Commentarii in Lucam
ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟ
ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ.
72.476
Οι απ' αρχης αυτοπται και υπηρεται γενομενοι του Λογου. (Cod. A f. 2 b, Ε f. 5)
Του Λογου δε του ενυποστατου και ζωντος αυτοπτας ειπων τους αποστολους,
συμπεφωνηκε τωι Ἰωαννηι λεγοντι τον Λογον σαρκα γεγονεναι, και εσκηνωκεναι εν
ημιν, και τεθεωρησθαι την δοξαν αυτου, δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος. ∆ια γαρ
της σαρκος, θεωρητος ο Λογος κατεστη, ορατης ουσης και ψηλαφητης και αντιτυπου,
αθεω ρητος ων το καθ' εαυτον· και παλιν ο Ἰωαννης εν τηι Ἐπιστοληι· "Ὃ ην απ' αρχης,
ο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις ημων, και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι
του Λογου ζωης, και η ζωη εφανερωθη." Ουκ ακουεις οτι ψηλαφητην ονομαζει την
ζωην; ινα ενανθρωπησαντα νοηις τον Υιον, και ορατον μεν κατα σαρκα, αορατον δε
κατα την θεοτητα. Ουτος εσται μεγας, και Υιος Ὑψιστου κληθησεται. (A f. 17) Ἰσοκλεης
γαρ τωι φυσαντι, κατα παν οτιουν ισομετρως εχων ο εξ αυτου πεφηνως Υιος νοοιτ' αν
εικοτως. Ου γαρ οτι γεγονεν ανθρωπος οικονομικως, μειονεκτειτο κατα τι γουν ολως
αυτου· ουδεν γαρ εις ιδιαν ηδικηθη φυσιν, απο γε των καθ' ημας γενεσθαι δι' ημας·
επειδη ατρεπτος κατα φυσιν ο του Θεου Λογος· δια τουτο και Θεος και Ὕψιστος και
Κυριος ονομαζεται και δια της αγγελων φωνης. Ὅτι ουκ αδυνατησει παρα τωι Θεωι παν
ρημα. (Ε f. 50 b, F f. 734) Ἀπορουσι δε παλιν τινες, 72.477 ει ο των ολων Θεος τα
γενομενα ηδη και πραχθεντα, δυναται ποιησαι μη γεγενησθαι ποτε· κατα το, "Ουκ
αδυνατησει αυτωι παν ρημα." Ου γαρ λεγομεν ως μη γενομενα, αλλα μη γεγενησθαι την
αρχην· οιον ει την πορνην δυναται ποιησαι παρθενον εκ κοιλιας μητρος, ινα μητε ειη
ποτε πορνη, μητε λεγοιτο, οτι παρα ανθρωποις αδυνατα, δυνατα παρα τωι Θεωι. Προς ους
ερουμεν, οτι ζητεισθαι χρη παρ' ημων την του Θεου δυναμιν Ει μεγαλη και αξια γαστος,
οτε το δρωμενον εστιν ουκ απεικος τηι θειαι δοξηι· ου γαρ οτι παντα δυναται, δια τουτο
και των ατοπων αυτον εργατην ορασθαι προσηκει· νοουμεν γαρ οτι ατοπον εστι το
λεγειν, Ει δυναται ο Θεος εαυτον ποιησαι μη ειναι Θεον, η αμαρτιας δεκτικον, η μη ειναι
αγαθον, η ζωην, η δικαιον. ∆ει τοινυν παραιτεισθαι παντι σθενει τας ατοπους ουτω των
ερωτησεων. ∆ια τι δε Θεος ου δυναται την πορνευσασαν μη ποιησαι μη γεγενησθαι ποτε
πορνην; Ὅτι ου δυναται το ψευδος αληθειαν ποιησαι· και ουκ ασθενειας εγκλημα τουτο,
αλλα φυσεως αποδειξις ουκ ανεχομενης τι παθειν, ο μη αυτηι πρεπει· αλλο τριον δε
Θεου το ψευδος παντελως. Ψευσμα γαρ εστι το την πορνευσασαν ποιησαι μη πορνευσαι
ποτε. ∆ει δε, ως εφην, τας ουτως ευηθεις των ερωτησεων και πολυ ατοπον εχουσας
μηδε προσιεσθαι την αρχην, μηδε την θειαν αγνοειν φυσιν, μαλλον δε της φυσεως
εκεινης εξαιρετα. Ευλογημενος ο καρπος της κοιλιας σου. (Ε f. 56, F f. 740) Ουκ ακουεις
και του ∆αβιδ ψαλλοντος· "Ἰδου η κληρονομια Κυριου, υιοι ο μισθος του καρπου της
γαστρος;" Κληρονομια γαρ Κυριου οι δια πιστεως αυτωι υιοθετηθεντες, οι και μισθος εισι
Χριστου, του γεγονοτος καρπου της παρθενικης γαστρος· κατα το, "Αιτησαι παρ' εμου,
και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου." Ἐποιησε κρατος εν βραχιονι αυτου·
διεσκορπισεν υπερηφανους διανοιαι καρδιας αυτων, κ.τ.λ. (B f. 16, H f. 44 b.) Αινιττεται ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

βραχιων τον εξ αυτης φυντα Λογον. Ὑπερηφανους δε λεγει τους πονηρους δαιμονας
μετα του αρχοντος αυτων πεσον τας δι' επαρσιν, και τους Ἑλληνων σοφους την δοκου
σαν του κηρυγματος μωριαν μη προσδεξαμενους, και Ἰουδαιους πιστευσαι μη
βουληθεντας, οιτινες διεσκορπισθησαν, αναξια διανοηθεντες περι του Υιου του Θεου·
δυναστας δε τους Γραμματεις, και Φαρισαιους φησι τους τας πρωτοκαθεδριας
μεταδιωκοντας. (A f. 9 b, Ε f. 59, H f. 48.) Οικειοτερον δε ταυτα περι των αλιτηριων
δαιμονων νοειν· τουτους γαρ καταθρασυνομενους της υπ' ουρανον διεσκορπισεν
επιδημησας ο Κυριος, και τους αιχμαλωτισθεντας υπ' αυτων, προς την υπακοην εαυτου
αντιμετεστησε. Ταυτα γαρ παντα ακολουθησε τηι προφητειαι· Καθειλε δυναστας απο
θρονων, και υψωσε τα πεινους. (A f. 9 b, H f. 48) Μεγαλα εφρονουν 72.480 οι
σκορπισθεντες δαιμονες τε και διαβολος, Ἑλληνων τε σοφοι (ως εφην) και Φαρισαιοι
και Γραμματεις· αλλα τουτους καθειλε, και υψωσε τους ταπεινωσαντας εαυτους υπο την
κραταιαν αυτου χειρα, δεδωκως αυτοις εξουσιαν πατειν επανω οφεων και σκορπιων,
και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου· απρακτησαι δε τας καθ' ημων ποιησας βουλας
των τηι διανοιαι υπερηφανων· ησαν ποτε και Ἰουδαιοι τηι δυναστειαι γαυρουμενοι· αλλα
καθηιρεθησαν δι' απιστιαν· οι δε εξ εθνων ασημοι οντες και ευτελεις, δια πιστιν υψω
θησαν. Πεινωντας ενεπλησεν αγαθων, και πλουτουν τας εξαπεστειλε κενους. (B f. 16, H
f. 44 b, Ε f. 59 b) Πεινωντας μεν το γενος των ανθρωπων λεγει· ελιμωττον γαρ πλην
Ἰουδαιων μονων· ουτοι δε επλουτουν τηι νομοθεσιαι, τηι διδασκαλιαι των αγιων
προφητων· αυτων γαρ νομοθεσια η υιοθεσια, η λατρεια, αι επαγγελιαι· αλλ' ουτοι μεν
υπερμαζησαντες, και λιαν τωι αξιωματι επαρθεντες, δια το μη ταπεινως προσελθειν τωι
ενανθρωπησαντι, εξαπεσταλησαν κενοι, μηδεν επιφερομενοι, μητε πιστιν, μητε γνωσιν,
μητε ελπιδα αγαθων· εκπεπτωκασι γαρ και της επιγειου
Ἱερουσαλημ, και της μελλουσης ηλλοτριωθησαν ζωης τε και δοξης, επειδη ουκ
εδεξαντο τον αρχηγον της ζωης, αλλα και εσταυρωσαν τον Κυριον της δοξης, και
εγκατελιπον την πηγην του ζωντος υδατος, και εξουθενησαν τον αρτον τον εκ του
ουρανου κατελθοντα· δια τουτο και ηλθεν επ' αυτους λιμος ο παν των χαλεπωτατος,
και διψα διψης απασης πικροτερα· ου γαρ ην λιμος αρτου αισθητου, ουδε διψα υδατος,
αλλα λιμος του ακουσαι λογον Κυριου· οι δε απο των εθνων πεινωντες και διψωντες
και εν κακοις την ψυχην τηκομενοι, επειδη τον Κυριον προσηκαντο, ενεπλησθησαν των
πνευματικων αγαθων· μετεβη γαρ εις αυτους τα των Ἰουδαιων καλα. Ἀντελαβετο
Ἰσραηλ παιδος αυτου, μνησθηναι ελεους. (Ε f. 59 b, F f. 744) Ἀντελαβετο Ἰσραηλ, ου του
κατα σαρκα, του τωι ονοματι ψιλωι σεμνυνομενου, αλλα του κατα πνευμα, του την
δυναμιν της προσηγοριας τετηρηκοτος, τουτεστιν των εις αυτον ορωντων και
πιστευοντων και δι' αυτου του Υιου υιοθετουμενων, καθως και τοις παλαι προφηταις
και πατριαρχαις ο λογος και η υποσχεσις· δυναται δε και προς τον κατα σαρκα Ἰσραηλ
τουτο αρμοσαι· πολλαι γαρ εξ αυτων μυριαδες επιστευσαν. "Ἐμνησθη δε του ελεους
αυτου, καθως επηγγειλατο τωι Ἀβρααμ." Και εις περας ηγαγεν οπερ ην ειπων προς
αυτον, οτι "Ευλογηθησονται εν τωι σπερματι σου πασαι αι φυλαι της γης·" επληρουτο δε
αυτη η επαγγελια, εξ αυτης μελλοντος γεννασθαι του κοινου Σωτηρος Χριστου, ος εστι
το σπερμα του Ἀβρααμ, εν ωι τα εθνη ευλογουνται· "Σπερματος γαρ Ἀβρααμ επελαβετο,"
καθως φησιν ο Ἀποστολος, και ουτω την προς τους πατερας επαγγελιαν επληρωσε.
72.481 Ἤγειρε κερας σωτηριας ημιν. (Ε f. 26, H f. 54 b) Λαμβανεται δε το κερας ου μονον
αντι δυναμεως, αλλα και αντι βασιλειας· αμφοτερα δε ο Χριστος εστιν, ο εκ της πατριας
και του γενους ∆αβιδ ανατειλας ημιν Σωτηρ· αυτος γαρ εστιν ο βασιλευς των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

βασιλευοντων, και η ακαταμα χητος δυναμις του Πατρος. Ποιησαι ελεος. (I f. 133)
Ἔλεος και δικαιοσυνη Χριστος· ηλεηθημεν γαρ δι' αυτου, και δεδικαιωμεθα τους της
φαυ λοτητος ρυπους απονιψαμενοι, δια πιστεως δηλονοτι της εις αυτον. Και συ,
παιδιον, προφητης Ὑψιστου κληθησηι. (A f. 12 b, ε. φ. 30, H f. 58) Ἀλλα γαρ και τουτο
σκοπει, οτι Ὕψιστος εστιν ο Χριστος, ου προεδραμεν Ἰωαννης και τηι γεννησει και τωι
κηρυγματι· και τι λοιπον φησουσιν οι ελαττουντες αυτου την θεοτητα; Πως δε ου
βουλονται συνιεναι, οτι το, "Και συ προφητης Ὑψιστου κληθησηι," παρα Ζαχαριου
ειρηται, ως και των αλλων προφητων αυτου γεγονοτων, ως Θεου δηλαδη; Ἐπιφαναι
τοις εν σκοτει και σκιαι θανατου καθημενοις. (Ε f. 29 b) Τοις ουν εν νομωι και κατα την
Ἰουδαιαν λυχνος ην οια τις Χριστου προβαδιζων ο Βαπτιστης, και περι αυτου
προανεφωνηκεν ο Θεος· "Ἡτοιμασα λυχνον τωι Χριστωι μου." Προετυπου δε αυτον και ο
νομος, κελευων ασβεστον διατηρεισθαι τον λυχνον εν τηι πρωτηι σκηνηι· αλλ' οι
Ἰουδαιοι χρονον βραχυν επ' αυτωι ησθεντες δια γε το προσδραμειν αυτου τωι
βαπτισματι, και θαυμασαι τον βιον, ευθυς κατεκοιμησαν αυτον τωι θανατωι, μονον ουχι
τον αειφανη λυχνον κατασβεννυοντες· δια τουτο και ο Σωτηρ ελεγε περι αυτου·
"Ἐκεινος ην ο λυχνος ο καιομενος και φαινων· υμεις δε ηθελησατε μικρον
αγαλλιασθηναι προς ωραν εν τωι φωτι αυτου." Του κατευθυναι τους ποδας ημων εις
οδον ειρηνης. (I f. 132) Ἐπλανατο μεν γαρ η υπ' ουρανον τηι κτισει παρα τον Κτιστην
λατρευουσα, και τωι της αμαθειας κατεμελαινετο σκοτωι, και νυξ οια τις ταις απαντων
διανοιαις εμπιπτουσα, τον φυσει τε και αληθως οντα Θεον οραιν ουκ αφιει· ανετειλεν δε
τοις· εξ Ἰσραηλ φωτος και ηλιου δικην ο των ολων Κυριος.

72.484 ΚΕΦ. Β.
Ἐγενετο δε εν ταις ημεραις εκειναις, κ.τ.λ. (A f. 14 b, Ε f. 63 b, F f. 750, H f. 63 b)
Χρησι μως δε και αναγκαιως επεσημηνατο ο ευαγγελιστης της του Σωτηρος ημων
γεννησεως καιρον. Ἵνα γαρ μαθωμεν, ως βασιλευς των εκ φυλης ∆αβιδ, ουκ ην παρα
των εξ Ἰσραηλ, αλλ' οι παρ' αυτοις αρχοντες εκλελοιπασιν, εικοτως διαμεμνηται των
του Και σαρος θεσπισματων, ως υπο σκηπτρα λοιπον εχοντος μετα των αλλων την
Ἰουδαιαν· ουτω γαρ κεκελευκε γενεσθαι την απογραφην. ∆ια το ειναι αυτον εξ οικου
και πατριας ∆αβιδ. (Ε f. 63 b, F f. 748 b) Ἡ μεν ουν των ιερων Ευαγγελιων βιβλος εις τον
Ἰωσηφ την γενεαλογιαν καταγουσα, εκ του ∆αυιδικου εχοντα οικου το γενος, εδειξε δι'
αυτου και την Παρθενον του ∆αβιδ συμφυλετιν, του θειου νομου τας συζυγιας απο
φυλης θεσπιζοντος γινεσθαι της αυτης. Ὁ δε των ουρανιων υποφητης δογματων, ο
μεγας αποστολος Παυλος, αναφανδον διασαφει την αληθειαν, εξ Ἰουδα μαρτυρων
ανατειλαι τον Κυριον.(Ε f. 70, F f. 754 b) Ἀλλα διαφοροι μεν αι προς ενοτητα
συνενεχθεισαι φυσεις την αληθινην, εις δ' εξ αμφοιν Θεος και Υιος, ουχ ως της των
φυσεων διαφορας ανηιρημενης δια την ενωσιν· δυο γαρ φυσεων ενωσις γεγονε· διο ενα
Χριστον, ενα Υιον, ενα Κυριον ομολογουμεν. Κατα ταυτην την της ασυγχυτου ενωσεως
εννοιαν, Θεοτο κον την αγιαν Παρθενον κηρυττομεν, δια το τον Θεον Λογον
σαρκωθηναι και ενανθρωπησαι, και εξ αυτης της συλληψεως ενωσαι εαυτωι τον εξ
αυτης ληφθεντα ναον. Ὁρωμεν γαρ οτι δυο φυσεις συνηλθον αλ ληλαις καθ' ενωσιν
αδιασπαστον, ασυγχυτως και αδιαιρετως· η γαρ σαρξ σαρξ εστι, και ου θεοτης, ει και
γεγονε Θεου σαρξ· ομοιως δε και ο Λογος Θεος εστι και ου σαρξ, ει και ιδιαν εποιησατο
την σαρκα οικονομικως. Ει δε και διαφοροι και αλληλαις ανισοι των εις ενοτητα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

συνδεδραμηκοτων αι φυσεις, αλλ' ουν εις ο εξ αμφοιν γε μονος· και ου διαιρετεον τον
ενα Κυριον Ἰησουν Χριστον εις ανθρωπον ιδι κως, και εις Θεον ιδικως, αλλ' ενα και τον
αυτον ειναι φαμεν Χριστον Ἰησουν, την των φυσεων ειδοτα διαφοραν, και ασυγχυτους
αλληλαις αυτας διατηρουντα. Συν Μαριαμ τηι μεμνηστευμενηι αυτωι γυναικι, ουσηι
εγκυωι. (A f. 14, Ε f. 64, F f. 748 b, H f. 62) Ὁ δε γε ιερος ευαγγελιστης, μεμνηστευσθαι
φησι τωι Ἰωσηφ την Μαριαμ, δεικνυς ως επι μονοις τοις μνηστροις η συλληψις, και
παραδοξος η γεννησις του Ἐμμανουηλ, και τοις της ανθρωπινης φυσεως ουκ
ακολουθουσα νομοις· ου γαρ τετοκεν η αγια Παρθενος, 72.485 ανθρωπινου σπερματος
λαβουσα καταβολην. Και τις ο τουδε λογος; Ἡ παντων απαρχη Χριστος, ο δευτερος
Ἀδαμ, κατα τας Γραφας, γεννητος γεγονε Πνευματος, ινα και εις ημας παραπεμψηι την
χαριν· εμελλομεν γαρ και ημεις, ουκ ανθρωπων ετι χρηματιζειν τεκνα, Θεου δε μαλλον,
την δια του Πνευματος αναγεννησιν εν πρωτωι λαχοντες Χριστωι· ινα γενηται αυτος
πρωτευων εν πασι, καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος. Οικονομικωτατα δε της απογραφης
ο καιρος πεπομφεν εις Βηθλεεμ την αγιαν Παρθενον, ινα ετεραν ιδωμεν προφητειαν
εκτετελεσμενην· γεγραπται γαρ ως εφημεν· "Και συ Βηθλεεμ οικος του Ἐφραθα,
ολιγοστος ει του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα· εκ σου μοι εξελευσεται του ειναι εις αρχοντα
εν τωι Ἰσραηλ."(B f. 22) Προς δε τους λεγοντας, οτι ει σαρκι γεγεννηται η Παρθενος,
διεφθαρται· ει δε ου διεφθαρται, κατα φαντασιαν γεγεννηται, φαμεν· Ὁ προφητης λεγει,
οτι [Κυριος ο Θεος Ἰσραηλ] εισηλθε και εξηλθε και μενει η πυλη κεκλεισμενη. Και ει
ασυγχυτως ο Λογος σαρξ εγενετο, ασπορως παντως συλληφθεις, αφθορως γεγεννηται.
Και ετεκε τον Υιον αυτης τον πρωτοτοκον. (A f. 25, B f. 22 b, Ε f. 71, F f. 755 b, H f. 71)
Ποιον αρα πρωτοτοκον; Πρωτοτοκον λεγει νυν, ου τον πρωτον εν αδελφοις, αλλα τον
και πρωτον και μονον· εστι γαρ τι και τοιουτον ειδος εν ταις σημασιαις του
πρωτοτοκου· και γαρ και πρωτον εστιν οτε τον μονον η Γραφη καλει· ως το· "Ἐγω ειμι
Θεος πρωτος, και μετ' εμου ουκ εστιν ετερος." Ἵνα ουν δειξηι, οτι ου ψιλον ανθρωπον
εγεννησεν η Παρθενος, επηγαγεν τον πρωτοτοκον· ετερον γαρ ουκ εσχεν υιον, μεινασα
παρθενος, αλλα τον του Πατρος· περι ου και Θεος και Πατηρ δια φωνης του ∆αβιδ βοαι·
"Καγω πρω τοτοκον θησομαι αυτον υψηλον παρα τοις βασιλευσι της γης." Τουτου και ο
πανσοφος Παυλος διαμνημονευει λεγων· "Ὅταν δε εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει· Και προσκυνησατω σαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου·" Ειτα πως
εισβεβηκεν εις την οικουμενην; Ἔξω γαρ υπαρχει αυτης, ου τοπικως μαλλον, αλλα
φυσικως· ετερος γαρ κατα φυσιν εστι παρα γε τους κατα πασαν την οικουμε νην.
Εισβεβηκε δε εις αυτην γενομενος ανθρωπος, και μερος αυτης χρηματισας δια την
σαρκωσιν· και τοι γαρ μονογενης υπαρχων θεικως, επειδη γεγονεν ημων αδελφος,
ταυτηι τοι και ωνομασθη πρωτοτοκος, ινα ως απαρχη της των ανθρωπων υιοθεσιας
γεγονως, και ημας υιους Θεου γενεσθαι παρασκευασηι. (E f. 73, F f. 758) Ὥστε το
πρωτοτοκον, περι της οικονομιας ειρησθαι νομιζε· κατα γαρ την θεοτητα μονογενης·
παλιν μονογενης μεν καθ' ο Λογος εστιν εκ Πατρος· αδελφους κατα φυσιν ουκ εχων,
ουδε ετερωι τινι συνταττομενος· εις γαρ και μονος ο ομοουσιος τωι Πατρι Υιος του Θεου·
πρωτοτοκον δε 72.488 δια την προς τα κτισματα συγκαταβασιν. Ὅτε μεν ουν μονογενης
ονομαζεται, ουδεμιας αυτωι προσπεπλεγμενης αιτιας, καθ' ην εστιν μονογενης, τουτο
καλειται, αλλ' απολελυμενως, Μονογενης Θεος ων εις τον κολπον του Πατρος. Ὅτε δε
πρωτοτοκον αυτον αι θειαι καλουσι Γραφαι, ευθυς επιφερουσι και ων εστι πρωτοτοκος,
και την αιτιαν δι' ην και ταυτην εχει την επωνυμιαν. Φασι γαρ πρωτοτοκον εν πολλοις
αδελφοις, και πρωτοτοκον εκ των νεκρων· το μεν, καθ' ο γεγονεν ομοιος ημιν κατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

παντα χωρις αμαρτιας· το δε, καθ' ο πρωτος αυτος εις αφθαρσιαν την εαυτου σαρκα
ανεστησε· και εστη μονογενης μεν κατα φυσιν, ατε δη μονος ων εκ Πατρος Θεος εκ
Θεου, και μονος εκ μονου, Θεος εκ Θεου αναλαμψας, και φως εκ φωτος· πρωτοτοκος δε
δι' ημας ιν' επειδη καλειται των πεποιημενων πρωτοτοκος, δι' αυτον σωζηται τα κατ'
αυτον· ει γαρ δει παντως αυτον ειναι πρωτοτοκον, μενουσι παντως και ων εστι
πρωτοτοκος· ει δε, κατ' Ευνομιον, πρωτοτοκος εκ Θεου λεγεται ως των πολλων πρωτος
γεννηθεις, εστι δε και εκ Παρθενου πρωτοτοκος, ειη αν και εξ αυτης ως πρωτος ετερου·
ει δε μονος, αλλ' ου προ αλλων γεννηθεις, εκ Μαριας πρωτοτοκος κεκληται, και εκ
Θεου αρα πρωτοτοκος, ουχ ως πολλων πρωτος, αλλ' ως μονος γεννηθεις. Ἔτι ει τα
πρωτα των δευτερων αιτια ωμολογηται, πρωτον δη ην Θεος και Θεου Υιος, των αρα
υιων λεγομενων αιτιος ο Υιος, ως εξ εκεινου λαχοντων την κλησιν. Ὁ αρα αιτιος των
δευτερων υιων, λεγοιτ' αν πρωτοτοκος δικαιως, ουχ ως πρωτος εκεινων υπαρξας, αλλ'
ως πρωτος της υιου προσηγοριας γενομενος αυτοις αιτιος· και ωσπερ το λεγεσθαι
πρωτον τον Πατερα· "Ἐγω γαρ, φησιν, ειμι πρωτος, και εγω μετα ταυτα," ουκ αναγκασει
παντως αυτον συγγενη τοις μετ' αυτον νοεισθαι, ουτω καν πρωτος λεγηται της κτισεως
ο Υιος, ειτ' ουν πρωτοτοκος προ πασης κτισεως, ου παντως εσται των ποιηματων εις·
αλλ' ωσπερ ο Πατηρ αρ χην εαυτον των παντων αποδεικνυων ελεγεν, "Ἐγω ειμι
πρωτος," ουτω και ο Υιος πρωτος της κτισεως λεγεται· δι' αυτου γαρ τα παντα γεγονεν,
και αυτος εστιν η παντων κτισματων αρχη, ως Κτιστης και ∆ημιουργος. Και ανεκλινεν
αυτον εν τηι φατνηι. (A f. 29, Ε f. 78 b, F f. 763, H f. 81 b) Ευρεν αποκτηνωθεντα τον
ανθρωπον· δια τουτο εν φατνηι ως εν ταξει τροφης τεθειται, ινα τον κτηνοπρεπη
μεταμειψαντες βιον, εις την ανθρωπωι πρεπουσαν ανακομισθωμεν συνεσιν· και οι
κτηνωδεις τηι ψυχηι, προσελθοντες τηι οικειαι τραπεζηι τηι φατνηι, ευρωμεν μηκετι χορτον,
αλλ' αρτον τον εξ ουρανου, το της ζωης σωμα. 72.489 Και ποιμενες ησαν εν τηι χωραι τηι
αυτηι αγραυλουντες. (B f. 23 b.) Ποιμεσι δε πρωτον αποκαλυπτεται το υπο των αγγελων
υμνουμενον μυστηριον, οιτινες τυπον επειχον των τας Ἐκκλησιας μελλοντων ποι
μαινειν· αυτους γαρ εδει και πρωτους ακουειν το, Ἐπι γην ειρηνη, διοτι και οι
πνευματικοι ποιμενες εμελλον την ειρηνην επιφωνειν παντι τωι της Ἐκ κλησιας
πληρωματι· ετι δε το των ποιμενων προσ ωπον, και η γενομενη δια της αποκαλυψεως
αυτοις χαρα σημαινει σαφως, ως επι το πλανωμενον ηλθε προβατον ο ποιμην ο καλος·
ποιμενας γαρ ουδεν ου τως ευφραινειν οιδεν, ως η του απολωλοτος βοσκη ματος
ευρεσις· οπερ ουκ ην ετερου τινος ευρειν, η του αρχιποιμενος Χριστου. Ειτα επειδη
Βηθλεεμ οικος αρτου ερμηνευεται, που εμελλον οι ποιμενες μετα το κηρυγμα της
ειρηνης επειγεσθαι, η επι τον πνευματικον οικον του ουρανιου αρτου, τουτεστι την
Ἐκκλησιαν, εν ηι μυστικως καθ' εκαστην ιερουρ γειται ο εκ του ουρανου καταβας αρτος,
και ζωην διδους τωι κοσμωι; (A f. 29 b. B f. 23 b, Ε f. 79 b, F f. 764, H f. 83 b, K f.3) Ποιμενες
γεγονασι των μυσταγωγουμενων απαρχη· βλεπει δε παλιν ο τυπος εις αληθειαν· ποι
μεσι γαρ τοις πνευματικοις εμφανη καθιστησιν εαυτον ο Χριστος, ιν' αυτον τοις αλλοις
ευαγγελι ζωνται· καθαπερ αμελει και οι τοτε ποιμενες εδι δασκοντο μεν παρα των
αγιων αγγελων, δραμοντες δε, τοις ετεροις απηγγελλον. Ἄγγελοι δη ουν των περι
αυτου κηρυγματων απαρχονται· και δοξολο γουσιν ως Θεον τον κατα σαρκα εκ
γυναικος παρα δοξως γεγεννημενον· Θεος γαρ ην εν ειδει τωι καθ' ημας ο των ολων
Κυριος, ινα λυσηι την αραν την επι τηι πρωτηι γυναικι· ειρηται γαρ προς αυτην· "Ἐν
λυπαις τεξηι τεκνα." Ὡς γαρ εις θανατον τικτουσαι, το της ανιας εσχηκασι κεντρον·
επειδη δε γυνη τετοκε κατα σαρκα τον Ἐμμανουηλ, ος εστι ζωη, λελυται της αρας η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

δυναμις, συναπεσβη τωι θανατωι και το εν λυπαις γενναιν τας επι γης μητε ρας. Βουλει
και ετεραν αιτιαν του πραγματος εκμαθειν; Μεμνησο του σοφωτατου Παυλου γεγρα
φοτος περι Χριστου· "Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος
τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας και περι αμαρτιας, κατεκρινε
την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα
σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα πνευ μα." Τι ουν εστι το, εν ομοιωματι σαρκος αμαρ
τιας απεσταλθαι λεγειν τον Υιον; Ἐμφωλευει μεν τοις μελεσι της σαρκος ημων, της
αμαρτιας ο νο μος, και των εμφυτων επιθυμιων το εκτοπον κι νημα· ο δε γε του Θεου
Λογος γενομενος ανθρωπος, αγιαν ειχε την σαρκα και παναγνον αληθως· και εν 72.492
ομοιωσει μεν της ημετερας σαρκος, ου μην ετι και κατ' αυτην· απηλλακτο γαρ εις απαν
των εμπεφυκοτων τοις ημετεροις σωμασι μολυσμων, κινηματος και ροπης της ημας
αποφερουσης εφ' α μη θεμις. Ἀλλ' αυτη μεν η αιτια της του Σωτηρος σαρκω σεως. Και
εσπαργανωσεν αυτον. (A f. 30 b, E f.108 b, Ε f. 81, F f. 766, H f. 86, I f. 75) Ὅταν ιδηις
βρεφος εσπαργανωμενον, μη μεχρι μονης της κατα σαρκα γεννησεως αυτου την
σεαυτου διανοιαν στησηις, αλλ' αναπηδησον εις θεωριαν της θεοπρεπους δοξης αυτου·
αναβηθι τον ουρανον· ουτως αυτον εν τοις ανωτατω θεωρησεις υψωμασι, την
υπερτατην εχοντα δοξαν, οψει καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου· ακουσηι
των Σεραφιμ υμνολογουντων αυτον, πληρη τε ειναι λεγοντων τον ουρανον και την γην
της δοξης αυτου. Γεγονε δε τουτο και επι της γης· δοξα γαρ Θεου περιηστραψε τους
ποιμενας· και πληθος ην στρατιας ουρανιου δοξολογουντων Χριστον. Πλειστοι μεν γαρ
εγεννηθησαν κατα καιρους αγιοι προφηται, αλλ' ουδεις εκεινων εδοξολογηθη πωποτε
δια φωνης αγ γελων· ανθρωποι γαρ ησαν και εν μετροις τοις καθ' ημας οικεται Θεου
γνησιοι. Χριστος δε ουχ ουτως· Θεος γαρ εστι και Κυριος και προφητων αγιων
αποστολευς, και ως ο Ψαλλων φησι, "Τις εν
νεφελαις ισωθησεται τωι Κυριωι, και τις ομοιωθησεται εν υιοις Θεου;" Ἡμιν μεν γαρ τοις
υπο ζυγα και φυσικην δουλειαν, εν χαριτος ταξει προσνενεμηται παρ' αυτου το της
υιοτητος ονομα· Χριστος δ' εστιν η αληθεια, τουτεστιν ο του Θεου και Πατρος κατα
φυσιν Υιος, και οτε γεγονε σαρξ· μεμενηκε γαρ ο ην, καιτοι προσλαβων ο ουκ ην· οτι
εστιν αληθες ο φημι, πιστωσεται παλιν ο προφητης Ἡσαΐας λεγων· "Ἰδου η Παρθενος εν
γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ· βουτυρον και
μελι φαγεται· πριν η γνωναι αυτον προελεσθαι πονηρα, εκλεξεται το αγαθον. ∆ιοτι πριν
η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει
πονηριαι του εκλεξασθαι το αγαθον;" Καιτοι πως ουχ απασιν εναργες, οτι παιδιον
νεογνον και αρτιθαλες, και ουκ εχον απο του χρονου και της ηλικιας το δυνασθαι τι
νοειν, ανικανως εχει προς διακρισιν πονηρου τε και αγαθου πραγματος; Οιδε γαρ ολως
ουδεν· αλλ' εν γε τωι παντων Σωτηρι Χριστωι θαυμα μεγα και εξαισιον ην· ησθιε μεν γαρ,
ως βρεφος ων ετι, βουτυρον τε και μελι· βουτυρον δε καλει το γαλα της Παρθενου ο
προφητης, δια το μη εκ θηλυτητος και ηδονης και εκλυσεως γεγενησθαι αυτο, πεπηγος
δε ειναι και στερεον, μηδε πικριαν εχειν της αμαρτιας, αλλα του μελιτος την γλυκυτητα·
ει γε παντα τα Θεου, γλυκυτερα εστιν υπερ μελι και κηριον. (I f. 76) Ἅμα μεν εγεννηθη
Χριστος, και η του διαβολου δυναμις εσκυλευετο· εθρησκευετο μεν εν ∆αμασκωι, και
πλειστους ειχεν εκει τους
προσκυνουντας αυτον· αλλ' εν καιρωι του τοκου της αγιας Παρθενου και η της εκεινου
τυραννιδος ισχυς συνεθραυετο· εσαγηνευοντο ουν προς επιγνωσιν 72.493 αληθειας οι εξ
εθνων.(I f. 76) Ἔθος γαρ τηι θεοπνευστωι Γραφηι διαφοροις ονομασιν τον των ολων Θεον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

αποκαλειν, και ως απο γε των κατα και ρους δρωμενων εσθ' οτε προσεπινοειν τας
κλησεις· τουτο τετηρηται επ' αυτου του Χριστου· Θεος γαρ εστιν αληθινος· επιδειξειεν
αν το· "Ταχεως σκυλευσον, οξεως προνομευσον."(I f. 78 b) Ἀρχη γαρ αυτου γεγονεν ο
σταυρος, δι' ου βεβασιλευκεν της υπ' ουρανον· ειπερ εστιν αληθες οτι γεγονεν υπηκοος
τωι Πατρι μεχρι θανατου σταυρου.(I f. 82) Ἐπιτηρησον, αγαπητε, και συνες, οτι ουκ εις
τας των εθνων συνηθειας εξεβησαν οι ηγιασμενοι δια της πιστεως, αλλ' εις τας αυτων
μαλλον εισηλθον οι κεκλημενοι· κρεοφαγουσιν μεν οι θηρες, λυκος τε και λεων, αρκος
τε και παρδαλις· ποαφαγα δε εισι τα των ζωων ημερα, εριφοι τε και αρνες και μοσχοι.
Ἀλλ' οι θηρες δε, φησιν, τοις ημεροις συν βοσκησονται, και τας αυτων εδονται τροφας.
Ουκουν ου τα ημερα προς τας των αγριων εκβεβηκε συνηθειας, εκεινα δε μαλλον εις τας
τουτων, ως εφην, μεταπεφοιτηκε. Μετεστησαν γουν εξ αγριου φρονηματος εις την
αγιοις πρεπουσαν ημεροτητα· μετα βεβληνται δια Χριστου, και γεγονασιν αρνες, οι
λυκοι· αυτος γαρ ην ο εξημερων αυτους, και συνειρων, ως εφην, τους δυο λαους εις
φρονημα το θεοφιλες. Τουτο παλαι και ο ιεροφαντης Μωυσης αναπεφωνηκε λεγων.
"Ευφρανθητε, εθνη, μετα του λαου αυτου, δοτε μεγαλωσυνην Κυριωι και Θεωι ημων. (A
f. 30 b, Ε f. 82, F f. 766 b, H f. 86 b) Ἐπειδη γαρ Θεος ην αποῤρητως σεσαρκωμενος, μονος
ᾔδει το αγαθον, και πονηριας της εν ανθρωποις ελευθερος ην· ιδιον δε τουτο της
ανωτατω πασων ουσιας· το γαρ φυσει και αραροτως και αμεταπτωτως αγαθον, πρεποι
αν αυτηι τε και μονηι ιδικως· "Ουδεις γαρ αγαθος, ει μη εις ο Θεος," κατα την αυτου του
Σωτηρος φωνην. Ουκουν, μη ως βρεφος ιδηις απλως τον εν φατνηι κειμενον, αλλ' εν
πτωχειαι τηι καθ' ημας τον πλουσιον ως Θεον, και δια τουτο δοξολο γουμενον και παρ'
αυτων των αγιων αγγελων· οποιος και ο υμνος ην· "∆οξα εν υψιστοις Θεωι, και επι γης
ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια." Ἄγγελοι μεν γαρ και πασαι αι ανωτατω δυναμεις την
εκνεμηθεισαν αυτοις σωζοντες ταξιν, και ειρηνευουσι προς Θεον· κατ' ουδενα γαρ
τροπον το αυτωι δοκουν παρατρεχουσιν, αλλ' εισιν εν εδραιοτητι τηι κατα δικαιο συνην
και αγιασμον· ημεις δε οι ταλανες, τοις του ∆εσποτου θελημασι τας εαυτων επιθυμιας
ανταναστησαντες, πολεμιων εν ταξει γεγοναμεν αυτωι. Λελυται δε τουτο δια Χριστου·
και γαρ εστιν αυτος η ειρηνη ημων, και συνηψε ημας δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι, την
εχθροποιον αμαρτιαν εκ μεσου τι θεις, και δικαιων εν πιστει, και καλων εγγυς τους
οντας μακραν· και καθ' ετερον δε τροπον, κτισας τους δυο λαους εις ενα καινον
ανθρωπον, ποιων 72.496
ειρηνην, και αποκαταλλαττων αμφοτερους εν ενι σωματι προς τον Πατερα· ευδοκησε
γαρ ο Θεος και Πατηρ ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν αυτωι, συν ειραιτε τοις ανω τα
κατω, και αγελην αποφηναι μιαν, τους τε εν ουρανωι και επι γης· γεγονεν ουν ημιν
ειρηνη τε και ευδοκια Χριστος. Και ειπεν αυτοις ο αγγελος, κ.τ.λ. (B f. 24 b) Ἔστι νοειν
ως αρχαγγελος ην, ο τοις ποιμεσι την χαραν ευαγγελισαμενος, αμα τηι υπ' αυτον στρατιαι
κατιων επι τα της σωτηριας των ανθρωπων ευαγγελια· καν τεως μονωτατος αυτοις
διελεγετο, μη υποπιπτουσης ταις αυτων οψεσι της υπ' αυτον στρατιας, δια το της
φυσεως αορατον. Και οτε επλησθησαν αι ημεραι του καθαρισμου αυτων κατα τον νομον
Μωυσεως. (A f. 33 b, Ε f. 89, H f. 96) Τεως ουν ιδομεν αυτον, δια των αρτιως
ανεγνωσμενων, τοις δια Μωυσεως εικοντα νομοις· μαλλον δε τον νομοθετην αυτον και
Θεον, ως ανθρωπον τοις εαυτου θεσπισμασιν υποκειμενον· και δια ποιαν αιτιαν, διδαξει
λεγων ο σοφωτατος Παυλος· "Ὅτε ημεν νηπιοι, υπο τα στοιχεια του κοσμου ημεν
δεδουλωμενοι· οτε δε ηλθε το πληρωμα του χρονου, εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον
αυτου γενομενον εκ γυναικος, γενομενον υπο νομον, ινα τους υπο νομον εξαγορασηι."
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Ουκουν της του νομου καταρας εξεπριατο Χριστος τους οντας μεν υπο νομον, ου μην ετι
[εσινε ετι] και τετηρηκοτας αυτον. Ἐξεπριατο δε πως; Πληρωσας αυτον. Και καθ' ετερον
δε τροπον· Ἵνα λυσηι της εν Ἀδαμ παραβασεως τα εγκληματα, ευπειθη και ευηνιον προς
παν οτιουν εαυτον παρεστησεν υπερ ημων τωι Θεωι και Πατρι· γεγραπται γαρ, οτι
"Ὥσπερ δια της παρακοης του ενος ανθρωπου αμαρτωλοι κατεσταθησαν οι πολλοι,
ουτω και δια της υπακοης του ενος, δικαιοι κατασταθησονται οι πολλοι." Ὑφηκε τοινυν
τωι νομωι μεθ' ημων τον αυχενα, οικονομικως και τουτο πραττων· επρεπε γαρ αυτωι
πληρωσαι πασαν δικαιοσυνην. Ἐνστασης δη ουν της ογδοης, εν ηι συνηθες ην την εν
σαρκι τελεισθαι περιτομην, κατα γε το δοκουν τωι νομωι, περιτεμνεται και αυτος ο τον
νομον δους τωι Μωυσηι, και προ τουτου τωι Ἀβρααμ. ∆εχεται και το ονομα, τουτεστι το,
Ἰησους· ερμηνευεται δε τουτο, Σωτηρια λαου· ουτω γαρ ηθελησεν ο Θεος και Πατηρ
ονομαζεσθαι τον ιδιον Υιον γεννηθεντα κατα σαρκα εκ γυναικος· γεγονε γαρ τοτε
σωτηρια λαου, και ουχ ενος, μαλλον 72.497 δε παντος εθνους, και πασης της υπ'
ουρανον· εν ταυτωι τοιγαρουν το της περιτομης ετελειτο χρημα, και την κλησιν εδεχετο.
Και τι το αινιγμα, φερε δη παλιν ιδωμεν. Ὁ μακαριος εφη Παυλος· "Ἡ περιτομη ουδεν
εστι, και η ακροβυστια ουδεν εστιν." Ἆρ' ουν το μηδεν τηρεισθαι προστεταχε δια του
πανσοφου Μωυσεως ο των ολων Θεος, και κολασιν επαρτησας τοις παραβαινουσιν
αυτην; Ναι, φαιην αν· οσον μεν γαρ ηκεν εις την του πραγματος φυσιν, ουδεν εστιν
παντελως· ωδινει δε μυστηριου τυπον· κατα γαρ την ογδοην ημεραν ανεβιω Χριστος εκ
νεκρων, και δεδωκεν ημιν την εν πνευματι περιτομην. Προστεταχε γαρ τοις αγιοις
αποστολοις, "Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το
ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευ ματος." Τελεισθαι δε φαμεν την εν
πνευματι περιτομην εν καιρωι μαλιστα του αγιου βαπτισματος, οτε και μετοχους ημας
αποφαινει Χριστος του αγιου Πνευματος.(Ε f. 89 b) Και τουτου παλιν εις τυπον ην ο
αρχαιος εκεινος Ἰησους, ο μετα Μωυσεα στρατηγησας· διεβιβασε γαρ προτερον τον
Ἰορδανην τους υιους Ἰσραηλ· ειτα καθισας ευθυς μαχαιραις περιετεμε πετριναις.
Ουκουν οτε διαβωμεν τον Ἰορδανην, τοτε Χριστος ημας περιτεμνει τηι δυναμει του
αγιου Πνευματος· ου σαρκα καθαιρων, αποκειρων δε μαλλον τον εν ψυχαις μολυσμον.
Ἐν ογδοηι τοιγαρουν περιτεμνεται Χριστος, και την κλησιν, ως εφην, λαμβανει. Τοτε
γαρ, τοτε σεσωσμεθα παρ' αυ του και δι' αυτου· "Ἐν ωι γαρ, φησι, περιετμηθητε περιτομηι
αχειροποιητωι εν τηι απεκδυσει του σωματος της σαρκος, εν τηι περιτομηι του Χριστου,
συνταφεντες αυτωι εν τωι βαπτισματι, εν ωι και συνηγερθητε." Ουκουν ο θανατος αυτου
υπερ ημων γεγονε, και η αναστασις και η περιτομη· απεθανε γαρ, ινα ημεις οι
συναποθανοντες αυτωι, αυτου αποθανοντος τηι αμαρτιαι, μηκετι ζησωμεν τηι αμαρτιαι.
∆ιο ειρη ται· "Ει συναπεθανομεν, και συζησομεν" Ἀποθανειν δε λεγεται τηι αμαρτιαι, ουχ
οτι ημαρτεν ("Ουδε γαρ αμαρτιαν εποιησεν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου"),
αλλα δια την εμην αμαρτιαν. Ὥσπερ ουν συναπεθανομεν αυτωι αποθνησκοντι, και
συναναστωμεν αυτωι. Παλιν επειδη γεγονεν μεθ' ημων ο Υιος, καιτοι Θεος ων φυσει και
των ολων Κυριος, ταυτηι τοι και το καθ' ημας ουκ ατιμαζει μετρον, αλλα μεθ' ημων υπο
τον αυτον νομον γεγονε, καιτοι νομοθετης ων αυτος ως Θεος· περιτεμνεται οκταημερος
μετα Ἰου δαιων, ινα την συγγενειαν βεβαιωσηι, οπως μη
αρνησωνται αυτον· εκ σπερματος γαρ ∆αβιδ προσεδοκατο ο Χριστος· και εδειξε το
τεκμηριον της συγγενειας. Ει γαρ και περιτμηθεντος αυτου ελεγον, Τουτον ουκ οιδαμεν
ποθεν εστιν· ει μη περιετμηθη κατα σαρκα, και τον νομον εφυλαξεν, εσχεν αν προφασιν
72.500 ευλογον αυτων η αρνησις· μετα μεντοι το περιτμηθηναι αυτον, πεπαυται η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

περιτομη, εισαχθεντος ημιν του σημαινομενου δι' αυτης, ητοι του βαπτισματος· δια
τουτο ημεις ουκετι περιτεμνομεθα. ∆οκει γαρ μοι η περιτομη τρια τινα πραγματευεσθαι·
εν μεν, οιονει σημειωι τινι και σφραγισει τους εγγονους Ἀβρααμ αφοριζουσα, και των
λοιπων εθνων διαστελλουσα· δευτερον, εν εαυτηι την του θειου βαπτισματος
προτυπουσα χαριν και δυναμιν· ωσπερ γαρ ο περιτεμνομενος, εις λαον Θεου δια της
σφρα γιδος παλαι εχρηματιζεν· ουτως ο βαπτιζομενος σφραγιδα τον Χριστον εν εαυτωι
τυπωσαμενος, εις υιοθεσιαν Θεου αναγραφεται. Και τριτον, συμβολον των εν χαριτι
καθισταμενων πιστων, οι των σαρκικων ηδονων και παθων τας επαναστασεις τωι τμη
τικωι της πιστεως λογωι, και πονοις ασκητικοις εκ τεμνουσι και απονεκρουσιν, ου σωμα
τεμνοντες, αλλα την καρδιαν καθαιροντες, και πνευματι ου γραμματι περιτεμνομενοι·
ων και τον επαινον (Ε f. 90) ουκ ανθρωπινης επικρισεως δεισθαι, αλλα της ανωθεν
ηρτησθαι ψηφου, Παυλος ο θειος
διαμαρτυρεται. (Ε f. 120 b, K f.4 b) Ἰοντος τοινυν του νομου κατα γυναικος απασης
τικτουσης αρσεν η θηλυ, και γενικωτατην ημιν ποιουμενου την καταῤρησιν, υπ
εξαιρεται της δυσφημιας η αγια Παρθενος, ης εκ φυναι φαμεν το κατα σαρκα Χριστον.
Θεα γαρ, ει σοι δοκει, του νομου το ακριβες· "Γυνη" γαρ, φησι, και ου πασα τυχον
αδιακριτως, αλλ' "ητις αν σπερματισθηι και τεκηι αρσεν, ακαθαρτος εστω." Ἐνταυθα δε
εκ Πνευματος αγιου το θειον συνεστη σωμα, πλαστουργουμενον αῤρητως εν τηι αγιαι
Παρθενωι, και των της φυσεως νομων ολιγα πεφροντικος· ηκιστα γαρ σπερματικης
εδειτο καταβολης ο των αγιων πρωτοτοκος, η απαρχη λαχοντων την εκ Θεου δια
Πνευματος αναγεννησιν· περι ων ειρηται σαφως· "Οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ
θεληματος σαρκος η ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν." ∆ιεδρα δη ουν την εκ νομου
καταβοην η αγια Παρθενος, σπερματισθεισα μεν ουδαμως, ενεργειαι δε τηι δια Πνευματος
το θειον ημιν αποκυησασα βρεφος. (Ε f. 120, H f. 103 b) Μετα το περιτμηθηναι, τον του
καθαρισμου παλιν αναμενει καιρον· και οτε επληρωθησαν αι ημεραι (πληρωσις δε
ημερων η τεσσαρακοστη ην), τοτε αναγεται εις Ἱεροσολυμα, και εις οψιν αγεται του
Πατρος, ως ανθρωπος καθ' ημας, ο συνεδριαζων αυτωι Θεος Λογος, ο και δια της του
νομου σκιας εν τοις πρωτοτοκοις γραφομενος. Ἅγια γαρ και ιερα τωι Θεωι και τα προ της
ενανθρωπησεως πρωτοτοκα, απερ εθυον αυτωι κατα νομον. Ὢ μεγαλης οικονομιας! ω
βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου! Ὁ εν κολποις ων του Πατρος, ωι τα παντα
προσαγεται δουλοπρεπως, ο ταις παρα παντων λατρειαις δοξαζομενος, οτε γεγονεν εν
72.501 τοις της ανθρωποτητος μετροις, τωι ιδιωι Γεννητορι προσφερει θυσιαν. Ὧ του
παραδοξου πραγματος! Τους του νομου τυπους τετηρηκεν η αληθεια. ∆ια ποιαν αιτιαν;
Ὅτι και νομοθετης ην ως Θεος, και υπο νομον ως ανθρωπος. Τι δε δη προσκεκομικεν;
Ὡς πρωτοτοκος και αρσην, ζευγος τρυγονων και δυο νεοσσους περιστερων, κατα το τωι
νομωι διηγο ρευμενον. Ἀλλα τι βουλεται ταυτα δηλουν; Ἡ μεν τρυγων, εστι λαλιστατον
εν στρουθιοις· η δε περιστερα, ζωον ηπιον και πραον. Γεγονε δε τοιουτος εις ημας ο των
ολων Ποιητης και Κυριος, πραοτητα μεν την εις ακρον εχων, τρυγονος δε δικην κατα
κηλησας την υπ' ουρανον και της εαυτου καλλιφω νιας τον ιδιον αμπελωνα πληρων,
τουτεστιν ημας τους πιστευσαντας εις αυτον. Γεγραπται γουν εν τωι Ἄσματι των
ᾀσματων, οτι "Φωνη της τρυγονος ηκουσθη εν τηι γηι ημων· αι αμπελοι κυπριζουσι·"
λελαληκε γαρ προς ημας το θειον τε και ευαγγελικον κηρυγμα, το παντος του κοσμου
σωτηριον, ο Χριστος. Ἐσφαζετο μεν ουν τρυγων και περιστερα, ινα παλιν αυτος ως δια
τυπων ημιν σημαινηται, τον υπερ της κοσμου ζωης υπομενων θανατον κατα σαρκα.
Αυτος γαρ εστιν η ευφωνοτατη τρυγων, αυτος η ακεραιος περιστερα. Ἑαυτον ουν αρα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

προσκεκομικεν ο Χριστος καθ' ενα καιρον ομου τοις τυποις την αληθειαν εις οσμην
ευωδιας, ιν' ημας δι' εαυτου προσαγαγηι τωι Θεωι και Πατρι, λυσηι τε ουτω την εφ' ημας
γενομενην αποστροφην, δια τε την εν Ἀδαμ παραβασιν, και την κατα παντων ημων
τυραννησασαν αμαρτιαν, και ουτως επισκοπης αξιωσηι της πατρικης. Ἡμεις γαρ ημεν οι
παλαι βοωντες· "Ἐπιβλεψον επ' εμε, και ελεησον με," ως ο Ψαλλων φησιν. "Ὀφθαλμοι
γαρ, φησι, Κυριου επι δικαιους." Ου γαρ επιβλεπει Κυριος τους ταις αμαρτιαις
ενεχομενους, αλλ' επι τον πραον και ησυχιον και τρεμοντα αυτου τους θειους λογους·
εδει ουν καθαρθηναι προτερον ημας, και ουτως αξιωθηναι Θεου εποψιας· κεκερδακαμεν
δε τουτο δια του παντων Σωτηρος Χριστου γεννωμενου εκ γυναικος, και γενομενου υπο
νομον. Ἀλλα ζητητεον πρωτον μεν, περι τινος γεγραπται το περι του καθαρισμου
αυτων· δευτερον δε, περι του παραστησαι αυτον τωι Κυριωι· και τριτον, τι σημαινει το
ζευγος των τρυγονων, και οι δυο νεοσσοι των περιστερων. Ει γαρ το περι του
καθαρισμου αυτων, περι της αγιας Θεοτοκου, η περι του μακαριου Ἰωσηφ, η περι του
Κυριου νομισει τις λεγεσθαι, ασεβησει. Ουτε γαρ ο Ἰωσηφ εγνω την αγιαν Παρθενον,
ουτε αυτη εν ανομιαις συνελαβε, καθως αι αλλαι γυναικες, ινα περι του καθαρισμου
εαυτων προσενεγκωσιν· αλλ' ασπορως συνελαβε, και αφθορως ετεκεν. Ὅπου δε ου
γυναικος και ανδρος συνοδος, ουχ 72.504 υπνος και ηδονη, ου συνδυασμος και μιξις, τις
χρεια καθαρισμου; Ἀλλ' ουδε περι του Κυριου τουτο ειρηται, του ακηρατου και υπερ
πασαν καθαροτητα. Και του δουναι θυσιαν, κ.τ.λ. (A f. 36 b, Ε f. 121, H f. 105 b) Παλιν
συνετελεσε τοις δασμολογουσι το διδραχμον, καιτοι συντελεσαι μη οφειλων διαγε το
ειναι κατα αληθειαν Υιος· συντετελεκε δε, οτε γεγονεν υπο νομον. Ἔδει γαρ, εδει
πληρουν την οικονομιαν, ην κατεδεξατο δι' ημας. Αυτον δε δη και εν τηι του διδραχμου
καταβοληι γραφομενον ως Σωτηρα και Λυτην ευρησομεν. Ἦν μεν γαρ το διδραχμον,
νομισματος ειδος, βασιλικην εχοντος εικονα, συνετελειτο δε κατα τον νομον υπερ δυο
κεφαλων. Ὅρα τοινυν εν τωι διδραχμωι παλιν τον Χριστον ανατυπουμενον. Αυτος γαρ
υπαρχων η εικων του Πατρος, ο χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, το νομισμα το εξ
ουρανου, προσεκομισεν εαυτον των δυο λαων το αντιλυτρον, του τε εξ Ἰουδαιων, φημι,
και του εξ εθνων. Και αυτος εδεξατο αυτον εν αγκαλαις αυτου. (A f. 38, E f.109, Ε f. 125,
M f. 258 b) Εισεφερετο μεν εν τωι ιερωι ο Χριστος βρεφος ων ετι βραχυτε και υπομαζιον,
και τα ωρισμενα τωι νομωι προσηγε, ζευγος τρυγονων και δυο νεοσσους περιστερων·
σωφροσυνης τε και πραοτητος ο τυπος, ου μην δε αλλα και βιου διαφορας, ων [Cod. ως]
αμφοτερων νομοθετης, γαμου τε και αγαμιας. Ειποις γαρ αν τους μεν ευζωνους και
πνευματικωτερους και τον μονηρη βιον επανηιρημενους, ειναι τας περιστερας· τους δε
παιδοποιιας και της αλλης οικονομιας πεποιημενους προνοιαν, τρυγονας. Ὁ δε γε
μακαριος Συμεων, προφητικηι χαριτι τετιμημενος,
δεχεται μεν εις αγκαλας αυτον, θυμηδιας τε της ανωτατω πιμπλαμενος, ευλογει τον
Θεον, λεγων· "Νυν απολυεις τον δουλον σου, ∆εσποτα. Ποθεν απολυεις; Ἐκ του
βιωτικου σκαμματος· λυτρα γαρ και δεσμωτηριον ο βιος. Ὁ γαρ μελλων ειρηνην ποιειν
τωι κοσμωι παρεγενετο, ο συναπτων τον ουρανον τηι γηι, ο κατασκευαζων την γην
ουρανον δια της ευαγγελικης διδασκαλιας. "Ὅτι ειδον το σωτηριον σου, ο ητοιμασας
κατα προσωπον παντων των λαων." Προητοιμαστο γαρ το Χριστου μυστηριον και προ
αυτης του κοσμου καταβολης· πεφανερωται δε εν εσχατοις του αιωνος καιροις· γεγονε
δε φως εν σκοτει και πεπλανημενοις και υπο χειρα πεσουσι διαβολικην· κεκληνται γαρ
παρα του Θεου και Πατρος προς επιγνωσιν του Υιου, ος εστι φως το αληθινον· αλλα και
εις δοξαν του Ἰσραηλ. Ει γαρ και γεγονασι τινες εξ αυτων υβρισται και απειθεις και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ασυνεσιας εμπλεωι την διανοιαν εχοντες, αλλ' ουν σεσωσται το καταλειμμα, και
δεδοξασται δια Χριστου. Ἀπαρχη δε τουτων οι θεσπεσιοι γεγονασι μαθηται, ων η της
ευκλειας φαιδροτης, ολην περιαστραπτει την υπ' ουρανον· δοξα δε και 72.505 ετερως
του Ἰσραηλ ο Χριστος, οτι προηλθεν εξ αυ των κατα σαρκα, καιτοι Θεος ων επι παντας
και προαιωνιος. Ἰδου ουτος κειται εις πτωσιν και αναστασιν πολλων εν τωι Ἰσραηλ. (A f.
39, Ε f. 128 b) Τεθειται μεν παρα του Θεου και Πατρος ο Ἐμμανουηλ εις τα θεμελια Σιων,
λιθος ων εκλεκτος ακρογωνιαιος, εντιμος. Ἀλλ' οι μεν επ' αυτωι πιστευσαντες, ου
κατηισχυνθησαν· οι δε απιστοι, και το επ' αυτωι μυστηριον ουκ ισχυσαντες ιδειν,
πεσοντες συνετριβησαν. Ἔφη γαρ που παλιν ο Θεος και Πατηρ· "Ἰδου τιθημι εν Σιων
λιθον προσκομματος, και πετραν σκανδαλου· και ο πιστευων επ' αυτωι, ου μη
καταισχυνθηι· εφ' ον δ' αν πεσηι, λικμησει αυτον." Ἀλλ' ησφαλισατο τους εξ Ἰσραηλ ο
προφητης, λεγων· "Κυριον αυτον αγιασετε, και αυτος εσται σου φοβος· και εαν επ' αυτωι
πεποιθως ηις, εσται σοι εις αγιασμον, και ουχ ως λιθου προσκομματι συναντησεσθε
αυτωι, ουδε ως πετραι πτωματος." (A f. 39, Ε f. 129) Ουκουν επειδηπερ Κυριον και Θεον
οντα τον Ἐμμανουηλ ουχ ηγιασεν ο Ἰσραηλ, ουτε μην ηθελησεν επ' αυτωι πεποιθεναι,
περιπται σας ως λιθωι δια την απιστιαν, συνετριβη και πεπτωκεν· ανεστησαν δε πολλοι,
τουτεστιν οι την εις αυτον πιστιν παραδεξαμενοι.(A f. 39 b, Ε f. 130, H f. 116) Ἢ και ως ο
σοφωτατος γραφει Παυλος, "Ἰουδαιοις μεν εστι σκανδαλον ο σταυρος, εθνεσι δε
μωρια." Και παλιν· "Ὁ λογος ο του σταυρου, τοις μεν απολλυμενοις, μωρια εστι· τοις δε
σωζομενοις ημιν, δυναμις Θεου εις σωτηριαν." ∆ια τουτο εις σημειον αντιλεγομενον ο
Κυριος εστι. Και σου δε αυτης την ψυχην διελευσεται ρομφαια. (A f. 40, B f. 31, Ε f. 131, H
f. 117) Συντομωτερον δε ειπειν, ρομφαιαν εν τουτοις καταδηλουσθαι φαμεν, ως εν ειδει
μαχαιρας τον πειρασμον, η και αυτο το παθος το εκ της των Ἰουδαιων απονοιας
επενηνεγμενον τωι Ἐμμανουηλ. Και εοικε γε συνιεναι ουτως, και μην και ειπειν ο
δικαιος Συμεων· μονον γαρ ουχι ρομφαιαι κατεσφαζετο η αγια Παρθενος, σταυρουμενον
ορωσα τον εξ αυτης γεννηθεντα κατα γε την σαρκα. Τοιουτον και το παρα τωι Ζαχαριαι·
"Ῥομφαια, εξεγερθητι επι τον ποιμενα μου·" τουτεστιν, Ἐνεργεισθω λοιπον το
σωτηριον παθος, και ο της των αγαθων αναδειξεως ηκετω καιρος. Το δε παιδιον
ηυξανε, κ.τ.λ. (A f. 42, B f. 32, E f.109 b., Ε f. 135 b., H. f. 124) Το δε λεγειν, οτι "Το
παιδιον ηυξανε και εκρα ταιουτο πνευματι, πληρουμενον σοφιας, και χαρις Θεου ην επ'
αυτωι," ταυτα κατα το ανθρωπινον ειρησθαι δεκτεον. Ἄθρει δε μοι της οικονομιας το
βαθος· 72.508 Ἀνθρωπινον υπομενει τοκον, καιτοι το αναρχον και αχρονον θεικως
εχων ο Λογος· εν αυξησει σωματος ο παντελειος ως Θεος, εν αδροτητι μελων ο
ασωματος· πληρουται σοφιας, αυτος ων η πασα σοφια. Και τι προς τουτο φαμεν; Ὅρα
δια τουτων τον εν μορφηι του Πατρος εν ομοιωσει τηι προς ημας, τον πλουσιον εν
πτωχειαι, εν ταπεινωσει τον υψηλον, τον το πληρες εχοντα θεικως, εν τωι λεγεσθαι
λαβειν· ουτω κεκενωκεν εαυτον Θεος ων ο Λογος. Τα γαρ ανθρωπινως περι αυτου
γεγραμμενα, τον της κενωσεως διαδει κνυσι τροπον. Ου γαρ εστι των ενδεχομενων εις
ιδιαν φυσιν υποστηναι τι τοιουτον, τον εκ Θεου Πατρος φυντα Λογον· αλλ' οτε γεγονε
σαρξ, ηγουν ανθρωπος καθ' ημας, τοτε τικτεται μεν εκ γυναικος κατα σαρκα, λεγεται δε
και υπομειναι τα ανθρωπινα. Ἦν μεν γαρ ικανος Θεος ων ο Λογος, εις μετρον ανδρος
τελειου, και εκ μητρας ευθυς την ιδιαν αναβιβασαι σαρκα· αλλ' ην ου μακραν
τερατοποιιας το δρωμενον. ∆ια τουτο τοις της ανθρωποτητος εθεσι τε και νομοις, το
κρατειν εδιδου και επι της εαυτου σαρκος. Ουτω και εν σοφιαι προκοπτειν αν λεγοιτο, ου
προσθηκην σοφιας δεχομενος, καθ' ο νοειται Θεος ο εν πασι παντελειος, και απροσδεης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

εισαπαν των θεοπρεπων αξιωματων, αλλα του Θεου Λογου τηι του σωματος ηλικιαι
συνεκτεινοντος κατα βραχυ της σοφιας την εκφανσιν. (A f. 42 b., H f. 124 b) Προκοπτει
δε ηλικιαι μεν σωμα, σοφιαι δε ψυχη. Θεοτης γαρ ουδετεραν επι δοσιν επιδεχεται·
παντελειος γαρ ο του Θεου Λογος. Εικοτως δε συνεζευξε τηι της ηλικιας αυξησει, την της
σοφιας επιδοσιν· προς γαρ το μετρον της του σωματος ηλικιας, απεκαλυπτεν η θεια
φυσις την οικειαν σοφιαν. Και οτε εγενετο ετων δωδεκα, αναβαντων αυτων εις
Ἱεροσολυμα κατα το εθος της εορτης. (A f. 45, B f. 32, E f.110, Ε f. 109, H f. 132 b) Ειπων ο
ευαγγελιστης, οτι προεκοπτεν ο Ἰησους εν σοφιαι και χαριτι παρα τε Θεωι και ανθρωποις,
δεικνυσι τον εαυτου λογον αληθη. Ἀποφερει γαρ αυτον εις Ἱερουσαλημ, αμα τηι αγιαι
Παρθενωι, εορτης κα λουσης εις τουτο· ειτα φησιν απομειναι μεν αυτον, ευρεθηναι δε
μετα ταυτα εν τωι ιερωι μεταξυ των διδασκαλων καθημενον, ερωτωντα τε και αποκρινο
μενον, δηλον δε οτι τα παλαι τωι νομωι διηγορευμε να· ειτα θαυμαζομενον επι ταις
ερωτησεσιν υπο παντων και ταις απολογιαις. Ὁραις εν σοφιαι και χαριτι προκοπτοντα
δια του γινωσκεσθαι πολλοις οτι τοιουτος εστιν. Ὁ Πατηρ σου καγω οδυνωμενοι
εζητουμεν σε. (B f. 33) Ἥδει μεν γαρ η μητηρ αυτου μη τεκνον ειναι αυτον του Ἰωσηφ·
αλλα δια την υποψιαν των Ἰουδαιων τουτο φησι· και επειδη ειπεν, οτι "Ὁ 72.509 πατηρ
σου καγω οδυνωμενοι εζητουμεν σε," ο Σω τηρ προς τουτο λεγει· Ουκ ᾔδειτε οτι εν τοις
του Πατρος μου δει ειναι με; (A f. 45 b, Ε f. 110 b, η φ, 134) Ἐνταυθα ουν πρωτως του
αληθως Πατρος φανερωτερον μνημονευει, και παραγυμνοι την εαυτου θεοτητα. Ἐπειδη
γαρ εφασκεν η αγια Παρθενος· "Τεκνον, τι εποιησας ημιν ουτως;" τοτε δη, τοτε των
ανθρωπινων επεκεινα μετρων εαυτον οντα δεικνυς, και διδασκων οτι γεγονε μεν
υπουργος της οικονομιας αυτη τεκουσα την σαρκα, φυσει δε και αληθειαι Θεος ην, και
Υιος του εν ουρανοις οντος Πατρος, φησιν· "Ουκ ᾔδειτε," κ.τ.λ.(A f. 45 b., Ε f. 110 b., H f.
134) Ἐν ταυθα οι απο Ουαλεντινου ακουοντες, οτι Θεου ην ο ναος, και νυν εν ιδιοις ο
Χριστος, ο και παλαι δια του νομου γραφομενος, και ως εν σκιαις και τυποις
μορφουμενος, αιδεισθωσαν λεγοντες, οτι ουχ ο ∆ημιουργος, ουδε ο Θεος του νομου,
ουδε ο Θεος του ναου, ουτος εστιν ο Πατηρ του Χριστου. Και Ἰησους προεκοπτε σοφιαι
και ηλικιαι και χαριτι παρα Θεωι και ανθρωποις. (A f. 46, B f. 33 b., Ε f. 112, H f. 136 b)
Φησιν ο ευαγγελιστης Ἰωαννης· "Και εθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως
μονογενους παρα Πατρος, πληρης χαριτος και αληθειας." Ποιποτε προκοψει το πληρες;
η ποιαν ολως επιδεξεται προσθηκην, ου επεκεινα μηδεν; Ουκουν ου καθ' ο Λογος εστι
και Θεος προκοπτειν ειρηται, αλλ' οτι μειζονως αει
θαυμαζομενος, χαριεστερος παρα τοις ορωσι δια των αποτελεσματων απεδεικνυτο,
προκοπτουσης, ως εστι μαλλον ειπειν αληθεστερον, της των θαυματων εξεως εν ταις
των ορωντων διανοιαις, ηπερ αυτου του τελειου προς χαριν ως Θεου. Σκοπει δε ως το
εν τινι προκοπτον, ετερον εστι παρ' εκεινο εν ωι προκοπτειν λεγεται. Ει τοινυν εν σοφιαι
προκοπτειν ειρηται, ουχ η σοφια προεκοπτεν, αλλ' εν αυτηι το ανθρωπινον.
Ἀποκαλυπτομενης γαρ και φανερουμενης οσημεραι της θεοτητος εν αυτωι, αει
θαυμαστοτερος παρα τοις ορωσιν εγινετο. Και επιτηρει ως ουκ ειπεν, Ὁ Λογος δε
προεκοπτεν, αλλ' "Ὁ Ἰησους," ινα μη γυμνον νοησηις τον Λογον· αλλ' οτι γεγονε σαρξ,
και προκοπτειν λεγεται, οτε το προκοπτειν πεφυκος ανεδεξατο, τουτεστι το
ανθρωπινον. Της ουν ανθρωποτη τος αν ειη, και κατα ταυτης αν φεροιτο ευλογως το,
προεκοπτεν. Ουτω γαρ εκαστον των λεγομενων εν τηι οικειαι ταξει κεισεται, ουτε των
οσα πρεπει γυμνωι τωι Λογωι καταφερομενων εις το ανθρωπινον, ουτε μην των
ανθρωπινων αναβαινοντων εις τον της θεοτητος λογον.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

72.512 ΚΕΦΑΛ. Γʹ.
Ὡς γεγραπται εν βιβλωι λογων Ἡσαΐου του προφητου. (A. f.49, H f. 145 b) Ουκ
ηγνοησεν ο μακαριος Ἡσαΐας των Ἰωαννου κηρυγματων τον σκοπον, αλλ' ανωθεν και
προ πολλου του χρονου μαρτυρων, τον μεν Χριστον, Κυριον εκαλεσε και Θεον· τον δε
Ἰωαννην, διακονον αυτου και υπηρετην ωνομαζε· και οτι λυχνος ην, του φωτος του
αληθινου προεισβεβηκως, εωσφορος ηλιου προαγγελος, της μελλουσης εφ' ημας
διαυγαζειν ημερας κατασημαινων την αφιξιν· και οτι φωνη ην, ου λογος προτρεχων
του Ἰησου, ως φωνη του λογου. Ἑτοιμασατε τας οδους Κυριου, ευθειας ποιειτε τας
οδους αυτου. (A f. 49, E f. 143 b, F f. 776, H f. 145 b) Ἀπολεκτος εις αποστολην και τελος
ην προφητων αγιων ο Ἰωαννης. Ὅθεν ως μεν ουπω παροντος Κυριου, το, "Ἑτοιμασατε,
φησι, την οδον Κυριου·" τουτεστιν, Ευτρεπισθητε προς παραδοχην ων αν βουλοιτο
νομοθετειν ο Χριστος· αποστησατε τας καρδιας της του νομου σκιας· καταληξατε των
τυπων· παυσασθε του φρονειν τα διεστραμμενα. Κατεδειξε δε και παροντα, λεγων· "Ἴδε
ο αμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου."(A f. 49, Ε f. 143 b, F f. 776, H f. 145
b.) Τι δε βουλεται το, "Ευθειας ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων;" Ευθεια μεν πασα
λεια τε και ευχερης η προς το αγαθον αποφερουσα τριβος· διεστραμμενη γε μην η ετερα,
τουτεστιν η εις φαυλοτητα κατασυρουσα τους δι' αυτης ερχομενους. Γεγραπται γαρ περι
των τοιουτων· "Ὧν αι τριβοι σκολιαι, και καμπυλαι αι τροχιαι αυτων." Ουκουν η της
διανοιας ευθυτης, ορθη τις ωσπερ εστιν οδος, ουκ εχουσα το διεστραμμενον. Τοιουτος
ην ο θεσπεσιος Ψαλμωιδος, ψαλλων τε και λεγων· "Ουκ εκολληθη μοι καρδια σκαμβη."
Και ο μεν του Ναυη Ἰησους παραγγελλων ελεγε τωι λαωι· "Ευθυνατε τας καρδιας υμων
προς τον Θεον Ἰσραηλ· ο δε Ἰωαννης, "Ευθειας ποιειτε τας τριβους υμων." Τουτο δε
εστι, το ευθειαν ειναι την ψυχην, το κατα φυσιν νοερον αυτης ως εκτισθη δεικνυειν.
Ἐκτισθη δε καλη και λιαν ευθης· οταν δε εκκλινηι και εν διαστροφηι του κατα φυσιν
γενηται, τουτο κακια και διαστροφη ψυχης λεγεται. Ουκουν ουκ εστιν δυσχερες το
πραγμα· εαν γαρ μεινωμεν ως γεγοναμεν, εν τηι αρετηι εσμεν. (A f. 49, Ε f. 144. Ε f. 776 b,
H f. 146) Ἀλλ' ωσπερ τινος ανταναφωνουντος και λεγοντος, Πως ετοιμασομεν την οδον
Κυριου, η πως ευθειας αυτου τας τριβους ποιησομεν; πολλα γαρ εστι τα μεταξυ
παρεμποδων τοις ευ βιουν εθελουσιν, ο μισοκαλος Σατανας, των πονηρων πνευματων η
ανοσια πληθυς, αυτος της αμαρτιας ο νομος ο εν τοις μελεσι της σαρκος
ανθοπλιζομενος ταις εις το αγαθον του νου 72.513 ροπαις· πολλα δε προς τουτοις ετερα
παθη, της του ανθρωπου διανοιας κατακρατει· τι ουν αρα δρασομεν, τοσαυτης
δυσχερειας κειμενης; προς ταυτα της προφητειας ο λογος υπανται λεγων· "Πασα φαραγξ
πληρωθησεται, και παν ορος και βουνος ταπεινωθησεται· και εσται η σκολια εις
ευθειαν, και αι τραχειαι εις οδους λειας· και οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του Θεου."
Εισι μεν γαρ λεωφοροι τινες η και τριβοι, βασιμοι μεν ηκιστα γε, τραχειαι δε ουτως, ως
πη μεν ανιστασθαι προς ορη τε και βου νους, πη δε καταφερεσθαι, και εις κρημνους απο
φερεσθαι· αι δε τοιαυται των οδων ως εν υψει τε και βαθει, δυσπορευτοι λιαν εισιν. Ει
δε δη γενοιτο πως υφιζησαι μεν τα υψου και αναντη, ανεμπιμπλασθαι δε τα εν κοιλωι
και βαθει, τοτε δη εις ευθειαν εσται τα σκολια, και εις ψιλα πεδια και οιον υπτιαν
εχοντα την οδον τα τραχεα τε και φαραγγωδη ποτε. Τουτο γεγονε νοητως δια της του
Σωτηρος ημων ισχυος. Παλαι μεν γαρ δυσπορευτα ην της ευαγγελικης ζωης τε και
πολιτειας τα βασιμα, δια το κρατεισθαι τον απαντων νουν κοσμικαις επιθυμιαις· επειδη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

