγων·
«Και ληψεται Ἀαρων τα ονοματα των υιων Ἰσραηλ εναντι Κυριου επι των δυο ωμων
αυτου, μνημοσυνον περι αυτων.» {ΠΑΛΛ.} Νομιουμεν δε τι δια τε των λιθων και των
εν αυτοις υποδηλουσθαι παλιν; {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη· ωχρα μεν λιθος η σμαραγδος.
Ἐννηχεται δε αυτηι το αυγοειδες εν βαθει, και οιονει σκοτωι συγκεκραται φως·
εκατερου προς εαυτο το νικαιν ανθελκοντος. Ἆρ' ουν, ω Παλλαδιε, προς το υψου τε
και ανω βλεπων ο του σωματος οφθαλμος, και κατατεινας εις το βαθυ προς αιθερα
και ουρανον, ουχι τοιαιδε τινι προβαλει θεωριαι; ωχρος γαρ που και ως εν βαθει
μελας, και φωτι μετριωι συμμιγης, ο ανωτατω λιαν αιθηρ. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.}
Εικονα δη ουν ουρανου την λιθον ποιειται το Γραμμα το ιερον. Και μη τοι θαυμασηις
οτε και σαπφειρωι παρεικαζει παλιν αυτον. Ὠχρα γαρ η σαπφειρος, και της εν
σμαραγδωι θεας ου μακραν. Γεγραπται δε ουτως εν τηι Ἐξοδωι, «Και ανεβη Μωσης
και Ἀαρων, και Ναδαβ, και Ἀβιουδ, καιεβδομηκοντα της γερουσιας Ἰσραηλ. Και
ειδον τον τοπον ου ειστηκει ο Θεος Ἰσραηλ· και τα υπο τους ποδας αυτου, ωσει εργον
λιθου σαπφειρου, και ωσπερ ειδος στερεωματος του ουρανου, τηι καθαροτητι.»
68.736 Ἐπειδη γαρ εν Αιγυπτωι γεγονοτες οι εξ Ἰσραηλ λελατρευκασι τηι κτισει, και
θεον εκαλουν τον ουρανον, χρησιμως αυτοις ο των ολων Κυριος και επ' αυτου
βεβηκως εφαινετο του στερεωματος, ιν' ειδειεν οτι παντα υπο ποδας εχει, και αυτων
εστι των ουρανων δεσποτης, ως δημιουργος. Συνιης ουν οτι τυπον ωσπερ τινα και
εικονισμον ουρανου το Γραμμα ποιειται το ιερον, την ως εν μετριωι φωτι
κατωχριωσαν λιθον; κυαναυγης γαρ φυσει. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ουρανου
δη ουν σημειον η σμαραγδος, γεγραμμενον εχουσα κατα γενος τον Ἰσραηλ, και
τοπον λαχουσα την επωμιδα, δι' ου παρεσται νοειν, ως, οιπερ αν ειεν την
απογραφην λαχοντες εν ουρανωι, ουτοι παντη τε και παντως επαναπαυσονται τωι
Χριστωι, μονονουχι και επ' ωμων εχοντι, και ως εν ταξει τεκνων ποιουμενωι τους
αγαθους. Τοιουτον δε και ο θειος εφη Μωσης, φειδοι τηι παρα Θεου κατακαλλυνων
τον Ἰσραηλ· «Ὡς αετος σκεπασαι νοσσιαν εαυτου, και επι τοις νεοσσοις αυτου
επεποθησε, διεις τας πτερυγας αυτου εδεξατο αυτους, και ανελαβεν αυτους επι των
μεταφρενων αυτου.» Ἀλλα δη που και ο ∆αβιδ αναμελωιδει αγιωι παντι, και εν
βοηθειαι του Ὑψιστου κατωικηκοτι, «Ἐπι των μετα-φρενων αυτου επισκιασει σοι,»
φησι. Μεταφρενα που καθαπερ εγᾦμαι τα υπαυχενια μερη, και τα ως εν ωμοις
υποδηλων, και ουχι δη παντως τα νωτα. Ἐπ' ωμων δη ουν αρθησονται, κατα την του
προφητου φωνην, και επι βραχιονος αναληφθησονται κατα τον αρχαιον Ἐφραιμ, οι
την ανω λαχοντες απογραφην, ην ευκλεα τε και αξιαγαστον και των θειων
χαρισματων το καλλος υπερκειμενην αυτος απεφηνεν ο Σωτηρ, τοις αγιοις μαθηταις
ωδιπη λεγων· «Μη χαιρετε οτι τα δαιμονια υποτασσεται υμιν, χαιρετε δε μαλλον, οτι
τα ονοματα υμων εγγεγραπται εν τοις ουρανοις.» Μνημοσυνον δε την εν γε τοις
λιθοις απογραφην εσεσθαι φησι τοις υιοις Ἰσραηλ εναντι Κυριου, μονονουχι και
ενατενιζοντος, ως εν Ἀαρων· εισδεχεται γαρ ημας ο Θεος και Πατηρ εις αναμνησιν
εν Χριστωι, και γεγοναμεν εν αυτωι γνωριμοι τε και εποπτειας αξιοι, και ως εν βιβλωι
Θεου. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Κοσμημα δε τουτωι και ετερον προσεπαγεσθαι
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δειν επιταττει λεγων, «Και ποιησεις ασπιδισκας εκ χρυσου καθαρου καταμεμιγμενας,
και ποιησεις δυο κροσσωτα εκ χρυσιου καθαρου καταμεμιγμενα εν ανθεσιν εργον
πλοκης, και επιθησεις τα κροσσωτα τα πεπλεγμενα επι τας ασπιδισκας και τας
παρωμιδας αυτων εκ των εμπροσθιων. Και ποιησεις λογιον των κρισεων, εργον
υφαντου κατα τον ρυθμον της επωμιδος, ποιησεις αυτο εκ χρυσιου και υακινθου, και
πορφυρας και κοκκινου κεκλωσμενου, και βυσσου κεκλωσμενης, ποιησεις αυτο
τετραγωνον, εσται διπλουν σπιθαμης το μηκος και σπιθαμης το ευρος, Και
καθυφανεις εν αυτωι υφασμα κατα τον 68.737 λιθον τετραστιχον.» Ειτα των λιθων
συνθεις τα ονοματα αυτων, προσεπαγει παλιν, «Και οι λιθοι εστωσαν εκ των
ονοματων των υιων Ἰσραηλ δωδεκα, κατα τα ονοματα αυτων, γλυφαι σφραγιδων
εκαστου κατα τα ονοματα αυτων εστωσαν εις τας δωδεκα φυλας.» Και εξης μετ'
ολιγα· «Και ληψεται,» φησιν, «Ἀαρων τα ονοματα των υιων Ἰσραηλ επι του λογιου
της κρισεως, επι του στηθους εισιοντι εις το Ἅγιον, μνημοσυνον εναντι Κυριου του
Θεου.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυ του λογιου το χρημα, δυσεφικτος τε κομιδη και αυτος ειναι
μοι δοκει της κατασκευης ο τροπος. {ΚΥΡ.} Ἰτεον δη ουν επ' αυτα, και ως αγχου δη
μαλα της αληθειας, ει και μη εισαπαν αυτης εφικεσθαι τυχον επιτρεπει το αναντες.
Τα γαρτοι λιαν ασυμφανη καν γουν εν εσοπτρωι βλεπειν, φαιην αν εγωγε θατερου
διενεγκειν, του μηδ' ολως εννενοησθαι λεγω. Ἐρω δη ουν, ως οιον τε και ως αν
εχοιμι κατα νουν. Ἀσπιδισκας δυο προστεταχε γενεσθαι εκ χρυσιου δη καθαρου,
ευρυτερας μεν η κατα νομισματος κυκλον, εν ειδει γε μην τωι αυτωι· κυκλοτερες γαρ
το νομισμα· ειτα δυο κροσσωτα μεμιγμενα εν ανθεσιν εκ χρυσιου καθαρου. Σειρας δε
ειναι φαμεν τα κροσσωτα, εκπεποικιλμενην εχουσας την ως εν χρωμασιν οψιν.
Ἄνθη γαρ εφη τα χρωματα. Βυσσος δε ην αρα και πορφυρα ταυτι, και νημα χρυσουν,
και μην και υακινθος, και κλωσμα το κοκκινον. Και προς γε δη τουτωι χρηναι
γενεσθαι φησι τετραγωνον υφασμα, και ως εν ειδει κυβου, σπιθαμιαιον, ισοπλευρον
πανταχη. Ἐνυφαινεσθαι δε δειν αυτωι τας δυοκαιδεκα λιθους ευ μαλα φησι, και ανα
τρεις κειμενας, ως εν τεσσαρσιν ολοις στιχοις εντετορευμενων αυταις ονομαστι των
φυλων. Ουκουν απο μεν της επωμιδος, χρυσαις και πολυειδεσιν αι ασπιδισκαι
σειραις εκκεκρεμασμεναι υπεκαθηντο μεντοι ηρεμα, το υψου τε δοκειν και επ'
αυτοις ειναι τοις ωμοις. Ἥπτοντο δε των στερνων και αυτοις ηδη επηιωρηντο τοις
μαστοις· απο δε γε των ασπιδισκων σειραις ετεραις το των κρισεων λογιον ευ μαλα
προσηρτημενον επενηχετο τωι στερνωι, κροσσωτων εκκεκρεμασμενων. Και ην ουκ
αθαυμαστον τοις ορωσι το χρημα, λιθοις και χρυσωι διαφανες και ταις των ετερων
υλων ευχροιαις πανδοξως εξειργασμενον. Ἔσεσθαι δε και τουτο παλιν εις
αναμνησιν τοις υιοις Ἰσραηλ, εναντι Κυριου εισιοντος Ἀαρων εις το Ἅγιον. Ἆρα σοι
σαφες ως ενι λοιπον των τεχνημα-των το σχημα; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. Ἀνθ' οτου δε δη
το λογιον των κρισεων ονομα τωι τεχνηματι; {ΚΥΡ.} Ου γαρ δη και επωμιδα
κεκλησθαι το ανωτερω, δια το αμφοιν επιτετασθαι τοιν ωμοιν, ετυμολογουντες
ειρηκαμεν; {ΠΑΛΛ.} Ναι. Τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Ὅτι παλιν ετυμως τε και αναλογως
το ως 68.740 εν καρδιαι τε και σπλαγχνοις αποτεθειμενον λογιον των κρισεων
ωνομασθαι φαμεν. Ἐνδιαιτημα γαρ ωσπερ του εν ημιν λογικου καρδια και
σπλαγχνα. Ἐρηρεισται δε ωσπερ και εγκαταπεπηκται φυσικως τωι εν ημιν λογικωι
και η εφ' εκαστωι των πρακτεων ορθη τε και αδιαβλητος κρισις, τουτ' εστιν, η
δικαιοκρισια, και το εκαστωι πρεπον· η γαρ ουχι λογικη τις εν ημιν τας των
πρακτεων ταλαντευει φυσεις, και αποκρινει των αμεινονων το αχαρι τε και
αλυσιτελες; {ΠΑΛΛ.} Και πανυ. {ΚΥΡ.} Κρισιν δε ονομαζειν εθος τηι θεοπνευστωι
Γραφηι την ορθοτητα και δικαιοκρισιαν. Και γουν ο θεσπεσιος ψαλλει ∆αβιδ·
«Μακαριοι οι φυλασσοντες κρισιν, και ποιουντες δικαιοσυνην εν παντι καιρωι.»
Ἔφη δε που παλιν· «Και τιμη βασιλεως, κρισιν αγαπαιν. Λαμπρα γαρ η βασιλεως τιμη
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε και δοξα, φιλουσα δικαιοσυνην. Λογιον ουν αρα κρισεως το καρδιαι και στερνοις
επεῤριμμενον, δια το ωσπερ εν τοπωι κεισθαι του λογικου, εν ωι η ορθοτης εν
δικαιοσυνηι. Ἐν αυτωι δε τουτωι λιθοι δυοκαιδεκα χρυσιωι περισχετοι, γραφην
εχοντες, τας φυλας. Ειεν δ' αν τυπος ανδρων αγιων, οι λαμπροι τε εισι και τιμιοι, και
οια τινες απολεκτοι λιθοι, μονονουχι και εις νουν και καρδιαν κειμενοι του Χριστου·
και γαρ εισιν αληθως μνημης αξιοι, δια γε το εν αρετηι διαφανες, και το ως εν
αγιασμωι τιμιον. Ἀποκρεμανται δε του λογιου των κρισεων και κρωσσοι χρυσοι,
παραδηλουντος, οιμαι, του πραγματος, οτι της των αγιων πληθυος ο πολυς τε και
αναριθμητος των ανδραγαθηματων εσμος μονονουχι και απηρτημενος οραται. Και
γουν ο μακαριος ∆αβιδ και της Ἐκκλησιας τον κοσμον εν κροσσωτοις ειναι φησιν.
{ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἀπο δε γε του λογιου των κρισεων χρυσοις
δακτυλοις ενειλημμενη ποικιλη τε και ευχρως ανερπει σειρα, καθαπερ ελεγομεν, και
δι' αμφοιν ιουσα ταιν ασπιδισκαιν, επ' αυτο διηκει της επωμιδος το ακρον, εφ' ηι της
απογραφης αι λιθοι. Τι δ' αν ειη και τοδε, πως ουκ αξιον ιδειν; ∆οκει δη ουν μοι
παραδηλουν το αινιγμα τοιουτονι τι παλιν· Ὡς γαρ οι λιθοι οι τιμιοι και εν γνωσει τε
και εν μνημηι Χριστου, προς την ανω τρεχοντες απογραφην, το χρημα κερδαινουσι
δια των οπλων της δικαιοσυνης των δεξιων και αριστερων· γραφει γαρ ωδε σαφως ο
θεσπεσιος Παυλος. Και μην και ετερωθι φησιν· «Ἐνδυσασθε την πανοπλιαν του
Θεου.» Χρυσα δε τα βασιλεως οπλα, χρυσαι δε ομοιως αι ασπιδισκαι, και την του
Θεου πανοπλιαν αινιγματωδως υποφαινουσαι. Ἐσομεθα δη ουν ουχ ετερως εν
μνημηι τε και απογραφηι Θεου, μη ουχι των οπλων της δικαιοσυνης αψαμενοι, και δι'
αυτων ιοντες πρακτικως. Το δε δη της επωμιδος ανηφθαι
68.741 το λογιον
κατασημηνειεν αν, οιμαι, το τοις ανω συνηφθαι τα κατω, μεσιτευοντος του Χριστου.
«Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων, ο ποιησας τα αμφοτερα εν,» κατα τας Γραφας, και
της των αγιων αγγελων πληθυος τωι συνδεσμωι της αγαπης απαρτησας τα
ανθρωπινα. Ἰστεον δε οτι και ο μακαριος Ἰεζεκιηλ τον αρχοντα Τυρου παντα μεν
τιμιον λιθον ενδεδυσθαι φησιν· απαριθμειται δε τουτους, ους και εν τωι λογιωι των
κρισεων τεθεισθαι φησιν ο θεσπεσιος Μωσης. Ἦσαν δε ουτοι, σαρδιον, τοπαζιον,
σμαραγδος, ανθραξ, σαπφειρος, και ιασπις, λιγυριον, αχατης, αμεθυστος, χρυσολιθος,
βηρυλλιον, ονυχιον. Τεταχατο δε ανα τρεις, και εν ολοις τεσσαρσι στιχοις, το
εδραιον εν πιστει των εν καρδιαι και μνημηι Χριστου σκιαγραφουσης ημιν της
τοιασδε θεσεως. Πιστεως μεν γαρ το ανα τρεις, και ως εν Τριαδι συμβολον·
εδραιοτητος δε το ως εν τετραγωνωι τε και ισοπλευρωι σχηματι. Πεποιητο γαρ ουτω
το λογιον, εφ' ωι και αι λιθοι δυοκαιδεκα. {ΠΑΛΛ.} Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Και προς γε δη
τουτοις συναναπλεκεσθαι τι και ετερον ταις δυοκαιδεκα λιθοις προσεπιταττει,
λεγων· «Και επιθησεις επι το λογιον της κρισεως την δηλωσιν και την αληθειαν, και
εσται επι του στηθους Ἀαρων, οταν εισπορευηται εις το Ἅγιον εναντι Κυριου, και
εισοισει Ἀαρων τας κρισεις των υιων Ἰσραηλ επι του στηθους εναντι Κυριου δια
παντος.» ∆ηλωσιν μεν ουν ονομαζει και αληθειαν, ου μην ετι και διαμεμηνυκεν
εναργως ποτερα δη λιθους, η ως εν μικρωι πινακιωι γραφην γενεσθαι προστεταχεν.
Μεμνησομαι δε προφητου λεγοντος, «∆ιοτι ημερας πολλας καθησονται οι υιοι
Ἰσραηλ, ουκ οντος βασιλεως, ουδε αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας, ουδε οντος
θυσιαστηριου, ουτε ιερατειας, ουτε δηλων.» Ἀλλ' ειτ' ουν ειεν και ταυτα λιθοι, ειτ'
ουν ως εν πινακι χρυσηι των ονοματων γραφηι, πολυπραγμονησει μεν ου λιαν ο
λογος, γνωσομεθα δε εις τυπον αυτα τεθεισθαι, Χριστου συνοντος αγιοις. «Ἰδου γαρ,
φησι, μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας, και εως συντελειας του αιωνος.» Ἀληθεια δε
και δηλωσις ο Χριστος. Ἔγνωμεν γαρ εν αυτωι τον Πατερα, και δεδηλωκεν ημιν το
αγαθον αυτου θελημα το τελειον και ευαρεστον, κατα τας Γραφας. Ἔφη γαρ που
Χριστος· «Ουκετι λεγω υμας δουλους, υμεις φιλοι μου εστε, οτι παντα α ηκουσα
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα του Πατρος μου απηγγειλα υμιν.» Ἀληθεια δε και ετερως Ἐμμα-νουηλ, οτι
μονος αυτος κατα φυσιν Υιος, και ως εκ Θεου Θεος, μονος αγιος, μονος Κυριος·
μεθεκτως δε η κτισις, και κατα μιμησιν, οσα και αυτος ειναι νοειται. Συνεστι δη ουν
τοις αγιοις ως εν δηλωι τε και αληθειαι νοουμενος ο Χριστος, ος και εν προσωπωι του
Πατρος εισφερει τα καθ' ημας, παντοτε ζων εις το εντυγχανειν υπερ ημων. Τουτο
γαρ, οιμαι, εστι το, Και εισοισει Ἀαρων τας κρισεις των υιων Ἰσραηλ 68.744 εναντι
Κυριου επι του στηθους αυτου δια παντος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἱεροπρεπες δε τι
και αξιαγαστον αμφιον κατασκευαζεσθαι δειν επιταττει λεγων· «Και ποιησεις
υποδυτην ποδηρη, ολον υακινθινον, και εσται το περιστομιον εξ αυτου μεσον, ωαν
εχων κυκλωι του περιστομιον, εργον υφαντου, την συμβολην συνυφασμενην εξ
αυτου, ινα μη ραγηι. Και ποιησεις υπο το λωμα του υποδυτου κατωθεν, ωσει
εξανθουσης ροας ροΐσκους εξ υακινθου, και πορφυρας, και κοκκινου διανενησμενου,
και βυσσου κεκλωσμενης, υπο του λωματος του υποδυτου κυκλωι. Το αυτο ειδος τοις
ροΐσκοις, και κωδωνας χρυσους αναμεσον τουτων περικυκλωι παρα ροΐσκον χρυσουν
κωδωνα, και ανθινον επι του λωματος του υποδυτου κυκλωι. Και εσται Ἀαρων εν τωι
λειτουργειν ακουστη η φωνη αυτου, εισιοντι εις το Ἅγιον εναντι Κυριου, και
εξιοντι, ινα μη αποθανηι.» Ὑποδυτην μεν ουν και ποδηρη, χιτωνα μακρον, ευφυα τε
προς περιστολην, και τον εκ δειρης αυτης εις ακρους ιοντα ποδας, ονομαζει σαφως·
εξ υακινθου δε, οτι της ανωθεν αφθαρσιας συμβολον, τουτεστι Χριστου. Τοιουτονι
γαρτοι και ο θεσπεσιος ∆αβιδ προαναπεφωνηκε λεγων ως εκ προσωπου του Θεου
περι των εν ταις εκκλησιαις ιερουργουντων· «Τους ιερεις αυτης ενδυσω σωτηριαν.»
Ἐνδυσασθε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, και ο σοφος ημιν επιστελλει Παυλος.
Και τουτο, οιμαι, εστι το οικητηριον ημων το εξ ουρανου, ο επιποθουμεν
ενδυσασθαι, ο της ευφροσυνης χιτων, το ιματιον του σωτηριου, κατα την του
προφητου φωνην. Ουρανου δε τυπος το χρωμα το υακινθινον ειρηται σαφως. Και
αληθης μεν ο λογος, ως εφ' ημων αυτων. Περιβεβλημεθα γαρ αφθαρσιαν την
ανωθεν. Ει δε και αυτος νοοιτο Χριστος, ως εν Ἀαρων τον ποδηρη τον υποδυτην
εχων, ουδεν ηττον ημιν αληθης ο λογος Θεος γαρ ων κατα φυσιν ο Μονογενης,
αφθαρτον αποτελει το ιδιον σωμα, και ζωηι τηι ανωθεν περιβαλων αυτο, της του
θανατου πλεονεξιας ετιθει που παντως εν αμεινοσιν· οτι γαρ φυσικως τε αμα και
αμεθεκτως εν Χριστωι και αφθαρσια και ζωα, συνησεις καντευθεν. Ἔφη μεν γαρ ατε
δη και υπαρχων κατα φυσιν Θεος, «Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη.»
Ζωοποιουμενος δε κατα το ανθρωπινον, «Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ,» φησιν, «εχει ζωην εν
εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι.» Ουκουν καν ει αυτος νοοιτο
Χριστος, ο αφθαρσιαν την ανωθεν περιβεβλησθαι λεγομενος, ουχι του πρεποντος
εξοιχοιτο αν ο λογος. Προς δε γε δη τοις κατω τυχον μερεσι, ροΐσκοι και κωδωνες
παραλλασσοντες τα εγκειμενα· και ροΐσκοι μεν ως συνυφασμενοι, χρυσοι δε οι
κωδωνες· ως αν ευηχοι τε ειεν κατα το αληθες, και μην και εισθεοντος Ἀαρων εις τα
Ἅγια των αγιων, επισημοτατην αυτου ποιωνται την εισδρομην. Συμβολον δε και
τουτο εστι της σωτηριου και σοφης οικονομιας, φημι δη του θειου τε και
ευαγγελικου 68.745 κηρυγματος, οιονει πως απασαν περιβομβουντος πολιν, οτε δι'
ημας εισβεβηκεν εις τα Ἅγια των αγιων, αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος, ο μεγας
ημων αρχιερευς, το αμωμον θυμα. «Μιαι γαρ προσφοραι τετελειωκεν εις το διηνεκες
τους αγιαζομενους.» Αινιγμα δε ωσπερ ουκ ασυμφανες, του μεν σωτηριου
κηρυγματος οι εκ χρυσου γεγονοτες κωδωνες, πολεων δε οι ροΐσκοι. {ΠΑΛΛ.} Τινα
τροπον; {ΚΥΡ.} Ὡς γαρ πολις ενι μεν εξωθεν περιδεδεται πυργωι, μυριας δε οσας εν
εαυτηι συνεχει τας συνοικιας· τον αυτον, οιμαι, τροπον και το χρημα της ροας ενι μεν
εξωθεν ελυτρωι διεζωσται, εσωθεν δε οι κοκκοι χιτωσιν ισχνοις αλληλων
αποτειχιζονται, μονον δε ουχι συλλεγονται κατα συνοικιας. Ἢ ουχ ωδε εχει;
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

{ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Κωδων δη ουν παρ' εκαστηι ροαι· διδασκαλος γαρ παρ'
εκαστηι πολει, τηι των θειων δογματων αποκτυπησει και ευηχιαι, φανεραν απασι
καθιστας του Σωτηρος ημων την εις τα Ἅγια των αγιων εισδρομην. Ἐπηρτηται δε
και δειμα θανατου τοις ιερουργειν επιτεταγμενοις, ητοι τωι Ἀαρων, εις την αγιαν
σκηνην, ει μη περιβομβοιεν ευ μαλα των κωδωνων οι κτυποι. Χρημα γαρ επισφαλες
διδασκαλοις η σιωπη. Και τουτο εστιν εναργως, οπερ εφη Παυλος, «Ουαι γαρ μοι
εστιν, εαν μη ευαγγελιζωμαι.» {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν· διατεκμαιρηι γαρ δη και λιαν ορθως.
{ΚΥΡ.} Και προς γε δη τουτοις· «Και ποιησεις, φησι, πεταλον χρυσουν, καθαρον, και
εκτυπωσεις εν αυτωι εκτυπωμα σφραγιδος, Ἁγιασμα Κυριωι, και επιθησεις αυτο επι
υακινθου κεκλωσμενης. Και εσται επι της μιτρας, κατα προσωπον της μιτρας εσται.
Και εσται επι του μετωπου Ἀαρων. Και εξαρει Ἀαρων τα αμαρτηματα των αγιων, οσα
αν αγιασωσιν οι υιοι Ἰσραηλ, παντος δοματος των αγιων αυτων. Και εσται επι του
μετωπου Ἀαρων διαπαντος, δεκτον αυτοις εναντι Κυριου.» Ἐξ υακινθου μεν ουν η
μιτρα, χρυσουν δε το πεταλον. Ἐκτυπωμα δε εν αυτωι και γραφη, το Χριστου
μυστηριον, και της εις τονδε τον κοσμον αποστολης προαναφωνησις εναργης.
Ἁγιασμα γαρ, φησι, Κυριωι. Ἢ ουχι ενηγιασθαι παρα του Θεου και Πατρος εαυτον
εφη σαφως ο Ἐμμανουηλ; {ΠΑΛΛ.} Ναι, μεμνησομαι γαρ Ἰουδαιοις λεγοντος, «Ει
εκεινους ειπε θεους, προς ους ο λογος Θεου εγενετο, και ου δυναται λυθηναι η
Γραφη, ον ο Πατηρ ηγιασε, και απεστειλεν εις τον κοσμον, υμεις λεγετε οτι
Βλασφημεις, οτι ειπον, Υιος Θεου ειμι;» {ΚΥΡ.} Ἐνηγιασθαι δε οταν λεγηι παρα του
Θεου και Πατρος εαυτον ο Υιος, το οιονει προκεχειρισθαι τε και απεσταλθαι δηλοι.
Ἁγιασμα δη ουν Κυριου, φησι, τουτ' εστιν, εις τονδε τον κοσμον αναδειξις και
68.748 αποστολη, πλην εις βασιλειαν και δοξαν. Τελειοι γαρ ουτως τον Ἀαρων,
χρυσουν επι τωι μετωπωι το ψαλιον τιθεις. Κυριος δε των ολων και βασιλευς, ο
Χριστος, φυσικως τε αμα και μεθεκτως. Θεος γαρ ων φυσει κεκενωκεν εαυτον,
καθεις εν δουλου μορφηι. Και δεχεται βασιλειαν, κατα γε το πρεπον τωι ανθρωπινωι
σχηματι, καιτοι συνεδρος ων ανωθεν τε και απ' αρχης τωι Θεωι και Πατρι, και
συγκαταρχων των ολων και συνδεσποτης. Συνες δε οπως εξ υακινθου γεγονεν η
μιτρα αυτου, το λαμπρον της βασιλειας εχουσα συνθημα, φημι δη το πεταλον το
χρυσουν. Ὑακινθος δε ουρανου σημειον· και διαμεμνησο λεγοντος του Χριστου, «Ἡ
βασιλεια η εμη ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου.» Ου γαρ επιγειος βασιλευς, αλλ'
ουρανιος ο Χριστος, ολην υπο ποδας εχων την κτισιν. Προσεπενεγκων δε, οτι «Και
εξαρει Ἀαρων τα αμαρτηματα των αγιων οσα αν αγιασωσι, παντος δοματος των
αγιων αυτων,» οτι πασα τε προσαγωγη και τελειωσις εν Χριστωι, διαμεμηνυκεν
εναργως, και μην οτι πασα δικαιωσις εν αυτωι τε και δι' αυτου, και η των παλαι
πλημμεληματων αποθεσις. Αυτος γαρ ημων αιρει τας αμαρτιας, και δι' αυτου
γεγοναμεν δεκτοι, τας εν πνευματι δωροφοριας προσκομιζοντες τωι Θεωι και Πατρι.
{ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἀναποθετον δε και διηνεκη και εις απεραντους αιωνας
εκτεινομενην την του Σωτηρος ημων βασιλειαν ευ μαλα καταδεικνυς, περι τε της
μιτρας του πεταλου φησι· «Και εσται επι του μετωπου Ἀαρων δια παντος.» Ειτα ποι
ποτ' αν ημιν ο θρασυς και αποπληκτος των ανοσιων αιρετικων οιχησεται λογος,
πεφλυαρηκοτων οτι καταληξει ποτε το Χριστου κρατος, και παραδωσει την
βασιλειαν τωι Θεωι και Πατρι, των της θεοτητος αποφοιτησας θωκων ο Ἐμμανουηλ;
Ἐπισεμνυνονται γαρ τοις ωδε δεινοις και εξιτηλοις δογμασιν, οις ακολουθον ειπειν·
«Πλανασθε, μη ειδοτες τας Γραφας.» Ἰδου γαρ, ιδου σαφως τε και εναργως του Θεου
και Πατρος δοξηι και τιμηι διηνεκει, και τοις της βασιλειας συνθημασι ταινιουντος
τον Ἀαρων, αποστεφανουσιν αυτοι, και μονονουχι τοις μετωποις εμπρεπουσαν την
ιεραν αρπαζουσι μιτραν. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} «Κιδαριν τε και ζωνην εκ βυσσου
ποιησεις,» φησι. Στρατιωτικον δε τωι Ἀαρων το σχημα, ζωστηρ τε και κρανος· εν
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειδει γαρ πως η κιδαρις τωι τοιωιδε εστι. Πεπολεμηκε γαρ υπερ ημων ο Χριστος «εν
χειρι κρυφαιαι,» κατα το γεγραμμενον, και «Το τοξον αυτου ενετεινε, και ητοιμασεν
αυτο, τα βελη αυτου τοις καιομενοις εξειργασατο,» και καθειλεν αρχας,
τεθριαμβευκε δυναμεις, κατεσεισε κυριοτητας, και αιχμαλωτους οντας εῤρυσατο
τους επι της γης. Ὅτι δε ουχ ορατος η παχυς ο πολεμος, ουδε οιον προς αιμα και
σαρκα, γεγονεν αυτωι, υποφαινειν εοικεν αινιγματωδως το εκ βυσσου μονης της
αγαν 68.749 ισχνης την πολεμικην γενεσθαι σκευην, κιδαριν τε και ζωνην. Κοσμωι
μεν ουν ιεροπρεπει λαμπρον τε και αξιαγαστον υποφαινει τον Ἀαρων.
Προσεπιταττει δε λεγων· «Και τοις υιοις Ἀαρων ποιησεις χιτωνας και ζωνας, και
κιδαρεις ποιησεις αυτοις εις τιμην και δοξαν. Και ενδυσεις αυτα Ἀαρων τον αδελφον
σου, και τους υιους αυτου μετ' αυτου. Και χρισεις αυτους, και εμπλησεις αυτων τας
χειρας, και αγιασεις αυτους, ινα ιερατευωσι μοι. Και ποιησεις αυτοις περισκελη λινα
καλυψαι ασχημοσυνην χρωτος αυτων, απο οσφυος εως μηρων εσται. Και εξει Ἀαρων
αυτα και οι υιοι αυτου, οταν εισπορευωνται εις την σκηνην του μαρτυριου, η οταν
προσπορευωνται λειτουργειν προς το θυσιαστηριον του αγιου. Και ουκ επαξονται
προς εαυτους αμαρτιαν, ινα μη αποθανωσι. Νομιμον αιωνιον αυτωι και τωι σπερματι
αυτου μετ' αυτον.» Ὁραις οτι και αυτοις τοις εξ Ἀαρων εμπρε-πει το, ως εν γε τωι
πολεμικωι καθορασθαι σχηματι. Μαχιμον γαρ το ιερον απαν εστι γενος, και ου προς
αιμα και σαρκα στρατευεσθαι τε και αντεξαγειν ειδος, αλλα της βεβηλου
κατακωλυειν αμαρτιας, εμφανεστατα τε και λογικως των της αληθειας δογματων
υπερμαχομενον, και αιχμαλωτιζον παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου, καθα
γεγραπται. Περισκελες τε λινουν αυτοις, το ακαλλες τε και ασχημον των περι
μηρους κατασκιαζον ευ μαλα. Σεμνα γαρ ευ μαλα παντα τα των αγιων, και ασχημον
εν αυτοις ουδεν· υποσημαινει δε πως το λινουν τοις περιμηροις του σωματος μερεσιν
επενηνεγμενον, οτι τοις αγιοις πρεπωδεστατη των της σαρκος ηδονων η αποψυξις·
ψυχρον γαρ το λινουν. Το δε θερμον εις ορεξεις τας μυσαρωτατας, οσιου παντος
αλλοτριον. Ἐκ λινου δε και ετερως τοις ιερασθαι λαχουσιν, αμφια τε και περισκελη.
Νεκρων γαρ εργων αποφοιταιν αναγκαιον αυτους· συμβολον δε νεκροτητος ως εκ
θνησειδιου ληφθεν, φημι δη προβατου. Νεκρων ουν εργων αποθεσις, ως εν τυπωι
παλιν, το τοις εκ λινου εσταλθαι, και ουχι δη μαλλον τοις εξ εριων εσθημασι· και
τουτο νομος αγιος ο διηνεκης. Ἕψεται δε οτι παντη τε και παντως το εκτεθναναι
δειν, ημεληκοσι του πρεποντος, Και της οτι μαλιστα πρεπουσης αυτοις ευκοσμιας,
διαμεμηνυκεν ειπων ο τι χρη φορουντας ιερουργειν· Και ουκ επαξονται, φησι, προς
εαυτους αμαρτιαν, ινα μη αποθανωσιν. {ΠΑΛΛ.} Ἀσφαλης ο νομος το εκαστωι
λυσιτελες ευ μαλα καταδεικνυς, και τα δι' ων αριστα εχοι σαφη καθιστας. {ΚΥΡ.} Ὧδε
εχει· και στοληι μεν τηι τοιαιδε το ιερον και απολεκτον κατακαλλυνει γενος, αγιαζει
δε και ετερως. ως εν σκιαι μεν ετι, πλην εν Χριστωι. Γεγραπται γαρ δε ωδι· «Και ταυτα
εστιν α ποιησεις αυτοις· αγιασαι αυτους ωστε ιερατευειν μοι αυτους, ληψηι
μοσχαριον εκ βοων εν, και κριους δυο αμωμους, και αρτους αζυμους πεφυραμενους
εν ελαιωι, και λαγανα αζυμα κεχρισμενα εν ελαιωι. Σεμιδαλιν εκ πυ 68.752 ρων
ποιησεις αυτα, και επιθησεις αυτα επι κανουν εν, και προσοισεις αυτα επι τωι κανωι,
και το μοσχαριον, και τους δυο κριους. Και Ἀαρων και τους υιους αυτου προσαξεις
επι τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου, και λουσεις αυτους εν υδατι. Και λαβων
τας στολας, ενδυσεις Ἀαρων τον αδελφον σου και τον χιτωνα τον ποδηρη, και την
επωμιδα, και το λογειον. Και συναψεις αυτωι το λογειον προς την επωμιδα. Και
επιθησεις την μιτραν επι την κεφαλην αυτου, και επιθησεις το πεταλον το αγιασμα
επι την μιτραν, και ληψηι του ελαιου του χρισματος, και επιχεεις αυτο επι την
κεφαλην αυτου, και χρισεις αυτον. Και τους υιους αυτου προσαξεις, και ενδυσεις
αυτους χιτωνας, και ζωσεις αυτους ταις ζωναις, και περιθησεις αυτοις τας κιδαρεις.
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και εσται αυτοις ιερατεια μοι εις τον αιωνα, και τελειωσεις Ἀαρων τας χειρας αυτου,
και τας χειρας των υιων αυτου.» Προσκομιζεσθαι μεν ουν εις θυσιαν προστεταχε
μοσχαριον και δυο κριους, λαγανα τε και αρτους επι κανωι. Προαφαγνιζει δε και
ετερως, τυπον, οιμαι, ουτω που το χρημα τιθεις του κατα αληθειαν αγιασμου. Ὕδατι
γαρ απολουσας τον Ἀαρων, την αγιαν αυτον αμφιεννυσι στολην. Ἀπολουσαμενοι δε
και ημεις δια του αγιου βαπτισματος, και παν ειδος ακαθαρσιας αποτριβομενοι, τοτε
δη, τοτε την ανωθεν και εξ ουρανου καταπλουτουμεν χαριν, τον της ευφροσυνης
χιτωνα δεχομενοι, κατα γε το, «Ἐνδυσασθε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον.»
Προαπεδειξε γαρ ο λογος, οτι πολυτροπως ην ο Χριστος ως εν κοσμωι τωι περι τον
Ἀαρων πλαττομενος. Ἐλαιωι δε καταχριει την κεφαλην αγιωι. Ψαλλει δε που και ο
∆αβιδ· «Ἐλιπανας εν ελαιωι την κεφαλην μου,» το ιλαρον εν ελπιδι της των αγιων
φωνης, ητοι την ανωθεν ιλαροποιον επισκεψιν του ελαιου κατασημαινοντος.
Ἠλεημεθα γαρ οι πιστευσαντες, και εσμεν ευλογγημενοι τωι Κυριωι, τηι του
Πνευματος επιχορηγιαι τον νουν καταπιαινομενοι· νου δε εις τυπον η κεφαλη. Κατα
τον ισον δε τουτονι τροπον οι ιερεις ηγιαζοντο, υδατι τε απονιζομενοι και ελαιωι
χριομενοι, ουτω τε χριομενοι την ιεραν αμφιασιν περικειμενοι, τελειουμενοι τε τας
χειρας, ως ηδη πως δοκειν και επιτηδειως εχειν εις γε το χρηναι λοιπον καθαρως τε
και αμωμητως τας θυσιας επιτελειν. Προηγιασμενοι δε και ημεις αυτοι, και τηι
ανωθεν χαριτι κατηγλαισμενοι, και κεχρισμενοι προς τελειοτητα την πνευματικην,
ως εκ παῤρησιας λοιπον καθαραις οιονει πως και παναγνοις χερσι, προσκομιζομεν
Θεωι τας δωροφοριας, δηλον δε οτι τας πνευματικας. Και τοι τοιουτον οιμαι δηλουν
το τωι μακαριωι ∆αβιδ υμνουμενον περι παντος αναβαινοντος εις το ορος Κυριου·
«Ἀθωος χερσι και καθαρος τηι καρδιαι.» {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Τινα δε τροπον αυ
εκπραττεσθαι χρη τας υπερ των ιερεων θυσιας, εθεσμοθετει λεγων· «Και προσαξεις
τον μοσχον επι τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου, και επιθησουσιν Ἀαρων και οι
υιοι αυτου τας χειρας αυτων επι την κεφαλην του μοσχου εναντι Κυριου, παρα τας
θυρας της σκηνης του μαρτυριου, και σφαξεις τον μοσχον εναντι Κυριου, παρα τας
68.753 θυρας της σκηνης του μαρτυριου. Και ληψηι απο του αιματος του μοσχου, και
θησεις επι των δυο κερατων του θυσιαστηριου τωι δακτυλωι σου. Το δε λοιπον παν
αιμα εκχεεις παρα την βασιν του θυσιαστηριου, και ληψηι παν το στεαρ το επι της
κοιλιας, και τον λοβον τον επι του ηπατος, και τους δυο νεφρους, και το στεαρ το επ'
αυτων, και επιθησεις επι το θυσιαστηριον. Τα δε κρεατα του μοσχου, και το δερμα,
και την κοπρον κατακαυσεις πυρι εξω της παρεμβολης· αμαρτιας γαρ εστι. Και τον
κριον ληψηι τον ενα, και επιθησουσιν Ἀαρων και οι υιοι αυτου τας χειρας αυτων επι
την κεφαλην του κριου, και σφαξεις αυτον, και λαβων το αιμα προχεεις προς το
θυσιαστηριον κυκλωι, και τον κριον διχοτομησεις κατα μελη· και πλυνεις τα
ενδοσθια και τους ποδας υδατι, και επιθησεις επι τα διχοτομηματα συν τηι κεφαληι,
και ανοισεις ολον τον κριον επι το θυσιαστηριον, ολοκαυτωμα τωι Κυριωι εις οσμην
ευωδιας· θυμιαμα Κυριωι εστι. Και ληψηι τον κριον τον δευτερον, και επιθησει Ἀαρων
και οι υιοι αυτου τας χειρας αυτων επι την κεφαλην του κριου, και σφαξεις αυτον,
και ληψηι του αιματος αυτου, και επιθησεις επι τον λοβον του ωτος Ἀαρων του
δεξιου, και επι το ακρον της δεξιας χειρος, και επι το ακρον του ποδος του δεξιου,
και επι τους λοβους των ωτων των υιων αυτου των δεξιων, και επι τα ακρα των
χειρων αυτων των δεξιων, και επι τα ακρα των ποδων αυτων των δεξιων. Και ληψηι
απο του αιματος του θυσιαστηριου, και απο του ελαιου της χρισεως, και ρανεις επι
Ἀαρων και επι την στολην αυτου, και επι τους υιους αυτου και επι τας στολας των
υιων αυτου μετ' αυτου, και αγιασθησεται αυτος και η στολη αυτου, και οι υιοι αυτου
και αι στολαι των υιων αυτου. Το δε αιμα του κριου προχεεις προς το θυσιαστηριον
κυκλωι, και ληψηι απο του κριου το στεαρ αυτου, και το στεαρ το κατακαλυπτον την
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοιλιαν, και τον λοβον του ηπατος, και τους δυο νεφρους, και το στεαρ το υπ'
αυτων, και τον βραχιονα τον δεξιον· εστι γαρ τελειωσις αυτη· και αρτον ενα εξ
ελαιου, και λαγανον εν απο του κανου των αζυμων των προτεθειμενων εναντι
Κυριου. Και επιθησεις τα παντα επι τας χειρας Ἀαρων, και επι τας χειρας των υιων
αυτου. Και αφοριεις αυτα αφορισμα εναντι Κυριου, και ληψηι αυτα εκ των χειρων
αυτων, και ανοισεις επι το θυσιαστηριον της ολοκαυτωσεως εις οσμην ευωδιας
εναντι Κυριου· καρπωμα εστι Κυριωι. Και ληψηι το στηθυνιον απο του κριου της
τελειωσεως, ο εστιν Ἀαρων, και αφοριεις αυτο αφορισμα εναντι Κυριου, και εσται
σοι εν μεριδι, και αγιασεις το στηθυνιον αφορισμα, και τον βραχιονα του
αφαιρεματος, ος αφωρισται, και ος αφηιρηται απο του κριου της τελειωσεως απο του
Ἀαρων και απο των υιων αυτου, και εσται Ἀαρων και τοις υιοις αυτου νομιμον
αιωνιον παρα των υιων Ἰσραηλ· εστι γαρ αφορισμα τουτο, και αφαιρεμα εσται παρα
των υιων Ἰσραηλ απο των θυματων των σωτηριων των υιων Ἰσραηλ, αφαιρεμα
Κυριωι.» Και μετ' ολιγα· «Και τον κριον της τελειωσεως ληψηι, και εψησεις τα κρεα εν
τοπωι αγιωι, και εδονται Ἀαρων και οι 68.756 υιοι αυτου τα κρεα του κριου, και τους
αρτους τους εν τωι κανωι, παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου εδονται αυτα, εν
οις ηγιασθησαν εν αυτοις τελειωσαι τας χειρας αυτων αγιασαι αυτους, και
αλλογενης ουκ εδεται απ' αυτων· εστι γαρ αγια. Ἐαν δε καταλειφθηι απο των κρεων
της θυσιας της τελειωσεως και των αρτων εως πρωι, κατακαυσεις τα λοιπα πυρι. Ου
βρωθησεται· αγιασμα γαρ εστι.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυ το χρημα των νομικων
ενταλματων. {ΚΥΡ.} Βαθυ μεν ουν λιαν· εφης γαρ ορθως· πλην ουκ εισαπαν
ασυμφανες, το θειον εν ημιν εναστραπτοντος φως του αγιου Πνευματος. Και φερε δη
παλιν, ως ενι, τα εφ' εκαστωι λεγωμεν. Κατα μυριους οσους ημας αγιαζει τροπους ο
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, ιερους τε και ευπροσδεκτους αποτελει. ∆ι' αυτου γαρ
τε και εν αυτωι την προσαγωγην εσχηκαμεν, και εσμεν ουκ ανεθελητοι τωι Θεωι και
Πατρι. Χρειωδεστατα τε και αναγκαια προς σωτηριαν ημιν, τοις υπο φθοραν τε και
αμαρτιαν, ο τε θανατος αυτου και μεν τοι και η ζωη, και προς τουτοις ετι η δια του
σωματος τε και αιματος αυτου τελειωσις· εν Χριστωι γαρ δη, και ουκ εν νομωι το
τελειον. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν ως εν τυποις ετι τα δι' ων ευ μαλα
σεσωσμεθα τε και ηγιασμεθα, ιεροι τε και αγιοι γεγοναμεν εν Χριστωι. Μοσχαριον ην
εκ βοων το εις θυσιαν ηγμενον, και σφαζεται μεν προς αυταις ταις θυραις της αγιας
σκηνης, επενηνεγμενων αυτωι των χειρων. Προσεχειτο δε το αιμα τωι θυσιαστηριωι,
καταχριομενων αυτωι των κερατων· και καπνιζονται μεν εν ταξει των ευοσμοτατων
θυμιαματων τα εντοσθια. Το δε λοιπον εμπιπραται σωμα, διακομισθεν επεκεινα της
παρεμβολης. Και μοσχαριον μεν ο Χριστος, ως εξω ζυγου και υπο ζυγον. Θεος γαρ
ων φυσει γεγονεν υπο νομον δια το ανθρωπινον. η γαρ ουχι το βραχυ μοσχαριον
ζυγου μεν αηθες εστι, φυσεως γε μην της υπο ζυγον; {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.}
Μοσχαριον δη ουν ωνομασται παλιν οικονομικως ο Χριστος, ιν' εν ταυτωι νοηται
προς ημων και το αηθες της του Λογου θεοτητος εις δουλειαν, και το ως εν φυσει
γενεσθαι τηι υπο ζυγον κατα γε το ανθρωπινον. Σφαζεται δε ως υπερ γε της αγιας
σκηνης και των επιθεντων αυτωι τας χειρας· Λευιται δε ουτοι και ιερεις· απεθανε γαρ
υπερ τε της Ἐκκλησιας και των αυτωι καθιερωμενων δια της πιστεως. Ἱερος δε οτι
και ως εν τροπωι θυσιας ευπροσδεκτος τωι Θεωι και Πατρι του Ἐμμανουηλ ο θανατος,
παρα σοι νοειν, προσχεομενου του αιματος τωι αγιωι θυσιαστηριωι, και καταχριοντος
αυτο, θυμιωμενων δε και των εντοσθιων, α και εις τυπον ειεν αν των εις το εσω και
εις νουν αρετων, αις ενεστι μεν το ευωδες πνευματικως, ου καθ' ενα δε τροπον, επει
τοι πολλα τα εντοσθια, πιμελη και νεφροι, και ο λοβος του ηπατος. Ἐμπιπραται δε
του σωματος το λειπομενον, εξω της παρεμβολης. Ἔξω γαρ της πυλης επαθεν ο
Χριστος· γραφει δε ουτως ο Παυλος. Το δε γε πυρι δαπανασθαι το σωμα
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατασημηνειεν αν ισχνως, οτι το παθος αυτωι και ο θα 68.757 νατος ου προς αδοξιαν
εσται ποθεν, αλλ' εις λαμπραν και εμφανεστατην εκτελευτησει δοξαν. Ἐν ειδει γαρ
δη τωι πυρος νοειται το θειον· καταβεβηκε δε ουτως και επι το ορος το Σινα.
Καταλυσων δε του θανατου το κρατος, υπεδυ τον θανατον οικονομικως ο Χριστος,
ιν' ως Θεος δοξαζηται προς ημων. Ἕρπει δη ουν εις θεοπρεπη δοξαν ο θανατος, το
τελος εχων το αναβιωναι λαμπρον, και το εν γε τωι παθειν μικροπρεπες, ευκλειαις
ταις ανωτατω νικωμενον, οιχεται προς το μηδεν· και τουτο, οιμαι εστιν
αινιγματωδως, το δαπανασθαι πυρι το νεκρον μοσχαριον. Ἐπειπων δε, οτι αμαρτια
γαρ εστιν, εις αποκαθαρσιν αμαρτιας το Χριστου γενεσθαι διαμεμηνυκε παθος, και το
χρημα εστιν ουκ ασυμφανες. {ΠΑΛΛ.} Ου γαρ ουν. {ΚΥΡ.} Ειτα κριος ο πρωτος
λαμβανεται και σφαζεται μεν εν ισωι τωι μοσχωι· προσεχειτο δε αυ τωι θυσιαστηριωι το
αιμα, και μελειστι τεμνομενος ανεφερετο, των εντοσθιων εκπεπλυσμενων υδατι,
κεφαληι τε αμα και ποσιν, οτι θυμιαμα εστι· γραφεται δε παλιν ημιν και δια τουτων ο
Χριστος, ο εν κριωι τωι τελειωι τελειος, αγιαν εχων ζωην. ∆ηλοι γαρ, οιμαι που οτι, το
προσχεισθαι το αιμα τωι θυσιαστηριωι· ζωης γαρ τυπος το αιμα, και εις οσμην ευωδιας
ανακειμενος τωι Θεωι και Πατρι, ως υπερ παντων τε αμα και υπερ εκαστου· τυπος δε
τουτο παλιν, το αναφερεσθαι τον κριον επι το θυσιαστηριον, ως εν παντι τε και κατα
μελος. Μελη δε ημεις ανα μερος Χριστου, και εν παντες νοουμεθα σωμα· αγιος δε οτι
και ιερος ολος και σπιλον ακαθαρσιας ουκ εχων, η των εντοσθιων εκπλυσις ευ μαλα
παραδηλοι. Συναναφερεται δε κεφαλη και ποδες, το απ' αρχης και μεχρι παντος
ευωδες εν αγιασμωι της του Σωτηρος ζωης υποφαινοντες. Παντος γαρ ζωου κεφαλη
μεν αρχη, καταληξις δε ωσπερ και του παντος σωματος οι ποδες το τελος. Ἢ και
ταχα που νοειν αμεινον εις τυπον μεν νου κεφαλη, πορειας γε μην της κατ'
ενεργειαν πρακτικης τους ποδας. Ευωδη δε παντα εν Χριστωι, και εις ακρον ηκοντα
καθαροτητος και νοηματα και πραξεις· ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν· ταυτηι τοι και
ολοκαυτωματα και θυσιασμα φησι την καθιερωσιν του κριου. ου γαρ εκ μερους αγιος
η ιερος. Πρεποι γαρ αν ουκ εκεινωι ποθεν, ημιν δε μαλλον, το και ασθενειν εσθ' οτε
και εναλωναι πταισμασι· καθαρος γαρ ουδεις εξ αμαρτιων, και πολλα πταιομεν
απαντες, κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Και πως αν τις οιοιτο τυχον, και αυτην
γενεσθαι την Χριστου ζωην υπερ ημων; {ΚΥΡ.} Και μην εισηι τοι και μαλα ραιδιως,
εννοησας οτι της εν Ἀδαμ παραβασεως γεγοναμεν κοινωνοι, μονον δε ουχι και των
εκεινωι πεπλημμελημενων εκτετικαμεν δικας, διαδραμουσης εις απαντας της αρας,
και το εξ εκεινου γενος κατανεμηθεισης τροπον τινα της οργης. Καθικετο τοινυν εις
ενανθρωποτητα, και εσκηνωσεν εν ημιν ο Μονογενης, και 68.760 υπεθηκεν εαυτον
τωι Θεωι και Πατρι. «Γεγονε γαρ υπηκοος μεχρι θανατου,» της εξ Ἀδαμ αποταξιας
αφανιζων τα εγκληματα, και της ευπειθειας την ευωδιαν ως υπερ παντων τε αμα και
υπερ εκαστου προσαγηοχε τωι Θεωι και Πατρι, και δι' αυτου σεσωσμεθα· και μαρτυς ο
Παυλος ωδι γεγραφως· «Ἄρα ουν, ως δι' ενος παραπτωματος εις παντας ανθρωπους
εις κατακριμα, ουτω και δι' ενος δικαιωματος εις παντας ανθρωπους εις δικαιωσιν
ζωης· ωσπερ γαρ δια της παρακοης του ενος ανθρωπου αμαρτωλοι κατεσταθησαν οι
πολλοι, ουτω δια της υπακοης του ενος ανθρωπου δικαιοι κατασταθησονται οι
πολλοι.» Συνιης ουν οτι σεσωσμεθα μεν ως εν γε τωι μοσχωι, τεθνεωτος υπερ ημων
του Χριστου, ευωδιαζομεν δε τωι Θεωι και Πατρι δια της υποταγης αυτου και της εν
αγιασμωι ζωης· Προσεχειτο γαρ το αιμα του κριου τωι αγιωι θυσιαστηριωι. {ΠΑΛΛ.}
Συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Πολυτροπως δε τον αυτον ημιν διαπλαττων ως εν σκιαις· Και
ληψηι, φησι, κριον τον δευτερον, και πραττεται μεν επ' αυτωι κατα τον πρωτον η
σφαγη. Καταχριεται δε Ἀαρων, και το υπ' αυτωι των ιερεων αγιαζεται στιφος,
επιτιθεμενου του αιματος επ' ακροις χειρος και ωτιου, και μην και ποδος των
δεξιων· αγιαζεται δε και των ιερεων η στολη καταῤραντισθεισα τωι αιματι, ειτα του
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λειποντος επιπροχεομενου τηι βασει του θυσιαστηριου, κατα το Θεωι δοκουν,
απολαμβανεται τα τε εντοσθια και αζυμος αρτος και λαγανον εν· αμφω δε ην
ελαιοδευτα· και προσκομιζουσι μεν εν χερσιν ενθεντες ιδιαις οι αμφι τον Ἀαρων,
αποδεχεται δε την θυσιαν και αναφερει Μωσης. ∆ειν δε προς τουτοις εφη βραχιονα
και στηθηνιον αποταττεσθαι τωι ιερει, και εν μοιραι κεισθαι των αφαιρουμενων.
Ὄνομα δε τωι θυματι, κριος τελειωσεως. Τεθυμιαμενων δε των εντοσθιων, το λοιπον
συν αρτοις εσθιεται σωμα, πυρι κατακαιομενων των εις το πρωι καταλελειμμενων.
Ἔχει γαρ ωδε το γραμμα το ιερον. {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυς ο λογος! {ΚΥΡ.} Ἔφης ορθως·
βαθυς γαρ δη λιαν, ωδινει δε μην το Χριστου μυστηριον. Γεγονε γαρ ημιν κριος
τελειωσεως εις παν οτιουν των αριστων αρτιως εχοντας αποφαινων, και
εκπρεπεστατους εν αρεταις δι' αγιασμου εν πνευματι, και προ γε των αλλων ακοην
μεν ενθεις, την ευλογιας πληρη, τουτεστι, την ευπειθη και ευηνιον, και επιτηδειως
μεν εχουσαν εις παραδοχην των περι αυτου δογματων, ουκ ανεχομενην δε ψιθυρων
τερετισμων, και μυσαρας αθυρογλωσσιας, ην αν ποιοιντο τινες τηι αληθειαι
μαχομενοι, και τοις της ορθοτητος αντεξαγοντες δογμασιν· ακοης γαρ δη τουτο της
αγιας καρπος. Και μην Ἰωαννης ημιν ο θεσπεσιος ωδε πη φησιν· «Ἀδελφοι,
δοκιμαζετε τα πνευματα, ει εκ του Θεου εστι· παν πνευμα ο μη ομολογει Ἰησουν
Χριστον, εκ του Θεου ουκ εστι, και παν πνευμα ο ομολογει Ἰησουν Χριστον, εκ του
Θεου εστι.» Βασανος δε ρηματων πραττοιτο αν εικοτως ουχ ετερως τε ποι μαλλον η
εις ους. Ἅγιον 68.761 δη ουν εσται το ους τοις της ακριβειας και δογματικης
ορθοτητος επιμεληταις. Ἀλλα τουτο εστι Χριστου το δωρον και ξενιον ουρανου, και
κατορθωσις αιματος του αγιου· απαντων γαρ ημιν των εξαιρετων η κτησις εν αυτωι
τε και δι' αυτου. Τοιγαρτοι και χειρ ηγιαζετο, πρακτικης ενεργειας παραδεικτικη, και
μεντοι και πους, της εν τροχιαις ορθοτητος συμβολον εναργες. Ἁγιοις γαρ ημας
εργοις επισεμνυνεσθαι χρη, και διαστειχειν ευ μαλα την εις παν οτιουν των
αρεσκοντων Θεωι διαιττουσαν τριβον, κατα το εν Ψαλμοις ᾀδομενον, «Και επεστρεψα
τους ποδας μου εις τα μαρτυρια σου,» ηγουν το εν βιβλωι Παροιμιων, «Ὀρθας
τροχιας ποιει σοις ποσι, και τας οδους σου κατευθυνε.» Κεκτησθω δη ουν το ιερον
και απολεκτον γενος αγιαν μεν ακοην, χειρα τε ομοιως και ποδα κατα γε τους
αρτιως ημιν ειρημενους τροπους· δεξια τε παντα χριομενα και ως εν μοιραι τηι
λοισθωι, τουτεστιν, εν ακροις. Το γαρ ακρον φησι του ωτος, και μην και ποδος και
χειρος· απασα γαρ, οιμαι, πραξις αγαθη γενναια τε εστι και δεξια, το ως εν
φαυλοτητι σκαιον ουκ εχουσα, και μεχρι των ακρων, ο εστι μεχρι παντος ητοι
τελους. Προσηκει γαρ ειναι δεξιους εν αγιασμωι τους Θεωι καθιερωμενους μεχρι
παντος εν υπομονηι. «Ὁ γαρ αρξαμενος, φησιν, εργον αγαθον εν υμιν, επιτελεσατω.»
Ἔκτοπον δε λιαν και το ανοπιν ιεσθαι τροπον τινα διαπεραινειν οκνουντας το
αγαθον. Ἐπειδη δε εις τυπον Θεου Μωσης, προσκομιζουσι μεν την θυσιαν οι αμφι
τον Ἀαρων, υποδεχεται δε αυτος, οιονει πως Θεου και δια τουδε κατασημαινοντος,
οτι των ουτως ηγιασμενων τας επι Χριστωι θυσιας μονονουχι και απο χειρος εις
χειρα δεξεται, και ουκ απαξιωσει το χρημα· Χριστου γαρ εχει την ευωδιαν, και τουτο,
οιμαι, εστιν η των εντοσθιων αναφορα θυμιωμενων αυτωι. Ἀφαιρεμα δε τωι ιερει
στηθυνιον, και βραχιων απο του κριου της τελειωσεως. Και βραχιων μεν ισχυος αν
ειη συμβολον, στηθυνιον δε καρδιας και νεφρων. ∆εδοται δε τωι αγιωι τε και ιερωι
γενει Χριστος, δυναμις και σοφια παρα του Θεου και Πατρος. Ἢ ουκ εν αυτωι σοφοι
τε εσμεν και αγαν ευσθενεις; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; γεγραπται γαρ οτι Χριστος, Θεου
δυναμις και Θεου σοφια, γεγονεν ημιν ταυτα παρα του Θεου. {ΚΥΡ.} Ἱερα δε βρωσις
τοις εις λειτουργιαν εξειλεγμενοις τα κρεα. ∆εδοται δε τοις αζυμοις αρτοις ομου,
συμμετεχοντος ουδενος των αλλογενων, η, ει τουτο δρυη τις, και τεθνηξομενου.
Ψυχαις γαρ αν πρεποι ταις ιεραις το εν μεθεξει γινεσθαι τροφης αγιας, τουτεστι, του
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωματος του Χριστου, και απροσιτος τοις αλλογενεσιν η ευλογια. Νοοιτο δ' αν
ετερογενες και το απιστον ετι και αβαπτιστον γενος, και προς τουτοις ετι το
εξεστραμμενον εις ετεροφρονα νουν, και ταις των αγιων ασυμβατον γνωμαις, και
ως εν φαυλοτητι δογματων διεσχοινισμενον. ∆απαναται δε και πυρι παν οσον εστι
της θυσιας λει 68.764 ψανον, ουκ εφιεντος εσθιειν του νομου και εις την αυριον·
αγιασμου γαρ, οιμαι, τις ετερος ημιν εσται τροπος κατα τον αιωνα τον μελλοντα
πνευματικως ενεργουμενος, ουκετι σωματικως, και καθ' ον οιδε λογον ο παντα
μετασκευαζων Θεος, και οιπερ αν βουλοιτο μετατιθεις. Ἕψεται δε τις τοις λογοις
ουκ ασυνετος νους· λελυμενης γαρ εν ημιν της φθορας μετα γε το αναβιωναι τυχον
εκ νεκρων, ουκ αναγκαια πως εστι τα δι' ων αν ην δυνασθαι διαδρασκειν αυτην.
Ἕτερος δη ουν αγιασμου τροπος τηι του καιρου καταστασει πρεπων επινοηθησεται,
συνοντος ημιν του Χριστου. Το δε εις νουν ηκον ειποντες, τοις τα αμεινω νοουσι
παραχωρησομεν. Και ταχα τι τοιουτον υποσημαινει λεγων ο θεσπεσιος Παυλος·
«Ὅταν δε ελθηι το τελειον, το εκ μερους καταργηθησεται,» αντι του, περας εξει και
στησεται. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Ταυτι μεν ουν εφη διαπεραινεσθαι δειν εις την
των ιερων τελειωσιν. Συνεγηγερμενων δε των ιερεων Ἰσραηλ, και συνειλεγμενων
εις Ἐκκλησιαν, την εις εμφανες αναδειξιν διετυπου λεγων· «Λαβε Ἀαρων και τους
υιους αυτου, και το ελαιον της χρισεως, και τον μοσχον τον περι αμαρτιας, και τους
δυο κριους, και το κανουν των αζυμων, και πασαν την συναγωγην εκκλησιασον επι
την θυραν της σκηνης του μαρτυριου. Και ειπε Μωσης τηι συναγωγηι· [και εποιησε ον
τροπον συνεταξεν αυτωι Κυριος και εξεκκλησιασε την συναγωγην επι την θυραν της
σκηνης του μαρτυριου. Και ειπε Μωσης·] Τουτο εστι το ρημα ο ενετειλατο Κυριος
ποιησαι. Και αμφιεννυσι μεν εν κοσμωι τον Ἀαρων, και μεντοι τους ιερεας.
Προσρανει δε τωι ελαιωι της χρισεως το θυσιαστηριον επτακις, και επι παντα αυτου
τα σκευη, και επι τον λουτηρα, φησι, και την σκηνην, και παντα τα εν αυτηι, και
ηγιασεν αυτα.» Ἁγια γαρ η σκηνη, καταπλουτει δε τελειως το θυσιαστηριον τον δια
Πνευματος αγιασμον, ουχ ως εν ταξει μετισχον των λογικων· ου γαρ ουτως αγιον,
ως, οιον ειπειν, αγγελου φυσις, ηγουν ανθρωπου ψυχη· αλλ' οιονει πως εξ επαφης
της επιτιθεμενης θυσιας αυτωι. Ἅγιος γαρ και τοπος εν ωιπερ αν γενοιτο Χριστος.
Καταχρισας δη ουν το θυσιαστηριον επτακις, ο εστι πλουσιως, αγιαζει τον Ἀαρων·
προσεπηντλησε γαρ αυτωι το της χρισεως ελαιον, και προς γε δη τουτωι
προσκεκομικε τας θυσιας τας υπερ τε αυτου και των εξ αυτου κατα γε τους αρτιως
ημιν προαποδοθεντας τροπους. Ἐπειδη δε εις περας ηκτο ταυτι, προσεπιταττει
λεγων, «Και απο της θυρας της σκηνης και μαρτυριου ουκ εξελευσεσθε επτα ημερας,
εως ημερα πληρωθηι, ημερα τελειωσεως υμων. Ἑπτα γαρ ημερας τελειωσει τας
χειρας υμων, καθαπερ εποιησεν εν τηι ημεραι ταυτηι, ηι ενετειλατο Κυριος του ποιησαι,
ωστε εξιλασασθαι περι υμων, και επι την θυραν της σκηνης του μαρτυριου
καθισεσθε επτα ημερας. Ἡμεραν δε και νυκτα φυλαξασθε τα φυλαγματα Κυριου, ινα
μη αποθανητε· ουτως γαρ ενετειλατο μοι Κυριος ο Θεος.» 68.765 Ὁποιος μεν ουν
εφ' εκαστηι των θυσιων γεγονε τροπος, αποχρων ημιν ευ μαλα διεδειξε λογος.
Τοιγαρτοι μεθεντες το εν γε τουτοις ισχνομυθειν, επι τουτο ιωμεν. Ουκ εφιησιν ο
νομος τους ιερον και απολεκτον καταπλουτησαντας κληρον, τετελειωμενους τε ηδη
προς το ιερασθαι δειν, εξω που φερεσθαι της αγιας σκηνης, αλλ' εις εβδομην ημεραν
εισω τε καθιζειν, και μονονουχι προσηλοι ταις θυραις, ουχ υπεραιροντας τον ουδον,
την εν τοποις αγιοις καθισιν συμβολον, οιμαι που, τιθεις εδραιοτητος και διαμονης
της εν αγιασμωι. ∆ιερηρεισθαι γαρ δει και ακλονητως εχειν εις αρετην αναγκαιον
ημας, τους οιγε τεταγμεθα προσεδρευειν Θεωι, ουκ εξω φοιτωντας του καθηκοντος
τροπου και γνωμης εκτρεχοντας ιεροπρεπους· αγχου δε ωσπερ αει και οικουντας
παρα Θεωι, κατα γε το ειρημενον δια φωνης προφητου· «Ζητων ζητει, και παρ' εμοι
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικει.» Εις επτα δε τουτο ημερας ποιειν εκελευσεν ο Μωσης· το εν παντι δε χρηναι
καιρωι Θεωι προσεδρευειν επειγεσθαι, του επτα σημαινοντος, οιονει γαρ πως το
διολου και δια παντος φησιν. Εισω δε οντας σκηνης εντελλεται τηρειν τα
φυλαγματα Κυριου, της παρα Θεωι προσεδρειας καρπον, το ευπειθες υποφαινων, και
το δραιν εθελειν απερ αν ελοιτο νομοθετειν. Προσεδρευτεον ωδε τωι παντων
∆εσποτηι, προς αυτο που το λοισθον των κακων της επ' αγαθοις ραιθυμιας
εκτελευτωσης αει· προσεπηνεγκε γαρ ο Μωσης ταυτηι τοι, καθαπερ εγᾦμαι, το, «Ἵνα
μη αποθανητε.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Τετελειωμενος δε ηδη προς ιερουγριαν
ο Ἀαρων αρχεται πληρουν τα νενομισμενα. Και τινα δη τροπον, φερε δη λεγωμεν.
Γεγραπται γαρ παλιν εν τωι Λευιτικωι· «Και εγενηθη τηι ημεραι τηι ογδοηι, εκαλεσε
Μωσης Ἀαρων, και τους υιους αυτου, και την γερουσιαν Ἰσραηλ, και ειπε Μωσης
προς Ἀαρων· Λαβε σεαυτωι μοσχαριον εκ βοων περι αμαρτιας, και κριον εις
ολοκαυτωμα, αμωμα, και προσενεγκε αυτα εναντι Κυριου. Και τηι γερουσιαι Ἰσραηλ
λαλησον, λεγων· Λαβετε χιμαρον εξ αιγων ενα περι αμαρτιας, και μοσχαριον, και
αμνον ενιαυσιον εις ολοκαρπωσιν, αμωμα, και μοσχον, και κριον εις θυσιαν
σωτηριου εναντι Κυριου, και σεμιδαλιν πεφυραμενην εν ελαιωι, οτι σημερον Κυριος
οφθησεται εν υμιν. Και ελαβον, καθο ενετειλατο Μωσης απεναντι της σκηνης του
μαρτυριου, και προσηλθεν πασα συναγωγη, και εστησαν εναντι Κυριου, και ειπε
Μωσης· Τουτο το ρημα, ο ειπε Κυριος, ποιησατε, και οφθησεται εν υμιν η δοξα
Κυριου. Και ειπε Μωσης τωι Ἀαρων· Προσελθε προς το θυσιαστηριον, και ποιησον το
περι της αμαρτιας σου, και το ολοκαυτωμα σου, και εξιλασαι περι σεαυτου, και του
οικου σου, και ποιησον τα δωρα του λαου, και εξιλασαι περι αυτων, καθαπερ
ενετειλατο Κυριος.» Λεπτον, ω Παλλαδιε, τοις ιεροις Γραμμασι τον νουν ενιεις
περιαθρησεις ευ μαλα καν τωιδε διαφανες το Χριστου μυστηριον. {ΠΑΛΛ.} Τινα
τροπον; {ΚΥΡ.} Ἐν ημεραι γαρ ογδοηι καταληγει μεν ωσπερ του ιερασθαι Μωσης.
Ἄρχεται γε μην ο Ἀαρων, 68.768 πλην ου σεσιγηκεν ο Μωσης, καιτοι διαιττοντος
ηδη προς τα της ιερωσυνης εργα του Ἀαρων. Χρονος γαρ δη της ιερωσυνης Χριστου
νοοιτ' αν εικοτως ο μετα τον νομον, τουτ' εστιν, η ογδοη, καθ' ην η αναστασις, και
αρχη τις ωσπερ αιωνος νεου. Καινη γαρ κτισις εν Χριστωι, κατα το γεγραμμενον.
Ἀναδεδειγμενου δε ηδη Χριστου κατα την ογδοην, καταληγει μεν τα Μωσεως· ου
γαρ εν τυποις ετι και σκιαις λατρευομεν· η γε μην εννομωι παιδευσις ου σεσιγηκε,
πνευματικος γαρ ο νομος τοις πνευματικοις, και αει το Χριστου λαλει μυστηριον.
Ἐπηγγελλετο μεν ουν ο Μωσης κατα την ογδοην ημεραν οφθησεσθαι την δοξαν
Κυριου. Προαναπεφωνηκε γαρ ο νομος της του Σωτηρος ημων επιδημιας τον
χρονον. Προσεπιταττει δε παλιν, προτερον μεν υπερ εαυτου τον Ἀαρων θυσιας
επιτελειν· μετα δε τουτο, τας υπερ παντος του λαου, τυπον, οιμαι, το χρημα τιθεις
τοις καθ' ημας ηδη πως, και υποφαινων ευ μαλα και σαφως, οτι τοις εξειλεγμενοις
εις ιερωσυνην, και τοις τον εν πιστει δεχομενοις αγιασμον, πρεποι αν εικοτως το
αγιους τε ειναι και ιερους. Τις δ' αν γενοιτο της προσαγωγης ο τροπος, ως ενι
δηλωσομεν. Μοσχαριον ουν υπερ αμαρτιας και καθαρισμου των ιερουργουντων
εσφαζετο. Προχεομενου δε του αιματος τωι αγιωι θυσιαστηριωι, τεθυμιαμενων δε και
των εντοσθιων, πυρι το επιλοιπον κατεφλεγετο σωμα. Κριος δε δη παλιν το
ολοκαυτουμενον ην, κατα γε τον συνηθη νομον της ολοκαυτωσεως· χιμαρος δε το
θυμα προς αποκαθαρσιν αμαρτιας του λαου· μοσχαριον δε και αμνος, τα εις
ολοκαυτωσιν, κριος τε και μοσχος εις θυσιαν σωτηριου, επιτεθειμενης τωι
θυσιαστηριωι και της σεμιδαλεως, ει και μη πασης τυχον, αλλα δρακος και εκ μερους.
Ειτα φησιν, οτι «Και εξαρας Ἀαρων τας χειρας επι τον λαον, ηυλογησεν αυτους, και
κατεβη ποιησας το περι της αμαρτιας, και τα ολοκαυτωματα και τα του σωτηριου,
και εισηλθε Μωσης και Ἀαρων εις την σκηνην του μαρτυριου, και εξελθοντες
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευλογησαν απαντα τον λαον, και ωφθη η δοξα Κυριου παντι τωι λαωι, και εξηλθε
πυρ παρα Κυριου, και κατεφαγε τα επι του θυσιαστηριου, τα τε ολοκαυτωματα, και
τα στεατα, και ειδε πας ο λαος, και εξεστη, και επεσον επι προσωπον.» {ΠΑΛΛ.} Τι δη
ουν αρα και επι τοισδε φης; {ΚΥΡ.} Ὤφθη μεν ουν κατα γε το αληθες η δοξα Κυριου
κατα την ογδοην, ητοι γεγονεν εμφανης ο Υιος, η δοξα του Θεου και Πατρος·
ωνομαζε γαρ αυτον ουτω λεγων προς Μωσεα τον ιερωτατον· «Ζω εγω, λεγει Κυριος,
η μην εμπλησθησεται της δοξης Κυριου πασα η γη.» Ἱερους δε ημας αποφαινει αυτος
υπερ ημων ως εν γε τωι μοσχωι σφαζομενος, και αμαρτιας ελευθερων, και παντος
ανιεις εγκληματος, και τον εκ του κατεγνωσθαι διασμηχων ρυπον, και αυτος ομοιως
εις οσμην ευωδιας της νοητης ως κριος τελειουμενος, αυτος και θυσια σωτηριου
γινομενος, και αγιαζων ημας τωι ιδιωι αιματι, αυτος και σεμιδαλις ελαιοδευτος, εν
ιλαροτητι ζωης αγιας, παραδεικνυς εαυτον υπερ ημων τωι Θεωι και Πατρι. 68.769
{ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Οιμαι δε εγωγε, την υπερ του Ἀαρων θυσιαν και υπερ
του λαου παραδηλουν αστειως την των αγιων εις Θεον καθιερωσιν. Ἀναδεδειγμενου
δε λοιπον και εμφανη τα καθ' εαυτον καταστησαντος του Ἐμμανουηλ, δι' ου
κεκλημεθα προς αγιασμον, δεκτοι τε και ιεροι, και εις οσμην ευωδιας ανατεθειμεθα
τωι Πατρι. Ἐπιτηρει γαρ οτι, δια των εναγχος ειρημε-νων, επεραινετο μεν εννομως η
των ιερεων τελειωσις, δι' αυτου δε δη παλιν πολυτροπως ηγιασμενων. Κατεκαιετο
μεν γαρ ως μοσχος εξω της παρεμβολης υπερ αμαρτιας, εθυμιατο δε ως κριος
καθηκοντως ολοκαυτουμενος, μελειστι δε ολος ως υπερ εκαστου και υπερ παντων,
ηγιαζε τωι αιματι καταχριων αυτους, ως κριος σωτηριου. Ὀγδοης δε ηδη λοιπον
αναδεδειγμενης ημερας, τουτ' εστι, καθ' ην εκφανεστερα γεγονεν η δοξα Χριστου,
κατηργημενου θανατου, και πεπατημενης φθορας, λοιπον ιερεις τε και λαοι
καρποφορουσι Θεωι, ουκ οθνειοις τιμωντες τισιν, ουδε τοις εξωθεν ευφραινοντες
τον των ολων ∆εσποτην, καθαπερ και ο κατα σαρκα Ἰσραηλ, αλλα εαυτους
αποφαινοντες ευωδη θυσιαν. Οιονει γαρ πως εν εικονι τοις θυμασι τας εαυτων
ιερουργουμεν ψυχας, και Θεωι προσαγομεν, αποθνησκοντες μεν τωι κοσμωι, και τωι
φρονειν τα σαρκος, και παθων νεκρωσιν υπομενοντες, μονον δε ουχι
συσταυρουμενοι τωι Χριστωι, ινα προς αγιαν και αμωμητον μεταχωρουντες ζωην,
κατα το αυτωι δοκουν πολιτευωμεθα. Τοιουτον τι και ο θεσπεσιος γραφει Παυλος·
«Παντοτε την νεκρωσιν του Ἰησου εν τωι σωματι περιφεροντες, ινα και η ζωη του
Ἰησου εν τωι σωματι ημων φανερωθηι.» Και παλιν· «Ει υπομενομεν, και
συμβασιλευσομεν·» ει συμμορφουμεθα τωι θανατωι και τοις παθημασιν αυτου, κατα
το γεγραμμενον, κοινωνοι και της αναστασεως και της δοξης εσομεθα. Ουκουν εξω
μεν της πυλης υπερ ημων πεπονθεν ο Χριστος, κατα την του μακαριου Παυλου
φωνην, εξιμεν δε και αυτοι, τον ονειδισμον αυτου φεροντες, εξω της πυλης, ως
μοσχαριον εν ισωι τροπωι σφαζομενοι, και ως κριος ολοκαυτουμενοι, την εν Χριστωι
πολιτειαν ευωδιαζομεν τωι Θεωι· Και ταυτι μεν υπερ Ἀαρων και των συν αυτωι τε και
εξ αυτου τα θυματα, τα δε υπερ του λαου, χιμαρος το υπερ αμαρτιας. Και τις ο λογος;
καιτοι μοσχαριου προσενηνεγμενου προς αποκαθαρσιν ιερεων. Ἐν υπεροχηι δε παντα
τα ιερεων, και θυσιας προσαγωγαι, και τα εις αποκαθαρσιν τε και αγνισμον· μειζων
δε ως εν μεγεθει σωματος χιμαρου μοσχαριον, της εν πραγμασι νοητης υπεροχης
μηνυσιον εμφαινον εναργες. Μοσχαριον δε και αμνος εις ολοκαρπωσιν την εν
Χριστωι νηπιοτητα των εν πιστει καθιερουμενων υπαινιττεται· μοσχος δε και κριος
το τληπαθες και ανδρειον, και την εν πραοτητι καρποφοριαν κατασημαινουσιν ευ
μαλα και του μεν πρωτου τυπος ο μοσχος· ο δε γε κριος του δευτερου. ∆ιαβροχος δε
τωι ελαιωι σεμιδαλις της εν Χριστωι ζωης την ελπιδα λαμπραν ευ μαλα καταδηλοι· ου
γαρ τοι στυγναζοντας και δεδακρυμενους, 68.772 αλλ' ευθυμους και ιλαρους της εν
Χριστωι πολιτειας εξηφθαι πρεπει. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, «∆ευτε αγαλλιασωμεθα
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι Κυριωι.» Ἐπιλαμψει γαρ ουτω καθαρως τε και εναργως η δοξα Χριστου,
ασμενεστατα προσιεμενη τας των αγιων καρποφοριας, καθαπερ αμελει και τοτε Θεος
εν ειδει πυρος καταπεφοιτηκεν εναργως, και κατεφαγε τα θυματα. Μονον δε ουχι
τροφην ηγειται και τρυφην των ηγιασμενων εν πιστει την ευδοκιμησιν. Ὑπεμφαινει
δε τι και μυστικον ο λογος· τοτε μεν γαρ επι τα διχοτομηματα την πυρος ακμην
καθιει Θεος, οιονει πως των προκειμενων απτομενος· υποπλαττεται γαρ την πυρος
φυσιν αει το Θειον. Νυνι δε της νοητης προτιθεμενης αυτωι θυσιας, ουκ εν ειδει
πυρος, αλλ' εν αγιωι Πνευματι, των προκειμενων νοητως εφαπτομενος, ζωοποιον
αποφαινει τοις εφιεμενοις μεταλαχειν, και αληθες εν πιστει το χρημα δεδεγμεθα.
{ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἐξαρας δε Ἀαρων τας χειρας ηυλογησε τον λαον. Και
θεα δη παλιν ως εν πρωτηι χειρων επιθεσει επι λαοις δια του Ἀαρων· ευλογει γαρ
απαντας ο αληθης Ἀαρων, ιερεας και λαους, τους μικρους μετα των μεγαλων, κατα
το γεγραμμενον, μονονουχι και χειρας επιθεις, και σημειον αν γενοιτο σαφες η
χειρος επιθεσις της του παναγιου Πνευματος εις ημας καταβολης. Προ δε της
ιερουργιας της Ἀαρων η χειρων επιθεσις ουκ ην. «Ουπω γαρ ην Πνευμα,» κατα την
Ἰωαννου φωνην, οτι «Ἰησους ουδεπω εδο-ξασθη.» {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.}
Και τονδε της ιερεων ευχης καταῤρυθμιζει τροπον, προαναγορευσεις τινας των δια
Χριστου παθηματων ευ μαλα τιθεις τους εν αυτηι λογους. Ἔφη γαρ, οτι «Λαλησον
Ἀαρων και τοις υιοις αυτου λεγων· Ουτως ευλογησετε τους υιους Ἰσραηλ, λεγοντες
αυτοις. Και επιθησουσι το ονομα μου επι τους υιους Ἰσραηλ, και εγω Κυριος
ευλογησω αυτους, Ευλογησαι σε Κυριος και φυλαξαι σε, επιφαναι Κυριος το
προσωπον αυτου επι σε, και δωηι σοι ειρηνην, και ελεησατω σε.» Προσταττει μεν ουν
ευλογειν τον λαον τους εν ιερωσυνηι κατεστεμμενους, αφιστησι δε χρησιμως
εικαιοτητος λογισμων, ουκ ανθρωπου χειρα την ευλογουσαν δεικνυς, αλλ' εαυτον
ως Κυριον. «Πασα γαρ δοσις αγαθη, και παν δωρημα αγαθον, και πασα ευλογια
ανωθεν εστι καταβαινουσα απο του Πατρος των φωτων,» κατα το γεγραμμενον.
Χριστος δε της ευλογιας η οδος, και αυτος εστιν ημιν των ουρανιων αγαθων ο
διανομευς, εν αυτωι τε και δι' αυτου τα παντα παρα του Πατρος. Και γουν ο θεσπεσιος
Παυλος, «Χαρις υμιν και ειρηνη, φησιν, απο Θεου Πατρος ημων, και Κυριου ημων
Ἰησου Χρι-στου.» Ευλογουμεθα δη ουν εν ονοματι Θεου, πως δ' αν γενοιτο τυχον και
ο τουδε τροπος, κατασημαινων αστειως, επιφθεγγεσθαι δειν εφη τον επευχομενον
ιερεα· «Ευλογησαι σε Κυριος και φυλαξαι σε, επι 68.773 φαναι Κυριος το προσωπον
αυτου επι σε, και ελεησαι σε, επαραι Κυριος το προσωπον αυτου επι σε, και δωηι σοι
ειρηνην.» Φυλαττει μεν ουν η ευλογια παραλυουσα την αραν, και αναπλαττουσα το
ημαρτηκος, εις το επαινεισθαι δειν εν Χριστωι· και τουτου μαρτυς ο Παυλος ωδι
γεγραφως· «Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο
ευλογη-σας ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι, εν τοις επουρανιοις εν Χριστωι,
καθως εξελεξατο ημας εν αυτωι προ καταβολης κοσμου, ειναι ημας αγιους και
αμωμους κατ' ενωπιον αυτου· εν αγαπηι προορισας ημας εις υιοθεσιαν δια του
Χριστου εις αυτον.» Ὁραις οτι το αποβλητον δια την αμαρτιαν εφυ, και ο ανθρωπος
δεκτος εις υιοθεσιαν ευλογουμενος εν Χριστωι δια μετοχης του Πνευματος, ο και
εξεχεεν εις ημας πλουσιως, ο μη εκ μερους αυτο τοις αγιοις δωρουμενος, αλλ' ως εξ
ιδιου πληρωματος εντιθεις. Ἐπιφανεια δε προσωπου Θεου προξενησειεν αν αυτικα
το ελεισθαι δειν, ειπερ εστιν αληθες, ως εν γε τωι γνωναι Θεον το χρηναι μεταλαχειν
της αιωνιου ζωης εισβησεται. Ουτω γαρ εφασκεν ο Σωτηρ προς τον εν τοις ουρανοις
Πατερα και Θεον· «Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον
αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον.» Ὅτι δεπροσωπον του Θεου και
Πατρος εστιν ο Υιος, ος και επεφανεν ημιν, ενδοιασαι τις αν ηκιστα γε, καθαπερ
εγᾦμαι· χαρακτηρ γαρ εστι και ομοιωσις και εικων αυτου, γινωσκομεν δε δι' αυτου
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε και συν αυτωι τον Πατερα, συνεισθεοντος δε αναγκαιως τηι τοιαιδε γνωσει και του
ελεεισθαι δειν· ∆εδικαιωμεθα γαρ εν πιστει, και ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνηι, α
εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το πολυ αυτου ελεος, απεφορτισαμεθα τε την φθοραν,
και εις καινοτητα ζωης εν Χριστωι μετεστοιχισμεθα, κατοικτειροντος Θεου. Και καθ'
ετερον δε τροπον, ει προς Ἰουδαιους του λογου την δυναμιν παρατρεποιμεν,
ηλεηνται κατα το αληθες, επιλαμψαντος αυτοις του Μονογενους. Ἐπεκειτο μεν γαρ
αυτοις δυσοιστον ωσπερ τι και αποβλητον αχθος, ο κατακρινων νομος, και
οικτιρμου διχα κολαζων τους αμαρτανοντας. Ἠλεηνται δε, την δικαιουσαν χαριν
οψε και μολις δια Χριστου κερδαινοντες, ου και την αφιξιν ιδειν γλιχομενοι, προς
τον των ολων Θεον εκεκραγεισαν, «Ὁ Θεος των δυναμεων, επιστρεψον ημας, και
επιφανον το προσωπον σου, και σωθησομεθα.» Ἠλεημεθα δη ουν οι παντες εν
επιφανειαι Χριστου. Και μεντοι και επαρσις του προσωπου του Θεου προξενος
ειρηνης, ης εστι δοτηρ και βραβευτης ο Χριστος, ως ιδιον αγαθον τοις πιστευουσιν
εις αυτον και προθεις και δωρουμενος. «Ειρηνην» γαρ, φησιν, «την εμην διδωμι
υμιν, ειρηνην την εμην αφιημι υμιν.» Ὅτε γαρ οιονει πως υψου τεθεικε τον Υιον ο
Πατηρ, χαρισαμενος αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, «Καθου τε εκ δεξιων μου,»
λεγων, τοτε δη, τοτε την διιστασαν ημας καταλυσαντες εχθραν, συνηφθημεν εις
ειρηνην, δια του φρονειν ελεσθαι τα αυτου, και εν Πνευματι περιπα 68.776 τειν, εν ωι
και δι' ου θειας φυσεως αναδεδειγμεθα κοινωνοι, συνειροντος ημας εις ενοτητα του
Χριστου· εφη γαρ που προς τον Πατερα· «Θελω ινα ωσπερ εγω και συ εν εσμεν, ουτω
και αυτοι εν ημιν εν ωσιν.» –»Ἒν γαρ δη σωμα οι παντες εσμεν εν Χριστωι,» και· «Ὁ
κολλωμενος τωι Κυριωι εν πνευμα εστι,» κατα την Γραφην. Ὅτι, δε του Θεου και
Πατρος το ιδιον ωσπερ επαιροντος προσωπον, τουτ' εστι, δοξαζοντος τον Υιον, την
προς αυτον ειρηνην πεπλουτηκαμεν, σαφηνιει λεγων αυτος· «Ὅταν υψωθω εκ της
γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως διανοηι. «Αυτος γαρ εστιν η
ειρηνη ημων, και δι' αυτου την προσαγωγην εσχηκαμεν εν πνευματι προς τον
Πατερα.» {ΚΥΡ.} Ἱερεων μεν ουν περι και της επ' αυτοις αναδειξεως ταυτι προς ημας
ο νομος. Ἁγιαζεσθαι δε δειν ευ μαλα φησι το Λευιτικον, και τοις καθηκουσι τροποις
προηγνισμενον, της εκνεμηθεισης αυτοις λειτουργιας μεταποιεισθαι τοτε. Λεγει δε
ουτως εν τοις Ἀριθμοις· «Λαβε τους Λευιτας εκ μεσου των υιων Ἰσραηλ, και
αφαγνιεις αυτους, και ουτως ποιησεις τον αφαγνισμον αυτων· περιῤρανεις αυτους
υδωρ αγνισμου, και επελευσεται ξυρον επι παν το σωμα αυτων, και πλυνουσι τα
ιματια αυτων, και καθαροι εσονται, και ληψονται μοσχον ενα εκ βοων, και τουτου
θυσιαν σεμιδαλιν αναπεποιημενην εν ελαιωι, και μοσχον ενα ενιαυσιον εκ βοων
ληψηι περι αμαρτιας, και προσαξεις τους Λευιτας ενδοσθεν της σκηνης του
μαρτυριου. Και συναξεις πασαν συναγωγην υιων Ἰσραηλ, και προσαξεις τους
Λευιτας, και αφορισει Ἀαρων τους Λευιτας, αποδομα εναντι Κυριου παρα των υιων
Ἰσραηλ, και εσονται ωστε εργαζεσθαι τα εργα Κυριου. Οι δε Λευιται επιθησουσι τας
χειρας επι τας κεφαλας των μοσχων, και ποιησεις τον ενα περι αμαρτιας, και τον ενα
εις ολοκαυτωμα, και εξιλασασθαι περι αυτων. Και στησεις τους Λευιτας εναντι
Κυριου, και εναντιον. Ἀαρων, και εναντιον των υιων αυτου, και αποδωσεις αυτους,
αποδομα εναντι Κυριου, και διαστελεις τους Λευιτας εκ μεσου των υιων Ἰσραηλ, και
εσονται εμοι, και μετα ταυτα εισελευσονται οι Λευιται εργαζεσθαι τα εργα της
σκηνης του μαρτυριου.» {ΠΑΛΛ.} ∆ιασαφει δη ουν ευ μαλα, τις αν νοοιτο προς ημων
ο του αγνισμου τροπος, του τοις Λευιταις επενηνεγμενου. {ΚΥΡ.} Μυστικος μεν ουν,
ω Παλλαδιε, και εν Χριστωι δη παλιν· αυτος γαρ ημων η αποκαθαρσις, και ρυπου
παντος η απονιψις, και αγιασμου δοτηρ. Περιῤρανεις γαρ αυτους υδωρ αγνισμου,
φησι. Τουτο τοι και ο σοφος κατεδηλου Παυλος, ωδι γεγραφως· «Ει γαρ το αιμα
τραγων και ταυρων, και σποδος δαμαλεως ραντιζουσα τους κεκοινωμενους αγιαζει
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προς την της σαρκος καθαροτητα, ποσωι μαλλον το αιμα Χριστου·» και αληθης ο
λογος. Ει γαρ ενεστι τοις τυποις το ωφελουν, και η σκια σωτηριος, πως αν ουχι
μαλλον το αληθες, τουτεστι, το αιμα Χριστου· Ὕδωρ δη ουν αγνισμου το αναμιξ τηι
σποδωι της δαμαλεως της λεγομενης νεκρωσεως του Χριστου συμ 68.777 βολον
εναργες ην, ως εν γε τωι αγιωι βαπτισματι και ημεις αυτοι πληρουν ευχομεθα δια
πιστεως. Ὡς γαρ αυτος που παλιν ο θεσπεσιος εφη Παυλος, «Συνεταφημεν γαρ αυτωι
δια του βαπτισματος εις τον θανατον, ινα ωσπερ ηγερθη Χριστος δια της δοξης του
Πατρος, ουτω και ημεις εν καινοτητι ζωης περιπατησωμεν.» Ἔφη δε παλιν·
«Παντοτε την νεκρωσιν του Ἰησου εν τωι σωματι περιφεροντες, ινα και η ζωη του
Ἰησου εν τηι θνητηι ημων σαρκι φανερωθηι.» {ΠΑΛΛ.} Και τις δη αρα εστιν η ενθαδε
λεγομενη νεκρωσις του Χριστου; {ΚΥΡ.} Το εκτεθναναι μεν κοσμωι και αμαρτιαις,
ιεραν τε και αγιαν και την οτι μαλιστα φιλαιτατην Θεωι διαβιωναι ζωην, εφ' ωι δη
παλιν απεσεμνυνετο λιαν ο Παυλος λεγων· «Ἐγω γαρ δια νομου νομωι απεθανον,
ινα Θεωι ζησω· Χριστωι συνεσταυρωμαι. Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος. Ὃ
δε νυν ζω εν σαρκι, εν πιστει ζω τηι του Υιου του Θεου αγαπησαντος με, και
παραδοντος εαυτον υπερ εμου.» Τουτο, οιμαι, εστι το εκτεθναναι μεν εν κοσμωι, και
την Χριστου νεκρωσιν υπενεγκειν, διαβιωναι δε αυ την εν αυτωι ζωην. Σποδος ουν
δαμαλεως αναμιξ υδατι την Ἰησου νεκρωσιν ως εν αγιωι βαπτισματι τελουμενην
υπεμφαινοι αν. Ἧς εν μεθεξει γενεσθαι και αυτους εφη δειν τους εν ταξει τελουντας
τηι Λευιτικηι, παν ειδος ακαθαρσιας σαρκικης ως εν σκιαι παλιν εκπεφορτισμενους.
∆ηλοι γαρ, οιμαι, τουτι και μαλα σαφως το αποψιλουσθαι ξυρωι την του σωματος
τριχα. «Ζων γαρ ο λογος του Θεου, και ενεργης, και τομωτερος,» καθαπερ τινα
τριχων και ονυχων αποκειρων εκ νου, των εμφυτων και εν ημιν σαρκικων
κινηματων την ακαθαρσιαν, ον και νομον αμαρτιας ενωικηκοτα τοις μελεσι της
σαρκος, αντιστρατευομενον τε τωι νομωι του νοος, και εις α μη θεμις εξελκοντα,
Γραμμα που φησιν ιερον, αλλα τηι του αγιου Πνευματος δυναμει τε και ενεργειαι
καθαπερ ξυρωι τεμνομενος ασθενει, καν ει αναφυοιτο πως εν ημιν, γοργοτερον
αποκειρεται. «Πνευματι γαρ περιπατειτε,» φησι, «και επιθυμιαν σαρκος ου μη
τελεσητε.» Ὥσπερ δε το ξυρον ουκ εξ αυτης της εισαπαν αναβοθρευει ριζης την εν
ημιν τριχα, τεμνει δε αναφυομενην ευθεως· ουτω και εν ημιν ο του Θεου λογος,
προῤριζον ωσπερ, την ως εμφυτον επιθυμιας ουκ αναβοθρευει κινησιν (τετηρηται
γαρ το τελειον αγιον εις αιωνα τον μελλοντα), κατανεκροι δε μαλλον αναφυομενην
και ανισχουσαν εν ημιν, και τον εν τοις μελεσι της σαρκος αγριαινοντα τιθασσευει
νομον. Ουκουν η τριχων αφαιρεσις την νου καθαρσιν υπαινιττεται, ην αν εν ημιν ο
θειος τε και τομωτερος εργαζεται του Θεου λογος. Ἀποπλυσις δε ιματιων, λαμπραν
και ακιβδηλον ημιν πολιτειαν υποφαινει, την εξωφανη. «Προνοουμενοι γαρ καλα,
ου μονον ενωπιον Κυριου,» κατα το γεγραμμενον, «αλλα και ενωπιον ανθρωπων.»
Και αυτος δε που φησι· «Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως
ιδωσι τα καλα 68.780 εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις
ουρανοις.» Ειναι δη ουν αναγκαιον τους αληθως αγιους και ιερους, εσωθεν τε και
εξωθεν καθαρως την νεκρωσιν του Ἰησου περιφεροντας εν τωι ιδιωι σωματι, και
συντεθειμενους αυτωι τροπον τινα δια του αγιου βαπτισματος. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης.
{ΚΥΡ.} Προσκομιζεσθαι δε δειν την υπερ αυτων εφη θυσιαν εν μοσχοις δυσι, τελειωι
τε και ενιαυσιωι, τουτ' εστιν, απαλωι τε και νεωι· και τελειος μεν, ο εις ολοκαυτωμα,
συνθυμιωμενης αυτωι σεμιδαλεως ελαιωι δεδευμενης· ογε μην ετερος, υπερ αμαρτιας
εξω της παρεμβολης εμπιπραται· τελειουται γαρ ουτω τα υπερ αμαρτιας θυματα. Και
εστι δη παλιν εν αμφοιν ο Χριστος, εν μοσχωι μεν τωι εις ολοκαυτωσιν, ολος αγιος,
και εις οσμην ευωδιας υπερ ημων τωι Θεωι και Πατρι της εν ελπιδι ζωης το ευχαρι τε
και ιλαρον τοις αγιοις φερων· σεμιδαλις γαρ ελαιοδευτος συνανεκομιζετο τωι μοσχωι·
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εψεται δε που παντως τοις την εν Χριστωι τετιμηκοσι ζωην. Και μην και ως
μοσχαριον υπερ αμαρτιας πυρι δαπανωμενον. «Τωι γαρ μωλωπι αυτου ιαθημεν,»
κατα τας Γραφας. Ἐπιτηρει δε, οτι τελειος μεν ολοκαυτουται μοσχος, ενιαυσιος δε
υπερ αμαρτιας σφαζεται· ινα εν ταυτωι νοηις δια δυοιν τον ενα ως εν τελειοτητι μεν
αρετων, τον ευοσμοτατον νοητως, ως εν απλοτητι δε και ακακιαι σφαζομενον. «Ἐγω
γαρ,» φησιν, «ως αρνιον ακακον αγομενον του θυεσθαι ουκ εγνων.» Ὅτι δε ως υπερ
παντων τε αμα και παρα παντων αναθημα τωι Θεωι το ιερουργον προσαγεται γενος,
ενδειξειεν αν η χειρων επιθεσις των εξ Ἰσραηλ. «Ἐπιθησουσι γαρ,» φησιν, «οι υιοι
Ἰσραηλ τας χειρας επι τας κεφαλας των Λευιτων.» Ὥσπερ γαρ οι Λευῗται ταις των
θυμα-των κεφαλαις τας χειρας επηγον, και τοις σφαζομενοις υπερ αυτων εις τυπον
Χριστου (εδρων δε τουτο, ουκ ευλογουντες ποθεν, πολλου γε και δει, αλλ' οιονει
πως τηι των χειρων επιθεσει καταδεικνυντες τον τας αμαρτιας ημων φεροντα Θεον,
και υπερ ημων ιερουργουμενον, ινα «Προσηλωσηι τωι ιδιωι σταυρωι το καθ' ημων
χειρογραφον»)· ουτω πεπραχθαι νοησεις την τοις Λευΐταις χειροτονιαν των λαων.
Οιονει γαρ πως ανθ' εαυτων τωι Θεωι προς ιερουργιαν προκαθισαντες αυτους, ως
εξειλεγμενους, τας κειρας επηγον. Ἀλλ' επραττετο μεν η χειρων επιθεσις τοτε.
Μετεῤρυηκοτων δε των πραγματων νυνι εις το αμεινον, ασυγκριτως τοις επι
ιερουργιαν δια Χριστου καλουμενοις επιψηφιζονται λαοι, το ως ειεν αξιοι
παραφωνουντες ευ μαλα· και τουτο εν Ἐκκλησιαις, καθαπερ αμελει και οι παλαι,
παρα τηι ιεραι τε και θειαι σκηνηι, τας επι τοις Λευΐταις χειροθεσιας εδρων. Προδηλον
ουν οτι ει μητε εν εκκλησιαι, μητε μην επι λαου χειροτονια γενοιτο, παρα την θειαν
εσται βουλησιν, και εξω νομων των ιερων. Τετελειωμενοι δε οι Λευῗται, των εις
ιερουργιαν απτονται παντων. 68.781 Ουκουν ος μη αγιος εν Χριστωι και ει μη
προαγνιζοιτο, καθ' ον αν πρεπει τροπον, αποχωρειτω μακραν· νηποινι γαρ ουχι των
θειων αψεται θυσιαστηριων.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ∆Ω∆ΕΚΑΤΟΣ.
Περι ιερωσυνης.
Στολης μεν ουν περι της ιερας, και μεντοι και θυσιων, ας δη και
αποπεραινεσθαι δειν επι ταις των ιερεων τελειωσεσιν εθεσμοθετει Θεος, ειρηται
σαφως. Μυριων δε οσων επ' αυτοις κεχρησμωιδημενων, λειτουργιας τε περι και
καθαρισμων, και ακριβους εμμελειας της εν γε τωι χρηναι βιουν εννομωτατα τε και
απεξεσμενως εις νοητην αστειοτητα, οιμαι δειν εγωγε και προ γε των αλλων εκεινο
ειπειν. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης· {ΚΥΡ.} Ἀναθημα γαρ τωι Θεωι και απολεκτον εκ
πασων των φυλων, η εξ αιματος ην του Λευι, και νομος εδιδου τωι γενει το ιερασθαι
δειν, εκκριτον αυτωι το επι τωιδε γερας απονεμοντος Θεου· πλην ουκ αβασανιστον
ολοτροπως την ιερουργον ηφιει πληθυν, ουδε ανηκεν απλως τοις τυχουσι το χρημα,
δια γε το εξ αιματος ειναι Λευΐ· πολυπραγμονειν δε δειν εκελευε και σφοδρα λεπτως,
μη αρα τι των κατεψεγμενων αῤρωστησαι συμβαν, ανεθελητον ειη Θεωι, και
μεμωμημενην ποιοιτο την προσοδον, μονον δε ουχι και ανιπτοις εισθεων ποσιν εις
την του μαρτυριου σκηνην προσκρουοι και ουχ εκων. Γεγραπται δε ουτω παλιν εν
τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην λεγων· Ειπον Ἀαρων· Ἄνθρωπος εκ
του γενους σου εις τας γενεας υμων, τινι αν ηι εν αυτωι μωμος, ου προσελευσεται
προσφερειν τα δωρα του Θεου αυτου. Πας ανθρωπος ωι αν ηι εν αυτωι μωμος, ου
προσελευσεται, ανθρωπος τυφλος, η χωλος, η κολοβορινος, η ωτοτμητος, η
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος ωι εστιν εν 68.784 αυτωι συντριμμα χειρος η συντριμμα ποδος, η κυρτος, η
εφηλος, η πτιλος τους οφθαλμους, η ανθρωπος ωι εαν ηι εν αυτωι ψωρα αγρια, η
λιχην, η μονορχης· πας οστις εστιν εν αυτωι μωμος εκ του σπερματος Ἀαρων του
ιερεως, ουκ εγγιει του προσενεγκειν τας θυσιας τωι Κυριωι, οτι μωμος εν αυτωι. Τα
δωρα του Θεου αυτου, ου προσελευσεται προσενεγκειν· τα δωρα του Θεου αυτου, τα
Ἅγια των αγιων, και απο των αγιων φαγεται, πλην προς το καταπετασμα ου
προσελευσεται, και προς το θυσιαστηριον ουκ εγγιει, οτι μωμον εχει· και ου
βεβηλωσει το αγιον του Θεου αυτου, οτι εγω Κυριος ο αγιαζων αυτους.» {ΠΑΛΛ.} Ἆρ'
ουν, ειπε μοι, προς εγκληματος εστι τισιν αῤρωστια σωματικη; Γραφεται δε την
φυσιν ο ∆ημιουργος, και ανεθελητως παρεφθαρμενην; {ΚΥΡ.} Ευγε, ω Παλλαδιε·
φρονεις γαρ ορθως. Αιτια μεν γαρ και γραφη γενοιτ' αν εσθ' οτε τισιν, εθελουσιον
εχουσι της σφων αυτων διανοιας την εις τα φαυλα παρατροπην, και την εις παν
οτιουν των εκτοπων απονευσιν εκτετιμηκοσιν· αῤρωστημασι δε τοις περι την σαρκα,
φυσικως τε και ανεθελητως συμβαινουσι, το επιτιμαιν, οιμαι που σκληρον και
ασυμπαθες, και των εις σκαιοτητα κατηγορηματων ουκ αμοιρουν. Παρεστι δη ουν
εντευθεν εκεινο περινοειν, ως ουκ αν ο των ολων δημιουργος επ' ανεθελητοις
αιτιαις την ανθρωπου φυσιν εγραψατο, ουδ' αν ως ανιερον τον ηῤρωστηκοτα
σωματικως της αυτωι συντεταγμενης εξεπεμψε λειτουργιας· αλλ' ως εκ τυπου παλιν
των σωματικων, εις αστειοτερας ημας καταλεπτυνει βουλας, και των εν ψυχηι
παθων το πολυειδες υποφαινει, θεομισες δε οτι το χρημα διδωσι νοειν. Ἢ γαρ ουχι
και ο θεσπεσιος Παυλος, επεσθαι δειν εφη τοις απολεκτοις εις ιερωσυνην, την εφ'
απασι τοις τεθαυμασμενοις ευκλεα ψηφον; «Ἵνα» γαρ, φησιν, «αρτιος ηι ο του Θεου
ανθρωπος, εις παν εργον αγαθον εξηρτισμενος.» ∆ειν γε μην και τον επισκοπον
ανεπιληπτον ειναι διισχυρισατο, και μαλα σαφως· και πολλην εν τουτοις εποιειτο
την ακριβειαν. {ΠΑΛΛ.} Φημι. Τις δ' αν ειη λοιπον και ο εφ' εκαστωι λογος των
αρτιως ημιν απηριθμημενων αῤρωστηματων, εθελοιμ' αν, ως ευ ισθι τοι, μαθειν.
{ΚΥΡ.} Φερε δη ουν ανα μερος, ως εν ειδει αναλαμβανοντες, τα εις νουν ιοντα
λεγωμεν· «Ἄνθρωπος,» φησιν, «εις τας γενεας υμων, εκ του γενους σου, ωι εαν ηι εν
αυτωι μωμος, ου προσελευσεται προσφερειν τα δωρα του Θεου αυτου.» Ἀσφαλης ο
λογος, πικρον το χρησμυδημα. Τεθειται γαρ ο νομος, ουχι κατα μονων των τηνικαδε
γεγονοτων εξ Ἀαρων, αλλ' εις απαν διηκει το γενος, και κατα παντος αιματος
ιερατικου, και εις παντα διερπει χρονον. ∆ηλοι γαρ, οιμαι, τουτι, το, «Ἐκ του γενους
σου εις τας γενεας υμων.» Ἀπαραδεκτον γαρ αειπως Θεωι, το μη αμωμητως εχον.
Καιρον δε ειπειν ουκ αν δυναιτο τις, καθ' ον αυτωι προσφιλες αν γενοιτο το
κατεγνωσμενον, ως επ' αῤρωστιαις δε δη μαλλον οτι ταις πνευματικαις· 68.785
εκτετιμηται δε μαλλον το αμωμητως εχον, και νοσουν ουδαμοθεν την παραφθοραν,
αρτιον δε ωσπερ εις αρετην, και ευσθενες εις αγιασμον, το ευδοκιμειν ευ μαλα
μεμελετηκος εν υπομονηι, και γοργον εις συνεσιν διηνεκη. Τοιγαρουν και κατα
παντος ιοντα του γενους τον επι τωιδε ποιειται νομον, ακιβδηλον εαυτωι το ιερον και
απολεκτον αποφαινων γενος· τοτε μεν ως εν φυληι τηι Λευι, και ως εξ αιματος
Ἀαρων, νυνι γε μην ως εν γε τοις ηγιασμενοις εν Χριστωι τωι μεγαλωι και κατ'
αληθειαν αρχιερει, ωι προσπεφυκαμεν δια πνευματος, κοινωνοι και μετοχοι της
οικειας αυτου φυσεως αναδεδειγμενοι. Τοιγαρτοι και εις αδελφοτητα κεκληκως
τους εν πιστει δεδικαιωμενους, ωσπερ κοινωνοις αυτοις επαγαλλεται λεγων· «Ἰδου
εγω και τα παιδια α μοι εδωκεν ο Θεος.» Ἢ γαρ ουχι τωι προσωπωι Χριστου και τον
επι τωιδε λογον αναπτειν εδοκει τω θεσπεσιωι Παυλωι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.}
Ἀπειργει δη ουν του ιερασθαι δειν τον εφ' οτωι ουν των ωνομασμενων, ως αῤρωστον
και κατεσκωμμενον. Ου γαρ προσελευσεται, φησι, προσφερειν τα δωρα του Θεου,
ανθρωπος τυφλος η χωλος. Ἔχει μεν ουν αυτοθεν, καν ει νοοιτο σωματικως, πολυ
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το χρημα το ακαλλες· εξεῤρυηκοτοιν γαρ οφθαλμοιν, και μην και ποδος ουκ
ερηρεισμενου, ορθα βαινειν ουκ εχοντος, πως ουκ αμεινον ηρεμειν, ουδε οποι ποτε
ιεναι χρη τον ιερεα διεγνωκοτα, ηγουν ιεναι συν γελωτι, ποδι τε και οφθαλμοις
αλλοτριοις χρωμενον; Ἀλλ' ειη μεν αν ου πολυς ο τουδε λογος. Τα δ' αναγκαια προς
γνωσιν και θεωριαν ημιν την πνευματικην, φερε λεγωμεν, το της ιστοριας
υποτρεχοντες παχυ. Τυφλον μεν ουν εοικε τον ευηθη λιαν και ανουστατον
αποκαλειν. Ὃ γαρ εστιν οφθαλμος τωι γηΐνωι σωματι, τουτο και εν ψυχηι λεγοιτ' αν ο
νους, φωτι μεν τωι θειωι καταλαμπομενος, και προς αυτο το ακηρατον αναμυων
καλλος, και ταις των εννοιων ισχναις οιονει πως και ευστροφοις κινησεσιν
αναθρωσκων ευ μαλα προς το ακριβες εν δοξηι, και δογματικης ορθοτητος ουχ
αμαρτανειν ειδως. Τουτο, οιμαι, εστι το παροιμιωδως ειρημενον, «Οι οφθαλμοι σου
ορθα βλεπετωσαν, τα δε βλεφαρα σου νευετω δικαια.» Ειρηται δε που και προς την
των Ἰουδαιων μητερα βλεπουσαν ουκ ορθως· «Ἰδου ουκ εισιν οι οφθαλμοι σου, ουδε
η καρδια σου καλη, αλλ' η εις την πλεονεξιαν σου και εις το αιμα το αθωον εκχεειν
αυτο, και εις τα αδικηματα σου, και εις φονον του ποιειν αυτα.» Ἀνεπιτηδειος ουν
εις ιερουργιαν ο τυφλος νοητως, τουτ' εστιν ο παντελως ασυνετος, και νουν και
φρενα λελωβημενος. Ἀνεπιτηδειος δε προς τουτωι και ο χωλος, τουτ' εστιν ανηρ
ορθοποδειν ουκ ειδως, και προς το αρτιως βαινειν ουκ ευσθενης. Ἡ μεν γαρ
τυφλοτης, καθαπερ εφην αρτιως, της εις ακρον ασυνεσιας συμβολον· χωλοτης δε αυ,
της οιονει κεκλασμενης και αδρανους κινησεως τε και προθυμιας, ην αν εφ' εκαστωι
ποιοιτο τις τυχον των πρακτεων. Ει μη τοις ουτω λελωβημενοις επιφωνειν αξιον·
68.788 «Ἰσχυσατε, χειρες ανειμεναι, και γονατα παραλελυμενα.» Ἐπηιτιατο δε και
αυτος ο Χριστος τους των Ἰουδαιων δημους, ως ορθας μεν ουκ ανεχομενους
ποιεισθαι τας επ' αυτωι τροχιας, εκτετραμμενας δε μαλλον εις το χωλον, και των της
ορθοτητος απολισθησαντας λογισμων. «Υιοι γαρ,» φησιν, «αλλοτριοι εψευσαντο
μοι· υιοι αλλοτριοι επαλαιωθησαν, και εχωλαναν απο των τριβων αυτων.» Ἐν ισωι
δη ουν αλληλαιν και αγχου λιαν, ως εν ομοιοτητι παθων, χωλοτης νου και
τυφλοτης· η μεν το ως εν συνεσει τιμιον, η δε το ως εν εργοις αγαθοις ευσθενες, εις
αχρειοτητα καταφερουσαι. Ἀποβλητον δε προς τουτοις ο νομος ποιεισθαι δειν εφη
τον κολοβορινον, και συν αυτωι τον ωτοτμητον. Ἐφαρμοσειε δ' αν τις επ' αυτοις τον
τοιονδε λογον. Αισθησεσι μεν γαρ ταις οσφρητικαις τα κακοσμα τε και ευοσμοτατα
δοκιμαζεται, των οσα εστιν εν φυσει τοιαιδε, τηι το οδωδεναι λαχουσηι, φημι·
διακριτικη δε λιαν η αισθησις, και του κατευφραινειν ειδοτος, και του μη τοιωσδε
τυχον, αλλ' ετεροιως εχοντος, και ως εν χειρονι μοιραι· νους γε μην εφη ο
ανθρωπινος, ει αρτιως εχοι τυχον εν γε τοις καθ' εαυτον, ιεται μεν ευσθενως εις το
διακρινειν δυνασθαι την των πραγματων ποιοτητα, ακριβη δε την βασανον εφ'
εκαστωι ποιησεται, και οια τις αριστος τραπεζιτης δοκιμαζων απαντα, και το μεν
καλον κατεχων, και απο παντος ειδους πονηρου απεχομενος, κατα το γεγραμμενον,
ευδοκιμησει λιαν. Κατακιβδηλευει γαρ το οιονειπως αισχρον και παρασημον των
δρωμενων, προσοιτο δ' αν ευκολως το επωφελες τε και αμεινον. Ουκουν η σιμοτης,
το μη αγαν υγιες και αρτιως εχον ως εν αισθησει δηλοι, καθ' ην εκαστα των
πραγματων αριστα διακρινοντες, την αμεινω μεν τοις αριστοις, την χειρω δε τοις
αισχιοσιν απονεμοντες ψηφον, σοφοι τε και αγχινοοι, και τι γαρ ουχι των τοιουτων
εσμεν τε και ωνομασμεθα. Ὀσμη γαρ ωσπερ εις νουν αναθρωσκουσα, των υπ' αυτου
νοουμενων οιονει ποιοτης πραγματικη. Το δε δη παρακεκοφθαι το ους, υπεμφηνειεν
αν, ως γε μοι δοκει, το δυσηκοον. Παρακεκομμενης γαρ ακοης, δοιην αν εγωγε παθος
ειναι το εκ μερους ευπειθες, και ουχ ολοκληρως ευηνιον εις υπακοην, ηγουν το μη
αμωμητως επαΐειν δυνασθαι των ιερων, μαλιστα δε γραμματων, ο δη και δρωσι
τινες, εφ' α μη προσηκεν αβουλοτατα παρατρεποντες της ψυχης το ευηκοον. Ειεν δ'
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν ουτοι, κατα την του σοφωτατου Παυλου φωνην, οι κνηθομενοι την ακοην, και
απο μεν της αληθειας αυτην αποστρεφοντες, προσκειμενοι δε πνευμασι πλανης, και
εις βεβηλους κενοφωνιας εκνενευκοτες. Ουκουν ο ωτοτμητος της εις το εισω και
νοητης ακοης υπεμφηνειεν αν την πηρωσιν, και την εξ ορθοτητος επι το χειρον
παραφθοραν. Ἀλλα και ει τωι τυχον συντριμμα ποδος η συντριμμα χειρος ορωιτο
προσον, αποχωρειτω, φησιν, και εν ισωι τεταχθω τοις αλλοις, νοειν αναπειθοντος
τουδε του τον ποδα τυχον η την χειρα συντεθραυσμενου μεν, πλην ουκ εισαπαν
ηῤρωστηκοτος, 68.789 τον ουχ ολοκληρως εις εργα χωρειν δυναμενον, ουτε μην
αδιαβλητον εχοντα παντελως την βαδισιν, ητοι την ενεργειαν, την ως εν πολιτειαι,
φημι, και ζωηι τηι εννομωτατηι. Ειεν δ' αν και ουτοι παλιν, η οι ποιουντες το εργον
Κυριου αμελως, οις επενηνεκται το ουαι δια προφητου φωνης, ηγουν οι το δικαιον
ου δικαιως διωκοντες, κατα το γεγραμμενον. Ἐπιτηρει δε οτι τηι νοητηι και ολοτελει
χωλοτητι, και η μετρια του σκελους πηρωσις εν ισωι τε εστι, και ως ταυτον
λελογισται. Τωι γαρ μηδ' ολως τι δραιν ισχυσαι των αγαθων, το μη δραιν ορθως εν ισωι
κεισεται λογωι. Φαινοιτο δ' αν εικοτως εν μεν τηι χωλοτητι, το μηδ' ολως· εν δε τωι
συντριμματι, το μη υγιως. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικε. {ΚΥΡ.} Κυρτον δε, και εφηλον, και πτιλον
τους οφθαλμους καταγραφει παλιν ως εν τοις αδοκιμωτατοις. Και κυρτον μεν ειναι
φαμεν, τον οιονει κεκυφοτα, και κατω βλεποντα νωι, και προς τα σαρκος νενευκοτα
παθη, και τοις επιγειοις τον οφθαλμον επερειδοντα, δηλον δε οτι τον νοητον, και εις
τουτο γνωμης ιοντα λοιπον, ως το απορθουσθαι μισειν, προς γε φημι το χρηναι τα
ανω φρονειν. Ειεν δ' αν εν τουτοις τα των Ἰουδαιων εγκληματα, περι ων γεγραπται·
«Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν, και τον νωτον αυτων δια
παντος συγκαμψον.» Ἔφηλον δε, τον την εφηλιδα την καλουμενην επ' αυτοις
εχοντα μετωποις. Ἀῤρωστημα δε τουτι καταμελαινειν ειδος την επ' ακρου δερματος
οψιν. Παραιρειται δε τοις οις αν γενοιτο παθειν, το καν γουν ισχυσαι λαθειν, αυταις
επανθουν οφρυσιν, ολοις τε προσωποις επηρτημενον. Ἔφηλος δη ουν ο τοιοσδε
σωματικως, νοητως γε μην υποφαινει τον ασχημονα, γυμνως τε και ακρυπτως, και
οιονει προσωπον ουκ εχοντα καθαρον, αλλ' εκφανες απασι το ακαλλες εις ζωην, ως
μη ειδεναι που ταχα, μηδε το υπο του των σοφων ορθως ειρημενον, «Σοφοι
κρυψουσι τας εαυτων αισχυνας.» {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω Παλλαδιε,
μυρια οσα γε τα εν ημιν εστι παθη; {ΠΑΛΛ.} Ναι· τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Ὅτι, ω
γενναιε, φημι, νοσει μεν εκαστος, α νοσει, αιδοι δε πολλακις τηι προς αδελφους
ηττωμενος, εν σπουδηι και λογωι ποιειται πολλωι και το εῤρωσθαι δοκειν, και το
λανθανειν εν κακοις. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ει δε δη τις ειη προς τουτο ηκων
αναισχυντιας, ως ηγεισθαι παρ' ουδεν, το και εκφανδον ελεσθαι πλημμελειν, και
των εις κοσμιοτητα γερων αφειδησαι παντελως, ουκ αν τωι δοξειεν ο τοιοσδε
λοιπον, του ιερου και αγιου γενους οιχεσθαι μακραν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Ἔφηλον τοινυν ο νομος αποκαλει τον τοιουτον, ως ουδε κρυπτειν ειδοτα και
ανεχομενον το συμβαν αῤρωστημα και παθος αυτωι. Πτιλον δε τους
68.792
οφθαλμους, τον ηκιστα μεν του βλεπειν εστερημενον, υγιως δε τουτο ποιειν ουκ
εχοντα. οποιοι τινες ειεν, οις ενεστι μεν η φρονησις, το γε μην ελεσθαι φρονειν
ορθως ουχ οραται προσον. Οι μεν γαρ ορωντες, φησι, το αγαθον, εφ' α μη προσηκε
των ιδιων θεληματων παρατρεπουσι την ροπην· οι δε, και δογματικης ορθοτητος
ουκ αμοιρειν ισχυοντες, μονονουχι τον οικειον αυτοι κατασινονται νουν, εις
ακαλλεστατην εννοιων ιεντες θηραν, και υγιες ουδεν της επι Θεωι δοξης
εισδεχομενοι· οποιοι τινες εισιν, αιρετικων μεν μαλιστα παιδες, Ἰουδαιοι τε προς
τουτοις, οι Θεον μεν πιστευοντες ειναι τον Πατερα, τον γε μην εξ αυτου πεφηνοτα
κατα φυσιν Υιον ανοητοτατα διωθουμενοι. Τοιγαρτοι και αληθες επ' αυτοις το δια
του προφητου φωνης υμνουμενον, «Ὀφθαλμοι αυτοις, και ου βλεπουσιν.» Ὀνινησι
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ το βλεπειν ουδεν, ει μη προορωιτο τισι το υγιως βλεπειν, καθαπερ αμελει και την
χωλοτητα, και το συντριμμα του ποδος εν ισωι τεταχθαι λογωι δικαιως ελεγομεν·
διοισει γαρ ολως ουδεν, του μηδ' ολως ιεναι δυνασθαι, το μη υγιως ιεναι τυχον, την
ως εν πραγμασι δε δηλονοτι τριβον, και την ως εν εργοις οδον. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
{ΚΥΡ.} Ου προσελευσεται δε ιερουργησων ανθρωπος, ωι εαν ηι επ' αυτωι ψωρα αγρια,
η λειχην, η μονορχις, η πας ωι εστιν εν αυτωι μωμος. Ψωραι μεν ουν αγριαι
παρεικαστεον τα εκτοπωτατα των παθων, δριμυτεροις ρευμασι καταχεομενα νου,
και περα παντος ιοντα μετρου, και εξ ηδονης μεν εχοντα την αρχην, εις πικρον γε
μην εξηκοντα τελος. Ἢ ουχι δη φης εκαστωι των πλημμεληματων και συμμετριαν
τινα και αμετριαν ορασθαι του κακου; {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ὁ σωματικης
ηδονης ηττωμενος, ουκ αν τουτο παθοι και μετριως και υπερ μετρον; Οι μεν γαρ,
ηττηνται μονον, και νοσουσι περιεσταλμενως· οι δε και εις ακρον ηκουσι του κακου,
και ασχετως αγριαινουσαν νοσουσι την ηδονην, ως και αυτων επεκεινα των κατα
φυσιν εξολισθησαι παθων. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Ουκουν εφ' εκαστωι των
κακων το εκτοπως εκνενευκος εις το περα λογου, και μετρων επεκεινα των εν εθει
και παρα πολλοις, λεγοιτ' αν η αγρια ψωρα λοιπον. Λειχην δε προς τουτοις, παν
οτιουν παθος, αει διερπον εις το ευρυ, και ακαταληκτον εχον την εις το χειρον
επιδοσιν. Συστελλεσθαι δε δειν, και εις το μειον αγεσθαι προς ημων τα προσπιπτοντα
των παθων, ο θειος βουλεται νομος. Τοιουτον τι νοησεις ακουων· «Ἐαν Πνευμα του
εξουσιαζοντος αναβηι επι σε, τοπον σου μη αφηις, οτι ιαμα καταπαυσει αμαρτιας
μεγαλας.» Τα γαρ ανεπιπληκτα των παθων, ερπει μεν αει προς το αισχιονως εχον·
καταδραττεται δε καρδιας και νου, και εις ολεθρον αγει παντελη. ∆ει δη ουν αρα
προς ημων επιτιμασθαι το φαυλον, ταις εις το αμεινον αναδρομαις περιστελ 68.793
λουσης αυτο της εν ημιν νηψεως, και αναιρουσης κατα βραχυ. Μονορχιν δε προς
τουτοις, φησι, καθαπερ εγᾦμαι, τον ημιανδρον, και οιονει παρακεκομμενον το
τελειως ανδροπρεπες. «Ουτε γαρ πορνοι,» φησιν, «ουτε μαλακοι την του Θεου
βασιλειαν κληρονομησουσι.» Θηλυδριας δε τους τοιουτους ονομαζει, οτι την ανδρος
λαχοντες φυσιν, ψευδονται το ανδροπρεπες, και νουν και σωμα μαλακιζομενοι, και
εκοντι κατακλωμενοι προς το αναλκι και θηλυπρεπες. Εικος δε δη παλιν, τον
μονορχιν και ετερον τι παραδηλουν. Ἄνδρα μεν γαρ ονομαζειν εθος τον ευσθενη και
συνεστραμμενον, και ουκ ανικανως εχοντα προς το δυνασθαι κατορθουν α αν ελοιτο
τυχον. Νοηθειη δ' αν εικοτως εξ ημισειας ανηρ, ο μη ολοκληρως ευσθενης, μητε
εισαπαν εις τα αυτωι πρεποντα γοργος· ου γαρ τοι προσηκει τον Θεωι προσκειμενον,
διακεκομμενην αυτωι την ανδρειαν και λελωβημενον προσαγειν το ευσθενες, και ως
ασθενειν εκ μερους· ανδριζεσθαι δε και κραταιουσθαι, κατα το γεγραμμενον,
αδιαβλητον εχοντα και ακατασκωπτον προθυμιαν. Ουκουν ανιερος μεν
ομολογουμενως, ο υπο μωμου γραφην. Ειργεται δε ουχι του χρηναι μεταλαχειν της
αγιας τροφης. «Φαγεται γαρ απο των αγιων,» φησι, «πλην προς το καταπετασμα ου
προσελευσεται, και προς το θυσιαστηριον ουκ εγγιει» Οι γαρ ετι ταις εις νουν εσω
κεκρυμμεναις ασθενειαις ενοχοι, μεταλαχοιεν αν της ευλογιας Χριστου, και ουχ ως
εν ταξει τηι των αγιων εις επιδοσιν αγιασμου, και εις εδραιοτητα νου, και την εφ'
απασι τοις αριστοις ερηρεισμενην διαμονην, αλλ' ως εν τροπωι τωι πρεποντι τοις
ηῤρωστηκοσιν εις αποθεσιν του κακου, και εις καταληξιν αμαρτιας, και εις νεκρωσιν
ηδονων, και εις αναληψιν ευεξιας της πνευματικης. Ἐπειδη γαρ εστιν ο Χριστος
καινη κτισις, κατα τας Γραφας, ταυτηιτοι δεχομεθα και ημεις αυτον εν εαυτοις δια
της αγιας αυτου σαρκος τε και αιματος, ινα προς καινοτητα ζωης αναστοιχειουμενοι
δι' αυτου και εν αυτωι, τον παλαιον ανθρωπον αποσκευαζωμεθα, τον φθειρομενον
κατα τας επιθυμιας της απατης, κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.}
Ἀποφασκει μεν ουν των ιερων εργων την επιτηδευσιν τοις οιονειπως εντετηγμενην
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αναποβλητον ηῤρωστηκοσι την νοητην επηρειαν· αγιον γαρ ηκιστα γε το νοσουν
αει τα προσπεφυκοτα των παθων· αλλ' ει και τινι [των] αμωμητως εχοντων εν γε δη
σφισιν αυτοις, και αδιαβλητως εις λειτουργιαν, το αῤρωστησαι συμβαινει τα κοινα
δη ταυτι και ουκ εξιτηλα των παθων, ουκ ανεπιτιμητον εασθαι δειν αυτον επιταττει,
λεγων· «Ειπον προς Ἀαρων και προς τους υιους αυτου, και προσεχετωσαν απο των
αγιων των υιων Ἰσραηλ, και ου βεβηλωσουσι το ονομα το αγιον μου, οσα αυτοι
αγιαζουσι μοι· εγω Κυριος. Ειπον αυτοις· Εις τας γενεας υμων πας ανθρωπος, ος αν
προσελθηι απο παντος του σπερματος 68.796 υμων προς τα αγια, οσα αν αγιαζωσιν
οι υιοι Ἰσραηλ τωι Κυριωι, και η ακαθαρσια αυτου επ' αυτωι ηι, εξολοθρευθησεται η
ψυχη εκεινη απ' εμου. Ἐγω Κυριος ο Θεος υμων, και ανθρωπος εκ του σπερματος
Ἀαρων του ιερεως, και ουτος λεπραι η γονοῤρυει, των αγιων ουκ εδεται, εως αν
καθαρισθηι, και ο απτομενος πασης ακαθαρσιας ψυχης, η ανθρωπος ωι αν εξελθηι εξ
αυτου κοιτη σπερματος, η οστις αν αψηται παντος ερπετου ακαθαρτου, ο μιαινει
αυτον, η επ' ανθρωπωι, εν ωι μιαινει αυτον κατα πασαν ακαθαρσιαν αυτου· ψυχη ητις
εαν αψηται αυτων, ακαθαρτος εσται εως εσπερας, ουκ εδεται απο των αγιων, εαν μη
λουσηται το σωμα αυτου υδατι, και δυηι ο ηλιος, και καθαρος εσται, και τοτε φαγεται
των αγιων, οτι αρτος αυτου εστι. Θνησιμαιον και θηριαλωτον ου φαγεται, μη
μιανθηναι αυτον εν αυτοις. Ἐγω Κυριος, και φυλαξονται τα φυλαγματα μου, ινα μη
λαβωσι δι' αυτα αμαρτιαν, και αποθανωσι δι' αυτα, εαν βεβηλωσωσιν αυτα. Ἐγω
Κυριος ο αγιαζων αυτους.» Οι γαρ δη προσαγοντες τα ιερα, φησιν, ητοι τα
αγιαζομενα παρα των υιων Ἰσραηλ, οσα αν αναθειεν εις θυσιαν τωι Θεωι, μη
βεβηλουντων αυτου το ονομα, προσαγοντες ου προηγνισμενοι, και αναπονιπτον
εχοντες ετι την ακαθαρσιαν ην αν συμβαινει παθειν· η ιστωσαν οτι, φησι, την
εσχατην ευθυς αποτισουσι δικην. Ἐγω γαρ ειμι Κυριος, τουτ' εστιν, ου θεος
ψευδωνυμος, εις ον ει και τις αμαρτοι τυχον, ουδεν εσται πλημμελες. Τι γαρ αν και
γενοιτο προς ημων εις ξυλον η λιθον, ωιπερ αν εποιτο και το ευθυνεσθαι δειν;
Ουκουν τοις αγαν δειμασι προσεπανορθων εις ασφαλειαν της ακαθαρσιας, τους
τροπους καθ' ους αν γενοιτο προς ημων απαριθμειται χρησιμως, ως αν ειδειεν οι
λειτουργοι της αυτοις οτι μαλιστα πρεπουσης επιεικειας την οδον, και δι' ων αν ειεν
δεκτοι τε και καθαροι, την τωι νομοθετηι θυμαρεστατην διαστειχοντες ζωην. {ΠΑΛΛ.}
Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Τον μεν ουν λεπρωντα και γονοῤρυη, και της ιερας εξιστησι
λειτουργιας, και δειν γενεσθαι φησι των αγιων αμετοχον, μεχρις αν αυτωι το συμβαν
αποκρουσαιτο, και απωτατω γενοιτο του νοσειν. Προσαπτει δε τουτοις, ως ομοφυα
νοσουντα ακαθαρσιαν, τον απτομενον πασης ακαθαρσιας ψυχης, η ωι εαν εξελθηι
κοιτη σπερματος, και μεντοι τον ερπετου θιγγανοντα, και ανδρος ηντιναουν εχοντος
επι μολυσμωι την καταῤρησιν· ου παθεσιν, οιμαι, σωματικοις επιτιμωντος του νομου,
κατα γε τον αληθη και αμωμητως εχοντα σκοπον, αλλ' ως εν τυποις ετι, τοις εν
αισθησει και σωματικοις, τα εν ψυχαις αποφαινοντος. Συμβολον δη ουν νεκρωσεως
μεν, η λεπρα· δαπαναι γαρ και καταβοσκεται την σαρκα, μεθιστησι δε εις το παρα
φυσιν, και αλλοιοι του σωματος την οψιν. Γονοῤροια δε, καρπογονιας εστιν
αποθεσις, ρεουσης εις το μηδεν της φυσεως· οποιος αν τις ορωιτο και ανθρωπου νους
παρενεχθεις εις παραφθοραν και μονονουχι δαπανωμενος εις ακαρπιαν, δια γε του
δυνασθαι συνιεναι μηδεν των αναγ 68.797 καιων εις σωτηριαν· οποιοι τινες
γεγονασιν Ὑμεναιος τε και Ἀλεξανδρος, οιομενοι τε και λεγοντες αναστασιν ηδη
γεγονεναι. Και προστεθειεν αν τουτοις, οι απονευοντες αχαλινως προς παν οτιουν
των εκτοπων, και της εαυτων διανοιας τον καρπον παραῤριπτουντες απλως εις
εωλους και ασελγεις ηδονας. Ουκουν ο λεπρος μεν και γονοῤρυης, τουτ' εστιν, ο τοις
νεκροτητος εργοις ενισχημενος (ειεν δ' αν εργα νεκροτητος, τα της σαρκος παθη),
και ο την εσω καρποφοριαν, την εις νουν δηλονοτι και κεκρυμμενην, ουκ
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαραφθορον εχων, αποχωρειτω, φησι, των αγιων, εως αν καθαρισθηι. Ὡς γαρ ο
θεσπεσιος εφη Παυλος, «Ὃς αν εσθιηι το σωμα του Κυριου και πινηι το ποτηριον
αυτου αναξιως, κριμα εαυτωι εσθιει και πινει, μη διακρινων το σωμα αυτου.
∆οκιμαζετω δε,» φησιν, «ανθρωπος εαυτον, και τοτε εκ του αρτου εσθιετω, και εκ
του ποτηριου πινετω.» {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν, ω Παλλαδιε, το
ακριβες του νομου· κεχωρηκε γαρ ηκιστα γε κατα μονων του λεπρου και
γονοῤρυους, συγκαταδικαζει δε ωσπερ αυτοις, και ει τις αψαιτο τυχον των
ηῤρωστηκοτων, λεπρου δη λεγω και γονοῤρυους. «Και ο απτομενος,» φησι, «πασης
ακαθαρσιας ψυχης, η ωι αν εξελθηι κοιτη σπερματος αυτου, ακαθαρτος εσται.»
{ΠΑΛΛ.} Και τις αν γενοιτο τοις επαφωμενοις η απο γε τουτου ζημια; {ΚΥΡ.} Ουδεμια
μεν, κατα γε τον εν προχειρωι λογον. Καταμιανει γαρ ουχι την ανθρωπου ψυχην,
σωματος επαφη. Πνευματικος δε ο νομος, και διδασκει παλιν ημας αινιγματωδως,
ως ακαθαρτοι μεν εν εγκλημασι μολυσμων, οι ψυχικοις ενοχοι παθεσιν.
Συγκαταμιαινονται δε αυτοις και οι θιγγανοντες, ητοι κολλωμενοι, κατα σχεσιν δε
δηλονοτι της ταυτοβουλιας, ηγουν ταυτοεργιας· «Φθειρουσι γαρ ηθη χρηστα ομιλιαι
κακαι·» και, «Μερις μεν ουδεμια πιστωι μετα απιστου·» πολεμιον δε και ασυμβατον
τωι σκοτωι το φως. Και αληθες, οτι «Μετα οσιου οσιωθησηι, και μετα ανδρος αθωου
αθωος εσηι, και μετα εκλεκτου εκλεκτος εσηι, και μετα στρεβλου διαστρεψεις.» Ὅτι δε
ουχι το αῤρωστησαι μονον τα εκτοπωτατα των παθων, μονοις εσται τοις
ηῤρωστηκοσι παγχαλεπον, αλλα και οιπερ αν γενοιντο συμφρονες τε και
ομογνωμονες, ου μειοσιν η εκεινοι καταμιανθησονται μολυσμοις, παρεδειξεν ευθυς
επειπων, οτι «Ὅστις εαν αψηται παντος ερπετου ακαθαρτου, μιανει αυτον, η επ'
ανθρωπωι εν ωι μιανει κατα πασαν ακαθαρσιαν αυτου, ψυχη ητις αν αψηται αυτων,
ακαθαρτος εσται εως εσπερας.» Ἑρπετα δε πικρα και ιοβολα λεγεσθαι τε και ειναι
φαμεν, τους οισπερ αν ειη πρεπων ο λογος, «Ἰος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων· ων το
στομα αρας και πικριας γεμει.» Ειεν δ' αν ουτοι και προ γε των αλλων οι τα ορθα
διαστρεφοντες, και τοις απλουστεροις τον ολεθρου προξενον ενηχουντες λογον,
αποφεροντες γε προς εννοιας ουκ αγαθας, και εις δοξαν επι Θεωι την δι 68.800
εστραμμενην, ηγουν κακεινοι τυχον, οι λεγοντες· «Φαγωμεν και πιωμεν· αυριον γαρ
αποθνησκομεν·» και οι προς γε τας εν κοσμωι φιληδονιας τας των αμαθεστερων
διανοιας εξελκοντες. Ἀκαθαρτοι δε παλιν και καταμιαινειν ειδοτες τους
επαφωμενους, ητοι πλησιον ιοντας, κατα γε, φημι, τον διαθεσεως νομον, οι περι ων
εφη που και ο σοφωτατος Παυλος· «Ἐαν τις αδελφος ονομαζομενος η πορνος, η
μεθυσος, η αρπαξ, η πλεονεκτης, η ειδωλολατρης, τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν.» Ἢ
γαρ ουχι τωι ιερωι τε και απολεκτωι γενει πρεπωδεστατον ειναι φης το, μη γεγονοσι
τα τοιαδε των κακων, μητε μην τοις ηῤρωστηκοσι συναναφυρεσθαι δειν; {ΠΑΛΛ.}
Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} «Ἔσται δη ουν εν ακαθαρσιαι,» φησιν, «ος αν αψηται τουτων,
εως εσπερας. Ουκ εδεται απο των αγιων, εαν μη λουσηται το σωμα αυτου υδατι, και
δυηι ο ηλιος, και καθαρος εσται, και τοτε φαγεται απο των αγιων, οτι αρτος αυτου
εστιν.» Ἀποφασκει γε μην και προς τουτοις ετι την θνησιμαιου τε και θηριαλωτου
βρωσιν, ως καταμιαινειν ικανως δυναμενην. Θεα δη ουν, ω Παλλαδιε, την ρυπου
παντος αποθεσιν, και εγκληματων απαλλαγην, ουχ ετερως αν εν ημιν εσομενην,
πλην οτι δια μονου Χριστου, και ως εν καιρωι της επιδημιας. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης;
{ΚΥΡ.} Ὅτι γαρ απερικαθαρτον απαν και εν μολυσμοις ετι, και οτι ζωης αμετοχον το
προ της επιδημιας του Μονογενους, παρεδειξεν ειπων· «Ἀκαθαρτος εσται εως
εσπερας, και ουκ εδεται απο των αγιων.» Ἢ ουκ εν εσχατοις του αιωνος καιροις
επιδεδημηκεν ο Ἐμμανουηλ; {ΠΑΛΛ.} Ναι· σαφης γαρ ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἐζωοποιημεθα
δε κατεδηδοκοτες τον αρτον, τον ως αληθως αγιον και εξ ουρανου, τουτ' εστι
Χριστον, εις περας ηκοντος του καιρου, και ωσπερ ηλιου δυνοντος, και
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατακλειοντος εις εσπεραν του χρονου το μετρον. {ΠΑΛΛ.} Πανυ. {ΚΥΡ.} Ταυτηιτοι
και μεχρις εσπερας ακαθαρτος ο μεμολυσμενος, αμετοχος δε και τροφης αγιας και
ζωοποιου, τον της καθαρσεως περιμενων καιρον. Ὕδατι δε λουσαμενος και δυντος
ηλιου, καθαρος, και ιδιον αρτον εχων τον εξ ουρανου. Ἐκνενεμηται γαρ ωσπερ τοις
δι' υδατος ηγιασμενοις, ως εν αγιωι, φημι, βαπτισματι, το ευλογεισθαι δια Χριστου·
και δη αυτος εστιν ο αρτος ο ζων, αυτος δε δη παλιν ο εξ ουρανου καταβας, και ζωην
διδους τωι κοσμωι. Ὅτι δε της του Σωτηρος ημων επιδημιας κατασημηνειεν αν τον
καιρον η ηλιου δυσις, εισηι τοι σαφως, Θεου λεγοντος επι τωι αμνωι προς τον
ιεροφαντην Μωσεα· «Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και λαβετω-σαν εαυτοις προβατον
κατ' οικους, και εσται, φησι, διατετηρημενον απο της δεκατης του μηνος, εως της,
τεσσαρεσκαιδεκατης, και σφαξουσιν αυτον παν το 68.801 πληθος των υιων Ἰσραηλ
προς εσπεραν.» Ὥρα γαρ η δεκατη λεγεται καθ' ην επεφανεν ημιν ο Ἐμμανουηλ,
προς αυτηι λοιπον τηι εσπεραι, τουτ' εστι τωι τελει του ενεστωτος καιρου. Θνησιμαιον
δε και θηριαλωτον, ου μειον η λεπρα τοις εφαπτομενοις τον μολυσμον ενιησι
νοητως· του μεν θνησιμαιου το τελειως νεκρον και απεψυγμενον, ως εν εργοις τοις
κατα την σαρκα, του δε θηριαλωτου, την υπο τωι διαβολωι πεσουσαν ψυχην
αναφανδον σημαινοντος. Χρημα δε οτι σωτηριον αποφοιταιν ανδρος, νεκρα φρονειν
εγνωκοτος και απεψυγμενου τον νουν, και τρεφοντος ωσπερ εφ' εαυτωι τον Σαταναν
(κατεσθιει γαρ ας αν ελοιτο ψυχας), πως ουκ αν ειη σαφες τοις γε αληθως αρτιφροσι,
και απωτατω χωρειν παντος του καταμολυνειν ειωθοτος αριστα διεσπουδακοσιν;
{ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ἐπειδη δε προς τουτο λοιπον ακριβειας ημιν εξερπει τα
διηγηματα, και ο του νομου σκοπος ηκιστα μεν τοις μεμολυσμενοις αν ειη γε μην
τοις αμωμητως εχουσι το χρηναι μεταλαχειν των αγιων και ζωοποιων εδεσματων·
διιστησιν ευθυς ευ μαλα τα γενη, και τινες αν ειεν οι της ευλογιας αξιοι, και προς γε
τουτο διαιττειν οιοι τε, ωρισται· τισι δε αυ το αποσοβεισθαι πρεπει των ιερων
εδωδιμων, διεσαφει λεγων· «Και πας αλλογενης ου φαγεται αγια· παροικος ιερεως η
μισθωτος, ου φαγεται αγια. Ἐαν δε ιερευς κτησηται ψυχην εκκτητον αργυριου,
ουτος φαγεται τον αρτον αυτου, και οι οικογενεις αυτου, και ουτοι φαγονται των
αρτων αυτου.» Ἐξειργει μεν ως μεμολυσμενον και αναπονιπτον ετι τον αλλογενη τε
και εκφυλον, τουτ' εστι τον ουπω πεπιστευκοτα και Θεον ουκ ειδοτα τον αληθινον.
Οις γαρ ουκ ενεστι το δια της εν πνευματι και νοητης οικειοτητος συνδεισθαι Χριστωι
τωι μεγαλωι και αληθως ιερει, πως αν οι τοιοιδε γενοιντο μετοχοι των αρτων αυτου;
∆ωσομεν γαρ ουχι τα αγια τοις κυσι, παραῤριψειε δ' αν ουδεις τους νοητους
μαργαριτας εμπροσθεν των χοιρων, κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην. Ουκουν
αμετοχος μεν ολοτροπως ο αλλογενης. Συναπτει δε τουτωι τον παροικον τε και
μισθωτον· ειεν δ' αν ουτοι παλιν, κατα γε το αυτωι μοι δοκουν, οι κοσμωι μεν ζωντες,
και αυτωι πολιτευομενοι, και οιονει πατριδα πεποιημενοι την γην, δια γε του μονα
φρονειν τα σαρκος, εν ψιληι δε ωσπερ και μονηι παροικουντες τηι πιστει, την εις
Χριστον αγαπησιν. Και οσον μεν ηκεν εις λογους, χρηστοι και επιεικεις· το δ' ουν εις
εργα και τροπους της αληθους ευλαβειας, πολυ δη λιαν εξεστηκοτες. Μισθωτοι δε
αυ, και αυτο που ταχα το πιστευσαι μονον, ουκ αιδοι τηι προς αληθειαν ηιρημενοι,
μισθον δε ωσπερ τινα του δοκειν ειναι Χριστιανοι, το αρεσκειν τισι θηρωμενοι, και
τας εκ των ωφελειν δυναμενων αυτους φροντιδας θωπευτικως υποτρεχοντες, και
πορισμον ποιουμενοι την ευσεβειαν και φιλοκερδειας προκαλυμμα, το χρηστοεπες
καθαπερ προσωπειον εαυτοις περιπλαττοντες. Ὅσον μεν ουν ηκεν εις νομου
δυναμιν, 68.804 ει συντεταξονται τοις αλλογενεσιν οι παροικοι τε και μισθωτοι και
των αγιων ως απωτατω, συν εκεινοις εσονται· μονον δε ουχι και αδελφα νοσουντες
εγκληματα, την ομοφυα δικαιως υποστησονται δικην. Ἀνεισθαι δε δειν τοις οικειοις
εφη των αγιων την μεθεξιν. Φαγονται γαρ, φησιν, οι των ιερεων οικογενεις, και ον
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν εκπριαιντο τυχον, εκκτητον τε και αργυρωνητον και οικογενη που λεγων, τον εν
πιστει γνησιον, και οικειον εν πνευματι, και τιμης ηγορασμενον, κατα τον μακαριον
Παυλον. «Χριστος γαρ ημας εξηγορασεν εκ της καταρας του νομου, γενομενος υπερ
ημων καταρα,» κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Προσεπιταττει δε οτι
και θυγατηρ ανθρωπου ιερεως, εαν γενηται ανδρι αλλογενει, αυτη των απαρχων
των αγιων ου φαγεται. Τον μεν οικειον εκτετιμηκεν εναργως, μεταλαχειν εφιεις
των αγιων, ως γνησιον· πλην οτι τοις εχουσι την προς αυτον οικειοτητα,
παραιτητεον ευ μαλα το προσκολλασθαι φιλειν τοις μη κατα πιστιν η τροπον
οικειοις, μητε μην το οιονει συγγενες πεπλουτηκοσιν εξ αρετης, ουκ ασυμφανες αν
γενοιτο τοις εθελουσι πολυπραγμονειν των ιερων Γραμματων την πιστιν. Ὥσπερ
γαρ εν τοις ηδη προανεγνωσμενοις ακαθαρτον μεν εποιει τον λεπρον, και αυ επι
τουτωι τον γονοῤρυα, μολυσμου δε και ακαθαρσιας της επ' αυτοις ετιθει μετοχον τον
αγχου γεγονοτα, και οιονει συνημμενον εξ επαφης· ουτω κανθαδε την ιερεως
θυγατερα φησι, καν ει εχοι τυχον το συγγενες αγιον, ουδεν εντευθεν
ωφεληθησεσθαι, συνημμενην ετερωι, τουτ' εστιν αλλογενει, τωι μηδαμοθεν οικειωι,
μητε μην εξ αιματος Ἰσραηλ. Ὁ μεν ουν της ιστοριας εν τουτοις ηι λογος.
Παροισθεντος δε ημιν εις θεωριαν πνευματικην του νομου, φαμεν οτι θυγατερα
φησιν ιερεως, την εξ υδατος τε και πνευματος αναγεννηθεισαν ψυχην δυναμει
Χριστου, και δια πιστεως κεκλημενην εις αγιασμον· αλλ' εσται, φησι, και η τοιαδε
τυχον των αγιων αμετοχος, ει γενοιτο ανθρωπωι αλλογενει, τουτ' εστιν, ει
συναπτοιτο τισι τοις ουκ αληθως αγιοις, και σχεσιν ουκ εχουσιν προς Θεον
πνευματικην· σωμασι μεν ουν σωματικος αν γενοιτο της συναφειας ο τροπος,
πνευμασι δε αυ πνευματικος. {ΠΑΛΛ.} Και τινας εις τουτο παρενεχθηναι φαμεν;
{ΚΥΡ.} Ους ο σεμνος της σοφιας διησφαλιζετο λογος, ουτως εχων· «Υιε, μη σε
πλανησωσιν ανδρες ασεβεις, μηδε βουληθηις εαν παρακαλεσωσι σε λεγοντες· Ἐλθε
μεθ' ημων· κοινωνησον αιματος.» Προσθησομεν δε κακεινους, οι της ορθης πιστεως
αμαθως απονενευκοτες, οπισω τρεχουσι σαρκος, τους μεν δια του αγιου Πνευματος
ου προσιεμενοι λογους, προσεσχηκοτες δε πνευμασι πλανης, εν υποκρισει
ψευδολογων, κεκαυστηριασμενων τον νουν. Ουτοι την προς Χριστον οικειοτητα
παρωθουμενοι, γεγονασι κατα το αληθες ανθρωποις αλλογενεσι, και σπερματων
ηνεσχοντο διαβολικων, καρποφορουντες εν πλανηι τα πλανης 68.805 εργα και
απωλειας. Ἀποβλητος ουν, καν ιερα τις ειη ποτε και οσια ψυχη, τοις ουτως αισχροις
εναλουσα μιασμασιν. Ἀνιερον γαρ κομιδηι παν ο εαν γενηται μυσαρον και
μεμολυσμενον, δια του προσκεισθαι φαυλοις τε και ανοσιοις ανδρασι. Γειτονα δε
τουτωι και ετερον ευθυς κατεχρησμυδησε νομον· εχει δε ουτως· «Και θυγατηρ
ιερεως, εαν γενηται χηρα εκβεβλημενη, σπερμα δε μη ηι αυτηι, επαναστρεψει επι τον
οικον τον πατρικον αυτης κατα την νεοτητα αυτης· απο των αρτων του Πατρος
αυτης φαγεται.» Ὁ μεν ουν της ιστοριας εναργης, οιμαι, λογος· ιτεον δε δη προς
εννοιας τας εσω και κεκρυμμενας. Ει γαρ γενοιτο, φησιν, αποβλητος ως
κατεγνωσμενη ψυχη, και ανδρος ερημη φαινοιτο λοιπον, τουτ' εστι του νοητου
νυμφιου, καρπον εχουσα τον εξ αρετης ουδενα· δρομαιον ποιεισθω προς το εν
αρχαις το βαδισμα, και επανηκετω γοργως επι τον οικον του ιδιου πατρος, δια
μεταγνωσεως δε δηλονοτι ζητουσα την προς Θεον οικειωσιν, και τοτε φαγεται των
αρτων αυτου. Λυπει δε ουδεν και οις εφαμεν αρτιως την των ειρημενων εφαρμοσαι
δυναμιν. Ει γαρ γενοιτο, φησιν, ιεραν τε και αγιαν ψυχην ανδρασι βεβηλοις
υπενηνεγμενην κατολισθειν εις πλανησιν, και δογματων αλλοτριων εισδεξασθαι
μολυσμον, γενοιτο τε δια τουτο ωσπερ τις χηρα και αποπεμπτος εκ Θεου, εκνηψασα
δε πως οις κατωλισθεν μαθοι, επανηκετω προς τον Πατερα. ∆εχεται γαρ τους
πεπλανημενους, ει φαινοιντο καθαροι των εισκεκριμενων αυτοις ανοσιων
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σπερματων, ει μηδεν επιφεροιντο της των πλανησαντων βδελυριας λειψανον·
συναγελαζει δε ουτω τοις αγιοις προσκυνηταις, παρατιθεις εαυτον ως αρτον εξ
ουρανου, βρωσιν αυτοις την ζωοποιον. Οιμαι δε εγωγε και ετερον τι παραδηλουν
τον νομοθετην ημιν δια τουτωνι των νομων. Προαναφωνει γαρ ωσπερ της
Ἰουδαιων Συναγωγης την αποστασιν, και την επι τουτωι δικην, και την εσομενην επ'
αυτηι κατα καιρους χρηστοτητα, προς υποστροφην αναφερουσαν ελεωι Θεου, και
ανακομιζουσαν εις το εν αρχηι. «Θυγατηρ» γαρ, φησιν, «ανθρωπου ιερεως, εαν
γενηται ανδρι αλλογενει, των απαρχων των αγιων ουκ εδεται.» Ὅσον μεν γαρ ηκεν
εις διδασκαλιαν και μαθησιν, πατηρ ωσπερ τις της Ἰουδαιων Συναγωγης, ο
θεσπεσιος γεγονε Μωσης. Ἦν ουν αρα θυγατηρ ιερεως· ιερουργος γαρ και ο Μωσης,
ατε δη και εξ αιματος και φυλης υπαρχων Λευΐ. Ἀλλα γεγονεν η τουτου θυγατηρ
ανθρωπωι αλλογενει. Ὀλιγου γαρ παντελως αξιουσα λογου τα θεοθεν διωρισμενα,
και σπερματων τροπον τινα των ανωθεν αλογησασα, μεμελετηκε διδασκαλιας,
ενταλματα ανθρωπων, και ταις ετερων καρποφορει γνωμοδοσιαις· ταυτηιτοι Θεος
επηιτιατο λεγων αυτηι δια φωνης Ἱερεμιου· «Ἆρον εις ευθειαν τους οφθαλ-μους σου,
και ιδε, που ουχι εξεφυρθης· επι ταις οδοις εκαθισας αυτοις ωσει κορωνη
ερημουμενη, και εμιανας την γην εν τηι πορνειαι σου και εν ταις κακιαις σου, και
εσχες ποιμενας πολλους, εις προσκομμα σαυτηι.» Ἀλλα ταυτι μεν αρχαια της
Ἰουδαιων Συναγωγης τα εγκληματα· αδελφα δε τουτοις και 68.808 νεα, τα επ'
αυτου του Χριστου. Προσιεμενη γαρ ουδαμως τον ανωθεν και εκ Θεου Πατρος
νυμφιον, τοις των Γραμματεων και Φαρισαιων προσεχει λογοις. Γεγονε τοινυν
ανθρωπωι αλλογενει, και των αγιων αμετοχος ταυτηιτοι μεμενηκεν· ου γαρ εφαγε
τον αρτον τον εξ ουρανου, τουτ' εστι Χριστον. Ὁραις τα εγκληματα, και την τοις τα
τοιαδε δεδυσσεβηκοσιν επενηνεγμενην ευθυς παρα Χριστου δικην. Ἄθρει δη ουν και
τινα τροπον ηλεηνται, και ανεκομισθησαν εις το εν αρχαις· «Θυγατηρ, φησιν,
ιερεως, εαν γενηται χηρα εκβεβλημενη, σπερμα δε μη ηι εν αυτηι, επαναστρεψει επι
τον οικον του πατρος αυτης, κατα την νεοτητα αυτης, και απο των αρτων του
πατρος αυτης φαγεται.» Χηρα μεν γαρ και εκβεβλημενη δια την εις Χριστον
ασεβειαν, η των Ἰουδαιων ανεδειχθη Συναγωγη, και μεμενηκεν εν αμαρτιαις, και εν
τωι κεκτησθαι μηδεν των πνευματικων αγαθων, και μακρους εν τουτωι διατετελεκε
χρονους. Ἀλλ' επαναστρεψει επι τον οικον τον πατρικον αυτης· κεκλησεται γαρ και
αυτη δια πιστεως προς Θεον· επιγραψεται δε συν ημιν Πατερα τον των ολων
δημιουργον, και της Χριστου γενοιτ' αν ευλογιας μετοχος. Τουτο σοι σαφες το
μυστηριον και ο του προφητου καταστησει λογος· εφη γαρ ωδε· «∆ιοτι ημερας
πολλας καθισονται οι υιοι Ἰσραηλ, ουκ οντος βασιλεως, ουδε αρχοντος· ουκ ουσης
θυσιας, ουδε οντος θυσιαστηριου, ουδε ιερατειας, ουδε δηλων· και μετα ταυτα
επιστρεψουσιν οι υιοι Ἰσραηλ, και επιζητησουσι Κυριον τον Θεον αυτων και βασιλεα
αυτων, και εκστησονται επι τωι Κυριωι, και επι τοις αγαθοις αυτου, επ' εσχατων των
ημερων.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ουκουν εδωδιμα μεν και προς μεταληψιν
ευπρεπη τοις αλωβητως εχουσι το γε επι σφισιν αυτοις, τα ιερα, τουτ' εστι τα αγια.
Προκεισεται δε ουκετι τοις ουκ εχουσιν υγιως, η σχεσει τηι προς ετερους
εκμεμολυσμενοις. Γεγραπται γαρ, οτι «Μετα στρεβλου διαστρεψεις.» Ὅτι δε και τοις
αληθως ιεροις ουκ αζημιον το ως εν χρησει κοινηι ποιεισθαι τα αγια, και μηδεν
οιεσθαι διενεγκειν των αλλων αυτα, διετρανου λεγων ευθυς· «Και ανθρωπος ος εαν
φαγηι τα αγια κατ' αγνοιαν, και προσθησει το επιπεμπτον αυτου επ' αυτο, και δωσει
τωι ιερει το αγιον, και ου βεβηλωσει τα αγια των υιων Ἰσραηλ, α αυτοι αφαιρουσι τωι
Κυριωι, και επαξουσιν εφ' εαυτοις ανομιαν πλημμελειας εν τωι εσθιειν αυτους τα
αγια αυτων· οτι εγω Κυριος ο αγιαζων αυτους.» {ΠΑΛΛ.} Ου σφοδρα συνιημι ο τι ποτ'
εστιν ο φης. {ΚΥΡ.} Πευσηι τοι και μαλα σαφως· αναντες γαρ ουδεν. Τα εις οσμην
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευωδιας ανατεθειμενα, μοσχοι τυχον, η οις, ανεκομιζοντο μεν εκ μερους επι το
θυσιαστηριον, εξαιρουμενων των εντοσθιων, ποδων, τε και κεφαλης, και πιμελης,
εσθ' οτε και νεφρων· ετρεφον δε τοις λειψανοις τους ιερεις. «Οι γαρ εσθιοντες τας
θυσιας, κοινωνοι του θυσιαστηριου εισι,» καθα και ο θε 68.809 σπεσιος εφη Παυλος.
Ἦν ουν αρα αναγκη καθιερουσθαι Θεωι το υπο του προσκομισθεντος, κατα τον
εκαστωι πρεποντα νομον, παραμυθεισθαι δε τωι λοιπωι σωματι της θυσιας τους
υπουργους. Ει δε δη τις ολον ωσπερ διολου το δωρον απονοσφισαιτο, και ταις ιδιαις
απονενεμηκε χρειαις, τεθυμιακως ουδεν· ως αγια κατεδηδοκως, εγραφετο νομωι.
Τουτο τοι δεδρακασιν οι Ἡλι του ιερεως υιοι, προ θυσιων αρπαζοντες και
βεβηλουντες τα ιερα, και τοις εις το θυειν ηκουσιν, ανοσιωτατα λεγοντες· «∆ος
κρεας οπτησαι τωι ιερει.» Ἀλλ' εκεινα μεν ως εκουσια και γυμνην εχοντα την υβριν,
αναλογως εκολαζετο. «Ει δε δη γενοιτο, φησιν, η ληθηι συνηρπασμενον, η το τοις
νομοις δοκουν ουκ ακριβως εγνωκοτα, δρασαι τι τοιουτον· ζημιαν υπομενετω· και
αποτιννυτω μεν το ισον αμελητι· προσεπαγετω δε τουτωι και το επιπεμπτον,» τουτ'
εστι, την του τιμηματος πεμπτην μοιραν· «και απολυσεται γαρ ουτω τα εγκληματα,
και τα εκ της αγνοιας διακρουσεται βλαβη» Ὅτε τοινυν το αγνοηθεν, γραφης ουκ
ελευθερον, τι αν οιοιτο τις το εξ απονοιας και θρασους; Παραιτητεον δη ουν οις εν
φροντιδι τα ιερα, μηδεν προ θυσιας οικειουσθαι ζητειν· η ιστων, οτι δεινα
πεπλημμεληκοτες, οφλησουσι δικην, και υπο θειαν εσονται κινησιν. Ἢ ουκ ειναι
φης αληθες το χρημα, ω ταν; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἁγιους δε οτι και
εκνενιμμενους ειναι χρη τους ιερατευοντας, αποσειεσθαι δε και μαλα νεανικως το
οιονειπως νεκρον και απεψυγμενον φρονημα, και το μη εμπνουν εις αρετην,
διεσαφει λεγων· «Ειπον τοις ιερευσι τοις υιοις Ἀαρων, και ερεις προς αυτους· Ἐν ταις
ψυχαις ου μιανθησονται εν τωι εθνει αυτων, αλλ' η εν τωι οικειωι τωι εγγιστα αυτων,
επι πατρι και μητρι, και υιοις και θυγατρασιν, επ' αδελφωι, και επ' αδελφηι παρθενωι
τηι εγγιζουσηι αυτωι, τηι μη εκδεδομενηι ανδρι, επι τουτοις μιανθησεται. Ου
μιανθησεται εξαπινα εν τωι λαωι αυτου εις βεβηλωσιν αυτου. Και φαλακρωμα ου
ξυρηθησεσθε την κεφαλην επι νεκρωι, και την οψιν του πωγωνος ου ξυρησονται, και
επι τας σαρκας αυτων ου κατατεμουσιν εντομιδας. Ἅγιοι εσονται τωι Θεωι αυτων, και
ου βεβηλωσουσι το ονομα του Θεου αυτων· τας γαρ θυσιας Κυριου δωρα του Θεου
αυτων αυτοι προσφερουσι, και εσονται αγιοι.» Μιασμα μεν γαρ ανδρι γενοιτ' αν
παντελως ουδεν, ο ετερου θανατος, ει τον γε της αληθειας πολυπραγμονοιη τις
λογον. Νεκροτης γε μην η σωματικη, τυπος αν ειη της εσω και εν ψυχαις, υφ' ης
αναγκη καταμιαινεσθαι τον αγχου γεγονοτα, η κατα θελησιν, η κατα ταυτοεργιαν·
νεκρων γαρ εργων αποφοιταιν και ως απωτατω φερεσθαι, πρεποι αν αγιοις, και τοις
τα τοιαδε κατηῤρωστηκοσι μη εις ταυτον ιεναι, καλον. Γεγραπται γαρ, οτι «Ὁ
απτομενος πισσης, 68.812 μολυνθησεται.» Μετασχοι γαρ αν και μαλα ραιδιως της
ετερου φαυλοτητος, ο κολλασθαι μη παραιτουμενος. Ἐφιησι δε ο νομος τοις
ηγιασμενοις, επι πατρι και μητρι, παισι τε και αδελφοις, και μεντοι και αγχισποροις
ανεγκλητως καταμιαινεσθαι· δια του και αψυχοις σωμασιν επιφοιταιν, τηι προς την
φυσιν αιδοι, και των εις τυπον αλογησας αδικηματων, ως αν μη δοκοιεν ατεγκτοι
τινες ειναι και αγερωχοι τε και ασυμπαθεις, οι Θεωι γνωριμοι· και τοι λεγοντος
εναργως του νομου· «Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου, ινα ευ σοι γενηται.»
Και καθ' ετερον δη τροπον τε και λογον, απειρχθαι φαμεν του χρηναι πενθειν τους
ηγιασμενους· ζωης γαρ οντας ιερουργους, και εις την του θανατου λυσιν
προσκομιζοντας τα ιερα τωι Θεωι (θανατου γαρ λυσις ο Χριστου θανατος, δια τε
προβατων και μοσχων ανατυπουμενος), πως ην ακολουθον ταις επι θανατωι
καταβαρυνεσθαι λυπαις; Ουτω και ο θεσπεσιος Παυλος, τοις εις ελπιδα ζωης και
αναστασεως βεβαπτισμενοις εις Χριστον, επιστελλει σαφως· «Τουτο δε λεγω, ινα μη
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λυπεισθε, καθως και οι λοιποι οι μη εχοντες ελπιδα. Ει γαρ πιστευομεν οτι Ἰησους
απεθανε και ανεστη, ουτω και ο Θεος τους κοιμηθεντας δια του Ἰησου αξει συν
αυτωι, και εγερει συν ημιν.» Ἐφηκε μεν ουν ο νομος τοις αγαν αγχου τεθνεωσιν
επιφοιταιν τους ηγιασμενους. Ἐπιμετρει δε το χρημα, και το αυτοις οτι μαλιστα
πρεπον παραλυειν ουκ εαι τωι περιττωι και υπερ την χρειαν, ως αν μη το σεπτον της
ιερωσυνης αδικοιτο γερας. Ἐξιστησι γαρ του καθ' ομοιοτητα την ετερων ψιλουσθαι
τας κεφαλας, και εφ' υβρει προσωπου καταξυρεσθαι γενειαδα· και τα μανιας
Ἑλληνικης ανοσιουργηματα, τας εις σαρκα φημι κατατομας, ουδ' οσον εις νουν
ελειν επιταττει. Συνδιατιθεσθαι μεν γαρ τοις οικειοις εις λυπας, το απεικος ουδεν· το
γε μην εις απαν ασχημονειν, ακαλλες αν ειη και αποπληκτον κομιδηι. «Παντα γαρ,
φησιν, ευσχημονως και κατα ταξιν γινεσθω.» Προτετιμηκοτας δε τα Θεου· και των
εις γονεας αυτους, κατα τον παλαι νομον, και αυτος ημιν ο Σωτηρ ηγεισθαι
προστεταχεν, ουτω λεγων· «Ὁ αγαπων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου
αξιος.» {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἥκιστα μεν ουν επι νεκροις καταμιαινεσθαι δειν
επιταττει τους ιερεας. Ἀσυμβατον δε και ασυμφανες τωι βεβηλωι, το αγιον, και καθ'
ετερους ημιν αποφαινων τροπους, νομους ημιν ετιθει τους επι γαμοις, ευθυς
επιλεγων· «Ἐπι παντος ιερεως, γυναικα πορνην και βεβηλωμενην ου ληψονται, και
γυναικα εκβεβλημενην υπο ανδρος αυτης ου ληψονται· οτι αγιος εστι Κυριωι τωι Θεωι
αυτου, και αγιασεις αυτον· τα δωρα Κυριου του Θεου υμων, ουτος προσφερει· αγιος
εσται, οτι αγιος εγω Κυριος ο αγιαζων αυτους.» Ἡ μεν ουν πεπορνευμενη κατα το
αληθες και μεμολυσμενη γυνη, το επ' αισχροις επημφιεσμενη εγκλημα νοσει, και
αναμφιλογον
68.813 εχει την καταῤρησιν. Ἀκαταιτιατος δε ουδαμως η
εκβεβλημενη. Παθοι γαρ αν ουκ εικη, το αποσειεσθαι δειν της του συνοντος εστιας.
Χρη τοιγαρουν, τους εις την ουτω σεπτην λειτουργιαν ηγμενους, ουχι δηπου μονων
των εμφανεστατην και ακατακαλυπτον εφ' εαυτοις εχοντων την καταγνωσιν
αποσχεσθαι κακων, αλλα και παντος, οιμαι, πραγματος,ωιπερ αν εποιτο φαυλοτητος
δοξα, και υποληψις ουκ αγαθη, και εν πολλαις αγαν υποψιαις το ασεμνον. Ἔοικε δε
ο λογος, και της Ἰουδαιων Συναγωγης την συμφοραν υπαινιττεσθαι, ην οτι
πεπορνευκεν εις ποιμενας πολλους, κατα το γεγραμμενον, ου προσηκατο Χριστος εις
πνευματικην κοινωνιαν, ο παναγνος ιερευς, ο δωρον ωσπερ τι εξαιρετον εαυτον
ανατιθεις υπερ ημων τωι Πατρι, ο μεθ' ημων αγιος κατα το ανθρωπινον, καιτοι
πασαν αυτος αγιαζων την κτισιν, ως εκ Θεου και Θεος. Σαφεστεραν δε του μυστηριου
την δηλωσιν απετελει λεγων· «Και θυγατηρ ανθρωπου ιερεως, εαν βεβηλωθηι του
εκπορνευσαι, το ονομα του πατρος αυτης αυτη βεβηλοι, επι πυρος κατακαυθησεται.»
∆εδοται γαρ εις φλογα, ως ανοσια και βεβηλος, η των Ἰουδαιων Συναγωγη, ταις
των Γραμματεων και Φαρισαιων ακολουθουσα γνωμαις, και τοις ανθρωπων
ενταλμασιν ολον εαυτης αναθεισα τον νουν. Τοιγαρτοι και σφοδρα δικαιως ηκουε
του προφητου λεγοντος· «Πως εγενου πορνη, πολις πιστη Σιων, πληρης κρισεως;»
Ἐκπεπορνευμενη τοινυν, και αλογησασα παντελως του ανωθεν τε και πνευματικου
νυμφιου, πυρος γεγονε τροφη. Τοιγαρτοι πικρον επ' αυτηι κατασταζων δακρυον και ο
προφητης Ἱερεμιας φησιν· «Ἐλαιαν ωραιαν ευσκιον τωι ειδει εκαλεσε Κυριος το
ονομα σου· εις φωνην περιτομης αυτης, ανηφθη πυρ επ' αυτην· μεγαλη η θλιψις επι
σε. Ἠχρειωθησαν οι κλαδοι αυτης, και Κυριος των δυναμεων ο καταφυτευσας σε,
ελαλησεν επι σε κακα.» Τροπος ουν αρα πορνειας της νοητης, το απονευειν
ορθοτητος, και διδασκαλοις προσκεισθαι ζητειν αισχροις τε και ανοσιοις. {ΠΑΛΛ.}
Ουτω φημι. {ΚΥΡ.} Και αμυδροτεροι μεν των ειρημενων οι τυποι, και ουκ αγαν
ευφανεις επι γε των αλλων ιερεων, αναλαμπουσι δε ωσπερ εν Ἀαρων εικονα
φορουντι Χριστου. Ἔφη γαρ παλιν· «Και ο ιερευς ο μεγας απο των αδελφων αυτου,
του επικεχυμενου επι την κεφαλην του ελαιου του χριστου, και τετελειωμενου
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδυσασθαι τα ιματια, την κεφαλην ουκ αποκιδαρωσει,» ητοι ουκ απομιτρωσει, «και
τα ιματια ου διαῤρηξει, και επι πασηι ψυχηι τετελευτηκυιαι ουκ εισελευσεται, επι
πατρι αυτου ουδε επι μητρι αυτου ου μιανθησεται, και εκ των αγιων ουκ
εξελευσεται, και ου βεβηλωσει το ηγιασμενον του Θεου αυτου οτι το αγιον ελαιον το
χριστον του Θεου επ' αυτωι. Ἐγω Κυριος. Ουτος γυναικα παρθενον εκ του γενους
αυτου ληψεται, χηραν δε και εκβεβλημενην και βεβηλωμενην και πορνην, ταυτας
ου ληψεται, αλλ' η παρθενον εκ του λαου αυτου ληψεται γυναικα. Και ου βεβηλωσει
το σπερμα αυτου εν τωι λαωι αυτου. 68.816 Ἐγω Κυριος ο Θεος, ο αγιαζων αυτους.»
Ὁραις εναρ-γως ως εν τυποις ετι τον Ἐμμανουηλ και Χριστον, ωνομασμενον ως εν
Ἀαρων. Ἐχρισθη γαρ Πνευ-ματι, κατα τας Γραφας, αυτος υπαρχων ο παντελειος
ιερευς. Τοιγαρτοι και αναποβλητον εχει της ιερωσυνης την δοξαν. «Ου γαρ
αποκιδαρωσει,» φησι, «την κεφαλην,» τουτ' εστιν, ουκ αποβαλει το σχημα το
ιεροπρεπες. Ειρηται γαρ προς τον των ολων Σωτηρα και Λυτρωτην· «Συ ιερευς εις
τον αιωνα κατα την ταξιν Μελχισεδεκ. –Και οι μεν πλειονες εισιν ιερεις γεγονοτες,
δια το θανατωι κωλυεσθαι παραμενειν· ουτος δε δια το μενειν αυτον εις τον αιωνα,
απαραβατον εχει την ιερωσυνην. Ὅθεν και εις το παντελες δυναται σωζειν τους
προσιοντας τωι Θεωι δι' αυτου·» γεγραφε γαρ ωδε και ο θεσπεσιος Παυλος. Ουκουν το
μη αφαιρεισθαι της κεφαλης την κιδαριν, της ιερωσυνης το αναποβλητον
υπεμφηνειεν αν. Ει δε δη λεγοιτο, «Την κεφαλην ουκ απομιτρωσει,» συνησεις ευ
μαλα το της βασιλειας αυτου διηνεκες τε και ακατασειστον· μιτρα γαρ η επι
μετωποις ακροις το χρυσουν εχουσα ψελλιον, αρχης αν ειη και βασιλειας συμβολον.
Ἀλλ', «Ουδε τα ιματια διαῤρηξει,» φησι. Τουτο τοι τισι δραιν εθος επι νεκροις·
Χριστου δε το χρημα παντελως αλλοτριον. Παθοι γαρ αν ηκιστα γε τον επι θανατωι
πονον, η ζωη. Ουδεν γαρ ολως αυτηι το νεκρον, αλλ' εστιν αυτη και θανατου λυσις,
και φθορας ανατροπη. Και γουν και ο Σωτηρ επετιμα ποτε τοις κατοιμωζειν εθελουσι
το του αρχισυναγωγου κοριον, «Ἀποχωρειτε,» λεγων, «και μη κλαιετε ου γαρ
απεθανε το κορασιον, αλλα καθευδει.» Ἔκτοπον γαρ αληθως το δακρυῤροειν αυτους
ως επι τεθνεωσηι τηι κορηι, της των ολων παρουσης ζωης, τουτ' εστι, Χριστου. Ει δε
δεδακρυκεν επι Λαζαρωι, φιλοστοργιας ειναι φαμεν το χρημα καρπον, και της θειας
ημεροτητος το εφ' ημιν συμπαθες· ηλεητο γαρ η φυσις, θανατωι τυραννουμενη, και
λυσις αυτηι του παθους το δακρυον ην. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε κατ' ουδενα
τροπον το βεβηλον εν Χριστωι, πλαγιως υποσημαινεται δια γε του νεκροτητος
απανιστασθαι δειν τον αρχιερεα λεγειν, ουδενι το συμπαν επιφοιτωντα νεκρωι,
ημελημενης εν τουτωι και της εις πατερα τιμης και εις μητερα και αδελφους. Θεα γαρ
οπως νουνεχης ο νομος, και την τοις νοημασι πρεπουσαν ευκοσμιαν ουκ εν μικρωι
τιθεις λογωι. Ἐπι μεν γαρ των αλλων ιερεων εδυσωπειτο την φυσιν, και τοις αγαν
αγχου και εξ αιματος νεκροις, τοις ηγιασμενοις εδιδου το ανεγκλητως εξειναι δραιν
τα νενομισμενα. Πεφροντικε δε ου σφοδρα της εις την σκιαν αμαρτιας. Γεγραφατο
γαρ εφ' ημων τα εγκληματα, και εις ανθρωπους ο τυπος, οις ει και τι παρεποιτο
μολυσμου, το απεικος ουδεν. «Πολλα γαρ πταιομεν απαντες·» και ηῤρωστηκεν εν
ημιν το πλημμελειν η φυσις. Ἐπι δε γε του αρχιερεως του μεγαλου, τουτ' εστι,
Χριστου,
68.817 τετηρηται καθαρως και εν αυτωι τωι τυπωι το σεβας, και το
ακιβδηλον εν σκιαις, ινα μη το της αληθειας παρασημαινηται καλλος, ως εν εκεινοις
ηδικημενον. Ἀβεβηλος γαρ ο Χριστος, και ουκ ειδως αμαρτιαν, και παντος επεκεινα
μολυσμου, μαλλον δε λαμπροτητος τε και καθαροτητος νοητης· εισω τε παντος
αγιασμου, καν ει εξιτηλον εχων το εν γε τουτωι διαφανες, δια τοι το φυσικοις
ερηρεισθαι νομοις, και αει κατα τα αυτα και ωσαυτως εχειν. ∆ηλοι δε, οιμαι, τουτι,
το, «Ἀπο των αγιων ουκ εξελευσεται, και ου βεβηλωσει το ηγιασμενον του Θεου
αυτου.» Γυναικα δε δειν παρθενον προς γαμου φερεσθαι κοινωνιαν, ευ μαλα φησι,
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αναρμοστον ποιειται την εξωσμενην. Ἣ και εις τυπον αν ειη της Ἰουδαιων Συναγωγης· εκβεβληται γαρ της προς αυτον ενοτητος, και περι αυτης φησι δια της του
προφητου φωνης, οτι «Αυτη ουχ η γυνη μου, και εγω ουκ ανηρ αυτης.» Ἡρμοσατο
δε ο Παυλος την εξ εθνων Ἐκκλη-σιαν, παρθενον αγνην τωι Χριστωι, ασπιλον δε και
αρυτιδωτον, μαλλον δε αγιαν και αμωμον. Ουτω μεν ουν επι τε της εξ εθνων
Ἐκκλησιας και της Ἰουδαιων μητρος, αληθες αν ειη το αινιγμα, και ο τυπος ουκ
ακαλλης. Ει δε δη βουλοιτο τις προς τον εφ' εκαστωι λογον περιτρεπειν αξιως των
εννοιων την δυναμιν, φαμεν, οτι ψυχαις βεβηλοις και ανοσιαις, ασυναφης ο
Χριστος· ταις δε παναγνοις και καθαραις, οιαπερ παρθενοις, συνεστι πνευματικως,
και εγκαρπους αποτελει, και γενος αυτας οικειον αποκαλει. «Ὅστις γαρ αν ποιησηι το
θελημα του Πατρος μου,» φησι, «του εν τοις ουρανοις, ουτος και αδελφος μου, και
αδελφη μου, και μητηρ μου εστιν.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ὁποιους μεν ουν
ειναι χρη τους εξειλεγμενους εις ιερουργιαν, αττα τε ορθως επειγεσθαι δραιν, και ων
αν αυτους απηλλαχθαι πρεποι, διακεχρησμυδηκεν εναργως· αλλ' ην δη που προς
τωιδε σοφον, το τινα χρη τροπον ιερουργειν αυτους, εκφανδην ειπειν, και
καταῤρυθμισαι νομοις, τα τε των θυσιων ειδη και παν το ιερουργουμενον, ως αν
αμωμητως εχοι το πραγμα αυτοις, θυμηρεστατην τε ουτω ποιοιντο την λειτουργιαν.
Ουκουν και προ γε των αλλων, «Ουκ αναβησηι,» φησιν, «εν αναβαθμοις επι το
θυσιαστηριον μου, ινα μη αποκαλυψηις την ασχημοσυνην σου επ' αυτο.» Ἀλλα πως
αν τυχον γενοιτο τουτο, ερει τις ευθυς, καιτοι εκ λινου κατεσκευασμενον τοις
ιερευσιν εδιδου το περισκελες, «ινα καλυπτηι,» φησιν, «ασχημοσυνην» χρωτος
αυτου; Ειπερ ουν αρα, και υψου διαιττειν εχρην, ουδεν αν ηδικησε το χρημα αυτους
περιεσταλμενους το ασχημον. Ποι δη ουν αρα τον του νομου φαμεν ειναι σκοπον;
Τοις των ειδωλων προσκυνηταις, ευκλεες ειναι τε και αναγκαιον εδοκει, το υψου
τοις τεμενεσιν ιδρυσθαι βωμους· και ου πολυς ην αυτοις ο επι γε τωι χρηναι σεμνως
περιεσταλθαι λογος. 68.820 Ευφυως ουν ο νομος, απο του συμβαινειν αυτοις
ειωθοτος, τους θειους ιερουργους ανορθοι προς το αμεινον, και ως εκ τυπου
σωματικου, προς θεωριαν αγει πνευματικην. «Ου» γαρ «αναβησηι,» φησιν, «εν
αναβαθμοις επι το θυσιαστηριον μου, ινα μη αποκαλυψηις την ασχημοσυνην σου επ'
αυτου.» Τουτ' εστιν, Ὁ θειος ιερουργος ο προς λειτουργιαν ηγιασμενος την εμην,
ζητειτω τα ταπεινα, μη αναθρωσκετω προς το υψου. Παραιτεισθω την αλαζονειαν,
ινα μη ασχημων ορωιτο και ακαλλης. Ἀκαλλες γαρ και ασχημον κομιδηι και
παγχαλεπον αῤρωστημα νου, φρονημα το υπερογκον. «Ὅσωι γαρ μεγας ει, φησι,
τοσουτωι ταπεινου σεαυτον, και εναντι Κυριου ευρησεις χαριν.» Γραφει δε και ο του
Σωτηρος μαθητης· «Καυχασθω ο αδελφος ο ταπεινος εν τωι υψει αυτου· ο δε
πλουσιος, εν τηι ταπεινωσει αυτου.» Παρελευσεται γαρ και εν ισωι ποαις, και ανθεων
διοισει των εν αγροις κατ' ουδενα τροπον. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ὄγκου δη ουν
και υπεροψιας απηλλαχθαι δειν εφη τον ιερουργον. Τινα τε ουν τροπον
εννομωτατην ποιησαιτο αν την ιερουργιαν και ανεπιπληκτον, παντελως εισηι τοι
σαφως· γεγραπται γαρ εν τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Ἔντειλαι Ἀαρων και τοις υιοις αυτου, λεγων· Ουτος ο νομος της ολοκαυτωσεως,
αυτη η ολοκαυτωσις επι της καυσεως αυτης επι του θυσιαστηριου ολην την νυκτα
εως τοπρωΐ· και το πυρ του θυσιαστηριου καυθησεται επ' αυτου, ου σβεσθησεται· και
ενδυσεται ο ιερευς χιτωνα λινουν, και περισκελες λινουν ενδυσεται περι το σωμα
αυτου, και αφελει την κατακαρπωσιν, ην αν καταναλωσηι το πυρ, την ολοκαυτωσιν
απο του θυσιαστηριου, και παραθησει αυτο εχομενον του θυσιαστηριου, και
εκδυσεται την στολην αυτου, και ενδυσεται στολην αλλην, και εξοισει την
κατακαρπωσιν εξω της παρεμβολης εις τοπον καθαρον· και πυρ επι το θυσιαστηριον
καυθησεται επ' αυτου, και ου σβεσθησεται· και καυσει επ' αυτου ο ιερευς ξυλα
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοπρωι πρωι, και στοιβασει επ' αυτου την ολοκαυτωσιν, και επιθησει επ' αυτο το
στεαρ του σωτηριου και πυρ δια παντος καυθησεται επι το θυσιαστηριον, ου
σβεσθησεται.» Ἐνδελεχες μεν ουν και ακαταπαυστον κομιδηι του θυσιαστηριου το
πυρ, και ουκ οθνειον η εξωθεν, αλλα το αυτου, τουτ' εστι, το ανωθεν και εξ ουρανου,
Και τι δη τουτο εστιν; Ἐπιμεστον γαρ της του Θεου δοξης το αγιον ημων
θυσιαστηριον. Ἐν ειδει δε του πυρος η θεια τε και αποῤρητος εικαζεται φυσις. Ἔοικε
δε και μυστικον τι ο λογος ευ μαλα παραδηλουν. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Ἦ
ουκ αυτον ειναι τον Ἐμμανουηλ το θειον ελεγομεν, ως εν τυπωι, θυσιαστηριον, δι' ου
προσιεμεν τωι Θεωι και Πατρι, λατρευοντες λογικως, και μονονουχι καταθυοντες το
ευωδες εν αρεταις, και της ευαγγελικης πολιτειας τον αγιασμον; «Παραστησατε γαρ
τα σωματα υμων, θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν
υμων.»
68.821 {ΠΑΛΛ.} Ἐλεγομεν· μεμνησομαι γαρ. {ΚΥΡ.} Θεα δη ουν οτι
καταφοιτησαν εξ ουρανου πυρ επι το θυσιαστηριον, καταληγειν ουκ εαι, ουδε οιον
απανιστασθαι μαρανθεν, αλλ' ειναι τε δια παντος αυτωι, και απαυστως
εμφιλοχωρειν. Μεμαρτυρηκε δε και ο Βαπτιστης Ἰωαννης περι Χριστου· «Ὅτι
τεθεαμαι το Πνευμα καταβαινον εξ ουρανου εν ειδει περιστερας, και εμεινεν επ'
αυτον. Και εγω,» φησιν, «ουκ ᾔδειν αυτον· αλλ' ο πεμψας με βαπτιζειν, αυτος μοι
ειπεν· Ἐφ' ον αν [ε]ιδηις το Πνευμα καταβαινον εξ ουρανου, και μενον επ' αυτον,
ουτος εστιν ο βαπτιζων εν Πνευματι τωι αγιωι.» Ἀνετυπουτο δη ουν ως εν σκιαις ετι
το Πνευμα το αγιον, εν ειδει πυρος καταβαινον επι Χριστον, και αει μενον επ' αυτον.
Ἀκατευναστον γαρ και ακαταληκτον παντελως του θυσιαστηριου το πυρ. Ὅτι δε τηι
του πυρος φυσει το Πνευμα παρεικαζεται, πληροφορει σε λεγων τοις Ἰουδαιων
δημοις και ο μακαριος Βαπτιστης· «Ἐγω βαπτιζω εν υδατι, μεσος δε υμων εστηκεν,
ον υμεις ουκ οιδατε, ο οπισω μου ερχομενος, ου ουκ ειμι αξιος ινα λυσω αυτου τον
ιμαντα του υποδηματος.» Ἔφη δε, οτι «Αυτος υμας βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και
πυρι.» Βεβαπτισμεθα γαρ ουκ εις πυρ αισθητον, αλλ' εν αγιωι Πνευματι, πυρος δικην
εκτηκοντι τον εν ψυχαις μολυσμον, τοιγαρ τοι και γεγραπται περι Χριστου, οτι
«Ἰδου αυτος εισπορευεται ως πυρ χωνευτηριου, και ως ποα πλυνοντων· και
καθιειται χωνευων και καθαριζων, ως το αργυριον και ως το χρυσιον.» Ἄσβεστον
ουν αρα του θυσιαστηριου το πυρ. Μεμενηκε γαρ εν Χριστωι το Πνευμα το αγιον,
καιτοι κατα φυσιν ενυπαρχον αυτωι, καθο νοειται και εστι Θεος. Ἔφη δε και νομος,
ιδιον του θυσιαστηριου το πυρ. Ει γαρ και γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης, και κατα
γε το πρεπον τηι ανθρωποτητι σχημα, και εν μεθεξει Πνευματος γεγενησθαι λεγεται·
αλλ' ουν αυτου τε και εν αυτωι, και ιδιον αληθως το Πνευμα εστιν. Ει δε δη τις
ελοιτο, τον επι τωιδε λογον και εφ' εκαστον αγειν των ηγιασμενων δια πιστεως εν
Χριστωι, ως ηδη πως αυτον και θειον νοεισθαι θυσιαστηριον· επωφελης ο λογος·
πρεπει γαρ, ανδρας τους ιερους, και Χριστωι την οικειαν αναθεντας ζωην, θερμους
και ζεοντας ορασθαι τωι Πνευματι, και τουτο δια παντος, ουκ εις αποψυξιν
καταφερομενους δια κοσμικων ηδονων, αναζωπυρουντας δε μαλλον εν αγιασμωι
τον νουν εις φιλοθεΐαν και εφεσιν αρετης. Λατρειας γαρ ουτος της λογικης ο τροπος.
Ουτος μεν ουν ο του θυσιαστηριου λογος. Προσεπιταττει δε τι και τηι ιστοριαι
χρησιμον. Την γαρ τοι σποδιαν εκκομιζεσθαι δειν, ου παρ' ετερου, φησι, των
αλλογενων, ηγουν εξ ετερας οντος φυλης, δι' υπουργιας δε μαλλον των
ηγιασμενων. Ἐπιτηρει δε, οπως ουδεν ηγεισθαι βραχυ των εις θειαν ηκοντων
λειτουργιαν αφιησιν ο νομος, ουδε οιον ιερατικης αυτουργιας αναξιον, ως
παραχωρειν ετερωι μη ιερωι· ου γαρ τοι βασιμα τοις αναγνοις τα αγια. Ἀνεπαφον δε
και αυτο το θειον 68.824 εστι θυσιαστηριον. Και ιν' ειδειεν οι απολεκτοι προς
ιερουργιαν, του θειου θυσιαστηριου το υπερφυες ως εν αγιασμωι, και αυτοις αναπτει
το σεβας τοις ιεροπρεπεσιν εσθημασιν. Ἐσταλμενους γαρ ιερως εξω φαινεσθαι της
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκηνης, ουκ εφιησιν οικονομικως. Τα γαρ τοι, φησιν, ηγιασμενα, μη τοις αναγνοις
ωμιληκοτα, και τον εξ οθνειων εχοντα μολυσμον, το της αγιας σκηνης αδικειτω
σεβας. ∆ια τουτο την σποδιαν, συγκομιζειν μεν εφιησιν εσταλμενους ιεροπρεπως,
μεταμφιεννυσθαι δε προς το εξω φεροντας, και των αγιων αποφοιτωντας τοπων.
Κεχρησμυδηκε δε τωι τοιουτωι συγγενες και δια φωνης Ἰεζεχιηλ· γραφει δε ουτως·
«Και ειπεν προς με· Αι εξεδραι αι προς βοῤραν, και εξεδραι προς νοτον, αι ουσαι κατα
προσωπον των διαστηματων, αυται εισιν αι εξεδραι του αγιου, εν αις φαγονται εκει
οι ιερεις, οι υιοι Σαδδουχ, οι εγγιζοντες προς Κυριον εις τα Ἅγια των αγιων, και εκει
θησουσι τα Ἅγια των αγιων και τας θυσιας, και τα υπερ αμαρτιας, και τα υπερ
αγνοιας· διοτι τοπος αγιος εστιν. Ουκ εισελευσεται τις παρεξ των ιερεων, ουκ
εξελευσονται εκ της αυλης του αγιου εις την αυλην την εξωτεραν, οπως δια παντος
αγιοι ωσιν οι προσαγοντες, και μη απτωνται του στολισμου αυτων, εν οις
λειτουργουσιν εν αυτοις, διοτι αγια εστιν· και ενδυσονται ιματια ετερα οταν
απτωνται του λαου.» Ἅγια μεν ουν και αυτα τα εσθηματα των ιερεων, και αμικτα
τοις πολλοις. Ἐν νυκτι δε και ημεραι το ολοκαυτουμενον· ακαταληκτος γαρ η ευωδια
Χριστου· και αυτος δε των αγιων ο βιος, ει ως εν τροπωι νοοιτο τωι καθ'
ολοκαυτωσιν, απαυστον εχει την ευοσμιαν· Χριστον γαρ ευωδιαζουσιν, της
ευαγγελικης πολιτειας ιερουργουντες Θεωι τα ως εξ εργων αυχηματα. {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθης ο λογος. {ΚΥΡ.} Τινα μεν ουν τροπον το της ολοκαυτωσεως εσται χρημα, δι'
ων εφαμεν, ουκ ασυμφανες. Πως δ' αν γενοιτο και λιαν ορθως και ο της θυσιας
τροπος, επιταττει λεγων· «Ουτος ο νομος της θυσιας, ην προσαξουσιν αυτην, οι υιοι
Ἀαρων εναντι Κυριου, απεναντι του θυσιαστηριου· και αφελει απ' αυτου τηι δρακι
απο της σεμιδαλεως της θυσιας συν τωι ελαιωι αυτης, και συν παντι τωι λιβανωι αυτης
τα οντα επι της θυσιας. Και ανοισει επι το θυσιαστηριον καρπωμα οσμην ευωδιας, το
μνημοσυνον αυτης τωι Κυριωι. Το δε καταλειφθεν απ' αυτης εδεται Ἀαρων και οι υιοι
αυτου. Ἄζυμα βρωθησεται εν τοπωι αγιωι· εν αυληι της σκηνης του μαρτυριου εδονται
αυτην· ου πεφθησεται εζυμωμενη· μεριδα αυτην εδωκα αυτοις απο των
καρπωματων Κυριου. Ἅγια αγιων εστιν, ωσπερ το της αμαρτιας, και ωσπερ το της
πλημμελειας. Παν αρσενικον των ιερεων εδονται αυτην. Νομιμον αιωνιον εις τας
γενεας υμων απο των καρπωματων Κυριου· πας ος εαν αψηται αυτων,
αγιασθησεται.» Τα μεν ουν ολοκαυτουμενα, την οιονειπως ολοτελη και εισαπαν
αφιερωσιν των εξαιρετως αγιων υποδηλοι· θυσια δε, αυτην ως εκ 68.825 μερους
αγιαν και υπο Θεωι ζωην· ης υποτυπωσις ακριβης, η σεμιδαλις δια δρακος ιερεως
αναφερομενη συν τωι ελαιωι και τωι λιβανωι. Την γαρ τοι Θεωι καθιερουμενην ζωην,
και ει γενοιτο τυχον εκ μερους, ευωδη παντως ειναι χρη, και λιπαρωταταις ελπισι
πιαινομενην. Ἦ ουκ ευοσμοτατον ειναι φης παν εργον ημων αγαθον; {ΠΑΛΛ.} Πανυ
μεν ουν. {ΚΥΡ.} Τι δε; ουκ επ' αγαθαις ελπισι πραττεται προς ημων; {ΠΑΛΛ.} Ναι·
εψεται γαρ παντως τα παρα Θεου. {ΚΥΡ.} Λιβανος δη ουν, και σεμιδαλις ελαιοδευτος,
την ευωδη τε και λιπαρωτατην ημιν υπαινιττεται ζωην. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης· αλλα τις
αν γενοιτο προς ημων η ως εκ μερους αγια ζωη; {ΚΥΡ.} Ἡ μητε εις ληξιν πολιτειας
ηκουσα της αγιοπρεπους, μητε κατα την αγαν ανωικισμενην ιουσα τριβον, οποια τις
ην η Ἰωαννου φωνη τυχον, ηγουν των αγιων αποστολων· μητε μη εκπιπτουσα του
ειναι σεπτη, δια γε το ηττησθαι τυχον της αγαν υποκειμενης που. Ἦ ου των εν
κοσμωι και παιδοποιων ο βιος, ει διαζηιν ελοιντο χρηστως, μεμερισται πως Θεωι τε και
κοσμωι, κατα την του μακαριου Παυλου φωνην; {ΠΑΛΛ.} Μεμερισται· πως γαρ ου;
{ΚΥΡ.} Τυπος ουν αρα ζωης της ουκ εισαπαν ανακειμενης Θεωι, μεσης δε ωσπερ και
επ' αμφω βλεπουσης, η μερικη καθιερωσις της σεμιδαλεως ην, το ευωδες εχουσης
και ιλαρον· ην και εις μνημοσυνον εσεσθαι φησιν ο νομος, του δι' υπουργιας
ιερατικης προσκεκομικοτος. Ἀποκερδανουμεν δε αληθως το εν μνημηι κεισθαι τηι
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα Θεωι, δι' ων καρποφορουντες ευωδιαζομεν· μεσιτευοντος του Χριστου και Θεωι
προσαγοντος, το[ν] μεν ολοκληρως αγιον, ως εν ταξει των ολοκαυτωματων· και
μεντοι τον μη τοιουτον εισαπαν δια το μεμερισθαι τωι κοσμωι, θυσιαν ωσπερ τινα
μερικην. Ἄζυμος δε η θυσια. Πρεποι γαρ αν πραττεσθαι καθαρως, παν οπερ αν
γενοιτο προς ημων, εις δοξαν Θεου. Και γουν ο Σωτηρ, παραιτεισθαι προστεταχε, το
εν μεσαις εστωτα ταις αγοραις ποιεισθαι τας προσευχας, και το αμειδες εν νηστειαις,
και το σαλπιζειν ακοσμως, κατοικτειροντας αδελφους. Ζυμη γαρ αυτη, βεβηλουσα τα
ιερα. Το δε εις δοξαν Θεου πραττομενον, εγκληματων ανθρωπαρεσκειας απηλλαχθαι
πρεπει· ειη γαρ αν ουτως αζυμον αληθως και ιερον το θυμα. Μερις δε και βρωσις τοις
ιερευσι, το καταλοιπον της θυσιας. Ἐσθιεται παν αρσενικον εν τοπωι αγιωι· του μεν
εν αγιωι τοπωι προς των ιερεων δαπανασθαι τα ιερα, τοις μυστικωτεροις ημων λογοις
τηρουντος το σεβας· του δε παν αρσεν εσθιειν, υποδηλουντος αστειως ως ακαλλες τι
χρημα και ανοσιον αληθως ο μαλακισμος τοις εξειλεγμενοις παρα Θεου. Ἀνιερον
γαρ αποτελει, και ευλογιας εξιστησι της πνευματικης, και αμετοχον αποφαινει των
παρα Θεου τοις αγιοις εκνενεμη 68.828 μενων αγαθων. Ἐμαλακισθη δε και Ἰουδας,
απονευ-σας εις αισχροκερδειαν· εξ ανανδρου δε τουτο και αγεννους λογισμου·
ταυτηιτοι και αγευστος των παρα Θεου μεμενηκεν αγαθων, και αμετοχος παντελως
των τοις αγιοις δεδωρημενων. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Και θυσιας μεν της εξ
αγελης, ουτος ο νομος· τροπωι γε μην ετερωι, την εξ ιερου προσαγεσθαι γενους
προστεταχε λεγων· «Τουτο το δωρον Ἀαρων και των υιων αυτου, ο προσοισουσι
Κυριωι εν τηι ημεραι ηι αν χρισηις αυτον, το δεκατον του οιφι σεμιδαλεως εις θυσιαν
διαπαντος, το ημισυ αυτης τοπρωι, και το ημισυ αυτης το δειλινον. Ἐπι τηγανου εν
ελαιωι ποιηθησεται· πεφυραμενην οισει αυτην, ελικτα, θυσιαν εκ κλασματων, θυσιαν
εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Ὁ ιερευς ο χριστος ο αντ' αυτου εκ των υιων αυτου,
ποιησει αυτην· νομος αιωνιος, απαν επιτελεσθησεται· και πασα θυσια ιερεως
ολοκαυτος εσται, και ου βρωθησεται.» Ἄθρει δη ουν, ω Παλλαδιε, του νομου το
ακριβες, και το αγαν ισχνον εις ασφαλειαν ιεροπρεπη. Ἐπειδη γαρ τας των αγελαιων
θυσιας ουχ ολοκαυτουσθαι δειν προστεταχεν, ατε δη μη εισαπαν αγιαν εχοντων
ζωην, μεμερισμενην δε ωσπερ Θεωι και κοσμωι, διιστας εικοτως, και εν μοιραι τιθεις
τηι υπερκειμενηι τους εξειλεγμενους εις ιερουργιαν, ολοκαυτον την υπερ αυτων
ποιεισθαι δειν εφη θυσιαν, την προσαγομενην σεμιδαλιν καταθυμιωντας Θεωι πρωι
και το δειλινον, τουτ' εστι, δια πασης ημερας και εν παντι καιρωι. Ἅγιος γαρ αει πως
εστι και ακαταληκτον εχων την ευωδιαν, δηλον δε οτι την πνευματικην, ο
εξειλεγμενος, ου μεμερισμενος Θεωι τε και κοσμωι, κατα τινας, ευπαρεδρως δε και
απερισπαστως, και ολος εξ ολου προσκειμενος τωι ιδιωι ∆εσποτηι, και οιονειπως
αναβοων· «Χριστωι συνεσταυρωμαι, ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος.» Το
τοινυν δεκατον της σεμιδαλεως, ζωης αν ειη σημειον, ευωδιαζουσης Θεωι κατα
παντα καιρον. Ἀλλ' «επι τηγανου,» φησι, και μην «και ελαιωι πεφυραμενην, και εκ
κλασματων ανοισει αυτην·» του μεν τηγανου, καθαπερ εγᾦμαι, το επωδυνον, του δε
πεφυρασθαι τωι ελαιωι, το δαψιλες εν ιλαροτητι, του δε εκ κλασματων, το οιονει
τρυφερον τε και ευδιαθρυπτον της των αγιων καρδιας υποσημαινοντων ημιν
αινιγματωδως. Ἕψεται γαρ παντως τηι εισαπαν και ολοκληρως αγιαι ζωηι, το εν
πονοις δειν ειναι, και το αμφιλαφες εν ελπιδι τηι παρα Θεωι, και το ευδιαθρυπτον
κομιδηι· πρεπει γαρ αν ηκιστα γε το ατριβες. Γεγραπται γαρ, οτι «Καρδιαν
συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ εξουδενωσει.» Πεπηγε δε ως λιθος,
και ωσπερ ακμων ανηλατος, η του διαβολου καρδια· λεγει γαρ ουτω το Γραμμα το
ιερον. Ἐκτεινεται δε και μεχρι παντος ο νομος, ταις των ιερατευοντων διαδοχαις
πληρουμενος· επεσθαι γαρ δει ταις των προλαβον 68.829 των ευδοκιμησεσι, και
μιμητας αναφαινεσθαι της των πατερων ευκλειας, κατ' ιχνος ιοντας της εκεινων
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λατρειας, και την φιλαιτατην τωι Θεωι προσκομιζοντας ευωδιαν, ου μεμερισμενως,
αλλ' ολοτελως. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, «Πασα θυσια ιερεως ολοκαυτος εσται.»
{ΠΑΛΛ.} Ἑαυτους ουν αρα προσοισομεν, και εις οσμην ευωδιας ανακεισομεθα τωι
Θεωι, την των αγιων ιχνηλατουντες ζωην, και ταις εκεινων ιερουργιαις επομενοι,
δηλον δε οτι ταις πνευματικαις. {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν, ω Παλλαδιε. Πλην οτι το
αποτριψασθαι μολυσμον, και διαδραναι την αμαρτιαν, ουχ ετερως αν γενοιτο και
ενυπαρξαι τισιν, η οτι δια μονου Χριστου, εν ωι και δι' ου πασα καθαρσις, την
σωτηριον υπερ ημων υπομειναντος σφαγην, αναμαθοι τις αν, και ουκ εις μακραν,
δια τε του γειτονος και συνεζευγμενου θεσπισματος· εχει γαρ ωδε· «Και ελαλησε
Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τωι Ἀαρων και τοις υιοις αυτου, λεγων· Ουτος
ο νομος της αμαρτιας· εν τοπωι ου σφαξουσι το ολοκαυτωμα, σφαξουσι τα περι της
αμαρτιας εναντι Κυριου· Ἅγια αγιων εστιν. Ὁ ιερευς αναφερων αυτην, εδεται αυτην·
εν τοπωι αγιωι βρωθησεται, εν αυληι της σκηνης του μαρτυριου. Πας ο απτομενος των
κρεων αυτης, αγιασθησεται· και ωι εαν επιῤραντισθηι απο του αιματος αυτης επι το
ιματιον, ος εαν ραντισθηι επ' αυτο, πλυθησεται εν τοπωι αγιωι· και σκευος οστρακινον
ου εαν εψηθηι εν αυτωι, συντριβησεται· εαν δε εν σκευει χαλκωι εψηθηι, εκτριψει
αυτο, και εκκλυσει υδατι. Πας αρσην εν τοις ιερευσι φαγεται αυτα· Ἅγια αγιων εστι
Κυριωι.» Ἱερειον μεν ουν το περι της αμαρτιας ειη αν ετερον ουδεν παρα τον
Ἐμμανουηλ, ος εστιν αμνος ο αληθινος ο αιρων τας αμαρτιας του κοσμου. Σφαζεται
δε εν τοπωι του ολοκαυτωματος· ου γαρ τοι μερικως τε και καθ' ημας αγιος ο Χριστος
(ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν), ευωδης δε ολος και ιερος, και αγιασμου τοις αλλοις
απασι χορηγος. Ει γαρ και εν τοις ανομοις ελογισθη και τοις κατακεκριμενοις
εναριθμιος γεγονεν οικονομικως· αλλ' οιδεν αγιον οντα και ιερον τον του Υιου
θανατον ο Πατηρ. Ταυτηιτοι φησιν· «Ἐν τοπωι ου σφαξουσι το ολο-καυτωμα,
σφαξουσι και το περι αμαρτιας· Ἅγια αγιων εστιν.» Ὥσπερ γαρ Θεος θεων εστιν ο
Υιος, ουτω και αγιων Ἅγιος, ολην αυτος αγιαζων την κτισιν τωι ιδιωι πνευματι, καθο
πεφυκεν εκ Πατρος, και εστι Θεος αληθως. Ἔδεται δε την θυσιαν, φησιν, ο
προσκομιζων αυτην ιερευς. Ἕκαστος γαρ, οιμαι, των εις λειτουργιαν την ιεραν
ηγμενων, τους καρπους των ιδιων αποτρυγησει πονων, και της εαυτου λειτουργιας
εκθεριει την αντιδοσιν. Ἐσθιεται δε της θυσιας το λειψανον εν αγιοις τοποις, και εν
αυληι της αγιας σκηνης. Προσαγεται γαρ εν εκκλησιαις τα μυστικα, και της αγιας
τραπεζης Χριστου το απολεκτον εν αυταις αξιουται γενος. Ἔνθα δ' αν ιερατευει
νομιμος ιερευς, αγιος εσται τοπος. Ἁγιαζει δε τον απτομενον η θυσια, και ο του
αιματος ραντισμος. Προσ 68.832 ιεμεν γαρ τοις αγιοις, ουχ ετερου του χαριν, η ωστε
μεταλαχειν του αγιου Χριστου δια τε της αποῤρητου και πνευματικης θυσιας.
∆ιαγνιζεται δε και τα ταις θυσιαις υπηρετουντα σκευη, ως αν μη ετερωι γενοιτο τινι,
μηδε ταις των ανθρωπων υποφεροιτο χρειαις τα τοις ιεροις λελειτουργηκοτα.
Τετηρηται δε ο νομος, και εν εκκλησιαις σωζεται. Ἀνδριζομενοις δε οτι το
ευλογεισθαι πρεπει, σαφηνιει παλιν ο νομος ειπων· «Παν αρσεν εν τοις ιερευσι
φαγεται αυτα.» {ΠΑΛΛ.} Σαφης ο λογος. {ΚΥΡ.} Θεσμοθετει δε προς τουτοις, και οπως
αν γενοιτο καλως της θυσιας ο τροπος, της υπερ αμαρτιας, φημι· και τινα μεν εξ
αυτης, τα τοις λειτουργουσιν εδωδιμα, τινα δε αυ, τα εις οσμην ευωδιας εξηιρημενα.
Γεγραπται γαρ ουτω· «Και παντα, φησι, τα περι της αμαρτιας, ων αν εισενεχθηι απο
του αιματος αυτων εις την σκηνην του μαρτυριου εξιλασασθαι εν τοπωι αγιωι, ου
βρωθησεται, εν πυρι κατακαυθησεται. Και ουτος ο νομος του κριου του περι της
πλημμελειας, Ἅγια αγιων εστιν· εν τοπωι ου σφαξουσι το ολοκαυτωμα, σφαξουσι τον
κριον περι της πλημμελειας εναντι Κυριου. Και το αιμα προσχεει επι την βασιν του
θυσιαστηριου κυκλωι· και παν το στεαρ αυτου προσοισει απ' αυτου, και την οσφυν,
και παν το στεαρ το κατακαλυπτον τα ενδοσθια, και παν το στεαρ το επι των
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδοσθιων· και τους δυο νεφρους, και το στεαρ το επ' αυτων το επι των μηριων, και
τον λοβον τον επι του ηπατος συν τοις νεφροις, περιελει αυτα, και ανοισει αυτα ο
ιερευς επι το θυσιαστηριον καρπωμα τωι Κυριωι· περι πλημμελειας εστι. Πας αρσην εκ
των ιερεων εδεται αυτα, εν τοπωι αγιωι εδονται αυτα. Ἅγια αγιων εστιν. Ὥσπερ το
περι της αμαρτιας, ουτω και το περι της πλημμελειας· νομος εις αυτων ο ιερευς οστις
εξιλασεται εν αυτωι, αυτωι εσται.» Ἀποφασκει μεν γαρ δειν ποιεισθαι τροφας τα των
ιερειων ενδοσθια. Χρη γαρ μονωι, φησιν, ανακεισθαι Θεωι, και αυτωι προσαγεσθαι·
τουτι γαρ οιμαι καταδηλουν το, «εν πυρι κατακαυθησεται,» τουτ' εστιν, ανακεισθαι
το εν μονηι εκνενεμησθω σαφως τηι θειαι τε και υπερ παντα φυσει, ης εις τυπον το
πυρ. Καταθυομενου δε του κριου της πλημμελειας, προσχειται το αιμα τηι βασει του
θυσιαστηριου· αγιος γαρ και ιερος ο Χριστου θανατος, και μην και ευωδης.
Ἀναφερεται γαρ τα ενδοσθια, πιμελη, και νεφροι, και λοβος του ηπατος. Ειεν δ' αν,
οιμαι, ταυτι, καθα και εν ετεροις εφην, εις αρετης τυπον της ου μιας, αλλ' ως εν ειδει
πολλων. Πλειστοι γαρ οσοι της αρετης οι τροποι· δεδικαιωμεθα δη ουν εν Χριστωι,
τον υπερ ημων ανατλαντι θανατον, και αναθεντι εαυτον εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι
και Πατρι· οτι δε ουκ αμισθι λειτουργησομεν τωι Θεωι, σαφηνιζει, λεγων ευθυς τε και
εφεξης· «Και ο ιερευς ο προσαγων ολοκαυτωματα ανθρωπου, το δερμα της
ολοκαυτωσεως ης αυτος προσφερει, αυτωι εσται, και πασα θυσια ητις ποιηθησεται εν
τωι κλιβανωι. Και πασα ητις ποιηθησεται 68.833 επ' εσχαρας, η επι τηγανου, του
ιερεως του προσφεροντος αυτην, αυτου εσται. Και πασα θυσια αναπεποιημενη εν
ελαιωι, και μη αναπεποιημενη, πασι τοις υιοις Ἀαρων εσται· εκαστωι το ισον.»
Σωζεται και ουτος εν εκκλησιαις ο νομος, και βραβευει τοις ιερουργοις την ισοτητα,
διανεμων εκαστωι της αναιμακτου θυσιας απαραλλακτως τα γερα. Και τουτο ειδως ο
Παυλος γραφει· «Ουτω και ο Κυριος προσεταξε, τους τωι θυσιαστηριωι
προσεδρευοντας, εκ του θυσιαστηριου ζηιν.» Και οι προσφεροντες τας θυσιας,
κοινωνοι του θυσιαστηριου εισι, καθα παλιν αυτος που φησιν. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει.
{ΚΥΡ.} Καταῤρυθμιζει δε αυ και της αινεσεως την θυσιαν, και οπως αν γενοιτο
παρεγγυαι, λεγων· «Ουτος ο νομος θυσιας σωτηριου, ην προσοισουσι Κυριωι· Ἐαν μεν
περι αινεσεως προσφερηι αυτην, και προσοισει επι της θυσιας της αινεσεως, αρτους εξ
σεμιδαλεως αναπεποιημενης ελαιωι, και λαγανα αζυμα διακεχρισμενα εν ελαιωι, και
σεμιδαλιν πεφυραμενην εν ελαιωι. Ἐπ' αρτοις ζυμιταις προσοισει τα δωρα αυτου επι
θυσιαι αινεσεως σωτηριου· και προσαξει εν απο παντων των δωρων αυτου, αφαιρεμα
Κυριωι. Τωι ιερει τωι προσχεοντι το αιμα του σωτηριου, αυτωι εσται· και τα κρεα
θυσιας αινεσεως σωτηριου, αυτωι εσται. Και εν ηι ημεραι δωρειται, βρωθησεται· ου
καταλειψουσιν απ' αυτου εις το πρωΐ.» Ἐπ' αρτοις ζυμιταις της αινεσεως την θυσιαν
ποιεισθαι προστεταχε· καιτοι σαφως και εναργως εν ετεροις ειπων, οτι «Πασαν
ζυμην και παν μελι ου προσοισετε Κυριωι τωι Θεωι υμων. ∆ωρον απαρχης προσοισετε
αυτα τωι Κυριωι· επι δε το θυσιαστηριον ουκ αναθησεται εις οσμην ευωδιας Κυριωι.»
Ἆρ' ουν, ω Παλλαδιε, το περιεργον εν τουτοις, ουκ ονησιφορον ειναι φης; {ΠΑΛΛ.}
Και μαλα. {ΚΥΡ.} Τις ουν αρα εσται της οικονομιας ο τροπος, φερε δη λεγωμεν,
πολυπραγμονουντες ως ενι, και τριβον ιεντες την κεκρυμμενην. Νομικωτατα τοινυν
και ο θεσπεσιος ∆αβιδ την πνευματικην ανακρουων λυραν, «Ποτηριον,» φησι,
«σωτηριου ληψομαι, και το ονομα Κυριου επικαλεσομαι·» της αινεσεως την θυσιαν,
ποτηριον σωτηριου διαῤρηδην αποκαλων. Προσκομιζομεν δε και ημεις την αινεσιν
κατα πληθυν μεν εν εκκλησιαις, εις ενοτητα πνευματος, και ως εις εν σωμα και
ψυχην μιαν συνενηνεγμενοι δια της πιστεως· γεγραπται γαρ, οτι «Του δε πληθους
των πεπιστευκοτων ην η καρδια και η ψυχη μια.» Ποιουμεθα δε τας δοξολογιας και
καθ' ενα πολλακις ηρεμουντες οικον, και εν ημεραι, και εν νυκτι· και το χρημα εστι
τοις επιεικεσιν εν τριβηι. Ἢ ουκ αληθες ο φημι; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ειτ'
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουν εν εκκλησιαις κατα πληθυν προσαγοιτο προς ημων το θυμα, ειτ' ουν εν ετεροις
πραττοιτο τοποις, και καθ' ενα τυχον, η και κατα δυο που, και τρεις, και πλειονας
ετι, αδιακριτος η παραστασις των υμνολογειν ειωθοτων, και εις τουτο
συνδεδραμηκοτων· ομου γαρ τοις ηδη κεκαθαρμενοις δια του αγιου βαπτισματος,
συναναφερει το θυμα· 68.836 και ο κατηχουμενος ετι, και τοις τελειοις συναναθεις
την αινεσιν, των ετι μυστικωτερων αποφοιται, και θυσιας ειργεται της επι Χριστωι.
Ταυτηιτοι καλως ο νομος προανεφωνει την οικονομιαν, και της αινεσεως την
θυσιαν, επ' αρτοις ζυμιταις, και εν αζυμοις λαγανοις ποιεισθαι προστεταχεν.
Ἑκαστου, καθαπερ εγᾦμαι, των ωνομασμενων, ζωης ειδος υποσημαινοντος· αρτος
μεν γαρ ο εζυμωμενος, βιου και ζωης εσται τυπος, της ουπω κεκαθαρμενης δια του
αγιου βαπτισματος, ουτε μην εισαπαν απηλλαγμενης κοσμικης ακαθαρσιας· λαγανον
δε αζυμον, της ηδη διεσμηγμενης εν Χριστωι δια πιστεως, της των τελειων, φημι, οις
και ο θεσπεσιος Παυλος προσεφωνει, λεγων· «Ὥστε εορταζωμεν, μη εν ζυμηι παλαιαι,
μηδε εν ζυμηι κακιας και πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας.» Και
παλιν· «Ἐκκαθαρατε ουν την παλαιαν ζυμην, ινα ητε νεον φυραμα, καθως εστε
αζυμοι.» {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Σεμιδαλις δε προς τουτοις ουπω προς ενοτητα
συνενηνεγμενη, καθα και εν αρτωι και εν λαγανωι τυχον, μενουσα δε ωσπερ εν
κοκκοις ετι, το ως εν καθ' εκαστον και καθ' ενα των προσκομιζοντων την αινεσιν
υπαινιττεται· δεκτοι γαρ εσμεν τωι Θεωι, ποιουμενοι τας δοξολογιας, και ανα μερος
εκαστος, και ως εν οι παντες κατα πληθυν. Ἐπιχειται δε το ελαιον τηι της αινεσεως
θυσιαι, το ιλαρον του πραγματος υποσημαινον, και οτι παντη τε και παντως εψεται
παρα Θεωι το ελεεισθαι δειν τοις προσαγειν ειωθοσιν αυτην. «Θυσον γαρ, φησι, τωι
Θεωι θυσιαν αινεσεως, και αποδος τωι Ὑψιστωι τας ευχας σου· και επικαλεσαι με εν
ημεραι θλιψεως σου, και εξελουμαι σε, και δοξασεις με.» Γραφει δε που και ο Χριστου
μαθητης· «Ἀθυμει τις εν υμιν; προσευχεσθω· ευθυμει; ψαλλετω.» Ουκουν εν αρτοις
εζυμωμενοις, και εν αζυμοις λαγανοις, και εν κεγχρεμισιν ετι σεμιδαλεως
εκπραττεσθαι δειν της αινεσεως την θυσιαν, διετυπου σαφως· ενος δε αφ' εκαστου
προσαγομενου, και ως εν δρακι μιαι της σεμιδαλεως, σφαζομενου τε προβατου, και
των εντοσθιων θυομενων κατα τον νομον, εδωδιμα τα λοιπα τοις ιερουργειν
επιτεταγμενοις, ουκ ακερδη την ιερωσυνην καταδεικνυντος του νομου·
προσεπιταττει λεγων· «Ἐν ηι ημεραι δωρειται, βρωθησεται· ου καταλειψουσιν απ'
αυτου εις το πρωΐ.» ∆ι' ου δη παλιν επεισι νοειν εκεινο που ταχα· παρελασαντος γαρ
του καιρου, και παρωιχηκοτος του αιωνος του ενεστηκοτος καθαπερ ημερας,
δοξολογιας ημιν επινοηθησεται παρ' ους ισμεν τροπος ετερος. Ὥσπερ γαρ της επι τωι
Φαραω δυναστειας ελευθερωθεντες ηδομενοι εν νομωι ελεγον, «Ἄσωμεν τωι Κυριωι·
ενδοξως γαρ δεδοξασται· ιππον και αναβατην εῤριψεν εις θαλασσαν.» Λαμπροτερα
δε ασυγκριτως και υπερκειμενα προαναθεωρουντες εν πνευματι της του Σωτηρος
ημων επιδημιας τα κατορθωματα, διακεκραγασι των αγιων τινες· «Ἄσατε τωι Κυριωι
ᾆσμα καινον·» τουτο δε ην, «Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι,» σκυλευσας τον ᾅδην, «και
ειπων 68.837 τοις εν δεσμοις, Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε·» τον
αυτον, οιμαι, τροπον, κατηργημενου θανατου, και της αμαρτιας λελυμενης εισαπαν,
αινεσεως εσται τροπος ο τωι καιρωι πρεπων· επι μειζοσι γαρ υμνησομεν· και τα υπερ
νουν και λογον πλουτησαντες αγαθα, λαμπροτεραις ευφημιαις τον απαντων ημιν
δοτηρα των αγαθων Χριστον συστεφανωσομεν τωι Θεωι και Πατρι. «Ειτε γαρ
προφητειαι καταργηθησονται,» φησιν, «ειτε γνωσις παυσεται· Και αρτι μεν εκ
μερους γινωσκομεν· οταν δε ελθηι το τελειον, το εκ μερους καταργηθησεται.» Και
μην και αυτος εφη που Χριστος· «Ταυτα εν παροιμιαις λελαληκα υμιν. Ἀλλ' ερχεται
ωρα οτε ουτε εν παροιμιαις λαλησω υμιν, αλλα παῤρησιαι περι του Πατρος αναγγελω
υμιν.» Ὡς ουν εσομενης εν ημιν κατα καιρους τελειοτερας γνωσεως, υψηλοτερον η
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νυν και υμνησομεν. {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἑκαστηι δη ουν θυσιαι τον αυτηι
πρεποντα θεσμοθετησας ορον, και οπως αν γενοιτο, διειπων ευ μαλα, κοινωνον
ευθυς του θυσιαστηριου καθιστησι τον ιερουργον. Γεγραπται γαρ ωδι· «Και ειπε
Κυριος προς Ἀαρων, λεγων· Συ και οι υιοι σου, και ο οικος πατριας σου, ληψεσθε τας
απαρχας των αγιων· και συ και οι υιοι σου ληψεσθε τας αμαρτιας της ιερατειας
υμων.» Προσεπαγαγων δε τουτοις, οτι χρη των ιερων εχεσθαι σπουδασματων αυτους
διεγηγερμενωι και νηφοντι νωι, «Και ιδου εγω,» φησι, «δεδωκα υμιν την διατηρησιν
των απαρχων απο παντων των ηγιασμενων μοι παρα των υιων Ἰσραηλ· σοι δεδωκα
αυτα εις γερας, και τοις υιοις σου μετα σε, νομιμον αιωνιον· και τουτο εστω υμιν απο
των ηγιασμενων αγιων των καρπωματων, απο παντων των δωρων αυτων, και απο
παντων των θυσιασματων αυτων, και απο πασης πλημμελειας αυτων, και απο
πασων των αμαρτιων αυτων, οσα αποδιδοασι μοι απο παντων των αγιων, σοι εσται
και τοις υιοις σου. Ἐν τωι Ἁγιωι των αγιων φαγεσθε αυτα· παν αρσενικον φαγεσθε
αυτα, συ και οι υιοι σου. Ἅγια εσται σοι. Και τουτο εσται υμιν απαρχων δοματων
αυτων, απο παντων των επιθεματων των υιων Ἰσραηλ. Σοι δεδωκα αυτα και τοις
υιοις σου και ταις θυγατρασι σου μετα σου, νομιμον αιωνιον· πας καθαρος εν τωι
οικωι σου εδεται αυτα. Πασα απαρχη ελαιου, και πασα απαρχη οινου, και σιτου,
απαρχη αυτων οσα αν δωσι τωι Κυριωι, σοι δεδωκα αυτα. Τα πρωτογεννηματα παντα
οσα εν τηι γηι αυτων, οσα αν ενεγκωσι Κυριωι, σοι εσται. Πας καθαρος εν τωι οικωι σου
εδεται αυτα. Παν ανατεθεματισμενον εν υιοις Ἰσραηλ, σοι εσται, και παν διανοιγον
μητραν απο πασης σαρκος, οσα προσφερουσι Κυριωι, απο ανθρωπου εως κτηνους, σοι
εσται. Ἀλλ' η λυτροις λυτρωθησεται τα πρωτοτοκα των ανθρωπων, και τα
πρωτοτοκα των κτηνων των ακαθαρτων λυτρωσηι· και η λυτρωσις αυτου, απο
μηνιαιου· η συντιμησις πεντε σικλων, κατα τον σικλον τον αγιον, εικοσι οβολοι εισι·
πλην πρωτοτοκα 68.840 μοσχων και πρωτοτοκα προβατων, και πρωτοτοκα αιγων
ου λυτρωσηι· αγια εστι· και το αιμα αυτων προσχεεις προς το θυσιαστηριον, και το
στεαρ ανοισεις καρπωμα εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Και τα κρεα εσται σοι, καθα και
το στηθυνιον του επιθεματος· και κατα τον βραχιονα τον δεξιον, σοι εσται. Παν
αφαιρεμα των αγιων, οσα εαν αφελωσιν οι υιοι Ἰσραηλ Κυριωι, δεδωκα σοι και τοις
υιοις σου και ταις θυγατρασι σου μετα σου, νομιμον αιωνιον· διαθηκη αλος αιωνιου
εστιν εναντι Κυριου, σοι και τωι σπερματι σου μετα σε.» Συνιης ουν αρα καντευθεν,
οιμαι που, και μαλα σαφως, οτι παν ειδος θυσιας και προσαγωγης εκνενεμηκεν
εναργως τωι ιερωι τε και απολεκτωι γενει, και τα απο πασης πλημμελειας, και απο
πασων των αμαρτιων, τουτ' εστι, τα υπερ πασης πλημμελειας και αμαρτιας θυματα.
Ὄνομα γαρ τοις υπερ αμαρτιας θυμασιν, αμαρτια. Τοιγαρτοι και Παυλος ημιν ο
σοφος, νομικην επι Χριστωι την λεξιν επετιθει λεγων· «∆εομεθα υπερ Χριστου,
καταλλαγητε τωι Θεωι· τον γαρ μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν εποιησε.»
Τεθυται γαρ υπερ των αμαρτιων ημων, κατα τας Γραφας, ως αρνιον ακακον ο Υιος.
Ὅτι δε αμαρτια τοις υπερ ημων αμαρτιας θυμασιν ονομα τεθειται παρα του νομου,
σαφηνιει λεγων δια του προφητου Θεος περι των ιερουργων· «Ἁμαρτιας λαου μου
φαγονται·» τουτ' εστι, τα υπερ αμαρτιων του λαου μου, βρωσις εσται τοις ιερευσιν.
Ἀπονεμει τοινυν αυτοις απασης θυσιας λειψανον, εδωδιμα τε ποιεισθαι προσταττει,
πλην εν αγιωι τοπωι, φησι, και υπο παντος αρσενικου. Και τις ο επι τωιδε λογος,
ειρηται προς ημων. Ἐν δη τοις ηδη παρωιχηκοσιν, ελαιου δε απαρχη, σιτου τε και
οινου, και των πρωτοτοκων αι απολυτρωσεις, και μεν τοι τα αναθηματα μονοις
ουκετι τοις αρσενικοις, ουδε εν αυληι τηι αγια βρωσιμα, αλλ' εν οικωι λοιπον ιερεως,
και αυταις θυγατρασιν εγκειμενα προς απολαυσιν, και παντι γνωριμωι και
οικειοτατωι. Και αναγκαια προς επιτηρησι η διαστολη· τα μεν γαρ των θυσιων
λειψανα, μονου αν πρεποι τοις ηγιασμενοις εις χρησιν, και ουχ ως βρωσις εσται
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινη· και τοπος αγιος, ο πρεπων αυτοις. Τα δε οσα περιεστιν, εν δωροφοριας ταξει
προσενηνεγμενα, παραλαβων, δευτερον πως, φησιν, εν εαυτοις εχει λογον· και παντι
προσκεισεται τωι οικωι τοις ιερουργοις, ει μονον ειη καθαρος, τουτ' εστιν, αβεβηλος·
κατα μεν τον νομον, ει μη απεριτμητος, ει μη αλλογενης, ει μη λεπρος, ει μη
γονοῤρυης· κατα δε γε τον του νεου Γραμματος σκοπον και ασφαλειαν
εκκλησιαστικην, ει μη ανιερος τε και απιστος, ει ευσεβης και φιλοθεος. Πρεποι γαρ
αν οτι μαλιστα γε τοις εις θειαν ιερουργιαν ηγμενοις, κολλασθαι φιλειν τους οιπερ
αν ειεν αγαθοι τε την εξιν, και φιλοθεΐας εμπλεω την διανοιαν εχοντες. Προστιθεις
δε τουτοις, οτι «∆ιαθηκη αλος αιωνιου εστιν εναντι Κυριου, σοι και τωι σπερματι σου
μετα σου,» τηρεισθαι που παντως εκεινο προστεταχεν, ο και εν ετεροις εφη· «Ου
διαλειψει αλας διαθηκης Κυριου απο θυσιασματων υμων. Ἐπι παντι δωρωι υμων
προσ 68.841 οισετε Κυριωι τωι Θεωι υμων αλα.» Κατεπαττετο δε αλσιν η θυσια, του
τυπου σημαινοντος το εμφρονως χρηναι καθιερουσθαι Θεωι, και οιονει ποιεισθαι
νοστιμωτατην αυτωι την προσοδον. Ου γαρ βρωθησεται αρτος ανευ αλατος, κατα το
γεγραμμενον. «Ὑμεις εστε το αλας της γης,» τοις αγιοις αποστολοις προσπεφωνηκεν
ο Χριστος. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Νομοι μεν ουν οιδε εισι, καθ' ους ιερασθαι πρεπει
τους ηγιασμενους. Ὅτι δε τους εξειλεγμενους, αριστην εφ' εαυτοις λαχοντας την
ψηφον, αποφοιταιν αναγκαιον και βεβηλου συνουσιας, και μεριμνης κοσμικης, εφ'
ης αν γενοιτο και τον ευ βεβηκοτα καταμεθυσκεσθαι νουν, και μονονουχι
κατασειεσθαι προς εκτοπους ηδονας, διασαφηνιει λεγων εν τωι Λευιτικωι· «Οινον
και σικερα ου πιεσθε, συ και οι υιοι σου μετα σου, ηνικα αν εισπορευησθε εις την
σκηνην του μαρτυριου, η προπορευομενων υμων εις το θυσιαστηριον και ου μη
αποθανητε· νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων διαστειλαι αναμεσον των αγιων
και των βεβηλων, και αναμεσον των ακαθαρτων και των καθαρων. Και συμβιβασεις
τοις υιοις Ἰσραηλ απαντα τα νομιμα α ελαλησε Κυριος προς αυτους δια χειρος
Μωση.» Ἄθρει δη ουν το εγρηγορεναι δειν αναγκαιον αυτοις, και θανατου
προξενον, τωι νωι κατεσκοτισμενωι και πεφροντισμενηι καρδιαι, και μεθην εχουσηι
κοσμικην· μεθυουσι γαρ ανευ οινου τινες, το λειτουργιας απτεσθαι της ιερας.
Οιχεται γαρ εσθ' οτε προς το ακαλλες ο νους ορθοποδειν ουκ εχων, και διαπιπτει τα
ιερα, και εν κοσμωι μεν ουκετι τα δρωμενα, διεῤριπται δε ωσπερ της ευθειας οδου· ο
δη πεπονθοτας, αναγκη προσκρουειν Θεωι, και πικρας της ραιθυμιας ανατληναι δικας.
Ἐγρηγορεναι δη ουν αναγκαιον, μεθνη αποσειομενους, την εκ μεριμνης κοσμικης.
Τουτο τοι δραιν και αυτος ο Σωτηρ αναπειθει, λεγων· «Προσεχετε μηποτε
βαρυνθωσιν αι καρδιαι υμων φροντιδι και μεριμναις βιωτικαις.» Τις δ' αν γενοιτο
προς ημων ο της νηψεως τροπος, η πως αβεβηλοι τε και καθαροι και δικης εξω
μενουμεν, υπεσημανεν ευθυς. «∆ιαστειλαι γαρ, φησιν, ανα μεσον αγιου και βεβηλου,
και καθαρου και ακαθαρτου· και συμβιβασεις τους υιους Ἰσραηλ απαντα τα νομιμα,
α ελαλησε Κυριος εν χειρι Μωση.» Τουτο δε εστιν εναργως εκεινο ειπειν, οτι
προσηκει τους ιερεας το μεθυειν αποσειομενους, αποφοιταιν ανδρων ουχ αγιων,
βεβηλων δε και ακαθαρτων. ∆ρυη δ' αν, οιμαι, τις αυτο και μαλα ραιδιως, αβεβηλος
τε υπαρχων και καθαρος· «Παν γαρ ζωον, φησιν, αγαπαι το ομοιον αυτωι, και τωι
ομοιωι αυτου προσκολληθησεται ανηρ.» Και προς γε δη τουτωι, σοφους ειναι
προσηκει και διδακτικους· ο γαρ τοι της λογικης αγελης προσεγκειμενος, νηφαλιος
εστω και διδακτικος. Ευ γε δη σφοδρα το, Συμβιβασεις, φησι, τουτ' εστι, σαφηνιεις,
ως ισχυσαι συνιδειν τους ακροωμενους, ως εστι παιδαγωγος ο νομος, και λαλει το
Χριστου μυστηριον· δυσεφικτον γαρ ουδεν. η συμβιβασμου δεομενον, ει μη νοοιτο
πνευματικως· κομιδηι γαρ απλους και των ασαφειας κατασκιασματων ο της ιστοριας
απηλλακται λογος.
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΣΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΣ
Ἔτι περι ιερωσυνης.
Ἱερεων μεν δη περι και Ἀαρων, ταυτι προς ημων ειρησθω τεως. Χρηναι δε
οιμαι προσενεγκειν οις εφην τα εκλελοιπεναι δοκουντα επι γε τοις Λευΐταις
τεθεσπισμενα. Ὧδε γαρ εχοιτο αποχρων ο λογος. {ΠΑΛΛ.} Ουκουν ιθι τοι, φραζε τε
σαφως· διανοηι γαρ ορθως. {ΚΥΡ.} Ταξιν μεν δη ταις ιερουργιαις την αριστην
επιτιθεις, υποκαθιστησι τωι αρχιερει το ταγμα το Λευιτικον, εν τοις Ἀριθμοις ουτω
λεγων· «Και τοις Λευΐταις λαλησεις, και ερεις προς αυτους· Ἐαν λαβητε παρα των
υιων Ἰσραηλ το επιδεκατον, ο δεδωκα υμιν παρ' αυτων εν κληρωι, και αφελειτε
υμεις απ' αυτου αφαιρεμα Κυριωι, επιδεκατον απο του επιδεκατου, και λογισθησεται
υμιν τα αφαιρεματα υμων ως σιτος απο αλω, και αφαιρεμα απο ληνου. Ουτως
αφελειτε αυτους και υμεις απο παντων των αφαιρεματων Κυριου απο παντων των
επιδεκατων υμων, οσα εαν λαβητε παρα των υιων Ἰσραηλ· και δωσετε απ' αυτων
αφαιρεμα Κυριωι, Ἀαρων τωι ιερει απο παντων των δοματων υμων αφελειτε
αφαιρεμα Κυριωι, η απο παντων των απαρχων το ηγιασμενον απ' αυτου. Και ερεις
προς αυτους· Ὅταν αφαιρητε την απαρχην απ' αυτου, και λογισθησεται τοις Λευΐταις
ως γεννημα απο αλω, και ως γεννημα απο ληνου· και εδεσθε αυτο εν παντι τοπωι,
υμεις και οι υιοι υμων, και οι οικοι υμων, οτι μισθος ουτος υμιν εστιν αντι των
λειτουργιων υμων των εν τηι σκηνηι του μαρτυριου· και ου ληψεσθε δι' αυτο
αμαρτιαν, οτι αν αφαιρητε την απαρχην απ' αυτου· και τα αγια των υιων Ἰσραηλ ου
βεβηλωσετε, ινα μη 68.845 αποθανητε.» Ὁραις το Χριστου μυστηριον ως εν σκιαις
ετι, και προαναλαμπον εν τυποις; ο γαρ τοι δεκατας λαμβανων δεδεκατωται, κατα
την του μακαριου Παυλου φωνην. Ἀλλα τοτε μεν ο τυπος εν Μελχισεδεκ, εν δε γε
καιροις κατα Μωσεα, τετηρηται παλιν ως εν Ἀαρων, τον των ιερεων ιερεα Χριστον
εφ' εαυτωι σημαινοντι τον ηγουμενον, και προεστηκοτα της αγιας σκηνης, τουτ' εστι
της Ἐκκλησιας, τον Ἅγιον των αγιων, και Θεον των θεων, ωι πασα καρποφορια προς
ημων οφειλεται. Γεγραπται γαρ, οτι «Παντες οι κυκλωι αυτου, οισουσι δωρα.» Ἀλλ'
εν τυποις μεν ετι τα Μωσαικα, πνευματικαις δε νυνι καρποφοριαις τον εαυτων
κατευφραινουσι Λυτρωτην, οι των ευαγγελικων θεσπισματων γνησιοι φυλακες.
{ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἀπολεκτον δε οτι το Λευιτικον εστι γενος, και των αλλων
εξηιρημενον, φανερον ποιει κατα τοιονδε τινα τροπον· Ἀπαριθμεισθαι προστεταχε το
δημοτικον, και της αγελαιου πληθυος ακριβη ποιεισθαι τον εκλογισμον, ουκ
ηγνοηκως ο ∆ημιουργος. Ἠριθμηνται γαρ αυτωι σταγονες υετου, κατα το
γεγραμμενον, και ουκ αν τι διαλαθοι νουν τον ακηρατον, αλλ' ιν' ειδειεν και μαλα
σαφως οι τοις ιεροις εντυχοντες Γραμμασιν, οτι τωι Θεωι προσκειμενοι και λαος
αυτου κεχρηματικοτες, εν απογραφαις ιενται ταις παρα Θεωι, και εν βιβλωι ζωης, και
εναριθμιοι τοις γνωριμοις, και εν μνημαις ηδη του παντων ∆εσποτου. Ουκουν
απεγραφετο μεν το δημοτικον, ανα μερος δε ωσπερ ετιθει Θεος το απολεκτον τε και
ιερον γενος, και ουκ εν ισηι ταξει τοις αλλοις ηφιει ποθεν, μοιραν δε ωσπερ αυτωι την
προυχουσαν απεταμιευετο, λεγων προς Μωσεα τον σοφωτατον· «Ὅρα την φυλην
Λευι, ου συνεπισκεψηι τον αριθμον αυτων, και ου ληψηι εν μεσωι των υιων Ἰσραηλ.»
Ἐξαιρετος γαρ των αγιων ο κληρος, και εν υπεροχαις τα γερα. Και ταχα που και εν
βιβλοις ετεραις η απογραφη· τεθεαται γαρ ου μιαν ο θεσπεσιος ∆ανιηλ, αλλ' ηι φησιν
αυτος· «Κριτηριον εκαθισε, και βιβλοι ηνευχθησαν.» Ουκουν αναλογοις τοις
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαστου μετροις, η απογραφη. Ἐξηιρηται δε ωσπερ της αλλης πληθυος το ταις θειαις
ιερουργιαις εκνεμηθεν και ανακειμενον γενος, και τον γε της των Λευιτων
ιερουργιας τροπον διεσαφει λεγων ευθυς· «Λαβε την φυλην Λευι, και στησεις αυτους
εναντιον Ἀαρων του ιερεως, και λειτουργησουσιν αυτωι, και φυλαξουσι τας φυλακας
αυτου, και τας φυλακας των υιων Ἰσραηλ εναντι της σκηνης του μαρτυριου,
εργαζεσθαι τα εργα της σκηνης· και φυλαξουσι παντα τα σκευη της σκηνης του
μαρτυριου, και τας φυλακας των υιων Ἰσραηλ κατα παντα τα εργα της σκηνης. Και
δωσεις τους Λευΐτας Ἀαρων τωι αδελφωι σου, και τοις υιοις αυτου τοις ιερευσι·
δεδομενοι δομα ουτοι μοι εισιν απο των υιων Ἰσραηλ, και Ἀαρων και τους υιους
αυτου καταστησεις επι της σκηνης του μαρτυριου. Και φυλαξουσι την ιερατειαν
αυτων, και παντα τα κατα τον βωμον, και εσω του καταπετασματος· και ο αλλογενης
ο απτομενος, αποθανειται.» Οι μεν ουν 68.848 Λευῗται, συνεργαται τροπον τινα και
οιονει συλληπτορες τοις ιερουργοις εκνενεμηνται, φυλαξουσι γαρ τας φυλακας
αυτου, δηλον δε οτι του Ἀαρων, και παντα τα σκευη της σκηνης του μαρτυριου, και
τα φυλαγματα των υιων. Ἰσραηλ. Και μεχρι τουτων αυτοις της συνεργειας ο τροπος.
Ἐφιστησι δε τηι σκηνηι τον τε Ἀαρων, και τους υιους συν αυτωι, και «Φυλαξουσι» γαρ,
φησι, «την ιερατειαν εαυτων και παντα κατα τον βωμον, και τα εσωτερα του
καταπετασματος,» τουτ' εστι τα αποῤρητα τε και μυστικωτερα, και οσα δραιν εθος
τους τωι θειωι προσεδρευοντας θυσιαστηριωι· και εστι μεν ακραιφνως ως εις Χριστον
ο τυπος, ον κατεστησεν ο Πατηρ επι τον οικον αυτου, ου οικος εσμεν ημεις.
Κατασημηνειαν δ' ουκ ασυμφανως οι τωι Ἀαρων συνιερατευοντες, των αγιων
αποστολων τον εναγη τε και αξιαγαστον χορον, συνεργαζομενων ωσπερ και
συλλειτουργουντων τωι Χριστωι. Θεου γαρ γεγονασι συνεργοι, ταμιαι τε και
οικονομοι μυστηριων Θεου, και μην και διακονοι, δι' ων πεπιστευκαμεν. Ει δε τις
ελοιτο και της Ἐκκλησιας την ταξιν πολυπραγμονειν, την εν νομωι προανατυπωσιν,
καταθαυμασειεν αν εικοτως. Ἐπισκοποις μεν γαρ, ατε δη τοτε καθηγεισθαι
λαχουσιν, και μην τοις επι την μειω διεπουσι ταξιν, πρεσβυτεροις δε φημι,
πεπιστευται το θυσιαστηριον, και τα εσω του καταπετασματος, οις αν πρεποι και
λεγεσθαι· «Και φυλαξουσι την ιερατειαν αυτων·» διακονοις γε μην, το, «Φυλαξουσι
τας φυλακας της σκηνης, και παντα τα σκευη αυτης, και τα φυλαγματα του λαου.»
Ἢ ουκ αυτοι προσταττουσι διακεκραγοτες εν εκκλησιαις, ποτε μεν υμνολογειν οτι
προσηκει λαοις, και εν κοσμωι μεν εσταναι, κατηρεμειν δε πολλακις, και διανιστασιν
εις προσευχας, και της αναιμακτου θυσιας επιτελουμενης, αυτοι προσκομιζουσι τα
των σκευων ιερωτερα, και λεπτην εφ' απασι τοις αναγκαιοις ποιουνται την
επιτηρησιν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ουκουν ιερατευουσι μεν οι προυχοντες,
συλλαμβανονται δε οι Λευῗται της εκκλησιαστικης ιερατειας την ταξιν, του νομικου
προαναφωνουντος γραμματος. Ἐξειργεται δε το δημοτικον παντος ιερου πραγματος,
και ο περι των εσχατων επηρτηται λογος τοις αρπαζουσι την τιμην. Τεθνηξεται γαρ,
φησιν, ην αυτομολος τις επ' αυτην ελθηι, την θειαν εφ' εαυτωι ψηφον ουκ εχων.
{ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ουκουν ασυντακτον μεν ταις των αλλων απογραφαις το
Λευιτικον, πλην αναγραπτον ιδικως και εν βιβλωι Θεου· «Και ελαλησεν» γαρ, φησι,
«Κυριος προς Μωσην εν τηι ερημωι Σινα λεγων· Ἐπισκεψαι τους υιους Λευι κατ'
οικους πατριων αυτων, κατα δημους αυτων, κατα συγγενειας αυτων. Παν
αρσενικον απο μηνιαιου και επανω, επισκεψαι αυτους· και επεσκεψαντο αυτους
Μωσης και Ἀαρων δια φωνης Κυριου, ον τροπον συνεταξεν αυτοις Κυριος. Και ησαν
ουτοι οι υιοι Λευι εξ ονοματων αυτων, Γεδσων, Κααθ, και Μεραρι· ταυτα τα ονοματα
των 68.849 υιων Γεδσων, κατα δημους αυτων, Λοβενι και Σεμεΐ. Και υιοι Κααθ κατα
δημους αυτων, Ἀμραμ και Ἰσσααρ, Χεβρων και Ὀζιηλ· και υιοι Μεραρι κατα δημους
αυτων, Μοολι και Μουσι. Ουτοι εισι δημοι των Λευιτων κατ' οικους πατριων
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων.» Ἄθρει δη ουν, ω Παλλαδιε, και προ γε των αλλων εκεινο. Λεπτη γαρ η
επιτηρησις. Ἀπεγραφετο μεν ουν το δημοτικον απο εικοσαετους και επανω, ουκ
αξιουσης, οιμαι που, της νομικης ακριβειας το αναλκι τε και αδρανες ετι, το και εν
βιβλωι γραφεσθαι Θεου. Το γαρ τοι σφριγων και εν ακμαις ηδη ταις πνευματικαις,
τοις των αγιων καταλογοις εισκρινοιτο αν εικοτως. Ποιειται τοινυν ο νομος
υποτυπωσιν ευφυα της πνευματικης ηλικιας, την σωματικην, και το εν ακμαις,
απολεκτον ετιθει γενος, το ανηβον τε και ασθενες, και μειρακιωδες ετι παρατρεχων,
και ουκ εν βιβλωι τιθεις ιεραι. Ἐπι δε γε των Λευιτων, απο μηνιαιου γεγονεν η
απογραφη· προσιεται γαρ ο παντων ∆εσποτης και λιαν ασμενως την εν Χριστωι
νηπιοτητα των εξειλεγμενων, καθαπερ αμελει το εμφρον. Το γαρ εν αμφοιν
διαπρεπειν, εξαιρετον, εν συνεσει τε, φημι, και απλοτητι τηι κατα Χριστον. Και γουν
ο θεσπεσιος Παυλος· «Ἀδελφοι, μη παιδια γινεσθε ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι
νηπιαζετε, ταις δε φρεσι τελειοι γινεσθε.» Και αυτος δε που φησιν ο Χριστος·
«Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις, και ακεραιοι ως αι περιστεραι.» ∆εκτη τοιγαρουν η
των αγιων απλοτης. Κατ' ονομα δε και μεντοι και κατα δημους και πατριας η
επισκεψις. Ἐπισκοπης γαρ ιδιας αξιοι Θεος ους αν ελοιτο τιμαιν, και καθ' ενα, και
κατα πληθυν, και κατα γενος. Και το εν γε τουτοις ακριβες, σαφηνιει λεγων αυτος ο
Σωτηρ τοις αγιοις αποστολοις· «Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ
αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις; Ὑμων
δε και αι τριχες της κεφαλης πασαι ηριθμημεναι εισιν.» {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.}
Ἀπογραφην δε προς τηιδε ποιεισθαι δευτεραν του Λευιτικου τε δημου, και εκαστωι
εντεταχθαι δειν την αυτωι πρεπουσαν λειτουργιαν προσενομοθετει, λεγων «Λαβε το
κεφαλαιον των υιων Κααθ εκ μεσου υιων Λευι, κατα δημους αυτων, κατ' οικους
πατριων αυτων, απο εικοσι και πεντε ετων, και επανω εως πεντηκοντα ετων, πας ο
εισπορευομενος λειτουργειν ποιησαι παντα τα εργα εν τηι σκηνηι του μαρτυριου. Και
ταυτα τα εργα των υιων Κααθ εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, Ἅγιον των αγιων. Και
εισελευσεται Ἀαρων και υιοι αυτου, οταν εξαιρηι η παρεμβολη, και καθελουσι το
καταπετασμα το συσκιαζον, και κατακαλυψουσιν εν αυτωι την κιβωτον του
μαρτυριου. Και επιθησουσιν επ' αυτο κατακαλυμμα δερμα υακινθινον, και
επιβαλουσιν επ' αυτην ιματιον ολον υακινθινον ανωθεν, και διεμβαλουσι τους
αναφορεις, και επι την τραπεζαν την προκειμενην επιβαλουσιν επ' αυτην ιματιον
ολοπορφυρον, και τα τρυβλια, και τας θυΐσκας, και τους κυαθους, και τα σπονδεια εν
οις σπενδουσι, και οι αρτοι οι διαπαντος επ' αυτης εσον 68.852 ται, και επιβαλουσιν
επ' αυτην ιματιον κοκκινον, και καλυψουσιν αυτην καλυμματι δερματινωι
υακινθινωι, και διεμβαλουσι δι' αυτης τους αναφορεις. Και ληψονται ιματιον
υακινθινον, και καλυψουσι την λυχνιαν την φωτιζουσαν, και τους λυχνους αυτης,
και τας λαβιδας αυτης, και τας επαρυστριδας αυτης, και παντα τα αγγεια του ελαιου,
οις λειτουργουσιν εν αυτοις. Και εμβαλουσιν αυτην, και παντα τα σκευη αυτης, εις
καλυμμα δερματινον υακινθινον, και επιθησουσιν αυτην επ' αναφορεων, και επι το
θυσιαστηριον το χρυσουν επικαλυψουσιν ιματιον υακινθινον, και καλυψουσιν αυτο
καλυμματι δερματινωι υακινθινωι, και διεμβαλουσι τους αναφορεις αυτου, και
ληψονται παντα τα σκευη τα λειτουργικα οσα λειτουργουσιν εν αυτοις εν τοις
αγιοις, και εμβαλουσιν εις ιματιον υακινθινον, και καλυψουσιν αυτα καλυμματι
δερματινωι υακινθινωι, και επιθησουσιν επι αναφορεις, και τον καλυπτηρα
επιθησουσιν επι το θυσιαστηριον, και επικαλυψουσιν επ' αυτο ιματιον
ολοπορφυρον, και επιθησουσιν επ' αυτο παντα τα σκευη οσοις λειτουργουσιν επ'
αυτωι εν αυτοις, και τα πυρεια, και τας κρεαγρας, και τας φιαλας, και τον καλυπτηρα,
και παντα τα σκευη του θυσιαστηριου, και επιβαλουσιν επ' αυτο καλυμμα
δερματινον υακινθινον, και διεμβαλουσι τους αναφορεις αυτου. Και ληψονται
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιματιον πορφυρουν, και συγκαλυψουσι τον λουτηρα και την βασιν αυτου, και
εμβαλουσιν αυτο εις καλυμμα δερματινον υακινθινον, και επιθησουσιν επι
αναφορεις, και συντελεσουσιν Ἀαρων και οι υιοι αυτου, καλυπτοντες τα αγια, και
παντα τα σκευη τα αγια, εν τωι εξαιρειν την παρεμβολην και μετα ταυτα
εισελευσονται υιοι Κααθ αιρειν, και ουχ αψονται των αγιων, ινα μη αποθανωσι.» Ἡ
μεν ουν εκ μηνιαιων απογραφη, και αυτην των αγιων την ακακιαν ανδανουσαν τε
και ευπαραδεκτον ειναι διδασκει Θεωι. Τογε μην εργοις τοις ιεροις εκνενεμησθαι,
μονην την τωι νομωι διωρισμενην ηλικιαν, την απο πεντε και εικοσι, και μεχρι
πεντηκοντα ετων, εκεινο οιμαι δηλουν, οτι Θεωι λειτουργιαν αποπεραινει την
εξαιρετον και αδιαβλητως εχουσαν, παν οσον εστιν εμφρον τε και ευσθενες ηδη τε
και ετι. Ἤδη μεν γαρ εν τουτοις, ο εν εικοσι και πεντε γεγονως ενιαυτοις, ετι δε και
ο μεχρι πεντηκοντα προελθων. ∆ιανενευκεν γαρ ηδη πως προς καταληξιν ισχυος,
ανηρ εξελασας επεκεινα του πεντηκοστου, και ουκ εν ακμαις ετι ταις αμωμητοις
εστιν, διερπει δε ωσπερ επι τα εκ γηρως παθη. Ἄσοφος δε ουδεις, αλλ' ουδ' αναλκις,
λειτουργησειεν αν αμωμητως Θεωι, ειπερ εστιν αληθες ειπειν, ως ισχυος εργα και
φρενος αν γενοιτο παγκαλου τα οσαπερ αν βλεποι προς αρετην· και το επαινεισθαι
δειν προς του νομοθετου διεκληρωσατο. {ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι. {ΚΥΡ.} Λειτουργια δε
τοις εκ δημου Κααθ, τα Ἅγια των αγιων, προειστρεχοντων των ιερεων και
πυκαζοντων αυτα. Πανταχου γαρ τιμιωτερον το προυχον εν ταξει, και παντα οσα
εστιν εν κοσμωι παρα Θεωι, ατακτον δε παντελως ουδεν. Ἐν υπουργιαις δε το
Λευιτικον, και ταις των υπερκειμενων ιερουργιαις υπεστρωμενον. Καταπυκαζονται
δε δερμασι τε και ιματιοις υακινθινοις, η τε αγια κιβωτος, και το χρυ 68.853 σουν
θυμιατηριον, λυχνια τε αυ και τα σκευη τα λειτουργικα, το ανωθεν ημιν και εξ
ουρανου σημαινοντος του υακινθινου. Τοιουτοχρως γαρ ο ανωθεν και εις βαθος
αιθηρ. Ὅτι δε τυποι Χριστου του ανωθεν και εξ ουρανου τα σκευη τα ιερα, δια
μακρων ημιν ηδη προαποδεδεικται λογων. Ἡ δε τραπεζα, και ιματιον ολοπορφυρον
προς τοις υακινθινοις περιβλημασιν εχει· το δε γε των καρπωματων θυσιαστηριον,
ιματιον κοκκινον, και μεντοι και ο λουτηρ, ιματιον ολοπορφυρον επι πυκασμασι
τοις υακινθινοις. Και σημαινει μεν η τραπεζα, την προθεσιν εχουσα των αρτων, την
αναιμακτον θυσιαν, δι' ης ευλογουμεθα τον αρτον εσθιοντες τον εξ ουρανου, τουτ'
εστι Χριστον, ος και γεγονε καθ' ημας, αλλ' ην τε και εστι και ουτως Θεος ανωθεν τε
και εκ Πατρος ερχομενος, και επανω παντων ως των ολων βασιλευς και Κυριος.
Αινιγμα δε της του Χριστου βασιλειας ειη αν, ως εμοιγε φαινεται, το επιτετανυσθαι
τηι τραπεζηι το αλουργες ιματιον, ητοι το περιβλημα το πορφυρουν. Κατημφιεστο δε
τοδε των καρπωματων θυσιαστηριον ιματιωι κοκκινωι· ιματιον δε το κοκκινοβαφες,
αιματος τυπον παραδεξομεθα. Τεθυται γαρ δι' ημας και υπερ ημων ο Χριστος, και
αμνος οια τις επι το θειον ανεβη θυσιαστηριον, εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι και Πατρι.
Προς δε τοις υακινθινοις, ιματιον ολοπορφυρον τωι λουτηρι το πετασμα. Γραφει δε ο
λουτηρ εφ' εαυτωι τον τυπον του αγιου βαπτισματος, υδασιν ημας αγιοις
απολουοντος εις αποθεσιν αμαρτιας, και εις την των ουρανων βασιλειαν
αποκομιζοντος. Ἄνωθεν δε και εξ ουρανου το αγιον βαπτισμα· αινιγμα δε τουτου, το
χρωμα το υακινθινον. Ἢ ουκ αριστα σοι ταυτι δη φαναι δοκω, ως εν γε τοιαυτηι
δυσκαταληψιαι θεωρηματων; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Λειτουργια μεν ουν η τοιαδε
τοις απο Κααθ· Γεδσωνιται δε αυ και μεν τοι και Μεραριται, κατα τον ισον τροπον,
απεγραφοντο μεν απο εικοσι και πεντε ετων και μεχρι πεντηκοντα, ονομαστι δε κατ'
οικους και πατριας· και λειτουργια μεν τωι δημωι Γεδσων, αι δεῤρεις της σκηνης, τα
καλυμματα, τα περιτανυσματα των θυρων, και τα ιστια της αυλης και τα περισσα·
γεγραπται δε ωδι. Το γε μην εκ Μεραρι (δημος δε και ουτος Λευιτικος), οι στυλοι της
σκηνης, αι βασεις, αι κεφαλιδες, πασσαλοι τε και μοχλοι, και το καταπετασμα της
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σκηνης της εξω, και αττα τινα προς τουτοις ετερα. Και οι μεν απο Γεδσων τε και
Μεραρι, ταις δι' αμαξων υπουργιαις τα σφισιν αυτοις εγκεχειρισμενα διεκομιζον
πανταχη. Κααθιται γε μην, τα Ἅγια των αγιων εις ωμους εχοντες ᾔεσαν. Γεγραπται
γαρ ουτως εν τοις Ἀριθμοις· «Και προσηνεγκαν οι αρχοντες Ἰσραηλ δωδεκα
αρχοντες οικων πατριων αυτων· ουτοι οι αρχοντες φυλων, ουτοι οι παρεστηκοτες
επι της επισκοπης, και ηνεγκαν τα δωρα αυτων εναντι Κυριου, εξ αμαξας
λαμπηνικας και δωδεκα βοας. Ἅμαξαν παρα δυο αρχοντων, 68.856 και μοσχον παρ'
εκαστου, και προσηγαγον εναντιον της σκηνης. Και ειπε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Λαβε παρ' αυτων, και εσονται προς τα εργα τα λειτουργικα της σκηνης του
μαρτυριου, και δωσεις αυτα τοις Λευΐταις, εκαστωι κατα την αυτου λειτουργιαν. Και
λαβων Μωσης τας αμαξας και τους βοας, εδωκεν αυτα τοις Λευΐταις. Και τας δυο
αμαξας και τους τεσσαρας βοας εδωκε τοις υιοις Γεδσων κατα τας λειτουργιας
αυτων, και τας τεσσαρας αμαξας και τους οκτω βοας εδωκε τοις υιοις Μεραρι κατα
τας λειτουργιας αυτων, δια Ἰθαμαρ υιου Ἀαρων του ιερεως· και τοις υιοις Κααθ ου
δεδωκεν, οτι τα λειτουργηματα του αγιου εχουσιν, επ' ωμων αρουσιν.» Ἀκουεις
οπως τοις μεν το εφ' αμαξων αγειν τε και φερειν εθος, Κααθιταις δε μονοις, εις
ωμους τα ιερα; {ΠΑΛΛ.} Του δη χαριν; {ΚΥΡ.} Ἀει γαρ πως εστιν εν ιδρωτι μειζονι το
προυχον τε και ιερωτερον, παρεπεται δε αυτωι παντη τε και παντως· το χρηναι
πονειν, και προς γε δη τουτωι, το τληπαθειν, και ουκ εν ισωι τοις αλλοις, οιπερ αν
ειεν και αγιωτεροι, και αγχου δη μαλλον οιονειπως Θεου. Ἢ ουκ αληθες ο φημι;
{ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἐν κοσμωι μεν ουν τοιωιδε το Λευιτικον ελειτουργει
γενος. Οιμαι δ' εγωγε, μυστηριου τυπον το χρημα πληρουν. {ΠΑΛΛ.} Πως δη φης;
{ΚΥΡ.} Ἐοικασι γαρ, οι μεν δυο δημοι, Γεδσων τε και Μεραρι, τους εν νομωι λαους
υπαινιττεσθαι, φημι δη τον Ἰσραηλ· Κααθιται δε γε, τους ηγιασμενους εν Χριστωι δια
πιστεως. Οις μεν γαρ ην εν φροντιδι τα ιστια της αυλης, αι δεῤρεις της σκηνης, τα
καλυμματα και οι στυλοι, κεφαλαι τε και βασεις, πασσαλοι τε και περιτανυσματα,
και ηι φησι το Γραμμα το ιερον, «Παντα τα περισσα,» δι' ου σημαινεται το της
λειτουργιας ουκ αναγκαιον. Οι δε, φερειν εθαρσηθησαν τα Ἅγια των αγιων, και τα
δι' ων Χριστος, ου καθ' ενα τροπον, πολλαχως δε μαλλον και πολυειδως σημαινεται,
ως κιβωτος, ως τραπεζα, και ως χρυση λυχνια, και χρυσουν θυμιατηριον. Ἁπλους
γαρ υπαρχων κατα φυσιν ως Θεος, τηι της εργασιας διαφοραι πολυτροπως γνωριζεται.
Ἔστι μεν γαρ ομολογουμενως ζων τε και ενεργης ο του Πατρος Λογος, και προς γε
τουτωι ζωη, και φως, και νοητης ευωδιας οσμη. Ουκουν οσοι ταις δια Μωσεως
προσεδρευουσιν εντολαις, λειτουργιαν εχουσι τα περισσα της σκηνης· ανωφελης γαρ
ο νομος, ει μη νοοιτο πνευματικως. Ὅσοι δε τεθαρσηνται τα Ἅγια των αγιων, αγιοι
που παντως εισιν εν Χριστωι, περισσον ουδεν, αλλ' οιονειπως αυτον εποχον εχοντες
τον Ἐμμανουηλ. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δε, ει δοκει, και τοδε. {ΠΑΛΛ.} Το τι
δη φης; {ΚΥΡ.} Οι μεν γαρ τα περισσα της αγιας σκηνης εγκεχειρισμενοι φερουσιν εφ'
αμαξων. Κααθιται δε, τα Ἅγια των αγιων ουκ εφ' αμαξων, ουκ εφ' ετερου του
παντελως, αλλ' ωμοις αυτοις επιθεντες ᾔεσαν. 68.857 {ΠΑΛΛ.} Τι ουν τουτο γε;
{ΚΥΡ.} Ὅτι, ω εταιρε, φαιην αν, φορτικος ο νομος, και δυσοιστον αχθος· γενοιτο δ'
αν του τοιουδε μηνυσις εναργης, το μη εις ωμους φερεσθαι τα περισσα, δια τοι το
ασθενειν τους υπεζευγμενους. Τοιγαρτοι και εφασκον οι θεσπεσιοι μαθηται, τοις
μετα την πιστιν επι νομικην ιουσι λατρειαν· «Και νυν τι πειραζετε τον Θεον,
επιθειναι ζυγον επι τον τραχηλον των μαθητων, ον ουτε υμεις, ουτε οι πατερες
υμων ισχυσαν βαστασαι;» Κααθιται δε, τα δι' ων ο Χριστος σημαινεται, τοις σφων
αυτων επιθεντες ωμοις, ελαφρον και ευπαρακομιστον ποιουνται φορτιον. Ἆρ' ουν
ουχι τουτο εστιν εναργως, οπερ αυτος εφη Χριστος· «Ὁ ζυγος μου χρηστος εστι, και
το φορτιον μου ελαφρον; {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Προσθειην δ' αν ετι τοις
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρημενοις και τοδε. Ειη γαρ αν ουκ ασυντελες εις πληροφοριαν· εν μεν γαρ τηι
πρωτηι των Λευιτων απογραφηι, τεταχατο μεν οι απο Γεδσων εν αρχαις, ειτα μεσος ο
Κααθ, και τελευταιος, ο Μεραρι (δημοι δε ουτοι Λευιτικοι)· εν δε τηι δευτεραι, τηι απο
εικοσι και πεντε ετων, προστεθειται των αλλων ο Κααθ, και πρωτος ωνομασται.
Τελευταιος δε μετ' αυτον, Γεδσων τε και Μεραρι, λειτουργιαν εχοντες τα περισσα
της σκηνης. Και εκατερον μεν τοιν δυοιν τουτωνι δημοιν, ανα δυο μονας εχουσι
πατριας, ο δε προηκει μεν και μεχρι τεσσαρων. Συνιης ουν αρα το αινιγμα; {ΠΑΛΛ.}
Ἥκιστα γε. {ΚΥΡ.} Κεκληται μεν γαρ εν πρωτοις ο Ἰσραηλ· παρεισδραμουσης δε
μεταξυ της των εθνων αγελης, τετακται μετα ταυτην· και οι μεν εσχατοι γεγονασι
πρωτοι, κατα την του Σωτηρος φωνην, οι δε πρωτοι εσχατοι. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Ὅτι δε βραχυς εν αριθμωι των Ἰουδαιων ο δημος, υπερκειμενης παρα πολυ της εξ
εθνων αμετρητου πληθυος, δηλον. {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Τοιγαρτοι Θεος προς
ιεροφαντην Μωσεα φησι· «Και νυν εασον με, και θυμωθεις εξαναλωσω την
συναγωγην ταυτην, και ποιησω σε εις εθνος μεγα, και πολυ μαλλον η τουτο.»
Λειτουργιαις μεν ουν ταις τοιαισδε το Λευιτικον απαν εκτετιμηται στιφος· και ορος
αυτοις της ιερουργιας υπεζευχθαι τωι προυχοντι, και υπο χειρα πραττειν την Ἀαρων.
Το γε μην υπερ τουτο φρονειν και ταμεινω ζητειν, των εκνεμηθεντων αυτωι και
διωρισμενων παρα Θεου, ποινης και ολεθρου προξενον, και δια πειρας αυτης
ανεδεικνυτο. Γεγραπται δε παλιν εν τοις Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κορε υιος Ἰσααρ,
υιου Κααθ, υιου Λευι, και ∆αθαν, και Ἀβειρων, υιοι Ἐλιαβ, καιἌυν, υιος Φαλεθ, υιου
Ῥουβην, και ανεστησαν εναντι Μωση, και ανδρες των υιων Ἰσραηλ πεντηκοντα και
διακοσιοι, αρχηγοι συναγωγης συγκλητοι βουλης, και ανδρες ονομαστοι συνεστησαν
επι Μωσην και Ἀαρων, και ειπαν προς αυτους· Ἐχετω υμιν οτι 68.860 πασα η
συναγωγη, παντες αγιοι, και εν αυτοις Κυριος· και διατι κατανιστασθε επι την
συναγωγην Κυριου; Και ακουσας Μωσης, επεσεν επι προσωπον, και ελαλησε προς
Κορε και προς πασαν αυτου την συναγωγην, λεγων· Ἐπεσκεπται και εγνω ο Θεος
τους οντας αυτου και τους αγιους, και προσηγαγετο προς εαυτον· και ους εξελεξατο
εαυτωι, προσηγαγετο προς εαυτον. Τουτο ποιησατε, λαβετε υμιν αυτοις πυρεια, Κορε
και πασα η συναγωγη αυτου, και επιθετε επ' αυτα πυρ, και επιθετε επ' αυτα θυμιαμα
εναντι Κυριου αυριον· και εσται ο ανηρ ον εκλελεκται Κυριος, ουτος αγιος·
ικανουσθω υμιν, υιοι Λευΐ. Και ειπε Μωσης προς Κορε· Εισακουσατε μου, υιοι Λευΐ.
Μη μικρον εστι τουτο υμιν, οτι διεστειλεν ο Θεος Ἰσραηλ υμας εκ συναγωγης
Ἰσραηλ, και προσηγα-γετο υμας προς εαυτον λειτουργειν τας λειτουργιας της
σκηνης Κυριου, και παριστασθαι εναντι της σκηνης λατρευειν αυτωι, και
προσηγαγετο σε και παντας τους αδελφους σου υιους Λευι μετα σου, και ζητειτε
ιερατευειν;» Λειτουργιαν γαρ εχοντες οι απο Κααθ, το εις ωμους αιρειν τα Ἅγια των
αγιων, επεθρωσκον αμαθως τοις υπερκειμενοις και τοις των ιερεων φιλονεικουσι
μετροις. Ἑαυτοις γαρ αρπαζοντες τας τιμας, κατα το γεγραμμενον, και της μεν θειας
αλογησαντες εντολης, νομους δε της ιερουργιας υπερθεοντες ανοσιως, τας των
προεστηκοτων τιμας ολιγου παντελως αξιουντες λογου. Ἔφασκον γαρ προς Μωσεα
και Ἀαρων· «Ἐχετω υμιν οτι πασα η συναγωγη, παντες αγιοι, και εν αυτοις Κυριος.»
Ἀκουεις οπως το σφισιν αυτοις εκνεμηθεν μετρον ατιμαζουσι, μονον δε ουχι κοινην
ειναι φασι, και ουχι δημοις τοις αυτοις, αλλα και τοις αλλοις απασι την του
αρχιερεως τιμην, και ουδεν ολως το περιττον, η περιφανεστερον, καν ει υπερκεισθαι
λεγοιντο ψηφωι το χρημα λαχοντες τηι παρα Θεου· οπερ εστιν εναργως, ταις ανωθεν
ψηφοις επιτιμαιν, και ουδεν ειναι λογιζεσθαι το τωι νομοθετηι δοκουν. Ἀλλ' ο μεν
θεσπεσιος Μωσης, ηπιοτητι τηι συνηθει χρωμενος, ως ηῤρωστηκοτας παρεκαλει, και
την οσην ουπω κατ' αυτων εσομενην οργην εννενοηκως, επιπληττει λεγων·
«Ἱκανουσθω υμιν, οι υιοι Λευΐ. Ου γαρ μικρον,» φησιν, «υμιν, οτι υμας εκ παντων
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολεκτους εποιησατο προς την ουτω σεπτην και αξιαγαστον λειτουργιαν ο των
ολων Θεος.» Οι δε ησαν ετι πικροι και ατεραμονες, και αχαλινοι προς υπεροψιαν,
αχρις αν αυτοις εις τουτο κακου τα της απονοιας εισβεβηκεν, ως διανοιξασαν την
γην το στομα, αυτοις γενεσι και σκηναις ελειν, και ολεθρωι ξενωι περιβαλειν.
Κατεβησαν γαρ εις ᾅδου ζωντες, κατα το γεγραμμενον. Ἀνοσιον ουν αρα και
θανατου γραφην εχει παρα Θεωι, το κατανιστασθαι κεφαλης, και το μη υπεικειν τοις
προτεταγμενοις, και την προυχουσαν παρα Θεου λαχουσι τιμην. Συνεσεως δε της
ανωτατω καρπος, το εφ' ωι αν τις εχοι σεμνυνεσθαι και ευχαριστειν, και μη τοις
επεκεινα μετρου ριψοκινδυνως επιπηδαιν, μητε μην εφιεσθαι των ουπω
δεδωρημενων αυτοις, οιομενους ειναι κοινα και βασιμα τοις πολλοις, α μονοις τοις
ανωθεν διοικειται νευμασιν. 68.861 {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἐν ταξει δη ουν τηι
ασυγχυτωι τα ιερα· πρεποι γαρ αν ωδι, και ουχ ετεροιως εχειν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
{ΚΥΡ.} Κοινον δε ωσπερ αμφοιν απονεμει κληρον, τας των υπο χειρα δωροφοριας,
και απερ ανοισειε τις εις αναθημα και θυσιαν τωι Θεωι, ταυτα δειν ειναι φησιν ιερεων
τε αμα και Λευιτων. Ἔφη γαρ ουτω προς Ἀαρων ο των ολων Θεος· «Ἐν τηι γηι αυτων
ου κληρονομησεις, και μερις ουκ εσται σοι εν αυτοις· οτι εγω μερις σου και
κληρονομια σου εν μεσωι των υιων Ἰσραηλ. Και τοις υιοις Λευΐ· Ἰδου δεδωκα παν
επιδεκατον εν Ἰσραηλ εν κληρωι αντι των λειτουργιων αυτων, οσα αυτοι
λειτουργουσι λειτουργιαν εν τηι σκηνηι του μαρτυριου, και ου προσελευσονται ετι οι
υιοι Ἰσραηλ εις την σκηνην του μαρτυριου λαβειν αμαρτιαν θανατηφορον, και
λειτουργησει ο Λευΐτης αυτος την λειτουργιαν της σκηνης του μαρτυριου, και αυτοι
ληψονται τα αμαρτηματα αυτων· νομιμον αιωνιον εις τας γενεας αυτων, και εν
μεσωι υιων Ἰσραηλ ου κληρονομησουσι κληρονομιαν· οτι τα επιδεκατα των υιων
Ἰσραηλ οσα εαν αφορισωσι Κυριωι, αφαιρεμα δεδωκα τοις Λευΐταις εν κληρωι· δια
τουτο ειρηκα αυτοις· Ἐν μεσωι υιων Ἰσραηλ ου κληρονομη-σουσι κληρον.» Ἐν δε γε
τωι ∆ευτερονομιωι τον αυτον ωσπερ ανακυκλωσας λογον, ωδε πη φησιν· «Ουκ εσται
τοις ιερευσι τοις Λευΐταις οληι φυληι Λευι μερις, ουδε κληρος μετα Ἰσραηλ.
Καρπωματα Κυριου ο κληρος αυτων· φαγονται αυτα. Κληρος δε ουκ εσται αυτοις εν
τοις αδελφοις αυτων· Κυριος αυτος κληρος αυτου, καθοτι ειπεν αυτωι. Και αυτη η
κρισις των ιερεων τα παρα του λαου παρα των θυοντων τα θυματα, εαν τε μοσχον,
εαν τε προβατον· και δωσεις τον βραχιονα τωι ιερει, και τα σιαγονια, και το
ενυστρον, και τας απαρχας του σιτου σου, και του οινου σου, και του ελαιου σου, και
την απαρχην των κουρων των προβατων σου δωσεις αυτωι· οτι αυτον εξελεξατο
Κυριος εκ πασων των φυλων σου, παρεσταναι εναντι Κυριου του Θεου, λειτουργειν
και ευλογειν επι τωι ονοματι αυτου, αυτος και οι υιοι αυτου πασας τας ημερας.»
Ἄθρει δη ουν οπως ασυντακτον τωι λαωι το ιερον εστι γενος, και διεσχοινισται πως
των αλλων· και ουχι δη μονοις τοις κατα την λειτουργιαν επιτηδευμασιν, αλλα γαρ
ηδη και τηι της ελπιδος διαφοραι. Τοις μεν γαρ τον χαμαιπετη διαζωσι βιον, και τοις
επιγειοις προστετηκοσι και δεδιψηκοσι τα προσκαιρα, και εν ισωι σκιαις
παρελαυνοντα, λεγοιτ' αν εικοτως· «Αυτη η μερις σου, ουτος ο κληρος σου, μερις του
απειθειν υμας εμοι, λεγει Κυριος.» Τοις δε την αγιαν και αμωμητον εκτετιμηκοσι
ζωην, και απολεκτοις ηδη δι' αρετην, ευ μαλα ρητεον· «Ἐν τηι γηι αυτων ου
κληρονομησεις, και μερις ουκ εσται σοι εν αυτοις· οτι εγω μερις σου και η
κληρονομια σου, 68.864 φησι Κυριος.» Και γουν ο Σωτηρ, προσελθοντι ποτε και
ερομενωι τινι, οπως αν εχοι ζωην την αιωνιον, «Τας εντολας οιδας, φησι, το, Ου
φονευσεις, Ου μοιχευσεις, Ου κλεψεις,» και τα συγγενη. Του δε, οτι των μεν
τοιουτων γενοιτο φυλαξ αναφανδον ειρηκοτος, προσερομενου δε και
προστεθεικοτος το, Τι ετι υστερω; «Ει θελεις τελειος ειναι, υπαγε, πωλησον σου τα
υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και εξεις θησαυρον εν ουρανοις, και δευρο, ακολουθει
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μοι.» Ἀναγκη δη ουν τους απερισπαστως τωι Θεωι λειτουργειν εθελοντας, επεσθαι τε
δειν οιομενους αυτωι, αποφοιταιν μεν των επιγειων, κληρον και αυτον ποιεισθαι
μονον, και τηι εις αυτον ελπιδι καταπιαινεσθαι, κατα το εν Ψαλμοις ᾀδομενον·
«Κατατρυφησον του Κυριου, και ελπισον επ' αυτον, και αυτος ποιησει.» Ἀφοριζει
τοινυν τα επιδεκατα τοις Λευΐταις, εις αντιδοσιν του πονου της λειτουργιας αυτων.
Ου γαρ αμισθι τοις αγιοις ο πονος, αλλ' εξαιρετοι μεν αι τιμαι, περιφανη δε τα γερα.
«Μη γαρ δη μεριμνατε, φησιν ο Σωτηρ, τηι ψυχηι υμων, τι φαγητε, και τωι σωματι τι
ενδυσησθε· ζητειτε δε πρωτον την βασιλειαν του Θεου και την δικαιοσυνην αυτου,
και ταυτα παντα προστεθησεται υμιν.» Ἁμαρτηματα δε ονομαζει παλιν, τα υπερ
αμαρτιων σφαζομενα. Τυποι δ' αν ειεν και ταυτα Χριστου, του δι' ημας τεθυμενου,
και υπομειναντος την σφαγην, ινα καταργησηι την αμαρτιαν του κοσμου, εδεστα δε
μονοις τοις ιερουργοις τα υπερ της αμαρτιας. Πρεποι γαρ ου ταις ανιεροις ψυχαις το
χρηναι μεταλαχειν του αγιου σωματος του Χριστου, αλλα ταις απολεκτοις και
καθαραις, αις αν τις επιφωνησειε το, «Ὑμεις δε γενος εκλεκτον, βασιλειον
ιερατευμα, εθνος αγιον, λαος εις περιποιησιν.» Ἐξηιρηνται δε τοις εις το λειτουργειν
επιτεταγμενοις, ο τε βραχιων και τα σιαγονια, και μην και το ενυστρον· ενειναι γαρ
δει τωι απολεκτωι γενει το πρακτικον και δραστηριον· και τουτο εστιν ο βραχιων· και
μεντοι και λογον, δηλον δε οτι τον διδακτικον, ου τυπος τα σιαγονια· προσετι δε και
το ενυστρον, δι' ου το καρπογονον ευ μαλα σημαινεται. Ἢ γαρ ουχι πρακτικον και
ελλογιμωτατον, και μεντοι και γονιμωτατον ειναι χρη τον αληθως και Θεωι
γνωριμον; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν. {ΚΥΡ.} Ουκουν αποκληρον μεν το Λευιτικον εποιειτο
γενος, και κληρον αυτωι τον εξαιρετον εαυτον επιδους. Το γε μην εισαπαν εξω
τεθεισθαι των αλλων δοκειν, δια γε το μηδεν ολως ελειν, ουκ ηφιει χρησιμως·
συνεμετρει δε ωσπερ το χρημα, βραχυ τι δους εις αναγκαιαν απολαυσιν· γεγραπται
γαρ ωδι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην επι δυσμων Μωαβ παρα τον Ἰορδανην,
κατα Ἱεριχω, λεγων· Συνταξον σοις υιοις Ἰσραηλ, και δωσουσι τοις Λευΐταις απο των
κληρων κατασχεσεως αυτων πολεις κατοικειν, και τα προαστεια των πολεων κυκλωι
αυτων δωσουσι τοις Λευΐταις· και εσονται αυτοις αι πολεις κατοικειν, και τα
αφορισματα αυτων εσται 68.865 τοις κτηνεσιν αυτων, και πασι τοις τετραποσιν
αυτων. Και τα συγκυρουντα των πολεων, ας δωσετε τοις Λευΐταις, απο τειχους της
πολεως και εξω δισχιλιους πηχεις κυκλωι, και μετρησεις εξω της πολεως το κλιτος
το προς ανατολας δισχιλιους πηχεις, και το κλιτος το προς λιβα δισχιλιους πηχεις,
και το κλιτος το προς θαλασσαν δισχιλιους πηχεις, και το κλιτος το προς βοῤραν
δισχιλιους πηχεις, και η πολις μεσον τουτου εσται υμιν, και τα ομορα των πολεων,
και τας πολεις δωσετε τοις Λευΐταις, τας εξ πολεις των φυγαδευτηριων, ας δωσετε
φυγειν εκει τωι φονευσαντι.» Ἐφειται γαρ τοις αγιοις, και εν τωιδε τωι κοσμωι
κεκτησθαι τα ζωαρκη, και οσαπερ αν αυτοις, ως προς γε την αναγκαιαν του σωματος
χρειαν, αρκεσειεν αν. «Ἔχοντες γαρ, φησι, διατροφας, και σκεπασματα, τουτοις
αρκεσθησομεθα.» Και το ετι περιττον, ουκ αζημιον. Πολιχναι δη ουν και δωματια,
περισπορια τε, και τουτο μεμετρημενα, τοις αγιοις εκνενεμηνται λειτουργοις·
εδικαιου γαρ ωδε Θεος, ουτε τοις υπερ την χρειαν η εις τρυφην ανιεις, ουτε μην τωι
λιαν κατεσφιγμενωι καταθλιβων αμετρως, αφιστας δε χρησιμως, και το πολυ λιαν
ενδεες, και το λυπουν αφανιζων. Συνεμετρει γαρ τηι χρειαι την αυταρκειαν.
Ἐπιτρεπεσθαι γε μην τοις Λευΐταις τας των φυγαδευτηριων εντελλεται πολεις,
γενος το μαλιστα πεπονθος, πλειστης δε οσης επικουριας δεομενον, τηι των
ιερουργων φροντιδι παρατιθεμενος. Τυπος δε, οιμαι, ταις εκκλησιαις εντευθεν, το
επιμελεισθαι δεσμιων· «Μνημονευετε» γαρ, φησι, «των δεσμιων, ως συνδεδεμενοι·
των κακουχουμενων, ως και αυτοι οντες εν σωματι.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἐν
βεβαιωι δε οτι τα της ελπιδος τοις αγιοις ιερουργοις, και μην οτι διηνεκης ο κληρος
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτοις, υπεδηλου παλιν αινιγματωδως κατα τοιονδε τινα τροπον. Γεγραπται γαρ επι
τελει του Λευιτικου· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωση, λεγων· Λαλησον τοις υιοις
Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ἐαν εισ-ελθητε εις την γην, ην εγω διδωμι υμιν, και
αναπαυσεται η γη ην εγω διδωμι υμιν, Σαββατα Κυριωι. Ἓξ ετη σπερεις τον αγρον
σου, εξ ετη τεμεις την αμπελον σου, και συναξεις τον καρπον αυτης τωι δε ετει τωι
εβδομωι Σαββατα, αναπαυσις εσται τηι γηι, Σαββατα τωι Κυριωι.» ∆ιορισαμενος δε τον
Σαββατισμον, ασπορον τε και ανηροτον ανεισθαι την γην εν ετει προστεταχως τωι
εβδομωι, προσεπαγει παλιν· «Και εξαριθμησεις σεαυτωι επτα αναπαυσεις ετων, επτα
ετη επτακις. Και εσονται σοι επτα εβδομαδες ετων εννεα και τεσσαρακοντα ετη,
διαγγελειτε σαλπιγγος φωνηι εν πασηι τηι γηι υμων, εν τωι μηνι τωι εβδομωι, τηι δεκατηι
του μηνος, τηι ημεραι του ιλασμου διαγγελειτε σαλπιγγι εν πασηι τηι γηι υμων. Και
αγιασετε το ετος τον πεντηκοστον ενιαυτον, και διαβοησετε αφεσιν επι της γης πασι
τοις κατοικουσιν αυτην. Ἐνιαυτος αφεσεως, σημασια αυτη εσται υμιν, και
απελευσεται εις εκαστος εις την κτησιν αυτου, 68.868 και εκαστος εις την πατριαν
αυτου απελευσεσθε. Ἀφεσεως σημασια αυτη, το ετος το πεντηκοστον ενιαυτος εσται
υμιν.» Τις μεν ουν ο λογος του και αυτην ανεισθαι την γην, τι δε δη ουν και το της
αφεσεως ετος υποδηλοι, βασανιουμεν ευκαιρως· οτι δε εξαιρετος τοις Λευΐταις ο
κληρος, λελεξεται· τεως δε γραφει ωδι παλιν· «Ἐαν δε τις αποδωται την οικιαν
οικετηι την εν πολει τετειχισμενηι, και εσται η λυτρωσις αυτης, εως πληρωθηι
ενιαυτος ημερων, εσται η λυτρωσις αυτης· εαν δε μη λυτρωθηι, εως αν πληρωθηι
αυτης ενιαυτος ολος, κυρωθησεται η οικια η ουσα εν πολει τηι εχουσηι τειχος βεβαιως
τωι κτησαμενωι αυτην εις τας γενεας αυτου· και ουκ εξελευσεται εν τηι αφεσει. Αι δε
οικιαι αι εν επαυλεσιν, αις ουκ εστιν εν αυταις τειχος κυκλωι, προς τον αγρον της γης
λογισθησονται· λυτρωται διαπαντος εσονται, και εν τηι αφεσει εξελευσονται. Και αι
πολεις των Λευιτων, οικιαι των πολεων κατασχεσεως αυτων, λυτρωται διαπαντος
εσονται τοις Λευΐταις, και ος αν λυτρωσηται παρα των Λευιτων, και εξελευσεται η
διαπρασις αυτων οικιων πολεως κατασχεσεως αυτων εν τηι αφεσει· οτι οικιαι των
πολεων των Λευιτων κατασχεσις αυτων εν μεσωι υιων Ἰσραηλ, και οι αγροι
αφωρισμενοι ταις πολεσιν αυτων ου πραθησονται· οτι κατασχεσις αιωνια τουτο
αυτων εστιν.» {ΠΑΛΛ.} Και τι δη αρα φησιν ο νομος; συνιημι γαρ ου σφοδρα. {ΚΥΡ.}
Ἄκουε δη· τα μεν γαρ εν αστει των οικοδομηματων α αν εκπριαιντο τινες παρα των
κυριων, εξεστω, φησι, τοις αποδομενοις, αναμοιρασασθαι το δοθεν και μεχρις ετους
ενος· ει δε μη τουτο γενηται, παρωιχηκοτος ενιαυτου, κυριος εστω, φησι, και
γραμματων εξω λοιπον ο πριαμενος. Ει δε αγρος ειη και επαυλις, εξεστω, φησι, το
ανακομιζεσθαι δια παντος, εκτετικοτος τωι πριαμενωι το δοθεν αργυριον του
απεμπωληκοτος. Ουκ εχοντος δε καταθειναι και αναλαβειν, ανεισθαι προστεταχεν
εν ετει πεντηκοστωι, εκτετικοτος ουδεν του παλαι Κυριου. Κατελογιζετο γαρ ο νομος
τωι πριαμενωι την κτησιν, του μακρου χρονου τα κερδη προς την των οφληματων
αντεκτισιν. Ἀλλα ταυτι μεν επι τοις αγελαιοις εθεσμοθετει Θεος. Ἀνα μερος δε
ωσπερ παλιν και ως εν ιδιαι ετι-θει τιμηι τα Λευιτικα, λυτρωτα δια παντος ειναι
λεγων αυτα, και επιπρασκεσθαι διακωλυων· «Μερις γαρ αυτη, φησι, και κληρος
αυτοις.» {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν, ω γενναιε, μεχρι τουτων ημιν ο του νομου σκοπος,
εκτεκοι δ' αν ολως ουδεν των αναγκαιων η βασανος; {ΚΥΡ.} Ειτα πως πνευματικος
ετι ο νομος; η πως ουκ αξιον εννοειν, ο τι ποτε αρα φησι το Γραμμα το ιερον, του δη
χαριν, αλυτρωτα μεν τα εν αστει παρωιχηκοτος ενιαυτου ενος, ελλυτρωσιμα δε και
δια παντος τα εξω και εν αγροις; Ἀλλ' εστιν ιδειν ως ου σφοδρα πολυς τωι πανσοφωι
Θεωι της ιστοριας ο λογος, εστ' αν ιοι καταρουν τα πνευματικα, και της αληθειας οι
χαρακτηρες ακριβεις λιαν εκφαινοιντο. 68.869 {ΠΑΛΛ.} ∆ιασαφει δη ουν ο τι ποτ'
εστιν ο φησιν ο νομος; {ΚΥΡ.} Ἀμυδρον, ω Παλλαδιε, της εμπωλης το χρημα, και
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λιαν αναντη την προσβολην εχον, καν ει εν ψιλαις εννοιαις αυτην περινοειν ελοιτο
τις· φρασω γε μην, ως ενι, και ως αν εις νουν ιοι τον εμον. Ἐρησομαι δε, και μοι
λεγε· Τοις καταδηιουν ειωθοσι πολεις τε και χωρας, τινες αν ειεν αλωσιμοι, και ου
συν ιδρωτι μακρωι; ποτερα δη φης, οι τειχων εσω και πολεων των ευπυργοτατων, η
μαλλον οι εν αγροις; {ΠΑΛΛ.} Και τινι τουτο ασυμφανες; ευαλωτοτατοι γαρ οι εν
ατειχιστοις αγροις. {ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης· οιει δε δη τινας αμεινον τε και επιεικεστατα
διαζηιν, αστικους αρα και τους εν ειδησει νομων, ηγουν τους εν κωμαις
αγροικοτερον ανατεθραμμενους; Ουκουν ασθενεστερον μεν οι εν αγροις
προστησονται της εαυτων σωτηριας, οι δε πολεων εισω πεπυργωμενων,
βουλευσονται δη τα αμεινω, και λογιουνται συννομως τα σφισιν αυτοις αναγκαια
προς ονησιν, και ηι βουλης και σκεμματων καιρος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες· ει και πεπονθασι
μεν το ηττασθαι τυχον. {ΚΥΡ.} Και μην και αλωναι τοις εν αγρωι, και βουλης
ημαρτηκοσι της αριστης εσθ' οτε συγγνοιη τις αν· ατειχιστοι γαρ και των εν ταις
πολεσιν αβουλοτεροι. Τους γε μην ετερους, επαιτιωιτο τις αν, και μαλα εικοτως
οιμαι, ει μετα το αμυνασθαι τους εχθρους και διασωσασθαι τα οικεια, ταις των
ανθεστηκοτων προσβολαις, προυδοσαν μεν εκοντες αυτοι, κακανδριαι δε τηι σφων
προηττημενοι, γεγονασιν υπο χειρα των ανθεστηκοτων. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.}
Θεα δη ουν Ἰουδαιους μεν, την αγιαν οικουντας πολιν, περι ης φησιν ο των ολων
Θεος· «Και εγω εσομαι αυτηι, λεγει Κυριος, τειχος πυρος κυκλωθεν, και εις δοξαν
εσομαι εν μεσωι αυτης.» Και μεντοι προς τοδε και νομωι σεσοφωμενους. Τοιγαρτοι
και εφασκεν· «Μακαριοι εσμεν οι υιοι Ἰσραηλ, οτι τα αρεστα Κυριωι γνωστα ημιν
εστιν.» Ἆρ' ουν, ουχι δυσεμβατωτατους κομιδηι τους τοιουτους ειναι φης ταις των
δαιμονιων επαγωγαις, ειπερ ελοιντο βιουν ορθως, και τοις θειοις υποφερεσθαι
νομοις; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Αι δε των εθνων αγελαι, φρενα μεν εχουσαι
την αγροικοτεραν και ευπαροιστον, παντελως ειεν αν εικοτως ου συν ιδρωτι ληπται,
τωι διαρπαζοντι Σαταναι, γυμναι μεν επικουριας της ανωθεν, ηκιστα δε τον
παιδαγωγον καταπλουτουσαι νομον. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Ουκουν Ἰουδαιοι μεν,
οι πολιν οικουντες
68.872 τετειχισμενην, και ταις ανωθεν επικουριαις
διεζωσμενην, και φρενας εχοντες αστικας, και το τωι Θεωι δοκουν ουκ ηγνοηκοτες,
ειτα του πρεποντος αλογησαντες, τον σφισιν αυτοις απονεμηθεντα κληρον
αποβεβληκοτες εκ ραιθυμιας, και της αγαν ελπιδος εκπεπτωκοτες, ει μη εκνηψειαν
αν εκ μεθης αυτων, κατα το γεγραμμενον, και ανακομισαιντο τα οικεια, του της
λυτρωσεως ενεστηκοτος ενιαυτου, τουτ' εστι, της του Σωτηρος ημων επιδημιας,
απομενουσι λοιπον, και διηνεκως υποκεισονται τωι πριαμενωι, τουτ' εστι τωι Σαταναι.
«Ἰδου γαρ, φησι, ταις ανομιαις υμων επραθητε, και ταις αμαρτιαις υμων
εξαπεστειλα την μητερα υμων.» Ἀνεπικουρητος δε παντελως η των εθνων ουσα
πληθυς, και την αγροικον τε και αμαθη νοσουσα φρενα, ταυτηιτοι και εξωσμενη προς
την υφ' ετεροις δουλειαν, λυτρωτη δια παντος εστιν, εποικτειροντος του Θεου·
αναληψεται γαρ τον ιδιον κληρον κεκλημενη προς ελευθεριαν, εν τωι ετει της
αφεσεως, οτε πασαν την υφ' ηλιωι της των δαιμονιων πλεονεξιας ανηκε Χριστος, και
των της αμαρτιας εξειλετο βροχων, και δεδικαιωκεν εν πιστει, και ηγιακεν εν
πνευματι, καταργησας τωι ιδιωι σταυρωι το καθ' ημων χειρογραφον, ανεκποιητα δε τα
Λευιτικα· τετηρηται γαρ ασφαλως τοις αγιοις ο κληρος, και ερηρεισμενην εχουσι την
ελπιδα. Και γουν επι τηι φιλομαθεστατηι Μαριαμ εφη που Χριστος, οτι την καλην
μεριδα εξελεξατο, ητις ουκ αφαιρεθησεται απ' αυτης. Πλην μικρου και μεγαλου
ιερεως και λαου, και παντων των απαξαπλως η λυτρωσις εν Χριστωι και το της
ελπιδος ασφαλες. {ΠΑΛΛ.} Ἀπεμπωλησει δη ουν τον ιδιον κληρον ο Ἰσραηλ, της
λυτρωσεως τον ενιαυτον ουκ επεγνωκως· εσται γε μην εν καθεξει της ελπιδος τα
εθνη, και των της φυσεως αγαθων επαναληψις εσται δια Χριστου. {ΚΥΡ.} Ουτω
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φημι· κατασφραγιει δε τον λογον ημων εις το αληθες, ο των ολων Θεος και καθ'
ετερον τουτο σημαινων τροπον, δια φωνης Ἰεζεχιηλ, εν τηι του οικου διαμετρησει·
«Ταδε λεγει Κυριος· Ἐαν δωι ο αφηγουμενος δομα ενι εκ των υιων αυτου, εκ της
κληρονομιας αυτου, τουτο τοις υιοις αυτου εσται· η ενι των παιδων αυτου, και εσται
αυτωι εως του ετους της αφεσεως. Και αποδωσει τωι αφηγουμενωι, πλην της
κληρονομιας των υιων αυτου αυτοις εσται, και ου μη λαβηι ο αφηγουμενος εκ της
κληρονομιας του λαου αυτου καταδυναστευσαι αυτους εκ της κατασχεσεως αυτου,
απο κληρονομιας αυτου κατακληρονομησαι τοις υιοις αυτου, οπως μη
διασκορπιζηται ο λαος μου, εκαστος απο κατασχεσεως αυτου.» Ἆρα σοι σαφες το
χρησμυδημα, και ψιλος οραται της ιστοριας ο νους; {ΠΑΛΛ.} Ουδαμως· αναμαθοιμι
δ' αν ως ηδιστα γε. {ΚΥΡ.} Ἡγουμενον, ω Παλλαδιε, τον αρχιερεα καλει, τον
καθηγεισθαι λαχοντα των υπο χειρα λαων. Ουκουν επειδηπερ επιτηδειοι και
εξαιρετοι τοις αγιοις 68.873 ιερουργοις εκνενεμηνται κληροι, και τουτους αυτοις
εσαει διασωζεσθαι και αναποβλητους ειναι προστεταχεν, αναγκαιως εκεινο δηλοι. Ει
γαρ γενοιτο, φησιν, ενα των ηγουμενων ητοι των ιερουργων, τοις ιδιοις διανειμαι
τεκνοις εξ ιδιου κληρου τινα, πεπηχθω, φησι, το δοθεν, και ανεκποιητον εστω τωι
λαβοντι το δωρον. Οιχεται γαρ ουκ επι τινα των αλλογενων ο κληρος, αλλ' εξ
ιερεων εις ιερους. Ει δε δη και ενι των οικετων χαρισαιτο, κεκτησεται, φησιν, ου
βεβαιως ο λαβων, αναδραμειται δε παντως επι τον ηγουμενον, εν τωι ετει της
αφεσεως, ο κληρος αυτου. Προσεπιταττει γε μην αποσειεσθαι τον ιερουργον του των
αλλοτριων εφιεσθαι κληρου, τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, ου μη λαβηι ο αφηγουμενος εκ
της κληρονομιας του λαου αυτου. Ἆρα σοι γεγονεν αποχρων ο λογος εις την του
πραγματος διασαφησιν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ἴτω δη ουν εις βασανον την
πνευματικην· τυποι γαρ δη τα εν νομωι, και της αληθειας η μορφωσις εγκεχαρακται
ταις σκιαις. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ουκουν κληροι μεν ασφαλεις και μενοντες, οι εκ
πατερων εις τεκνα, αποβλητοι δε και ανοπιν ιοντες, οι εκ δεσποτων εις τους οικετας·
τουτο γαρ εφη το Γραμμα το ιερον. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Εις δε ημων των εν
πιστει δεδικαιωμενων καθηγητης, ο Χριστος, κληρον εχων ιδιον, τον του Θεου και
Πατρος. Τοιγαρτοι και εφασκεν, οταν προς αυτον εποιειτο τους λογους ως εν
σχηματι προσευχης, οτι «Παντα τα εμα, σα εστι, και τα σα εμα, και δεδοξασμαι εν
αυτοις.» Ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος Μελωιδος, οτι αναβας εις υψος,
ηιχμαλωτευσεν αιχμαλωσιαν, εδωκε δοματα τοις ανθρωποις· ους μεν γαρ εθετο εν τηι
Ἐκκλησιαι, πρωτον αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους, και ωι μεν
δεδοται λογος σοφιας, αλλωι δε λογος γνωσεως, και τα τουτοις αδελφα. Και
απαξαπλως τοις ιδιοις αγαθοις τας των αγαπωντων αυτον καταπιαινει ψυχας.
Βεβαια δη ουν και ερηρεισμενη τοις ιερουργοις τε και ελευθεροις των δεδωρημενων
η κτησις. Τοις δε το δουλον εχουσι πνευμα, τουτ' εστι, τοις εξ Ἰσραηλ, την ελευθεραν
πιστιν ου προσιεμενοις, αλλ' υπο ζυγα κειμενοις ετι της βεβηλου και βδελυρας
αμαρτιας, αποβλητος και αφαιρετη και η δοθεισα χαρις δια Μωσεως, τουτ' εστιν η εν
νομωι γνωσις, παιδαγωγουσα προς αληθειαν. Και κληρος μεν ολως μετα των αγιων
ουδεις, μερις δε ουδεμια μετα Χριστου. «Τωι γαρ εχοντι,» φησι, «δοθησεται και
περισσευθησεται, απο δε του μη εχοντος, και ο δοκει εχειν αρθησεται απ' αυτου.»
Ὅτι δε αποκληρος ο Ἰσραηλ την πιστιν ου προσηκαμενος, ουδε τοις εις ελευθεριαν
αξιωμασιν εκλελαμπρυσμενος, διαμεμηνυκεν ο Σωτηρ, την τουδε του νομου,
καθαπερ εγωιμαι, δυναμιν παρακομιζων εις μεσον. Ἔφη γαρ ωδε τοις απειθειν
ελομενοις· 68.876 «Ἀμην, αμην λεγω υμιν οτι πας ο ποιων αμαρτιαν, δουλος εστι
της αμαρτιας, ο δε δουλος ου μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα. Ὁ υιος μενει εις τον
αιωνα. Ἐαν ουν ο Υιος υμας ελευθερωσηι, ελευθεροι οντως εσεσθε.» Ἄθρει δη ουν
οτι το χρηναι κληρονομειν. ελευθεροις αν πρεποι, και ουχι δη μαλλον τοις υπο ζυγα
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δουλειας· υιοι γαρ οι μενοντες εν τηι οικιαι, και ουχι δουλοι, φησιν. {ΠΑΛΛ.}
Ἀστειοτατα εχει. {ΚΥΡ.} Προσεπαγων δε ο νομος το, «Ου μη λαβηι ο αφηγουμενος εκ
της κληρονομιας του λαου αυτου, του κατακληρονομησαι τοις υιοις αυτου,»
παραδηλοι τι τοιουτον, ως ουκ αν ποτε Χριστος, αυτος γαρ ημων ηγουμενος,
διανειμαι τισι των ηγιασμενων, τον ουκ αυτοις πρεποντα κληρον. Ἢ γαρ, ουχι μερις
ωσπερ τις ετερα, και κληρος ετερος, τοις ουχ ολοκληρως ανατεθεικοσι Θεωι την
εαυτων ζωην· ετερος δε και εξαιρετος τοις εξειλεγμενοις και εις ληξιν διεληλακοσι
της εν Χριστωι λαμπροτητος; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουκουν ακαλλες αγιοις, το
παρα Χριστου δεχεσθαι ζητειν α τοις εν κοσμωι πρεπει, και πολιτειαν επιτηδευουσι
την ουκ εισαπαν ηγιασμενην. Ζητητεον δε μαλλον, σαρκικον μεν ουδεν, θεια δε
παντα και πνευματικα· ουτω και αυτος ο Σωτηρ τους αγιους αποστολους ποιεισθαι
προσεταττε της ικετειας τους λογους, διαπλαττων ευ μαλα προς το αγιοπρεπες την
αιτησιν. «Ουτως» γαρ, φησιν, «υμεις προσευχεσθε· Πατερ ημων ο εν τοις ουρανοις,
αγιασθητω το ονομα σου· ελθετω η βασιλεια σου· γενηθητω το θελημα σου, ως εν
ουρανωι και επι της γης. Τον αρτον ημων τον επιουσιον δος ημιν σημερον, και αφες
ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφιεμεν τοις οφειλεταις ημων, και μη
εισενεγκηις ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου.» Τοις ουν
αιτουσιν ου καθηκοντως, α μη διδωσιν ο ηγουμενος, λελεξεται προς ημων· «Αιτειτε
και ου λαμβανετε, διοτι κακως αιτειτε.» Ὅτι δε εστιν αληθης ο λεγων προς τον
Θεον, οτι «Συ αποδωσεις εκαστωι κατα τα εργα αυτου,» παλιν ημιν υπαινιττεται
λεγων ο νομος, οτι «Ταυτης ενεκα της αιτιας, ου μη λαβηι ο αφηγουμενος, εκ της
κληρονομιας του λαου αυτου, του κατακληρονομησαι τους υιους αυτου, οπως, φησι,
μη διασκορπιζηται ο λαος μου εκαστος απο της κληρονομιας αυτου.» Ἡτοιμασται
γαρ ωσπερ εκαστωι κληρος ιδιος, και αναλογως τοις κατωρθωμενοις η μερις παρα
Θεου. Ἢ και ταχα που, φησιν, ως εστι των αγαν εκτοπων μεθιστασθαι και επιθυμειν
τους ηγιασμενους, ων αν εχοιεν οι φρονουντες τα εν κοσμωι, προσκαιρα δε ταυτα και
σαρκικα, και εν ισωι σκιαις παρελαυνοντα. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Κληροι μεν ουν
ιδικοι, και μεντοι και πολεις των αλλων εξηιρημεναι τοις αγιοις ιερουργοις, παρα
Θεου τα γερα, κοινην δε ωσπερ απαντων οριζει την μιαν και διαβοητον Ἱερουσαλημ·
εφη γαρ ου 68.877 τως εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν παραγενηται ο Λευιτης εκ μιας
των πολεων υμων, εκ παντων των υιων Ἰσραηλ ου αυτος παροικει, καθο επιθυμει η
ψυχη αυτου εις τοπον ον εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, και λειτουργησει τωι ονοματι
Κυριου του Θεου αυτου ωσπερ παντες αδελφοι αυτου οι Λευιται οι παρεστηκοτες
εκει ενωπιον Κυριου, μεριδα μεμερισμενην φαγεται, πλην της πρασεως αυτου της
κατα την πατριαν.» Ἑνος γαρ οντος Θεου πανταχη των ιερεων απτεσθαι χρη τους εις
γε τουτι παρενηνεγμενους, και ψηφωι τηι ανωθεν απολελεγμενους. Τουτο τοι και νυν
εν Ἐκκλησιαις τετηρηται, και τετιμηται προς ημων ο νομος· πολις μεν γαρ εκαστωι
και κληρος ιδιος των εξειλεγμενων εις ιερωσυνην, συμπαραλαμβανεται δε προς
ιερουργιαν, καν ει εξ ετερας εις ετεραν ιοι τυχον, η πολιν η χωραν, και συνεσθιει
μετα των ιερεων, και τοις της αγαπης τιμαται νομοις· εοικε δε τι και μυστικον,
καθαπερ εγωιμαι, παλιν ο νομος υποδηλουν. Μυριαι μεν γαρ ανα πασαν την
οικουμενην χωραι τε και πολεις εν αις αγιαι τε και θεοφιλεις ανθρωπων ψυχαι
λειτουργουσι Θεωι, δια γε του ζηιν εννομως, και πολιτευεσθαι μεν ευαγγελικως,
καταθυειν δε ωσπερ αυτωι τα εις οσμην ευωδιας, δηλον δε οτι της πνευματικης,
πιστιν, ελπιδα, αγαπην, υπομονην, πραοτητα, φιλοπτωχιαν· «Τοιαυταις γαρ θυσιαις
ευαρεστειται Θεος,» κατα τας Γραφας. Ἀλλ' οιδε δη παντες καθαπερ εις μιαν και
κοινην μητερα συνθεουσι την επουρανιον Ἱερουσαλημ, την των πρωτοτοκων
Ἐκκλησιαν, την ανω καλλιπολιν, την σκηνην την αληθινην, ην επηξεν ο Κυριος και
ουκ ανθρωπος, εκει καθαρωτερον λειτουργησομεν, εξαιρεθεισης μεν ημων της
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμαρτιας εισαπαν, πεπαυμενου δε λεοντος και δρακοντος, βασιλισκου και ασπιδος·
«Ἔσται» γαρ, φησιν, «εκει οδος καθαρα, και οδος αγια κληθησεται, και ου μη ευρεθηι
εκει λεων, ουδε των θηριων των πονηρων ουδεν ου μη αναβηι εκει.» Μεμερισμενην
εκει μεριδα φαγομεθα. Γεγραπται γαρ· «Τους καρπους των πονων σου φαγεσαι.» Ἢ
ουκ αναλογος τοις εκαστου πονοις η των αγαθων αντεκτισις, ει και εν μετρωι
πλειονι δια την του ∆εσποτου φιλοτιμιαν; «Μετρον γαρ, φησιν, καλον, πεπιεσμενον,
υπερεκχυνομενον, σεσαλευμενον δωσουσιν εις τον κολπον υμων.» {ΠΑΛΛ.} Ἔφης
μεν ορθως. Πλην εκεινο φρασον· ου γαρ εξην τοις Λευιταις εν ιδιαις ουσι πολεσι τε
και κωμαις, ιερουργειν; {ΚΥΡ.} Ἥκιστα γε· μια γαρ η σκηνη, και εν το θυσιαστηριον
εφ' ωι παντα τα ιερα, εις δε και νεως εν τοις Ἱεροσολυμοις, ον Σολομων ανεδειματο,
της αρχαιας εκεινης σκηνης αποπληρων το σχημα. Ἀποφασκει δε παντελως ο νομος,
το εξειναι τισι, της αγιας εξωθεν θυειν σκηνης· και τοις τουτο δραιν εθελουσιν,
ολεθρος ην η ζημια, και ο περι των εσχατων επηρτητο λογος. Ἔφη γαρ ωδε σαφως·
«Ἐαν δε τις θυσηι προβατον η μοσχον εν τηι παρεμβοληι, και επι 68.880 τας θυρας της
σκηνης μη ενεγκηι, εξολοθρευθησεται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης.» Ὅτι δε ην
πασα πως αναγκη κατ' εκεινο καιρου τους θυειν εθελοντας, εις γε τον νεων και εις
την αγιαν αυτην αφικνεισθαι πολιν, και αποπεραινειν εννομως τα ιερα,
προσκομιζοντων αυτα των εξ αιματος του Λευι, παρα σοι σαφως επαΐειν Θεου
λεγοντος εναργως εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ου δυνησηι φαγειν εν ταις πολεσι σου το
επιδεκατον του σιτου σου, και του οινου σου, και του ελαιου σου, τα πρωτοτοκα των
βοων σου, και των προβατων σου, και πασας τας ευχας, οσας αν ευξηι, και τας
ομολογιας υμων, και τας απαρχας των χειρων υμων, αλλ' η εναντιον Κυριου του
Θεου σου φαγηι αυτο εν τωι τοπωι ωι αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου αυτωι, συ και οι
υιοι σου, και η θυγατηρ σου, και ο παις σου, και η παιδισκη σου, και ο Λευιτης, και ο
προσηλυτος ο εν ταις πολεσι σου, και ευφρανθησηι εναντιον Κυριου του Θεου σου επι
παντα, ου εαν επιβαληις την χειρα σου· προσεχε σεαυτωι μη εγκαταλιπηις τον Λευιτην
παντα τον χρονον οσον αν ζηι επι της γης.» Ἀπροσιτον γαρ το Θειον, και
απαραδεκτος η θυσια Λευιτου διχα· μεσιτευουσι γαρ, τον Θεου και ανθρωπων
μεσιτην απομιμουμενοι, τουτ' εστι Χριστον. Ὅτι δε μια τε εστιν η Ἐκκλησια, και εν
το Χριστου μυστηριον, ουκ εννομος δε θυσια, μαλλον δε και αποβλητος, και το
ανδανειν ουκ εχουσα τωι Θεωι μη εν εκκλησιαι τελουμενη, παρεδειξεν εναργως ο
νομος, μη δειν εξω λεγω της αγιας σκηνης τελεισθαι τα ιερα. Ὅση δε των τοιουτων
η επιτηρησις, εισηι τοι καντευθεν. Ἦν μεν γαρ απεικος ουδεν, μαλλον δε και αληθες,
μακροις διαστημασι τοις δια μεσου κειμενοις απονοσφιζεσθαι των Ἱεροσολυμων τας
ανα την Ἰουδαιαν πασαν ουκ ευαριθμητους πολεις. Και τι το εντευθεν σκληρον και
δυσηνυτον, τους θυειν εθελοντας απαρχην σιτου, και μην ελαιου και οινου,
τοσαυτην δυνασθαι διακομισαι την τριβον; Ὄκνον δ' αν ισως ενεποιησε τισιν, ο υπο
χειρα πονος, αλλ' ην ακαλλες, μαλλον δε των αγαν εκτοπωτατων, επει τοι το χρημα
δυσχερες, και ουκ ευκατορθωτον τοις απωτερω κειμενοις ην, παραλυεσθαι της
αληθειας το καλλος, ουκ εν τηι αγιαι σκηνηι προσκομιζοντων τα ιερα των εξ Ἰσραηλ.
Ἵνα τοινυν απαντων ημιν των εν μεσωι παραποδισματων χρησιμως εξηιρημενων, και
εις το τωι νομοθετηι δοκουν διεξαγοιτο λοιπον ο επι τωιδε νομος, πεπαιδαγωγηκεν ο
Μωσης, και την θειαν διερμηνευει βουλησιν εν τωι ∆ευτερονομιωι, λεγων· «∆εκατην
αποδεκατωσεις παντος γεννηματος του σπερματος σου, το γεννημα του αγρου σου
ενιαυτον κατ' ενιαυτον, και φαγηι αυτο εναντιον Κυριου του Θεου σου εν τωι τοπωι ωι
εαν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, επικληθηναι το ονομα αυτου, εκει οισεις τα
επιδεκατα του σιτου σου, και του οινου σου, και του ελαιου σου, και τα πρωτοτοκα
των βοων σου, και των προβατων σου, ινα μαθηις φοβεισθαι Κυριον τον Θεον σου
πασας τας ημερας. Ἐαν δε μακραν γενη-ται η οδος απο σου, και μη δυνηι αναφερειν
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτα, 68.881 οτι μακραν απο σου ο τοπος ον αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου,
επικληθηναι το ονομα αυτου εκει, οτι ευλογησει σε Κυριος ο Θεος σου, και αποδωσηι
αυτα αργυριου, και ληψηι το αργυριον εν ταις χερσι σου, και πορευσηι εις τον τοπον
ον αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, αυτον επικληθηναι το ονομα αυτου εκει, και
δωσεις αργυριον επι παντος ου αν επιθυμηι η ψυχη σου, επι βουσιν η επι προβατοις, η
επ' οινωι η επι σικερα, η επι παντος ου αν επιθυμηι η ψυχη σου, και φαγηι εκει
εναντιον Κυριου του Θεου σου, και ευφρανθησηι συ και ο οικος σου, και ο Λευιτης ο
εν ταις πολεσι σου, οτι ουκ εστιν αυτωι μερις ουδε κληρος μετα σου.» Ὁραις του
νομου το ευτεχνες, καταψιλουντος το αναντες, και βασιμα τα δυσπορευτα τιθεντος
ευ μαλα, κατευμαριζοντος δε και τα λιαν δυσχερη; και τουτο, οιμαι, εστι, το δια της
του προφητου φωνης· «Ὁδος ευσεβων ευθεια εγενετο, και παρεσκευασμενη η οδος
των ευσεβων.» Ἐπιτηρει δε οτι πανταχη τε και αναγκαιως ο Λευιτης
παραλαμβανεται, καταδεικνυντος ημιν εναργως του νομου, ως ουκ αν προσοιτο
θυσιαν ο των ολων Θεος εξ ανιερου χειρος, και απαιδοντος του νομου
προσκεκομισμενην. {ΠΑΛΛ.} Ἐκτετιμηται δη ουν εισαπαν το Λευιτικον. {ΚΥΡ.}
Πανταπασι μεν ουν, ω Παλλαδιε· Χριστου γαρ τυπος, και εκμαγειον ο ιερευς·
ωνομασται γαρ μεσιτης Θεου και ανθρωπων, ο Ἐμμανουηλ, αποστολος τε και
αρχιερευς της ομολογιας ημων κατα τας Γραφας, ος ου δι' αιματος τραγων και
μοσχων, δια δε του ιδιου αιματος εισηλθεν εις τα Ἅγια των αγιων εφαπαξ, αιωνιαν
λυτρωσιν ευραμενος. Και μιαι προσφοραι τετελειωκεν εις το διηνεκες τους
αγιαζομενους, κατα τας Γραφας. Ἄθρει δε, ει σοι δοκει, και καθ' ετερον τροπον, τηι
δοξηι Χριστου στεφανουμενον τον ιερουργον· διαῤρηδην γαρ ημιν ανακεκραγοτος
αυτου και λεγοντος· «Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν πασαν
δεδωκε τωι Υιωι, ινα παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα·» και μην δι'
αγιου φωνης· «Εις εστιν ο νομοθετης και κριτης,» παρα γε τοις ιεροις κειμενον
Γραμμασιν, αναμελποντος δε και του θεσπεσιου ∆αβιδ, οτι «Θεος κριτης εστι.» Το επι
τωιδε λαμπρον αξιωμα, τοις εξ αιματος ιερου προσνεμων ο νομοθετης, ωδε πη φησιν
εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ἐαν δε αδυνατησηι απο σου ρημα εν κρισει αναμεσον αιμα
αιματος, και αναμεσον κρισις κρισεως, και αναμεσον αφη αφης, και αναμεσον
αντιλογια αντιλογιας, ρηματα κρισεως εν ταις πολεσιν υμων, και αναστας αναβησηι
εις τον τοπον, ον αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου εκει, και ελευσηι προς τους ιερεις
τους Λευιτας και προς τον κριτην ος αν γενηται εν ταις η μεραις εκειναις, και
εκζητησαντες αναγγελουσι σοι την κρισιν, και ποιησεις κατα το πραγμα ο αν
αναγγειλωσι σοι εκ του τοπου ου εαν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, και φυλαξηι
ποιησαι παντα οσα αν νομοθετηθηι σοι. Κατα τον νομον και κατα την κρισιν ην αν
ειπωσι σοι, ποιησεις. Ουκ εκκλινεις απο του ρηματος ου εαν αναγγειλωσι σοι δεξια
ουδε αριστερα, και ο ανθρωπος ος εαν ποιησηι 68.884 εν υπερηφανιαι ωστε μη
υπακουσαι του ιερεως του παρεστηκοτος λειτουργειν επι τωι ονοματι Κυριου του
Θεου σου, η του κριτου ος αν ηι εν ταις ημεραις εκειναις, και αποθανειται ο
ανθρωπος εκεινος, και εξαρεις τον πονηρον εξ Ἰσραηλ. Και πας ο λαος ακουσας
φοβηθησεται, και ουκ ασεβησει ετι.» Ὁραις επισκηπτοντα σαφως τον νομον τοις κατα
πασαν αιτιαν εγκαλειν ηιρημενοις, κριτην τε και διαγνωμονα ποιεισθαι τον
ιερουργον. Ἀλλα φυλαξηι σφοδρα ποιησαι κατα παντα οσα αν νομοθετηθηι σοι.
«Χειλη γαρ ιερεως φυλαξεται κρισιν, και νομον ζητησουσιν εκ στοματος αυτου,»
κατα την του προφητου φωνην. Νομοθετει μεν γαρ ηκιστα μεν αυτος, αποκομιζει δε
μαλλον εις το ευθυ το τωι νομοθετηι δοκουν αδεκαστως αφηγουμενος, και
δικαιοσυνης υπαρχων αριστος βραβευτης, την εφ' εκαστωι κρισιν ταλαντευει
λεπτως. Ἀγριοτητος δε και υπεροψιας ταυτηιτοι γραφη τοις απειθειν ελομενοις
ακολουθει, και το παντων επεκεινα διεληλακος των κακων, τουτ' εστιν, ο θανατος
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθοριζεται, Τεθνηξεται γαρ ος αν αλογησηι, φησι, του ιερεως του παρεστηκοτος
λειτουργειν επι τωι ονοματι Κυριου του Θεου. Μεγα δη ουν και ουκ αθαυμαστον
αληθως, η υπο Θεωι παραστασις τε και λειτουργια. Ὁ δε τον του Θεου λειτουργον
ατιμασας, υπο δικην εσται και κολασιν, και ο το θειον αξιωμα περιπτυων, πικρους
της υπεροψιας αποτισει λογους. Πεφροντικοτα δε και αυτον ευρησομεν τον Κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον της εις τονδε τον νομον αιδους. Προσεφωνει γαρ ωδι τοις
Ἰουδαιων λαοις· «Ἐπι της Μωσεως καθεδρας εκαθισαν οι Γραμματεις και οι
Φαρισαιοι· παντα ουν οσα αν λεγωσιν υμιν, ποιειτε, κατα δε τα εργα αυτων μη
ποιειτε.» Μηδεις ουν κρινετω τον ιερουργον, καν ει παρειμενος ορωιτο πως, και ει το
ραιθυμον εχοι προς γε το βιουν ελεσθαι συννομως, διερμηνευοντι δε τον νομον,
προσκομιζετω την ευπειθειαν. Πασχει μεν γαρ τα απο γνωμης οικειας, εξηγειται δε
τα του Θεου. Ουκ ατιμαστεον ουν τα του Θεου δια τα ανθρωπινα. {ΠΑΛΛ.} Ου μεν
ουν. {ΚΥΡ.} Λαμπρον δε οτι και αποβλεπτον αληθως της ιερωσυνης το χρημα,
καντευθεν εισηι τοι· επισημοτατην μεν γαρ εχει την εισβολην, και μεν τοι και την
καταληξιν. Ουδε γαρ αν τις λαθοι προς ιερουργιαν ηγμενος, ηγουν κεκλημενος παρα
Θεου, προς τας ανω τε και εν ουρανωι μονας, και μεθεις ετερωι την ιερωσυνην.
Τοιγαρτοι και ο Χριστος, τους το ευαγγελικον τοις εθνεσιν ιερουργουντας κηρυγμα,
και προσετι τοις εξ Ἰσραηλ παντη τε και παντως εσεσθαι περιφανεις, και αποβλεπτον
εφη λαχειν την δοξαν. «Ουδεις γαρ λυχνον αψας, εις το κρυπτον τιθησιν, αλλ' ουδε
υπο κλινην,» φησιν, «ηγουν υπο μοδιον, αλλ' επι την λυχνιαν, ινα παντες οι
εισπορευομενοι, το φως βλεπωσιν·» αληθες γαρ οτι ειρημενον, το εν δοξηι φημι τηι
περιφανει και τεθαυμασμενηι, τον θειον εσεσθαι λειτουργον, αναπειθετω βοων και
68.885 ο θεσπεσιος Ἡσαΐας· «Ἐπ' ορος υψηλον αναβηθι, ο ευαγγελιζομενος Σιων.»
{ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' ωδε μεν οτι ταυτα εχει, παντι τωι σαφες. Φραζε δ' οπως ο επι τωιδε
τυπος, και δια των ιερων ημιν εσκιαγραφειτο λογων. {ΚΥΡ.} Και μην, ω εταιρε, παρα
σοι και λιαν αμογητι καθοραιν ως εν παχυτεροις ετι τυποις, το χρημα γραφομενον·
εφη γαρ ωδε Θεος εν τοις Ἀριθμοις, προς Μωσεα τον ιερωτατον· «Λαβε τον Ἀαρων
και Ἐλεαζαρ τον υιον αυτου, και αναβιβασον αυτους εις Ὣρ το ορος εναντι πασης
της συναγωγης· και εκδυσον Ἀαρων την στολην αυτου, και ενδυσον Ἐλεαζαρ τον
υιον αυτου, και Ἀαρων προστεθεις, αποθανετω εκει. Και εποιησε Μωσης καθα
συνεταξε Κυριος αυτωι, και ανεβιβασεν αυτους εις Ὢρ το ορος εναντιον πασης της
συναγωγης, και εξεδυσε τον Ἀαρων τα ιματια αυτου, και ενεδυσεν αυτα Ἐλεαζαρ
τον υιον αυτου, και απεθανεν Ἀαρων επι της κορυφης του ορους.» Συνιης ουν οπως
αναβιβαζεται τεθνηξομενος μεν και καταληξων Ἀαρων, ανθεξομενος δε της
ιερωσυνης ο εξ αυτου, τουτ' εστιν, ο Ἐλεαζαρ; Κατασημηνειε δ' αν το ορος το
περιοπτον τε και το υψου, και το εν δοξηι περιφανες. Λελεχθω δη ουν παντι τωι
λοιπον προς ιερουργιαν ηγμενωι· «Ου δυναται πολις κρυβηναι επανω ορους
κειμενη.»