δε ο παντων Θεος γεγονως ανθρωπος κατηργηκεν εν τηι σαρκι την αμαρτιαν, λεια παντα
γεγονε και ευηλατα· ουχ υψος, ου βαθος τοις ευδοκιμειν εθελουσιν απανται, αλλα παντα
τα σκολια εις ευθειαν μετεποιηθη τριβον. Αυτος γαρ λειαν ημιν και ευδρομωτατην
απεφηνε την εις ευσεβειαν οδον, ουδεν εχουσαν το αναντες η το κοιλον και κατω, δι' α
τραχεια ποτε και δυσπορευτος ην. Παντα γαρ τα σκολια γεγονεν ευθεα, ως αυτος που
παλιν ο προφητης φησιν Ἡσαΐας· "Ὁδος ευσεβων ευθεια εγενετο, και παρεσκευασμενη
η οδος των δικαιων." Ἐκ μεσου μεν γαρ η των δαιμονων απηλαθη πληθυς· και αυτος δε
ο διαβολος κατηργηθη συν εκεινοις· νενεκρωται δε και της αμαρτιας ο νομος, και πασας
ημων ο Σωτηρ ιαται τας νοσους. Και οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του Θεου. (A f. 49 b.
Ε f. 145 b, F f. 777 b, H f. 147 b) Τεθεαται δε πασα σαρξ το Σωτηριον του Θεου, δη λονοτι
του Πατρος· Σωτηρα γαρ ημιν πεπομφε τον Υιον. Σαρκα δε εν τουτοις ολοκληρως τον
ανθρωπον νοητεον, και παν το ανθρωπειον γενος υποληπτεον. (A f. 50, Ε f. 146, φ 779, H
f. 149) Ουτω γαρ οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του Θεου· ουκετι μονος ο Ἰσραηλ, αλλα
πασα σαρξ. Ὁ γαρ των ολων Σωτηρ και Κυριος, ου συνεσταλμενην εχει την ημεροτητα,
ουτε μην εν διεσωσεν εθνος· σεσαγηνευκε δε μαλλον την υπ' ουρανον, εφωτισε τους
εσκοτισμενους· και τουτο ην αρα το δια της του Ψαλλοντος λυρας υμνουμενον· "Παντα
τα εθνη, οσα εποιησας, ηξουσι και προσκυνησουσιν ενωπιον σου, Κυριε. "Σε σωσται δε
ομου το καταλειμμα των εξ Ἰσραηλ, ως και τουτο παλαι προανεφωνηκεν (σιξ) ο μεγας
Μωυσης, ουτω λεγων· "Ευφρανθητε μετα του λαου αυτου." Ἔλεγεν ουν τοις
εκπορευομενοις οχλοις ο Βαπτιστης, κ.τ.λ. (A f. 51, Ε f. 148 b, F f. 780 b, H f. 151) Και
72.516 νυν δε Πνευματος αγιου μεμεστωμενος ο μακαριος Βαπτιστης, ουκ ηγνοησε της
Ἰουδαιων δυστροπιας τα κατα Χριστου τολμηματα. Προεγνω γαρ, οτι και απιστησουσιν
αυτωι, και την ιοβολον αυτων κινησαν τες γλωτταν, λοιδοριας βαλουσι. Προς εκεινα
τοινυν βλεπων, ελεγχει αυτους, οτι καιτοι νομον εχοντες
λαλουντα το Χριστου μυστηριον, και προαγορευσεις προφητων αποφερουσας εις τουτο,
νωθροι γεγονασι ταις ακοαις, και οκνηροι προς πιστιν την επι γε τωι παντων Σωτηρι
Χριστωι· "Τις γαρ υμιν υπεδειξε φυγειν απο της μελλουσης οργης;" Ἆρ' ουχ η
θεοπνευστος Γραφη, τους μεν εις Χριστον πιστευσαντας, μακαριους ειναι λεγουσα, τους
γε μην απιστους και αμαθεις, σκληραις και αφυκτων υποπεσεισθαι δικαις
προαγγελλουσα; Ποιησατε ουν καρπους αξιους της μετανοιας. (A f. 51 b, Ε f. 150, F f. 781,
H f. 153) Ἔστι καρπος μετανοιας, προηγουμενως μεν, η εις Χριστον πιστις· προς δε
τουτωι, και η ευαγγελικη πολιτεια· και απλως τα αντικειμενα τηι αμαρτιαι εργα της
δικαιοσυνης, απερ ο μετανοων καρποφορειν οφειλει αξια της μετανοιας. Ἐπηγαγε δε·
"Μη αρξησθε λεγειν εν εαυτοις· Πατερα εχομεν Ἀβρααμ· λεγω γαρ υμιν οτι δυναται ο
Θεος εκ των λιθων τουτων εγειραι τεκνα τωι Ἀβρααμ."(Ε f. 150 b, F f. 781 b.) Ὁραις οπως
ευτεχνεστατα λιαν την ασυνετον αυτων οφρυν καταφερει, και ασυντελες εις ονησιν
αυτοις φαινει το εξ Ἀβρααμ γενεσθαι κατα την σαρκα; Τι γαρ η σαρκος ευγενεια τους
εχοντας ωφελει, ει μη δια των ομοιων ερχοιντο σπουδασμα των, και της των τεκοντων
αρετης κατοπιν; "Ει γαρ τεκνα του Ἀβρααμ ητε, φησι προς αυτους ο Σωτηρ, τα εργα του
Ἀβρααμ εποιειτε αν." Την εν ηθει και τροποις συγγενειαν ζητει ο Θεος. Ματαιον ουν το
προγονοις επαυχειν αγιοις και αγαθοις, απολιμπανεσθαι δε μακραν της εκεινων
αρετης.(A f. 52, Ε f. 151 b, F f. 783, H f. 155) Ἀλλ' ει ταυτα ουτως εχει, φησιν ο Ἰουδαιος,
πως ετι το σπερμα Ἀβρααμ πληθυνεται, και η προς αυτον του Θεου επαγγελια
σωθησεται, η φασκουσα πληθυνειν αυτου το σπερμα ως τα αστρα του ουρανου; ∆ια της
των εθνων κλησεως, ω Ἰουδαιε· ειρηται γαρ προς αυτον τον Ἀβρααμ, οτι "Ἐν Ἰσαακ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

κληθησεται σοι σπερμα·" και, οτι "Πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε·" δηλοι δε το, "εν
Ἰσαακ," το κατ' επαγγελιαν. Ουκουν πατηρ τεθειται πολλων εθνων, των δια πιστεως
δηλονοτι της εν Χριστωι· και περι αυτων εφη που Θεος, και δια φωνης του Ἰεζεκιηλ·
"Και εκσπασω την καρδιαν αυτων την λιθινην εκ της σαρκος αυτων, και δωσω αυτοις
καρδιαν σαρκινην, του ειδεναι αυτους εμε, οτι εγω ειμι Κυριος."(A f. 52 b, H f. 156) Ἵνα
δε και ετι μειζονως ωφεληι τους ακροωμενους ο μακαριος Βαπτιστης, προσεπαγει τι και
ετερον· Ἤδη δε και η αξινη προς την ριζαν των δεν δρων κειται. (A f. 52 b, H f. 156) Ἢ
αξινην εν τουτοις ονομαζει την τομωτατην οργην, ην τοις Ἰουδαιοις επηνεγκεν ο Θεος
και Πατηρ, της εις Χριστον δυσσεβειας ενεκα· επενηνεκται γαρ αυτοις ως πελεκυς,
72.517 η οργη. Και τουτο ημιν ο προφητης Ζαχαριας φανερον εποιει, λεγων· "Ἔσται ο
κοπετος της Ἱερουσαλημ ως κοπετος ροωνος εν πεδιωι εκκοπτομε νου." Ἔφη δε και
Ἱερεμιας, ως προς αυτην· "Ἐλαιαν ωραιαν ευσκιον τωι ειδει εκαλεσε Κυριος το ονομα
σου· εις φωνην περιτομης αυτης ανηφθη πυρ επ' αυτην· μεγαλη η θλιψις επ' αυτην,
ηχρειω θησαν οι κλαδοι αυτης, και Κυριος των δυναμεων ο καταφυτευσας σε, ελαλησεν
επι σε κακα." Εις τουτο ληψηι και την εν τοις Ευαγγελιοις περι της συκης παραβολην.
Ουκουν ως ακαρπον και ουκ ευγενες ετι φυτον εξεκοπη παρα Θεου· πλην ουκ εις την
ριζαν την αξινην τεθεισθαι φησιν, αλλα προς την ριζαν, τουτεστιν εγγυς της ριζης.
Ἐξεκοπησαν γαρ οι κλαδοι, και ουκ εκ ριζης αυτης ανεβοθρευθη το φυτον· σεσωσται
γαρ το καταλειμμα του Ἰσραηλ, και ουχ ολοῤριζος απολωλεν. Και επηρωτων αυτον οι
οχλοι. (A f. 53, H f. 157 b) Τρια ταγματα εισηγαγε Λουκας ο μακαριος, πυνθανομενα του
Ἰωαννου, οχλους, τελωνας, στρατιωτας το τριτον· καθαπερ δε τις επιστημων ιατρος
εκαστωι των παθων το προσφορον τε και εικος επιφερει βοηθημα, ουτως και ο
Βαπτιστης εκαστωι των επιτηδευματων τον επωφελη και πρεποντα λογον εδιδου· τοις
μεν οχλοις βαδιζουσιν εις μετανοιαν, φιλαλληλωι φρονηματι κεχρησθαι κελευων·
τελωναις δε, την εις ακαθεκτους πλεονεξιας αποκλειων οδον· τοις γε μην στρατιωταις
το μηδενα διασειειν, πανσοφως επιφωνων, αρκεισθαι δε τοις οψωνιοις. Προσδοκωντος
δε του λαου, και διαλογιζομε νων παντων εν καρδιαις αυτων περι του Ἰωαννου, κ.τ.λ.
(A f. 53 b, Ε f. 155, F f. 786, H f. 159) Ουτως ην αξιαγαστος και μεγας ο Ζαχαριου παις, ως
εις τουτο υπονοιας ελθειν τους των Ἰουδαιων δημους, μη αρα πως αυτος ειη ο Χριστος,
ο και δια της του νομου σκιας γραφομενος, και δια προφητων αγιων προκεκηρυγμενος.
Ἐπειδη δε απαξ εις τουτο υπο οιας προηλθον τινες, αποκειρει υποψιαν, ∆εσποτικοις
αξιωμασι ως οικετης παραχωρων· αμετρητον γαρ το μεταξυ Θεου και ανθρωπων. Και
που ταυτα λεγοντα τον ιερον ευρησομεν Βαπτιστην εν τηι κατα τον Ἰωαννην
ευαγγελικηι συγγραφηι· εφη γαρ ουτως· "Αυτοι υμεις μαρτυρειτε, οτι ειπον ως ουκ ειμι ο
Χριστος, αλλ' οτι απεσταλμενος ειμι εμπροσθεν εκεινου." Ἀπεκρινατο ο Ἰωαννης απασι
λεγων· Ἐγωμεν υδατι βαπτιζω υμας, κ.τ.λ. (A f. 53 b, Ε f. 155, F f. 786, H f. 159 b)
Ἀποφηνας τοινυν εαυτον ουκ οντα Χριστον, επιφερει λοιπον αποδειξεις, δι' ων εστι
μαθειν, ως αμετρητον τι μεταξυ διαφαινεται Θεου και ανθρωπων, δουλου και
∆εσποτου, του προβαδιζοντος οικετικως, και του θεοπρεπως αναλαμποντος· ειπερ
υπαρχων τοσουτος εις αρετην ο μακαριος Βαπτιστης, ουκ αξιον εαυτον ειναι φησιν, ουδ'
οσον ειπειν του αποθιγειν των υποδηματων αυτου. Ειτα τουτοις ετεραν αποδειξιν
72.520 ευθυς επιφερει· "Ἐγω μεν βαπτιζω υμας υδατι, εκεινος δε υμας βαπτισει εν
Πνευματι αγιωι και πυρι. Μονης γαρ και ιδικως εργον εστι της παντα υπερ κειμενης
ουσιας, το ενιεναι δυνασθαι τισι το Πνευμα το αγιον, και θειας φυσεως κοινωνους
αποφαινειν τους προσιοντας αυτηι· ενυπαρχει δε τουτο, ου κατα ληψιν και μεθεξιν την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

παρ' ετερου τινος, αλλ' οικοθεν και ουσιωδως τωι Χριστωι· βαπτιζει γαρ εν αγιωι
Πνευματι. Θεος ουν αρα εστι, και καρπος της ουσιας του Θεου και Πατρος, ο
ενανθρωπησας Λογος· αλλ' εδρα τουτο και οτε γεγονεν ανθρωπος, εις ων Υιος μετα της
αῤρητως τε και απερινοητως ενωθει σης αυτωι σαρκος. Και γουν ο μακαριος Βαπτιστης
προειπων, "Ουκ ειμι αξιος, ινα λυσω τον σφαιρω τηρα των υποδηματων (ουτω δε
ειωθασι λεγειν το ακρον του υποδηματος, το εις οξυ ληγον· τοιουτοις γαρ χρωνται οι
βαρβαροι), προσεπηνεγκεν ευθυς· "Ουτος υμας βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και πυρι·" και
ποδας δηλονοτι και υποδηματα εχων. Ου γαρ τοι φαιη τις αν, ειγε νουν εχοι, ως
ασαρκος ων ο Λογος, και ουπω γενομενος καθ' ημας, ποδας ειχε και υποδηματα· αλλ'
οτε γεγονεν ανθρωπος, επειδη το ειναι Θεος ουκ απωλεσεν, ενηργηκε παλιν και ουτω
θεοπρεπως, το Πνευμα διδους τοις πιστευουσιν εις αυτον· ην γαρ εν ταυτωι Θεος τε ομου
και αν θρωπος ο αυτος. Ἀλλα, Ναι, φησιν, ενηργηκεν ο Λογος τα θεοπρεπη δια του εκ
σπερματος ∆αβιδ. Ουκουν αντερουμεν σοι ταυτα λεγοντι, του Ἰωαννου τα ρηματα· εφη
γαρ που προς Ἰουδαιους· "Ὀπισω μου ερχεται ανηρ, ος εμπροσθεν μου γεγονεν, οτι
πρωτος μου, καγω ουκ ᾔδειν αυτον· αλλ' ο πεμψας με βαπτιζειν εν υδατι, αυτος μοι
ειπεν· Ἐφ' ον αν ιδηις καταβαι νον το Πνευμα, και μενον επ' αυτον, ουτος εστιν ο
βαπτιζων εν Πνευματι αγιωι· καγω εωρακα και με μαρτυρηκα οτι ουτος εστιν ο Υιος του
Θεου." Ἰδου δε, σαφως ανδρα λεγων, προ αυτου γενεσθαι φησι, και ειναι πρωτον αυτου,
προυπαρχοντα δηλονοτι θει κως, κατα γε το παρ' αυτου σαφως ειρημενον τοις
Ἰουδαιων δημοις· "Ἀμην λεγω υμιν, πριν Ἀβρααμγενεσθαι, εγω ειμι·" ειτα προς τουτωι
και κατα βηναι φησιν επ' αυτον το Πνευμα εξ ουρανου. Ἆρ' επι γυμνον και ασαρκον ετι
τον του Θεου Λογον κα ταβηναι φασι το Πνευμα το αγιον, και τον του Πνευ ματος
χορηγον, του ιδιου Πνευματος μετοχον απο φαινουσιν; Ἢ μαλλον εκεινο φασιν, οτι το
Πνευμα λαβων ανθρωπινως, βαπτιζει θεικως εν αγιωι Πνευματι, και εστιν αυτος ο εις τε
και μονος, και αληθως Υιος του Θεου και Πατρος, ως αυτος μεμαρτυρηκεν ο μακαριος
Βαπτιστης; (A f. 54 b, Ε f. 157, F f. 788, H f. 162) Ῥητεον και ουτως· Ταχα δε τηι του
Πνευματος σημασιαι, την του πυρος συνεδησεν ο μακαριος Βαπτιστης, ουκ εν πυρι
παντας βαπτισθησεσθαι λεγων ημας δια Χριστου, αλλα την του Πνευματος ενεργειαν
την ζωοποιον δια της του πυρος σημασιας σημαινων· εκ γαρ της διαφορου περι το
υποκειμενον ενεργειας, διαφορους λαμβανει το εν Πνευμα τας προσηγοριας. 72.521
∆ιακαθαριει την αλωνα αυτου. (A f. 56, Ε f. 158 b, F f. 789, H f. 168) Ἰδου δε φησιν ο
μακαριος Βαπτιστης, Χριστωι διαφερειν ως ∆εσποτηι την αλωνα· τουτο γαρ σημαινει το
αυ του. Ουτω γαρ αυτην καθαιρει, διιστας και δια κρινων απο του σιτου το αχυρον.
∆ιανομεα τε και οιονει σημαντορα των εκαστωι πρεποντων, οφθησε σθαι λεγει, ως τον
μεν δικαιον τε και αγαθον, σι του δικην ταις ουρανιαις εισκομιζειν αυλαις, πυρος δε
ποιεισθαι τροφην, αχυρου τροπον αποτιναχθεντα τον αδικον. Ὁ μεν γαρ σιτος, φησι, εις
αποθηκην εισκομιζεται, τουτεστιν ασφαλειας αξιουται της παρα Θεου, φειδους τε και
φυλακης και αγαπης· το γε μην αχυρον ως αχρηστος υλη, πυρι δαπαναται. (A f. 56 b, Ε f.
158 b, F f. 789 b, H f. 168 b) Ἄκουε δε τι και δια Ἱερεμιου φησιν ο Θεος, συγκρισιν
προφητων και ψευδοπροφητων ποιουμενος· "Τι το αχυρον προς τον σιτον;" ηγουν η
κουφολογια προς την αληθειαν. Ὁ μεν γαρ παρα Θεου λογος τροφιμωτατην εχει την
δυναμιν· ο δε των ανοσιων ψευδοδιδασκαλων, ευδιαθρυπτοτατος τε και αχυρωδης
υπαρχων, ουδεμιαν τοις ακροωμενοις εμποιει την ονησιν. Ἐγενετο δε εν τωι
βαπτισθηναι απαντα τον λαον, και Ἰησου βαπτισθεντος και προσευχο μενου,
ανεωιχθηναι τον ουρανον. (Ε f. 163, F f. 793) Βαπτιζεται δε ο Ἰησους ευ λογων τα υδατα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και καθαιρων αυτα υπερ ημων. Ἅγιος γαρ εστιν αγιων ο μονογενης του Θεου Λογος· και
ουκ αν αυτος εδεηθη του αγιου βαπτισματος, ουδε αφεσεως αμαρτιων τυχειν, ωσπερ
ημεις κερδαι νομεν δι' αυτου· εκ του πληρωματος γαρ αυτου ημεις παντες ελαβομεν.
Ἐκπορευεται μεν γαρ εκ του Θεου και Πατρος το Πνευμα το αγιον· εστι δε και ιδιον του
Υιου. Και γουν ειρηται πλεισταχου Πνευμα Χριστου, το εκ του Θεου και Πατρος
εκπορευομενον Πνευμα· και μαρτυρησει λεγων ο Παυλος, ποτε μεν· "Ὑμεις δε ουκ εστε
εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι, ειπερ Πνευμα Χριστου οικει εν υμιν· ει δε τις Πνευμα
Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου." Και παλιν· "Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο
Θεος το Πνευ μα του Υιου εις τας καρδιας υμων κραζον· Ἀββα ο Πατηρ." Ουκουν
εκπορευεται μεν, ως εφην, εκ του Θεου και Πατρος το Πνευμα το αγιον, χορηγει δε αυτο
τηι κτισει και διδωσι τοις αξιοις ως φυσει τε και αληθως Υιος, ο μονογενης αυτου Λογος,
και τοις του Πατρος αξιωμασι διαπρεπων. Και γουν εφασκεν· 72.524 "Παντα οσα εχει ο
Πατηρ, εμα εστι." Πως ουν εβαπτιζετο, φησιν, εδεχετο δε και το Πνευμα; Και φαμεν, οτι
ουκ ην εν χρειαι του αγιου βαπτισματος ο Κυριος, οδον δε ημιν επενοησε σωτηριας ο
φιλανθρωπος. Πιστευοντες γαρ εις Πατερα και Υιον και αγιον Πνευμα, και την
εξαιρετον ταυτην ομολογιαν ποιου μενοι ενωπιον πολλων μαρτυρων, παντα μεν ρυπον
τον εξ αμαρτιας απονιπτομεθα, καταπλουτουμεν δε και την του αγιου Πνευματος
μεθεξιν, και θειας φυσεως αποτελουμεθα κοινωνοι, και την της υιοθεσιας κερδαινομεν
χαριν. Ἦν ουν αναγκαιον, καθεντα προς κενωσιν εαυτον τον του Πατρος Λογον, και την
καθ' ημας ομοιωσιν υπελθειν ουκ απαξιωσαντα, παντος αγαθου πραγματος υποτυπωσιν
γενεσθαι και οδον. Ἵνα τοινυν μαθωμεν και αυτην την δυναμιν του αγιου βαπτισματος,
και οσα κερδαινομεν τηι τοιαιδε προσιον τες χαριτι, αρχεται του πραγματος αυτος, και
βαπτισθεις προσευχεται, ινα συ μαθηις, αγαπητε, οτι τοις απαξ καταξιωθεισι του αγιου
βαπτισματος πραγμα πρεπωδεστατον η αδιαλειπτος προσευχη. Ἀνεωιχθηναι δε φησι τον
ουρανον ο ευαγγελιστης, ως παλαι κεκλεισμενον. Ἔφη γαρ ο Χριστος· "Ἀπαρτι οψεσθε
τον ουρανον ανεωιγοτα, και τους αγγελους του Θεου αναβαινοντας και καταβαινοντας
επι τον Υιον του ανθρωπου." Ὡς γαρ μιας ηδη ποι μνης αποδεδειγμενης της τε ανω και
της κατω, και ενος απασιν αναδειχθεντος αρχιποιμενος, ανευχθη μεν ο ουρανος,
συνηφθη δε τοις αγιοις αγγελοις ο επι γης ανθρωπος· καταπεφοιτηκε δε και το Πνευμα
παλιν, ως εν απαρχηι του γενους ημων δευτεραι· και ως εν πρωτωι Χριστωι, οικονομικως
ουχ εαυτωι μαλ λον, αλλ' ημιν γε αυτο δεχομενωι· παντα γαρ εν αυτωι τε και δι' αυτου
πεπλουτηκαμεν. Οικονομικωτατα τοινυν υπομενει μεθ' ημων τα ανθρωπινα. Ἐπει, που
κεκενωμενον οψομεθα, καιτοι το πληρες εχοντα θεικως; που συνεπτωχευσεν ημιν, ει μη
τηι καθ' ημας πτωχειαι συμπλαττεται; Ἔφη δε η του Θεου και Πα τρος φωνη επι Χριστωι
κατα τον καιρον του αγιου βαπτισματος, ως δι' αυτου τε και εν αυτωι τον επι γης
ανθρωπον λαβων· "Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος." Ὁ γαρ φυσει και αληθως και
μονογενης Υιος, οτε γεγονε καθ' ημας, εις Υιον οριζεται Θεου, ουχ εαυτωι τουτο
δεχομενος (ην γαρ και εστιν, ως εφην, Θεος αληθινος), αλλ' ινα εις ημας παραπεμψηι
την δοξαν. Γεγονε γαρ ημων απαρχη, και πρωτοτο κος, και δευτερος Ἀδαμ· δια τουτο εν
αυτωι παντα καινα γεγενησθαι λεγεται. Ἀποδυσαμενοι δε την εν Ἀδαμ παλαιωσιν, την
εν Χριστωι καινοτητα πεπλου τηκαμεν. Καταβηναι το Πνευμα το αγιον. (B f. 40 b) Ει εν
καιρωι του βαπτισματος το Πνευμα το αγιον δεχεται, των της ανθρωποτητος μετρων ειη
αν και τουτο μετα των αλλων. Ου γαρ τοι καθ' ο Θεος εστιν αγιαζεται, το Πνευμα λαβων
(αυτος γαρ ο αγιαζων εστιν), αλλα καθ' ο πεφυκεν ανθρωπος. Και αυτος ην ο Ἰησους
ωσει ετων τριακοντα αρχομενος. (Ε f. 167, F f. 797) Τουτο του Σαμοσατεως το 72.525
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

παραληρημα, κακως εκδεχομενου το ευαγγελικον ρητον, οτι "Ὁ Ἰησους ωσει ετων
τριακοντα αρχομενος·" και ου συνιεντος οτι αυτος ην, και ηρξατο, αλλ' ου κατα το αυτο.
Ἦν μεν γαρ αει ως Θεος, ηρ ξατο δε ως ανθρωπος, οτε το ημετερον επτωχευσεν· αρχεται
δε, ινα συ καταργησηις την προτεραν γεννησιν, και αναλαβηις δευτεραν δια της
παλιγγενεσιας. (A f. 62 b, Ε f. 167 b, F f. 797, H f. 187 b) Ουτω πολυ τι το βλαβος και
αδοκητον συμβαινει εκ του φυλαττεσθαι την δια του βαπτισματος χαριν εις μακραν και
υπερωρον αναβολην. Μαλιστα μεν γαρ ουκ ασφαλης η ελπις, ει και των οικειων τις
επιτευξεται βουλευματων· εκβεβηκοτος δε παλιν εις τελος αυτωι του σκοπου, αγιαζεται
μεν, πλην μονην εχει των πλημμεληματων την αφεσιν, και το ταλαντον αποκομιζει τωι
∆εσποτηι ξηρον, ουδεν επεργασασθαι σχολασας αυτωι.

ΚΕΦΑΛ. ∆ʹ.
Ἰησους δε Πνευματος αγιου πληρης υπεστρεψεν απο του Ἰορδανου. (A f. 72, E
f.112 b, H f. 218) Ἐνταυθα μοι βλεπε την του ανθρωπου φυσιν, ως εν απαρχηι τωι Χριστωι
τηι του αγιου Πνευματος χαριτι κατακεχρισμενην, και ταις ανωτατω τιμαις
εστεφανωμενην. Παλαι μεν γαρ υπισχνειτο λεγων ο των ολων Θεος, οτι "Ἔσται εν ταις
ημεραις εκειναις, εκχεω απο του Πνευματος [ξοδ, ξ μενδοσε Πατρος] μου επι πασαν
σαρκα." Πεπληρωται δε εις ημας ως εν πρωτωι Χριστωι το επηγγελμενον· και περι μεν
των αρχαιοτερων, ακαθ εκτως εκκεκλικοτων εις φιλοσαρκιαν, εφη που Θεος· "Ου μη
καταμεινηι το Πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις, δια το ειναι αυτους σαρκα·"
επειδη δε παντα γεγονεν εν Χριστωι καινα, και την δια Πνευματος τε και υδατος
αναγεννησιν πεπλουτηκαμεν, χρηματιζομεν δε ουκετι σαρκος και αιματος τεκνα,
Πατερα δε μαλλον καλουμεν τον Θεον, ταυτηιτοι και μαλα εικοτως ως τετιμημενοι
λοιπον, και το λαμπρον εχοντες της υιοθεσιας καυχημα, θειας φυσεως γεγοναμεν
κοινωνοι δια μετοχης του αγιου Πνευματος. Ὁ δε εν ημιν πρωτοτοκος, οτε γεγονεν εν
πολλοις αδελφοις, καθεις εαυτον εις κενωσιν, δεχεται πρωτος το Πνευμα, καιτοι του
Πνευματος δοτηρ υπαρχων αυτος, ινα και εις ημας ερχηται δι' αυτου το αξιωμα, και της
προς το αγιον Πνευμα κοινωνιας η χαρις. Τοιουτον τι και ο Παυλος διδασκει ημας,
λεγων περι τε αυτου και ημων· "Ὅ τε γαρ αγιαζων και οι αγιαζομενοι, εξ ενος παντες·
δι' ην αιτιαν ουκ επαισχυνεται αδελφους αυτους καλειν, λεγων· Ἀπαγγελω το ονομα
σου τοις αδελφοις μου." Ἐπειδη γαρ ολως ουκ επαισχυνεται καλειν ημας αδελφους, δια
τοι το 72.528 υπελθειν την προς ημας ομοιωσιν, δια τουτο την ημων πτωχειαν εις
εαυτον μεταθεις, αγιαζεται μεθ' ημων, καιτοι την κτισιν απασαν αγιαζων αυτος, ινα μη
φαινηται το της ανθρωποτητος παραιτουμενος μετρον, ο της απαντων σωτηριας ενεκα
και ζωης ανθρωπος γενεσθαι μη φυγων, και εν ομοιωσει τηι προς ημας γενομενος κατα
παν οτιουν, διχα μονης αμαρτιας. Και ηγετο εν τωι Πνευματι εις την ερημον. (A f. 72 b, B
f. 44, H f. 220) Το γαρ, "ηγετο," ου το, απεφερετο, μαλλον εστιν, αλλ' οτι διηγε και
επολιτευετο. Κατειθισμεθα γαρ που και ημεις αυ τοι περι παντος ζωντος εν επιεικειαι,
λεγειν· Ὁ δεινα τυχον καλως εαυτον αγει. Ἐπολιτευετο τοινυν ο Κυ ριος εν τηι ερημωι,
εν τωι Πνευματι, τουτεστι πνευ ματικως. Και ουκ εφαγεν ουδεν εν ταις ημεραις εκειναις.
(A f. 73, B f. 44, H f. 221) Νενηστευκε τοινυν ο Κυριος, ουδεν παντελως τηι του σωματος
χρειαι διδους εις τροφην· ουκ αυτος νηστειας προσδεομενος, αλλα τυπον ημιν τα καθ'
εαυτον εις υπογραμμον ανατιθεις, και εικονα ποιουμενος της παρ' ημιν εξαιρετου και
τεθαυμασμενης ζωης. Ποθεν γαρ ην ειδε ναι τους επι της γης, οτι το ταις ερημοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ενδιαιτα σθαι χρησιμον αυτοις και αναγκαιον εις σωτηριαν; Ἀποφοιτωσι γαρ ωσπερ
κυματων ζαλης, και των ει καιων του παροντος βιου περισπασμων, και μονον ουχι,
κατα τον μακαριον Ἰωσηφ, αποδυονται τωι κο σμωι παντα τα αυτου. ∆εικνυσι τοινυν
τοις ουτω ζηιν ελομενοις, αναγκαιαν ουσαν την εγκρατειαν, ης νη στεια καρπος·
ηττηθησεται γαρ ουτω πειραζων ο Σατανας. Και σε τοινυν δει προτερον ενδυσασθαι την
εξ υψους δυναμιν, τουτεστι μετοχον αποφανθηναι του αγιου Πνευματος, και τοτε την
αξιεραστον και τετι μημενην παρα Θεωι κατορθουν ελεσθαι ζωην. Τοτε τας ερημους
καταληψηι συν ανδρειαι πνευματικηι· τοτε νηστευσεις αγιως, και κατανεκρωσεις τας
ηδονας, και κρειττων εσηι του πειραζοντος Σατανα. (A f. 73, B f. 44 b, H f. 221 b) Ἰδου
γεγονεν εν τοις αθλουσιν ο αθλοθετης ως Θεος· εν τοις στεφανουμενοις, ο τας των
αγιων στεφανων κεφαλας. Ἴδωμεν τοινυν των παλαισματων το ευτεχνες, της του δια
βολου σκαιοτητος την ανατροπην. Τεσσαρακοστης εις νηστειαν δαπανηθεισης ημερας,
υστερον επεινασε· καιτοι διδωσιν αυτος τοις πεινωσι τροφην· και αυτος εστιν ο αρτος ο
εξ ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι κοσμωι, η των ολων συστασις· επειδη δε παλιν
εχρην την καθ' ημας πτωχειαν ουκ ατιμασαντα, των της ανθρωποτητος μετρων μη
εισαπαν αποφοιταιν, συγκεχωρηκε τηι της σαρκος φυσει ζητησαι τα εαυ της· ουτως αυτον
πεινασαι φαμεν.Νηστευσας γε μην αποχρωντως, και δυναμει θεοπρεπει, ποτου και
σιτιων διχα την σαρκα τηρησας αδιαφθορον, εφιησι μολις τα οικεια παθειν αυτην·
πεινησαι γαρ λεγει· και δια ποιαν αιτιαν; Ἵνα δι' αμφοιν ευτεχνως Θεος τε ομου και
ανθρωπος υπαρχων, επιγινωσκηται εις και ο αυτος δηλονοτι, και θεικως υπερ ημας, και
καθ' ημας ανθρωπινως. 72.529 Και ειπεν αυτωι ο διαβολος, κ.τ.λ. (A f. 73 b, B f. 45, H f.
224 b) Ειτα προσερχεται πειραζων ο Σατανας, συνεργον ωσπερ της ενουσης αυτωι
δυστροπιας, το του λιμου παθος εσεσθαι προσ δοκων· κατισχυει γαρ ημων πολλακις, τας
εν ημιν ασθενειας εις επικουριαν δεχομενος των εαυτου σκεμματων ητοι
επιχειρηματων· ενομισεν αυτον ετοιμως επιπηδαιν τωι βουλεσθαι παρακειμενους ιδειν
αρτους. Ἔφηγουν· "Ει Υιος ει του Θεου, ειπε ινα ο λιθος ουτος αρτος γενηται."
Προσερχεται μεν, ως ανθρωπωι κοινωι, και ως ενι των αγιων· πλην υπ οπτος ην, μη αρα
πως αυτος ειη ο Χριστος· πως ουν ηθελησε τουτο μαθειν; Ἐνενοησεν ως θεοπρεπους
ισχυος αποτελεσμα και εργον εστι, το μεταστησαι φυσιν εις οπερ ουκ ην· Θεος γαρ εστιν
ο ποιων ταυτα και μετασκευαζων. Ουκουν αν τουτο, φησι, γενη ται, αυτος που παντως
εκεινος εστιν, ο κατα της εμης δυναστειας ηξειν προσδοκωμενος· εαν δε μη μεταβαληι,
προς ανθρωπον εχω, και αποβεβληκα τον φοβον, και των κινδυνων απηλλαγμαι. ∆ια
τουτο Χριστος, ατε δη ειδως του θηριου την σκεπην, ουτε μεταβεβληκεν, ουτε μην εφη
μη δυνασθαι τουτο δραιν, ηγουν μη εθελειν· αποσειεται δε μαλλον ως οχληρον και
περιττον λεγων· "Ουκ επ' αρτωι μονωι ζησεται ανθρωπος," τουτεστιν, εαν ο Θεος
δυναμιν δωι τωι ανθρωπωι, δυναται μη φαγειν, και ζηιν ως Μωυσης και Ἠλιας, οι ρηματι
Θεου εζησαν ασιτοι τεσσαρακοντα ημερας. Ει ουν δυνατον διχα αρτου ζηιν, ινα τι ποιω
τον λιθον αρτον; Ουτε ουν λεγει, Ου δυναμαι, ινα μη αρνησηι τε την εαυτου δυναμιν·
ουτε, οτι ∆υναμαι, ινα μη γνους εκεινος οτι Θεος εστιν, ωι μονωι τα τοιαυτα δυνατα,
αποστηι απ' αυτου.(A f. 74, H f. 225) Και μοι ορα την ανθρωπου φυσιν εν Χριστωι, τα της
εν Ἀδαμ ακρασιας αποβαλλουσαν αιτια ματα. ∆ιαβρωσεως εν Ἀδαμ νενικημεθα· δι'
εγκρατειαν εν Χριστωι νενικηκαμεν.(A f. 74 b, H f. 226) Τοις μεν απο γης σιτιοις το
γηινον ημων τρεφεται σωμα, και ζητει προς επικουριαν το συγγενες· ψυχη δε η λογικη
λογωι τωι θειωι προς ευεξιαν αδρυνεται την πνευματικην· αι μεν γαρ απο γης τροφαι το
συγγενες τρεφουσι σωμα· αι δε ανωθεν και εξ ουρανου νευρουσι το πνευμα. Τροφη νου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ο λογος ο παρα Θεου, και αρτος πνευματικος, στηριζων ανθρω που καρδιαν, κατα το εν
βιβλωι Ψαλμων υμνουμενον· τοιαυτας δε ειναι φαμεν και αυτων των αγιων αγγε λων
τας τροφας. Ἔδειξεν αυτωι πασας τας βασιλειας της οικουμενης. (A f. 74 b, H f. 227)
Ἀλλ', ω κακουργε, και πονηρε, και αλιτηριε, πως ετολμησας τωι Κυριωι πασης της
κτισεως δειξαι πασας βασιλειας, και ειπειν, ως Ταυτα παντα εμα εστι· νυν ουν ει πεσων
προσκυνησεις μοι, σοι δωσω; Πως επαγγελληι τα μη σα; Τις σε κατεστησε κληρονομον
της του Θεου βασιλειας; 72.532 Τις υπεταξε σοι την υπ' ουρανον; Ἐξ απατης 72.532
ηρπασας· ουκουν αποδος ενανθρωπησαντι τωι Υιωι τωι παντων ∆εσποτηι· ακουε τι φησιν
ο προφητης Ἡσαΐας περι σου "Μη και σοι ητοιμασθη βασιλευειν; φαραγγα βαθειαν, πυρ
και θειον και ξυλα κειμενα· ο θυμος Κυριου ως φαραγξ υπο θειου καιομενη." Ὁ δε
κληρον εχων την ασβεστον φλογα, πως τωι βασιλει των ολων επαγγελλεις τα αυτου;
Προσεδοκησας εχειν προσκυνητην ον τρεμει τα συμπαντα, και δοξολογουσι τα Σεραφιμ
και πασαι αι αγγελικαι δυναμεις; Γεγραπται· "Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, και
αυτωι μονωι λατρευσεις."(B f. 47 b) Ἁπτομενος ωσπερ των σπλαγχνων αυτου, ταυτην
παρεκομισεν ευκαιρως την εντολην· προ μεν γαρ της επιδημιας αυτου, πασαν επλανησε
την υπ' ουρανον· αυτος ην ο πανταχου προσκυνουμενος· ο δε γε του Θεου νομος εξω
τιθεις αυτον της εξ απατης αυτωι πεπορισμενης αρχης, ενι τωι κατα φυσιν και αληθως
οντι Θεωι προσεταξε προσκυνειν, και αυτωι μονωι τας λατρειας επιτελειν. Ει ο Υιος ει του
Θεου, βαλε σεαυτον εντευθεν κατω. (A f. 75 b, B f. 47 b, H f. 230) Τριτην πειραν ο
διαβολος προσαγει την της κενοδοξιας· "Βαλε σεαυτον κατω," λεγων, εις επιδειξιν της
θεοτητος· αλλ' ου κατηνεγκε δια της επαρσεως, αλλ' εξω βεβληκε και εις τουτο σκοπου·
"Ειρηται γαρ, φησι, Ουκ εκπειρασεις Κυριον τον Θεον σου." Ου γαρ τοις πειραζουσι
χαριζεται ο Θεος τας επικουριας, αλλα τοις πιστευουσιν εις αυτον· ου γαρ οτι φειδους
ημας αξιοι, δια τουτο ημεις επιδεικτιαιν οφειλομεν. Προς τουτοις ουδεποτε Χριστος τοις
πειραζουσιν αυτον εδιδου σημειον· "Γενεα γαρ, φησι, πονηρα σημειον επιζητει, και
σημειον ου δοθησεται αυτηι." Τουτο και νυν ακουετω πειραζων ο Σατανας. Ουκουν
νενικηκαμεν εν Χριστωι· και ο ποτε κρατησας εν Ἀδαμ, απηλθε κατηισχυμμενος, ιν' ημεις
υπο ποδας εχω μεν αυτον. Ὅτε γαρ νενικηκεν ο Χριστος, τοτε και εις ημας παραπεμπων
το δυνασθαι νικαιν, "Ἰδου δεδωκα, φησιν, υμιν πατειν επανω οφεων, και σκορπιων, και
δε πασαν την δυναμιν του εχθρου." Γεγραπται γαρ, οτι Τοις αγγελοις αυτου εντε λειται
περι σου, του διαφυλαξαι σε. (B f. 47 b) Ὅρα δε πως κακουργως πειραται δια της
χρησεως των Γραφων καθελειν την δοξαν του Κυριου, ως δεομενου αγγελικης
βοηθειας· ως μελλοντος προσκοπτειν, ει μη αγγελοι αυτωι βοηθειεν. Ου γαρ περι του
Χριστου ειρηται η χρησις του ψαλμου· ουδε γαρ δειται αγγελων ∆εσποτης. Το δε
πτερυγιον, οικοδομημα ην υψηλον αγαν, παρωικοδο μημενον τηι πλευραι του ιερου.(A f.
75 b, H f. 230 b) Ἀναφερουσι μεντοι κακως τινες τον 72.533 ψαλμον εις το του Κυριου
προσωπον· και τους στιχους συναπτοντες, ουτως αναγινωσκουσι· "Ὅτι συ, Κυριε, η
ελπις μου, τον Ὕψιστον εθου καταφυγην σου." Φασι γουν οτι ο Κυριος καταφυγην εχει
τον Ὕψιστον, δηλονοτι τον εν ουρανοις Πατερα. Γεγονε δε προφασις αυτων της
τοιαυτης εννοιας ο Σατανας· αυτος γαρ ουτω νενοηκε τους στιχους, ειπων· "Ει Υιος ει
του Θεου, βαλε σεαυτον κατω. Γεγραπται γαρ, ως Τοις αγγελοις αυτου εντελειται περι
σου." Συκοφαντης γαρ υπαρχων και πλανος ο Σατανας, και τα περι ημων ειρημενα αυτωι
προσαπτει τωι προσωπωι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου. Ἀλλ' ημεις ουχ ουτως
νοουμεν, ως νοειν εθος τωι Σαταναι· ει δε ουτω νενοηκασιν Ἀρειανοι, θαυμαστον ουδεν·
ακολοθουσι γαρ τωι ιδιωι πατρι, ος ψευστης εστι, και αληθεια εν αυτωι ουκ εστι, κατα την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

του Σωτηρος φωνην· ει γαρ εστι κατ' αυτους αληθες το τοιουτον, ελπιδα μεν ημεις τον
Χριστον πεποιημεθα, αυτος δε καταφυγην εχει τον Πατερα· ουκουν
βοηθουμενωι προσπεφευγαμεν, Σωτηρα καλουμεν τον παρ' ετερου σωζομενον. Ουκ εστι
ταυτα, μη γενοιτο. Λεγομεν τοινυν τοις ουτω φρονειν ειωθοσιν Ἑτεραν ημιν
αναγγελλετε πλανησιν· εξω της βασιλικης και ευθειας ερχεσθε τριβου· εις ακανθας και
βοθρους πιπτετε· της αληθειας εκπεπτωκατε· ισος εστι κατα παντα του Πατρος ο Υιος·
χαρακτηρ της υποστασεως αυτου· Ὕψιστος καθα και ο Πατηρ. Ὁ μεν ουν Σατανας
τουτοις εχρησατο τοις στιχοις ως επ' ανθρωπου κοινου του Σωτηρος· επειδη γαρ εστιν
ολος σκοτος, και κατεσκοτισμενην εχει την διανοιαν, ου συνηκε των ειρημενων την
δυναμιν, οτι ο ψαλμος εκ προσωπου παντος δικαιου ειρηται βοηθουμενου υπο του
Ὑψιστου, οντος Θεου του ουρανου· ηγνοησε τε προς τουτωι, οτι Θεος ων ο Λογος
γεγονεν ανθρωπος, και αυτος ην ο οικονομικως πειραζομενος. Ὁ μεν ουν, ως εφην, ως
επ' ανθρωπου κοινου, η και ως εφ' ενος των αγιων προφητων ειρησθαι τους λογους
υπελαμβανεν· ατοπον ημας τους ειδοτας ακριβως το μυστηριον, και πεπιστευκοτας οτι
Θεος εστι και Υιος Θεου, και οτι δι' ημας καθ' ημας γεγονεν ανθρωπος, υπονοειν περι
αυτου τους στιχους ειρησθαι. Ουχ αρμοζει τοινυν τωι προσωπωι του Σωτηρος το
λεγεσθαι· "Τον Ὕψιστον εθου καταφυγην σου." Αυτος γαρ εστιν Ὕψιστος, η παντων
καταφυγη, η παντων ελπις, η παντα ισχυουσα του Πατρος δεξια· καν τις αυτον
καταφυγην θειτο, ου προσελευσεται προς αυτον κακα· αυτος γαρ εντελειται τοις
αγγελοις, λειτουργικοις ουσι πνευμασιν, οπως φρουρωσι τον δικαιον. Ὥσπερ γαρ οι
κατα σαρκα πατερες, οταν ιδωσιν οδον τραχειαν και δυσβατον, αρπαζου σιν εις χειρας
τα βρεφη, μη πως αδικηθηι τρυφερον εχοντα τον ποδα, και ουπω δια σκληρας οδου
βηναι δυναμενα, ουτω και αι λογικαι δυναμεις τους ουπω πονειν ισχυοντας,
νηπιοπρεπη δε πως 72.536 δυναμιν, αλλα παντος εξελκουσι πειρασμου. Και υπεστρεψεν
ο Ἰησους εν τηι δυναμει του Πνευματος εις την Γαλιλαιαν. (A f. 77, H f. 234 b) Ἀφεις τας
εν ταις πολεσι διατριβας, ταις ερημοις ενηυλιζετο· εκει νενηστευκε πειραζομενος υπο
του Σατανα, εκει νενικηκεν υπερ ημων, εκει συνετριψε τας κεφαλας των δρακοντων,
εκει, καθα φησιν ο μακαριος ∆αβιδ, του εχθρου εξ ελιπον αι ρομφαιαι εις τελος, και
πολεις καθηιρηνται, τουτεστιν ως πυργοι και πολεις οντες· κατευμεγεθησας τοινυν του
Σατανα, και στεφανωσας εν εαυτωι την του ανθρωπου φυσιν τοις κατ' εκεινου
βραβειοις, υπεστρεψεν εις την Γαλιλαιαν, εν τηι δυναμει του Πνευματος, ενεργειαι τε και
δυναμει χρωμενος, πλειστας τε θεοσημειας αποτελων, και πολυ το θαυμα παρεχομενος.
Ειργαζετο δε τας θεοσημειας, ουκ εξωθεν και πεπορισμενην την του Πνευματος χαριν
λαβων, καθα και ο των αγιων χορος, υπαρχων δε μαλλον φυσει τε και αληθως Υιος του
Θεου και Πα τρος, και κληρον ιδιον εχων τα αυτου· και γαρ εφη προς αυτον, οτι "Παντα
τα εμα, σα εστι, και τα σα εμα, και δεδοξασμαι εν αυτοις." ∆εδοξασται τοινυν ως ιδιαι
δυναμει και ενεργειαι χρωμενος τηι του ομοουσιου Πνευματος. Και ηλθεν εις την
Ναζαρετ· και εισηλθεν εις την συναγωγην. (A f. 77, H f. 235) Ἐπειδη εχρην λοιπον
εμφανη εαυτον καταστησαι τοις εξ αιματος Ἰσραηλ, και το της ενανθρωπησεως
εκλαμψαι μυστηριον τοις ουκ ειδοσιν αυτο, και οτι κεχρισται παρα του Θεου και Πατρος
εις σωτηριαν της υπο ουρανον, πανσοφως και τουτο οικονομει· χαριζεται δε τουτο προ
γε των αλλων τοις εν Ναζαρετ, οις και συνετραφη, κατα γε φημι την σαρκα. Εισελθων
τοινυν εν τηι συναγωγηι, δεχεται βιβλιον εις αναγνωσιν· και ανοιξας, προφη τικην
επελεξατο ρησιν, το περι αυτου λαλουσαν μυ στηριον.Ἐναργεστατα δε δια τουτων αυτος
ην ο λεγων δια της του προφητου φωνης, ως και εναν θρωπησει και αφιξεται διασωσων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

την υπ' ουρανον· κεχρισθαι γαρ ουχ ετερως φαμεν τον Υιον, πλην οτι κατα την σαρκα
γενομενον δηλονοτι καθ' ημας και ενανθρωπησαντα· Θεος γαρ υπαρχων ομου και
ανθρωπος, ο αυτος διδωσι μεν θεικως το Πνευμα τηι κτισει, δεχεται δε αυτο παρα του
Θεου και Πατρος κατα το ανθρωπινον, ο πασαν αγιαζων την κτισιν, ατε και εξ αγιου
Πατρος πεφηνως, και το εξ αυτου προχεομενον Πνευμα και ταις ανω δυναμεσιν ενιεις
ως εαυτου, και προσετι τοις επεγνωκοσιν αυτου την επιφανειαν. Πνευμα Κυριου επ' εμε,
ου ενεκεν εχρισε με, ευαγγελιζεσθαι πτωχοις απεσταλκε με, κ.τ.λ. (B f. 50) Σαφως δια
τουτων δηλοι, ως το της κε νωσεως υφειμενον, και υποβεβηκος, και αυτο το Χριστος
ονομα τε και πραγμα δι' ημας κατεδεξατο. Το γαρ Πνευμα, φησιν, οπερ εστι φυσικως εν
εμοι 72.537 δια το ταυτον της ουσιας και της θεοτητος, τουτο επ' εμε παραγεγονεν και
εξωθεν· ωσπερ και εν Ἰορδανηι εν ειδει περιστερας επεφοιτησεν, ουχ ως μη υπαρχον εν
εμοι, αλλ' ου εινεκεν εχρισε με. Τινος δε εινεκεν χρισθηναι προειλετο; Ἡμων των
ερημων γενομενων του Πνευματος δια την αρχαιαν εκεινην αποφασιν, το· "Ου μη
καταμεινηι το Πνευμα μου εν τοις αν θρωποις τουτοις, δια το ειναι αυτους σαρκα."
Ταυτα ο ενανθρωπησας του Θεου Λογος φησι· Θεος γαρ ων αληθινος εξ αληθινου Θεου
του Πατρος, και δι' ημας ανθρωπος ατρεπτως γεγονως, μεθ' ημων κεχρισται τωι ελαιωι
της αγαλλιασεως, του Πνευματος αυτωι παρα τον Ἰορδανην επιφοιτησαντος εν ειδει
περιστερας. Παλαι μεν γαρ συμβολικως εχριοντο βασιλεις τε και ιερεις, αγιασμου τινα
μετοχην εκ τουτου κερδαινοντες· ο δε δι' ημας ενανθρωπησας, τωι νοητωι της
αγαλλιασεως ελαιωι, και αυτηι τηι του Πνευματος επιφοιτησει εχρισθη· τουτο ημιν
λαμβανων, ουχ εαυτωι· και γαρ αποπταντος του Πνευματος, και μη καταμειναντος εν
ημιν δια το ειναι ημας σαρκα, πενθους ην πληρης η γη, ατε μετουσιας εστερημενη
Θεου.(B f. 50 b) Ἐκηρυξε δε και αιχμαλωτοις αφεσιν, ην και ενηργησε, δησας τον
ισχυρον τον τυραννικως καταδυναστευσαντα του γενους ημων Σαταναν, και τα σκευη
αυτου διαρπασας ημας. (A f. 77, H f. 235 b) Ὥσπερ μεντοι το, εχρισε με, τηι ανθρωποτητι
πρεπει· χριεται γαρ ουχ η θεια φυσις, αλλα το ημιν ομογενες· ουτω και το, απεσταλκε
με, τωι ανθρωπινωι λογιστεον.(A f. 77 b, H f. 236) Και τους παλαι την εκ του διαβολου
αχλυν εχοντας εις καρδιαν, λαμπρους απεφηνεν, οια τις δικαιοσυνης ηλιος ανισχων,
και υιους αποφηνας ουκ ετι νυκτος και σκοτους, αλλα φωτος και ημερας, κατα την
Παυλου φωνην· και οι τυφλοι οντες· ετυφλωσε γαρ τας καρδιας αυτων ο αποστατης·
ανεβλεψαν, και επεγνωσαν την αληθειαν, και καθως φησιν Ἡσαΐας, γεγονεν αυτοις το
σκοτος εις φως· τουτ εστιν, οι αμαθεις γεγονασι σοφοι· οι ποτε πλανω μενοι τας της
δικαιοσυνης εγνωκασιν οδους. Φησι δε που και προς αυτον τον Υιον ο Πατηρ· "∆εδωκα
σε εις διαθηκην γενους, εις φως εθνων, ανοιξαι οφθαλμους τυφλων, εξαγαγειν εκ
δεσμων δεδεμενους, και εξ οικου φυλακης καθημενους εν σκοτει." Ἀφικετο γαρ ο
Μονογενης εις τονδε τον κοσμον, και τοις εκ γενους, τουτεστι τοις εξ αιματος Ἰσραηλ·
εξ αυ των γαρ πεφηνε το κατα σαρκα· την καινην δεδωκε διαθηκην, την παλαι
προηγγελμενην δια φωνης προ φητων· ενηστραψε δε και τοις εθνεσι το θειον τε και
ουρανιον φως· και τοις εν αιδου πνευμασι πορευθεις εκηρυξε, και τοις καθειργμενοις εν
οικωι φυλακης επεφανη, και παντας ανηκε δεσμων και αναγκης. Ταυτα δε πως ουκ αν
εχοι σαφη την αποδειξιν του. οτι και Θεος και εκ Θεου κατα φυσιν εστιν ο Χριστος; Τι δε
το αποστειλαι τεθραυσμενους εν αφεσει; Το ελευθερους εκπεμψαι, ους συνεθραυσε
νοητως ραβδι ζων ο Σατανας. Τι δε το κηρυξαι ενιαυτον Κυριου 72.540 δεκτον; Το την
εαυτου ευαγγελισασθαι παρουσιαν, το τον καιρον ενστηναι του Κυριου, τουτεστι του
Υιου· δεκτος γαρ ενιαυτος, καθ' ον εσταυρωθη Χριστος υπερ ημων· δεκτοι γαρ τοτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

γεγοναμεν τωι Θεωι και Πατρι καρποφορηθεντες δι' αυτου. ∆ιο ελεγεν· "Ὅταν υψωθω εκ
της γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον." Και γουν ανεβιω τριημερος, πατησας του
θανατου το κρατος. Ειτα τοις μαθηταις προσεφωνει· "Ἐδοθη μοι πασα εξουσια," και τα
εξης. ∆εκτος ουν ενιαυτος εκεινος που παντως, καθ' ον εισεδεχθημεν την προς αυτον
λαχοντες οικειωσιν, απονιψαμενοι την αμαρτιαν, δια του αγιου βαπτισματος· και της
θειας αυτου φυσεως γενομενοι κοινωνοι, δια μετοχης του αγιου Πνευματος· ηγουν
δεκτος ενιαυτος, καθ' ον πεφανερωκε την δοξαν αυ του, δια τας (ξοδδ. της, σεδ μαλυι
τας) υπερ λογον θεοσημειας. Ἐδεξαμεθα γαρ ασμενως τον της παρ' αυτου σωτηριας
καιρον, ον δη και ο πανσοφος Παυλος καταμεμηνυκεν λεγων· "Ἰδου νυν καιρος ευροσδε
κτος, ιδου νυν ημερα σωτηριας·" οτε οι πτωχοι, οι παντος αγαθου νενοσηκοτες την
ενδειαν ποτε, ελπιδα τε μη εχοντες, και αθεοι εν τωι κοσμωι· ουτοι δ' αν ειεν οι εξ εθνων·
την εις αυτον πιστιν επλουτησαν, τον θειον τε και ουρανιον κεκερδακασι θησαυρον, το
ευαγγελικον δηλονοτι και σωτηριον κηρυγμα, δι' ου γεγονασι και της των ουρανων
βασιλειας μετοχοι, και συμμερισται των αγιων, και κληρονομοι των υπερ νουν και
λογον. "Ὀφθαλμος γαρ ουκ ειδε, φησι, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου
ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον." Ἢ ταχα που και τοις πτωχοις τωι
πνευματι, δεδωρησθαι φησιν ο λογος εν τουτοις των δια Χριστου χαρισματων την
αφθονον χορηγιαν. Συντετριμμενους δε φησι την καρδιαν, τους ασθενεις και
ευδιαθρυπτον εχοντας νουν, και ταις των παθων προσβολαις αντιφερεσθαι μη
δυναμενους, υπενηνεγμενους δε ουτως αυταις, ως αιχμαλωτους ειναι δοκειν. Τουτοις
ιασιν τε και αφεσιν επαγγελλεται· τυφλοις δε ουσιν αυτοις διδωσι και αναβλεψιν· οι
γαρ τηι κτισει παρα τον κτισαντα λατρευοντες, "και τωι ξυλωι λεγοντες, Πατηρ μου ει συ·
και τωι λιθωι, Συ εγεννησας με," ειτα τον φυσει και αληθως οντα Θεον ουκ επεγνωκοτες,
πως ουκ αν ειεν τυφλοι, και φωτος του θειου και νοητου γυμνην εχοντες την καρ διαν;
Τουτοις ενιησιν ο Πατηρ της αληθους θεογνωσιας το φως. (H f. 237) Κεκληνται γαρ δια
πι στεως, και εγνωσαν αυτον, μαλλον δε εγνωσθησαν υπ' αυτου· και υιοι νυκτος οντες
και σκοτους, φωτος γεγονασι τεκνα· διηυγασε γαρ αυτων η ημερα, και ο της
δικαιοσυνης ανισχεν ηλιος, και λαμπρος ανετει λεν εωσφορος. Λυπει δε ουδεν και των
εξ αιματος Ἰσραηλ εφαρμοσαι παντα τα ειρημενα· και γαρ ησαν πτωχοι και
συντετριμμενοι την καρδιαν, και οιον αιχμαλωτοι και εσκοτισμενοι· ου γαρ ην επι
72.541 γης ο ποιων χρηστοτητα, ουκ ην εως ενος. Ἀλλα "παντες εξεκλιναν, αμα
ηχρειωθησαν·" αφικται δε ο Χριστος, και προ γε των αλλων ευαγγελιζομενος τοις εξ
Ἰσραηλ της εαυτου παρουσιας τα κατορθωματα (τοιαυτα δε ην και τα των εθνων
αῤρωστηματα), λε λυτρωνται δε δι' αυτου· πεπλουτηκασι γαρ την παρ' αυτου σοφιαν,
και συνετοι γεγονασι, και ασθενη και συντεθραυσμενην ουκετι την διανοιαν ανεχουσιν,
υγια δε και εῤρωμενην, και επιτηδειως εχουσαν προς παραδοχην και κατορθωσιν
παντος αγαθου και σωτηριου πραγματος. Ἔδει γαρ σοφιας και συνεσεως τοις
πεπλανημενοις, οι δια πολλην αβελτηριαν προσεκυνη σαν τηι κτισει παρα τον κτισαντα,
και ξυλα και λιθους επεγραφοντο θεους. Ἀλλ' οι παλαι Χριστον ουκ ειδοτες, δια το εν
αχλυι και σκοτωι τελειν, Θεον αυτον επεγραψαντο. Τουτων υπαναγνωσθεντων τοις
συνειλεγμενοις, ο μεν παντων τους οφθαλμους προς εαυτον επεστρεψε, θαυμαζοντων
ταχα πως οιδε γραμματα, μη μεμα θηκως. Ἐπειδη δε εθος ην τοις εξ Ἰσραηλ, τας περι
αυτου προφητειας εκπεπερανθαι λεγειν, η επι τισι των παρ' αυτοις ενδοξως
βεβασιλευκοτων, η γουν επι προφηταις αγιοις· (B f. 51) συνιεντες γαρ ουδεν των περι
αυτου γεγραμμενων ορθως, ετεραν ᾤχοντο τριβον, εξω πιπτοντες σκοπου· ινα δε μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

παλιν λε γωσι τι τοιουτον περι της ειρημενης προφητειας, αναγκαιως προασφαλιζεται,
και φησιν, οτι "Σημερον αυτη η γραφη πεπληρωται εν τοις ωσιν υμων," εαυτον
εναργως παριστας εν τουτοις τον δια της προ φητειας προηγορευμενον.(A f. 78, H f. 237
b) Αυτος γαρ ευηγγελισατο την των ουρανων βασιλειαν τοις απο των εθνων· αυτοι γαρ
ησαν πτωχοι, μηδεν εχοντες, μη Θεον, μη νομον, μη προφητας· η και απασιν απλως τον
πλουτον ουκ εχουσι πνευματικον. Αυτος αιχμαλωτους οντας εῤρυσατο, τον αποστατην
τυραννον καθελων, τουτεστι τον Σαταναν. Αυτος το θειον και νοητον φως ενηστραψε
τοις εσκοτισμενην εχουσι την καρδιαν. Ἔφη γουν· "Ἐγω φως εις τον κοσμον τουτον
εληλυθα." Αυτος απελυσε των της αμαρτιας δεσμων, δηλονοτι τους συντεθραυσμενην
εχοντας την καρδιαν· (B f. 51) αλλα την μελλουσαν αυτος υπεδειξε ζωην, και την
δικαιαν ηπειλησε κρισιν. Αυτος εκηρυξεν ενιαυτον Κυριου δεκτον, καθ' ον το κηρυγμα
του Σωτηρος εγενετο· ενιαυτον γαρ δεκτον, την προτεραν αυτου οιμαι λεγεσθαι
παρουσιαν· ημεραν δε ανταποδοσεως, την της κρισεως ημεραν Και παντες εμαρτυρουν
αυτωι, και εθαυμαζον, κ.τ.λ. (A f. 78, H f. 237 b, E f.113 b) Μη γαρ συνιεντες τον
κεχρισμενον και απεσταλμενον, και των ουτω τεθαυμασμενων πραγματων αποτε
λεστην, εις τα συνηθη κατεκομιζοντο, και ψυχρο λογουσιν αβουλως· καιτοι γαρ
τεθαυμακοτες επι τοις λογοις της χαριτος τοις εκπορευομενοις εκ του στοματος αυτου,
κατευτελιζειν ηθελον· εφασκον γαρ· "Ουχ υιος εστιν Ἰωσηφ ουτος;" Και τι τουτο
παραλυει του θαυματουργου την δοξαν; Τι το κωλυον 72.544 αυτον ειναι σεπτον τε και
αξιαγαστον, ει και υιος ην, ως ενομιζετο, του Ἰωσηφ; Ουχ οραις τας θεοσημειας, πεσοντα
τον Σαταναν, νενικημενας τας των δαιμονιων αγελας, διαφορων νοσηματων
ελευθερους γε γονοτας πολλους; Ἐπαινεις την χαριν την ενουσαν αυτου ταις
διδασκαλιαις, ειτα σμικρολογεις Ἰουδαικως οτι πατερα τον Ἰωσηφ επεγραφετο; Ὢ
πολλης αβουλιας! Ἀληθες επ' αυτοις ειπειν· "Ἰδου λαος μωρος και ακαρδιος· οφθαλμοι
αυτοις, και ου βλε πουσιν· ωτα αυτοις, και ουκ ακουουσιν." Παντως ερειτε μοι την
παραβολην ταυτην, κ.τ.λ. (A f. 78, B f. 51 b, E f.113 b, H f. 238) Κοινος λογος παρα
Ἰουδαιων ην, αστεισμου χαριν εξευρημενος· τοις γαρ αῤρωστουσι των ιατρων
επεφωνουν τινες· "Ἰατρε, θεραπευσον σεαυτον." Ὡσανει ουν τουτο προτεινας αυτοις το
ρητον ο Χριστος ελεγεν, οτι Πολλα βουλεσθε παρ' εμου γενεσθαι σημεια, παρ' υμιν
μαλιστα παρ' οις και ετραφην· αλλ' οιδα το κοινον δηπου και απασι συμβαινον παθος·
καταφρονειται γαρ πως αει και τα εξαιρετα των πραγματων, οταν μη σπανιζηι παρα
τισιν, αλλ' εχωσιν επ' αδειας αυτα. Ουτω και επ' ανθρωπων· ο γαρ συνηθης και παρων
αει, και της οφειλομενης αυτωι τιμης αποστερειται πολλακις παρα των ειδοτων
αυτον.Ἤλεγξε μεν ουν αυτους ασυνετως τα τοιαδε λεγοντας· "Ουχ ο υιος εστι του
Ἰωσηφ ουτος;" Πλην εχεται του σκοπου της μυσταγωγιας, και φησιν· "Ἀμην, αμην λεγω
υμιν, οτι ουδεις προφητης δεκτος εστιν εν τηι πατριδι αυτου." Πολλαι χηραι ησαν εν ταις
ημεραις Ἠλιου, κ.τ.λ. (A f. 78 b, E f.113 b, H f. 239) Ἐπειδη γαρ, ως εφην, τας περι αυτου
προφητειας εις τελος ηχθαι διεβεβαιουντο τινες των Ἰουδαιων, η επι προφηταις αγιοις,
η επι τισι των ενδοξων παρ' αυτοις γεγονοτων, αποφερει χρησιμως αυτους της τοιαυτης
υπονοιας, προς μιαν χηραν απεσταλθαι Ἠλιαν ειπων, ενα δε θεραπευσαι λεπρον τον
προφητην Ἐλισσαιον, Νεεμαν τον Συρον· δια τουτων την εξ εθνων σημαινων
Ἐκκλησιαν, την μελλουσαν αυτον υποδεχεσθαι, και της λεπρας ελευθερουσθαι, δια την
αναισθησιαν του Ἰσραηλ. Και επλησθησαν παντες θυμου εν τηι συναγωγηι, κ.τ.λ. (A f. 80,
H f. 245 b) Ἐπειδη την πονηραν αυτων γνωμην εστιξε, δια τουτο προς οργας
ανεκαιοντο· και δια το ειπειν· "Σημερον η γραφη αυτη πεπληρωται," η λεγουσα,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

"Πνευμα Κυριου επ' εμε," και τα εξης. Ἐνομισαν γαρ αυτον εξισουν εαυτον τοις
προφηταις, και της πολεως αυτον εκβαλλουσι· καθ' εαυτων μαλλον την δικην
οριζοντες, και βεβαιουντες το υπο του Σωτηρος ειρημενον· εκπεπτω κασι γαρ αυτοι της
ανω πολεως, τον Χριστον μη προσδεξαμενοι. Ἵνα δε μη μονον ελεγξηι δυσσεβη σαντας
μεχρις επιχειρηματων, συγκεχωρηκε προελ θειν τα καθ' εαυτου τολμηματα· των μεν
γαρ ακριτος ην η ορμη, και ο φθονος ατιθασσος· μεχρι γουν 72.545 οφρυος του ορους
αποκομιζοντες, κρημνων ενιεναι επεχειρουν. "Ὁ δε διεξηιει δια μεσου αυτων," ουδ'
οσον ειπειν λογον τινα θεμενος της επιβουλης αυτων· ου το παθειν φευγων, δια τουτο
γαρ και εληλυθεν, αλλα καιρον αναμενων επιτηδειον· αρχη γαρ νυν του κηρυγματος,
και ακαιρον ην το παθειν, πριν η κηρυξαι τον λογον της αληθειας. Ἦν γαρ επ' αυτωι το
παθειν και το μη παθειν, και Κυριος ην των καιρων και των πραγματων· τουτο
τεκμηριον του, και οτε επαθεν, εκοντα πεπονθεναι, και ως ουκ αν επαθεν, ει μη εαυτον
επεδωκεν. Και κατηλθεν εις Καπερναουμ, πολιν της Γα λιλαιας. (A f. 80 b, E f.114, H f.
246) Ους ου μεθιστησι λογος προς το ειδεναι σαφως τις ο φυσει και αληθως εστι Θεος
και Κυριος, τουτους σαγηνευει προς το ευηνιον η των σημειων επιδειξις. Χρησιμως ουν
και αναγκαιως προσεπαγει πολλακις ταις μυσταγωγιαις τας μεγαλουργιας· απιστοι μεν
γαρ οι της Ἰουδαιας οικητορες, και τους των καλουντων εις σωτηριαν ατιμαζοντες
λογους, μαλιστα δε παντων οι απο της Καπερναουμ· ηιτιατο γουν αυτην ο Κυριος λεγων·
"Και συ, Καπερναουμ, η εως ουρανου υψωθεισα, εως ᾅδου καταβιβασθησηι." Ἀλλα
καιτοι γινωσκων, ως απειθεις τε και σκληροκαρδιοι, προσεβαλε μεν αυτοις ωσπερ
ιατρος αριστος τοις εις εσχατην πε σουσι νοσον, πειραται δε απαλλαττειν του κακου·
φησι γαρ αυτος, οτι "Ου χρειαν εχουσιν οι υγιαι νοντες ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες."
Ἐδιδασκε τοινυν εν συναγωγαις εν πολληι παῤρησιαι· τουτο γαρ και δια φωνης Ἡσαΐου
προηγορευσεν λεγων· "Ουκ εν κρυφηι λελαληκα, ουδ' εν τοπωι γης σκο τεινωι." Ἀλλα και
τοις αγιοις αποστολοις εν παῤ ρησιαι πολληι τους περι αυτου ποιεισθαι λογους προσ
εταττε, λεγων· "Ὃ λεγω υμιν εν τηι σκοτιαι, ειπατε εν τωι φωτι, και ο εις το ους ακουετε,
κηρυξατε επι των δωματων." Και εν Σαββατωι οτε ηργουν, διελε γετο αυτοις.
Τεθαυμακασι τοινυν της μυσταγωγιας την δυναμιν, και το της εξουσιας μεγεθος· ην γαρ
εν εξουσιαι, φησιν, ο λογος, ου κολακευτικος, αλλα προτρεπτικος εις σωτηριαν. Ἰουδαιοι
μεν γαρ ουδεν ετερον ενομιζον ειναι Χριστον, πλην οτι καθ' ενα των αγιων, και εν ταξει
προφητου παρελθειν εις μεσον. Ἵνα δε μειζονα την περι αυτου δοξαν τε και υπονοιαν
εχωσι, το προφητικον εκβαινει μετρον· ου γαρ ειρηκε ποτε· Ταδε λεγει Κυριος, καθαπερ
αμελει κακεινοις ην εθος, αλλ' ως του νομου Κυριος, τα υπερ νομον ελαλει. Ἔλεγε γουν
ο Θεος δια Ἡσαΐου· "Και διαθησομαι υμιν διαθηκην αιωνιον, τα οσια ∆αβιδ τα πιστα.
Ἰδου μαρτυριον εν εθνεσι δεδωκα αυτον, αρχοντα και προστασσοντα εθνεσιν." Ἔδει γαρ
οικετην μεν οντα Μωυσεα, της μη μενουσης σκιας γενεσθαι διακονον· εξαγγελεα δε της
διηνεκους και μενουσης λατρειας τον αιωνιον, φημι δη τον Χριστον. Τις δε η αιω νιος
διαθηκη; Τα ιερα θεσπισματα του εκ σπερ ματος ∆αβιδ κατα σαρκα Χριστου· τα οσιουργα
και πιστοποια· καθαπερ και ο του Θεου φοβος, αγνος ως 72.548 αγνοποιος· και το
ευαγγελικον ρημα, ζωη, ως ζωο ποιον. "Τα ρηματα γαρ, φησι, α εγω ελαλησα υμιν,
πνευμα εστι και ζωη," τουτεστι πνευματικα και ζωοποια. Πλην αθρει της προφητειας το
ακριβες· ειπων Ἡσαΐας ως εκ προσωπου του Θεου και Πα τρος περι του Χριστου, οτι
"Ἰδου μαρτυριον τοις εθνεσι δεδωκα αυτον," διαμαρτυρουμενον ωσπερ ως δεκτα και
ταυτα γεγονασι, ινα μη τις ενα των αγιων προφητων υπαρχειν αυτον υποτοπησειεν,
ειδειη δε μαλλον πας οστισουν, ως τηι της κυριοτητος διαπρεπει δοξηι· Θεος γαρ ων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

επεφανεν ημιν· ου μονον αυτον μαρτυριον δεδοσθαι φησιν, αλλα γαρ και αρχοντα και
προστασσοντα εθνεσιν. Οι μεν μακαριοι προφηται, και προ αυτων ετι Μωυσης, μετρον
εχοντες το οικε τικον, το "Ταδε λεγει Κυριος" επεφωνουν αει τοις ακροωμενοις, ουχ ως
προστασσοντες μαλλον, αλλ' ως θειαις διακονουντες φωναις. Ὁ δε γε Κυριος ημων
Ἰησους Χριστος θεοπρεπεστατους εποιειτο λογους· εθαυμαζετο γουν και παρ' αυτοις
τοις Ἰουδαιοις, ως εν εξουσιαι ην ο λογος αυτου, και ως εδιδασκεν αυτους ως εξουσιαν
εχων, και ουχ ως οι Γραμμα τεις αυτων· ου γαρ ην ο λογος αυτωι της του νομου σκιας,
αλλ' ως αυτος ων ο νομοθετης, μετετιθη το γραμμα προς αληθειαν, και τους τυπους εις
εμφα νειαν την πνευματικην· αρχων γαρ ην, και του προσταττειν ταυτην εχων την
εξουσιαν. Και επετιμησεν αυτωι ο Ἰησους, κ.τ.λ. (A f. 80 b, H f. 247) Και μετ' εξουσιας της
θεο πρεπους τοις ακαθαρτοις επετιμα πνευμασιν. Ἵνα γουν μη απιστωμεν, γειτονα τοις
λογοις εποιειτο την θεοσημειαν.Ειδομεν εν τηι ερημωι νενικη μενον παρ' αυτου τον
αλιτηριον Σαταναν, και τρισι καταῤραγεντα πτωμασιν· ειδομεν αυτου παλιν κα
τασειομενην την δυναμιν, και πιπτουσαν την καθ' ημων εξουσιαν· ειδομεν εαυτους ως
εν απαρχηι τωι Χριστωι τοις πονηροις επιπληττοντας πνευμασιν. Ὡς γαρ και τουτο προς
καυχημα βλεπει της ανθρωπειας φυσεως, εξ αυτων μαθησηι των του Σωτηρος ρημα των·
κατεψευδοντο μεν γαρ Ἰουδαιοι της δοξης αυ του, και δη και εφασκον· "Ουτος ουκ
εκβαλλει τα δαιμονια, ει μη εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμο νιων." Ειτα προς αυτους
πλειστα τε οσα και αναγ καια προειρηκως, υστερον εφη· "Ει δε εγω εν Πνευματι Θεου
εκβαλλω τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου." Ει γαρ ανθρωπος
γεγονως καθ' υμας, φησι, εν εξουσιαι και βασιλειαι τηι θεοπρεπει τοις ακαθαρτοις
επιπληττω πνευμασιν, η υμετερα φυσις εστι τηι τοιαιδε δοξηι στεφανουμενη· υμεις γαρ
ορασθε δι' εμου τε και εν εμοι την του Θεου βασιλειαν καταπλουτησαντες. (B f. 53)
Ἠλαυνοντο τοινυν τα πονηρα δαιμονια, και δη και προς αισθησιν ενηνεγμενα της
ανικητου δυναμεως αυτου, και μη φεροντες τας προσβολας της θεοτητος, τυραννικον
και πανουργον ανεφθεγγοντο· "Ἔα, λεγοντα· τι ημιν και σοι;" τουτεστι· Τι ουκ εαις ημας
χωραν εχειν, περιαιρων της ασεβειας την πλανην; Ειτα ευφημειν υποκρινονται, και
αγιον του 72.549 Θεου καλουσιν αυτον· ωιηθησαν γαρ οτι δια της τοι αυτης ευφημιας,
κενης δοξης αποτελουσιν αυτον εραστην, και αποσχεσθαι παρασκευαζουσι του επι
πληττειν αυτοις, οιον αντι χαριτος διδοντα χαριν· αλλ' ουκ επιτευξεται δολιος θηρας.
Θεος γαρ ου μυ κτηριζεται, αποφραττει δε αυτων τας ακαθαρτους γλωσσας ο Κυριος.
Ειτα προσταττει των εχοντων αποφοιταιν. Οι δε των ουτω μεγαλων θεωροι γεγο νοτες,
καταπληττονται του λογου την εξουσιαν· ου γαρ ευχην ανατεινων, η γουν παρ' ετερου
το δυνα σθαι κατορθουν αιτησας πωποτε, τας θεοσημειας επληρου, αλλ' αυτος ων ο
Λογος του Θεου και Πα τρος, ο ζων τε και ενεργης, και δι' ου τα παντα, και εν ωι τα
παντα, εκεινος ην ο συντριβων τον Σαταναν, και των ακαθαρτων δαιμονων
αποφραττων το βε βηλον στομα. Εισηλθεν εις την οικιαν Σιμωνος. (A f. 81, B f. 53 b, E
f.114 b, δ φ. 17, H f. 249) Θεασαι τοινυν, πως κατελυσε παρ' ενι των μαθητων, ανθρωπωι
πενητι και ασημωι κατα τον βιον, ο την εκου σιον δι' ημας υπομεινας πτωχειαν, ιν' ημεις
τηι εκεινου πτωχειαι πλουτησωμεν, και μαθωμεν τοις ταπεινοις συναπαγεσθαι, και μη
κατεπαιρεσθαι των εν ενδειαι και θλιψει.Ἐφιστησι τηι του Σιμωνος οικιαι ο Ἰησους, και
ευρισκει πυρεττουσαν την αυτου πενθεραν· και επιστας επετιμησε τωι πυρετωι, και
αφηκεν αυτην. Μηποτε ουν εν μεν τωι, "Ἀφηκεν αυτην ο πυρετος," ειρημενωι υπο
Ματθαιου και Μαρκου, ουδενος περι ζωου εμφαινηται τουτον πυρετον ενεργουντος· εν
δε τωι, "Ἐπιστας επανω αυτης επετιμησε τωι πυρετωι, και αφηκεν αυτην," ειρημενωι υπο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