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΤΕΣΣΑΡΑΚΛΙ∆ΕΚΑΤΟΣ
Ὅτι χρη τους φοιταιν εθελοντας εν εκκλησιαις, καθαρους και
εκνενιμμενους ειναι την εξ αμαρτιας κηλιδα, και ουτω παριστασθαι τωι
Θεωι.
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σκηνης μεν ουν περι και μεν τοι και περι ιερεων και Λευιτικης υπουργιας
διαρκεστατα μοι ταυτα λελεχθαι φαινεται, και λεπτως διεσκεφθαι δοκω. Πρε 68.888
ποι δ' αν οτι μαλιστα γε τους οιπερ αν ελοιντο βιουν ορθως, και της εν Χριστωι
πολιτειας το εισαπαν ευπρεπες, οια τινα στεφανον ταις σφων αυτων αναδειν
κεφαλαις, προτροπαδην ωσπερ αλληλοις διακελευεσθαι λεγοντας· «∆ευτε, και
αναβωμεν εις το ορος Κυριου, και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ, και αναγγελει ημιν
την οδον αυτου, και πορευσομεθα εν αυτηι·» οτε και τινες την ουτως ευκλεα τε και
ονησιφορον εισδεδεγμενοι φωνην, μονονουχι και ανασκιρτωσι λεγοντες·
«Ευφρανθην επι τοις ειρηκοσι μοι· Εις οικον Κυριου πορευσομεθα.» Ἆρ' ουν, ω
Παλλαδιε, τοις εις οικον ιεναι Θεου διασπευδουσι, ποταπος αν ειη σκοπος και ο νους
αυτοις οποι ποτε αρα βλεποι, και τι κατορθουν γλιχομενοι, προς την ιεραν τε και
θειαν ιενται σκηνην; {ΠΑΛΛ.} Και μην, ω εταιρε, το χρημα εστιν ουκ ασυμφανες·
γεγραπται γαρ, οτι «Προσκυνησατε τωι Κυριωι εν αυληι αγιαι αυτου·» και «Ἄρατε
θυσιας, και εισπορευεσθε εις τας αυλας αυτου.» {ΚΥΡ.} Προσκομιζοντες ουν αρα τας
υπερ γε σφων αυτων θυσιας, δηλον δε οτι τας πνευματικας, και μην και
προσελευσομενοι κατα νοητην προσκυνησιν, εισιασι τινες εις τον οικον Κυριου και
εις τας αυλας αυτου. {ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι. {ΚΥΡ.} Οιησομεθα δη ουν τους εισφοιταιν
εθελοντας, χρηναι διαιττειν απλως, ουκ εκνενιμμενους την αμαρτιαν, ου βδελυριας
απηλλαγμενους, ουκ απεξεσμενους ωσπερ της φιλοσαρκιας τον ρυπον, αλλ'
εντετηγμενον εχοντας τον νουν, και καρδιαν ιωδη εχοντας; Ἥκιστα γε, λαμπροτητι
δε μαλλον τηι εν Χριστωι κατηγλαισμενους, και το παμποικιλον της θεοφιλεστατης
αρετης διαστιλβοντας καλλος. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν· δειν γαρ εγωγε φημι κατ'
οφθαλμους ιεναι Κυριου, κηλιδος απασης των ημετερων διανοιων
προεκτετριμμενης. {ΚΥΡ.} Ὀρθως εφης, επει τοι και στυγητον, και μην και
αποβλητον ποιειται τον αῤρωστον, και της των αγιων εκπεμπει πληθυος. Ὃ δη και
ευ μαλα συνιεις ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· «Ἐξαρατε ουν τον πονηρον εξ υμων
αυτων.» Και ουκ ηθων αγριοτητα φαιην αν εγωγε το χρημα καρπον, αλλα σοφον
ασφαλειας ευρεμα. «Μικρα γαρ ζυμη,» φησιν, «ολον το φυραμα ζυμοι.» Τουτο τοι
παλιν και νομος ημιν ιερος αινιγματωδως υπετυπου. Γεγραπται γαρ εν τοις
Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και
εξαποστειλατωσαν εκ της παρεμβολης παντα λεπρον και παντα γονοῤρυη, και παντα
ακαθαρτον επι ψυχηι, απο αρσενικου εως θηλυκου, εξαποστειλατε εξω της
παρεμβολης, και ου μιανουσι τας παρεμβολας αυτων εν οις εγω καταγινομαι εν
αυτοις. Και εποιησαν ουτως οι υιοι Ἰσραηλ» Ἆρ' ουκαληθες ειπειν ως δυσαχθες
αγαν και δυσδιακομιστον αληθως το του νομου φορτιον; Συνιης γαρ οπως και επ'
ανεθελητοις αῤρωστιαις καταγραφει δικην, καιτοι 68.889 κατοικτειρεσθαι δεον
τους ταις τοιαυταις εναλοντας συμφοραις· ανθ' οτου γαρ δη διαπορησειεν αν τις και
μαλα εικοτως, εξοικον τε και αποπεμπτον εποιειτο τον λεπρον, και μεντοι προς
τουτοις τον γονοῤροιας παθει κατισχημενον, και αυ τον ακαθαρτον επι ψυχηι;
{ΠΑΛΛ.} Ουκ αν εχοιμι νοειν, φρασαις δ' αν ισως αυτος. {ΚΥΡ.} Οιμαι δη ουν οτι των
εν παχει και σωματικων πραγματων ου σφοδρα πολυς παρα Θεωι λογος ην, την θειαν
ημιν και πνευματικην προανατυπουντι λατρειαν. Κολαζεται μεν γαρ τα εξω νομου,
και οσα του πρεποντος εκβεβηκοτα φαινεται, ταυτι φαιην αν υπο κρισιν ειναι και
δικην, αῤρωστημα δε το σωματικον, κατ' ουδενα τροπον προσκρουσειεν αν τοις
νομοις. Κεισεται δη ουν εικοτως και απωτατω γραφης, και το εγκαλεισθαι προς
τινος, ουκ αν εχοι ποθεν· η γαρ ουχι παντι τωι σαφες, οτι νοσει μεν εκων ουδεις,
ευκταιοτατον δε πας τις ουν, οιμαι, ποιειται το ευρωστειν; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Ουκουν καν ει εχοι τι το ακαλλες της ιστοριας ο λογος, το λυπουν ουδεν εστιν, αν
διεξαγοιτο καλως τα πνευματικα προς γε το τωι νομοθετηι δοκουν. Λεπρα τοινυν εστι,
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σαρκος νεκρωσις, και βορον οτι μαλιστα το παθος. Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος Μωσης
λελεπρωμενης αυτωι της Μαριας, περιδεης γεγονως, αθυμος τε λιαν, ελιπαρει,
λεγων· «Ὁ Θεος, δεομαι σου, ιασαι αυτην,» εφη γαρ· «Μη γενηται ωσει εκτρωμα
εκπορευομενον εκ μητρας μητρος, και καταφαγεται το ημισυ των σαρκων αυτης.»
Γονοῤρυα δε τι αν λεγοιμι, ποταπον το παθος; ηγνοηκε γαρ ουδεις. Το γε μην
ακαθαρτους ειναι τινας επι ψυχηι, τοιονδε τι δηλοι, το κατοιχομενου θιγειν και
αγχου γενεσθαι νεκρου σωματος, εις μολυσμου τροπον τοις αρχαιοτεροις ο νομος
κατελογιζετο, απηχθημενην Θεωι τωι παντα ζωογονειν ισχυοντι, την νεκροτητα
δεικνυς. Και μην και ετερως, εις νου και ψυχης νεκρωσιν καθαπερ εν τυπωι παχει, το
χρημα δεχομενος. Νεκρος δε νους και απεψυγμενος, ο φιλαμαρτημων, και των εις
ζωην ανδραγαθηματων αμοιρειν ειθισμενος. Ἀλλ' ει τεθναναι συνεβη τινας, πασα
πως αναγκη, τους εξ αιματος τε και κατα γενος οικειους συνιεναι τε και δραιν επ'
αυτωι τα νενομισμενα· πλην ακαθαρτοι και ουτοι κατα τον νομον, ουκ εισαπαν δε
και μεχρι παντος, αλλ' ην τις αυτοις αποκαθαρσεως τροπος. Ἔχεις αποχρωσαν της
ιστοριας δηλωσιν. {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Φερε δη ουν εις πνευματικην θεωριαν
μεταστοιχειουντες αυτην, εκεινο λεγωμεν, οτι σημαινει μεν ημιν ο λεπρος, τον τοις
εις νεοτητα παθεσι ποικιλοις κατεστιγμενον. Ταυτα δε εστι τα εργα της σαρκος, α και
αυτος ημιν ο σοφωτατος Παυλος κατηριθμειτο λεγων· «Πορνεια, ακαθαρσια,
ειδωλολατρεια, εχθραι, ερις, θυμοι, ζηλοι.» Ἕτερος γε μην, 68.892 τουτ' εστιν, ο
γονοῤρυης, τον αει και ασχετως εν μολυσμοις, και την της φυσεως επιτηδειοτητα
προς καρποφοριαν εναρετον τε και αξιαγαστον δαπανωντα προς το μηδεν. {ΠΑΛΛ.}
Οιον δε τι φης; {ΚΥΡ.} Πλατυς μεν λιαν ο εφ' απασι λογος· ενι δε δη τεως σαφει και
εναργεστατωι κεχρησομαι παραδειγματι, προς αποδειξιν ων εφην· οι τον νουν
εχοντες ευφυα και οιονειπως απεξεσμενον τοις περι της αληθειας αυτον ενιεντες
λογοις, αρ' ουχι το εν ορθοτητι τε και ατρεκειαι δογματων ευπρεπες καρπον εξουσιν
ουκ αθαυμαστον; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Οι δε γε τουτι μεν, ουχι φρονειν τε και
δραιν ηιρημενοι, παρατρεποντες δε μαλλον της αναγκαιας οδου, και δογματων
ανοσιων ιστωντες συνηγορον, ηγουν της εν κοσμωι πονηριας αποφαινοντες
υπουργον, δολου και απατης ποιουνται γεννητορα, την της φυσεως επιτηδειοτητα
προς το αγαθον, επ' ουδενι τωι χρησιμωι ζημιουμενοι, καταγραφουσιν ημιν ευ μαλα
τον γονοῤρυα, και παθους σωματικου ψυχικην αῤρωστιαν ομοφυα δεικνυουσιν εν
ιδιοις τροποις. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ὁ δε ακαθαρτος επι ψυχηι σημαινει που
παντως της ετερων νεκροτητος τον μετεσχηκοτα, και πλημμεληματων αλλοτριων
ραιθυμως αναπιμπλαμενον, προς ον και ο θειος εφη που ∆αβιδ· «Ει εθεωρεις
κλεπτην, συνετρεχες αυτωι, και μετα μοιχου την μεριδα σου ετιθεις.» Κατασινεται
γαρ ωσπερ και κατανεκροι ψυχην τε και νουν, το δραιν α μη θεμις, ουτω το τοις αυτα
δρωσι συνευδοκειν, και τοις αυτουργουσιν εις αμαρτιαν κοινωνος αν ειη και ο
συνεθελητης. Ἀκαταιτιατος γαρ ουτι που. Τοιγαρτοι και Παυλος· «Σεαυτον αγνον
τηρει,» φησιν, «και μη κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις·» τουτο, οιμαι, εστι το επι
νεκρωι μολυνεσθαι νοητως. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Ἀποστειχειν δη ουν της
συναγωγης ευ μαλα προστεταχε λεπρον και γονοῤρυα, και ακαθαρτον επι τηι ψυχηι,
τοις των αγιων χοροις ουκ εων αναπλεκεσθαι τους δυσαπονιπτον εχοντας την
ακαθαρσιαν; «Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος; η τις μερις πιστωι μετα απιστου;»
φησι. {ΠΑΛΛ.} Σφαλερον ουν αρα, το ανιπτοις ωσπερ ιεναι ποσιν εις οικον Θεου.
{ΚΥΡ.} Σφαλερωτατον μεν ουν, ειπερ εστιν αληθες, οτι τωι Θεωι προσκρουειν ουκ
αζημιον. Ἐξειργει δε και ετερους της αγιας αυλης εν τωι ∆ευτερονομιωι, λεγων· «Ουκ
εισελευσεται θλαδιας και αποκεκομμενος εις εκκλησιαν Κυριου, ουκ εισελευσεται ο
εκ πορνης εις εκκλησιαν Κυριου· ουκ εισελευσεται Ἀμμανιτης και Μωαβιτης εις
εκκλησιαν Κυριου, και εως δεκατης γενεας ουκ εισελευσεται εις εκκλησιαν Κυριου,
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εως εις τον αιωνα, παρα το μη 68.893 συναντησαι αυτους υμιν μετα αρτων και
υδατος εν τηι οδωι, εκπορευομενων υμων εξ Αιγυπτου, και οτι εμισθωσαντο επι σε
τον Βαλααμ υιον Βεωρ εκ της Μεσοποταμιας καταρασθαι σε. Και ουκ ηθελησε
Κυριος ο Θεος σου εισακουσαι του Βαλααμ, και μετεστρεψε Κυριος ο Θεος σου τας
καταρας εις ευλογιαν, οτι ηγαπησε σε Κυριος ο Θεος σου. Ου προσαγορευσεις
ειρηνικα αυτοις, και συμφεροντα αυτοις, πασας τας ημερας σου εις τον αιωνα.»
{ΠΑΛΛ.} Και τις αν νοοιτο θλαδιας και αποκεκομμενος, Ἀμμανιτης και Μωαβιτης,
εθελοιμ' αν εκμαθειν. {ΚΥΡ.} Ἄκουε δη· ο της των ευνουχων ποιησεως ουχ εις
τροπος, ουχ εις, ω Παλλαδιε, διττος δε τις ειναι λεγεται, και πεφωραται. Οι μεν γαρ
εισι τομιαι και διεσπασμενοι τα αρσενικα· οι δε τεθλασμενα και αχρεια παντελως
φερουσιν ετι, ωμως δε και ανοσιως αποτεμνονται τινες εσθ' οτε το παιδοποιον του
σωματος μοριον, και εισιν απρακτοι προς τα ανδρος, καιτοι τελουντες εν ανδρασι
φυσει τε και ηλικιαι· ανδρειας δε συμβολον, τα αρσενικα. Τον τοινυν θλαδιαν
υποτοπητεον, τον οιονειπως ουκ εξεσπασμενον εισαπαν ψυχην τε και νουν,
συντεθραυσμενην δε μαλλον σωζοντα πως εν εαυτωι την επ' αγαθοις ανδριαν,
αποκεκομμενον γε μην, τον ολοκληρως αυτα αποβεβληκοτα, και των ανδρασι
πρεπωδεστατων εστερημενον. Ἐν ισωι δε ωσπερ εγκληματι, τωι μηδ' ολως
ανδριζεσθαι θελειν, το μη υγιως ανδριζεσθαι φιλειν. {ΠΑΛΛ.} Οιον δη τι φης; {ΚΥΡ.}
Ἀναπεπτωκασι τινες εις επιθυμιας σαρκικας, ολας ωσπερ ηνιας ανεντες τωι παθει,
σαθρον τε και ανανδρον ταις εις ασελγειαν ηδοναις παραῤριπτουντες τον νουν.
Ἕτεροι δε αυ θαυμαζουσι την εγκρατειαν, και απτονται μεν εσθ' οτε των εις τουτο
λαμπρων επιχειρηματων, εκδεδιασι δε την αντιστασιν, και την της ηδονης
προσβολην ου φεροντες, κατανυουσι προς το αναλκι. Ἆρ' ουν, ουχι τον μεν εισαπαν
απειρηκοτα τοις εις ανδριαν επιχειρημασιν προσερεις εικοτως αποκεκομμενον; Τον
δε εις νουν μεν εχοντα το θελειν ανδριζεσθαι, μη μην ετι και κατορθουν ισχυοντα
την αρετην, οιησηι θλαδιαν, εις τροπων ποιοτητα μεταχαραττων αστειως και τα του
σωματος παθη, και εικονα των νοητων και αφανεστερων, τα εν αισθησει δεχομενος;
{ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Συνεξειργετο δε τουτοις Ἀμμανιτης τε και Μωαβιτης,
ως ανοσιοι τε και βδελυρωτατοι, και λεοντων δικην τοις αγιοις επιφυομενοι, και
τοις ευδοκιμειν ειωθοσι, τα εκ φθονου και βασκανιας επιχεοντες βελη. Τυπος δ' αν
ειεν, Ἀμμανιται μεν δη, των αφιλοικτιρμονων αιρετικων. Μωαβιται δε αυ, των εν
πλαναις ετι ταις ειδωλικαις, και ταις των δαιμονιων μοχθηριαις υπεστρωμενων·
θεοστυγεις γαρ αμφω, και αδελφον ωσπερ κατα των αγιων νοσουντες το θρασος.
68.896 {ΠΑΛΛ.} Ου σφοδρα συνιημι ο φης. {ΚΥΡ.} Συνιεις ευ μαλα, και ουκ εις
μακραν. Ἀμμανιται μεν γαρ Ἡσαυ γεγονοτες, αγχισποροι και ομαιμονες τοις εξ
Ἰακωβ ησαν υιοις, φημι δη τωι Ἰσραηλ· αλλα και αυτης ουκ οιδ' οπως της φυσεως
αλογησαντες, τον της συγγενειας εψευδοντο τροπον οι εξ Ἡσαυ, δεινοι τε και
ακαμπεις κατεφορωντο λοιπον προς τους αγχου και εξ αιματος, τουτ' εστι των
Ἰσραηλ. Ἐπειδη γαρ της Αιγυπτιων απαιρων την Ἀμμανιτων παρεθει χωραν, ως
αδελφον ελιπαρει τον οικητορα παριεναι, η διαιττειν αυτους και κατοικτειρειν
ηδικημενους· ο δε ουκ ανιει. Και τι τουτο λεγω; Μαλλον δε και εν οπλοις, η και
πολεμον αιρεται. Καν ηδικησε δεινως, ει μη κατα θειαν ομφην, απονενευκεν ο
Ἰσραηλ· εχει δε ουτω το γεγραμμενον· «Και απεστειλε Μωσης αγγελους εκ Καδης
προς βασιλεα Ἐδωμ, λεγων· Ταδε λεγει ο αδελφος σου Ἰσραηλ· Συ επιστηι παντα τον
μοχθον τον ευροντα ημας. Και κατεβησαν οι πατερες ημων εις Αιγυπτον, και
παρωικησαμεν εν Αιγυπτωι ημερας πλειους, και εκακωσαν ημας οι Αιγυπτιοι και τους
πατερας ημων. Και ανεβοησαμεν προς Κυριον, και εισηκουσε Κυριος της φωνης
ημων, και αποστειλας αγγελους, εξηγαγεν ημας εξ Αιγυπτου. Και νυν εσμεν εν
Καδης πολει, εκ μερους των οριων σου. Παρελευσομεθα δια της γης σου. Ου
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διελευσομεθα δι' αγρων, ουδε δι' αμπελωνων, ουδε πιομεθα υδωρ εκ λακκων σου.
Ὁδωι βασιλικηι πορευσομεθα· ουκ εκκλινουμεν δεξια ουδε ευωνυμα, εως αν
παρελθωμεν τα ορια σου. Και ειπε προς αυτον Ἐδωμ· Ου διελευσηι δι' εμου. Ει δε μη,
εν πολεμωι εξελευσομαι εις συναντησιν σοι.» Και μεθ' ετερα· «Και εξηλθεν Ἐδωμ εις
συναντησιν αυτωι εν οχλωι βαρει, και εν χειρι ισχυραι. Και ουκ ηθελησεν Ἐδωμ
δουναι τωι Ἰσραηλ παρελθειν δια των οριων αυτου. Και εξεκλινεν Ἰσραηλ απ'
αυτου.» Ἆρ' ουχι σαφης τε λοιπον και εναργης ο λογος; {ΠΑΛΛ.} Ουτι που μαλα.
{ΚΥΡ.} Ου γαρ δη συνιης οτι σχεσει τηι κατ' αγχιστειαν συνημμενοι τοις εξ Ἰσραηλ,
αφιλοστοργοι τε και ατεραμονες, και θηρων αγριων διενεγκοντες ουδεν, εξ αυτων
ηλεγχοντο των πραγματων; Ἐποικτειραι γαρ δεον ως αδελφους, εν ιδρωσιν οντας
και πονοις, εξιασι καταδηιωσαντες. Τοιγαρτοι φησιν ο νομος· «Ουκ εισελευσονται εις
εκκλησιαν Κυριου, παρα το μη συναντησαι υμιν αυτους μετα αρτου και υδατος,
εκπορευομενων υμων εξ Αιγυπτου,» τουτ' εστι, δια το αγαν ασυμπαθες, και αγριων
εκπεφοιτηκος εις ανοσιοτητα τροπων. Ἴδοις δ' αν οτι τοιουτοι προς ημας τους
ορθοποδειν ηιρημενους οι των αιρετικων λαοι και ηγουμενοι. Ὅσον γαρ ηκεν εις γε
το ενα και μονον ειδεναι Θεον τον Πατερα, και την εις Υιον και το Πνευμα
προσιεσθαι πιστιν, ει και μη εισαπαν υγιως δοξαν εχουσιν ουκ αληθη της προς ημας
αδελφοτητος, και νοθηφορουσι γνωμηι το συγγενες, αλλ' εν διωγμοις ουσιν ουκ
επαμυνουσι, μαλλον δε και 68.897 ταις παρα σφων επιφορτιζουσι μοχθηριαις. «Ἐξ
ημων γαρ εξηλθον, αλλ' ουκ ησαν εξ ημων,» κατα το γεγραμμενον. «Ει γαρ ησαν εξ
ημων, μεμενηκεισαν αν μεθ' ημων.» Οις και αυτος ο Σωτηρ, καταπλαστον εχουσι το
επιεικες, ου μην ετι και δραιν ειωθοσι τα εις δοξαν αυτου, προσφωνησειεν αν και
μαλα εικοτως· «Ὁ μη ων μετ' εμου, κατ' εμου εστι, και ο μη συναγων μετ' εμου,
σκορπιζει.» Ἆρα σοι δοκουσιν Ἀμμανιταις εοικεναι τα θεομιση των αιρετικων
εργαστηρια, το ασυμπαθες τε και αφιλοθεον εκτοπως ηῤρωστηκοτες; {ΠΑΛΛ.} Πανυ
μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δε και Μωαβιτας, ει δοκει, πολεμιωτατους οντας αναφανδον
τοις εθελουσι λατρευειν Θεωι τωι μονωι τε φυσει και αληθως. Ἦσαν μεν γαρ ειδωλων
προσκυνηται, μαντειαις τε και γοητειαις εξαιρετως επιθαρσησαντες, και περι πτησεις
των οιωνων ου μετριως επτοημενοι, επιτριζοντες δε τους οδοντας ταις του Ἰσραηλ
ευπραγιαις, κατεμισθουντο τον Βαλααμ, και επαρασθαι παρεσκευαζον, δυναμει δε
τηι αφραστωι Θεου, το του μαντεως στομα προς ανεθελητους αυτοις ευλογιας
μετεσκευαζετο. Τοιουτος αν ειη καθ' ημων ο Ἑλληνων πολεμος, τηι του Σωτηρος
ημων διαφθονουμενων δοξηι, και πασαν του διαβολου καθ' ημων κατεξανισταντων
ισχυν, ην η θεια και ανωθεν κατασειει χαρις, της των δαιμονων αγελης το αναλκι
καταχεουσα, και τον της επιβουλης αναθεισα τροπον προς το ευφραινειν ειδος.
{ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀμμανιταις δε και μεντοι και Μωαβιταις, αστιβη τα
αγια και μαλα γε εικοτως· οις γαρ αδελφα τα τολμηματα και ομοειδες το θρασος,
τουτοις αν ειη πρεπον και ταις ισοῤροποις εναλωναι δικαις. Ἄθρει δε δη του νομου
το ασφαλες· εξιστησι γαρ παντελως τους αγιους αυτων, και ουδ' οσον ειπειν εις
κοινολογιαν ιεναι θελειν, παρεγγυαι λεγων· «Ου προσαγορευσεις ειρηνικα αυτοις,
και συμφεροντα αυτοις ου λαλησεις, πασας τας ημερας σου εις τον αιωνα.» Ἆρ' ουχι
τουτο εστιν εναργως, ο και αγιων ημας εξεπαιδευσε δυας, Παυλος τε και Ἰωαννης; Ὁ
μεν γαρ εφασκεν· «Ει τις ερχεται προς υμας, και ταυτην την διδαχην ου φερει, τουτωι
μη χαιρειν λεγετε,» και τουτο, οιμαι, εστι το, «Ου προσαγορευσεις ειρηνικα αυτοις,
και συμφεροντα αυτοις.» Ὁ δε παλιν, «Αιρετικον ανθρωπον μετα μιαν και δευτεραν
νουθεσιαν, παραιτου, ειδως οτι εξεστραπται ο τοιουτος.» Τουτο εστι το, Ου λαλησεις
συμφεροντα αυτοις. ∆ειν γαρ φησιν ο νομος τοις αγαν εξεστραμμενοις, ως μεμηνοσι
παραχωρειν, λεγοντας· «Πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων, και τηι φλογι ηι
εξεκαυσατε.» Ἀλλ' ο μεν Ἀμμανιτης εως τριτης ειργεται γενεας, Μωαβιτης δε και
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεχρι δεκατης, απο γε του χρονου, καθαπερ εγωιμαι, της επ' αμφοιν αγανακτησεως
το μεγεθος ημιν υπεμφαινοντος Θεου. Μειων γαρ, κατα το εικος, η αιρετικων δικη·
φαιη 68.900 γαρ αν τις και επ' αυτοις καθαπερ αμελει και επι τοις Ἰουδαιοις.
«Μαρτυρω γαρ αυτοις, οτι ζηλον Θεου εχουσιν, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν.» Οιομενοι
γαρ ορθοεπεις ειναι και σοφοι, λεληθασι σφας αυτους οι δειλαιοι, και τοις της
αληθειας μαχομενοι δογμασι, και ζηλωι πεπλασμενωι κατακεκρατημενοι, τηι του Θεου
δοξηι συναγορευειν οιονται, τοις ορθοποδουσιν αντιταττομενοι. Μωαβιται δε γε,
τουτ' εστι, τα Ἑλληνων στιφη, γυμνως και αναφανδον, και υποστολης απασης διχα,
τηι θειαι μαχονται δοξηι. Τοιγαρτοι φορτικωτεραν επηρτησε πως την δικην αυτοις ο
νομος. Πλην αμφω των ιερων αποπεμπτοι περιβολων, ως βεβηλοι τε και θεομισεις.
{ΠΑΛΛ.} Χρημα δη ουν ουκ αζημιον, οσον ηκεν εις μολυσμους, το οθνειοις τισι και
ετερογνωμοσι, καν γουν εις λογους ιεναι φιλειν. {ΚΥΡ.} Συνιης ευ μαλα. Τοιγαρτοι
και ο νομος τους εκνενιμμενους και καθαρους, και οικειους ηδη Θεωι, δια τουτο της
εκεινων βδελυριας αποτειχιζει λεγων· «Και εσται εν τωι εισαγαγειν σε Κυριον τον
Θεον σου εις την γην εις ην εισπορευηι εκει κληρονομησαι αυτην, και εξαρεις εθνη
μεγαλα, και πολλα, και ισχυρα απο προσωπου σου, τον Χετταιον, και τον Γεργεσαιον,
και τον Ἀμοῤραιον, και τον Χαναναιον, και τον Φερεζαιον, και τον Ευαιον, και τον
Ἰεβουσαιον, επτα εθνη πολλα, και μεγαλα, και ισχυροτερα υμων, και παραδωσει
αυτους Κυριος ο Θεος υμων εις χειρας σου, και παταξεις αυτους, αφανισμωι
αφανισεις αυτους. Ου διαθησηι προς αυτους διαθηκην, ουδ' ου μη ελεησεις αυτους,
ουδε μη γαμβρευσεις προς αυτους. Την θυγατερα σου ου δωσεις τωι υιωι αυτου, και
την θυγατερα αυτου ου ληψηι τωι υιωι σου, αποστησει γαρ τον υιον σου απ' εμου, και
λατρευσει θεοις ετεροις.» Ἀσφαλης ουν ο νομος. «Ου γαρ συνθησηι,» φησι,
«διαθηκην προς αυτους·» ασυμβατον γαρ και ασυναφες τωι ηγιασμενωι, το βεβηλον
ετι, τωι πεφωτισμενωι, το εν ομιχληι και σκοτωι, τωι εισδεδεγμενωι το απαραδεκτον· τωι
προς ιεραν τε και θειαν εισφοιτωντι σκηνην, το ταυτης εξωθουμενον. {ΠΑΛΛ.} Ειτα
τι το προμηθες του νομου; διιστησι δε ανθ' οτου και τουτο εισαπαν του βεβηλου το
καθαρον, καν ει εν καλωι τις γενοιτο της αρετης; {ΚΥΡ.} Πολυ γαρ δη λιαν το δεος, ω
ταν· μη αρα πως και το γε ορθως εσταναι δοκουν, τον εφ' α μη προσηκον εισδεξαιτο
κλονον και παρενεχθειη του πρεποντος, υπο του τυχον εκβεβιασμενον, η
ερεθιζουσης ηδονης, η κατωθουσης εις το πλημμελες, της ενουσης τηι φυσει προς
τουτο ροπης. Ἀπονενευκε γαρ αει πως επι το φαυλον, και θειος ημιν επιμαρτυρει
λογος· «Ἐπιμελως γαρ εγκειται,» φησιν, «η διανοια του ανθρωπου επι τα πονηρα εκ
νεοτητος.» Παραθειην δ' αν εθελοντι σοι προς αποδειξιν εναργη, τα οσαπερ αυτην
υπομειναι λογος την εξ Ἰακωβ. {ΠΑΛΛ.} ∆ιναν δη που φης· οιμαι γαρ ωδι. {ΚΥΡ.}
Πανυ μεν ουν, ω Παλλαδιε· γεγραπται γαρ ουτως εν τωι της Γενεσεως βιβλιωι· «Και
ηλθεν 68.901 Ἰακωβ εις Σαλημ πολιν Σηκιμων, η εστιν εν γηι Χανααν, οτε
επανηλθεν εκ της Μεσοποταμιας Συριας, και παρενεβαλε κατα προσωπον της
πολεως, και εκτησατο την μεριδα του αγρου, ου εστησεν εκει την σκηνην αυτου,
παρα Ἐμμωρ πατρος Συχεμ, εκατον αμνων, και εστησεν εκει θυσιαστηριον, και
επεκαλεσατο τον Θεον Ἰσραηλ. Ἐξηλθε δε ∆εινα, η θυγατηρ Λειας, ην ετεκε τωι
Ἰακωβ, καταμαθειν τας θυγατερας των εγχωριων, και ειδεν αυτην Συχεμ ο υιος
Ἐμμωρ ο Ευαιος, ο αρχων της γης. Και λαβων αυτην, εκοιμηθη μετ' αυτης. Και
εταπεινωσεν αυτην. Και προσεσχε τηι ψυχηι ∆εινας της θυγατρος Ἰακωβ. Και ηγαπησε
την παρθενον, και ελαλησε κατα την διανοιαν της παρθενου αυτηι.» Ἄθρει δη ουν
οτι σκηνηι μεν ετι τηι του πατρος εμφιλοχωρουσα τε και ενηυλισμενη, εν ηι και
επεκαλεσατο τον Θεον Ἰσραηλ, και σεπτον εγηγερτο θυσιαστηριον, αβεβηλος τε ην
ετι και εν τοις της παρθενιας αυχημασιν. Ἐπειδη δε της πατρυας εξεθει σκηνης, και
χωρον αφεισα τον ιερον, γυναιξιν οθνειαις επεμισγετο, προς ασυνηθη βεβηλωσιν
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραχρημα κατεβιαζετο, και ην ουκετι παρθενος, ταις ετερων ηδοναις ανεθελητως
μεν εν αρχαις υπενηνεγμενη, παθουσα δε μετα τουτο και το τωι πλεονεκτησαντι
συνειναι θελειν. «Ἐλαλησε γαρ,» φησι, «κατα την διανοιαν της παρθενου αυτηι.»
{ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ουκουν εις εικονα των νοητων παραθεντες το αισθητον,
φερε δη λεγωμεν, οτι σκηνην ωσπερ τινα την εξαιρετον πολιτειαν οικουσα ψυχη,
παναγνος εσται και καθαρα, και βδελυριας απασης απηλλαγμενη, ει δε εξοιχοιτο ποι,
και προς τας των αλλοφυλων επειγοιτο θυγατερας, τουτ' εστιν, ει ερευνοιη και
κατασκεπτοιτο την των εν κοσμωι ζωην, τον ευφυα τε και ευγενη φθαρησεται νουν·
ειη γαρ αν ουκ αζημιον το συνδιαιτασθαι τοις φαυλοις τους οισπερ αν γενοιτο
σκοπος, το διαβιωναι λαμπρως. Ἀλλ' ο γε θειος ∆αβιδ ουκ εξω της ιερας σκηνης
ιεναι κατεφωρατο θελων, εμφιλοχωρειν δε μαλλον και ενδιαιτασθαι ου μακραν,
των οτι μαλιστα δι' ευχης εποιειτο λεγων· «Μιαν ηιτησαμην παρα Κυριου, ταυτην
ζητησω, το κατοικειν με εν οικωι Κυριου πασας τας ημερας της ζωης μου, του
θεωρειν την τερπνοτητα Κυριου, και επισκεπτεσθαι τον ναον τον αγιον αυτου. Ὅτι
εκρυψε με εν σκηνηι αυτου εν ημεραι κακων μου, εσκεπασε με εν αποκρυφωι της
σκηνης αυτου.» Σκηνην, οιμαι, λεγων την θειαν και ιεραν, ως εν γε δη τουτοις, της
ευαγους πολιτειας το βεβηκος τε και ακατασειστον, εφ' ηι τροπον τινα και
εισδεδυκως, τοις καταδηιουν εθελουσι των παθων, αναλωτος ην. {ΠΑΛΛ.} Ἔοικεν.
{ΚΥΡ.} Τι δε; ουχι σαφεστερον τε και αληθεστερον αναμαθοι τις αν, οτι τα παντος
επεκεινα μολυσμου περιποιησειεν αν εσθ' οτε και τοις ερηρεισθαι πεπιστευμενοις, αι
προς αλλογενεις ομιλιαι, παρενεγκων 68.904 εις αποδειξιν της Σολομωντος ζωης
την καταληξιν, και απερ αυτωι συνεβη παθειν, επ' αυτωι γηρως ουδωι; {ΠΑΛΛ.} Πως
εφης; {ΚΥΡ.} Ἦν μεν γαρ ουτω λαμπρος και αοιδιμος, ως ασυγκριτον ηδη πως την
δοξαν ελειν, μετεθει γε μην εις το ακαλλες, μαλλον δε και κατεθορεν αγεννως, ες
αυτο που το λοισθον της εις Θεον ασεβειας. Ἔχει δε ωδε τα επ' αυτωι. Γεγραπται γαρ
εν τηι τριτηι των Βασιλειων· «Και εμεγαλυνθη Σολομων υπερ παντας τους βασιλεις
της γης πλουτωι και φρονησει. Και παντες οι βασιλεις της γης εζητουν το προσωπον
Σολομων, του ακουσαι της φρονησεως αυτου, ης εδωκε Κυριος εν τηι καρδιαι αυτου.»
Ἀλλα τον ουτως ευκλεα και αοιδιμον, και σοφιας εις τουτο διεληλακοτα λοιπον, ως
εν αμετρητωι γενεσθαι θαυματι, και παρα γε τοις αγαν διωρισμενοις, ηδονη γυναιων
εξεμοχλευσε πονηρων, και οιονειπως αυτης εξελουσα της θειας σκηνης τοις της
ειδωλολατρειας ενηκε βοθροις. Γεγραπται γαρ ωδι περι αυτου· «Και ο βασιλευς
Σολομων ην φιλογυναιος, και ελαβε γυναικας αλλοτριας, και την θυγατερα Φαραω·
Μωαβιτιδας, και Ἀμμονιτιδας, και Ἰδουμαιας, Συρας, Χετταιας, Ἀμοῤραιας, εκ των
εθνων, ων απειπε Κυριος τοις υιοις Ἰσραηλ· Ουκ εισελευσεσθε προς αυτους, και
αυτοι ουκ εισελευσονται προς υμας, ινα μη εκκλινωσι τας καρδιας υμων οπισω των
ειδωλων αυτων. Εις αυτους εκολληθη Σολομων, του αγαπησαι. Και ησαν αυτωι
γυναικες αρχουσαι επτακοσιαι, και παλλακαι τριακοσιαι. Και εγενηθη εν τωι καιρωι
γηρως Σολομων, και εξεκλιναν αι γυναικες αι αλλοτριαι την καρδιαν αυτου οπισω
θεων ετερων. Και ουκ ην η καρδια αυτου τελεια μετα Κυριου Θεου αυτου, καθως η
καρδια του ∆αβιδ του πατρος αυτου. Και επορευθη Σολομων οπισω της Ἀσταρτης
βδελυγματος Σιδωνιων, και οπισω του βασιλεως αυτων ειδωλου υιων Ἀμμων· και
εποιησε Σολομων πονηρον ενωπιον Κυριου, και ουκ επορευθη οπισω Κυριου, ως
∆αβιδ ο πατηρ αυτου.» Ἆρ' ουκ εποιμωζειν αξιον τωι τοιαδε παθειν λεγομενωι; Ὁ τον
διαβοητον εκεινον εν τοις Ἱεροσολυμοις αναστησας ναον, ο την των θειων θρονων
παρεδρον αιτησας σοφιαν, ο επι συνεσει τηι ασυγκριτωι τεθαυμασμενος, και μεχρις
αυτων τερματων της υπ' ουρανον, ο καθαπερ εωσφορος, πολεσι τε και χωραις
εκφανης, αισχρων γυναικων ηττωμενος, και μυσαρωτατης ηδονης κατοπιν ιων, εις
τουτο μωριας φωραται πεσων, ως και αυτης αλογησαι παντελως της εις Θεον
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευσεβειας. Σφαλερον ουν αρα και αναμφιλογως εστι το τοις αλλοφυλοις ειναι κατα
ταυτον. Πανδεινον δε κομιδηι και το ηδονης ηττασθαι της σαρκικης, και ακαθαρτος ο
τοιοσδε, και τωι παναγνωι Θεωι κατεστυγημενος, και ουκ αρετης διχα, προς την ιεραν
τε και θειαν εισελασαι σκηνην. Ἀλλ' ουδ' αν προσοισειε θυσιαν δεκτην. Γεγραπται
γαρ εν τωι ∆ευτερονομιωι· «Ουκ εσται πορνη απο θυγατερων Ἰσραηλ, και ουκ εσται
πορνευων απο υιων Ἰσραηλ· και ουκ εσται 68.905 τελεσφορος απο θυγατερων
Ἰσραηλ, και ουκ εσται τελισκομενος απο υιων Ἰσραηλ· ου προσοισεις μισθωμα
πορνης, ουδε αλλαγμα κυνος εις τον οικον Κυριου του Θεου σου προς πασαν ευχην,
οτι βδελυγμα Κυριωι τωι Θεωι σου εστι και αμφοτερα.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς δριμυς ο νομος,
και των οτι μαλιστα λυσιτελεστατων! {ΚΥΡ.} Ευγε, ω Παλλαδιε· νοεις γαρ ορθως.
Κατατεθηποις γαρ, οιμαι, και ετι μειζονως, εννενοηκως οτι κατακωλυων ευ μαλα το
λειον εις ηδονας, τον ασελγη και ακολαστον αποπεμπεται. Θεα γαρ οπως και τοις
εκουσιον και αυθαιρετον επιτηδευειν εθελουσι τον επ' αισχροτητι μολυσμον, και
μεν τοι και τοις εις τουτο κατακομιζειν ειωθοσιν ως εξ αναγκης ετερους,
επισκηπτων οραται, και δι' ων αποφασκει το χρηναι δραιν, ασφαλεστερους αποτελει,
και δυσευρετον αυτοις τον ταις απολογιαις εξαρκειν ισχυοντα λογον κατασκευαζει.
Ου γαρ αγνοιας ετι τα εγκληματα, ραιθυμιας δε λοιπον και ανυποτακτου φρενος η
γραφη. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ αυτοκλητοι τινες επι το πορνευειν ιασι, και
μισθαρνειν εθελοντα γυναια τε και μειρακια, ταις τινων ακρασιαις καταπιπρασκει
την ωραν; {ΠΑΛΛ.} Ναι. {ΚΥΡ.} Τι δε; ουκ αισχρων λημματων ηττωνται τινες, και
προσθεντες τοις εθελουσι τας σφων θεραπαινας, ηγουν των αῤρενων, ους αν
εκπριαιντο τυχον, αργυρολογουσιν οι δειλαιοι; περι ων και ο προφητης φησιν· «Και
τα κορασια επωλουν αντι οινου, και επινον.» Ἀληθες γαρ οτι προς τουτο
φαυλοτητος και ακαθαρσιας μετρον καθικνουνται τινες, ως ανοσιως αποτολμαιν
δασμολογειν εσθ' οτε και τα τοιαδε των αισχρων. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν
πορνευουσι μεν εκουσιως, οι μεν, το αυτοι εξω φερεσθαι του κακου, ειτα προς τουτο
ιοντες ιδιογνωμονως· τελεσφοροι γε μην ειεν αν, οι φορους τελουντες ως εξ
αναγκης ετεροις, και τα εκ της ασελγειας μισθωματα τοις πριαμενοις συλλεγοντες.
{ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἀποφασκει δη ουν ο νομος το χρημα πανταχη, και
ανοσιον ποιειται τον εναλοντα γραφηι, εξω τε ειργει σκηνης ιερας, και απροσιτον
αυτωι το θειον ευθυς αποφαινει θυσιαστηριον, απαραδεκτον εσεσθαι το θυμα λεγων,
και απροσδεκτον την ευχην. Ἀληθες γαρ, οτι ουχ αγναι ευχαι απο μισθωματος
πορνης. Ἐν ισωι δε τροπωι στυγητον ποιειται και βδελυρωτατον το αλλαγμα του
κυνος· κυνα δε, οιμαι, φησι, τον εις ακαθαρσιαν ευκολον, και τοις προσιουσιν απλως
εγκειμενον· αλλαγμα δε κυνος, το αυτωι τυχον υπερ αυτου προσαγομενον.
Ἐπιφωνειτω δη ουν ο νομος· «Ουκ εσται πορνη απο θυγατερων Ἰσραηλ, και ουκ
εσται πορνευων απο Υιων Ἰσραηλ.» Ὁ δε γε σοφωτατος Παυλος συνηχειτω βοων·
«Φευγετε 68.908 την πορνειαν· Παν αμαρτημα ο εαν ποιησηι ανθρωπος, εκτος του
σωματος εστιν· ο δε πορνευων, εις το ιδιον σωμα αμαρτανει.» Καλειτω δη ουν και
προς γε το δειν των αμεινονων εφιεσθαι τους της εγκρατειας αυχημασι γενναιως
επιθρωσκοντας. Ἔφη γαρ παλιν· «Παρακαλω γαρ υμας, αδελφοι, δια των οικτιρμων
του Θεου, παραστησατε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν· ευαρεστον τωι Θεωι,
την λογικην λατρειαν υμων και μη συσχηματιζεσθε τωι αιωνι τουτωι, αλλα
μεταμορφουσθε τηι ανακαινισει του νοος υμων, εις το δοκιμαζειν υμας, τι το θελημα
του Θεου το αγαθον, και ευαρεστον, και τελειον.» Ἢ ουκ ειναι φῂς θυσιαν οντως
αγιαν και παναγνον αληθως, την των αισχιονων αποθεσιν; {ΠΑΛΛ.} Φαιην αν εγωγε·
πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Και αποφοιτωσι μεν ημιν σαρκικης ηδονης, επιγαννυται Θεος,
επιστυγναζει δε λιαν αποκλινουσι προς το αναλκι, και σαρκος οπισω πεσειν
ηιρημενοις επαγει τας δικας· καταβιαζεται γαρ εσθ' οτε και εις αποστασιν την απο
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου, θερμη και ακολαστος ηδονη. Και αληθες οτι το χρημα εστιν, εκδειξειεν αν
ευθυς ο επι γε τωι Σολομων λογος. Καταφωραται δε προ αυτου παρενηνεγμενος εις
τουτο κατα την ερημον ο Ἰσραηλ· γεγραπται γαρ, οτι «Κατελυσεν Ἰσραηλ εν Σαττειν,
και εβεβηλωθη ο λαος εκπορνευσαι εις τας θυγατερας Μωαβ· και εκαλεσαν αυτους
εις τας θυσιας των ειδωλων αυτων, και εφαγεν ο λαος των θυσιων αυτων, και
προσεκυνησαν τοις ειδωλοις αυτων, και ετελεσθη Ἰσραηλ τωι Βεελφεγωρ, και
ωργισθη θυμωι Κυριος τωι Ἰσραηλ. Και ειπε Κυριος τωι Μωσηι· Λαβε παντας τους
αρχηγους του λαου, και παραδειγματισον αυτους Κυριωι κατεναντι του ηλιου, και
αποστραφησεται οργη θυμου Κυριου απο Ἰσραηλ.» Ὁραις οτι παραθηγεται πως,
μονονουχι δε και εις ανεθελητους οργας εκφερεται προς ημων η θεια τε και
ημερωτατη φυσις; Κτηνοπρεπες γαρ το χρημα, το επιμαινεσθαι, φημι, ταις γυναικων
ωραις, και ανοσιον κομιδηι, και της εις Θεον ευσεβειας αλλαγμα ποιεισθαι τολμαιν
την ακολαστον ηδονην. Τοιγαρτοι και παραδειγματιζονται τωι Κυριωι απεναντι του
ηλιου, τουτ' εστιν, ορθων απηρτηνται ξυλων τετραμμενων προς ανατολας, και ην
ουτος αυτοις ο της κολασεως τροπος, μονονουχι διακεκραγοτος εναργως του τυπου,
και φωνην ανιεντος, οτι τον πανδερκη και απαραλογιστον οφθαλμον του κρινοντος,
ουκ αν διαδρασειε τις, τοιοισδε πταισμασιν εναλους, ουδ' αν οιχοιτο νηποινι,
προσκεισεται δε κατα την προφητου φωνην, εις ορασιν πασηι σαρκι, πικρας των
αυτωι πεπλημμελημενων υπεχων τας δικας. {ΠΑΛΛ.} Το εμφανες ουν αρα
κολαζεσθαι, και το οιονειπως εν οφθαλμοις του Θεου παραδειγματισθηναι φησιν,
απεναντι του ηλιου. {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν· εστι δε ημιν ο λογος ουκ απο σκοπου· οτι
δε τοις πορνευουσιν, ητοι τοις πεπορνευμενοις, της ουτω ψυχρας και βεβηλου ζωης
προς Θεον οι λογοι, και εμφανη μεν εστι τα κεκρυμμενα, 68.909 γνωσθησεται δε τα
εν εκαστωι σαφως, και δι' ετερου παλιν ημιν διετυπου νομου. Γεγραπται γαρ εν τοις
Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και
ερεις προς αυτους· Ἀνδρος εαν παραβηι η γυνη αυτου, και υπεριδουσα παριδηι αυτον,
και κοιμηθηι τις μετ' αυτης κοιτην σπερματος, και λαθηι εξ οφθαλμων του ανδρος
αυτης, και κρυψηι, αυτη δε ηι μεμιασμενη, και μαρτυς μη ην μετ' αυτης, και αυτη μη ηι
συνειλημμενη, και επελθηι αυτωι πνευμα ζηλωσεως, και ζηλωσηι την γυναικα αυτου,
αυτη δε μεμιανται, η επελθηι αυτωι πνευμα ζηλωσεως, και ζηλωσηι την γυναικα
αυτου, αυτη δε μη ηι μεμιασμενη· και αξει ο ανθρωπος την γυναικα αυτου προς τον
ιερεα, και προσοισει το δωρον περι αυτης, το δεκατον του οιφι αλευρον κριθινον,
ουκ επιχει επ' αυτο ελαιον, ουδε επιθησει επ' αυτο λιβανον· εστι γαρ θυσια
ζηλοτυπιας, θυσια μνημοσυνου, αναμιμνησκουσα αμαρτιαν. Και προσαξει αυτην ο
ιερευς, και στησει αυτην εναντι Κυριου, και ληψεται ο ιερευς υδωρ καθαρον ζων εν
αγγειωι οστρακινωι, και της γης της ουσης επι του εδαφους της σκηνης του
μαρτυριου· και λαβων ο ιερευς εμβαλει εις το υδωρ, και στησει ο ιερευς την γυναικα
εναντι Κυριου, και αποκαλυψει την κεφαλην της γυναικος, και δωσει επι τας χειρας
αυτης την θυσιαν του μνημοσυνου, την θυσιαν της ζηλοτυπιας· εν δε τηι χειρι του
ιερεως εσται το υδωρ του ελεγμου του επικαταρωμενου τουτου· και ορκιει αυτην ο
ιερευς, και ερει τηι γυναικι· Ει μη κεκοιμηται τις μετα σου, ει μη παραβεβηκας
μιανθηναι υπο τον ανδρα τον σεαυτης, αθωα ισθι απο του υδατος του ελεγμου του
επικαταρωμενου τουτου. Ει δε συ παραβεβηκας υπανδρος ουσα, ει μεμιανσαι, και
εδωκε τις την κοιτην αυτου εν σοι, πλην του ανδρος σου· και ορκιει ο ιερευς την
γυναικα εν τοις ορκοις της αρας ταυτης, και ερει ο ιερευς τηι γυναικι· ∆υη σε Κυριος
εν αραι και ενορκιον εν μεσωι του λαου σου, εν τωι δουναι Κυριον τον μηρον σου
διαπεπτωκοτα, και την κοιλιαν σου πεπρησμενην. Και εισελευσεται το υδωρ το
επικαταρωμενον τουτο εις την κοιλιαν σου, πρησαι γαστερα, και διαπεσειν μηρον
σου. Και ερει η γυνη· Γενοιτο, γενοιτο. Και γραψει ο ιερευς τας αρας ταυτας εις
 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βιβλιον, και εξαλειψει εις το υδωρ του ελεγμου του επικαταρωμενου, και ποτιει την
γυναικα το υδωρ του ελεγμου του επικαταρωμενου. Και εισελευσεται εις αυτην το
υδωρ το επικαταρωμενον του ελεγμου· και ληψεται ο ιερευς εκ χειρος της γυναικος
την θυσιαν της ζηλοτυπιας, και επιθησει την θυσιαν εναντι Κυριου, και προσοισει
αυτην προς το θυσιαστηριον. Και δραξεται ο ιερευς απο της θυσιας το μνημοσυνον
αυτης, και ανοισεται αυτο επι το θυσιαστηριον, και μετα ταυτα, ποτιει την γυναικα
το υδωρ. Και εσται, εαν ηι μεμιασμενη και ληθηι λαθηι τον ανδρα αυτης, και
εισελευσεται εις αυτην το υδωρ του ελεγμου το επικαταρωμενον, και πρησθησεται
την κοιλιαν, και διαπεσειται ο μηρος αυτης, και εσται η γυνη εις αραν τωι λαωι αυτης.
Ἐαν δε μη μιανθηι 68.912 η γυνη, και καθαρα ηι, και αθωα εσται, και εκσπερματιει
σπερμα.» Ταυτι μεν, ο νομος. Φαιην δ' αν οτι το των γεγραμμενων περι σχολαιως εν
ολιγαι· εννοιαις ευ μαλα συνενεγκων, ο θειος ημιν γραφει Παυλος· «Τους γαρ
παντας ημας φανερωθηναι δει εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα κομισται
εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν ειτε αγαθα, ειτε φαυλα.» {ΠΑΛΛ.} Οιομαι
μεν ορθως ειρησθαι ταυτι· πλην τα εφ' εκαστωι των τεθεσπισμενων διασαφει
λεπτως. {ΚΥΡ.} Την εν υποψιαις του μεμοιχευσθαι γυναικα, οταν ελεγχων ερημην
υπομεινηι γραφην, αγεσθαι προστεταχε προς τον ιερεα, και δη και εν οφθαλμοις
εσταναι Θεου, και τουτο, οιμαι, εστι το μελλειν απαντας παραστησεσθαι τωι Χριστωι·
ειτα το υπερ αυτης προσαγεσθαι δωρον κριθινον αλευρον, ου λιβανωι
διαπεπασμενον, ουκ ελαιωι δεδευμενον· θυσια γαρ ζηλοτυπιας εστιν,
αναμιμνησκουσα αμαρτιαν. Προδηλον ουν οτι της εκαστου ζωης οσμη τις ωσπερ
ανεισι προς Θεον, τοις μεν παρειμενοις επι το ραιθυμον την εφ' απασι τοις
εκτοπωτατοις επιφερουσα γραφην, τοις δε γε βιουν ορθως αριστα διεσπουδακοσιν,
επιμαρτυρουσα το γνησιον. Ταυτηιτοι φαμεν, και σφοδρα εικοτως, των μεν ουκ
οντων εν υποψιαις, τα δωρα την εκ πυρων σεμιδαλιν εχειν, προσοντος λιβανου, και
μην και ελαιου καταχεομενου. Ἕψεται γαρ παντως τηι τεως ανθρωπινηι ζωηι, ης αν
ειη και τυπος η εκ πυρων σεμιδαλις, το εν ευωδιαι τε και ιλαροτητι καταλογιζεσθαι
δειν παρα γε τωι φιλαρετωι Θεωι. Νοθου δε και ζωης κτηνοπρεπους σημειον αν
γενοιτο και μαλα σαφες, το κριθινον αλευρον· κτηνοπρεπεστερον γαρ πως, και ουκ
εοικος ανθρωπωι λιαν, το ακρατες εις ορεξιν, και το αχαλινως ιεναι θελειν εις
εκτοπους ηδονας. Ταυτηιτοι κριθινον αλευρον, η επι νοθωι ζωηι κατηγορουμενη γυνη,
προσεκομιζε τωι Θεωι, λιβανου τε και ελαιου διχα, τουτ' εστιν, ευωδιας τε και
ιλαροτητος· θυσια γαρ εστιν αναμιμνησκουσα αμαρτιαν. Ὅπου δε αναμνησις
αμαρτιας, πως αν η ποθεν ειη το ιλαρον; Ου γαρ εν ελπιδι στεφανων ο κρινομενος,
αλλ' εν φοβωι δικης και πυρος. Και προς γε δη τουτοις, ακατακαλυπτος η γυνη
προσαγεται τωι κριτηι, τουτ' εστιν, ουκ εν τωι συνηθει και πρεποντι κοσμωι. Και τις αν
γενοιτο τουδε λογος; Ἀκοσμιας γαρ τα εγκληματα, και βδελυριας η γραφη. Μεμνησο
δε οτι γυναικα ακατακαλυπτον ουκ εαι προσευχεσθαι τωι Θεωι, νομομαθης ων ο
Παυλος, του κατακαλυπτεσθαι δειν αυτην τον της φυσεως νομον εις αποδειξιν
ελων. «Ἡ γαρ κομη,» φησιν, «αντι περιβολαιου δεδοται αυτηι.» Ουκετι ουν εν κοσμωι
το γυναιον ην, διαβεβλημενον επ' ακοσμιαι. Ἀκατακαλυπτον δε, και ετερως· γυμνα
γαρ εν οφθαλμοις του κρινοντος τα παντα εστι, λαθοι δ' αν ολως ουδεις τον
εταζοντα καρδιας και νεφρους, και δια προφητου φωνης ωδε λεγοντος· «Θεος
εγγιζων εγω ειμι, λεγει Κυριος, και ουχι Θεος ποῤρωθεν. Μη απ' εμου κρυβησεται
τι;» Πλην οτι Χριστος ο κρινων εστιν, αινιγματωδως υποφαινει παλιν. Ὕδωρ γαρ,
εφη, ζων τε και καθα 68.913 ρον εις αγγειον οστρακινον ενιεσθαι δειν, και μην και
απο της γης της ουσης επι της σκηνης. Ειτα των της αρας λογων εναποπλυνθεντων
υδατι, πινειν εκελευσε την εν υποψιαις του πεπορνευσθαι γυναικα. Και, «Ει μεν
ενοχος ειη τωι εγκληματι, πρησθησεται,» φησι, «κοιλιαν, και πεσειται μηρος· ει δε
 
 

266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της αιτιας απηλλακται, και ουκ αληθες επ' αυτηι το υπειλημμενον, εκσπερματιει
σπερμα.» {ΠΑΛΛ.} Τις ουν ο λογος; η πως αν ημιν και δια των αρτιως ωνομασμενων,
ο Χριστος σημαινοιτο; {ΚΥΡ.} ∆ια μεν γαρ του υδατος του ζωντος και καθαρου, τον
ζωοποιον συνησεις τον Θεου Λογον, τον αληθως καθαρον, και αμαρτιας αμετοχον
παντελως, ος εν σαρκι γεγονε, καθαπερ εν οστρακινωι σκευει. Χους γαρ οτι και απο
γης η σαρξ, πως αν η ποθεν αμφιβολον; ∆ια δε γε της απο της σκηνης γης, τον εν
θανατωι νοησεις δι' ημας· ειρηται γαρ τηι ανθρωπου φυσει· «Γη ει, και εις γην
απελευσηι.» ∆ια δε γε των λογων της αρας, τον υπερ ημων γεγονοτα καταραν, δια το
επι ξυλου κρεμασθηναι, συνησεις ευ μαλα. Γεγραπται γαρ, οτι και «Ἐπικαταρατος
πας ο κρεμαμενος επι ξυλου.» Ὅταν τοινυν εις το της ανθρωπινης διανοιας
καθικοιτο βαθος, Θεος κατα φυσιν υπαρχων ο Ἐμμανουηλ, ενοχους μεν οντας
πταισμασιν, ελεγξει κολαζων· κατειλημμενους δε ουκ εν τουτοις, καρποφορους
αποφανει. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, εκσπερματιει σπερμα, της ψυχης το
καρπογονον, του σωματικου σημαινοντος παθους. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.}
Πορνεια μεν ουν και τα σαρκος παθη κατακιβδηλευει τον ανθρωπον, και της προς
Θεον εξιστησιν οικειοτητος· οι γαρ εν σαρκι οντες, Θεωι αρεσαι ου δυνανται. Σαρκα
δε, καθαπερ εγᾦμαι, το σαρκικον ονομαζει φρονημα. Νοοιτο γαρ αν ωδι το
γεγραμμενον ορθως. Τροπος δε αυ προς τοδε φαυλοτητος, και μην και ηθων ρυθμος
αγριοτητος, και εις παν οτιουν των εκτοπωτατων εξιτηλια, βδελυρους ημας και
ανιερους αποτελει. Ου γαρ τοι προσηκει σαρκικων ημας μονων κατανδριζεσθαι
παθων, αλλα και ηθων ημεροτητι διαπρεπειν, και αγαπης οτι μαλιστα της εις
αδελφους επιμελητας αναφαινεσθαι, και τοις της δικαιοσυνης αυχημασιν ορασθαι
κατεστεμμενους, και προς γε δη τουτοις, λεπτον και εξησκημενον εν γε δη σφισιν
αυτοις εχειν τον νουν, ταις περι Θεου δοξαις αδιαστροφως προσβαλλοντα, και εν
δογματων ερευναις πανταχη σωζοντα το αμωμητως εχον· τελειοι γαρ οι τοιοιδε,
κατα το αληθες ουδενος οντες των αριστων επιδεεις· αρτιον γαρ ειναι δειν τον του
Θεου ανθρωπον και ο θειος ημιν εφη Παυλος· «Ἄρ-τιον» δε φησι τον εις παν εργον
αγαθον εξηρτυμενον, και επιτηδειως εχοντα προς το κατορθουν ευ μαλα δυνασθαι
την αρετην. Ἢ ουχ ωδε εχει; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Θεα δη ουν οπως
αινιγματωδως ο νομος εις 68.916 ανθρωπινων ηθων υποτυπωσιν, ζωα τε πολλα
των αλογων, και μην και πτηνων και ενυδρων γενη παρενεγκων, κατα μυριους ημας
ονινησι τροπους. Και μη τι θαυμασηις, οπου και αυτοις εσθ' οτε παρεικαζει φυτοις,
απο της εκαστου ποιοτητος φυσικης. κατασημαινων αστειως τα εφ' εκαστωι των καθ'
ημας. Ἔφη γαρ που Θεος δια φωνης Ἡσαΐου, των εις Χρι-στον δια πιστεως
ανατεθαλκοτων εις ζωην τας ευοσμιας υποδηλων, δηλον δε οτι τας πνευματικας,
και μην και υψωματα τα εις αρετην· «Και ποιησω εν τηι ερημωι υδωρ ζων, και εν γηι
ανυδρωι ποταμους, και θησω εις την ανυδρον γην, κεδρον, και πυξον, και μυρσινην,
και κυπαρισσον, και λευκην.» Και παλιν· «Και εσται,» φησιν, «αντι της στοιβης,
αναβησεται κυπαρισσος· αντι δε κονυζης, αναβησεται μυρσινη·» στοιβην, οιμαι που,
και κονυζαν, τας ανημερους ετι ψυχας, και εν ειδει της αγριας ακανθης
εκφαινομενας παρα γε τοις της θεοτητος οφθαλμοις, ονομαζων ευφυως. Ἀλλα και
λιθοις εσθ' οτε το σεπτον των αγιων παρεικαζεται στιφος· «Λιθοι γαρ αγιοι
κυλιονται επι της γης.» Και μην και ζυμηι προσεοικεναι και κοκκωι σιναπεως την των
ουρανων βασιλειαν εφασκεν ο Σωτηρ. Ἐκ πολλων ουν αρα και εναργεστατων
παραδειγματων καταδηλουν εθος τηι θεοπνευστωι Γραφηι τα ανθρωπινα. {ΠΑΛΛ.}
Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν οτι μυρια μεν οσα κτηνων ειδη, και μην τα πτηνων
και τα νηκτων παρενεγκουσα χρησιμως, τα μεν, ως ακαθαρτα καταμιαινει
παντελως, τα δε αυ προσιεται τε και απαλλαττει διαβολης, ιν' ειδειεν ορθως οι Θεωι
λατρευοντες, τινα μεν δρωντες, ουκ εισδεχθειεν αν· τινων δε νουνεχως
 
 

267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απεσχημενοι, μωμου μεν εσονται μακραν, λαμπροι δ' αν ειεν και αξιοληπτοι, και
ψηφωι τηι ανωθεν τετιμημενοι. Ἔχει δε ουτως ημιν ο επι τωιδε νομος· «Και ελαλησε
Κυριος προς Μωσην και Ἀαρων, λεγων· Λαλησατε τοις υιοις Ἰσραηλ, λεγοντες·
Ταυτα τα κτηνη, α φαγεσθε απο παντων των κτηνων των επι της γης, παν κτηνος
διχηλουν οπλην, και ονυχιστηρας ονυχιζον δυο χηλων, και αναγον μηρυκισμον εν
τοις κτηνεσι, ταυτα φαγεσθε· πλην απο τουτων ου φαγεσθε, απο των αναγοντων
μηρυκισμον, και απο των διχηλουντων τας οπλας, και ονυχιζοντων ονυχιστηρας·
τον καμηλον, οτι αναγει μηρυκισμον, οπλην δε ου διχηλει, ακαθαρτον τουτο υμιν,
και τον δασυποδα, οτι αναγει μηρυκισμον και οπλην ου διχηλει, ακαθαρτον τουτο
υμιν, και τον χοιρογρυλλιον, οτι αναγει μηρυκισμον, και οπλην ου διχηλει,
ακαθαρτον τουτο υμιν, και τον υν, οτι διχηλει οπλην, τουτο και ονυχιζει ονυχας
οπλης, και τουτο ουκ αναγει μηρυκισμον, ακαθαρτον τουτο υμιν. Ἀπο των κρεων
αυτων ου φαγεσθε, και των θνησιμαιων αυτων ου φαγεσθε, ακαθαρτα ταυτα υμιν.»
Ἐναργεστατα μεν ουν ο Χριστος, «Ου το εισερχομενον εις το στομα,» φησι, «κοινοι
τον ανθρωπον.» Ειρηται δε που και προς τον θεσπεσιον Πετρον, της σινδονος
ανωθεν καθιεμενης τεσσαρσιν αρχαις, εν ηι παντα γεγραπται τα 68.917 τετραποδα
και πτηνα· «Ἀναστας Πετρε, θυσον και φαγε.» Ἀνακεκραγοτος δε του μαθητου και
την νομικην επιτηρησιν δεδιοτος ετι, και, «Μηδαμως, Κυριε,» λεγοντος, «οτι ουδε
ποτε εφαγον παν κοινον η ακαθαρτον, ουδε εισηλθεν εις το στομα μου παν κρεας
βεβηλον,» παλιν εφωνει Θεος· «α ο Θεος εκαθαρισε, συ μη κοινου.» Γραφει δε και ο
θεσπεσιος Παυλος, οτι «Βρωμα ημας ου παριστησι τωι Θεωι.» Ἔστι δη ουν ουκ
ασυμφανες, οτι βεβηλοι μεν τι των οντων ηκιστα μεν ο νομος, παντα δε οιδε καθαρα
τοις καθαροις· αλλ' εις ηθων ποιοτητας ανθρωπινων το εκαστου ζωου φυσικον ευ
μαλα παραλαβων, ονινησιν ου μετριως. Μαθοις δ' αν ο φημι δη, κακ τωνδε παλιν,
αληθες οτι και αναμφιβολον. Τα γαρ τοι πασι κατεγνωσμενα, καταμυσαττεσθαι δειν
οραται προστεταχως, καμηλον δη λεγων, και τον χοιρογρυλλιον, νυκτικορακα, και
τον καταῤρακτην, και ασκαλαβωτην, και μυγαλην, και τα ετι τουτων αισχιονα. Ἆρ'
ουν ουκ εναργης ως εν γε τουτοις ο του νομοθετου σκοπος ειη αν, ω 'γαθε; {ΠΑΛΛ.}
Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ουκουν εις ηθων ποιοτητα μετακομιστεον ευ μαλα τα φυσικως
ενοντα τισι των αλογων ζωων, εκαστου, φερε ειπειν, καταγραφοντος ωσπερ εν
εαυτωι τον του δεινος τροπον, και εν οις αν ειη κατασημαινοντος. Ἢ γαρ ουχι και
ημεις αυτοι κατειθισμεθα πως, τους μεν αγαν θερμους και ευσθενεστατους, και
θρασει των αλλων υπερφεροντας, συς, η λεοντας, η τι των τοιουτων ετερον
αποκαλειν; τους δε πραους και ηρεμαιους, και υφειμενην εχοντας την διανοιαν,
προβατα, και περιστερας, και τωι τηι γαληνης ονοματι στεφανουν εσθ' οτε, τοις
εκαστου τροποις την πρεπουσαν δηλωσιν απο των εμφανεστερων επαγοντες;
{ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἴωμεν δη ουν επι τον του νομου σκοπον, και ο τι ποτε εστιν
ο παρεγγυαι, πολυπραγμονωμεν ευ μαλα. {ΠΑΛΛ.} Ἴωμεν. {ΚΥΡ.} Τα της δικαιοσυνης
αυχηματα, και απαξαπλως απασης επιεικειας, προεισι μεν απο γνωμης της εκαστου
τυχον, κατορθουται γε μην κατα διττον, οιμαι, τροπον, και διφυα μεν πως εφ'
εαυτοις την εκφασιν εχει. {ΠΑΛΛ.} Πως δε φης; {ΚΥΡ.} Ἢ γαρ εις εαυτους δρωμεν τι
των αγαθων, ηδονας αποκειροντες τας εκτοπους και μεμωμημενας, νεκρουντες τα
μελη τα επι της γης, καθισταντες τον νουν εις πραοτητα την εν πνευματι, πτωχειαν
επιτηδευοντες, καθαραν και αθολωτον, καθοσον οιον τε, την διανοιαν εχοντες,
ηγουν τα εις αδελφους αγαθα πληρουντες σπουδασματα, τοις ελομενοις λυπειν και
αφιλοστοργως προσκεκρουκοσιν, ακακιαν δωρουμενοι, τοις καμνουσιν
επαμυνοντες, παρακαλουντες λελυπημενους, πεπλανημενους εξ αμαθιας εις το
ευθες μετατρεποντες, χειραγωγουντες επι το αμεινον,
68.920 επαρκουντες
δεομενοις, και τα εφ' οις αν ηδοιτο Θεος, αποπεραινειν ευ μαλα διεσπουδακοτες. Ἆρ'
 
 

268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου διφυης εστι πως της δικαιοσυνης ο τροπος, εις τε ημας αυτους, και μεν τοι και εις
ετερους κατορθουμενος; {ΠΑΛΛ.} Ἔοικε. {ΚΥΡ.} Ὁπληι δη ουν εσχισμενηι, ητοι ποδος
διχηλιαι, παρεικαζει πως αει τον τοιουτον ο νομος. Πους γαρ αει, πορειας μεν ημιν
της κατ' ενεργειαν πρακτικης συμβολον αν ειη και τυπος· και δη φαμεν, ορθωι
διαττειν ποδι, τους αμωμητως ιεναι προς το τελουν εις ονησιν ευ μαλα
προθυμουμενους. Ἀναμελπει δε που και ο ∆αβιδ· «Ὁ γαρ πους μου εστη εν
ευθυτητι,» τουτ' εστιν, εν δικαιοσυνηι πεπορευμαι και ευθυτητι· μεμισηκα δε το
διεστραμμενον. Περι δε γε των φιλαμαρτημονων· «Ὀξεις οι ποδες αυτων εκχεαι
αιμα, συντριμμα δε και ταλαιπωρια εν ταις οδοις αυτων.» Ουκουν της μεν εν εργοις
πορειας συμβολον ο πους. ∆ιχηλια δε γε τυπος αν ειη σαφης του επ' αμφω βαινειν
ημας ορθως και ανεπιπληκτως δυνασθαι, εις το καθ' ημας αυτους, και μεν τοι και εις
ετερους. {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.} Ει τις ουν ειη τυχον, ορθως και
επιστημονως επ' αμφω βαινειν ειδως, εαυτον τε και ετερους ωφελειν οιος τε, τηι των
ηθων ποιοτητι λεγω, και προς γε δη τουτωι, νουνεχης και εμφρονεστατος, και τοις
περι Θεου λογοις εναυλιον ωσπερ τι και ενδιαιτημα διδους την καρδιαν, ανω τε και
κατω στρεφων αειπως εν εαυτωι τας των θειων δογματων εννοιας, και δια τουτο
πυκνως και εμφρονως εξερευναιν, καταλεπτυνων τροπον τινα τα ουτω των
νοηματων ακριβως εγνωσμενα, ζωωι που παντως εσται προσεοικως αναφεροντι τον
μηρυκισμον, και την εν κοιλιαι τροφην ανερευγομενωι αει, και τοις οδουσιν
υπαγοντι, ως αν και ετι καταλεαινοιτο, και τωι της πεψεως ισχνωι χωροιη προς
ονησιν. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Καθαρον δε ειναι φησι το ζωον, οπερ αν εχηι προς
διχηλουσαν οπλην εκτελευτωντα τον ποδα, ανακομιζει τε αυ τον εν κοιλιαι
μηρυκισμον· ο γαρ ειναι πεφυκως αριστος τε και αγαθος εις εαυτον και ετερους,
προσειληφως δε και το φιλολογον και το εις γνωσιν εντριβες, δηλον δε οτι την επι
Θεωι, αρτιος εσται προς αρετην, και αμωμητως εχων εν γε τοις καθ' εαυτον, προς παν
οτιουν των τεθαυμασμενων· καν ει μετοχος τις του τοιουδε γενοιτο τυχον, κατα
μαθησιν λεγω, και οιονειπως καταθοινησαιτο τον παρ' αυτου λογον, καν ει γενοιτο
μιμητης, ελοιτο τε ζηλουν τον ωδε διαπρεπη και εξαιρετον, αβεβηλος εσται και
καθαρος. Συνδιαιτησεται γαρ καθαρωι, και της εν αυτωι συνεσεως και χρηστομαθιας
εκμαγειον ωσπερ τι τον οικειον ευθυς αναδειξει τροπον. Τουτο, οιμαι, εστι το δειν
εσθιειν ημας απο παντος ζωου κατασχιζοντος φυσικως εις οπλην τον ποδα, και
ανανον 68.921 τος μηρυκισμον. Καθαρα γαρ τα τοιαδε φησιν ο νομος, κατα γε τον
αρτιως γεγονοτα λογον. {ΠΑΛΛ.} Συνηκα ο φης. {ΚΥΡ.} Τον μεν ουν αριστον τε και
αρτιως εχοντα προς αρετην, υπεδειξεν αινιγματωδως, ως εν γε δη ζωωι, τωι διχηλειν
πεφυκοτι, και αναγοντι μηρυκισμον. Ὅτι δε καλον και ονησιφορον αποσειεσθαι
φιλειν τον ουχ ωδε εχοντα γνωμης, και οιονει χωλευοντα προς το αγαθον, και
τελειοτητος της εις αρετην ιοντα κατοπιν, παρεγγυαι παλιν, ουτε τοις αναγουσι
μηρυκισμον, διχα του κεκτησθαι το διχηλουν, ουτε μην τοις διχηλειν πεφυκοσιν, ει
μηρυκισμον ουκ εχοιεν, την αριστην ψηφον επενεγκων, καταγραφων δε μαλλον
αυτων το ακαθαρτον, και τοις καταμιαινειν ειδοσι τιθεις εναριθμια. Πρακτικης μεν
ουν ενεργειας και ποιοτητος τροπων, την του ποδος διχηλιαν, τυπον ειναι
διαβεβαιουμεθα, φρονουντες ορθως, και τα αινιγματωδως ειρημενα
μεταχαραττοντες εις αληθειαν. Τον δε γε μηρυκισμον, λογου τε κατ' ευσεβειαν, και
δογματικης επιστημης, ορθης τε και εντριβους σημειον ειναι διοριζομεθα. Ἢ ουχ
ωδε εχει; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν; {ΚΥΡ.} Ἀτελης ουν αρα προς αρετην νοοιτ' αν
εικοτως, και του χρηναι θαυμαζεσθαι καθεστηκει μακραν, ο εργοις μεν επαυχων
αγαθοις, ορθοτητος δε της δογματικης ηττωμενος, και λογους ουκ εχων της
αληθειας εις νουν. Ἀληθες δε οτι και το εμπαλιν, ουκ ασυμφανες· δογματικη γαρ
ορθοτης, και λογων των θειων η γλυκεια φροντις, ημας ονησειεν αν ουδεν, εις γε το
 
 

269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τελειως εχειν εις αρετης υποληψιν, της εν εργοις φαιδροτητος ου παρεζευγμενης. Ὁ
γαρ επ' αμφοιν δεξιος, την του τελειως ευδοκιμειν αποισεται ψηφον. Και ο θατερου
λειπομενος, αδρανες εξει το εν τωι καλωι θαυμαζεσθαι. Τοιουτονι τι και ο Σωτηρ
υποφαινει, λεγων, ελαχιστον μεν εν τηι βασιλειαι των ουρανων αποκεκλησθαι τον
διδασκοντα μεν, ου μην ετι και πεποιηκοτα· μεγαν δε αυ και διαπρεπη, τον πραξαντα
και δεδιδαχοτα. Ἀκαθαρτος ουν κατα νομον, ο ενος ηττωμενος. Τουτων δε οτι
προσηκεν αποφοιταιν, και κατ' ουδενα τροπον οραισθαι μετεσχηκοτας, διεσαφει
λεγων· «Ἀπο των κρεων ου φαγεσθε, και των θνησιμαιων αυτων ουχ αψεσθε.» Ουτε
γαρ ζωσι, φησι, μη συναναστραφησεσθε. Καν ει τεθναιη τις των τοιωνδε τυχον,
αβεβηλον τον οικειον τηρησετε νουν· ουδ' οσον ειπειν αποθιγγανοντες των εκεινοις
πεποιημενων, λογιων δε δηλονοτι, και μιαρων συγγραμματων· λειψανα γαρ τα
τοιαδε της ανθρωπου ζωης. Τουτο τοι δραιν εθος τοις απαιδευτοις αιρετικοις.
Πεπλανηνται μεν γαρ ομολογουμενως, οι της ενουσης αυτοις αμαθιας γεγονοτες
καθηγηται· λειψανα δε ωσπερ της εαυτων δυσσεβειας τοις ιδιοις παρακατεθεντο
μαθηταις· οι δε, και λιαν ασμενως προσιενται τε και εισοικιζονται κατα νουν, και
δυσαπονιπτον εχουσι μολυσμον, θνησιμαιων ωσπερ κρεων επαφωμενοι, α δυσωδιας
εστι της εσχατης και ακαθαρσιας εμπλεω. 68.924 {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} ∆εχεται
τοινυν εις παραδειγμα του μη διχηλουντος μεν την οπλην, ανακομιζοντος δε τον
μηρυκισμον, την καμηλον, ζωον ευσθενες τε και υπερμεγεθες, δασυποδα τε και
χοιρογρυλλιον, τα παντων, ως επος ειπειν, των αλλων μικροφανεστατα, δια των
ακρων, καθαπερ εγᾦμαι, συλληβδην απαντα περιλαβων, και ουδεν εξω των δια
μεσου μεθεις. Ὅμοιον γαρ ως ει και λεγοιτο τυχον, Ἀπο του λιαν υψηλου τε και
ανωτατω και μεχρι μικρων, και των οτι μαλιστα κατωτατω, πας ος γε τοιουτος
βδελυρος και ακαθαρτος. Ου γαρ εστι προσωποληψια παρα τωι Θεωι, κατα το
γεγραμμενον· αλλ' ειτε τις ειη μεγας και σοβαρος, πλουτωι τε και δοξηι τηι κατα
κοσμον εις υψος ηρμενος, την ακλεα και αγεραστον αποισεται ψηφον, τοις της
φαυλοτητος αιτιαμασιν ενεχομενος· ειτε τις ειη μικρος, πτωχειαι τε και αδοξιαι
συζων, καταδικασθησεται προς ακαθαρσιαν, ει μη τοις εις αρετην επαυχοιη τροποις·
ουδ' αν ευρεμα τις ποιησαιτο της ταπεινοτητος, το ελεεισθαι δειν παρα του δικαιου
Κριτου, το ευπρεπες εν εργοις ουκ εχων, τοις κατ' ευσεβειαν δε δηλονοτι και αρετην.
Ουκουν καμηλος μεν, λαγως τε και χοιρογρυλλιος, μικρου τε και μεγαλου τυπος αν
ειεν ουκ ασυμφανης. Παραφερει δε και τον συν, ως ακαθαρτον, διατοι το διχηλειν
μεν οπλην, ου μην ετι πεφυκοτα και αναμασασθαι τροφην, τουτ' εστιν, αναγειν
μηρυκισμον, αδρανες τε και αχρηστον το εν εργοις καυχημα, διχα του λογου του
κατ' ευσεβειαν αποφαινων. Ὥσπερ γαρ η πιστις χωρις των εργων νεκρα εστιν, ουτω
και το εμπαλιν, νεκρα που παντως η ευκοσμια, και το εν εργοις επιεικες, απουσης
θεογνωσιας, και λογου του κατ' ευσεβειαν ταις ημετεραις ψυχαις ουκ ενωικηκοτος,
κατω δε ουσα, εισνενευκεν εις γην, και δεδιεναι πως δοκει το ανισχειν ανω τον
οφθαλμον. Τοιουτονι τι παθοντας ουκ ολιγους ευρησομεν, οι σεμνον μεν εχουσιν
εσθ' οτε τον βιον και καθαρον, Θεον δε τον φυσει και αληθινον ουκ επεγνωκοτες,
μονοις οιονει πως τοις επι της γης τον της διανοιας οφθαλμον ενερειδουσιν.
Ἀκαθαρτος δε και ο τοιοσδε παλιν· «Στεφανουται γαρ ουδεις, εαν μη νομιμως
αθλησηι,» κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.} Καταμιαινει τοιγαρουν ημας ως εν ειδει
συος, και μεν τοι και των αλλων, ταις εκ νομου διαβολαις υπενηνεγμενους. {ΚΥΡ.}
Πανυ μεν ουν εφης ορθως. Και ουκ αποχρη τωι νομωι τας των ακαθαρτων
παρακομιζειν εικονας, δια δε γε δη μονων και των τοιωνδε τυχον, δια πασης δε
ωσπερ της κτισεως ημας ωφελειν ηιρημενος και την του χρησιμου και πρεποντος
ειδησιν πλουσιως παρατιθεις, και τα ενυδρων διεισι γενη, και πτηνων αγελας, ινα το
εκαστωι προσπεφυκος πολυπραγμονουντες ευ μαλα, τι μεν αν ειη λοιπον το ανδανον
 
 

270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεωι, τι δε αποβλητον και απηχθημενον αυτωι περινοειν εχοιμεν, εννομωτατην δε
ουτως επιτηδευοντες ζωην, παντος του καταμιαινειν ειωθοτος ευσθενεστατην
ποιωμεθα την αποδρομην. Ἔφη τοινυν ο νομος 68.925 ωδι πη παλιν· «Και ταυτα
φαγεσθε απο παντων των εν τοις υδασι· παντα οσα εστιν αυτοις πτερυγια και
λεπιδες εν τοις υδασι, και εν ταις θαλασσαις, και εν τοις χειμαῤροις, ταυτα φαγεσθε·
και παντα οσα ουκ εστιν αυτοις πτερυγια, ουτε λεπιδες εν τοις υδασι, και εν ταις
θαλασσαις, και εν τοις χειμαῤροις, απο παντων ων ερευγεται τα υδατα και απο
πασης ψυχης ζωσης εν τωι υδατι, βδελυγμα εστι, και βδελυγματα εσονται υμιν. Ἀπο
των κρεων αυτων ουκ εδεσθε, και τα θνησιμαια αυτων βδελυξεσθε, και παντα οσα
ουκ εστιν εν αυτοις πτερυγια ουτε λεπιδες των εν τοις υδασι, βδελυγμα τουτο εστιν
υμιν.» {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' ητις ποτε εστιν εν γε δη τουτοις η διαφορα, κατα θεωριαν δη
λεγω την πνευματικην, φρασαις αν αυτος. Συνιημι γαρ ουτι που μαλα εγω. {ΚΥΡ.}
Πανυ μεν ουν· ερω γαρ, ως ενι, μεταπλαττων επι το εμφανες τα ως εν τροπωι
παραδειγματων τωι νομωι παρειλημμενα· οσα μεν γαρ των εν τοις υδασι προς του
παντων ∆ημιουργου τωι των ιχθυων ευ μαλα πεπλαστουργηται νομωι, ταις των
πτερυγιων εκβολαις οιονειπως αει διερεττοντα, την οιπερ αν ελοιντο τυχον ως
ευσθενη και ευδρομωτατην ποιουνται κινησιν. Και ηλιου μεν θερμην ανωθεν
ενιεντος τοις υδασι της ακτινος την προσβολην, ανανηχεται, και μονονουχι και
αυτων των υδατων αναθρωσκειν αποτολμαι, το κατω μενειν αει παραιτουμενα,
διεξοιχεται δε ραιδιως και των θηρωντων τα λινα. Τα γε μην ουκ εν λεπισι και
πτερυγιοις, ηγουν εν ελυτροις οντα σκληροις, και οστρακωι τωι συμφυει
κατημφιεσμενα, ηκιστα μεν οιδε το ανω, εισδυεται δε την εις το κατω ποαν αει, και
τοις ιλυωδεσι των τοπων εμφιλοχωρει. Ἀδρανη τε εστι και ευαλωτα, και τοις απαξ
τεθεαμενοις, ιδρωτος διχα ληπτα. Και λογος μεν επ' εκεινοις, ουτοσι, σαφης τε και
αληθης· ιωμεν δ' αυ ως εξ εικονων και τυπων επι τα εμφανεστερα. {ΠΑΛΛ.}
Φρασειας αν αριστα, και προς γε δη τουτωι προθυμως ιων. {ΚΥΡ.} Τον τουδε του βιου
περισπασμον, και την εν αυτωι των πραγματων πικραν αναχυσιν και αναφυρμον
κατασημαινων ημιν αστειως ο Μελωιδος ψαλλει· «Αυτη η θαλασσα η μεγαλη και
ευρυχωρος. Ἐκει ερπετα ων ουκ εστιν αριθμος, ζωα μικρα μετα μεγαλων.» Ἰχθυσι
γαρ παρεικαστεον ευ μαλα τους επ' ουδενι μεν εσθ' οτε των αναγκαιων εις ονησιν,
τηιδε τε κακεισε διαιττοντας, και μονα συλλεγοντας τα οσαπερ αν αποφηναι
σαρκικους και εικαιους ανατληναι παρασκευαζει πονους. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.}
Ἐπιπληττει δε που τοις τοιοισδε τισι και ο του Χριστου μαθητης, ωδι λεγων· «Ἄγε δη
νυν οι λεγοντες· Σημερον και αυριον πορευσομεθα εις τηνδε την πολιν, και
ποιησομεν ενιαυτον ενα, και εμπορευσομεθα, και κερδησομεν.» Και μετ' ολιγα·
«Ἀντι του λεγειν υμας· Ἐαν ο Κυριος θελησηι, και 68.928 ζησωμεν, ποιησομεν τουτο
η εκεινο, νυν δε καυχασθε εν ταις αλαζονειαις υμων.» Ουκουν ιχθυων διανηχομεθα
δικην την πλατειαν ταυτην και ευρυχωρον θαλασσαν, τουτ' εστι, τον κοσμον·
διαφορος γαρ πως ο εκαστου βιος. Οι μεν γαρ ουκ εισαπαν απονενευκασιν επι το
χρηναι πλημμελειν, αλλ' ισασι μεν, αῤρωστουντες εσθ' οτε, και ταις της σαρκος
ενεχομενοι πλεονεξιαις, και ουκ αφεσταναι των αλλων αιτιαματων βουλονται.
«Πολλα γαρ πταιομεν απαντες,» κατα το γεγραμμενον. Ἀποσειονται δ' ουν ομως ως
ακαλλες το γυμνως εθελειν ασχημονειν. Ἀναπεισειε δ' αν ουδεις εμφανη τε και
ακατασκιον επιτηδευειν την πλημμελειαν. Ἐπιμελουνται δε σφοδρα του χρηναι
λαθειν. «Σοφοι γαρ κρυψουσι τας εαυτων αισχυνας,» κατα το γεγραμμενον. Τουτο,
οιμαι, εστι το ως εν ταξει κατακαλυμματος τας λεπιδας εχειν. Ἀνανηχονται δε
πλειστακις και εις το υψου, βλεπουσι γαρ, ουκ εις το κατω δια παντος, φρονουσι δε
και τα ανω, και διαδιδρασκουσιν ευπετως τους οιπερ αν ελοιντο σαγηνευειν εις
ολεθρον· τουτο τις ερει το οιονει πτερυγιοις κεχρησθαι νοητως, και θερμην αγαν την
 
 

271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της διανοιας ποιεισθαι κινησιν. {ΠΑΛΛ.} Εικοτα εφης· αποφερει γαρ πως το αινιγμα
προς το τηιδε εχειν οιεσθαι τον λογον. {ΚΥΡ.} Πλημμελουσι δε τινες, ουχ
υπεσταλμενως, γυμνην δε ωσπερ και ακατακαλυπτον παντελως επιτηδευοντες την
φαυλοτητα· και περι αυτων αν λεγοιτο καλως· «Ὧν η δοξα εν τηι αισχυνηι αυτων.»
Νενευκασι γαρ αει προς ακαθαρσιαν, και τοις κατωτατω βορβοροις
εγκαλινδουμενοι, κνωδαλα κατα το αληθες, ηγουν, ετερον τι παρα τουτο εισιν. Ειεν
δ' αν οι τοιοιδε παντη τε και παντως αδρανεις τε και ευαλωτοι, ταις εις παν οτιουν
των εκτοπων ηδοναις τυραννουμενοι. Ἢ γαρ ουχι τοιουτοσι πως εστι των
απεγνωσμενων ο βιος; Γυναια τε γαρ τα μαχλωντα και εταιριζομενα, και το
παναισχρον τε και κιβδηλοτατον των θηλυδριων γενος, και μην και οσοι
διαπρεπουσιν εν σκηναις, και οις ακορεστος η φιλοσαρκια, και το πλανασθαι φιλον
εις βεβηλον ειδωλολατριαν, επαρατον αληθως διαζωσι βιον, και τον εις
αισχροτατους ηκοντα μολυσμους. Ουκουν καθαριζει μεν ο νομος τους
ηῤρωστηκοτας μεν τα ανθρωπινα, μη μην ετι και εισαπαν εκτετραμμενους,
ανανηχομενους δε ωσπερ εις το υψου, και ουχι τοις επιγειοις ενιζησαντας μονοις,
πεφρονηκοτας δε και τα ανω, και μεμερισμενους ωσπερ Θεωι τε και κοσμωι.
Καταμιαινει δε αυτους ολωι χωρουντας τροπωι, προς το ακαταληκτως ελεσθαι και
δραιν και φρονειν τα σαρκος τε και κοσμου, και επι τουτοις μεν απασαν
αποδυσαμενους αιδω, γυμνως δε και απημφιεσμενως ασχημονειν ειωθοτας.
Ἐξιστησι δε χρησιμως της προς αυτους κοινωνιας, την προς εκεινους ουκ ατιμαζων.
Ου γαρ τοι τοις φαυλοις ιεναι κατα ταυτον, αλλα τοις 68.929 επιεικεστεροις
ασφαλες. Γεγραπται γαρ «Ὁ συμπορευομενος σοφοις, σοφος εσται· ο δε
συμπορευομενος αφροσι, γνωσθησεται.» Γραφει δε και ο Παυλος· «Ἐαν τις αδελφος
ονομαζομενος πλεονεκτης, η ειδωλολατρης, η λοιδορος, η μεθυσος, η αρπαξ, τωι
τοιουτωι μηδε συνεσθιειν.» {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης· το γαρ τοι χρημα εστιν ουκ ασυντελες
εις ονησιν. {ΚΥΡ.} Νηκτων μεν δη περι και των εν τοις υδασι ταυτι προς ημας
αινιγματωδως ο νομος. Κατευρυνων δε ωσπερ των παραδειγματων ημιν την
παραθεσιν, επι τας πτηνων αγελας επιφερει λεγων· «Και ταυτα βδελυξεσθε απο των
πετεινων, και ου βρωθησεται· βδελυγμα εστι· τον αετον και τον γρυπα, και τον
αλιαιετον, και τον γυπα, και τον ικτινον, και τα ομοια αυτωι, και στρουθον, και
γλαυκα, και λαρον, και τα ομοια αυτωι, και παντα κορακα και τα ομοια αυτωι, και
ιερακα και τα ομοια αυτωι, και νυκτικορακα, και καταρακτην, και ιβιν, και
πορφυριωνα, και πελεκανα, και κυκνον, και ερωδιον, και χαραδριον και τα ομοια
αυτωι, και εποπα, και νυκτεριδα, και παντα τα ερπετα των πετεινων, α πορευεται επι
τεσσαρα, βδελυγματα εστιν υμιν. Ἀλλα ταυτα φαγεσθε απο των ερπετων των
πετεινων, α πορευεται επι τεσσαρα, α εχει σκελη ανωτερον των ποδων αυτων,
πηδαιν εν αυτοις επι της γης, και ταυτα φαγεσθε απ' αυτων, τον βρουχον και τα
ομοια αυτωι, και τον αττακην και τα ομοια αυτωι, και οφιομαχην και τα ομοια αυτωι,
και την ακριδα και τα ομοια αυτηι. Παν ερπετον απο των πετεινων, οις εισι τεσσαρες
ποδες, βδελυγματα εστιν υμιν, και εν τουτοις μιανθησεσθε. Πας ο απτομενος των
θνησιμαιων αυτων, ακαθαρτος εσται εως εσπερας.» Ἆρα σοι σαφης των ειρημενων ο
νους; {ΠΑΛΛ.} Ἥκιστα γε. {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ αισθανηι λοιπον, ως εν ισωι τοις αλλοις
ηθων ειεν αν εικονες και τροπων διαφοραι, τα εκαστου των ωνομασμενων ιδια
φυσικως; {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Βουλει λεγωμεν ανα μερος, εκαστα λεπτως
διακριναντες; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἀποφασκει τοινυν ο νομος τον αετον
και τον γρυπα, και τον αλιαιετον, και μεντοι τον γυπα· διιπταται γαρ τα τοιαδε
υψου, και τοις ανωτατω λιαν εναβρυνεσθαι φιλει, και μισει τα κατω· «Νεοσσοι γαρ,»
φησι, «γυπος τα υψηλα πετονται.» Τοιουτοσι πως δε ο αλαζων και εξωφρυωμενος
αγαν, και επηρμενον εν εαυτωι τον νουν εχων, και του μεν επιεικους και μετριου
 
 

272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρονηματος υπεροραιν ειθισμενος, ηκιστα γε αγαπων τοις ταπεινοις συναπαγεσθαι.
Συγκαταψεγει δε τουτοις τον ικτινα, και τα ομοια αυτωι, και κορακα και τα ομοια
αυτωι, δι' ων ευ μαλα σημαινεται, το γε αρπαζειν ειδος, και δεινον εις κακουργιαν
ανθρωπων γενος· και του μεν πρωτου τυπος ο ικτινος, θατερου γε μην, ο
μελαντατος και βαθυς. Σκοτεινοι δε πως και ουχ απασιν εναργεις, οι δρι 68.932 μεις
εις πονηριαν, και ασυμφανη τοις πολλοις εν γε δη σφισιν αυτοις την των ηθων
εχοντες μοχθηριαν.
Παραπεφυκε δε αει τοις την επαρατον αλαζονειαν
ηῤρωστηκοσι, το πλεονεκτειν εθελειν ους αν δυναιντο τυχον, και πολυτροποις
κακουργιας εκπολιορκειν ευρημασιν, καθαρπαζειν δε ουτω, και τουτο απληστως.
Ταυτηιτοι συναπτει λεγων ευθυ· «Και στρουθον και λαρον.» Ἀπληστοτατα γαρ οιμαι
ταυτι, και το παρεμπιπτον αει συλλεγοντα. Ειτα φησιν, οτι «Και ιερακα και τα ομοια
αυτωι, και νυκτικορακα, και καταῤρακτην, και ιβιν, και πορφυριωνα, και πελεκανα,
και κυκνον.» Καταγραψειαν δ' αν εφ' εαυτοις και τοδε τους ωμως και αγριως
επιβουλευοντας ετεροις, και ασχετως επιφυομενους, οις αν δυναιντο τυχον, ως και
αυτον επιφερειν ου παραιτεισθαι τισι τον επι ζωηι κινδυνον τε και φοβον. Ὁ μεν γαρ
ιεραξ καταθρωσκε· δεινως παντος ασθενεστερου πτηνου, και κατα στρουθιων ιεται,
και διολλυσι λαβων, καταῤρακτης γε μην, και ιβις, και πορφυριων, προσθειην δ' αν
οτι και πελεκανος, επιμαινονται τοις ιχθυσι, και τροφην ποιουνται τον εκεινων
ολεθρον. Τοιουτοι δε παντες, οσον ηκεν εις τροπους και ηθων αγριοτητα, οι παρ'
ουδεν ηγουμενοι το διολλυναι τινας, δια γε το σφισιν αυτοις ηδυ· οι τον της
φιλαλληλιας παρωσαμενοι νομον, και τοις της αγαπης προσκεκρουκοτες θεσμοις,
και τουτο εισαπαν ακουσειαν αν εικοτως και προς γε ημων αυτων· «Μη τα εαυτων
ζητειτε, αλλα και τα ετερων· η γαρ αγαπη, φησι, τωι πλησιον κακον ουκ εργαζεται.»
Παραιτεισθαι δε δειν εφη παλιν γλαυκα, και ερωδιον, και χαραδριον, και τα ομοια
αυτων, εποπα και νυκτεριδα. Νυκτος δε οιμαι φιλα ταυτι, και χαιροντα μεν τωι
σκοτει, και πτησιν ως ηδυτατην εν αυτωι ποιεισθαι μεμελετηκοτα, κατεχθραινοντα
δε το ηλιου φως, και το εν αυτωι τι δραιν μη ανεχομενα· ειεν δ' αν οι τοιοιδε σαφως,
οι των φαυλων εργαται. Και γαρ εστιν αληθες οπερ εφη Χριστος, οτι «Πας ο φαυλα
πρασσων μισει το φως, και ουκ ερχεται εις το φως, ινα μη ελεγχθηι τα εργα αυτου· ο
δε ποιων την αληθειαν, ερχεται προς το φως, ινα φανερωθηι τα εργα αυτου, οτι εν
Θεωι εστιν ειργασμενα.» Ἀκαθαρτα δε και τα ερπετα των πετεινων, «α πορευεται,»
φησιν, «επι τεσσαρων,» οιον φερε ειπειν τα μυιων, και ει τι τουτοις αγχου. Μυρια δε
οσα ταυτι μικρα και αποπτυστα, και την εις το υψου πτησιν ουκ εχοντα. Τις ουν αρα
εστι λογος του και επ' αυτα τον νομον ελθειν, περιαθρειν αναγκαιον. Ὥσπερ γαρ οτε
των κτηνων εποιειτο μνημην, την καμηλον ονομασας, προσετιθει τον λαγωον, εν
ισωι που παντως ακαθαρτους αποφαινων τους επι φαυλοτητι διαβεβλημενους, καν ει
μεγας τις ειη και μικρος (προσωποληψια γαρ ουκ εστι παρα τωι Θεωι, κατα το
γεγραμμενον)· ουτω κανθαδε διαμεμνηται μεν αετου, και των πτηνων ονομασας τον
βασιλευτατον, κατεισι δε παλιν και επ' αυτο το βραχυ των πτεροφορειν ειωθοτων,
εν ισωι τιθεις μικρον τε και μεγαν, ει των εκτοπων ειη δημιουργος, και το
διαβεβλησθαι δειν, ανεξιτητον εχοι. Ὑπεξαγει γε μην του τοιουτου γε 68.933 νους,
ακριδα και βρουχον, και τα τουτοις εμφερη, διατοι το ευσθενες, ως αναθρωσκειν
δυνασθαι, και ηκιστα μεν εμφιλοχωρειν τοις κατω, αιρεσθαι δε πολλακις εις το
υψου, και διαπηδαιν ευκολως. Τοιουτοσι δε πως, ο βιον μεν εχων τον κοσμικον,
επιεικειας γε μην της αλλης και αγαπης της εις Θεον ουκ εισαπαν ημοιρηκως· ο γαρ
τοιουτος, ου τοις επιγειοις παντελως ενδεδεται, και ενιζανει τοις κατω, μεμελετηκε
δε πως και τα ανω φρονειν, και ευδοκιμειν εσθ' οτε, προς τα ανω διαπηδων και των
επιγειων υπεριπταμενος. Τον δε των ακαθαρτων αποθιγγανοντα και μεμολυσμενον,
αποπλυνεσθαι μεν δει το ιματιον· προς εσπεραν δε, καθαρον εσεσθαι φησι, το
 