Λουκα, ουκ οιδα ει μη αναγκασθησομεθα το επιτιμωμενον ζωον ειπειν μη χωρουν την
του επιτιμωντος ενεργειαν· αψυχον γαρ και μη αισθανομενον επιτιμιας, επιτιμασθαι
ουκ ευ λογον λεγειν. Ουδεν δε θαυμαστον ειναι τινας κακω τικας του ανθρωπινου
σωματος δυναμεις, και ου παν τως κατηγορησωμεν της ψυχης των πασχοντων ως εκ
τουτων βλαπτομενης. Ουδε γαρ επει επαισε τον Ἰωβ ελκει πονηρωι, λαβων ο διαβολος
την εξουσιαν εις το δια του σωματος πειρασαι αυτον, περι τουτο κατ ηγορητεος ο Ἰωβ,
αθλησας και γενναιως υπομεινας την πληγην. Μονον ειη λεγεσθαι, ει ποτε κατα σω
ματικους πειραζομεθα πονους, το, Ἀλλα της ψυ χης αυτου μη αψητε· ως και ο Κυριος
επιτιμων ιαται τους εχοντας. Ἐπιτιθησι δε και τας χειρας ενι εκαστωι των νο σουντων,
και απηλλαττεν αυτους του νοσηματος, δεικνυς οτι της του Λογου δυναμεως την
ενεργειαν πεφορηκεν η αγια σαρξ, ην ιδιαν εποιησατο, θεοπρεπη δυναμιν εμφυτευσας
αυτηι.(A f. 81 b, B f. 53 b, H f. 249 b) ινα μαθωμεν ως καιτοι καθ' ημας γε γονως ο
μονογενης του Θεου Λογος, ουδεν ηττον εστι και ουτω Θεος, παντα πληρων ευκολως
και δια της οικειας σαρκος· ειργαζετο γαρ και δι' αυτης τα πα ραδοξα· και μη σφοδρα
θαυμασηις, διαλογιζου δε μαλλον ως και εν σκευει χαλκωι γεγονος το πυρ, της ιδιας
αυτωι θερμοτητος εντιθησι την ενεργειαν. Ουτω 72.552 τοινυν και ο παναλκης του Θεου
Λογος, ενωσας εαυτωι κατα αληθειαν εμψυχον τε και εννουν τον εκ της αγιας Παρθενου
ναον, της ιδιας αυτωι και θεο πρεπους ισχυος ενεφυτευσε την ενεργειαν· και γουν
Ἰουδαιους εκδυσωπων· "Ει ου ποιω, φησι, τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει
δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε." Ἔστι τοινυν ιδειν
μαρτυρουσης αληθειας αυτης, ως ουχ ως ανθρωπωι παρ' εαυτον ανα μερος οντι και
νοουμενωι τωι εκ γυναικος, την ιδιαν εδωκε δοξαν ο Μονογενης, αλλ' ως εις υπαρχων
Υιος, μετα του ενωθεντος αυτωι αγιου σωματος, ειργαζετο τας θεο σημειας·
προσκυνειται δε και παρα της κτισεως ως Θεος. Και γουν εισηλθε μεν εις την οικιαν
Πετρου, επειδη γυναιον επι κλινης εῤριπτο, λαβρωι πυρετωι δαπανωμενον· καιτοι
δυναμενος ειπειν ως Θεος· Ἀποθου την νοσον, αναστηθι, τουτο μεν ου πεποιη κεν·
ενεργον δε προς θεραπειαν αποφαινων την εαυ του σαρκα, Θεου γαρ ην σαρξ, ηψατο της
χειρος αυτης, και παραχρημα, φησι η Γραφη, αφηκεν αυ την ο πυρετος.Ἀλλ'
υποδεξωμεθα και ημεις τον Ἰησουν· οταν γαρ εισβαληι και εν ημιν, και εχωμεν αυτον εις
νουν και καρδιαν, τοτε των εκτοπων ηδο νων την πυρωσιν αποσβεσει, εγερει δε και
ευρωστους αποφανει, πνευματικως δηλονοτι, ωστε και υπηρετειν αυτωι, τουτεστι τα
δοκουντα αυτωι πληρουν. (A f. 81 b, E f.114 b, H f. 251) Ἄθρει δε μοι παλιν οσην εχει την
ωφελειαν της αγιας αυτου σαρ κος επαφη· ελαυνει γαρ και ποικιλας νοσους, και
δαιμονιων οχλον, και την του διαβολου δυναμιν καταστρεφει, και τοσουτον δημον
θεραπευει εν μιαι καιρου ροπηι. Καιτοι γαρ λογωι και νευματι πλη ρουν δυναμενος τας
τερατουργιας, ινα τι των αναγ καιων διδαξηι, και τας χειρας επιφερει τοις ουσιν εν
αῤρωστιαις. Ἔδει γαρ, εδει μαθειν ημας, οτι της του Λογου δυναμεως την ενεργειαν
πεφορηκεν η αγια σαρξ, ην αυτος ιδιαν εποιησατο, θεοπρεπη την δυνα μιν εμφυτευσας
αυτηι. Ουκουν απτεσθω και ημων, μαλλον δε ημεις αυτου δια της μυστικης ευλογιας, ινα
και ημας ελευθερωσηι ψυχικων αῤρωστηματων, και της των δαιμονιων εφοδου και
πλεονεξιας. Και επιτιμων ουκ εια αυτα λαλειν. (A f. 81 b, H f. 251) Ουκ ηφιει τους
ακαθαρτους δαιμονας ομολογειν αυτον· ου γαρ εδει της αποστο λικης λειτουργιας την
δοξαν αρπαζειν αυτους, αλλ' ουτε εδει εξ ακαθαρτου γλωττης λαλεισθαι του Χρι στου
μυστηριον· ωστε καν λεγωσι τι των αληθων, πιστευετω μηδεις· ου γαρ δια σκοτους το
φως γι νωσκεται· και τουτο διδαξει λεγων ο Χριστου μα θητης· "Τις γαρ κοινωνια φωτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

προς σκοτος; η τις συμφωνησις Χριστωι προς Βελιαρ;" ΚΕΦ. Εʹ. Και ειδε δυο πλοια εστωτα
παρα την λιμνην· οι δε αλιεις αποβαντες απ' αυτων απεπλυναν τα δικτυα. (A f. 82 b, B f.
54 b, E f.114 b, H f. 253 b) Θαυμασωμεν της οικονομιας το ευτεχνες, το επι γε 72.553 τηι
θηραι των τεθηρευκοτων την υπ' ουρανον, φημι δη των αγιων αποστολων, οι και
αλιευειν ειδοτες, υπο του Χριστου γεγονασι λινον· ινα και αυτοι την των ευαγγελικων
κηρυγματων σαγηνην χαλασαντες, προσκομισωσιν αυτωι τους κατα πασαν την γην. Και
γουν εφη που δι' ενος των αγιων προφητων· "Ἰδου εγω αποστελλω αλιεις πολλους,
λεγει Κυριος, και αλιευσουσιν αυτους· και μετα ταυτα αποστελω πολλους θηρευτας, και
θηρευσουσιν αυτους." Και τους μεν αλιεις, τους αγιους αποστολους φησι, θηρευτας δε
τους κατα καιρους των αγιων Ἐκκλη σιων ηγουμενους τε και μυσταγωγους. Συ δε μοι
σκοπει, ως ου κηρυττει μονον, αλλα και σημεια επι δεικνυται, ενεχυρα της αυτου
παρεχων δυναμεως, και τηι των θαυματων επιδειξει βεβαιων τα λεγομενα. Ἐπειδη γαρ
αρκουντως τοις οχλοις διειλεκται, τρε πεται παλιν προς την συνηθη μεγαλουργιαν, και
δια των αλιευτικων επιτηδευματων αλιευει τους μαθη τας· ιν' ειδειεν ως πανσθενες
εχει το θελημα, και τοις θεοπρεπεστατοις αυτου νευμασιν η κτισις υπηρετει. Ὡς δε
επαυσατο λαλων, ειπε προς τον Σι μωνα· Ἐπαναγαγε εις το βαθος, κ.τ.λ. (A f. 82 b, E
f.115, H f. 254) Και γουν μετα την αυταρκη διδασκαλιαν, επειδη και εργον εδει θειον
προσθειναι τοις λογοις επ' ωφελειαι των θεωμενων, προσεταξε τοις περι τον Σιμωνα,
βραχυ της γης αποφερεσθαι, και καθειναι προς αγραν το δικτυον. Οι δε δι' ολης μεν
εφασκον κοπιασαι νυκτος, λαβειν δε μηδεν· πλην εν ονοματι του Χριστου καθηκαν το
λινον, και μεστον ειχον ευθυς των τεθηρευμενων· ινα δια πραγματος εναργους, και ως
εκ τυπου και εικονος, του παραδοξως τετελεσμενου πληροφορηθω σιν, οτι ουκ αμισθος
ο πονος αυτων, ουτε ακαρπος η σπουδη ην αν ποιησαιντο, της ευαγγελικης μυ
σταγωγιας το λινον απλωσαντες, αλλ' εν αυτωι παντη τε και παντως τας των εθνων
αγελας συλλεξουσι. Πλην εκεινο αθρει· ου γαρ ισχυσαντες ανελκυσαι το λινον Σιμων τε
και οι συν αυτωι, και δια τουτο απο του φοβου και της εκπληξεως μη τολμωντες λαλη
σαι, απο γαρ του θαυμαζειν εις αφωνιαν περιεστη σαν, κατενευσαν, φησι, τοις μετοχοις,
δηλον δε οτι των αλιευτικων επιτηδευματων, ωστε συλλαβεσθαι αυτοις, και
συνδιασωσαι την αγραν. Πολλοι γαρ τοις των αγιων αποστολων συνηραντο και
συναιρονται πονοις, και προ γε των αλλων, οι τας ιερας ημιν των αγιων Ευαγγελιων
ανερευνωντες Γραφας, και μετ' εκεινους ετεροι ποιμενες τε και διδασκαλοι, και λαων
ηγουμενοι, και των της αληθειας δογματων επιστημονες· αναφερεται γαρ ετι το λινον,
πληρουν τος αυτο Χριστου, και καλουντος εις επιστροφην τους εν βυθοις θαλασσης,
κατα το γεγραμμενον. τουτεστι τους εν ζαληι και κυμασιν οντας κοσμικοις. 72.556 Ἰδων
δε Σιμων Πετρος, κ.τ.λ. (A f. 83, H f. 255) ∆ια ταυτα και Πετρος, επειδη τηι μνημηι των
προτερων αμαρτηματων προσεπεσε, τρεμει και δεδοικε, και ως αναγνος, τον καθαρον
ου θαῤρει υποδεξασθαι, δια δειλιαν επαινουμενην· εμαθε γαρ, κατα τον νομον, ανα
μεσον αγιου και βεβηλου διαστελλειν. Και ιδου ανηρ πληρης λεπρας, κ.τ.λ. (A f. 84, E
f.115 b, δ φ. 18 b, H f. 259 b) Πλην επ αινου παντος αξια του προσελθοντος η πιστις· με
μαρτυρηκε γαρ το παντα δυνασθαι κατορθουν τον Ἐμμανουηλ, και δια νευματων
θεοπρεπων ελευθε ρουσθαι ζητει, καιτοι το παθος ουκ ιασιμον· ου γαρ οιδεν η λεπρα
ταις των ιατρων εμπειριαις πα ραχωρειν· αλλα τεθεαμαι, φησιν, ελαυνομενους εν
εξουσιαι θεοπρεπει τους ακαθαρτους δαιμονας, νοση ματων πολλων απαλλαττομενους
ετερους. Συνηκα ως θειαι τινι και αμαχωι χειρι τα τοιαυτα γινεται· ορω δε, προς τουτωι,
χρηστον οντα και ετοιμοτατον, κατοικτειροντα τους προσιοντας αυτωι. Τι τοινυν το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

κωλυον ελεεισθαι καμε; Και τι προς ταυτα Χριστος; Βεβαιοι εν αυτωι την πιστιν, και την
επ' αυτωι δε τουτωι πληροφοριαν εργαζεται· δεχεται γαρ την αι τησιν, και ομολογει το
δυνασθαι, και φησι· "Θελω, καθαρισθητι." Χαριζεται δε αυτωι και αφην της αγιας αυτου
και πανσθενεστατης χειρος, και ευθεως απηλθεν απ' αυτου η λεπρα, και το παθος ην
εκπο δων.(A f. 84 b, H f. 260 b) Συ δε μοι θαυμασον εν τουτοις, θεικως τε αμα και
σωματικως ενεργουντα Χριστον· θεικον μεν γαρ το θελειν ουτως, ως παρ ιστασθαι αυτωι
παντα οσα ηθελησεν· ανθρωπινον δε το εκτειναι την χειρα. Εις ουν εξ αμφοιν νοειται
Χριστος, ει και γεγονε σαρξ ο Λογος. Και αυτος παρηγγειλεν αυτωι μηδενι ειπειν. (A f. 84
b, B f. 58, E f.115 b, δ φ. 18 b, H f. 261) Ἤρκει μεν γαρ και σιωπωντος αυτη του
πραγματος η φυσις απαγγειλαι πασι τοις ειδοσιν αυτον την του θεραπευσαντος δυναμιν·
αυτος δε παραγγελλει μη δενι ειπειν· τι δηποτε; Ἵνα μαθωσιν εντευθεν οι την των
ιαματων χαριν παρα Θεου δεχομενοι, μη τας παρα των θεραπευομενων ευφημιας αιτειν,
μητε μην τους παρα τινων επαινους, ινα μη εις υπεροψιαν εκπεσοιεν, το παντων των
κακων αισχιστον (αλ. Cod. εσχατον) παθος. Οικονομικως δε φησι προσαγειν το δωρον
τωι λεπρωι κατα τον Μωυσεως νομον τοις ιε ρευσιν· ηθελε μεν γαρ ομολογουμενως
μεταστησαι την σκιαν, και μεταπλασαι τους τυπους εις πνευμα τικην λατρειαν· αλλ'
επειδη μηπω πιστευσαντες εις αυτον Ἰουδαιοι προσεκειντο ταις Μωυσεως εντολαις, ως
ετι των αρχαιων εθων ισχυοντων, επιτρεπει τωι 72.557 λεπρωι τουτο ποιειν εις
μαρτυριαν αυτοις. Και τι δη τουτο εστι; Προφασιν αει ποιουμενοι την εις τον νομον
αιδω, και διακονον της ανωθεν εντολης γεγενησθαι λεγοντες τον ιεροφαντην Μωυσεα,
μικρα φρονειν εσπουδαζον περι του παντων ημων Σωτηρος Χρι στου· και γουν εφασκον
εναργως· "Ἡμεις οιδαμεν ως Μωυσει λελαληκεν ο Θεος· τουτον δε, ουκ οιδα μεν ποθεν
εστιν." Ἔδει τοινυν αυτους εξ αυτων αναπειθεσθαι των πραγματων, οτι το Μωυσεως με
τρον κατοπιν ερχεται της δοξης του Χριστου· ο μεν γαρ ην ως θεραπων πιστος επι τον
οικον αυτου· ο δε ως Υιος, επι τον οικον του Πατρος· και εξ αυ του και του θεραπευσαι
τον λεπρον εξεστιν ιδειν, και μαλα σαφως εν απαραβλητοις υπεροχαις των Μωυ σεως
νομων οντα Χριστον. Ἐλεπρωθη μεν γαρ η Μαριαμ, αδελφη δε Μωυσεως αυτη,
κατελαλησε γαρ αυτου· και κατεδακνετο μεν λιαν επι τουτωι Μωυ σης· επειδη δε ουκ ην
ικανος αποστησαι του γυναιου την νοσον, προσεπιπτε τωι Θεωι λεγων· "Ὁ Θεος, δεομαι
σου, ιασαι ταυτην." Προσχες τοινυν ακρι βως· αιτησις ην εκει, δια προσευχης της
ανωθεν ημεροτητος ηξιου τυχειν· ο δε γε των ολων Σωτηρ μετ' εξουσιας εφη της
θεοπρεπους· "Θελω, καθα ρισθητι." Ουκουν μαρτυριον τοις ιερευσιν ην η της λεπρας
αποβολη, και ην εντευθεν ειδεναι τους την κρειττονα ψηφον απονεμοντας τωι Μωυσει,
οτι της αληθειας εξω βαδιζουσιν· εδει γαρ, εδει Μωυσεα μεν θαυμαζειν ως νομου
διακονον, και χαριτος υπ ουργον λαληθεισης δι' αγγελων, υπερθαυμαζειν δε τον
Ἐμμανουηλ, και δοξολογειν αυτον ως Υιον αλη θινον του Θεου και Πατρος. (A f. 85, H f.
262) Ἴδοι δ' αν τις το κατα Χρι στον βαθυ και μεγα μυστηριον, εν τωι Λευιτικωι ημιν
γραφομενον· μεμολυσμενον μεν γαρ αποφαινει τον λεπρον ο δια Μωυσεως νομος·
εκπεμπεσθαι δε προσ τεταχε της παρεμβολης, ως ακαθαρτον· οτε δε συμ βαινοι
καταλωφησαι το παθος, τοτε δη, τοτε παρα δεκτον γενεσθαι κελευει. Ειτα και τινα
τροπον εσται καθαρος, διασαφει λεγων· "Ουτος ο νομος του λεπρου, ηι αν ημεραι
καθαρισθηι, και προσαχθησεται προς τον ιερεα· και εξελευσεται ο ιερευς εξω της
παρεμβολης, και οψεται ο ιερευς, και ιδου ιαται η αφη της λεπρας απο του λεπρου· και
προσταξει ο ιερευς, και ληψονται τωι κεκαθαρμενωι δυο ορνιθια ζωντα καθαρα· και
προσταξει ο ιερευς, και σφα ξουσι το εν εις αγγειον οστρακινον εφ' υδατι ζωντι· και το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ορνιθιον το ζων ληψεται αυτο, και βαψει εις το αιμα του ορνιθιου του σφαγεντος εφ'
υδατι ζωντι, και περιῤρανει επι τον καθαρισθεντα απο της λεπρας επτακις, και
καθαρισθησεται· και εξ αποστελει το ορνιθιον το ζων εις το πεδιον." ∆υο μεν ουν τα
πτηνα και ακιβδηλα, τουτεστι καθαρα, και μηδε μιαν εχοντα διαβολην την απο του
νομου· και το μεν εν εσφαζετο εφ' υδατι ζωντι· το γε μην ετερον μενον εξω σφαγης,
ειτα βαπτισθεν εν τωι αιματι του τετελευκοτος, εξεπεμπετο. Ὑπεμφαινει δ' αν ο τυπος
ημιν το μεγα και σε πτον του Σωτηρος ημων μυστηριον· ην μεν γαρ ανωθεν, τουτεστιν
εκ του Πατρος και εξ ουρανων, ο Λογος· ταυτηιτοι και μαλα εικοτως πτηνωι παρεικα
ζεται. Καταπεφοιτηκε δε οικονομικως, εις ομοιωσιν 72.560 την προς ημας, και ελαβε
δουλου μορφην· πλην και ουτως ανωθεν ην· και δ' ουν εφασκεν Ἰουδαιοις εναργως
προσλαλων. "Ὑμεις εκ των κατω εστε, εγω εκ των ανω ειμι· εγω ουκ ειμι εκ του κοσμου
τουτου." Και παλιν· "Ουδεις αναβεβηκεν εις τον ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου
καταβας ο Υιος του ανθρωπου." Ὡς γαρ εφην αρτιως, και σαρξ γεγονως, ηγουν τελειος
ανθρωπος, ου γηινος ην, ου χοικος καθ' ημας, αλλ' ουρανιος και υπερκοσμιος καθ' ο
νοειται Θεος. Πλην εστιν ιδειν εν τοις ορνι θιοις, σαρκι μεν παθοντα κατα τας Γραφας,
μειναντα δε και επεκεινα του παθειν· και αποθνησκοντα μεν ανθρωπινως, ζωντα δε
θεικως· ζωη γαρ ο Λογος. Και γουν ο πανσοφος μαθητης, θανατωθηναι μεν αυτον εφη
σαρκι, ζωοποιηθηναι δε πνευματι. Πλην ει και του παθειν τον θανατον εις ιδιαν φυσιν
αμοι ρος ην ο Λογος, αλλ' ουν οικειουται το παθος της εαυτου σαρκος. Ἐβαπτιζετο γαρ
το ορνιθιον το ζων εν τωι αιματι του τετελευτηκοτος· πεφυρμενον δε τωι αιματι, μονον
δε ουχι και κοινωνησαν του παθους, εις την ερημον εξεπεμπετο· αναπεφοιτηκε γαρ εν
τοις ουρανοις ο μονογενης του Θεου Λογος, μετα της ενωθεισης αυτωι σαρκος· και ξενον
ην εν ουρανοις το θεαμα. Κατεπληττετο γουν η των αγγελων πληθυς, εν ειδει βλεπουσα
τωι καθ' ημας, τον βασιλεα της γης, και των δυναμεων Κυριον· και δη και εφασκον· "Τις
ουτος ο παραγινομενος εξ Ἐδωμ;" τουτεστιν εκ γης· "ερυθημα ιματιων αυτου εκ Βοσορ·"
διερμηνευε ται δε σαρξ, ητοι συνοχη και θλιψις. Ειτα τουτοις προσεπυνθανοντο·
"Τοιαυται αι πληγαι αι ανα με σον των χειρων σου;" Ὁ δε προς αυτους· "ας επληγην εν
τωι οικωι του αγαπητου μου." Ὥσπερ γαρ απιστησαντι τωι Θωμαι οικονομικωτατα λιαν
και μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν επιδεικνυς τας χειρας, και τους εν αυταις των ηλων
τυπους εκελευε ψηλα φαιν και τας εν τηι πλευραι διατρησεις, ουτω και εν τωι ουρανωι
γεγονως, πεπληροφορηκε τους αγιους αγγελους οτι δικαιως της προς αυτον οικειοτητος
εκ βεβληται και απωλισθεν ο Ἰσραηλ· δια τουτο πE. f. υρμενον εν αιματι το αμφιον, και
τας εν χερσιν επεδεικνυτο πληγας, ουκ αναποβλητους εχων αυτας· εγηγερμενος γαρ εκ
νεκρων, απεδυσατο την φθοραν, και συν αυτηι παντα τα εξ αυτης· αλλ' ινα οικονομικως
νυν γνωρισθηι ταις αρχαις και ταις εξουσιαις δια της Ἐκκλησιας η πολυποικιλος σοφια
του Θεου, ην εποιησεν εν τωι Χριστωι. Ἀλλ' ισως ερει τις· Πως ουν ενα και τον αυτον φης
Υιον και Κυριον Ἰησουν Χριστον, καιτοι δυο παρενηνεγμενων ορνιθιων; Ἢ ταχα που
καταδειξειεν αν ουκ ασυμφανως ο νομος, ως δυο παντως εισιν υιοι και Χριστοι; Και
δυσσεβειας μεν εις τουτο κατ εβιβασθησαν ηδη τινες, ως οιεσθαι τε και λεγειν, ετερον
μεν ειναι Χριστον ιδικως τον εκ Θεου Πατρος Λογον, ετερον δ' αυ τον εκ σπερματος
∆αβιδ· ημεις δε φαμεν τοις ωδε ταυτ' εχειν εξ αμαθιας υπειληφοσιν· Ὁ θεσπεσιος γραφει
Παυλος· "Εις Κυ 72.561 ριος, μια πιστις, εν βαπτισμα." Ουκουν ει δυο φα σιν υιους, δυο
δη παντως αν ειεν οι κυριοι, δυο δε πιστεις, τοσαυτα δε βαπτισματα. Ψευδομαθησει ουν
ο Χριστον εχων εν εαυτωι λαλουντα, καθα φησιν αυ τος· αλλ' ουκ εστι ταυτα, μη
γενοιτο. Ουκουν ενα Κυριον ισμεν, τουτεστι μονογενη του Θεου Λογον σεσαρκωμενον·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ουκ ανα μερος τιθεντες ανθρωπον και Θεον, αλλ' αυτον τον εκ Θεου Πατρος Λογον,
ανθρω πον γενεσθαι διαβεβαιουμενοι, μετα του μειναι Θεον. Ἐπειδη λεγετωσαν οι δι'
εναντιας· Ει δυο φασιν υιους, ενα μεν ιδικως τον εκ σπερματος ∆αβιδ, ετε ρον δ' αυ ανα
μερος τον εκ Θεου Πατρος Λογον, αρ' ουκ αμεινων κατα φυσιν ο εκ Θεου Πατρος Λογος
του εκ σπερματος ∆αβιδ; Ειτα τι δρασομεν τα δυο ορωντες πτηνα, ουχ ετεροφυη οντα
αλληλων, ομοειδη δε μαλλον, και κατ' ουδεν αλληλων διαφεροντα, κατα γε του ειναι
τουθ' οπερ εστιν· Ουκουν συγχωρειτω σαν δια το των πτηνων ομοειδες, μηδεν
ανθρωπου διαφερειν τον του Θεου Λογον· αλλ' ουκ αυξον ται· πολυ γαρ το μεταξυ
θεοτητος και ανθρωποτητος· πλην χρη τα παραδειγματα κατα τον αυτοις πρε ποντα
νοεισθαι λογον· ητταται γαρ των αληθων, και μερικην εσθ' οτε ποιειται των
σημαινομενων την ενδειξιν. Φαμεν δε, ως σκια και τυπος ο νομος ην, και οιον τις γραφη
παρατιθεισα προς θεαν τοις ορωσι τα πραγματα. Αι δε σκιαι της των γραφοντων εν
πινακι τεχνης, τα πρωτα των χρωματων εισιν· αις ειπερ επενεχθειεν των χρωματων τα
ανθη, τοτε δη, τοτε της γραφης απαστραψει το καλλος. Ἐπειδη ουν εδει τον δια
Μωυσεως νομον καταγραψαι σαφως το Χριστου μυστηριον, ουκ εν ενι των ορνιθιων
απο θνησκοντα τε ομου και ζωντα καταδεικνυσιν αυτον, ινα μη τερατοποιΐα σκηνικη
δοξηι ειναι το δρωμενον· αλλ' εδεχετο μεν ως εν ενι παθοντα την σφαγην· κατεδεικνυ δε
τον αυτον εν ετερωι ζωντα τε και αφει μενον. Ἀποφηναι δε τον επι τωιδε λογον ουκ εξω
βαινοντα του εικοτος, δι' ετερας ιστοριας πειρασομαι. Ει γαρ τις των καθ' ημας
επεθυμησεν ιδειν καταγεγραμμε νην ως εν πινακι την επι τωι Ἀβρααμ ιστοριαν, πως αν
αυτον εχαραξε ζωγραφος; Ἆρ' εν ενι παντα δρωντα; η ανα μερος και ετεροιως, ηγουν
ετεροειδως πλεισταχου τον αυτον; Οιον, φημι, ποτε μεν εφιζη σαντα τηι ονωι
συμπαραληφθεντος του παιδος και επομενων των οικετων· ποτε δε αυ παλιν
απομεινασης της ονου κατω τοις οικεταις ομου, καταφορτισαντα μεν τοις ξυλοις τον
Ἰσαακ, εχοντα δε μετα χειρας την μαχαιραν και το πυρ· και μην και ετερωθι, τον αυτον
εν ειδει παλιν ετερωι, συμποδισαντα μεν το μειρακιον επι τα ξυλα, οπλισαντα δε τηι
μαχαιραι την δεξιαν, ιν' επαγαγοι την σφαγην. Ἀλλ' ην ουχ ετερος και ετερος Ἀβρααμ,
πλεισταχου της γραφης ορωμενης ετερως, αλλ' ο αυτος πανταχου, ταις των πραγματων
χρειαις συγκαθισταμενης αει της του γραφοντος τεχνης· ου γαρ ην ενδεχομενον εν ενι
72.564 κατιδειν αυτον παντα δρωντα τα ειρημενα. Γραφη τοιγαρουν και τυπος ην ο
νομος, πραγματων ωδινον των αληθειαν· ωστε καν δυας ορνεων ην, αλλ' εις ην ο εν
αμφοιν, και ως εν παθει και εξω παθους, και εν θανατωι, και υπερ θανατον, και
αναβαινων εις ουρανους απαρχη τις ωσπερ δευτερα της ανθρωπο τητος ανανεωθεισης
εις αφθαρσιαν· αυτος γαρ ημιν ενεκαινισε την εις το ανω τριβον, και εψομεθα κατα
καιρους αυτωι· το γε μην το εν των ορνιθιων σφα ζεσθαι, εν δε τωι του σφαγεντος αιματι
το ετερον βαπτιζεσθαι μεν, αποπεμπεσθαι δε της σφαγης, αν τιτυπον δ' αν ειη των
αληθινων· απεθανε γαρ υπερ ημων ο Χριστος, και ημεις εις τον αυτου θανατον
βεβαπτισμεθα, και σεσωκεν ημας αιματι τωι ιδιωι. Αυτος δε ην διδασκων, και ησαν
καθημενοι Φαρισαιοι, κ.τ.λ. (A f. 87, H f. 269) Περι αυτον μεν ην των βασκα νων το
θεατρον· Γραμματεις δε ουτοι και Φαρι σαιοι, και των παραδοξως επιτελουμενων
εγινοντο θεωροι, και κατηκροωντο διδασκοντος· και ην, φησι, δυναμις Θεου εις το
ιασθαι αυτον· [ιτα Cod. αυτον] αρα ως του Θεου διδοντος αυτωι το δυνασθαι κατορ θουν
τας θεοσημειας; αρα την παρ' ετερου δυναμιν εδανειζετο; Και τις ο φαναι ταυτα τολμων;
Αυτος γαρ μαλλον ην εξ ιδιας ισχυος ενεργων ως Θεος και Κυριος, και ουχ ως θειας
χαριτος μετοχος. Ἄνθρω-ποι μεν γαρ αξιουνται πολλακις χαρισματων πνευ ματικων·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

αλλ' εστιν ιδειν ενιαχου και ασθενουν τας εσθ' οτε, καθ' ον οιδε λογον αυτος ο των
θειων χαρισματων διανομευς· επι δε γε του παντων ημων Σωτηρος τοιουτον ουδεν,
αλλ' ην εις το ιασθαι αυτον, ουκ ανθρωπινη μαλλον, αλλα και θεια και αμαχος ισχυς·
Θεος γαρ ην, και Υιος Θεου.(δ φ. 19) Μο νος ο Χριστος ως διδασκαλος και σοφια ων του
Πα τρος διδασκει· οι γαρ αλλοι παντες εξ αυτου δεχο μενοι διδασκουσιν· ην δε, φησιν,
και δυναμις Κυριου επ' αυτον εις το ιασθαι παντας, τουτεστιν, ουκ αν θρωπινην ειχεν
ισχυν εις το ιασθαι, αλλα θειαν τινα και αμαχον. Οι μεν αλλοι αγιοι, ποτε μεν
λαμβανουσι το δυνασθαι ποιειν ιασεις, ποτε δε ου. Ἰησους δε, ως Θεος, και δυναμις ων
του Πατρος, αει παντας εθεραπευσεν. Και ιδου ανδρες φεροντες επι κλινης ανθρω πον
ος ην παραλελυμενος, κ.τ.λ. (δ φ. 19) Ειτα ουκ ευαριθμητου πληθους των Γραμματεων,
φησιν, και Φαρισαιων συνειλεγμενου, ιδου ανδρες φεροντες επι κλινης ανθρωπον, ος
ην παραλυτος· και μη δυνηθεντες δια της θυρας εισελ θειν, ανεκομισαν επι το δωμα, ως
ξενωι και καινωι επιχειρησαι πραγματι· ανασπασαντες γαρ τον κερα μον, μετεκινησαν
την αποκειμενην υλην· και ομως τουτων γινομενων, και ο Ἰησους εμακροθυμει, και οι
παροντες εσιωπων, την εκβασιν βουλομενοι θεω ρησαι, και ιδειν τι λαλει και τι ποιει.
Ἀναστομω σαντες τοινυν το δωματιον, χαλωσι τον κραβαττον, 72.565 και φερουσι
μεσον τον παραλελυμενον. Τι ουν ο Κυριος; Ἰδων την πιστιν αυτων, ου την
παραλελυμενου, αλλα των κομισαντων· ενεστι γαρ και αλλον δι' αλλων πιστιν
θεραπευεσθαι· η και αυτον τον παραλυτον πιστευσαντα ιασατο. Ειποι δ' αν τις υπ αιθρον
ειναι τον τοπον, εις ον δια των κεραμων κατ εβιβασαν την κλινην του παραλυτου,
μηδεν παντελως της στεγης ανατρεψαντες. Ειπων δε προς αυτον ο Σωτηρ· "Ἄνθρωπε,
αφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου," κοινως τηι ανθρωποτητι τουτο λεγει· εμελλον γαρ οι
πιστευοντες εις αυτον, ιαθεντες των ψυχικων παθη ματων τας αμαρτιας ας πρωτον
επλημμελουν αφιε σθαι. Ἢ τουτο φησιν· Ἔδει με προ του σωματος ιασασθαι σου την
ψυχην. Ἐπει εαν μη τουτο γενη ται, επι πλειον αμαρτανεις λαβων ισχυν εις το περι
πατειν. Ει γαρ και μη εζητησας τουτο, αλλ' εγω ως Θεος ορω τα της ψυχης παθη εξ ων
και η νοσος σοι συμβεβηκε. (A f. 87, B f. 58 b, E f.116, H f. 269 b) Καλως ουν ο Σωτηρ,
επειδη αναγκαιον ην, ουκ ευαριθμητου πληθυος των Γραμματεων και Φαρισαιων συνει
λεγμενης, γενεσθαι τι των οτι μαλιστα θεοπρεπε στατων εις ονησιν αυτων, μικρα γαρ
εφρονουν περι αυτου, ωικονομηθη τι παλιν των τεθαυμασμενων· εῤριπτο μεν γαρ επι
κλινης παραλυτος ανηρ, ανιατωι νοσωι κεκρατημενος· επειδη ασθενουσα προς το συμβαν
η των ιατρων ηλεγχετο τεχνη, προς τον ανωθεν και εξ ουρανων ιατρον παρα των
οικειων απεκομιζετο. Ὡς δε ην εν οψει λοιπον του θεραπευειν ισχυοντος, δεκτη μεν
αυτου γεγονεν η πιστις· οτι δε εστιν αμαρτιας αναιρετικη, δεικνυσιν ευθυς ο Χρι στος·
επεφωνει γαρ τωι κειμενωι· "Ἀφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου." Ἀλλ' ως γε οιμαι, προς
τουτο ερει τις· Ἀπαλλαγηναι της νοσου εβουλετο, και πως αφεσιν αυτωι της αμαρτιας
Χριστος επηγγελλετο· Ἵνα μαθηις οτι σεσιγημενως και αψοφητι Θεος κατα σκεπτεται τα
ανθρωπινα, και εφοραι της εκαστου ζωης την οδον· ουτω και γεγραπται· "Ἐνωπιον γαρ
εισι των του Θεου οφθαλμων οδοι ανδρος, εις δε πασας τας τροχιας αυτου σκοπευει."
Ἐπειδη δε εστιν αγαθος, και παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, διασμηχει πολλακις εξ
αμαρτιων τους ενειλημμενους, αῤρωστιαν εμβαλλων τωι σωματι· ουτω γαρ που φησι
δια φωνης Ἱερεμιου· "Πονωι και μαστιγι παιδευθησηι, Ἱερουσαλημ." Ἔφη δε που και ο
Παροιμιαστης· "Υιε, μη ολιγωρει παιδειαν Κυριου, μη δε εκλυου υπ' αυτου ελεγχομενος·
ον γαρ αγαπαι Κυριος, παιδευει· μαστιγοι δε παντα υιον ον παρα δεχεται." Καλως ουν
αρα Χριστος τας του νοσειν αφορμας, και οιον του παθους την ριζαν, τουτεστιν την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

αμαρτιαν, προαποκειρειν επαγγελλεται· εξαιρεθεισης γαρ ταυτης, δι' ην και το παθος,
εδει παντως συναναιρεθηναι την νοσον. Και ηρξαντο διαλογιζεσθαι οι Γραμματεις και
Φαρισαιοι λεγοντες, κ.τ.λ. (A f. 87 b, E f.116 b, H f. 271) Ὁ μεν ουν, 72.568 οπερ ειρηται,
θεοπρεπεστατην εχων την εξουσιαν, την των αμαρτιων αφεσιν επηγγελλετο· θορυβει δε
παλιν ο λογος το δυσμαθες και βασκανον των Φαρι σαιων εργαστηριον· προσελαλουν
γαρ αλληλοις· Τις ουτος εστιν ος λαλει βλασφημιας; Ἀλλ' ουκ αν εφης ταυτα, ω
Φαρισαιε, περι αυτου, ει τας θειας ηπι στασο Γραφας, ει των προφητικων εμεμνησο
λογων, ει το σεπτον και μεγα της ενανθρωπησεως συνηκας μυστηριον. Βλασφημιας δε
εγκληματι περιβαλλουσι, την εσχατην αυτου καθοριζοντες δικην, και θανατον
καταψηφιζομενοι· τον γαρ ειποντα δυσφημιας κατα του Θεου θανατον υπομενειν ο δια
του Μωυσεως προσεταττε νομος. Ἐπειδη δε απαξ τουτο τετολμη κασι, δεικνυσιν ευθυς
οτι Θεος εστιν, ινα παλιν ου φορητως δυσσεβουντας ελεγξηι. Τι γαρ, φησι, διαλο γιζεσθε
εν ταις καρδιαις υμων; Ουκουν, οταν λεγεις, ω Φαρισαιε, Τις δυναται αμαρτιας αφιεναι,
ει μη εις ο Θεος; ερωι σοι καγω· Τις δυναται καρδιας ειδεναι και τους εν τωι βαθει της
διανοιας λογισμους καθοραιν, ει μη μονος ο Θεος; Αυτος γαρ που φησι δια φωνης των
προφητων, οτι "Ἐγω Κυριος εταζων καρδιας, και δοκιμαζων νεφρους." Ἔφη δε που και
ο ∆αβιδ περι τε αυτου και ημων· "Ὁ πλασας κατα μονας τας καρδιας αυτων." Ουκουν ο
ειδως καρδιας τε και νεφρους ως Θεος, ουτος αφιησι και αμαρτιας ως Θεος. Ἵνα δε
ειδητε οτι εξουσιαν εχει ο Υιος του ανθρωπου, κ.τ.λ. (A f. 88, H f. 272) Ειτα επειδη εν μεν
γαρ τωι ειπειν, "Ἀφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου," τοπος εστι πολλακις απιστιας
ευαφορμος· αφιεμενας γαρ αμαρτιας ανθρωπος ουχ οραι τοις του σωματος οφθαλμοις·
το δε αποβαλειν την νοσον, και ανα σταντα περιπατειν τον παραλυτον, αποδειξιν εχει
σαφη της θεοπρεπους ισχυος, επαγει· "Ἐγερθεις αρον το κλινιδιον σου, και υπαγε εις
τον οικον σου." (A f. 88, H f. 273) Ὃ δη και πεπρακται· υπενοστησε γαρ εις την οικιαν,
της ουτω μακρας αῤρωστιας απηλλαγμενος. ∆εδεικται τοινυν δι' αυτου του πραγματος,
οτι εξουσιαν εχει ο Υιος του ανθρω που επι γης αφιεναι αμαρτιας. Και περι τινος αρα
τουτο φησιν; αρα περι αυτου η και περι ημων, Ἀληθες τουτο τε κακεινο· αυτος μεν γαρ
ως εναν θρωπησας Θεος, ως του νομου Κυριος, αφιησιν αμαρτιας· ελαβομεν δε και ημεις
παρ' αυτου την ουτω λαμπραν και αξιοθαυμαστον χαριν· εστεφανωσε γαρ την
ανθρωπου φυσιν και τηι τοιαιδε τιμηι· και γουν εφη τοις αγιοις αποστολοις· "Ἀμην λεγω
υμιν, οσα αν δησητε επι της γης, εσται δεδεμενα εν τοις ουρανοις· και οσα αν λυσητε επι
της γης, εσται λελυμενα εν τοις ουρανοις." Και παλιν· "Ἄν τινων αφητε τας αμαρτιας,
αφιενται αυτοις· αν τινων κρατητε, κεκρατηνται." Ποτε δε ταυτα προς αυτους
ευρισκεται λεγων; Ὅτε πατησας του θανατου το κρατος και εγηγερμενος εκ νεκρων,
ενεφυσησεν αυτοις λεγων· "Λαβετε Πνευμα αγιον." Ἀποδειξας γαρ αυτους της αυτου
φυσεως κοινωνους, και ενοι 72.569 κισας αυτοις το Πνευμα το αγιον, τοτε και της εαυ
του δοξης απεφηνε κοινωνους, δους εξουσιαν αφιεναι τε και κρατειν αμαρτιας. Ὅτι
τοινυν ημεις αυτο δη τουτο πληρουν προστεταγμεθα, πως ου πολυ μαλλον αυτος
αφιησιν αμαρτιας, ο δους ετεροις την εξουσιαν του δυνασθαι τουτο δραιν; Και εθεασατο
τελωνην ονοματι Λευΐν. (A f. 88 b, B f. 60, E f.116 b, H f. 275) Τε λωνης γαρ ην ο Λευις,
ανηρ απληστος εις φιλοκερ δειας, αχαλινος εις πλεονεξιαν, των ουδεν αυτωι
προσηκοντων αδικος εραστης· τουτο γαρ τοις τελω ναις το επιτηδευμα. Ἀλλ' εξ αυτων
ηρπαζετο των της αδικιας εργαστηριων, και σεσωσται παραδοξως, κεκληκοτος αυτον
του παντων ημων Σωτηρος Χρι στου· εφη γαρ αυτωι· "Ἀκολουθει μοι· ο δε παντα αφεις,
ηκολουθησεν αυτωι."(A f. 89, H f. 276 b) Ὁραις ως αληθευει λεγων ο σοφωτατος Παυλος,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ως Χριστος ηλθεν αμαρτωλους σωσαι; Ὁραις ως σαρ-κωθεις ο μονογενης του Θεου
Λογος τα σκευη του διαβολου μετεστησεν εις εαυτον; Και σεσωσται μεν ο Λευις, ημιν δε
το πραγμα χρηστας ενεποιησε τας ελπιδας. Ὡς γαρ σωσει το μετανοειν, εξ αυτου του
γεγονοτος δεδιδαγμεθα. Πιστωσεται δε και αυτος ο των ολων ∆εσποτης Θεος δια φωνης
προφητου λεγων· "Ἐπιστραφητε προς με, και σωθησεσθε, οι απ' εσχατου της γης." Ἀλλ'
ουδεν τουτων τους Φαρι σαιους ενετρεψεν· αλλ' εγκαλουσι τοις μαθηταις· ακουε γαρ·
Και εγογγυζον οι Γραμματεις αυτων και οι Φαρισαιοι, προς τους μαθητας αυτου λεγον
τες, κ.τ.λ. (A f. 89, E f.117, γ φ. 11 b, H f. 277 b) Ἀλλ' εισι τινες οι της θειας γαληνοτητος
επιχειρουντες αποστερειν τους ταις αμαρτιαις ενειλημμενους· ου γαρ παραδεχονται την
μετανοιαν, αλλ' οιον επιτιμωσι τωι σωζοντι, ζητουντι τα εαυτου, και πανταχοθεν
συλλεγοντι το εσκορπισμενον. Προς ους ερουμεν· Ἐγογγυζον προ υμων οι Φαρισαιοι,
κεκλημενον ορωντες τον Λευιν, και τελωνων οχλον συναγηγερ μενων και
συνεστιωμενων τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι. Ειτα προσιοντες τοις αγιοις
αποστολοις, κατηιτιωντο λεγοντες· ∆ια τι μετα των τελωνων εσθιετε και πινετε; Ἀλλ'
ηκουον· Ου χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες ιατρου. Ὁ γαρ των ολων Σωτηρ, ατε δη
ιατρος υπαρχων πνευματων, ουκ αποφοιται των δεομενων αυτου, και ως διασμηξαι
δυναμενος, τοις ουπω κεκαθαρμενοις οικονομικως συνηυλιζετο. Ἴδω μεν δε, Φαρισαιε,
του σου φρονηματος την αγερωχιαν· οποιων σοι γεγονεναι αιτιαματων προξενος η
κατα των εν αμαρτιαις οφρυς, αυτον λαβωμεν εξηγητην, 72.572 τον παντα ειδοτα
Χριστον· εφη γαρ περι Φαρισαιου μεγαλαυχουντος εν τωι προσευχεσθαι, και τελωνου
τινος εαυτου κατηγορουντος· "Ἀμην λεγω υμιν, οτι κατεβη δεδικαιωμενος εις τον οικον
αυτου, παρ' εκεινον τον Φαρισαιον." Ἄρ' ουν δεδικαιωται ο τελωνης, ομολογησας την
αμαρτιαν υπερ τον υπεροπ την Φαρισαιον.(β.φ.60) ∆ι' ην δε αιτιαν επιλαμβα νονται οι
Φαρισαιοι του Σωτηρος αμαρτωλοις συνεσθι οντος; Ὅτι νομος ην διαστελλειν ανα
μεσον αγιου και βεβηλου, τουτεστιν ηγιασμενον μη συναναμιγνυσθαι βεβηλοις· τουτον
εκδικουντες δηθεν τον νομον ενεκα λουν· το δε ην φθονος κατα του Κυριου, και φιλο
σκωμμοσυνη. ∆εικνυσιν ουν αυτοις, οτι ουχ ως κριτης παρεστι νυν, αλλ' ως ιατρος· και
ποιει το επιβαλλον τηι ιατρικηι, συνων τοις ιασεως δεομενοις. Ἐπειδη δε του πρωτου τον
λογον εδεξαντο, και ετερον προστι θεασιν αιτιωμενοι το μη νηστευειν τους μαθητας,
εντευθεν βουλομενοι πορισασθαι λαβην κατ' αυτου. (A f. 89 b, B f. 60, H f. 278 b) Ὅρα δε
την επι μονην της κακουργιας αυτων. Ἐπειδη του πρωτου τον λογον εδεξαντο, απ'
αλλων εις αλλα μεταβαινουσι, βουλομενοι λαβην ποιησασθαι και αποφηναι τους αγιους
μαθητας, και αυτον δε συν αυτοις τον Ἰησουν, ολιγα του νομου πεφροντικοτας· αλλ'
ακουουσι παλιν· Νυμφων εστι νυν, καιρος κλησεως, καιρος διδασκαλιας· ανατρεφονται
οι παιδες, γαλουχουνται οι κεκλημενοι, ουκ εχει καιρον η νηστεια. Ναι γαρ, φασι,
συνεστια σθε τελωναις και αμαρτωλοις, καιτοι του νομου προσταττοντος μη
συναναμιγνυσθαι τοις ακαθαρτοις τον καθαρον· και προφασις υμιν του παραβαινειν τον
νομον, η φιλανθρωπια γεγονε. ∆ια τι μη νη στευετε κατα γε το ειωθος τοις επιεικεσι και
ζηιν εθελουσι νομικως; Προς δε τα τοιαυτα φαιη τις αν· Ὅλως γαρ οιδας, ω Ἰουδαιε, του
νηστευειν την οδον; Νενηστευκας ποτε κατα το θελημα του Θεου; Ὡς γαρ φησιν ο
προφητης Ἡσαΐας· "Ἐν ταις ημεραις των νηστειων υμων ευρισκετε τα θεληματα υμων,
και παντας τους υποχειριους υμιν υπονυσσετε. Ει εις κρισεις και μαχας νηστευετε, και
τυπτετε πυγμαις ταπεινον, ινα τι μοι νηστευετε; Ου ταυτην την νη στειαν εξελεξαμην,
λεγει Κυριος." Ειτα, πως ο νη στευσαι μη ειδως, αιτιαι τους αγιους αποστολους οτι μη
νηστευουσι κατα σε; Και καθ' ετερον δε τρο πον οι δια της νεας και εν Χριστωι διαθηκης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

σεσο φωμενοι, νηστευουσι λογικως· τουτο μεν, ταπει νουντες εαυτους εν οφθαλμοις
του Θεου, και αυτο βλητον ωσπερ εφ' εαυτοις αγοντες δικην, την απο γε του πονου και
της ασιτιας, ινα πλημμεληματων αμνηστιαν κομισωνται, η γουν ετερον χαρισμα κερ
δανωσι πνευματικον, η και τον της αμαρτιας κατα νεκρουντες νομον τον εν τοις μελεσι
της σαρκος· ταυτην δε ουκ οισθα την οδον, ω Φαρισαιε· ου γαρ παρεδεξω τον εξ
ουρανου νυμφιον, τον απασης αρε της σπορεα και διδασκαλον, δηλονοτι Χριστον. Ἔτι
οι μεν αγιοι δια τουτο νηστευουσιν, ινα κατατηκον τες το σωμα, κατευνασωσι τα εν
αυτωι παθη· ο δε 72.573 Χριστος ου χρειαν ειχε νηστειας προς κατορθωσιν αρετης,
παντος ων παθους, ως Θεος, ελευθερος· πλην ουτε οι συνοντες αυτωι, μεταλαμβανοντες
της δι' αυ του χαριτος, και ισχυροποιουμενοι, και την αρετην εργαζομενοι και διχα
νηστειας· ει δε και ενηστευσε τας τεσσαρακοντα ημερας, ουχ ινα νεκρωσηι εν εαυτωι τα
παθη, αλλ' ινα τοις ανθρωποις τον της εγκρατειας εν εαυτωι διαγραψηι νομον. Εικοτως
τοινυν απολογειται λεγων ταυτα απερ επαγει ο ευ αγγελιστης. Ὁ δε ειπε προς αυτους·
Μη δυνασθε τους υι ους του νυμφωνος εν ωι ο νυμφιος μετ' αυτων εστι, ποιησαι
νηστευειν; (A f. 90, H f. 279 b) Ἄθρει δη μοι παλιν, πως αυτους αποφαινει Χριστος ου
μετεσχηκοτας της εορτης, αλλ' ημοιρηκοτας εισαπαν της επ' αυτωι θυμηδιας, εξω τε
κειμενους πανηγυρεως οικουμενι κης· πανηγυρις γαρ, και ετερον ουδεν, η του Σωτη ρος
ημων εις τονδε τον κοσμον αναδειξις, καθαπερ τινα νυμφην συναπτουσα νοητως αυτωι
την ανθρωπου φυσιν· ιν, η παλαι στειρα, ευκαρπος γενηται και γονιμωτατη. Ουκουν του
μεν νυμφωνος υιοι παντες, οσοι κεκληνται παρ' αυτου δια του νεου τε και ευ αγγελικου
κηρυγματος· ουκετι δε και οι Γραμματεις και Φαρισαιοι, μονηι προσεχοντες τηι του νομου
σκιαι. (A f. 90, H f. 180 b) Ἐπειδη δε απαξ τοις του νυμφωνος υιοις συγκεχωρηκε το ως εν
καιρωι και χρειαι μη χρηναι πονειν, ως εορτην τελουντας πνευ ματικην, ινα μη
αποβλητος η νηστεια γενηται παρ' ημιν εις απαν, οικονομικωτατα λιαν επιφερει λεγων·
Ἐλευσονται δε ημεραι και οτε απαρθηι απ' αυτων ο νυμφιος· τοτε νηστευσουσιν εν εκει
ναις ταις ημεραις. (A f. 90, H f. 280 b) Παντα γαρ καλα εν καιρωι αυτων. Τι δε εστι το
αρθηναι απ' αυτων τον νυμ φιον; Το αναληφθηναι δηλονοτι. Ἔλεγε δε και παραβολην
προς αυτους, κ.τ.λ. (A f. 90 b, B f. 60 b, γ φ. 12, H f. 281) Ὅτι δε απαραδεκτα τοις την
νομικην εχουσιν αγωγην τα δια Χριστου θεσπισματα, και αχωρητα πως εισιν αν
θρωπων καρδιαις ουπω λαχουσαις τον δια του αγιου Πνευματος ανακαινισμον,
διαδεικνυσι λεγων ο Κυ ριος, μη δυνασθαι ρακος ιματιου καινωι προσβαλλε σθαι· μητε
μην ασκους παλαιους οινον νεον δυνασθαι χωρειν. Πεπαλαιωται μεν γαρ η πρωτη
διαθηκη, και ουκ ην αμεμπτος· ουκουν οι ταυτηι προσκαθημε νοι, και την γηρασασαν
εντολην εις νουν εχοντες, αμετοχοι μεν εισι της εν Χριστωι καινοτητος· "Παντα γαρ
γεγονεν εν αυτωι καινα·" σεσαθρωμενην δε την διανοιαν εχοντες, ασυμβατοι τε και
ασυναφεις εισι τοις της νεας διαθηκης ιερουργοις. Και γουν δι' ενος των αγιων
προφητων εφη που περι αυτων ο των ολων Θεος, οτι "Καρδιαν καινην και πνευμα
καινον δωσω εν αυτοις." Ψαλλει δε και ∆αβιδ· "Καρδιαν καθα ραν κτισον εν εμοι, ο
Θεος, και πνευμα ευθυ εγκαι νισον εν τοις εγκατοις μου." Προστεταγμεθα δε και
αποδυσασθαι μεν τον παλαιον ανθρωπον, ενδυσασθαι 72.576 δε τον νεον, τον
ανακαινουμενον κατ' εικονα του κτισαντος αυτον. Συμβουλευει δε και Παυλος λεγων·
"Μη συσχηματιζεσθε τωι αιωνι τουτωι, αλλα μετα μορφουσθε τηι ανακαινωσει του νοος
υμων, εις το δοκιμαζειν υμας τι το θελημα του Θεου το αγαθον, και ευαρεστον και
τελειον." Ουκουν οι μηπω τον εν πνευματι λαχοντες ανακαινισμον, ουδε δοκιμαζειν
ισασι το θελημα του Θεου το αγαθον, και ευαρεστον και τελειον· ασκος τοιγαρουν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

παλαιος, η των Ἰου δαιων καρδια· και ου κεχωρηκε δια τουτο τον οινον τον νεον,
τουτεστι το ευαγγελικον και σωτηριον θεσπισμα, το καρδιαν ευφραινον ανθρωπου.
Ἡμας δε μεστους των τοιουτων αγαθων απεφηνεν ο Χριστος.

ΚΕΦΑΛ. ςϛʹ.
Τι ποιειτε ο ουκ εξεστι ποιειν εν τοις Σαβ βασι, (A f. 91 b, B f. 61 b, H f. 284 b) Ἔτι
καινην δια θηκην ημιν υπισχνειται Θεος, ως παλαιωθεισης της πρωτης, και εγγυς
γενομενης αφανισμου, κατα την του θεσπεσιου Παυλου φωνην. Και γε φησι δι' ενος
των αγιων προφητων· "Ἰδου ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και συντελεσω επι τον
οικον Ἰσραηλ και επι τον οικον Ἰουδα, διαθηκην καινην· ου κατα την διαθηκην ην
διεθεμην τοις πατρασιν αυτων εν ημεραι επιλαβομενου μου της χειρος αυτων, του
εξαγαγειν αυτους εκ γης Αιγυπτου." Ουκουν ει ετερα παρα την πρωτην εστι και δευτερα
η καινη, πασα πως αναγκη τους αποπεραινειν αυτην εθελοντας ουχι τοις αρ χαιοις
κεχρησθαι νομοις, αλλα τοις εις καινοτητα πολιτειας ευαγγελικης αποφερειν ειδοσιν.
Ἀλλ' ουδεν των τοιουτων εις νουν εσχηκοτας ενεστιν ιδειν τους Γραμματεας τε και
Φαρισαιους· ανεπιστημονες γαρ παντελως των ιερων εισι Γραμματων· εις δε γεγονεν
αυτοις ο σκοπος, το διασυρειν αει το θειον τε και ουρανιον κηρυγμα. Ἐφεδρευουσι γουν
τοις αγιοις αποστολοις, επομενοις απερισπαστως τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι, και
φασιν αυτωι περι αυτων· Ἰδου τοις νομικοις ενταλμασιν εναντιουμενους ορω μεν τους
υπο σου παιδαγωγουμενους· δρωσι γαρ ο ουκ εξεστι ποιειν τοις Σαββασι· του γαρ νομου
κελευοντος αργειν εν Σαββατωι, και μηδενος παντα πασιν απτεσθαι πονου, περιτριβουσι
ταις χερσιν ασταχυας οι μαθηται. Συ δε αυτος ειπε μοι, την σαββατικην σαυτωι τραπεζαν
παραθεις, ου συνθραυεις τον αρτον; Τι ουν ετερους αιτιαι; Ἵνα δε σοι και αυτους
επιτειχισωμεν του Σωτηρος τους λογους, ακουε· Και αποκριθεις προς αυτους ειπεν ο
Ἰησους; Ουδε τουτο ανεγνωτε ο εποιησε ∆αβιδ; κ.τ.λ. (A f. 91 b, B f. 61 b, H f. 284 b) Ἀλλα
καιτοι ταυτα πεπραχως ο ∆αβιδ, παρα γε το τωι νομωι δο κουν, του παντος παρ' ημιν
αξιουται θαυματος, ορθως και δικαιως· και γαρ ην αληθως αγιος και προφητης. Ουκουν
του δια Μωυσεως νομου φασκον τος εναργως, "Κριμα δικαιον κρινατε, και ου ληψηι
προσωπον εν κρισει," πως τους εμους, φησι, κατ εκρινατε μαθητας, και εις δευρο
θαυμαζοντες ως 72.577 αγιον και προφητην τον μακαριον ∆αβιδ, καιτοι την Μωυσεως
εντολην ου τετηρηκοτα;(α φ 92, B f. 287) ∆ια μεν ουν των αρτων, σαφως ο αρτος ημιν ο
εξ ουρανου δεικνυται προκεισομενος εν αγιαις τρα πεζαις εκκλησιων. Ὅσα δε σκευη της
τραπεζης, δι' ων η μυστικη χρεια πληρουται, των θειων κει μηλιων τυπος αν ειη
σαφης.Πνευματικως δε τους δωδεκα αποστολους· περι ων εξης δε ειρησεται, οτε εις
αυτους δη τους μαθητας ημιν ο λογος περι ελευσεται. 9Και εδιδασκεν. Και ην εκει
ανθρωπος, και η χειρ αυτου η δεξια ην ξηρα.9 (A f. 92 b, B f. 61 b, γ φ. 12 b, H f. 288 b)
Ἐδιδασκε δε παντως που τα υπερ νουν, και οσα της δι' αυτου σωτηριας εμφανη καθιστη
την οδον τοις ακροωμενοις· ειτα ταις μυσταγωγιαις επομενην ευθυς της θεοπρεπους
ισχυος εποιειτο την επιδειξιν, μονονουχι καταλεαινων τωι λογωι την εις το πιστευ εσθαι
τριβον· μεθιστησι γαρ εσθ' οτε το θαυμα προς πιστιν, καν απιστηται λογος. Φαρισαιοι δε
παρετη ρουντο αυτον, ει εν Σαββατωι θεραπευσει. Τοιουτος γαρ εστι βασκανος ανηρ· τας
ετερων ευφημιας τρο φην ποιειται τηι νοσωι, και ταις ετερων ευκλειαις αδικως
επιμαινεται. Και τι προς τουτο παλιν ο παντα ειδως, ο τας καρδιας εταζων και γινωσκων
τα εν αυταις; "Το γαρ φως μετ' αυτου εστι," κατα το γεγραμμενον. Ειπε τωι ξηραν εχοντι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

την χειρα· "Στηθι εις το μεσον." Και τις ο λογος του πραγμα τος; Ταχα οπως καλεσηι προς
ελεον τον απηνη και αφιλοικτειρμονα Φαρισαιον· ταχα δυσωπησει το πα θος αυτους,
και τας του φθονου φλογας ηρεμειν ανα πεισει. 9Ἐπερωτησω υμας τι· εξεστι τοις
Σαββασιν αγαθοποιησαι, η κακοποιησαι; κ.τ.λ.9 (A f. 92 b, H f. 289) Σοφωτατη δε λιαν η
πευσις, πρεπουσα ταις εκεινων αβελτηριαις η προτασις. Ει μεν γαρ εξεστιν αγαθοποιειν
εν Σαββατωι, και το κωλυον ουδεν ελεεισθαι παρα Θεου τους καμνοντας, παυσαι
συλλεγων της κατα Χριστου συκοφαντιας τας αφορμας, και της σαυτου κεφαλης
καταχεων την δικην, ην επηρτησεν ο Πατηρ τοις ατιμαζουσι τον Υιον. Ἤκουσας
λεγοντος περι αυτου δια φωνης του ∆αβιδ· "Και συγκοψω τους εχθρους αυτου απο
προσωπου αυτου, και τους μισουντας αυτον τροπω σομαι." Ει δε ουκ εξεστιν ευ ποιειν
εν Σαββατωι, και κεκωλυκεν ο νομος σωζεσθαι ψυχην, γεγονας του νομοθετου
κατηγορος· διαβεβληκας εντολην, εφ' ηι και τεθαυμασται η δια Μωυσεως διακονια. Ἀλλ'
ουχ εαυτωι, φησιν, ο των ολων Θεος τον επι τωι Σαββατωι τεθεικε νομον, ημιν δε μαλλον
τοις υπεχου σιν αυτωι τον αυχενα. Καλως εφης· επαινω τους λο γους· ουκουν αναγκης
και νομου το Θειον ελευθερον. Πως ουν αιτιαι και εν Σαββατωι Χριστον ελεειν εθε λοντα
και ευεργετουντα ψυχην; Ὅταν δε και επι τωι Σαββατωι τεθεντα νομον πολυπραγμονειν
εθελωμεν, 72.580 ελεημοσυνης ενεκα της παρα Θεου διωρισμενον ευ ρησομεν· εκελευσε
γαρ αργειν εν Σαββατωι, και μηδενος το συμπαν απτεσθαι πονου, ανιεσθαι δε μαλ λον
και αυτοις ομου τοις αλογοις των ζωων· εφη γαρ, οτι "Ἵνα αναπαυσηται ο παις σου και
η παι δισκη σου, ο βους σου, και το υποζυγιον σου, και παν κτηνος σου." Ὁ δε και βουν
ελεων, και τα ετερα των κτηνων, πως ουκ αν ηλεησεν ανθρωπον εν Σαββατωι δεινηι και
αφυκτωι περιπεσοντα νοσωι; 9Αυτοι δε επλησθησαν ανοιας.9 (A f. 93, γ φ. 13, H f. 280 b)
Ουκ αρκει σοι το παραδοξον εις πιστιν; Ὁραις ενεργουντα θεοπρεπως, και μετ' εξουσιας
της ανωτατω θεραπευοντα τους εν αῤρωστιαις, και τον εκ φθονου και βασκανιας
ωδινεις φονον; 9Ἐξηλθεν εις το ορος προσευχεσθαι.9 (A f. 93 α β, B f. 62, γ φ. 13 b, H f.
290 b σθ.) Παντα προς οικοδομην ημετεραν, και εις ονησιν των πιστευοντων εις αυτον
ειργαζετο Χριστος, και πνευ ματικης πολιτειας εικονα τροπον τινα τα καθ' εαυτον
αναθεις, αληθινους ηθελεν αποφαινειν προσκυνητας. Ἴδωμεν τοινυν ως εν εικονι και
τυπωι πραγματων των γεγενημενων δια Χριστου, τινα τροπον ημας ποιεισθαι προσηκει
τας προς Θεον ικετειας. Λαθρα, και κεκρυμμενως, και ουδενος ορωντος, προσευχε σθαι
χρη· τουτο γαρ υποδηλοι το εις ορος κατα μο νας και ως εν σχοληι προσευχεσθαι τον
Ἰησουν και τουτο αυτος ημας εδιδαξεν ειπων· "Συ δε οταν προσευχηι, εισελθε εις το
ταμιειον σου." Ἀφιλοδοξως γαρ και οσιους επαιροντας χειρας προσευχεσθαι δει, και
ωσπερ εις υψος εις το της θεοπτιας υψος αναπη δωντος του νου, και αποφοιτωντος μεν
θορυβου παν τος, αποτρεχοντος δε και μεριμνης κοσμικης· δει δε τουτο δραιν, ουτε
αψικορως, ουτε αδρανη εχοντας ολιγοψυχιαν· εντονως δε μαλλον, και εν σπουδηι, και
ουκ αθαυμαστον εχοντας την υπομονην. Ἀκηκοας γαρ οτι ουχ απλως ηυξατο Χριστος,
αλλ' οτι και διενυκτερευσε τουτο δρων. Ουκ ανεξεται δε ισως ο της αληθειας εχθρος
ταυτα λεγοντων ημων· φησι γαρ· Προσευχεται και ζητει παρα του Πατρος, απερ ουκ
εχει. Πως ουν ετι φατε και ομοουσιον αυτωι ισον τε κατα παντα, και κατ' ουδενα τροπον
απεοικοτα; Χωρις γαρ πασης αντι λογιας το ελαττον υπο του χρειττονος ευλογειται·
μειζων δε παντως ο διδους του παρακαλουντος τι λαβειν. Ουκουν εκεινο και προ γε των
αλλων δι δασκετωσαν ημας οι τα ορθα διαστρεφοντες, τινος ειναι νομιζουσιν επιδεα
τον Υιον; Τι δε ως ουκ εχων εζητει λαβειν; Φως εστι το αληθινον, ζωη κατα φυσιν, και
ζωοποιος, και των δυναμεων Κυριος, σοφια και δικαιοσυνη, κτιστης και δημιουργος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

των ολων, παντος επεκεινα γενητου, βασιλευς των ολων, ταμιας ουρανου και γης,
δοτηρ αγαθου παντος ομου τωι Θεωι και Πατρι. Και τουτο μαθησηι γεγραφοτος τισι του
μακαριου Παυλου·" Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου
Χριστου." 72.581 Τοις ανωτατω θρονοις εμπρεπει, δοξολογειται παρα πασης κτισεως
λογικης· ουκουν απαντων εστι των του Θεου και Πατρος θεοπρεπων αξιωματων ουσιω
δως κληρονομος. Και γουν εφη προς αυτον, ως "Παντα τα εμα, σα εστι· και τα σα, εμα·
και δεδοξασμαι εν αυτοις." Ὁ δε παντα εχων ιδια τα του Θεου και Πατρος, τινος ετι
λειπεται; Ει δε ολως λειπεται τινος, και τουτο ειναι φασιν αληθες, ουδεν εστι το κωλυον
ειπειν, οτι και αυτος ο Πατηρ εν χρειαι καθεστηκε τινων. Ει γαρ παντα τα του Υιου, του
Πατρος εστι, λειπεται δε τινος ο Υιος, τοιουτος αρα εστι και ο Πατηρ· αυτου γαρ εστι
παντα τα του Υιου. Ἀλλ' εστι παντελειος ο Πατηρ, δειται δε ολως ουδενος των
θεοπρεπων αγαθων· ουκουν παν τελειος ο Υιος, ως παντα εχων τα του Πατρος, εικων
εστι και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου· εν δε τωι χαρακτηρι φαινεται παντως το
πρωτοτυπον, και εν τωι πρωτοτυπωι παντως ο χαρακτηρ. Και ταυτα μεν προς εκεινους.
Φασι δε και οι ταις Νεστοριου κενοφωνιαις συνηρ πασμενοι, ως αναρμοστον δε
παντελως Θεωι κατα φυσιν οντι τωι Υιωι, προσευχεσθαι· πρεπει δε μαλλον ανθρωπωι τωι
κατα συναφειαν αυτωι συναφθεντι, τουτεστι τωι εκ σπερματος ∆αβιδ. Αυτος ουν αρα ην ο
την ευχην ανατεινων. Τι ουν προς τουτο ερου μεν; Ἠγνοησατε παντελως της
ενανθρωπησεως του Μονογενους το μυστηριον· μνημονευσατε λεγοντος του μακαριου
ευαγγελιστου Ἰωαννου· "Και ο Λο γος σαρξ εγενετο." Και τουτο ημιν ο πανσοφος
Παυλος εμφανες κατεστησε, λεγων περι αυτου· "Ου γαρ δη που αγγελων επιλαμβανεται,
αλλα σπερμα τος Ἀβρααμ επιλαμβανεται· οθεν ωφειλε κατα παντα τοις αδελφοις
ομοιωθηναι, ινα ελεημων γενη ται και πιστος αρχιερευς τα προς τον Θεον, εις το
ιλασκεσθαι ταις αμαρτιαις του λαου." Ἀνθ' οτου δη ουν τον γεννηθεντα μεν θεικως, ως
Λογον εκ του Θεου και Πατρος, εαυτον δε καθεντα προς κενωσιν, και προς αδελφοτητα
την προς ημας, δια του γε νεσθαι καθ' ημας, ομοιωθηναι τε κατα παντα τοις επι της γης,
διχα μονης αμαρτιας, των της αν θρωποτητος εκπεμπεται μετρων. Ἐπειδη γαρ γεγονε
καθ' ημας, εκ πολλης αγαν ημεροτητος και φιλαν θρωπιας, ουκ απαξιοι τα ανθρωπινα·
τυπους ημεις της εις ληξιν επιεικειας ποιουμενος τα καθ' εαυτον· ιν', ως εφην, τοις
ιχνεσιν αυτου κατακολουθειν σπουδασωμεν. 9Και οτε εγενετο ημερα, προσεφωνησε
τους μα θητας αυτου, και εκλεξαμενος απ' αυτων δω δεκα, κ.τ.λ.9 (A f. 93 b, B f. 63, γ φ.
13 b) ∆ιανυκτερευσας εις προσευχην ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, και αῤ ρητως τε και
απερινοητως, και ως μονος οιδεν αυ τος, τας προς γε τον εν ουρανοις Πατερα και Θεον
72.584 διαλεξεις ποιησαμενος, και τυπον ημιν σωτηριωδους πραγματος εαυτον
παραθεις· εδιδαξε γαρ τινα τρο πον ορθως τε και αμωμητως χρη ποιεισθαι τας
προσευχας, κατεισιν εκ του ορους, και τους της οικουμενης μυσταγωγους
αναδεικνυσιν.(A f. 94) Ἔφη γαρ προς αυτους· "Ὑμεις εστε το φως του κοσμου." Ταυτης
δε της των αγιων αποστολων προβολης μνημονευει λεγων και ο μακαριος ∆αβιδ, ως
προς Χριστον· "Καταστησεις αυτους αρχοντας επι πασαν την γην, μνησθησονται του
ονοματος σου εν πασηι γενεαι και γενεαι." Και μεν γαρ οντες εν σωματι, εμνημονευον της
δοξης Χριστου, πολεσι τε και χωραις το αυτου λαλουντες μυστηριον. Ἐπειδη δε προς τας
ανω κεκληνται μονας, ουδεν ηττον ημιν και ουτω διαλεγονται περι αυτου, δια της
πανσοφου συγγραφης ης πεποιηνται περι αυτου· και οι μεν κατα Μωυσεως νομον
χειροτονηθεντες ιερουργοι, Ἀαρων δηλονοτι και οι συν αυτωι, ιεροπρεπεσιν εσθημασιν
αισθητως κατεκαλλυνοντο· οι δε γε θε σπεσιοι μαθηται, χαρισμασι τοις πνευματικοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

δια πρεποντες, των ευαγγελικων θεσπισματων την δια κονιαν ενεχειριζοντο· ειρηται
γαρ προς αυτους· "Ἀσθενουντας θεραπευετε. δαιμονια εκβαλλετε, λεπρους καθαριζετε,
νεκρους εγειρετε." Και γουν, την Χριστου φορουντες δυναμιν, κατεπληττον πασαν την
οικουμενην. Πλην ορα την εις ακρον νηψιν του ευαγγελιστου· ου γαρ απλως
αναδειχθηναι τους αγιους αποστολους φησιν, ονομαστι δε μαλλον επ ενηνεγμενης
αυτοις και της των προτερων μνημης, ινα μη τις εαυτον εγγραψαι τολμησηι τωι χορωι
των εξειλεγμενων. Ὡς γαρ ο Παυλος φησιν· "Ουχ εαυτωι τις λαμβανει την τιμην, αλλ' ο
καλουμενος υπο του Θεου." Και γουν ονομαστι των αγιων απο στολων κεκλημενων εις
το μεγα τουτο και λαμπρον αξιωμα, προς τουτο τινες καθικοντο κατα καιρους απονοιας
και θρασους, ως αποστολους εαυτους ονο μασαι Χριστου, και τιμην αρπασαι την ουκ
εκνεμη θεισαν αυτοις. Τουτων οι θεσπεσιοι μαθηται πεποιην ται μνημην· φασι γαρ· "Οι
τοιουτοι ψευδαποστο 72.585 λοι, εργαται δολιοι, μετασχηματιζομενοι εις αγγελους
δικαιοσυνης." Και ου θαυμα· αυτος γαρ ο Σατανας, μετασχηματιζεται εις αγγελον
φωτος. Ου μεγα ουν ει και οι διακονοι αυτου μετασχημα τιζονται εις αγγελους
δικαιοσυνης. Ουδενα τοινυν ισμεν ημεις η παραδεξομεθα, πλην οτι μονους τους δια των
ευαγγελικων γραμματων ωνομασμενους, και τον μετ' εκεινους αναδεδειγμενον, τον
σοφωτατον Παυλον· ωι και αυτος ο Σωτηρ μεμαρτυρηκε λεγων· "Ὅτι σκευος εκλογης
εστι μοι ουτος του βαστασαι το ονομα μου ενωπιον παντων των εθνων." (A f. 94, H f.
293) Τουτους προαινετυπου μεν ο νομος, προεκηρυξαν δε και προφηται. Γεγραπται γουν
εν Μωσαικωι βιβλιωι· "Και ληψεσθε σεμιδαλιν, και ποιησετε αυτην δωδεκα αρτους· και
επιθησετε αυτους δυο θεματα, επι την τραπεζαν την καθαραν, εναντι Κυριου· και
επιθησετε επι το θεμα λιβανον και αλας· και εσονται εις αρτους, εις αναμνησιν
προκειμενα τωι Κυριωι." Ἄρτος μεν γαρ ο εξ ου ρανου κατελθων, και ζωην διδους τωι
κοσμωι, τις αν ετερος ειη παρα τον των ολων Σωτηρα Χριστον; Κατα μιμησιν δε την προς
αυτον, αρτοι κεκληνται και οι μακαριοι μαθηται· μετοχοι γαρ γεγονοτες του τρεφοντος
ημας εις ζωην αιωνιον, τρεφουσι και αυ τοι δια των ιδιων συγγραμματων τους
πεινωντας και διψωντας την δικαιοσυνην. Ὥσπερ δε φως υπ αρχων το αληθινον ο
Σωτηρ, φως ωνομασε και τους μαθητας· "Ὑμεις γαρ εστε το φως του κοσμου·" ουτως
και αυτος ων ο αρτος της ζωης, εχαρισατο τοις εαυτου μαθηταις το εν ταξει νοεισθαι
των αρ των. Και μοι βλεπε του νομου το ευτεχνες. Ἐπι θησετε γαρ, φησιν, επι τους
αρτους λιβανον και αλας. Και ο μεν λιβανος ευωδιας εστι συμβολον· οι δε αλες,
συνεσεως και φρενων· ενυπηρχον δε ακρως αμφοτερα τοις αγιοις αποστολοις· ευωδης
γαρ ην ο βιος αυτοις· και γουν εφασκον, οτι "Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι." Ἦσαν δε,
προς τουτωι, και πανσυνετοι. Ἀκουω δε και του προφητου ∆αβιδ ψαλλοντος τε και
λεγοντος περι αυτων· "Ἐκει Βεν ιαμιν εν εκστασει· αρχοντες Ἰουδα ηγεμονες αυ των,
αρχοντες Ζαβουλων, αρχοντες Νεφθαλιμ." Σχεδον γαρ εξ απασης φυλης της εξ Ἰσραηλ
απο-λεκτοι γεγονασιν οι μακαριοι μαθηται· και φωστη ρες ησαν οικουμενικοι, λογον
ζωης επισχοντες· και το γε παραδοξον· ευγλωττιαν μεν γαρ εχουσι λαμ πραν οι των
Ἑλληνων σοφοι, και ευστομουσιν αγαν· οι δε γε του Σωτηρος ημων μαθηται, ανθρωποι
γε γονασι χειροτεχναι, και θαλασσουργοι, και ιχθυοθη ραι, ου κομπον εχοντες λογων,
ου λεξεων ευποριαν δεδοκιμασμενων· αλλ' ιδιωται μεν τωι λογωι, πλου σιοι δε τηι
γνωσει· και σεσιγηται μεν τα Ἑλληνων γραμματα, και η των λεξεων ευκομπια·
κατακρατει 72.588 δε της υπ' ουρανον των ευαγγελικων κηρυγματων η δυναμις.
Τουτων διαμεμνηται Θεος και δια φωνης Ἱερεμιου, λεγων περι του παντων εχθρου,
φημι δη του Σατανα· "Ουαι, ο πληθυνων αυτωι τα ουκ οντα αυτου, και βαρυνων τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