 

273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου μυστηριον ευ μαλα παραδηλων, δι' ου κεκαθαρμεθα, την δια του αγιου
βαπτισματος πλουτουντες αφεσιν, κατα τον καιρον δηλονοτι της επιδημιας αυτου,
προς εσπεραν οιονει γεγονοτα, τουτ' εστιν, εις τελος ηδη διερποντος του παροντος
αιωνος. Ἢ ουκ εν εσχατοις καιροις ενανθρωπησαι φαμεν τον του Θεου Λογον;
{ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Βεβηλον δε και ο νομος ετερως εσεσθαι φησι, τον
επιθιγγανοντα πως η θηρος αγριου τυχον, ηγουν ετερου του των ακαθαρτων ζωων·
εφη δε ουτως· «Και πας ος πορευεται επι χειρων εν πασι τοις θηριοις, α πορευεται επι
τεσσαρα, ακαθαρτα εστιν υμιν. Πας ο απτομενος των θνησιμαιων αυτων, ακαθαρτος
εσται εως εσπερας, και ο αιρων των θνησιμαιων αυτων, πλυνει τα ιματια αυτου και
ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Ἀκαθαρτα ταυτα εστιν υμιν. Και ταυτα υμιν
ακαθαρτα απο των ερπετων των επι της γης, η γαλη, και ο μυς, και ο κροκοδειλος, ο
χερσαιος, μυγαλη, και χαμαιλεων, και καλαβωτης, και σαυρα, και ασπαλαξ. Ταυτα
ακαθαρτα υμιν απο παντων των ερπετων των επι της γης. Πας ο απτομενος αυτων
τεθνηκοτων, ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Και παν εφ' ο αν επιπεσηι απ' αυτων επ'
αυτο τεθνηκοτων αυτων, ακαθαρτον εσται απο παντος σκευους ξυλινου η ιματιου η
δερματος η σακκου. Παν σκευος ο αν ποιηθηι εργον εν αυτωι, εις υδωρ βαφησεται, και
ακαθαρτον εσται εως εσπερας, και καθαρον εσται.» Προσετιθει δε τουτοις, ως εσται
μεμολυσμενον παν σκευος, εφ' ωι αν πεσηι των θνησιμαιων αυτων. Και αγγος
οστρακινον, και δερματινον, και ιματιον, εδεσμα τε και ποτον, πλην πηγης υδατων,
και λακκου, φησι, και συναγωγης υδατων και σπερματων. Ἔοικε δε ο νομος δια μεν
των αγριων θηριων, τους των ληιστων ωμοτατους παραδηλουν, οις λελογισται παρ'
ουδεν, και αυτο των παντων επεκεινα των κακων, η ανδροκτονια, μονον δε ουχι
προστυγχανοντα καταδαρδαπτουσι διολλυντες ανηλεως, και φειδους απασης
εξηιρημενης. ∆ια δε γε μυος και γαλης, και των αγχου τε και εοικοτων, κροκοδειλου
τε φημι του χερσαιου, σαυρας τε και ασκαλαβωτου, τα ψοφοδεη και ανανδρα, και εν
νυκτι περιθεοντα των κλεπτων γενη, α λεληθοτως μεν τους νυσταζοντας
κατασινεσθαι φιλει, εκδεδιε δε το αλωναι δεινως, και 68.936 την των αδικουμενων
παραιτειται γρηγορσιν. Ἢ γαρ ουχι κλεπτιστατον τι χρημα, γαλη τε και μυς, και προς
δειλιαν ευκολα, καταδυεται δε τους εν γηι μυχους, ει διακτυπησειε τις, ηδιστα δ' αν
εν νυκτι και ουκ εν ημεραι νεμοιντο, κροκοδειλος τε χερσαιος και τα συγγενη;
{ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἀκαθαρτον μεν ουν παν, οπερ εστι ληιστρικον, καν ει δια
τροπου τις ειη θηριοπρεπους, και φιλαιματους εχοι τας χειρας· καν ει μικρα
παρακλεπτοι, καθα μυς και γαλη, και ασπαλακος τε και ασκαλαβωτου δικην, τοιχους
αναθρωσκει και στεγας, καν ει τις επιθιγγανοι των ωδε μεμολυσμενων, μεθεξει των
εγκληματων. Κοινωνια γαρ η προς τοιουσδε τινας, παντη τε και παντως ακαθαρτους
αποφαινει. Ἀνθρωπων δ' αν ειεν εις τυπον, τα μεμολυσμενα των σκευων. Ἐν ειδει
γαρ σκευους ο ανθρωπος. Ἀπαλλαττει γε μην του καταμολυνεσθαι δειν, πηγην
υδατος, λακκον τε και συναγωγην υδατος· καν ει πεσοι τυχον εν αυτοις τι των κατα
νομον μεμολυσμενων, ουκ εφιεις, οιμαι που, τους υπο νομον, δυσαχθες και
δυσδιακομιστον παντελως ηγεισθαι το χρημα, και την του νομου τηρησιν
ανεπιτηδευτον εχειν, το εν γε τουτοισι βλαβος, εις αυτα παθοντας τα καιριωτατα. Ὡς
και πολεων εσθ' οτε, και οικων αποφοιταιν, μεμολυσμενων αυτοις των υδατων, και
της αναγκαιας τε και απαραιτητου παραιρουμενης χρειας. Παρηκε δη ουν ο νομος
της ιστοριας το ακριβες, δια δε γε το τοις υπο νομον αναγκαιον και χρησιμον.
{ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἐν ισωι γε μην τοις αλλοις ακαθαρτον ειναι φησι
και των καθαρων ζωων το θνησιμαιον· προσεπηγαγε δε, οτι καταμιανει και αυτο τον
απτομενον· γραφει δε ουτως· «Ἐαν δε αποθανηι των κτηνων, ο εστιν υμιν του
φαγειν, ο απτομενος των θνησιμαιων αυτων, ακαθαρτος εσται εως εσπερας, και ο
εσθιων απο των θνησιμαιων αυτων, πλυνει τα ιματια αυτου, και ακαθαρτος εσται
 
 

274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εως εσπερας, και λουσεται υδατι, και καθαρος εσται. Και ο αιρων απο των
θνησιμαιων αυτων, πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται υδατι, και ακαθαρτος
εσται εως εσπερας.» Ὅπερ εστιν εναργως, καθαπερ εγᾦμαι, το, «Ει τις αδελφος
ονομαζομενος η πορνος, η πλεονεκτης, η ειδωλολατρης, η μεθυσος, η λοιδορος, η
αρπαξ, τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν.» Ει γαρ δη τις ολως των εν υποληψει
σεμνοτητος, και των ηδη κεκαθαρμενων, και εις κοινωνιαν την πνευματικην δια
πιστεως εισδεδεγμενων, την εκ της αμαρτιας υπομενει νεκρωσιν, «βδελυρος εστω,»
φησι, «και απηχθημενος·» νεκροις γαρ εργοις μεμολυσμενος, καταμιαινει που
παντως τον αυτωι κολλωμενον. Ἀλλ' ει και παθοι τις τον μολυσμον, καθαρος εστω
δι' υδατος προς εσπεραν. Και τι δη τουτο εστι, προκαταμεμηνυκεν ημιν εναργως ο
λογος. Ἄθρει δε οτι και τον εσθιοντα των θνησι 68.937 μαιων αυτων, και ει επαφωιτο
τις μονον, ακαθαρτον εσεσθαι φησιν, ουτε, τον μετασχοντα της εκεινων νεκροτητος,
μωμου και γραφης απαλλαττων, ουτε μην αναιτιον ειναι λεγων, και ει αγχου τις ιοι
και πλησιαζομενος. Χρηναι γαρ οιμαι νηφαλεως αποφοιταιν, ουχι δηπου μονης της
προς φαυλους ταυτοεργιας, αλλα και αυτου του συνιεναι μονον. «Ὁ γαρ απτομενος
πισσης, μολυνθησεται,» φησι. Και αληθης ο λογος· οτι δε εις ηθων ποιοτητα τα εκ
των παραδειγματων χρησιμα τωι νομωι παρειληπται, αναμαθοι τις αν εκ των
επενηνεγμενων. Ἔφη γαρ παλιν· «Και ου μη βδελυξεσθε τας ψυχας υμων εν πασι
τοις ερπετοις τοις ερπουσιν επι της γης, και ου μιανθησεσθε εν τουτοις, και ουκ
ακαθαρτοι εσεσθε εν αυτοις, οτι εγω ειμι Κυριος ο Θεος υμων.» Ὁποιον γαρ αν
εποιησε μολυσμον τηι του ανθρωπου ψυχηι, το εκτεθναναι ζωον, και του τεθνεωτος
αποθιγειν; Τι γαρ αν ηδικησε βρωσις, η εις κοιλιαν χωρουσα και εκπεμπομενη προς
αφεδρωνα, κατα την του Σωτηρος φωνην; {ΠΑΛΛ.} Ουδεν, ως εγωιμαι· νοεις γαρ
ορθως. {ΚΥΡ.} Χρηναι δη ουν εγωγε φημι, κατα τους των πλωτηρων
ευτεχνεστατους, παντα σειοντας καλων, εξω φερεσθαι μολυσμων, ηρεμαιαν δε
ωσπερ ακτην και ακυμονα προς την Θεωι φιλαιτατην εισελαυνειν ζωην. Προσιτος
γαρ ημιν ουχ ετερως η ουτως αν γενοιτο και μονως, αληθες δε οτι το χρημα εστιν,
αταλαιπωρον ιδειν. Γεγραπται γαρ παλιν εν τηι Ἐξοδωι· «Και Μωσης ην ποιμαινων τα
προβατα Ἰοθορ του γαμβρου αυτου του ιερεως Μαδιαμ, και ηγαγε τα προβατα υπο
την ερημον· και ηλθεν εις το ορος Χωρηβ. Ὤφθη δε αυτωι αγγελος Κυριου εν πυρι
φλογος εκ του βατου, και οραι οτι ο βατος καιεται πυρι, ο δε βατος ου κατεκαιετο.
Ειπε δε Μωσης· Παρελθων οψομαι το οραμα το μεγα τουτο, οτι ου κατακαιεται ο
βατος. Ὡς δε ειδε Κυριος οτι προσαγει ιδειν, εκαλεσεν αυτον ο Κυριος εκ του βατου,
λεγων· Μωση, Μωση· ο δε ειπε· Τι εστιν; Ὁ δε ειπε· Μη εγγισηις ωδε, λυσαι το
υποδημα εκ των ποδων σου· ο γαρ τοπος, εν ωι συ εστηκας, γη αγια εστι.» Συνιης ουν
οπως ουκ αν αγχου γενοιτο τις του παναγνου Θεου, μη ουχι παντα ρυπον της εαυτου
προαπονιζων ψυχης· νεκροτητος δε απασης της ως εν πραγμασι νοουμενης,
απολυων τον ποδα, τουτ' εστι, την εις τα πρακτεα βαδισιν νοητην; Ἢ γαρ ουχι το
υποδημα, νεκρου ζωου λειψανον; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Τυπος ουν αρα
νεκροτητος το χρημα εστιν, ην ειπερ τις αποφορτισαιτο, τα δι' ων αν εξοιχοιτο
διαῤρηξας δεσμα, ηξει τε αγχου και οικειος εσται Θεωι, και προς γε το σωζειν ετερους
δυνασθαι λοιπον, επιτηδειως εχων. Προσεχειριζετο γουν ο Μωσης εις αποστολην,
και προς εκλυτρωσιν των υιων Ἰσραηλ. Ἱερος δε ημιν υποπεφωνηκε λογος· «Υιε,
εαν σοφος γενηι, σεαυτωι σοφος εση και τωι πλησιον σου.» {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. 68.940
{ΚΥΡ.} Τι δε, ουχι κακεινο δη τουτοισιν εποισομεν αν; {ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.}
Καταφοιτησειν μελλοντος εν ειδει πυρος επι του ορους του Σινα του παντων
κρατουντος Θεου, προσεταττετο Μωσης ευτρεπη προς θεοπτιαν αποφηναι τον
Ἰσραηλ. Τον γε μην της ετοιμασιας τροπον, αυτος ο παντων εθεσμοδοτει ∆εσποτης.
Ειπε γαρ Κυριος προς Μωσην· «Καταβας, διαμαρτυρε τωι λαωι, και αγνισον αυτους
 
 

275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σημερον, και αυριον, και πλυνατωσαν τα ιματια αυτων, και ετοιμοι εστωσαν εις την
ημεραν την τριτην· τηι γαρ ημεραι τηι τριτηι, καταβησεται Κυριος επι το ορος το Σινα,
εναντιον παντος του λαου.» Προαγνιζεσθαι δη ουν αναγκαιον τους οιπερ αν ειεν της
προς Θεον οικειοτητος ερασται, και οις αν γενοιτο σκοπος το οιονει παρεσταναι και
λειτουργειν αυτωι δια της εις παν αγαθον αλκης τε και προθυμιας. Ειη δ' αν ο τοιοσδε
λοιπον, ουκ ανικανως εχων, και προς γε το δειν και αυτον ηδη πως καταθρησαι
Θεον, κατα την του Σωτηρος φωνην· «Μακαριοι γαρ οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι
τον Θεον οψονται.» Προηκοντα δε και εις τουτο λαμπροτητος κατοψει δη παλιν και
αυτον, ειπερ ελοιο, τον θεσπεσιον Ἀβρααμ. Και φερε δη λεγωμεν ανα μερος τα επ'
αυτωι. Γεγραπται γαρ ωδι· «Και ειπε Κυριος προς Ἀβρααμ· Συ δε την διαθηκην μου
διατηρησεις, συ και το σπερμα σου μετα σε, εις τας γενεας αυτων. Και αυτη η
διαθηκη ην διατηρησεις ανα μεσον εμου και υμων και ανα μεσον του σπερματος σου
μετα σε εις τας γενεας αυτων. Περιτμηθησεται υμων παν αρσενικον, και
περιτμηθησεσθε την σαρκα της ακροβυστιας υμων, και εσται εις σημειον διαθηκης
ανα μεσον εμου και υμων. Και παιδιον οκτω ημερων περιτμηθησεται υμιν, παν
αρσενικον, εις τας γενεας υμων, και οικογενης και ο αργυρωνητος απο παντος υιου
αλλοτριου, ος ουκ εστιν εκ του σπερματος σου, περιτομηι περιτμηθησεται ο
οικογενης της οικιας σου και ο αργυρωνητος. Και εσται η διαθηκη μου επι της
σαρκος υμων εις διαθηκην αιωνιον, και απεριτμητος αρσην, ος ου περιτμηθησεται
την σαρκα της ακροβυστιας αυτου τηι ημεραι τηι ογδοηι, εξολοθρευθησεται η ψυχη
εκεινη εκ του γενους αυτης, οτι την διαθηκην μου διεσκεδασεν.» Ειτα φησιν, οτι
«Και ελαβεν Ἀβρααμ Ἰσμαηλ τον υιον αυτου, και παντας τους οικογενεις αυτου, και
παντας τους αργυρωνητους αυτου, και παν αρσεν των ανδρων των εν τωι οικωι, και
περιετεμε την σαρκα της ακροβυστιας αυτων εν τωι καιρωι της ημερας εκεινης, καθα
ελαλησεν αυτωι ο Θεος.» Ποιον ουν αρα της υπακοης το γερας, ωνησε δε κατα τινα
δη τροπον η περιτομη, δια των εφεξης εισομεθα. «Ὤφθη γαρ αυτωι,» φησιν, «ο Θεος
προς τηι δρυι τηι Μαμβρηι, καθημενου αυτου επι της θυρας της σκηνης αυτου
μεσημβριας. Ἀναβλεψας δε τοις οφθαλμοις αυτου ειδε, και ιδου τρεις ανδρες
ειστηκεισαν επανω αυτου· και ιδων αυτους, προσεδραμεν εις συναντησιν αυτοις απο
της θυρας της σκηνης αυτου, και προσεκυνησεν επι την γην, και ειπε· Κυ 68.941 ριε,
ει αρα ευρον χαριν εναντιον σου, μη παρελθηις τον παιδα σου· ληφθητω δη υδωρ, και
νιψατωσαν τους ποδας υμων, και καταψυξατε υπο το δενδρον, και ληψομαι αρτον,
και φαγεσθε, και μετα τουτο παρελευσεσθε εις την οδον υμων, ου ενεκεν εξεκλινατε
προς τον παιδα υμων. Και ειπον· Ουτω ποιησομεν, καθως ειρηκας.» Ἡ μεν γαρ εν
σαρκι περιτομη, τυπος αν ειη και μαλα σαφης, της νοητης και εν πνευματι, καθ' ην
απαντα μολυσμον των ημετερων διανοιων εξιστησιν ο Χριστος. «Περιτετμημεθα
γαρ, κατα γε την του μακαριου Παυλου φωνην, περιτομηι αχειροποιητωι εν τηι
απεκδυσει της σαρκος.» Ἀπημφιεσμενοι γαρ ωσπερ τον παλαιον ανθρωπον τον
φθειρομενον κατα τας επιθυμιας της απατης, και τας της σαρκος ηδονας τηι του
πνευματος οξυτητι τε και ενεργειαι μονονουχι παρακεκομμενοι, αξιους εαυτους
αποφανουμεν ηδη πως του και θεοπτιας αξιουσθαι δειν, και ιερον γενεσθαι
καταλυμα της αγιας τε και ομοουσιου Τριαδος. «Ὃς γαρ αν επαισχυνθηι με και τους
εμους λογους εν τηι γενεαι ταυτηι, ελευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεθα, και εν αυτωι καταλυσομεν,» εφασκεν ο Σωτηρ. Και ου μεχρι τουτων, της
επιεικειας η αντεκτισις, αλλ' ως ηδη παραδεχθεντες προς οικειοτητα την ως προς
Θεον, τα εν αυτωι γνωσομεθα, δι' αποκαλυψεως δε δηλονοτι της παρ' αυτωι· καθαπερ
αμελει και ο θεσπεσιος Ἀβρααμ τα περι της των Σοδομων καταστροφης εδιδασκετο.
Φιλωι γαρ ωσπερ ανεκοινουτο Θεος. Ἄθρει δη ουν οτι μυριων οσων ημιν αγαθων
εμποιησειεν αντεκτισιν, το εξοιχεσθαι μολυσμων.
Τοιγαρτοι και Παυλος,
 
 

276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Παρακαλω υμας, αδελφοι,» φησι, «δια των οικτιρμων του Θεου, παραστησαι τα
σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν
υμων.» Και μην και ο προφητης Ἱερεμιας ανακεκραγε σαφως· «Ἀποπλυνε απο
κακιας την καρδιαν, Ἱερουσαλημ, ινα σωθηις.»{ΠΑΛΛ.} Προσιτεον δη ουν ουκ εν
βεβηλωσει ψυχης τωι παναγιωι Θεωι, αλλ' ως εν ιεραι τε και αμωμητωι ζωηι. Κατ' ευθυ
γαρ ωδε του πρεποντος ηξομεν. {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν, ω Παλλαδιε, και ου πολλου τε,
οιμαι, δεησει πονου προς το δυνασθαι καταθρειν αληθως εχοντα σοι τον επι τωιδε
λογον, ει τας των αγιων πολυτειας πολυπραγμονειν ελοιο φιλομαθως και
ομοφρονως· τα γαρ τοις αρχαιοις συμβεβηκοτα τυπικως, νουθεσιας ημιν εφασκεν
αναγεγραφθαι τροπους ο θεσπεσιος Παυλος. Ουκουν οτι καθαρους και
εκνενιμμενους προσιεναι δει τωι Θεωι, διαμαθοι τις αν κακ τωνδε δη παλιν. ∆ινα μεν
γαρ η εξ Ἰακωβ, ατε παρθενος και εν ωραι γαμου, τας των εν Σικιμοις θυγατερας
κατοπτευουσα, της πατρυας εξεθει σκηνης, αλλ' ουκ ηρεμει Συχεμ ο Ἐμμωρ υιος.
Ἐραι γαρ ευθυς της νεανιδος, και ασχετοις επιθυμιαις επι το δοκουν ηρπαζετο.
Ἀγροικοτερον δε προς τουτο ιων, κατεβιαζετο την παρθενον την Ἑβραιαν ο
αλλοφυλος τε και απεριτμητος ετι. ∆υσοιστον δε το χρημα εδοκει τοις εξ Ἰακωβ, και
τοις ανοσιως πεπαρωινηκοσιν εις Ἑβραιαν και αδελφην, τον πολεμου νομον
επηιεσαν. Ἀσχαλλοντα δε και περιδεη γεγονοτα τον θεσπεσιον Ἰακωβ, και εν
υποψιαις οντα του διολ 68.944 λυσθαι παγγενη, προσιετο Θεος και διεσωζετο παλιν,
και τινα δη τροπον, αξιον ιδειν. Γεγραπται τοινυν ωδι· «Ειπε δε Ἰακωβ προς Συμεων
και Λευΐ· Μισητον με πεποιηκατε, ωστε πονηρον με ειναι πασι τοις κατοικουσι την
γην, εντε τοις Χαναναιοις, και εν τοις Φερεζαιοις, εγω δε ολιγοστος ειμι εν αριθμωι·
και συναχθεντες επ' εμε, συγκοψουσι με, και εκτριβησομαι εγω, και ο οικος μου. Οι
δε ειπαν· Ἀλλ' ωσει πορνηι κατακεχρηνται τηι αδελφηι ημων. Ειπε δε ο Θεος προς
Ἰακωβ· Ἀναστας, αναβηθι εις τον τοπον Βαιθηλ, και οικει εκει. Και ποιησον εκει
θυσιαστηριον τωι Θεωι τωι οφθεντι σοι, εν τωι αποδιδρασκειν σε απο προσωπου Ἡσαυ
του αδελφου σου. Ειπε δε Ἰακωβ τωι οικωι αυτου, και πασι τοις μετ' αυτου· Ἄρατε
τους θεους τους μεθ' υμων εκ μεσου υμων, και καθαρισθητε, και αλλαξατε τας
στολας υμων, και ανασταντες αναβωμεν εις Βαιθηλ, και ποιησωμεν εκει
θυσιαστηριον τωι Θεωι τωι επακουσαντι μου εν ημεραι θλιψεως, ος ην μετ' εμου, και
διεσωσε με εν τηι οδωι, ηι επορευθην. Και εδωκαν τωι Ἰακωβ τους θεους τους
αλλοτριους, οι ησαν εν ταις χερσιν αυτων, και τα ενωτια τα εν τοις ωσιν αυτων, και
κατεκρυψεν αυτα Ἰακωβ υπο την τερεβινθον την εν Σηκιμοις, και απωλεσεν αυτα,
εως της σημερον ημερας.» Ὁραις οτι προσιετο μεν ο παντων ∆εσποτης
κατοῤρωδουντα τον δικαιον, και αναδειμασθαι κελευει θυσιαστηριον εις οσμην
ευωδιας και της εσομενης αυτωι σωτηριας και αρωγης αναθημα λαμπρον. Ὁ δε, οτι
τουτο δραιν αναγκαιον ευ μαλα διεγνωκως, προαποκαθηρασθαι δειν επιταττει τους
ψευδωνυμους εκ μεσου ποιουντας θεους, και στολας ετερας μετημφιεσμενους. Ἀλλ',
οιμαι δη, τουτο κατασημηνειεν αν ευθυς, το ειλικρινες εν πιστει, και το αβεβηλον εις
ζωην· το μεν γαρ μονοτροπως Θεωι προσκεισθαι φιλειν, ου μεμερισμενους την
διανοιαν, ουτε μην απονενευκοτας επι το χρηναι νοσειν της των δαιμονιων απατης
λειψανα, νοοιτ' αν εικοτως εν γε τωι τους αλλοτριους εξηιρησθαι θεους· εν δε γε τωι
μεταμειβειν τας στολας, το οιονει πολιτειαν μεταμφιασασθαι καθαραν. Ἐδοκει γαρ
ωδε γραφειν και τωι σοφωτατωι Παυλωι. Ἢ ουκ επαΐεις εναργως λεγοντος·
«Ἐκδυσασθε τον παλαιον ανθρωπον τον φθειρομενον κατα τας επιθυμιας της
απατης, και ενδυσασθε τον νεον τον ανακαινουμενον κατ' εικονα του κτισαντος
αυτον;» απεκθεσιν δε της σαρκος, των σαρκικων ηδονων την αποθεσιν διακαλων.
Γραφει δε που και Σολομων· «Ἐν παντι καιρωι εστωσαν ιματια σου λαμπρα.» Φαιην
δ' αν οτι και μαλα ορθως εννενοηκως, ουκ αν εις τουτο προηκοι τερθρειας ο σοφος
 
 

277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν Σολομων, ως ιματιων ημας αναπειθειν μειρακιωδως εντρυφαιν λαμπροτησιν,
αμφιωι δε ωσπερ παρεικαζει λαμπρωι την οιονειπως εκνενιμμενην και ρυπου παντος
ελευθεραν ζωην. Ἐπει πως αν τις ενδυσαιτο τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον; Ἆρ'
ουχι φαιης αν, οτι τοις της ευαγγελικης πολιτειας αυχημασι κατημφιεσμενος,
αποπεραινει που παντως το χρημα, ω ταν; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. 68.945 {ΚΥΡ.} Ει δε δη
και επ' αυτον τις τον αοιδιμον Ἰωσηφ ιοι, ευρησει παρεντα της επιεικειας ουδεν,
εννενοηκοτα δε οτι συνεργασεται προς παν οτιουν αυτωι, και επαμυνει Θεος, ει
παραιτοιτο γενικως το καταμολυνεσθαι δειν. Ἐξον γαρ ευημερειν και
κατευρυνεσθαι ταις τρυφαις, τοις της νεοτητος διαπυροις σκιρτημασιν εις το ηδυ τε
και φιλον ανεντα τρεχειν, και ανεπιπληκτοις φερεσθαι ταις ορμαις, τουτο μεν ουκ
εδρα, πολλου γε και δει, μοιραν δε ωσπερ εποιειτο κρειττονα την παρα Θεωι, και της
εγκρατειας τους πονους προετιθει παντος του παραυτικα καταπιαινοντος. Ἤδει γαρ
οτι γλυκυ μεν πως εστιν εν αρχαις, το σαρκος ερεθισμα, και οιονει μελιτι
καταγοητευει τον νουν, ως εν γε τουτοις ηδονη, καταστρεφει γε μην εις τελος
ουκετι το γλυκυ· ποιναι γαρ ευθυς και δικαι, και τι γαρ ουχι των τοιωνδε κακων, της
του πεπλημμεληκοτος καταρτηθησονται κεφαλης, βουλει λεγωμεν ολιγα αττα των
επ' αυτωι γεγραμμενων; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} «Και ην,» φησιν, «Ἰωσηφ
καλος τωι ειδει, και ωραιος τηι οψει σφοδρα. Και εγενετο μετα τα ρηματα ταυτα, και
επεβαλεν η γυνη του κυριου αυτου τους οφθαλμους αυτης επι Ἰωσηφ, και ειπεν·
Κοιμηθητι μετ' εμου. Ὁ δε ουκ ηθελεν, ειπε δε τηι γυναικι του κυριου αυτου· Ει ο
κυριος μου ου γινωσκει δι' εμε ουδεν εν τωι οικωι αυτου, και παντα οσα εστιν αυτωι,
εδωκεν εις τας χειρας μου, και ουχ υπερεχει εν τηι οικιαι ταυτηι ουθεν εμου, ουδε
υπεξηιρηται απ' εμου ουδεν, πλην σου, δια το σε γυναικα αυτου ειναι, και πως
ποιησω το ρημα το πονηρον τουτο, και αμαρτησομαι εναντιον του Θεου; Ἡνικα δε
ελαλει τωι Ἰωσηφ ημεραν εξ ημερας, και ουχ υπηκουεν αυτηι καθευδειν μετ' αυτης,
του συγγενεσθαι αυτηι. Ἐγενετο δε τοιαυτη τις ημερα, και εισηλθεν Ἰωσηφ εις την
οικιαν ποιειν τα εργα αυτου, και ουθεις ην των εν τηι οικιαι εσω, και επεσπασατο
αυτον των ιματιων, λεγουσα· Κοιμηθητι μετ' εμου. Και καταλιπων τα ιματια αυτου
εν ταις χερσιν αυτης, εφυγε, και εξηλθεν εξω. Και εγενετο ως ειδεν οτι καταλιπων
τα ιματια αυτου εν ταις χερσιν αυτης εφυγε και εξηλθεν εξω, εκαλεσε τους οντας εν
τηι οικιαι, και ειπεν αυτοις, λεγουσα· Ἴδετε, εισηγαγεν ημιν παιδα Ἑβραιον, εμπαιζειν
ημιν. Εισηλθε προς με, λεγων· Κοιμηθητι μετ' εμου, και εβοησα φωνηι μεγαληι. Ἐν δε
τωι ακουσαι αυτον, οτι υψωσα την φωνην μου και εβοησα, καταλιπων τα ιματια
αυτου παρ' εμοι εφυγε, και εξηλθεν εξω.» Ὁραις οπως το μεν γυναιον εις ευνην, και
ουχ εκοντα παρεβιαζετο, τωι γεμην ερηρειστο προς εγκρατειαν ο νους υπ' ουδενος το
συμπαν ηττωμενος; Βουπαις ην ετι, επτακαιδεκα που μολις ετων, εν πρωταις υπηνης
εκβολαις, εν ακμαις ηδονων, και εν τοις οτι μαλιστα διαπυροις κινημασι, και ιν'
ουτως ειποιμεν, σκληραις και ανουθετητοις επιθυμιαις. Φιλει γαρ αει πως εν
αθραυστοις ετι του ορεκτιαιν ορμαις, το εφ 68.948 ηβον ειναι γενος, και χαλινων των
εις εγκρατειαν ου λιαν ανεχεται. Ἀλλ' ην ακλονητος ο θεσπεσιος Ἰω-σηφ, ου το της
νεοτητος ανειμενον απαιδαγωγητον εχων, ου δεδιως οτι ξενος ην και οικετης.
Ἐκβεβιαστο γαρ εις αμφω παρα των αδελφων τοις Ἰσμαηλιταις καταπωλουμενος.
Ἐπει δε κρειττων ην ηδονης τε αμα της μυσαρωτατης, και των εις ασελγειαν
κινηματων, συκοφαντει το γυναιον, και αντιστροφον τωι νεωι ποιειται την γραφην.
Τον δε, ουκ εικοντα τοις αυτης αιτημασιν, υβριστην απεκαλει. Και δεσμωτης μεν
εντευθεν ο νεανιας ην· θειαι γε μην χαριτι διεσωζετο, και μισθον εγκρατειας
αποκεκερδηκεν ευθυς, το απασης καταρξαι της Αιγυπτιων χωρας. Ουκουν καν ει
εχοι το χρημα πονους, καν ιδρωτες προκεοιντο βαρεις των εις εγκρατειαν
αυχηματων, ου πολυς ο λογος, τωι γε ολως φιλοθεειν ηιρημενωι· εξει γαρ, εξει και
 
 

278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισοπαλη τον επαινον, και ισοῤροπους τας αμοιβας. Τοιγαρτοι και ο θεσπεσιος ∆αβιδ,
ταις επι τουτο τληπαθειαις αποθαυμαζει λεγων, τον αξιεπαινετωτατον νεανιαν, «Εις
δουλον επραθη Ἰωσηφ, εταπεινωσαν εν πεδαις τους ποδας αυτου, σιδηρον διηλθεν η
ψυχη αυτου.» Σιδηρον, οιμαι, λεγων, την σκληραν και αθραυστον των ιδρωτων
προσβολην, δι' ων αν γενοιτο καταστελλειν αμαρτιας και ρυπου παντος αποφοιταιν,
της γε μην αγιας και καθαρωτατης εφικεσθαι ζωης, φημι δη της ευαγγελικης τε και
εν Χριστωι, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, συν αγιωι Πνευματι εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΠΕΝΤΕΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΣ.
Ὅτι χρη καθαρους και εκνενιμμενους παριστα σθαι τωι Θεωι, και
οτι εν Χριστωι παλιν ημιν η καθαρσις.
Ἐκ παντος ημιν, ω Παλλαδιε, συναγηγερται λογου σαφης τε και εναργης
αποδειξις, του δειν ιεναι
68.949 παγκαλως εις οικον Θεου, λαμπρους τε και
εκνενιμμενους, οικειοτητα τε την προς αυτον δι' αγιασμου κερδαινοντας. Ἵλεωι γαρ
τοτε περιτευξομεθα τωι Θεωι, και ιν' ουτως ειπωμεν, ολωι βλεποντι τα καθ' ημας
οφθαλμωι, και την τοις αγιοις πρεπωδεστατην φειδω διανεμοντι. «Ἐπι τινα δε
επιβλεψω,» φησιν, «αλλ' η επι τον ταπεινον και ησυχιον και τρεμοντα μου τους
λογους;» Ὁσιας γαρ οντως ανατενει χειρας, και εις αυτο που διακεκραξεται το της
θεοτητος ους, ο δη ουτως εχων, ως και εις περας ηκων των ων αν ευξαιτο τυχον, εκ
περιχαρειας ειπειν· «Ἤκουσεν εκ ναου αγιου αυτου φωνης μου, και η κραυγη μου
ενωπιον αυτου εισελευσεται εις τα ωτα αυτου.» Ἢ ου διεπυθου σαφως
αναμελωιδουντος ημιν του θεσπεσιου ∆αβιδ, οτι «Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους, και
ωτα αυτου εις δεησιν αυτων;» {ΠΑΛΛ.} Ἐπυθομην; {ΚΥΡ.} Ὅτι μεν εστιν αληθης ο
λογος, ουκ ενδοιασαι θεμις, πλην, επι γε το δειν αποτριβεσθαι μολυσμους, τις αν
γενοιτο προς ημων ο τροπος; συνησει γαρ δη παραπτωματα μεν ουδεις, πολλα δε
πταιομεν απαντες. Νοσει δε η φυσις το εις αμαρτιαν ευκολον, και λιαν εστιν
ευπαροιστος επι το πεφυκεναι αδικειν, καταλεαινουσης ημιν τροπον τινα της επι τα
φαυλα ροπης, την οδον της εκτοπου και βδελυρας ηδονης. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις·
συναινεσαιμι γαρ αν μελλησας ουδεν, ορθοεπειν ηιρημενωι. {ΚΥΡ.} Ἤδη μεν γαρ και
η απο γης σαρξ τον της αμαρτιας εν εαυτηι κατηῤρωστησε νομον, ευπαραφορος δε
λιαν ο ανθρωπινος νους, επι το εκνευσαι δειν επι τα πονηρα εκ νεοτητος, κατα το
γεγραμμενον. Τοιγαρτοι και λογος ημιν ιερος επιστυγναζει δικαιως· «Παντες γαρ,
φησιν, εξεκλινον, αμα ηχρειωθησαν, ουκ εστι ποιων χρηστοτητα, ουκ εστιν εως
ενος.» Ἐπειδη δε ουκ ην απονευσις του κακου, Σωτηρα και Λυτρωτην πεπομφεν
ημιν εξ ουρανου τον ιδιον Υιον ο Θεος και Πατηρ, δικαιουντα τηι πιστει, και ποινης
απαλλαττοντα, και ευσθενες μεν λιαν αποτελουντα το αναλκι, καταφωτιζοντα δε το
εσκοτισμενον, επιστρεφοντα δε το πλανωμενον, και πλεονεξιας εξελκοντα
διαβολικης, το υπεστρωμενον αυτωι. {ΠΑΛΛ.} Ἐν Χριστωι δη ουν το εκ της αμαρτιας
αισχος αποτριψομεθα, διεσμηγμενοι δε ουτω, και μωμου παντος ιοντες ως απωτατω,
προσελευσομεθα δι' αυτου τωι Θεωι και Πατρι. {ΚΥΡ.} Συνιης ευ μαλα· διακεκραγοτων
και αυτων επαΐοι τις αν των αγιων προφητων, την ουτως ημιν αξιαγαστον και
πολυευκτον χαριν. Μιχαιας μεν γαρ ο σοφωτατος, ωδε πη φησι· «Τις Θεος ωσπερ συ,
εξαιρων ανομιας, και υπερβαινων αδικιας τοις καταλοιποις της κληρονομιας αυτου,
 
 

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ου συνεσχεν εις μαρτυριον οργην αυτου, οτι θελητης ελεους εστιν;» Ἕτερος δε
αυ· «Μνησθητι ταυτα, Ἰακωβ και Ἰσραηλ,μη επιλανθανου μου. Ἰδου γαρ απηλειψα
ως εν νεφεληι τας ανομιας σου, και ως γνοφος τας αμαρτιας σου.» Και πλειστα μεν
αν τις συλλεξαιτο τα 68.952 απο της θειας Γραφης, παραδεικνυς ευ μαλα το εν γε δη
τουτοις ημιν αληθες, το δε, οις αν εποιτο σαφης τε και εναργης η πιστις, επισωρευειν
ετερα, περιττον οιμαι που. {ΠΑΛΛ.} Ἀλλ' εναργες μεν οτι το χρημα, παντι τωι σαφες.
Ἑλοιμην δ' αν εγωγε, και εκ νομικων εικονων την εν Χριστωι διαθρησαι καθαρσιν.
{ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν, ει σοι φιλον, τηιδε τε ημας ιεναι δοκει· τους γαρ τοι
μεμολυσμενους, και τους της παρανομιας εγκλημασιν υπενηνεγμενους, θυειν ο
νομος εκελευε, διχη διαστελλων των θυσιων τους τροπους. Αι μεν γαρ, υπερ ημων
αυτων σφαζομενον καταγραφουσι τον Ἐμμανουηλ, αι δε, και ημας αυτους
αποθνησκοντας τωι κοσμωι, και εις οσμην ευωδιας ανακομιζοντας τωι Θεωι την
οικειαν ζωην τε και σωτηριαν. Ἢ γαρ ουχι νεκρουντες τα μελη τα επι της γης, και
περιφορας κοσμικης, και γεωδεστερων ηδονων τον νουν απαλλαττοντες, την θειαν
τε και ευαγγελικην διαζησομεν ζωην; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ουκουν θυσια
μεν εστιν, η ως εν θανατωι Χριστου πνευματικη διακαθαρσις, ευχη δε και δωρον, ως
προς ημων, το αναθειναι Θεωι την ευκοσμιαν τε και εν αγιοτητι ζωην. Προδιαστελλει
γε μην ο νομος και διαμαρτυρεται σαφως, το δειν αμωμητους τας εν γε δη τουτοις
ποιεισθαι προσαγωγας, χρησιμως τε και αναγκαιως. Ἐπειδη δε των προσφερομενων
θυματων, α μεν εδηλου Χριστον, ως υπερ ημων σφαζομενον, α δε και ημας
ανατυποι, μονονουχι καταθυμιωντας τωι Θεωι την οικειαν ζωην. Ταυτηιτοι φησιν,
αμωμητα τε ειναι δειν αυτα, και κατ' ουδενα τροπον νοσουντα την εμπηριαν.
Ἄμωμος γαρ ο Χριστος· ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, αλλ' ουδ' αν ημας αυτους
παραδεξαιτο Θεος, εν μολυσμοις οντας ετι, και της αμαρτιας νοσουντας το ατερπες.
Γεγραπται τοινυν εν τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Λαλησον Ἀαρων και τοις υιοις αυ-του, και πασηι Συναγωγηι υιων Ἰσραηλ, και ερεις
προς αυτους· Ἄνθρωπος απο των υιων Ἰσραηλ, η των προσηλυτων των
προσκειμενων προς αυτους εν Ἰσραηλ, ος αν προσενεγκηι τα δωρα αυτου κατα πασαν
ομολογιαν αυτων, η κατα πασαν αιρεσιν αυτων, οσα αν προσενεγκωσι τωι Θεωι εις
ολοκαυτωμα· δεκτα υμιν, αμωμα αρσενα εκ των βουκολιων, και εκ των προβατων,
και εκ των αιγων, παντα οσα αν εχηι μωμον εν αυτωι, ου προσαξουσι Κυριωι, διοτι ου
δεκτον εσται υμιν. Και ανθρωπος ος αν προσενεγκηι θυσιαν σωτηριου τωι Κυριωι,
διαστειλας ευχην, η κατα αιρεσιν η εν ταις εορταις υμων, εκ των βουκολιων η εκ
των προβατων, αμωμον εσται εισδεκτον, πας μωμος ουκ εσται εν αυτωι. Τυφλον η
συντετριμμενον, η γλωσσοτμητον, η μυρμηκιωντα, η ψωραγριωντα, η λειχηνας
εχοντα, ου προσαξουσι ταυτα τωι Θεωι, και εις καρπωσιν ου δωσετε απ' αυτων επι το
θυσιαστηριον τωι Κυριωι. Και μοσχον η προβατον ωτοτμητον,
68.953 η
κολοβοκερκον σφαγια ποιησεις αυτα σεαυτωι· εις δε ευχην σου ου δεχθησεται.
Θλαδιαν και εκτεθλιμμενον, και εκτομιαν, και απεσπασμενον, ου προσαξετε αυτα τωι
Κυριωι, και επι της γης υμων ου ποιησετε. Και εκ χειρος αλλογενους ου προσοισετε
τα δωρα του Θεου υμων απο παντων τουτων, οτι φθαρματα εστιν εν αυτοις, και
μωμος εν αυτοις. Ου δεχθησεται ταυτα υμιν.» Ἄθρει δη ουν οτι παρεγγυαι σαφως και
αναφανδον ο νομος, και τοις εξ αιματος Ἰσραηλ, και τοις εξωθεν τε και
εισκεκριμενοις εις λαους, φημι δη τοις προσηλυτοις, το χρηναι μωμοσκοπειν ευ
μαλα τα ιερα. ∆ειν γαρ εφη προσκομιζεσθαι προς ημων το αρσεν τε και αμωμον,
τουτ' εστι, το ευσθενες, και ανωτερω παθων· ο γαρ τοι μαλακισμος, και φρονημα· το
θηλυπρεπες, και μεν τοι και το νοσειν την εις γε νουν εσω και νοητην εμπηριαν,
απαραδεκτον παντελως τωι Θεωι, και αποβλητον. Ἢ ουκ ανιερον ειναι φης τον ωιπερ
αν φαινοιτο προσοντα ταυτι; {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουκουν αποβλητον μεν το
 
 

280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναλκι, και το οιονει παρειμενον, δεκτον δε το ευσθενες, ως εν αρσενων φυσει
ζωγραφουμενον, ει παρεζευγμενον εχοι το αμωμον. Ειεν δι' αν εις τυπον ημιν σαφη
τα τοιαδε Χριστου. Ἄρσην γαρ ομου και αμωμος ο Ἐμμανουηλ, ειπερ εστιν αληθως
Θεου δυναμις, και ουκ ειδως αμαρτιαν. Ἄρσην δε και ετερως· προυχον γαρ αει, και
εν αμεινοσι θατερου το αρσεν· και προς γε δη τουτωι και ηγεμονικωτατον.
Προεστηκε δε και ασυγκριτως εστιν εν αμεινοσι, και καθηγειται των ολων, ει και
γεγονε καθ' ημας ο Υιος, και ο ποιμην εν προβατοις κατελογισθη χρησιμως. Ἀνιερα
δε και αποπεμπτα των θυματων, τυφλον, και συντετριμμενον, και μην και
γλωσσοτμητον, και μυρμηκιων, και ψωραγριων, και λειχηνας εχον, ωτοτμητον τε
και κολοβοκερκον. Ἀλλα και ει τωι, φησι, καταθλασθειη τυχον τα αρσενικα, και το
εις ευνουχους ηδη τελουν, αναγκαιον εχοι παθος. Τουτι γαρ οιμαι δηλουν, θλαδιαν
και εκτεθλιμμενον, εκτομιαν και απεσπασμενον. {ΠΑΛΛ.} Ἆρ' ουν εις ηθη και
τροπους τους καθ' ημας μεταληπτεον ταυτι; {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν· ειη γαρ αν ουχ
ετερως η ουτως ημιν πνευματικος ο νομος. Γενοιτο δ' αν ουδεις παρα Θεωι λογος της
ως εν σκιαις λατρειας, αλλ' ουδ' αν ωρισατο ποτε τους εν αυτηι νομους, μη ουχι της
αληθειας προανατυπων εν αυτηι το εκπρεπεστατον καλλος. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
Περαινε δη ουν τον εφ' εκαστωι λογον, και τις αν γενοιτο διασαφει παλιν. {ΚΥΡ.}
Ουκουν ειμι τοι και μαλα προθυμως. Τυφλον μεν ουν εοικε, τον ασοφον τε και
ασυνετον λεγειν, και φως ουκ εχοντα θειον εν εαυτωι τουτ' εστι, τον δια Χριστου
φωτισμον εν Πνευματι, ανιερος δε παντελως, ο ανους τε και απιστος ετι· «Ἐαν γαρ
μη πιστευσητε, ου μη συνητε,» φησιν. Συντετριμμε 68.956 νον δε αυ, τον ολοτροπως
ηῤρωστηκοτα, και υγιες εχοντα παντελως ουδεν, ουτε μην ορθοποδειν δυναμενον,
ηγουν δρασαι τι των αγαθων ισχυοντα, ευρωστιας δε της εν Χριστωι και εν Πνευματι
παντελως ηττωμενον, πεπονθασι δε τι τοιουτον, οι περι ων γεγραπται, δι' ενος των
αγιων προφητων· «Ταδε λεγει Κυριος· Ἰδου εγω διδωμι επι τον λαον τουτον ασθενειαν, και ασθενησουσιν εν αυτηι πατερες και υιοι αμα· γειτων και ο πλησιον αυτου
απολουνται.» Ἀλλ' ογε θειος ημιν Μελωιδος, τους εν πιστει τηι εν Χριστωι
δεδικαιωμενους, εισκεκομικεν ιλαρους, ψαλλοντας τε και λεγοντας· «Ευλογει, η
ψυχη μου, τον Κυριον, τον ιωμενον πασας τας νοσους σου, τον λυτρουμενον εκ
φθορας την ζωην σου.» Γλωσσοτμητον τε, καθαπερ εγωιμαι, τον ορθοεπειν ουκ
ειδοτα, ουτε μην αναφωνειν ισχυοντα το ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν κατα το
γεγραμμενον, το εξ αγαθης συνειδησεως επερωτημα εις Θεον, πλην οτι και την
τοιανδε παλιν αποκρουσονται νοσον, εν παρουσιαι Χριστου, σαφηνιει λεγων ο
προφητης· «Και γλωσσαι αι ψελλιζουσαι ταχυ μαθησονται λαλειν ειρηνην.»
Γλωσσοτμητος ουν ο ψελλιζων ετι, και λαλειν ουπω δεδιδαγμενος την ανωθεν ημιν
και παρα Πατρος ειρηνην, τουτ' εστι, Χριστον, ητοι τα επ' αυτωι. Μυρμηκιωντας γε
μην και ψωραγριωντας, και λειχηνας εχοντας ειναι φαμεν τους, οιπερ αν εχοιεν εν
γε δη σφισιν αυτοις εμπαθη τον νουν, και πολλην εγκατηῤρωστηκοτας την εν
αμαρτιαις φθοραν, ου μην οτι χρη και προς το μειον αγειν αυτους διενθυμουμενους,
εφιεντας δε μαλλον διερπειν επι το αισχιον, και κατευρυνεσθαι προς το χειρον.
Μυρμηκια τε γαρ και αγρια ψωρα, και μην και λειχην, αει προς επιδοσιν ιοντα
φαινεται, και προς το χειρονως εχειν διανενευκε πως, και ολην κατα βραχυ
διανεμεται την σαρκα. Τοιαυτα δε και τα εν ταις ημετεραις ψυχαις ουκ
ανακοπτομενα των παθων, ασχετωι δε ωσπερ ορμηι προς το χειρον αει διεκτρεχοντα.
Ὠτοτμητον δε, προς γε δη τουτωι τον κολοβοκερκον, τον δυσπειθη και ανηκοον, και
τον μη μεχρι παντος ευσχημονα κατασημηνειεν αν. Ἢ ουχι το βλαβος εις ακοην,
τοις γε το ους αποκεκομμενοις; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Τα δε των ζωων την
κερκον ουκ εχοντα, δοιης αν αυτος εν γε τωι καλλιστωι σχηματι; Ουδαμως· νοσει γαρ
εφ' εαυτων πολυ δη λιαν το απρεπες. Ουκουν ασχημων και ακαλλης ο ως εν ζωωι
 
 

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τυχον τωι την κερκον ουκ εχοντι πλαγιως υποδηλουμενος. Ἀποβλητον δε ποιειται το
αρσεν μεν, οσον ηκεν εις φυσιν, ενεργειν δε τα αρσενων ου δυναμενον, θλαδιαν δη
λεγω και εκτομιαν· ειεν δ' αν οι τοιοιδε παλιν, οι εν υποληψει μεν ανδρειας της εις
αρετην, ου μην ετι και ενεργοι προς αρετης αυχηματα, ξηροι δε ωσπερ και ακαρποι,
και το δυνασθαι καρποφορειν πολυτροπως παρηιρημενοι. Πλειστος γαρ οσος ημας
ανοσιων παθων καταβιαζεται δημος εις το αναλκι τε και αδρανες, και προσετι τουτωι
το μη ισχυσαι καρποφορειν. Ταυτηιτοι, καθαπερ εγωιμαι, και πολλοις ονομασι το
68.957 ευνουχισθεν ο νομος αποκαλει· θλαδιαν γαρ, φησι, και εκτεθλιμμενον, και
εκτομιαν και απεσπασμενον· παμποικιλα γαρ τα εν ημιν παθη, δια πολλης ωσπερ
αγοντα τριβου προς το αναλκι τε και αδρανες.» {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο λογος. {ΚΥΡ.}
Μυσαρον δε οτι προς τουτοις εστι, και δια χειρος αλλοτριας, τας ιερουργιας
καταθυειν Θεωι, προσαπεφηνε λεγων· «Και εκ χειρος αλλογενους ου προσοισετε τα
δωρα Κυριωι τωι Θεωι υμων.» ∆ι' ου σημαινεται τυπικως, ως δια μονου Χριστου
προσιτος ο Πατηρ· αυτος γαρ ημων ο αμωμος αληθως και μεγας αρχιερευς, ο μεσιτης
οικονομικως· ως γαρ ο θεσπεσιος γραφει Παυλος· «Ἐν αυτωι την προσαγωγην
εσχηκαμεν εν Πνευματι προς τον Πατερα.» Μωμου δη ουν απηλλαχθαι πρεπει τους
οιπερ αν ελοιντο τας εαυτων ψυχας καθιερουν τωι Θεωι και Πατρι, μεσιτευοντος του
Χριστου· «Ἅγιοι γαρ εσεσθε,» φησι, «καθως εγω αγιος ειμι.» {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης.
{ΚΥΡ.} Καταρυθμισας δε της θυσιας τους τροπους, ως εν βουσι και προβατοις, και δι'
ετερων ημιν επινοιων ερχεται, το δειν αμωμητως προσιεναι Θεωι τοις τουτο δραιν
ειωθοσιν, ευ μαλα παρεγγυων· εφη γαρ παλιν εν τωι Λευιτικωι· «Πασαν θυσιαν ην αν
προσφερητε Κυριωι, ου προσοισετε ζυμωτην· πασαν γαρ ζυμην και παν μελι ου
προσοισετε απ' αυτου, καρπωσαι Κυριωι, δωρον απαρχης προσοισετε αυτα Κυριωι, επι
το θυσιαστηριον ουκ αναβιβασθησεται εις οσμην ευωδιας Κυριωι, και παν δωρον
θυσιας υμων αλι αλισθησεται. Ου διαπαυσετε αλας διαθηκης Κυριωι απο
θυσιασματων υμων, επι παντος δωρου υμων προσοισετε Κυριωι τωι Θεωι υμων αλας.»
Ζυμη μεν ουν πανουργιας αν ειη τυπος, ουχι παντως γε και μονης της
κατεψεγμενης, αλλα και της ετερας, φημι δη της αγαθης και επαινουμενης, ην και
της σοφιας ο λογος, τοις ακακοις ετι διδοναι κατεπαγγελλεται. μεσον γαρ πως εστι
το της πανουργιας ονομα. Μελι δε αυ, ηδονην μεν εσθ' οτε την σωματικην ημιν
πλαγιως υπαινιττεται, ως εν γε τωι φαναι· «Μη προσεχε φαυληι γυναικι· μελι γαρ
αποσταζει απο χειλεων γυναικος πορνης.» Ποτε δε και αγαθων γλυκασματων
εισφερει την υποτυπωσιν. Γεγραπται γαρ, οτι «Φαγε μελι, υιε· αγαθον γαρ κηριον,
ινα γλυκανθηι σου ο φαρυγξ.» Ἀποφασκει δη ουν ο νομος, το προσκομιζεσθαι δειν εις
καρπωμα και θυσιαν, ζυμην τε και μελι. ∆εχεται μεν γαρ παρα του προσαγοντος εις
δωρον και απαρχην, ανακομιζει δε ουδαμως εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι. {ΠΑΛΛ.}
Ειτα τι το αινιγμα διασαφει παλιν. {ΚΥΡ.} ∆υσεφικτον, ω Παλλαδιε, το χρημα εστι. Τι
γαρ αν βουλοιτο δηλουν, το αποβλητα μεν ουδαμως ποιεισθαι ταυτι, μη μην ετι και
εις καρπωμα και θυ 68.960 σιαν ανακομιζειν αυτα, πως ουκ αναντες ιδειν; Οιμαι δη
ουν οτι και πανουργον εσθ' οτε ψυχης οσιας και αγαθης, ει δρωιτο κατα καιρους, και
προφασιν εχοι την εις Θεον ευσεβειαν, ουκ αποβλητον μεν παρ' αυτωι, πλην ουκ εν
ισωι λογωι κατατεταξεται της ευωδους αρετης, ουδ' αν εις θυσιαν καταλογισθειη την
νοητην. Ἁπλοτης γαρ μαλλον τιμιωτερα παρα Θεωι. Καταθαυμαζει μεν γαρ το
Γραμμα το ιερον τον θεσπεσιον Ἰακωβ, ουτω λεγον· «Και ην Ἰακωβ απλαστος ανηρ,
οικων εν οικιαι.» Ἐξηιρηται μεν γαρ παντων των ακακων η πανουργια. Προς δε γε
τους αγιους αποστολους αυτος εφασκεν ο Σωτηρ· «Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις, και
ακεραιοι, ως αι περιστεραι.» Ἀλλ' εστι το μεν ακεραιον τιμιον παρα Θεωι, και καθ'
ετερον που παντων εν αμεινοσιν. Το δε γε πανουργον και πονηρον, τηι οικονομιαι
πρεπον της αποστολης, ωι προσεχρητο κατα καιρους και ο μακαριος Παυλος,
 
 

282

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανταχη διαδιδρασκων το προωρον παρ' εχθρων υπομειναι θανατον. Ουκουν το
πανουργον εν γε τοις κατα Θεον σπουδασμασι, δεκτον μεν αν γενοιτο,
καταλογισθειη δ' αν ουδαμως εις αρετης ευωδιαν, ει δοκιμαζοιτο κατ' ιδιαν φυσιν.
Κατα τον ισον δη τροπον και το μελι, της σαρκικης ηδονης εις τυπον παραληφθεν,
υποφηνειεν αν, οιμαι που, την εγκοσμιον ταυτην, και σαρκικων ηδονων ουκ
απηλλαγμενην ζωην· τιμιος μεν γαρ ο γαμος, ταις τεκνογονιαις υπηρετων, και
ανυπαιτιος κατα νομον, ο εν Χριστωι κεχρημενος. Πλην ουκ εσται τουτο τισιν εις
αρετης δυναμιν, ουτε μην εν ισωι τεταξεται τοις της εγκρατειας αυχημασιν·
επιστελλει δε τοις εν γαμωι και ο μακαριος Παυλος· «Μη χωριζεσθε απ' αλληλων, ει
μη τι αν εκ συμφωνου προς καιρον, ινα σχολασητε τηι προσευχηι και τηι δεησει.» Και
παλιν· «Ἐπι το αυτο ητε, φησιν, ινα μη πειραζηι υμας ο Σατανας, δια την ακρασιαν
υμων.» Προσεπηνεγκε δε τουτοις· «Ταυτα δε λεγω κατα συγγνωμην, ου κατα
επιταγην.» Ὁραις ουν οτι συγγνωμην διδωσι τοις εν γαμωι; Πως ουν αρετη, το
συγγνωμηι θεραπευομενον; «Περι δε της παρθενου,» φησιν, «οτι μακαριωτερα εστιν
εαν ουτως μεινηι,» τουτ' εστιν, αγαμος. Ουκουν ουκ αποβλητον μεν το μελι. δεκτος
γαρ ο γαμος. Πλην ουκ εις οσμην ευωδιας, καθα και της αρετης οι τροποι. Ἀλλα και
εν γε μην τοις θυμασιν επιπαττονται αλες, χρηναι γαρ οιμαι καταθυειν ημας σοφως
τε και εμφρονως, και προς παν οτιουν των αγαθων ευ μαλα διηρτημενους. Το γαρ
αχαρι τε και ανοστον, πρεποι αν ηκιστα γε τοις ευσεβειν ελομενοις. Ταυτηιτοι και ο
Σωτηρ· «Ὑμεις εστε το αλας της γης,» τοις αγιοις εφασκε μαθηταις. Ἐπιστελλει δε
και ο Παυλος· «Ὁ λογος υμων εν χαριτι τε και αλατι ηρτυμενος, ινα δωι χαριν τοις
ακουουσιν.» {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν οτι το εμφρον τε και επιχαρι, δια των αλων
σημαινεται. {ΚΥΡ.} Ὧδε εχει· χρηναι δε οιμαι λοιπον ευ μαλα διηιρηκοτας τους επι γε
το δειν καταθυειν τροπους, εξ αυτων ηδη των ιερων καταθρειν Γραμματων, το
68.961 οπως αν γενοιτο τοις την αμαρτιαν διηῤρωστηκοσι, διεκδυναι την νοσον, και
τα εκ του πλημμελειν διακρουσασθαι βλαβη· γεγραπται τοινυν εν τωι Λευιτικωι· «Και
ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον προς τους υιους Ἰσραηλ, λεγων·
Ψυχη εαν αμαρτηι εναντι Κυριου ακουσιως, απο παντων των προσταγματων Κυριου,
ων ου δει ποιειν και ποιησηι εν τι απ' αυτων· εαν μεν ο αρχιερευς ο κεχρισμενος
αμαρτηι του τον λαον αμαρτειν, και προσαξει περι της αμαρτιας αυτου, ης ημαρτε,
μοσχον εκ βοων αμωμον τωι Κυριωι περι της αμαρτιας. Και προσαξει τον μοσχον
παρα την θυραν της σκηνης του μαρτυριου εναντι Κυριου, και επιθησει την χειρα
αυτου επι την κεφαλην του μοσχου εναντι Κυριου, και σφαξει τον μοσχον ενωπιον
Κυριου. Και λαβων ο ιερευς ο χριστος ο τετελειωμενος τας χειρας απο του αιματος
του μοσχου, και εισοισει αυτο εις την σκηνην του μαρτυριου· και βαψει ο ιερευς τον
δακτυλον εις το αιμα, και προσρανει απο του αιματος επτακις εναντι Κυριου, κατα το
καταπετασμα το αγιον. Και επιθησει ο ιερευς απο του αιματος του μοσχου επι τα
κερατα του θυσιαστηριου του θυμιαματος της συνθεσεως του εναντιον Κυριου, ο
εστιν εν τηι σκηνηι του μαρτυριου. Και παν το αιμα του μοσχου εκχεει παρα την βασιν
του θυσιαστηριου των ολοκαυτωματων, ο εστι παρα τας θυρας της σκηνης του
μαρτυριου. Και παν το στεαρ του μοσχου του της αμαρτιας, περιελει απ' αυτου το
στεαρ το κατακαλυπτον τα ενδοσθια, και παν το στεαρ το επι των ενδοσθιων, και
τους δυο νεφρους, και στεαρ το επ' αυτων, ο εστιν επι των μηριων, και τον λοβον
τον επι του ηπατος συν τοις νεφροις περιελει αυτο, ον τροπον αφαιρειται αυτο απο
του μοσχου του της θυσιας του σωτηριου, και ανοισει ο ιερευς επι το θυσιαστηριον
της καρπωσεως, και το δερμα του μοσχου, και πασαν αυτου την σαρκα συν τηι
κεφαληι και τοις ακρωτηριοις και τηι κοιλιαι και τηι κοπρωι. Και εξοισουσιν ολον τον
μοσχον εξω της παρεμβολης εις τοπον καθαρον ου εκχεουσι την σποδιαν, και
κατακαυσουσιν αυτον επι ξυλων εν πυρι, επι της εκχυσεως της σποδιας
 
 

283

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καυθησεται.» Ἄρχοντος μεν ουν περι, συναφαμαρτειν αυτωι του πρεποντος, και τους
υπο χειρα λαους παρασκευαζοντος, τα τοιαδε φησιν· επεχρησμυδησε δε τουτοις
ευθυς· «Ἐαν δε πασα συναγωγη των υιων Ἰσραηλ αγνοησηι και λαθηι ρημα εξ
οφθαλμων της συναγωγης, και ποιησωσι μιαν απο πασων των εντολων Κυριου, η ου
ποιηθησεται, και πλημμελησωσι, και γνωσθηι αυτοις η αμαρτια ην ημαρτον εν αυτηι,
και προσαξει η συναγωγη μοσχον εκ βοων αμωμον περι της αμαρτιας.»
Ἱερουργεισθαι δε δειν αυτον κατα τον ισον τωι πρωτωι τυπον, ευ μαλα φησι. {ΠΑΛΛ.}
Τις ουν αν ειη παλιν ο εν γε τουτοισι λογος; {ΚΥΡ.} Σαφης, ω Παλλαδιε, και ου
χαλεπος ελειν, τοις γε ολως αρτιφροσιν. Ἐν Χριστωι γαρ η καθαρσις ιερεων, και
λαου, σμικρου και μεγαλου, και συλληβδην απαντων, και ει καθ' ενα τυχον
πλημμελουντες αλισκοιμεθα, δια τοι το τον θειον ουκ ειδεναι νομον, 68.964 ηγουν
ανεθελητως εκβεβιασθαι τυχον, εις γε το ηκιστα δοκουν τωι παντων ∆εσποτηι Θεωι.
Ταυτηιτοι και ο θεσπεσιος ημιν επεφωνει ∆αβιδ· «Ἁμαρτιας νεοτητος μου και
αγνοιας μου μη μνησθηις.» Ὡς δε αγαθον οντα φυσει, χρηστον τε και φιλοικτειρμονα
και της ημετερας φυσεως ουκ ηγνοηκοτα το αναλκι, μονονουχι και καταιτιαται
σαφως ο μακαριος Ἰωβ, μελλοντα τε και αναδυομενον προς το ανειναι τισι τας
αμαρτιας. Ουτω δε φησι· «Και ινα τι ουκ εποιησω της ανομιας μου ληθην, και
καθαρισμον της αμαρτιας μου;» Προσανακεκραγει δη ουν ο νομος, ως εν Χριστωι τε
και μονωι δικαιωθησονται δια πιστεως οι ταις αμαρτιαις ενισχημενοι. Αυτος γαρ
εστιν ο μοσχου δικην υπερ ημων σφαγιαζομενος παρα τας θυρας της ιερας τε και
θειας σκηνης, ιν' ημιν ανευρυνηι την εις το εισω παροδον, αυτος ο τας αμαρτιας
ημων αιρων, κατα την του προφητου φωνην. Τουτι γαρ οιμαι δηλουν, το επιτιθεσθαι
τας χειρας τωι μοσχωι, αυτος ο δια του αιματος εισπεφοιτηκως εις τα Ἅγια των
αγιων, και λυτρωσιν ημιν αγιαν ευραμενος, και μιαι προσφοραι τελειωσας εις το
διηνεκες τους αγιαζομενους, κατα την του μακαριου Παυλου φωνην· αυτος εστιν ο
εν τωι ραντισμωι του ιδιου αιματος αγιαζων την Ἐκκλησιαν, και τουτο πλουσιως.
«Βαψει» γαρ, φησιν, «ο ιερευς τον δακτυλον εις το αιμα, και προσρανει απο του
αιματος επτακις τωι δακτυλωι εναντι Κυριου.»–»Προσεληλυθαμεν» γαρ, φησιν,
«Ἱερου-σαλημ επουρανιωι, και Ἐκκλησιαι πρωτοτοκων απογεγραμμενων εν
ουρανοις, και αιματι ραντισμου κρειττον λαλουντι, παρα τον Ἄβελ.» Του μεν γαρ
Ἄβελ το αιμα κατεκεκραγει προς Θεον, καταδικαζον του φονευτου, το δε τιμιον αιμα
του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, λαλει περι ημων τα αμεινω προς Θεον.
Ἐκκεχυται γαρ της απαντων ζωης ανταλλαγμα. Προσεχειτο δε του μοσχου το αιμα
τηι βασει του θυσιαστηριου· και γαρ εστιν αγιος τε και ιερος αληθως ο Χριστου
θανατος. Και αναφερεται μεν τα εντοσθια, πιμελη και νεφροι και λοβος ο του
ηπατος. Ευωδη γαρ παντα τα εν Χριστωι, τα τε εξωφανη, και τα κεκρυμμενα· ο Λογος
γαρ ην αγιος, και ουδεν εν αυτωι το μη καθαρον. Κατακαιεται γε μην εξω της πυλης
το δερμα και τα λοιπα· ουδε αυτον ημιν απαραδεκτον του παθους τον τοπον εωντος
του νομου. Τοιγαρτοι και προς ημας ο θεσπεσιος εφη Παυλος· «Ἐξερχωμεθα ουν εξω
της πυλης τον ονειδισμον αυτου φεροντες,» τουτ' εστι, τον υπερ ημων τε και δι'
ημας σταυρον. Και αυτος δε που φησιν ο Σωτηρ· «Ὃς ου λαμβανει τον σταυρον
αυτου και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος.» Ἔοικε δε το εξω της πυλης ο
ιερωτατος Παυλος, το εξω του κοσμου νοειν. Ζωης γαρ ημας εξιστησι κοσμικης το
θελειν επεσθαι τωι Χριστωι. Και μαρτυρησει παλιν ο Παυλος. Ἔφη γαρ ωδε περι
Χριστου· «∆ι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι.» Περιπατουντες δε επι
της γης οι αγιοι, διαβιωναι σπουδαζουσιν ουκετι μεν επιγειως, εχειν δε μαλλον εν
ουρανωι το πολι 68.965 τευμα. Καθαρσις δε τοις μεμολυσμενοις, η σποδια μετα
υδατος. Λυτηριον γαρ αμαρτιας, του Σωτηρος το παθος, αγιαζων ημας δι' υδατος, δι'
ου κερδανουμεν ου σαρκος αποθεσιν ρυπου, κατα το γεγραμμενον, αλλα των εν
 
 

284

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψυχαις μολυσμων την απονιψιν· «Λουσασθε» γαρ, φησιν, «και καθαροι γινεσθε·» και
προφητικος ημιν ανωθεν διεκελευετο λογος. {ΠΑΛΛ.} Ἐν μοσχωι δη ουν ως εν εικονι
και τυποις, ο δι' ημας και υπερ ημων του Χριστου σκιαγραφειται θανατος. {ΚΥΡ.}
Συνιης ευ μαλα, και προς γε δη τουτωι καταθαυμασαις αν, οιμαι, και εις εκεινο
βλεπων. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον; {ΚΥΡ.} Ει μεν γαρ αμαρτοι, φησιν, ο ηγουμενος ομου των
υπεζευγμενων, ει τ' ουν αυτη καθ' εαυτην η υπο χειρα πληθυς, μοσχος εσται το
θυμα. Ἐναλους δε πταισμασιν ιδικοις ο ηγουμενος, προσκομιζετω, φησι, χιμαρον εξ
αιγων. Ει δε δη τις ειη των εν λαοις, αρσεν μεν ουκετι, θηλυ δε εστω το σφαγιον·
Ἀναγνωσομαι δε, ει δοκει, και τους επι τοισδε νομους, εφη γαρ ωδε· «Ἐαν δε ο
αρχων αμαρτηι, και ποιησηι μιαν απο πασων των εντολων Κυριου του Θεου αυτου, η
ου ποιηθησεται ακουσιως, και πλημμελησηι, και γνωσθηι αυτωι η αμαρτια, ην ημαρτεν
εν αυτηι, και προσοισει το δωρον αυτου χιμαρον εξ αιγων, αρσεν αμωμον, περι
αμαρτιας· και επιθησει την χειρα επι την κεφαλην του χιμαρου, και σφαξουσιν
αυτον εν τοπωι, ου σφαζουσι τα ολοκαυτωματα ενωπιον Κυριου, αμαρτιας εστι. Και
επιθησει ο ιερευς απο του αιματος του της αμαρτιας τωι δακτυλωι επι τα κερατα του
θυσιαστηριου των ολοκαυτωματων, και το παν αιμα αυτου εκχεει παρα την βασιν
του θυσιαστηριου των ολοκαυτωματων, και το παν στεαρ αυτου ανοισει επι το
θυσιαστηριον, ωσπερ το στεαρ θυσιας σωτηριου, και εξιλασεται περι αυτου ο ιερευς
περι της αμαρτιας αυτου, και αφεθησεται αυτωι.» Και προς γε δη τουτοις, «Ἐαν δε
ψυχη μια αμαρτηι ακουσιως εκ του λαου της γης, εν τωι ποιησαι μιαν απο πασων των
εντολων Κυριου, η ου ποιηθησεται, και πλημμελησηι, και γνωσθηι αυτωι η αμαρτια,
ην ημαρτεν εν αυτηι, και οισει χιμαιραν εξ αιγων, θηλειαν αμωμον οισει περι της
αμαρτιας αυτου.» Και της θυσιας τον τροπον, οπως αν γενοιτο, διειπων· «Ἐαν δε
προβατον προσενεγκηι,» φησι, «το δωρον αυτου περι της αμαρτιας, θηλυ αμωμον
προσοισει αυτο.» Συνιης ουν, ω Παλλαδιε, του μυστηριου το βαθος, ως εν εσοπτρωι
και σκιαις τοις αρχαιοτεροις ανατυπουμενον; Ἰσομοιρει γαρ ωσπερ τωι μεγεθει των
πλημμεληματων, η των θυματων προσαγωγη· και μοσχος μεν ην υπερ αρχοντος τε
και λαου, κοινη ταχα που και μιαν ηῤρωστηκοτοιν την αμαρτιαν. Ἔριφος δε εις,
υπερ ενος, ητοι μιας ψυχης· εαυτον γαρ προσκεκομικεν ο Χριστος, αμα μεν υπερ
παντων, ως εν εικονι τωι μοσχωι, βαρει τε και μεγαλωι θυματι· «Ὅπου γαρ
επλεονασεν η αμαρτια, φησιν, υπερεπερισσευσεν η χαρις.» Ἐριφου δε και προβα
68.968 του δικην, υπερ εκαστου και ιδικως δια το ωμοιωσθαι, φημι, τοις υφ'
αμαρτιαν, και εν τοις ανομοις λελογισθαι, κατα τας Γραφας· ανομου δε τυπος, ο
εριφος, ως ακαρπος και ξηρος. Παριστησι γουν ο Χριστος, ως προβατα μεν εκ
δεξιων, τους αγιους, ως εριφους δε και εξ ευωνυμων τους της ανομιας εργατας.
Ουκουν το επιδοξον αυτου και υπερφυες κατιδοι τις αν ως εν γε τωι μοσχωι. Το δε
ομοιουσθαι τοις καθ' ημας, λελογισθαι δε οτι και εν τοις ανομοις, δια του χιμαρου
νοησεις. Ἐσφαζετο δε και ως προβατον, δια την εμφυτον ημεροτητα, και την εις
πραοτητα θυσιας υπεροχην. «Ὡς προβατον γαρ ηχθη,» φησι, «και ως αμνος,
εναντιον του κειροντος αυτον, αφωνος, ουτως ουκ ανοιγει το στομα αυτου.» Ἀλλ' ει
μεν ειη τυχον ηγουμενος ο ταις πλημμελειαις ενοχος, αρσην ο χιμαρος ην. Ει δε δη
τις εν λαοις και καθ' ενα, θηλυ το σφαγιον, καν ει τε προβατον ειη τυχον, ειτ' ουν εξ
αιγων, και εν τηι των θυματων διαφοραι της του Σωτηρος ημων οικονομιας το
σοφον, του νομου κατασημαινοντος. Ἡγεμονευον μεν γαρ αει πως εστι, και εν τιμηι
πρωτηι το αρσεν, επομενον δε και εν δευτεροις το θηλυ. Ἀναλογως δη ουν τοις
εκαστου πταισμασι, και η δια Χριστου καθαρσις εν γε τοις προεστηκοσι και
ηγουμενοις, και τοις υπο χειρα, και καθ' ενα τε και υπεζευγμενοις. Ειεν γαρ ουκ εν
ισοις αιτιαμασι πεσοντες εις αμαρτιαν, ηγουμενος και λαος, αλλ' εν μειζοσι που
παντως, ηγουμενοι. Τοιγαρτοι πλουσιωτεραι διασμηχονται χαριτι. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο
 
 

285

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φης· αμεινον γαρ θατερου, το αρσεν. {ΚΥΡ.} Ἴδοις δ' αν εν Χριστωι, το ως εν δοξηι
διαφορον· αρχων μεν γαρ εστι και των ολων καθηγητης ομολογουμενως, ως Θεος
και Κυριος. Γεγονε δε και ως εν ταξει δευτερος, δια το ανθρωπινον, τεθειται δε και
υπο νομον, ως υφηγουμενος. {ΠΑΛΛ.} Πιθανος ο νους. {ΚΥΡ.} Και ετερους δε
μολυσμων επισυναπτει τροπους, και τον εφ' εκαστωι δη παλιν, προκεχρησμυδηκεν
αγνισμον, ως εν Χριστωι πληρουμενον. Ἔφη δε ουτως· «Ἐαν δε ψυχη αμαρτηι, και
ακουσηι φωνην ορκισμου, και ουτος μαρτυς η εωρακεν, η συνοιδεν, εαν μη
απαγγειληι, ληψεται την αμαρτιαν. Ἡ ψυχη εκεινη ητις εαν αψηται παντος
πραγματος ακαθαρτου, η θνησιμαιου, η θηριαλωτου ακαθαρτου, η των θνησιμαιων
βδελυγματων των ακαθαρτων, η των θνησιμαιων κτηνων των ακαθαρτων, η
αψηται απο ακαθαρσιας ανθρωπου, απο πασης ακαθαρσιας αυτου, ης αν αψαμενος
μιανθηι, και ελαθεν αυτον, μετα τουτο δε γνωι, και πλημμελησηι, η ψυχη η ανομος, η
διαστελλουσα τοις χειλεσι κακοποιησαι η καλως ποιησαι κατα παντα οσα εαν
διαστειληι ο ανθρωπος μεθ' ορκου, και λαθηι αυτον προ οφθαλμων, και ουτος γνωι,
και αμαρτηι εν τι τουτων· και εξαγορευσει την αμαρτιαν περι ων ημαρτηκε κατ'
αυτης· και οισει περι ων επλημμελησε Κυριωι, περι της αμαρ 68.969 τιας ης ημαρτε,
θηλυ απο των προβατων, αμναδα η χιμαιραν εξ αιγων περι αμαρτιας, και εξιλασεται
περι αυτου ο ιερευς περι της αμαρτιας αυτου, ης ημαρτε, και αφεθησεται αυτωι η
αμαρτια.» Ἄθρει δη ουν οτι τον ορκισμου φωνης επαΐοντα, και παρ' ουδεν ολως το
πραγμα πεποιημενον, και τον ετεροις ενοχον μολυσμοις, και μην επι τουτωι, τον επι
τηι ψευδορκιαι κατεγνωσμενον, εν ισωι τε και απαραλλακτωι τιθησι πλημμελειας
τροπωι· μολυσμος γαρ αληθως εξαισιος, και εις αυτο που το λοισθον αναθρωσκει των
κακων, η εις Θεον καταφρονησις, και ταις σαρκικαις ακαθαρσιαις εγγυς τε και
αδελφον το πλημμελημα, η ουκ εν ισωι θετεον λογωι την επαρατον ψευδορκιαν και
ορκισμου καταφρονησιν; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν· ισοπαλη γαρ πως επ' αμφοιν αει τα
εγκληματα. {ΚΥΡ.} Ἕψεται δη ουν και τουτοις η λυσις δι' εξαγορευσεως τε και μην
και αμναδος, ητοι προβατου σφαγης· «Λεγε γαρ συ τας ανομιας σου πρωτος,» φησιν,
«ινα δικαιωθηις.» Και μην και ο θειος αναφωνει ∆αβιδ· «Ειπα· Ἐξαγορευσω κατ' εμου
την ανομιαν μου τωι Κυριωι, και συ αφηκας την ασεβειαν της καρδιας μου.» Πλην,
ουκ αποχρη εις την τελειαν απονιψιν το εξαγορευσαι μονον, απαλλαττει δε
παντελως ο Χριστου θανατος, παθοντος υπερ ημων, και ταις απαντων ημων
αμαρτιαις εαυτον υποφεροντος ως εν ειδει παντι των ημερων ζωων· εν μοσχωι δη
λεγω, και μην και προβατωι και αιγι. Ἀπροφασιστον δε ωσπερ καθιστας ο νομος το
ραιθυμον εις θυσιαν, τοις εν μολυσμοις και ακαθαρσιαις, ει μη μοσχον τις εχοι και
προβατον, τοις κατα χειρα και εν ισχυι τιμαιν αναπειθει, λεγων· «Ἐαν δε μη ισχυηι η
χειρ αυτου το ικανον εις το προβατον, οισει περι της αμαρτιας αυτου, ης ημαρτε, δυο
τρυγονας, η δυο νοσσους περιστερων Κυριωι, ενα περι αμαρτιας, και ενα εις
ολοκαυτωμα, και οισει αυτα προς τον ιερεα, και προσαξει ο ιερευς το περι της
αμαρτιας προτερον, και αποκνισει ο ιερευς την κεφαλην αυτου απο του σφονδυλου,
και ου διελει, και ρανει απο του αιματος του περι της αμαρτιας, επι τον τοιχον του
θυσιαστηριου. Το δε καταλοιπον του αιματος καταστραγγιει επι την βασιν του
θυσιαστηριου. Ἁμαρτιας γαρ εστι, και το δευτερον ποιησει ολοκαυτωμα ως καθηκει·
και εξιλασεται περι αυτου ο ιερευς περι της αμαρτιας, ης ημαρτε, και αφεθησεται
αυτωι.» Τρυγονι μεν δη και περιστεραι παρεικαστεον ευ μαλα τον Κυριον ημων
Ἰησουν τον Χριστον, οτι το μεν εστιν ευφωνοτατον τε και λαλιστατον εν στρουθιοις,
το δε οτι μαλιστα προς ακρον ηκει πραοτητος. Ἄμφω δε ην εν Χριστωι. Πασαν μεν
γαρ κατεκηλησε την οικουμενην τοις ευαγγελικοις κηρυγμασι, τρυγων η ανωθεν τε
και εξ ουρανου, λιγυρον ωσπερ ενιεισα μελος, και την του Θεου και Πατρος
κατατρανουσα θελησιν. Ὡς γαρ ο θεσπεσιος Ἰωαννης φησιν, «Ὃν απεστειλεν ο Θεος,
 
 

286

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα ρηματα του Θεου λαλει.» Ἐκαλει δε και ημας προς μιμησιν της ενουσης αυτωι
πραοτητος τε και ημεροτητος, ουτω λεγων· «Ἄρατε τον ζυγον μου 68.972 εφ' υμας,
και μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι.» Ληψεται τοινυν την
τρυγονα, φησιν, «ο ιερευς, και αποκνισει τωι ονυχι. Σφαζεται γαρ ουτω τα ελαφρα
των στρουθιων. Πλην, ουκ εισαπαν αποτεμει, δηλον δε οτι την κεφαλην. Πεπρακται
γαρ ουτως ο Χριστου θανατος, ουκ εις μερισμον, αλλ' εις ενωσιν. Τοιγαρτοι και εν
αρχαις επι το Πασχα τιθεις νομον, καταθυεσθαι μεν προστεταχε τον αμνον, πλην
«Ἐν οικιαι βρωθησεται,» φησι, «μιαι, και ουκ εξοισετε των κρεων αυτου εξω.»
Μεμερισται γαρ ουδαμως ο Χριστος, αλλ' εις ολοκληρως και εν εκαστωι και εν πασιν
εστι, και αυτος εστιν η ειρηνη ημων, συλλεγων ημας εις ενωσιν την τε προς
αλληλους εν ομοψυχιαι, και την δι' εαυτου προς Θεον εν Πνευματι. Ὅτι τοινυν ου
μερισμου προξενος, αλλ' ενωσεως προς ημας ο Χριστου γεγονε θανατος, εδηλου
πλαγιως το θυεσθαι μεν το στρουθιον, ου μην και εισαπαν αποκειρεσθαι του
σπονδουλου την κεφαλην· οτι δε αγιαζει την Ἐκκλησιαν τωι ιδιωι αιματι,
κατασημηνειεν αν, το τωι αιματι του στρουθιου καταραινεσθαι την σκηνην και τα εν
αυτηι. Μια δε τρυγων υπερ αμαρτιας, και μια παλιν, εις ολοκαυτωμα, νοειται δε δι'
αμφοιν ο Χριστος, και αποθνησκων υπερ ημων, και εις οσμην ευωδιας
ολοκαυτουμενος τωι Πατρι, και μην και ανταλλαγμα της απαντων ζωης εαυτον
ανατιθεις. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ὑποβιβαζει γε μην ο νομος και εις το λιαν
ευποριστον της θυσιας τον τροπον· και αναλογως τοις εκαστου μετροις ποιεισθαι
προσταττει, τον επι τοις αριστοις οκνον υποτεμνομενος πανταχη, και απροφασιστον
καθιστας τοις ελουσι το ραιθυμον. Γραφει δε ωδε παλιν· «Ἐαν δε μη ευρισκηι η χειρ
αυτου ζευγος τρυγονων, η δυο νεοσσους περιστερων, και οισει το δωρον αυτου, περι
ου ημαρτε, το δεκατον του οιφι σεμιδαλεως περι αμαρτιας. Ουκ επιχεει επ' αυτο
ελαιον, ουδε επιθησει επ' αυτωι λιβανον, οτι περι αμαρτιας εστι, και οισει αυτην προς
τον ιερεα, και δραξαμενος ο ιερευς απ' αυτης πληρη την δρακα αυτου, το
μνημοσυνον αυτης επιθησει επι το θυσιαστηριον των ολοκαυτωματων Κυριου,
αμαρτια εστι. Και εξιλασεται περι αυτου ο ιερευς, περι της αμαρτιας αυτου, ης
ημαρτεν αφ' ενος τουτων, και αφεθησεται αυτωι. Το δε καταλειφθεν εσται τωι ιερει,
ως θυσια της σεμιδαλεως.» Ἀλλ' εν γε δη τουτοις, περι Χριστου μεν ουκετι, την δε
του προσαγοντος ζωην, και την εν Χριστωι προσοδον, και την εις Θεον αφιερωσιν, ο
της θυσιας ημιν υποφαινει τροπος. Προσφερεται μεν γαρ σεμιδαλις αρτου γενεσις.
Ζωης δε τυπος, ο αρτος· αλλ' ουτε λιβανωι καταπαττεσθαι δειν αυτην, ουτε μην
ελαιωι δεδευσθαι λεγει, σοφην τε και αναγκαιαν του τοιουδε την αφορμην ευ μαλα
προαναφωνων, οτι περι αμαρτιας εστιν, ης αν ειη παντη τε και παντως απωτατω το
ιλαρον, ως εν ελαιωι νοουμενον, και μεν τοι το ευωδες, ως εν λιβανωι τυχον· ειη δ'
αν ουκ αμφιλογον, οτι χρημα στυγνον και αοσμον αληθως, η εν ημιν αμαρτια.
Καταπλουτησει δε εφ' 68.973 εαυτηι, της αρετης αει πως το ιλαρον, δι' ελπιδος της
εις Θεον πολυ το ευωδες εχουσης, ως εν πιοτητι δηλονοτι τηι νοητηι. Τυπος ουν αρα
ζωης, της μη εχουσης το ιλαρον και ευωδιας ερημης, η λιβανου διχα και ελαιου
σεμιδαλις, αλλ' εν Χριστωι και αυτη μεταστησεται προς το ιλαρον. ∆εχεται δε και το
ευωδες εν πιστει, και προσφερεται τωι Θεωι δι' αυτου, του διασμηχοντος τους
μεμολυσμενους, και απονιζοντος νοητως τους εναλοντας ακαθαρσιαι. «∆ραξεται
γαρ,» φησιν, «ο ιερευς απο της σεμιδαλεως, και ανοισει επι το θυσιαστηριον των
ολοκαυτωματων Κυριωι.» Ἐν Χριστωι γαρ ημων η προσαγωγη, και δι' αυτου
προσιεμεν οι μεμολυσμενοι. ∆ικαιουμεθα δε δια πιστεως, και εις οσμην ευωδιας
ανατιθεμεθα τωι Πατρι, εαυτους μεν ουκετι, Χριστον δε τον εν ημιν, ευωδιαν εχοντες
την πνευματικην. {ΠΑΛΛ.} Ἀτρεκης ο λογος. {ΚΥΡ.} Και προς γε δη τουτοις, και ει
γενοιτο τινας προσκρουσαι Θεωι, και υφελεσθαι τι των ηγιασμενων, ειτ' ουν
 
 

287

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανηνασθαι το επηγγελμενον, και μηδε παραχρημα προσενεγκειν, και το ραιθυμον εν
τουτοις, ληθης εγκλημα παθειν, διακαθαιρει παλιν. Γεγραπται γαρ ωδι· «Και
ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Ψυχη η αν λαθηι αυτην ληθη, και αμαρτηι
ακουσιως απο των αγιων Κυριου, και οισει της πλημμελειας αυτου τωι Κυριωι κριον
αμωμον εκ των προβατων, τιμης αργυριου σικλων, τωι σικλωι των αγιων, περι ου
επλημμελησε· και ο ημαρτεν απο των αγιων, αποτισει αυτο, και το επιπεμπτον
προσθησει επ' αυτο, και δωσει αυτο τωι ιερει, και ο ιερευς εξιλασεται περι αυτου εν
τωι κριωι της πλημμελειας, και αφεθησεται αυτωι.» Πανδεινον γαρ αληθως, το
υφελεσθαι τι των ηγιασμενων και ανατιθεμενων εις δοξαν Θεου. Ἐν ισωι δε τροπωι
διαβεβλησεται, και ουκ εν μικραις αιτιαις, το μη αποτισαι τα επηγγελμενα. «Τεκνον
γαρ,» φησιν, «εαν ευξηι ευχην τωι Κυριωι, μη χρονισηις του αποδουναι αυτην· αγαθον
το μη ευξασθαι σε, η το ευξασθαι, και μη αποδουναι.» Ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος
∆αβιδ· «Ευξασθε και αποδοτε Κυριωι τωι Θεωι υμων.» Ἐκολαζοντο δε και οι Ἠλει
παιδες, υποκλεπτοντες τινα των αγιων, και σφετεριζομενοι τα του Θεου. Τις ουν αν
γενοιτο και τουδε τυχον η αφεσις; Ἢ πως αν εκλυσοιεν αιτιας τον ποδα, και
απαλλαττοιτο τις; Πρωτον μεν ει πλουσιωτεραν των υφαιρεθεντων ποιοιτο την
αντεκτισιν· Προσθησει γαρ το επιπεμπτον, φησιν, ειτα κριον εις θυσιαν ει
προσοισειεν ωνητον. Τυπος αν ειη το χρημα, Χριστου, ον οι των Ἰουδαιων
προεστηκοτες εξεπριαντο τροπον τινα, τριακοντα δηναριων, α τωι προδοτηι
κατεθεντο μαθητηι. Ουκουν εν Χριστωι, και των εις Θεον αιτιαματων, η αφεσις. Ὅτι
δε και των εις ανθρωπους αδικηματων απαλλαξειεν αν αυτος, αταλαιπωρον ιδειν,
τον γειτονα τε και εφεξης ανεγνωκοσι νομον. Ἔχει δε ουτω· «Και ελαλησε Κυριος
προς Μωσην, λεγων· Ψυχη η αν αμαρτηι, και παριδουσα παριδηι τας εντολας Κυριου,
και ψευσεται τα προς τον πλησιον εν παραθηκηι, η περι κοινωνιας, η περι αρπαγης, η
68.976 ηδικησε τι τον πλησιον, η ευρεν απωλειαν, και ψευσηται περι αυτης, και
ομοσηι αδικως περι ενος απο παντων, ων εαν ποιησηι ο ανθρωπος, ωστε αμαρτειν εν
τουτοις. Και εσται ηνικα εαν αμαρτηι, και πλημμελησηι, και αποδωι το αρπαγμα, ο
ηρπασεν, η το αδικημα, ο ηδικησεν, η την παραθηκην, ητις παρετεθη αυτωι, η την
απωλειαν, ην ευρεν απο παντος πραγματος, ου ωμοσε περι αυτου αδικως, και
αποτισει αυτο το κεφαλαιον, και το επιπεμπτον προσθησει επ' αυτο, τινος εστιν,
αυτωι αποδωσει ηι ημεραι ελεγχθηι, και της πλημμελειας αυτου οισει τωι Κυριωι κριον
απο των προβατων αμωμον, τιμης, εις ο επλημμελησε. Και εξιλασεται περι αυτου ο
ιερευς εναντι Κυριου, και αφεθησεται αυτωι περι ενος απο παντων ων εποιησε και
επλημμελησεν εν αυτωι.» Ὁραις της αποκαθαρσεως εν ισωι τρεχοντα, και
πληρουμενον δι' αμφοιν τον τροπον; Ἐκτισει γαρ δη συν πλεονασμωι, και κριου
προσαγωγηι· τα τε εις Θεον εγκληματα, τα τε εις αδελφους και ομογενεις
αποκρουεσθαι δειν ο νομος ευ μαλα διεκελευετο. Μερικη δε ουτι που δικαιωσις εν
Χριστωι, τελεια δε μαλλον του κατασπιλουν ειωθοτος απονιψις· τοιγαρτοι και
εφασκεν· «Ἀμην, αμην λεγω υμιν, οτι ο πιστευων εις εμε, εχει ζωην αιωνιον, και εις
κρισιν ουκ ερχεται, αλλα μεταβεβηκεν εκ του θανατου εις την ζωην.» Ει δε το
κρινεσθαι διαπεφευγεν, ο την εν πιστει δικαιωσιν εισποιητην εχων δια Χριστου,
πασα πως αναγκη λεγειν ως διεδρα τα εγκληματα· και τροπος αιτιαματων ισχυσειεν
αν ουδεις, κατα γε τοιουδε, φημι. «Θεος γαρ ο δικαιων, τις ο κατακρινων;» Ουκουν
τοις λελυπημενοις των αδελφων, δια πραγματων απολογουμενοι, την εν Χριστωι
δικαιωσιν ετοιμοτατην ευρησομεν. Ουτω και Ζακχαιος ο τελωνης κεκλημενος εις
αποστολην, ουχ ως εψεται μονον τωι κεκληκοτι κατεπηγγελλετο, αλλα και παντα
οσα αν ηδικησεν αποδωσειν εν τετραπλωι. Χρηναι γαρ οιμαι τους μελλοντας εν γε δη
σφισιν αυτοις ενοικον δια του Πνευματος ποιεισθαι Χριστον, προαπονιζεσθαι
ρυπους, και προαποσμηχειν εγκληματα, λαμπραν δε ουτω και ακηλιδωτον
 
 

288

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποφαινειν αυτωι την ιδιαν ψυχην, καθαπερ αμελει και ο θεσπεσιος Μελωιδος εν
καλωι της τοιαυτης αρετης γεγονως, ανεφωνει λεγων· «Ἑτοιμη η καρδια μου, ω
Θεος, ετοιμη η καρδια μου, αισομαι και ψαλω.» Ὥσπερ γαρ καθαροις μεν ουσι τοις
εριοις ενιζανουσιν αι βαφαι, ει δε ρυπου τι μετεισι λειψανον, ευαποβλητον ευθυς το
εισκεκριμενον, και ασφαλη την εδραν ουκ εχον εν αυτοις· ουτω και η Χριστου
μεθεξις, ταις μεν αγιαις και καθαραις εισδυεται ψυχαις, ταις δε μη ουτως εχουσαις,
ουδ' αν ολως ενιζησειεν· «Ἅγιον γαρ πνευμα σοφιας φευξεται δολον,» κατα το
γεγραμμενον, «και ου κατοικησει εν σωματι καταχρεωι αμαρτιαις.» Ουκουν
θεραπευοντες τους ηδικημενους, και τοις εις φιλιαν κατορθωμασι τας των αδελφων
αποκειροντες λυπας, αιτιας εαυτους απασης απαλλαξομεν, και την εν Χριστωι
κερδανουμεν αφεσιν. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθοτατα εφης. 68.977 {ΚΥΡ.} Βουλει δη τουτοις και
ετερους εννοιων επισυλλεγοντες τροπους, τα τε εκ μολυσμων εγκληματα, και τα εφ'
εκαστωι τεθεσπισμενα προς αποκαθαρσιν εξηγωμεθα; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν,
αμφιλαφεστεραν γαρ ουτω την ονησιν εξεργασαιτ' αν ημιν ο επι τωιδε λογος. {ΚΥΡ.}
Γεγραπται τοινυν εν τοις Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και εξαποστειλατωσαν εκ της παρεμβολης παντα
λεπρον, και παντα γονοῤρυη, και παντα ακαθαρτον επι ψυχηι, απο αρσενικου εως
θηλυκου, εξαποστειλατε εξω της παρεμβολης, και ου μη μιανουσι τας παρεμβολας
αυτων, εν οις εγω καταγινομαι εν αυτοις.» Ὅτι μεν ουν τοις εξ αναγκης και
αβουλητως συμβαινουσιν, ουκ αν, οιμαι, δοξειεν εικοτως επιτιμαιν ο νομος ημιν, εν
τουτοις, παντι τωι σαφες· κολαζεται γαρ ανθ' οτου, το σωματος παθος, και την εκ
νομου καταῤρησιν οπως αν εχοι δικαιαν, ο σαρκικαις αῤρωστιαις περιπεσων; σοφον
ουν αρα και αναγκαιον εις εικονα και τυπον των εν ψυχαις νοσηματων, δεχεσθαι τα
σωματικα. Ειη γαρ αν ουτω πνευματικος ο νομος, και ψηφος οσια τα εφ' εκαστωι
παρα Θεου κατα καιρους κεχρησμωδημενα, ουχι τους ανεθελητοις εναλοντας
νοσοις, ταις δικαις υπαγοντα, αλλ' οις ο του πλημμελησαι λογος, οσιαν αν εχοι την
επιπληξιν. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευγε δη φης. {ΚΥΡ.} Ἀποπεμπεσθαι μεν ουν της παρεμβολης
προστεταχε λεπρον, ισχνοτατην δε λιαν επ' αυτωι ποιειται την βασανον, και
δοκιμαζεσθαι δειν επιταττει την νοσον, ουτω λεγων· «Και ελαλησε Κυριος προς
Μωσην και Ἀαρων, λεγων· Ἀνθρωπωι εαν τινι γενηται εν δερματι χρωτος αυτου
ουλη σημασιας τηλαυγης, και γενηται εν δερματι χρωτος αυτου αφη λεπρας,
αχθησεται προς Ἀαρων τον ιερεα, η ενα των υιων αυτου των ιερεων· και οψεται ο
ιερευς την αφην εν δερματι του χρωτος αυτου, και η θριξ εν τηι αφηι μεταβαληι
λευκη, και η οψις της αφης ταπεινη απο δερματος του χρωτος, αφη λεπρας εστι, και
οψεται ο ιερευς, και μιανει αυτον. Ἐαν δε και τηλαυγης λευκη ηι εν τωι δερματι του
χρωτος αυτου, και ταπεινη μη ηι η οψις αυτης απο του δερματος, και η θριξ αυτου ου
μετεβαλε τριχα λευκην, αυτη δε εστιν αμαυρα, και αφοριει ο ιερευς την αφην επτα
ημερας· και οψεται ο ιερευς την αφην τηι ημεραι τηι εβδομηι, και ιδου η αφη μενει
εναντιον αυτου, ου μετεπεσεν η αφη εν τωι δερματι, και αφοριει αυτον ο ιερευς επτα
ημερας το δευτερον, και οψεται ο ιερευς αυτον τηι ημεραι τηι εβδομηι το δευτερον. Και
ιδου αμαυρα η αφη, ου μετεπεσεν η αφη εν τωι δερματι, και καθαριει αυτον ο ιερευς·
σημασια γαρ εστι. Και πλυναμενος τα ιματια αυτου, καθαρος εσται. Ἐαν δε
μεταβαλουσα μεταπεσηι η σημασια εν τωι δερματι, μετα το ιδειν αυτον τον ιερεα του
καθαρισαι αυτον, και οφθησεται το δευτερον τωι ιερει, και οψεται αυτον ο ιερευς, και
ιδου μετεπεσεν η σημασια εν τωι δερματι, και μιανει αυτον ο ιερευς· 68.980 λεπρα
εστιν.» Ἰσχνομυθια μεν ουν το χρημα εστιν, ω Παλλαδιε, και ουχ ετοιμος ελειν ο επι
τοισδε λογος. Ἀναγκαιον δε οιμαι συνενεγκοντα τον νουν, ως εν ολιγοις ειπειν, το τι
αν βουλοιτο δηλουν ο νομος. Προεξηγησομαι δε τεως του παθους την διαφοραν.
Λεπρα μεν ουν τοις ανθρωπινοις σωμασι παγχαλεπον εστι παθος, και δυσδιαφυκτον
 
 

289

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και βορον· συμβαινει δε κατα νεκρωσιν. Κοιλαινεται μεν γαρ το τραυμα ευθυς,
δαπανωμενου του δερματος, και εις βαθος αει συνιζανοντος· ατε δη, και διερπουσης
αει προς το κατω της φθορας. Ὅθεν τοι, καθαπερ εγωιμαι, και η θριξ επανθουσα τοις
τοποις μαραινομενη, καταλευκαινεται, και οιονει τι φυτον τηι υποκειμενηι
συγκαταφθειρεται γηι. Λεπρα μεν ουν το τοιονδε παθος. Λευκη δε παλιν, αῤρωστημα
σαρκικον τηι λεπραι προσεοικος, πλην ουκ ενιησι το λυπουν εις βαθος, ουτε μην
εισπεμπει τοις εσω της νοσου την αισθησιν, επινηχεται δε ωσπερ ακρωι τε, και μολις
επανθουσα τωι σωματι, και ουδε τριχα μεθιστησιν εις το λευκον, ουτε μην
ακαθεκτως ευρυνεται, αλλ' ολιγοις κομιδηι τοις επικουρημασιν ευκολως
ανασειραζεται, και υπονοστει προς υγιες η επανθουσα σαρξ. Ουκουν η μεν λεπρα,
νεκρωσις ομολογουμενη, εν υποψιαις δε πως της λεπρας η λευκη, ου μην ετι και το
αυτο κατα αληθειαν, λεπρα και νεκρωσις. Καταψηφιζεται τοινυν ο νομος του
λεπρου το ακαθαρτον, ως ηδη παθοντος την νεκρωσιν. Ἀνιησι δε του εγκληματος,
τον λευκην ηῤρωστηκοτα, ως εν υποψιαις μεν γεγονοτα του λεπραιν, ου μην ετι και
λελεπρωμενον. Τοιγαρτοι, φησιν, ει γενοιτο ουλη σημασιας, και αφη λεπρας, και
κοιλοτερα η οψις του δερματος, και μην και τριχος εις λευκοτητα μεταβολη,
συναποθνησκουσης ταχα που τηι υποκειμενηι σαρκι, λεπρα δη παντως εσται. Ἕρπει
γαρ εις βαθος η νεκρωσις. Ει δε δη γενοιτο τις λευκη σημασιας, διχα κοιλοτητος της
εν δερματι, και τριχος εις λευκοτητα μεταβολης, δοκιμαζεσθω, φησι, παρα του
ιερεως, και αφοριζεσθω δευτερον· το απεικος γαρ ουδεν, ως και αυτη των ημερων η
παρατασις, το αῤρωστημα βασανιζουσα, παραδειξειεν αν εσθ' οτε τοις ερευνωσι το
ακριβες. Ἡ μεν γαρ θριξ υπομενει το ετεροχρουν, κοιλαινομενου του δερματος,
μετακεχωρηκε δε προς λεπραν η λευκη. Ουδενος δε τουτων γεγονοτος, «Ἀνεισθω,
φησι, της αιτιας.» Ου γαρ τοι λεπρα το παθος, αλλα το λεπραι προσεοικος, και αγχου
δη μαλα, τουτ' εστιν, η λευκη. Ὁ μεν ουν εν προχειρωι λογος, και η του πραγματος
διασαφησις αποχρωσαν εχει την παραθεσιν. Ἀλλα φερε λεγωμεν τα πνευματικα, και
των εις νουν τε και κεκρυμμενων εννοιων απτωμεθα. {ΠΑΛΛ.} Ὡς καλον το χρημα
και ονησιφορον. {ΚΥΡ.} Χρη τοινυν ημας τους εν Χριστωι ζωοποιουμενους,
ζωοποιησιν δε φημι την πνευματικην, νεκρων εργων αποφοιταιν, και ως απωτατω
χωρειν, ειεν δ' αν, οιμαι, ταυτι, τα δι' ων αν γενοιτο κατανεκρουσθαι ψυχην, και
αποψυχεσθαι νουν, αχαλινως εκνενευκοτα προς τα σαρκος τε και κοσμου. Ει γαρ
εστιν αληθες, ως ο εις την σαρκα σπειρων, εκ της σαρκος θερισει φθοραν· και οι κατα
σαρκα ζωντες 68.981 Θεωι αρεσαι ου δυνανται, οτι δε και τεθνηξονται πως αν ειη
λοιπον η ποθεν αμφιλογον; Νεκρος ουν αρα, και τοις της νεκροτητος εργοις
ενισχημενος, ο ψυχην τε και νουν εκμεμολυσμενος, και μην και φαυλοτητος
αναπλεως κοσμικης. Και νοητην αληθως, ειπερ αν ελοιτο τις την τοιανδε λεπραν
ειπειν, ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος. Ἀκαθαρτος ουν ο τοιουτος εν οφθαλμοις του
Χριστου. «Καταμιανει γαρ αυτον,» φησιν, «ο ιερευς.» Ἀκουσεται γαρ επι του θειου
βηματος, τοις αγαν φιλαμαρτημοσιν εναριθμιος ων· «Πορευετε απ' εμου, εργαται
ανομιας, ουκ οιδα υμας.» Λευκηι γε μην και ουληι σημασιας παρεικαστεον τους εν
ψιλαις ταις επιθυμιαις κειμενους ετι, και ουπω προς εργον ηκοντας λογισμου. Ἢ
ουχι δη φης υπαρχειν αληθες, ως προαναθρωσκουσιν εν ημιν και οιονει
προανισχουσι των αποτελεσματων αι ηδοναι και λογισμοι, καλουντες επι τι των
διαβεβλημενων εκ νομου; {ΠΑΛΛ.} Φημι· μεμνησομαι γαρ του μακαριου ∆αβιδ
λεγοντος· «Προ του με ταπεινωθηναι, εγω επλημμελησα.» {ΚΥΡ.} Ὀρθοτατα εφης·
προ γαρ τοι των αποτελεσματων, γινεται δη παντως εν πλημμελειαις ο νους,
προωδινησας την ηδονην, πλην εν μοναις ετι ταις επιθυμιαις της αμαρτιας κειμενης,
εστηκεν εν μεταιχμιωι, προς αμφω βλεπων ο νους· και ελευθεραν εχων εφ' οπερ αν
ελοιτο την ροπην, και πεπονθως ουπω την νεκρωσιν, αγχου δε δη σφοδρα γεγονως
 
 

290

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του κακου, και εν ωδισιν εχων το παθος. Τοιουτονι τι σαφως και ο του Σωτηρος
ημιν υπεφωνησε μαθητης. «Μηδεις γαρ,» φησι, «πειραζομενος λεγετω, οτι Ἀπο Θεου
πειραζομαι. Ὁ γαρ Θεος απειραστος εστι κακων, πειραζει δε αυτος ουδενα. Ἕκαστος
δε πειραζεται υπο της ιδιας επιθυμιας εξελκομενος και δελεαζομενος. Ειτα η
επιθυμια συλλαβουσα, τικτει αμαρτιαν. Ἡ δε αμαρτια αποτελεσθεισα, αποκυει
θανατον.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ουκουν το εκτεθναναι τυχον, ως εν λεπραι, φημι
τηι νοητηι, και ως εν παθει τωι κατα νεκρωσιν την εξ αμαρτιας, ουκ εν μοναις αν
γενοιτο ταις επιθυμιαις, αλλ' εν ταις εκβασεσι των αποτελεσματων, και εως μεν
εστιν εν ωδισιν ετι του νου το κακον, ουπω νεκρωσις, ουπω θανατος, ου γαρ πασα
αμαρτια προς θανατον, ως ο του Σωτηρος ειρηκε μαθητης, αλλ' εν υποψιαις ετι του
παθειν τα νεκρουν ειδοτα. Ἐν δοκησει δε πως η αγχου της λεπρας, την λευκην
ελεγομεν. Ὄψεται, φησιν, ο ιερευς, τον τωι παθει κατοχον, φημι δη τηι λευκηι, και ει
μεν ορωιτο μη μεταβαλλουσα προς λεπραν, ου καταμιανει αυτον, αφοριει δε μαλλον·
ου γαρ ανεπιπληκτον παρα Θεωι, καν γουν εν επιθυμιαις και αγχου γενεσθαι του
κακου. Ει δε παραιτοιτο, φησι, το παθος την μεταβολην, ουκ εις το χειρον
εκνενευκος, καθαρος εστω, φησιν. Ἄριστον δη ουν και σωτηριον αληθως το,
παραιτεισθαι την νεκρωσιν, την ως εν εργοις φημι, 68.984 και αυτοις ηδη πως τοις
αποτελεσμασι τον νουν αποψυχουσαν. Σοφον δε προς τουτωι, το απονευειν ευ μαλα
πειρασθαι τα παθη, και ει εν ψιλαις ετι ταις επιθυμιαις ορωιτο συμβαινοντα· τουτι
γαρ, οιμαι, εστι το λεπρας αυτης και λευκης αποφοιταιν. ∆ιεπυθου γαρ οτι πλειστης
οσης τα καθ' ημας εποπτειας αξιοι Θεος κατα φυσιν υπαρχων ο Ἐμμανουηλ, ο μεγας
ημων Ἀρχιερευς, και προσιεται μεν το φαυλον εκνενιμμενους, εκπεμπει δε δη της
των αγιων παρεμβολης, ει καταθεωιτο μεμολυσμενους. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθης ο λογος.
{ΚΥΡ.} «Ἅγιοι γαρ εσεσθε,» φησιν, «οτι εγω αγιος ειμι.» Ἐπιτηρει δε, οτι πλυναμενον
τα ιματια τον της αιτιας απηλλαγμενον, καθαρον εσεσθαι φησι, την δι' υδατος
καθαρσιν προαναφωνων ο νομος, και ως εν τυποις ημιν τοις εν αισθησει σωματικηι,
το του αγιου βαπτισματος καταγραφων μυστηριον. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Θεα δη
ουν, ω Παλλαδιε, το πολυ λιαν εντενες του νομου. Μεταταττει γαρ ωσπερ τας
εννοιας ημων επι το εναντιως εχον, και το τελουν εις ονησιν δια παντος ωσπερ
υποφαινει τροπου. {ΠΑΛΛ.} Πως δη φης; {ΚΥΡ.} Ἔφη γαρ παλιν· «Και αφη λεπρας,
εαν γενηται εν ανθρωπωι, και ηξει προς τον ιερεα, και οψεται ο ιερευς, και ιδου ουλη
λευκη εν τωι δερματι, και αυτη μετεβαλε τριχα λευκην, και απο του υγιους της
σαρκος της ζωσης εν τηι ουληι, λεπρα παλαιουμενη εστιν εν τωι δερματι του χρωτος
αυτου, και μιανει αυτον ο ιερευς, και αφοριει αυτον, οτι ακαθαρτος εστιν. Ἐαν δε
ανθουσα εξανθησηι λεπρα εν τωι δερματι του χρωτος αυτου, και καλυψηι η λεπρα παν
το δερμα της αφης απο κεφαλης εως ποδων αυτου, καθ' ολην την ορασιν του ιερεως,
και οψεται ο ιερευς, και ιδου εκαλυψεν η λεπρα παν το δερμα του χρωτος αυτου, και
καθαριει αυτον ο ιερευς την αφην, οτι παν μετεβαλε λευκον, και καθαρος εστι. Και ηι
αν ημεραι οφθηι εν αυτωι χρως ζων, μιανθησεται· και οψεται ο ιερευς τον χρωτα τον
υγιη, και μιανει αυτον. Ὁ χρως ο υγιης, ακαθαρτος εστι· λεπρα εστιν. Ἐαν δε
αποκαταστηι ο χρως ο υγιης, και μεταβαληι λευκη, και ελευσεται προς τον ιερεα· και
οψεται ο ιερευς, και ιδου μετεβαλεν η αφη εις το λευκον, και καθαριει ο ιερευς την
αφην, και καθαρος εστι.» {ΠΑΛΛ.} Και τις αν νοοιτο προς ημων εν γε τουτωι της
αντιστροφης ο τροπος; {ΚΥΡ.} Ου γαρ δη συνιης οτι λεπραν μεν ειναι
διεβεβαιουμεθα, την εκ μερους νεκρωσιν εν ζωσηι σαρκι, και αποβλητος ην ο τηι
νοσωι κατοχος, ως μεμολυσμενος; {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη ουν, οτι
περιτρεπεται πως ημιν το χρημα δη παλιν εις το εναντιως εχον. Ει γαρ δη γενοιτο,
φησιν, ολος διολου λεπρος, και νεκρωσει κατοχος, ουδεν εχων υγιες, ανεισθω δη
τοτε των εις 68.985 μολυσμον εγκληματων, καθαρος εστι. Χρωτος δε δη ζωντος ει
 
 

291

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν ειη τι λειψανον εν αυτωι, Καταγραφετω, φησιν, ο ιερευς αυτου την ακαθαρσιαν·
μιανει γαρ αυτον ο χρως ο ζων, και λεπρος εστιν· ισομοιρησει και τοδε τοις εις
λεπραν αιτιαμασιν. {ΠΑΛΛ.} Ουκ αν εχοιμι νοειν ο τι ποτε εστιν, ο φης. Ει γαρ η εκ
μερους λεπρα καταμιανει τινας, πως αποφηνειε καθαρους η εισαπαν και ολοτελης;
{ΚΥΡ.} Ἰσχνομυθια μεν ουν, ω Παλλαδιε, το χρημα εστιν, οιησομεθα δε ουτι που
μαχομενην ωσπερ και αντεξαγουσαν ημιν την θεωριαν, εισφερειν του νομου το
ακριβες. Ἐφηρμοσται δε τις εκαστωι λογος σοφος τε και αναγκαιος, και αδιαβλητως
εχων· και φερε λεγωμεν, ει δοκει. {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν· ερεις γαρ ως ηδιστα
δεδιψηκοτι μοι. {ΚΥΡ.} Κατα διττον, οιμαι, τροπον τον ευνομωτατον παρα γε τωι
φιλαρετωι Θεωι κατορθωσομεν βιον. Ἢ γαρ, ζωντες αυτωι την εκ παθων τε και
αμαρτιας παραιτουμεθα νεκρωσιν, και τουτο εστι το μη παθειν την λεπραν· ζωντι
γαρ σωματι νεκροτης επισυμβαινουσα μερικη, την λεπραν αποτελει· ηγουν καθ'
ετερον τροπον δια νεκρωσεως αγαθης, και του μηκετι ζηιν ανεχεσθαι κοσμικως,
καθαπερ τινα στεφανον, την εφ' απασι τοις αριστοις αναδησομεθα ψηφον. Γραφει
γαρ ωδε τισιν ο θεσπεσιος Παυλος· «Ουτω και υμεις λογιζεσθε εαυτους ειναι νεκρους
μεν τηι αμαρτιαι, ζωντας δε τωι Θεωι, εν Χριστωι Ἰησου.» Ουκουν ζωντες μεν εν
Χριστωι, δια γε του κατορθουν επειγεσθαι το αυτωι δοκουν, το κατανεκρουσθαι
μισησομεν, δηλον δε, οτι προς παθη και αμαρτιας· αποθανοντες δε τηι αμαρτιαι, κατα
το γεγραμμενον, το ζηιν εν αυτηι διωσομεθα, φρονουντες ορθως. {ΠΑΛΛ.} Φραζε δη
μοι ταυτι και ετι σαφως· συνιημι γαρ ου λιαν. {ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω Παλλαδιε, ταυτηιτοι
φαμεν, τον υπερ ημων θανατον ανατληναι Χριστον, ινα οι ζωντες, μηκετι εαυτοις
ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και εγερθεντι, τουτεστι Χριστωι; {ΠΑΛΛ.}
Φαμεν ομολογουμενως. {ΚΥΡ.} Ζωμεν ουν αρα Χριστωι, πολιτευομενοι μεν
ευαγγελικως, καταμυσαττομενοι δε την εξ αμαρτιας νεκρωσιν, ητοι τον εκ παθων
θανατον. Και γουν ο θεσπεσιος Πετρος επιστελλει περι Χριστου· «Ὃς τας αμαρτιας
ημων ανηνεγκεν εν τωι σωματι αυτου επι του ξυλου, ινα ταις αμαρτιαις
απογενομενοι, τηι δικαιοσυνηι ζησωμεν.» Οιμαι γαρ δειν, τους οις αν ειη λογος του
διαβιωναι λαμπρως, παντος του κατανεκρουν ειδοτος ιεναι μακραν, και κατορθουν
ευ μαλα το απαλλαττεσθαι μολυσμων. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Ουκουν, παθοι αν
ηκιστα γε το ως εν λεπραι 68.988 παθος, ο Χριστωι μεν ζηιν ηιρημενος, και τοις
ευαγγελικοις θεσπισμασι κατακολουθων, διωθουμενος δε την εξ αμαρτιας νεκρωσιν.
{ΠΑΛΛ.} Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Και εις μεν ουτοσι τροπος, ευαρεστειν ημας δυνασθαι τωι
Θεωι, ετερος γε μην επιτελοιτ' αν ορθως ωδιπη παλιν. Χρη γαρ ημας νεκρουντας τα
μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, και την
πλεονεξιαν, δοκειν πως ηδη και εκτεθναναι τηι αμαρτιαι, και τουτο εισαπαν, ουκετι
ζωντας εν αυτηι. Και πληροφορησει λεγων ο θεσπεσιος Παυλος· «Τι ουν ερουμεν;
επιμενουμεν τηι αμαρτιαι, ινα η χαρις πλεονασηι; Μη γενοιτο, οιτινες απεθανομεν τηι
αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν εν αυτηι;» Ὥσπερ ουν εν γε τωι ζηιν ελεσθαι Χριστωι, το
νεκρουσθαι μερικως υπετιθει ταις δικαις ο νομος, ουτω και εν τωι τεθναναι τηι
αμαρτιαι, το ζηιν εν αυτηι, μολυσμος αν ειη παλιν, και της εκ νομου γραφης ουκ
απηλλαγμενος. Ταυτηιτοι φησιν, ως ει γενοιτο λεπρα καθολου του σωματος, και
οιονει νεκρωσις κατα παντος ιουσα μελους, κατασημηνειεν αν, τον αποθανοντα τηι
αμαρτιαι· και μολυσμος ουκετι τωι σωματι. Καθαρος γαρ εστι, φησιν, ολος διολου
τεθνεως τηι αμαρτιαι, και τοπον ουδενα παραχωρησας αυτηι, και οιονει πως εν εαυτωι
το εναυλιζεσθαι δους· «Ει δε δη,» φησι, «χρως εν αυτωι ζων ορωιτο παλιν, μιανει
αυτον ο χρως ο ζων.» Το γαρ τοι ζηιν ολως τηι αμαρτιαι καν γουν εκ μερους, βδελυρον
αποφαινει τον ηῤρωστηκοτα· «Μικρα γαρ, φησι, ζυμη ολον το φυραμα ζυμοι·» και
αληθης ο λογος. Ει δε αποκατασταιη, φησιν, ο χρως ο ζων, και μεταχοροιη προς
λεπραν, λελυσθω τα εγκληματα, καθαρος εστιν. Ἀπηλλακται γαρ και του μερικως ετι
 
 

292

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζηιν τηι αμαρτιαι, προς νεκρωσιν την επαινουμενην μετοιχομενου του νου, και
παγκαλην αληθως εχοντος την μεταστασιν. Ουκουν, ανακεφαλαιωσομαι γαρ απερ
εφην, ει ζωμεν Θεωι, μηδεν εστω νεκρον εν ημιν, ει απεθανομεν τηι αμαρτιαι, μηδεν
αυτης εστω ζων εν ημιν. Οιμος γαρ ηδε λαμπρα πολιτειας ημιν αγιοπρεπους, και
ουδεν εχουσης ο διαβεβλησεται. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἰσχνοτερον δε διαιρων ο
νομος τα τοιαδε των παθων· «Καν ει γενοιτο,» φησιν, «υποψια και δοκησις, του
λελεπρωσθαι τυχον, η εναπουλωθεντι τραυματι, ηγουν εν μοριωι σωματος
κατακεκαυμενωι ποτε, ταις αυταις ακριβειαις τε και επισκεψεσι κεχρησθω παλιν ο
ιερευς. Καν ει το δοκουν εξανθησαι λευκον, μη μετατεθειη προς λεπραν, καθαρος
εστω,» φησιν· «ει δε δη γενοιτο σαφης μεταστασις της λευκης εις λεπραν, ακαθαρτος
εσται και βδελυρος.» Ὑπαινιττεται δε πως και δια τουτων ημιν ο νομος, οτι τα εν
ψυχαις αῤρωστηματα, μυρια δε οσα ταυτι, τεθεραπευμενα ταις επιεικειαις, και κατα
καιρους οιονει προς απουλωσιν ανενηνεγμενα, ταις προς ημων ραιθυμιαις ει
ανασκαλευοιτο πως, εποπτευσει μεν ο 68.989 Χριστος, ο μεγας ημων αρχιερευς,
ορθον δε δη λιαν εξοισει το κριμα. Ει γαρ δη μεχρι μονων προηκει, φησι, λογισμων η
νοσος, ανεπιτιμητος μεν ο παθων ουδαμως, αφορισθησεται γαρ, πλην ουκ
αποβλητος παντελως, ουτε μην εισαπαν νενεκρωμενος. Ει δε δη λογισμων και
επιθυμιας αυτης διαιττοι το παθος, πεπονθος ηδη πως την εισαπαν εις γε τα χειρω
μεταβολην, ταις εκ μολυσμων υποθησει δικαις τον αυθις ηῤρωστηκοτα.
Παραφυλακτεον δη ουν οτι μαλιστα γε τα ηδη κατηυνασμενα μη αφυπνιζειν των
παθων, μητε μην ανανεουν τα εις νουν τραυματα, και παλινδρομειν εις τα εν αρχαις.
Ει δε μη, και ημεις ακουσομεν διακεκραγοτος αγιου· «Γεγονεν αυτοις το της αληθους
παροιμιας, Κυων επιστρεψας επι το ιδιον εξεραμα, και υς λουσαμενη εις κυλισμα
βορβορου.» {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως μοι δοκεις και σφοδρα εικοτα λεγειν. {ΚΥΡ.} Λεπρας μεν
ουν περι και της εν ουλαις τε και τραυμασι, ταυτι προς ημας ο νομος. Προσεπαγει δε
δη και φησι· «Και ανδρι η γυναικι εαν γενηται εν αυτοις αφη λεπρας εν τηι κεφαληι, η
εν τωι πωγωνι, και οψεται ο ιερευς την κεφαλην. Και ει μεν τις ειη κοιλοτης,» φησιν,
«εν αυτηι, του δερματος τηκομενου και υφιζανοντος, και μην και τριχος εις
λευκοτητα μεταβολη, λεπρος ο τοιοσδε και ακαθαρτος εσται,» φησιν,
«ομολογουμενως. Ει δε δη των τοιουτων γενοιτο μηδεν, ξυρασθω την κεφαλην ητοι
τον πωγωνα,» φησιν, «ο την λευκην υπομεμενηκως. Ἐψιλωμενος δε ουτω την
τριχα, προσιτω τωι ιερει, και δοκιμαζεσθω τοτε. Της μεν γαρ σημασιας ητοι της
λευκης ου διαχεομενης εις το ευρυ, μενουσης δε ωσπερ κατα χωραν, ηγουν εις το
μειον υπενηνεγμενης, καθαρος εστω παλιν. Ου γαρ τοι λεπρα το παθος, υποψια δε
μαλλον και δοκησις. {ΠΑΛΛ.} Τις ουν αν ειη και τουτων ο νους; {ΚΥΡ.} ∆ιττος εν
ημιν ο μολυσμος, ω Παλλαδιε, σαρκος τε και πνευματος. Και κατασπιλοι μεν την
σαρκα τα ταυτης εκτοπα τε και ανοσια παθη, ψυχην τε και νουν· μαλιστα μεν ουν
των αλλων η εξ ορθοτητος της δογματικης επι τα χειρω παραφορα, και της υγιους
πιστεως η παραφθορα· και προσετι δε δολοι και απαται, ψευδορκιαι, ψιθυρισμοι,
φυσιωσεις, εριδες, ζηλοι, και οσα τουτοις αγχου τε και αδελφα, και ισομοιρουσαν
εχει την επι φαυλοτητα καταβοην. Ἔοικε τοινυν ο νομος ημιν εν τουτοις ψυχικων
ταχα που διαμεμνησθαι παθων, και οσα συμβαινειν εθος κατα νουν αῤρωστηματα,
ταυτα βουλεσθαι δηλουν· η κεφαλη τε γαρ, νου τυπος· και μην και πωγων, διανοιας
εμφρονος. Τελειοτητος γαρ και αυτο σημειον. Ἐποπτευει τοινυν τα καθ' ημας και
περιεργαζεται λεπτως ο παντων αρχιερευς, τουτεστι Χριστος, και εις αυτον
εμβλεψεται τον νουν, και τα εσω τε, και κεκρυμμενας δοκιμασει φρενας· καν ει μεν
τις γενοιτο καταφθορα τε και μεταποιησις, η απο γε του πιστευειν ορθως επι το μη
ουτως εχον, ηγουν εις ηθων φαυλοτητα και κακοβουλιαν την αυ 68.992 τωι μαλιστα
κατεστυγημενην, αποσοβησει δη παλιν. ως μεμολυσμενους, και την εισαπαν
 
 

293

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταμιαινουσαν εποισει ψηφον. Τουτο ειναι φημι, το παθειν την λεπραν εις
κεφαλην, η πωγωνα. Ει δε δη γενοιτο μεν ως εν αρχαις του παθειν ο νους, ου μην
απονενευκως ορωιτο παντελως, εις το νοσειν απερ εφην, αφοριζεται μεν συμμετροις
επιτιμησεσιν υπενηνεγμενος, εσται δε ουχι παντελως ακαθαρτος, ουτε μην
αλλοτριος Θεου, πλυναμενος δε τα ιματια, καθαρος εσται, τουτεστι, δεξεται προς
επικουριαν, την εν Χριστωι δικαιωσιν. Ἡ δε γε των τριχων ξυρησις, παρατιθεισα τωι
ιερει το τραυμα γυμνον, υποσημηνειεν αν το οιονει παντα εκ μεσου χωρειν, και
γυμνην και απαραποδιστον τοις της θεοτητος οφθαλμοις, την ωι αν βουλοιτο
καθοραιν παρακεισθαι θεαν. «Ου γαρ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου, παντα δε
γυμνα και τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου,» κατα το γεγραμμενον. {ΠΑΛΛ.}
Ἀληθες. Ἔφη γαρ που δια φωνης αγιου· «Θεος εγγιζων εγω ειμι, και ουχι Θεος
ποῤρωθεν, μη απ' εμου κρυβησεται τι;» {ΚΥΡ.} Ἄθρει δη, ω Παλλαδιε, πολυ δη
μαλλον ισχνολογουντα τον νομον· και των αναγκαιων εις ειδησιν μεθεντα μηδεν, ο
μη τοις ιδιοις κανοσιν υποτιθεις, ονινησι τους ακροωμενους. «Παραπτωματα μεν
γαρ ουδεις συνησει,» κατα το γεγραμμενον, «πολλα δε πταιομεν απαντες.» Νοσει γαρ
η φυσις το αναλκι, και το ευολισθον εις το πλημμελες· και, «Καθαρος ουδεις απο
ρυπου, και,» καθα Γραμμα φησιν ιερον, «ουδ' αν μια ημερα ο βιος αυτου επι της
γης.» Ταυτηιτοι και ο θεσπεσιος ημιν αναμελπει ∆αβιδ· «Ἐαν ανομιας παρατηρησηις,
Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται; Ὅτι παρα σοι ο ιλασμος εστιν.» Ὅρα τοινυν τον νομον
ανεντα χρηστως των τοιουτων παραπτωματων ημιν την γραφην, και εξ ημεροτητος
καθαριζοντα τους εξ ολισθηματος ανθρωπινου πικροις μονονουχι και ανεθελητοις
υπενηνεγμενους πταισμασιν. Ἔφη γαρ ωδε· «Και ανδρι η γυναικι εαν γενηται εν
δερματι σαρκος αυτου αυγασματα αυγαζοντα λευκανθιζοντα, και οψεται ο ιερευς,
και ιδου εν δερματι της σαρκος αυτου αυγασματα αυγαζοντα λευκανθιζοντα, αλφος
εστιν, εξανθησει εν τωι δερματι της σαρκος αυτου, καθαρος εστι.» Καιτοι της
ακριβειας ερευνωμενης, παθος αν ειη σαρκος, και λεπρας αγχου, το παθειν αλφον.
Ἀλλ' ου νοσει την νεκρωσιν, ουτε μην το αγαν απεγνωσμενον. Τοιαυτα δε πως εστι
και τα εν ημιν παραπτωματα, παθη μεν ουν ομολογουμενως, πλην, ουκ εις θανατον
και ψυχης καταφθοραν. Ἀκριβολογειται δε ου λιαν ο κριτης, οτι «Αυτος εγνω το
πλασμα ημων,» και το της ημετερας φυσεως ουκ ηγνοησεν ασθενες. Κατανευει δη
ουν την αφεσιν εξ εμφυτου φιλανθρωπιας. Και τουτο, οιμαι, εστι το, Ἀλφος καθαρος
εστιν. Ἀλλα και εις νουν εσθ' οτε συμβαινει και τοις αγαθοις τα σμικρα των
αιτιαματων, οιον φερε ειπειν, παροξυσμοι βραχεις, συμμετροι κινησεις αι προς
οργας, ολιγοψυχιαι προς αδελφους, και κενων εσθ' οτε δοξα 68.993 ριων εφεσις, και
τα τοιαδε των παθων, και αυτοις εσθ' οτε τοις αδιαβλητον εχουσι την ζωην, και
καθαροις αληθως, συμβαινειν εθος. Ἀνθρωπινα γαρ, και οιονειπως πασι κοινα, τοις
τον εν σαρκι και αιματι διαζωσι βιον. Ὑπογραφει δη ουν ο νομος και ταυτι παλιν
αινιγματωδως, ουτω τε φησιν· «Ἐαν δε τινι μαδισηι η κεφαλη αυτου, φαλακρος εστι,
καθαρος εστιν. Ἐαν δε κατα προσωπον μαδισηι η κεφαλη αυτου, αναφαλαντος εστι,
καθαρος εστιν.» Ἡ τριχων ανεθελητος αποβολη, κεφαλης αν ειη παθος, νου δε εις
τυπον ωνομασθαι την κεφαλην, αρτιως ελεγομεν· νου γαρ ενδιαιτημα κεφαλη, κατα
γε το τισι δοκουν. {ΠΑΛΛ.} Μεμνησομαι. {ΚΥΡ.} Ουκουν τα κεφαλης παθη
σωματικης, εμφαινειν αν εικοτως τα εις νουν αῤρωστηματα, σμικρα δε δη παλιν, και
τα οις αν εποιτο ανεισθαι πρεπειν. Ἀπαλλαττει δη ουν ο νομος παντος ημας
ανθρωπινου παθους, και μολυσμων ανεθελητων, οιπερ αν ημιν επισυμβαινοιεν, επει
τοι το αναλκι νοσειν αναγκη τηι φυσει, και απηλλαχθαι παθων εισαπαν ου του
παροντος καιρου, πρεποι δ' αν αιωνι τωι μελλοντι, καθ' ον εκ βαθρων η αμαρτια
κατασεισθησεται, και εις αλωβητον παντελως μεταχωρησομεν βιον. «Πλην ει
γενοιτο,» φησιν, «ουλη σημασιας πυῤριζουσα εν τωι φαλακρωματι, η εν τωι
 
 

294

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναφαλαντωματι, λεπρος εστι, και μιαρος εσται.» Μετατρεχει γαρ εσθ' οτε και τα
σμικρα των παθων εις εγκληματων δυναμιν, και καταμιαινει δεινως μη
ανακοπτομενα προς ημων, ανειμενην δε ωσπερ και ανεπιπληκτον παντελως την εις
γε τα χειρω λαχοντα παροδον, οιον τι φημι· οργιζεται τις εσθ' οτε μικρα, και
ηῤρωστηκεν εν ανθρωπωι το παθος, ανακοπτεσθω ταις επιεικειαις, ινα μη του μικρου
παραπτωματος εις αυξην ιοντος, κατα βραχυ γραφη προς θανατον τοις παθουσιν
ευρισκηται. Τουτο εστι το εν φαλακρωματι τυχον εξανθησαι λεπραν, την εκ του
μηδενος επι τα χειρω ροπην, ως εν τυπωι συμβαινουσαν. Ὀρθως δη ουν ειρησθω
φημι τωι μακαριωι ∆αβιδ το, «Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυς ο
λογος. {ΚΥΡ.} Πανυ μεν ουν. Ὑπαισθανηι γαρ με, καθαπερ εγᾦμαι, λεπτοεπουντα
λιαν, και ανιδρωτι τα τοιαυτα των θεωρηματων η νοειν η φραζειν ουκ εχοντα. Ὅτι
δε ουκ ενεστι τους τα εκφανη των πλημμεληματων ανοσιως ηῤρωστηκοτας
δυνασθαι λαθειν, αγνοουμενων εσθ' οτε των ελαχιστων, και κεκρυμμενων,
καντευθεν εισηι τοι. Τους μεν τοι φαλακρωμα πεπονθοτας, καθαρους ειναι, φησιν,
αναμνησει, καλως ημιν ανιεις τα των πταισματων μικρα, καθαπερ ελεγομεν αρτιως.
Ἀλλ' ει γενοιτο τισιν εν φαλακρωματι λεπρα, τουτεστιν, οταν εκ μικρων επι τα
χειρω φερηται το παθος, τοτε δη, τοτε καταφανη και ασχημονα γενεσθαι λεγει, και
λογον ουκ εχοντα τον τοις εγκλημασι συνειπειν 68.996 δυναμενον ∆ια τουτο φησι·
«Και ο λεπρος, εν ᾡ εστιν η αφη, τα ιματια αυτου εστω παραλελυμενα και η κεφαλη
αυτου ακατακαλυπτος, και περι το στομα αυτου περιβαλεσθω, και ακαθαρτος
κεκλησεται πασας τας ημερας, οσας εαν ηι επ' αυτου η αφη, ακαθαρτος ων ακαθαρτος
εσται, κεχωρισμενος καθησεται, εξω της παρεμβολης αυτου εσται η διατριβη.» Το
μεν γαρ παραλελυσθαι τα ιματια, και ακατακαλυπτον ειναι την κεφαλην,
υπεμφηνειεν αν και μαλα σαφως. το ακρυπτως ασχημονειν. Το δε γε περιβεβλησθαι
περι το στομα, το, οιονειπως απολογιαν ουκ εχειν, και ειπειν δυνασθαι μηδεν,
εγκαλουντος Θεου την ακαθαρσιαν. Το δε γε της παρεμβολης εξοιχεσθαι δειν, τυπος
αν ειη παλιν, του μηκετι τοις των αγιων αυτον συναυλιζεσθαι χοροις, πληθυος δε
ωσπερ της ιερας εξωστρακισμενον, αμετοχον εσεσθαι παντος αγαθου. {ΠΑΛΛ.} Ὡς
δεινον το χρημα και απευκτον. {ΚΥΡ.} Πανταπασι μεν ουν, ω Παλλαδιε, τοιγαρτοι
και εφασκεν ο θειος ημιν ∆αβιδ· «Ἁμαρτιας νεοτητος μου, και αγνοιας μου, μη
μνησθηις, κατα το ελεος σου μνησθητι μου, ενεκεν της χρηστοτητος σου, Κυριε.» ∆ια
παντων δε ωσπερ ιεις ο νομος, της ενουσης ακριβειας αυτωι την ενδειξιν, και μεχρι
σκευων, εριου δη λεγω, και κροκης, και στημονος, και δερματινου σκευους· «Ει
λεπρα γενοιτο,» φησιν, «και τουτων ενι συμβαινοι το παθος, καταθρειτω παλιν ο
ιερευς, και αφοριζετω την αφην· και ει μη τις γενοιτο μεταδρομη της σημασιας επι
το αμεινον, δαπανασθω πυρι.» Λεπρα γαρ εμμονος εστι, φησι. Πλην, αποπλυνεσθαι
δειν επιταττει το πεπονθος· και ει μετα τουτο φαινοιτο το παθος εμπεφυκος, πυρι
διδωσι λοιπον, ως αχρειον παντελως, εριωι που παλιν ταχα και κροκηι, στημονι τε και
δερμασι παρεικαζων τα καθ' ημας. Ὅτι γαρ εριων η κροκης, ηγουν των ετερων,
ουδεις αν γενοιτο παρα Θεωι λογος, πως αν η ποθεν ενδοιασειε τις; Παγχαλεπον ουν
εγκληματων ειναι δωσομεν, το μετα καθαρσιν και απονιψιν, ην αν ο Χριστος εν ημιν
εργασαιτο, μη αποφερεσθαι μολυσμων, αλλα εμμονον εις αυτους ποιεισθαι την
στασιν. Ει γαρ μηδεν ονινησιν απονιζων ημας ο Χριστος, πυρι παραδιδωσι
κολασθησομενους, καθαπερ αμελει και ο κατα νομον ιερευς, ουδεν ωφελησας την
κροκην, ητοι τον στημονα, δια της εκπλυσεως, κατεπιμπρα λοιπον. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε
εχει. {ΚΥΡ.} Λεπραν δη ουν ο νομος, την ως εν εργοις νεκρωσιν υποφαινει καλως,
αφ' ων αν τις ιδοι σαφως τε και αισθητως τας των αφανεστερων εννοιας
ανακομιζων αστειως, και σαρκικοις παραδειγμασι καταλευκαινων τα νοητα.
Πλουσιαν δε ωσπερ ημιν των εν ψυχαις μολυσμων παρατιθεις την γνωσιν, και
 
 

295

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καθιστας εναργη, καθαπερ εν αῤρωστημασι σωματος τα νοητως συμβαινοντα,
προσεφωνει παλιν εν τωι Λευιτικωι· «Ἀνδρι, ανδρι, ωι αν γενηται ρυσις εκ του
σωματος αυτου, η ρυσις αυτου ακαθαρτος εστι. 68.997 Και ουτος ο νομος της
ακαθαρσιας αυτου, ρεων γονον εκ σωματος αυτου, εκ της ρυσεως ης συνεστηκε το
σωμα αυτου, δια της ρυσεως, αυτη η ακαθαρσια αυτου εν αυτωι, πασαι αι ημεραι
ρυσεως σωματος αυτου ηι συνεστηκε το σωμα αυτου δια της ρυσεως, ακαθαρσια
αυτου εστι. Πασα κοιτη εφ' ης αν κοιμηθηι επ' αυτης ο γονοῤρυης, ακαθαρτος εστι,
και παν σκευος εφ' ο αν καθισηι επ' αυτο ο γονοῤρυης, ακαθαρτον εσται. Και
ανθρωπος, ος εαν αψηται της κοιτης αυτου, πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται το
σωμα αυτου υδατι, και ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Και ο καθημενος επι του
σκευους, εφ' ο αν καθισηι ο γονοῤρυης, πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται υδατι,
και ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Και ο απτομενος του χρωτος του γονοῤρυους,
πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται υδατι, και ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Ἐαν
δε προσεγγισηι ο γονοῤρυης επι τον καθαρον, πλυνει τα ιματια και λουσεται υδατι,
και ακαθαρτος εσται εως εσπερας.» Και προς γε δη τουτοις φησι βδελυρον εσεσθαι
και απηχθημενον παν σκευος ωιπερ αν ενιζησειεν ο γονοῤρυης, καν ει απονιψαιτο
τας χειρας υδατι, και τουτο εσται μεμολυσμενον. Καν ει αψαιτο τις του χρωτος
αυτου, συμμεθεξει παντως της ακαθαρσιας την γραφην, καν ει προσεγγισειε τις των
ουπω μεμολυσμενων, υπομενουσι δη παντως της ακαθαρσιας την γραφην.
Τοιγαρτοι και αναμιξ τοις λεπροις εξεθη τε και εξωικιζετο της παρεμβολης,
απροσιτος ων και αμικτος και αυτηι καταμιαινων τηι χειρος αφηι τους
προστυγχανοντας απλως. {ΠΑΛΛ.} Και ποιον αν ειη το εν ψυχηι παθος, τηι σωματικηι
γονοῤροιαι προσεοικος; Πνευματικος γαρ ο νομος· η ουχ ωδε εχει; {ΚΥΡ.} Πανυ μεν
ουν· εφης γαρ ορθως. Πλην εκεινο διανοου, η του σωματος ρυσις, την της φυσεως
επιτηδειοτητα προς καρπογονιαν αδικει τροπον τινα, καθιεισα προς το μηδεν των
σπερματων τας χορηγιας, και τους εν τοις μοριοις χαλωσα τονους, ανεθελητον ηδη
πως εργαζεται την καταφθοραν, ως εν μολυσμοις ειναι μακροις και διηνεκεσι τους
τωι παθει κατειλημμενους. Ἴσθι δη ουν ως εξ αῤρωστιας σωματικης και εναργους,
εικονος επι τα εις νουν συμβαινοντα· καταφθειρεται γαρ και αυτος εφ' α μη
προσηκεν ο νους ασωτοτατα διαπονουμενος, και επ' ουδενι των αναγκαιων της
ιδιας ενεργειας ενιεις το σπουδασμα, ως καρπον μεν ουδενα γνησιον εχειν,
υποφερεσθαι δε αει πως προς το αδικουν, και ακαθεκτως νοσειν την εις τα αισχιω
καθοδον. {ΠΑΛΛ.} Οιον δη τι φης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω φιλοτης, εκτισθαι τον ανθρωπον
επι εργοις αγαθοις ο θειος ημιν εφη Παυλος; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Φυσιν ουν
αρα διεκληρωσατο προς παν οτιουν των επαινουμενων ορθως εχουσαν και
επιτηδειως· η γαρ, ουχι σοφιας μεν δεκτικον, και απασης επιστημης το ζωον ειναι
φης; Σωφροσυνην δε και ανδριαν, και μην και δικαιοσυνην κατορθωσειεν αν
ευκολως, ει διαπεραινειν ελοιτο τα εικοτα και τοις θειοις επεσθαι νομοις; 68.1000
{ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ει δε τα τοιαδε μεθεις, σοφος μεν ουκετι, μωρος δ' αν
γενοιτο και ακαρδιος, ου τοις εις αληθειαν παιδαγωγειν ειωθοσι των οικειων
θεληματων επιδους την ροπην, εκτετιμηκως δε μαλλον το εξω φερεσθαι του
εικοτος, και τοις τα ορθα διαστρεφειν μεμελετηκοσι συγκαταθρωσκειν προς
ολεθρον, ουτε την αριστην και αμωμητως εχουσαν περι Θεου δοξαν εχων, ουτε μην
αδιαβλητως την των πρακτεων διαττων οδον, αρ' ουκ ατρεκες ηδη πως γονοῤρυα
νοητως τον τοιονδε λεγειν, ως τα δι' ων ην εικος καρποφορειν δυνασθαι τωι Θεωι,
δαπανωντα προς το μηδεν; {ΠΑΛΛ.} Φαιην αν, ισθι τοι. {ΚΥΡ.} Τι δε, ει το εργαζεσθαι
την δικαιοσυνην αφεις, και τοις της ανδρειας εναβρυνεσθαι καλοις, αδικος τε και
παρειμενος εις ηδονας ορωιτο δη παλιν, αρ' ουκ αν οιησηι τωι γονοῤρυει τα ισα
νοσειν, την επιτηδειοτητα της φυσεως, ην αν εχοι προς το αγαθον, δαπανωντα προς
 
 

296

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα αισχιω, και πνευματικης ευκαρπιας την επ' ουδενι των χρησιμων ζημιαν
ανθηιρημενον; {ΠΑΛΛ.} Οιηθειην αν. {ΚΥΡ.} Ἰεναι δη ουν ο νομος απωτατω
προστεταχε του γονοῤρυους, ως αποφοιταιν οτι μαλιστα διδασκων ημας των εις
φαυλοτητα νενευκοτων, και αποσειεσθαι γεννικως ους αν και αυτος
καταμυσαττοιτο Θεος, ως διηνεκη νοσουντας τον μολυσμον. Χρημα γαρ αληθως ουκ
αζημιον το κολλασθαι πονηροις. Ἀτρεκες γαρ οτι, κατα το γεγραμμενον· «Ὁ
απτομενος πισσης, μολυνθησεται.» Καταμιαινει γε μην παν σκευος, ουπερ αν
απτοιτο τυχον ο γονοῤρυης, και κοιτην αυτου, και χρωτα και αγγεια, και υδωρ και
σκευη ξυλινα· δι' αινιγματων υποδηλων, οτι της ενουσης ακαθαρσιας αυτωι μετασχοι
τις αν, καν ει μονον αγχου κατα διαθεσιν γενοιτο την πνευματικην. Γεγραπται γαρ,
οτι «Σεαυτον αγνον τηρει, και μη κοινωνει αμαρτιαις αλλοτριαις.» Πλην, και τα των
παθων απεγνωσμενα, και τα εν τωι βαθει κεκρυμμενα των ημετερων διανοιων
αῤρωστηματα, και πασαν απλως την εν ημιν μαλακιαν, εξιστησιν ο Χριστος, και η δι'
αυτου καθαρσις, ουχ οιουτε οντος του νομου τουτο δραιν. «∆ικαιουται γαρ ουδεις εν
νομωι,» κατα το γεγραμμενον, ιδοις δ' οτι και τουτο εστιν ου διεψευσμενον τοις
εφεξης γεγραμμενοις προσβαλλων· εφη γαρ παλιν· «Ἐαν δε καθαρισθηι ο γονοῤρυης
εκ της ρυσεως αυτου, και εξαριθμησεται αυτωι επτα ημερας εις τον καθαρισμον
αυτου, και πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται το σωμα υδατι, και καθαρος εσται.
Και τηι ημεραι τηι ογδοηι ληψεται εαυτωι δυο τρυγονας, η δυο νεοσσους περιστερων,
και οισει αυτα εναντι Κυριου επι τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου, και δωσει
αυτα τωι ιερει, και ποιησει αυτα ο ιερευς, μιαν περι αμαρτιας, και μιαν εις
ολοκαυτωμα, και εξιλασεται περι αυτου ο ιερευς εναντι Κυριου απο της ρυσεως
αυτου.» Καθαιρει μεν ουν τον γονοῤρυα, και απαλλαττει του παθους, 68.1001 πλην
εν Χριστωι, δι' υδατος τε και αιματος. Ἐξαριθμησεται γαρ εαυτωι, φησιν, επτα ημερας
εις τον καθαρισμον αυτου, και πλυνει τα ιματια αυτου, και λουσεται το σωμα αυτου
υδατι, και καθαρος εσται. Και το μεν εις εβδομην ημεραν παρατεινεσθαι τον
καθαρισμον, σημαινει που παντως, το δια παντος του βιου, και εν παντι τωι της ζωης
χρονωι διασμηχεσθαι δειν ταις επιεικειαις τους εκ φαυλοτητος κοσμικης μεταφοιταιν
ελομενους επι το δραιν ελεσθαι τα πρεπωδεστερα. Τοιγαρτοι της εβδομαδος μετρον
χρονου πληρωσιν εχει και ανακυκλησιν εις το απ' αρχης, ως εις περας ηδη
καταιροντος του καιρου. Προσιεναι δε δειν και αναγκαιως επαγεσθαι ταις προς ημων
επιεικειαις ευ μαλα φησι, την δια Χριστου καθαρσιν, και τον δι' υδατος αγνισμον, ως
εν απονιψει σωματος τε και ιματιων νοουμενου λοιπον του αγιου βαπτισματος,
συνθεοντος δηλονοτι και του δι' αιματος αγνισμου. «Τηι γαρ ημεραι, φησι, τηι ογδοηι,
ληψεται εαυτωι δυο τρυγονας, η δυο νεοσσους περιστερων.» Κατασημηνειε δ' αν η
ημερα παλιν ογδοη της μετα σαρκος οικονομιας ημιν τον καιρον, οτε την υπερ ημων
υπεμεινε σφαγην ο Ἐμμανουηλ, η ευγλωττος αληθως και ευηχεστατη τρυγων, η και
τωι αιματι τωι ιδιωι τετελειωκεν εις το διηνεκες τους αγιαζομενους. Ὅτι δε το ευωδες
απαν ο Χριστου θανατος εχει (πεπρακται γαρ υπερ της του κοσμου ζωης, και εις
αναιρεσιν αμαρτιας), εμφηνειεν αν το δυο μεν ειναι τας τρυγονας, καταθυεσθαι δε
μιαν μεν υπερ αμαρτιας, εις ολοκαυτωμα δε την ετεραν· οτι δε και ιλασμος υπερ των
αμαρτιων ημων γεγονεν ο Χριστος, κατα τας Γραφας, παρεδειξεν ειπων· «Και
εξιλασεται περι αυτου ο ιερευς εναντι Κυριου απο της ρυσεως αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ευ
εφης. {ΚΥΡ.} Ὧδε μεν ουν τον γονοῤρυη διακαθαιρεσθαι δειν, ο θειος ημιν
κατεχρησμυδησε νομος. Καταμιαινει δε αυτον, ωιπερ αν γενοιτο και ανεθελητος
ρυσις, ηγουν θελητη, και πηγην εχουσα την εμφυτον κινησιν. Και θελητη μεν, ως εν
ομιλιαις ταις προς γυναικα, φημι, και κατα νομον του γαμου· ανεθελητος δε αυ, ως
εν φαντασιαις ταχα που νυκτεριναις. Ἔφη γαρ παλιν ωδι· «Και ανθρωπος, ωι αν
εξελθηι εξ αυτου κοιτη σπερματος, και λουσεται παν το σωμα αυτου υδατι, και
 
 

297

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακαθαρτος εσται εως εσπερας. Και γυνη, ηι εαν κοιμηθηι ανηρ μετ' αυτης κοιτην
σπερματος, και λουσονται τα σωματα υδατι, και ακαθαρτοι εσονται εως εσπερας.»
Ἴσα γαρ επ' αμφοιν τα εγκληματα, και το παραλλαττον ουδεν. Ἐν μεν ουν τηι
γονοῤροιαι, το οιονει μακρον πως ημιν και διηνεκες εγραφετο παθος· εν δε τωι
προκειμενωι, καταδηλουν εοικεν ο του νομου σκοπος, ως εσται μεμολυσμενος και ει
μη τις τυχον την εισαπαν και ολοκληρον αῤρωστοιη καταφθοραν, ορωιτο δε
πεπονθως, καν γουν εκ μερους και σπανιακις. Τοιουτον τι και ο του Σωτηρος
υπεφηνε μαθητης· «Ὅταν γαρ, φησιν, ολον τον νομον τελεσηι τις, πταισηι δε εν ενι,
γεγονε παντων ενοχος. Ὁ γαρ ειπων, Μη μοιχευσηις, ειπε και, Μη φονευσηις. Ει δε ου
μοιχευσεις, φονευσεις 68.1004 δε, γεγονας παραβατης νομου.» Πεπλημμεληκοτι γαρ
απαξ, ηγουν οτι παρανενομηκεν ολως, καν γουν εφ' ενι και εκ μερους, εψεται που
παντως αυτωι το εγκαλεισθαι δειν. Μιαρος ουν αρα κατα τον νομον, καν ει μη τις ιοι
προς εσχατον μολυσμου, καταφωρωιτο δε πεπονθως καν γουν εκ μερους αυτον.
Πλην, ουκ αποβλητος παντελως, καθαιρεται δε και αυτος δι' υδατος εν Χριστωι.
Τοιγαρτοι της επιδημιας καιρον, υπεμφηνειεν αν ευ μαλα, το μεχρις εσπερας
ακαθαρτον ειναι λεγειν τον μεμολυσμενον. Ἐπι συντελειαι γαρ, μονον δε ουχι και επ'
αυταις ηκοντος ηδη δυσμαις του αιωνος τουτου, παραγεγονεν ο Χριστος, δι' ου και
εν ωι παντα μεν ρυπον εκνενιμμεθα τον εξ αμαρτιας, απηλλαγμεθα δε μικρων και
μεγαλων αιτιαματων οι ταις πλημμελειαις ενισχημενοι. Ὅτι δε προ των της
επιδημιας καιρων ουκ ην απονιψασθαι μολυσμον (εδικαιουτο γαρ ουδεις εν νομωι,
κατα τας Γραφας), αναμαθοις αν δια του φαναι σαφως, οτι «Ἀκαθαρτος εσται εως
εσπερας.» {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης, και αληθης ο λογος. {ΚΥΡ.} Προσεπαγει δε τουτοις
ο νομος τα περι γυναικος, της ρεουσης αιματι, και ασχετωι καταφοραι το
καταμιαινεσθαι δειν νοσουσης εφ' εαυτηι· και ωσπερ επι του γονοῤρυους παν σκευος
κατεμολυνετο, και κοιτη πασα, και παν ιματιον, και πας ο απτομενος αγχου τε ιων·
ουτω και επ' αυτης. Ἀπαλλαττει δε και αυτην κατα τον ισον εκεινωι τροπον, υδατι
διανιζων, και τρυγονων καταθυομενων, και μεντοι και ιλασμου του μεσιτευοντος
ιερεως. Ἀνακομιζων δε ωσπερ εις εννοιας ημας τας πνευματικας ο νομος, και τοις
της σαρκος αῤρωστημασιν εμφιλοχωρειν ουκ εων (παρεληφθη γαρ εις τυπον των εις
νουν εσω και νοητων), επαγει σαφως· «Και ευλαβεις ποιησετε τους υιους Ἰσραηλ
απο των ακαθαρσιων αυτων, και ουκ αποθανουνται δια την ακαθαρσιαν αυτων, εν
τωι μιαινειν αυτους την σκηνην μου την εν αυτοις·» κεκαθαρμενοι γαρ δη και
ηγιασμενοι δια Χριστου, τοτε δη, τοτε λαμπροι προσιεμεν αληθως, και ου μιανουμεν
ετι την αγιαν σκηνην· προσκυνησομεν δε καθαροι καθαρως τωι παναγιωι Θεω
φοιτωντες εν εκκλησιαις. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ὅτι τοι προκατηῤρωστησε
μεν η ανθρωπου φυσις τον μολυσμον, διασμηχοιτο δ' αν ουχ ετερως, πλην οτι δια
Χριστου του κατ' αληθειαν ιερου και αγιου θυματος, εισηι τοι, και μαλα σαφως, και
ετερον επι τωιδε τωι νομωι χρησμυδημα πολυπραγμονων. Γεγραπται γαρ παλιν εν τωι
Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και
ερεις προς αυτους· Γυνη εαν τις σπερματισθηι, και τεκηι αρσεν, ακαθαρτος εσται επτα
ημερας, κατα τας ημερας του χωρισμου της αφεδρου αυτης, ακαθαρτος εσται· και τηι
ημεραι τηι ογδοηι 68.1005 περιτεμει την σαρκα της ακροβυστιας αυτου· και τριακοντα
και τρεις ημερας καθησεται εν αιματι ακαθαρτωι αυτης. Παντος αγιου ουχ αψεται,
και εις το αγιαστηριον ουκ εισελευσεται, εως αν πληρωθωσιν αι ημεραι καθαρσεως
αυτης. Ἐαν δε θηλυ τεκηι, και ακαθαρτος εσται δις επτα ημερας, κατα την αφεδρον
αυτης, και εξηκοντα ημερας και εξ καθεσθησεται εν αιματι ακαθαρτωι αυτης. Και
οταν αναπληρωθωσιν αι ημεραι καθαρσεως αυτης εφ' υιωι η επι θυγατρι, προσοισει
αμνον ενιαυσιον αμωμον εις ολοκαυτωμα, και νεοσσον περιστερας η τρυγονα περι
αμαρτιας, επι την θυραν της σκηνης του μαρτυριου προς τον ιερεα, και προσοισει
 
 

298

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον εναντι Κυριου, και εξιλασεται περι αυτης ο ιερευς, και καθαριει αυτην απο της
πηγης του αιματος αυτης.» {ΠΑΛΛ.} Τις ουν αρα εστιν η τεκουσα γυνη; και τις αν ειη
παλιν ογε επ' αυτηι του νομου σκοπος; {ΚΥΡ.} Ἰσχνομυθειν, ως εοικεν, αναγκαιον
ημας. ∆ριμυ γαρ λιαν της εντολης το χρημα, και ουχ ετοιμον ελειν, πλην ως ενι
διερευνησωμεν. Ἐκεινο γε μην· ω Παλλαδιε, και προ γε των αλλων κατατεθηπα τοι.
{ΠΑΛΛ.} Το τι δη φης, {ΚΥΡ.} Ἰοντος γαρ δη του νομου κατα γυναικος απασης
τικτουσης αρσεν η θηλυ, και γενικωτατην ημων ποιουμενου την καταῤρησιν,
υπεξηιρηται της δυσφημιας η αγια Παρθενος, ης εκφυναι φαμεν τον κατα σαρκα
Χριστον. Θεα γαρ, ει τοι δοκει, του νομου το ακριβες. Γυνη γαρ, φησιν, και ου πασαι
τυχον αδιακριτως, αλλ' ει τις εαν σπερματισθηι και τεκηι αρσεν, ακαθαρτος εστω.
Ἀλλ' εκ Πνευματος αγιου το θειον συνεστη σωμα, πλαστουργουμενον αῤρητως εν τηι
αγιαι Παρθενωι, και των της φυσεως νομων ολιγα πεφροντικος. Ἥκιστα γαρ δη
σπερματικης εδειτο καταβολης ο των αγιων πρωτοτοκος, η απαρχη των λαχοντων
την εκ Θεου δια Πνευματος αναγεννησιν. Περι ων ειρηται σαφως· «Οι ουκ εξ
αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν.» ∆ιεδρα δη ουν
την εκ νομου καταβοην η αγια Παρθενος, σπερματισθεισα μεν ουδαμως, ενεργειαι δε
τηι δια αγιου Πνευματος το θειον αποκυησασα βρεφος. Ἡ δε τικτουσα και ακαθαρτος
δια τουτο γυνη, ειη αν, κατα γε το εικος και τον αμωμητως εχοντα νουν, η
ανθρωπου φυσις. Το γαρ τοι της γυναικος προσωπον αυτηι περιθησομεν εις γε το
παρον τηι φυσει. Κατηγορειται δε νομωι, και μολυσμοις ενοχος ονομαζεται, δια τοι το
τικτειν εις φθοραν, και ουκ ειναι μεν εν οις ην ευθυς το ειναι λαχουσα παρα Θεωι
(γεγονε γαρ επι αφθαρσιαι)· παρενηνεχθαι δε μαλλον εις το καταφθειρεσθαι δειν,
κατεγνωσμενη δια την παραβασιν, και την εκ θειας αρας ανατλασα δικην παρα
φυσιν η φυσις. «Ὁ γαρ Θεος θανατον ουκ εποιησε,» κατα το γεγραμμενον, «ουδε
τερπεται επ' απωλειαι ζωντων, και ουκ εστιν αιδου βασιλειον επι γης. Ἔκτισε γαρ εις
το ειναι τα παντα, και σωτηριοι αι γενεσεις του κοσμου· φθονωι δε διαβολου,
θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον.» Καταμολυνει δη 68.1008 ουν την φυσιν η
επεισακτος φθορα, και ο φθονωι διαβολικωι κατακρατησας θανατος, ριζαν εχων την
αμαρτιαν. Καταμιαινει δε και ετερως, το ως εν φιληδονιαι σαρκικηι σπειρεσθαι τα
γεννωμενα. Και δη τι τοιουτον υποδηλουν εοικεν ο θεσπεσιος ∆αβιδ ψαλλων τε και
λεγων· «Ἰδου γαρ εν ανομιαις συνεληφθην, και εν αμαρτιαις εκισσησε με η μητηρ
μου.» Ἀκαθαρτος ουν η φυσις, ως εκ παραβασεως τε και εξ αρας υπομενουσα την
φθοραν, παρα γε το Θεωι δοκουν. Ἔκτισε γαρ εις το ειναι τα παντα, το (σιξ) αληθης ο
λογος. {ΠΑΛΛ.} Τινα δη ουν τροπον απαλλαττοιτο αν τις ακαθαρσιας, προστιθει
λοιπον. {ΚΥΡ.} Αυτος ημιν, ω Παλλαδιε, κατεδειξε την οδον καταδικαζων ο νομος.
«Ἀφοριζεσθω γαρ, φησιν, ως ακαθαρτος, επτα ημερας.» Ἀπαριθμειτω δε και ετερας
τρεις και τριακοντα, και καθισεται εν αιματι ακαθαρτωι αυτης, επ' αρσενι δε
δηλονοτι τωι γεννηματι· ει δε δη θηλυ τεκοι, φησι, διπλους ο αφορισμος, διπλη και η
των ετερων ημερων απαριθμησις. Ουκουν ει μεν αρσεν ειη το αποτεχθεν, ακαθαρτος
η τεκουσα, και εν μολυσμοις επτα και τριακοντα και τρεις ημερας, τουτεστι,
τεσσαρακοντα· ει δε θηλυ, δις επτα, και εξηκοντα και εξ, τουτεστιν, ογδοηκοντα.
{ΠΑΛΛ.} Και τις αν ειη λοιπον και ο τουδε λογος; {ΚΥΡ.} Ἐκ παραδειγματων ημας
σαρκικων ανακομιζει παλιν ο νομος εις καταληψιν των αφανεστερων, και ωσπερ
τινα πινακα πνευματικης θεωριας αναγραφει τα αισθητα. Φασι τοιγαρουν οι ταυτα
σοφοι, ως ει μεν αρσεν ειη το εν μητραι καταβληθεν, ειδοποιεισθαι μολις ημερων
αυτο τεσσαρακοντα δεδαπανημενων· ει δε γε θηλυ, βραδειαν εχει την εις τουτο
παροδον, ως ασθενες τε και αναλκι. ∆εισθαι δε δη και αυτο φασιν, εις ειδοποιησιν
εναργη, των δις τεσσαρακοντα ημερων, τουτεστιν, ογδοηκοντα. Ἀκαθαρτος ουν η
αῤρενοτοκος εν ημεραις τεσσαρακοντα· η δε γε θηλεος μητηρ, εν ολαις ην
 
 

299

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ογδοηκοντα τον αριθμον ημεραις εν μολυσμοις και ακαθαρσιαις, τουτεστιν, αχρι
μορφωσεως ακριβους των εν μητραι, και μην και αφιξεως της εις ειδος το
ανθρωπινον. Ἐπι δε γε τωι καθαρισμωι, κατα γε το τωι νομωι δοκουν, αμνος και
τρυγων εσφαζετο παρα την θυραν της αγιας σκηνης, μεσιτευοντος ιερεως και
τελουντος τα ιερα· περιτεμνεσθαι δε δειν και το αρσεν εφη κατα το τωι νομωι δοκουν,
τουτεστι, κατα την ογδοην. Τοιοσδε μεν ουν ο του γραμματος νους. Ἡμεις δε προς
θεωριαν αναθεοντες την πνευματικην, φερε δη λεγωμεν τινα δη τροπον η εις
φθοραν ημας και ακαθαρσιαν τεκουσα φυσις διεκρουσατο μολυσμους, και διεδρα την
ακαθαρσιαν και την εκ του νομου καταῤρησιν· μακρους μεν γαρ ηδη διατετελεκε
χρονους εν αφορισμωι, τουτεστιν, εκ προσωπου Θεου. Χρονοι δε ησαν οι προ της
επιδημιας, καθ' ους βεβασιλευκεν 68.1009 ο θανατος απο Ἀδαμ και μεχρι Μωσεως,
κατεκρατησε δε των επι της γης η πολυμορφος αμαρτια. Ἐπειδη δε κατα την ογδοην,
τουτεστι, μετα τον του νομου καιρον και τον αρχαιον εκεινον Σαββατισμον,
αχειροποιητωι περιτομηι περιτετμημεθα δια Πνευματος, μεμορφωμεθα δε και εις
Χριστον, της θειας αυτου φυσεως γενομενοι κοινωνοι· διεκρουσαμεθα δη τα
εγκληματα, κατηφανισται δε και ο ρυπος, και απας ημων οιχεται μολυσμος·
τικτομεθα γαρ ουκ εις φθοραν ετι, δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, αλλ' εις ζωην τε και
αφθαρσιαν, δια την εν Χριστωι δικαιωσιν, την υπερ ημων υπομειναντος σφαγην, ως
αμνου αμωμου και αληθινου, ως τρυγονος θειας και νοητης· σεσωσμεθα γαρ ουχ
ετερως. Ἦ γαρ ουχ ωδε εχει; {ΠΑΛΛ.} Πανταπασι μεν ουν· σαφες γαρ λιαν το αινιγμα.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ
ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΚΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΣ.
Ὅτι χρη προσαγειν ημας θυσιας πνευματικας και δωροφοριας
Θεωι.
Ἀποχρη μεν ουν, καθαπερ εγᾦμαι, τα ειρημενα προς το δειν ιεναι γεννικως
εις αποτριψιν αμαρτιας, και εις αποκαθαρσιν την δια Χριστου, παντα μεν ρυπον τον
εν ημιν διασμηχειν οιου τε, και τηι του Πνευματος ενεργειαι συντηκοντος,
εκνενιμμενους δε και αγιους αποφαινειν ειδοτος. Τοιγαρτοι και ιερος ημιν ο λογος
τοιουτος, την του Πνευματος ενεργειαν εις ημας εσομενην προανακεκραγει λεγων·
«Ὅτι εξαιφνης ηξει εις τον ναον αυτου Κυριος, ον υμεις ζητειτε, και ο αγγελος της
διαθηκης, ον υμεις θελετε. Ἰδου ερχεται, λεγει Κυριος παντοκρατωρ, και τις
υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; η τις υποστησεται εν τηι οπτασιαι αυτου; οτι αυτος
εισπορευεται, ως πυρ χωνευτηριου, και ως ποα πλυνοντων, και καθιειται χωνευων
και καθαριζων, ως το αργυριον και το χρυσιον.» Συναιδει δε τουτοις και ο θεσπεσιος
68.1012 Ἡσαΐας λεγων, οτι «Ἐκπλυνει Κυριος τον ρυπον των υιων και των
θυγατερων Σιων, και το αιμα εκκαθαριει εκ μεσου αυτων εν πνευματι κρισεως, και
εν πνευματι καυσεως.» Ἆρ' ουν, ω Παλλαδιε, της εν Χριστωι νοουμενης δικαιοσυνης
ο τροπος διαπεραινοιτο αν προς ημων, ως εν γε δη μονωι τωι διασμηχεσθαι δειν; και
το αρχαιους ημας αποτριψασθαι μολυσμους; αρκεσειεν αν, ειπε μοι, προς δοξαν ημιν
αγιοπρεπη, και ταις ανωτατω στεφανωσει τιμαις; ηγουν, εσται πως τα καθ' ημας εν
αμεινοσι, και τοις εις ακρον επαινοις κατασεμνυνουμεν εικοτως τας εαυτων
κεφαλας, οιαπερ τινα δωροφοριαν πνευματικην, και ιερον αληθως αναθημα
προσκομιζοντες τωι Θεωι, την εν αγιασμωι και οσιοτητι ζωην, και πνευματικην
 
 

300

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λατρειαν ευ μαλα διαπεραινοντες; {ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι. {ΚΥΡ.} Και γαρ τοι το χρημα
εστι τοις ιεροις συμβαινον νομοις, και Θεωι κεχαρισμενον, και των οτι μαλιστα
δεδοκιμασμενων· καταληγειν μεν εργου παντος προστεταχεν εν Σαββατωι, δραιν δε
δη ολως ηφιει τινας ουδ' οπως τι ουν, ουτω λεγων εν τηι Ἐξοδωι· «Μνησθητι την
ημεραν των Σαββατων αγιαζειν αυτην. Ἓξ ημερας εργα, και ποιησεις παντα τα εργα
σου· τηι δε ημεραι τηι εβδομηι, Σαββατα, αναπαυσις Κυριωι τωι Θεωι σου, ου ποιησεις εν
αυτηι παν εργον.»
Τον εν πνευματι δηλονοτι Σαββατισμον του τυπου
κατασημαινοντος, οτε και εις καταληξιν και ανακωχην παντος εργου σαρκικου, και
μοχθηρων σπουδασματων, δι' αυτου κεκλημεθα του Χριστου, το της αμαρτιας αχθος
αποσεισαμενοι, και την εκ της φαυλοτητος αγαπωντες αποστασιν, και των εξω
νομου την αργιαν· απελειπετο μεν γαρ ο τοιοσδε Σαββατισμος τοις εξ Ἰσραηλ.
Εισβεβηκασι γαρ ουδαμως εις την καταπαυσιν του Χριστου, κατα την του μακαριου
Παυλου φωνην. Ἡμας δε κατεπαυσεν ο Χριστος, και Σαββατιζειν ανεπεισε νοητως,
ανιεμενους εις αρετην, και καλην πλημμεληματων αργιαν επιτηδευοντας. {ΠΑΛΛ.}
Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' εθεσμοθετει μεν και παλαι Θεος, το δειν απαντας αργειν
εν Σαββατωι. Πλην οι τηι θειαι λειτουργιαι κατεστεμμενοι, και τηι αγιαι σκηνηι
προσεδρευειν επιτεταγμενοι, παλιν ετελουν τα ιερα· και βεβηλουντες το Σαββατον,
κατα την του Σωτηρος φωνην, ησαν αναιτιοι, την επι τωι λελυσθαι τον νομον ουχ
υπομενοντες γραφην. Ουκουν επιγειων μεν σπουδασματων και ημεις αυτοι
καταληξομεν εν Χριστωι, τον νοητον πληρουντες Σαββατισμον, αφεξομεθα δε ουχι
των ιερων εργων, του χρηναι, φημι, προσκομιζειν Θεωι θυσιας πνευματικας και
νοητας δωροφοριας. Ἑπομενοι δε ωσπερ τοις ιχνεσι του Χριστου, κατα το
γεγραμμενον, εαυτους ιερευσομεν, ου μηλοσφαγιαις και μοσχων αιμασι τον των
ολων τιμωντες Θεον, εαυτους δε μαλλον εις οσμην ευωδιας ανατιθεντες αυτωι.
Ἀρεσομεν γαρ υπερ μοσχον νεον, κερατα εκφεροντα και οπλας, κατα γε την του
Ψαλλοντος φωνην. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως διανοηι· πλην ιθι δη παλιν, και εξ 68.1013 ιερων
Γραμματων της ωδε λαμπρας και αξιαγαστου λατρειας ανατυπου τας γραφας. {ΚΥΡ.}
Ἔφη τοινυν Θεος εν τωι Λευιτικωι, δηλον δε οτι προς παντας τους εξ Ἰσραηλ·
«Ἄνθρωπος εξ υμων εαν προσαγαγηι δωρα τωι Κυριωι, απο των κτηνων και απο των
βοων και απο των προβατων προσοισετε τα δωρα υμων· εαν ολοκαυτωμα το δωρον
αυτου, εκ των βοων αρσεν αμωμον προσαξει, προς την θυραν της σκηνης του
μαρτυριου προσοισει αυτο δεκτον εναντιον Κυριου, και επιθησει την χειρα επι την
κεφαλην του καρπωματος δεκτον αυτωι, εξιλασασθαι περι αυτου. Και σφαξει τον
μοσχον εναντι Κυριου, και προσοισουσιν οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις το αιμα, και
προσχεουσι το αιμα επι το θυσιαστηριον κυκλωι το επι των θυρων της σκηνης του
μαρτυριου· και εκδειραντες το ολοκαυτωμα, μελιουσιν αυτο κατα μελη, και
επιθησουσιν οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις πυρ επι το θυσιαστηριον, και επιστοιβασουσι
ξυλα επι το πυρ· και επιστοιβασουσιν οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις τα διχοτομηματα, και
την κεφαλην, και το στεαρ επι τα ξυλα τα επι του πυρος του οντος επι του
θυσιαστηριου, τα δε εγκοιλια και τους ποδας πλυνουσιν υδατι, και επιθησει ο ιερευς
τα παντα επι το θυσιαστηριον· καρπωμα εστι, θυσια, οσμη ευωδιας τωι Κυριωι.» Ἆρ'
ουκ εναργης ο τυπος της των αγιων ζωης, και οικειοτητος ολοτελους, της προς
Θεον εν πνευματι και αγιασμωι; Μορφουμεθα γαρ ως εν τοις ημεροις των ζωων,
μοσχωι τε, φημι, και προβατωι, κοσμωι μεν αποθνησκοντες δια του την σαρκα
κατανεκρουν, ινα Θεωι ζησωμεν δια της ευαγγελικης πολιτειας, αναβαινοντες δε
ωσπερ εις θυσιαν την πνευματικην αληθως και ευοσμοτατην δι' Υιου τωι Πατρι. Και
φερε σοι παλιν τα εφ' εκαστωι λεγωμεν, ισχνοεπουντες ως ενι. ∆ωρον μεν γαρ ωσπερ
τι τωι παντων κρατουντι Θεωι την ιδιαν εκαστος ανατιθησι ζωην, πλην ως εκαστωι
διδοται, και ως αν εχοι μετρον. Ὁ μεν γαρ, ουτως· ο δε, ουτως, ιδιον εχων εκ Θεου
 
 

301

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαρισμα, κατα την του σοφωτατου Παυλου φωνην. Ἐν γαρ τοις μεγεθεσι των ζωων,
ητοι ταις κατ' ειδος διαφοραις, το ανισως τε και ανομοιως εχον, κατ' ισχυν ταχα που
την πνευματικην και κατα γε την της διανοιας, πλαγιως υποσημαινεται. Ειτ' ουν ως
εν μοσχωι μεγας ειη τυχον, και μην και αγαν ευσθενης, ηγουν ως εν γε προβατωι το
μειον εχων, και του τελειου κατοπιν ιων, εαυτον εις δωροφοριαν προσκομιζει Θεωι,
και τουτο εις ολοκαυτωμα, τουτεστιν, εις ολοκληρον αφιερωσιν, ου μεμερισμενην
εχων προς τα εν κοσμωι την ζωην, αλλ' ολην εξ ολου δεκτην τε [και] ιεραν τωι Θεωι.
Τοιοσδε τις εστω της θυσιας ο τροπος· Ἄρσεν τε και αμωμον εστω το θυμα, φησι.
Συμμορφοι γαρ αει πως εισιν οι αγιοι του Χριστου, ος εστιν αρσην τε και αμωμος
αληθως, του μεν αρσενος, το ηγεμονικον, του δε αμωμου, την υπερφυα και
ανυπερβλητον αγιοτητα καταγραφοντος. Εις γαρ ημων καθηγητης και παναγνος
ασυγκριτως, ο Ἐμμανουηλ. Ἄλλως τε (χρηναι γαρ δει[ν] κακεινο ειπειν, και
οιησομαι δειν)
68.1016 αρσενας τε και αμωμους πρεποι αν ειναι τους Θεωι
καθιερωμενους, ουδεν εχοντας το θηλυπρεπες, ου παρειμενους εις ραιθυμιαν· αλλα
πολυ λιαν διανενευκοτας εις το ανδριζεσθαι δειν, αρσενα τε και οιονει
διεγηγερμενον τον εν γε δη σφισιν αυτοις διασωζοντας νουν. Και μεντοι προς τοδε
φαιην αν, οτι καθαρους τε και αμωμους ειναι χρη, κατα γε το εγχωρουν τηι
ανθρωπινηι φυσει. Ψαλλει γαρ που και μαλα εμφρονως ο θεσπεσιος ∆αβιδ· «Κρινον
με, Κυριε, κατα την δικαιοσυνην μου, και κατα την ακακιαν μου επ' εμοι.»
Συμμεμετρηται γαρ πως παρα Θεωι της ανθρωπινης επιεικειας ο τροπος,
υπερανισχουσης δηλονοτι της των αγιων αγγελων, και πολυ το καθ' ημας
υπεραιρουσης μετρον. Ουκουν αρσεν τε και αμωμον το ιερον εστω θυμα. Ἀποφερεται
δε πως προς αυταις ταις θυραις της αγιας σκηνης. Τελειουμεθα γαρ ουχ ετερωσε ποι,
η οτι παντη τε και παντως εν εκκλησιαις εσομεθα ευπαραδεκτοι τωι Θεωι και Πατρι,
προσκομιζοντος ημας ως ιερεως Χριστου. ∆ι' αυτου γαρ την προσαγωγην εσχηκαμεν,
και αυτος ημιν ενεκαινισε την εις το ειναι παροδον, προδρομος υπερ ημων
εισελασας εις τα Ἅγια των αγιων, και καταδειξας ημιν την αληθη τριβον. Ἐπιθειναι
γε μην τωι μοσχωι τας χειρας προστεταχε, δια γε δη τουτου πλαγιως υποσημαινων, ως
ανθ' εαυτων εν τυπωι προσαγουσιν εικονα τινα του χρηναι βιουν αγιως, δια του
τεθναναι τωι κοσμωι την του κτηνους σφαγην ευ μαλα ποιουμενοι. Ἄθρει δη ουν
οπως ημιν η σκια διαμορφοι την αληθειαν. Ἐσφαζετο μεν γαρ ο μοσχος εναντι
Κυριου, προσεχειτο δε το αιμα τωι θυσιαστηριωι. Το γαρ τοι τεθναναι τωι κοσμωι, και
των σαρκικων η νεκρωσις κινηματων, ηδιστον τωι Θεωι, και της ανωθεν εποπτειας
αξιον· και ταχα που ψαλλει τι τοιουτον ο θειος ημιν ∆αβιδ, ωδι πη λεγων· «Τιμιος
εναντιον Κυριου ο θανατος των οσιων αυτου.» Ἀναθημα γαρ ωσπερ ιερον εσται τωι
Θεωι, των οσιων ο θανατος· και ουτι που παντων των κατα σαρκα, φημι·
κατασημηνειεν δε μαλλον ο λογος ημιν, ον υπομενειν εθος αυτους, κοσμωι μεν
αποθνησκοντας, Θεωι δε ζωντας εν οσιοτητι και αγιασμωι· αμηχανον γαρ την αγιαν
ημας κατορθωσαι ζωην, μη ουχι προεκτεθνεωτας τωι κοσμωι. Γραφει γαρ ο Πετρος
περι Χριστου· «Ὃς τας αμαρτιας ημων ανηνεγκεν εν τωι σωματι αυτου επι του
ξυλου, ινα ταις αμαρτιαις απογενομενοι, τηι δικαιοσυνηι ζησωμεν.» Ουκουν η του
μοσχου σφαγη, καταδηλουν εοικε το απογενεσθαι ταις αμαρτιαις, και το υπομειναι
θανατον τον παρα Θεωι τιμιον, ον και εφοραιν αξιοι. «Σφαξουσι γαρ, φησι, τον
μοσχον εναντι Κυριου.» Ἡ δε γε του αιματος χυσις επι το θυσιαστηριον, την της
ζωης αφιερωσιν και ψυχης αναθεσιν εις δοξαν Θεου κατασημηνειεν αν, οιμαι που.
Ἐκδερεται δε το θυμα, και τεμνεται κατα μελος· του μεν εκδερεσθαι, την οιονει
γυμνωσιν τε και αποκαλυψιν των εν ημιν υποφαινοντος· του δε μελιζεσθαι, το
μεχρις αρμων τε και μυελων τον του Θεου καθικνεισθαι λογον, ευ μαλα
παραδεικνυντος. 68.1017 «Ζων γαρ ο λογος του Θεου, φησι, και ενεργης, και
 
 

302

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης
και πνευματος, αρμων τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων
καρδιας. Και ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου, παντα δε γυμνα και
τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου, προς ον ημιν ο λογος.» Ἀνακαιοντος δε του
ιερεως το πυρ, επιτιθεται τωι θυσιαστηριωι τα διχοτομηματα, συν τηι κεφαληι και τοις
ποσι, και μεντοι και ενδοσθιοις, εκνενιμμενοις υδασιν. Ευωδη γαρ απαντα τα των
αγιων, ουδεν αποβλητον παρα Θεωι των εκεινοις ενειναι πεπιστευμενων. Ειεν δ' αν
εις τυπον τα μεν κρεα, της οιονει παχυτερας αυτων και ενσωματου ζωης· σεμνη γαρ
αυτη και παναγνος· κεφαλη δε, νου σημειον, λογισμων δε και επιθυμιων, τα
εντοσθια· ποδες δε αυ, πρακτικης και της ως εν εργοις πορειας αινιγμα λεπτον.
{ΠΑΛΛ.} Ὡς δριμυς ο λογος! {ΚΥΡ.} Ἔχει δ' ουν ομως το αληθες, καιτοι διαττων ημιν
ως εν ομιχληι και σκοτωι· βαθυς γαρ ο νομος. «Ἐαν δε απο των προβατων, φησι, το
δωρον αυτου τωι Κυριωι, απο τε των αρνων και των εριφων εις ολοκαυτωμα· αρσεν
αμωμον προσαξει αυτο, και επιθησει την χειρα επι την κεφαλην αυτου, και
σφαξουσιν αυτο, εκ πλαγιων του θυσιαστηριου προς βοῤραν, εναντι Κυριου.»
Μελιζεται δε και αυτο, εκνενιμμενων των εντοσθιων κατα τον ισον τωι μοσχωι
τροπον. Ἀνακομιζεσθαι δε δειν επι το θυσιαστηριον εθεσμοθετει παλιν· ο αυτος δ' αν
ειη της θεωριας και επι τωιδε λογος. Πλην εχει τι παρηλλαγμενον· εσφαζετο γαρ ο
αμνος εκ πλαγιων του θυσιαστηριου προς βοῤραν. {ΠΑΛΛ.} Τις ουν αρα εστι και ο
τουδε λογος; {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ οισθα, οτι νοτιωτερα πως εστι των Ἰουδαιων η γηι, τα δε
γε προς θαλασσαν την βορειοτεραν αι αναριθμητοι των εθνων αγελαι
διεμοιρησαντο, κατα χωρας και πολεις συνωικισμεναι; {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.}
Αινιγμα δη ουν του και αυτας τας εις βοῤραν αγελας, ιερας εσεσθαι τωι Θεωι, το ως εν
μερει τωι βορειοτερωι καταθυεσθαι τον αμνον. Τουτο τοι και ο Σωτηρ περι της εξ
εθνων αγελης προανεφωνει λεγων· «Και αλλα προβατα εχω, α ουκ εστιν εκ της
αυλης ταυτης, κακεινα με δει αγαγειν, και γενησεται μια ποιμνη, εις ποιμην.»
{ΠΑΛΛ.} Συνηκα ο φης. {ΚΥΡ.} Ῥαιθυμιας δε αμεινους και οκνου παντος επεκεινα
τιθεις ο των ολων Θεος τους οιπερ αν ελοιντο πληρουν τα νενομισμενα, καταλεαινει
τροπον τινα της καρποφοριας την οδον, και εν τοις ετι προβατου μειοσι τα της
θυσιας αποπεραινεσθαι δειν επιταττει, λεγων· «Ἐαν δε απο των πετεινων καρπωμα
προσφερηι δωρον τωι Κυριωι, και προσοισει απο των τρυγονων, η απο των περιστερων
το δωρον αυτου, και προσοισει αυτο ο ιερευς προς το θυσιαστηριον, και αποκνισει
την κεφαλην αυτου, και επιθησει ο ιερευς επι το θυσιαστηριον, και στραγγιει το αιμα
προς την βασιν του θυσιαστηριου. Και 68.1020 αφελει τον προλοβον συν τοις
πτεροις, και εκβαλει αυτα παρα το θυσιαστηριον κατ' ανατολας εις τον τοπον της
σποδου, και εκκλασει αυτο εκ των πτερυγων, και ου διελει, και επιθησει αυτο ο
ιερευς επι το θυσιαστηριον επι τα ξυλα τα επι του πυρος. Καρπωμα εστι θυσιας, οσμη
ευωδιας τωι Κυριωι.» Ἄθρει δη παλιν, ως αριστα τε και ευτεχνως το εν συμμορφιαι
φαινεσθαι του Χριστου, τοις αγιοις τετηρηται. Ἔστι μεν γαρ αληθως η ανωθεν τε και
λαλιστατη τρυγων αυτος, ομοιως δε και η πραοτατη περιστερα. Και γουν εν μεν τωι
Ἄσματι των ᾀσματων γεγραπται περι αυτου· «Φωνη τρυγονος ηκουσθη εν τηι
ερημωι·» πραοτητος δε της αγαν και ανωτατω τυπον ωσπερ τινα και υπογραμμον
εαυτον ημιν παρετιθει, λεγων· «Μαθετε απ' εμου οτι πραος ειμι, και ταπεινος τηι
καρδιαι.» Ἀλλ' ιδου και αυτοις τοις αγιοις, δια τοι το εν μορφηι γενεσθαι Χριστου, το
εν ισοις ωσπερ αγαθοις ευπρεπες τε και αξιαγαστον ευ μαλα τετηρηται· τρυγονες γαρ
και αυτοι νοοιντ' αν εικοτως, τον θειον τε και ιερον τοις ακροωμενοις ιεισαι λογον,
ωιδας τε και μελη τα εις δοξαν Θεου ποιεισθαι σπουδαζουσαι. Τοιγαρτοι και
λεγουσιν· «Ἡ γλωσσα μου μελετησει την δικαιοσυνην σου, ολην την ημεραν τον
επαινον σου.» Και μεντοι και τον εν Χριστωι διαζωσι βιον, και την πραοτατην της
 
 

303

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευαγγελικης πολιτειας ιενται τριβον, τοις παιειν εθελουσιν εις την δεξιαν σιαγονα,
παραφεροντες και την αριστεραν, και τοις αγγαρευουσι μιλιον, εν εθελοντι
δωρουμενοι το, ειπερ ελοιντο, διαστειχειν και δυο. Ουκουν σφας αυτους, εις οσμην
ευωδιας, και εις ολοκαυτωμα καθιερουσι Θεωι, και ως εν ειδει τρυγονων και
περιστερων. Ειτα την κεφαλην αποκνισας ο ιερευς επιτιθησι τωι θυσιαστηριωι,
προσχευσας το αιμα. Ἅγιος γαρ αληθως, και οτι μαλιστα των ιερωτατων αγιων ο
νους, ανακεισθαι πρεποι τωι παναγνωι Θεωι. Ἐννοιων γαρ εστιν επιμεστος αγαθων,
και της αληθους θεογνωσιας ευωδιαζει το μυρον «Λογισμοι γαρ δικαιων, κριματα,»
κατα το γεγραμμενον· αγια δε οτι και η ζωη των εν φοβωι Θεου, σαφες αν γενοιτο,
δια το δειν τωι αγιωι θυσιαστηριωι προσχεισθαι το αιμα. Ζωης γαρ τυπος το αιμα· και
αφαιρειται μεν των στρουθιων ο προλοβος, τουτεστιν, η φυσα, συν τοις πτεροις·
εκβαλλεται δε ως αχρειον παντελως. Σημειον δ' αν γενοιτο και τουτο σαφες, του και
τρυφης ανωτερω της σωματικης τον των αγιων αναπεφανθαι βιον, ως δοκειν ηδη
πως, μηδε της τα σιτια χωρουσης επιδεισθαι γαστρος. Τοιουτοσι γαρ πως εστι των οτι
μαλιστα φιλοπονωτατων ο βιος· οι σιτιων ομου και αυτης ταχα που της γαστρος
αλογησαντες, κατατηκουσι την σαρκα, και κατανεκρουσιν ηδονας, ελευθεροι δε και
απηλλαγμενοι παντος γεγονασι κοσμικου τε και περιττου. Τουτο γαρ, οιμαι, εστιν η
των πτερων αποβολη. Ἀναγκαια μεν γαρ τοις ορνεοις η πτερωσις· αλλα και ημιν
αυτοις, τα δι' ωνπερ αν εις ιδιαν χρειαν τουτι το απο της γης υπηρετοιτο σωμα·
αμφια δε δη λεγω, και τροφης οργανα, και προς γε δη τουτοις 68.1021 ευ μαλα και
τα δι' ων αν γενοιτο ταυτι, πορισμοι χρηματων, τηι της ενδειας εφοδωι μαχομενοι,
ευναι τε μαλακαι, και τα τουτοις αγχου. Ἀλλ' ει και χρειωδη ταυτα και αναγκαια
τοις επι γης και εν σωμασιν, αλλ' ουν τοις αγιοις λελογισται παρ' ουδεν, οχλον δε
ωσπερ εικαιον απλως την των τοιουτων κτησιν αποπεμψαμενοι, μονονουχι γυμνοις
και αναμφιαστοις σωμασι διατελουσιν εν κοσμωι, το προστυχον και ευποριστον τηι
της σαρκος αναγκηι συν οκνωι δωρουμενοι. Ἀποτετιλμενων δε των πτερων, και
εξηιρημενης της φυσης, ητοι του προλοβου, και εκκλασει, φησιν, απο των πτερυγιων,
και ου διελει, και ανοισει λοιπον επι το θυσιαστηριον. Και η μεν των πτερυγιων
εκκλασις, τυπος αν ειη και υποδειγμα σαφες του μη φρονειν τα υπερογκα, μητε μην
υψου πετασθαι των αγιων τον νουν, συνεπαγεσθαι δε μαλλον τοις ταπεινοις, και
οιονει τα κατω ζητειν. Μετεωρος γαρ αειπως εστι των αλαζονων ο νους, και προς τα
ανω φερεται, συνιζησαι τοις χθαμαλωτεροις ουκ ανεχομενος, και το μετριον τε και
ταπεινον ατιμαζων φρονημα. Ουκουν η των πτερυγιων εκκλασις, αλαζονειας
αποθεσιν αινιγματωδως υποφαινει· οτι δε και εισαπαν, και, ιν' ουτως ειπωμεν,
ολοτροπως ανεθεσαν τωι Θεωι την οικειαν ζωην, ου μεμερισμενοι προς τα εν κοσμωι,
το μη διαιρεισθαι δηλοι· μεμερισθαι δε τους εν γαμωι, και ο σοφος εφη Παυλος. Ἱερος
ουν αρα των αγιων ο νους, ζωη τε αγια, και τρυφης αμεινων σωματικης, και
μεριμνης κοσμικης ελευθερα, και φρονηματι τωι μετριωι περικαλλης· αμεριστος δε
και προς τα εν κοσμωι. Τοιγαρτοι και εις οσμην ευωδιας ανατιθεται τωι Θεωι. {ΠΑΛΛ.}
Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Καταβιβαζει δε της θυσιας τους τροπους, και προς τα ετι μειω τε και
παντι τωι ετει λοιπον εγκειμενα, και ου συν ιδρωτι ληπτα κατευρυνων, οιμαι που,
μικρωι και μεγαλωι της ευδοκιμησεως την οδον· γεγραπται γαρ, οτι «Πλατεια η
εντολη σου σφοδρα.» Και ου τωι μεγεθει της καρποφοριας παντη τε και παντως το
γνησιον κρινεται, παρα γε τωι φιλαρετωι Θεωι, αλλ' εν ισωι τοις προυχουσιν ο βραχυς,
τα ενοντα διδους, και οις αν εχοι και δυναιτο τιμαιν ηιρημενος. Ἔφη τοινυν ωδε
παλιν· «Ἐαν δε ψυχη προσφερηι δω-ρον θυσιαν τωι Κυριωι, σεμιδαλις εσται το δωρον
αυτου· και επιχεει επ' αυτο ελαιον, και επιθησει επ' αυτο λιβανον, θυσια εστι· και
οισει προς τους υιους Ἀαρων τους ιερεις, και δραξαμενος απ' αυτης πληρη την δρακα
απο της σεμιδαλεως συν τωι ελαιωι, και παν το λιβανον αυτης, και επιθησει ο ιερευς
 
 

304

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το μνημοσυνον αυτης επι το θυσιαστηριον, θυσια εστιν, οσμη ευωδιας τωι Κυριωι.»
Συνιης ουν οπως το του προσκομιζοντος υπεμνησε ταπεινον· ψυχην γαρ απλως, καν
ει πολυ το ασημον εχοι κατα τονδε τον βιον, ο θειος ημιν ονομαζει νομος, το της
ανωτατω φυσεως περι παντας ισον και απροκλινες καν τουτωι δεικνυς, καθαπερ
αμελει και εν τωι φαναι παλιν, οτι «Πασαι αι ψυχαι, εμαι εισιν.» Ἀπροσωποληπτον
γαρ το θειον, καθαπερ εφην αρτιως. Ουκουν ειπερ ελοιτο τις των ουκ εχοντων, φησι,
το επιφανες εν κοσμωι, δωροφορειν τωι Θεωι, σεμιδαλις εσται της θυσιας ο τροπος.
πλην ελαιοδευτος και αναμιξ λιβανωι· οτι
68.1024 δε ζωης μεν εις τυπον η
σεμιδαλις, ιλαροτητος δε της ως εν ελπιδι, το ελαιον, λιβανος γε μην, ευωδιας της
ως εν εργοις και κατορθωμασιν, και βιωι συννομωτατωι, πολυς ημιν διεσαφησε
λογος. Χρηναι δε ουν ευ μαλα φησιν ο νομος, τους οιπερ αν ελοιντο κατευφραινειν
εν εαυτοις τον των ολων Θεον, ανατιθεναι τε και αφιερουν αυτωι την οικειαν ζωην,
ουκ επι τοις ιδρωσι τοις υπερ αρετης στυγναζοντας· («Μη γαρ δη γογγυζετε,» φησιν
ο θεσπεσιος Παυλος), ευωδιας δε της νοητης εκμεμεστωμενην· ανοισει γαρ τοτε το
μνημοσυνον αυτης ο ιερευς τωι Θεωι. Προσελευσομεθα γαρ εν Χριστωι τωι Θεωι και
Πατρι δια της πνευματικης θυσιας, το και εν μνημηι κεισθαι τηι παρ' αυτωι
κερδαινοντες. ∆ι' ων γαρ ευδοκιμειν ειθισμεθα, δια τουτων αυτων αποφανουμεθα,
οτι και μνημης αξιοι, και εν γνωσει Θεου γεγοναμεν εν Χριστωι. {ΠΑΛΛ.} Ἀστειοτατα
εφης. {ΚΥΡ.} Ἐπισυναπτει δε τουτοις· «Ἐαν δε προσ-φερηις δωρον, θυσιαν
πεπιλημενην εν κλιβανωι, δωρον Κυριωι εκ σεμιδαλεως, αρτους αζυμους
πεφυραμενους εν ελαιωι, και λαγανα αζυμα διακεχρισμενα εν ελαιωι. Ἐαν δε θυσια
απο τηγανου το δωρον αυτου, σεμιδαλις πεφυραμενη εν ελαιωι, αζυμα εσται· και
διαθρυψεις αυτα κλασματα, και επιχεεις επ' αυτα ελαιον, θυσια εστι Κυριωι. Ἐαν δε
θυσια απο εσχαρας το δωρον σου, σεμιδαλις ελαιωι ποιηθησεται. Ἐαν δε προσφερηις
θυσιαν των πρωτογεννηματων τωι Κυριωι, νεα πεφρυγμενα χιδρα ερικτα τωι Κυριωι,
και προσοισεις την θυσιαν των πρωτογεννηματων, και επιθησεις επ' αυτα λιβανον·
θυσια εστι. Και ανοισει ο ιερευς το μνημοσυνον αυτης απο των χιδρων συν τωι
ελαιωι, και παντα τον λιβανον αυτης· καρπωμα εστι τωι Κυριωι. {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυ το
χρημα του νομου! Φραζε δη ουν, οπως και τοις ωδε λεπτοις τον νουν ενιεντες, ουκ
απο σκοπου βαδιουμεθα. {ΚΥΡ.} Ἐκεινο, οιμαι που, αξιον, το του νομου προμηθες και
λιαν ευτεχνες· εισηι γαρ δη δια τροπου παντος, και προσιεται μεν το βραχυ κομιδηι,
χαριζεται δε και αυτωι πανταχη το ευωδες και ιλαρον· διεπυθου γαρ που και αυτου
λεγοντος του Χριστου· «Και ος αν ποτισηι ενα των αδελφων τουτων των μικρων
ποτηριον ψυχρου, μονον εις ονομα μαθητου, αμην λεγω υμιν, ου μη απολεσηι τον
μισθον αυτου.» Τοιουτονι τι κανθαδε διαλογιζεσθαι χρη, και την του νομοθετου
χρηστοτητα ταις αυτωι πρεπουσαις κατακροτειν ευφημιαις. Προσιεται γαρ, ως εφην,
καν ει ελοιτο τις και τοις αγαν ευτελεστατοις πληρουν τα νενομισμενα. Ειτε γαρ
αρτος ειη, φησιν, ειτε και λαγανον εν, ειτ' ουν εκ κλιβανου και απο τηγανου, και
μην και εσχαρας, και ηκιστα μεν εκ πυρων, χιδρα δε ειη και ερικτα, τουτεστιν, εξ
οσπριων αλευρον, ελαιωι δεδευσθω το προσκομισθεν, και καταπλουτειτω παλιν εφ'
εαυτωι τον λιβανον. Ἔοικε δε πως εν γε δη τουτοις ο λογος, τας δια πυρωσεως τε και
πονων και μεντοι και συντριβης ευδοκιμησεις 68.1025 ημιν των αγιων υποδηλουν.
Κλιβανος γαρ και εσχαρα, και μην και το μυλωι καταλεπτυνεσθαι, σημεια που
παντως ειεν αν συντριβης τε και πονου δοκιμαζομενων ως δια πυρος. Τοιγαρτοι και
κεκραγασι, την ουτως ευκλεα διαστειχοντες τριβον· «Ὅτι εδοκιμασας ημας ο Θεος,
επυρωσας ημας, ως πυρουται το αργυριον.» Ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος ημιν
∆αβιδ· «Καρδιαν συντετριμμενην και τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ εξουδενωσει.»
Ἀλλ' οτι τοις ωδε πεπονηκοσι, το εν ευωδιαι γενεσθαι Χριστου, παντη τε και παντως
εποιτο αν εικοτως· και μην οτι και το ελεεισθαι δειν, και τηι του Πνευματος χαριτι
 
 

305

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλουσιως καταπιαινεσθαι, σαφες αν γενοιτο την του λιβανου τε και ελαιου
περινοουντι χρειαν. Ἢ γαρ ουχι λεπτων αινιγματων υποψιαι πως ημιν και σκιαι τα
εν νομωι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ἑαυτους μεν αρα προσοισομεν τωι Θεωι,
κατανεκρουμενοι τηι αμαρτιαι, και τον ιερον τουτονι νοητως υπομενοντες θανατον,
ζωντες γε μην τηι δικαιοσυνηι, κατα το γεγραμμενον, και ως εν ταξει χαριστηριων
την ιδιαν αυτωι ζωην απονεμοντες ευκλεα τε και ανεπιπληκτον, και τοις εις
φιλοθεΐαν αυχημασιν ευπρεπη. Τουτο τοι σαφως και δι' ετερων εισομεθα νομων.
Γεγραπται γαρ εν τωι Λευιτικωι· «Ἐαν δε θυσια σωτηριου το δωρον αυτου τωι Κυριωι,
εαν μεν εκ των βοων αυτο προσαγαγηι, εαν τε αρσεν, εαν τε θηλυ, αμωμον προσαξει
αυτο εναντι Κυριου· και επιθησει τας χειρας επι την κεφαλην του δωρου, και σφαξει
αυτο εναντιον Κυριου παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου. Και προσχεουσιν
οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις το αιμα επι το θυσιαστηριον των ολοκαυτωματων κυκλωι.
Και προσαξουσιν απο της θυσιας του σωτηριου καρπωμα Κυριωι, το στεαρ το
κατακαλυπτον την κοιλιαν, και παν το στεαρ το επι της κοιλιας· και τους δυο
νεφρους, και το στεαρ το επ' αυτων, το επι των μηριων, και τον λοβον τον επι του
ηπατος συν τοις νεφροις περιελει· και ανοισουσιν αυτα οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις επι το
θυσιαστηριον επι τα ολοκαυτωματα επι τα ξυλα, τα επι του πυρος επι του
θυσιαστηριου· καρπωμα, οσμη ευωδιας Κυριωι.» Ἄμωμος τοινυν ο μοσχος· καθαρους
γαρ ειναι πρεπει, και μωμου παντος ιοντας ως απωτατω, τους εις οσμην ευωδιας
αναβαινοντας τωι Θεωι. Ἐσφαζετο δε προς αυταις ταις θυραις της αγιας σκηνης,
επενηνεγμενων αυτωι των χειρων του προσαγοντος. Και τις ο τουδε λογος, ειρηται
σαφως. Ἀνεκομιζετο δε εις θυσιαν το στεαρ το επι της κοιλιας, και οι δυο νεφροι,
συνεξαιρουμενης αυτοις της ενουσης πιμελης, και ο λοβος του ηπατος. Και
υποφηνειεν αν, καθαπερ εγᾦμαι, το επι της κοιλιας στεαρ, την οιονει φρενος
ευεξιαν, και την πιοτητα των σπλαγχνων εντεθραμμενων αριστα ταις δια του
Πνευματος νοηταις χορηγιαις. Ευτροφια μεν γαρ τοις αλογοις ζωοις, και μην και
τοις ανθρωπινοις σωμασι το καταπιαινεσθαι προξενει. Θειων δε χαρισματων
πλουσιωτατη μεθεξις, παντος αγαθου την 68.1028 των αγιων εμπιπλησι φρενα.
Τοιγαρτοι και ιεροι και εις οσμην ευωδιας γενοιντο αν εξαιρετοι τωι Θεωι. Νεφροι δε
δη παλιν, εις τυπον αν ειεν της εις νουν εσω διακριτικης ενεργειας· καθ' ην
αποβλητον μεν, το πεφυκος αδικειν, αιρετον δε και αξιοληπτον ποιειται το
ωφελουν. Γραφει δε και ο θεσπεσιος Παυλος· «Παντα δοκιμαζοντες, το καλον
κατεχετε, απο παντος ειδους πονηρου απεχεσθε.» Ουκουν επειδηπερ διακριτικον εν
σωματι μοριον ο νεφρος (αποκρινει γαρ ευ μαλα τα περιττα, το χρηστον τε και
ωφελουν ενιεις τηι φυσει, και διανεμων ευτεχνως, οις αν και οσον διανεμεσθαι
πρεποι), μεταληπτεον εικοτως εις νου διακρισιν τους νεφρους. Ἱεροι τοιγαρουν και
αναθημα Θεωι, των αγιων οι νεφροι, τουτεστιν, ηνπερ αν εχοιεν εν νωι διακρισιν.
∆οκιμοι γαρ τραπεζιται και ακριβεις, οι Θεωι προσκειμενοι, κατακιβδηλευοντες μεν
το φαυλον αει, ψηφωι γε μην τηι παγκαλωι τιμαιν ειωθοτες το τελουν εις ονησιν. Ὧδε
γαρ οιμαι και τον θεσπεσιον Μελωιδον ευδοκιμειν ειωθοτα διακεκραγεναι προς τον
Θεον· «Ὅτι συ εκτησω τους νεφρους μου, Κυριε.» Ὁ δε γε λοβος του ηπατος, ουδεν
ηττον ημιν υποφαινει, η ψυχης ενεργειαν, ητοι φρενος κινησιν, καθ' ην ιεται προς
επιθυμιας. Ἐξηκριβωκοτες δε τα τοιαδε τινες, ουδεν οκνουντες φασιν, ως εν ηπατι
τας επιθυμιας απαν εχει ζωον. Ἀναθετεον δη ουν και τον λοβον του ηπατος τωι Θεωι,
τουτεστιν, αυτην οιονειπως απασης επιθυμιας ημων την πηγην, κατα γε τον
ψαλλοντα Μελωιδον· «Κυριε, εναντιον σου πασα η επιθυμια μου.» Σεμνυνεται δε τις
εφ' εαυτωι, και την ωδε σεπτην και αξιαγαστον αναμελπει φωνην, ει προς γε δη
μονον το τωι Θεωι δοκουν τας ορεξεις εχοι, και καταφωρωιτο διψων, α αν βουλοιτο
δραιν αυτος. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι· νοεις γαρ ορθως. {ΚΥΡ.} Ἐπι προβατωι δε αυ, και μην
 
 

306

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αιγι, τον αυτον οριζει νομον, και εν ισωι τροπωι και επ' αυτοις τα της θυσιας
επραττετο, της των ζωων ως εν μεγεθει διαφορας, των καρποφορειν ειωθοτων, το
εν ευσεβειαι τε και ευδοκιμησει μετρον υποφαινουσης αστειως· ο μεν γαρ, πλουσιως
και υπερφερως, ως εν γε τωι μοσχωι, περινοειν αξιον· ο δε μεσως, ως εν προβατωι, ο δε
και υφειμενως ετι· μειων γαρ αιξ προβατου· και τουτο, οιμαι, εστι το την ευκαρπον
αναφυναι γην εκατον, και εξηκοντα, και τριακοντα, κατα γε την εν τοις Ευαγγελιοις
παραβολην. {ΠΑΛΛ.} Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε και αναλογως τοις εκαστου
κατορθωμασιν η της αμοιβης αντεκτισις, και ισοπαλεις τοις ιδρωσιν αι αμοιβαι τοις
ανδραγαθειν ηιρημενοις εκνεμηθησονται παρα Θεου, πληροφορησει μεν και αυτος ο
Σωτηρ, την των ταλαντων διανομην ουκ εν ισωι τροπωι γενεσθαι λεγων, καθιστας δε
των ευδοκιμουντων, τον μεν επι δεκα πολεων, τον δ' επι πεντε. Ταλαντευεται γαρ
ωσπερ ο εκαστου βιος, και ισοστατησει που παντως ταις ημων επιεικειαις η αντεκτι
68.1029 σις· ουδεν δε ηττον ημιν, οπερ εφην, και αυτος ο δια Μωσεως υποδειξει
νομος. Ἔφη γαρ παλιν εν τοις Ἀριθμοις· «Και ειπε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ὅταν εισελθητε εις την γην της
κατοικησεως υμων, ην εγω διδωμι υμιν, και ποιησετε ολοκαυτωματα Κυριωι,
ολοκαρπωμα η θυσιαν, μεγαλυναι ευχην η καθ' εκουσιον, η εν ταις εορταις υμων
ποιησαι οσμην ευωδιας τωι Κυριωι, ει μεν απο των βοων η απο των προβατων· και
προσοισει ο προσφερων το δωρον αυτου Κυριωι θυσιαν σεμιδαλεως δεκατον του οιφι
αναπεποιημενης εν ελαιωι εν τεταρτωι του ιν, και οινον εις σπονδην το τεταρτον του
ιν ποιησετε επι της ολοκαυτωσεως, η επι της θυσιας· τωι αμνωι τωι ενι ποιησεις
τοσουτον, καρπωμα, οσμην ευωδιας τωι Κυριωι· και τωι κριωι, οταν ποιητε αυτον εις
ολοκαυτωμα η εις θυσιαν, ποιησεις θυσιαν σεμιδαλεως δυο δεκατα αναπεποιημενης
εν ελαιωι το τριτον του ιν· και οινον εις σπονδην το τριτον του ιν προσοισετε εις
οσμην ευωδιας Κυριωι. Ἐαν δε ποιητε απο των βοων εις ολοκαυτωσιν η εις θυσιαν
μεγαλυναι ευχην η εις σωτηριον Κυριωι, και προσοισει επι του μοσχου θυσιαν
σεμιδαλεως τρια δεκατα αναπεποιημενης εν ελαιωι ημισυ του ιν, και οινον εις
σπονδην το ημισυ του ιν, καρπωμα εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Ουτω ποιησεις τωι
μοσχωι τωι ενι, η τωι κριωι τωι ενι, η τωι αμνωι τωι ενι εκ των προβατων η εκ των αιγων,
κατα τον αριθμον, ων εαν ποιησητε, ουτως ποιησετε τωι ενι, κατα τον αριθμον
αυτων, πας ο αυτοχθων ποιησει ουτως τοιαυτα προσενεγκας καρπωματα εις οσμην
ευωδιας Κυριωι. Ἐαν δε προσηλυτος εν υμιν προσγενηται εν τηι γηι υμων, η ος αν
γενηται εν υμιν, εν ταις γενεαις υμων, και ποιησει καρπωμα, οσμην ευωδιας Κυριωι,
ον τροπον ποιειτε υμεις, ουτω ποιησει η συναγωγη Κυριωι. Νομος εις εσται υμιν και
τοις προσηλυτοις τοις προσκειμενοις εν υμιν· νομος αιωνιος εις τας γενεας υμων, ως
υμεις, και ο προσηλυτος εσται εναντι Κυριου, νομος εις εσται, και δικαιωμα εν εσται
υμιν και τωι προσηλυτωι τωι προσκειμενωι εν υμιν.» {ΠΑΛΛ.} Ειτα οποι ποτε
ισομοιρουν και αναλογον, ως φης, ο αν εργασαιτο τις, καταθρησαιμεν; {ΚΥΡ.} Ου γαρ
επαΐεις, ω ταν, του νομου λεγοντος εναργως, ως ειπερ τις ελοιτο πληρουν ευχας και
ολοκαυτωματα, ει μεν αμνον καταθυοι, δεκατον μεν του οιφι σεμιδαλεως, οινου δε
και ελαιου το τεταρτον του ιν (μετρα δε οιμαι ταυτι κατα γλωτταν Ἑβραιαν)
προσεπαγετω τωι θυμιαματι· ει δε κριος ειη, φησιν, εν πλεονασμωι τα επομενα,
τουτεστι, το τριτον· τριτου γαρ εν μειοσι, το ως εν τεταρτωι μετρον. Μοσχου δε
αναφερομενου, σεμιδαλις τε και τα λοιπα του τριτου παλιν επεκεινα, και εν ημισει
λοιπον. {ΚΥΡ.} Ἐπυθομην· τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.} Οισθα δε που παντως, οτι ζωης μεν
τυπος, η εκ πυρων σεμιδαλις, ιλαροτητος δε το ελαιον· γε 68.1032 γραπται γαρ, οτι
«Του ιλαρυναι προσωπον εν ελαιωι.» Ευφρασιας δε της νοητης, της ανωθεν και δια
του Πνευματος σημειον, ο οινος· «Οινος γαρ,» φησιν, «ευφραινει καρδιαν
ανθρωπου.» {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν αναλογως, οις αν τις καρποφορησειε,
 