κλοιον αυτου στιβαρως·" οτι εξαιφνης αναστησονται οι δακνοντες αυτον, και
εκνηψουσιν οι επιβουλοι σου, και εσηι εις διαρπα γην αυτοις. Ἅπαντας μεν τους επι γης
ανθρωπους ουκ οντας αυτου, συνηγαγεν ο Σατανας, και ιδιους απεφηνε προσκυνητας,
καταβαρυνων αυτου τον κλοιον· αλλ' εξενηψαν οι διαρπαζοντες αυτου τα σκευη·
εθηρευσε γαρ της αποστολικης μυσταγωγιας το δικτυον απαντας τους πεπλανημενους,
και προσ εκομισαν τωι Θεωι την υπ' ουρανον. 9Ἔστη επι τοπου πεδινου, και οχλος
μαθητων αυτου, και πληθος πολυ του λαου.9 (A f. 94 b) Ἄθρει δη μοι της χειροτονιας
τον τροπον· ου γαρ εν παραβυστωι και λεληθοτως πε πραχθαι φησιν αυτος ο σοφωτατος
ευαγγελιστης, συναγηγερμενων δε μαλλον πολλων μαθητων οχλου τε πολλου εξ
απασης της Ἰουδαιων χωρας, και εκ της παραλιου Τυρου και Σιδωνος. Ουτοι δε ησαν
ειδωλολατραι, ηγουν επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις χωλευοντες, και τιμωντες μεν εκ
μερους τα των Ἰουδαιων εθη, των γε μην της ειδωλολατριας αιτια ματων ουκ εισαπαν
αποφοιτησαντες. Πεπρακται τοινυν η χειροτονια, τουτων παντων παροντων, και εφ'
απασαν την υπ' ουρανον τεθεινται μυσταγωγοι· ο δη και πεπραχασι, καλουντες μεν
Ἰουδαιους εκ νομικης λατρειας, τους δε γε των δαιμονιων θερα πευτας εκ πλανης
Ἑλληνικης, εις την της αληθειας επιγνωσιν. Ἀναδειξας δε τους αγιους αποστολους,
πλειστων οσων και αξιαγαστων σημειων γεγονεν αποτελεστης, δαιμονιοις επιπληττων,
ανιατων αῤρω στηματων ελευθερων τους προσιοντας αυτωι, και θεοπρεπεστατην
αποφαινων την εαυτου δυναμιν· ιν' ειδειεν οι επ' αυτωι συνδεδραμηκοτες Ἰουδαιοι τε
και οι εκ της Ἑλληνων χωρας, οτι τετιμηνται τωι της αποστολης αξιωματι παρα
Χριστου, και ουχ ενος οντος των καθ' ημας ανθρωπου κοινου, Θεου δε μαλλον ως
ενανθρωπησαντος Λογου, και την ιδιαν σωζοντος δοξαν· "∆υναμις γαρ παρ' αυτου εξ
ηρχετο, και ιατο παντας."(E f.118) Ου γαρ ισχυν εδανειζετο την παρ' ετερου Χριστος,
αλλ' αυτος ων φυσει Θεος, ει και γεγονε σαρξ, την επι τοις καμνουσιν εκπεμπων
δυναμιν, ιατο παντας. Ει δε βουλει και την ερμηνειαν των αποστολικων μα θειν
ονοματων, ισθι οτι Πετρος μεν ερμηνευεται, επιλυων, η επιγνους· Ἀνδρεας δε, δυναμις
ευ πρεπης, η αποκρινομενος· Ἰακωβος, πτερνιστης πονου· Ἰωαννης, Κυριου χαρις·
Ματθαιος, δεδωρημενος· Φιλιππος, στομα χειρων, η στομα λαμ παδος· Βαρθολομαιος,
υιος κρεμασας υδατα· Θωμας, αβυσσος, η διδυμος· Ἰακωβος Ἀλφαιου, πτερνισμος
βαδισεως ζωης· Ἰουδας, εξομολογησις· και Σιμων, υπακοη.9 72.589 9Μακαριοι οι
πτωχοι.9 (A f. 95 b, B f. 63 b, E f.118) Εις καινοτητα μεν ουν ζωης ευαγγελικης μετα την
χειροτονιαν καταῤρυθμιζων τους εαυτου μαθητας ο Σωτηρ, ταυτα φησι. Περι ποιων δε
αρα πτωχων ταυτα ελεγεν, αναγκαιον ιδειν. Ἐν μεν γαρ τωι κατα Ματθαιον, μακαριους
εσεσθαι φησι τους πτωχους τωι πνευματι, και αυτων ειναι την βασιλειαν των ουρανων·
ινα νοωμεν πτωχον τωι πνευματι, τον μετριοφρονα και συνεσταλμενον ωσπερ εχοντα
νουν· αξιοζηλωτος δε ο τοιουτος και Θεωι γνωριμος. Και γουν εφη δι' ενος των αγιων
προφητων· "Ἐπι τινα επιβλεψω, αλλ' η επι τον ταπεινον και ησυχιον και τρεμοντα μου
τους λογους;" Ἔφη δε και ο προφητης ∆αβιδ, οτι "Καρδιαν συντετριμμενην και
τεταπεινωμενην ο Θεος ουκ εξουδενωσει." Ναι μεν και αυτος ο Σωτηρ· "Μαθετε απ'
εμου, φησιν, οτι πραος ειμι και τα πεινος τηι καρδιαι." Ἐν δε γε τοις προκειμενοις ημιν
αναγνωσμασι, μακαριους εσεσθαι φησι τους πτω χους, ου προσκειμενου του, πνευματι.
Ουτω δε φα σιν οι ευαγγελισται, ουκ αλληλοις εναντιουμενοι, αλλα μεριζομενοι
πολλακις τα διηγηματα· και ποτε μεν δια των αυτων βαδιζουσι κεφαλαιων, ποτε δε το
τωι ενι παραλειφθεν, ετερος ταις ιδιαις εντιθησι συγγραφαις· ινα μηδεν των αναγκαιων
εις ονησιν λαθειν δυνηθηι τους πιστευοντας εις Χριστον. Ἔοικε τοινυν πτωχους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

ονομαζειν εν τουτοις, τους φιλο κερδειας κρειττονας, και τον τροπον εχοντας αφιλ
αργυρον. Και γουν ο σοφωτατος Παυλος αριστων ημιν μαθηματων εισηγητης
αναδεικνυται, λεγων· "Ἀφιλαργυρος ο τροπος, αρκουμενος τοις παρουσι." Προσετιθει δε
τουτοις, ως "Ἔχοντες δε διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα." Ἔδει
γαρ, εδει το σωτηριον και ευαγγελικον μελλοντας αυτους διαγγελλειν κηρυγμα,
αφιλοπλουτον εχειν το φρονημα, και ευσχολον επι τα κρειττω την επιθυ μιαν. Ου
παντων δε των εν ευποριαι οντων ο λογος καθαπτεται, μονων δε εκεινων των περι τα
χρηματα τον ποθον κεκτημενων. Τινες δε εισιν ουτοι; Οι μεν της του Κυριου φωνης
ακουοντες λεγοντος· "Μη θησαυριζετε υμιν θησαυρους επι της γης," κ.τ.λ. 9Μακαριοι οι
πεινωντες νυν, οτι χορτασθη σεσθε.9 (A f. 97 b, B f. 64 b, γ φ. 14 b) Και τοι παλιν εν τωι
Ματθαιωι φησι· "Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι
χορτασθησον ται·" ενταυθα δε τους πεινωντας απλως, μακα ριους εσεσθαι φησι. Φαμεν
ουν οτι μεγα μεν και εξαιρετον το πεινηιν και διψηιν την δικαιοσυνην, τουτεστι, καθαπερ
τινος τροφης και ποτου μετα ποιεισθαι φιλειν των εις ευσεβειαν σπουδασματων·
τουτο γαρ η δικαιοσυνη δηλοι. Ἐπειδη δε χρη ταις αρτιως ημιν ειρημεναις εκδοσεσιν
επομενην απο φηναι και την εν τουτοις διανοιαν, παλιν εκεινο φα μεν· εμακαρισεν ο
Σωτηρ τους την εθελουσιον αγα πωντας πτωχειαν, υπερ γε του καλως και απερι
σπαστως τον αποστολικον διανυσαι δρομον. Τωι γαρ 72.592 μη εχειν χρυσιον η αργυριον
εν ταις ζωναις, η δυο χιτωνας, επεται παντως πλειστης οσης αυτους ανα σχεσθαι
σκληραγωγιας, και μολις αυτους ευπορησαι τροφης· φορτικον δε τουτο τοις εν πενιαι
και διωγ μοις· ταυτηιτοι και μαλα εικοτως ο καρδιας ειδως, μικροψυχειν ουκ εαι προς τα
εκ της πτωχειας συμ βαινοντα. Τους γαρ νυν πεινωντας της εις αυτον ευσεβειας ενεκα,
χορταθησεσθαι φησι· τουτεστι τοις δοθησομενοις εντρυφησουσιν αγαθοις, νοητοις δε
δηλονοτι και πνευματικοις. 9Μακαριοι οι κλαιοντες νυν, οτι γελασετε.9 (A f. 98 b)
Μακαριζει τους κλαιοντας, και φησιν οτι γελασουσι· κλαιειν δε φαμεν, ου τους απλως
το εξ ομματων καθιεντας δακρυον· κοινον γαρ τουτο και πασι συμβαινον πιστοις και
απιστοις, ειπερ τι γενοιτο των ειωθοτων καταλυπειν· εκεινους δε μαλλον τους τον
ιλαρον και εξιτηλον, και εν τρυφαις οντα ταις σαρκικαις φευγοντας βιον· εκεινους μεν
γαρ εν τωι τερπεσθαι και γελαιν ειναι φαμεν. Τους δε γε το τρυφαιν και ανιεσθαι
σαρκικων παραιτουμενους, και μονονουχι κλαιοντας δια του μισειν τα εν κοσμωι,
μακαριους ειναι φησιν ο Σωτηρ· ουκουν πτωχευσαι κελευσας, και τα επομενα τηι
πτωχειαι τιμαις στE. f. ανοι ταυτα δε εστι, των εις τρυφας επιτηδειων η σπανις, και το
κατηφες δια την θλιψιν. Γεγραπται γαρ ως πολλαι αι θλιψεις των δικαιων, και εκ πα
σων αυτων ρυσεται αυτους ο Κυριος. 9Μακαριοι εστε, οταν μισησωσιν υμας οι αν
θρωποι, κ.τ.λ.9 (A f. 99 b, B f. 64 b) Ἤδη μεντοι ο Κυριος τον διωγμον απηγγειλε, πριν
αποσταληναι τους αποστο λους. Προελαβε το ευαγγελιον την εκβασιν· εχρην γαρ
παντως αυτους το ευαγγελικον διαγγελλοντας κηρυγμα, και Ἰουδαιους μεν αφιστωντας
της κατα νομον λατρειας, ινα της ευαγγελικης ευζωΐας ειδειεν την οδον, τους δε γε
ειδωλολατρας εις την της αληθειας επιγνωσιν σαγηνευοντας, προσκρουσαι πολλοις αφι
λοθεοις τε και ανοσιοις ανδρασιν· ουτοι γαρ πολε μους και διωγμους τοις τον Ἰησουν
καταγγελλουσιν επεγειρουσι, διωκοντες την ευσεβειαν. Ἵνα τοινυν ενσταντος του
καιρου, καθ' ον εμελλεν εσεσθαι ταυτα παρα τινων, μη εις ανοητους εμπιπτωσιν
ακηδιας, προαπαγγελλει χρησιμως, ως και των σκυθρωπων η εφοδος, εμμισθος εσται
και επωφελης αυτοις. Ὀνει δισουσι γαρ, φησιν, υμας ως πλανους και απαταιω νας·
αφορισουσιν εαυτων, τουτεστι της προς εαυτους φιλιας και κοινωνιας· αλλα μηδεις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

εστω παρ' υμιν, φησι, των τοιουτων ο λογος· τι γαρ αδικησει της εκεινων γλωττης το
ατακτον τον ευ βεβηκοτα νουν; Τοις γαρ ευσεβως ειδοσι φιλοσοφειν, ουκ ακαρπον
εσεσθαι φησι την επι τουτων υπομονην, αλλ' ευθυ μιας της ανωτατω προξενον.
∆ιαδεικνυσι δε προς τουτωι χρησιμως, ως ξενον αυτοις ουδεν συμβησεται και ταυτα
παθουσιν· εσονται δε μαλλον κατ' εκει νους, οι και προ αυτων τους θειους και ανωθεν
τοις εξ 72.593 Ἰσραηλ διαπορθμευοντες λογους, εδιωχθησαν, επρισθη σαν, εν φονωι
μαχαιρας απεθανον, λοιδοριων ηνεσχοντο αδικως αυτοις επενηνεγμενων. Ουκουν
διδωσιν εκεινο νοειν, ως ων αν γενοιτο μιμηται, τουτων εσονται και κοινωνοι· και
προφητικων στεφανων ουκ αμοι ρησουσι, την εκεινοις εντριβη βαδισαντες οδον. 9Ουαι
υμιν, τοις πλουσιοις.9 (A f. 100 b) Προαναφωνησας αιτιαν παντος αγα θου την δια Θεον
πτωχειαν, και το πεινηιν και κλαιειν ουκ αμισθον εσεσθαι τοις αγιοις ειπων, μεθ ιστησι
τον λογον επι τα εναντιως εχοντα τουτων, και διαδεικνυσιν αυτα κολασεως οντα και
δικης εμποιητικα, ινα τηι μεν των στεφανων επιθυμιαι, και τηι του μακαρισμου εφεσει,
σαγηνευωνται προς τους πονους, και την δια Θεον αιρεισθαι πτωχειαν πει θωνται· τωι
δε φοβωι της επηρτημενης κολασεως, φευγωσι το πλουτειν, και το εν τρυφαις ειναι και
γελωτι, τουτεστιν εν τερψεσι κοσμικαις. Και τους μεν κληρονομους εσεσθαι της των
ουρανων βασι λειας φησι, τους δε εσχαταις περιπεσεισθαι συμ φοραις· "Ἀπεχετε γαρ,
φησι, την παρακλησιν υμων." Ἔξεστι δε τουτο ιδειν, ως εν πινακι καλως γεγραμμενον,
εν τηι περι του πλουσιου και Λαζαρου παραβοληι· "Ἀπελαβες γαρ, φησι προς τον πλου
σιον, τα αγαθα σου επι ζωηι σου, και Λαζαρος τα κακα· νυν δε αυτος ωδε παρακαλειται,
συ δε οδυ νασαι." Ἀλλα φερε, καθ' εαυτους εκεινο γυμνασω μεν. Ἆρα, ει τις εστι
πλουσιος εν κοσμωι, ουτος απωλισθε παντως του προσδοκαιν ελεεισθαι παρα Θεου; Ου
τουτο φαμεν, εκεινο δε μαλλον· εξην τωι πλουσιωι κατελεησαι τον Λαζαρον, ως και της
αυτου παρακλησεως γενηται κοινωνος. Και γουν ο Σωτηρ τοις τον επιγειον εχουσι
πλουτον, οδον υπεδειξε σωτηριας, ειπων· "Ποιησατε εαυτοις φιλους εκ του αδικου
μαμωνα, ινα υποδεξωνται υμας εις τας εαυτων σκηνας." 9Ἀγαπατε τους εχθρους υμων.9
(α φ 101 b, B f. 66, E f.118 b) Ἀληθευει λεγων ο μακαριος Παυλος, οτι "Ει τις εν Χριστωι,
καινη κτισις· παντα γαρ γεγονεν εν αυτωι τε και δι' αυτου καινα, και διαθηκη, και νομος,
και πολιτεια." Ἄθρει δε οπως πρεπωδεστατη λιαν εστι τοις αγιοις μυστ αγωγοις η τοιαδε
πολιτεια τε και ζωη, οι εμελλον τοις απανταχοσε γης το σωτηριον εξαγγελλειν κη
ρυγμα. Και ην εντευθεν προσδοκαιν, ουκ ευαριθμη τους εσεσθαι τους διωκοντας αυτους
και πολυτροπως επιβουλευοντας· αλλ' ει συνεβη ταις τοιαυταις λυ παις αχθεσθηναι
τους μαθητας, ειτα θελειν αμυνε σθαι τους λελυπηκοτας, εσιγησαν αν και παρεδραμον
αυτους, ουκετι το θειον αυτοις παρατιθεντες κη ρυγμα, ου καλουντες εις επιγνωσιν
αληθειας. Ἔδει τοινυν ταις ουτω σεπταις ανεξικακιαις, τον των αγιων μυσταγωγων
αναχαιτισαι νουν, ινα παντα γενναιως φερωσι τα συμβαινοντα, καν υβριζωσι 72.596
τινες, καν ανοσιως επιβουλευωσι. Πεπραχε δε τουτο και προ γε των αλλων αυτος εις
υποτυπωσιν ημε τεραν· ετι γαρ απηρτημενος του τιμιου σταυρου, καιτοι της Ἰουδαιων
πληθυος επιγελωσης αυτωι, τας προς τον Θεον και Πατερα λιτας υπερ αυτων εποιειτο,
λεγων· "Ἄφες αυτοις, οτι ουκ οιδασι τι ποιουσι." Ναι μεν και ο μακαριος Στεφανος,
καιτοι βαλλομενος λιθοις, θεις τα γονατα, προσηυξατο λεγων· "Κυριε, μη στησηις αυτοις
την αμαρτιαν ταυτην." Και ο θειος δε Παυλος φησι· "Λοιδορουμενοι, ευλο γουμεν·
δυσφημουμενοι, παρακαλουμεν." Ουκουν αναγκαια μεν η τοιαδε παραινεσις των αγιων
απο στολων· χρησιμωτατη δε και ημιν αυτοις, εις γε το χρηναι βιουν ορθως και
τεθαυμασμενως· μεστη γαρ εστι πασης φιλοσοφιας· δυσκατορθωτον δε αποτε λουσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

αυτην ταις ημετεραις διανοιαις προληψεις ουκ αγαθαι, και των εν ημιν οντων παθων η
δυσ καταγωνιστος τυραννις· διοπερ ειδως ως ψυχικος ανθρωπος ταυτα ου δεχεται,
μωριαν ηγουμενος τα του Πνευματος λογια και αδυνατα εις κατορθωσιν, διαιρων τους
τοιουτους απο των ακουειν δυναμενων· Ὑμιν λεγω, φησι, τοις ακουουσιν, και ποιειν
ετοι μως τα λεγομενα προαιρουμενοις. Το γαρ ευδοκιμον εις ανδρειαν την πνευματικην,
εν τοις πειρασμοις και πονοις διαφαινεται. Μιμησαι ουν εν τουτοις Χριστον· "Ὃς
λοιδορουμενος ουκ αντελοιδορει, πασχων ουκ ηπειλει· παρεδιδου δε τωι κρινοντι δι
καιως." Ἀλλ' ισως κατα σαυτον, εκεινο ερεις· Θεος ην ο Χριστος, εγω δε ανθρωπος
ασθενης, εχων την διανοιαν ασθενη, και ανικανως εχουσαν προς το δυνασθαι και
πλεονεξιας και λυπης κατευμεγεθησαι. Ὀρθως ερεις· ευολισθος γαρ ο ανθρωπινος νους
εις το πλημμελειν. Πλην εκεινο φημι· Ουκ αφηκε σε γυμνον της παρ' αυτου φειδους και
αγαπης ο Κυ ριος· εχεις αυτον εν σεαυτωι, ητοι εντος, δια του αγιου Πνευματος· οικος
γαρ εσμεν αυτου, και ταις των αγαπωντων αυτον ψυχαις εναυλιζεται. Αυτος σε νευροι
προς το φερειν γενναιως τα παρεμπιπτοντα, και ταις των πειρασμων εμβολαις
αντανιστασθαι νεανικως· "Μη νικω τοινυν υπο του κακου, αλλα νικα εν τωι αγαθωι το
κακον." 9Τωι τυπτοντι σε επι την σιαγονα, παρεχε και την αλλην.9 (A f. 103, B f. 65 b)
Τελος νομου και προφητων γενεσθαι Χριστον, ο σοφωτατος εφη Παυλος· παιδ αγωγει
γαρ ο νομος επι το αυτου μυστηριον. Ἀλλ' ως αυτος εφη παλιν ο μακαριος Παυλος,
ελθουσης της πιστεως, ουκετι υπο διαγωγον εσμεν· ου γαρ ετι τας φρενας νηπιαζομεν,
ηυξηθημεν δε μαλλον εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του πληρωμα τος του
Χριστου. Ἔδει τοινυν ημιν ου γαλακτος, τροφης δε μαλλον της στερεωτερας· τουτο ημιν
χαρι ζεται Χριστος, της υπερ νομον δικαιοσυνης εμφα νιζων την οδον· εφη γαρ αυτος
τοις αγιοις αποστο λοις· "Ἀμην λεγω υμιν, εαν μη περισσευσηι η δι καιοσυνη υμων
πλεον των Γραμματεων και Φαρι 72.597 σαιων, ου μη εισελθητε εις την βασιλειαν των
ουρα νων." Ειτα, τι το περιττον εν δικαιοσυνηι τηι κατα ε, φημι, το ευαγγελικον και
σωτηριον κηρυγμα, δι ειπειν αναγκαιον. Ὁ νομος ο δια Μωυσεως, τοις αρχαιοτεροις
τεθεσπισμενος, δια των ισων ερχεσθαι πραγματων εκελευε· κεκωλυκε δε το αδικειν, και
ουχι δη μαλλον προηδικημενους ανεξικακειν, οπερ ο του Ευαγγελιου βουλεται νομος·
"Ου γαρ φονευσεις, φησιν, ου κλεψεις, ουκ επιορκησεις." Ἔτι τε προς τουτοις·
"Ὀφθαλμον αντι οφθαλμου, χειρα αντι χειρος, ποδα αντι ποδος, τραυμα αντι
τραυματος, μωλωπα αντι μωλωπος." Ταυτι δε κελευοντος ην, μη αδικειν ετερους· η
γουν προηδικημενους, μη περα των ισων τας κατα τον αδικησαντα εκτεινειν οργας.
Ἀλλ' ην ου παντως αρεσκουσα τωι Θεωι της κατα νομον πολιτειας η δυναμις· γεγονε δε
τοις αρχαιοτεροις εν ταξει παιδαγωγου κατα βραχυ προσεθιζοντος εις δι καιοσυνην
συμμετρον, και αναβιβαζοντος ευφυως επι το τελεως εχειν αγαθον· γεγραπται γαρ·
"Ἀρχη οδου αγαθης, το ποιειν τα δικαια." Πασα δε λοιπον τελειοτης εν Χριστωι και τοις
αυτου θεσπισμασι· "Τωι γαρ τυπτοντι σε, φησιν, επι την σιαγονα, παρ εχε και την
αλλην." Της εις ληξιν ανεξικακιας εν τουτοις οδος ημιν υποδεικνυται. Βουλεται δε,
προς τουτωι, και χρηματων ειναι καταφρονητην, ωστε, καν ει μονον ιματιον εχοι, μη
αφορητον ηγεισθαι το συναποβαλειν αυτωι και τον χιτωνα τυχον. Ἀρετη δε αυτη ψυχης
ολοτροπως απεστραμμενης το φιλοπλου τον παθος· "Μη γαρ απαιτει, φησι, τον αιροντα
τι των σων· αλλα και παντι τωι αιτουντι σε, διδου·" οπερ αγαπης και φιλοπτωχιας
τεκμηριον. Τον δε φιλοικτιρμονα χρη παντως ειναι και αμνησικακον· ωστε και τα
φιλων εις εχθρους εργαζεσθαι. 9Καθως θελετε ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, και υμεις
ποιειτε αυτοις ομοιως.9 (A f. 106, B f. 66, E f.119, γ φ. 15 b) Ἀλλ' ην εικος οιηθηναι τους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αγιους αποστολους ταχα που δυσκατορθωτα ειναι ταυτι. Ὁ τοινυν παντα ειδως, τον της
εν ημιν φιλαυτιας δεχεται νομον βραβευτην ων αν βουλοιτο τις παρ' ετερου τυχειν.
Γενου τοι ουτος, φησιν, εις ετερους αυτος, οποιους περ αν ειναι θεληις περι σε· ει μεν
σκληρους και ασυμπαθεις, θρασεις και οργιλους, μνησικακους και πονηρους, εσο και
αυτος τοιουτος· ει δε τουναντιον, χρηστους και αμνησικακους, μη αφορητον ηγου το
ειναι τοιουτος· και ταχα που τοις ουτω διακειμενοις πε ριττος ο νομος, εγγραφοντος
Θεου ταις καρδιαις ημων την του ιδιου θεληματος γνωσιν· "Ἐν γαρ ταις ημεραις
εκειναις, φησι Κυριος, διδους δωσω νομους μου εις την διανοιαν αυτων, και επι την καρ
διαν αυτων επιγραψω αυτους." 9Γινεσθε ουν οικτιρμονες.9 (A f. 109 b) Μεγα της
ελεημοσυνης το καυχημα. Και γουν γεγραπται, ως "Μεγα ανθρωπος, και τι μιον ανηρ
ελεημων." Μορφοι γαρ ημας προς Θεον η αρετη, και της ανωτατω φυσεως οιονει τινας
χαρα κτηρας ταις ημετεραις ψυχαις ενεργαζεται. 72.600 9Μη κρινετε, και ου με
κριθητε.9 (A f. 110, E f.119) Παγχαλεπον αποκειρει παθος των ημετερων διανοιων,
υπεροψιας αρχην και γενε σιν. Καιτοι γαρ δεον τινας εαυτους κατασκεπτεσθαι και κατα
Θεον πολιτευεσθαι, τουτο μεν ου δρωσιν, πολυπραγμονουσι δε τα ετερων· καν
ασθενουντας ιδωσι τινας, ωσπερ εις ληθην ερχομενοι των ιδιων αῤρωστηματων,
φιλοψογιας υποθεσιν ποιουνται το χρημα, και καταλαλιας αφορμην· καταψηφιζονται
γαρ αυτων, ουκ ειδοτες οτι νοσουντες τα ισα τοις παρ' αυτων διαβεβλημενοις, εαυτους
κατακρινουσι. Ουτω που και ο σοφωτατος γραφει Παυλος· "Ἐν ωι γαρ κρινεις τον
ετερον, σεαυτον κατακρινεις· τα γαρ αυτα πρασσεις ο κρινων." Καιτοι μαλλον εχρην
ασθενουντας ελεειν, ως ταις των παθων εφ οδοις υπεστρωμενους, και τοις αμαρτιας
βροχοις αφυκτως ενειλημμενους, και υπερευχεσθαι των του των, και παρακαλειν
αυτους, και διεγειρειν εις νη ψιν, και πειρασθαι μη τοις ισοις περιπεσειν αιτια μασιν. Ὁ
γαρ κρινων τον αδελφον, καθα φησιν ο του Χριστου μαθητης, καταλαλει νομου, και
κρινει νο μον· εις εστιν ο νομοθετης και κριτης." Ἄνω γαρ δει της αμαρτανουσης ψυχης
ειναι τον ταυτης κρι την· συ δε μη τοιουτος ων, τι κρινεις τον πλησιον; Ἀπολογησεται
τωι κριτηι ο αμαρτανων· ει δε τολ μαις κατακρινειν, καιτοι τουτου μη εχων την εξου σιαν,
κατακριθησηι μαλλον αυτος, ως ουκ εωντος του νομου το κρινειν ετερους· ο γε μην
συνεσει κυ βερνωμενος, ουκ εις τας ετερων αμαρτιας οραι, ουδε τι εστι το φαυλον εν τωι
πελας περιεργαζεται, αλλ' εν τοις ιδιοις ενατενιζει κακοις· τοιουτος ην ο μα καριος
Ψαλμωιδος, προσπιπτων Θεωι και λεγων υπερ των ιδιων αμαρτηματων· "Ἐαν ανομιας
παρατη ρησηις, Κυριε, Κυριε, τις υποστησεται;" Ποτε δε παλιν της ανθρωπειας φυσεως
την ασθενειαν προ ισχομενος, ευλογον απηιτει συγγνωμην, λεγων· "Μνη σθητι ως χους
εσμεν. 9∆ιδοτε, και δοθησεται υμιν.9 (A f. 111, E f.119) Γειτονα ωσπερ ταις ειρημε ναις
επιεικειαις τον περι της ελεημοσυνης ποιειται λογον· αριστον γαρ το χρημα, και Θεωι
θυμηρεστα τον, και οσιαις ψυχαις οτι μαλιστα πρεπον· "Γι νεσθε γαρ, φησιν,
οικτιρμονες, καθως ο Πατηρ υμων." Ὅτι δε πλουσιωτεραι χειρι ληψομεθα την ανταποδο
σιν παρα του παντα πλουσιως νεμοντος Θεου τοις αγαπωσιν αυτον, αυτος
πεπληροφορηκεν ειπων· "Μετρον καλον, πεπιεσμενον και σεσαλευμενον και
υπερεκχυνομενον δωσουσιν εις τον κολπον υμων." Και δοκει μεν πως εισφερεσθαι τωι
πρωτωι το δευ τερον· ει γαρ μετρον υπερεκχυνομενον ληψομεθα, πως ωι μετρωι
μετρουμεν αντιμετρηθησεται ημιν; Ἔοικε γαρ εν τουτοις ισοτης μαλλον ου πλεονασμος
ειναι τις της δοθησομενης ημιν αμοιβης. Τι ουν αρα φαμεν; Ἀπαλλαξει πραγματων ημας
ο σοφωτατος Παυλος, των ζητουμενων την λυσιν επενεγκων· εφη γαρ, οτι "Ὁ σπειρων
φειδομενως, αντι του, συμ μετρως και συνεσταλμενηι χειρι, φειδομενως και θε 72.601
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ρισει· και ο σπειρων επ' ευλογιαις, επ' ευλογιαις και θερισει·" τουτεστι, ει δε τις μη εχοι,
ουχ ημαρτε τουτο μη δρων· καθ' ο γαρ αν εχοι, ευπροσδεκτος, ου καθ' ο ουκ εχει. Τουτο
και ο δια Μωυσεως υπ ετυπου νομος· προσεκομιζον γαρ εις θυσιαν τωι Θεωι, το κατα
χειρα τε και ισχυν, εκαστος των υπο τον νο μον· οι μεν μοσχους, οι δε κριους, η αμνους,
η τρυ γονας, η περιστερας, η σεμιδαλιν ελαιοβρεχη. Πλην ο και τουτο προσαγων το
ουτω μικρον και ευπορι στον, δια το μοσχον μη εχειν, ισος ην εκεινωι κατα προθεσιν.
9Ειπε δε παραβολην αυτοις.9 (A f. 111, B f. 67 b) Ἀναγκαιοτατην ταυτην των ειρημενων
προσεθηκε την παραβολην. Ἔμελλον εσε σθαι μυσταγωγοι και διδασκαλοι της υπ'
ουρανον οι μακαριοι μαθηται· εδει τοινυν αυτους αρτιως εχον τας εις ευσεβειαν
αναφαινεσθαι των απαντων, εχρην ειδεναι της ευαγγελικης πολιτειας την οδον, και
τεχνιτας ειναι προς παν εργον αγαθον, και τον ακριβη και σωτηριον και αποξεσμενον
εις αληθειαν ενιεναι λογον τοις πεπαιδευμενοις· ως ηδη προαναβλεψαν τας, και τωι
θειωι φωτι καταλαμπομενην την διανοιαν εχοντας· ινα μη τυφλοι τυφλων ειεν οδηγοι·
ου γαρ οι εν σκοτωι της αγνωσιας ενισχημενοι, τους τα ομοια νοσουντας, εις την της
αληθειας επιγνωσιν οδηγη σειεν· ει γαρ τουτο βουληθειεν, εις τον βοθρον των παθων
αμφοτεροι εγκυλισθησονται. Ειτα το φιλο κομπον παθος της αλαζονειας των πολλων
αναιρων, ινα μη των διδασκοντων φιλονικοιεν υπερβαινειν τι μην, επηγαγεν· "Ουκ εστι
μαθητης υπερ τον διδα σκαλον αυτου." Καν ει γενοιτο προελθειν εις τουτο τινας ωστε
και ισαμιλλον τοις παιδευουσι κατακτη σασθαι την αρετην, εις των διδασκοντων
στησονται μετρον, κακεινων εσονται μιμηται· και πιστωσει παλιν ο Παυλος, λεγων·
"Μιμηται μου γινεσθε, κα θως καγω Χριστου." Του τοινυν διδασκαλου μηπω κρινοντος,
τι κρινεις αυτος; Ου γαρ ηλθε κριναι τον κοσμον, αλλ' ελεησαι.(A f. 111) Κατα δε γε την
προτεραν διανοιαν, Ει εγω, φησιν, ου κρινω, μηδε συ ο μαθητης· ει δε και μειζοσιν ενεχηι
εφ' οις ετε ρον κρινεις, πως ουκ αν αισχυνθειης εις αισθησιν ελθων; Τουτο δια
παραβολης ετερας ο Κυριος παριστη λεγων· 9Τι δε βλεπεις το καρφος το εν οφθαλμωι
του αδελφου σου; (A f. 111, B f. 68, ξ φ 119) Ἐξ αναγκαιων ημας αναπειθει συλλογισμων,
αποσχεσθαι μεν του βουλε σθαι κρινειν ετερους, τας εαυτων δε μαλλον καρδιας
περιεργαζεσθαι και των ενοντων αυταις παθων απαλ λαττεσθαι ζητειν, αιτουντας τουτο
παρα Θεου· αυ τος γαρ εστιν ο ιωμενος τους συντετριμμενους την καρδιαν, και ψυχικων
ημας νοσηματων ελευθερων. Τι γαρ ει νοσων αυτος τα ετι μειζω και χαλεπωτερα των
οντων εν ετεροις, αφεις τα κατα σαυτον, εκεινοις επιτιμαις; Ουκουν απασι μεν τοις
εθελουσιν ευσε βειν, αναγκαια εις ονησιν η εντολη, μαλιστα δε τοις το διδασκειν
ετερους εγκεχειρισμενοις. Ει μεν ειεν 72.604 αγαθοι και νηφαλιοι, καθαπερ εικονα ζωης
ευαγγε λικης τα καθ' εαυτους ενστησαντες, τοις μη τα ισα δραιν ελομενοις ευπροσωπως
επιτιμησουσι, ως μη τους ενουσης αυτοις επιεικειας αναμαξαντας τρο πους· ει δε
ραιθυμοι τινες ειεν, και ταις εις το φαυ λον ηδοναις ευαλωτοι, πως αν ετεροις τα ισα
νοσου σιν επιτιμησειαν; ∆ια τουτο σοφως οι μακαριοι μα θηται γεγραφασι τε και
λεγουσι· "Μη πολλοι διδα σκαλοι γινεσθε, αδελφοι μου, ειδοτες ως μειζον κριμα
ληψομεθα," ως εφη Χριστος, ο των στεφανων διανο μευς και τοις πλημμελουσι τας
δικας επαγων· "Ὃς αν ποιησηι και διδαξηι, ουτος μεγας κληθησεται εν τηι βασιλειαι των
ουρανων·" ο δε μη ποιησας και δι δαξας, ελαχιστος· επει πως ο πολλαις και μεγαλαις
εσθ' οτε καταπνιγομενος αμαρτιαις κατακρινεις τον ολιγοις ενοχον πταισμασι; Πως
ερεις τωι αδελφωι σου· "Ἄφες αναβαλω το καρφος εκ του οφθαλμου σου, αυτος την
δοκον εχων εν σεαυτωι," ο μεγαλαις αμαρτιαις ενοχος; τουτο γαρ η δοκος σημαινει. Πως
κατακρινεις τον ολιγα παντελως η και εσθ' οτε μηδεν ημαρτηκοτα; 9Ἔκβαλε πρωτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

την δοκον εκ του οφθαλμου σου.9 (A f. 111) Τουτεστι, σαυτον επιδειξον καθαρον των
μεγαλων αμαρτηματων, και τοτε συμβουλος εσηι τωι πταιοντι μικρα. Ουκουν εαυτωι μεν
εσται διδασκαλος ο σοφος, ετερον δε ου κατακρινει. Τουτο γαρ και ο νομος ο δια
Μωυσεως παραγγελλει, λεγων· "Προσ εχε, φησι, σεαυτωι, ουχ ετερωι·" το δε, "Προσεχε,"
αντι του, Περιβλεπου τα κατα σαυτον.(A f. 111 b) Ἀλλ', ω ∆εσποτα, φαιη αν, οιμαι, τις,
πως αρα δια γνωσομεθα τον εχοντα μεν εν οφθαλμωι την δοκον, επι πληττοντα δε τοις
καρφον εχουσι και ασθενουσιν εκ μερους; Χαλεπον ουδεν εν τουτωι, φησι· προκειται γαρ
τοις εθελουσιν ευκολως ιδειν.(B f. 68) Ουκ ουν ο εκαστου βιος των αυτου τροπων εσται
παρα δεικτικος· ου γαρ τοις εξωθεν ωραισμοις, και πε πλασμεναις επιεικειαις το της
αληθους ευζωΐας χαρακτηριζεται καλλος, αλλ' εξ ων αν εργασαιτο τις. Τουτο παλιν εφη
που ο Χριστος· "Προσεχετε απο των ερχομενων προς υμας εν ενδυμασι προβατων,
εσωθεν δε εισι λυκοι αρπαγες." Ἰδου δη παλιν ουκ εκ των ενδυματων, αλλ' εξ ων εισι
κατα αληθειαν οι προς ημας ερχομενοι, διαγινωσκεσθαι δειν αυτους επιταττει Χριστος·
"Ἀπο γαρ του καρπου, φησι, το δενδρον γινωσκεται." Ὥσπερ εστιν αμαθες το εν
ακανθαις ζητειν τα των ωριμων εξαιρετα. σταφυλην τε φημι και συκον [αλινς Cod.9
συκα], ουτω κατα γελαστον εννοειν εν υποκριταις και βεβηλοις ευρειν δυνασθαι τι των
τεθαυμασμενων, ηγουν αρετης ευ γενειαν· τουτους και τριβολους και βατους φαιη τις
αν. Παρα τοις τοιουτοις γλυκυ μεν ουδεν, πικρα δε παντα και δυσγενη· ου γαρ εν
ακανθαις φυεται συ κον, ουδε εν βατωι τικτεται σταφυλη· ουκουν ουκ απο γε των
σχηματων, αλλ' εξ αυτων των εκαστωι βε βιωμενων, διαγνωστεον τον διδασκαλον.
Ειρηται ταυτα 72.605 και εν τωι πεμπτωι κεφαλαιωι του κατα Ματθαιον· πλην εκει μεν
περι των πλανων, ενταυθα δε περι των κεκαθαρμενων και καθαιροντων ετερους, και
περι των ακαθαρτων και καθαιρειν αλλους πειρωμε νων. Παραβολικως δε τουτους μεν
ωνομασε δενδρα, καρπους δε τας πραξεις αυτων· και παραινει προσεχειν ταις πραξεσι
τουτων, αι εισι καρπος, και μη τοις λογοις, οι εισι φυλλα. 9Ὁ αγαθος ανθρωπος εκ του
αγαθου θησαυρου της καρδιας αυτου προφερει το αγαθον.9 (A f. 112) Ἀποδειξας εν τοις
προλαβουσι, ποθεν αν διαγνωσθειη ο αγαθος και ο πονηρος, οτι επι των εργων, ως το
δενδρον εκ του καρπου, νυν και δι' ετερου σημειου τουτο κατασκευαζει. Ὁ μεν γαρ
αγαθος, φησιν, ως εξ αγαθου θησαυρου της καρδιας, πηγαζει τα αγαθα· ο δε μη ουτως
εχων, φαυλοτητι δε και πονηριαι κεκρατημενον εχων τον νουν, ενδω σει παντως τα εν
τωι βαθει κεκρυμμενα· τα γαρ εις νουν και καρδιαν επιπηδαι δια του προς τα ανω τρε
χοντος λογου. Ουκουν ο χρηστος τους τροπους τα αυτωι πρεποντα λαλει· ο δε φαυλος τε
και πονηρος την εν τωι βαθει κειμενην ακαθαρσιαν ερευξεται. 9Τι δε με καλειτε, Κυριε,
Κυριε;9 Μονηι μεντοι πρεπει τηι παντων επεκεινα και ανωτατω φυσει το της κυριοτητος
ονομα τε και πραγματα· κρατει γαρ και κατεξουσιαζει των ολων· "Εις γαρ Κυριος, μια
πιστις, εν βαπτισμα." Και αυθις· "Ειπερ εισι θεοι πολλοι και κυριοι πολλοι εν τε ουρανωι
και επι γης, αλλ' ημιν εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος,
δι' ου τα παντα." Μονον ουν ειδοτες τον φυσει τε και αληθως Κυριον, τον
συμβασιλευοντα τωι Θεωι και Πα τρι Θεον Λογον, ουτως αυτον ονομαζομεν· αλλα, "Τι
δητα, φησι, καλειτε Κυριον," ου ποιειτε δε α λεγω; αληθες γαρ το δι' ενος των αγιων
προφητων ειρημενον· "Ει Πατηρ ειμι εγω, που ην η δοξα μου; Και ει Κυριος ειμι εγω,
που εστιν ο φοβος; Υιος δοξαζει πατερα, και δουλος τον κυριον αυτου, λεγει Κυριος
παντοκρατωρ." Ἐπισφαλες ουν αρα και της εσχατης αξιον δικης, το μη υποκεισθαι
θελειν τωι των ολων κρατουντι Χριστωι. Κατιδηι δ' αν τις εκ πολλων μεν και αλλων, κακ
τωνδε μεντοι· τον μεν γαρ γνησιον οικετην, εξαιρετοις τιμαις στεφανουμε νον, τον δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

απειθη και ραιθυμον, εις το σκοτος δρα μοντα το εξωτερον. Οι γαρ λαβοντες τα ταλαντα,
και διπλασιασαντες τωι δεσποτηι το δοθεν, επαινοις τετι μηνται· τον γε μην εις γην
καταχωσαντα το δοθεν ως ραιθυμον, σκληραι και αφυκτωι περιβεβληκε δικηι. Κακεινο δε,
οιμαι, τοις ειρημενοις προσεπενεχθηναι δει. Ἐν γαρ τωι βουλεσθαι τοις του Σωτηρος
ημων υποκεισθαι λογοις, και δουλευειν αυτωι, το της ελευ θεριας αξιωμα δια των αυτου
παλιν νευματων κατα πλουτησομεν. Ἔφη γουν τοις πιστευσασιν εις αυτον· "Ἐαν υμεις
μεινητε εν τωι λογωι τωι εμωι, αληθως μαθηται μου εστε, και γνωσεσθε την αληθειαν· και
η 72.608 αληθεια ελευθεροι υμας." Ουκουν της ελευθεριας την δοσιν δια της υπακοης
κερδαινομεν· τουτο δε εστιν η υπ' αυτωι δουλεια· τουτο και υιους ημας αποτελει και
κληρονομους Θεου, και συγκληρονομους αυτου του Χριστου. Και αυτος σε παλιν
πιστωσεται λεγων· "Πας ο ποιων αμαρτιαν, δουλος εστιν της αμαρ τιας·" ο δουλος ου
μενει εν τηι οικιαι εις τον αιωνα, ο υιος μενει εις τον αιωνα. "Ἐαν ουν ο υιος υμας
ελευθερωσηι, οντως ελευθεροι εστε." Ουκουν ει ∆ε σποτην ονομαζομεν τον των ολων
Σωτηρα Χριστον, ποιωμεν α λεγει· "Ου πας γαρ, φησιν, ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε,
εισελευσεται εις την βασιλειαν των ουρανων, αλλ' ο ποιων το θελημα του Πατρος μου
του εν τοις ουρανοις." Ὁποια γε μην η ονησις εν τωι βουλεσθαι τηρειν τα
προστεταγμενα, τι δ' αν γενοιτο βλαβος εν τωι μη υποταττεσθαι θελειν, αυτος εδιδαξεν ο
Σωτηρ ειπων· 9Πας ο ερχομενος προς με, ομοιος εστιν ανθρω πωι οικοδομουντι οικιαν,
κ.τ.λ.9 (αφ. 112 b, εφ. 68 b) Ὁ γαρ ευπειθης και ευαγωγος, ουκ ακροατης νομου
γενομενος μαλλον, αλλα ποιη της εργων, εδραιοτατην εξει την στασιν, την εν παντι
πραγματι καλωι τε και αγαθωι· εσται δε οικιαι παρα πλησιος ιδρυμενηι καλως, και
ακατασειστον εχουσηι τον θεμελιον· ωστε καν χειμαῤρου δικην ητοι πλημ μυρας υδατων
προσβαλωσιν οι πειρασμοι, και η των εν ημιν παθων αγριοτης, πεισεται των απευκτων
ου δεν. Ὁ δε μονην υπεχων την ακοην οις αν λεγοι Χρι στος, αποθετον δε εις νουν εχων
ουδεν, ουτε μην κατ ορθωσας τι των κεκελευσμενων, εσται παλιν οικιαι προσεοικως
ετοιμοτατηι προς πτωσιν· κατενεχθησε ται γαρ εφ' α μη θεμις, κατερεθιζουσης ηδονης,
και εις τους της αμαρτιας εκφερουσης βοθρους.(B f. 68 b) ∆ει γαρ δια της καθ' ημεραν
ασκησεως βε βαιουν εαυτους τοις του Κυριου παραγγελμασιν, ινα μη καθαπερ βιαιων
υδατων προσβαλουσα ηδονη, σαθρα τα εν ημιν δογματα διασκεδασηι· αλλ' ενευδο
κιμησηι τοις εναντιοις πραγμασιν, ακαταλυτος ουσα η αρετη· και μη τωι πτωματι
περιφανεις, αλλα τηι νικηι γενωμεθα. Περιφανες γαρ και το πτωμα των μεγαλα
δεδιδαγμενων, οταν μεγαλων αποπιπτωσιν. Ἀθλιους δε ποιει τους ανθρωπους η περι
τους πονους ολιγωρια, και το της κρισεως σαθρον και αβεβαιον· ουτοι εισιν οι τοις
μωροις ομοιωθεντες, οι επι της ψαμμου της κατα την γνωμην αβεβαιοτητος, τον θε
μελιον της πνευματικης τιθεντες οικοδομης, ον ολιγαι ψεκαδες πειρασμων, και βραχυς
χειμαῤρους των του πονηρου προσπαιγματων υφελκυσας, την υποβαθραν διελυσε τε
και διεσκορπισε, μηδε ολιγον επισχοντα προς την βροχην και τα πνευματα.

ΚΕΦ. Ζʹ.
Ουδε εν τωι Ἰσραηλ τοσαυτην πιστιν ευρον.9 (A f. 114) Ὁσιαι δη ουν ψηφωι Θεου
της μεν προς 72.609 αυτον οικειοτητος απωλισθεν ο Ἰσραηλ· αντεισκε κληται δε και
προσεληφθη τα εθνη, ετοιμοτεραν εχοντα την καρδιαν εις το πιστευειν εις αυτον. Και
πιστωσεται παλιν ημας τουτο λεγων ο θεσπεσιος Μελωιδος περι αυτων· ποτε μεν· "οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

Την ετοι μασιαν της καρδιας αυτων, προσεσχε το ους σου·" ποτε δε· "Ἐπληθυνθησαν αι
ασθενειαι αυτων, μετα ταυτα εταχυναν." Ει γαρ και πολλαις αμαρτιαις ησαν
βεβαρημενοι, αλλ' ομως εταχυναν προς παρα δοχην των Χριστου παιδευματων. Περι δε
γε του Ἰσραηλ προφητικος φησι λογος· "Ἀπωσεται αυτους ο Θεος οτι ουκ εισηκουσαν
αυτου, και εσονται πλα νηται εν τοις εθνεσιν. 9Ἐπορευετο εις πολιν καλουμενην Ναΐν.9
(A f. 115 b) Ὅρα δε πως παραδοξοις συνειρει πα ραδοξα. Και εκει μεν καλουμενος
απανται· ενταυθα μη καλουμενος παραγινεται· ουδεις γαρ αυτον εκαλει επι νεκρου
αναστασιν, αλλ' αυτοκλητος επι ταυτην αφικνειται. Οικονομικωτατα δε μοι δοκει, τωι
πρωτωι συναψαι και τουτο· ουδεν γαρ ην το απεικος εν νοειν, ως ενστησεται τις εσθ' οτε
τηι του Σωτηρος δοξηι μαχομενος, ειτα λεγων· Τι το θαυμα επι γε τωι παιδι του
εκατονταρχου τετελεσμενον; Ἄῤρωστος ην, ου παντως εμελλε τελευταιν· και τουτο
γεγραφεν ο ευαγγελιστης, τα προς χαριν μαλλον η τα προς αληθειαν αφηγουμενος· ινα
τοινυν την ακολαστον των τοιουτων αποφραξηι γλωσσαν, τεθνεωτι τωι νεα νισκωι
Χριστον υπαντησαι φησι, μονογενει υιωι χη ρας· ελεεινον το παθος και θρηνον κινησαι
δυναμε νον, και δακρυων αφορμας· ειπετο δε τωι παθει με θυουσα και παρειμενη λοιπον
η γυνη, και πολλοι συν αυτηι. 9Προσελθων ηψατο της σορου.9 (A f. 115 b) ∆ια τι δε ου
λογωι μονον επληρου το θαυμα, αλλα και ηψατο της σορου; Ἵνα γνοιης ως εστιν ενεργες
προς σωτηριαν ανθρωπου το αγιον σωμα Χριστου· σωμα γαρ εστι ζωης, και σαρξ του
παντα ισχυοντος Λογου και την αυτου πεφορηκε δυ ναμιν. Ὥσπερ γαρ σιδηρος ομιλησας
πυρι, τα πυρος ενεργει, και την αυτου χρειαν πληροι, ουτως, επει δηπερ ιδια γεγονε του
Λογου η σαρξ του τα παντα ζωογονουντος, ταυτηι τοι ζωοποιος τι και αυτη, και θανατου
και φθορας αναιρετικη· ζωοποιον γαρ το σωμα Χριστου ειναι πιστευομεν, επειπερ εστι
του ζωντος Λογου ναος τε και ενδιαιτημα, πασαν εχον αυτου την ενεργειαν. Ουκ
ηρκεσθη τοινυν μονωι τωι προσταξαι, καιτοι λογωι κατορθουν ειθισμενος οσαπερ αν
βουλοιτο, αλλ' επετιθει τηι σορωι και τας χειρας, δεικνυς ως και το σωμα αυτου την
ζωοποιον ενερ γειαν εχει. 9Ἔλαβε δε φοβος απαντας, και εδοξαζον τον Θεον, κ.τ.λ.9 (A
f. 115 b, E f.120 b) Μεγα και τουτο παρα γε αναισθητωι και αχαριστωι λαωι· μικρον γαρ
υστερον ουδε προφητην ουδε εις αγαθον του λαου πεφηνοτα νομιζουσιν αυτον· αλλα
τον θανατου καταλυτην θα νατωι παραδιδωσιν· ουκ ειδοτες οτι τοτε δη, τοτε κατελυε
θανατον, ηνικα εφ' εαυτου την αναστασιν εποιησατο. 72.612 9Ἐξηλθεν ο λογος ουτος εν
οληι τηι Ἰουδαιαι περι αυτου.9 (A f. 116, B f. 70 b, E f.120 b) Ἔλαθε το παρα δοξον του
θαυματος ουδενα των εν οληι τηι Ἰουδαιαι· απαγγελλουσι δε τουτο και αυτωι τωι αγιωι
Βαπτιστηι των επιτηδειων τινες ητοι των μαθητων αυτου· ο δε δυο τινας απολεγδην
αποκρινας των αλλων, πεμπει προς τον Ἰησουν, ερομενους αυτον, ει αυτος εστιν ο
ερχομενος, η γουν ετερον προσδοκασθαι χρη. Ουκ ηγνοησε γε μην ο μακαριος Βαπτιστης
τον ενανθρω πησαντα του Πατρος Λογον· μη τουτο υπολαβηις· ᾔδει γαρ και μαλα
σαφως, οτι αυτος εστιν ο ερχομε νος· ειργαζετο δε τι σοφον και ευμηχανον, και οπερ ην
εικος ου μετριως ονησειν τους υπ' αυτου μαθη τευομενους· οι μεν γαρ ουπω Χριστον
ιδοντες, ητοι την δυναμιν αυτου και την κατα παντων υπεροχην, ηρεμα πως και
υπεδακνοντο, θαυματουργουντος αυ του και ταις των δρωμενων υπερβολαις νικωντος
τον Βαπτιστην. Και δε προσηιεσαν ποτε, φθονωι τε και λυπηι κατατετηγμενοι, και
νοσηματων Ἰουδαικων ουκ αμοιρουσαν εχοντες την καρδιαν· εφασκον τε τωι μακαριωι
Βαπτιστηι· Ῥαββι, ος ην μετα σου περαν του Ἰορδανου, ωι συ μεμαρτυρηκας, ιδε ουτος
βαπτι ζει, και παντες ερχονται προς αυτον· ου γαρ ηθελον ετερον τινα βαπτιζειν ολως,
και της Ἰωαννου κατ επαιρεσθαι τιμης· εδιδασκοντο δε παρ' αυτου της Χριστου δοξης το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

υπερκειμενον, και την απαραβλη τον υπερβολην. Ἤκουον γαρ λεγοντος αυτου· "Αυτοι
υμεις μαρτυρειτε ως ειπον· Ἐγω ουκ ειμι ο Χρι στος, αλλ' οτι απεσταλμενος ειμι
εμπροσθεν εκει νου. Ὁ εχων την νυμφην, νυμφιος εστιν· ο δε φιλος του νυμφιου, ο
εστηκως και ακουων αυτου της φω νης, χαραι χαιρει δια την χαραν του νυμφιου· αυτη
ουν η εμη χαρα πεπληρωται· εκεινον δει αυξανειν, εμε δε ελαττουσθαι." Και ου δηπου
φαμεν ως ελατ των εαυτου γεγονε· κατα τι γουν ολως ο μακαριος Βαπτιστης,
προσθηκην αει δεχομενης της δοξης του Χριστου, παρα γε τοις πιστευουσιν εις αυτον,
επειδη δε εν τοις της ανθρωποτητος μετροις μεμενηκεν ο μακαριος Ἰωαννης. Ου γαρ ην
ετερωσε ποι προελ θειν αυτον δυνασθαι ποτε· Θεος δε ων φυσει, και εκ Θεου Πατρος
αποῤρητως γεγεννημενος ο ενανθρω πησας Λογος, εις δυναμιν αει την αυτωι πρεπουσαν
αναφοιτων, παρα παντων εθαυμαζετο· ταυτηι τοι φησι· "Ἐκεινον δει αυξανειν, εμε δε
ελαττουσθαι." Του γαρ αει προκοπτοντος, ο εν ταυτοτητι μενων, ελαττουσθαι δοκει.
Ἵνα τοινυν βεβαιαν εργασηται πιστιν, εις αυτον δηλονοτι, τοις ετι οκλαζουσι και ουπω
πεπληροφο ρημενοις ως αυτος ειη Χριστος, προσποιειται την αγνοιαν· ειτα πεμπει προς
αυτον ερομενους και λεγοντας· "Συ ει ο ερχομενος, η ετερον προσδοκω μεν;"
Ἐρχομενος δε που; φαιεν αν ισως τινες. Και δοκει μεν τισι τοιουτον τι νοειν. Ἐπειδη γαρ
εμελλε, φησι, προ του τιμιου σταυρου τον εκ της Ἡρωδου σκαιοτητος θανατον
υπομενειν ο Βαπτιστης, προαποδημειν δε ωσπερ Χριστου, και της εις τον ᾅδην αφιξεως
προβαδιζειν ως προδρομος, ερωται, 72.613 φησι, ει αυτος ηξει κακεισε, λυτρωσαμενος
τους εν σκοτωι και σκιαι θανατου. Ἔκβλητος δε παντελως η τοιαδε δοξα· ουδαμου γαρ
ευρησομεν την θεο πνευστον Γραφην απαγγειλασαν, οτι και τοις εν ᾅδηι πνευμασι
προκατηγγειλε του Σωτηρος την αφιξιν ο μακαριος Βαπτιστης. Ἀληθες δε κακεινο
ειπειν· ολην γαρ απαξ ουκ ηγνοηκως της μετα σαρκος οι κονομιας του Μονογενους την
δυναμιν, ᾔδει παντως που υπερ των αλλων, οτι και τους εν ᾅδηι λυτρωσε ται, και αυτοις
επιλαμψει χαριτι Θεου υπερ παντος γενομενος θανατου, ινα, ως Παυλος φησι, και
νεκρων και ζωντων κυριευσηι. Τι ουν αρα βουλεται νοειν, ερωτων και λεγων· "Συ ει ο
ερχομενος, η ετερον προσδοκωμεν;" Ἔφην, οτι πλαττεται την αγνοιαν οικονομικως,
ουχ ινα μαθοι μαλλον αυτος· ᾔδει γαρ ως προδρομος το μυστηριον· αλλ' ινα πληροφορη
θειεν οι αυτου μαθηται, οση τις εστιν η του Σωτηρος υπεροχη· και οτι της θεοπνευστου
Γραφης ο λογος τον μεν ως Θεον και Κυριον ηξοντα προμεμηνυκεν· οι δε αλλοι παντες
ησαν οικεται, προαπεσταλμενοι ∆εσποτου, ετοιμαζοντες την οδον Κυριου, καθα γε
γραπται. Ἐκληθη τοινυν δια των προφητων ο ερχο μενος, ο των ολων Σωτηρ και
Κυριος. Ψαλλει γουν ο προφητης ∆αβιδ, και φησιν· "Ευλογημενος ο ερχο μενος εν
ονοματι Κυριου, τουτεστιν εν δοξηι θεοπρε πει, και εν κυριοτητι και υπεροχηι τηι παντων
επ εκεινα. Και τουτο παλιν αυτος καταμεμηνυκεν εφεξης, ειπων· "Θεος Κυριος, και
επεφανεν ημιν." Ἦλθε μεν γαρ Μωυσης, και μετ' αυτον εστρατηγησε των εξ Ἰσ ραηλ
Ἰησους ο του Ναυη· και καθεξης, οι μακα ριοι προφηται, και ουδεις εκεινων εν ονοματι
Κυ ριου τοις επι γης επιλαμψαι λεγεται. Θεος δε Κυ ριος ων φυσει και αληθως ο
μονογενης του Θεου Λο γος, επεφανεν ημιν· ουτως αυτον ο Θεος και Πατηρ ωνομαζε,
λεγων Ἀββακουμ τωι προφητηι· "Ἔτι μικρον ο ερχομενος ηξει και ου χρονιει." Ναι μην
και δι' ετερου προφητου παλιν ωδε φησιν ο μονογενης του Θεου Λογος· "Χαιρε και
ευφραινου, θυγατερ Σιων, οτι ιδου εγω ερχομαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει
Κυριος· και καταφευξονται εθνη πολλα επι τον Κυριον, εν τηι ημεραι εκεινηι· και εσομαι
αυτων Θεος, και αυτοι εσονται μοι λαος." Ὃ δη και εις περας εκβεβηκος, δι' αυτων εστιν
ιδειν των πραγματων· ουκουν ως εκ γε της θεοπνευστου Γραφης το ονομα λαβων ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

θεσπεσιος Βαπτιστης, ερομενους απεστειλεν των αυτου γνωριμων τινας, ει αυτος εστιν
ο ερχομενος. 9Ἐν αυτηι δε τηι ωραι εθεραπευσε πολλους.9 (A f. 116 b) Ειδως τοινυν ατε
Θεος ων την δια νοιαν, μεθ' ης αυτους επεμψεν ο Ἰωαννης, και την οικονομιαν του
πραγματος, και την αιτιαν της εκει νων αφιξεως, κατ' εκεινο δη μαλιστα του καιρου,
πολλαπλασιως των ηδη γεγενημενων ειργαζετο τας 72.616 θεοσημειας, και πολλους
εθεραπευσεν· ουκ εκεινον διδασκων, πως γαρ τον πεπεισμενον; αλλα τουτους τους
αμφιβαλλοντας. Γεγονοτες ουν αρα της ενουσης μεγαλοπρεπειας εποπται και θεωροι,
και πολυ το θαυμα της ενουσης αυτωι δυναμεως τε και ενεργειας εν εαυτοις
συλλεξαντες, προσαγουσι την ερωτησιν, ως εξ Ἰωαννου λεγοντες, Ει αυτος εστιν ο
ερχομε νος; Ἐνταυθα μοι βλεπε της του Σωτηρος οικονο μιας το ευτεχνες· ου γαρ απλως
εφη το, Ἐγω ειμι, αλλ' αποφερει μαλλον αυτους εις την δι' αυτων των πραγματων
πληροφοριαν, ινα ευαφορμως την εις αυτον πιστιν παραδεξαμενοι, υπονοστησωσι προς
τον αποστειλαντα αυτους· οθεν ουδε προς τα ρηματα, αλλα προς την γνωμην του
πεμψαντος απεκρινατο. Πορευθεντες γαρ, φησι, απαγγειλατε Ἰωαννηι απερ ηκουσατε
μεν δια των προφητων, ειδετε δε πληρω θεντα δι' εμου. Ἐκεινα γαρ οικονομικως
ειργαζετο κατ' εκεινο μαλιστα καιρου, απερ αυτον επιτελεσειν, οταν ηκοι προς ημας, οι
προφηται διηγγειλον. Τινα δε ταυτα; Τυφλων διορθωσις, λεπρων καθαρσις, κωφων
ακοη, νεκρων εγερσις, και τα εξης· εφ' οις επαγει θεοπρεπως· "Και μακαριος εστιν ος
εαν μη σκανδαλισθηι εν εμοι." Τι τουτο λεγων, η δειξαι βουλομενος, ως και αυτου τα
βλεφαρα, ηι φησιν ο θειος ∆αβιδ, εξεταζει τους υιους των ανθρωπων, και τα εν καρδιαι
αυτοις στρεφομενα τους οφθαλμους εκεινου διεφυγεν ουδαμως; αυτοι γαρ αντικρυς οι
σκανδαλιζομενοι. 9Ἤρξατο λεγειν προς τους οχλους περι Ἰωαννου.9 (A. f.118) Ὅρα δε
παλιν εν τουτοις οσην εποιη σατο την οικονομιαν ο Σωτηρ. Πολυς αυτωι και μα κρος
περι του αγιου Βαπτιστου κεκινηται λογος· την μεν γαρ, οθεν ην εικος αδικηθησεσθαι
πως αυτον, απεκρουσατο δοξαν· προφητου δε τι πλεον εχειν ειπων, αξιοθαυμαστον ηδη
και αξιεραστον τοις ακροωμενοις εδεικνυεν. Ειτα εικονα ωσπερ αυτον αναθεις της
ενουσης αρετης, εν γεννητοις γυναι κων εχουσαν το ακροτατον, αντιπαρατιθησι το μει
ζονως αγαθον, τον αρτι της βασιλειας αψαμενον, και εις Υιον αναγεννηθεντα Θεου δια
του Πνευμα τος· βασιλειαν γαρ ουρανων την του Πνευματος δοσιν ειναι φαμεν, κατα το·
"Ἡ βασιλεια των ου ρανων εντος υμων εστι." Μειζων ουν αρα παν τος γεννητου
γυναικος, ο τηι του Πνευματος αναγεν νησει τετιμημενος· οι γαρ ετι τεκνα καλουνται
σαρκος, οι δε πατερα τον των ολων Θεον επιγραφον ται, ουκετι χρηματιζοντες γεννητοι
γυναικων, ως Ἰωαννης και οι προ αυτου, αλλ' εκ Θεου γεννη 72.617 θεντες, και θειας
κοινωνοι γενομενοι φυσεως. Ουκ ουν καν ελαττονες ωμεν των την εν νομωι
δικαιοσυνην κατωρθωκοτων, κατα γε την της ζωης αγιοτητα φημι, αλλ' εν μειζοσι
γεγοναμεν δια Χριστον. Με μνησθαι δε αναγκαιον, οτι καιτοι τοιουτος υπαρχων εις
αρετην ο Βαπτιστης, ομολογει σαφως εν χρειαι καθεστηκεναι του αγιου βαπτισματος·
"Ἐγω γαρ, φησι, χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι." Ουκ αν δε εδεηθη, ει μη τι πλεον ην
εν αυτωι, και της εν νομωι δικαιοσυνης υπερκειμενον. Κακεινο δε το, εκ των Ἰωαννου
ημερων την των ουρανων βασιλειαν αρ παζεσθαι, ουκ ειρηται ως ουδενος προ αυτου
ταυτην αρπασαντος. Ποι γαρ ποτε των προφητων η ελπις οιχησεται; τι δε ο τοσουτος
των αγιων πραξει χορος, ειπερ εξω της των ουρανων βασιλειας κεισεται; Ἀλλ' οτι κατα
τον Ἰωαννου καιρον, και λοιπον εφεξης, η του Πνευματος δοσις, και η δια του αγιου
βαπτι σματος εις Θεον αναγεννησις, δια πιστεως αρπα ζεται. 9Ἀλλα τι εξεληλυθατε
ιδειν; κ.τ.λ.9 (B f. 71 b). Μη σχημα εχει περιβλεπτον; μη βα σιλικον αξιωμα; μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

βασιλικας ειχεν εντολας; και γραμματα, και δογματα, και νομους επεφερετο βα
σιλικους; μη λαμπρος ην κατα το φαινομενον; Ουχι τριχινον ιματιον εφορει; ουκ
αυτοσχεδιον ειχε τρο φην; Μη τι τοιουτον προετρεψατο υμας εκει απελ θειν; Ει δε ως εις
προφητην χρησιμως εξηλθετε, ναι λεγω υμιν και περισσοτερον προφητου. Ὁ μεν γαρ
προφητης προλεγει μονον, ουτος δε ου μονον ηξοντα προμεμηνυκεν, αλλα και
υπεδειξεν, ειπων· "Ἴδε ο Ἀμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κο σμου." Ἄγγελον
δε τον Ἰωαννην καλει, ουχ οτι ην αγγελος, ανθρωπος γαρ ην την φυσιν, αλλ' οτι
αγγελου εργον εποιησεν, αγγελλων του Χριστου την παρουσιαν. Ειτα το, "περισσοτερον
προφητου," παρατιθεμενος, το, "Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγε λον μου εμπροσθεν
σου," διηγειται. Μειζων γαρ προφητου ο μαρτυρουμενος υπο Θεου, οτι αγγελος αυτου
ων, αποστελλεται προ προσωπου του Χριστου, κατασκευασων την οδον αυτου.
Μαρτυρια γαρ με γαλη περι Ἰωαννου, "και περισσοτερον προφητου." Ὅτι
προφητευομενου του Χριστου ελευσεσθαι, και ουτος συμπροεφητευθη αυτωι, ως
προελευσομενος αυ του ο αγγελος. 9Μειζων εν γεννητοις γυναικων προφητης Ἰωαν
νου του βαπτιστου ουδεις εστιν.9 (B f. 72). Ὁ μεν γαρ μακαριος Ἰωαννης, ομου τοις
αλλοις οσοι προ αυτου γεγονασιν, γεννητος εστι γυναικος· οι δε την πιστιν
προσηκαμενοι, ουκετι γεννητοι γυναικων, αλλ' υιοι Θεου χρηματιζουσι· "Ὅσοι γαρ,
φησιν, ελαβον αυτον, εδωκεν αυτοις εξου σιαν τεκνα Θεου γενεσθαι· οι ουκ εξ αιματων,
αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν." και ο Παυλος· "Ὅτι δε εστε υιοι, εξαπεστειλεν ο Θεος το
Πνευμα του Υιου αυτου 72.620 εν ταις καρδιαις αυτων κραζον, Ἀββα, ο Πατηρ." Ὅτε γαρ
ανεβιω Χριστος σκυλευσας τον ᾅδην, τοτε τοις πιστευσασιν εις αυτον το της υιοθεσιας
δεδωκε Πνευμα, και προ γε των αλλων τοις οικειοις μαθη ταις· "Ἐνεφυσησε γαρ αυτοις,
λεγων· Λαβετε Πνευμα αγιον· αν τινων αφητε τας αμαρτιας, αφιενται αυ τοις," και τα
εξης. Ἐπειδη γαρ ολως γεγονασι θειας κοινωνοι φυσεως, το ∆εσποτικον και
κατεξουσιαζον των ολων πλουτησαντες Πνευμα, ταυτηι τοι και θεο πρεπες αξιωμα
περιτεθεικεν αυτοις, το αφιεναι φημι τας αμαρτιας ων αν βουλωνται, κρατειν δε και τας
ετερων. Ὅτι δε προ της αναφοιτησεως ουκ ην εν ανθρωποις της υιοθεσιας το Πνευμα, ο
πανσοφος ευαγγελιστης Ἰωαννης δηλοι, λεγων· "Ουδεπω γαρ ην Πνευμα αγιον, οτι
Ἰησους ουδεπω εδοξασθη·" δοξαν, την εκ νεκρων αναστασιν, και την εις ουρανον
ανοδον λεγων. Ἐκει γαρ αναφοιτησας ο μονογενης του Θεου Λογος επεμψεν ημιν ανθ'
εαυτου τον Παρα κλητον, και εν ημιν εστι δι' αυτου· και τουτο ημας εδιδαξεν, ειπων·
"Ἐαν μη απελθω, ο Παρακλητος ουκ ελευσεται προς υμας." Λοιπον ουν καν ελαττους
ωμεν των την εν νομωι δικαιοσυνην εχοντων, κατα γε την της ζωης αστειοτητα φημι,
αλλ' εν μειζοσι γεν νητων γυναικος δια Χριστον. 9Ὅμοιοι εισι παιδιοις τοις εν αγοραι
καθημε νοις.9 (A f. 118 b, B f. 73, E f.121 b). Ἦν ταχα που παιγνιου τις τροπος παρα των
Ἰουδαιων παισιν ου τως εχων· Εις μερη δυο πληθυς παιδιων ετεμνετο, α και την του
βιου γελωντα τυρβην και των εν αυτωι πραγματων το ανωμαλον, και των ετερων την
εις ετερα δεινην και αθροαν μεταβολην, τα μεν ηυλουν, τα δε εθρηνουν· αλλ' ουτε τοις
αυλουσι και χαιρουσιν οι θρηνουντες συνηδοντο, ουτε μην τοις κλαιουσιν οι τον αυλον
εχοντες, συνεπλαττοντο. Ειτα αλληλοις εν εκαλουν τροπον τινα το ασυμπαθες ηγουν
αδιαθετον. Τοιουτον τι πεπονθεναι τους των Ἰουδαιων δημους ομου τοις προεστηκοσιν,
ισχυριζετο Χριστος. (B f. 73) Ἦλθον γαρ οι προφηται τα εσομενα προαναφω νουντες
σκυθρωπα, και προς θρηνον διεγερτικα· ειτα μετ' εκεινους εληλυθεν ο Χριστος, και οι
απο στολοι αυλου δικην εξηχουντες το της βασιλειας κη ρυγμα, και την χαριν της
μετανοιας. Ἀλλ' οι σκλη ροκαρδιοι Ἰουδαιοι ου μονον ουκ εκοψαντο επι τοις προτεροις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

αλλ' ουδε ωρχησαντο επι τοις δευτεροις, μηδεν εργον αρετης διαπραξαμενοι. 9Ἐληλυθε
γαρ Ἰωαννης ο Βαπτιστης, μητε αρ-τον εσθιων μητε οινον πινων.9 (A f. 118 b, B f. 73).
∆ια ποιου πραγματος σα γηνευθησηι προς πιστιν, ασυνετE. f. αρισαιε, παντα διασυρων
αδιακριτως, και ουδεν αξιων επαινειν; Προεβαδισε του Σωτηρος ο μακαριος Βαπτιστης,
"Μετανοειτε," λεγων, "ηγγικε γαρ η βασιλεια των ουρανων." Ἀξιοχρεως ην εις το
δυνασθαι πειθειν, και εξ αυτης της ουτω λαμπρας και αξιαγαστου 72.621 ζωης
μαρτυρουμενος· ειτα κακιζειν τον τοιουτον αποτολμαις, ος εδει μαλλον του παντος
αξιουσθαι θαυματος; ∆αιμοναιν εφης τον κατανεκρουντα ταις ασιτιαις της αμαρτιας τον
νομον, τον φωλευοντα τοις μελεσι της σαρκος, και αντιστρατευομενον τωι νομωι του
νοος ημων; Ὁδος ην ο μακαριος Βαπτιστης της εις Χριστον ευσεβειας. Ἴδωμεν δε και
τον ετερον, ος δοκει πως την εναντιαν ιεναι τριβον της του αγιου Βαπτιστου πολιτειας.
Ουκ ην εν ερημωι Χριστος, εν αστει δε μαλλον εποιειτο την διατριβην ομου τοις αγιοις
αποστολοις· και η διαιτα δε ου σκληραγωγιαν ειχε τοιαυτην, οποια τις ην η του αγιου
Βαπτιστου. Ἆρ' ουν επαινεις καν τουτον; Ουδαμως· γεγονας δε φιλαιτιος και επ' αυτωι
τωι Χριστωι. Ἔφης γαρ· "Ἰδου ανθρωπος φαγος και οινοποτης." Που δε τουτο δει κνυειν
εχεις; Και τοι Μαριας και Μαρθας υποδεξαμε νων εν Βηθανιαι ποτε, ειτα μιας των
ωνομασμενων περι πολλην διακονιαν περισπωμενης, ανακοπτων οραται Χριστος το
περα μετρου, και καταῤρυθμιζων ημας εις αυταρκειαν· εφη γαρ· "Μεριμναις και τυρβαζηι
περι πολλα·" ολιγων δε εστι χρεια, η ενος. Ἦν δε τοιουτος αει τε και πανταχου.
Τελωναις δε συνηυλιζετο, αναλωτος ων αυτος αμαρτιας παντελως· εφη γαρ· "Τις εξ
υμων ελεγχει με περι αμαρτιας;" Ουκουν ουδεν αν ηδικηθη και συνων αμαρτωλοις,
τουναντιον δε πασης αυτοις ωφελειας και σωτηριας εγινετο προξενος· ελεγε γαρ· "Ου
χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες." Ὑμας μεν γαρ ο δια
Μωυσεως νομος μη συνδιαιτασθαι πο νηροις εκελευσεν, ινα μη ως ασθενεις και προς
αμαρ τιαν ευκολοι, ραιδιως εις τον αυτον της ασεβειας εμ πεσητε βυθον. Ει γαρ εδραιοι
ητε προς αρετην, και προς ευσεβειαν ειχετε βεβηκοτα τον νουν, ουκ αν κεκωλυκε.
Χριστος δε τι αν παθοι των αδικειν πE. f. υκοτων; Ἀλλ' ηγνοησας παντελως το περι
αυτου μυστηριον. Θεος γαρ ων Λογος, γεγονε μεθ' ημων, τουτεστιν εσαρκωθη δι' ημας,
ουχ ινα κρινηι τον κο σμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου· του δε κα τακρινοντος ην,
το μη συνειναι θελειν τοις ουσιν εν αμαρτιαις· του δε σωζειν εθελοντος, το και συνιεναι
και νουθετειν, και των αισχιονων αναπειθειν απο φοιταιν· και της εις το φαυλον οδου,
την της εις αιωνα ζωης ανθελεσθαι τριβον· ουκ ηλθε καλεσαι δικαιους, αλλα
αμαρτωλους εις μετανοιαν. Ου μολυνεται ηλιος πασαν φωτιζων την υπ' ουρανον, και
ακαθαρτοις πολλοις σωμασιν ομιλων· ουδε ο της δικαιοσυνης ηλιος αδικηθειη αν κατ'
ουδενα τροπον, πονηροις ανθρωποις συναναστρεφομενος. Μηδεις δε το εαυτου μετρον
∆εσποτικοις αξιωμασιν αμιλλασθαι ζητειτω· αλλα την εαυτου ασθενειαν εκαστος
λογιζομενος, την των τοιουτων φευγετω συνηθειαν· "Φθειρουσι γαρ ηθη χρηστα
ομιλιαι κακαι." Νουθετειν δε τους τοι ουτους, το κωλυον ουδεν. 9Ἠρωτα δε τις αυτον
των Φαρισαιων ινα φαγηι μετ' αυτου.9 (A f. 119 b). Κεκληται μεν ουν παρ' ενος των
Φαρισαιων ο Κυριος· επειδη δε χρηστος εστι και φιλ 72.624 ανθρωπος, και παντας
ανθρωπους θελει σωθηναι και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν, κατενευσεν αιτουντι την
χαριν, και εισελθων κατεκλιθη. Ειτα γυναιον επεισ τρεχει, ακολαστον μεν εν τωι βιωι
γενομενον, πιστην δε προαιρεσιν επιδεικνυμενον, και τον επι τοις φθα σασι μωμον ουκ
αγνοησασα, παρεκαλει Χριστον ως αποσμηξαι δυναμενον και απαλλαξαι παντος αιτια
ματος, και των ημαρτημενων δωρησασθαι αφεσιν. Ἔδρα δε τουτο στασα οπισω·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

εμπροσθεν γαρ εστα ναι ουπω ηδυνατο προ της αφεσεως των αμαρτιων.