 

307

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και η της ζωης επιχορηγια παρα Θεου συν ιλαροτητι και ευφρασιαι. Και ου δηπου
φαμεν, ως εν γε τωι ζηιν, ητοι τωι ζωοποιεισθαι παρα Θεου το μειζον, η μειον. Ληρος
γαρ τουτο. Ζωην δε λεγοντες, την εν γε τωι ζηιν λαμπροτητα φαμεν, καθ' ην ο μεν τις
τυχον υπερεξει του δεινος· ο δε αυ, εν μειοσι μεν, η εν οις αν ειεν ετεροι. Πλην ουκ
εξω τιμης τε και δοξης· «Ἀστηρ γαρ αστερος διαφερει εν δοξηι.» Εικων ουν αρα
κανθαδε της ως εν ευκλειαι ζωης των αγιων, η των θυματων διαφορα, τηι των
επομενων ποσοτητι, το της ευκλειας ημιν καταγραφουσα μετρον· οτι δε εμελλον οι
εξ εθνων, ομου τοις εξ αιματος Ἰσραηλ, τοις του Σωτηρος ζυγοις υπενεγκειν τον
αυχενα, και δια των αυτων ιεναι θυσιων και πνευματικων ευδοκιμησεων παρεδειξε
προσθεις, ουχ ετεροις δειν τον προσηλυτον κεχρησθαι νομοις. Μια γαρ η παντων
οδος, εις οικειοτητα την ως προς Θεον και Πατερα· και εστιν αυτη Χριστος. Ὡς γαρ ο
θεσπεσιος εφη Πετρος, «Ουκ εστιν ονομα ετερον υπο τον ουρανον, το δεδομενον εν
ανθρωποις, εν ωι δει σωθηναι ημας.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς αριστα τε ημιν και ευτεχνως αγαν ο
λογος εχει. {ΚΥΡ.} Ὅτι γαρ ψευδοεπησομεν ηκιστα γε, διαφορους ειναι
διαβεβαιουμενοι τους της ευδοκιμησεως τροπους, απονεμηθησεσθαι δε παρα Θεου
τοις εκαστου μετροις ισοσταθμους τας αμοιβας, σαφηνιει λεγων και ο σοφωτατος
Παυλος· «Ὁ σπειρων φειδομενως, φειδομενως και θερισει· και ο σπειρων επ'
ευλογιαις, επ' ευλογιαις και θερισει.» Προανακεκραγει δε που και ο ∆αβιδ· «Και
ανταποδωσει μοι Κυριος κατα την δικαιοσυνην μου, και κατα την καθαριοτητα των
χειρων μου ανταποδωσει μοι.» Ἦ γαρ ουχ ετεραν ειναι φης την Παυλου, φερε ειπειν,
δικαιοσυνην, παρα την οτουουν των ουπω τοσουτων, οποιος περ αν ημιν υπαρχων
νοοιτο (προς αλκην δε φημι την πνευματικην), ως ανακραγειν δυνασθαι σαφως·
«Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι σταυρωι του Χριστου, δι' ου εμοι κοσμος
εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι;» {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Τι δε; ουχ ετεραν ειναι
δωσομεν την καθαριοτητα των χειρων Ἰωαννου, παρα την ετερου, του προς αρχην
αναθρωσκοντος πολιτειας ευαγγελικης, {ΠΑΛΛ.} ∆ωσομεν· πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ειτα,
ειπε μοι, δικαιος ων ο των ολων κριτης, ταις των αγιων ευδοκιμησεσι συνδρομον τε
και εισαπαν εμφερη παρ' ημων εξαιτησει την δικαιοσυνην, ηγουν δοκιμασας της
ενουσης ημιν ευσθενειας το μετρον, ουδεν ων αν τις εχοι και δυναιτο κατορθουν,
εξαιτησει πλειον; 68.1033 {ΠΑΛΛ.} Ουτω φημι και αυτος· ουτω γαρ εφασκεν ο
Χριστος, οτι «Ὧ πολυ παρεθεντο, πολυ ζητησουσι παρ' αυτου·» ∆ηλον δε οτι και το
εμπαλιν αληθες· βραχυ γαρ που παντως παρα του το ελαττον ειληφοτος. {ΚΥΡ.}
Ἄθρει δη ουν το χρημα εν νομωι γραφομενον, και αναλογως τοις εκαστου μετροις,
τα παρ' αυτου ζητουντα Θεον. Ἡμεροτητος δε της επεκεινα λογου και φιλανθρωπιας
υπαρχων πηγη και γενεσις, αποπεμπεται μεν ουδενα των δια πιστεως
προσδεδραμηκοτων αυτωι, προσιεται δε μεθ' ων αν εκαστος εχοι, και δωροφοριας
δεχεται πνευματικας, το ισχυος επεκεινα παραιτουμενος πανταχη. Ἔχει δε ουτως
ημιν ο επι τωιδε νομος, εν τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων·
Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις αυτοις· Ἄνθρωπος ος αν ευξηται ευχην ωστε
τιμην της ψυχης αυτου τωι Κυριωι, εσται η τιμη του αρσενος απο εικοσαετους εως
εξηκονταετους. εσται αυτου η τιμη πεντηκοντα διδραχμα αργυριου τωι σταθμωι τωι
αγιωι, της δε θηλειας εσται η συντιμησις τριακοντα διδραχμα. Ἐαν δε απο πενταετους
εως εικοσι ετων, εσται η τιμη του αρσενος εικοσι διδραχμα, της δε θηλειας, δεκα
διδραχμα. Ἀπο δε μηνιαιου εως πενταετους, εσται η τιμη του αρσενος πεντε
διδραχμα αργυριου, της δε θηλειας, τρια διδραχμα αργυριου. Ἐαν δε απο
εξηκονταετων και επανω, εαν μεν αρσεν ηι, εσται η τιμη αυτου πεντε και δεκα
διδραχμα αργυριου· εαν δε θηλεια, δεκα διδραχμα αργυριου· εαν δε ταπεινος ηι τηι
τιμηι, στησεται εναντιον του ιερεως, και τιμησεται αυτον ο ιερευς καθαπερ ισχυει η
χειρ του ευξαμενου, ουτως τιμησεται αυτον ο ιερευς.» Προσιεσαν μεν γαρ τινες,
 
 

308

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτους εις αγιασμον και αναθημα καταγραφοντες τωι Θεωι, και ανατιθεντες
ασμενως την τωι νομωι διωρισμενην των διδραχμων ποσοτητα. Ει δε δη τις ειη των
ου λιαν ευσθενων, ηγουν των ασημοτερων, ουκετι μεν κατα νομους η εκτισις ην.
∆οκιμαζοντος δε του κατα καιρους ιερατευοντος, οφλημα τι τοις αυτου μετροις το
ισοπαλες ωριζετο. Αυτη μεν ουν η εμφανεστερα του γραμματος αφηγησις και εννοια·
αναμνησαι δε δειν αναγκαιον υπολαμβανω τους τοις ιεροις προσεδρευοντας λογοις
οτι μαλιστα φιλομαθως, ως τοις Φαρισαιοις ποτε προσελαλει Χριστος, και ταυτησι
σαφως τε και εναργως διεμεμνητο της εντολης. Οι μεν γαρ, εις εξιτηλον τινα και
ουχι τωι νομωι διεγνωσμενον μεθορμισαμενοι βιον, και διδασκοντες διδασκαλιας
ενταλματα ανθρωπων, κατα το γεγραμμενον, προσιεσαν λεγοντες, «∆ιατι οι μαθηται
σου παραβαινουσι την εντολην των πρεσβυτερων; Ου γαρ νιπτονται τας χειρας, οταν
αρτον εσθιουσι.» Παραχρημα δε προς αυτους ο Σωτηρ· «∆ιατι και υμεις παραβαινετε
την εντολην του Θεου; Ὁ γαρ Θεος ειπε, Τιμα τον πατερα σου και την μητερα σου,
ινα ευ σοι γενηται· υμεις δε λεγετε, Ὃς εαν ειπηι τωι πατρι αυτου και τηι μητρι αυτου,
∆ωρον ο εαν εξ εμου ωφεληθηις, ου μη τιμησει τον πατερα αυτου, και την μητερα·
και ηκυρωσατε την εντολην του Θεου, δια την
68.1036 παραδοσιν υμων.»
Ἐρασιχρηματοι μεν γαρ και φιλοκερδεις αγαν οντες οι Φαρισαιοι, πλειστους μεν
οσους οραιν επεθυμουν προς την κατα νομον ιοντας απογραφην, ινα δη σφισιν
αδρυνοιτο τα βαλαντια, τα παρ' εκαστου των προσιοντων απληστωι χειρι
συλλεγουσιν. Ἀλλ' ην εικος αναδυεσθαι τινας την απογραφην, οκνου προφασιν
εχοντας ουκ αγεννη την πτωχειαν, και τογε δη χρηναι δειν γηροκομειν πατερας
ηγουν και μητερας, εξ ων αυτοι και ου συν ιδρωτι βραχει πορισαιντο· μολις ταυτι
μαθοντες οι αλιτηριοι Φαρισαιοι, προυτρεπον ετοιμους ιεναι προς την αναθεσιν, ου
τα εικοτα φρονουντες ετι, και το νομωι δοκουν εκτετιμηκοτες, το αποπεραινειν ευ
μαλα, φημι, την εις γονεας αιδω, και φειδους μεταποιεισθαι της εις αυτους,
εῤρωσθαι δε μαλλον επιφωνουντας ηδη πως, τα νενομισμενα πληρουν. Ἐπειδη γαρ
εγκλημα και γραφη κατα νομους ην το σφετερισασθαι τι των εις δοξαν Θεου
προσενηνεγμενων, δωρον δε ην ονομα τοις αναθημασιν, εδιδασκον λεγειν εξαιτουσι
τας επικουριας τοις γεγεννηκοσι· «∆ωρον ο αν εξ εμου ωφεληθηις,» τουτεστιν, οπερ
αν σοι δυην εγω, τουτο εστιν αναθημα, και λελυπηκως ισθι τοι τον νομον, τα εις
δοξαν Θεου παρακλεπτων και ανοσιως λαμβανων. Ἀκαταιτιατον δε την εις γονεας
απανθρωπιαν διεβεβαιουντο υπαρχειν οι των αισχιστων αυτοις ευρηματων
εισηγηται, Θεωι μαλλον αναθειναι τα οντα κατα
τον νομον ηιρημενοις. Τουτο, οιμαι, εστι το, «Ὃς αν ειπηι τωι πατρι αυτου η τηι μητρι
υτου, ∆ωρον ο εαν εξ εμου ωφεληθηις, ου μη τιμησει τον πατερα αυτου, η την μητερα
αυτου.» Ἐξεστω γαρ δη το μη τιμαιν πατερα, μητε μην αιδω ποιεισθαι μητρος, τοις
λεγουσι· «∆ωρον ο αν εξ εμου ωφεληθηις,» τουτ' εστιν, οπερ αν σοι δους,
ωφελησαιμι τυχον, τουτο θειον εστι δωρον, και των ιερων αναθηματων εσηι
κλοπευς. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως τε και αληθως ειρησθαι φημι. {ΚΥΡ.} Ἐπειδη δε ο της
ιστοριας ημιν ουκ ασυμφανως εχει λογος, ιωμεν επι τα πνευματικα, και της των
αισθητων επεκεινα θεωριας αψωμεθα. {ΠΑΛΛ.} Ἴωμεν. {ΚΥΡ.} Ἕκαστος ημων, ω
Παλλαδιε, των εν πιστει δεδικαιωμενων και ηγιασμενων εν Πνευματι, ιερον
αναθημα γεγονε τωι Θεωι. Ὀφειλομεν δε τωι Χριστωι την οικειαν ζωην εκαστος. Ὡς
γαρ ο θεσπεσιος εφη Παυλος, «Τιμης ηγορασθημεν, και ουκ εσμεν εαυτων.» Και,
«Εις υπερ παντων απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ
αυτων αποθανοντι και εγερθεντι.» Κατεκτησατο γαρ ημας δι' εαυτου τωι Θεωι και
Πατρι, τιμην ωσπερ τινα καταθεις την υπερ ημων, το ιδιον αιμα. Προσιεμεν ουν αρα
τωι παντων Σωτηρι Χριστωι δια πιστεως και αγιασμου, των εις ημας παρ' αυτου
γεγονοτων, προσαγοντες την αντεκτισιν, της εν ευσεβειαι ζωης την αναθεσιν. Ἀλλα
 
 

309

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφορος και ουχ εις νοοιτ' αν υπαρχειν, και μαλα εικοτως, της προσαγωγης ο
τροπος. Οι μεν γαρ, ουκ αγαν ευσθενως, οι δε, θερμοτεραις
68.1037 ωσπερ
προθυμιαις εις τουτο διαιττουσιν, και σφριγωσηι διανοιαι, και νωι διεγηγερμενωι, και
ακμαιοταταις ορμαις ιενται προς κατορθωσιν, ων αν δεησηι πληρουν, και
αποπεραινειν δυνασθαι το αυτωι δοκουν. Ειεν δ' αν ουτοι, κατα γε το εκ της ιστοριας
υποδηλουμενον οι απο εικοσαετους και εως εξηκοντα ετους· ανερχεται μεν γαρ εως
εξηκοστου λοιπον ετους, ευσθενες ειναι το σωμα, και εν τοις ακμαιοτατοις κινημασι.
Βεβηκε δε ηδη και εῤρωται πως ο νους, και μαλα επιτηδειως εχει προς παραδοχην,
ων αν ελοιτο μαθειν. Ὁ δε ειδως το πλασμα ημων, κατα το γεγραμμενον, εγνω που
παντως τοιανδε τινα και εν ψυχαις ηλικιαν. Ἐξ ομοιωσεων γαρ ο λογος των
σωματικων διερπει που παντως επι τα νοητα. Ειτ' ουν αρσεν ειη τυχον, ειτ' ουν
θηλεια, της νοητης ηλικιας εν ακμαις ετι κειμενοι, προσκομιζοντων τα ωρισμενα,
τουτεστιν, αρσην, ως εν διδραχμοις πεντηκοντα τον αρτιως εχοντα, και οτι μαλιστα
τελεωτατον, της πνευματικης λατρειας καρπον, ος δια των επτακις επτα, προς ληξιν
ηδη την ανωτατω, και εις τελειοτητα μεμαρτυρημενος οραται σαφως. Ἡ δε γε
θηλεια παλιν, ως εν διδραχμοις τριακοντα· μειον μεν γαρ η το αρσεν ευδοκιμει,
προσκομιζει δη ουν ομως ως κατ' ιδιαν φυσιν, τον εν τελειοτητι και πονωι καρπον,
ως δια τριων δεκαδων υποδηλουμενον. Ὁ δε απο πενταετους, και εως εικοσαετους,
ει μεν αρσεν ειη, διδραχμων εικοσι ποιειται καταθεσιν. Ει δε γε θηλεια, δεκα. Ἐκ
πεντε γαρ, οιμαι, και μολις ετων, αρχεται πως ο νους αναμυειν ωσπερ εις συνεσιν,
νηπιοπρεπη μεν ετι και ασθενη, πλην ιουσαν ως επι το αμεινον, επιδοσιν δε την εις
το αειπως ευσθενες το σωμα ποιειται Ἢ ου συνιεις ο λεγω; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.}
Συμμεμετρηται μεν ουν ταις πνευματικαις ευρωστιαις και ο παρ' εκαστου καρπος.
Κατοπιν δε πανταχου το θηλυ του αρσενος, και εν ημισει πολλακις. Ὅτι γαρ το
σκευος ασθενες, μεμαρτυρηκε σαφως ο θεσπεσιος Παυλος. Λειπεται δε της ανδρων
ευφυΐας, και σιωπαι μεν εν εκκλησιαις. Ου γαρ πεπιστευται λογον, ευσθενες δε ουτι
που προς κατορθωσιν αρετης, ως αν ορωιτο αρσεν. Ἀπο δε γε μηνιαιου, φησι, και εως
πενταετους, πεντε μεν διδραχμα το αρσεν· τρια δε αυ, το θηλυ. Και τοι τις γενοιτο
παρα βρεφων ο καρπος; Ουκουν πως αρτιγενες εν Χριστωι παιδιον ο λογος ημιν
υπαινιττεται, οις και το γαλα πρεπειν εις τροφην ο ιερος εφη Παυλος. Των γαρ αρτι
κεκλημενων δια της πιστεως, και νηπιαζοντων ετι, βραχυς ο καρπος· και τουτο
ειδοτες οι θεσπεσιοι μαθηται, τοις εξ εθνων επιστελλουσι, και της πλειστης οσης
ευαγγελικης εντολης δοθεισης παρα Χριστου, φυλαττεσθαι δειν απο τε πορνειας και
πνικτου και αιματος. Ταυτα δε δρωντας ευπραξειν εφασκον. Ου γαρ τοι τοις αγαν
φορτικοις καταβαρυνεσθαι χρη τον τρυφερον ετι και νηπιαζοντα νουν. Προσετιθη δε
ο νομος, εξαιτεισθαι δειν τους απο εξακονταετους και επανω, αρσενα μεν, δεκα και
πεντε διδραχμα, θηλειαν δε, δεκα. Το γαρ ηδη νενευ 68.1040 κος εις το αναλκι τε και
αδρανες, ουκ αν γενοιτο πως εν ευκαρπιαι πολληι, καθαπερ αμελει και τα γηρασκοντα
των φυτων, παλαιουμενης αυτων της ριζης, κατοκνουντα φαινεται προς την
ωριμων εκβολην. Ουκουν ο δικαιος αληθως και φιλοικτιρμων Θεος, αναλογως ταις
εκαστου προθυμιαις, και τηι κατα νουν επιτηδειοτητι, δεχεται τους καρπους, ουτε το
αναλκι και αφηβηκος, εξω τε λογου τιθεις, και αποπεμπων ως αδρανες, ουτε μην
αγεραστον το ευσθενες ανιεις, ανευρυνων δε ωσπερ τοις εθελουσι το ευδοκιμειν,
καθ' ον αν εκαστος εχοι τροπον. Τους δε γε την εξιν ασθενεστερους, ταχα δε που και
ολιγογνωμονας, αυτος εξει, την καρποφοριαν επιμετρων εκαστωι το κατ' ισχυν.
Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, «Στησεται εναντιον του ιερεως, και τιμησει αυτον ο ιερευς,
καθ' οσον ισχυει η χειρ του ευξαμενου.» {ΠΑΛΛ.} Ὡς ισχνος ο λογος! {ΚΥΡ.}
Ἀνακομιστεον δη ουν, ω Παλλαδιε, τωι Θεωι, καθαπερ οσμην ευωδιας, και
οφληματων εν ταξει, πολιτειαν αγιοπρεπη, και της εξαιρετου ζωης τα αυχηματα.
 
 

310

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γεγραφοτος δε δη των αγιων διεπυθου τινος, «Τιμα τον Κυριον απο σων δικαιων
πονων, και απαρχου αυτωι απο σων καρπων δικαιοσυνης.» Βουθυσιαις μεν γαρ οι
παλαι και λιβανωτοις ᾤοντο τιμαιν· πολιτειας γαρ ηδε της κατα νομον οδος· ημεις δε
λοιπον οι εν Χριστωι δια πιστεως, την αμεινω και προφερεστεραν ιοντες τριβον, την
εν πνευματι τε και αληθειαι προσκυνησιν αναθησομεν τωι Θεωι, παντα μεν ωσπερ
σειοντες καλων, εις γε το δυνασθαι γεννικως διαπεραινειν α χρην, αναθημασι δε
τοις πνευματικοις τε και ιεροις καταγεραιρειν Θεον. Φημι γαρ εγωγε διαμεμνησθαι
δειν λεγοντος εναργως δια του πανσοφου Μωσεως, «Τα εκπορευομενα δια των
χειλεων σου φυλαξηι,» τουτεστιν, οπερ αν ευξηι, διαπεραινειν επειγου και μαλα
γοργως. Χρημα γαρ εν τουτοις ο μελλησμος ουκ αζημιον. «Ἐαν γαρ ευξηι, φησιν,
ευχην τωι Κυριωι, μη χρονισηις του αποδουναι αυτην· αγαθον το μη ευξασθαι σε, η
ευξασθαι και μη αποδουναι.» {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Και μεντοι της ευτεχνιας τον
ευφυα σκοπον, της επι γε τωι δειν αποπεραινειν ευχας και ομολογιας, αναμαθοι τις
αν ουχ ετερωθεν απλανως, πλην οτι δια του νομου. Γεγραπται γαρ, οτι «Λυχνος τοις
ποσι μου ο νομος σου, και φως ταις τριβοις μου.» Ἢ γαρ ουχι νομωι τωι θειωι
φωταγωγουμεθα, και οιμον ορθην τε και απλανη διαιττοι τις αν, λυχνον ωσπερ τινα
τας εκειθεν εχων αυγας;» {ΠΑΛΛ.} Πως γαρ ου; Ψαλλει γαρ που και ο θεσπεσιος
∆αβιδ· «Ἡ εντολη Κυριου τηλαυγης, φωτιζουσα οφθαλμους.» {ΚΥΡ.} Τινα δη ουν
τροπον ευδοκιμησομεν, τον ευκλεα τε και παναγνον διαζωντες βιον, και λαμπρον
αναθημα τωι Θεωι, τους της αγαν επιεικειας απονεμοντες τροπους, εισηι τοι και μαλα
σαφως, και δι' ετερων ημιν θεσπισματων επισκηπτοντος του Θεου. 68.1041 Ἔχει δε
ουτως εν τοις Ἀριθμοις· «Και ελαλησε 68.1041 Κυριος προς Μωσην λεγων· Λαλησον
τοις υιοις Ἰσραηλ και ερεις προς αυτους· Ἀνηρ η γυνη ος αν μεγαλως ευξηται ευχην
αφαγνισασθαι αγνιαν Κυριωι, απο οινου και σικερα αγνισθησεται. Και οξος εξ οινου
και οξος εκ σικερα ου πιεται, και οσα κατεργαζεται εκ σταφυλης ου πιεται, σταφυλην
προσφατον και σταφιδα ου φαγεται πασας τας ημερας της ευχης του αγνισμου
αυτου, απο παντων οσα γινεται εξ αμπελου, οινον απο στεμφυλων εως γιγαρτου ου
φαγεται πασας τας ημερας του αγνισμου. Ξυρον ουκ επελευσεται επι την κεφαλην
αυτου, εως αν πληρωθωσιν αι ημεραι, οσας ηυξατο Κυριωι. Ἅγιος εσται τρεφων
κομην, τριχα κεφαλης πασας τας ημερας της ευχης Κυριωι. Ἐπι πασηι ψυχηι
τετελευτηκυιαι ουκ εισελευ-σεται επι πατρι και μητρι, και επ' αδελφωι και επ'
αδελφηι, ου μιανθησεται επ' αυτοις, αποθανοντων αυτων, οτι ευχη Θεου αυτου επ'
αυτωι επι κεφαλης αυτου, Πασας τας ημερας της ευχης αυτου αγιος εσται Κυριωι.
Ἐαν δε τις θανατωι αποθανηι επ' αυτωι εξα-πινα, παραχρημα μιανθησεται η κεφαλη
ευχης αυτου· και ξυρησεται την κεφαλην αυτου ηι αν ημεραι καθαρισθηι, τηι ημεραι τηι
εβδομηι ξυρηθησεται· και τηι ημεραι τηι ογδοηι οισει δυο τρυγονας, η δυο νεοσσους
περιστερων προς τον ιερεα, επι τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου. Και ποιησει ο
ιερευς μιαν περι αμαρτιας, και μιαν εις ολοκαυτωμα· και εξιλασεται περι αυτου ο
ιερευς περι ων ημαρτε περι της ψυχης, και αγιασει την κεφαλην αυτου εν εκεινηι τηι
ημεραι, ηι ηγιασε Κυριωι, πασας τας ημερας της ευχης, και προσαξει αμνον ενιαυσιον
εις ολοκαυτωμα πλημμελειας. Και αι ημεραι αι προτεραι αλογοι εσονται, οτι εμιανθη
η κεφαλη ευχης αυτου.» {ΠΑΛΛ.} Ουκ ατραχυ μεν το χρησμυδημα συνιδειν, ηκιστα
γε μην, ουχι του νομου λεπτην παθοντος την βασανον. Το γαρ μη ψιλουσθαι την
τριχα, μακραν δε ανειναι και κατασειεσθαι κομην, οινου τε και οξους και σταφιδος,
και μην και γιγαρτων αποφοιταιν, ποιον αν εχοι λατρειας τροπον; {ΚΥΡ.} Ουδενα
μεν, ω Παλλαδιε, κατα γε το αληθες, ειπερ τις ολως αυτο κατα φυσιν ο τι ποτε εστιν
καταθροιτο το χρημα. Ουκ αθαυμαστος γε μην ο του νομου σκοπος, τα Ἑλληνων εθη
μεταχαραττοντος ευτεχνως επι τα πρεπωδεστερα, και μετατιθεντος αστειως εις
εικονα ζωης ευαγγελικης, και το εικαιον ειναι δοκουν. Ουκουν ει τωι περ ειη σκοπος
 
 

311

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αφαγνισασθαι τωι Θεωι κατα την μεγαλην ευχην, τουτεστι κατα γε τον της ανωτατω
πολιτειας τροπον, και δικαιοσυνης εντελους ορθην και αμωμητον τριβον, οινου και
σικερατος οιχεσθω μακραν, τουτεστι, παντος του καταμεθυσκειν ισχυοντος, και
καταθολουν ειωθοτος, απαλλαττετω τον νουν. Ειεν δ' αν, οιμαι, ταυτι φρονημα
κοσμικον, γεωδεις επιθυμιαι, μεριμναι σαρκος, εικαιοι περισπασμοι· ταυτα τοι
παθοντας των ιερεων τινας λογος εθρηνει προφητικος, ωδι πως εχων· «Ὅτι ιερευς
και προφητης εξεστησαν δια τον οινον, απο της μεθης του σικερα.» Και μην και περι
ετερων ο 68.1044 προφητης φησιν· «Ἐκ γαρ αμπελου Σοδομων, η αμπελος αυτων,
και η κληματις αυτων εκ Γομοῤρας, η σταφυλη αυτων, σταφυλη χολης, βοτρυς
πικριας αυτων, θυμος δρακοντων ο οινος αυτων.» Ποτιζειν δε λεγονται και ετεροι
τινες τον πλησιον, ανατροπην θολεραν. Ἐξειργει δη ουν παντος του καταμεθυσκειν
ειδοτος των ηγιασμενων τον νουν. Και μεν τοι και οξους αμετοχον ειναι δειν ευ
μαλα φησιν, οξος, οιμαι που, τας παρα φυσιν τε και εκτετραμμενας ονομαζων
ηδονας. Σταφιδος δε και γιγαρτων απαγορευει χρησιν, ουδ' οσον ειπειν εις αρχαια
λειψανα των εν ημιν ηδονων, καθικνεισθαι που τον νουν εφιεις. Οινος μεν δη και
παντα τα εξ αυτου διαβεβληνται νομωι, ταυτησι, καθαπερ εγᾦμαι, και ουχ ετερας
ενεκα της αιτιας. Τι δ' αν ειη λοιπον και το γε δη χρηναι μακραν τωι Θεωι καθειναι
την κομην, φερε δη λεγομεν, εκεινο των αλλων προηγορευκοτες. Ἑλληνων μεν γαρ
ανουστατοι παιδες, ταις παρα φυσιν αυτοις επομενοι συνηθειαις, και κτηνων
αλογων διαβιουντες δικην, ανιεσαν κομην, δαιμονιοις αυτην σκηπτομενοι τρεφειν·
και ο μεν τις αυτην νυμφαις ορειασιν, ο δεινα δε αυ ποταμωι κατα καιρους
απεκειροντο· και λατρειας ην τροπος το χρημα αυτοις. Μωσης γε μην ο σοφωτατος,
μαλλον δε δια Μωσεως ο πανσοφος τε και αριστοτεχνης Θεος, δυσαπονιπτον εχουσι
τοις εξ Ἰσραηλ την εν Αιγυπτωι πλανησιν, τα ισα νομοτεθει, δια των αρχαιων ηθων
τε και τροπων κατα βραχυ μεθιστας, εις γε το δαιμοσι μεν ουκετι, Θεωι δε τωι παντων,
ως δια τυπου και σκιας, αναπτειν το σεβας. Τοιγαρτοι και τους περι των θυσιων
ετιθει νομους, και τας δι' αιματος θυσιας ανεθελητως εδεχετο. Και γουν εφασκεν
εναργως δια φωνης Ἡσαΐου, «Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των χειρων υμων;»
Ουκουν συνηθεια μεν αλογωτατη παρ' Ἕλλησιν ην, διδασκει δε τα αμεινω και
καταρυθμιζει λογωι προς το ευ εχον ο νομος, και το εικαιον ειναι δοκουν. Βουλει δε,
ως ενι, και τα εφ' εκαστωι λεγωμεν; {ΠΑΛΛ.} Μαλιστα γε. {ΚΥΡ.} Ἢ ουκ οισθα,
μεμνησομαι γαρ, εις νου τυπον ο λογος ετιθει την κεφαλην, ως ενδιαιτημα νου;
∆εχεται γαρ ουτως η θεοπνευστος Γραφη. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι· τι ουν τουτο γε; {ΚΥΡ.}
Ὅτι τριχες μεν, καρποι κεφαλης, και εμφυτων βλαστηματων ανισχουσι δικην·
εννοιαι γε μην, και τα εκ νου παντα, καρπος αν ειεν αυ νου, νομον ημιν
αναβρυουσαι, και οιονειπως αυτωι καλη τε και ευανθης εμπρεπουσα κομη. Χρη
τοιγαρουν ημας, ου γυμνον και εψιλωμενον εννοιων αγαθων εν εαυτοις εχειν τον
νουν, αλλ' οιονει βρυοντα και κομωντα Θεωι την οτιουν των αριστων ειδησιν
ακριβη, δι' ης και αυτο το θειον, ο τι ποτε εστι, περιεργασεται καλλος, και
περιαθρησει λαμπρως τα ως εν βαθει κεκρυμμενα, και τους της αγαν ορθοτητος
καταπλουτησει λογους, ως ανυπαιτιον παντελως την επι Θεωι δυνασθαι γνωσιν
ελειν, και απλανεστατην ιεναι τριβον, την εφ' απασι λεγω τοις τεθαυμασμενοις. Ἢ
ουκ εις ληξιν 68.1045 επαινου παντος διαιττειν ηδη πως τον γε τοιουτον ερεις;
{ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Τι δε, ουχι το ξυρασθαι και καταψιλουσθαι την κεφαλην
τεμνομενης εν Χριστωι [γρ. Χρωτι] της τριχος, ατιμιας υποληψιν εργασαιτ' αν, οισπερ
αν ολως συμβαινοι τυχον, ιεναι; {ΠΑΛΛ.} Συνιημι. {ΚΥΡ.} Ει γαρ Θεου λεγοντος προς
την των Ἰουδαιων μητερα, φημι δε την Ἱερουσαλημ, «Ξυρησαι και κειρε επι τα
τεκνα τα τρυφερα σου. Ἐμπλατυνον την χηρειαν σου ως αετος, οτι ηιχμαλωτευθησαν
απο σου.» Ὑβριστρια γαρ και ατιμοποιος η ξυρησις, και τοις πενθουσι πρεπωδεστατη.
 
 

312

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

{ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Γυμνος ουν αρα και ατιμοτατος νους, και αισχυνης εμπλεως
ουκ εχων εν εαυτωι τα δι' ων θαυμαζεται. Ειεν δ' αν εν τουτοις και μαλα εικοτως οι
τε ολιγογνωμονες, και παρεφθαρμενην εχοντες επι Θεωι την δοξαν, ως λιθοις
προσκυνειν, ηγουν ασυνετως αποτολμαιν απονεμειν τηι κτισει το σεβας, παρα τον
κτιστην και ποιητην, και τα εισαπαν διεστραμμενα φρονειν τε και λεγειν, και την
μεν αληθη και αμωμητον αποσειεσθαι πιστιν, επιθρωσκειν δε μαλλον, οις αν εξ
ηλιθιοτητος παραφθεγξαιτο τις, διατοι τον νουν αγαθοις ουκ εχειν κατακομωντα
λογισμοις. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Ἔστω δη ουν τοις εις ορθοτητα λογισμοις
μεμεστωμενος ο νους, και εννοιων ευρημασι τοις εις παν οτιουν των
τεθαυμασμενων, οια τινι κομηι κατεστεμμενος. Ἔμφρων γαρ ο τοιουτος εστιν οτι
μαλιστα γε, και επιτηδειως εχων εις γε το χρηναι λοιπον τον εν Χριστωι δια πιστεως
εισοικισασθαι φωτισμον. Ευφυα δε ουτω και απολεκτον εξησκηκοτα ζωην, τον νωι
τοιωιδε διαπρεπη, παντος του καταμιαινειν πεφυκοτος οιχεσθαι μακραν το θειον
ημιν επιταττει χρησμυδημα, και σαρκικων μεν εργων αποχωρειν, τα δε οσα βλεπει
προς νεκρωσιν και φθοραν, ως απωτατω ριπτειν. Τοιγαρτοι μη χρηναι τοις
τεθνεωσιν επιφοιταιν, μητε μην επι νεκρωι καταμιαινεσθαι φιλειν, τουτο που παντως
ημιν υπαινιττεται. Ἐξειργει δε του τοιουδε παντελως ο νομος, και της εις γονεας
αιδους αμεινον τιθεις το τωι Θεωι δοκουν. «Ἐπι πατρι γαρ, φησι, και επι μητρι ουκ
εισελευσεται.» Κατορθουμενης γαρ αρετης, εῤρετω φιλοσαρκια, της εξ αιματος
οικειοτητος εν λογωι τωι προυχοντι και αμεινονι εστω Θεος. Τουτο τοι και αυτος
εφασκεν ο Χριστος· «Ὁ φιλων πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος, και ο
φιλων υιον η θυγατερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος. Και ος ου λαμβανει τον
σταυρον αυτου, και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος.» Ὅτι δε τα Θεου, της
εις γονεας αιδους εν αμεινοσι, και αυτος ημας εδιδαξεν ο Σωτηρ. Προσηιει μεν γαρ τις
των ηδη τελουντων 68.1048 εν μαθηταις, λεγων· «Κυριε, επιτρεψον μοι πρωτον
απελθειν, και θαψαι τον πατερα μου.» Ὁ δε, «Ἀκο-λουθει μοι, φησι, και αφες τους
νεκρους θαπτειν τους εαυτων νεκρους·» νεκρους, οιμαι, λεγων τους τα εν κοσμωι
φρονειν ελομενους, και των της νεκροτητος εργων ουκ απεσχημενους. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε
εχει. {ΚΥΡ.} Τροπος μεν γαρ δη πολιτειας της παναγνου και εξηιρημενης ουτοσι, κατα
τον νομον, μαλλον δε ως εν πνευματι τε και αληθειαι· σκια γαρ ο νομος. Ἀλλ' ει
γενοιτο, φησιν, επι νεκρωι καταμιανθηναι ποτε τον ηγιασμενον, αποκειρεσθω δη
ποτε, και ψιλουσθω την κεφαλην, ανιερον εχων ηδη πως την κομην. Και τηι ημεραι
τηι ογδοηι οισει ζευγος τρυγονων, η δυο νεοσσους περιστερων. Προσκομιζετω δε,
φησι, και αμνον ενιαυσιον· και αι ημεραι αι πρωται αλογοι εσονται, οτι εμιανθη η
κεφαλη ευχης αυτου. Ει γαρ γενοιτο τον ηγιασμενον καταῤραιθυμησαι του
πρεποντος, και τοις εις νεκροτητα καταμιανθηναι τροποις, απονενευκοτα προς τα
σαρκος, εψεται που παντως αυτωι το απεμπωλησαι δειν της παναγνου πολιτειας τα
αυχηματα, και ατιμοτατην ωσπερ εργασεται την εαυτου κεφαλην. Ὑπαινιττεται γαρ
τι τοιουτον η ξυρησις. Εικη δε πεπονηκως τον παρωιχηκοτα χρονον, την των
ιδρωτων θρηνησει ζημιαν. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι το, Αι ημεραι αι πρωται αλογοι
εσονται. Τοιουτον τι φησι και δια φωνης Ἐζεχιηλ· «∆ικαιοσυνη δικαιου ου μη
εξεληται αυτον, εν ηι ημεραι αμαρτηι, και ανομια ανομου ου μη κακωσει αυτον, ηι αν
ημεραι αποστρεψηι απο της ανομιας αυτου.» Ουκουν ει γενοιτο μεταξυ
καταμιαινεσθαι πως τους ηγιασμενους, ζημιαν μεν υποστησονται των ηδη
προειργασμενων, ου μην δυσδιαφυκτον την εντευθεν νοσουσι ζημιαν· διασμηχονται
γαρ εν Χριστωι, καθαπερ εν ταξει τρυγονος και περιστερας, εαυτον υπερ ημων
προσαγοντος τωι Θεωι και Πατρι, και ως αμνου καταθυομενου, και δικαιουντος ημας
τωι θανατωι της ιδιας σαρκος. Ταυτηιτοι προστεταχε, τον την ξυρησιν υπομειναντα
θυσιας προσαγειν εν τυπωι Χριστου, του δικαιουντος τον ασεβη, και ρωννυντος το
 
 

313

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ασθενες, και ανισταντος το πεπτωκος, και επιστρεφοντος το πλανωμενον, και
απονιζοντος το μεμολυσμενον. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Οιμαι δ' εγωγε, μικρον
ενιεντας τοις προκειμενοις τον νουν, και ετερον ημας δυνασθαι καταθρησαι βαθος
λεπτων τε και κεκρυμμενων εννοιων. Παραθηγει γαρ εις γε δη τουτο ημας ουκ
απερισκεπτως ο νομος, περι του την τριχα τρεφοντος Θεωι· «Ἐαν δε αποθανηι
εξαπινα, παραχρημα μιανθησεται η κεφαλη ευχης αυτου, και ξυρησεται την
κεφαλην αυτου, ηι αν ημεραι καθαρισθηι, τηι ημεραι τηι εβδομηι ξυρηθησεται, και τηι
ημεραι τηι ογδοηι οισει δυο τρυγονας, η δυο νεοσσους περιστερων, προς τον ιερεα. Και
αγιασει, φησι, την κεφαλην αυτου εν εκεινηι ημεραι.» Προσαγειν δε και ενιαυσιον
αμνον επεταττετο. {ΠΑΛΛ.} Ἐπαπορησειε δ' αν εικοτως ο χριστομαθης, τι δ' αν ειη
λοιπον το αινιγμα· και προς τι βλεπει μαθητιωντι φρασον. 68.1049 {ΚΥΡ.} Ουκουν
ερω μεν, ως ενι· συ δε δη αυ, ει τι παρεκθεοιμι της οδου, συγγνωμων εσο· δριμυς γαρ
ο λογος, και αμυδρον το αινιγμα. {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ἀνατυπουσης ημιν, ω
Παλλαδιε, της του σωματος κεφαλης, ως εφ' εαυτηι, τον νουν· ωδε γαρ εδοκει τωι
θειωι τε και ιερωι Γραμματι· τας εξ αυτου τε και εν αυτωι φυσικως ανισχουσας
εννοιας, δι' ων εις ειδησιν την εφ' οτωι ουν των οντων χειραγωγουμεθα, θριξι τε και
κομαις παρεικαζομεν. Ταυτι γαρ ημιν τα εκ κεφαλης αναβρυοντα. {ΠΑΛΛ.}
Μεμνησομαι. {ΚΥΡ.} Ἀκειρεκομης ουν αρα και εν ημιν οιονειπως ο νους, και Θεωι
κατακομος, εννοιων υπαρχων επιμεστος αγαθων. Γυμνος δε δη αυ και εψιλωμενος,
και ατιμωτατον φαλακρωμα νοσων, ει μητε ορθας επι Θεωι τας διαληψεις εχοι, μητε
μην εφ' απασι τοις πρακτεοις αριστην τε και ακαταψεκτον καταπλουτησει την
ειδησιν. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες· ταυτι γαρ ημιν και αρτιως διεγυμναζετο. {ΚΥΡ.} Ουκουν
προ μεν της του Σωτηρος επιδημιας κεκληται προς θεογνωσιαν δια Μωσεως ο
Ἰσραηλ. Ταυτηιτοι και ηγιαζετο. Ηυξατο δε τροπον τινα τωι Θεωι την εις αγνειαν
ευχην. Ὅτι γαρ εσται νομοφυ-λαξ, επηγγελλετο σαφως εν τωι ορει Χωρηβ, ουτω
λεγων· «Και παντα οσα ειπε Κυριος ο Θεος, ποιησομεν και ακουσομεθα.» Ἦν ουν αρα
νομικης παιδευσεως τον νουν εχων αναπλεω, και οιονει κομωντα Θεωι, της δια
Μωσεως εντολης τα αυχηματα. Ἀλλ' εμιανθησαν επι νεκρωι· Ἀπεκτονασι γαρ τον
Ἐμμα-νουηλ· και αγιος μεν αληθως ο Χριστου θανατος, μολυσμος δε τοις
απεκτονοσιν ην τα της κυριοκτονιας εγκληματα. Ξυρασθαι δη ουν ο νομος αυτοις
επιταττει λοιπον, οια τινα κομην, την εν νομωι παιδευσιν, μονονουχι δε και
αποκειρεσθαι τα εν τυποις κατα την εβδομην, τουτεστι, τα προ της ογδοης, καθ' ην
ανεβιω Χριστος, ανακαινιζων ημας εις αφθαρσιαν, και εις νεαν τε και ευαγγελικην
αναπλαττων ζωην. Ἀποκειραμενος τοινυν τα προ της ογδοης, ανακομαι παλιν και
αγιαζει την κεφαλην μετα την ογδοην. Ἀνακομαι δε, ουκετι τυποις και σκιαις, καθα
και πρωην, ο νους, αλλ' αυτοις τοις εν πιστει και αληθειαι δογμασιν. Ἢ γαρ ουκ
οιησηι δειν τους εν πιστει δεδικαιωμενους αποψιλουσθαι μεν ωσπερ της εν νομωι
λατρειας την ευδοκιμησιν, αναφυναι δε αυ, και εις νουν εσω και καρδιαν ελειν, της
ευαγγελικης πολιτειας την ειδησιν, ως αμεινω παρα πολυ και προφερεστεραν της ως
εν αρχαις; {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Ου γαρ δη σαφως και αναφανδον ανακεκραγει
λεγων νομομαθης ων ο Παυλος, περι των αρχαιων εκεινων και νομικων
αυχηματων· «Ἅτινα ην μοι κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν, αλλα
μενουνγε και ηγουμαι τα παντα ζημιαν ειναι, δια το υπερεχον της γνωσεως Ἰησου
Χριστου του Κυριου ημων, δι' ον τα παντα εζημιωθην, και ηγουμαι σκυ 68.1052 βαλα
ειναι, ινα Χριστον κερδησω, και ευρεθω εν αυτωι μη εχων εμην δικαιοσυνην την εν
νομωι, αλλα την δια πιστεως Ἰησου Χριστου;» {ΠΑΛΛ.} Ἐπυθομην. {ΚΥΡ.} Ἐπετιμα δε
και ετεροις, ως την εν νομωι τετιμηκοσι περιτομην μετα το Χριστου μυστηριον.
«Κατηργηθητε γαρ απο Χριστου, φησιν, οιτινες εν νομωι δικαιουσθε, της χαριτος
εξεπεσετε. Ἡμεις δε δια πιστεως ελπιδα δικαιοσυνης απεκδεχομεθα.» Ἠχρειωσθαι δε
 
 

314

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και την αρχαιαν εκεινην εφασκεν εντολην, ουκ αμωμητως εχουσαν, αντεισηχθαι δε
την ετεραν, τουτεστι την ευαγγελικην. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Ἀργοτεραν ουν αρα
την εν νομωι παιδευσιν αποφαινει το αινιγμα, ξυρασθαι κελευον τον ευξαμενον
Ἰσραηλ, ως μολυσμον υπομειναντα τον επι νεκρωι, τουτεστι, τον τοις της
κυριοκτονιας ενισχημενον εγκλημασι, κομην δε ωσπερ ετεραν αγιαζειν Θεωι μετα
την ογδοην, τουτεστι, μετα την αναστασιν, των ευαγγελικων θεσπισματων την
ακριβη και τετορευμενην αστειοτητα τε και παιδευσιν. Τωι γε μην τρεφοντι την
τριχα, μετα την ογδοην, τρυγονας προσαγειν και περιστερας ο νομος προστεταχε,
μηνυσιν ωσπερ και τουτο τιθεις του καθαιροντος τους μεμολυσμενους, τουτεστι,
Χριστου. Σημαινεται γαρ δι' αμφοιν, ως ευφωνοτατος μεν εν τρυγονι, πραοτατος δε
δια της περιστερας· και τοιουτου νομου βραδυγλωσσου τε οντος, και το πραον ουκ
εχοντος. Ἐπιτιθησι γαρ ευθυς τοις πλημμελουσι τας δικας. Ἀναφερεται δε και αμνος
τοις στρουθιοις ομου, ινα δια παντων νοοιτο Χριστος, ως δια μεν των στρουθιων,
ανωθεν και εξ ουρανου, δια δε του αμνου, κατωθεν και απο γης. Θεος γαρ υπαρχων
κατα φυσιν ο Λογος, γεγονε σαρξ. Ἀλλ' ην και εστι και ουτω Θεος· και απαλλαττει
μεν ημας της κατα νομον σκιας, ενιησι δε ταις απαντων καρδιαις των εαυτου
θεσπισματων την ειδησιν· και αγιους αληθως αποφαινει, τωι ιδιωι καθαιρων αιματι,
κατα τας Γραφας. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ει δε δη, φησιν, αποπεραινοιτο καλως ο
της ευχης τροπος, τωι κομωντι μετα την ογδοην, τελειουσθω τοτε· και οπως εσται το
χρημα, νομοθετει λεγων· «Και ουτος ο νομος του ευξαμενου· Ἦ αν ημεραι πληρωσηι
ημερας ευχης αυτου, προσοισει αυτος παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου· και
προσαξει το δωρον αυτου Κυριωι αμνον ενιαυσιον αμωμον ενα εις ολοκαυτωσιν, και
αμναδα ενιαυσιαν μιαν αμωμον εις αμαρτιαν, και κριον ενα αμωμον εις σωτηριον,
και κανουν αζυμων σεμιδαλεως, αρτους αναπεποιημενους εν ελαιωι, και λαγανα
αζυμα κεχρισμενα εν ελαιωι, και θυσιαν αυτων, και σπονδην αυτων, και προσοισει ο
ιερευς εναντι Κυριου, και ποιησει το περι αμαρτιας αυτου, και το ολοκαυτωμα
αυτου, και τον κριον ποιησει θυσιαν σωτηριου τωι Κυριωι επι του κανου των αζυμων.
Και ποιησει ο 68.1053 ιερευς την θυσιαν αυτου, και την σπονδην αυτου, και
ξυρησεται ο ηυγμενος παρα τας θυρας της σκηνης του μαρτυριου την κεφαλην της
ευχης αυτου, και επιθησει τας τριχας επι το πυρ, ο εστιν υπο την θυσιαν του
σωτηριου. Και ληψεται ο ιερευς τον βραχιονα εφθον απο του κριου, και αρτον ενα
αζυμον απο του κανου, και λαγανον αζυμον εν, και επιθησει επι τας χειρας του
ηυγμενου μετα το ξυρησασθαι αυτον την κεφαλην αυτου, και προσοισει αυτα ο
ιερευς επιθεμα εναντι Κυριου. Ἅγιον εσται τωι ιερει επι του στηθηνιου του
επιθεματος, και επι του βραχιονος του αφαιρεματος, και μετα ταυτα, πιεται ο
ηυγμενος οινον. Ουτος ο νομος του ευξαμενου, ος αν ευξηται δωρον αυτου Κυριωι
περι της ευχης, χωρις ων αν ευρηι η χειρ αυτου κατα δυναμιν της ευχης αυτου, ην αν
ευξηται κατα νομον αγνειας.» Ἀποφορτισαμενος γαρ ωσπερ της Μωσαικης ιστοριας
το παχος, και λατρειας της εν τυπωι και σκιαις, οιονει τινος κομης μακρας και
διαβριθους, απαλλαξας τον νουν, ο εποφλησας Θεωι την εις γε το δειν αγνισασθαι
προσευχην, τριχα δε ωσπερ αναβλαστουσαν εχων των δια Χριστου θεσπισματων την
αγνοποιον αληθως ειδησιν τε και παιδευσιν, αγιος εσται και ιερος, και προς γε δη
τουτωι και αξιοληπτος. Ἀνοισειε δ' αν εαυτον εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι, και θυσιαν
ωσπερ αναθησει δεκτην, της εαυτου πολιτειας την ευκλεα και αμωμητον
αστειοτητα. «Προσοισει γαρ, φησι, το δωρον αυτου, αμνον ενιαυσιον, εις
ολοκαυτωμα, και αμναδα παλιν εις αμαρτιαν, και μην και κριον εις σωτηριον, και
κανουν αζυμων, ελαιωι δεδευμενων, και λαγανα αζυμα κεχρισμενα ελαιωι.» Και δια
μεν του αμνου νοοιτ' αν εικοτως του την θυσιαν προσαγοντος η εν Χριστωι νηπιοτης,
δια δε γε του κριου το εν φρεσι τε και ως εν καρποφοριαι τελειον. «Ἀδελφοι γαρ,
 
 

315

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησι, μη παιδια γινεσθε ταις φρεσιν, αλλα τηι κακιαι νηπιαζετε, ταις δε φρεσι τελειοι
γινεσθε.» ∆ια μεσου δε αμνας, υπερ αμαρτιας. ∆ι' ου δη παλιν ημιν καταθρησαι ραιον,
οτι και των αγαν αγνιζομενων ο βιος, και ως εν απλοτητι και ακακιαι τηι εν Χριστωι
νοουμενηι, και εν αρτιοτητι νου τετελειωμενων, ουκ αμωμητος παντελως, δειται δε
δη παντως καθαρισμου. Κεκτησεται μεν γαρ το ακατασκεπτον παντελως ουδεις,
τετηρηται δε μονωι και ως ιδιον ανακεισεται τωι Ἐμμανουηλ το συν αληθειαι φρασαι,
«Ἔρχεται γαρ ο αρχων του αιωνος τουτου, και εν εμοι ευρησει ουδεν.» Ουκουν εν
μεν τωι αμνωι, και τηι αμναδι, και τωι κριωι, κατιδοι τις αν οπερ εφην· εν δε γε τοις
αρτοις τοις ουκ εζυμωμενοις ο αδολος τε και καθαρος σημαινεται βιος. Ἐπιστελλει
γαρ που και ο σοφωτατος Παυλος τοις ηγιασμενοις· «Ἐκκαθαρατε ουν την παλαιαν
ζυμην, ινα ητε νεον φυραμα, καθως εστε αζυμοι.» Ἐν δε γε τωι λαγανωι το ηδυσμα
και οιονει το γλυκυ της των αγιων ζωης. Ἑαυτους ουν αρα προσοισομεν, ως εν αμνωι
μεν δια το νηπιον εν Χριστωι· ως εν αμναδι δε αυ, δια το της φυσεως ασθενες και
ευπαροιστον εις το πλημμελες· ασθενειας γαρ τυπος το θηλυ· ως εν κριωι δε δη,
τελειοι, και εις 68.1056 μετρον ηλικιας ελασαντες, της εν Χριστωι· και ως εν αρτοις
μεν τοις αζυμοις, καθαροι· ηδεις δε ως εν λαγανοις, πλην ηλεημενοι δια Χριστου.
∆εδικαιωμεθα γαρ, ουκ εξ εργων δικαιοσυνης, α εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το
πολυ αυτου ελεος. Ἐπεχειτο δη ουν ταυτηιτοι καλως τοις αρτοις το ελαιον. Μεσιτευει
δε παλιν ο ιερευς, και προσκομιζει μεν πρωτον το περι της αμαρτιας, ειτα το
ολοκαυτωμα, και τριτον επι τωιδε του σωτηριου τον κριον. Μεσιτευοντος γαρ του
Χριστου, και προσαγοντος ημας τωι Θεωι και Πατρι, δεκτοι μεν εσομεθα, υπερ των
ιδιων αμαρτηματων προσκομιζοντες λιτας, και των αρχαιων αιτιαματων
εξαιτουντες την αφεσιν. Ὁλοκαυτουμεθα δε νοητως, τουτεστιν, εισαπαν και
ολοκληρως, αγιοι τε και ιεροι, και εις οσμην ευωδιας ανακεισομεθα τωι Θεωι, προς τα
εν κοσμωι μη μεμερισμενοι· ολον γαρ εδαπανατο τωι πυρι το ολοκαυτουμενον.
Ἀναθησομεν δε και τα χαριστηρια, τα υπερ γε της εαυτων σωτηριας και ζωης, ου
φθαρτοις και γηΐνοις τιμωντες Θεον· ξενιον και ωσπερ αυτωι προσαγοντες
αξιοληπτον την καθαραν τε και αζυμον, και ηδειαν ζωην και αγιαν· τοιουτοσι γαρ
πως ο των αγιων βιος. Προσκεκομικοτος δε του ιερεως την θυσιαν κατα τον νομον,
«Ψιλουσθω, φησι, την κεφαλην ο ευξαμενος, παρα τας θυρας της σκηνης του
μαρτυριου, και επιτιθετω τας τριχας επι το πυρ.» {ΠΑΛΛ.} Και τι δη τουτο ειναι φης;
{ΚΥΡ.} Ευχης αποδοσιν, και οιονει των επηγγελμενων το περας· ου γαρ ωσπερ ο
μιανθεις επι νεκρωι την ατιμοτατην ηδη και βεβηλον κατεξυρατο τριχα· ουτω
κανθαδε τον της ξυρησεως εκδεξομεθα τροπον. Ἀλλ' ωσπερ ηδη τετελειωμενος εν
Χριστωι, και κομην ετεραν τετροφως μετα την ογδοην ανατιθησι τωι Θεωι καθαπερ εν
τυπωι τα επηγγελμενα. Σημειον δε του δεδεχθαι παρα Θεου την δωροφοριαν, το
δαπανασθαι πυρι την τριχα· ειδος γαρ του πυρος αει τηι θειαι περιτιθησι φυσει το
Γραμμα το ιερον. Και γουν ο θεσπεσιος εφη Μωσης· «Ὁ Θεος ημων πυρ
καταναλισκον εστι·» το παναλκες, οιμαι του, της θειας και ακηρατου φυσεως
παρεικαζων πυρι. Ἄθρει δε οπως παρα τας της σκηνης θυρας, η εν τελειωσει ξυρησις,
τουτεστιν, απασης ημων δικαιοσυνης και αγνισμου περας. Μοναι γαρ ημας, αιπερ αν
γενοιντο προς ημων αγνεια τε και δικαιοσυνη, πως αν εισοισειαν εις τα Ἅγια των
αγιων, το ακαταιτιατον τε και απλημμελες ουκ εχουσαι παντελως; «Καθαρος γαρ
απο ρυπου παντελως ουδεις·» εισκομιζει δε ο Χριστος, αμνησικακως ελευθερων, και
πασης ημας ανιεις αμαρτιας. Προδρομος γαρ υπερ ημων εισεληλακεν, ουχ εαυτωι που
παντως, αλλα τοις εξω θυρων, και επ' αυτωι πως ηδη γεγονοσιν ουδωι της αγιας
σκηνης, καταλεαινων την εισδρομην. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Αυτος γαρ ημιν
εγκαινισαι λεγεται προσφα 68.1057 τον τε και ζωσαν οδον. Μετα δε γε το ξυρασθαι
προς αυταις ηκοντα ταις θυραις της αγιας σκηνης, και μην και πυρι δαπανησαι την
 
 

316

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τριχα· «Ληψεται,» φησιν, «ο ιερευς τον βραχιονα εφθον απο του κριου, αρτον τε και
λαγανον, και επιθησει επι τας χειρας του ευξαμενου, και αυθις αναλαβων
προσοισει,» φησιν, «επιθεμα εναντι Κυριου, και αγιον εσται τωι ιερει, καθα και το
στηθυνιον του αφαιρεματος.» {ΠΑΛΛ.} Ειτα, τι αν βουλοιτο δηλουν ο νομος; {ΚΥΡ.}
Εις τυπον μεν δη του ισχυοντος, ητοι των εν ισχυι κατορθωματων, ο βραχιων αει
παρα γε τηι θεοπνευστωι Γραφηι νοειται, ζωης δε δη παλιν αγιας τε και καθαρας, ο
αζυμος αρτος, και μεν και το ευχαρι τε και το ηδυ παραδειξειεν αν εφ' εαυτωι, το
λαγανον ελαιωι ματτομενον, και εις πλακουντα τελουν. Του δε μεσιτευοντος ιερεως
το προσωπον, περιθειη τις αν και μαλα εικοτως τωι Ἐμμανουηλ. Ὁ τοινυν αγνειαν
την ανω-τατω κατωρθωκως, και αναθημα λαμπρον προσκεκομικως τωι παναγνωι
Θεωι, τα εξ ισχυος εργα, δηλον δε οτι της πνευματικης, ως εν βραχιονι του κριου, και
ζωην αμωμον, ως εν αρτωι τωι αζυμωι νοουμενην, και μεν τοι και το ηδυ και το
επιχαρι της εν αγιασμωι ζωης, ως εν τωι λαγανωι, μονονουχι χερσιν ιδιαις επιτιθεις,
αναφερει Θεωι, δια μεσιτου Χριστου, ος οιονει πως απο χειρος εις χειρας δεχεται τας
δωροφοριας, ταις ανωτατω τιμαις, καν τουτωι δη μαλιστα, τον γνησιον αληθως
καταγεραιρων προσκυνητην. Ταυτηιτοι φησιν, οτι χερσιν επιθεις ιδιαις, ο την αγιαν
ουτω και παναγνον αποπεραινων ευχην, επιδωσει τωι ιερει επιθεμα και εξαιρετον,
και εκνεμηθεν αυτωι, καθα και το στηθυνιον του κριου, κατα γε τωι νομοθετηι
δοκουν. Ὥσπερ δη τον βραχιονα μηνυσιν ειναι φαμεν των εξ ισχυος κατορθωματων,
ηγουν της ισχυος αυτης, ουτω και το στηθυνιον του κριου, φρενος τε και νου.
Κεκτημεθα γαρ εν σπλαγχνοις και εν τωι στηθει τας φρενας. Ἀδιαφορει δε πολλακις
η θεια Γραφη, και ποτε μεν εις νου τυπον την κεφαλην, ποτε δε το στηθος εις φρενος
ποιειται δηλωσιν. Ἱερα δη ουν και εξαιρετα, μονον δε ουχι και απο χειρος εις χειρα
προσκομιζομενα, και ευπαραδεκτα δι' αυτου τωι Θεωι και Πατρι, των αγνιζομενων
ισχυς η πνευματικη, και μεν τοι και φρενες. Ειπερ εστιν αληθες ειπειν, ως ουκ αν
ετερως γενοιτο ποτε κατορθουν δυνασθαι τους αγιους τα ανδανοντα Θεωι, μη ουχι
δι' ισχυος της πνευματικης, και μεν τοι και φρενος αγαθης. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.}
Ἑφθον δε προστεταχε λαμβανεσθαι τον βραχιονα, το οιονει πως ωμον, και το του
καθηκοντος παραλογον της των αγιων ισχυος αποσοβων· ου γαρ αποτομους ειναι
χρη τους ανακειμενους Θεωι, ουτε μην ακρατωι κεχρησθαι τωι νωι, αλλ' ευαφως τε και
απαλως και λιαν ευτεχνως κατορθουν επειγεσθαι τα εις αρετην. Ειεν δ' αν ωδε και
ουχ ετερως των αγιων τα κατορθωματα χρηστα και εδωδιμα τωι Θεωι, το 68.1060
ωμον ουκ εχοντα και απηχθημενον. ∆ιεπυθου δε που τον εν αγνειαις επι την
σωτηριον τροφην, ωσπερ ιδιαν ονομαζοντος του Χριστου και λεγοντος τοις αγιοις
μαθηταις· «Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν, ην υμεις ουκ οιδατε.» ∆ιαμεμνησο δε οτι και
καταθυεσθαι μεν εκελευε τον αμνον, εις τυπον Χριστου, προσενομοθετει δε λεγων·
«Ου φαγεσθε απ' αυτων ωμον, ουδε εψημενον εν υδατι, αλλ' η οπτα πυρι·» το
απαραδεκτον, οιμαι που, και το οιονειπως εις πεψιν ουκ ευχερες, ωμον ειναι λεγων.
Χρηναι δη ουν αρα φησιν εφθον λαμβανεσθαι τον βραχιονα· του ανεφθου
σημαινοντος το μητε ηδυ, μητε βρωσιμον, ταυτηιτοι και απαραδεκτον. {ΠΑΛΛ.} Ὡς
ισχνος αγαν και αληθης ο λογος. {ΚΥΡ.} Ἀποδοτεον ουν αρα τας ομολογιας Θεωι, και
απερ αν ευξαιτο τις, διαπεραινετω μελλησας ουδεν, ως το τοι μη δραιν τα τοιαδε
γοργως, των οτι μαλιστα δεινων και σφαλερωτατων φαιην αν εγωγε, και αυτο δε το
Γραμμα το ιερον. Ει γαρ ειναι λογιουμεθα φρονουντες ορθως των αγαν
εκτοπωτατων, το ψευδοεπειας αλωναι γραφηι, πως ουκ αν γενοιτο των λιαν
αισχρων, ομολογησαι μεν τι και υποσχεσθαι Θεωι, ψευσασθαι δε μετα τουτο την
υποσχεσιν; Παντος μεν ουν ευξαμενου και μελλησαντος, και γουν και εισαπαν
αναδυομενου την εκτισιν, καταγραφει την αμαρτιαν. Ἀνιησι δε των αιτιαματων
τους εχοντας μεν παντελως ιδιον ουδεν, δεσμωι δε ωσπερ αναγκαιωι κατεζευγμενους,
 
 

317

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και υφ' ετερου πραττοντας χειρα. Γεγραπται δε ουτως εν τοις Ἀριθμοις· «Και
ελαλησε Μωσης προς τους αρχοντας των φυλων των υιων Ἰσραηλ, λεγων· Τουτο το
ρημα ο συνεταξε Κυριος· Ἄνθρωπος ος αν ευξηται ευχην Κυριωι, η ομοσηι ορκον, η
ορισμωι ορισηται περι της ψυχης αυτου, ου βεβηλωσει το ρημα αυτου. Παντα οσα
εξελθηι εκ του στοματος αυτου ποιησει. Ἐαν δε ευξηται γυνη ευχην Κυριωι, η
ορισηται ορισμον εν τωι οικωι του πατρος αυτης εν τηι νεοτητι αυτης, και ακουσηι ο
πατηρ αυτης τας ευχας αυτης, και τους ορισμους αυτης ους ωρισατο κατα της ψυχης
αυτης, και παρασιωπησηι ο πατηρ αυτης· και στησονται πασαι αι ευχαι αυτης, και
παντες οι ορισμοι αυτης ους ωρισατο κατα της ψυχης αυτης, μενουσιν αυτηι. Ἐαν δε
ανανευων ανανευσηι ο πατηρ αυτης, ηι αν ημεραι ακουσηι πασας τας ευχας αυτης, και
τους ορισμους αυτης, ους ωρισατο κατα της ψυχης αυτης, ου στησονται, και Κυριος
καθαριει αυτην, οτι ανενευσεν ο πατηρ αυτης.» Ἀλλ' ει και γενοιτο, φησιν, γυνη
συνηρμοσμενη κατα νομους ανδρι, ο αυτος κρατειτω νομος. Χηρας δε και
εκβεβλημενης ιστησι τους ορισμους, και διαπεραινεσθαι δειν παντη τε και παντως
τας υποσχεσεις ευ μαλα φησι, πανταχη το ελευθερον και εξω ζυγου ταις αιτιαις
υποτιθεις, ει μη δραιν ελοιτο τα επηγγελμενα· τογε μην ουχ ωδε εχον, απρακτον τε
και υφ' ετεροις, ανιεις εικοτως. Τοις γαρτοι κυριοις, πατρι τε, φημι, και ανδρι,
συνθεμενοις μεν και οιονει συννευσασι 68.1061 ταις των υπο χειρα και εξουσιαν
ευχαις, την της δυσσεβειας επιφερει γραφην, ει μη πληρουν ελοιντο τα
επηγγελμενα. Ἀποφασκουσι δε και το ανεισθαι δειν αμαρτιων απονεμει·
προαιρεσεως γαρ, και ουκ αναγκης καρποι τα εις Θεον αναθηματα.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ
ΛΟΓΟΣ ΕΠΤΑΚΑΙ∆ΕΚΑΤΟΣ.
Περι εορτων αγιων.
Ἁγνειας μεν δη περι, και των εν ευχαις, και μεντοι και ιερεων ειρησθω ταδε.
Χρηναι δε οιμαι λοιπον προσενεγκειν ευ μαλα, τις αν γενοιτο παρα Θεου των πονων
εκτισις, και προς ο τι τετραμμενοι, καταπιανθειεν αν ταις εις ληξιν ηκουσαις τιμαις,
και ελπιδος εσονται της εις αιωνας μετοχοι. {ΠΑΛΛ.} Ὡς ευ γε δη φης. {ΚΥΡ.} Πρεποι
γαρ αν, ω Παλλαδιε, τοις την ευκλεα και απολεκτον εξησκηκοσι ζωην, και πολιτειας
της ωδε διαφανους εις τουτο ηκουσι μετρον, ως την απασων αριστην ψηφον ελειν,
εν ευημεριαις ειναι μακραις, εορταζοντας τε και διευθυμουμενους, και πανηγυρεως
αρχην εχοντας τον Ἐμμανουηλ, και εν ελπισι κειμενους ταις ερηρεισμεναις. {ΠΑΛΛ.}
Πρεποι γαρ αν, και αληθης ο λογος. {ΚΥΡ.} Βουλει δη ουν, τας εν τυπωι και κατα
νομον πολυπραγμονωμεν εορτας και των εν αυταις θυσιων τους τροπους
αφηγησωμεθα, μεταστοιχειουντες, ως ενι, προς το αληθες των εν αυταις εννοιων
την δυναμιν; {ΠΑΛΛ.} Βουλοιμην αν· πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουκουν επει τοι σαφως
αριστα τε διεσκεφθαι δοκω, φιλοκρινειν οτι πρεποι και ταδε διενθυμουμενος, φερε
δη, φερε και προ γε των αλλων εκεινο διερευνησωμεν, πηνικα τε και επι τισιν
εορταζειν ημας το Γραμμα δειν εφη το ιερον. Ἴοι γαρ αν ουτω και κατ' ευθυ του
πρεποντος ημιν ο λογος· και μεντοι προς τωιδε, το ατεχνως πεποιησθαι δοκειν ουκ
αγεννως διακρουσεται. 68.1064 {ΠΑΛΛ.} Ἴθι δη ουν οποι φιλον· ονησεις γαρ και
μαλα πλουσιως. {ΚΥΡ.} Συναγηγερμενων ποτε κατα την ερημον υπο το ορος το
Χωρηβ, των εξ Ἰσραηλ, τον των πρακτεων ημιν οριστην διετυπου νομον ο των ολων
Θεος, μυρια δε οσα και επωφελη θεσπισματα προστεταχως, προσετιθει λοιπον,
 
 

318

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

«Τρεις καιρους του ενιαυτου εορτασατε μοι.» Τινες δ' αν ειεν τοιοιδε καιροι,
διεσαφει παλιν. Ἔφη γαρ ευθυς· «Την εορτην των αζυμων φυλαξασθε ποιειν· επτα
ημερας εδεσθε αζυμα, καθαπερ ενετειλαμην σοι κατα τον καιρον του μηνος των
νεων· εν αυτωι γαρ εξηλθες εξ Αιγυπτου· ουκ οφθησηι ενωπιον μου κενος· και εορτην
του θερισμου πρωτογενηματων ποιησεις εργων σου, ων εαν σπειρηις εν τωι αγρωι σου,
και εορτην συντελειας επ' εξοδωι του ενιαυτου, εν τηι συναγωγηι των εργων σου, των
εκ του αγρου σου. Τρεις καιρους του ενιαυτου οφθησεται παν αρσενικον ενωπιον
Κυριου του Θεου σου.» Ὅτι μεν ουν το χρηναι πληρουν τας εορτας τωι Θεωι, πρεποι
αν οτι μαλιστα τοις ανδριζομενοις, και ουχι δη μαλλον τοις αναπεπτωκοσι και
αναλκιν εν γε δη σφισιν εχουσι νουν, και τεθρυμμενον αει προς τα σαρκος τε και
κοσμου, παρεδειξεν ειπων· «Τρεις καιρους του ενιαυτου οφθησεται παν αρσενικον
ενωπιον Κυριου του Θεου σου.» Ἐποπτειας γαρ αξιον της ανωθεν και παρα Θεου το
αρσενικον, κατα γε τους ηδη προειρημενους τροπους. Πλην ενομοθετει χρησιμως το
χρηναι πληρουν εορτας αγιας. Ἔδει γαρ, εδει τοις εις αρχην αναβαινουσι
παιδαγωγιας ορθης, και υπο ζευγλην ηδη πως ιουσι την υπο Θεωι, της εν νομωι
πολιτειας το τελος, οτι παντη τε και παντως εκτελευτησειεν αν αυτοις εις τρυφας τε
και ευθυμιας, δηλον δε οτι τας πνευματικας, ευ μαλα παραδηλουν. Ταυτηιτοι
προσηγορευκως τον νομον, και αποκρινας αστειως το πεφυκος αδικειν, επαινεσας δε
το τελουν εις ονησιν, και της ανδανουσης αυτωι πολιτειας και ζωης, παραθεις την
οδον, οτι και καταληξει ποτε προς τρυφας ο πονος αυτοις, εφηκε νοειν. Ουκουν
πρωτη μεν εορτη κατα μηνα τον νεον· δευτερα δε ωσπερ και γειτων ευθυς η του
θερισμου των πρωτογενηματων, τριτη δε και επ' εσχατοις η επ' εξοδωι του ενιαυτου,
συγκεκομισμενων ημιν των καρπων, εν εβδομωι του ετους μηνι. Ἢ ουχ ωδε εφη το
Γραμμα το ιερον; {ΠΑΛΛ.} Συμφημι. {ΚΥΡ.} Ουκουν αναγκαιον, το εφ' εκαστωι καιρωι
παρακομιζειν εις μεσον, και οπως τε και επι τισι τελεισθαι πρεποι, διαθρειν ως ενι.
Ἀπαιρειν μεν γαρ της Αιγυπτιων εκελευε τοτε τους εξ Ἰσραηλ ο φιλοικτιρμων Θεος,
και της αφορητου θητειας αποφορτιζεσθαι τον ζυγον, και προς την της επαγγελιας
μεθορμισασθαι γην. Ἀντανιστατο δε τοις τεθεσπισμενοις ο Φαραω, και αγροικον μεν
εφιει φωνην κατα της αῤρητου δοξης, «Ουκ οιδα,» λεγων, «τον Κυριον.» Ουκ
ανησειν δε τους εξ Ἰσραηλ διεβεβαιουτο πλειστα-κις· και δη και πληγαις συχναις και
αλλεπαλληλοις κατηκιζετο. Ἐπειδη δε ην ατεραμων ετι, και αθραυστον 68.1065
εμελετα κατα του Θεου την απονοιαν, τοις των Αιγυπτιων πρωτοτοκοις εφιει τον
ολοθρευτην, και τον εν μιαι νυκτι κατεψηφιζετο θανατον, ο παντων εχων την
εξουσιαν. Προενοει δε οπως αι των Ἰουδαιων αγελαι μη υπενεχθειεν τωι κακωι, και
ως απωτατω γενοιντο της του διαφθειροντος χειρος, ειτ' ουν οργης. Ἀλλ' ουκ ην
ετερως τουτο πραξαι τισι, πλην οτι δια Χριστου, ος εστι ζωη και ζωοποιος, ατε δη
ζωης της κατα φυσιν εκπεφυκως, του Πατρος. Προανετυπου τοινυν ο νομος το επ'
αυτωι μυστηριον, ωδε τε φησιν· «Ειπε δε Κυριος προς Μωσην και Ἀαρων εν γηι
Αιγυπτου, λεγων· Ὁ μην ουτος υμιν αρχη μηνων, πρωτος εστιν υμιν εν τοις μησι του
ενιαυτου. Λαλησον προς πασαν συναγωγην υιων Ἰσραηλ, λεγων· Τηι δεκατηι του
μηνος τουτου λαβετωσαν εκαστος προβατον κατ' οικους πατριων, εκαστος προβατον
κατ' οικιαν. Ἐαν δε ολιγοστοι ωσιν εν τηι οικιαι, ωστε μη ειναι ικανους εις προβατον,
συλληψεται μεθ' εαυτου τον γειτονα τον πλησιον αυτου, κατα αριθμον ψυχων,
εκαστος το αρκουν αυτωι συναριθμησεται εις προβατον. Προβατον τελειον, αρσεν,
ενιαυσιον εσται υμιν. Ἀπο των αμνων και των εριφων ληψεσθε, και εσται υμιν
διατετηρημενον εως της τεσσαρεσκαιδεκατης του μηνος τουτου, και σφαξουσιν αυτο
παν το πληθος συναγωγης υιων Ἰσραηλ προς εσπεραν. Και ληψονται απο του
αιματος, και θησουσιν επι των δυο σταθμων, και επι την φλιαν, εν τοις οικοις εν οις
εαν φαγωσιν αυτα εν αυτοις. Και φαγονται τα κρεα τηι νυκτι ταυτηι οπτα πυρι, και
 
 

319

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αζυμα επι πικριδων εδονται. Ουκ εδεσθε απ' αυτων ωμον, ουδε εψημενον εν υδατι,
αλλ' η οπτα πυρι· κεφαλην συν τοις ποσι και τοις ενδοσθιοις. Ουκ απολειψεται απ'
αυτου εως πρωΐ· και οστουν ου συντριψετε απ' αυτου. Τα δε καταλειπομενα απ'
αυτου εως πρωι, εν πυρι κατακαυσετε. Ουτω δε φαγεσθε αυτο· αι οσφυες υμων
περιεζωσμεναι, και τα υποδηματα υμων εν τοις ποσιν υμων, και αι βακτηριαι εν ταις
χερσιν υμων, και εδεσθε αυτο μετα σπουδης, Πασχα εστι Κυριωι. Και διελευσομαι εν
γηι Αιγυπτωι εν τηι νυκτι ταυτηι, και παταξω παν πρωτοτοκον εν γηι Αιγυπτωι απο
ανθρωπου εως κτηνους, και εν πασι τοις θεοις των Αιγυπτιων ποιησω την
εκδικησιν, εγω Κυριος. Και εσται το αιμα υμιν εν σημειωι επι των οικιων υμων, εν αις
υμεις εστε εκει, και οψομαι το αιμα, και σκεπασω υμας, και ουκ εσται εν υμιν πληγη
του εκτριβηναι, οταν παιω εν γηι Αιγυπτωι και εσται ημερα υμιν αυτη μνημοσυνον,
και εορτασετε αυτην εορτην Κυριωι εις πασας τας γενεας υμων, νομιμον αιωνιον
εορτασετε αυτην. Ἑπτα ημερας αζυμα εδεσθε, απο δε της ημερας της πρωτης,
αφανιειτε ζυμην εκ των οικιων υμων. Πας ος αν φαγηι ζυμην, εξολοθρευθησεται η
ψυχη εκεινη εξ Ἰσραηλ, απο της ημερας της πρωτης, εως της ημερας της εβδομης.
Και η ημερα η πρωτη, κληθησεται αγια, και η ημερα η εβδομη, κλητη αγια εσται
υμιν· παν εργον λατρευτον ου ποιησετε εν αυταις, πλην οσα ποιηθησεται πασηι ψυχηι,
τουτο μονον ποιηθησεται υμιν.» Βουλει δη ουν λεπτως και επιδρομαδην 68.1068
εκαστα διαστειχοντες, τα εικοτα λεγωμεν· ∆ωσομεν γαρ σοφοις αφορμην, και
γνωριουμεν δικαιοις, κατα το γεγραμμενον. Προσθειεν δ' αν και αυτοι τα παρα γε δη
σφων αυτων, και αμεινους εσονται παρα πολυ. {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Ουκουν εν
ετους αρχηι και εν πρωτωι μηνι, το Χριστου μυστηριον εκφαινεται· νεος γαρ ημιν
αιων, ο της του Σωτηρος ημων επιδημιας καιρος, μετατιθεις απαντα προς το
αμεινον, και εις καινοτητα κτισεως μεταστοιχειων ευ μαλα, το παλαιουμενον και
γηρασκον, και εγγυς αφανισμου. «Καινη γαρ κτισις, τα εν Χριστωι, και τα αρχαια
παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα.» Ζωμεν δε και ημεις, ουκετι Μωσαικως,
απενηνεγμενοι δε μαλλον εις ευαγγελικην ζωην, καινουργουντος ημας δια
Πνευματος του Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἕκαστος δε λαμβανει το
προβατον, και συλλεγονται κατα πληθυν οι δαιτυμονες εις οικον ενα. Μεμερισμενοι
γαρ ωσπερ και ημεις εις το υφεσταναι καθ' ενα φυσικως, εις ενοτητα την
πνευματικην συνδεδραμηκαμεν εν Χριστωι. Ψυχη γαρ εν ημιν λοιπον εστι μια, και
καρδια μια. Προβατον δε το θυομενον, ηγουν εξ αιγων, και προβατον μεν, δια τοι το
ασυγκριτως ημερον τε και ακακον, και προς γε δη τουτωι το εγκαρπον· «Ὡς προβατον
γαρ επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος.» Ἀμνος
δε, οτι τεθυται δι' ημας, και υπερ των αμαρτιων ημων παρεδοθη, κατα τας Γραφας.
Ἔριφος δε υπερ αμαρτιων το θυμα, κατα τον νομον, τελειον τε αρσεν το προβατον·
του μεν τελειου σημαινοντος, ητοι το μωμου παντος ελευθερον, ευρωστον τε και
υγιες. Ἄμωμος γαρ Χριστος, και παντος επεκεινα παθους, ητοι το τελειον αληθως·
παντελειος γαρ ο Ἐμμανουηλ, οικοθεν εχων και φυσικως, τα δι' ων εστι Θεος, του γε
μην αρσενος οτι παντων εστι καθηγητης. Ἡγεμονικωτατον δε το αρσεν αει, και εν
δευτεραι ταξει το θηλυ πανταχη. Και λαμβανεται μεν το προβατον, απο δεκατης του
μηνος· ιερουργειται δε προς εσπεραν τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι. Ου γαρ τοι νεοφανες το
Χριστου μυστηριον, ουδε τοτε πρωτον διεγνωσμενον, οτε και εμπαροινειν εδοκει
τοις Ἰουδαιοις αυτωι. Ἀρχαιοτερα δε πολυ του παθους η γνωσις προην,
προαναφωνουντων αγιων, και διακεκραγοτος του νομου, και το επ' αυτωι
μυστηριον, της αγιας ημιν προανατυπουσης Γραφης. Ουκουν ειχομεν παρ' εαυτοις
ως εν προγνωσει τεως, τεθυμενον μεν ουπω τον αμνον, σφαγησεται δε οτι προς
εσπεραν, ουκ ηγνοηκοτες. Ἐπ' εσχατοις γαρ του αιωνος καιροις, και προς αυταις ηδη
πως διηκοντος ταις του χρονου δυσμαις ο Χριστου πεπρακται θανατος. Σφαζεται δε
 
 

320

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο παντος του πληθους· απεθανε γαρ υπερ παντων, ιν' ειδειεν ουτοι υπερ της
εαυτων σωτηριας προσαγοντες αμνον, οτι τιμης ηγορασθησαν, ουκ εισιν εαυτων,
αλλ' εις υπερ παντων απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ
αυτων αποθανοντι, και εγερθεντι. Ἐπειδη γαρ
68.1069 υπερ των ημετερων
πλημμεληματων παρεδοθη, δια ημας τεθναναι λεγεται. Ταυτηι τοι και ημεις οι
σφαζοντες. Οι γαρ δι' ους απεθανεν αναγκαιως, μονονουχι του παθους ειεν αν
εργαται σαφως, ει και δρωιτο τι δι' ετερων. Ὅτι δε σωζει τους κεχρισμενους ο του
αιματος ραντισμος, παρεδειξεν ευθυς, χρηναι τωι αιματι καταχριειν ειπων των
δωματιων τας εισβολας, σταθμων δη λεγω και θυρων φλιας. Ἀποφραττει γαρ ωσπερ
και ανεμβατον εργαζεται τωι θανατωι την εισβολην το Χριστου μυστηριον. Ἄραρεν
ουν, οτι τωι τιμιωι κατακεχρισμενοι και ημεις αιματι, θανατου κρειττους εσομεθα, και
φθορας αλογησομεν, δι' ουδενος ποιουμενοι λογου τον ολοθρευτην. Ἐκρυεται γαρ
ημας το αιμα της ζωης, τουτεστι, Χριστου. Χρηναι δε φησιν, εν νυκτι μιαι τα του
αμνου δαπανασθαι κρεα· εις γαρ αληθως, ο του σωτηριου παθους καιρος, και απαξ
αποθανων, ουκετι αποθνησκει, κατα το γεγραμμενον, θανατος αυτου ουκετι
κυριευσει· ο γαρ απεθανε, τηι αμαρτιαι απεθανεν εφαπαξ· ο δε ζηι, ζηι τωι Θεωι. Ὀπτα δε
τα κρεα, και επ' αρτοις αζυμοις εσθιεται και πικρισι, του μεν οπτου, την οιονει πως
δια παθηματων του Ἐμμανουηλ υπεμφαινοντος τελειωσιν. «Ἔδει γαρ, εδει, φησι,
τον αρχηγον της σωτηριας ημων, δια παθηματων τελειωσαι.» Του γε μην επ'
αζυμων εσθιεσθαι και πικριδων, αινιγματωδως υπογραφοντος, οτι δεησει και ημας
αυτους, οις αν παρακεοιτο προς μεθεξιν ο Χριστος, ζυμης απηλλαχθαι της νοητης,
τουτεστι, κακιας και δολου, αγαπαιν δε οτι μαλιστα και το τληπαθειν υπερ της εις
αυτον αγαπης, και πικρων ανεχεσθαι πονων, κατοπιν ιοντας του δι' ημας εις
θανατον εισελθοντος. Εις τουτο γαρ παραθηγων ημας, «Ουκ εστι, φησι, μαθητης
υπερ τον διδασκαλον, ουδε δουλος υπερ τον κυριον αυτου.» «Ει εμε εδιωξαν, και
υμας διωξουσιν· ει τον οικοδεσποτην Βεελζεβουλ επεκαλεσαν, πολλωι μαλλον τους
οικειακους αυτου. Ἀποφασκει δη ουν ο νομος, το δειν εσθιειν ωμον, και μεν τοι
εψημενον υδατι, και τοι μηδενος αν, οιμαι, φαγοντος ωμον, καν ει μη εφη τυχον ο
νομος. Ὑποφαινει τοινυν αινιγματωδως, οτι το του Χριστου μυστηριον, ουτε το
απροσβλητον εχει δια ψευσματων υπερβολην ουτε μην το υδαρες και εκλελυμενον.
Ἑλληνων μεν γαρ οι λογαδες ποιηται τε και συγγραφεις, και οσον ηκεν εις λογους
σοφοι, τα των παρα σφισι θεων αναγραφοντες οργια, ψευδοεπουσιν αγριως, και
οιονει πως ωμα τε και απαραδεκτα ταις ανθρωπων διανοιαις παραφερουσι
διηγηματα, και πολυ το υδαρες, εν γε δη σφισιν αυτοις, κατηῤρωστηκοτα. Μοιχειαι
τε γαρ και γυναιων ερωτες, και μειρακιων διαφθοραι, και αιδοιων αποκοπαι, και
παρθενων εις δενδρα μεταφυτευσεις, και ετερα αττα προς τουτοις παναισχρα τε και
ακαλλη, μυθαρια τα παρ' αυτοις νοουμενα, αληθεια δε εστι, παντα τα εν Χριστωι,
ευπαραδεκτα τε και εδωδιμα νωι, και το χαυνον, η υδαρες ουκ εχοντα. Συναγει γαρ
μαλλον εις ευκοσμιαν τους εθελοντας νοειν, ηπερ ανιησιν εις τρυφας και
φιλοσαρκιαν, καθαπερ αμελει και τα Ἑλ 68.1072 ληνων ψυχρα και γραωδη
διηγηματα. Συνιης ουν αρα σαφως ο φημι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε χρη
τον Χριστου γεγονοτα μετοχον, δια γε του μεταλαχειν της αγιας αυτου σαρκος τε και
αιματος, και τον αυτου νουν εχειν, και δια των εσω κατορθωματων ιεναι φιλειν,
συνιεντα ευ μαλα το επ' αυτωι, υπεφηνεν αν ευθυς, δειν εσθιεσθαι λεγων κεφαλην
συν τοις ποσι και τοις ενδοσθιοις. Ἦ γαρ, ουχι νου μεν εις τυπον ελεγομεν ειναι την
κεφαλην, ποδας δε αυ πανταχη, της ως εν εργοις πορειας σημαντικους; παρεδηλου
δε παλιν τα εισω τε και κεκρυμμενα των θυομενων τα εντοσθια; {ΠΑΛΛ.} Ἐδοκει μεν
ωδε νοειν ορθως. Πλην, εκεινο φρασον, τις αν ειη Χριστου μεν ο νους, τις δε η
πορεια, και μεντοι τα κεκρυμμενα; {ΚΥΡ.} Νους μεν αν ειη Χριστου, το μονα φρονειν
 
 

321

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα οσαπερ αν εις δοξαν βλεποι του Θεου και Πατρος, και το βουλεσθαι κατορθουν το
τωι γεννησαντι δοκουν. Καταβεβηκα γαρ, φησιν, εκ του ουρανου ουχ ινα ποιω το
θελημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με.» Τουτο τοι φρονειν και
κατορθουν ηιρημενοι και οι θεσπεσιοι μαθηται διαῤρηδην εφασκον· «Ἡμεις δε νουν
Χριστου εχομεν.» Και γουν εδιδασκον λεγειν εν προσευχαις· «Πατερ ημων ο εν τοις
ουρανοις, αγιασθητω το θελημα σου, ελθετω η βασιλεια σου, γενηθητω το θελημα
σου ως εν ουρανωι και επι της γης.» Ὁραις οτι συμφοροι τε και ομογνωμονες Χριστου
γεγονοτες, και τον αυτου νουν εχειν διαβεβαιουνται σαφως; Τουτο, οιμαι, εστι το
την κεφαλην εσθιεσθαι του αμνου. Πορεια γε μην η Χριστου, το κατ' αυτον
ανατληναι γεννικως, και μη κατοκνησαι τον θανατον, ιν' ως Παυλος φησιν,
αμαρτωλους σωσηι· ετοιμοτατους δε ειναι και ημας αυτους εις τουτο προσηκει, και
αυτην υπερ αδελφων δαπανωντας ετοιμως την εν σωματι ζωην. Και γουν εφη τις
των αγιων μαθητων· «Χριστου ουν παθοντος υπερ ημων σαρκι, και υμεις υπερ αυτου
την αυτην εννοιαν οπλισασθε.» Παυλος γε μην επιτιμαι τισιν ωδι πη λεγων· «Τι
κλαιετε συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ἐγω γαρ ου μονον δεθηναι, αλλα και
αποθανειν ετοιμως εχω υπερ του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.» Και
αυτος δε Χριστος τοις ιδιοις ιχνεσι κατακολουθειν επιταττων· «Ὃς ου λαμβανει,»
φησι, «τον σταυρον αυτου καθ' ημεραν, και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου
αξιος.» Ἁγια δε και ετερως πανταχη, και δια πασης αρετης, η Χριστου πορεια και
οδος. Ἐντοσθια δε νοησεις τον επ' αυτωι κεκρυμμενον τε και εν παραβυστωι λογον.
Θεος γαρ ων κατα φυσιν, και εκ Θεου πεφηνως ο Μονογενης, γεγονε σαρξ, και
εσκηνωσεν εν ημιν, και εικων και ομοιωσις υπαρχων του γεγεννηκοτος, καθηκεν
εαυτον εις κενωσιν, και εις δουλου μορφην. Εισδεξωμεθα δη ουν εν ιδιαις ψυχαις,
ουχι μονα τα αν 68.1073 θρωπινα, και εξωφανη τον Ἐμμανουηλ, αλλα και αυτων
των εντοσθιων, τουτεστι, των κεκρυμμενων αυτου μυστηριων τον οικειον
αναπιμπλαντες νουν, ευτροφιαν εξομεν την πνευματικην. ∆απανασθαι γε μην αυτηι
δειν εφη τηι μιαι νυκτι τον αμνον, ουδενος το συμπαν περιλελειμμενου, και εις το
πρωι μενοντος. Συντριβεσθαι δε και οστουν ουκ εαι, του μεν πρωτου
κατασημαινοντος, ως εις αιωνα τον μελλοντα, καθ' ετερον τινα τροπον αγιασει τε
και ευλογησει Χριστος τους ανακειμενους αυτωι δια πιστεως και αγιασμου, και ουχι
δη παντως αποθρεψει παλιν τηι ιδιαι σαρκι, και ζωοποιησει τωι αιματι, καθαπερ
αμελει και νυν, αλλ' ως ηδη κατηργημενου θανατου, και λυθεισης εισαπαν της
φθορας, νοητος εσται τις ο του αγιαζοντος τροπος. Ουκουν το πρωι κατασημηνειεν
αν ουχ ετερον οιμαι τι, παρα τον αιωνα τον μελλοντα. Του δε δευτερου, του μη
χρηναι, λεγω, συντριβεσθαι το οστουν, εις εννοιας ημας αναφεροντος τας επι
Χριστωι, και ακολουθειν αναπειθοντος ταις των θεηγορων φωναις. Ὁ γαρτοι
θεσπεσιος ευαγγελιστης, σωματικωτερον εκλαβων επι Χριστου το χρησμυδημα, «Ου
κατεαξαν αυτου,» φησιν, «οι στρατιωται τα σκελη, οπως πληρωθηι το γεγραμμενον·
Και οστουν ου συντριβησεται απ' αυτου.» Ἐσθιουσι δε τον αμνον, διεζωσμενοι τας
οσφυας, υποδησαμενοι τους ποδας, και βακτηριας εχοντες εν ταις χερσι, και
απαξαπλως ειπειν, εν σχηματι γεγονοτες των οδοιπορειν ειωθοτων, και μαλα
ορθως. Ευτρεπεις γαρ ωσπερ γεγονοτες του μεθιστασθαι νοητως, και οιονει πως
εξοδοιπορειν επειγομενοι των εν τωιδε τωι κοσμωι περισπασμων, και εις παν οτιουν
των αριστων μεταφοιταιν προθυμουμενοι, μεταληψομεθα του Χριστου παναγνως και
καθαρως. Ου γαρ τοις προσκαιροις εμφιλοχωρειν ειθισμεθα, μετατρεχομεν δε
γεννικως εις τα πεπηγοτα και μενοντα· και των σαρκικων ακαθαρσιων απαιροντες,
εις αστειοτητα την πνευματικην μεταθρωσκομεν μεμνημενοι λεγοντος του Χριστου,
«Ἐγειρεσθε, αγωμεν εντευθεν.» Ταυτηι τοι περικεινται σχημα τοις οδοιπορειν
ειωθοσι το πρεπον, οι τον αμνον εσθιοντες εις τυπον Χριστου. Πλην, εν σπουδηι
 
 

322

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαγεσθαι χρη. Πασχα γαρ εστι Κυριου, τουτεστι, διαβασις, ητοι διαβατηρια· καιρου
γαρ ενεστηκοτος καθ' ον αναγκαιον διαβαινειν ημας εκ φαυλοτητος κοσμικης, επι
το δραιν επειγεσθαι τα ανδανοντα τωι Θεωι, το μη εν οληι ταυτι ποιεισθαι σπουδηι,
διαμελλειν δε ωσπερ και αναδυεσθαι τοις αρχαιοις ημας προστετηκοτας ετι κακοις,
πως ουκ αν ειη των σφαλερωτατων; Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος, «Τρεχετε,»
φησιν, «ινα καταλαβητε.» Ἰτεον δη ουν εις μεταληψιν του Χριστου δια πιστεως,
παντος μεν οκνου πεπατημενου, μελλησμου δε ουδενος παρεισδεδυκοτος, αλλ' ως
εν οληι σπουδηι. ∆ιαβησομεθα γαρ ουτως εξ αμαρτιων εις δικαιωσιν, εκ θανατου προς
ζωην, και το της δουλειας αισχος αποτριψαμενοι, την ευκλεα της υιοθεσιας
καταπλουτησομεν χαριν. 68.1076 {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Τουτων δε ουτως ευ
μαλα τετηρημενων, και μην και εις περας εξενηνεγμενων κατα γε τωι νομοθετηι
δοκουν, διελευσεσθαι φησι και οιονει πασαν περινοστησειν την Αιγυπτιων, και
διολλυναι μεν τα πρωτοτοκα, ποιησειν δε την εκδικησιν εν τοις θεοις των
Αιγυπτιων, τουτεστι, παντα τον παρ' αυτοις υψηλον τε και επηρμενον, και εν τοις
προσκυνουμενοις μονονουχι τεταγμενον δια γε την δοξαν, εξαιτησειν δικας της
ουτω σκληρας και ατακτου γνωμης, και της αγαν αλαζονειας. Σκεπασειν γε μην τους
υιους Ἰσραηλ επηγγελλετο, κατακεχρισμενων τωι αιματι των φλιων, ο δη και
σημειον ωνομαζε της προς αυτον οικειωσεως. «Ὄψομαι γαρ, φησι, σημειον, και
σκεπασω υμας.» Θεου γαρ επαγοντος οργην και θυμον επι παντα υψηλον και
μετεωρον, κατα την του προφητου φωνην, και θανατωι καταδικαζοντος τον ασελγη
τε και αλιτηριον, και της εις αυτον ευσεβειας ανακαταληκτως ολιγωρησαντα,
διαδιδρασκουσι μονοι και αμοιρουσι ποινης, οι καλωι σημαντρωι κατεσφραγισμενοι,
και εῤραντισμενοι τωι αιματι του Χριστου. ∆ιεπυθου γαρ λεγοντος, «Ἀμην αμην
λεγω υμιν, ο τρωγων μου την σαρκα και πινων μου το αιμα εχει ζωην αιωνιον, και
εις κρισιν ουκ ερχεται, αλλα μεταβεβηκεν εκ του θανατου εις την ζωην· ο δε μη
πιστευων, ουκ οψεται την ζωην, αλλ' η οργη του Θεου μενει επ' αυτον.» Ουκουν και
ζωης της αιωνιου μετοχοι, και Θεωι τε και Πατρι φιλοι τε και γνωριμοι, και θανατου
κρειττους, οι ηγιασμενοι, δια γε του μετασχειν του Χριστου, κατα τροπον δε
δηλονοτι τον μυστικον, και αιματι τωι αγιωι κατακεχρισμενοι. Χρηναι γε μην
ακαταληκτως αυτους αποπεραινειν επειγεσθαι τον επι τωιδε νομον ευ μαλα φησι.
Καταληξομεν γαρ, ουτι που του εορταζειν επι Χριστωι, ζυμην αφανιζοντες εκ των
ιδιων οριων, τουτεστιν, απο πασης της γης εν ηιπερ αν εχοιμεν τας διατριβας. ∆εησει
γαρ δη τους δια πιστεως κεκλημενους εις δικαιωσιν την δια Χριστου, πνευματικως
εορταζοντας, μη εν ζυμηι τουτο δραιν, κακιας τε και πονηριας, εκκαθαιροντας δε
μαλλον την παλαιαν ζυμην, μεταπλαττεσθαι προς το αμεινον, και νεον ηδη πως
ορασθαι φυραμα, παγγενη τε και πανοικι, και τους εν πασηι τηι χωραι, δι' ου
σημαινεται των την πιστιν παραδεδεγμενων πολλη τις ουσα και αναριθμητος η οσια
πληθυς. Την δε γε πρωτην της εβδομαδος ημεραν, αγιαν εφη διακεκλησθαι δειν,
κλητην δε αγιαν και την εβδομην, εκεινο, οιμαι που, παραδεικνυς ο νομος, οτι της
ανθρωπου ζωης αγιος μεν ην ο εν αρχηι χρονος, ως εν τωι προπατορι του γενους
Ἀδαμ, ουπω παραλυσαντι τα εντεταλμενα, και των θειων αλογησαντι
προσταγματων· αγιος δε και πολυ μειζων, ο εν εσχατοις, τουτεστιν, ο εν Χριστωι, ος
εστι δευτερος Ἀδαμ, αναστοιχειων το γενος εκ των δια μεσου συμβεβηκοτων, εις
καινοτητα ζωηις, εν πνευματι. Παρεγγυαι δε οτι και σαββατιζειν αναγκη κατα την
εβδομην, αποφοιτωντας εργου παντος. Πρεποι γαρ αν και μαλα εικοτως τοις δια
πιστεως εισεληλα 68.1077 κοσιν εις την καταπαυσιν του Χριστου, το παντος εργου
λοιπον απεχεσθαι σαρκικου, και των επι γης σπουδασματων και εικαιου περιφορας,
αποπεραινειν δε μαλλον επειγεσθαι μονα τα εις ζωην αποφεροντα την ακηρατον,
και οσα σεπτους και αγιους αποτελει. Ὡς γαρ ο σοφος ημιν γραφει Παυλος, «Ὁ
 
 

323

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εισελθων εις την καταπαυσιν αυτου, δηλον δε οτι του Χριστου, και αυτος
κατεπαυσεν απο των εργων αυτου, ωσπερ απο των ιδιων ο Θεος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες.
{ΚΥΡ.} Ὧδε μεν ουν το θειον εφη χρησμυδημα ημιν. Εισηγουμενος δε τοις εξ Ἰσραηλ
το κεκελευσμενον ο θειος εφη Μωσης, «Ἀπελθοντες λαβετε υμιν αυτοις προβατον
κατα συγγενειας υμων, και θυσατε το Πασχα. Ληψεσθε δε δεσμην υσσωπου, και
βαψαντες απο του αιματος του παρα την θυραν θησετε επι της φλιας, και επ'
αμφοτερων των σταθμων απο του αιματος, ο εστι παρα την θυραν. Ὑμεις δε ουκ
εξελευσεσθε εκαστος την θυραν του οικου αυτου, εως πρωΐ. Και παρελευσεται
Κυριος παταξαι τους Αιγυπτιους, και οψεται αιμα επι της φλιας, και επ' αμφοτερων
των σταθμων, και παρελευσεται Κυριος προς την θυραν, και ουκ αφησει τον
ολοθρευτην εισελθειν εις τας οικιας υμων παταξαι.» Το μεν ουν κατ' οικους πατριων
ητοι κατα συγγενειας λαμβανεσθαι τον αμνον, υποφηνειεν αν, οιμαι που, της
πνευματικης οικειοτητος το, ως εν πιστει τε και ομονοιαι ταυτον. Ου γαρ τοις
εξιτηλα φρονειν ηιρημενοις συνεορτασομεν, ουδε τοις ετερα αττα παρα γε το ορθως
εχον και αληθως φρονειν ειωθοσι κοινωνησομεν της αγιας και ζωοποιου θυσιας,
αλλα τοις ομοφροσι τε και αδελφοις ως εν ενοτητι πνευματος, και εν ταυτοτητι
πιστεως. Ἀναπλεκεται γε μην η υσσωπος οικονομικως τωι αιματι του αμνου. Και τις
αν γενοιτο και τουδε τυχον ο λογος, ως εν βραχεσιν ερω. Την υσσωπον, ω Παλλαδιε,
ποαν ειναι φασι και δη και ιατρων θαυμαζουσι παιδες, ως ουκ ανικανως εχουσαν εις
γε το δυνασθαι και μαλα γεννικως την εν σπλαγχνοις εκτηκειν ακαθαρσιαν, και
καταλεπτυνειν ευ μαλα τα των φλεγματων συμπεπηγοτα, διατοι το της ενουσης
αυτηι φυσικης θερμασιας ευσθενες. Συνηπται δη ουν, καθαπερ εφην αρτιως, τηι
υσσωπωι το αιμα, πλαγιως ημιν του τυπου σημαινοντος, ως ου μονον ημας
απαλλαττει φθορας, το τιμιον αιμα Χριστου, αλλα γαρ και απασης ακαθαρσιας, της
εις το εισω κεκρυμμενης, και αποψυχεσθαι μεν ουκ εαι προς το ραιθυμον, ζεοντας δε
μαλλον αποτελει τωι πνευματι. Ὅτι δε αναγκαιον και λυσιτελες, τοις γε απαξ
ηξιωμενοις μεταλαχειν του Χριστου, το ασφαλη τε και ανεξιτητον ποιεισθαι φιλειν
την εν αγιασμωι ζωην, υποσημαινει παλιν ο νομος, εισω καθιζων θυρων τους τον
αμνον κατεδηδοκοτας, ινα μη τοις Αιγυπτιοις συνολοθρευθειεν, των οικων
εκβεβηκοτες. Ἐνδοιασαι γαρ ου θεμις, ως απαστισουν των τελουντων εν
ηγιασμενοις, οικον ωσπερ τινα την αρε 68.1080 την εχων, ει εξοιχοιτο πως αγιασμου,
συνδιολειται τοις αλλοις, και συνυποκεισεται ταις ποιναις, αιπερ αν επιφεροιντο
τοις την ασελγη και ανιατον κατηῤρωστηκοσι ζωην. Ταυτηι τοι και ο θεσπεσιος ημιν
Μελωδος, «Μη συναπολεσηις, φησι, μετα ασεβων την ψυχην μου, και μετα ανδρων
αιματων την ζωην μου, ων εν χερσιν αι ανομιαι.» Ἄθρει δη ουν οπως, «Ουκ
εξελευσεσθε,» φησι, «την θυραν του οικου υμων, εως πρωΐ.» Νυκτι μεν γαρ
παρεικαζει το Γραμμα το ιερον, τον αιωνα ενεστηκοτα· ημεραν δε αυ εσεσθαι
προσδοκωμενην αιωνα τον μελλοντα. Και γουν ο μακαριος Παυλος, εις τελος ηδη
καταιροντα τον αιωνα βλεπων τον ενεστηκοτα, λοιπον δε αγχου, μονονουχι δε και
επι θυραις ηδη τον αιωνα τον μελλοντα, προσεφωνει, λεγων· «Ἡ νυξ προεκοψεν, η
δε ημερα ηγγικεν.» Ἀποθωμεθα ουν τα εργα του σκοτους και ενδυσωμεθα τα οπλα
του φωτος, ως εν ημεραι ευσχημονως περιπατησωμεν.» Ουκουν το μεχρι παντος του
βιου κατασημηνειεν αν, το εως πρωι, τουτεστιν, εως αν ο μελλων αναδειχθειη
καιρος. Πως δ' αν και τουτο γενοιτο προς ημων; εν γαρ τωι τελει της εκαστου ζωης,
μονονουχι και εισβεβηκεν ο μελλων αιων. Ειπερ εστιν αληθες, οτι δεδικαιωται μεν
απο αμαρτιας ο θανατον υποδυς· συνεκλεισε γαρ ο Θεος κατ' αυτου, κατα το
γεγραμμενον, τετηρηται δε τωι βηματι του Χριστου, και ως αν εχοι τωι ιδιωι τελει
καταληφθεις, ουτω και παραστησεται. {ΠΑΛΛ.} Συνιημι ο φης· και ευ γε δη λιαν ο
λογος εχει. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ωδε μεν ημιν το Χριστου μυστηριον εσκιαγραφειτο τοις
 