ΚΕΦΑΛ. Ηʹ.
Ειπε δια παραβολης.9 (A f. 121, B f. 76 b, E f.122 b). Οι μακαριοι προφηται
πολυτροπως τους περι Χριστου πεποιηνται λογους. Οι μεν γαρ ως φως ηξοντα
προαπηγγελλον· οι δε και εν ταξει και υπεροχηι τηι βασιλικηι· και γουν εφη τις αυτων·
"Μακαριος ος εχει εν Σιων σπερμα, και οικειους εν Ἱερουσαλημ! Ἰδου και βασιλευς
δικαιος βασιλευσει, και αρχοντες μετα κρισεως αρ ξουσι. Και εσται ο ανθρωπος κρυπτων
τους λογους αυτου, και κρυβησεται ως αφ' υδατος φερομενου." Ὅτι δε κεκρυμμενος αει
πως του Σωτηρος ο λογος, δηλον. Ουτως ημιν αυτον και ο μακαριος Ψαλμωιδος
εισκεκομικε λεγοντα· "Ἀνοιξω εν παραβολαις το στομα μου." Ἄθρει δε ουν εις περας
εκβεβηκος το παρ' αυτου διηγορευμενον. Πλειστη μεν γαρ πληθυς συναγηγερτο περι
αυτον εξ απασης της Ἰου δαιας· προσελαλει δε αυτοις εν παραβολαις· αλλ' εκεινοις μεν
ουκ ουσιν αξιοις μαθειν τα μυστηρια της των ουρανων βασιλειας, ασυμφανης ην ο
λογος· λογου γαρ ηξιουν ουδενος, το την εις αυτον πιστιν προσηκασθαι· αντεπραττον δε
ανοσιως και τοις δι' αυτου κηρυγμασι. Και γουν επετιμων τοις εθελουσι προσεδρευειν
αυτωι, και την παρ' αυτοις διφωσι μυ σταγωγιαν, δυσσεβουντες τε και λεγοντες·
"∆αιμονιον εχει και μαινεται, τι ακουετε αυτου;" Ουκουν ουκ εκεινοις δεδοται γνωναι
τα μυστηρια της βασιλειας των ουρανων, ημιν δε μαλλον τοις ετοιμοτεροις εις πιστιν·
δεδωκε γαρ ημιν αυτος το δυνασθαι νοειν παραβολην και σκοτεινον λογον, ρησεις τε
σοφων και αινιγματα. (A f. 122). Ῥητεον δε και ετι, οτι εικονες εισιν ωσπερ αι
παραβολαι πραγματων ουχ ορατων, νοητων δε μαλλον και πνευματικων· ο γαρ ιδειν
ουκ ενεστι τοις του σωματος οφθαλμοις, τουτο δεικνυσιν η πα ραβολη τοις της διανοιας
ομμασι, δια των εν αισθη σει και οιον απτων πραγματων διαμορφουσα καλως την των
νοητων ισχνοτητα. Ἴδωμεν τοινυν οποιαν ημιν εξυφαινει την νοησιν, του Σωτηρος ο
λογος. 72.625 9Ἐπηρωτων δε αυτον οι μαθηται λεγοντες, τις ειη η παραβολη αυτη.9 (A f.
122 b, B f. 68). Τις δε αρα εστι της παρα βολης ο σκοπος, και οποι ποτε βλεπει της παραβο
λης το βαθος, παρ' αυτου μαθωμεν του συνθεντος αυτην. Ἠγνοησαν ταυτα προ ημων οι
μακαριοι μα θηται, και προσηιεσαν τωι Σωτηρι, παρακαλουντες και λεγοντες· "Τι εστιν
αυτη η παραβολη;"(A f. 123, E f.123). Ἀλλ' ιδωμεν ποια τις εστιν η προφασις, δι' ην
αρπαζεται τα εν ταις οδοις. Σκληρα και ανη ροτος εστι πασα πως οδος, δια το τοις
απαντων υποκεισθαι ποσι, και ουδεν αυταις εγχωννυται των σπερματων. Ουκουν οσοι
τον νουν εχουσι σκληρον, ουκ εισδυεται εν αυτοις θειον τι και ιερον νουθετημα, δι' ου
δυναται καρποφορειν τα εις αρετην αυχηματα. Ουτοι τοις ακαθαρτοις πνευμασι, και
αυτωι δη τωι Σαταναι, πεπατημενη γεγονασιν οδος, ους ουκ εστι ποτε καρπων αγιων
γενεσθαι τροφους, στειραν και αγονον εχοντας την καρδιαν. Παλιν εισι τινες απερι
εργαστως εχοντες την πιστιν εν εαυτοις, ως εν απλο τητι λογων. Ουτοι αῤριζον εχουσι
την ευσεβειαν· εισ ιοντες γαρ εν εκκλησιαις, επιγαννυνται μεν τωι πλη θει των
συναγηγερμενων, και ασμενως προσιενται τας μυσταγωγιας· πλην ου κεκριμενως, αλλ'
εξ ελαφρων θεληματων. Ἀποφοιτησαντες δε των εκκλη σιων, εις ληθην ευθυς
αποφερονται των ιερων μαθη ματων. Καν μεν μη χειμαζηται τα Χριστιανων, σω ζουσιν
εκεινοι την πιστιν· διωγμου δε θορυβησαντος, φυγαδα τον νουν εχουσι. Προς ους ο
προφητης Ἱε ρεμιας φησιν· "Ἀναλαβετε οπλα και ασπιδας." Μαλιστα μεν γαρ αμαχον
εχει την χειρα ο διασωζων Θεος, και καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος· "Πιστος ο Θεος, ος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

ουκ εασει ημας πειρασθηναι υπερ ο δυνα μεθα, αλλα ποιησει συν τωι πειρασμωι και την
εκβα σιν του δυνασθαι υπενεγκειν." Πλην ει γενοιτο πως και της εις Χριστον ευσε βειας
υπεραθλουντας παθειν, τοτε παντη τε και παντως εσομεθα ζηλωτοι. Και γουν, τοις
αγιοις αποστολοις εφασκεν ο Σωτηρ· "Μη φοβηθητε απο των αποκτεινοντων το σωμα,
την δε ψυχην μη δυναμενων αποκτειναι," και τα εξης. Ου μονοις δε λογοις ταυτα ημας
εξεπαιδευεν, αλλα και εργοις. Τεθεικε γαρ υπερ ημων την εαυτου ψυχην, και αιματι τωι
ιδιωι κατεκτησατο την υπ' ουρανον. Ἐσμεν τοιγαρουν ουχ εαυτων, του πριαμενου δε
μαλλον και διασωσαντος, και αυτωι την εαυτων οφειλομεν ζωην. Ὡς γαρ φησιν ο
θεσπεσιος Παυλος, δια τουτο Χριστος απεθανε και εζησεν, ινα και νεκρων και ζωντων
κυριευσηι. Ἴδωμεν δε και τας ακανθας αις ο θειος αποπνιγεται σπορος. Τι παλιν φησιν ο
Σωτηρ; Ἐνιησι μεν ουν αυτος τον σπορον, ο δε και τοι ταις των δεξαμενων εναπομεινας
ψυχαις, και οιον ανασχων ηδη και εν αργαις του φαινεσθαι διελασας, υπο μεριμνων
συμπνιγεται κοσμικων, και καθα φησιν 72.628 Ἱερεμιας, γινεται δραγμα μη εχον ισχυν
του ποιησαι αλευρον. "Νεωσατε τοινυν εαυτοις νεωματα, ετερος προφητης φησι, και μη
σπειρητε εν ακαν θαις." Ουκουν ινα ο θειος ημιν εξανθησηι σπορος προαποβαλωμεν της
εαυτων διανοιας μεριμνας κοσμικας.(A f. 123 b, B f. 78 b) Ειη δ' αν γη πιων και ευτοκος,
ποιουσα καρπον εκατονταπλα σιονα, ψυχαι καλαι τε και αγαθαι, εις βαθος δεχο μεναι
τα του λογου σπερματα, και κατεχουσαι, και γενναιως τρεφουσαι. Περι των τοιουτων αν
λεγοιτο και μαλα δικαιως, το δι' ενος των αγιων προφητων ειρημενον παρα Θεου· "Και
μακαριουσιν υμας παντα τα εθνη, διοτι εγενεσθε υμεις γη θελητη." "Ὅταν γαρ εις νουν
καθαρον των παρενοχλειν ειωθοτων θειος ποτε λογος κατενεχθηι, τοτε διδωσι ριζαν εις
βαθος, και ασταχυος δικην επιπηδαι, και τελεσφορειται καλως. Πλην εκεινο χρησιμον
οιμαι χρηστομαθειν ελομε νοις ειπειν. Ὁ γαρ τοι Ματθαιος αυτο δε τουτι το κεφαλαιον
ημιν εξηγουμενος, την αγαθην εφη γην εκδουναι καρπους εν τρισι διαφοραις. Ἡ μεν
γαρ, φησιν, εποιησεν εκατον, η δε εξηκοντα, η δε τρια κοντα. Ἄθρει δη ουν οπως τρεις
εφη Χριστος ειναι τας βλαβας, και ομοιως ισαριθμους αυταις τας ευδο κιμησεις. Τα μεν
γαρ εις την οδον πιπτοντα των σπερματων, υπο πτηνων διαρπαζεται· τα δε εν τοις
πετρωδεσιν εξανθησαντα μονον, ουκ εις μακραν ξηραινεται. Τα δε ταις ακανθαις,
εναποπνιγεται. Γη δε η θελητη καρπους αποτικτει, τους εν τρισιν, ως εφην, διαφοραις,
εκατον και εξηκοντα, και τριακοντα· ως γαρ ο πανσοφος γραφει Παυλος, "εκαστος
ημων ιδιον εχει χαρισμα εκ Θεου, ο μεν ουτως, ο δε ουτως." Ου γαρ εν ισωι μετρωι παντη
τε και παντως τας των αγιων ευδοκιμησεις γεγενημενας ευρισκομεν. Πλην ζηλουν
αναγκαιον τα μειζονα τε και υπερκειμενα των χθαμαλωτερων. 9Μητηρ μου και αδελφοι
μου ουτοι εισιν οι τον λογον του Θεου ακουοντες και ποιουντες αυτον.9 (B f. 79 b) Ὁ δια
της Μωυσεως νομοθεσιας ειπων, "Τιμα την πατερα σου και την μητερα σου, ινα ευ σοι
γενηται·" ημιν δε επιταξας και τους εχθρους αγαπαιν, αρα αυτος ωλιγωρει της εις την
μητερα τιμης, και απωθειται την εις τους αδελφους αγαπην; Ουδαμως. Τι ουν αρα
διδαξαι βουλεται; Εις υψος αιρει μεγα την εις ανθρωπους αγαπην, οιπερ αν εθελοιεν
τοις αυτου πειθεσθαι νομοις· και τας ανωτατω τιμας οφειλειν ημιν βουλεται, ως
μητρασι και αδελφοις. Ει γαρ μητερα και αδελφους αυτου ειναι φησι τους ακουοντας
τον λογον αυτου, και ποιουντας αυτον, πως ουχ απασιν εναργες, ως εκκεκριμενην και
αξιοληπτον χαριζεται την αγαπην τοις επομενοις αυτωι; Ουτω γαρ ην πεισαι παντας
ηκειν επι το βουλεσθαι τοις αυτου καταπειθεσθαι λογοις. 9Αυτος ανεβη εις πλοιον, και
οι μαθηται αυτου.9 72.629 (A f. 125 b, B f. 80, E f.123 b) ∆ιεπλει μεν ομου τοις αγιοις
αποστολοις Χριστος την Τιβεριαδα θαλασσαν ητοι λιμνην. Ἐγηγερται δε κατα του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

σκαφους αδοκητος τε και απηνης χειμων, και ταις των ανεμων εμβολαις υψου το κυμα
κυρτουμενον, το του θανατου δεος ενετιθει τοις μαθηταις· τεθορυ βηνται γαρ ου
μετριως, και τοι το θαλασσουργειν ειδοτες, και κλυδωνος ουκ οντες απειρατοι. Ἐπειδη
δε λοιπον του κινδυνου το μεγεθος προς αφορητον αυτους εκαλει δειλιαν, ως ετεραν
ουκ εχοντες του σωζεσθαι την ελπιδα, πλην οτι μονον αυτον τον των δυναμεων Κυριον,
δηλον δε οτι Χριστον, διανιστωσι λεγοντες· "Ἐπιστατα, σωσον, απολλυμεθα." Καθευ
δησαι γαρ αυτον ο ευαγγελιστης φησι· ο δε Μαρκος προστιθησιν οτι και εν
προσκεφαλαιωι, δεικνυς τε το ατυφον, και πολλην εντευθεν ημας παιδευων
φιλοσοφιαν. Οικονομικωτατα δε μοι και τουτο λιαν πεπραχθαι δοκει, ινα μη ευθυς
αρξαμενου του κλυ δωνος επιπηδαιν τωι σκαφει, την παρ' αυτου ζητωσιν επικουριαν·
αλλ' οιον ακμασαντος ηδη του κακου, εμφανεστερα γενηται της θεοπρεπους εξουσιας η
δυναμις, μαινομενην καθιστωσα θαλασσαν, και μεθ ιστωσα προς γαληνην μεγαλην, ως
μηδε ιχνος επι μειναι της ταραχης. Ει γαρ εγρηγοροτος εγενετο, η ουκ αν εφοβηθησαν, η
ουκ αν παρεκαλεσαν, η ουδ' αν ενομισαν αυτον δυνασθαι τι τοιουτον ειπειν. ∆ια τουτο
καθευδει, διδους καιρον τηι δειλιαι, τρανοτεραν αυτοις ποιων των γινομενων την
αισθησιν. Ου γαρ ομοιως τις οραι τα εν τοις αλλοτριοις σωμασι γινο μενα, και τα εν
εαυτωι. Ἐπει ουν παντας ευεργετη θεντας ειδον, εαυτους δε ουδενος απολελαυκοτας,
υπτιοι τε ησαν, εδει δε αυτους δια της οικειας αισθησεως απολαυσαι των ευεργεσιων,
συγχωρει τον χειμωνα γυμνασιας ενεκεν, και το θορυβηθηναι συμ φεροντως εγινετο,
ωστε μειζον φανηναι το θαυμα, και διηνεκη γενεσθαι του συμβαντος την μνημην.
Προσδοκησαντων γαρ απολλυσθαι προτερον, τοτε εσωθησαν, ινα ομολογησαντες τον
κινδυνον, μαθωσι του θαυματος το μεγεθος. Πλην, ως εφην, διανιστωσι λεγοντες·
"Σωσον, απολλυμεθα." Ἐνταυθα μοι βλεπε μετα πιστεως ολιγοπιστιαν· πιστευουσι μεν
γαρ οτι σωσαι δυναται, ως δε ολιγοπιστοι, λεγουσιν οτι "Ἀπολλυμεθα." Ου γαρ ην
εφικτον απολεσθαι ποτε, συνοντος αυτοις του παντα ισχυοντος.(A f. 126) Ἀλλ'
εγηγερται παραχρημα Χριστος, ο παντων εχων την εξουσιαν, και καθιστησι μεν ευθυς
τον κλυδωνα, συνεστειλε δε τας των πνευματων ορμας, και τον θορυβον επαυσε, και δι'
αυτων εδειξε των πραγματων οτι Θεος εστι. Λεγεσθω τοινυν παρ' ημων το εν βιβλωι
Ψαλμων· "Συ δεσποζεις του κρατους της θαλασσης, και τον σαλον των κυματων αυτης
συ καταπραΰνεις." Καταστησας δε τον κλυδωνα της θαλασσης, και χειμαζομενην αμα
τωι σκαφει των αγιων μαθητων την πιστιν μεθιστησι προς το αραρος, και οιονει
γαληνην αυτοις ενεργαζεται, τα της ολιγοπιστιας περιστειλας κυματα. Και μετα του
χειμωνος των υδατων, τον χειμωνα της ψυχης αυτων λυει, επιτι μων και παιδευων
ομου, ως τον φοβον ουχ η των 72.632 πειρασμων εργαζεται επαγωγη, αλλα το της δια
νοιας ασθενες. Ἔφη γουν· "Που η πιστις υμων;" Ὅ γε μην ετερος των ευαγγελιστων
ειπειν αυτον διατεινεται· "Τι δειλοι εστε, ολιγοπιστοι;" Θορυβει γαρ εσθ' οτε και τον ευ
βεβηκοτα νουν, επισκηψας αδοκητως φοβος θανατου. ∆ια τουτο προσηιεσαν ποτε
λεγοντες τωι Χριστωι· "Προσθες ημιν πιστιν." Λειπεται του τελειου προς πιστιν, ο τοις
της ολιγο πιστιας εγκλημασιν υπενηνεγμενος. Ὥσπερ γαρ ο χρυσος εν πυρι δοκιμαζεται,
ουτως και πιστις εν πειρασμοις. Πλην ασθενης ο ανθρωπου νους· δειται δε παντως της
ανωθεν χειρος, εις το δυνασθαι διεν εγκειν ανδρειως τα παρεμπιπτοντα. Και τουτο ημας
ο Σωτηρ εδιδασκεν, ειπων· "Χωρις εμου ου δυνασθε ποιειν ουδεν." Ὁμολογει δε τουτο
και ο σοφωτατος Παυλος, γραφων· "Παντα ισχυω εν τωι ενδυνα μουντι με Χριστωι."
Παυσαμενου δε του χειμωνος. και εις γαληνην και ευδιαν, νευματι Χριστου, της
θαλασσης μεταβληθεισης, καταπεπληγμενοι την θεοσημειαν οι μαθηται, παρεψιθυριζον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

αλληλοις λεγοντες· "Τις αρα ουτος εστιν, οτι και τοις ανεμοις επιτασσει, και τωι υδατι,
και υπακουουσιν αυτωι;" Ἆρ' ουν ως ουκ ειδοτες αυτον, το, "Τις ουτος εστι;"
παρηγορευον αλληλων; Ειτα, πως ουκ απιθανον παντελως το χρημα εστιν; Ἤδεσαν γαρ
οντα Θεον και Υιον Θεου τον Ἰησουν, καταπληττομενοι δε της ενουσης αυτωι δυναμεως
την υπερβολην, και την της θεοτητος δοξαν· καιτοι καθ' ημας οντι τε και ορω μενωι
κατα την σαρκα, λεγουσι το· "Τις ουτος εστιν·" αντι του, Ποσος και οιος, και εν οσηι
δυναμει και εξουσιαι, οτι και αυτοις επιτασσει τοις υδασι και τωι ανεμωι, και υπακουουσιν
αυτωι; Ἐπιτακτικον γαρ εστι το εργον, ∆εσποτικη προσταξις, και ουκ αξιωσις οικετικη.
Μεγα και τουτο προς θαυμα και ονησιν τοις ακροωμενοις· υπακουει γαρ η κτισις οις αν
επιταττειν βουλεται Χριστος. Ἀμελει και τον της επιτιμησεως τροπον εν εξουσιαι
θεοπρεπει γενεσθαι φησιν ο Μαρκος. Ἔφη γαρ ειπειν τηι θαλασσηι τον Κυριον· "Σιωπα,
πεφιμωσο·" Και αμα τωι λογωι, ηκολουθησε το προσταγμα· και η θαλασσα επαφρι ζουσα
τοις κυμασι, ηκουσε του σαρκωθεντος Λογου, και πεπαυται του χειμωνος, και γινωσκει
τον απ' αρχης αυτην συναγαγοντα προσταγματι, τον θεμενον αμμον οριον αυτηι, ο ουχ
υπερβησεται. (A f. 126) Και τυπος του περι τους μαθητας συμβαντος υστερον. Λιμνη γαρ
η Ἰουδαια, περι ην κατεβη λαιλαψ πολλη της κατα του Χριστου μανιας των Ἰουδαιων·
εταραχθησαν δε οι μαθηται, ωστε και φυγειν. Ἀλλ' ωσπερ εξ υπνου ανεστη ο Σωτηρ, και
παλιν οι μαθηται εν γαληνηι. Ἐπιστας γαρ αυ τοις, ειπεν· "Ειρηνη υμιν." Ἑτερως δε, εν
σχη ματι θαλασσης τουδε του καθ' ημας νοουμενου κοσ μου, σκαφος η Ἐκκλησια
νοηθησεται, πλωτηρας εχουσα τους ηγιασμενους, οι και δια του καταδεξα σθαι την
πιστιν, συνοντα δια παντος εχουσι τον Χριστον. Ἀλλα και δεινος εσθ' οτε χειμων
καταῤρηγνυται, και μυρια περιστασεων του αγιου σκαφους κατεξανισταται κυματα,
αναριθμητοι δε ωσπερ πα 72.633 φλαζουσι πειρασμοι, και μην και πνευματων πονη ρων
αγριοτης εγκατασκηψασα, προς αυτο καταφερει του θανατου το δειμα. Και συνεστι μεν
τοις εαυτου γνωριμοις Χριστος· δια δε το πολλακις εφειναι παθειν οικονομικως,
απομιμεισθαι πως δοκει τον νυστα ζοντα. Ὅταν τοινυν υπερμετρος αληθως, και ουκετι
τοις πλωτηρσι φορητος ο θορυβος ηι, και προς ακρον ηδη του κακου τα προβατα βλεπηι,
τοτε προσηκει βοαιν μονονουχι λεγοντας· "Ἐξεγερθητι, ινα τι υπνοις, Κυριε;" Ἀμελητι
γαρ διαναστησεται, και παντα μεν εκποδων ποιησει φοβον· επιτιμησει δε τοις πειρα
ζουσι, και μεταστησει το πενθος εις ευθυμιαν, ευ διαν απλωσας την απαλην και
ακυμονα· περιοψεται γαρ ουδαμως τους επ' αυτωι πεποιθοτας. 9Κατεπλευσαν εις την
χωραν των Γεργεσηνων, κ.τ.λ.9 (A f. 127, B f. 80 b, E f.124) Προσωρμισθη ο Σωτηρ τηι
Γεργεσηνων, ομου τοις αγιοις μαθηταις· Ειτα τις υπηντησεν ανηρ, ος ην ενδιαιτημα
πολλων και ακαθαρτων πνευματων, εξω και νου και φρενος υπαρχων, και ουδεν
απεοικως των τεθνεωτων ηδη και εν γηι κειμενων· μαλλον δε ταχα που και εν τοις ετι
χειροσι· γυμνος γαρ τα των τεθνεωτων μνηματα περιφοιτων, της των δαιμονιων
απανθρωπιας απο δειξις ην. Ἐφιησι γαρ τινας οικονομικως ο των ολων Θεος υπ' αυτοις
γινεσθαι, ουχ ινα παθωσι μαλλον, αλλ' ιν' ημεις δι' αυτων μαθωμεν οποιοι τινες εισιν
εκεινοι περι ημας, ουτω τε παραιτωμεθα το υποκει σθαι θελειν αυτοις· ενος γουν
πεπονθοτος, οικοδο μουνται πολλοι.Ὁ Γεργεσηνος, ηγουν η εν αυτωι λανθανουσα των
δαιμονιων αγελη, προσεπιπτε τωι Χριστωι, και ταυτα εβοα· "Τι εμοι και σοι, Ἰησου Υιε
του Θεου·" κ.τ.λ. Και μοι ενταυθα βλεπε, θαρσει πολλωι και απονοιαι συμπεπλεγμενην
δειλιαν· δειγμα μεν γαρ απονοιας διαβολικης, το τολμησαι λεγειν· "Τι εμοι και σοι, Υιε
του Θεου;" ∆ειλιας δε, το δεεσθαι ινα μη βασανισθηι. Ἀλλα γαρ ει οι δας ολως αυτον Υιον
οντα του υψιστου Θεου, ομολο γεις οτι Θεος εστιν ουρανου τε και γης και των εν αυτοις.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

Ειτα πως τα μη σα, μαλλον δε τα αυτου, διαρπαζεις; Ειτα λεγεις· "Τι εμοι και σοι;" Και τις
ανεξεται των επι γης βασιλεων μεχρι παντος ανειναι Βαρβαροις τους υπο σκηπτρα
κειμενους; Τας σαυτωι πρεπουσας ερευγου φωνας· αυται δε εισιν εν τωι, ∆εομαι σου, μη
με βασανισηις. Και αθρει δη μοι πα λιν την απαραβλητον δοξαν του παντων επεκεινα,
φημι δη Χριστου την ακαταγωνιστον ισχυν. Συντριβει τον Σαταναν, εθελησας μονον
τουτο παθειν αυτον. Πυρ αυτωι και φλογες εισι τα Χριστου ρηματα. Ἀληθες ουν οτι,
καθα φησιν ο μακαριος Ψαλμωιδος, "Τα ορη ετακησαν απο προσωπου του Θεου." Ὄρεσι
γαρ τας υψηλας και υπερηφανους παρεικαζει δυναμεις πονηρας δηλονοτι. Πλην ως πυρι
προσβαλουσαι τηι του Σωτηρος ημων δυναμει τε και εξου σια κατατηκονται κηρου
δικην. (A f. 127) Ἠρωτα Χριστος, και προστεταχεν ει 72.636 πειν τι το ονομα αυτωι. Ἆρ'
ουν ουκ ειδως ηρετο, και ως εις των καθ' ημας εζητει μαθειν; Καιτοι πως ουκ ασυνετον
παντελως το φρασαι τι τοιουτον η νοειν; Παντα γαρ οιδεν ως Θεος, και καρδιαν εξεταζει
και νεφρους. Ἤρετο οικονομικως, ινα μα θωμεν οτι πολλη δαιμονιων πληθυς μιαν
ανθρωπου ψυχην κατενειματο. Ἐπειδη γαρ ο Κυριος ᾔδει το πληθος των ενοικουντων
δαιμονων, οι δε ορωντες, ενα μεν ανδρα εβλεπον, μιας δε προφερομενης φωνης
ηκουον, λεγει· "Ειπε, τι ονομα σοι·" ινα μη αυτος ειπων οτι Πολλοι εισιν, απιστηθηι, αλλ'
αυτοι ομο λογησωσιν οτι πολλοι τυγχανουσι. 9Και παρεκαλει αυτον ινα μη επιταξηι,
κ.τ.λ.9 (B f. 82 b) Ὡς γαρ ετερων ηδη προαπεσταλμε νων, οι καταλειφθεντες το χρημα
επεφρικεσαν. 9Παρεκαλουν αυτον ινα επιτρεψηι αυτοις εις εκεινους εισελθειν.9 (A f. 127
b) Ἤτησε γε μην η των ακαθαρτων πνευματων αγελη την ισην τε και ομοιαν εαυτηι των
χοιρων αγελην. Κατενευσε δε Χριστος οικονομικως, καιτοι το παρ' αυτων εσομενον ουκ
ηγνοηκως. ∆εδωκε γαρ την εξουσιαν αυτοις, ινα ημιν γενηται και τουτο μετα των
αλλων, ωφελειας προφασις και ασφαλειας ελπις. Αιτουσι γαρ χοιρων την εξουσιαν, ως
ουκ εχοντες δηλονοτι· οι δε των ουτω μικρων και ευτε λεστατων ουκ εχοντες εξουσιαν,
πως αν αδικησειαν τινα των εσφραγισμενων παρα Χριστου, και της εις αυτον ελπιδος
ανηρτημενων; Και μην και τουτο προς τουτοις εξεστι μαθειν, ως απο γε του συμβε
βηκοτος τηι των χοιρων αγεληι, οτι εισιν οι αλιτηριοι δαιμονες κακοι, και των υπ' αυτοις
γενομενων επι βουλοι. Τουτο γαρ εκδειξειεν αν και μαλα σαφως το κατακρημνισαι τους
χοιρους, εναποπνιξαι τε τοις υδασι. Και δια τουτο κατενευσεν αιτουσιν αυτοις ο
Χριστος, ινα εκ του συμβεβηκοτος μαθωμεν ημεις οποιοι τινες εισιν, ως απηνεις τε και
θηριωδεις. 9Ειπεν ο Ἰησους· Τις ο αψαμενος μου;9 (A f. 130) Ουκ ηγνοηθη δε το
παραδοξον, καιτοι γαρ παντα ειδως ο Σωτηρ, ως μη ειδως ερωται, και φησι· "Τις ο
αψαμενος μου;" Ουκ απιθανως δε των αγιων αποστολων ειποντων, οτι "Οι οχλοι συν
εχουσι σε και αποθλιβουσιν," ο μεγιστον ην σημειον του και σαρκα αυτον αληθη
περικεισθαι, και παντα τυφον καταπατειν, ουδε γαρ ποῤρωθεν ειποντο, αλλα συνειχον
αυτον παντοθεν· αυτος το πραχθεν εις με σον συναγει, και επεμενε λεγων, οτι "Ἥψατο
μου τις· εγω γαρ εγνων δυναμιν εξελθουσαν απ' εμου·" προς την υπονοιαν των
ακουοντων παχυτερον απο κρινομενος. Ἆρ' ουν φιλοδοξως ο Κυριος ουκ αφηκε λαθειν
της θεοπρεπους ενεργειας την ενδειξιν, η τοι το συμβαινον επι τωι γυναιωι παραδοξον;
Ου τουτο φαμεν· πως γαρ, ο κελευων σιγαιν πολλαχου; Ἐκεινο δε μαλλον· βλεπει γαρ εις
ονησιν πανταχου 72.637 των καλουμενων εις την δια πιστεως χαριν· ουκουν πολλους
μεν ηδικησεν αγνοηθεν το σημειον· γεγο νος δε γνωριμον, ωφελησεν ου μετριως, και
προ γε των αλλων τον αρχοντα της συναγωγης. Ἀσφαλε στεραν γαρ ετιθει την του
προσδοκηθεντος ελπιδα· και αραροτως εδιδου θαῤρειν, οτι και των του θανα του
βροχων εξαρπασει Χριστος το θυγατριον αυτου. (A f. 150 b) Ου γαρ εξην τοις μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

καθαροις, η αψασθαι τινος των αγιων, η εγγυς γενεσθαι ανδρος ιερου.
Πεπληροφορημεθα τοινυν ως Θεος αληθινος εστιν ο Ἐμμανουηλ, και απο γε του
παραδοξως εν ηργημενου, και εξ ων εφη θεοπρεπως· "Ἐγω γαρ και εγνων, φησι,
δυναμιν εξεληλυθυιαν απ' εμου." Ἔστι δε μετρων επεκεινα των καθ' ημας, η ταχα που
και αγγελικων, το δυνασθαι δυναμιν εκπεμψαι τινα, και ως απο γε της ιδιας φυσεως,
τουτεστιν αφ' εαυτων. Πρεπει δε μονηι το χρημα τηι παντων επεκεινα και ανωτατω
φυσει· ουδεν γαρ των εν τοις κτισμασι φερει τινα δυναμιν ιατρικην, η γουν ετεραν τινα
ιδιαν, αλλα θεοσδοτον. 9Και επεστρεψε το πνευμα αυτης, και ανεστη παραχρημα.9 (H f.
30) Πλην αλλα τοιαυτη μεν η του θαυ ματος ιστορια· χρη δε ισως και ισχνοτερον αυτην
θεωρησαι και υψηλοτερον. Οι μεν ουν απλουστεροι θαυμαζετωσαν τα μεγαλεια του
Θεου κατα ταυτα· οικοδομει γαρ και σωματικως νοουμενα· οι δε δυναμε νοι διαβαινειν
επι το βλεπειν οτι και ταυτα τυπικως συνεβαινεν εκεινοις, εγραφη δε δι' ημας,
ευξαμενοι τωι Θεωι, αιτησωμεν λογον ελθειν τον σαφηνιζοντα και ταυτα· πως ο Ἰησους
προς αρχισυναγωγου θυγατερα προηγουμενως απηιει, ου προς την αιμοῤροουσαν, και εν
τηι οδωι αυτωι απαντωσαν· και οτι προηγουμενως απιοντος αυτου προς εκεινην, πρωτη
αυτη θερα πευεται. Ἦλθε γαρ ο Υιος του Θεου προηγουμενως εις την Ἰουδαιων
Συναγωγην, και ευρεν αυτην νο σουσαν και αποθανουσαν. Τα γαρ παραπτωματα του
Ἰσραηλ πεποιηκεν αυτην αποθανειν· η δε αιμοῤ ροουσα η εν τηι οδωι, η ακαθαρσιας
πεπληρωμενη, η ρεουσα ουκ εν καιρωι αφεδρου, αλλ' αει αιμοῤ ροουσα, αυτη προ
εκεινης πιστευει τωι Υιωι του Θεου. Και εκει μεν ουτος απερχεται, αυτη δε καν του
κρασπεδου του ιματιου αψασθαι θελει. Ὁ δε Λουκας, ο μη ειπε Ματθαιος, προσεθηκεν
οτι δωδε καετης ην η του αρχισυναγωγου θυγατηρ. Και η αιμοῤροουσα δωδεκα ετη
ειχεν αιμοῤροουσα· ουκουν αμα τηι γενεσει εκεινης, αυτη αιμοῤροει. Ἐν απαθειαι γαρ
εστιν εκεινη οσον χρονον ζηι η Συναγωγη, και ο αυτος ορος του χρονου του τελους
εκεινης, και της αρχης της σωτηριας ταυτης εστι. ∆ωδεκα ετων εκεινη αποθνησκει, και
δωδεκα ετων του παθους αυτη πιστευσασα θεραπευεται, ητις ουκ ισχυσεν υπ' ουδενος
των ιατρων θεραπευθηναι. 72.640 Πολλοι γαρ ιατροι τους απο των εθνων υπεσχοντο
θεραπευσαι. Ἐαν ιδηις τους φιλοσοφουντας επαγγελ λομενους αληθειαν, ιατροι εισι
θεραπευσαι πειρω μενοι. Ἀλλ' αυτη δαπανησασα τα παρ' εαυτης παντα, ουκ ισχυσεν υπ'
ουδενος των ιατρων θεραπευθηναι· ηψατο δε του κρασπεδου του Ἰησου δια πιστεως, και
ιαθη. Ἐαν ιδωμεν την πιστιν ημων την εις Χριστον Ἰησουν, και νοησωμεν πηλικος εστιν
ο Υιος του Θεου, και τινος ηψαμεθα αυτου, οψομεθα οτι προς συγκρισιν των εν αυτωι
κρασπεδων, κρασπεδου ηψαμεθα· αλλ' ομως το κρασπεδον θεραπευει ημας, και ποιει
ακουειν απο του Ἰησου· "Θυγατερ, η πιστις σου σεσωκε σε." Και εαν θεραπευθωμεν, και
η θυγατηρ αναστησεται του αρχισυναγωγου. "Ὅταν γαρ το πληρωμα των εθνων
εισελθηι, τοτε πας Ἰσραηλ σωθησεται."

ΚΕΦΑΛ. Θʹ.
Ἔδωκεν αυτοις δυναμιν και εξουσιαν επι παντα τα δαιμονια, και νοσους
θεραπευειν.9 (A f. 132, B f. 88, E f.125 b, δ φ. 34 b) Ἀληθες ειπειν, οτι πονων αγαθων ο
καρπος ευκλεης. Τους γαρ τοι την παναγνον και αβεβηλον, κατα γε το ανθρωποις
εγχωρουν κατορθουν εθελοντας ζωην, τοις παρ' εαυτου χαρισμασι καταφαιδρυνει
Χριστος, και πλουσιαν αυτοις των κατωρθωμενων αγιοπρεπως χα ριζεται την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

αντεκτισιν, και δοξης αυτους της ιδιας καθιστησι κοινωνους. ∆εχου του πραγματος απο
δειξιν σαφη τε και εναργη, τους αγιους αποστολους. Ὅρα γεγονοτας εκπρεπεστατους,
και τηι υπερ ανθρω πον δοξηι κατεστεμμενους, νεμοντος αυτοις μετα των αλλων και
τουτο Χριστου· "∆εδωκε γαρ αυτοις, φησι, δυναμιν και εξουσιαν επι παντα τα δαιμονια,
και νοσους θεραπευειν." Ἀλλ' ορα παλιν τον εναν θρωπησαντα του Θεου Λογον, το της
ανθρωποτητος υπερτρεχοντα μετρον, και τοις της θεοτητος αξιωμασι διαπρεποντα·
επεκεινα γαρ των της ανθρωποτητος μετρων, το διδοναι κατα πνευματων ακαθαρτων
οις αν βουληται την εξουσιαν, και μην και το δυνασθαι νοσηματων ελευθερουν τους
ενειλημμενους, και μονου Θεου· η γαρ της ανωτατω φυσεως υπεροχη τε και δοξα
ουδενι των οντων ενεστι φυσικως, πλην οτι αυτωι τε και μονωι. Ἀξια τοινυν θαυματος η
τοις αγιοις αποστολοις εκνεμηθεισα χαρις· επεκεινα δε παντος επαινου και θαυματος, η
του νεμοντος αφθο νια· την εαυτου γαρ αυτοις, ως εφην, χαριζεται δοξαν. Ἄνθρωπος
εξουσιαν κατα πνευματων δεχεται πονηρων, και την ουτως υπεροπτον οφρυν, την του
διαβολου φημι, καταστρεφει. Και τοι λεγοντος ποτε· "Την οικουμενην ολην
καταληψομαι τηι χειρι ως νοσσιαν, και ως καταλελειμμενα ωα αρω, και ουκ εστιν ος
διαφευξεται η αντειπηι μοι." Ἐσφαλλετο δε της αληθειας, και διημαρτηκε της ελπιδος, ο
σοβα ρος και θρασυς, και της απαντων ασθενειας κατα καυχωμενος. Ἀντεταξε γαρ αυτωι
τους των ιερων κηρυγματων ιερουργους, ο των δυναμεων Κυριος. Και τουτο ην αρα το
δι' ενος των αγιων προφητων 72.641 προκεκηρυγμενον, περι τε του Σατανα και των
αγιων μυσταγωγων, ως "εξαιφνης αναστησονται οι δακνονται αυτον, και εκνηψουσιν
οι επιβουλοι σου, και εσηι εις διαρπαγην αυτοις." Μονον γαρ ουχι κατεδηδοκασι τον
Σαταναν, επιβουλευοντες αυτου τηι δοξηι, και διαρπαζοντες αυτου τα σκευη, και
προσκομιζοντες Χριστωι δια πιστεως της εις αυτον. Ειτα ποθεν εις ανθρωπους η λαμπρα
και διαβοη τος ουτω κατενηνεκται χαρις, πολυπραγμονωμεν, ει δοκει. Ουκουν
εστεφανωσε τηι τοιαιδε τιμηι την αν θρωπου φυσιν ο μονογενης του Θεου Λογος, γενομε
νος ανθρωπος, και της ιδιας υπεροχης κατ' ουδενα τροπον εκβεβηκως, ενηργηκε τα
θεοπρεπη, συν ετριψε τον Σαταναν ρηματι τωι πανσθενεστατωι, επ ετιμησε πνευμασι
πονηροις. Αυτη γεγονεν οδος του δυνασθαι πονηροις επιπληττειν πνευμασι, τους επι
της γης.(A f. 132 b) Τι δε αρα γε εικη τοιουτους απεφηνε τους αποστολους, και επ'
ουδενι των αναγ καιων εκπρεπεστατους; Και τοι πως τουτο εστιν αληθες; Ἔδει γαρ, εδει
των ιερων κηρυγματων διακονους επιδεδειγμενους κατορθουν δυνασθαι τα παραδοξα,
και δι' αυτων πιστευεσθαι των εκτελεσ ματων οτι τε εισι Θεου διακονοι, και μεσιται της
υπ' ουρανον, καλουντες απαντας εις διαλλαγην και εις την εν πιστει δικαιωσιν. Τοις
μεν γαρ νουνεχε στεροις, αποχρη και λογος εσθ' οτε προς την της αληθειας επιγνωσιν·
τοις γε μην ουχ ετοιμως εχουσιν εις παραδοχην ων αν τις λεγοι, δει δη θαυ ματων και
τερατουργιας. Καλουνται γαρ ουτω μολις προς την αληθειαν. 9Ειπε προς αυτους· Μηδεν
αιρετε εις την οδον.9 (A f. 133, δ φ. 34 b) Ουτω δη τους αγιους απο στολους
κατακοσμησας, ιεναι προστεταχεν επι το χρηναι λαλειν τοις απανταχοσε γης το αυτου
μυστη ριον. Ταυτηι τοι και ευζωνοτατους ειναι κελευει, και μεριμνης απασης κοσμικης
απαλλαττεσθαι βουλε ται, ως μηδε αυτης της αναγκαιας τροφης και απαραιτητου
ποιεισθαι τινα λογον. Κοσμον γαρ αυ τοις, και οιον τινα στεφανον εσεσθαι φησι, το
κεκτη σθαι μηδεν· μητε μην επικομιζεσθαι τι παραπαν, μη ραβδον, μη πηραν, μη αρτον,
μη αργυριον, μη χιτωνας δυο· μονονουχι το εν Ψαλμοις εκεινο λεγων· "Ἐπιῤριψον επι
Κυριον την μεριμναν σου, και αυτος σε διαθρεψει." Και γαρ εστιν αληθες οπερ αυτος
εφη Χριστος· "Ου δυνασθε Θεωι δουλευειν και μαμωναι." Ἵνα τοινυν μονοειδη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

μονοτροπον εχωσι την ζωην, εις μονον ορωντες το χρηναι μυ σταγωγειν, μηδενα
προστεταχε ποιεισθαι λογον η αμφιων η τροφης. Ἀλλα φαιη τις αν· Και ποθεν αυτοις
προσγενοιτο των απαραιτητως ζητουμενων ο πορος; ∆ιαδεικνυσι και τουτο ευθυς
λεγων· 9Και εις ην οικιαν εισελθητε, κ.τ.λ.9 (A f. 133, B f. 88 b, δ φ. 34 b) Ἀρκεσει, φησιν,
ο παρα των μυσταγωγουμενων καρπος· εκεινοι παρ' υμων τα πνευματικα λαμβανοντες,
των σωματικων ποιησονται προνοιαν. Ἐν οικιαι δε μιαι μενειν τε αυ τους προστεταχε και
[μη] απ' αυτης εξερχεσθαι· ωστε μητε τον δεχομενον λυπειν, μητε αυτους δοξαν λαβειν
γαστριμαργιας και ευκολιας. Ἔδει γαρ μητε 72.644 τους απαξ λαβοντας αποστερεισθαι
της δωρεας, μητε μην αυτους τους αγιους αποστολους εγκοπην τινα δουναι ταις εις το
θειον κηρυγμα σπουδαις τε και προθυμιαις, ελκομενους παρα πολλων, ουχ ινα τι των
αναγκαιων εσθ' οτε μανθανωσιν, αλλ' ινα τραπεζαν αυτοις παραθειεν αβραν, και περα
της χρειας. Ὅτι δε ουκ αμισθον το τιμαιν αγιους, εκ των του Σωτηρος εισομεθα λογων.
Ἔφη γαρ προς τους μαθητας· "Ὁ δεχομενος υμας, εμε δεχεται και τον αποστειλαντα με."
Οικονομικως, και εις ιδιον προσωπον τας εις τους αγιους αναφερει τιμας, ινα
πανταχοθεν αυτοις υπαρχηι το ασφαλες. Και ειπερ εστιν εν παντι καλωι και εν ελπισι
λαμπραις ο δε χομενος αυτους, πως ου παντη τε και παντως, και εμπαλιν, αληθες;
Ἀθλιοτητος γαρ της εσχατης επι μεστος αν γενοιτο τις, το χρηναι τιμαιν τους αγιους,
ουδενος αξιωσας λογου. ∆ια τουτο φησιν· "Και οσοι εαν μη δεξωνται υμας, εξερχομενοι
απο της πολεως εκεινης, και τον κονιορτον των ποδων εκτιναξατε επ' αυτους." ∆ει γαρ
παρα των μη δεξαμενων αυτους, μητε μην ανασχομενων των ιερων κηρυγματων,
μηδεν το παραπαν εθελησαι λαβειν. Ἀπιθανον γαρ κομιδη τους ατιμαζοντας το
σωτηριον κηρυγμα και τον οικοδεσποτην, περι τους οικετας ορασθαι χρη στους, η τας
παρ' αυτων ευλογιας ζητειν 9Οι δε οχλοι γνοντες, ηκολουθησαν αυτωι.9 (A f. 134 b) Οι
μεν δαιμονιων ζητουντες απ αλλαγην, οι δε και αῤρωστηματων αποθεσιν ησαν, οι και
της παρ' αυτου μυσταγωγιας γλιχομενοι, προσεδρευοντες τε και μαλα ευτονως. 9Ἡ δε
ημερα ηρξατο κλινειν, κ.τ.λ.9 (A f. 134 b, ξ. φ. 126) Κλινουσης της ημερας, και οσον
ουδεπω προσδοκωμενης εσεσθαι της εσπε ρας, προενοουν των οχλων οι μαθηται, και δη
και προσηιεσαν, τας υπερ αυτων παρακλησεις προσαγον τες. Και τι, το Ἀπολυσον εστιν,
εξετασωμεν ακριβως· οι μεν ως εφην των επομενων αυτωι, πονηρων πνευ ματων
συνεχοντων αυτους, απαλλαττεσθαι παρεκα λουν· οι δε και ετερων αῤρωστηματων
εζητουν εκ θεσιν. Ὡς ουν ειδοτες μαθηται οτι κατανευσας μονον, αποπεραινει τοις
καμνουσι το ποθουμενον, το Ἀπολυσον αυτους, φασι· και ουκ αυτοι μαλλον ακη
διωντες ως παρακμασαντος του καιρου, αλλα της εις τους οχλους αγαπης εχομενοι, και
οιον μελετωντες ηδη την ποιμενικην επιστημην, και του κηδεσθαι λαων αρχομενοι.
Πλην ορα την απαραβλητον ημε ροτητα του παρακαλουμενου. Ου γαρ μονον εκεινα
διδωσιν, απερ αν αιτωσιν υπαρξαι παρ' αυτου τοις ακολουθουσιν αυτωι, αλλα γαρ
προστιθησιν αυτοις τα εκ της φιλοτιμου δεξιας, τους αγαπωντας αυτον δια τροπου
παντος ανακτωμενος και τρεφων εις ευαν δριαν δηλονοτι πνευματικην· εκελευε γαρ
και δια νεμειν αυτοις τροφας. Ἀλλ' ην απορον το χρημα τοις μαθηταις· επεκομιζοντο
γαρ ουδεν, πλην αρτων πεντε και ιχθυων δυο· και απηγγελλον τουτο προσ ιοντες
αυτωι.(B f. 90) Ἴνα δε και ετι μειζον εις 72.645 υψος το θαυμα τρεχηι, και Θεος ων φυσει,
δια τρο που παντος επιγινωσκηται, πολυπλασιαζει το βρα χυ· βλεπει τε εις ουρανον,
οιον την ανωθεν ευλογιαν αιτων. Ἕδρα δε και τουτο δι' ημας, οικονομικως· εστι μεν
γαρ αυτος ο παντα πληρων, η ανωθεν και παρα Πατρος ευδοκια. Ἵνα δε μαθωμεν οτι
τραπε ζης αρχομενοι, και μελλοντες αρτον διακλαιν, Θεωι προσαγειν οφειλομεν, υπτιαις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ωσπερ ενθεντες χερσι, και την ανωθεν ευλογιαν επ' αυτον καταφερειν, αρχη και τυπος
και οδος του πραγματος γεγονεν ημιν οικονομικως.(B f. 90 b) Ειτα οποι ποτε προ εβη το
θαυμα; Κατεκορεσθη πληθυς ανδρων ουκ ολιγων, εις πεντε γαρ εξετεινετο χιλιαδας,
χωρις γυναικων και παιδιων. Τουτο γαρ ετερος τις των αγιων ευαγγελιστων τοις
εαυτου προσεπηνεγκε λο γοις. Και ου μεχρι τουτου το παραδοξον· αλλα γαρ και κοφινοι
συνελεγησαν κλασματων δωδεκα. Και τι το εντευθεν; Πληροφορια σαφης, οτι της
φιλοξενιας το χρημα, πλουσιαν εχει παρα Θεου την αντεκτισιν. Ἔξεστι δε και ιδειν τοις
αρχαιοτεροις θαυμασι τα νεα συμβαινοντα, και μιας οντα και της αυτης δυ ναμεως
ενεργηματα. Ἔβρεξεν εν ερημωι το μαννα τοις εξ Ἰσραηλ· "Ἄρτον ουρανου εδωκεν
αυτοις· αρτον αγγελων εφαγεν ανθρωπος," κατα το εν Ψαλμοις υμνουμενον. Ἀλλ' ιδου
παλιν εν ερημωι τοις εν ενδειαι τροφης κεχορηγηκεν αφθονως, οιον εξ ου ρανου καθιεις
αυτην. Το γαρ πολυπλασιασαι το βραχυ, και οιον εκ του μηδενος την ουτω πολλην
αποθρεψαι πληθυν, ουκ απεοικος αν ειη τωι πρωτωι σημειωι. 9Ἐπηρωτησεν αυτους
λεγων· Τινα με λεγου σιν οι οχλοι ειναι;9 (A f. 135 b) Πρωτον εκεινο και προ γε των
αλλων αξιον ιδειν, τι το κεκληκος τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον επι τουτο δραμειν,
και προτειναι τοις αγιοις αποστολοις την πευσιν, ηγουν την ερωτησιν. Ουδεν γαρ εξω
του καιρου και του καθηκοντος λογου, και λαλει και εργαζεται. Τι ουν αρα φαμεν;
Ἔθρεψεν εν ερημωι τους οχλους ουκ ευαριθμητους οντας αρτοις πεντε, συνδιαθρυψας
ιχθυδια δυο· πεπλεονακε δε ουτως τα εκ μηδενος, ωστε και κλασματων ληφθηναι
κοφινους δωδεκα. Κατεπληττοντο τοινυν ομου τοις οχλοις οι μακαριοι μαθηται και
Θεον οντα και Θεου Υιον κατα αληθειαν, δι' αυτων τεθεανται των κατ ωρθωμενων.
Ειτα των οχλων αποφοιτησας, και γε γονως καταμονας, εις προσευχας συνετεινετο,
τυπον ημιν εαυτον και κατα τουτο τιθεις, μαλλον δε δι δασκαλικων μαθηματων
ευτεχνιαν διδασκων τους μαθητας. ∆ει γαρ, οιμαι, τους λαων προεστηκοτας, και
καθηγεισθαι λαχοντας των αυτου θρεμματων, εν πραγμασιν αναγκαιοις ειναι δια
παντος, κακεινα δρωντας ορασθαι, τα εφ' οις ηδηται Θεος. Και τουτο ειδως ο θεσπεσιος
Παυλος· "Ἀδιαλειπτως προσ ευχεσθε," φησιν. Ουκουν ο μεν των ολων Σωτηρ και
Κυριος, τυπον εαυτον, ως εφην, πολιτειας αγιο πρεπους εποιειτο τοις μαθηταις,
καταμονας προσ ευχομενος μετα μονων αυτων. Ἀλλ' ην εικος θορυ βειν το πραγμα τους
μαθητας· εωρων γαρ ανθρω πινως ευχομενον, ον χθες τεθεανται θαυματουρ 72.648
γουντα θεοπρεπως· ουδεν ουν αρα το απεικος, εκεινο που ταχα προς εαυτους ειπειν,
τινα τουτον ειναι νομισομεν; αρα Θεον, η ανθρωπον, και ως ενα των καθ' ημας ηγουν
των αγιων προφητων; Θαυ ματουργει μεν γαρ, ως Θεος, εστι δε αναρμοστον αυτωι κατα
φυσιν Θεωι το προσευχεσθαι. Τινος γαρ ολως δειται Θεος; Ἵνα τοινυν τον των τοιουτων
εν νοιων αποσοβησηι θορυβον, ποιειται την πευσιν· ουδεν μεν ηγνοηκως των περι αυτου
θρυλλουμενων παρα γε τοις εξω· αποφερων δε μαλλον της των πολλων υπο νοιας, και
ορθην αυτοις την πιστιν εμφυτευσαι θελων. "Τινα δη ουν, φησιν, οι οχλοι με λεγουσιν
ειναι;" (B f. 91, E f.126 b) Ὁραις το της πευσεως ευτεχνες; Ουκ ευθυς ειπεν· "Ὑμεις τινα
με λεγετε ειναι;" Ἀποφερει δε μαλλον, επι τον των εξω θρυλλον· ιν' εκβαλων αυτον και
αδοκιμον αποφηνας, μετασοβησηι λοιπον εις δοξαν αληθινην, ο δη και πεπρακται. Ει
ποντων γαρ των μαθητων την του οχλου δοξαν, εφη αυτοις· "Ὑμεις δε τινα με λεγετε
ειναι; Ὢ πως εξαιρετον το, υμεις! Ἔξω τιθησιν αυτους των αλ λων, ινα και τας εκεινων
φυγωσιν υπονοιας, και μη μικραν εχωσι περι αυτου την δοξαν. Ὑμεις, φησιν, οι
εξειλεγμενοι, οι ψηφωι τηι παρ' εμου κεκλημενοι προς αποστολην, οι των εμων
τερατουργηματων μαρτυρες, "τινα με ειναι φατε;" Προπηδαι δε παλιν των αλλων ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

Πετρος, και παντος του χορου γινεται στομα, και τας φιλοθεους ερευ γεται φωνας·
ακριβη δε της εις αυτον πιστεως ομο λογιαν εκφερει, λεγων, Τον Χριστον του Θεου.
Ἀσφα λης ο μαθητης· ου γαρ τοι φησιν απλως Χριστον αυτον ειναι, του Θεου τον
Χριστον δε μαλλον. Πλειστοι μεν γαρ οι, ως απο γε του κεχρισθαι παρα Θεου, κατα
διαφορους τροπους ωνομασμενοι χριστοι· οι μεν γαρ εχρισθησαν εις βασιλεας, οι δε εις
προφη τας, οι δε και την δι' αυτου του παντων ημων Σω τηρος Χριστου λαβοντες
λυτρωσιν, τουτεστιν ημεις, και τωι αγιωι Πνευματι κατακεχρισμενοι, την του χριστου
κλησιν εσχηκαμεν. Ειρηται γουν δια της του Ψαλλοντος φωνης περι των αρχαιοτερων·
"Μη απτε σθε των χριστων μου, και εν τοις προφηταις μου μη πονηρευεσθε." Ἡμων δε
περι δια φωνης Ἀββακουμ· "Ἐξηλθες εις σωτηριαν λαου σου, του σωσαι τους χριστους
σου." Ουκουν πλειστοι μεν οι χριστοι, κεκληνται δε ουτως επι του πραγματος· εις δε και
μονος ο του Θεου και Πατρος· ουχ ως ημων μεν οντων χριστων, και ου Θεου μαλλον,
αλλ' ετερου τινος· αλλ' ως αυτου και μονου, ιδιον εχον τος Πατερα, τον εν τοις
ουρανοις. ∆ηλον ουν εστιν οτι της ετερων πληθυος υπεξαιρων αυτον, προσ νενεμηκε
τωι Πατρι, ως οντα μονον αυτου. Θεος γαρ ων φυσει, και εκ Θεου Πατρος ελλαμψας
εξαιρε τως ο μονογενης αυτου Λογος, γεγονε σαρξ, κατα το γεγραμμενον· εκεινο γε μην
αναγκαιον ειδεναι· εν γαρ τηι του Ματθαιου συγγραφηι, τον μακαριον μαθητην
ευρησομεν ειποντα· "Συ ει ο Χριστος, ο Υιος του Θεου του ζωντος." Ἐπιτεμων δε ωσπερ
72.649 την οικονομιαν ο σοφωτατος Λουκας, συμφερεται μεν κατα τας εννοιας,
βραχυλογησας δε φησι, ειπειν αυτον τον Χριστον του Θεου· αλλ' ενταυθα μεν ο παρα
του Σωτηρος γεγονως προς αυτον, σεσιγηται λογος. Ἐν δε τωι Ματθαιωι παλιν ειποντα
σαφως ευρησομεν· "Μακαριος ει, Σιμων Βαρ Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε
σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν τοις ουρανοις." Ἐστιν ουν ομολογουμενως θεο διδακτος ο
μαθητης, εις επιγνωσιν αυτον του κατα Χριστον μυστηριου ποδηγησαντος αυτου του
Πατρος. Σημειωτεον δε ως ενα τον Χριστον ωμολογει ο σο φωτατος Πετρος, δια τους εις
δυο τεμνειν τολμωντας Χριστους τον Ἐμμανουηλ. Ου γαρ ηρετο αυτους λεγων· Τινα
λεγουσιν οι ανθρωποι ειναι τον του Θεου Λογον, αλλα "Τον Υιον του ανθρωπου·" και
του τον ο Πετρος ωμολογει ειναι τον Χριστον του Θεου. Πως δε αξιοθαυμαστος η
ομολογια Πετρου, ει μηδεν εχοι το βαθυ και κεκρυμμενον, και οιον αποπτον τοις
πολλοις; Τι γαρ ολως απεκαλυψεν αυτωι ο Θεος και Πατηρ; Ὅτι ανθρωπος εστι; Τουτο
θεοδιδακτον εστιν μυστηριον; Ἐπι τουτωι τεθαυμασται, και των ουτως εξαιρετων
ηξιωθη γερων; Ἤκουσε γαρ· "Μα καριος ει, Σιμων Βαρ Ἰωνα." Ἀλλα τεθαυμασται, και
σφοδρα δικαιως. ∆ια ποιαν αιτιαν; Ὃν γαρ τε θεαται εν ειδει τωι καθ' ημας, τουτον
πεπιστευκεν ειναι τον Χριστον του Πατρος, τουτεστι σαρκωθεντα και ενανθρωπησαντα
τον εκ της ουσιας αυτου προ ελθοντα Λογον. 9Ὁ δε επιτιμησας αυτοις, παρηγγειλε
μηδενι ειπειν τουτο.9 (A f. 136 b) Ὁμολογησαντος την πιστιν του μα θητου, επετιμησεν
αυτοις ο Κυριος, ινα μηδενι ει πωσιν οτι αυτος εστιν ο Χριστος. Και τοι πως μαλλον εδει
τους μαθητας τοις απανταχοσε κηρυττειν αυτον· Τουτο γαρ ην εργον των παρ' αυτου
προκεχειρισμε νων εις αποστολην· αλλ' ως φησι το Γραμμα το ιερον, καιρος παντι
πραγματι· εδει τοις παρ' εαυτου κηρυγμασι ακολουθησαι τα λειποντα τοις ηδη προτε
τελεσμενοις· τουτο δε ην ο σταυρος, το παθος, ο κατα σαρκα θανατος, η εκ νεκρων
αναστασις· το μεγα και εξαισιον αληθως σημειον, δι' ου μεμαρτυ ρηται Θεος ων
αληθινος, και Υιος κατα φυσιν του Θεου και Πατρος, ο Ἐμμανουηλ. Το γαρ ολως
καταργησαι θανατον, και ανατρεψαι την φθοραν και σκυλευσαι τον ᾅδην, και
καταλυσαι του διαβολου την τυραννιδα, και εκ μεσου ποιησαι την αμαρτιαν, και ανοιξαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

τοις επι γης τας ανω πυλας, και συν αψαι την γην ουρανωι, Θεον οντα κατα αληθειαν
απεφηνεν αυτον. Ουκουν εν καιρωι κελευει σιγησαι το μυστηριον, αχρις αν ο συμπας της
οικονομιας λο γος, εις το αυτωι πρεπον εξελθηι περας· τοτε γαρ εγηγερμενος εκ νεκρων,
απογυμνουσθαι τοις απαν ταχοσε γης προστεταχε το μυστηριον, προθεις απασι την εν
πιστει δικαιωσιν, την δια του αγιου βαπτι σματος καθαρσιν· εφη γαρ· "Ἐδοθη μοι πασα
εξ 72.652 ουσια, εν τε ουρανωι και επι της γης· πορευθεντες, μαθητευσατε παντα τα εθνη,
βαπτιζοντες εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευ ματος·
διδασκοντες αυτους τηρειν παντα οσα εν ετειλαμην υμιν. Και ιδου εγω μεθ' υμων ειμι
πασας τας ημερας, εως της συντελειας." Μεθ' ημων γαρ εστιν και εν ημιν δια του αγιου
Πνευματος, και ταις απαντων ψυχαις εναυλιζεται Κυριος. 9Ὃς γαρ αν επαισχυνθηι με,
κ.τ.λ.9 (B f. 92) Πολλα κατα ταυτον εργαζεται χρησιμα τε και αναγκαια δια τουτων των
λογων. Πρωτον μεν δεικνυσιν οτι παντη τε και παντως εψεται τοις αι σχυνομενοις
αυτον και τους αυτου λογους το των ισων τυχειν. Τι δ' αν γενοιτο ισον εις ευθυμιας δυ
ναμιν; Ει γαρ επαισχυνεται τινας ο κριτης, ως εποφειλων αυτοις τον της ευπειθειας
μισθον, και της εις αυτον αγαπης τα γερα, και τον της ευνοιας στεφανον, πως ουκ εστιν
αναμφιλογως ειπειν, οτι παντη τε και παντως εν ατελευτητοις εσονται τιμαις τε και
δοξαις οι των ουτω λαμπρων τετυχηκοτες αγαθων; Ειτα προς τουτοις φοβον αυτοις
εντικτει, καταβησεσθαι λεγων εξ ουρανου, ουκ εν σμικροπρε πειαι τηι πρωτηι και υφεσει
τηι καθ' ημας, αλλ' εν δοξηι τηι του Πατρος, δορυφορουντων αγγελων. Ουκ ουν
παγχαλεπον και ολεθρου μεστον το καταγνω σθηναι μεν επι δειλιαι τε και αφιλεργιαι,
καταφοι τησαντος ανωθεν του κριτου, και αγγελικων ταγμα των περιεστηκοτων. Μεγα
δε και παντος θαυματος αξιον, και της εις ληξιν ευημεριας προξενον, το επι τοις ηδη
προπεπονημενοις χαιρειν αυτους, και το προσδοκαιν των ιδρωτων τας αμοιβας.
Ἐπαινεθη σονται γαρ οι τοιουτοι, Χριστου λεγοντος· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος
μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κο σμου. 9Λεγω
δε υμιν· εισι τινες των ωδε εστηκοτων, κ.τ.λ.9 (B f. 92, E f.127, F f. 811 b) Ουπω την εξ
υψους δυναμιν εσχηκοτας τους μαθητας, εικος ην ανθρω πιναις ασθενειαις περιπεσειν,
και τι τοιουτον περι αυτου εννενοηκοτας ειπειν· Πως αρνησεται τις εαυ τον; η πως
απολεσας την εαυτου ψυχην ευρησει παλιν αυτην· τι δε τοις τουτο παθουσι το ισοστα
τουν εσται γερας; Ἵνα τοινυν των τοιουτων αυτους αποστησηι λογισμων, και οιον
μεταχαλκευσηι προς ευανδριαν, της εσομενης αυτης ευκλειας επιθυμιαν εντεκων φησι·
"Λεγω δε υμιν, εισι τινες των ωδε εστηκοτων," και τα εξης. Βασιλειαν δε Θεου αυτην
την θεαν λεγει της δοξης, εν ηι και αυτος οφθησεται, 72.653 καθ' ον καιρον επιλαμψει
τοις επι γης. Ἥξει γαρ εν δοξηι, και του Θεου και Πατρος, και ουκ εν σμικρο πρεπειαι τηι
καθ' ημας· ταυτα υποσχομενος ανεισιν εις το ορος, τρεις αυτων τους απολεκτους εχων.
(Ε f. 344) ∆εικνυς οτι χθαμαλος νους ουκ αν γενοιτο προς θεωριαν επιτηδειος, αλλ' ο
των γηΐνων κατ επαρθεις και υπερανω παντων των κατα σωμα γε νομενος, και εξω
φροντιδων βιωτικων κατ' ιδιαν εν ησυχιαι καταστας, και της των παθων υψηλοτερος
καταδυναστειας χρηματισας. Ειτα μεταπλαττεται προς εξαιρετον τινα και θεοπρεπη
λαμπροτητα, ωστε και ιματισμον αυτου τηι του φωτος προσβοληι δια λαμψαι, και οσον
απαστραψαι δοκειν. Ειτα Μωυσης και Ἠλιας περιεστηκοτες τον Ἰησουν προσελαλουν
αλληλοις την εξοδον αυτου, ην εμελλε πληρουν, φη σιν, εν Ἱερουσαλημ, τουτεστι της
μετα σαρκος οικο νομιας το μυστηριον, και το επι του σταυρου σωτη ριον παθος. Και γαρ
εστιν αληθες, οτι ο δια Μωυ σεως νομος και των αγιων προφητων ο λογος, το Χριστου
μυστηριον προανεδειξαν, ο μεν εν τυποις και σκιαις, μονονουχι καθαπερ εν πινακι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

καταγρα φων αυτο· οι δε πολυτροπως προηγορευκοτες, ως και οφθησεται κατα καιρους
εν ειδει τωι καθ' ημας, και της παντων ενεκεν σωτηριας ου παραιτησεται τον επι ξυλου
θανατον. Ουκουν η Μωυσεως και Ἠλιου παραστασις, και το προσλαλειν αλληλοις
αυτους, οικονομια τις ην, ευ μαλα δεικνυσα, δορυ φορουμενον μεν υπο νομου και
προφητων τον Κυ ριον ημων Ἰησουν Χριστον, ως και νομου και προ φητων ∆εσποτην,
προδειχθεντα δε παρ' αυτων, δι' ων αλληλοις συνωιδα προεκηρυττον. Ου γαρ ασυμ βατα
τοις δια του νομου και των προφητων· και τουτο, οιμαι, εστι το αλληλοις προσλαλειν
Μωυσεα τον ιερωτατον, και τον των προφητων παναριστον Ἠλιαν. Ἀλλ' οι μεν
μακαριοι μαθηται βραχυ πως απο νυσταζουσι, τηι προσευχηι σχολαζοντος του Χριστου·
ειτα διαγρηγορησαντες, θεωροι γεγονασι της ουτω σεπτης και παραδοξου μεταβολης·
ηγουν ανενεγκον τες του καρου, εγινωσκον ακριβως την αληθειαν· και οιηθεις λοιπον
ισως ο θεσπεσιος Πετρος, οτι ταχα ενεστιν ο καιρος της βασιλειας του Θεου, απο δεχεται
μεν τας εν τωι ορει διατριβας, σκηνας δε τρεις δειν γενεσθαι φησιν. Ἀλλ' ουκ ᾔδει,
φησιν, ο λεγει· ου γαρ ην καιρος της συντελειας του αιωνος, και του λαβειν τους αγιους
της επηγγελμενης ελπι δος την μεθεξιν. Ουσης ουν εν αρχαις ετι της οικο νομιας, πως
ην εικος καταληξαι τον Χριστον της εις τον κοσμον αγαπης, αποφοιτησαντα του παθειν
υπερ αυτου; Σεσωκε γαρ την υπ' ουρανον, και αυτον υπο μεινας τον κατα σαρκα
θανατον, και δια της εκ νε κρων αναστασεως καταργησας αυτον. Ουκ ᾔδει τοι γαρουν ο
Πετρος, οπερ εφη. 9Ἐγενετο το ειδος του προσωπου αυτου ετε ρον.9 (B f. 93 b) Ἐπειδη
ηκουον, οτι δει αναστηναι την ημετεραν σαρκα, ποιωι δε σχηματι αδηλον ην, ινα δωι
δειγμα της μεταβολης, αυτου την σαρκα μετεβαλεν, ινα ημιν την ελπιδα βεβαιωσηι·
μεταμορφουται τοι γαρουν εμπροσθεν αυτων. Πεπραχθαι δε φαμεν την 72.656
μεταμορφωσιν αυτου, ουχι δη που το σχημα το αν θρωπινον αποβαλοντος του σωματος,
αλλα δοξης τινος φωτοειδους περιστελλουσης αυτο, και τον ατιμοτατον της σαρκος
χαρακτηρα μεταχρωννυσης ωσπερ εις οψιν ευκλεεστεραν· κατα το, "Σπειρεται εν
ατιμιαι, εγειρεται εν δοξηι," παρα του θειου Παυλου καλως ειρημενον. Νυν μεν γαρ αυτο
τουτο σαρξ εστι γυμνη, ου δοξηι τινι κατακεχρωσμενη, ου λαμπρο τητι φυσικηι
κατηγλαισμενη, ψιλην δε και μονην την εκ φυσεως αδοξιαν τε ομου και ασθενειαν
εχουσα. Κατα δε τον της αναστασεως καιρον εξαλλαγη τις εσται θεοπρεπης, και δοξης
ου σχηματος μεταβολη. Θειας γαρ δοξης επιβλημασι περιαστραψει λοιπον· εκλαμψουσι
γαρ οι δικαιοι καθαπερ ο ηλιος εν τηι βασιλειαι του Πατρος αυτου, κατα την του Σωτηρος
φωνην. Ἐκεινης ουν της μελλουσης δοξης υποδειγμα παρεδηλου η παραδειχθεισα τοις
μαθηταις μεταμορ φωσις· και σωματικως επεδεικνυτο προς το και τοις θνητοις αυτων
εις θεαν υποπεσειν οφθαλμοις, ει και την υπερβολην ουκ ηνεγκαν της λαμπροτητος.
9Φωνη εγενετο εκ της νεφελης.9 (B f. 95, F f. 817) Πεπρακται τι και ετερον χρησι μον εις
βεβαιωσιν της επ' αυτωι πιστεως τοις τε μαθηταις και πασιν ημιν. Ἐκ νεφελης γαρ
ανωθεν ως εκ του Θεου και Πατρος κατεπεμφθη φωνη λε γουσα· "Ουτος εστιν ο Υιος
μου ο αγαπητος, αυτου ακουετε·" και εν τωι γενεσθαι την φωνην, ευρεθη φησιν, ο
Ἰησους εστως μονος. Μωυσεως δε και προ φητων μαλλον, αυτου ακουειν επιταττει.
Ἵνα δε μη συκοφαντηται παρα τινων η αληθεια λεγοντων, οτι Μωυσεως μαλλον
ακουειν αυτους προστεταχεν, επ εσημηνατο ο ευαγγελιστης λεγων, οτι εν τωι γενεσθαι
την φωνην, ευρεθη ο Ἰησους μονος. Αυτου τοιγαρ ουν προστεταχεν ακουειν· και γαρ
εστιν αυτος τελος νομου και προφητων· διο και προς Ἰουδαιους ελεγεν· "Ει επιστευετε
Μωυσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψεν." Ἡ μεν του Θεου και
Πατρος φωνη καλη τε και αξιαγαστος· ακρατωι δε ηδη κατεχομενοι οι μαθηται δειματι,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

πιπτουσιν επι προσωπον, ινα παλιν και δια τουτου μαθωμεν, ως αναγκαιοτατη τοις επι
γης η του Σωτηρος γεγονε παρουσια και μεσιτεια γενομενη δηλαδη κατα τον της
ενανθρωπησεως τροπον. Ει μη γαρ γεγονε καθ' ημας ο μονογενης του Θεου Λογος, τις
αν ημων ηνεγκεν ανωθεν προσβαλλοντα Θεον; τις δ' αν υπεστη την αφραστον αυτου
δοξαν, την ουδενι ταχα των γε νητων φορητην; Φως γαρ αυτον οικειν απροσιτον, και ο
θεσπεσιος φησι Παυλος. 9Και ιδου ανηρ απο του οχλου ανεβοησε, κ.τ.λ. (B f. 95 b, E f.127
b) Ουκ αμωμητον ουτος την προσοδον εποιησατο, κατεβοησε γαρ του χορου των αγιων
μαθητων, ως μη ισχυσαντων επιτιμησαι τωι δαιμονιωι. Ἔδει γαρ τιμωντα μαλλον τον
Ἰησουν την παρ' αυτου αιτειν επικουριαν. ∆ιο φησιν ο Χρι στος· "Ὦ γενεα απιστος!" ∆ια
την σην, λεγων, απι στιαν ουκ ενηργηκεν η χαρις. Ὅτι γαρ χρη μετα 72.657 πιστεως και
Χριστωι προσιεναι, και τοις παρ' αυτου την του δυνασθαι θαυματουργειν χαριν
λαβουσιν, αυτος ημας εδιδαξε, πανταχου την πιστιν αιτων παρα των προσιοντων αυτωι.
Ταυτης ενεκα της αιτιας αυτου καταβοαι ο Χριστος, γενεαν απιστον και δι εστραμμενην
αυτον τε, και τους ομογνωμονας αυτου αποκαλων· ο γαρ απιστος, και διεστραμμενος
παν τως, κατ' ουδενα τροπον ορθοποδειν ειδως· τοις ουτω γνωμης εχουσιν ανοσιωτατα,
ουκ αξιοι συνειναι Χρι στος. Και ει χρη τι των ανθρωπινων ειπειν, ολιγωρει και ακηδιαι·
"Ἕως τινος, λεγων, εσομαι προς υμας, και ανεξομαι υμων;" Ὁ γαρ λεγων ασθενη προς
την κατα των πνευματων ενεργειαν τους παρ' αυτου λαβοντας την χαριν, αυτης
μαλλον κατηγορει της χαριτος, ου των λαβοντων αυτην. Αυτου γουν αν οσιως
κατηγορησεν ο ειπων περι των μαθητων, οτι ουκ ηδυνηθησαν αυτο εκβαλειν.
9Ἐπετιμησε δε ο Ἰησους τωι πνευματι τωι ακαθαρτωι.9 (B f. 96) Ἔδει μεν ουν τον του
δαιμονωντος πατερα λυπουμενον απελθειν, ου τετυχηκοτα της φιλοτιμιας. Ἵνα δε μη
τις οιηται και αυτον τον Χριστον ατονη σαι προς την θαυματουργιαν, επετιμησε τωι
ακαθαρ τωι πνευματι, και παραχρημα εφυγαδευετο, "Και απ εδωκεν αυτον, φησι, τωι
πατρι αυτου·" ου γαρ ην ετι του πατρος, αλλα του κρατουντος πνευματος. Ἐπειδη δε
απεσεισατο την πλεονεξιαν, γεγονε παλιν του ιδιου πατρος τηι Χριστου δυναμει, ος και
τοις ιδιοις αποστολοις δεδωκεν εξουσιαν τας θεοσημειας κατ ορθουν, και τοις
ακαθαρτοις επιτιμαιν πνευμασι. 9Θεσθε υμεις εις τας καρδιας υμων τους λογους
τουτους.9 (B f. 96) Ποια τις η παρασκευασασα προφασις τον Χριστον ταυτα νυν ειπειν
προς τους μαθητας; Ἀνηνεγκε μεν τους κορυφαιους αυτων εις το ορος, και
μεταμορφωθεις εδειξεν αυτοις την δοξαν, μεθ' ης κατα καιρους επιλαμψει· κατελθων δε
εκ του ορους, πονηρου και απηνους πνευματος ηλευθερωσε τινα. Ἀλλ' εδει παντως
αυτον το σωτηριον υπερ ημων υπομειναι παθος, και της Ἰουδαιων ανασχεσθαι
σκαιοτητος· ου γεγονοτος, ουδεν απεικος εννοειν εν θορυβοις εσεσθαι τους μαθητας,
και τοιαυτα που καθ' εαυτους εννοειν τε και λεγειν· Ὁ τοσουτος, ο νε κρους αναστησας
εν εξουσιαι θεοπρεπει, ο θαλασσαις επιτιμων και πνευμασιν, ο λογωι συντριβων τον Σα
ταναν, πως ηλω νυνι, και τοις των φονωντων εμπε πτωκε βροχοις; Ἆρ' ουν ηπατημεθα,
Θεον ειναι νο μιζοντες αυτον; Ἵν' ουν ειδειεν το παντως εσομενον, αποθετον ωσπερ εις
νουν ποιεισθαι κελευει το μυ στηριον· "Θεσθε γαρ υμεις, φησιν, εις τας καρδιας υμων."
Το δε υμεις εν τουτοις, διαστελλοντος εστιν απο των αλλων αυτους. Ἤθελε γαρ ειδεναι
αυτους το συμβησομενον, ου μην και λαλειν ετεροις· τους τε γαρ αγελαιους λαθειν εδει,
οτι πεισεται· και αυτους 72.660 πεπληροφορημενους, οτι αναβιυη πατησας τον θανα
τον, διαφυγειν ετοιμως τα εκ του σκανδαλιζεσθαι βλαβη. 9Οι δε ηγνοουν το ρημα
τουτο.9 (B f. 96 b) Πως ηγνοουν οι μαθηται το Χριστου μυστηριον, πλεισταχου δια της
του νομου σκιας προγραφομενον; Ἦσαν μεν γαρ εκ της των Ἰουδαιων αγελης, ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ραιθυμοι δε ουδε των Μωυσεως γραμματων ανεπιστημονες· και γουν δια τουτο απο
λεκτοι γεγονασι παρα Χριστου. Ἀλλ' ως ο μακαριος φησι Παυλος· "Πωρωσις απο μερους
γεγονε τωι Ἰσραηλ, και αχρι της σημερον, ηνικα αναγινωσκε ται Μωυσης, καλυμμα επι
την καρδιαν αυτων κειται μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται." Χρη
τοιγαρουν προσιοντας τωι Χριστωι λεγειν· "Ἀποκαλυψον τους οφθαλμους μου, και
κατανοησω τα θαυ μασια εκ του νομου σου." 9Εισηλθε δε διαλογισμος εν αυτοις, το τις
αν ειη μειζων αυτων.9 (B f. 96 b) Ου παντας οιμαι τους μακαριους μα θητας την
τοιαυτην εσχηκεναι νοσον· απιθανον γαρ απαντας κοινην και μιαν ευθυς εισδεξασθαι
νοσον· ενος δε, ως οιμαι, παθοντος αυτην, ινα μη τινα δια βολην κατα τινος των
συμμαθητων ο σοφωτατος ευ αγγελιστης εξυφαινων ευρεθηι, αδιοριστως αποφαινε ται
λεγων, οτι "Εισηλθε διαλογισμος εν αυτοις, το, τις αν ειη μειζων αυτων."(E f.127 b)
Παθος δη ουν διακενου δοξης εισδεδραμηκε τινα των αγιων απο στολων· το γαρ ολως
διαλογιζεσθαι το, τις αν ειη μειζων αυτων, φιλονεικουντος εστι και το προεστα ναι των
αλλων επιθυμησαντος. Ἀλλ' ο τα παντα ει δως Χριστος ο Θεος ημων εν τηι του μαθητου
διανοιαι διαλογισμον ωσπερ τινα πικριαν ανω φυουσαν, κατα το γεγραμμενον, πριν εις
υψος αρθηναι, πριν αδρυν θηναι, εκ ριζης αυτης αναβαθρευει το κακον. Ἀρχο μενα γαρ
εν ημιν τα παθη, νικαται (Cod. νικαι) ραι διως, αδρυνθεντα δε δυσαποβλητα εστι. Πως
ουν αρα το φιλοδοξον παθος αποκειρει ο πνευματων ιατρος; Ἐπελαβετο το παιδιον, και
εστησεν αυτο παρ' εαυ τωι. Ὠφελειας δε χαριν εποιειτο το χρημα και αυτοις τοις αγιοις
αποστολοις, και ημιν δε τοις μετ' εκει νους. Περιβοσκεται γαρ η τοιαδε νοσος ως επιπαν
τους ανθρωπους, ειπερ αν ειεν εν υπεροχηι τηι κατα τινων [Cod.9 καταπινων]. τινος ουν
αρα τυπον και εικονα το παρενεχθεν εποιειτο παιδιον; Ἀπονηρου και αφιλοδοξου ζωης·
ακαπαλευτον γαρ εχει την γνωμην, ανωθευτον την καρδιαν, και εστιν εν απλο τητι
διαλογισμων· ου φιλοδοξιας εραι, ουκ οιδεν υπεροχης τροπον. Ειτα φησιν, οτι· "Ὃς αν
δεξηται τουτο το παιδιον επι τωι ονοματι μου," και τα εξης· 72.661 τουτεστιν, "Ὁ
μικροτερος εν πασιν υμιν υπαρχων, ουτος εσται μεγας," τον μετριοφρονα λεγων, και
ουδεν υψηλον περι εαυτου λογιζομενον δι' ευλα βειαν. 9Ὃς αν δεξηται τουτο το
παιδιον επι τωι ονο ματι μου, κ.τ.λ.9 (B f. 98 b) Ὅτε τοινυν τοις τιμωσιν αγιους εις τε και
ομοιος ο μισθος, καν μικρον ειη τις τυχον, καν των εν προυχοντι μετρωι τε και δοξηι ("Ὁ
δεχομενος γαρ, φησι, το παιδιον τουτο, εμε δεχεται, και τον Πα τερα μου"), πως ουχ
εωλον παντελως το αλληλοις φιλονεικειν, και πρωτειων εραιν; ∆ιατρανοι δε επι πλεον
τον επι τουτωι τωι λογωι σκοπον, και φησιν, τον μικροτερον εν πασι δια
ταπεινοφροσυνην, τουτον ει ναι μεγαν. ∆ιοτι γεγραπται, οτι "Πας ο υψων εαυ τον,
ταπεινωθησεται· ο δε ταπεινων εαυτον, υψωθη σεται." 9Ειπεν αυτωι ο Ἰησους· Αι
αλωπεκες φωλεους εχουσι, κ.τ.λ.9 (B f. 98 b) ∆ικαιως τουτον απεπεμψατο· εχρην γαρ
αυτον λαβειν τον εαυτου σταυρον, ηγουν αποτα ξασθαι τοις ματαιοις του βιου τουτου
περισπασμοις. "Ἡ γαρ φιλια του κοσμου εχθρα του Θεου εστι." Τοιουτον οντα τον
ανθρωπον ελεγχει πλαγιως, ουκ ονειδιζων μαλλον, αλλ' επανορθων· δια τουτο φησιν·
72.664 "Αι αλωπεκες φωλεους εχουσι, και τα πετεινα του ουρανου κατασκηνωσεις· ο δε
Υιος του ανθρωπου ουκ εχει που την κεφαλην κλινηι." Και η μεν απλουστε ρα διανοια
αυτη. Ἔοικε δε κατα την βαθυτεραν εν νοιαν αλωπεκας και πετεινα του ουρανου τας
παν ουργους και δολερας των δαιμονων αγελας αποκαλειν· ουτω γαρ πολλαχου της
θειας Γραφης κεκληνται· "Πιασατε ημιν αλωπεκας μικρους αφανιζοντας αμ πελωνας."
Και αυτος δε ο Κυριος τον Ἡρωδην αλωπεκα προσειπε. Και περι των εν τηι γηι καταβλη
θεντων σπερματων φησι, οτι τα πετεινα του ουρανου κατεφαγεν αυτα, περι των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

πονηρων πνευματων λε γων. Ὅτε τοινυν αι τοιαυται αλωπεκες και τα πετει να
φωλεους και καταδυσεις εχουσιν εν ημιν, πως ελ θηι Χριστος; Που δε αναπαυσεται; Τις
κοινωνια φωτι προς σκοτος; 9Ἐπιτρεψον μοι απελθοντι πρωτον θαψαι τον πατερα
μου.9 (B f. 99 b) Ἀξιοζηλωτον μεν ουτος την υποσχε σιν ενεδειξατο και επαινουμενην·
το δε ζητειν απο ταξασθαι τοις οικειοις, μεμερισμενην εχειν ενδεικνυ ται την διανοιαν·
το γαρ εθελειν ολως προανακοινου σθαι τοις μη αποδεξομενοις, ου βεβηκοτος εστι
λογισμου. ∆ιο και φησι προς αυτον· "Ουδεις επιβα λων την χειρα αυτου," και τα εξης.
Ὥσπερ γαρ ο αροτριων, οταν οκνησηι προς το λειπον, ουκ οψεται τους καρπους
πληθυνοντας, ουτως και ο ελομενος μεν ακολουθειν τωι Χριστωι, ουκ αποτασσομενος δε
τοις κοσμικοις πραγμασι, και τοις κατα σαρκα οι κειοις, μαλιστα τοις μη τον σκοπον
αποδεχομενοις αυ του, ουδαμως ουτος κατορθωσει την αγαθην ευτολ μιαν, ουδε
ευθετος εστιν εις την βασιλειαν των ου ρανων. Ὁ γαρ τοιουτος επιβαλλει μεν αροτρωι
την χειρα, διο προθυμος εστιν ακολουθειν· οπισω δε βλε πει, διοτι αναβολης προφασιν
ποιειται την προς τους οικειους διαλεξιν και συμβουλην. Ἀλλ' ουδαμως τοιουτους
ευρησομεν οντας τους αγιους αποστολους· αμα γαρ τωι ακουσαι του Χριστου λεγοντος·
"∆ευτε οπισω μου," αφεντες το πλοιον, και τον πατερα αυ των, ηκολουθησαν αυτωι. Ους
μιμεισθαι χρη τους ακολουθουντας Χριστωι.

ΚΕΦ. Ιʹ.
Ἀνεδειξεν ο Κυριος και ετερους εβδομη κοντα. Και επειδη πολλη τις εμελλεν
εσεσθαι των εις αυ τον πιστευοντων η πληθυς, εσαγηνευετο γαρ ου μο νον ο Ἰσραηλ,
αλλα γαρ και αι των εθνων αγελαι· δια τουτο ανεδειχθησαν παρα Χριστου του Θεου
ημων προς τοις δυο και δεκα και ετεροι εβδομηκοντα. (Τα ακολουθα τουτων, οιον· "Ὁ
μεν θερισμος πο λυς," και τα εξης· και, "Μη μεταβαινετε εξ οικιας εις οικιαν," οπερ
ρεμβασμον δηλοι, και μι σθον αιτουντων, και διαβολης εστι τεκμηριον· προ εγραφετο
εις το κατα Ματθαιον. Ἔτι δε και τα τουτων ακολουθα εως ωδε· "Ὁ δε εμε αθετων, αθε
τει τον αποστειλαντα με."(B f. 100 b) Τουτου ο τυπος και εν τοις Μωυσεως προεγραφετο
λογοις· εβδομηκοντα μεν γαρ επελεξατο, και αυτος θεου προσταττοντος· επηφιει δε τοις
εξειλεγμενοις το Πνευμα θεος· και καθ' ετερον δε τροπον τους τε δωδεκα μαθητας, και
αυτους τους εβδομηκοντα, δια της του νομου σκιας σημαινομενους ευρησομεν· γε
γραπται γαρ εν τηι εξοδωι περι των υιων Ἰσραηλ· "Ἦλθον, φησιν, Ἐλημ (ερμηνευεται δε
αναβασις, ητοι αυξησις), και ησαν εκει δωδεκα υδατων πηγαι, και εβδομηκοντα στελεχη
φοινικων." Ἀναβαινοντες γαρ εις τελεωτεραν συνεσιν και αυξησιν πνευματι κην,
ευρισκομεν τους δωδεκα αγιους αποστολους, και τους αναδειχθεντας υπο Χριστου
εβδομηκοντα. Ἀῤρυομεθα γαρ ως εκ πηγων αγιων των του Σωτη ρος μαθητων παντος
αγαθου ειδησιν. Θαυμαζο μεν δε και τους εβδομηκοντα, και οιονει φοινι κας ειναι
φαμεν· ευκαρδιον γαρ το φυτον, ευ καρπον τε και ευριζον, και αει τοις υδασιν εντεθη
λος. 9Ἐγω αποστελλω υμας ως αρνας εν μεσω λυ κων.Μη βασταζετε βαλαντιον, κ.τ.λ.9
(B f. 101) Προλεγει τους διωγμους, ινα ενεγκωσι την πειραν. Και πως αν περιγενοιτο
προβατον λυ κου; Ἐγω, φησι, συνεσομαι, και συνασπιω, μετα βαλλων τους λυκους εις
προβατα· ουδεν γαρ μου τωι θεληματι ανθεστηκεν· και τουτο η πειρα εδειξεν επι
Παυλου· τον γαρ παντος λυκου απηνεστερον τοις πιστευουσιν εις αυτον, προβατου
πεποιηκεν ημερω τερον. (B f. 101) Ουδε την περι του σωματος εχειν φροντιδα επιτρεπει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

μη οτι περι τα εξω του σωμα τος ασχολεισθαι, οπου μη δε εφοδιων φροντισαι, μηδε
επικομισασθαι τι των ουκ ηδη περικειμενων τωι σω ματι, οιον υποδηματα· αλλ' επ' αυτωι
πασαν τιθεσθαι 72.668 την φροντιδα. Ἀλλ' ουδε της σπουδης παρελκυσμον τινα παρηκε
προσδεξασθαι, μηδε αχρι του των συν τυγχανοντων ασπασμου συγχωρησας αφελκεσθαι·
ο και παλαι υπο Ἐλισσαιου ελεγετο τωι αποσταλεντι, ευθειαι ορμηι επι το εργον χωρειν,
και μηδε ευλο γουντα αντευλογειν. Ζημια γαρ της σπουδης η προς ετερους απονευσις·
μηδε τουτο, φησιν, εμποδιον του κηρυγματος γενηται, ομιλιας εν μεσωι παρεμπιπτου
σης, και βραδυτητος προφασει φιλιας. Μηδεμια ουν διαβολικη κακουργια υμας
αποσπασηι. 9Ὑπεστρεψαν μετα χαρας, κ.τ.λ.9 Ἐθεωρουν τον Σαταναν, κ.τ.λ.9 (B f. 102 b)
Ἵνα γαρ μη νομιζοιντο οικοθεν ηκειν προς το κηρυγμα, εμαρτυρει η δοθεισα αυτοις του
Πνευματος χαρις· επαγομενης γαρ τωι λογωι της θεοσημειας, ουδεις αν ισχυσεν κατ'
αυτων συκοφαν τιας τροπος. Ἔχαιρον ως αξιωθεντες θαυματουργειν, και υποτασσειν
τα δαιμονια.(B f. 103) Το ως αστραπην πεσειν, δηλοι το εξ υψους αυτον κατ ενεχθηναι
προς γην, εκ δοξης εις ατιμιαν, εξ ισχυος εις ασθενειαν. Προ μεν γαρ της οικονομιας του
Σω τηρος κατεκρατησε της υπ' ουρανον, προσκυνηθεις σχεδον παρα παντων· τοτε δε
πεπτωκεν ως αστραπη, ο παντας εχων προσκυνητας τους πεπλανημενους, και υπο
ποδας τεθειται των προσκυνουντων· αυτον· τουτο γαρ μηνυει το· "Ἰδου δεδωκα υμιν
εξουσιαν του πατειν επανω οφεων και σκορπιων·" τους δαι μονας, οφεις και σκορπιους
καλων. 9Ἐν αυτηι τηι ωραι ηγαλλιασατο τωι Πνευματι ο Ἰησους, και ειπεν, κ.τ.λ.9 (A f.
137) Ἴδωμεν δε και τους λογους, ους δι' ημας υπερ ημων Χριστος εποιησατο προς τον
εαυτου Πα τερα· "Ἐξομολογουμαι σοι, Πατερ, Κυριε του ουρα νου και της γης, οτι
απεκρυψας ταυτα απο σοφων και συνετων, και απεκαλυψας αυτα νηπιοις." (B f. 103 b)
Ἰδου, φασιν οι διεστραμμενοι τον νουν, χαριν ομολογει τωι Πατρι· πως ουν ουκ ελαττων
αυ του; Και τι το κωλυον, ω βελτιστοι, φαιη τις αν, το ομοουσιον Υιον αποδεχεσθαι, και
επαινειν τον εαυ του Πατερα, σωζοντα δι' αυτου την υπ' ουρανον; Ει δε νομιζεις δια την
εξομολογησιν ελαττονα ειναι, ακουσον των εξης. Κυριον ουρανου και γης τον εαυ του
καλει Πατερα· ο Υιος δε του των ολων κρατουν τος Θεου, παντως που συν αυτωι
δεσποζει των ολων, και επανω παντων εστιν ως Θεος εκ Θεου, και την κατα παν οτιουν
ισοτητα προς αυτον εχων ουσιωδως. 72.669 (A f. 137 b. B f. 104) Ἡμιν απεκαλυψεν ο
Θεος και Πατηρ το προ της του κοσμου καταβολης κε κρυμμενον και σεσιγημενον παρ'
αυτωι μυστηριον· δηλον δε, οτι το περι της ενανθρωπησεως του Μονο γενους, ο
προεγνωσθη μεν προ καταβολης κοσμου, πεφανερωται δε τοις επι γης εν εσχατοις του
αιωνος καιροις. Γραφει γουν ο μακαριος Παυλος, οτι "Ἐμοι, τωι ελαχιστοτερωι παντων
αγιων, εδοθη η χαρις αυτη, τοις εθνεσιν ευαγγελισασθαι τον ανεξιχνιαστον πλουτον
του Χριστου, και φωτισαι παντας, τις η. οικονομια του μυστηριου του αποκεκρυμμενου
απο των αιωνων εν τωι Θεωι τωι τα παντα κτισαντι." Ουκουν εν τηι του Πατρος γνωσει
εκεκρυπτο και προ της του κοσμου καταβο λης, το σεπτον και μεγα του Σωτηρος ημων
μυστη ριον· ουτω και ημεις προεγνωσθημεν και προωρισθη μεν εις υιοθεσιαν. Και τουτο
παλιν ημας ο σοφωτατος Παυλος διδαξει γραφων· "Ευλογητος ο Θεος και Πα τηρ του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο ευλογησας ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν
επουρανιοις εν Χριστωι προ καταβολης κοσμου, ειναι ημας αγιους και αμωμους
κατενωπιον αυτου, εν αγαπηι προορι σας ημας εις υιοθεσιαν, δια Ἰησου Χριστου εις αυ
τον." Ἡμιν ουν αρα τοις νηπιοις το κεκρυμμενον και σεσιγημενον εκ των αιωνων
μυστηριον απεκα λυψεν ο Πατηρ. Και τοι προ ημων πλειστοι τε οσοι και αριθμου
κρειττονες ησαν κατα τονδε τον βιον ανδρες το γε ηκον εν λογοις σοφοι· αλλ' ως ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

Παυλος φησιν, "Ἐματαιωθησαν εν διαλογισμοις αυτων, και εσκο τισθη η ασυνετος
αυτων καρδια· φασκοντες ειναι σοφοι, εμωρανθησαν, και ηλλαξαν την δοξαν του
αφθαρτου Θεου, εν ομοιωματι εικονος φθαρτου αν θρωπου, και πετεινων, και
τετραποδων, και ερπε των· ταυτης ενεκα της αιτιας, παρεδοθησαν εις αδοκιμον νουν,
και ουκ εγνωρισεν αυτοις το μυστη ριον." Γεγραπται δε και ημιν· "Ει τις δοκει εν τωι
κοσμωι σοφος ειναι, μωρος γενεσθω, ινα γενηται σο φος· η γαρ του κοσμου τουτου
σοφια, μωρια παρα τωι Θεωι εστιν." Ουκουν αληθες ειπειν, οτι ο ψιλην και μονην εχων
την του κοσμου σοφιαν, μωρος εστι και ασυνετος παρα Θεωι· ο δε μωρος ειναι δοκων
παρα τοις του κοσμου σοφοις, εχων δε εις νουν και καρδιαν της αληθους θεοπτιας το
φως, ουτος σοφος εστιν παρα τωι Θεωι. Ουκουν τοις δοκουσιν ειναι μω ροις, ηγουν
ακακον και νηπιαζουσαν επι κακιαι την δια νοιαν εχουσιν, απεκαλυψεν ο Πατηρ τον
Υιον, ατε δη και προεγνωσμενοις και προωρισμενοις εις υιοθεσιαν. Ουκ απιθανον δε, ως
γε οιμαι, κακεινο τουτοις επενεγκειν. Οι Γραμματεις τε και οι Φαρισαιοι, και 72.672 οι
των Ἰουδαικων κρατουντες ταγματων, νομομα θειας δοκησιν εχοντες, ενομιζοντο τινες
ειναι σοφοι· αλλ' ουκ οντες τοιουτοι κατα το αληθες, δι' αυτων ηλεγχοντο των
πραγματων. Και γουν ο προφητης Ἱερεμιας ουτω που φησι προς αυτους· "Πως ερειτε ως
Σοφοι εσμεν ημεις, και λογος Κυριου μεθ' ημων εστιν; Εις ματην εγενηθη σχοινος
ψευδης γραμμα τευσιν· ηισχυνθησαν σοφοι, επτοηθησαν, και εαλω σαν· σοφια τις εστιν
εν αυτοις, οτι τον λογον Κυριου απεδοκιμασαν;" Ἐπειδη δε απεδοκιμασαν αυτοι του
Σωτηρος τον λογον, τουτεστι το ευαγγελικον και σωτηριον κηρυγμα, ηγουν τον του
Θεου και Πατρος Λογον, τον δι' ημας γενομενον ανθρωπον, αυτοι γε γονασιν αδοκιμοι·
εφη ουν Ἱερεμιας περι αυτων· "Ἀργυριον αποδεδοκιμασμενον καλεσατε αυτους, οτι
απεδοκιμασεν αυτους Κυριος·" Κεκρυπται και απο τουτων το Χριστου μυστηριον· και
γουν εφη που τοις εαυτου μαθηταις ο Κυριος περι αυτων· "Ὑμιν δεδοται γνωναι τα
μυστηρια της βασιλειας των ουρανων· εκεινοις δε ου δεδοται." Ὑμιν δε τισι; Τοις
πιστευσασι δηλονοτι, τοις επεγνωκοσι την επιφανειαν αυτου, τοις τον νομον νοουσι
πνευματικως, τουτοις ευδοκησεν ο Πατηρ αποκαλυψαι τον ιδιον Υιον. 9Παντα
παρεδοθη μοι υπο του Πατρος μου.9 (A f. 139, B f. 104) Ἐμφανιζει γουν παλιν ημιν την
εαυτου δοξαν, και της θεοπρεπους υπεροχης το αξιωμα, και της μετα σαρκος οικονομιας
το ευτεχ νες, ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· οση τε γεγο νεν εντευθεν η ονησις, τοις επι
της γης καθιστησιν εναργες· "Παντα μοι, φησι, παρεδοθη υπο του Πατρος μου." Ἦν μεν
γαρ και εστιν ουρανου τε και γης Κυριος, και συνθρονος τωι Πατρι, και συγ καταρχων
αυτωι των ολων. Ἐπειδη και καθεις εαυ τον εν τοις καθ' ημας κεχρηματικεν ανθρωπος,
δια λεγεται παλιν ουκ απεικοτως τηι μετα σαρκος οικο νομιαι, και τας πρεπουσας τοις της
κενωσεως μετροις ου παραιτειται φωνας, ινα πιστευηται γεγονως καθ' ημας, και την
ημων φορεσας πτωχειαν. Ὁ τοινυν ουρανου τε και γης, και συλληβδην των ολων
Κυριος, εαυτωι παντα παραδεδοσθαι φησιν υπο του Πατρος· κεκυριευκε γαρ της υπ'
ουρανον. Ἀλλα τουτο ειπων, ανεισιν ευθυς εις την εαυτου δοξαν και υπεροχην· και
διαδεικνυσι κατ' ουδενα τροπον, του ιδιου Πα τρος εαυτον ηττωμενον· τι γαρ εφη προς
εκεινον; Και ουδεις γινωσκει την του Πατρος φυσιν αδι δακτως, φησιν, ει μη ο Υιος·
ουδε τον ομοουσιον αυτωι Υιον ειδε τις, ει μη ο Πατηρ· οσοι δι' αποκα λυψεως εγνωσαν
τον Θεον, ουτοι ου τι εστιν εγνωσαν, αλλ' οτι εστιν.(A f. 139 b, B f. 104 b) Οι τοι νυν τας
πρωτας λεξεις, τας λεγουσας, "Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος, εις υφεσιν
εκλαμβανοντες του Υιου, μανθανετωσαν δια των εφεξης την κατα παν οτιουν του Υιου
προς τον Πατερα απαραλλα ξιαν. Πως γαρ ουδενος ειδοτος, καθα φησι, τον Υιον, ει μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

μονου του Πατρος, αυτοι τετολμηκατE. f. ρονειν και λεγειν, οτι ελαττων εστιν αυτου,
ως ακριβως ει δοτες αυτον; Ὃν γαρ μονος ειδεν ο Πατηρ, υπερ 72.673 παντα νουν εστι
και λογον, καθα και αυτος ο Πατηρ υπο μονου γινωσκομενος του ιδιου γεννηματος·
μονη γαρ οιδεν εαυτην η αγια και ομοουσιος Τριας, η παντος επεκεινα και νου και
λογου· αποκαλυπτει δε ημιν ο Υιος δια του αγιου Πνευματος, ως φησι Παυλος· "Ἡμιν
γαρ απεκαλυψεν ο Θεος δια του Πνευ ματος αυτου." 9Και στραφεις προς τους μαθητας,
κατ' ιδιαν ειπε· Μακαριοι οι οφθαλμοι οι βλεποντες α βλε πετε.9 (A f. 140) Τα των
πραγματων αποῤρητοτερα, τοις αναγκαιοις μαλιστα των επιτηδειων, ανακοινουσθαι
χρη, και ουχι τοις τυχουσιν απλως. Φιλοι δε αυτου μαθητειας ηξιωμενοι, και
πεφωτισμενον εχοντες της καρδιας τον οφθαλμον, και το ους ετοιμον εις υπ ακοην. Και
γουν εφη ποτε προς τους αγιους αποστο λους· "Ουκετι λεγω υμας δουλους, υμεις φιλοι
μου εστε· ο δουλος ουκ οιδε τι ποιει αυτου ο Κυριος· υμας δε ειρηκα φιλους, οτι παντα α
ηκουσα παρα του Πατρος μου, εγνωρισα υμιν." Τουτοις και τα προγεγραμμενα φησιν
οικονομικωτατα στραφεις προς αυτους, τουτεστιν εν αποστροφηι ποιησαμενος τους μητε
οραιν μητε ακουειν εθελοντας, ανηκοους δε οντας, και τυφλον εχοντας εν εαυτοις τον
νουν, ολον εαυτον εχαριζετο τοις αγαπωσιν αυτον· και εις αυτους αφορων, μακαριους
εφη τους οφθαλμους τους ορωντας ηγουν οψομενους α προ των αλλων αυτοι και
πρωτοι τεθεανται. Πεποιηται μεν ουν ο επι του τοις λογος, ως απο γε της παρα πασι και
κοινης συν ηθειας· πλην εκεινο ημας εξεπιστασθαι χρη· το γαρ βλεπειν εν τουτοις, ουκ
ενεργειας της δι' ομματων σωματικων εισκομιζει δηλωσιν, απολαυσεως δε μαλ λον των
δι' αυτου τοις ευσεβεσι δεδωρημενων· οιον, ως ει τις λεγοι· Ὁ δεινα τυχον καιρους ειδε
καλους, αντι του, Ἐν απολαυσει γεγονε καιρων αγαθων. Και το· "Ἴδοις δε τα αγαθα
Ἱερουσαλημ," εν ψαλμοις ειρημενον, ουτω νοησεις, αντι του, Γενοιτο σοι με τασχειν
των αγαθων της Ἱερουσαλημ, της ανω δη λονοτι και εν ουρανοις. Ὅτι γαρ ουχ' οι
γεγονοτες θεωροι της δια Χριστου θεοσημειας, ειεν αν μακα ριοι παντη τε και παντως,
πως εστιν αμφιβαλλειν; Πλειστοι μεν γαρ Ἰουδαιοι τεθεανται θεοπρεπως ενεργουντα
Χριστον· αλλ' ουχ απασιν αν πρεποι το μακαριζεσθαι· πεπιστευκασι γαρ ουδαμως, αλλ'
ουδε τεθεανται την δοξαν αυτου τοις της διανοιας ομμα σιν. Ἀλλα γαρ τινα τροπον
εμακαρισθησαν ημων οι οφθαλμοι; Τι δε αρα τεθεαμενοι; Ειδομεν τον εν μορφηι του
Θεου και Πατρος Θεον Λογον, δι' ημας γενομενον ανθρωπον· τον ομοθρονον τωι Πατρι,
μεθ' ημων, ηγουν εν ειδει τωι καθ' ημας, ιν' ημας εαυτωι συμμορφους αποτελεσηι, δι'
αγιασμου και δικαιοσυ νης, εγχαραττων ημιν το της εαυτου θεοτητος καλ λος, νοητως
δηλονοτι και πνευματικως. Και τουτου μαρτυς ο Παυλος, ουτω γεγραφως· "Ὥσπερ γαρ
εφορεσαμεν την εικονα του χοικου, ουτω φορεσομεν και την εικονα του επουρανιου·"
χοικον κενον αν θρωπον ειναι λεγων, τον πρωτοπλαστον Ἀδαμ· επου ρανιον δε, τον
ανωθεν και εκ της ουσιας του Πατρος 72.676 ελλαμψαντα Λογον. Ειτα γενομενος ως
εφην, εν ομοιωσει τηι προς ημας ο κατα φυσιν Υιος ελαβε δουλου μορφην, ιν' ημας τους
εν ζυγωι δουλειας κα τεσφιγμενους, φυσει γαρ δουλον εστι το ποιηθεν, ελευθερους
αποφηνηι, τα αυτου κερδαινοντας· ωνο μασμεθα γαρ υιοι δι' αυτον τε και συν αυτωι· συν
επτωχευσεν ημιν πλουσιος ων, ινα την ανθρωπου φυσιν εις τον ιδιον αγαγηι πλουτον·
εγευσατο θανατου δια ξυλου και σταυρου, ιν' εκ μεσου ποιησηι την δια ξυλου
παραβασιν, και τα επ' αυτοις δη τουτοις αιτια ματα καταλυσηι, και της καθ' ημων
τυραννιδος απο στησηι τον θανατον· ειδομεν πεσοντα τον Σαταναν· εν ταπεινωσει, τον
αλαζονα· ατιμον, τον ποτε προσκυ νουμενον· τον εν υποληψει θεοτητος, υπο ποδας
αγιων· ελαβον γαρ εξουσιαν πνευμασιν ακαθαρτοις επιτιμαιν. Ἀξιωμα δε τουτο παμμεγα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

και υπερ ανθρωπου φυσιν και μονωι πρεπον τωι παντων επεκεινα Θεωι· αρχη δε τουτου
γεγονεν ημιν, εν ανθρωπειαι μορφηι πεφηνως ο Λογος· και γουν επεπληττε μεν τοις ακα
θαρτοις πνευμασιν. Ἔφασκον δε οι ταλανες Ἰουδαιοι, οτι "Ουτος ουκ εκβαλλει τα
δαιμονια, ει μη εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων." Προς ταυ τας αυτων τας
ανοσιους φωνας υπηντα λεγων ο Κυριος· "Ει εγω εν Βεελζεβουλ εκβαλλω τα δαι μονια,
οι υιοι υμων εν τινι εκβαλλουσιν; Ει δ' εγω εν Πνευματι Θεου εκβαλλω τα δαιμονια, αρα
εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου." Ει γαρ εγω, φησιν, ανθρωπος καθ' υμας
γεγονως, εχω ουτως της θεο πρεπους εξουσιας την ενεργειαν, εφ' υμας κατεβη το ουτω
μεγα και εξαιρετον αγαθον· ευδοκιμει γαρ, φησι, η ανθρωπου φυσις εν εμοι πατουσα τον
Σα ταναν· ουκουν εφ' ημας εφθασεν η βασιλεια του Θεου, του καθ' ημας γεγονοτος
Λογου και μετα σαρκος ενεργουντος τα θεοπρεπη· εν τουτοις οντας εαυτους τεθεαμεθα·
και μακαριοι γεγονασιν ημων οι οφθαλμοι· ηκουσαμεν αυτου της αῤρητου μυσταγω
γιας· εδιδαξεν ημας τα περι του Θεου και Πατρος· εδειξεν ημιν αυτον εν ιδιαι φυσει·
εμφανη κατεστησε των δια Μωυσεως τυπων την αληθειαν. Ταυτα πολλοι των
προφητων επεθυμησαν ιδειν, πλειστοι δε και βασιλεις· και γουν ευρησομεν ποτε μεν
λεγοντας· "∆ειξον ημιν, Κυριε, το ελεος σου, και το σωτη ριον σου δυης ημιν·" ελεος
γαρ σωτηριον ονομα ζουσι τον Υιον· ποτε δε παλιν· "Μνησθητι ημων. Κυριε, επι ευδοκιαι
του λαου σου, επισκεψαι ημας εν τωι σωτηριωι σου· του ιδειν εν τηι χρηστοτητι των
εκλεκτων σου, του ευφρανθηναι εν ευφροσυνηι, μετα του εθνους σου." Ἔθνος δε ποιον
εστι το εξειλεγμε νον εν Χριστωι παρα του Θεου και Πατρος, εξηγη σεται λεγων ο
σοφωτατος Πετρος προς τους δια πιστεως ευδοκιμηκοτας· "Ὑμεις δε γενος εκλεκτον,
βασιλειον ιερατευμα, εθνος αγιον, λαος εις περι ποιησιν, ινα τας αρετας εξαγγειλητε του
εκ σκοτους υμας καλεσαντος εις το θαυμαστον αυτου φως." 72.677 9Ἰδου νομικος τις
ανεστη εκπειραζων αυτον, κ.τ.λ.9 (Ε f. 170) Καιρον μεν εκεινον φησι καθ' ον ο Σω τηρ
τας διατριβας επι της γης εποιειτο, ο πανταχου παρων, και των πατρικων μη
εξισταμενος.(A f. 141) Νομικον δε εν τουτοις φησιν ο ευαγγελιστης, τον νομοΐστορα,
κατα γε την παρα Ἰουδαιων συν ηθειαν, ηγουν τον οιομενον ειδεναι τον νομον, ου μην
ετι και ειδοτα κατα αληθειαν. Ουτος ενομισε συναρ πασαι Χριστον· και επι τισιν, ερω.
Λογοποιοι τινες αθυροστομειν ειωθοτες, απασαν περιεφοιτων την των Ἰουδαιων
χωραν, και αυτην δε την Ἱερουσαλημ, κατηγορουντες Χριστου, και φασκοντες, οτι την
μεν δια του Μωυσεως εντολην ανονητον ειναι φησι, καινα δε αυτος εισφερει
διδαγματα· ησαν δε των πιστευσαντων ηδη τινες, οι τοις παρ' εκεινων αντεπραττον
λογοις, αποδεχομενοι πανταχου το ευαγ γελικον σωτηριον κηρυγμα. Ἐθελησας τοινυν ο
νομι κος, ηγουν οιηθεις δυνασθαι παγιδευσαι Χριστον εις το λαλησαι τι κατα Μωυσεως,
ηγουν της δι' αυτου λαλη θεισης εντολης, κρειττονα την παρ' εαυτου διδασκα λιαν
ειπειν, προσεισι πειραζων αυτον και λεγων· "Τι ποιησας, ζωην αιωνιον κληρονομησω."
Μεθ' υποκρι σεως προεισι, και γνωμης επιπλαστου και τιμαιν υπο κρινομενος,
διδασκαλον ονομαζει, ως αν δια της χρηστο λογιας η εν αυτωι κεκρυμμενη διαλαθηι
πειρα· αλλ' ει πεν αν τις αυτωι των ευ ειδοτων της μετα σαρκος οικο νομιας το
μυστηριον· Ει νομον ηπιστασο, και της εν αυτωι κεκρυμμενης θεωριας την δυναμιν, ουκ
αν ηγνο ησας ον πειραζειν επεχειρεις, ειδοτα τα κεκρυμμενα, και καθοραιν ισχυοντα τας
των προσιοντων αυτωι καρ διας. ∆ιδασκαλον αποκαλεις, μανθανειν ουκ ανεχο μενος·
υποκρινηι τιμαιν, συναρπασαι προσδοκων. Ἄθρει δε μοι παλιν το κακοηθες εις λογους
του νο μικου· εξην μεν γαρ ειπειν· Τι ποιησας, σωθη σομαι, ηγουν αρεσω Θεωι, και τον
παρ' αυτου ληψο μαι μισθον; Ἀλλ' εκεινα μεν αφιησι· κεχρηται δε μαλλον ταις του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

Σωτηρος φωναις, της εαυτου κεφα λης καταχεων τον γελωτα. Ἐπειδη γαρ εθος ην τωι
παντων Σωτηρι Χριστωι περι ζωης αιωνιου δια λεγεσθαι συχνως τοις προσιουσιν αυτωι,
διαλεγομενος ως εφην ο περιαυτος νομικος, ταις αυτου κεχρησαι φωναις. Ἀλλ' ειπερ
ησθα φιλομαθης αληθως, ω νο μικε, ηκουσας αν παρ' αυτου τα εις ζωην αποφε ροντα
την αιωνιον· επει δε πειραζεις κακουργως, ουδεν ετερον ακουσηι, πλην οτι μονον τα δια
Μωυσεως τοις παλαι τεθεσπισμενα· απερ προδηλως ουδε την αιωνιον ειχε ζωην
αντιμισθιαν, αλλα την ενταυθα δεδομενην, των τε κακων απαλλαγην, και των χρη
στοτερων αντιδοσιν. "Ἐαν γαρ θελητε και εισακουσητε μου, φησι, τα αγαθα της γης
φαγεσθε· εαν δε μη θελητε, μηδε εισακουσητε μου, μαχαιρα υμας κατεδεται." 9Ειπε δε
αυτωι· Ὀρθως απεκριθης, κ.τ.λ.9 (A f. 143, B f. 106, Ε f. 177) Πλην απαγγειλαντος του
νομικου τα εγκειμενα τωι νομωι, κολαζων αυτου 72.680 την πονηριαν, και το δυστροπον
ελεγχων φρονημα Χριστος ο παντα ειδως· "Ὀρθως απεκριθης, φησι· τουτο ποιει και
ζησηι." Ἐκπεπτωκε της θηρας ο νομικος, εῤραγη της απατης το λινον· ουκουν επι
φωνωμεν αυτωι το δια της Ἱερεμιου φωνης· "Ἠγρευθης και εληφθης."(A f. 143 b, Ε f.
178) Ἀπο τυχων της θηρας, εκκεκυλισται προς φιλοδοξιαν· εξ απατης εις υπεροψιαν·
αλληλαις ωσπερ αυτον αι κακιαι κιχρωσιν. Ἠρωτησε γαρ ου μαθειν θελων, αλλ' ηι,
φησιν ο ευαγγελιστης, θελων εαυτον δικαιω σαι. Ἄθρει δε οπως εκ φιλαυτιας τε ομου
και υπερ οψιας, αναιδην ανεφωνει· "Και τις εστι μου πλη σιον;" Τις εστιν ουτος, φησιν,
ινα τουτον ως εμαυτον αγαπησω; Ὑπερεχω παντων· ειμι νομικος· κρινω παντας, ου
κρινομαι παρα τινος· δικαζω, και ου δικαζομαι· παντων διαφερω· παντων κρειττων
τυγχανω· πασιν επιταττω· παντες μου χρηιζουσιν, εγω δε χρηιζω ουδενος· τις μου αρα
εστι πλησιον, ινα τουτον ως εμαυτον αγαπησω; Ουδεις αυ, νομικε, κατα σε; Παντων
επεκεινα σαυτον αποφερεις; Κατ ενεγκε την οφρυν· μεμνησο του λεγοντος παροιμια
στου· "Οι δε εαυτοις επιγνωμονες, σοφοι." Ὄντως εν τουτοις η της ζωης δυναμις εν τωι
αγαπαιν τον Θεον και πλησιον, ουκ αλλαττομενοις υφ' ημων, αλλ' επιτεινομενοις υπερ
τα μετρα τα Ἰουδαικα, και της επιτασεως εμπεριεχομενης δυναμει τοις ειρημενοις
επιταγμασι. Το γαρ εξ ολης καρδιας, και ψυχης, και ισχυος τον Θεον αγαπαν, υπεξαιρει
την προς χρηματα, την προς ηδονην, την προς κενην δοξαν αγαπην· εξαγει κοσμικης
διαθεσεως, εκλεκτον απο κοσμου καθιστησι, συναπτει Χριστωι, και το ολον ειπειν,
Χριστιανον εξ Ἰουδαιου ποιει. Ἥ τε προς τον πλησιον αγαπη καλως νοουμενη, οταν μη
προς το ομοεθνες ηι μονον, αλλα προς παν το ομογενες, ακολουθος τηι προς Θεον αγαπηι
καθισταται· προσ λαμβανουσα και το κατα μιμησιν Χριστου, το μη μονον ως εαυτον,
αλλα και υπερ εαυτον· ωστε θειναι την ψυχην υπερ των φιλων· οπερ ο Κυριος πεποιη
κεν. Ἐπαινεθεις μεν τοι υπο του Σωτηρος ο νομικος, ως καλην την αποκρισιν
εποιησατο, την αλαζονειαν εξεῤρηξεν· ουδενα ειναι πλησιον εαυτου τιθεμενος, ως
ουδενος οντος αυτωι κατα την δικαιοσυνην εφα μιλλου. Τοιαυτα δε φρονων οια εκεινος
ο Φαρισαιος, ο λεγων· "Ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων·" ουκ ειδως ως τουτο
διαφθειρει την δικαιοσυνην, το μη εξ αγαπης ο πραττει ποιειν. Ἐνδεης ουν και ου τος
της αγαπης αλισκεται· παντως μεν και της προς Θεον, ου μην αλλα και της γε προς τον
πλησιον, εμφανως, οπου ουδε ειναι τινα πλησιον εαυτου λογι ζεται· δηλον δε οτι τον
αδελφον ουκ αγαπων ον εω ρακεν, ου δυναται Θεον αγαπαιν ον ουχ εωρακεν.
9Ἄνθρωπος τις κατεβαινεν, κ.τ.λ.9 (Ε f. 179) Ὅρα δε πως δεικνυσιν τον πλησιον ο
Σωτηρ τις εστιν, ου γενει διοριζων, ουκ αρετηι δο 72.681 κιμαζων αλλα τηι φυσει
συναπτων, διηγουμενος περι του δεινα πεπονθοτος υπο ληιστων, ωι φιλανθρωπια παρα
παντος ανθρωπου προσηκει, τουτο της φυσεως αυτης απαιτουσης. Συνεπιδεικνυται δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

εν τηι πα ραβοληι και τουτο, οτι μαλλον ευρισκει τον κατα φυσιν πλησιον ο μη
τετυφωμενος, ηπερ ο τετυφω μενος· Σαμαρειτης γαρ υπερ ιερεα και Λευιτην· οτι οι μεν
κειμενον ημιθνητα και εν εσχατοις οντα κακοις, αντιπαρηλθον, ουδεν επ' αυτωι
πεπονθοτες ανθρωπινον, ου το εξ αγαπης ελαιον επισταξαντες, ασυμπαθες δε μαλλον
και απηνες εσχηκοτες το φρονημα. Ὅ γε μην αλλογενης και τελων εν Σαμα ρειταις
πεπληρωκε της αγαπης τον νομον. Ἄκουε γουν και της παραβολης. Ὑπολαβων δε ο
Ἰησους, κ.τ.λ. 9Ἐπιβιβασας δε αυτον επι το ιδιον κτηνος, κ.τ.λ.9 (A f. 144, B f. 106 b, Ε f.
180 b) Ἄλλως δε, επειδη, κατα το γεγραμμενον, "Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκεν,
αλλα παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωθη αυτοις," και πασαν μεν
επιθυ μιαν βοσκηματωδη και ακολαστον κατηῤρωστησεν· απαρχη γενομενος του
γενους ημων ο Χριστος, ο μη ειδως αμαρτιαν, εν εαυτωι πρωτον εδειξε τουτων των
κτηνωδων παθων υπεραναβαντας ημας· αυτος γαρ τας ασθενειας ημων ελαβε, και τας
νοσους εβα στασε. ∆ια τουτο ειπεν, οτι τον τυχοντα της θερα πειας επι το ιδιον
υποζυγιον ανεβιβασεν· εν εαυτωι γαρ ημας εφερεν, οτι εσμεν μελη του σωματος αυτου.
Ἀλλα μην και εις πανδοχειον απηγαγε· πανδοχειον δε την Ἐκκλησιαν καλει, την
παντων γενομενην δεκτικην και χωρητικην. Ουκετι γαρ κατα το στενον της νομικης
σκιας και της εν τυποις λα τρειας ακουσομεν· "Ουκ εισελευσεται Ἀμμανιτης και
Μωαβιτης εις εκκλησιαν Θεου·" αλλα· "Πο ρευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη." Και·
"Ἐν παντι εθνει ο φοβουμενος τον Κυριον και εργαζο μενος δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι
εστι." Και απαγα γων, μειζονος επιμελειας ηξιωσε. Και γαρ της Ἐκ κλησιας συλλεγεισης
εκ των τηι πολυθεΐαι νενεκρω μενων εθνων, αυτος ην ο Χριστος εν αυτηι, κατα το
γεγραμμενον, οικων και εμπεριπατων, και πασαν πνευματικην δωρουμενος χαριν.
Ὅθεν και τωι προ εστωτι του πανδοχειου (νοηθειη δ' αν ουτος τυπον επεχειν των
αποστολων και των μετ' αυτους ποιμε νων και διδασκαλων) εις ουρανους ανιων εδωκε
δυο δηναρια, προνοειν επιμελως του ηῤρωστηκοτος. Και προσθεις, ως Ἐαν τι
προσδαπανησηις, εγω εν τωι επανερχεσθαι με αποδωσω σοι. ∆υο δηναρια, τας δυο
∆ιαθηκας φησι, την τε δια του νομου Μωυσεως και των προφητων, την τε δια των
Ευαγγελιων δοθεισαν και των αποστολικων διαταξεων· και αμφοτερας ενος ουσας
Θεου, και μιαν εικονα του ανω και ενος βασιλεως φερουσας, ως τα δηναρια, και τον
αυτον μεν χαρακτηρα ταις καρδιαις ημων δια των ιερων λογιων ενσφραγιζομενας και
εντυπουσας, επειπερ και εν αυτας και το αυτο Πνευμα λελαληκεν. Ἐῤ 72.684 ρετω γαρ
Μανης, και προ αυτου Μαρκιων, οι αθεω τατοι, διαφοροις θεοις ταυτας μεριζοντες· ενος
γαρ βασιλεως εστι τα δυο δηναρια, και κατα ταυτον και ομοτιμως δοθεντα τωι
προεστωτι του πανδοχειου παρα Χριστου· α δη και λαβοντες οι των αγιωτα των
εκκλησιων ποιμενες, και μετα πονων και ιδρω των ταις διδασκαλιαις πλατυναντες, και
οικοθεν προσδαπανησαντες, και δια της δαπανης μαλλον αυξησαντες (τοιουτον γαρ το
νοητον αργυριον εξ ων δαπαναται, μη μειουμενον αλλ' αυξομενον, οπερ ο της
διδασκαλιας λογος εστιν), επανερχομενωι τωι ∆ε σποτηι κατα την τελευταιαν ημεραν,
ερουσιν εκα στος· Κυριε, δυο δηναρια δεδωκας μοι· ιδου προσ δαπανησας οικοθεν, ετερα
δυο κεκερδηκα, δι' ων το ποιμνιον ηυξησα. Και αποκριθεις ερει· "Ευ, δουλε αγαθε και
πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του Κυριου
σου." 9Τις ουν τουτων των τριων δοκει σοι πλησιον γεγονεναι του εμπεσοντος εις τους
ληιστας;9 (A f. 146, E f. 189 b) Εικοτως ο Κυριος ηρετο, τινα των τριων πλησιον γενεσθαι
νενομικε του πε πονθοτος; Ὁ δε· Ὁ ποιησας, φησι, το ελεος μετ' αυτου. Ουτε γαρ ο
ιερευς, ουτε ο Λευΐτης πλησιον γεγονε του πεπονθοτος, αλλ' ο οικτισαμενος. Και προς
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

ταυτα Χριστος· "Πορευου, και συ ποιει ομοιως." Ἀνονητον γαρ το της ιερωσυνης
αξιωμα, τοις λαχου σιν αυτο, και τοις δοκουσιν ειναι νομομαθεσι, το ωνομασθαι
νομομαθεις, ει μη δι' αυτων ευδοκιμουσι των εργων. Ἰδου γαρ πεπλεκται της αγαπης ο
στε φανος τωι τον πλησιον ηγαπηκοτι· Σαμαρειτης ουτος ην, αλλ' ουκ αποβλητος. ∆ια
τουτο μεμαρτυρηκεν ο πρωτος εν μαθηταις, τουτεστιν ο μακαριος Πετρος, ωδε πως
φησας· "Ἐπ' αληθειας καταλαμβανομεν οτι ουκετι προσωποληπτης ο Θεος, αλλ' εν
παντι εθνει ο φοβουμενος αυτον και ποιων δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστι." Προσιεται
γαρ απαντας τους των αγαθων επιτηδευματων εραστας ο φιλαρετος Κυριος, και
ασπαζεται, και γνησιους τιθησι, και των μελ λοντων αξιοι αγαθων. 9Γυνη δε τις ονοματι
Μαρθα υπεδεξατο αυτον εις τον οικον αυτης.9 (A f. 146 b) Πλην, κατα την ιστοριαν,
μεγα τι χρημα και αξιοκτητον ο της φιλοξενιας τροπος· και μαρτυρησει λεγων ο
σοφωτατος Παυλος· "Της φιλο ξενιας μη επιλανθανεσθε." Τοιαυτη τις η Μαρθα
υποδεχομενη τον Κυριον, ην καλον και μιμησασθαι· ωσπερ και την φιλομαθεστατην
αυτης αδελφην Μα ριαν, η τοις του Σωτηρος ποσι προσιζησασα, των παρ' αυτου
διδαγματων την εαυτης εμπιπλησι φρε να. Ὀνινησι δε παλιν και δια τουτων ο Σωτηρ
τους εαυτου μαθητας, ιν' ειδειεν, οπως τε και τινα τρο πον ταις των επιδεχομενων
αυτους οικιαις ενδιαιτα σθαι χρη. ∆ει γαρ εισβαλλοντας ουχ υπτιουσθαι μαλλον εις
ανεσεις, ουτε μην ολως δοκειν ταυτης ενεκα της αιτιας καταλυειν παρα τισιν, αλλ' ινα
72.685 μαλλον αυτους επιμεστωσειαν μαθηματων θειων και ιερων. Οι δε την εστιαν
αυτοις ανευρυνοντες, υπαν τατωσαν ιλαροι και προθυμοι· ουχ ως διδοντες τι μαλλον,
αλλ' ως αυτοι ληψομενοι, κατα διττον τρο πον· πρωτον μεν γαρ ταις παρα των
ξενιζομενων εντρυφησουσι μυσταγωγιαις· ειτα προς τουτωι και τον της φιλοξενιας
κερδανουσι μισθον. Ἐπιδεχομενοι δε εις εστιαν τους αδελφους, μη περισπασθωσαν περι
πολλην διακονιαν, μη ζητειτωσαν τα υπερ χειρα και χρειαν· λυπει γαρ πανταχου εν
παντι πραγματι το περιττον· ενεργαζεται μεν γαρ τοις φιλοξενειν εθε λουσιν οκνον·
καματου δε τοις εστιωμενοις ευρισκε ται προξενον.

ΚΕΦΑΛ. ΙΑʹ.
Ἐν τωι ειναι αυτον εν τοπωι τινι προσευχομε νον.9 (A f. 147) Και τοι Θεος εστιν
αληθινος, και Υιος του επι παντας Θεου, και διανεμει μεν αυτος τηι κτι σει τα παντα, δι'
ων αν ευ εχοι και σωζηται· δειται δε ολως αυτος ουδενος· πληρης γαρ εστι, φησιν, αυ
τος· τινος ουν εν χρειαι καθεσταναι φαιη τις αν αυ τον, παντα εχοντα φυσικως τα του
Πατρος; Ἔφη γαρ εναργως, οτι "Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν." Ἔχει δε ο Πατηρ το
ειναι πληρης αγαθου παντος και θεοπρεπων αξιωματων. Ἔστι δε τουτο και του Υιου·
και τουτο ειδοτες οι αγιοι λεγουσιν, οτι "Ἐκ του πληρωματος αυτου παντες ημεις
ελαβομεν." Τι δητα ουν προσευχεται, φησιν, ει πληρης εστι, και ουδενος ολως δειται
των του Πατρος; Προς τουτο φα μεν οτι διδωσι μεν αυτωι της μετα σαρκος οικονομιας ο
τροπος το ειπερ ελοιτο πληρουν τα ανθρωπινα, καιρου καλουντος εις τουτο. Ει γαρ
εφαγε και πε πωκεν, υπνου τε μετεσχηκως ευρισκεται, τι το ατο πον καν ει τοις καθ'
ημας συγκαθισταμενος μετροις, και ανθρωπινην δικαιοσυνην αποπληρων, ουκ ανεπι
τηδευτον εποιειτο την προσευχην; ινα ημας διδαξηι μη ραιθυμους ειναι προς τουτο·
συντεινεσθαι δε μαλ λον λιτας, ουκ εν πλατειαις εστωτας μεσαις (εδρων γαρ τουτο των
Ἰουδαιων τινες, Γραμματεις δε εισιν ουτοι και Φαρισαιοι, φιλοδοξιας αφορμην το χρημα
ποιουμενοι), καταμονας δε μαλλον, ησυχηι τε και ανα κεχωρημενως, και οιον μονους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

μονωι λαλουντας Θεωι, καθαρωι και απερισπαστωι νωι. Ἔδει γαρ αγαθου παν τος και
επωφελεστατου πραγματος αρχην και διδα σκαλον ουχ ετερον τινα ημιν γενεσθαι
μαλλον, αλλ' αυτον τον εν πασι πρωτευοντα και τας παρα παντων δεχομενον λιτας.
9Ειπε δε αυτοις· Ὅταν προσευχησθε, λεγετε· Πατερ ημων, κ.τ.λ.9 (A f. 149) Ὢ πολλης
αφθονιας! ω γαληνοτητος ασυγκριτου και μονωι πρεπουσης αυτωι! Την ιδιαν ημιν
χαριζεται δοξαν, αναβιβαζει το δουλον εις ελευ θερον αξιωμα, Πατερα καλειν εφιησι
τον Θεον, ως εν υιων ταξει γεγενημενους. Παρ' αυτου δε και τουτο μετα των αλλων
εσχηκαμεν· και μαρτυρησει λεγων ο σοφος Ἰωαννης περι αυτου· "Ὅσοι δε ελαβον
αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι." 72.688 Μεμορφωμεθα γαρ εις
υιοτητα, δια γεννησεως της πνευματικης, τελουμενης εν ημιν ουκ εκ σπορας φθαρτης
μαλλον, αλλα δια λογον ζωντος Θεου και μενοντος, καθα γεγραπται· "Βουληθεις γαρ
απεκυη σεν ημας λογωι αληθειας, εις το ειναι ημας απαρχην τινα των εαυτου
κτισματων." Ἔφη γαρ ουτω τις των αγιων αποστολων. Και αυτος δε που Χριστος, την
του πραγματος οδον εναργη καθιστη, λεγων· "Ἐαν μη τις γεννηθηι εξ υδατος και
Πνευματος, ου δυναται εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου." Μαλλον δε, δει γαρ προς
υμας και τι των αποῤρητων ειπειν, αυτος ημιν γεγονε της ουτω λαμπρας και αξιοκτη
του χαριτος οδος, και θυρα, και αφορμη, την προς ημας ομοιωσιν υπελθων· ελαβε γαρ
δουλου μορφην, καιτοι καθ' ο νοειται και εστιν Θεος, ελευθερος ων, ιν' ημιν τα εαυτου
χαρισηται. Μονος γαρ κατα φυσιν ελευθερος αυτος, οτι και μονος εστιν Υιος του τα
παντα υπερκειμενου και κατεξουσιαζοντος των ολων, φυσει τε και αληθως ελευθερου
Πατρος· παν γαρ το παρενεχθεν εις γενεσιν, δουλον υπεχει τωι κτισαντι τον αυχενα.
Ψαλλει γουν ο Μελωιδος, και φησι προς αυτον· "Ὅτι τα συμπαντα δουλα σου." Ὅτι δε τα
ημων εις εαυτον μεταθεις, οικονομικως δεδωκεν ημιν τα εαυτου, πιστωσεται γραφων ο
των αυτου μυστη ριων ιερουργος, ο πανσοφος Παυλος· "Ὅτι πλουσιος ων, επτωχευσεν,
ιν' ημεις τηι αυτου πτωχειαι πλου τησωμεν." Πτωχεια μεν γαρ τωι Θεωι Λογωι, τα καθ'
ημας, ητοι τα ανθρωπινα· πλουτος δε τηι ανθρωπου φυσει, το λαβειν τα αυτου· ων εν
εστι το ελευθερον αξιωμα, πρεπον ως μαλιστα τοις εις υιοτητα κεκλη μενοις. Αυτου δε
και τουτο, ως εφην, το δωρον· εφη γαρ προς ημας· "Και πατερα μη καλεσητε επι της γης·
εις γαρ εστιν ο Πατηρ υμων, ο ουρανιος· παν τες δε υμεις αδελφοι εστε." Ἐπειδη γαρ
γεγονε καθ' ημας, δια τουτο πεπλουτηκαμεν ημεις την προς αυτον αδελφοτητα. Κελευει
τοινυν παῤρησιαζεσθαι τε και λεγειν εν προσευχαις Πατερα. Οικονομικωτατα δε λιαν
διδωσι κακεινο τοις προσευχομενοις εννοειν· ει γαρ Πατερα καλουμεν τον Θεον, και της
ουτω λαμ πρας ηξιωθημεν τιμης, πως ουκ αξιως του τετιμη κοτος πολιτευσομεθα·
Τουτο τις εφη των αγιων απο στολων· "Ει Πατερα επικαλεισθε τον απροσωπολη πτως
κρινοντα κατα το εκαστου εργον, εν φοβωι τον της παροικιας υμων χρονον
αναστραφητε." 9Ἁγιασθητω το ονομα σου.9 (A f. 149 b) Ἆρα αγιασμου προσθηκην
εγγενεσθαι παρακαλουμεν τωι παναγιωι Θεωι; Και μην τουτο εστιν ουκ αμεμπτον
παντελως. Πληρης γαρ εστι, καθα φησιν αυτος, εξ εαυτου τε και εν εαυτωι παν τελειος,
και αυτος εστιν ο χορηγων τηι κτισει τον αγιασμον εξ ιδιου πληρωματος. Προς δε αυ
τουτοις, ευηθες και καταγελαστον το νομιζεσθαι τους 72.689 προσευχομενους ουχ υπερ
γε μαλλον εαυτων, αλλ' υπερ αυτου ποιεισθαι τας λιτας. Τι ουν αρα εστι το, "Ἁγιασθητω
το ονομα σου;" Φαμεν, οτι ουχ αγια σμου προσθηκην ενυπαρξαι παρακαλουσι τωι επι
παντας Θεωι. Τις γαρ εστιν ο μειζων αυτου, και προσδουναι τι δυναμενος; Χωρις γαρ
πασης αντιλο γιας, το ελαττον υπο του κρειττονος ευλογειται· εκεινο δε μαλλον εαυτοις
τε και πασιν υπαρξαι πα ρακαλουσιν. Ὅτε διακειμεθα και πιστευομεν οτι Θεος ο φυσει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

και επι παντας, αγιος αγιων εστι, τοτε τον φοβον αυτου λαβοντες εις νουν, ορθην τε και
ανεπι ληπτον επιτηδευομεν ζωην· ινα ουτως αγιοι γεγο νοτες, εγγυς ειναι δυνηθωμεν
του αγιου Θεου. Γε γραπται γαρ, οτι "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος ειμι." Ἔφη δη που και
προς τον ιεροφαντην Μωυσεα· "Ἐν τοις εγγιζουσι μοι αγιασθησομαι." Ουκουν εν ημιν,
φησιν, αγιον εστω το ονομα σου· τουτο γαρ δη το αγιασθητω δηλοι. Και ουχ υπερ
εαυτων μονον, αλλα και υπερ παντος του κοσμου, τουτο παρακαλουσιν. Ἐννοησον γαρ
οτι παρα τοις ουπω το της αληθειας πλουτησασι φως, μητε μην την πιστιν παραδεξαμε
νοις, ετι καταπεφρονηται το ονομα του Θεου. Ουπω γαρ αυτοις αγιον ειναι δοκει, και
σεπτον και προσ κυνητον. Ἐπαν δε το της αληθειας αυτοις ελλαμψηι φως, και ως εκ
νυκτος και σκοτους διαγρηγορησωσι, μολις τοτε μαθοντες τις τε και οσος εστιν, αγιον
αγιων ομολογουσιν αυτον. Ὅτι δε τουθ' ουτως εχει, συνησεις εντευθεν. Ἔφη τις των
αγιων προφητων· "Κυριον αυτον αγιασατε, και αυτος εσται σοι φοβος· και εαν επ' αυτωι
πεποιθως ηις, εσται σοι εις αγια σμον." Ἆρα ουν ημεις αγιον αποτελουμεν τον Θεον, τον
εξ ιδιου πληρωματος διανεμοντα πλουσιως τηι κτισει τα παρ' εαυτου; Ἀλλα δηλον ως
εκεινο διδα σκειν φαμεν αυτον, οτι Ἅγιον ειναι αυτον πιστευετε· τοτε γαρ αυτον
φοβηθησεσθε, εσται δε ουτος υμιν και εις αγιασμον. Γεγραπται δε παλιν περι Χριστου·
"Ἁγιασατε τον φαυλιζοντα την ψυχην·" τουτεστι, παρ' ουδεν αυτην ηγησατο· τεθεικε
γαρ αυτην υπερ ημων. Πλην αγιαζεσθω, φησι, παρ' υμων, τουτεστιν ομολογεισθω αγιος.
Και γαρ εστι τουτο κατα φυσιν, Θεος ων αληθινος, και Υιος Θεου. Το γαρ αγιον ου
σιωδως πρεποι αν ουδενι μεν των εξ ουκ οντων εις το ειναι παρενηνεγμενων, μονηι δε
τηι ανωτατωι και υπερ παντα φυσει. Ὅταν ουν πιστευωμεν οτι κατα φυσιν αγιος εστι,
τουτο γαρ εστι το "αγιαζειν αυτον," τοτε προσομολογουμεν οτι και Θεος εστιν αληθινος,
ετι δε κεχωρισμενος απο των λοιπων, και εν υπεροχηι μεγιστηι. 9Ἐλθετω η βασιλεια
σου.9 (A f. 150) Ἀει γε μην βασιλευοντος του Θεου, και κατακρατουντος ολων, τι δη
βουλεται το, "Ἐλθετω η βασιλεια σου;" Ἐοικασι τοινυν επιθυμειν οι τουτο λεγοντες εν
προσευχαις, επιλαμψαντα παλιν ιδειν εν κοσμωι τον των ολων Σωτηρα Χριστον. Ἥξει
γαρ, ηξει, και καταβησεται κριτης, και ουκ εν υφεσει τοτε τηι καθ' ημας, αλλ' εν δοξηι
θεοπρεπει δορυφορουντων 72.692 αγγελων, ινα κρινηι τον κοσμον. Ἀπολογιας τοινυν ο
τοτε καιρος, μαλλον δε δοκιμασιας και ανταποδο σεως· πυρ ηυτρεπισται τοις ανομοις,
και δικη μα κρα, διηνεκη κολαστηρια. Ειτα πως ιδειν εκεινον ευχονται τον καιρον;
Ἄθρει δη μοι παλιν του Σω τηρος το ευτεχνες, και την εφ' εκαστωι των πραγμα των
αξιοθαυμαστον οικονομιαν. Ἐκελευσε γαρ δια προσευχης αιτειν αυτον εκεινον τον
οντως φρικτον επιστηναι καιρον, ινα ειδειεν οτι διαβιουν αυτους αναγκαιον, ου
ραιθυμως η παρειμενως, αγιοπρεπως δε μαλλον, και κατα γε το αυτωι δοκουν· ινα στεφα
νων αυτοις ευρεθηι προξενος ο καιρος, και μη πυρος και δικης. Τοις γαρ ανομοις και
βεβηλοις πρεποι αν κατ' ουδενα τροπον το λεγειν εν προσευχαις, "Ἐλ θετω η βασιλεια
σου." Ἤγουν ιστωσαν ως τουτο λε γοντες, μονονουχι καταιτιωνται Θεον, οτι μη θαττον
αυτοις ο του κολαζεσθαι καιρος ανισχει και φαινεται· τουτοις επιφθεγγεται τις των
αγιων προφητων· "Ουαι οι επιθυμουντες την ημεραν Κυριου! Ἵνα τις υμιν αυτη η ημερα
του Κυριου, και αυτη εστι σκο τος και ου φως, και γνοφος ουκ εχων φεγγος." Ουκ ουν
αιτουσιν οι αγιοι τον της του Σωτηρος ημων ολο τελους βασιλειας επιστηναι καιρον,
ατε δη πεπονη κοτων α δει, και των ηδη προειργασμενων αυτοις ζητουντες τας αμοιβας.
Τεθαῤρηκασι γαρ οτι λαμ προι παραστησονται τωι κριτηι. 9Γενηθητω το θελημα σου, ως
εν ουρανωι και επι της γης.9 (A f. 150 b) Ἁγιοπρεπες δε και τουτο, και παντος επαινου
μεστον. Το γαρ εν γηι βουλεσθαι κρατειν το αγαθον θελημα του Θεου, τι αν ετερον ειη,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

πλην οτι το παντας εθελειν απασης αρετης αποτελεστας ειναι και επιστημονας; Ουτω
και διαπρεπειν εν ουρανοις τους αγιους αγγελους φαμεν. Γεγραπται γαρ περι αυτων·
"Ευλογειτε τον Κυριον, πασαι αι δυναμεις αυτου, λειτουργοι αυτου, ποιουντες τα
θεληματα αυ του." Ἰσχυν τοινυν παρακαλουσι δοθηναι τοις επι γης οι τουτο λεγοντες,
ινα ποιωσι το θελημα του Θεου, και την ανω και εν ουρανοις απομιμωνται πο λιτειαν,
την παρα γε φημι τοις αγιοις αγγελοις· ινα, ως ο Παυλος φησιν, επι γης περιπατουντες,
εχωσιν εν ουρανωι το πολιτευμα. Προς δ' αυ τουτοις φαμεν, οτι της αμαρτιας την
αναιρεσιν αιτουσιν ιδειν οι λε γοντες· "Γενηθητω το θελημα σου, ως εν ουρανωι και επι
της γης." Θελημα γαρ, ως εφην, του επι παντας Θεου, το αγιως πολιτευεσθαι τους επι
της γης· ινα της των πρωτοτοκων Ἐκκλησιας, της ανω φημι, μιμημα και εικων ωσπερ
τις, η επι γης ορωμενη, κατευφραινηι Χριστον. 9Τον αρτον ημων τον επιουσιον διδου
ημιν το καθ' ημεραν.9 (A f. 150 b) Οιονται δε ισως τινες, αναρμοστον ειναι και απεοικος
αγιοις το αιτειν παρα Θεου τα σωματικα, και ταυτης ενεκα της αιτιας αποφερουσι το
ειρημενον εις πνευματικην θεωριαν· και δη και 72.693 αρτον φασιν αυτους αιτειν, ουκ
επιγειον, ου σωμα τικον, εκεινον δε μαλλον, τον ανωθεν και εξ ουρανου καταβαινοντα,
και ζωην τωι κοσμωι παρεχοντα, η, ως φασιν, αληθει ουσιαι και ασωματωι, τουτεστι τηι
ψυχηι· αυτη γαρ, δια το μη ρευστον, κυριως ουσια εστιν. Ἐγω δε οτι μεν αγιοις πρεποι αν
οτι μαλιστα το πνευματικων χαρισματων επειγεσθαι μεταλαχειν, φαιην αν ενδοιασας
ουδεν· πλην εκεινο αξιον ιδειν, οτι καν αρτον αιτωσι κοινον, και τουτο δραιν αυτοις
προστεταχεν ο Σωτηρ, μωμου παντος ελευθεραν ποιουνται την προσοδον. Ἄθρει γαρ
οποιος τοις ειρημενοις εγκεκρυπται νους. ∆ι' ων γαρ προστεταχεν αρτον αιτειν, ητοι
τροφην την εφημερον, δηλος αν ειη δηπουθεν, μηδεν εχειν αυτοις εφιεις, αγιοπρεπη δε
μαλλον επιτηδευειν πτωχειαν. Ου γαρ των εχον των το αιτειν, αλλα των εν σπανει
καθεστηκοτων. Ἐπ' αν δε τις ουδενος εν χρειαι καθεστηκως, Θεωι τωι παντα ειδοτι λεγει·
∆ος αρτον ημιν τον εφημε ρον, δοξειεν αν ειρωνευεσθαι μαλλον, η γουν αληθως
βουλεσθαι λαβειν. Ἄρτον δε τον επιουσιον οι μεν ειναι φασι τον ηξοντα τε και
δοθησομενον κατα τον αιωνα τον μελλοντα, ινα νοηται παλιν πνευματικως· οι δε και
εις ετερας εννοιας αποφερουσι την φωνην. Ἀλλ' ειπερ ην αληθες ως αρτου του
δοθησομενου κατα τον αιωνα τον μελλοντα μνημην ποιουνται προσευχομενοι, δια τι
προσεπαγουσι το, "∆ιδου ημιν το καθ' ημεραν;" Ἔστι γαρ ετι δια τουτων ιδειν, οτι της
εφημερου τροφης ποιουνται την αιτησιν ως ακτημονες δηλονοτι. Ἐπιουσιον δε τον
αυταρκη νοεισθαι χρη· τεθεικε που την λεξιν και ο μακαριος Ἀποστολος, βραχυ
παραλλαξας, επι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· εφη γαρ αυτον εαυτωι
κατασκευασαι λαον περιουσιον, αντι του επιου σιου τον περιουσιον ειπων, τουτεστι, τον
αρ κουντα, και του τελειως εχειν ουχ ηττωμενον. 9Και αφες ημιν τας αμαρτιας ημων,
κ.τ.λ.9 (A f. 151) Βουλεται χρηστους και αμνησικακους ειναι τους εαυτου μαθητας ο
Κυριος· ως ανεπι πληκτως δυνασθαι λεγειν εν προσευχαις· Ἄφες ημιν, οτι αφηκαμεν.
"Ὢ βαθος πλουτου και σοφιας και γνωσεως!" Πρωτον αιτειν επιταττει των αυτοις
ημαρτημενων την αφεσιν, ειθ' ουτως ομολογειν οτι παντη τε και παντως αφησουσι και
αυτοι· και ινα ουτως ειπω, της ενουσης αυτοις ανεξικακιας μιμη την [Cod. μιμητας]
εθελουσι γενεσθαι τον Θεον, και ην αν αυτοι παρασχωνται τοις ομοδουλοις χρηστο
τητα, ταυτην εν ισωι μετρωι ζητουσι λαβειν παρα του τα δικαια νεμοντος, και
κατοικτειρειν απαντας ειδοτος Θεου. Και μη τις οιεσθω τοις τυχουσιν απλως εξειναι
λεγειν· "Ἄφες ημιν τας αμαρτιας ημων." Ου γαρ τοις ουσιν εν τωι πλημμελειν ετι πρεποι
αν λεγειν το, "Ἄφες ημιν τας αμαρτιας ημων·" εκεινοις μαλλον οιπερ αν ειεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

αποφοιτησαντες μεν των ηδη προεπταισμενων, αντεχομενοι δε του διαζηιν λοιπον
εθελειν αγιοπρεπως. ∆ει τοινυν αιτειν παρα Θεου των ημαρτημενων την αφεσιν,
προαφεντας ημας τοις κατα τι γουν προσκεκρουκοσιν, οταν εις ημας 72.696 και μη εις
αυτην την θειαν και υπερτατην αμαρτα νωσι δοξαν· ου γαρ εκεινων ημεις εσμεν κυριοι,
μονον δε των εις ημας γεγονοτων. 9Και μη εισενεγκηις ημας εις πειρασμον.9 (A f. 152)
Μεχρι μεν τουτου την προσευχην ιστη σιν ο Λουκας· ο δε γε Ματθαιος ευρισκεται προσ
επενεγκων· "Ἀλλα ρυσαι ημας απο του πονηρου." Ἔνεστι δε τοις λογοις πλειστη τις
ακολουθια· εψεται γαρ παντως τωι μη εισελθειν εις πειρασμον, το εκ του πονηρου
ρυσθηναι ημας. Ἢ ταχα που, ταυτον ειναι τις ειπων το ρυσθηναι τωι μη εισελθειν εις
πειρασμον, ουκ αν αμαρτοι ταληθους. Ουκ ανανδρους δε ημας ουτε δειλους ειναι
βουλεται, ταυτα διδασκων λεγειν, νεανικους δε μαλλον, και εφ' απασιν ευτολ μους τοις
επαινουμενοις· προς δε αυ τουτοις και μετριοφρονας και πτωχους τωι πνευματι, και μη
νομιζειν οτι παντη τε και παντως παντος περιεσο μεθα πειρασμου. Ἀφορητον γαρ εσθ'
οτε κατεμ πιπτει δεος της ανθρωπου ψυχης, και ευτολμοτατον συνθραυει φρονημα του
πειρασμου το βαρος. Χρη τοινυν μη καταθρασυνεσθαι πειρασμων, διαλογιζε σθαι δε
μαλλον της εν ημιν διανοιας το ασθενες. Ουκουν παραιτωμεθα μεν το πειραζεσθαι·
καιρου δε καλουντος ως εξ αναγκης εις τουτο, τοτε δη, τοτε παντι σθενει χρωμενους
αγωνιζεσθαι χρη. ∆ιττον δε το ειδος των πειρασμων· η γαρ τις υπο των ετερο φρονων
πειραζεται, η υπο των της ατιμιας παθων. ∆ει δη ουν αρα τοις ουτω δεινοις
ενομιλουντας κακοις, ηγουν ουπω γεγονοτας εν αυτοις, προσευχεσθαι τε και λεγειν·
"Μη εισαγαγηις ημας εις πειρασμον." Ἐπιπηδησαντος δε πειρασμου, τοτε γενναιως
ιστασο, επιτιμησον τηι σαρκι, χαλινον επιθες τωι νωι, αιτησον επικουριαν την παρα Θεου.
Ἐπικουρησει γαρ τοτε και παρεξει το νικαν ο των ολων Σωτηρ και Κυριος. 9Και ειπε
προς αυτους· Τις εξ υμων εξει φιλον; κ.τ.λ.9 (A f. 153, B f. 112) Θαυμαστη των εννοιων η
ταξις. Ἐδιδαξε μεν γαρ ο Σωτηρ, τινα δει προσευ χεσθαι τροπον, αιτησαντων τουτο των
αγιων αποστο λων. Ἀλλ' εικος τους το σεπτον δη τουτο και σωτη ριον εσχηκοτας
μαθημα παρ' αυτου, ποιεισθαι μεν τας λιτας κατα τον δοθεντα τυπον, μη αψικορως δε
τουτο δραιν μηδε ραιθυμως· ειτα μη ακουσθεντας εκ πρωτης ευχης, ηγουν και δευτερας,
ανακοψαι τας ικετειας, ως ουδεν εχουσας το τελουν εις ονησιν. Ἴνα τοινυν μη τουτο
παθοιμεν, μητε μην εκ της τοιαυτης μικροψυχιας υποστωμεν ζημιαν, εν τροπωι παραβο
λης διαδεικνυσιν εναργως, ως το ραιθυμον μεν εις προσευχας επιζημιον, επωφελεστατη
δε λιαν η εν γε τουτοις υπομονη. Φερε δη, μεταστησωμεν το ως εν τυπωι παραβολης
δεικνυμενον εις αληθειαν. Ὄχλη σον δια προσευχης, προσιθι τωι φιλαγαθωι Θεωι, και
μαλα συχνως· καν ιδηις μελλουσαν της χαριτος την 72.697 επιδοσιν, μη απογνωις των
προσδοκωμενων, μητε απολισθησηις της προκειμενης ελπιδος, εκεινο ισως λεγων καθ'
εαυτον ασυνετως· Προσηλθον πολλακις, δεδακρυκα, εδεηθην, και ου προσεδεχθην· ου
γαρ εκβεβηκε τι προς περας, των αιτηθεντων παρ' εμου. Ἐκεινο δε μαλλον εννοησεις
κατα σαυτον· Ὑπερ ημας οιδε τα καθ' ημας ο των ολων ταμιας· αιτεις εσθ' οτε τα των
σων επεκεινα μετρων· οιδεν αυτος ο διδους τον ταις φιλοτιμιαις πρεποντα και ρον. Χρη
τοιγαρουν ημας εμφρονως τε ομου και εντονως τας προς Θεον ποιεισθαι λιτας, καν ει
γενοιτο τις των αιτηματων ανακλησις. Το γαρ ανιδρωτι πορισθεν και εξ ετοιμου
ληφθεν, καταφρο νεισθαι φιλει. 9Λεγω υμιν, ει και ου δωσει αυτωι αναστας, κ.τ.λ.9 (A f.
154, B f. 112) Ἐνταυθα το, λεγω υμιν, ορκου δυναμιν αποπληροι. Ου ψευδεται δε Θεος,
καν ορκου διχα γενηται το επηγγελμενον· απροφασιστον δε αποφαινων την ημων
ολιγοπιστιαν, εσθ' οτε ορκωι βεβαιοι τους ακροωμενους. Το δε ζητειτε λεγων, το πονειν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