 

324

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλαι καταθυομενου κατα καιρον του αμνου, καθ' ον αληθως και αυτος ο
Ἐμμανουηλ την υπερ της απαντων ζωης υπομεμενηκε σφαγην· και γουν ο θεσπεσιος
γραφει Παυλος, οτι το «Πασχα ημων υπερ ημων ετυθη Χριστος.» Χρηναι γε μην εφη
το θειον ημιν χρησμυδημα και εν μηνι τωι δευτερωι τελεισθαι τα ιερα, και της εορτης
το σχημα διαπεραινεσθαι δειν, ειπερ τι των αναγκαιων ημας παραποδισματων
εξειργοι τυχον και αποκομιζοι του δυνασθαι πληρουν εν μηνι τωι πρωτωι τα
τεθεσπισμενα. Βουλει το θειον αυτο παραθεντες λογιον, τα εικοτα λεγωμεν; {ΠΑΛΛ.}
Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν εν τοις Ἀριθμοις· «Και ελαλησε Κυριος προς
Μωσην εν τωι ορει Σινα εν τωι ετει τωι δευτερωι, εξελθοντων αυτων εκ γης Αιγυπτου
εν τωι μηνι τωι πρωτωι, λεγων· Ειπον, και ποιειτωσαν οι υιοι Ἰσραηλ το Πασχα καθ'
ωραν αυτου, τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι του μηνος του πρωτου προς εσπεραν,
ποιησεις αυτο κατα καιρους· κατα τον νομον αυτου, και κατα την συγκρισιν αυτου
ποιησεις αυτο. Και ελαλησε Μωσης τοις υιοις Ἰσραηλ ποιησαι το Πασχα
εναρχομενου τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι του μηνος εν τηι ερημωι του Σινα. Καθα
συνεταξε Κυριος τωι Μωσηι, ουτως εποιησαν οι υιοι Ἰσραηλ. 68.1081 Και
παρεγενοντο οι ανδρες οι ησαν ακαθαρτοι επι ψυχηι ανθρωπου, και ουκ ηδυναντο
ποιησαι το Πασχα εν τηι ημεραι εκεινηι. Και προσηλθον εναντιον Μωση και Ἀαρων εν
εκεινηι τηι ημεραι, και ειπαν οι ανδρες εκεινοι προς αυτον· Ἡμεις ακαθαρτοι επι ψυχηι
ανθρωπου, μη ουν υστερησωμεν προσενεγκαι το δωρον Κυριωι κατα καιρον αυτου
εν μεσωι υιων Ἰσραηλ. Και ειπε προς αυτους Μωσης· Στητε αυτου και ακουσομαι τι
εντελειται Κυριος περι υμων. Και ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Λαλησον
τοις υιοις Ἰσραηλ, λεγων· Ἄνθρωπος, ος εαν γενηται ακαθαρ-τος επι ψυχηι
ανθρωπου, η εν οδωι μακραν υμιν, η εν ταις γενεαις υμων, και ποιησει το Πασχα
Κυριωι· εν τωι μηνι τωι δευτερωι εν τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι, το προς εσπεραν
ποιησουσιν αυτο, επ' αζυμων και πικριδων τηι νυκτι φαγονται αυτο, ου
καταλειψουσιν απ' αυτου εις το πρωι, και οστουν ου συντριψουσιν απ' αυτου. Κατα
τον νομον του Πασχα ποιησουσιν αυτο. Και ανθρωπος ος εαν καθαρος ηι, και εν οδωι
μακραν ουκ εστι, και υστερησηι ποιησαι το Πασχα, εξολοθρευθησεται η ψυχη εκεινη
εκ του λαου αυτης, οτι το δωρον Κυριωι ου προσηνεγκε κατα τον καιρον αυτου,
αμαρτιαν αυτου ληψεται ο ανθρωπος εκεινος. Ἐαν δε προσελθηι προς υμας
προσηλυτος εν τηι γηι υμων, και ποιησηι το Πασχα Κυριωι κατα τον νομον του Πασχα,
και κατα την συνταξιν αυτου, ουτω ποιησει αυτο, νομος εις εσται υμιν, και τωι
προσηλυτωι, και τωι αυτοχθονι της γης.» {ΠΑΛΛ.} Και τινες αν ειεν οι ακαθαρτοι μεν
ως επ' ανθρωπου ψυχηι, προφασιν δε του μη δυνασθαι το Πασχα πληρουν το χρημα
ποιουμενοι, βουλοιμην αν ειδεναι σαφως, ως ευ ισθι τοι. {ΚΥΡ.} Πολυς μεν δη λιαν
της ιστοριας ο λογος. Μεμνησομαι γαρ διακεκραγοτος Θεου προς τον ιεροφαντην
Μωσεα· «Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ, και εξαποστειλατωσαν εκ της παρεμβολης
παντα λεπρον και παντα γονοῤρυη, και παντα ακαθαρτον επι ψυχηι.» Και αλις μεν
ημιν ο περι τουτωνι πεπονηται λογος. Πλην εκεινο φημι χρησιμως εις το παρον.
Ἀκαθαρτον μεν γαρ επ' ανθρωπου ψυχηι το Γραμμα λεγει το ιερον, τον επι νεκρωι
μεμολυσμενον· απειρηται γαρ και αψυχου σωματος αποθιγειν, και τοις πενθουσι
τινα των αγχου και εξ αιματος της ακαθαρσιας την γραφην το αρχαιον επετιθει
θεσπισμα. Τοιγαρτοι και εξεπεμποντο της παρεμβολης. Ὑπ-ετυπου δε αυ δια τουτων
ο νομος, ως ανιερος εσται τις και νοητης ακαθαρσιας εμπλεως, της ετερου
νεκροτητος μετεσχηκως, ως εν ηθει τε και τροποις· νεκροι γαρ τους τροπους οι περι
ων αν λεγοιτο παρα Χριστου «Ἄφες τους νεκρους θαπτειν τους εαυτων νεκρους.»
Ἔξω δη ουν της θειας αυλης, και της των πρωτοτοκων Ἐκκλησιας, και της των
αγιων αγελης αποπεμπτος, ο τοις τα νεκρα φρονειν τε και δραιν ειωθοσι
κεκοινωνηκως, η και αγχου γεγονως, κατα γε το ελεσθαι φημι τα ισα φρονειν τε και
 
 

325

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δραιν. Ἀλλ' ωδε μεν εχει του νομου το αινιγμα. Προς διανοιαν δε την αληθη, και οτι
μαλιστα την πρεπωδεστατην ημιν τοις πνευματικοις, τους ακαθαρτους επι ψυχηι
ανθρωπου, ταυτηι τοι και εν μηνι 68.1084 τωι δευτερωι τελουντας την εορτην,
σφαζοντας τε το ιερειον, εις τυπον Χριστου, κατα τον του Πασχα νομον, ουχ ετερους
ειναι νομιουμεν, η οτι τους Ἰουδαιους επι τηι κατα Χριστου μιαιφονιαι
μεμολυσμενους, και γραφην εχοντας εις ακαθαρσιαν, το εμπαροινησαι εις τον
Ἐμμανουηλ. Οι γαρ τοι τοιοιδε της αγιας ημων εορτης απωλισθον αναγκαιως.
Ὑστεριζουσι δε και διημαρτηκασι του καιρου καθ' ον ο της απαντων ζωης αρχηγος
τετελειωται δια παθηματων· ελεου γε μην του παντας σωζειν εθελοντος, εν τοις
μετα τουτο καιροις, ως εν μηνι δευτερωι μεθεξουσι και αυτοι του Χριστου, και
συνεορτασουσι τοις αγιοις, τοις εν καιρωι κεκλημενοις, δηλον δε οτι τοις εξ εθνων·
αθρει γαρ οπως οι μεν εν Αιγυπτωι τον της ειδωλολατρειας ευθυς αποτριψαμενοι
ρυπον, σφαζουσι τον αμνον εν πρωτωι μηνι, και εις τας του πιστευειν αρχας
αναθρωσκουσιν. Οι δε κεχρισμενοι τωι αιματι του Κυριου, παρ' ουδεν ηγησονται τον
ολοθρευτην, και αμεινους εσονται της φθορας. Οι δε, ως εν ετει τε και εν μηνι
δευτερωι, προσιασι μολις και ομολογουσι τον μολυσμον. Και οτι γεγονασιν
ακαθαρτοι επι ψυχηι ανθρωπου, διεβεβαιουντο σαφως, και της ευλογιας αξιουσι
τυχειν, υστερον δε και μετα τους πρωτους, πληρουσι την εορτην· «Ὅταν γαρ το
πληρωμα των εθνων εισελθηι, φησι, τοτε πας Ἰσραηλ σωθησεται.» Προαναπεφωνηκε
δε που και ο προφητης περι αυτων· «Και μετα ταυτα επιστρεψουσιν οι υιοι Ἰσραηλ,
και επιζητησουσι Κυριον τον Θεον αυτων, και ∆αβιδ τον βασιλεα αυτων, και
εκστησονται επι τωι Κυριωι, και επι τοις αγαθοις αυτου επ' εσχατων των ημερων.»
Ἐπιζητηθησεται γαρ εν εσχατοις καιροις παρα των υπολελειμμενων εξ Ἰσραηλ, ο εκ
σπερματος ∆αβιδ, κατα σαρκα Χριστος. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθης ο λογος· τεθειται γαρ εν
ελπισιν ο Ἰσραηλ. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε ουκ απλημμελες, μαλλον δε και των αγαν
σφαλερωτατων, το μη πληρουν εορτας επι Χριστωι, διεσαφησεν ευθυ, τον μητε
ακαθαρτον επι ψυχηι ανθρωπου, μητε μην εν οδωι μακραι γεγονοτα, και αναγκαιον
ουκ εχοντα παραποδισμα, ποιναις ταις εσχαταις υπενεχθησεσθαι λεγων, ει μη δραιν
ελοιτο τα νενομισμενα. Νοηθειη δ' αν προς ημων ακαθαρτος μεν ως επ' ανθρωπου
ψυχηι, καθαπερ ελεγομεν αρτιως, ο κυριοκτονος Ἰουδαιος. Ἐν οδωι δε ωσπερ μακραι,
και εξω που της Ἱερουσαλημ ητοι της αγιας του Σωτηρος ημων Ἐκκλησιας, «Ὁ τωι
ξυλωι λεγων, Θεος μου ει συ, και τωι λιθωι λεγων, Συ εγεννησας με.» Και μεντοι τηι
κτισει παρα τον κτισαντα προσκυνων, ηγουν ο ετεραν τινα νοσησας πλανησιν· ειπερ
εστιν αληθες, ως αγχου μεν υπαρχων νοοιτο Θεου πας ανηρ αγαθος, και
ακιβδηλευτον εχων επ' αυτωι την δοξαν· εξεστηκε δε και αποφοιται και εστι μακραν
πας ει τις ουχ ωδε εχει. Ουκουν οι μητε ακαθαρτοι επι ψυχης ανθρωπου κατα τους
Ἰουδαιους, μητε μην οντες εν οδωι μακραι, καθ' Ἕλληνας η αιρετικους, σπουδαιως τε
και αμελλητι προσοισομεν την θυσιαν, και τας εορτας Κυριου τι 68.1085 μησομεν.
Ἑορτασει δε συν υμιν κατα τον ισον νομον, και συνησθησεται χαιρουσιν ο
προσηλυτος. Τους γαρ τοι κατα καιρους της εν Χριστωι πιστεως προσιεμενους τα
αυχηματα, ποιουμεθα κοινωνους της αναιμακτου θυσιας, και της αγιας τραπεζης
καλουμεν εις μεθεξιν. Κακεινο δε οιμαι προσεπενεγκειν αναγκαιον, οτι κεκρατηκεν
εθος εν Ἐκκλησιαις, απο γε, οιμαι, τουδε του νομου, ως ει εκπιπτοι του πρωτου
μηνος, η κατα σεληνην τεσσαρεσκαιδεκατη, τον δευτερον και αγχου περιεργαζεσθαι
μηνα, και εν αυτωι ζητειν την ωρισμενην ημεραν, ινα μη εξοιχοιτο του αληθους της
εορτης ο καιρος. Ἔχει δε ουτω το χρημα, καθα και τωι παλαι προηγορευται νομωι.
{ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης· πλην, εκεινο φρασον. Ει μη παντι τωι τυχον και ει εν οδωι
γενηται μακραι, και ως απωτατω της Ἱερουσαλημ, εφηκεν ο νομος ανεπιληπτως
δυνασθαι το Πασχα πληρουν. {ΚΥΡ.} Ου μεν ουν· εν μονηι γαρ δη καταθυειν εκελευε
 
 

326

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι αγιαι πολει, εν ηι και τον παλαι ναον ο Σολομων ανεδειματο. Προσεφωνει δε
ουτως ο Μωσης εν τωι ∆ευτερονομιωι τοις υιοις Ἰσραηλ, λεγων· «Φυλαξαι τον μηνα
των νεων, και ποιησεις το Πασχα Κυριωι τωι Θεωι σου, οτι εν τωι μηνι των νεων
εξηλθες εξ Αιγυπτου νυκτος. Και θυσεις το Πασχα Κυριωι τωι Θεωι σου, προβατα και
βοας εν τωι τοπωι ωι εαν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου αυτον, επικληθηναι το ονομα
αυτου εκει. Ου φαγηι επ' αυτου ζυμην. Ἐπτα ημερας φαγηι επ' αυτου αζυμα, αρτον
κακωσεως, οτι εν σπουδηι εξηλθετε εξ Αιγυπτου, ινα μνησθητε την ημεραν της
εξοδιας υμων εκ γης Αιγυπτου πασας τας ημερας της ζωης υμων. Ουκ οφθησεται σοι
ζυμη εν πασι τοις οριοις σου επτα ημερας, και ου κοιμηθησεται απο των κρεων ων
εαν θυσητε το εσπερας τηι ημεραι τηι πρωτηι εις το πρωΐ. Ου δυνησηι θυσαι το Πασχα εν
ουδεμιαι των πολεων σου ων Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, αλλ' η εις τον τοπον ον
αν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, επικληθηναι το ονομα αυτου εκει. Θυσεις το Πασχα
εσπερας προς δυσμας ηλιου εν τωι καιρωι ωι εξηλθες εξ Αιγυπτου, και εψησεις και
οπτησεις και φαγηι εν τωι τοπωι, ωι εαν εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου αυτον.» Μυριαις
μεν γαρ οσαις πολεσι τε και κωμαις η των Ἰουδαιων επεπληθη χωρα, τελειν δε και
τα ιερα και τον επι τωι Πασχα νομον, εν μονηι δε χρηναι τηι αγιαι πολει διετυπου Θεος,
εκεινο, οιμαι που, σκιαγραφουντος ημιν ευ μαλα του νομικου γραμματος, ως ουκ αν
ειη θεμις ουτε μην εφειται τισι το επι Χριστωι μυστηριον, καθ' ον αν ελοιτο τροπον,
ηγουν εν τοπωι παντι δυνασθαι πληρουν· χωρος γαρ μονος ο πρεπων αυτωι, και
οικειοτατος αληθως, η αγια πολις, τουτεστιν, η Ἐκκλησια, εν ηι και νομιμος ιερευς,
και δια χειρων ηγιασμενων τελειται τα ιερα, και θυμιαμα προσφερεται τωι παντων
κρατουντι Θεωι, και θυσια καθαρα, κατα την του προφητου φωνην. ∆ι' ουδενος ουν
αρα τον επι τωιδε ποιουνται 68.1088 νομον, οι τα ορθως εχοντα διαστρεφοντες
αιρετικοι καταθυουσι γαρ τον αμνον, ουκ εν τηι αγιαι πολει, ουτε μην δια χειρος των
εξειλεγμενων δια του Πνευματος εις ιερουργιαν, αλλ' ως ο θειος ημιν γραφει
Παυλος, εαυτοις αρπαζοντες την τιμην, και εν παντι τοπωι προσαγοντες. Ταυροι γαρ
ωσπερ υβρισται και αγερωχοι, προς μονον αδιακριτως ιενται το σφισι δοκουν. Ἀλλ'
εκεινοι μεν πολυ το εξηνιον και το νενευκος εις απονοιαν επιτηδευοντες, πικρα τωι
κριτηι των τοιωνδε διασκεμματων τισουσι δικας. Ἴωμεν δε παλιν ημεις εις οιμον την
εντριβη τε και αδιαστροφον, εκεινο του παρενηνεγμενου δοκιμαζοντες νομου.
∆ιεπυθου γαρ που λεγοντος σαφως, οτι «Φυλαξατε τον μηνα των νεων, και ποιησεις
το Πασχα Κυριωι τωι Θεωι σου, προβατα και βοας.» Και τοι τι δη ποτε, φαιη τις αν, τον
επι τωι Πασχα νομον τοις εν Αιγυπτωι τιθεις, ενα μονον εκελευσε καταθυειν αμνον·
προβατων δε και μοσχων μεμνημενον ουχ ευρησομεν; Ἆρ' ουν του πρεποντος
διημαρτηκεν ο Μωσης; Ουδαμως· εν γαρ τοι τοις Ἀριθμοις προσεπαγεσθαι τωι αμνωι
βους τε και οεις επενομοθετει Θεος ουτω λεγων· «Και εν τωι μηνι τωι πρωτωι
τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι του μηνος Πασχα τωι Κυριωι, και τηι πεντεκαιδεκατηι
ημεραι του μηνος τουτου εορτη, επτα ημερας αζυμα εδεσθε, και ημερα η πρωτη
επικλητος αγια εσται υμιν, παν εργον λατρευτον ου ποιησετε. Και προσαξετε
ολοκαυτωματα καρπωμα Κυριωι, μοσχους εκ βοων δυο, κριον ενα, αμνους
ενιαυσιους επτα, αμωμοι εσονται υμιν, και θυσια αυτων σεμιδαλις αναπεποιημενη
εν ελαιωι, τρια δεκατα τωι μοσχωι τωι ενι, και δυο δεκατα τωι κριωι τωι ενι. ∆εκατον
δεκατον ποιησεις τωι αμνωι τωι ενι, τοις επτα αμνοις, και χιμαρον εξ αιγων ενα περι
αμαρτιας, εξιλασασθαι περι υμων. Πλην της ολοκαυτωσεως της διαπαντος της
πρωινης, ο εστιν ολοκαυτωμα ενδελεχισμου. Ταυτα κατα ταυτα ποιησετε την
ημεραν εις τας επτα ημερας, δωρον καρπωμα εις οσμην ευωδιας Κυριωι επι του
ολοκαυτωματος του διαπαντος, ποιησεις την σπονδην αυτου. Και ημερα η εβδομη
κλητη αγια εσται υμιν, παν εργον λατρευτον ου ποιησετε εν αυτηι.» Ὅτι μεν ουν εν
μηνι τωι πρωτωι, και μεντοι και εν ημεραι τεσσαρεσκαιδεκατηι το Πασχα πληρουν
 
 

327

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναγκη κατα τον νομον, φθασαντες ηδη προειπομεν. Τι δ' αν βουλοιτο δηλουν και
των αζυμων η βρωσις, και η κατα Σαββατον αργια, και προς τουτοις ετι το
ωνομασθαι κλητας αγιας την τε πρωτην και την εβδομην ημεραν, προαπεδειξε
σαφως ο λογος. Τοιγαρτοι μεθεις το εν γε τουτοισι διαμελλειν ετι, επι τους των
θυσιων παλιν ιωμεν τροπους. ∆υο μεν τοινυν οι μοσχοι, προς ολοκαυτωματα και
θυσιαν, εις δε κριος, και μην και αμνοι τον αριθμον επτα, παντες αμωμοι τε και
ενιαυσιοι, και θυσια μεν επ' αυτοις, σεμιδαλις ελαιοδευτος. Πλην ουκ εν ισωι μετρωι·
τρια μεν γαρ εκαστωι μοσχωι δεκατα, δυο δε τωι κριωι, και εν εφ' εκαστωι των αμνων.
Ειτα συνεισφερεται και χιμαρος εξ αιγων, υπερ αμαρτιας· «Και ταυτι δη παντα,»
φησι, 68.1089 «πλην των ολοκαυτωματων του ενδελεχισμου.» Θεα δη ουν, ω
Παλλαδιε, του Ἐμμανουηλ τον θα-νατον, καρποφορουντα πολλους, κατα γε το παρ'
αυτου σαφως τε και αληθως ειρημενον, «Ἀμην αμην λεγω υμιν, εαν μη ο κοκκος του
σιτου πεσων εις την γην αποθανηι, αυτος μονος μενει· εαν δε αποθανηι, καρπον
πολυν φερει.» Σφαζεται γαρ ο αμνος εις τυπον Χριστου, μηνι μεν πρωτωι κατα τον
νομον, ημεραι δε αυ τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι. Προσεπαγονται δε μοσχοι, και κριος, και
αμνοι προς θυσιαν και ολοκαυτωματα, των δια πιστεως κεκλημενων εις αγιασμον,
καθαπερ εγᾦμαι, την τε πληθυν, και της πνευματικης ευεξιας το μετρον, ως εν τυπωι
κατασημαινοντα· ει γαρ μη απεθανεν υπερ υμων Χριστος, ουκ αν ημεις
παρεδεχθημεν εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι και Πατρι. Ἐπειδη δε τετελειωται δια
παθηματων, κατοπιν ιμεν ευθυς ιεροπρεπες αναθημα τωι Θεωι και Πατρι, και θυσιαν
οντως πνευματικην καθ' εαυτους αναφεροντες. ∆υο μεν ουν οι μοσχοι· δυο γαρ οι
λαοι· φημι δε τον Ἰσραηλ, και μεντοι τους εξ εθνων. Εις δε κριος· ενουμεθα γαρ εν
Χριστωι, «Τωι ποιησαντι αμφοτερα εν, και το μεσοτοιχον του φραγμου λελυκοτι, και
τον νομον των εντολων εν δογμασι καταργησαντι, ινα τους δυο κτισηι εις ενα καινον
ανθρωπον, ποιων ειρηνην,» κατα το γεγραμμενον. Ἑπτα δε ησαν οι αμνοι· εν γαρ οι
παντες εν Χριστωι γεγονοτες, πλατεια τις εσμεν αγελη, και την ενος του παντων
αρχιποιμενος υποτρεχοντες χειρα, και εκ ποιμναιν δυαιν, εις μιαν ηδη πως
συναγηγερμενοι, και εν καθαραι και αμωμητωι διαπρεποντες ζωηι, διατελουμεν εν
κοσμωι, δια τον υπερ ημων εν ανομοις, και υπερ της απαντων αμαρτιας υπομειναντα
σφαγην, ος και εν τωι χιμαρωι σημαινεται. Μοσχου γε μην και κριου, και μην και
αμνου μνημονευσας ο νομος, της των αγιων θεοφιλους πολιτειας τας τρεις υπεφηνε
διαφορας· την τε ανωτατω, φημι, και μεσην, και την ετι μειω τε και υποδεεστεραν.
Ἐν γαρ τοις σωματικοις μεγεθεσι των ζωων, η της πνευματικης ευεξιας ανετυπουτο
ποσοτης. Ἦ γαρ, ουχι και γην εφη την γονιμωτατην εκδουναι καρπους εν τρισι
διαφοραις, της ευαγγελικης πολιτειας ο λογος; {ΠΑΛΛ.} Ναι· η μεν γαρ, φησιν,
εποιησεν εκατον, η δε εξηκοντα, η δε τριακοντα. {ΚΥΡ.} Ἄραρεν ουν οτι το διαφορον
εν αρετηι, και του βιου το παρηλλαγμενον, ως εν ποσοτητι των θυματων, και ως εν
ογκωι σωματικωι σκιαγραφειται καλως· ακρως μεν γαρ και υπερκειμενως, ως εν γε
δη τωι μοσχωι. Μεσως δε αυ, και του τελειως εχοντος υποβεβηκοτως ως εν μειονι τωι
κριωι, ενυφιζανοντι δε και ετι μειονι, τωι αμνωι. Κριου γαρ μειων, ο αμνος, καθαπερ
αμελει και μοσχου, κριος. Τοιγαρτοι και αναλογως τοις εκαστου μεγεθεσι, το της
σεμιδαλεως επιφερεται μετρον, ζωης εχουσης τυπον· τρια μεν γαρ τωι μοσχωι δεκατα,
δυο δε τωι κριωι, και εν τωι αμνωι. Πλην εν ελαιωι τα παντα δεδευσθαι δειν εφη· εψεται
γαρ παντως τοις εκαστου μετροις αναλογως, [τα] παρα Θεου. Και της εν ευκλειαι και
μακαριοτητι ζωης πολλη τις εσται διαφορα. Τοις μεν γαρ πρεποι αν εικοτως, η
ανωτατω, ετεροις δ' αυ η ως εν μειονι μεν, πλην εν τιμηι τε και δοξηι, τισι δε 68.1092
και υποβεβηκοτως και υφειμενως τε ετι. «Ἀστηρ γαρ αστερος διαφερει εν δοξηι·» και
παρ' αυτοις δε φημι τοις αγιοις αγγελοις, εν διαφοραις ειναι πολλαις της ευκλειας το
μετρον, πλην εν οισπερ αν ειη μετροις, η των αγιων ζωη, το ιλαρον εχει· και το δ'
 
 

328

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευθυμεισθαι δειν, και καταπιαινεσθαι τοις παρα Θεου. Ἄθρει γαρ οπως το ελαιον
ουχι μονοις τοις τρισιν επεχειτο δεκατοις, αλλα και δυσι, και ενι. Ἐνδελεχισμου δε
θυσιαν και ολοκαυτωματα, καλει τον αμνον τον σφαγιαζομενον εν τηι αγιαι σκηνηι το
πρωι, και αγχου προς εσπεραν. ∆ι' ου δη παλιν εξεσται μαθειν, οτι πολυ το ευωδες
της αγιας σκηνης, και ακαταληκτος αληθως, η των Ἐκκλησιων ευοσμια, και των εν
αυταις αγιων. Ευωδιαζουσι γαρ τον Ἐμμανουηλ, και το επι Χριστωι τελουσι
μυστηριον την αναιμακτον λατρειαν προσκομιζοντες τωι Θεωι. Τουτο γαρ, οιμαι, εστι
το πρωΐ τε και προς εσπεραν ολοκαυτιζεσθαι τους αμνους. Ἀρχηι γαρ και τελει, και
δια μεσου λαμβανεται. Ουκουν απαρχης μεχρι τελους το ευωδες εν Ἐκκλησιαις, ως
εν αμνωι τωι Χριστωι. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ἑτεραν δε αυ νομος επισυναπτει τηι
πρωτηι την εορτην, μονονουχι δε και αυτους ημιν τους καιρους συνειρει λεγων εν
τοις Ἀριθμοις· «Και τηι ημεραι των νεων, οταν προσφερητε θυσιαν νεαν Κυριωι των
εβδομαδων, επικλητος αγια εσται υμιν, παν εργον λατρευτον ου ποιησετε. Και
προσαξετε ολοκαυτωματα εις οσμην ευωδιας Κυριωι, μοσχους εκ βοων δυο, κριον
ενα, αμνους ενιαυσιους επτα αμωμους. Ἡ θυσια αυτων σεμιδαλις αναπεποιημενη εν
ελαιωι, τρια δεκατα τωι μοσχωι τωι ενι, και δυο δεκατα τωι κριωι τωι ενι, δεκατον
δεκατον τωι αμνωι τωι ενι, τοις επτα αμνοις, και χιμαρον εξ αιγων ενα περι αμαρτιας,
εξιλασασθαι περι υμων, πλην του ολοκαυτωματος του διαπαντος. Και την θυσιαν
αυτων ποιησετε μοι, αμωμοι εσονται υμιν, και τας σπονδας αυτων.» Ἐν μηνι μεν γαρ
τωι πρωτωι, κατα τους Ἑβραιων νομους, ο αμνος εσφαζετο. Τωι δε αγχου ταχα που και
γειτονι, συναγειρειν εθος τα εξ αγρων, οσπριων δη λεγω τα πρωιμα, και δεσμην
αμαλλης, αμηθεντος ηδη και σιτου. Καιρος ουν αρα των νεων, καθ' ον εξ αγρων
συναγειρεσθαι χρη, τα εν αυτοις εσπαρμενα. Κλητη δε παλιν η τοιαδε, φησιν, εορτη,
και περαινεσθω συννομως, πονου και ιδρωτος εξηιρημενον. Ἀνεισθαι γαρ εθος εν
εορταις και αποφοιταιν οτι μαλιστα των εργωδεστερων. Ἀναμαθοι δ' αν τις κακ
τουδε δη παλιν, οτι τους αγιαν τωι Θεωι τελουντας την εορτην, πρεποι αν ηκιστα γε,
την ακλεα και παμμοχθηρον πληρουν αμαρτιαν. Ἀνεντας δε ωσπερ και πληρουντας
τον νουν, τοις εις αρετην εντρυφαιν σπουδασμασι. Προσφερονται δε και εις
ολοκαυτωμα και θυσιαν, μοσχοι μεν δυο, κριος δε εις και επτα αμνοι, σεμιδαλις
ελαιοβραχης, και χιμαρος εξ αιγων. Και οποι ποτε βλεποι του νομου το αινιγμα,
διειρηκοτες αρτιως, ου ταυτολογησομεν. Πλην, εκεινο ερουμεν αναγκαιως, οτι της
του Σωτηρος ημων αναστα 68.1093 σεως ανατυποι το μυστηριον, ο των νεων καιρος·
ανεθαλε γαρ η ανθρωπου φυσις εν πρωτωι Χριστωι, αποτριψαμενη την φθοραν, και
την εκ της αμαρτιας παλαιωσιν αποβαλουσα λοιπον. Τοιγαρτοι και επι τωιδε λιαν
απεσεμνυνετο λεγουσα· «Ἀγαλλιασθω η ψυχη μου επι τωι Κυριωι· ενεδυσε γαρ με
ιματιον σωτηριου και χιτωνα ευφροσυνης.» Ἱματιον σωτηριου, και μην και
ευφροσυνης αμφιον, την ανωθεν και εξ ουρανου και εν Χριστωι που παντως
ωνομασεν αφθαρσιαν, σαφεστερον δε και τον επι τηιδε τηι πανηγυρει νομον, και δια
πλειστων οσων εμφανες το αινιγμα καθιστη λεγων εν τωι Λευιτικωι· «Ειπον τοις
υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ὅταν εισελθητε εις την γην ην εγω διδωμι
υμιν, και θεριζητε τον θερισμον αυτης, και οισετε το δραγμα απαρχην του θερισμου
υμων προς τον ιερεα, και ανοισει το δραγμα εναντι Κυριου δεκτον υμιν. τηι επαυριον
της πρωτης ανοισει αυτο ο ιερευς. Και ποιησετε εν τηι ημεραι εν ηι αν φερητε το
δραγμα, προβατον αμωμον ενιαυσιον εις ολοκαυτωμα τωι Κυριωι, και την θυσιαν
αυτου δυο δεκατα σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι, θυσια τωι Κυριωι, οσμην
ευωδιας Κυριωι, και σπονδην αυτου το τεταρτον του ιν οινου, και αρτον, και
πεφρυγμενα χιδρα νεα ου φαγεσθε εως εις αυτην την ημεραν ταυτην, εως αν
προσενεγκητε υμεις τα δωρα τωι Θεωι υμων. Νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων εν
πασηι κατοικιαι υμων. Και αριθμησετε υμιν απο της επαυριον των Σαββατων, απο της
 
 

329

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημερας ης αν προσενεγκητε το δραγμα του επιθεματος, επτα εβδομαδας ολοκληρους,
εως της επαυριον της εσχατης εβδομαδος αριθμησετε πεντηκοντα ημερας.» Ἑορτη
μεν γαρ σωτηριος αληθως, ο υπερ ημων θανατος του Ἐμμανουηλ. Ἐκτετικε γαρ υπερ
ημων τα οφλη-ματα, και εστιν αληθες, οτι αυτος τας αμαρτιας ημων αιρει και περι
ημων οδυναται, και τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν. Προσηλωσε γαρ τωι ιδιωι
σταυρωι το καθ' ημων χειρογραφον, και τεθριαμβευκεν εν αυτωι τους παλαι
κρατουντας επι της γης, αρχας δη λεγω και εξουσιας, και τα πνευματικα της
πονηριας· και προ γε των αλλων, τον Σαταναν. Ἑορτη δε γειτων ευθυς, της πρωτης
ου μειων, η εκ νεκρων αναβιωσις, κατασειουσα την φθοραν, αποκειρουσα την
αμαρτιαν, και εις νεαν ημας μεθιστασα ζωην, την ως εν αγιασμωι τε και αφθαρσιαι,
κατηργημενου θανατου. Ἀπεδυσαμεθα γαρ τον παλαιον ανθρωπον, και
μετημφιεσμεθα τον νεον, τουτεστι, Χριστον, ητοι την εν Χριστωι πολιτειαν και
ζωην. Ἄθρει δη ουν, αθρει την της ανανεουμενης ανθρωποτητος απαρχην, τουτεστι
Χριστον, ως εν τυπωι δραγματος, και ως πρωτολειον εξ αγρου, και ως εκ καρπων
απαρχην προσκομιζομενον ιερον αναθημα τωι Θεωι και Πατρι. Ἦ ουκ ασταχυων
δικην ανεθαλομεν εν κοσμωι; {ΠΑΛΛ.} Ναι· τοιγαρτοι περι ημων και αυτος εφασκεν ο
Χριστος τοις αγιοις μαθηταις, «Ουχ υμεις λεγετε οτι τετραμηνος εστι, και ο θερισμος
ερχεται; Ἰδου λεγω υμιν, επαρατε τους οφθαλμους υμων, και θεασασθε τας χωρας,
οτι λευκαι εισι προς 68.1096 θερισμον ηδη, και ο θεριζων μισθον λαμβανει και ο
συναγων.» Ἀσταχυσι γαρ και πυροις παρεικαζει τα καθ' ημας. {ΚΥΡ.} Ουκουν,
ασταχυων οια τις απαρχη και νεος ωσπερ καρπος εν ειδει δραγματος νοειται
Χριστος, ο πρωτοτοκος εκ νεκρων, η της αναστασεως ημιν οδος, ο παντα προς
καινοτητα μεταστοιχειων, και παλαιοτητα απαλλαττων· «Τα γαρ αρχαια παρηλθε,»
φησιν, «ιδου γεγονε τα παντα καινα, και ει τις εν Χριστωι καινη κτισις» κατα τας
Γραφας. Ἀνεκομιζετο δε το δραγμα εναντι Κυριου· εγηγερμενος γαρ εκ νεκρων ο
Ἐμμανουηλ ο νεος της ανθρωποτητος και ως εν αφθαρσιαι καρπος, αναβεβηκεν εις
τον ουρανον, ιν' εμφανισθηι νυν υπερ ημων τωι προσωπωι του Θεου και Πατρος, και
ουχι δη παντως εαυτον εις οψιν αγων αυτου· συνεστι γαρ αιδιως, και ουκ αν
απολιμπανοιτο του Πατρος, ως Θεος, ως εν εαυτωι δε μαλλον, εις οψιν αγων ημας
τους εξω προσωπου, και εν οργηι δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, και την καθ' ημων
τυραννησασαν αμαρτιαν. Ουκουν εν Χριστωι κερδαινομεν το και εν προσωπωι τυχον
γενεσθαι Θεου. Ἀξιοι γαρ ημας εποπτειας ηδη λοιπον, ως ηγιασμενους. Ὅρα δε οπως
ημιν ο νομος, και τον τηι αναστασει πρεποντα προανετυπου καιρον, τουτεστι, την
τριτην ημεραν. Τηι γαρ επαυριον της πρωτης, φησιν, ανοισει το δραγμα ο ιερευς,
εναντι Κυριου. Τριτη δε παντως η απο της πρωτης, ουκ αυριον, αλλ' επαυριον·
ανεβιω δε ο Χριστος κατα την τριτην. {ΠΑΛΛ.} Ἀληθες. {ΚΥΡ.} Συνανακομιζεται δε
τωι δραγματι, και προβατον αμωμον, δυο δεκατων αυτωι σεμιδαλεως επενηνεγμενων
αναμιξ ελαιωι παλιν. Ὁ γαρ ως εν δραγματι τε και απαρχηι καρπων οιονει
ζωγραφουμενος, και ως εξ αγελης απαρχη λαμβανεται, αγελης δε ζωσης ως εν
πιοτητι χαριτος, και εν ευφροσυνηι πνευματος. Ταυτηι τοι συναναφερεσθαι δειν τωι
προβατωι φησι την σεμιδαλιν, ελαιον τε και οινον· και σεμιδαλις μεν σημειον αν
γενοιτο ζωης, καθα πλειστακις ειρηκαμεν· πιοτητος δε το ελαιον, ευφρασιας δε,
οινος. Προσαγεται δε και ως εν αρτωι παλιν, και εν χιδροις πεφρυγμενοις· χιδρα δε τα
οσπρια, φησι, δια το, οιμαι, τριβομενα τοις αλοουσιν αυτα περιχεισθαι μυλοις.
Νοοιτο δ' αν ημιν και δια τουτου Χριστος, νεον φυραμα, προς ον ημεις
μεμορφωμεθα, προστεταγμεθα τε τελειν εορτας, εκκαθαραντες την παλαιαν ζυμην,
ινα και ημεις νεον φυραμα χρηματιζωμεν, καθ' ομοιοτητα του πασαν ημιν την εις
καινοτητα πολιτειας εγκαινισαντος οδον, τουτεστι Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις.
{ΚΥΡ.} Προσεπιταττει δε δειν καρπων απεχεσθαι νεων, και εδωδιμον απ' αυτων
 
 

330

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιεισθαι μηδεν, την του δραγματος αναθεσιν περιμενοντας. Νεα γαρ ου 68.1097
φαγεσθε, φησιν, εως εις αυτην την ημεραν ταυτην, εως αν προσενεγκητε υμεις τα
δωρα τωι Θεωι υμων. Καιρος γαρ ο πρεπων του χρηναι μεταλαχειν της νεας τε και
ακηρατου ζωης, μονος αν γενοιτο, και σφοδρα εικοτως, καθ' ον επελαμψεν ο
Ἐμμανουηλ. Ἱκανος δε προ αυτου παντελως ουδεις, εις νεαν ημας αναστοιχειωσαι
ζωην, απαρχη δε ωσπερ και πρωτος αυτος των εις αφθαρσιαν εκτισμενων, καθο
πεφηνεν ανθρωπος, και εν σαρκι μεθ' ημων, δια την προς ημας ομοιωσιν.
Εισκεκομικε δε παραχρημα της αγιας ημιν Πεντηκοστης προανατυπωσιν εναργη,
επτα χρηναι λεγων επαριθμειν εβδομαδας, τηι του δραγματος εισκομιδηι. Μετα γαρ
τοι την αναστασιμον του Σωτηρος ημεραν, επτα συνειροντες εβδομαδας, εορταζομεν
οι πεπιστευκοτες. {ΠΑΛΛ.} Ὡς σαφης ο λογος! {ΚΥΡ.} Ὅτι δε της του Σωτηρος ημων
αναστασεως ο καιρος μεθιστησι τους ηγιασμενους εν Πνευματι, και εν πιστει
δεδικαιωμενους, εις το δυνασθαι καρποφορειν την νεαν τε και ακιβδηλον ζωην,
κατεδεικνυ σαφως ουτω λεγων ευθυς· «Και προσοισετε θυσιαν νεαν τωι Κυριωι, απο
της κατοικιας υμων προσοισετε αρτους επιθεμα, δυο αρτους, εκ δυο δεκατων
σεμιδαλεως εσται ο αρτος ο εις, εζυμωμενοι πεφθησονται πρωτογεννηματων τωι
Κυριωι, και προσαξετε μετα των αρτων επτα αμνους αμωμους ενιαυσιους, και μοσχον
ενα εκ βουκολιων, και κριους δυο αμωμους, και εσονται εις ολοκαυτωμα τωι Κυριωι,
και αι θυσιαι αυτων και αι σπονδαι αυτων, θυσια οσμη ευωδιας τωι Κυριωι. Και
ποιησουσι χιμαρον εξ αιγων ενα περι αμαρτιας, και δυο αμνους ενιαυσιους εις
θυσιαν σωτηριου μετα των αρτων του πρωτογεννηματος. Και επιθησει αυτα ο ιερευς
μετα των αρτων του πρωτογεννηματος επιθεμα εναντιον Κυριου μετα των δυο
αμνων, αγια εσονται τωι Κυριωι, τωι ιερει τωι προσφεροντι αυτα αυτωι εσται. Και
καλεσετε ταυτην την ημεραν κλητην, αγια εσται υμιν, παν εργον λατρευτον ου
ποιησετε εν αυτηι, νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων εν πασηι τηι κατοικιαι υμων.»
Ἀπαρχη μεν γαρ και οιονει πρωτολειον της εις καινοτητα μεταπλαττομενης κτισεως
ο Ἐμμανουηλ, νοειται δε πρωτος εν ημιν, ως αρτος και νεον φυραμα, τριβον δε
ωσπερ την εις το χρημα λοιπον ελοντες ημεις, καθ' ομοιοτητα την προς αυτον, νεον
ωσπερ τι και ημεις κεκλημεθα φυραμα. Τυπος δ' αν ειη και τουδε σαφης, ο εκ νεων
καρπων προσκομιζομενος αρτος, αλλ' ουχ εις ο αρτος, δυο δε χρηναι προσαγεσθαι
λεγει· δυο γαρ οι λαοι, καν ει προς ενοτητα φαινοιντο συνενηνεγμενοι δια μεσιτου
Χριστου· πλην εζυμωμενοι πεφθησονται, φησι. Και τι το αινιγμα, φερε λεγωμεν, το
του νομου βαθος, ως ενι, καλως περιαθρησαντες. Ἆρα γαρ ζυμην εν τουτοις εννοειν
ακολουθον, την ως εν φαυλοτητι και κατεψευσμενην; Ειτα πως ου μωρια τουτο γε;
πως γαρ αν ετι κακιας απαλλαξαιμεν, τους εις καινοτητα πολιτειας ευαγγελικης
μετεσκευασμενους; η πως αν 68.1100 τουτο νοοιτο καινοτητος; πως δ' αν ετι και
νεον φυραμα λεγοιντο τινες, ει ζυμης εν αυτοις εναπομενει λειψανον, ειεν τε της
ανοσιου και βδελυρας φαυλοτητος ουκ εισαπαν ημοιρηκοτες; Ἐπινοητεον δη ουν
κατα γε τον πρεποντα τοις θεωρημασι λογον, ζυμης ειδος ετερας, το καταψεγεσθαι
δειν ουκ εχουσης εφ' εαυτηι, μαλλον δε και τεθαυμασμενης παρα γε τηι θεοπνευστωι
Γραφηι. Ζυμηι δη ουν ο Σωτηρ της θειας τε και ευαγγελικης παιδευσεως την ευκλεα τε
και ονησιφορον δυναμιν παρεικαζει, λεγων· «Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων
ζυμηι, ην λαβουσα γυνη, εκρυψεν εις αλευρου σατα τρια, εως ου εζυμωθη το ολον.»
Εισδυνουσα γαρ εις νουν και καρδιαν της ευαγγελικης παιδευσεως η ζωοποιος
ενεργεια, ψυχην τε και σωμα και πνευμα προς ιδιαν ωσπερ ποιοτητα μεταστοιχειοι.
Ουκουν τηι τοιαιδε ζυμηι πρεποι αν υπονοειν εζυμωσθαι τους λαους, ως εν ειδει των
αρτων προσκεκομισμενους, και εκ δυο δεκατων εκαστος· το οιονει διττον της
παιδευσεως, καταγραφοντος ημιν αινιγματωδως του τυπου. {ΠΑΛΛ.} Οιον δη τι φηις;
{ΚΥΡ.} Ου γαρ, ω Παλλαδιε, φαιης αν, οτι δια διττης παιδευσεως, νομικης τε και
 
 

331

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευαγγελικης, ιεροι τε εσομεθα, και ευπαραδεκτοι τωι Θεωι, ιμεν τε ουτως εις νεαν και
απολεκτον ζωην; {ΠΑΛΛ.} Φημι. {ΚΥΡ.} Τουτο τοι και αυτος ημιν ο Σωτηρ διεσαφει,
λεγων· «∆ια τουτο ειπον υμιν, οτι πας γραμματευς μαθητευθεις εν τηι βασιλειαι των
ουρανων, ομοιος εστιν ανθρωπωι πλουσιωι, οστις εκβαλλει εκ του θησαυρου αυτου
καινα και παλαια.» Οι γαρ τον νουν εχοντες επιστημονα των δια Μωσεως
τεθεσπισμενων, και της αρχαιας εκεινης και ως εν τυποις εντολης εκμεμεστωμενον,
ειτα προς εκεινηι την νεαν και ευαγγελικην καταπλουτησαντες γνωσιν, διττην, οιμαι
που, λοιπον αυχουσι και την παιδευσιν. {ΠΑΛΛ.} Ὀρθως εφης. {ΚΥΡ.} Ἀλλ' ουκ εν
μονοις αρτοις ημιν η των εις καινοτητα ζωης εσκευασμενων πληθυς κατεγραφετο,
προσεπιταττει δε δειν ο νομος επτα προσαγειν αμνους συν μοσχωι τωι ενι, και κριοις
δυσιν· επομενης δε δηλονοτι σπονδης τοις θυμασι, τουτεστιν, οινου καταχεομενου,
και ως εν τεταρτωι του ιν, οπερ εστι ξεστων εξ, γλωσσηι τηι καθ' ημας εκφωνουμενον.
Ουκουν τυπος αν ειεν οι επτα παλιν αμνοι της των πιστευοντων αγελης,
νηπιαζουσης μεν εν Χριστωι. Νηπιοτητος γαρ συμβολον, ο αμνος· πλην ως εν ισχυι
και ανδριαι πνευματικηι, προιουσης εις τελειοτητα και εις μετρον ηλικιας του
πληρωματος Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Πως εφης; {ΚΥΡ.} Τους αμνους ονομασας, ειτα δια
μεσου παρενθεις τον μοσχον, επιφερει τους κριους. Τυπος δ' αν ειεν οι μεν αμνοι,
της αγελης· ισχυος δε και ανδρειας, ο μοσχος· το γαρτοι ζωον ευσθενες· ηλικιας δε
λοιπον της εντελους, οι κριοι. Ουκουν οι πιστευοντες δια του κατανδριζεσθαι φιλειν
των γεω 68.1101 δεστερων, αναθρωσκουσιν εις τελειοτητα, την ως εν Χριστωι
νοουμενην. Τελειοι γαρ εις ηλικιαν οι κριοι, της νοητης τελειοτητος το μετρον, ως
εν γε σφισιν αυτοις ευ μαλα κατασημαινοντες. ∆υο δε οι κριοι, διττη γαρ πως εν ημιν
η εν Χριστωι τελειοτης, η ως εν εργωι τε και γνωσει νοουμενη. «Ὃς γαρ αν ποιησηι
και διδαξηι,» φησιν, «ουτος μεγας κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων.» Οινος
δε τοις ιερειοις επιχειται παλιν· εψεται γαρ παντως τοις εις τελειοτητα την εν
Χριστωι νοουμενην διαιττειν εσπουδακοσι, το κατευφραινεσθαι δειν. «Οινος γαρ,»
φησιν, «ευφραινει καρδιαν ανθρωπου.» Και χιμαρος μεν υπερ αμαρτιας εσφαζετο·
προσεπαγονται δε και αμνοι δυο μετα των αρτων, εις θυσιαν σωτηριου. Και τι το
χρημα παλιν; Ἀπεθανε γαρ υπερ των αμαρτιων ημων ο Ἐμμανουηλ, ως εν τωι
χιμαρωι γραφομενος, ιεραν δε ημων και ευπροσδεκτον αποτελων την τε εις
καινοτητα ζωην και την εις νεον φυραμα μεταβολην, και την μεχρι ψυχης και
σωματος αναθεσιν τε και καθιερωσιν, ην υπομενειν ειθισμεθα, μονονουχι και
συναποθνησκοντες τωι δι' ημας εν νεκροις, ινα συζησωμεν αυτωι. Τοιουτον τι και ο
Παυλος ημιν ο σοφος επιστελλει λεγων· «Ἢ αγνοειτε, οτι οσοι εβαπτισθημεν εις
Χριστον Ἰησουν, εις τον θανατον αυτου εβαπτισθημεν; Συνεταφημεν ουν αυτωι δια
του βαπτισματος εις τον θανατον αυτου· ινα ωσπερ ηγερθη Χριστος δια της δοξης
του Πατρος, ουτω και ημεις εν καινοτητι ζωης περιπατησωμεν.» Ουκουν εσφαγη μεν
υπερ των αμαρτιων ημων αυτος, συντεθαμμεθα δε και ημεις αυτωι, θανατον
υπομενοντες, ου σωματικον, αλλα νεκρουντες τα μελη τα επι της γης, και κοσμωι μεν
ζωντες ουκετι, Χριστωι δε μαλλον, και δι' αυτου τωι Πατρι. Ὅρα τοινυν σφαζομενωι
τωι χιμαρωι συναποθνησκοντας τους αμνους, και συνθυμιωμενους τους αρτους·
δεκτη γαρ ημων η καθιερωσις, και εις οσμην ευωδιας η νεα τε και ευαγγελικη ζωη,
συμπλαττομενη τροπον τινα τοις παθημασι του Χριστου, και την αυτου μιμησιν
υποτρεχουσα. «Ει γαρ συμπασχομεν, και συμβασιλευσομεν· ει συναποθνησκομεν, και
συζησομεθα· και ει κοινωνοι παθηματων εσμεν, μερισται και της ευκλειας εσομεθα
και αυτοι.» Σωτηριου δε θυσια διακεκλησθω, φησιν, η τοιαδε καλως. Σωζει γαρ τους
υπερ ων την σφαγην υπεμεινεν ο Χριστος, ειπερ εξιστησιν αμαρτιας, και θανατου,
και φθορας αμεινους αποτελει τους συντεθαμμενους αυτωι και συναποθνησκοντας,
κατα γε τον ηδη προειρημενον τροπον. {ΠΑΛΛ.} Ὡς βαθυς ο λογος, και αμυδρον του
 
 

332

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομου το χρημα! {ΚΥΡ.} Αινιγμα γαρ, ω Παλλαδιε, και οιονει λεπτων τε και
διεσμιλευμενων εννοιων, ασυμφανες αποσκιασμα. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Τρεις
μεν ουν καιρους ο νομος εφη, καθ' ους αν ημας εορταζειν πρεποι. Τρεις γαρ, φησι,
68.1104 καιρους του ενιαυτου εορτασατε μοι. Βουλει δη ουν, επι δυσιν ηδη
γεγονοτος ημιν αποχρωντως του λογου, τις ο τριτος, και εφ' οτωι περ αν τελοιτο
λεγωμεν; ∆ιεπυθου γαρ που την εφ' εκαστωι προφασιν, η μεν γαρ, οτι σεσωκε τον
υπερ γε της απαντων ημων σωτηριας ανατλας θανατον ο Χριστος· η δε, οτι
καταλυσας την φθοραν, ανεβιω παλιν, και εις νεαν ημας ανεκαινισε ζωην,
επετελειτο χρησιμως. Και της μεν πρωτης ο καιρος εν τοις μησι του ενιαυτου,
πρωτος τε και εν αρχαις· της δε δευτερας ο γειτων ευθυς και παρεζευγμενος, καθ' ον
ην εικος, επειγεσθαι μεν τοις ασταχυσι τον αμητηρα σιδηρον. συγκομιζεσθαι δε δειν
τα ετερα των σπερματων. Μυρια γαρ οσα των εν αγροις. Φερε δη ουν και επι τωι
τριτωι της εορτης καιρωι τα εικοτα λεγωμεν, πολυπραγμονουντες ευ μαλα το οπως τε
και επι τισιν αποπεραινεσθαι χρη και την επι τωιδε γνωσιν, τον νομον εξαιτησωμεν,
και εξ αυτων ληψωμεθα των ιερων Γραμματων· ιοι γαρ αν ουτω προς το αληθες ο
λογος. Ει ουκ ορθως σοι τουτο φαναι τε δοκω και διεσκεφθαι παλιν; {ΠΑΛΛ.}
Πανταπασι μεν ουν. {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν εν τωι Λευιτικωι· «Και ελαλησε Κυριος
προς Μωσην, λεγων· Λαλησον τοις υιοις Ἰσραηλ λεγων· Του μηνος του εβδομου, μιαι
του μηνος, εσται ημιν αναπαυσις, μνημοσυνον αιωνιον σαλπιγγων, κλητη αγια τωι
Κυριωι. Παν εργον λατρευτον ου ποιησετε, και προσαξετε ολοκαυτωματα τωι Κυριωι.»
Ἔοικε τοινυν ημιν ο εβδομος μην τον επι συντελειαι τε και επ' εσχατοις
υπαινιττεσθαι καιρον. Μηνι γαρ εβδομωι παντα τα εξ αγρων ουκ εις την αλω ποθεν
συγκομιστεον, ω ταν, αλλ' εν αυτοις ηδη τοις εκαστου θησαυροις εισκλειεσθαι
πρεποι. Και παροιχεται μεν ο της ευκαρπιας καιρος, ανισχει δε ηδη χειμωνος αρχη,
φθινει τε φυτα, και ανθη μαραινεται. Φερε δη ουν ως επι γε σφισιν αυτοις τα εκ του
καιρου μεθισταντες, λεγωμεν, οτι προς το τελος ηδη διερποντος του αιωνος τουτου,
και ωσπερ τινος επηρτημενου, και εισελαυνειν μελλοντος, καθ' ον αναγκη
κολαζεσθαι τους φιλαμαρτημονας, σωρευσει μεν εκαστος το εξ ιδιων πονων, ειγε
σωφρονοι, και εν τοις ανω θησαυροις εισκομιει. Μεμνησεται δε λεγοντος του
Χριστου· «Μη θησαυριζετε υμιν θησαυρους επι της γης, οπου σης και βρωσις
αφανιζει, και οπου κλεπται διορυσσουσι και κλεπτουσι· θησαυριζετε δε μαλλον εν
τοις ουρανοις.» Ουκουν επειπερ εγηγερμενου Χριστου, της συντελειας ημας εις
αναμνησιν οι των αγιων μυσταγωγων αποφερουσι λογοι, ανω γαρ και κατω
διακεκραγασιν, Ἐσχατη ωρα εστιν, συγκομιζεσθω, φησιν, εν θησαυροις ηδη τοις ανω
τα παρ' εκαστου, φησι, λοιπον. Ἀλλ' εν τηι νεομηνιαι, φησι, του μηνος, καθ' ον αν
εισκλειετε τους καρπους, εσται υμιν αναπαυσις, μνημοσυνον σαλπιγγων. Θησαυριζει
γαρ εκαστος τα εξ ιδιων ιδρωτων αγαθα, και της εις αιωνα τρυφης τε και
αναπαυσεως προνοησεται και επιμελησεται, μεμνημενος οτι, καθα φησιν ο
θεσπεσιος Παυλος, «Αυ 68.1105 τος ο Κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι αρχαγγελου,
και εν σαλπιγγι Θεου καταβησεται απο ουρανου.» «Σαλπισει γαρ, φησι, και οι νεκροι
εγερθησονται, αφθαρτοι.» –»Τους γαρ παντας ημας φανερωθηναι δει εμπροσθεν του
βηματος του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος προς α επραξεν ειτε
αγαθον, ειτε φαυλον.» Μεμνημεθα τοιγαρουν της ιερας ταυτησι και φοβερωτατης
σαλπιγγος, οτε και ευσημοτατη των αγιων εστιν εορτη κλητη αγια, κληρον ηδη
δεχομενων των εν ελπισι και λαμπρων ανδραγαθηματων πλουσιαν αντεκτισιν.
Ἀναγκαιον ουν ημας, ταις περι τουτων εννοιαις επι το λιαν επιεικες
αναθρωσκοντας, παντος καταληγειν εργου, παντελως ουδεν ωφελειν ειδοτος,
μαλλον δε και κατασπιλουν ειωθοτος. Τουτο γαρ οιμαι εστιν ο και σοφως ημιν εφη
Παυλος· «Ὁ καιρος συνεσταλμενος εστι το λοιπον, ινα και οι εχοντες γυναικας, ως
 
 

333

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη εχοντες ωσι, και οι χρωμενοι τωι κοσμωι τουτωι, ως μη καταχρωμενοι.» {ΠΑΛΛ.}
Ἔοικεν. {ΚΥΡ.} Ειτα φησιν, οτι «Τηι δεκατηι του μηνος του εβδομου τουτου, ημερα
εξιλασμου, κλητη αγια εσται υμιν. Και ταπεινωσετε τας ψυχας υμων, και προσαξετε
ολοκαυτωματα τωι Κυριωι. Παν εργον ου ποιησετε εν αυτηι τηι ημεραι ταυτηι, εστι γαρ
ημερα εξιλασμου αυτη υμιν, εξιλασασθαι περι υμων εναντι Κυριου του Θεου υμων.
Πασα ψυχη, ητις μη ταπεινωθησεται εν αυτηι τηι ημεραι ταυτηι, εξολοθρευθησεται εκ
του λαου αυτης. Και πασα ψυχη, ητις ποιησει εργον εν αυτηι τηι ημεραι ταυτηι,
απολειται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης. Παν εργον λατρευτον ου ποιησετε,
νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων εν πασαις κατοικιαις υμων. Σαββατα
σαββατων εσται υμιν, και ταπεινωσετε τας ψυχας υμων· απο ενατης του μηνος, απο
εσπερας εως εσπερας σαββατιειτε τα Σαββατα υμων.» Ταπεινωσιν και νηστειαν, και
ολοκαυτωματων προσαγωγην, και μην και εργου παντος καταληξιν ποιεισθαι δειν
εφη, των μεν σαρκικων επιθυμιων την νεκρωσιν δια νηστειας υποτυπων, δια δε των
ολοκαυτωματων την εις οσμην ευωδιας αναθεσιν, ου μεμερισμενως, αλλ' εισαπαν
και ολοτελως. ∆ια τε της αργιας, και του χρηναι παντελως των εργων
αποφοιτωντας, οτι προσηκει των επιγειων ουδεν αποπεραινειν ετι, κατασημαινων
αστειως. Ἢ γαρ ουκ οιησηι δειν τους εις καταληξιν ηδη καιρων διεληλακοτας, και
της ιερας τε και εν εσχατοις μεμνημενους σαλπιγγος, και εις νουν εχοντας τον
κριτην, ταυτηιτοι και εις τους ανω λοιπον εκκομιζοντας θησαυρους της πνευματικης
ευκαρπιας τον πλουτον, κατανεκρουν ηδονας, και σωματικων αμεινους ορασθαι
παθων, ευωδιαζειν δε ηδη Θεωι της επιεικειας τους τροπους, ιεναι τε ηδη μακραν, και
απονοσφιζεσθαι φιλειν των εις ματαιοτητα σπουδασματων; Ειεν δ' αν, οιμαι, ταυτι,
τα εν τωιδε τωι κοσμωι, και ο πονηρος του βιου περισπασμος. {ΠΑΛΛ.} Οιησομαι· πως
γαρ ου; 68.1108 {ΚΥΡ.} Τι δε, οι παθων αμεινους, και νεκρουντες τα μελη τα επι της
γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, ουκ εις οσμην ευωδιας
ανακεισονται τωι Θεωι, και εν ταξει των ολοκαυτωματων ειεν αν, λυτρον ωσπερ τι,
και εξιλασμον υπερ γε των ιδιων ψυχων το χρημα ποιουμενοι· {ΠΑΛΛ.} Και μαλα.
{ΚΥΡ.} Ἡμεραν τοινυν εξιλασμου την της ασιτιας ο νομοθετης ωνομαζε, και σφοδρα
ορθως και εννομως, κατανεκρων μεν την σαρκα και τα αυτης, ευωδιαζων δε δη της
αρετης τους τροπους. Ἔργου δε παντος μη καταληγων κοσμικου, παντη τε και
παντως εν εσχατοις εσται κακοις, ο παρεδειξεν εναργως, εξολοθρευθησεσθαι λεγων
εκ του λαου αυτου τον μητε νηστευοντα, μητε μην προσαγοντα την ολοκαυτωσιν,
και τον επι ταις αργιαις περιυβριζοντα νομον. Σαββατα δε σαββατων τον επι τοισδε
καιρον ειναι λεγων, εφηκε νοειν, ως εστι λοιπον αργιων αργια, τουτεστιν, ολοτελως
και ως εν ολοκληρωι μετρωι των εργων αποθεσις, δηλον δε οτι των εις φαυλοτητα τε
και αμαρτιαν. Καταληγοντος δε του αιωνος τουτου, και μονονουχι
καταγηρασκοντος του καιρου, μοιραν ολως εν ημιν ποιαν αν εχοι λοιπον η εις
ματαιοτητα σπουδη και ουχι δη μαλλον τα αμεινω φρονησομεν, την τωι Θεωι
θυμηρεστατην επιτελουντες αργιαν, και των οικειων περισπασμων αποφοιτωντες
εισαπαν; {ΠΑΛΛ.} Ευ λεγεις. {ΚΥΡ.} Θεσμοθετει δε δη παλιν· «Και εν ημεραι, φησι, τηι
πεντεκαιδεκατηι του μηνος του εβδομου τουτου, οταν συντελεσητε τα γεννηματα της
γης, εορτασατε τωι Κυριωι επτα ημερας. Τηι ημεραι τηι πρωτηι αναπαυσις, και τηι ημεραι
τηι ογδοηι αναπαυσις, και ληψεσθε τηι ημεραι τηι πρωτηι καρπον ξυλου ωραιον, και
καλλυντρα φοινικων, και κλαδους ξυλου δασεις, και ιτεας, και αγνου κλαδους εκ
χειμαῤρου, και ευφρανθησεσθε εναντι Κυριου του Θεου υμων επτα ημερας του
ενιαυτου, νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων. Ἐν τωι μηνι τωι εβδομωι εορτασετε
αυτην.» Ἆρ' αισθανηι τε λοιπον, οτι συναγηγερμενων εις αποθηκην των εν αγροις,
και συνειλεγμενων ευ μαλα των εκαστου καρπων, αγχου δη λιαν η παναοιδιμος
εορτη της Σκηνοπηγιας, την εν παραδεισωι διαιταν υποφαινουσα· και των εν αρχαις
 
 

334

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις μεθεξιν ανατιθεισα τον ανθρωπον. Φαμεν γαρ ειναι Σκηνοπηγιαν, την νοητην
και αληθεστεραν των ανθρωπινων σωματων την συμπηξιν, και το εκ της δια μεσου
φθορας αναβιωναι εις αφθαρσιαν. Ἀναπαυσις δε η πρωτη και μεν τοι και η ογδοη·
προ γαρ τοι της εν αρχαις παραβασεως, ουπω της μοχθηροτατης ημιν εμβαλουσης
αμαρτιας, και τον δυσαχθη και δυσδιακομιστον αληθως επιτιθεισης ζυγον,
ανειμενην τινα και αφετον, και διχα πονου παντος την εν παραδεισωι διαιταν
εποιουμεθα, καθαπερ εν αρχηι και ριζηι του γενους εν Ἀδαμ. Ἐπιδημησαντος δε του
Χριστου, και το δια μεσου εις πονους, ανεδραμεν εις το εν αρχαις κατα την ογδοην,
τουτεστι, μετα τον εν νομωι σαββα 68.1109 τισμον, ητοι του νομικου χρονου το
πληρωμα, και τον δυσαχθη και βεβηλον της αμαρτιας ζυγον της εαυτων ψυχης
απελασαντες, μοχθηριας απασης αποπεπαυμεθα, καλουντος ημας δια πιστεως εις
τουτο του Χριστου, και λεγοντος· «∆ευτε προς με, παντες οι κοπιωντες και
πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας.» Ουκουν αναπαυσις μεν, η πρωτη της
εβδομαδος ημερα, τον εν αρχαις του ανθρωπου καιρον υποφαινουσα. Ἀναπαυσις δε
ομοιως και η ογδοη καθ' ην ανεβιω Χριστος, προσηλωσας τωι ιδιωι σταυρωι το καθ'
ημων χειρογραφον, και εις υπερ παντων απεθανεν, ινα ημας θανατου και αμαρτιων
εξελων, ποινης απαλλαξηι και πονων, και την εν αρχαις αναπαυσιν δι' αυτου
κερδανωμεν. Τηι ημεραι τηι πρωτηι, φησι, ληψονται καρπον ξυλου ωραιον, και
καλλυντρα φοινικων, και τους ετερους των κλαδων, δι' ου παρεσται νοειν
διακεκραγοτος οιονει του πραγματος, οτι παλιν ημιν εν Χριστωι τας εν παραδεισωι
τρυφας απονεμει Θεος, καιτοι μεταξυ διωλισθηκοσι δια την εν αρχαις παραβασιν.
Ἐξεωσμεθα μεν γαρ εν Ἀδαμ, αλλ' εισκεκομισμεθα δια Χριστου. ∆ιεπυθου γαρ που
λεγοντος τωι συγκρεμαμενωι ληιστηι· «Ἀμην λεγω σοι, σημερον μετ' εμου εσηι εν τωι
παραδεισωι.» ∆εδυσωπηκε γαρ ο Χριστος την στρεφομενην ρομφαιαν, και ανειται
λοιπον τοις πεπιστευκοσιν η εισδρομη, παντα εις το εν αρχαις αναμορφουντος
αυτου, και ανασκευαζοντος εις το οπερ ην παλαι. Ἐκ φυτων δε των αειθαλων οι
κλαδοι, το διηνεκες της χαριτος, και το οιονει πως αμαραντον της ελπιδος εφ'
εαυτοις σημαινοντες. «Ἀμεταμελητα γαρ τα χαρισματα και η κλησις του Θεου,» κατα
το γεγραμμενον. Και ακαταληκτος αληθως των αγιων η τερψις. Ἐπιβοησεται δε και
ο σοφος Ἡσαΐας, λεγων· «Ευφροσυνη αιωνιος υπερ κεφαλης αυτων, αινεσις και
ευφροσυνη αιωνιος καταληψεται αυτους· απεδρα λυπη, οδυνη, και στεναγμος.»
Παραπεφωνηται δε πως τοις περι της εορτης θεσπισμασι, το εκ χειμαῤρου
ευφρανθηναι δειν. Ἔφη γαρ κατα την εσχατην της εβδομαδος ημεραν, ητοι κατα την
ογδοην, αρυσασθαι μεν εκ χειμαῤρου το υδωρ, ευφρανθηναι δε ουτως τους
πεπιστευκοτας, και χειμαῤρος δε νοητος και ουρανιος ο Χριστος, τοις ανωθεν
ναμασι τας των σεβομενων αυτον καταρδων ψυχας. Τοιγαρτοι και εφασκε δια
φωνης προφητων, «Ἰδου εγω εκκλινω επ' αυτους, ως ποταμος ειρηνης, και ως
χειμαῤρους επικλυζων, δοξαν εθνων.» Ἀνακεκραγει δε που και ο θεσπεσιος ημιν
∆αβιδ, προς τον των ολων Θεον και Πατερα· «Ὡς επληθυνας το ελεος σου, ο Θεος, οι
δε υιοι των ανθρωπων εν σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσιν. Μεθυσθησονται απο
πιοτητος οικου σου, και τον χειμαῤρουν τρυφης σου ποτιεις αυτους.» Πρεποι γαρ αν
και μαλα εικοτως τους του παραδεισου πολιτας, το χρηναι πλουσιως μεταλαχειν του
Χριστου, και αμφιλαφεσι του Πνευματος κατευφραινεσθαι χορηγιαις. {ΠΑΛΛ.}
Πρεποι γαρ αν, και ορθως γε φης. {ΚΥΡ.} Ἄθρει δε οπως εν τοις Ἱεροσολυμοις επετελειτο μονοις η εορτη, και ην πασα πως αναγκη 68.1112 τους απο πασης της
Ἰουδαιας εν αυτηι συναγειρεσθαι. Γενοιτο δ' αν και τουτο σημειον, του δειν απαντας
τους οιπερ αν ειεν τον ευκλεα και ευδοκιμον διαζησαντες βιον, εις την ανω
συλλεγεσθαι πολιν, την επουρανιον Ἱερουσαλημ, εκει και συνεσομενους και
συνεορτασοντας τωι Χριστωι· τοις δε απιστοις ετι, και την της αναστασεως χαριν ου
 
 

335

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσιεμενοις, ηθετηκοσι δε μαλλον το ουτω σεπτον και βαθυ μυστηριον, ολεθρος
μεν η δικη, τοτε εν παντι γενεσθαι κακωι παντη τε και παντως, αποκεισεται.
Κατοιχησονται γαρ εις κολασιν. Και μαρτυς αν γενοιτο του τοιουδε πιστος ο
προφητης Ζαχαριας, λεγων· «Και εσται οσοι εαν μη αναβωσιν εκ πασων των φυλων
της γης εις Ἱερουσαλημ του προσκυνησαι τωι Βασιλει Κυριωι παντοκρατορι και ουτοι
εκεινοις προστεθησονται. Ἐαν δε φυλη Αιγυπτου μη αναβηι, μηδε εξελθηι εκει, και
επι τουτοις εσται η πτωσις, ην αν παταξηι Κυριος παντα τα εθνη, ος εαν μη αναβηι του
εορτασαι την εορτην της Σκηνοπηγιας.» Σκηνοπηγιας ουν αρα τριποθητον εορτην
καταλογιουμεθα που, την των σωματων απαντων αναστασιν, απαρχην εχοντων
Χριστον· πρωτοτοκος γαρ εκ νεκρων κεχρηματικε, και εστιν αληθως. {ΠΑΛΛ.}
Ὀρθοτατα διανοηι. {ΚΥΡ.} Πλην εκεινο ισθι τοι. {ΠΑΛΛ.} Το ποιον τι φης; {ΚΥΡ.} Ἐν
μεν γαρ τοις αρτιως ημιν παρενηνεγμενοις του νομου λογιοις, ωνομασται μεν
ενδελεχισμου θυσια, και μεν τοι και νουμηνια, και τα εν Σαββατοις ιερα και μεν και
η νηστεια, και προσετι της Σκηνοπηγιας η πολυευκτος εορτη. Προσετιθει δε πανταχη
και εφ' εκαστωι των ειρημενων ο νομος, το «Προσοισετε ολοκαυτωματα τωι Κυριωι.»
Και τινες δ' αν γενοιντο προς ημων των θυσιων οι τροποι, οι τε τηι νεομηνιαι
πρεποντες, και μην και Σαββατοις νηστεια δε αυ και οι κατ' αυτην εσομενοι την
Σκηνοπηγιαν η ο τι ποτε εστι το εις θυσιαν ενδελεχες, σεσιγηκε μεν ο νομοθετων εν
τωι Λευιτικωι, κατευρυνει δε ωσπερ τον επι τοισδε λογον, και συν πολληι λιαν
ισχνομυθιαι συντεθεικεν εν τοις Ἀριθμοις· βουλει λεγωμεν ανα μερος εκαστα
διαλαβοντες, ως ενι; {ΠΑΛΛ.} Πανυ μεν ουν. {ΚΥΡ.} Γεγραπται τοινυν ωδι· «Και
ελαλησε Κυριος προς Μωσην, λεγων· Ἔντειλαι τοις υιοις Ἰσ-ραηλ, και ερεις προς
αυτους, λεγων· Τα δωρα μου, δοματα μου, καρπωματα μου εις οσμην ευωδιας
διατηρησετε προσφερειν εμοι εν ταις εορταις μου. Και ερεις προς αυτους· Ταυτα τα
καρπωματα οσα προσαξετε Κυριωι, αμνους ενιαυσιους αμωμους δυο την ημεραν εις
ολοκαυτωσιν ενδελεχως. Τον αμνον τον ενα ποιησεις το πρωΐ, και τον αμνον τον
δευτερον ποιησεις το προς εσπεραν, και ποιησεις το δεκατον του οιφι σεμιδαλιν εις
θυσιαν αναπεποιημενην εν ελαιωι εν τεταρτωι του ιν. Ὁλοκαυτωμα ενδελεχισμου, η
γενομενη θυσια εν τωι ορει Σινα εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Και σπονδην αυτωι το
τεταρτον του ιν τωι αμνωι των ενι, εν τωι αγιωι [αλ. αγγειωι] σπει 68.1113 σεις σπονδην
σικερα Κυριωι. Και τον αμνον τον δευτερον ποιησεις προς εσπεραν, κατα την θυσιαν
αυτου, και κατα την σπονδην αυτου ποιησεις εις οσμην ευωδιας τωι Κυριωι.» Συνιης
ουν οπως των θυσιων την αναφοραν ταις εορταις οτι μαλιστα πρεπειν ο θειος ημιν
εν τουτοις διισχυριζεται νομος· Χρηναι γαρ οιμαι παντη τε και παντως ευωδιαζειν
ημας εν αυταις τωι Θεωι της εν Χριστωι πολιτειας τους τροπους, οιονει πως εν ταξει
ποιουμενους θυμιαματων, και ευοσμον ολοκαυτωμα προσκομιζοντας αυτους τωι
Θεωι κατ' εκεινο, οιμαι που, το μαλα ορθως ειρημενον· «Παραστησατε ουν τα σωματα
υμων θυσιαν ζωσαν αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν υμων.» Την δε
γε του ενδελεχισμου θυσιαν αποπεραινεσθαι δειν ευ μαλα φησιν, ενος μεν αμνου
σφαζομενου το πρωι, ετερου δε αυ προς εσπεραν, συνθυμιωμενης αυτοις
σεμιδαλεως, ελαιου τε και οινου προσεπενηνεγμενων· εν παντι γαρ καιρωι και
ακαταληκτως και απαρχης μεχρι τελους εν τηι αγιαι σκηνηι, τουτεστιν, εν Ἐκκλησιαι,
δια πασης αρετης ευωδιαζομεν εν Χριστωι. Το γαρ πρωΐ τε και προς εσπεραν
καπνιζεσθαι τους αμνους, υποτυπωσις αν ειη παλιν, του δι' ημας τε και υπερ ημων
εις οσμην ευωδιας αναθρωσκοντος τωι Πατρι, συνανακομιζοντος δε ωσπερ αυτωι και
την των εις αυτον πιστευσαντων ζωην, το ιλαρον εχουσαν ως εν ελπιδι βεβαιας
δοξης τε και βασιλειας. Και προς γε δη τουτωι, το κατευφραινεσθαι δειν, ταις εις
αιωνα τρυφαις· σημειον δ' αν γενοιτο της τοιασδε ζωης, σεμιδαλις ελαιοδευτος, και
οινοβραχης. Θυσια δη ουν σωτηριου το χρημα, καθα και η τετελεσμενη δια Μωσεως
 
 

336

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι ορει Σινα. Γεγραπται δε εν τηι Ἐξοδωι, οτε τους εφ' απασι τοις πρακτεοις
διωρισατο νομους του παντων κρατουντος Θεου· «Ὀρθρισας,» φησιν, «ο Μωσης το
πρωι ωικοδο-μησε θυσιαστηριον επι το ορος, και δωδεκα λιθους εις τας δωδεκα
φυλας του Ἰσραηλ· και εξαπεστειλε τους νεανισκους των υιων Ἰσραηλ, και
ανηνεγκαν ολοκαυτωματα και θυσιαν σωτηριου τωι Θεωι, μοσχαρια.» Ἀδιαφορησει
δε, οιμαι, της θυσιας ο λογος, ειτ' ουν αμνοι τα ιερουργουμενα, καν ειτε μοσχαρια
λεγοιντο τυχον· σωζεται γαρ εν αμφοιν της ακακιας ο τυπος, ο δη μαλιστα περιθειη
τις αν τωι προσωπωι Χριστου, δια φωνης Ἱερεμιου λεγοντος· «Ἐγω δεως αρνιον
ακακον, αγομενον του θυεσθαι ουκ εγνων.» Ει δε δη τις ελοιτο και καθ' ετερον
τροπον, πρωινην τε και εσπερινην θυσιαν επινενοησθαι λεγειν εν τηι αγιαι σκηνηι δια
τοι τον της ανθρωποτητος χρονον, ειναι μεν ευωδη, προ της παραβασεως της εν
Ἀδαμ, τοιουτονι δε γενεσθαι παλιν τον εν εσχατοις και εν Χριστωι, και εν τηι κατ'
αυτον νοουμενηι ζωηι, φεροιτο ουκ αν απο σκοπου, και λογιειται σοφως· εχει γαρ ωδε
το χρημα τηι φυσει. {ΠΑΛΛ.} Πειθομαι. {ΚΥΡ.} Τας δε εν τωι Σαββατωι θυσιας οριζεται
λεγων ευθυς· «Και τηι ημεραι των Σαββατων προσαξετε δυο αμνους ενιαυσιους
αμωμους, και δυο δεκατα σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι εις θυσιαν και
68.1116 σπονδην. Ὁλοκαυτωματα Σαββατων εν τοις Σαββατοις, επι της
ολοκαυτωσεως της δια παντος, και την σπονδην αυτης.» Ουχ ετερος δε της θυσιας ο
τροπος, παρα τον αρτιως ημιν ειρημενον. Εισι δε ουτοι κατ' ιχνος ως παραλλαττειν
ουδεν. Ἄθρει γε μην εκεινο, ω ταν· η μεν γαρ του ενδελεχισμου θυσια διηνεκη την
ιερουργιαν εχει και εν ημεραι πασηι τελειται κατα τον νομον. Ἡ δε γε των Σαββατων,
ου κατα πασαν ημεραν, αλλ' εν αυτοις τοις Σαββατοις. Ἵνα τοινυν μη αποχρωντως
εχειν οιομενοι την ανα πασαν ημεραν του ενδελεχισμου θυσιαν, ραιθυμοι πως ειεν
περι το προσαγειν τα εν Σαββατοις, προστεθεικεν αναγκαιως· «Τουτο εστιν
ολοκαυτωμα Σαββατων εν τοις Σαββατοις επι της ολοκαυτωσεως της δια παντος, και
την σπονδην αυτης.» {ΠΑΛΛ.} Ἄραρεν ουν οτι προς τηι θυσιαι του ενδελεχισμου, και η
των Σαββατων ιερουργειται κατα νομον; {ΚΥΡ.} Ἄραρεν· ου γαρ ενδοιασαι θεμις.
Σαββατιζοντες γαρ και ημεις εν Χριστωι, και εις την αυτου καταπαυσιν εισελασαντες,
οιονει πως εν διπλωι τα της πνευματικης ευωδιας ανοισομεν τωι Θεωι, ειπερ εστιν
ατρεκες, ως ευωδες μεν ην τοις αρχαιοτεροις, της εν νομωι δικαιοσυνης το καυχημα.
Πνευματικος γαρ ο νομος, και «Ἡ εντολη αγια, και δικαια και αγαθη,» κατα την του
μακαριου Παυλου φωνην· εν υπεροχηι γε μην η εν Χριστωι πολιτεια, και ο εν
πνευματι σαββατισμος, της εν νομωι δικαιοσυνης αμεινων εις ευοσμιαν. {ΠΑΛΛ.} Ευ
εφης. {ΚΥΡ.} Προσεπαγει δε τουτοις· «Και εν ταις νεομηνιαις προσαξετε ολοκαυτωμα
τωι Κυριωι, μοσχους εκ βοων δυο, και κριον ενα· αμνους ενιαυσιους επτα αμωμους·
τρια δεκατα σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι τωι μοσχωι τωι ενι, και δυο δεκατα
σεμιδαλεως αναπεποιημενης εν ελαιωι τωι κριωι τωι ενι· δεκατον δεκατον σεμιδαλεως
αναπεποιημενης εν ελαιωι τωι αμνωι τωι ενι, θυσιαν οσμην ευωδιας καρπωμα Κυριωι·
η σπονδη αυτων το ημισυ του ιν εσται τωι μοσχωι τωι ενι, και τριτον του ιν' εσται τωι
κριωι τωι ενι, και το τεταρτον του ιν εσται τωι αμνωι τωι ενι οινου· τουτο το
ολοκαυτωμα μηνα εκ μηνος εις τους μηνας του ενιαυτου· και χιμαρον εξ αιγων ενα
περι αμαρτιας Κυριωι· επι της ολοκαυτωσεως της δια παντος ποιηθησεται και η
σπονδη αυτου.» ∆ιηνεκης θυσια και ακαταληκτος, ως αν εκαστωι μηνι, προς τηι καθ'
ημεραν, ητις εστιν ενδελεχισμου, και η εν ταις νουμηνιαις. Λογος δε ουχ απλους ο
επ' αυταις εσται παλιν. Καθαρον γαρ λιαν το αινιγμα. Νουμηνια τοινυν η νοητη και
αληθεστερα νοοιτ' αν εικοτως, αιων ο νεος εν Χριστωι, παρωιχηκοτος του πρωτου
του κατα νομον. Ειη δ' αν και ετερως εις τυπον ημιν η νουμηνια, και του μετα τονδε
μελλοντος αιωνος. και οσον ουδεπω παρεσομενου, πλην αρχην εχοντος την
αναστασιν του Χριστου, δι' ης εις καινοτητα μετακεχωρηκαμεν, ως εν αῤραβωνι της
 
 

337

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαριτος το Πνευμα πλουτησαντες, και ασφαλη την ελπιδα της εις
68.1117
αφθαρσιαν ζωης, εν μακαριοτητι και αγιασμωι μεταστοιχειουμενοι προς το εν
αρχαις, και ανοπιν ωσπερ ιοντες, αιωνι τωι μελλοντι συμμορφουμενοι. Τις ουν η
πρεπουσα ταις νουμηνιαις θυσια, τουτ' εστι, τηι εν Χριστωι τε και νοητηι, και μην και
ζωηι τηι κατ' αιωνα τον μελλοντα; Το αποθνησκειν Θεωι, και ζηιν μεν ουκετι ταις
αμαρτιαις ενεχομενους, πολιτειας δε της γεωδεστερας αποφοιτωντες εισαπαν, ινα
Χριστωι συζησωμεν. Ουτω και ο θεσπεσιος Παυλος τοις ηγιασμενοις εν Πνευματι, και
εν Χριστωι δεδικαιωμενοις, και τας του μελλοντος αιωνος δυναμεις
εκπεπαιδευμενοις επιστελλει λεγων· «Ει απεθανετε εν Χριστωι, τι ως ζωντες εν
κοσμωι δογματιζετε;» Και παλιν· «Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι
Χριστωι εν τωι Θεωι. Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι η ζωη ημων, τοτε και υμεις συν αυτωι
φανερωθησεσθε εν δοξηι.» Ὅρα τοινυν ως εν διαφορωι ποσοτητι πνευματικης ευεξιας
αποθνησκοντας ιερως τωι Θεωι τους ευδοκιμειν ειωθοτας, και τα της επιεικειας ευθυς
αποκερδαινοντας γερα. Μοσχοι γαρ δη καταθυονται δυο, και εις επ' αυτοις κριος, και
επτα αμνοι, μωμον ουκ εχοντες. Και δια τουτων ημιν απαντων η των αγιων πληθυς
καταγραφεται, ως εν αρετηι μεν τηι υπερτατηι διαπρεπουσα, δια γε των μοσχων,
ενυφιζανουσα δε ωσπερ και εν δευτεροις, ως εν τωι κριωι, εν δε γε τηι μειονι και
χθαμαλωτεραι παλιν εν τοις αμνοις. ∆υο γε μην οι μοσχοι· δυο γαρ οι λαοι· και εις δια
μεσου κριος, δια την εις ενοτητα τοιν δυοιν ενωσιν εν Χριστωι. Ἑπτο δε παλιν αμνοι·
εν πληρωματι γαρ τωι τελειοτατωι των αγιων ο δημος. ∆υο δε οντες, και εις καθ'
ενωσιν την πνευματικην, πληθυς η τελειοτατη νοοιτ' αν εικοτως. Πλατεια γαρ
σφοδρα, και εν απλοτητι τηι εν Χριστωι, και εν νηπιοτητι τηι κατ' αυτον η των
πιστευοντων αγελη. Ἄθρει δε οπως τρια μεν δεκατα σεμιδαλεως τωι μοσχωι τωι ενι,
το αφορισμα, Και εν ημισει του ιν, τουτ' εστι, ξεστων εξ, ελαιον τε και οινος. Τωι δε
γε κριωι, δυο μεν δεκατα σεμιδαλεως, εν δε τριτωι του ιν, τα επιχεομενα. Ἑκαστωι γε
μην των αμνων, εν μεν δεκατον σεμιδαλεως η θυσια, και εν τεταρτωι του ιν η
σπονδη, τουτ' εστιν, ελαιον τε και οινος. Ἰσοσταθμως γαρ τοις εκαστου πονοις, και
μην και δυναμεσι ταις κατ' αρετην, το της ζωης μετρον της ως εν ευκλειαι και
μακαριοτητι φημι, και μην και ενοτητι παρα Θεου, και πνευματικης ευφρασιας,
απονεμηθησεται παρα του τα δικαια κρινοντος· η γαρ ουχι ζωης μεν τυπον,
αποπληρουν την σεμιδαλιν πλειστακις ειρηκαμεν, πιοτητος δε το ελαιον, ευφρασιας
δε της νοητης, τον οινον; {ΠΑΛΛ.} Και μαλα. {ΚΥΡ.} Χιμαρος δε παλιν προσεπαγεται
ταις θυσιαις, υπερ αμαρτιων σφαζομενος, εις τυπον Χριστου. ∆εκτη γαρ ημων η
θυσια και ανδανουσα τωι Θεωι, δια το παθος του Χριστου το σωτηριον. Και τουτο,
οιμαι, εστιν οπερ αυτος ειρηκεν ο Σωτηρ τοις αγιοις αποστολοις· «Χωρις εμου ου
δυνασθε ποιειν ουδεν.» Ουκουν αναγκαιως ταις ημων ευωδιαις, η Χριστου
προσεπαγεται, εαυτην τροπον τινα συνανακιρνωσα ταις παρ' ημων, και
συναναιρουσα τωι Πα 68.1120 τρι. ∆εκτοι γαρ ουχ ετερως εσμεν, πλην οτι δια μονου
Χριστου. {ΠΑΛΛ.} Ἄριστα εφης. {ΚΥΡ.} Και ταυτι μεν ημιν ως εν γε τοις Σαββασι και
νεομηνιαις τα ιερουργουμενα· «Ἐν δε γε μηνι τωι εβδομωι,» φησι, «μιαι του μηνος,
επικλητος αγια εσται υμιν. Παν εργον λατρευτον ου ποιησετε. Ἡμερα σημασιας εσται
υμιν. Και ποιησετε ολοκαυτωματα εις οσμην ευωδιας Κυριωι, μοσχον ενα εκ βοων,
και κριον ενα, αμνους ενιαυσιους επτα αμωμους.» Και τρια μεν δεκατα σεμιδαλεως
επι τωι μοσχωι, δυο δε αυ επι τωι κριωι, και εν εφ' εκαστωι των αμνων, αναλογως
επομενων και των επιχεομενων, ελαιου τε φημι και οινου. Ἐν ημισει γαρ δη του
παρ' Ἑβραιοις ιν, και εν τριτωι τε και εν τεταρτωι ταυτι. Τις δ' αν νοοιτο της εορτης η
δυναμις, υπεφηνεν ειπων· «Ἡμερα σημασιας εσται υμιν.» Σημαινει γαρ ημιν την
εσχατην σαλπιγγα, την δια της αγγελου φωνης, υφ' ηι δη παντες αναστησονται οι
νεκροι, και εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις, καθαπερ ηδη προειπομεν. Προστεταχε
 
 

338

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε και εν τηι δεκατηι του αυτου μηνος, καθ' ην η νηστεια, των σαρκικων επιθυμιων,
την νεκρωσιν, και την εκ των επιγειων παθων αποφοιτησιν εφ' εαυτηι
καταγραφουσα, την αυτην θυσιαν αποπεραινεσθαι δειν κατα τον ισον τηι πρωτηι
τροπον, και οπως αν εχοι των δρωμενων η δυναμις κατα γε τον πρεποντα ταις
θεωριαις λογον, διαρκως ειρηκαμεν. {ΠΑΛΛ.} Μεμνησομαι. {ΚΥΡ.} Θεσμοθετει δε αυ
και τινες αν γενοιντο προς ημων θυσιαι τηι Σκηνοπηγιαι πρεπουσαι, και φησι· «Και τηι
πεντεκαιδεκατηι ημεραι του μηνος του εβδομου του επικληθεντος αγια εσται υμιν.
Παν εργον λατρευτον ου ποιησετε. Και εορτασετε αυτην εορτην Κυριωι επτα ημερας,
και προσαξετε ολοκαυτωματα καρπωμα τωι Κυριωι εις οσμην ευωδιας, τηι ημεραι τηι
πρωτηι μοσχους εκ βοων τρεις και δεκα, κριους δυο, αμνους ενιαυσιους
δεκατεσσαρας Ἄμωμοι εσονται. Αι θυσιαι αυτων σεμιδαλις αναπεποιημενη εν ελαιωι.
Τρια δεκατα τωι μοσχωι τωι ενι, επι τοις τρισκαιδεκα μοσχοις, και δυο δεκατα τωι κριωι
τωι ενι, επι τους δυο κριους. ∆εκατον δεκατον τωι αμνωι τωι ενι, επι τους τεσσαρας και
δεκα αμνους, και χιμαρον εξ αιγων ενα περι αμαρτιας, πλην της ολοκαυτωσεως της
διαπαντος, αι θυσιαι αυτων και αι σπονδαι αυτων.» Ειτα καθ' ημεραν ενος
υπεξαιρομενου μοσχου, τα της θυσιας εν ισωι τροπωι τε και μετρωι. ∆υο γαρ οι κριοι,
και αμνοι δεκατεσσαρες, και χιμαρος εις. Και γουν τηι ημεραι τηι δευτεραι μοσχοι
προσεκομιζοντο δυο και δεκα· ενδεκα δε τηι τριτηι, τηι δε τεταρτηι δεκα· και εννεα τηι
πεμπτηι, οκτω τηι εκτηι, και επτα κατα την εβδομην. Συνιης ουν οτι καθ' εκαστην,
ημεραν ο των μοσχων αριθμος εν υφεσει μονος, εν ισωι γε μην ο τε των κριων, και
μεν και ο των αμνων τα της σεμιδαλεως, και των εκχεομενων. {ΠΑΛΛ.} Και τι το
χρημα, ω ταν; ανθ' οτου δε δη μοσχοι μεν εν αρχαις τρισκαιδεκα, εν υφεσει δε
68.1121 καθ' ημεραν ενος υποκλεπτομενου. Κριοι δε δη παλιν δυο και αμνοι
δεκατεσσαρες, χιμαρου τοις θυμασιν επενηνεγμενου. {ΚΥΡ.} ∆υσκατοπτος μεν, ω
Παλλαδιε, των τεθεσπισμενων ο νους, και αμυδρον τηι φυσει το χρημα εστι.
Πειρασομαι δε ως ενι, το γε εις νουν ηκον ειπειν. Μεθαρμοσεις δε ο τι προς το
αμεινον αυτος, ει μη κατ' ευθυ διαιττοιμι του σκοπου. {ΠΑΛΛ.} ∆ιακεισομαι. {ΚΥΡ.}
Ἔοικε τοινυν το θειον ημιν χρησμυδημα την τε των εξ Ἰσραηλ εν νομωι
παιδαγωγιαν, και των δια πιστεως εισκεκομισμενων εις αγιασμον ανατυπουν την
κλησιν. ∆ηλοι δε, οιμαι που, της θυσιας το αινιγμα, οτι δυο μεν ηστην καιροι καθ'
ους αν νοοιντο πεπαιδαγωγησθαι προς θεογνωσιαν και εις νομικην πολιτειαν, αι
των Ἰουδαιων αγελαι. Τινες δ' αν ειεν οι τοιοιδε καιροι, η εκεινοι που παντως καθ'
ον ην ετι που Μωσης, Ἰησους τε και κριται, και καθ' ον οι προφηται μεχρις Ἰωαννου
του Βαπτιστου, του και περισσοτερον εχοντος κατα την του Σωτηρος φωνην,
αποστολης δηλονοτι και λειτουργιας προφητικης. Ἀλλ' εν καιροις τοις δυσιν
υπεμφαινει το Γραμμα το ιερον γεγενησθαι τινας βιου μεν τριβον ιοντας την
επαινουμενην εν νομωι, πλην ουκ εν ισωι μετρωι, και εισαπαν εμφερεστατην, δυναμει
τε και ευεξιαι πνευματικηι. Οι μεν γαρ ησαν της ανωτατω τυχον, ης αν τυπος ο
μοσχος. Ἕτεροι δε αυ, της ως εν μεσοτητι νοουμενης. Σημειον δ' αν γενοιτο που και
τουδε, κριος. Και τριτοι προς τουτοις, της επι βραχυ μειονεκτουμενης και
ενυφιζανοντι μετρωι, καθαπερ αμελει παρεσται νοειν ως εν μεγεθει σωματικωι τοις
αμνοις. Ἢ γαρ, ουχι μειων μεν μοσχου κριος, υποκαθηται δε του κριου μεγεθος, ο
αμνος; {ΠΑΛΛ.} Φημι, πως γαρ ου; {ΚΥΡ.} Ουκουν της εκαστου ποσοτητος, δηλον δε
οτι της εν επιεικειαι, τυπος αν ειη και μαλα σαφης, τα ωνομασμενα των ζωων.
Ἐπειδη δε το προυχον αει και απολεκτον, μειον πως εν αριθμωι, του δευτερου δε και
τριτου, σπανιον γαρ, ταυτηιτοι τρισκαιδεκα μοσχοι, δεκα δε οι κριοι, και
δεκατεσσαρες οι αμνοι. Ἐπειδη δε δυο τους κριους ειναι φαμεν, εν διπλωι των
θυματων ο αριθμος. Ἀντι γαρ αμνων επτα, δεκατεσσαρες οι μοσχοι, δυο γε μην, οι
κριοι· η ουκ εικος σεπτους τε και ιερους γενεσθαι πολλους, και κατα γε την εν νομωι
 
 

339

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαιοσυνην αυχουντας το αμεμπτον; καθαπερ αμελει περι τε Ζαχαριου και της
Ἐλιζαβετ ο θειος ημιν γεγραφεν ευαγγελιστης, οτι «Ἦσαν δικαιοι αμφοτεροι
ενωπιον του Θεου, πορευομενοι εν πασαις ταις εντολαις και δικαιωμασι του Κυριου,
αμεμπτοι.» {ΠΑΛΛ.} Φημι· και γαρ που Θεος την των Ἰουδαιων μητερα κατηιτιατο
λεγων· «Πως εγενου πορνη, πολις πιστη Σιων, πληρης κρισεως, εν ηι δικαιοσυνη
εκοιμηθη εν αυτηι;» {ΚΥΡ.} Ἦν ουν αρα δικαιοσυνη κατα νομον, καθ' ην και εικος
γενεσθαι δοκιμωτατους εν υπακοηι Θεου, 68.1124 και ουχι δη παντως τελειουντος
εις αγιασμον του νομου. {ΠΑΛΛ.} Ευ εφης. {ΚΥΡ.} Ουκουν την του Ἰσραηλ κλησιν
υποσημαινοντες, ως εν υπερτατοις τε και μεσοις, και τοις ετι μειοσι, μοσχοι τε και
κριοι, και μην και αμνοι κατεθυοντο τωι Θεωι, και εν ελαττοσιν αει των μοσχων ο
αριθμος, ως εκλειποντων αει των εξειλεγμενων και των εν υπεροχαις, και
δοκιμωτατων, την σπανιν νοσουντος αει του καιρου, και μεχρι της εβδομης, τουτ'
εστι, της του Σωτηρος ημων επιδημιας, καθ' ον ο σαββατισμος εν πνευματι, και
καταληξις εργων των εις αμαρτιαν ανεφυ λοιπον. ∆εδικαιωμεθα γαρ εν Χριστωι,
καταῤρεοντος ηδη προς τελος του παροντος αιωνος. Σημειον δ' αν γενοιτο και τουδε
παλιν, της ολης ημιν εβδομαδος ως εν εσχατοις το Σαββατον κειμενον. Ταυτηιτοι
σοφως ιστησι μεν ο νομος φησι μεχρι του Σαββατου των αρχαιων θυματων την
προσκομιδην, τουτ' εστι, την εν νομωι κλησιν, και την κατ' αυτον ιερουργιαν,
αντεισφερει δε ωσπερ την εν Χριστωι λεγων· «Και τηι ημεραι τηι ογδοηι, εξοδιον εσται
υμιν. Παν εργον λατρευτον ου ποιησετε εν αυτηι, και προσαξετε ολοκαυτωμα
καρπωμα εις οσμην ευωδιας τωι Κυριωι μοσχον ενα, κριον ενα, αμνους ενιαυσιους
επτα αμωμους. Αι θυσιαι αυτων και αι σπονδαι αυτων τωι μοσχωι και τωι κριωι και
τοις αμνοις κατα αριθμον αυτων, κατα την συγκρισιν αυτων, και χιμαρον εξ αιγων
ενα περι αμαρτιας· πλην της ολοκαυτωσεως της δια παντος. Αι θυσιαι αυτων και αι
σπονδαι αυτων· ταυτα ποιησετε Κυριωι εν ταις εορταις υμων, πλην των ευχων
υμων, και τα εκουσια υμων, και τα ολοκαυτωματα υμων, και τας θυσιας υμων, και
τας σπονδας υμων, και τα σωτηρια υμων.» Ἀκουεις του νομου λεγοντος εναργως·
«Ἐξοδιον εστιν;» Ἐκβεβηκε γαρ η ως εν σκιαις λατρεια, και η εν τυπωι παιδευσις,
κατα την ογδοην, καθ' ην ανεβιω Χριστος, και της εν πνευματι περιτομης
εισπεπαικεν ο καιρος. Ἐξεκλεισθη μεν γαρ η αρχαια των κεκλημενων πληθυς,
εγκλημα νοσουσα την απιστιαν, αντανεφυ δε ωσπερ λαος ο νεος, και διαπρεπων μεν
ισχυι πνευματικηι, τουτο γαρ ο μο-σχος, ευδοκιμων δε τελειως, ως εν ηλικιας πληρωματι, τουτο γαρ ο κριος, της δε εν Χριστωι νηπιοτη-τος και ακακιας το εξαιρετον
καλλος, τουτο γαρ ο αμνος, ει και εν πληθυι νοοιτο τηι τελειοτατηι. Το γαρ ειναι
λεγειν επτα τους αμνους, τουτο που παν-τως υποδηλοι. Ἕπεται γαρ και ο χιμαρος.
Ἐν Χρι-στωι γαρ ευδοκιμει δια πιστεως, εις οσμην ευωδιας αναβαινων τωι Θεωι, καθα
πολλακις ειρηκαμεν. {ΠΑΛΛ.} Ὧδε εχει. {ΚΥΡ.} Ὅτι δε σαββατιουμεν εν Χριστωι,
κατα-λυοντες εις αναπαυσιν, δια γε του δειν σπουδασμα-των ημας καταληξαι
κοσμικων και γεωδεστερας φροντιδος ουκ ανεχομενους ετι, κατατρυφωντας δε
μαλλον του Κυριου, καθα γεγραπται, και κληρον εχοντας παρ' αυτωι τον εξαιρετον,
σαφηνιει λεγων εν 68.1125 τωι Λευιτικωι προς τον ιεροφαντην Μωσεα· «Λαλη-σον
τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Ἐαν εισελθητε εις την γην, ην εγω διδωμι
υμιν, και ανα-παυσητε την γην, ην εγω διδωμι υμιν, Σαββατα τωι Κυριωι· εξ ετη
σπερεις τον αγρον σου, και εξ ετη τε-μεις την αμπελον σου, και συναξεις τον καρπον
αυ-της, τωι δε ετει τωι εβδομωι Σαββατα. Ἀναπαυσις εσται τηι γηι υμων, Σαββατα τωι
Κυριωι. Τον αγρον σου ου σπερεις, και την αμπελον σου ου τεμεις, και τα αυτοματα
αναβαινοντα του αγρου σου ουκ εκθε-ρισεις, και την σταφυλην του αγιασματος σου
ουκ εκτρυγησεις, ενιαυτος αναπαυσεως εσται τηι γηι, και εσται τα Σαββατα της γης
βρωματα σοι, και τωι παι-δι σου, και τηι παιδισκηι σου, και τωι μισθωτωι σου, και τωι
 
 

340

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παροικωι τωι προσκειμενωι προς σε· και τοις κτηνεσι σου, και τοις θηριοις τοις εν τηι
γηι σου εσται παν το γεννημα αυτου εις βρωσιν. Και εξαριθμησεις σεαυτωι επτα
αναπαυσεις ετων, επτα ετη επτακις· και εσονται σοι επτα εβδομαδες ετων, εννεα και
τεσ-σαρακοντα ετη. Και διαγγελειτε σαλπιγγος φωνηι εν πασηι τηι γηι υμων, εν τωι
μηνι τωι εβδομωι τηι δεκατηι του μηνος. Τηι ημεραι του ιλασμου διαγγελειτε σαλ-πιγγι
εν πασηι τηι γηι υμων. Και αγιασετε το ετος, τον πεντηκοστον ενιαυτον, και
διαβοησετε αφεσιν επι της γης πασι τοις κατοικουσιν αυτην. Ἐνιαυτος αφε-σεως
σημασια αυτη εσται υμιν, και απελευσεται εις εκαστος εις την κτησιν αυτου, και
εκαστος εις την πατριαν αυτου απελευσεται.» Συνιης ουν οπως αρουν τε και
σπειρειν, και αμπελωνων ειναι μελε-δωνους εφιησι μεν ο νομος, προ της εβδομης;
Ἀνει-σθαι γε μην της επι τουτοις φροντιδος προστεταχε κατα την εβδομην. Ἀνιεμεθα
γαρ σαββατιζοντες εν Χριστωι και των επιγειων αποστησαντες την φροντιδα, και
αποφοιτωντες εισαπαν των εικαιων περισπασμων. «Ἑπτα εβδομαδας ετων,» τουτ'
εστιν, αιωνας των αιωνων, εφ' ετοιμοις τε και προκειμενοις διατελεσομεν αγαθοις,
δηλον δε οτι τοις παρα Θεου και πνευματικοις εντρυφωντες τε και εορταζοντες.
Καιρος γαρ αφεσεως εσται πασιν ημιν τοις ανα πασαν την οικουμενην, ο εν εσχατοις,
οτε και εκαστος εις την εαυτου δραμειται κτησιν, τουτ' εστιν, εις τον αυτωι πρεποντα
κληρον, και εκνεμηθεντα παρα Θεου. ∆ιαφορα γαρ ωσπερ εστι της των αγιων ζωης,
ουτω και γερων, αναλο-γως τοις εκαστου κατορθωμασιν επιμετρουντος Θεου την
αντεκτισιν. ∆ιαμεμνηται δε και της τα τοιαδε διαγγελλουσης σαλπιγγος. Καιρος γαρ
ημιν σαββα-τισμου, ως εν Χριστωι δηλονοτι, και μην και αφεσεως τε και
κληροδοσιας, η δια σαλπιγγος τε και αγγελου φωνης εσομενη κατα καιρους εκ
νεκρων αναβιωσις, εν ηι και η λαμπρα των αγιων πληθυς, ακουσεται λεγον-τος του
Χριστου· «∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην
υμιν βασι-λειαν απο καταβολης κοσμου,» ης και ημας γενοιτο τυχειν χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου και Θεου, και Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ'
ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι νυν και αει και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

 
 

341

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