επιταττει· πονωι γαρ αει πως ευρισκεται το ζητουμενον. Ὁ κρουων τηι χειρι προσαραττει
την θυραν, ινα την των κρουσματων οχλησιν ουκ ενεγκων ο της εστιας δεσποτης
ανοιξηι, και ουχ εκων. Μαθε τοινυν εκ των καθ' ημας πραγματων του χρησιμου την
θηραν· κρουσον, οχλησον, αιτησον· τοιουτους ειναι χρη τους αιτουντας τι παρα Θεου.
Ἐμφρονως ουν και ευτονως ευχεσθαι χρη. Καν αναβολη τις των αιτηματων γενηται, μη
ναρκαιν μηδε αφιστασθαι. Γραφει γουν ο σοφωτατος Παυλος· "Ἀδιαλειπτως
προσευχεσθε." Θορυβει μεν γαρ ο διαβολος ου με τριως, αδοκητοις εσθ' οτε
περιστασεσιν ενιεις, και καταφερων εις πολυτροπον αμαρτιαν. Ειτα προς τουτωι, της
εμφυτου φιληδονιας ο νομος, εμφωλευει τοις μελεσι της σαρκος, αντιστρατευομενος τωι
νομωι του νοος ημων, κατα το γεγραμμενον. Ναι μην, και οι τοις της αληθειας
πολεμουντες δογμασιν αιρετικοι. Χρεια τοινυν συχνης και αλλεπαλληλου προσευχης.
Τα γαρ οπλα ημων ου σαρκικα, κατα το γεγραμμε νον, αλλα δυνατα τωι Θεωι. 9Τινα δε
υμων τον πατερα αιτησει ο υιος αρτον, μη λιθον επιδωσει αυτωι; (A f. 155) ∆ιδασκει
παλιν ημας ο Σωτηρ ετερον τι των αναγκαιων εις ονησιν. Προσιμεν γαρ εσθ' οτε τωι
φιλαγαθωι Θεωι, τας λιτας ποιουμενοι, τας εφ' εκαστωι πραγματι κατα το εκαστωι δοκουν·
αλλ' ου διακρινον τες εσθ' οτε, η βασανιζοντες, τι μεν εστι το αληθως συμφερον, και
οπερ ονινησι δοθεν παρα Θεου· τι δε και το αδικουν, ει λαβοιμεν· ακατασκεπτοις δε
μαλλον θεληματων ορμαις, εμπιπτομεν εις επιθυμιας ολεθρου μεστας. Ὅταν ουν τι
τοιουτον αιτωμεν παρα Θεου, λη ψομεθα μεν ουδαμως, γελωτος δε μαλλον αξιαν ποιου
μεθα την λιτην· και ποια τις εστιν η τουτου προφασις, παρ' αυτου μαθωμεν. Τις εσται εξ
υμων ανθρωπος, ον αιτησει ο υιος αυτου αρτον μη λιθον επιδωσει αυτωι; Ὡς εξ εικονος,
φησι, ητοι παραδειγματος εναργους, εκ των καθ' υμας αυτους, την των παρ' 72.700 εμου
λεγομενων δυναμιν εννοησατε. Πατηρ γεγονας τεκνων, δια τροπου παντος εκ πολλης
αγαν φιλο στοργιας ωφελειν εθελεις αυτα. Ὅταν τοινυν αρτον αιτησηι, αμελητι και
χαιρων προσαγεις, ευ ειδως οτι τροφης μεταποιειται της επωφελους. Ὅταν δε δια
φρενων ενδειαν το βραχυ παιδιον, ουπω διακρινειν ειδος τα ορωμενα, αιτησηι λιθον ινα
φαγηι, διδως αρα, φησιν, η μαλλον αποφερεις αυτο της εις τουτο βλαβερας επιθυμιας; Ὁ
δε αυτος εστω λογος επι τε οφεως και ιχθυος, ωου και σκορπιου. Ὅτε τοινυν, φησιν,
υμεις οντες πονηροι, τουτεστι, κακιας δεκτι κην εχοντες την διανοιαν, και ου
μονοτροπον εις το αγαθον, καθα και ο των ολων Θεος, οιδατε διδοναι δοματα αγαθα
τοις τεκνοις, ποσωι μαλλον ο Πατηρ υμων ο ουρανιος δωσει πνευμα αγαθον τοις
αιτουσιν αυτον; τουτεστι χαριν πνευματικην, αγαθην δε παν τως· ην ειπερ τις λαβοι,
τρισμακαριος εσται. Ουκουν ει τι των τοιουτων εθελοις λαβειν, προσιθι χαιρων·
κατανευσει γαρ ετοιμως, φιλαρετος ων ο εν ουρανοις Πατηρ. 9Και ην εκβαλλων
δαιμονιον, και αυτο ην κωφον.9 (A f. 155, E f.131 b) Κωφον εν τουτοις τον αφωνον
ωνομασθαι φαμεν· ου της φυσεως δε ην το παθος, αλλα του δαιμονος επιβουλη
δησαντος την γλωσσαν. ∆ιο και ετερων δειται των προσαγοντων· ουδε γαρ δι' εαυτου
παρακαλεσαι ηδυνατο, αφωνος ων. Ὅθεν ουδε απαιτει πιστιν αυτον ο Κυριος, αλλ'
ευθεως διορθουται το νοσημα. "Και εθαυμασαν οι οχλοι." Τουτου καθαρισθεντος και
τελεσθεντος του θαυματος, κατεκροτει μεν η πληθυς ταις ευφημιαις αυτον, και δοξηι
θεοπρεπει στεφανουν ηπειγετο τον θαυματουργον. Τινες δε, φησιν, εξ αυτων, ουτοι δε
ησαν Γραμματεις τε και Φαρισαιοι, απονοιαι και φθονωι μεθυουσαν εχοντες την καρδιαν,
προσθηκην τηι νοσωι το θαυμα πεποιηνται. Ἀφισταντες γαρ αυ του τα θεοπρεπως
ειργασμενα, τωι διαβολωι προσ νενεμηκασι το παντα δυνασθαι κατορθουν· δι' αυτου γαρ
αυτον εκβαλλειν εφασαν τα δαιμονια.(A f. 155 b) Καταχωννυων γουν ωσπερ εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

αβυσσον ο Χριστος τα πονηρα δαιμονια, και ουχ εκοντα μεθ ιστας, δια του των εχοντων
εκπεμπειν αυτα, καιτοι δεον επι τουτωι θαυμαζεσθαι, τους των ειωθοτων φιλοψογειν ου
διεδρα λογους. Τετολμηκασι γαρ ει πειν, εγκλημα ποιουμενοι την τερατουργιαν· "Ουτος
ουκ εκβαλλει τα δαιμονια, ει μη εν Βεελζεβουλ.Ἕτε ροι δε πειραζοντες," κ.τ.λ. Ἕτεροι
δε τοις ισοις του φθονου διανυττομενοι κεντροις, εζητουν εξ ουρανου σημειον ιδειν
παρ' αυτου· μονονουχι βοωντες· Καν εξ ανθρωπου κακοηθες ελασηις δαιμονιον, αλλ'
ουπω μεγα το χρημα εστιν, ουδε θειας ενεργειας αποδειξιν εχει το δρωμενον. Ουπω τι
τεθεαμεθα τοις αρχαιοις θαυμασιν ομοιον. ∆ειξον τι των ανωθεν ανενδοιαστως
ενεργουμενων. ∆ιεβιβασε Μωυσης τον λαον, βασιμον αυτοις αποφηνας την δια μεσου
θαλατταν· ετυπτησε τηι ραβδωι την πετραν, και ποταμων αυτην εδειξε μητερα·
εξεδοθησαν εκ της ακροτομου πηγαι. 72.701 Ὁμοιως ο μετ' αυτον Ἰησους εστησε τον
ηλιον κατα Γαβαω, και την σεληνην κατα φαραγγα Ἀρνων. Ἔστησε τον Ἰορδανην, και
τοις εκεινου ναμασιν ενηκε δεσμον. Συ δε τουτων εδειξας ουδεν. Το γαρ εξ ουρανου
βουλεσθαι σημειον αιτειν, ουδεν ετερον υπεμφηνειεν αν, πλην οτι τοιουτους εσχηκασιν
επ' αυτωι τοτε διαλογισμους. Και τι προς ταυτα Χρι στος; 9Αυτος δε ειδως αυτων τα
διανοηματα, κ.τ.λ.9 (A f. 155 b) Πρωτον μεν οντα Θεον εαυτον απο φαινει, δια του και το
λαθρα ψιθυρισθεν παρ' αυ τοις ειδεναι· εγνω γαρ τους διαλογισμους αυτων. Ἔπειτα της
ουτω δεινης αφιστας αυτους ασε βειας, ουδεν απο των Γραφων φησιν, ουδε γαρ προσ
ειχον, αλλα και παρερμηνευειν εμελλον, αλλ' απο των κοινηι συμβαινοντων. Και πολις
γαρ, φησιν, και οι κια, αν σχισθηι, ταχεως διαλυεται· και βασιλεια, ης ουδεν
δυνατωτερον Ει ουν και εγω δαιμονα εχων, δι' εκεινου εκβαλλω τους δαιμονας, στασις
μεταξυ δαι μονων εστι· και ει κατ' αλληλων ιστανται, απολωλεν αυτων η ισχυς. Ἵστησι
μεν γαρ βασιλειας των υπο χειρα το γνησιον. Ἵστησι δε οικους το κατα μηδενα τροπον
αντιφερεσθαι τινας αλληλοις των εν αυτοις. Ἔστησε δ' αν και την του Βεελζεβουλ
βασιλειαν, το μη αυτον εαυτωι δραιν εθελειν τα εναντια. Πως ουν εκβαλλει Σατανας τον
Σαταναν; Ουκουν ουχ εκοντα των ανθρωπων εκπεμπεται τα δαιμονια. Ου γαρ μαχεται,
φησιν, ο Σατανας εαυτωι· ουκ επιπληττει τοις εαυτου δορυφοροις, συγκροτει δε μαλλον
την εαυτου βασιλειαν. Λειπεται τοινυν εννοειν οτι δυ ναμει θειαι συντριβω τον
Σαταναν.(A f. 156) Των ανοσιων Φαρισαιων η δυστροπωτατη πληθυς διαβε βληκασι τον
Ἐμμανουηλ, και συκοφαντειν απετολ μων την δοξαν αυτου, ταις του Βεελζεβουλ συνερ
γιαις επικουρουμενον, εις το δυνασθαι τα πονηρα των ηῤρωστηκοτων εξελαυνειν
πνευματα, δυσσεβως ονομαζοντες. Τοιγαρτοι και δια Ὠσηε προφητου της των Ἰουδαιων
αθυροστομιας κατεκεκραγει λεγων αυτος ο Ἐμμανουηλ· "Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν
απ' εμου! δειλαιοι εισιν, οτι ησεβησαν εις εμε. Ἐγω δε ελυτρωσαμην αυτους, αυτοι δε
κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη." 9Οι υιοι υμων εν τινι εκβαλλουσι, (A f. 156) Ἰουδαιοι
γαρ και εξ Ἰουδαιων κατα σαρκα γεγονασιν οι μακαριοι μαθηται. Ουτοι την κατα
πνευματων ακαθαρτων εξουσιαν εσχηκασι παρα Θεου, και δη και απηλλαττον τους
ενισχημενους, επιφωνουντες αυτοις το, "εν ονοματι Ἰησου Χριστου." Ὅτε τοινυν,
φησιν, οι εξ υμων γεγονοτες υιοι, εν ονοματι μου τον Βεελζεβουλ συντριβουσιν,
επιπλητ τοντες αυτου τοις δορυφοροις, και αμελητι των εχον των αυτους εκπεμποντες,
πως ουκ εναργης δυσφη μια, πολυ το αμαθες δε εχουσα συμπεπλεγμενον, το 72.704
λεγειν εμε δυναμιν δανεισθαι την παρα του Βεελζε βουλ; Κατακριθησεσθε τοινυν υπο
της πιστεως εξ υμων γεγονοτων υιων, ειπερ αυτοι μεν την παρ' εμου λαβοντες εξουσιαν
και δυναμιν παραλυουσι τον Σαταναν, και ουχ εκοντα των εχοντων αυτον εκ
πεμποντες· υμεις δε λεγετε ταις εκεινου δυναμεσι κεχρημενον ενεργειν εμε τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

θεοσημειας. 9Ει δε εν δακτυλωι Θεου εκβαλλω τα δαιμο νια, κ.τ.λ.9 (A f. 156, B f. 115 b)
Ἐπειδη, φησι, το παρ' υμων λεγομενον ουκ αληθες, εωλον δε μαλλον εστι και
κατεψευσμενον, και συκοφαντιας εχον γραφην, προ δηλον οτι εν δακτυλωι Θεου
εκβαλλω τα δαιμονια. ∆ακτυλον δε Θεου το αγιον Πνευμα φησι. Χειρ μεν γαρ αυτος και
βραχιων ωνομασται του Θεου και Πατρος, ενεργει γαρ τα παντα δι' αυτου. Ἐνεργει δε
ομοιως και Υιος εν Πνευματι. Ὥσπερ ουν ο δακτυλος απηρτηται της χειρος, ουκ
αλλοτριος ων αυτης, αλλ' εν αυτηι φυσικως, ουτω και το Πνευμα το αγιον τωι της
ομοουσιοτητος λογωι συνηπται προς ενωσιν τωι Υιωι, καν εκ του Θεου και Πατρος
εκπορευηται. Παντα γαρ, ως εφην, ο Υιος εργαζεται, δια του ομοουσιου Πνευματος.
Πλην εν δακτυλωι Θεου, φησι, εκβαλλω τα δαιμονια, και νυν οικονομικως ως ανθρω
πος. Ου γαρ αν ηνεγκαν Ἰουδαιοι, σαθρον και ασυν ετον εχοντες νουν, λεγοντος αυτου,
οτι Ἐν Πνευματι μου εκβαλλω τα δαιμονια.(A f. 156) Και μοι προσχες ακριβως, οτι
ενεργουντος του Πατρος δι' Υιου τα παραδοξα, το Πνευμα εστι το ενεργουν αυτα. Και
γαρ αυτο ενηργει εν εκεινωι τωι ναωι· ων δε μια ενεργεια, τουτων και φυσις η αυτη.
Παντα χου τοινυν συνελαυνομενοι προς το αληθες οι πνευ ματομαχοι, μισειτωσαν τους
των πλανων εμετους, ανανηφετωσαν προς Θεον, αιτειτωσαν παρ' αυτου της αληθειας
το φως· χαρισεται γαρ, φιλανθρωπος ων, ο Σωτηρ.(A f. 156 b) Ει τοινυν, φησιν, εγω,
ανθρωπος ων και γενομενος καθ' υμας, εν Πνευματι Θεου εκβαλλω τα δαιμονια,
πεπλουτηκεν η ανθρω που φυσις εν εμοι και πρωτωι την θεοπρεπη βασι λειαν·
δεδοξασται γαρ συντριβουσα τον Σαταναν, και ακαθαρτοις επιτιμωσα πνευμασι. Τουτο
εστι το· "Ἔφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου." 9Ὅταν ο ισχυρος καθωπλισμενος
φυλασσηι την εαυτου αυλην, κ.τ.λ.9 (A f. 156 b) Ἐπειδη δια πολλων εννοιων τον επι
τουτοις ιεναι λογον αναγκαιον ην, κεχρηται παρα δειγματι σαφει και εναργεστατωι, δι'
ου παρεστι τοις εθελουσιν ιδειν, οτι νενικηκε τον αρχοντα του αιωνος τουτου, και οιον
απονευρωσας αυτον, και γυμνον αποφηνας της ενουσης ισχυος αυτωι, δεδωκεν εις
διαρπαγην τοις εαυτου γνωριμοις. Ἕως μεν γαρ, φησιν, ο ισχυρος εχει το δυνασθαι, και
φυλαττει τα εαυτου, ουδεμιαν υφοραται πλεονεξιαν. Ἐπ' αν δε τις ισχυροτερος αυτου
επελθων χειρωσηται αυτον, τοτε διαρπαζεται. Τουτο ως επ' ανθρωπων ειρηται το 72.705
παραδειγμα· πεπονθε δε αυτο και ο μισοκαλος δια βολος· ην μεν γαρ προ της Σωτηρος
επιδημιας εν ισχυι πολληι, τας αλλοτριας αγελας, δηλον δε οτι τας του επι παντων Θεου,
συνελασας ωσπερ και συν εχων εις ιδιαν αυλην. Ἐπειδη δε ο παντων επεκεινα του Θεου
Λογος, ο πασης ισχυος δοτηρ, και των δυναμεων Κυριος, επεπηδησεν αυτωι γενομενος
αν θρωπος, διηρπασθη παντα αυτου τα σκευη, και δι εδοθη τα σκυλα. Οι γαρ παλαι παρ'
αυτου συνεχο
μενοι προς αθεΐαν και πλανην, κεκληνται δια των αγιων αποστολων εις επιγνωσιν
αληθειας, και προσ εκομισθησαν τωι Θεωι και Πατρι δια της πιστεως της εις τον Υιον. 9Ὁ
μη ων μετ' εμου, κατ' εμου εστι.9 (A f. 157, E f.132) Ἐγω μεν γαρ επεδημησα, φησιν, ινα
παντας εξελωμαι των του διαβολου χει ρων, ινα αιχμαλωτους οντας ελευθερωσω, και
φω τισω εσκοτισμενους, και πεσοντας αναστησω, και συντεθραυσμενους ιασωμαι, ινα
τα τεκνα του Θεου, τα διεσκορπισμενα παρ' εκεινου δηλονοτι, συναγαγω εις εν. Ὁ δε γε
Σατανας μη ων μετ' εμου, επιχειρει σκορπιζειν α συνηξα και εσωσα. Πως ουν ο μαχο
μενος ταις εμαις οικονομιαις διδωσι μοι δυναμιν καθ' εαυτου; Ἆρ' ουκ ευηθες το οιεσθαι
τοιουτον τι γεγε νησθαι; Ποθεν ουν αρα συμβεβηκε τοις Ἰουδαιων δημοις, το
κατολισθειν εις τοιαυτας εννοιας περι Χριστου, αυτος διεσαφησεν ειπων· 9Ὅταν το
ακαθαρτον πνευμα εξελθηι απο του ανθρωπου, διερχεται δι' ανυδρων τοπων, κ.τ.λ.9 (A
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

f. 157 b) Ὅτι δε εις Ἰουδαιους εστι το συμπαν τουτο παραδειγμα, δεδηλωκεν ο Ματθαιος,
επιφω νησας· "Ουτως εσται και τηι γενεαι τηι πονηραι ταυτηι." Ἕως μεν γαρ ησαν εν
Αιγυπτωι θητευον τες, και τοις Αιγυπτιων διαζωντες εθεσι τε και νο μοις, μεστοι πασης
υπηρχον ακαθαρσιας, ενοικον ην αυτοις το πνευμα το πονηρον. Ἐπειδη δε λελυτρων ται
δια Μωυσεως, κατοικτειροντος Θεου, και νομον εσχηκασι παιδαγωγον, προς το της
αληθους θεογνω σιας καλουντα φως, απεληλατο το βεβηλον και ακα θαρτον πνευμα·
οτε δη και τεθυκασι τον αμνον εις τυπον Χριστου, κατεχρισθησαν τε τωι αιματι, και
διεδρασαν τον ολοθρευτην. Ἐπειδη δε ου πεπιστευ κασιν εις Χριστον, αλλα παρωσαντο
τον Λυτρωτην, ιδου δη παλιν εισπεπτωκε το ακαθαρτον πνευμα, και πολυ χειρονως η
παλαι· ευρε γαρ αυτων την καρ διαν γυμνην, και σχολαζουσαν απο πασης ευσεβειας, και
οιον σεσαρωμενην, και κατυκησεν εν αυτοις. Ὥσ περ γαρ το Πνευμα το αγιον, οταν ιδηι
καρδιαν ανθρω που σχολαζουσαν απο πασης ακαθαρσιας, εναυλιζεται και κατοικει και
επαναπαυεται αυτηι ουτω και το πνευμα το ακαθαρτον ψυχαις ανομων ενδιαιτασθαι
φιλει. Σχολαζουσι γαρ, ως εφην, απο πασης αρετης. Γεγονε τοινυν τα εσχατα των εξ
Ἰσραηλ χειρονα των πρωτων. Ὡς γαρ ο του Σωτηρος εφη μαθητης· "Κρειττον ην αυτοις
μη επεγνωκεναι την οδον της αληθειας, η επιγνουσιν, εις τα οπισω ανακαμψαι απο της
παραδοθεισης αυτοις αγιας εντολης. Συμβεβηκε γαρ αυτοις το της αληθους παροιμιας·
Κυων επι 72.708 στρεψας επι το ιδιον εξερασμα, και υς λουσαμενη εις κυλισμα
βορβορου." Ἐξ αυτων δε των τετολμη μενων καταθρησαιτο τις αν, οτι των ιδιων
εμετων ηπτοντο παλιν, και τοις ανωθεν εγκαλινδεισθαι βορ βοροις εξ υποστροφης
εμελετων, και πεπτωκασιν εις την εν Αιγυπτωι πλανησιν. Εισεφρησε γαρ παλιν το
ακαθαρτον πνευμα, και γεγονεν αυτοις, κατα την του Σωτηρος φωνην, χειρονα των
πρωτων τα εσχατα. 9Σημειον επιζητει, και σημειον ου δοθησεται αυτηι.9 (B f. 116 b) Ἐκ
πονηριας η αιτησις· διο ουδε επιτυγχανουσι, κατα το· "Ζητησουσι με κακοι, και ουχ
ευρησουσιν." Ειπερ δε ην εφικτον μη αν εθε λησαι τον Ἰησουν παθειν κατα σαρκα τον
επι σταυ ρου θανατον, ουδ' αν τουτο τοις Ἰουδαιοις το σημειον εδοθη. Ἐπει δε
απαραιτητον ην το επι σωτηριαι το υπ' ουρανον παθος, δεδοται αυτοις εις κατακριμα.
Ὅτι δε παμμεγα σημειον εστι της θεοπρεπους δυνα μεως τε και εξουσιας του
ενανθρωπησαντος Λογου το καταργησαι τον θανατον δια της εκ νεκρων αυ του
αναστασεως, αρκεσει, οιμαι, τοις επιεικεσιν εις πληροφοριαν το πολλοις αναπεισθηναι
χρημασιν τους Πιλατου στρατιωτας, οι τον ∆εσποτικον ταφον ετη ρουν, ιν' ειπωσιν, οτι
Ἡμων κοιμωμενων εκλαπη νυκτος. Ουδε τουτωι ουν τωι σημειωι πεπιστευκασιν
Ἰουδαιοι. ∆ιο και μαλα εικοτως εφη περι αυτων, οτι "Βασιλισσα νοτου εγερθησεται,"
κ.τ.λ. 9Βασιλισσα νοτου εγερθησεται εν τηι κρισει, κ.τ.λ. (A f. 159) Ἐσπουδασε περι την
Σολομωντος ακροα σιν βαρβαρος γυνη, και τοσαυτην οδον δια τουτο εστειλατο, σοφιαν
την περι των ορατων και ζωων και βοτανων φυσεως ακουσομενη. Ὑμεις δε παροντες
και ακουοντες, περι αορατων και ουρανιων πραγμα των, αυτης της σοφιας ηκουσης
προς υμας, και τον λογον εργοις και τεραστιοις βεβαιουσης, αλλοτριουσθε προς τον
λογον, και το θαυμα των λογιων αναισθητως παραπεμπεσθε; Πως ουν ου πλειον
Σολομωντος ωδε, τουτεστι παρ' εμοι; Και ορα μοι παλιν του λογου το ευτεχνες· δια τι
γαρ το ωδε φησι, και ουχι δη μαλλον παρ' εμοι; Ἵν' ημας αναπεισηι ταπεινοφρο νειν,
καν χαρισματων ωμεν αναμεστοι πνευματι κων. Ἄλλως τε δε το απεικος ην ουδεν,
Ἰουδαιους ακουσαντας οτι "Πλειον Σολομωντος εστι παρ' εμοι," τα συνηθη παλιν περι
αυτου πειραθηναι λαλειν· Ἰδου και των παρ' ημιν επισημως βεβασιλευκοτων εαυτον
ειναι φησι εν αμεινοσι. Μετριαζει τοινυν οι κονομικως ο Σωτηρ, το ωδε λεγων, αντι του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

παρ' εμοι.(A f. 159) Και Νινευΐτας δε εις κατακρισιν αυτων εσεσθαι φησιν εν τωι της
κρισεως καιρωι. Ἄν 72.709 δρες γαρ ησαν ωμοι τε και βαρβαροι, Θεον ουκ ει δοτες τον
φυσει και αληθως, των δια Μωυσεως τε θεσπισμενων ανηκοοι παντελως, προφητικης
ευστο μιας ανεπιστημονες. Ἀλλα και ουτω γνωμης εχον τες, μετενοησαν, φησιν, εις το
κηρυγμα Ἰωνα· μα κρωι τοιγαρουν αμεινους των εξ Ἰσραηλ, και κατα κρινουσιν αυτους.
Ἀλλ' ακουε και των ρηματων· "Ἄνδρες Νινευι αναστησονται εν τηι κρισει κατα της
γενεας ταυτης, και κατακρινουσιν αυτην, οτι μετ ενοησαν εις το κηρυγμα Ἰωνα· και
ιδου πλεον Ἰωνα ωδε." 9Ουδεις δε λυχνον αψας, εις κρυπτην τιθησι, κ.τ.λ. (A f. 161, B f.
116 b) Και ποια τις ην των τοιου των λογων η χρεια; Ἀντιθεσει μαχεται τοις Ἰουδαιοις
εξευρημενηι δια της ενουσης αυτοις σκαιοτη τος τε και αμαθιας. Ἔφασκον γαρ
θαυματουργειν αυτον, ουχ ινα πιστευηται μαλλον, αλλ' ινα πολλους εχηι τους
επομενους αυτωι, και τους παρα των ορων των τας θεοσημειας αρπαζηι κροτους.
Ἀποκρουεται τοινυν την επι τουτωι συκοφαντιαν, και δεχεται προς παραδειγμα την του
λυχνου χρειαν· κειται γαρ ο λυ χνος υψου και επι λυχνιαν αει, ιν' ειη τοις ορωσι
χρησιμος. Και τι το εντευθεν, περινοησωμεν. Προ μεν γαρ της του Σωτηρος ημων
επιδημιας κατ εσκοτισε την υπ' ουρανον ο του σκοτους πατηρ, τουτ εστιν ο Σατανας,
αχλυι τε νοητηι τα παντα κατεμε λαινετο. Ἐπειδη δε ημεν εν τουτοις, λυχνον ωσπερ
τινα τηι υπ' ουρανον δεδωκεν ο Πατηρ τον Υιον, ινα το θειον ημιν εναστραψηι φως, και
αχλυος ημας εξ εληται διαβολικης. Ἀλλ', ω Ἰουδαιε, ει μεν αιτιαι τον λυχνον οτι μη
κρυπτεται μαλλον, αλλ' υψου και επι λυχνιαι κειμενος ενιησι τοις ορωσι το φως,
εγκαλει Χριστωι μη λαθειν εθελοντι μαλλον, αλλ' ορασθαι παρα παντων, και φωτιζοντι
τους εσκοτισμενους, και το της αληθους θεογνωσιας ενιεντι φως. Ουκουν ουχ ινα
θαυμαζηται μαλλον επληρου τας θεοση μειας, και δι' αυτων ηξιου γνωριζεσθαι, αλλ'
ινα πιστευηται μαλλον οτι Θεος ων φυσει, γεγονεν αν θρωπος δι' ημας, και ουκ απεστη
του ειναι ο ην. Ὡς επι λυχνιας δε της αγιας Ἐκκλησιας τωι κηρυγματι λαμπων,
καταφωτιζει τας παντων διανοιας, θειας πληρων επιγνωσεως. 9Ἠρωτα αυτον
Φαρισαιος τις οπως αριστησηι παρ' αυτωι.9 (A f. 162) Ἀληθευει λεγων ο σοφωτατος
Παυλος, οτι Χριστος εισηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι. Ταυτης γαρ ενεκα της
αιτιας, καθεις εαυτον εις κενωσιν, επι γης ωφθη μετα σαρκος, και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη. Τουτο γεγονος εστιν ιδειν και δια γε των προκειμενων ρητων. Πως γαρ
ουχ απασιν εναργες, οτι πονηρον και βεβηλον αει το των Φαρισαιων γεγονεν
εργαστηριον, βασκανον και αλα ζονειαι συντροφον, και καταθρασυνομενον του παν των
ημων Σωτηρος Χριστου; Πως ουν αρα κατελυσε παρ' αυτοις; Ἆρα ηγνοησε την ενουσαν
αυτοις σκαιοτητα; Και πως τουτο λεγειν ασφαλες; Παντα 72.712 γαρ οιδεν ως Θεος. Τι
ουν εστιν; Αυτους μαλιστα νουθετειν ηπειγετο, τους αριστους των ιατρων απο
μιμουμενος, οι τοις αῤρωστουσι φορτικωτερον τας εκ των οικειων επιτηδευματων
προσαγουσιν επικου ριας. Ὡς γαρ αυτος που φησιν, "Ου χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες
ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες." Ουκ ουν ο μεν Φαρισαιος, το γε ηκον εις τον ενοντα αυ
τωι σκοπον, επι εστιαν καλει· ο δε γε των ολων Σω τηρ καθιησι μεν εαυτον εις τουτο,
καθαπερ εφην, οικονομικως· μυσταγωγιας δε προφασιν εποιειτο το χρημα. Ἐδιδου δε
τωι λογωι τας αφορμας ο δυσμαθης Φαρισαιος. Ἐθαυμασε γαρ, φησιν, ως ουκ εβαπτισθη
προ αριστου. Ἐσκανδαλισθη, φησιν, οτι δικαιου και προφητου δοξαν εχων παρ' αυτοις,
ταις αλογωταταις αυτων ου συνεπλαττετο συνηθειαις. Ἐβαπτιζοντο γαρ προ τροφης,
οιον ρυπου παντος εαυτους απαλλατ τοντες· ασυνετως δε σφοδρα και τουτο. Ἡ μεν γαρ
δια των υδατων απονιψις χρειωδεστατη λιαν εστι τοις ρυπωσι σωματικως· ακαθαρσιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

γε μην της εις νουν και καρδιαν, πως αν απαλλαξειε τινας; Πλην εκεινο φαμεν·
ἈσυνετE. f. αρισαιε, μεγα πεφρονηκας επι τηι των ιερων ειδησει Γραμματων, τον
Μωυσεως νομον γινωσκεις. Ειπε τοιγαρουν, που σοι τουτο προσ τεταχε Μωυσης; ποιαν
εχεις ειπειν εντολην ορι σθεισαν παρα Θεου, την επι γε τωι δειν βαπτιζεσθαι προ τροφης;
∆εδοται μεν γαρ δια της Μωυσεως εν τολης εις αποκαθαρσιν ρυπου σωματικου, το υδωρ
του αγνισμου, τυπον επεχον του αληθως αγιου και διασμηκτικου βαπτισματος, φημι δη
του εν Χριστωι. Ἀπελουοντο δε υδατι και οι καλουμενοι προς ιερουρ γιαν. Και γουν ο
θεσπεσιος Μωυσης ελουσεν υδατι τον Ἀαρων, και συν αυτωι τους Λευΐτας· καταδη
λουντος του νομου δια του τυπικου και ως εν σκιαις βαπτισματος, οτι και η κατ' αυτων
ιερουργια το τε λειον εις αγιασμον ουκ εχει, δειται δε μαλλον του θειου τε και ιερου
βαπτισματος, εις αποκαθαρσιν αληθη· και καθ' ετερον δε τροπον ημιν υποφαινον τος,
οτι το ιερον και απολεκτον παρα Θεωι γενος, τουτεστιν ημας, τελειοι προς αγιασμον, και
εις απο θεσιν ρυπου παντος ο των ολων Σωτηρ, δια του αγιου και σεπτου βαπτισματος.
Ὁραται γε μην ου δαμου προστεταχως βαπτιζεσθαι προ τροφης· τι ουν τεθαυμακας, η
δια ποιαν αιτιαν εσκανδαλισθης, ω Φαρισαιε; Τι ουν ο Σωτηρ; Ευαφορμον ποιειται την
επιπληξιν. Ἄκουε γαρ· 9Νυν υμεις, οι Φαρισαιοι, το εξωθεν του ποτηριου και του
πινακος καθαριζετε, κ.τ.λ.9 (A f. 162 b, E f.132 b) Ἐνην [αλ.9 εξην] μεν και ετεροις λογοις
χρησασθαι τον Κυριον, νουθετειν εθε λοντα τον ασυνετον Φαρισαιον· επιδραττεται δε
του καιρου, και οιον εκ των οντων εν χερσιν εξυφαινει την μυσταγωγιαν. Ὡς γαρ, εν
καιρωι τροφης και τραπεζης, εναργες υποδειγμα δεχεται το ποτηριον και τον πινακα· και
διαδεικνυσιν, ως καθαρους και εκνενιμμενους ειναι χρη τους ειλικρινως λατρευοντας
τωι Θεωι, και ου δη που μονης εξ ακαθαρσιας σωματι κης, αλλα γαρ και εις νουν εσω
κεκρυμμενης, καθα περ αμελει και τα ταις τραπεζαις υπηρετουντα των 72.713 σκευων,
και των εξωθεν ελευθερουσθαι ρυπων, ευ αν εχοι, και προσετι τουτωι των εσω. Ὁ γαρ
ποιησας, φησι, το εξωθεν, και το εσωθεν εποιησεν· τουτεστιν, ο το σωμα κτισας, και
ψυχην ειργασατο. Χρη τοι γαρουν ενος οντα ποιηματα του φιλαρετου Θεου, συνδρομον
εχειν την αποκαθαρσιν. Ἀλλ' ην αηθες τουτο τοις Γραμματευσι τε και Φαρισαιοις· μεχρι
γαρ μονου του δοκειν ειναι καθαρους αυτους, παντα δραιν εσπουδαζον· ταφοις
κεκονιαμενοις προσεοικο τες, κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην, εξωθεν μεν ωραιοι,
εσωθεν δε γεμοντες οστεων νεκρων, και πα σης ακαθαρσιας. Ἀλλ' ου τοιουτους ημας
ειναι βουλεται Χριστος, αγιους δε και αμωμους ψυχηι τε και σωματι. Και γουν εφη τις
των παρ' ημιν· "Καθα ρισατε χειρας, αμαρτωλοι, και αγνισατε καρδιας, διψυχοι." Και
μην και Ἡσαΐας εκ προσωπου του Θεου· "Λουσασθε, φησι, καθαροι γενεσθε, αφελετε τας
πονηριας απο των ψυχων υμων, απεναντι των οφθαλμων μου." Ἐπιτηρησον δε του
λογου το ακρι βες· πονηροι γαρ οντες εσθ' οτε λαθοιεν αν τινες τους ανθρωπων
οφθαλμους, τους δε γε θειους ουκ ενεστι λαθειν. Ποιον ουν φαρμακον αυτοις μετα τους
ελεγχους δεδωκεν ο Σωτηρ; 9Πλην τα ενοντα δοτε ελεημοσυνην, και ιδου παντα
καθαρα υμιν εστιν.9 (A f. 162 b) Καιτοι πλειστας ειναι φαμεν της ευ δοκιμησεως τας
οδους, οιον πραοτητα, ταπεινοφρο συνην, και τα τουτοις αδελφα· ανθοτου δη ουν, των
τοιουτων αφεμενος, φιλοικτειρμονας αυτους γενεσθαι κελευει; Φιλαργυροι λιαν ησαν
οι Φαρισαιοι, και χρηματων πορισμους ακορεστωι χειρι συλλεγοντες. Και γουν εφη που
περι αυτων ο των ολων Θεος· "Πως εγενετο πορνη, πολις πιστη Σιων, πληρης κρισεως;
Ἐν ηι δικαιοσυνη εκοιμηθη εν αυτηι, νυν δε φονευται· το αργυριον υμων αδοκιμον, οι
καπη λοι σου μισγουσι τον οινον υδατι, οι αρχοντες σου απειθουσι, κοινωνοι κλεπτων,
αγαπωντες δωρα, διωκοντες ανταποδομα, ορφανοις ου κρινοντες, και κρισει χηρας ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

προσεχοντες." Κεχωρηκε τοινυν οικονομικως κατα του κρατουντος αυτων αῤρωστη
ματος. 9Ἀποδεκατουτε το ηδυοσμον, και το πηγανον και παν λαχανον, κ.τ.λ.9 (A f. 163,
E f.133) α γαρ εδει μαλιστα κατορ θουν, ταυτα παρεντες ως εωλα, τουτεστι την κρισιν
και την αγαπην του Θεου, μονας εκεινας ακριβως ετηρουν τας εντολας, ηγουν
τηρεισθαι προσεταττον παρα των υπο χειρα λαων, αι πλειστων αυτοις λημ ματων οδος
ησαν και αφορμη· ωστε μηδε τα των λαχανων λεπτα και ουδενος αξια λογου
παρατρεχειν 72.716 αυτους· εργον δε αγαπης της εις Θεον, το κατα μη δενα τροπον
προσκρουειν αυτωι, δεδιεναι δε του παντος νομου την παραβασιν, κρισεως δε η δικαιο
κρισια, και το φροντιδος ισως αξιουν τα τεθεσπισμε να, και μη καταῤραιθυμειν μεν των
αναγκαιων, μονοις δε τοις επικερδεσιν ακριβως ενοραιν, αλλ' απροσκλινη ποιεισθαι την
ψηφον, την εφ' εκαστωι πραγματι· το γαρ αδικα κρινειν, ουκ αγαπην την εις τους
αδελφους τηρουντων εστι. Τα τοινυν αναγκαια και συνεκτικα μη τηρουντες του νομου,
τας δεκατας λαμβανειν εσπουδαζον και των ευτελε στατων. 9Ἀγαπατε την
πρωτοκαθεδριαν εν ταις συν αγωγαις, κ.τ.λ.9 (A f. 163) ∆ι' ων εκεινοις επιτιμαι, δια
τουτων αυτων ημας αμεινους αποτελει· αφιλοδοξους γαρ ημας ειναι βουλεται, και μη
το δοκειν προ του αληθως ειναι μεταδιωκειν· οπερ εποιουν οι Φαρι σαιοι· ασπασμος γαρ
ο παρα τινων, και το προ εδρευσαι φιλειν, ου παντως ημας ευδοκιμους οντας αποφαινει·
υπαρχει γαρ τουτο πολλοις και ουκ αγα θοις ουσι. ∆ιαδεικνυσι δε τουτο λεγων ευθυς ο
Σωτηρ· "Ουαι υμιν, Γραμματεις και Φαρισαιοι υποκριται, οτι εστε ως τα μνημεια τα
αδηλα, και οι ανθρωποι οι περιπατουντες επανω ουκ οιδασιν."(A f. 163 b, E f.133) Το γαρ
ασπασμους ζητειν παρα παντων των εν αγοραι, και το προεδρευειν συλλογοις περι
πολλου ποιεισθαι σπουδαζοντες, μνηματων αδηλων ουδεν διαφερουσιν, α διαπρεπει
μεν τοις εξωθεν κοσμοις, μεστα δε εισι πασης ακαθαρσιας. Ἐνταυθα μοι βλεπε
διαβεβλημενην εσχατως την υποκρισιν, και προς αρεσκειαν ανθρωπων απαντα
διαπραττε σθαι. ∆ια τουτο φησιν ο μακαριος Παυλος· "Ει ανθρωποις ηρεσκον, Χριστου
δουλος ουκ αν ημην. 9∆ιδασκαλε, ταυτα λεγων και ημας υβριζεις.9 (A f. 163 b, B f. 119,
ξφ. 133) ∆υσφορητον μεν αει πως εστι παντι ανθρωπωι, το ελεγχεσθαι· πλην ουκ
ανονητον τοις επιεικεσι· μεθιστησι γαρ αυτους επι το αμεινον. Ἄθρει τουτο πεπονθοτας
τους παρα γε τοις Ἰουδαιοις ωνομασμενους νομικους. Ὁ μεν γαρ Σωτηρ των ολων,
επετιμα τοις Φαρισαιοις ως εξω τρεχουσι της ευθειας οδου· προς τουτο δε το των
ανοσιων νομικων εχαλεπαινε στιφος· εαυτους γαρ υποφερουσι τοις εγκλημασι, και καθ'
εαυτων ειρη σθαι νομιζουσιν, α προς εκεινους εφη Χριστος· αλλ' ην δη που κρειττον
αγαπησαι μεν τον ελεγχον, αι τησαι δε των αῤρωστηματων την λυσιν, και μη υβριν
αμαθως τον ελεγχον ονομαζειν, επωφελη οντα [και] χρησιμον. Τι ουν προς ταυτα
Χριστος; Ἐπιτεινει τον ελεγχον, και την εικαιαν αυτων οφρυν καταφερει, λεγων· 9Και
υμιν τοις νομικοις ουαι, οτι φορτιζετε τους ανθρωπους φορτια, κ.τ.λ.9 (A f. 163 b, B f.
119) Ὡς εκ παραδειγματος εν αργους, τον προς αυτους εξυφαινει λογον· φορτικος μεν
γαρ ομολογουμενως ο νομος ην τοις εξ Ἰσραηλ· 72.717 ωμολογουν δε τουτο και οι
θεσπεσιοι μαθηται, λε γοντες εν ταις Πραξεσι· "Και νυν τι πειραζετε τον Θεον επιθειναι
ζυγον επι τον τραχηλον των μαθη των, ον ουτε οι πατερες υμων ισχυσαν βαστασαι;" Και
αυτος δε τουτο ημας εδιδαξεν ο Χριστος, προσ φωνων και λεγων· "∆ευτε προς με,
παντες οι κο πιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας· αρατε τον ζυγον μου
εφ' υμας, και μαθετε απ' εμου, οτι πραΰς ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε
αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων." Κοπιωντας δε και πεφορτισμενους, τους υπο νομον ειναι
φησι, εαυτον δε πραον ωνομαζεν, ως ουκ εχοντος τουτο του νομου. Ὡς γαρ Παυλος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

φησιν, "Ἀθετησας τις νομον Μωυσεως, χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι μαρτυσιν
αποθνησκει." Ουαι τοινυν υμιν, ω νομικοι· δυσβα στακτα γαρ φορτια καταδεσμευοντες,
ειτα τοις υπο τον νομον επιτιθεντες αυτα, αυτοι τουτοις ου προσ ψαυετε· απαραβατον
γαρ προσταττοντες τηρεισθαι την Μωυσεως εντολην, και δικην τοις αθετουσιν επ
αγοντες, αυτοι λογου του μηδενος ηξιουν το εργασα σθαι τι των διατεταγμενων. Τοις
ταυτα δραιν ειωθοσι και ο σοφωτατος Παυλος επιπληττει, λεγων· "Ὁ δι δασκων ετερον,
σεαυτον ου διδασκεις; Ὁ λεγων μη κλε πτειν, κλεπτεις; Ὁ λεγων μη μοιχευειν,
μοιχευεις; Ὁ βδελυσσομενος τα ειδωλα, ιεροσυλεις; Ὃς εν νομωι καυχαι, δια της
παραβασεως του νομου τον Θεον ατιμαζεις;" Ἀδοκιμος [Cod.9 ευδ.] γαρ ο διδασκων
εστιν, οταν ασυμβατον εχηι τωι λογωι τον τροπον· τουτωι και αυτος ο Σωτηρ πικραν
επηρτηκε δικην, λε γων, ως "Ὁ μεν διδαξας και ποιησας, μεγας κληθη σεται· ος δ' αν
διδαξηι μεν, μη ποιησηι δε, ουτος ελα χιστος κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων."
9Ουαι υμιν, οτι οικοδομειτε τα μνημεια των προ φητων, οι δε πατερες υμων απεκτειναν
αυτους.9 (A f. 164, B f. 120, δ φ. 47 b) Ἀδοκιμον απο φηνας και αυτο των νομικων το
παμμοχθηρον εργα στηριον, κοινον απασι τοις Ἰουδαιων καθηγηταις εξ υφαινει τον
ελεγχον· τι δε αρα φησιν, ερευνησωμεν ακριβως. Οι μεν των Ἰουδαιων πατερες
απεκτειναν κατα καιρους τους αγιους προφητας, τον θειον αυτοις διαπορθμευοντας
λογον· οι γε μην εξ αυτων γεγονο τες, ομολογουντες οτι οι προφηται γεγονασι σεπτοι
και τιμιοι, περιηρμοσαν αυτοις τους ταφους, ητοι τα μνημεια, τιμην απονεμοντες την
τοις αγιοις πρεπω δεστατην. Ουκουν απεκτονασι μεν οι πατερες αυτων, αυτοι δε
προφητας ειναι πιστευσαντες και ανδρας αγιους, κριται γεγονασι των αποκτειναντων
αυτους· δι' ων γαρ τιμαιν εγνωκασι τους ανηιρημενους, δια τουτων αυτων κατηγορουσι
ως ησεβηκοτων. Ἀλλ' οι των ιδιων πατερων επι ταις ουτω δειναις μιαιφονιαις
καταψηφισαμενοι, τοις ισοις εμελλον αλωναι κακοις, και δια των αυτων ιεναι
πλημμεληματων, μαλλον δε δια των ετι χειρονων. Ἕως μεν γαρ τις τας ετερων αδικιας
εξεταζει, φυσικωι λογισμωι κρινων, οραι το φαυλον και μεμφεται· αυτος δε εις τα ισα
παθη ψυ 72.720 χης προαγομενος, οιονει τυφλος επι ταυτα φερεται. Ἀπεκτονασι μεν γαρ
τον αρχηγον της ζωης· προσ τεθεικασι δε ταις κατ' αυτου δυσσεβειαις, και τας κατα των
θειων αυτου μαθητων μιαιφονιας. Φησι γαρ προς αυτους ο Σωτηρ η του Θεου σοφια·
"Ἀπο στελω εις αυτους προφητας και αποστολους, και εξ αυτων αποκτενουσι και
εκδιωξουσι," και τα εξης. Και προφητας μεν ωδε τους αποστολους καλει, και τους των
αποστολων διαδοχους, τους των Ἐκκλησιων ποιμενας και διδασκαλους, τους εν
προφητειαις και διδασκαλιαις, ταις δια του Πνευματος δωρεαις κεκο σμημενους.
Προλεγει τοινυν τα μελλοντα καταλαβε σθαι την των Ἰουδαιων γενεαν κακα, δια την
ακορε στον αυτων μιαιφονιαν· μελλει γαρ εκζητεισθαι το αιμα παντων των προφητων
το εκχυθεν απο κατα βολης κοσμου εως της γενεας ταυτης. Ζαχαριαν δε ωδε ακολουθον
εστι εννοειν τον του Προδρομου πα τερα, ον εξ αγραφου παραδοσεως ιστορηται τους
Ἰουδαιους ανελειν μεταξυ του ναου και του θυσια στηριου, δια το προφητευειν αυτον,
μαλλον δε απο δεικνυναι την Θεοτοκον, και τον εξ αυτης τεχθησο μενον Θεον και
Σωτηρα Ἰησουν Χριστον, οια δη τινα βασιλεα και Κυριον επι το εθνος αποσταλησεσθαι
αυτων· και αυτην την αγιαν Παρθενον κατα την εκ Πνευματος αγιου συλληψιν, του
τοπου των παρθενων, του εν τωι ιερωι οντος μεταξυ του ναου και του θυ σιαστηριου, μη
αποστησαι, καθα δη γεγαμημενην, αλλ' ετι παρθενον γινωσκειν αυτην, και συγχωρειν
κατα τον συνηθη τοπον εσταναι. ∆ια γουν ταυτα τους ακουοντας εις οργην εμπεσειν,
και επ' αυτον οπλι 72.721 σαι τας χειρας, δεδιοτας τον εκ της αυτου προφη τειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

προσδοκωμενον βασιλεα, φοβωι του μη γενεσθαι βασιλει υποχειριους μελλοντι
καταδυναστευειν αυτων. Τον ουν ταυτα μαρτυρουντα περι του τοκου διαχειριζονται,
προς αυτωι τωι θυσιαστηριωι τον ιερεα ιερουργησαντα[αλ. ξοδδ. ιερουργησαντες.] 9Ναι
λεγω υμιν, εκζητηθησεται απο γενεας ταυ της.9 (A f. 164 b) Ει και δεικτικως δε λεγει,
"απο της γενεας ταυτης," ουχι μονον ταχα που κατασημηναι φαμεν τους τοτε παροντας
και ακροωμενους, αλλα παντα τον φονευτην και υπο την μιαιφονιαν πιπτον τα·
συντεταξεται γαρ τωι ομοιωι το ομοιον, ως αδελ φον και ομογενες· κατα το· "Αυτη η
γενεα ζητουν των τον Κυριον.""Και διατηρησεις ημας απο της γενεας ταυτης." 9Ἤρατε
την κλειδα της γνωσεως, αυτοι ουκ εισηλθετε, κ.τ.λ.9 (A f. 165, B f. 120, E f.133 b, δ φ. 48)
Κλειδα γνωσεως αυτον ειναι φαμεν τον νομον, και την εν Χριστωι δικαιωσιν, δια
πιστεως δε δηλονοτι της εις αυτον. Ἦν μεν γαρ ο νομος εν σκιαι και τυπωι, πλην οι τυποι
διαμορφουσι την αληθειαν, και γραφουσιν αι σκιαι πολυτροπως ημιν το Χριστου
μυστηριον. Ἀμνος εσφαζετο κατα τον Μωυσεως νομον· ησθιον των κρεων αυτου, και
εχριον τωι αιματι τας φλιας· και νενικηκασι τον ολοθρευτην. Ἀλλ' αιμα προβατου
κοινου ουκ αν ισχυσεν ανατρεψαι θανατον· εμορφουτο δη ουν ως εν αμνωι Χριστος, την
υπερ της του κοσμου ζωης υπομενων σφαγην, και σωζων αιματι τωι ιδιωι τους
μετεχοντας αυτου· πλειστα δ' αν τις προς τουτο λεγοι, δι' ων ενεστιν ιδειν το Χριστου
μυστηριον, δια της του νομου σκιας γραφομενον. Ἔφη δε που και αυτος τοις Ἰουδαιοις
προσλαλων· "Ἔστιν ο κατηγορων υμων Μωυσης, εις ον υμεις ηλπικατε. Ει γαρ
επιστευετε Μωυσει, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος εγραψε." Και παλιν·
"Ἐρευνατε τας Γραφας, οτι εν αυταις δοκειτε ζωην αιωνιον εχειν, και αυται εισιν αι
περι εμου μαρτυρουσαι· και ου θελετε ελθειν προς με ινα ζωην εχητε." Ἅπας γαρ λογος
της θεοπνευστου Γραφης εις αυτον οραι, και επ' αυτωι συντεινεται. Ἔδει δη ουν τους
καλουμενους νομικους, ατε δη τον Μωυσεως πολυπραγμονουντας νομον, και τας των
αγιων προφητων ουκ ηγνοηκοτας φωνας, ανοιγειν τροπον τινα τοις Ἰουδαιων δημοις
τας της γνωσεως θυρας. Παιδαγωγει γαρ ο νομος επι Χριστον, αποφερει δε εις
επιγνωσιν αυτου και τα των αγιων προφητων ευσεβη κηρυγματα. Ἀλλα τουτο μεν ου
πεπραχασιν οι καλουμενοι νομικοι· εκ δε των εναντιων, ηραν την κλειδα της γνωσεως·
ινα την δια νομου χειραγωγιαν εννοηις, ητοι την πιστιν, δηλον δε οτι την εις Χριστον·
προσγινεται γαρ δια της πι στεως, της αληθειας η γνωσις. Και γουν ο προφητης Ἡσαΐας
ουτω που φησι· "Και εαν μη πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε.""Χωρις γαρ πιστεως,
αδυνατον ευαρεστησαι ποτε." Ἦραν τοινυν οι νομικοι την κλειδα της γνωσεως· ου γαρ
ειων πιστευσαι τινας εις τον των ολων Σωτηρα Χριστον. Τεθαυματουργηκε πολυ
τροπως· οι δε, καιτοι θαυμασαι δεον επι τουτοις αυ 72.724 τον, διεσυρον τας θεοσημειας,
και τους υπο χειρα λαους σκανδαλιζοντες, εφασκον· "Ουτος ουκ εκβαλ λει τα δαιμονια,
ει μη εν Βεελζεβουλ αρχοντι των δαιμονιων." Ὁραις εν τουτοις την κλειδα της γνω σεως
αιροντας; Ἐδιδασκεν εν ταις συναγωγαις, φα νερον καθιστη τοις ακροωμενοις το
θελημα του Πα τρος το αγαθον και τελειον και ευαρεστον· οι δε και ταυτας αυτου τας
μυσταγωγιας ουκ αμωμητους αφεντες ευρισκονται· προσεφωνουν γαρ τοις οχλοις·
"∆αιμονιον εχει και μαινεται· τι ακουετε αυτου;" Ἦραν ουν, κατα το αληθες, την κλειδα
της γνωσεως· αυτοι ουκ εισηλθον, κεκωλυκασι και ετε ρους. 9Ἤρξαντο οι Γραμματεις
και οι Φαρισαιοι δει νως ενεχειν και αποστοματιζειν αυτον περι πλειο νων.9 (A f. 165 b).
Ἀσχαλλοντες προς τους ελεγχους, ηρξαντο, φησι, δεινως ενεχειν αυτωι. Το δε ενεχειν,
αντι του εγκεισθαι και εγκοτειν ητοι δυσμ[ε]αινειν εστιν. Ἐπεχειρουν δε αυτον, φησι,
και αποστοματι ζειν περι πολλων. Και τι παλιν το αποστοματιζειν εστιν; Ἀπηιτουν εκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

του παραχρημα και οιονει ασκε πτι προς τας πανουργους αυτων αποκρινεσθαι πευ σεις,
οιηθεντες οτι διαπεσειται παντως, και λαλησει τι των οσα εστιν ουκ εξω διαβολης· αλλ'
ουκ ᾔδεσαν οντα Θεον, μαλλον δε καταφρονηται γεγονασιν, αλα ζονες και υβρισται·
ταυτηιτοι Χριστος τοις εαυτου γνωριμοις, ηγουν μαθηταις, φυλαττεσθαι απ' αυτων
παρηγγυα· ακουε γουν·

ΚΕΦΑΛ. ΙΒʹ.
Πρωτον προσεχετε εαυτοις απο της ζυμης των Φαρισαιων.9 (A f. 165 b) Ἀφ' ης
και προσεχειν τους μαθητας ο Κυριος βουλεται· ζυμην εν τουτοις, την υποκρι σιν λεγων·
θεοστυγες γαρ το χρημα· και λαν θανει μεν εσθ' οτε βραχυ, πλην διαπιπτει, και ουκ εις
μακραν. Ὡς γαρ ουκ ενεστι λαθειν τον της Θεο τητος οφθαλμον τα παρ' ημων δρωμενα,
διεδειξεν ειπων· "Ουδεν δε συγκεκαλυμμενον εστιν, ο ουκ αποκαλυφθησεται."(A f. 165
b, E f.133 b) Ἅπας γαρ ημων λογος και παν εργον εν ημεραι κρισεως εσται φανερον·
περιττη τοιγαρουν η υποκρισις· δει δε ημας αληθινους ορασθαι προσκυνητας.(A f. 165 b)
Ἴσως δε και κατα την προτεραν επιβολην διδασκει, οτι τα κρυφη παρ' ημων και
λεγομενα και πραττομενα, δηλα εσται τωι παντα ορωντι οφθαλμωι, και τοις αλλοις
εκκαλυφθησεται. 9Λεγω δε υμιν τοις φιλοις μου· μη φοβηθητε απο των αποκτεινοντων
το σωμα.9 (A f. 165 b, B f. 120 b, E f.134) Εις πνευμα τικην ευανδριαν αλειφει τους
αγαπωντας αυτον. 72.725 "Λεγω γαρ υμιν, φησι, τοις φιλοις μου." Ουχ απασιν ουν
απλως πρεποι αν, ως εοικεν, ο περι τουτων λο γος· εκεινοις δε μαλλον, οις αν
ενυπαρχον ορωιτο το εξ ολης καρδιας αγαπαιν αυτον· οις και αρμοζει λε γειν· "Τις ημας
χωρισει απο της αγαπης του Χρι στου; θλιψις, η στενοχωρια, η διωγμος, η γυμνοτης, η
μαχαιρα;" Οι γαρ μη τοιουτοι, ευπαρακομιστοι λιαν εισιν, και προς αποστασιαν
ετοιμοτεροι· οι δε τα αυτα φρονουντες αυτωι, και τοις ιχνεσιν αυτου κατακολουθειν
σπουδαζοντες, φαιεν αν μετα του θε σπεσιου Πετρου· "Χριστου παθοντος υπερ ημων
σαρκι, και υμεις υπερ αυτου την αυτην εννοιαν οπλισασθε." Ἐθελοντης γαρ υπερ ημων
υπεμεινε θανατον, ως απαραβλητον εχων την εις ημας αγα πην. Ἀκηκοαμεν γουν
λεγοντος αυτου εναργως· "Μειζονα ταυτης της αγαπης ουδεις εχει, ινα τις θηι την
ψυχην αυτου υπερ των φιλων αυτου." Ειτα πως ουκ αν ειη των ατοπωτατων, μη ωσπερ
τι των ανα γκαιοτατων οφληματων εκτισαι Χριστωι οπερ ελαβο μεν παρ' αυτου; Χρη δε
και ετερως ζωης ημας οντας υπασπιστας, μη δεδιεναι τον θανατον, απομιμεισθαι δε
μαλλον των αγιων Πατερων την πιστιν. Προσκε κομικεν ο πατριαρχης Ἀβρααμ τον
μονογενη πειρα ζομενος, φημι δε τον Ἰσαακ, λογισαμενος οτι και εκ νεκρων εγειρειν
δυναται ο Θεος. Ποιον ουν εσται καθ' ημων του θανατου το δειμα, καταργουσης αυτον
της ζωης; Προσενθυμεισθαι δε τουτοις κακεινο προσηκει· ευρισκονται γαρ δια πονων οι
στεφανοι· και ανθρω ποι μεν μεχρι σωματος εκτεινουσι τας οργας, και περας αυτοις της
καθ' ημων επιβουλης, ο της σαρκος θανατος· Θεου δε κολαζοντος, ου μεχρι μονης
σαρκος η ζημια στησεται, αλλα και αυτη συνυποφερεται ταις αικιαις η αθανατος [αλ.
ξοδδ.9 αθλια] ψυχη. Ουκουν εισιτω μαλλον ο μετ' ευκλειας θανατος, εις αρχας ημας
αναφερων ατελευτητου ζωης, ητοιμα σμενων παντως που και των εκ θειας φιλοτιμιας
αγαθων.(A f. 165 b, A f. 166) Ἵνα δε τι και ετε ρον επικουρημα ταις ημετεραις χαρισηται
διανοιαις, προστεθεικεν αναγκαιως· "Ουχι πεντε στρουθια πωλειται ασσαριων δυο; και
εν [δ'] εξ αυτων ουκ εστιν επιλελησμενον ενωπιον του Θεου."(A f. 166, B f. 121, E f.134)
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

Προσεπηγαγε δε οτι και "Αι τρι χες της κεφαλης υμων πασαι ηριθμηνται." Ὁραις οσην
ποιειται προνοιαν των αγαπωντων αυτον; Ει γαρ μεχρι των ουτως ευτελεστατων
εκτεινεται, και οιον κατεισιν επι τα παντων σμικροτατα των ζωων, πως αν επιλαθοιτο
των αγαπωντων αυτον, η αγνοη σειε τι των συμβαινοντων αυτοις, ος γε τοσαυτην
αυτων ποιειται προνοιαν, ως εκαστα των κατ' αυ τους ειδεναι λεπτως, και οιον
ηριθμημενας εχειν 72.728 αυτων τας τριχας; Ἢ γαρ ουκ εασει πεσειν εις πειρασμον, η
γουν οικονομικως, ινα παθοντες ευδο κιμησωμεν· ο γαρ εις παγιδα πεσειν επιτρεψας,
χορηγησει παντως το δυνασθαι διενεγκειν. 9Πας ος αν ομολογησηι εν εμοι εμπροσθεν
των ανθρωπων, κ.τ.λ.9 (A f. 166, B f. 121) Ἀλλα τις αν ειη λοιπον ο Χριστον ομολογων, η
και οπως αν τις αυτον ομολο γησειεν ορθως, προ γε των αλλων αξιον ιδειν. Γρα φει
τοινυν ημιν ο πανσοφος Παυλος· "Μη ειπηις εν τηι καρδιαι σου· Τις επιβησεται εις τον
ουρανον· τουτεστι Χριστον καταγαγειν· η τις καταβησεται εις την αβυσσον; τουτεστι
Χριστον εκ νεκρων επ αγαγειν. Ἀλλα τι λεγει; Ἐγγυς σου το ρημα εστιν εν τωι στοματι
σου και εν τηι καρδιαι σου, τουτεστι το ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν· οτι εαν ομολο
γησηις εν τωι στοματι σου Κυριον Ἰησουν, και πι στευσηις εν τηι καρδιαι σου, οτι ο Θεος
αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι· καρδιαι γαρ πιστευεται εις δι καιοσυνην, στοματι δε
ομολογειται εις σωτηριαν." Ὅλον εν τουτοις το Χριστου μυστηριον ευ μαλα δι
ερμηνευεται. Χρη γαρ προτερον τον εκ Θεου Πατρος πεφηνοτα Υιον, τον εκ της ουσιας
αυτου μονογενη Θεον Λογον, Κυριον των ολων ομολογειν· ουχ ως εξωθεν και
εισκεκριμενην λαχοντα την κυριοτητα, αλλ' οντα τουτο κατα φυσιν και αληθως,
καθαπερ αμελει και ο Πατηρ· ειθ' ουτω πιστευειν, οτι ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων,
ενανθρωπησαντα δηλονοτι και σαρκι παθοντα δι' ημας· εγηγερται γαρ ουτως εκ
νεκρων. Κυριος ουν, ως εφην, ο Υιος, ασυντακτος τοις αλλοις, οις το της κυριοτητος
ονομα δοτον και εισκεκριμενον· μονος γαρ Κυριος κατα φυσιν, ο παντος επεκεινα
γενητου Θεος Λογος· "Εις γαρ Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα." Ἀλλ'ουτε του
ειναι Κυριος ο Πατηρ εξω κεισεται, Θεος ων φυσει· ουτε μην ο Υιος απολισθησειεν αν
του ειναι Θεος· Κυριος γαρ εστι κατα φυσιν· ενεστι δε μονηι τηι θειαι τε και ανωτατω
πασων ουσιαι, το εισ απαν ελευθερον, και το εξω κεισθαι ζυγου και δου λειας, εχειν δε
μαλλον υπο ποδας δουλοπρεπως την κτισιν υποκειμενην· δια τουτο, καιτοι γενομενος
καθ' ημας ο μονογενης του Θεου Λογος, και το γε ηκον εις ανθρωποτητος μετρον, υπο
ζυγα και δου λειαν ενηνεγμενος, συνετελεσε μεν τοις Ἰουδαιων δασμολογοις κατα τον
Μωυσεως νομον το διδραγμον οικονομικως, ουκ εκρυψε δε της ενουσης δοξης αυτωι το
περιφανες. Ἤρετο γαρ τον μακαριον Πετρον· "Οι βασιλεις της γης απο τινος
λαμβανουσι κηνσον η τελη; απο των υιων αυτων, η απο των αλλοτριων; Ειποντος δε
οτι εκ των αλλοτριων· Ἄρα γε, φησιν, ελευθεροι εισιν οι υιοι." Κυριος ουν κατα φυσιν ο
Υιος, ως ελευθερος. Και τουτο παλιν ο σοφος ημας εδιδαξε Παυλος ωδι γεγραφως·
"Ἡμεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατ οπτριζομενοι, την
αυτην εικονα μεταμορφουμεθα, απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευμα
72.729 τος." Και μικρον ανωθεν· "Ὁ δε Κυριος, το Πνευμα εστιν. Ου δε Πνευμα Κυριου,
εκει ελευθερια." Ἄθρει δη οπως τον Κυριον το Πνευμα ειναι φησιν· ουχ ως εν υιοτητι
(Πνευμα γαρ εστι, και ουχ Υιος), αλλ' ως ομοουσιον τωι Υιωι, Κυριωι τε οντι και
ελευθερωι, και τηι προς αυτον ταυτοτητι φυσικηι προς ελευθεριαν την θεοπρεπη
μαρτυρουμενον. Ὃς αν ουν ομολο γησηι Χριστον εμπροσθεν των ανθρωπων, ως Θεον
δηλονοτι και Κυριον, ομολογηθησεται παρ' αυτου εμπροσθεν των αγγελων του Θεου.
Που δε και οπως; Ἦ παντως κατ' εκεινο καιρου, καθ' ον εξ ουρανου καταβησεται μετα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

των αγγελων εν τηι δοξηι του Πα τρος αυτου, επι συντελειαι του παροντος αιωνος· εκει
στεφανοι τον γνησιον ομολογητην· οι γε μην ετεροι, τουτεστιν οι αρνησαμενοι τε και
ατιμασαντες, αρνη θησονται· μονονουχι λεγοντος του Κριτου αυτοις το δια προφητων
αγιων επι τισιν ειρημενον· Καθως εποιησας, ουτως εσται σοι· "Το ανταποδομα σου
ανταποδοθησεται εις κεφαλην σου." Ἀρνησεται δε αυτους, εκεινο λεγων· "Ἀποστητε απ'
εμου, εργαται της ανομιας· ουκ οιδα υμας." Και τινες αν ειεν ου τοι; Πρωτον μεν οι,
διωγμου καταλαβοντος, την πι στιν αποβαλοντες· αρνουνται δε αυτον ομοιως αιρε
τικων παιδες και διδασκαλοι, Ἀρειανοι τε και της Νεστοριου κενοφωνιας οι μαθηται.
9Πας ος ερει λογον εις τον Υιον του ανθρω που, κ.τ.λ.9 (A f. 167, B f. 121 b) Πως δη αρα
και τουτο νοει σθαι προσηκει; Ει μεν γαρ τουτο βουλεται δηλουν ο Σωτηρ, οτι ει λεγοιτο
τις λογος υβριστικος κατα αν θρωπου κοινου προς ημων, αφεσιν εξει μετανοησας,
δυσχερειας ημιν απασης ο λογος απηλλακται· αγα θος γαρ ων φυσει Θεος, αιτιαματων
ελευθεροι τους μετανοειν ελομενους· ει δε επ' αυτον ο λογος ερχεται τον των ολων
Σωτηρα Χριστον, πως ανευθυνος η και εξω δικης, ο λογον εις ε[ε]αυτον ειπων; Φαμεν
ουν, οτι, οταν τις ουπω του κατ' αυτον μυστηριου την δυνα μιν εκμεμαθηκως, ουτε μην
εγνωκως, οτι Θεος ων φυσει, καθηκεν εαυτον εν τοις καθ' ημας, και κε χρηματικεν
ανθρωπος, ειπηι τι περι αυτου των με τριων, και οσα συγγνωμης εστιν αξια, ταυτα ο
Θεος αφιησι τοις εξ αγνοιας ημαρτηκοσιν. Οιον τι φημι· Ἔφη που Χριστος· "Ἐγω ειμι ο
αρτος ο ζων, ο εκ του ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι κοσμωι·" αγνοησαντες δε
τινες την δοξαν αυτου, και ανθρωπον ειναι κοινον οιηθεντες αυτον, εφασκον· "Ουχ
ουτος εστιν ο του τεκτονος υιος, ου ημεις οιδαμεν τον πατερα και την μητερα; Πως ουν
λεγει, οτι Ἐκ του ουρανου καταβεβηκα;" Και παλιν· Ειστηκει ποτε μυσταγωγων εν
Συναγωγηι, και τεθαυμασται μεν παρα παντων, τινες δε, φησιν, ελεγον· "Πως ουτος
γραμματα οιδε, μη μεμαθηκως;" Ἠγνοησαν γαρ οτι παντες εκειντο εν αυτωι οι θησαυροι
της σοφιας και της γνωσεως αποκρυφοι. Ταυτα συγγνωμης αξια, ως εξ αγνοιας
ατημελως ειρημενα. Τοις γε μην εις αυτο το Θειον βλασφημησασιν, αδιαφυκτος 72.732 η
δικη, και διηνεκης η κολασις και εν τωιδε τωι κο σμωι, και εν τωι μελλοντι. Πνευμα δε
φησιν εν του τοις, ουχι μονον το αγιον, αλλα γαρ την ολην της Θεοτητος φυσιν. Ἔφη δε
που και αυτος ο Σωτηρ, οτι πνευμα ο Θεος· ουκουν η κατα του Πνευματος βλασφημια,
καθ' ολης αν γενοιτο της ανωτατω πα σων ουσιας· μια γαρ η της Θεοτητος φυσις εν αγιαι
και προσκυνητηι νοειται Τριαδι. 9Μη μεριμνατε πως η τι απολογησεσθε.9 (A f. 170)
Τοσουτον επαρτησας τον φοβον ο Κυ ριος, και παρασκευασας εις το γεννικως
ανθιστασθαι τοις αφιστασι της ορθης ομολογιας, περι των αλλων κελευει μη μεριμναιν,
τουτεστι περι απολογιας· διοτι τοις πιστως και αγαπητικως διακειμενοις ενεργει το
Πνευμα τους προσηκοντας λογους, ωσπερει διδασκα λος ενδον ενοικων. 9Τις με
κατεστησε δικαστην η μεριστην εφ' υμας;9 (A f. 171, Ε f. 190) Κεχειροτονηται μεν παρα
του Θεου και Πατρος ο Υιος, οτε πεφηνε καθ' ημας, αρχων τε και βασιλευς επι Σιων ορος
το αγιον αυ του, κατα την του Ψαλλοντος φωνην. Και τι κατορ θωσων, διατρανοι παλιν
αυτος. Ἀφιγμαι γαρ δη, φησι, διαγγελλων το προσταγμα Κυριου. Και ποιον τουτο εστι;
βουλεται γαρ ημας ο φιλαρετος ημων ∆εσποτης, παντος αποφοιταιν γηΐνου τε και προσ
καιρου πραγματος, μη φιλονεικουντας αδελφοις, ει κοντας δε μαλλον αυτοις, καν
βουλωνται πλεον εκτειν. "Ἀπο γαρ του αιροντος, φησι, τα σα, μη απαιτει·" ζητουντας δε
μαλλον τα οσαπερ εστι χρησιμα και αναγκαια προς σωτηριαν ψυχης. Τοις ουτω ζηιν
ειωθοσι, νομους οριζει Χριστος, καθ' ους αν γενοιντο λαμπροι και αποβλεπτοι· εφη
γουν· "Μη κτησησθε αργυριον, μητε χρυσιον, μητε δυο χιτωνας, μητε πηραν, μητε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

χαλκον εις τας ζωνας υμων." Και παλιν· "Ποιησατε εαυτοις βαλαντια μη παλαιουμενα,
θησαυρον ανεκλειπτον εν τοις ουρα νοις." Και αυ, επειδη τις προσελθων νεανιας ηρετο,
"Τι ποιησας ζωην αιωνιον κληρονομησω; Ὕπαγε, φησι, πωλησον τα υπαρχοντα σου,
και δος πτωχοις." Ουκουν τοις μεν υποφερουσιν ευηνιον αυτωι τον της διανοιας αυχενα,
και διαταττει, και νομοθετει, και μεριζει τον ουρανιον κληρον, και διανεμει τας πνευ
ματικας ευλογιας· τοις γε μην μονα φρονουσι τα επι της γης, εικοτως ερει· "Τις με
κατεστησεν αρχοντα η μεριστην εφ' υμας;" Ἀποσειεται μεν ουν εκεινον, ως οχληρον,
και ουδεν εθελοντα μαθειν ων ειδεναι εχρην. Ἀφιησι γε μην ουκ ανουθετητους ημας,
ευκαιρου δε ωσπερ λαβομενος αφορμης, εξ υφαινει λογον, μονον δε ουχι και
διαμαρτυρεται· 9Ειπε δε προς αυτους· Ὁρατε και φυλασσεσθε απο πασης πλεονεξιας,
κ.τ.λ.9 72.733 (A f. 171, Ε f. 190) Βοθρον γαρ ημιν υπεδειξε διαβολικον, την πλεονεξιαν,
ην δη και ειδωλολατρειαν, ως εφημεν, ο σοφος ονομαζει Παυλος, ως μονοις ταχα που
πρεπουσαν τοις ουκ ειδοσι Θεον, η και ισοστα θμως εχουσαν εις βεβηλωσιν του
λατρευειν τινας ξυλοις τε και λιθοις. ∆ια τουτο φησιν· "Ὁρατε και φυλαξασθε απο
πασης πλεονεξιας," τουτεστι μικρας τε και μεγαλης· ασθενης γαρ παντως που ο πλεον
εκτουμενος, και εις μονον ανατεινων τους οφθαλμους τον εφ' οις πεπονθεν
αγανακτησαι δυναμενον. Ὁ δε, επειπερ εστι δικαιος τε και αγαθος, προσιεται μεν την
ικετηριαν, επαγει δε τοις ηδικηκοσι τας δικας. Και τουτο μαθησηι, λεγοντος αυτου δια
φωνης αγιων προφητων· "∆ια τουτο ανθ' ων κατεκονδυλιζετε εις κεφαλας πτωχων, και
δωρα εκλεκτα εδεξασθε παρ' αυτων, οικους ξυστους οικοδομησετε, και ου μη κατ
οικησητε εν αυτοις· και αμπελωνας επιθυμητους φυ τευσετε, και ου μη πιητε τον οινον
αυτων· οτι εγνων πολλας ασεβειας υμων, και ισχυραι αι αμαρτιαι υμων." Και παλιν·
"Ουαι οι συναπτοντες οικιαν προς οικιαν, και αγρον προς αγρον εγγιζοντες, ινα του
πλησιον αφελωνται τι. Μη οικησετε μονοι επι της γης; Ἠκουσθη γαρ εις τα ωτα Κυριου
Σαβαωθ ταυτα. Ἐαν γαρ γενωνται αι οικιαι υμων πολλαι, εις ερημον εσονται· μεγαλαι
και καλαι, και ουκ εσονται οι ενοικουντες εν αυταις. Ου γαρ εργωνται δεκα ζευγη βοων,
ποιησει κεραμιον εν· και ο σπειρων αρταβας εξ, ποιησει μετρα τρια." Ουκουν κατα
παντα τροπον ανονητος η πλεονεξια· και καθ' ετερον δε τροπον, ανωφελης. Ου γαρ εν
τωι περισσευειν τινι, φησιν, εστιν η ζωη αυτου, τουτεστιν, ου συνεκτεινεται τωι πλουτωι
το της ζωης μετρον. Και τουτο ημιν σαφως τε και εναργως υπεδειξεν ο Σωτηρ, την τοις
ειρημε νοις συνεζευγμενην παραβολην ευ μαλα συντεθει κως· διδασκει μεν ουν τα
παντων εξαιρετα Χρι στος, και προ παντων των αρετων απασων το κεφα λαιον την
αγαπην, ης το καλλιστον η ελεημοσυνη καθεστηκεν. Ἀλλ' ο μισοκαλος Σαταν, ο
φαυλοτητος απασης ευρετης, ο των ζιζανιων σπορευς, ο πασης εχθρος αρετης, ο τοις
ευδοκιμουσι μαχομενος, τοις ευ ποιειν δυναμενοις οκνον εσθ' οτε τον επιζημιον
εργαζεται. Και ο μεν του Θεου νομος εγειρει προς ελεον λεγων· "Ἀνοιγων ανοιξηις τα
σπλαγχνα σου τωι επιδεομενωι εν σοι·" ο δε, αντανιστασθαι και συλλε γειν αναπειθει την
χειρα, και σωρευειν εν γηι, και τρυφας υποτιθεσθαι σαρκικας· αποφερει δε και εις ληθην
θανατου, και ουκ εαι το μελλον οραιν, ουδε αν θρωπινον τι λογιζεσθαι. Και ορα ως εν
εικονι το πρα γμα γραφομενον. 9Ἀνθρωπου τινος πλουσιου ευφορησεν η χωρα. Και
διελογιζετο εν εαυτωι λεγων· Τι ποιησω; οτι ουκ εχω που συναξω τους καρπους μου.9 (A
f. 172, B f. 122 b, Ε f. 192) Συ δε μοι προσχηις ακριβως, ινα θαυμασηις του λογου το
ευτεχνες. Ου 72.736 γαρ εν ημιν ευφορησαν εδειξε χωριον, αλλ' ολην εφη χωραν
ευκαρπον γενεσθαι τωι κεκτημενωι, ινα μαθηις του πλουτου το βαθος. Τι ουν; ο πλουσιος,
ο τοις ουτω πολλοις και αμετροις περιεχομενος αγαθοις, στενοχωρειται πεφροντικως,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

τας του πενητος λεγει φωνας. Τι γαρ ποιησω, φησιν εκεινος, εν σπανει των αναγκαιων
υπαρχων; Ἀει την ουτως αθλιαν ε[κ]πτυει φωνην. Ἀλλ' ιδου ταις αυταις κεχρηται
φωναις ο πλουσιος σφοδρα οδυνωμενος και πασχων· "Και ειπε· Καθελω μου τας
αποθηκας, και συναξω εκει παντα τα γεννηματα μου και τα αγαθα μου." Θησαυρους
οικοδομειν πλατυτερους εσκεπτετο, μονος απολαυειν ηθελε των προσοντων αυτωι· ουκ
εραι φιλοπτωχιας, των εντευθεν αυχηματων ουκ εφιεται· αλλα φησι· "Καθελω μου τας
αποθηκας." Ἄθρει δη και ετε ρον ανοητον αυτου λογον· "Συναξω γαρ, φησι, τα
γεν[ν]ηματα μου." Ουκ ενομιζε ταυτα εκ Θεου εχειν ως ο Ἰωβ· η γαρ αν ως Θεου
οικονομος περι ταυτα διεκειτο· αλλ' οικειων πονων γεν[ν]ηματα ᾤετο. Ὅτι δε ουκ εκ
Θεου το ευ πραττειν εαυτωι ειναι νομιζει, δηλοι σαφως εξ ων λεγει. Συναξω γαρ, φησι,
τα γεν[ν]ηματα μου, και τα αγαθα μου ουδενι μεταδωσω, αλλ' εμαυτωι και τηι εμηι γαστρι
παντα ταμιευσομαι. Τις γαρ αν ουτω διανοηθειη περι των δεομενων, Θεον ειδως
χορηγον ων κεκτηται; Των γαρ αυτων εστιν εχειν τε τι παρα Θεου, και κεχρησθαι κατα
Θεον οισπερ εχουσιν. (A f. 173 b, Ε f. 196) Ἀλλ' ο πλουσιος ουτος, ου τας μενουσας
αποθηκας οικοδομει, αλλα τας κατα λυομενας· και το ετι τουτου παραλογωτερον,
εαυτωι μηκος οριζει ζωης, ωσπερ εκ γης και τουτο θερισας· φησι γαρ· "Και ερω τηι ψυχηι
μου· Ψυχη, εχεις πολλα αγαθα κειμενα εις ετη πολλα."(A f. 175 b) Ἀλλ', ω πλουσιε, φαιη
τις αν, τους μεν καρπους εχεις εν αποθηκαις, ετη δε πολλα ποθεν αν λαβηις; (A f. 174 b, Ε
f. 198) Τοιουτος και ο νυν πλου σιος, τηι γαστρι εαυτου επικεκυφως, λαιμον αντι λο
γισμου κεκτημενος, αλλ' ου κατ' εικονα του μονου αγαθου ζων· διο την εαυτου ψυχην
τοις της σαρκος δεξιουται βρωμασι, και την επακολουθουσαν αυτοις μυσαραν ηδονην
επιταττει τηι ψυχηι· ευφημως γαρ ο Κυριος δια του ευφραινου τα υπογαστρια παθη εδη
λωσε, τα τηι πλησμονηι παρεπομενα· ακολουθει γαρ τωι κορωι τα αφροδισια. Και μην εδει
εσθιειν, ωστε ζηιν· ου μην ζηιν, ωστε εσθιειν· κατα τους θεοποιουν τας την γαστερα και
λεγοντας· "Φαγωμεν και πιω μεν· αυριον γαρ αποθνησκομεν·" δεον τουναντιον λεγειν·
Ἐπει αυριον αποθνησκομεν, μη φαγωμεν μηδε πιωμεν.(A f. 174 b) Τι ωφελησε τουτον
τον πλουσιον η πολλη μεριμνα; Ὅλος εστι της σαρ κος. Ἀλλ' οραις οσην υπεμεινε
ζημιαν, ο μηδενι μεν των αλλων αγαθος, εαυτωι δε μονωι πλουσιος; πεφρον τικεν, ινα
πλουτησηι· ηγρυπνησεν, ινα συναγαγηι πολλα· συγχαιρει τηι εαυτου γαστρι ως εχουσηι
πολλα 72.737 των επιτηδειων· ολος εστι των επι γης πραγματων· ουκ αναβλεπει προς
Θεον· ουχ οραι τα εσομενα· ου λογιζεται τον επι του θειου βηματος δικαζοντα Θεον· ουχ
οραι τον γειτονα θανατον· κατεδικασθη γαρ τε λευτην απροσδοκητον ο μισοπτωχος
πλουσιος· εν τηι εσπεραι την εωθινην τροφην βουλευομενος, και του ορθρου μη
καταλαβων την ακτινα. Ἄκουε γαρ οτι κεκολοβωται αυτωι η ζωη ψηφωι Θεου. 9Ἄφρον,
ταυτηι τηι νυκτι την ψυχην σου απαι τουσιν απο σου· α δε ητοιμασας, τινι εσται;9 (I f. 101
b) Τουτεστιν εν στιγμηι και εν ολιγωι παντελως και συνεσταλμενωι καιρωι την απολαυσιν
εχων· κονιορτου γαρ δικην οιχησεται, πεμπομενος εις ετερους, και εις ους ουκ ισμεν
εσθ' οτε η και ταχα που και εις εχθρους.A f. 175 b, Ε f. 200 b) Ἀλη θες ουν αρα οτι ουκ εν
τωι περισσευειν τινι εσται η ζωη αυτου εκ των υπαρχοντων αυτωι. Τρισμακαριος δε και
εν ελπισι λαμπραις, ο κατα Θεον πλουτων. Ὁ μεν γαρ ταις κατα γην φροντισι
δαπανωμενος, επι ζημιον εχει το τελος, και πενης απελευσεται προς Θεον· ο δε
μεριμνων τα του Κυριου, πλουτησει μεν εν εργοις αγαθοις, εξει δε θησαυρον ασυλον εν
τοις ουρανοις. 9Μη μεριμνατε τηι ψυχηι υμων τι φαγητε, κ.τ.λ.9 (A f. 176, B f. 123 b)
Τεθειται μεν δη τοις εξ Ἰσ ραηλ ο δια Μωυσεως νομος, αποφερων εις εκαστα των
πρακτεων, και το τελουν εις ονησιν αυτοις καθ ιστας εναργες. Οι δε θυμηδιας της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

ανωτατω προφα σιν εποιουντο το χρημα, λεγοντες· "Μακαριοι εσμεν Ἰσραηλ, οτωι τα
αρεστα Κυριωι γνωστα ημιν εστιν." Ἐγω δε φαιην αν· Τρισμακαριοι εσμεν ημεις, παρ'
αυτου του παντων ημων Σωτηρος διδασκομενοι το αγαθον αυτου το σωτηριον θελημα,
ινα την ευαγγε λικην ζωην πολιτευσαμενοι, συμβασιλευσωμεν αυτωι. Ὅρα γαρ, οπως
ημας μεριμνης εξιστησι περιττης, ουχ απλως, "μη μεριμνατε," λεγων, προσεπαγων δε
οτι "τηι ψυχηι υμων·" αντι του, Μη εσπουδασμε νην εν τουτοις δαπανατE. f. ροντιδα,
αλλα τοις υπερ κειμενοις χαριζεσθε τας σπουδας. Ὑπερκειται δε τροφης μεν ψυχη,
περιβληματων δε σωμα. Και αθρει πως ουχ απλως το, "μη μεριμνατε" τιθησιν, αλλα και
ενταυθα λογισμους ανακινει εκ των υπηργμενων ημιν ηδη. Ὁ γαρ το μειζον, φησι, δους,
πως το ελατ τον ου δωσει; ο την τρεφομενην σαρκα διαπλασας, πως την τροφην ου
παρεξει; Ἀγωνος τοινυν προκει μενου του περι ψυχης και σωματος, κολασεως τε και
δικης επηρτημενης τοις ουκ εθελουσι ζηιν ορθως, εῤριφθω φροντις η επ' αμφιοις και
τροφηι. Ἄλλως τε τους της αρετης εραστας, πως ουκ αισχρον μειρα κιωδως ιματιοις
εφηδεσθαι, και τραπεζαις πολυτελε σιν; Ἕψεται γαρ τουτοις ευθυς και η των ετερων
επιθυμιων αγρια πληθυς· τουτο δε εστιν ολισθος απο Θεου. Χρη τοινυν ημας εφιεσθαι
μαλλον των αρεσκον 72.740 των Θεωι· χορηγησει γαρ αυτος τα δεοντα και τα αυταρκη·
αξιοχρεως δε ο ∆εσποτης, τουτο σοι σαφως υπισχνουμενος, και ως απο γε των
ελαττονων, περι των μειζονων ημας πληροφορων. 9Κατανοησατε τα πετεινα του
ουρανου, κ.τ.λ. (A f. 176 b, E f.134 b). Ὥσπερ εις ευανδριαν ημας αναβιβαζων
πνευματικην, ως απο γε των εν ουδενι λογωι κειμενων πτηνων εποιειτο την πληροφο
ριαν, λεγων· "Πολλων στρουθιων διαφερετε υμεις·" ουτω και νυν, ως απο γε των
πτηνων, η των εν αγροις ανθων, ιδρυμενην και ακατασειστον ενεργα ζεται σοι την
πιστιν. Ἐνδοιαζειν δε ολως ουκ εφιησιν ημας, οτι παντη τε και παντως την παρ' αυτου
χα ριζεται φειδω, το ανενδεες εφ' απασι διδους.(A f. 178, B f. 124, E f.134 b) Ἀληθες δε το
και τον Σολομωντα ηττησθαι της των κρινων περιβολης· τα γαρ των χρωματων ανθη,
ποικιλα τε οντα και πολυ ειδη, εν κρινοις μεν, και εν ετεροις τισι των φυομε νων εν
αγροις, αξιοθαυμαστον εχει την ωραν· το δε προς μιμησιν την αυτων υπο του
τεχνουργουμενον, λειπεται παντως εκεινων, και μολις ερχεται πως της αληθειας εγγυς.
Ει τοινυν τουθ' ουτως εχει, πως ουκ αληθες οτι ουδε Σολομων, καιτοι φιλοτιμος ουτω
γεγονως, εν οληι τηι δοξηι αυτου περιεβαλετο ως εν τουτων Ἀποχρη τοιγαρουν τοις
σοφοις το χρειας ενεκα και μονης ευσχημονα και ευποριστον εχειν την στολην, και
σιτιων λιτοτητα μη υπεραιρουσαν το αρκουν· αρκεσει δε τοις αγιοις η εν Χριστωι τροφη,
η πνευματικη δηλονοτι και θεια και νοητη, και η μετα ταυτα δοξα. Ἦν δε και ετερως
αναρμοστον, τους ετεροις μελλοντας εσεσθαι πολιτειας ευαγους υπο τυπωσιν και
υπογραμμον, εις εκεινα πιπτειν ατη μελως, ων αυτους αποφοιταιν συμβουλευειν εδει,
παιδαγωγους οντας οικουμενικους. Ἐπεβουλευσε δ' αν ου μετριως και τηι των ιερων
κηρυγματων σπουδηι τε και χρειαι, το φροντιδος κοσμικης μεταποιεισθαι τους μαθητας.
(A f. 178 b). Ἐπιῤριψωμεν τοινυν επι Κυριον την φροντιδα· μη μεριμνησωμεν τι
φαγωμεν η τι πιω μεν, η τι περιβαλωμεθα· μη εν μικροις και ευτελεσι πραγμασιν ο
μεγας ημων δαπανασθω λογισμος· μη δουλον ιματιου και τροφης απεργασωμεθα τον
ελευ θερον νουν· μεριμνατω δε μαλλον οσα διασωζει ψυ χην, οσα προς την των
ουρανων αναφερει βασιλειαν οσα τους στεφανους ημιν προξενει· εργον τουτο τηι
ανθρωπου διανοιαι πρεπωδεστατον. Ἆρα γαρ ει τις ημας ερωτησειε, τι μειζον εστιν εν
ημιν, τι δε ειναι το καλλιον υπειληφαμεν, τροφην η σωμα, η ψυχην, τις ουτως εστιν
ηλιθιος, τις δε ουτως βραδυς εις το νοησαι τα χρησιμα, ως μη ευθυς αποκρινασθαι, την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

ψυχην; Ὅτε τοινυν μειζων και τροφης και ιματιου ψυχη, δια τι μη μαλλον εν τοις
μειζοσιν αναλισκο μεν την φροντιδα, τιμωμεν δε ουτως το ελαττον, και πασαν αυτωι
χαριζομεθα την διανοιαν; Μεριμναις 72.741 ιματιου και τροφης; δια τι μη μαλλον
μεριμναις οπως διασωθηις; Μεριμναις του σωματος; δια τι μη μερι μναις της ψυχης;(A f.
178 b, B f. 124) Ὁ ουτως αγαθος Κυριος, ο το ευτελεστατον αποτρεφων πετει νον, ου
διαθρεψει τον κατ' εικονα οικειαν γενομενον; Ταυτηιτοι και μαλα εικοτως την περι τα
προκειμενα φροντιδα κατακιβδηλευει σοφως ο Χριστος, τα εθνη του κοσμου ταυτα
λεγων επιζητειν. Ἀναβιβαζει δε και εις αμαχον πιστιν, του οτι παντη τε και παντως
εξουσι το ανενδεες, ευ ειδοτος ων εισιν εν χρειαι του Πατρος αυτων, δηλον δε οτι του εν
ουρανοις· φησι γαρ· "Και υμεις μη ζητειτε τι φαγετε, κ.τ.λ., υμων δε ο Πατηρ οιδεν,"
κ.τ.λ. Ἐπι καιρου δε σφοδρα Πατερα φησι τον Θεον, ινα ειδειεν, οτι των ιδιων ουκ αν
επιλαθοιτο τεκνων, αλλ' εσται χρηστος και φιλοπαις περι αυτους. Ζητωμεν τοινυν μη
τρο φας τας εξω λογου και περιττας, αλλ' οσα βλεπει προς σωτηριαν ψυχης· μη
πολυτελες αμφιον, αλλ' οπως αν εξελωμεθα και πυρος και δικης το ιδιον σωμα,
ζητουντες αυτου την βασιλειαν. 9Μη φοβου, το μικρον ποιμνιον, κ.τ.λ.9 (A f. 180, δ φ.
51 b) Μικρον ποιμνιον τους αγιους ονομαζει· επειδη παρακειται μικροτης εν κοσμωι τοις
εκουσιως ακτημοσι και αχρηματοις· τουτοις γαρ ευδοκησεν ο Πατηρ δουναι την
βασιλειαν. Ὅθεν ευθυς επειπων εδιδαξεν· "Πωλησατε τα υπαρχοντα, και δοτε
ελεημοσυνην," και τα εξης. Ἢ μικρον ποιμνιον προς το μεγεθος του πληθους των
απιστων, η και δια την εκουσιον ταπεινωσιν του τοιουτου ποιμνιου· ο κελευει μη
φοβεισθαι την ενδειαν της σωματικης χρειας. Ει γαρ την ουτω μεγαλην και εξαιρετον δι
δωσιν απολαυσιν, ητοι την βασιλειαν των ουρανων, δωσει παντως και τα τηι σαρκι
αναγκαια και ζωαρκη. (A f. 180, B f. 124) Ἀντι του, Μη απιστησηις, οτι παντη τε και
παντως χορηγησει τα ζωαρκη τοις αγαπωσιν αυτον, ο εν ουρανοις Πατηρ. Ου γαρ περι
οψεται τους ιδιους· ανοιξει δε μαλλον αυτοις την χειρα, την αει πληρουσαν τα παντα
χρηστοτητος. Και ποια τουτων η πιστις; "Ευδοκησε, φησιν, ο Πα τηρ υμων δουναι υμιν
την βασιλειαν." Ὁ δε τα ουτω μεγαλα και εξαιρετα διδους, πως οκνησει περι το ειναι
χρηστος περι ημας και πλουσιως τα επι γης παρεχειν ημιν αγαθα; Ἵνα ουν, φησι, την
βασι λειαν των ουρανων κατακτησησθε, των επι γης χρηματων καταφρονησατε.
Μικρον δε ποιμνιον ονο μαζει τους επι της γης· ηττωμεθα γαρ της των αγγελων
πληθυος αμετρητου ουσης, και ασυγκριτως πλεονεκτουσης τα καθ' ημας. Και τουτο
παλιν αυτος ημας εδιδαξεν ο Σωτηρ, την εν τοις Ευαγγελιοις πα ραβολην αριστα
συντεθεικως· εφη γαρ, οτι "Τις εστιν εξ υμων ανθρωπος, ος εξει εκατον προβατα, και
πλανηθηι εν εξ αυτων, ουκ αφησει τα ενενηκον ταεννεα επι τα ορη, και πορευθεις ζητει
το πλανω μενον; Και εαν γενηται ευρειν αυτο, αμην λεγω 72.744 υμιν. οτι χαιρει επ'
αυτωι μαλλον, η επι τοις ενενη κονταεννεα τοις μη πεπλανημενοις." Ἄθρει δη ουν
οπως, οταν εις δεκαδας δεκα των λογικων κτισμα των ο αριθμος εκτεινηται, ως εν εν
τοις εκατον το επι γης εστι ποιμνιον· αλλ' ει και μικρον τουτο, και φυσει, και αριθμωι,
και δοξηι προς τας αμετρη τους των ανω πνευματων αγελας, αλλ' η του Πατρος
αγαθοτης, παντα λογον υπερεκτεινουσα, δεδωκε και αυτωι των υπερκειμενων
πνευματων τον κληρον, τουτεστι την των ουρανων βασιλειαν. 9Πωλησατε τα
υπαρχοντα υμων, και δοτε ελεη μοσυνην.9 (A f. 180, Ε f. 201 b) Φορτικη μεν ισως τοις εν
πλουτωι η εντολη· ως γαρ αυτος που παλιν φησι, δυσκολως οι τα χρηματα εχοντες
εισελευσονται εις την βασιλειαν του Θεου. Πλην τοις αρτιφροσιν ουκ ανονητος η
εντολη· θησαυριζουσιν εαυτοις την εις το μελλον ελπιδα· προσκαιρος γαρ ο παρων βιος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

και βραχυς και συνεσταλμενος, απειρος δε και μακρος ο μετα ταυτα. Ὁ εν ουρανοις
θησαυριζων, εξει την εν ουρανωι βασιλειαν, μη χερσι ληιστων αλισκομενην, μη υπο
σητος διαφθειρομενην· επειδη ασυλος ο ου ρανιος πλουτος, και απαθης διαμενει.
Προσιθι τοινυν μη οκνηρως· κτησαι τοις προσκαιροις τα αιωνια· δος τα μη μενοντα, και
πλουτησον τα σωζομενα· δος τα επιγεια, και κερδανον τα εν ουρανοις· παραθου Θεωι τον
σεαυτου πλουτον. και ευρησεις πολυχουν ταμιευομενον· αυτος σε τουτο διδαξει και ο
μακα ριος ∆αβιδ ψαλλων τε και λεγων εν πνευματι περι παντος αγαθου και
φιλοικτιρμονος· "Ἐσκορπισεν, εδωκε τοις πενησιν· η δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον
αιωνα του αιωνος." 9Ὅπου γαρ εστιν ο θησαυρος υμων, εκει και η καρδια υμων εσται.9
(A f. 181) Ἀληθες και τουτο· οι γαρ φρονουντες τα προσκαιρα, ολην εχουσιν επ' αυτοις
την ελπιδα· και οι ζητουντες τα εν ουρανοις, εκει τον της δια νοιας πεμπουσιν
οφθαλμον. 9Ἔστωσαν υμων αι οσφυες περιεζωσμεναι, και οι λυχνοι καιομενοι.9 (A f.
181, B f. 125, δ φ. 51) ∆ιαλεγεται μεν ως πνευματικοις, γραφει δε παλιν δια των
εμφανων τε και ορατων πραγματων τα νοητα· ου γαρ που φαιη τις αν, οτι την του
σωματος οσφυν διεζωσμενην ημας εχειν βουλεται, και καιομενους εν χερσι τους
λυχνους· αλλα το της διανοιας ετοιμον εις φιλεργιαν την εφ' απασι δηλονοτι τοις
επαινουμενοις, υπεμφηνειεν αν το διεζωσθαι την οσφυν· ο γε μην λυχνος, την του νου
γρηγορησιν και φαιδροτητα νοητην εοικε παρα δηλουν, και οτι δει παρεσκευασμενους
εφ' ημεραν ειναι προς την εντευθεν αποδημιαν ημας, και το του ∆εσποτου νευμα
περιμενειν εστωσι τοις οφθαλμοις. Ἐγρηγορεναι δε φαμεν τον ανθρωπινον νουν, οταν
αποσειηται το ν[ε]υσταζειν επι το ραιθυμον, δι' ου προς παν ειδος φαυλοτητος
καθικνεισθαι φιλει, μονονουχι σβεννυμενος. Ἐγρηγορεναι δη ουν ημας κελευει
Χριστος· και προς γε τουτο ημας καταθηγει λεγων 72.745 ο αυτου μαθητης· "Νηφετε,
γρηγορειτε." Ναι μην και ο πανσοφος Παυλος· "Ἔγειραι, ο καθευδων." Νηφαλεον γαρ
εχειν χρη και εγρηγοροτα τον νουν και τηι της αληθειας γνωσει καταλαμπομενον· ως επ'
αυτωι δη τουτωι χαιροντα, λεγειν, οτι "Συ φωτιεις λυχνον μου, Κυριε, ο Θεος μου,
φωτιεις το σκοτος μου."(A f. 181 b) Ἰστεον δε οτι και δια του παν σοφου Μωυσεως,
τοιουτον τι προστεταχως ευρισκεται τοις εξ Ἰσραηλ, οτε εις τυπον Χριστου διακελευεται
σφαττεσθαι τον αμνον, καθα μεμαρτυρηκεν ο ιερω τατος Παυλος, λεγων· "Το γαρ πασχα
ημων ετυθη Χριστος." Τοις γε μην εσθιουσι των κρεων αυτου, προσπεφωνηκε λεγων ο
ιεροφαντης Μωυσης, μαλλον δε δι' αυτου ο Θεος· "Ἔστωσαν υμων αι οσφυες
περιεζωσμεναι, και τα υποδηματα εν τοις ποσιν υμων, και αι βακτηριαι εν ταις χερσιν
υμων." Χρηναι γαρ εγωγε φημι τους εν μεθεξει γεγονοτας Χριστου, ετοιμως εχειν εις
εργα χωρειν απερ αν αγιοις πρεπηι, και εν προθυμιαι βαδιζειν οιπερ αν ημας ο θειος
βουληται νομος. Ταυτηι τοι μαλα εικοτως οδοιπορικον αυτοις περιτεθεικε σχημα. (B f.
125 b) Ὁδοιπορικον γαρ σχημα οτι μαλιστα πρεπωδεστατον τοις το θειον κηρυττουσιν
Ευαγγελιον. Ουτω και δι' ενος των προφητων φησι προς τους εν Βαβυλωνι
αιχμαλωτους ο Θεος την επανοδον προαναφωνων, και προς ταυτην ευτρεπιζεσθαι
προτρεπων· "Σκοπευ σον οδον, κρατησον οσφυος, ανδρισαι τηι ισχυι σου σφοδρα." Ὡς
γαρ αυτικα μαλα προς Ἰουδαιαν βαδιουμενους, κρατειν οσφυος κελευει· τουτεστιν
ετοιμως και επιτηδειως εχειν προς τους της οδοιποριας πονους, και παντος πονου
κατανδριζεσθαι αμαχωι τηι προθυμιαι χρωμενους. (A f. 181 b) Ὅτι δε χρη
παλινδρομησοντα Χριστον εξ ουρανου προσδοκαιν (καταβησεται γαρ εν δοξηι του Πατρος
μετα των αγιων αγγελων), εδιδαξεν, ειπων· "Και υμεις ομοιοι ανθρωποις
προσδεχομενοις τον Κυριον εαυτων," κ.τ.λ. Και μοι παλιν εκεινο δια νοου· αναλυσει γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

ως εκ πανηγυρεως ο Χριστος· δι' ου διαδεικνυται σαφως, ως εστιν αει το Θειον εν ταις
αυτωι πρεπουσαις εορταις· εκει γαρ ολως το κατηφες ουδαμου· λυπει γαρ ουδεν την
ακηρατον φυσιν.(A f. 182) "Ὅταν, φησιν, ελθων ευζωνους ευρηι και εγρηγοροτας, και
πεφωτισμενην εχοντας την καρδιαν, τοτε δη, τοτε μακαριους αποφανει." Περιζωσεται
γαρ και διακονησει αυτοις. ∆ι' ουπερ ενεστι μαθειν, οτι τοις ισοις ημας ανταμειψεται,
και οιον καμοντας ανακτησεται, τρυφας ημιν παραθεις τας πνευματικας, και αμφιλαφη
των παρ' εαυτου χαρισματων απλωσας τραπεζαν. 9Και εαν ελθηι εν τηι δευτεραι φυλακηι,
κ.τ.λ.9 (A f. 182) Ἐνταυθα μοι βλεπε το της θειας ημερο τητος πλατος, και της εις ημας
γαληνοτητος την υπερβολην. Οιδε γαρ, οιδε το πλασμα ημων, και ευ ολισθον της
ανθρωπου διανοιας εις αμαρτιαν. Οιδεν οτι τετυραννευκε καθ' ημων της φιλοσαρκιας η
δυ ναμις, και ο του παροντος βιου περισπασμος μονον ουχι και ουχ εκοντας
καταβιαζεται, προς παν οτιουν των εκτοπων αποφερων τον νουν. Ἐπειδη δε εστιν
αγαθος, απογινωσκειν ουκ εαι, κατοικτειρει δε μαλ 72.748 λον, και σωτηριας φαρμακον
εδωκεν ημιν την μετα γνωσιν. ∆ια τουτο φησι· "Καν εν τηι δευτεραι, καν εν τηι τριτηι
φυλακηι ελθηι, και ευρηι ουτως ποιουντας, μακαριοι εισιν εκεινοι." Ἐθελησεις δε παντως
ει δεναι σαφως, τι δη τουτο εστι. Μεριζουσι τοινυν την νυκτα τινες εις τρεις η εις (δ φ.
51) τεσσαρας φυ λακας· οι γαρ τοις τειχεσι των πολεων εγκαθημενοι, και τας των
πολεμιων τηρουντες εφοδους, τρεις η τεσσαρας ωρας διαγρηγορησαντες,
παραπεμπουσιν εις ετερους την φυλακην και εγρηγορσιν. Τρεις τοινυν εισι και παρ'
ημιν ηλικιαι· πρωτη μεν καθ' ην εσμεν ετι παιδες ανηβοι, δευτερα δε καθ' ην νεα νιαι,
και τριτη καθ' ην πρεσβυται. Ἀλλ' η μεν πρωτη, καθ' ην ετι παιδες εσμεν, ουκ ευθυνεται
παρα Θεου, αξιουται δε συγγνωμης· η γε μην δευτερα και η τριτη οφειλει τωι Θεωι την
υπακοην, και το διαζηιν οσιως, κατα το αυτωι δοκουν· ουκουν καν ει τις καταληφθειη
τυχων εν εγρηγορσει, και οιον εν ευζωνοτητι νεος ων ετι, καν ειτουν την πρε σβυτικην
εχων ηλικιαν, μακαριος εσται· τευξεται γαρ των επηγγελμενων παρα Χριστου.(A f. 182
b) Ὅτι δε το μη εγρηγορεναι επιζημιον, ευ μαλα παραδεικνυσι δια τουδε του
παραδειγματος· ως γαρ ο αυτου φησι μαθητης· "Ἥξει η ημερα Κυριου, ως κλεπτης· εν ηι
ουρανοι μεν ροιζηδον παρελευσονται, στοιχεια δε καυσομενα λυθησεται· γη δε και τα εν
αυτηι κατακαησεται παντα· καινους δε ουρανους και καινην γην, κατα τα επαγγελματα
αυτου προσ δοκωμεν." Προσεπαγει δε τουτοις· "Τουτων δε παντων λυομενων, ποταπους
δει ευρεθηναι ημας [ιτα Cod.9 νον υμας] αγιους και αμωμους κατενωπιον αυτου;" Οιδε
γαρ ολως ουδεις τον της συντελειας καιρον. 9Κυριε, προς ημας την παραβολην ταυτην
λε γεις, η και προς παντας;9 (A f. 183) Ἐρωται Πετρος ει προς παντας ειπεν ο Κυριος την
περι των λυχνων παραβολην. Ἆρα, φησι, γενικος ο νομος, και εν ισωι μετρωι κατα
παντων ερχεται, η μονοις αν πρεποι τοις των αλλων εξηιρημενοις; Ειτα, τι το θορυβησαν
εστι τον σοφω τατον μαθητην; η τι παρεκινησαν εις το θελησαι μαθειν τα τοιαδε παρα
Χριστου; Ουκουν εκεινο και προ γε των αλλων ερουμεν· των εντολων αι μεν
αποστολικοις πρεπουσιν αξιωμασιν· αι δε τοις την μειω [Cod. μειζω] ταξιν επεχουσι. Και
τουτο εστιν ιδειν αληθες ον και ουτως εχον, ως εφην, γεγρα φοτος τισι του μακαριου
Παυλου· "Γαλα υμας επο τισα, ου βρωμα, ουπω γαρ εδυνασθε, αλλ' ουδε νυν ετι
δυνασθε." Τελειων γαρ εστιν η στερεα τροφη, των δια την εξιν εχοντων τα αισθητηρια
γεγυμνα σμενα προς διακρισιν καλου τε και κακου· τοις γαρ την διανοιαν εχουσιν
ευσθενη, πρεποι αν εικοτως τα μεγαλα και εξαιρετα των αγιοπρεπων ενταλματων· τοις
δε ουπω προς τουτο εληλακοσιν ισχυος πνευμα τικης, τα δυσχερειας απασης
απηλλαγμενα. Ἐν νοησας τοινυν ο μακαριος Πετρος των ειρημενων παρα Χριστου την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

δυναμιν, εικοτως διαπυνθανεται. (A f. 183, δ φ. 51 b) Τι ουν προς ταυτα Χριστος; 72.749
Σαφει και εναργεστατωι παραδειγματι κεχρηται, πρεπουσαν αποφαινων την εντολην
τοις οτι μαλιστα διαφανεστεροις, και μυσταγωγων εν ταξει παρειλημ μενοις.
Ὑποκεισθω, φησιν, ανθρωπος οικοδεσποτης, ος στειλασθαι μελλων αποδημιαν, ενι των
γνησιων οικετων ενεχειρισε του παντος οικου την οικονομιαν, ωστε διδοναι τηι
θεραπειαι αυτου, τουτεστι τοις θε ραπουσιν, εν καιρωι το σιτομετριον. Ὅταν τοινυν,
φησιν, υπονοστησας εκεινος, και οικοι παλιν ελθων, ουτως ευροι ποιουντα, καθως και
διεταξεν, ο δουλος εκεινος εσται τρισμακαριος· καταστησει γαρ αυτον επι πασι τοις
υπαρχουσιν αυτου.(A f. 183, δ φ. 51 b) Ὁ μεν ουν πιστος δουλος και φρονιμος, εν καιρωι
και χρειαι διανεμων επιστημονως τοις δουλοις το σιτομετριον, ητοι τε πνευματικας
τροφας, μακα ριος εσται κατα την του Σωτηρος φωνην· τευξεται γαρ των ετι μειζονων,
και τας τοις γνησιοις πρεπου σας αμοιβας αποληψεται· ει δε δη γενοιτο τις κατα
φρονητης και ραιθυμος, ταις κατα των ομοδουλων πλεονεξιαις εντρυφων, εσθιων τε και
πινων, και εις εκλυτους εξιτηλιας απενηνεγμενος, διχοτομηθησεται· τουτεστι την
εσχατην υποστησεται δικην, επιφοιτη σαντος αυτωι του ∆εσποτου αδοκητως. (A f. 185 b)
Ἡ μεν ουν απλη και προχειρος των ειρημενων δυναμις, τοιαυτη τις εστι. Μαθωμεν δε
ακριβως, τι το εντευθεν υποδηλουμενον εστι. Κεχει ροτονηκεν ο Σωτηρ οικονομους,
ωσπερ των ιδιων οι κετων, τουτεστι των δια πιστεως κεκλημενων εις επιγνωσιν της
δοξης αυτου, πιστους ανδρας και συν ετωτατους, και των ιερων δογματων επιστημονας,
επι τωι διδοναι τοις συνδουλοις αυτων το σιτομετριον· και ουχ απλως και
ακατασκεπτως, εν καιρωι δε μαλλον τωι δεοντι, τουτεστι την αρκουσαν τε και πρεπουσαν
εκαστωι τροφην, δηλον οτι πνευματικην. Ἁρμοσειε γαρ αν ουχ απασιν απλως τοις εις
Χριστον πιστευσασιν, ο περι τουτων λογος. Γεγραπται γουν· "Γνωστως επιγνωσηι ψυχας
ποιμνιου σου." Ἑτερως μεν γαρ τον ετι κατηχουμενον ταις της αληθειας εμβιβαζομεν
τριβοις, απλωι και ουδεν εχοντι βαθυ χρωμενοι λογωι· ετερως δε παλιν τους αδροτερους
τον νουν, και συνιεναι δυναμενους της θεολογιας το υψος. Ὁ τοινυν εις δεον οις ελαβε
χρησαμενος, επι πασι τοις υπαρχουσι του ∆εσποτου καταστησεται. Και τουτο ημας αυτος
ο Σωτηρ εδιδαξεν, ετερωθι που τον σπουδαιον και γνησιον οικετην επαινων τε και
λεγων· "Ἐπι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω· εισελθε εις την χαραν του
Κυριου σου." Ἐαν δε, φησι, το σπουδαιος και γνησιος ειναι με θεις, μεριμναις κοσμικαις
τον οικειον μεθυσκηται νουν, και αποφερηται προς α μη θεμις, βιαζομενος και
πλεονεκτων τους υπεζευγμενους, και μη διδους αυτοις το σιτομετριον, εν παντι
γενησεται κακωι· εσται δε, φησι, και ο κληρος αυτου μετα των απι στων. Ὁ γαρ ολως
επιβουλευσας τηι δοξηι Χριστου, και των εγκεχειρισμενων αυτωι ποιμνιων αλογησαι
τολμησας, κατ' ουδενα τροπον διοισει των ουκ ειδο των αυτον. Και γουν εφη ποτε
Χριστος προς τον μακαριον Πετρον· "Σιμων Ἰωνα, φιλεις με; ποι 72.752 μαινε τα
προβατα μου, βοσκε τα αρνια μου." Ει δε ο ποιμαινων φιλει, μισει που παντως ο τουτου
καταφρονων. Ει δε μισει, και κολαζεται, και τηι των απιστων υποφερεται δικηι· οποιος
τις ην ο το τα λαντον λαβων, ινα εμπορευσηται νοητως, ειτα τουτο μεν ου πεπραχως,
προκομισας δε μαλλον απολυπλα σιαστον το δοθεν. Ἀλλ' οι γε τα πεντε λαβοντες η και
ετι πλειονα, καμοντες τε και φιλεργησαντες, αξιωμασι τετιμηνται τοις περιφανεστατοις.
Ἤκουσε γαρ ο μεν τις· Ἔσο επανω δεκα πολεων· ο δε πεντε. Ὁ δε υβριστης τε και
οκνηρος οικετης, την εσχατην υπεμεινε δικην· επισφαλες ουν παντα χου το ραιθυμον,
εις μυσταγωγιαν· οθεν γραφει μεν τισιν ο μακαριος Πετρος· οτι "Ποιμαινετε το εν υμιν
ποιμνιον του Θεου, ιν' οφθεντος του παντων αρχι ποιμενος, κομισησθε τον μισθον."
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

Ειδως δε το ραιθυ μον ολεθρου πυλην, εφη Παυλος· "Ουαι μοι εστιν, εαν μη
ευαγγελιζωμαι." (A f. 184) Ὅτι δε τοις οκνουσιν εις μυσταγωγιαν πικρα τε και οδυνηρα
και δυσδιαφευκτος επικρεμα ται κολασις, διαδεικνυσιν ευθυς ο Σωτηρ, τοις πρω τοις
επενεγκων δυο εφεξης παραδειγματα. Ἔφη γαρ· "Ἐκεινος δε ο δουλος, ο γνους το
θελημα του κυριου εαυτου, και μη ετοιμασας, μηδε ποιησας προς το θελημα αυτου,
δαρησεται πολλας· ο δε μη γνους, ποιησας δε αξια πληγων, δαρησεται ολιγας."(A f. 184
b) ∆ια ποιαν αιτιαν· καιτοι φαιη τις αν; Πως ο μη γνους, υπεχει λογον; Ὅτι μη ηθελησεν
ειδεναι. καιτοι μαθειν εξον. Ει δε ο μη γνους, ολως ουκ αμοιρος οργης, οτι δεον ειδεναι,
κατημελησε του μα θειν, ποιος απαλλαξει λογος, του χρηναι πολλας υπομειναι πληγας
τον ειδοτα και ραιθυμησαντα; Φορτικωτερον ουν αρα των διδασκοντων το κριμα· και
τουτο διδασκει λεγων ο Χριστου μαθητης· "Μη πολλοι διδασκαλοι γινεσθε, αδελφοι
μου, ειδοτες οτι μειζον κριμα ληψομεθα." Πλουσια γαρ των πνευ ματικων χαρισματων
η δοσις, παρα γε τοις των λαων ηγουμενοις· ουτω γαρ που και ο σοφωτατος Παυλος
Τιμοθεωι γραφει· "∆ωσει σοι ο Κυριος συνεσιν εν πασι." Και· "Μη αμελει του εν σοι
χαρισματος, ο εδοθη σοι δι' επιθεσεως των χειρων μου." Τοις δε τοιου τοις ως πολλα
διδους ο Σωτηρ, πολλα ζητει παρ' αυτων. Και ποια ταυτα εστι; Το αραρος εν πιστει, το
απλανες εις μυσταγωγιαν, το βεβηκος εν ελπιδι. το ακατασειστον εν υπομονηι, το
αθραυστον εν ισχυι τηι πνευματικηι, το εις παν οτιουν των αριστων ανδραγαθηματων
προθυμον τε και ευσθενες, ως και ετεροις υποτυπωσιν ειναι πολιτειας αγγελικης. 9Πυρ
ηλθον βαλειν εις την γην, και τι θελω ει ηδη ανηφθη;9 (A f. 185 b) Τουτο το πυρ εχοντες
οι περι Κλεο 72.753 παν ελεγον· "Ουχι η καρδια ημων καιομενη ην εν ημιν εν τηι οδωι,
ως διηνοιγεν ημιν τας Γραφας;" Πυρ τουτο σωτηριον και επωφελες, δι' ου παντες οι επι
της γης απεψυγμενοι τροπον τινα και νενεκρω μενοι δια τε την αμαρτιαν, και το μη
ειδεναι τον φυσει και αληθως οντα Θεον, αναζωπυρουμεθα προς την κατ' ευσεβειαν
ζωην, και τωι πνευματι ζεοντες αποτελουμεθα κατα την του μακαριου Παυλου φω νην.
Κερδαινομεν δε προς τουτωι, και την του αγιου Πνευματος μεθεξιν, πυρος δικην οντος
εν ημιν· βεβαπτισμεθα γαρ εν πυρι αγιωι Πνευματι. Ἔθος δε τηι θειαι Γραφηι πυρ
ονομαζειν εσθ' οτε τους θειους τε και ιερους λογους, και την δια του αγιου Πνευ ματος
ενεργειαν τε και δυναμιν. Ἔφη μεν γαρ τις των αγιων προφητων, ως εκ προσωπου του
Θεου περι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· "Ὅτι εξαιφνης ηξει εις τον ναον αυτου
Κυριος, ον υμεις ζητειτε, και ο αγγελος της ∆ιαθηκης, ον υμεις θε λετε. Ἰδου ερχεται,
λεγει Κυριος, και τις υπομενει ημεραν εισοδου αυτου; η τις υποστησεται οπτασιαν
αυτου; Ἰδου αυτος εκπορευεται, ως πυρ χωνευτη ριου, και ως ποα πλυνοντων· και
καθεδειται χω νευων και καθαριζων ως το αργυριον και ως το χρυσιον." Και ναον μεν
φησιν ενθαδε, το αχραντον αληθως και αγιον σωμα, το δια της αγιας Παρθενου ταχθεν
δια του αγιου Πνευματος εν δυναμει του Πατρος. Ειρηται γαρ που προς την αγιαν
Παρθενον· "Πνευμα αγιον επελευσεται επι σε, και δυναμις Ὑψιστου επισκιασει σοι."
Ἄγγελον δε ∆ιαθηκης αυτον ονομαζει τον Μονογενη, παρα το αγγελλειν και διακονειν
τηι Πατρος ευδοκιαι τηι εις ημας γενομενηι. Και γουν εφη προς ημας, οτι "Παντα οσα
ηκουσα παρα του Πατρος, απηγγειλα υμιν." Γραφει δε περι αυτου και ο προφητης
Ἡσαΐας, οτι "Παιδιον εγεννηθη ημιν, υιος και εδοθη ημιν, ου η αρχη επι του ωμου
αυτου· και καλειται το ονομα αυτου, με γαλης βουλης Ἄγγελος." Ὥσπερ ουν οι τον
χρυσον τε και αργυρον εκκαθαιρειν ειδοτες, πυρι τον εν αυτοις εκτηκουσι ρυπον, ουτω
και ο Σωτηρ δια των ευαγγελικων μαθηματων, εν δυναμει Πνευματος, τον εκαστου
σμηχει νουν των πιστευσαντων εις αυ τον. Ἔφη δε που και ο των ολων Θεος, προς τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

προφητην Ἱερεμιαν· "Ἰδου δεδωκα τους λογους μου εις το στομα σου πυρ, και τον λαον
τουτον, ξυλα." Και παλιν "Ουχ οι λογοι μου ωσπερ πυρ, λεγει Κυριος;" Τις δ' αν νοηθειη
προς ημων και ο αν θραξ ο των του προφητου Ἡσαΐου χειλεων αψαμενος, και
καθαρισας αυτον απο πασης αμαρτιας; Το σω τηριον δηλονοτι κηρυγμα, και η της εις
Χριστον πιστεως ομολογια, ην ειπερ τις εν στοματι λαβοι, παντη τε και παντως
διακαθαιρεται. Και πιστωσε ται λεγων ο Παυλος, οτι "Ἐαν ειπηις εν τωι στοματι σου,
Κυριος Ἰησους, και πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου, ως ο Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων,
σωθησηι." Πλην ανθρακι και πυρι την του θειου κηρυγματος δυνα μιν εοικεναι φαμεν,
ου την αναψιν επισπευδει ο Κυ 72.756 ριος· επιστευον γαρ ηδη τινες των εξ Ἰσραηλ, ων
απαρχη γεγονασιν οι θεσπεσιοι μαθηται. Ἐξαφθεν δε απαξ το πυρ, απασης εμελλε
καταδραττεσθαι της υπ' ουρανον, εξενεχθεισης εις περας της πασης οικονομιας· και
τουτο διδασκει λεγων· "Βαπτισμα δε εχω βαπτισθηναι, και πως συνεχομαι εως ου
τελεσθηι;" 9∆οκειτε οτι ειρηνην παρεγενομην δουναι εν τηι γηι; (A f. 186, B f. 129, E f.136)
Καιτοι Χριστος εστιν η ειρηνη ημων κατα τας Γραφας· "Αυτος συν ηψε τους δυο λαους,
εις ενα καινον ανθρωπον, ποιων ειρηνην, και αποκαταλλαξας αμφοτερους εν ενι σω
ματι προς τον Πατερα·" αυτος συνηψε τοις ανω τα κατω. Πως ουν εφη· "Ουκ ηλθον
ειρηνην δουναι;" Τι φης, ω ∆εσποτα; Ουκ ηλθες βαλειν ειρηνην; Καιτοι γεγονας ημιν
ειρηνη, κατελυσας το μεσο τοιχον του φραγμου, ηφανισας την διιστωσαν ημας
αμαρτιαν· ευηγγελισω τοις μακραν και τοις εγγυς· συνηψας αγελαις αγελας, ταις
Ἰουδαιων τας εξ εθνων· κατειρηνευσας δια του σταυρου τα τε εν τοις ουρανοις και τα
επι της γης, καθα γεγραπται· γε γονας ημιν διαλλακτης και μεσιτης, και την δια με σου
κειμενην αμαρτιαν περιελων συνηψας δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι. Και την ειρηνην,
ιδιαν ειναι εφης, ειπων· "Ειρηνην την εμην διδωμι υμιν." Πως ουν ουκ ηλθες βαλειν
ειρηνην, αλλα μαχαιραν; προς τινας ημιν η μαχη; και ο του πολεμου τροπος, πως αν
γενοιτο παρ' ημων, ινα το ανεπιπληκτον [Cod. επιπληκτον] εχοι, και αρεσηι σοι τωι την
ειρη νην ιδιαν ειναι λεγοντι, και ταυτην ημιν δεδωκοτι· Ουκουν λυετω το ζητουμενον
Παυλος, φησας· "Ει τις αδελφος πορνος, "και τα εξης," τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν." ∆ει
γαρ, οιμαι, παραιτεισθαι πορνους, και την προς τουτους ειρηνην ζημιας ηγεισθαι προ
ξενον· "Φθειρουσι γαρ ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι." Και καθα φησι ∆αβιδ· "Μετα οσιου
οσιωθησηι, και μετα στρεβλου, διαστρεψεις. Βουλει και ετερους ιδειν προς ους το
ασπαζεσθαι την ειρηνην επιζημιον; Ἄκουε γραφοντος ενος των αγιων μαθητων· "Ει τις
ερχεται προς υμας, και ταυτην την διδαχην ου φερει, τουτωι μηδε χαιρειν λεγετε."
∆ιδαχην δε ποιαν, η παντως εκεινην ην παρεδοσαν ημιν οι απ' αρχης αυτοπται; Λυκοις
εοικασι των αιρεσεων οι προεστηκοτες· ειτα πως ειρηνευσει προς λυκον το προβατον;
Και σκοτεινοι μεν εκεινοι· "Ὁ Θεος γαρ, φησι, του αιωνος τουτου ετυφλωσε τα νοηματα
των απιστων." Ἡμεις δε υιοι φωτος· διηυγασε γαρ ημιν η δια του Πνευματος χαρις. "Τις
ουν κοινωνια φωτι προς σκοτος;" Ου κουν αγαπησωμεν την προς αδελφους και
ομοπιστους ειρηνην, παραιτωμεθα δε την προς εκεινους· δηλον γαρ, οτι χρημα μεν η
ειρηνη καλον. Ἀλλ' ου πασα παντως ειρηνη το ακαταψεκτον εχει, αλλ' εστιν επι σφαλης
πολλακις, και της εις Θεον αγαπης αποκο 72.757 μιζουσα· αλυσιτελης γαρ η προς τους
ετεροφρονας ειρηνη, κατα γε το τα ισα εκεινοις φρονειν. ∆ια τουτο γαρ και των επι γης
φιλτρων οι πιστοι αφ ιστανται, και συγγενεις αγνοουσι, και πατηρ υιου φιλιαν
απαναινεται, και υιος πατρος τιμην αγνοει, και μητηρ θυγατρος φιλτρον απωσατο. ∆ει
γαρ τοις υγιαινουσι τον νουν, επεσθαι τους πεπλανημενους, και ουκ αυτοις μαλλον
τους ορθα φρονειν αιρουμε νους. Τουτο και ετερως ημιν εφη ο Χριστος· "Ὁ φιλων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

πατερα η μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος· και ο φιλων υιον η θυγατερα υπερ εμε,
ουκ εστι μου αξιος." Ουκουν, οταν, ευσεβειας ενεκα της εις Χριστον, επιγειον αρνησηι
πατερα, τοτε πλουτη σεις Πατερα τον εν ουρανοις. Καν αφηις αδελφον ατιμαζοντα Θεον,
δια το βουλεσθαι λατρευειν αυτωι, παραδεξεται σε Χριστος εις αδελφον. ∆εδωκε γαρ
ημιν μετα των αλλων και τουτο· "Ἀπαγγελω γαρ, φησι, το ονομα σου τοις αδελφοις
μου." Γενος ευρη σεις λαμπρον και μεγα, την των αγιων πληθυν· εσηι συν αυτοις
κληρονομος των παρ' αυτου χαρι σματων. 9Ὅταν ιδητε την νεφελην ανατελλουσαν
απο δυσμων, κ.τ.λ.9 (A f. 187, B f. 129 b, δ φ. 52 b) Ἐπισημαινονται τα τοιαδε τινες, και
ως εκ πολλης αγαν επιτηρη σεως, προαπαγγελλουσιν υετων καταδυσεις, η σκλη ρων
ανεμων εφοδους. Πως ουν, φησι, τα εν ουρανωι δοκιμαζοντες, τα εν γηι γινομενα σημεια
ου βλεπετε, ουδε δοκιμαζετε τον καιρον εαν ηλθεν ο προσδοκω μενος;(A f. 187) Ἔδει
τοινυν τους τα των καιρων σημεια τεκμαιρομενους, και τους εσομενους εσθ' οτε
χειμωνας προαπαγγελλοντες, και τοις αναγκαιοις πραγμασιν ισχνον επαφειναι της
διανοιας τον οφθαλ μον. Και ποια ταυτα εστι; Προκατεδειξεν ο νομος το Χριστου
μυστηριον, και οτι παντη τε και παντως εν εσχατοις του αιωνος καιροις επιλαμψειν
εμελλε τοις επι γης, και την υπερ της απαντων σωτηριας υπομειναι σφαγην. Και γουν
προστεταχε θυεσθαι τον αμνον εις τυπον αυτου, προς εσπεραν και υπο λυχνοις. Ἔμελλε
δε παντως τοις μεν εις αυτον πι στευσασιν, η της σωτηριας ανευρυνεσθαι πυλη, και
πολλη πραγματων υπαρξειν ευδια. Και γουν εν τωι Ἄσματι των ᾀσματων την
γραφομενην νυμφην, ητις και το της Ἐκκλησιας επεχει προσωπον, καλων ευρισκεται
Χριστος, και λεγων· "Ἀναστα, ελθε, η πλησιον μου, καλη μου περιστερα, οτι ιδου ο
χειμων παρηλθεν, ο υετος απηλθεν, επορευθη εαυτωι, τα ανθη ωφθη εν τηι γηι, καιρος
της τομης εφθασεν." Ουκουν, ως εφην, εαρινη τις ωσπερ ευδια τοις πι στευουσιν εις
αυτον ανισχειν εμελλεν. Ὅτι δε και οι μακαριοι προφηται πολυτροπως διηγγελκασι το
Χριστου μυστηριον, ουκ αν ενδοιασει τις. Ἔδει δη ουν, εδει συνετους οντας, φησι, και το
προσωπον του ουρανου και της γης ειδοτας κατα 72.760 νοειν, και προς τα εσομενα
βλεπειν, και τους μετα τονδε τον βιον χειμωνας μη αγνοειν. Νοτος γαρ εσται και
ομβρος· τουτεστιν η δια πυρος κολασις θερμος γαρ ο νοτος, και δεινη, και αφυκτος
τιμωριων κατα φορα, υετου δικην κατεμπιπτουσα των εαλωκοτων. Ἔδει τον της
σωτηριας μη αγνοησαι καιρον. Ουτος δε ην, ο της του Σωτηρος ημων επιδημιας, καθ' ην
η τελειοτατη γνωσις της ευσεβειας εισβεβηκε· καθ' ην ανελαμψεν η χαρις δικαιουσα τον
ασεβη. Και ου δια γε του νομου, τετελειωκε γαρ ουδενα, τυπους εχων και σκιας, δια
πιστεως δε μαλλον της εν Χριστωι, ουκ εκβαλλουσης τον νομον, αποπεραινουσης δε αυ
τον δια λατρειας πνευματικης. Ου δοκιμαζετε τον καιρον; ουκ εκ των λογων τα
πραγματα, [Cod.9 σπερματα], ουκ εκ των πραγματων τους λογους; Βλεπετε θαυματα, και
ορατε σημεια βεβαιουντα τους λογους· ει μη πειθει υμας ταυτα, πειθετωσαν οι
μελλοντες υμας καταληψεσθαι πειρασμοι, του ναου η καθαιρεσις, της μητροπολεως η
αλωσις, η δια φθορα του εθνους· ουδε ταυτα υμας εις συναισθησιν αγει; 9Ὡς γαρ
υπαγεις μετα του αντιδικου σου επ' αρχοντα, κ.τ.λ.9 (A f. 187 b, B f. 130, δ φ. 52 b) Πανυ
χρησιμον το παραδειγμα προς ο λαμβανεται. Οι γαρ προ δι κης διαλυομενοι,
φρονιμωτεροι εισιν, αφ' εαυτων το δικαιον ορωντες. Ὅπερ δε καλον ενταυθα ποιειν,
τουτο καλον εστι κακει ποιησαι. Ὑποκεισθω τις, φησι, εφ' ενος των τεταγμενων εις
αρχην, αιτιασιν τινα ποιησαμενος κατα σου, ειτα τοις απαγουσιν επι το δικαστηριον
υποδειξας, αποφερεσθαι ποιει. Ἕως τοι νυν μετ' αυτου ει εν τηι οδωι, τουτεστι πριν αφικε
σθαι προς τον κριτην, δος εργασιαν, αντι του πασαν θεσθαι μη οκνησηις σπουδην, ινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

100

απαλλαγηις αυτου· ει δε μη τουτο γενοιτο, παραδωσει σε τωι κριτηι. Ειτα, οταν ενοχος
τοις οφλημασιν ευρεθηις, παρα δοθησηι τωι πρακτορι, τουτεστι τοις απαιτηταις· κακεινοι
σε κατακλεισαντες, απαιτησουσι και το εσχατον λεπτον. Ουκουν ενοχοι μεν
πλημμελημασι εσμεν απαντες οι οντες επι της γης. Ἑκαστου γε μην αντιδικος και
κατηγορος, ο Σατανας· εχθρος γαρ εστι και εκδικητης. Ἕως τοινυν εσμεν εν τηι οδωι,
τουτεστιν εως ουπω προς το της ενθαδε ζωης κατ ηντησαμεν τελος, απαλλαγωμεν
αυτου· λυσωμεν τας καθ' εαυτων αιτιας· την δια Χριστου χαριν αρπα σωμεν,
ελευθερουσαν ημας παντος οφληματος, και δικης εξω τιθεισαν, κολασεως τε και φοβου.
Μη αρα πως αναπονιπτον εσχηκοτες τον μολυσμον, απενε χθωμεν προς τον κριτην, και
παραδοθωμεν τοις πρακτορσιν, ητοι τοις κολασταις, ων ουκ αν τις δια φυγοι το απηνες,
απαιτηθησεται δε μαλλον τας επι παντι πλημμεληματι δικας μικρωι και μεγαλωι. Του
των εσονται μακραν οι τον της Χριστου παρουσιας καιρον δοκιμαζοντες, και το επ'
αυτωι μυστηριον ουκ ηγνοηκοτες.

ΚΕΦΑΛ. ΙΓʹ.
Ἀπαγγελλοντες αυτωι περι των Γαλιλαιων, κ.τ.λ.9 (A f. 188, E f.156, δ φ. 53)
Ἐοικασιν οι Γαλι 72.761 λαιοι κατα τους χρονους Πιλατου εστασιακεναι, δο γμασιν
επομενοι Ἰουδα του Γαλιλαιου, ου και ο Λου κας εν ταις Πραξεσι των αποστολων
εμνησθη. Ἦν δε το δογμα του Ἰουδα, ως και Ἰωσηπος εν τοις τελευταιοις της Ἰουδαικης
Ἀρχαιολογιας εδειξε, φαντασιαν εξαποστελλον πολλην δι' ευσεβειαν ευτονιας. Κυριον
γαρ μηδε μεχρι στοματος εφασκε δειν τινα λεγειν, μηδε κατα τινα τιμην και
φιλοφροσυνην· ουτω δε μηδε τον βασιλευοντα· και πολλοι γε αυτων περι του μη ειπειν
Καισαρα κυριον, χαλεπωτατας αικιας υπεμειναν. Οι και εδιδασκον μη δειν παρα τας
διατεταγμενας εν τωι Μωυσεως νομωι θυσιας, ετερας αναφερεσθαι τωι Θεωι· διοπερ
εκωλυον τας υπο της γερουσιας του λαου παραδεδομενας γινεσθαι περι της σωτηριας
του βασιλεως και του Ῥωμαιων εθνους. Εικος ουν επι τουτοις αγανακτουντα προς
Γαλιλαιους τον Πιλατον, κελευσαι παρ' αυταις αις εδοκουν κατα τον νομον προσφερειν
θυσιαις, αυτους αναιρεθηναι. Ὡς τοτε αναμιχθηναι ταις προσφερο μεναις θυσιαις το
αιμα των προσαγοντων. Ταυτα ουν επειπερ εδοκει υπερ ευσεβειας γινεσθαι, απηγ
γελλον τωι Σωτηρι, βουλομενοι το επι τουτοις αρε σκον αυτωι μαθειν. Ὁ δε, οιομενων
των εκ του λαου δικαιοτατα κατα τας αμαρτιας αυτων πεπονθεναι ταυτα, αναιρεθεντας,
ατε στασιν κινησαντας τωι λαωι, και επι το μισειν ερεθισαντας αρχοντας κατα των
υπηκοων, το μεν ειναι αυτους αμαρτωλους, τιθησιν· ου μην φησι ταυτα αυτους
πεπονθεναι, ως των μη πεπονθοτων χειρονας. Ειτ' επι τουτοις φησιν, οσον επι τωι ρητωι
αποτρεπων της εμφυλιου στασεως, προφασει ευσεβειας αναπτομενης, τους υπερ του
λαου, το, Ἐαν μη μετανοησετε, τουτεστιν, Ἐαν μη μεταβαλησθε του στασιαζειν και
ανθιστασθαι τοις αρχουσιν, οπερ ου κατα βουλημα ποιειτε Θεου, παν τες ομοιως
απολεισθε, και το υμετερον αιμα ταις υμετεραις θυσιαις αναμιχθησεται. Ειτα το του πυρ
γου υποδειγμα του εν τωι Σιλουαμ επαγει, δια του του πασης της πολεως την πτωσιν
δηλων. Ὡς εκ της προφασεως γαρ των δεκαοκτω, εφ' ους ο πυργος επεσεν, αινιττεται
οτι το μερος προοιμιον εστι πα σης της πολεως· ου γαρ δη, φησιν, οι ιηʹ ως υπαιτιοι
οντες απωλοντο μονοι, αλλα και πασα η πολις τα αυτα πεισεται μικρον υστερον. 9Ειπε
δε προς τον αμπελουργον, κ.τ.λ.9 Και αποκριθεις λεγει αυτωι· Κυριε, αφες αυτην, κ.τ.λ.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

101

(A f. 189 b) Ει μεν ουν τις βουλοιτο λεγειν, αγ γελον ειναι τον παρα Θεου ταχθεντα
προεσταναι της Ἰουδαιων Συναγωγης, ουκ αν αμαρτοι του πρεπον τος. Μεμνημεθα γαρ
του προφητου Ζαχαριου γε γραφοτος, οτι ειστηκει τις των αγιων αγγελων, τας υπερ της
Ἱερουσαλημ αναφερων λιτας, και λεγων· "Κυριε παντοκρατορ, εως τινος ου μη ελεησεις
την Ἱερουσαλημ, και τας πολεις Ἰουδα ας υπερειδες τουτο εβδομηκοστον ετος;"
Γεγραπται δε και εν τηι Ἐξοδωι, ως καταδιωκοντος τους εξ Ἰσραηλ ομοιως τοις ιδιοις
υπασπισταις του της Αιγυπτιων 72.764 εξαρχοντος γης, ειτα μελλοντος συμπλεκεσθαι
προς μαχην αυτοις, εστη αγγελος Θεου ανα μεσον της παρεμβολης των υιων Ἰσραηλ,
και ανα μεσον των Αιγυπτιων, και ου συνεμιξαν αλληλοις ολην την νυκτα. Ἔστι τοινυν
το απεικος ουδεν, κανθαδε νοειν τον προεστηκοτα της Συναγωγης αγγελον, ανατειναι
υπερ αυτης τας ικετηριας. Ει δε δη τις λεγοι τον Υιον ειναι τον γηπονον, εχοι αν και
τουτο τοις καθ ηκουσι λογισμοις ουκ απεοικοτα λογον. Παρακλη τος γαρ ημων εστι
προς τον Πατερα, ιλαστηριον τε και γεωργος των ημετερων ψυχων. Και γουν αυτος εφη
περι εαυτου· "Ἐξηλθεν ο σπειρων του σπειραι τον σπορον αυτου." Ἀδικησει δε τουτο εις
δοξαν ουδεν τον Υιον, το περικεισθαι, φημι, του γηπονου το προσωπον. Ευρισκεται γαρ
και αυτος ο Πατηρ τουτο λαβων, μωμον ουδενα ταυτης ενεκα της αιτιας υπομεινας
πωποτε. Ἔφη γαρ ο Υιος τοις αγιοις αποστολοις· "Ἐγω ειμι η αμπελος· υμεις τα κλη
ματα· ο Πατηρ μου ο γεωργος εστι." Προς εκαστα γαρ των προκειμενων θεωρηματων
εσθ' οτε και η του λογου γινεται διεκβολη. (A f. 189 b) Ὅτι δε εμελλε την εκβολην υπομε
νειν ο Ἰσραηλ δια πολλην ακαρπιαν, υπεσημαινε πως και ο μακαριος Βαπτιστης, λεγων·
"Ἤδη δε η αξινη προς την ριζαν των δενδρων κειται," και τα εξης. Ἔοικε τοινυν συκηι
παραβαλλειν την των Ἰουδαιων Συναγωγην, οτι και ετεροις αυτην παρα βαλλει φυτοις
το Γραμμα το ιερον, αμπελωι, φημι, και ελαιαι, και δρυμοις. Και γουν ο προφητης Ἱε
ρεμιας ποτε μεν περι αυτης φησιν, ητοι των εν αυτηι· "Ἄμπελος ευκληματουσα Ἰσραηλ."
Ποτε δε παλιν ως προς αυτην· "Ἐλαιαν ωραιαν, ευσκιον τωι ειδει, εκαλεσε Κυριος το
ονομα σου· εις καιρον περιτομης αυτης ανηφθη πυρ επ' αυτην· μεγαλη η θλιψις επ'
αυτην, ηχρειωθησαν οι κλαδοι αυτης." Ἕτερος δε των προφητων, Λιβανωι τωι ορει παρει
καζων αυτην, ουτω φησι· "∆ιανοιξον, ο Λιβανος, τας θυρας σου, και καταφαγετω πυρ
τας κεδρους σου." ∆εδαπανηται γαρ ως υπο πυρος, ο εν τοις Ἱεροσολυμοις δρυμος,
τουτεστιν ο εν αυτηι δημος. Ουκουν εις εικονα δεχεται της Ἰουδαιων Συναγωγης, ως
εφην, ηγουν των εξ Ἰσραηλ, την εν τηι παραβοληι λεγομενην συκην. Ἦλθε δε, φησι, ζη
των καρπον, και ουχ ευρε. Τουτο τριτον ηλθε· το πρωτον, δια Μωυσεως και Ἀαρων·
δευτερον, καθ' ον ην Ἰησους ο του Ναυη, και μετ' αυτον οι κριται· τριτον δε μετα
τουτους, καθ' ον γεγονασιν οι μακα ριοι προφηται μεχρις Ἰωαννου του Βαπτιστου. Ἐν
τουτοις γεγονε τοις καιροις ακαρπος ο Ἰσραηλ. Ὅσον γαρ ηκεν εις το αγαθον θελημα
του Θεου και Πα τρος, δηλον δε οτι και του Υιου, απαραδεκτος ην ως εν σκιαις και
τυποις λατρεια, ακαρπος παντελως το γε ηκον εις πνευματικην ευοσμιαν. Γεγονεν ουν
και αποβλητος. Και τουτο διδαξει λεγων αυτος ο Σωτηρ προς τον εν τοις ουρανοις
Πατερα και Θεον· "Θυ σιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας, ολοκαυτωματα 72.765 και
περι αμαρτιας ουκ ευδοκησας." Και δια Ἡσαΐου· "Τις γαρ εξεζητησε ταυτα εκ των
χειρων υμων· Πατειν την αυλην μου ου προσθησεσθε· εαν φερητε σεμιδαλιν, ματαιον
θυμιαμα, βδελυγμα μοι εστιν." Ὃ δη μισει και βδελυττεται Θεος, πως αν νοηθειη καρπος
ειναι ψυχης νοητος, και πνευματικος, και ευπαραδεκτος αυτωι; 9Ἰδου γυνη ην, πνευμα
εχουσα ασθενειας ετη δεκα και οκτω.9 (A f. 190, B f. 133) Ἦν δε εν τηι Συναγωγηι γυνη
οκτωκαιδεκα ετη εξ ασθενειας συγκυπτουσα. Ὀνι νησιν ου μετριως τους ευ φρονουντας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

102

και τουτο· δει γαρ ημας πανταχοθεν το χρησιμον ερανιζεσθαι. Ἔξεστι δη ουν εντευθεν
ιδειν, οτι δεχεται πολλακις την κατα τινων εξουσιαν ο Σατανας, πλημμελουντων
δηλονοτι, και των εις ευσεβειαν σπουδασματων ανθ ηρημενων το ραιθυμον· ους δ' αν
λαβοι, τοιουτους ενιησιν αῤρωστημασιν εσθ' οτε σωματικοις, κολαστης υπαρχων και
απηνης. ∆ιδωσι δε χωραν αυτωι προς τουτο οικονομικωτατα λιαν ο παντεποπτης Θεος,
ινα τωι της δυσπραγιας βαρει κατηχθισμενοι, μεταφοι ταιν ελοιντο προς τα βελτιω. Και
γουν ο σοφωτατος Παυλος, εν Κορινθωι τινα διαβεβλημενον επι πορνειαι, παραδεδωκε
τωι Σαταναι εις ολεθρον της σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι. Ουκουν η συγκεκυφυια γυνη
τουτο λεγεται παθειν εξ αγριοτητος διαβολικης· ητοι, κα θαπερ εφην, παρεωραμενη
παρα Θεου δι' οικεια πταισματα, ηγουν τωι καθ' ολου λογωι και γενικωι· παραιτιος γαρ
τοις ανθρωπινοις σωμασι του νοσειν ο αλιτηριος γεγονε Σατανας, οτι και δι' αυτου την
παραβασιν την εν Ἀδαμ ηρτυσθαι φαμεν, δι' ης εις ασθενειαν και φθοραν, τα των
ανθρωπων κατεκομι σθη σωματα. Πλην οντων των ανθρωπων εν τουτοις, ου παρειδεν
ημας αγαθος ων φυσει Θεος, μακραι δη και αφυκτωι κεκολασμενους νοσωι τους
καμνοντας, και απηλλαττε των δεσμων, λυτικην των ανθρωπινων παθων αποφαινων
ευ μαλα την εν τωιδε τωι κοσμωι παρουσιαν τε και αναδειξιν αυτου· αφικετο γαρ εκ
μορφωσων τα καθ' ημας προς το εν αρχαις. "Ὁ γαρ Θεος θανατον ουκ εποιησε, κατα το
γεγραμμενον, ουδε τερπεται επ' απωλειαι ζωντων· εκτισε γαρ εις το ειναι τα παντα· και
σωτηριοι αι γενεσεις του κοσμου, και ουκ εστιν εν αυτοις φαρμακον ολεθρου· φθονωι δε
διαβολου, θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον." (A f. 190 b) Ἐπ' ανατροπηι θανατου και
φθορας και φθονου του καθ' ημων γεγονοτος παρα του πο νηρου και αρχεκακου
δρακοντος, η του Λογου γε γονε σαρκωσις, ηγουν ενανθρωπησις· και τουτο σα φως
ημιν, δι' αυτων εκφαινεται των πραγματων. Ἠλευθερου τοινυν την Ἀβρααμ θυγατερα
της ουτω μακρας αῤρωστιας, επιφωνων τε και λεγων· "Γυ ναι, απολελυσαι της
ασθενειας σου." Θεοπρεπεστατη λιαν η φωνη, εξουσιας γεμουσα της ανωτατω! νευ ματι
γαρ βασιλικωι την νοσον ελαυνει. Προσεπιτιθησι 72.768 δε και χειρας αυτηι· και
ανωρθωθη, φησι, παρα χρημα. Ἔξεστι δη ουν καντευθεν ιδειν, οτι την του Θεου
δυναμιν τε και ενεργειαν η αγια πεφορηκε σαρξ· ιδια γαρ ην αυτου, και ουχ ετερου τινος
παρ' αυτον οντος Υιου καταμονας και ιδικως, κατα γε το τισιν ανοσιωτατα δοκουν.
9Ἀποκριθεις δε ο αρχισυναγωγος, αγανακτων οτι τωι Σαββατωι εθεραπευσεν ο Ἰησους,
κ.τ.λ.9 (A f. 190 b) Καιτοι πως ουκ εδει μαλλον θαυμασαι Χριστον απολυσαντα των
δεσμων την Ἀβρααμ θυγατερα; Ειδες αυτην παραδοξως του παθους απηλ λαγμενην. Ουκ
ειδες ευχομενον τον ιατρον, ουχ ως αιτημα παρ' ετερου λαβοντα της καμνουσης την
ιασιν, αλλ' εξουσιας εργον αποτελεσαντα. Ἀρχι συναγωγος ων, τα Μωυσεως οισθα που
γραμματα· ειδες αυτον ευχομενον πλεισταχου, και εξ ιδιας δυ ναμεως ουδεν
ενεργησαντα παντελως. Και γουν λε πρωθεισης της Μαριαμ δια το ειπειν τι μονον κατ'
αυτου εν καταγνωσεως μερει, και τουτο αληθες· Γυναικα γαρ, φησιν, Αιθιοπισσαν
ελαβεν εαυτωι· ου γεγονε κρειττων του κακου, προσεπιπτε δε μαλλον τωι Θεωι, λεγων·
"Ὁ Θεος, δεομαι σου, ιασαι αυτην." Και ομως ουδε ικετευοντος συνεχωρηθη αυτηι της
αμαρτιας το επιτιμιον. Και εκαστος δε των αγιων προφητων, ει που τι και ενηργηκεν
ολως, εν δυναμει Θεου τουτο ποιησας οραται. Ἐνταυθα δε μοι βλεπε τον των ολων
Σωτηρα Χριστον ουκ ευχην ανατεινε σθαι, αλλα τηι εαυτου δυναμει ανατεθεικοτα του
πραγματος την κατορθωσιν, φωνηι θεραπευοντα, και χειρος αφηι. Κυριος γαρ ων και
Θεος, ισοδυναμουσαν εαυτωι, προς γε το δυνασθαι, φημι, νοσηματων ελευ θερουν, την
ιδιαν απεφηνε σαρκα. Ἔδει δε ουν εν τευθεν συνειναι λοιπον του κατ' αυτον μυστηριου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

103

την δυναμιν.(B f. 154) Ουκουν ειπερ τις ην αγχινους ο αρχισυναγωγος, ενενοησεν αν τις
τε και οσος εστιν ο Σωτηρ, εκ της ουτω παραδοξου θεοσημειας, και μη ταυτα λεγειν τοις
οχλοις, μηδε τοις θεραπευομε νοις εγκαλειν του νομου την λυσιν, της κατα το Σαββατον
αργιας την παραδοσιν. Ἐργασασθαι γαρ ολως εστι το θεραπευεσθαι· αδικειται δε νομος,
Θεου κατοικτειροντος και εν ημεραι Σαββατου; Τινι προσ τεταχεν αργειν εν Σαββατωι;
Ἑαυτωι μαλλον, η σοι; Ει μεν ουν εαυτωι, μη διοικειτω τα καθ' ημας εν Σαββατωι·
αργειτω και ο του ηλιου δρομος, μη πι πτετωσαν υετοι, στητωσαν αι των υδατων πηγαι,
και ποταμων αενναων φοραι, και ανεμων χρειαι. Ει δε σοι προστεταχεν αργειν, μη
εγκαλει Θεωι, το και εν Σαββατωι διδοναι τισι μετ' εξουσιας τον ελεον. ∆ια τι δε ολως και
αργειν εκελευσεν εν Σαββατωι; Ἵνα, φησι, αναπαυσηται ο παις σου, και ο βους σου, και
το υποζυγιον σου, και παν κτηνος σου. Ὅταν ουν αναπαυσηι τινας, νοσηματων αυτους
ανιεις, ειτα τουτο κωλυηις αυτος, ελυσας εναργως τον επι τωι Σαββατωι νομον, ουκ εων
αναπαυεσθαι τους εν αλγημασιν ον τας και νοσοις, ους εδησεν ο Σατανας. (A f. 191 b)
Ἀλλ' ο της αχαριστου Συναγωγης αρχισυναγωγος, επειδη ειδε την τα μελη δεδεμενην
72.769 γυναικα, και ορθοποδειν μη δυναμενην, αλλ' εις γην και επι γαστερα
συννευουσαν, υπο Χρι στου ηλεημενην, και αφηι μονηι τελεον ανορθωθεισαν, και την
τοις ανθρωποις οικειαν πορειαν εν ορθιωι τωι σχηματι οδευουσαν, και υπερ τουτου τον
Θεον μεγα λυνουσαν, αχθεται τηι ταυτης λυσει, και επι τηι δοξηι του Κυριου
πυρπολουμενος, δεσμειται τωι φθονωι· και επηρεαζει τωι θαυματι, και τον Κυριον αφεις
τον ελεγ ξαντα την τουτου υποκρισιν, τοις οχλοις επιτιμαι· ωστε δοξαι οτι δια το
Σαββατον αγανακτει· ινα πεισηι τους εν ταις αλλαις ημεραις διεσκορπισμενους, και ταις
εργασιαις σχολαζοντας, μηδε εν Σαββατωι θεα τας ειναι και θαυμαστας των του Κυριου
τερατουρ γηματων, μη ποτε και πιστευσωσιν. Ἀλλ' ειπε ημιν, ω βασκανιας ανδραποδον,
οποιον εργον ο νομος εκωλυσεν, ο ειπων σοι· "Ἀπο παντος εργου χει ροκμητου
αποστησηι τηι ημεραι του Σαββατου;" Ἆρα το δια στοματος και δια λογου; Παυσαι γουν
εσθιων, και πινων, και ομιλων, και ψαλλων εν Σαββατωι. Και ει μη ταυτα πραττεις, μηδε
τον νομον αναγινω σκεις, ινα τι σοι και το Σαββατον; Ἀλλα το δια χει ρων. Και ποιον
δια χειρων εργον, το φωνηι γυναικα ανορθωσαι; Ει δ' οτι εργωι η γυνη τεθεραπευται
τουτο εργασιαν καλεις, εργον εργαζηι και συ την θεραπειαν μεμφομενος. Ἀλλ' ειπε,
φησι· Ἀπολελυσαι της ασθενειας· και απολελυται. Τι δε; ου και συ λυεις την ζωνην εν
Σαββατωι; ου των ποδων εκλυεις το υποδημα; ου την στρωμνην στρωννυεις; ου την
χειρα αποσμηχεις ρυπωσαν εν εδεσμασι; Πως ουν εφ' ενι μονωι λογωι τωι "Ἀπολελυσαι"
αγανα κτεις; Ὁποιον δε και εργον η γυνη μετα τον λογον ειργασατο; Ἆρα γε
χαλκευτικης, η τεκτονικης, η οικοδομικης εφηψατο; Ἆρα εν αυτηι τηι ημεραι υφαντικης η
ιστουργικης εργον μετεχειρισατο; Ἀλλ' ανωρθωθη, φησι· εργον γαρ ολως εστι το
θεραπευε σθαι. Ἀλλα γαρ ου δια το Σαββατον αληθως αγανα κτεις, αλλα τον Χριστον
βλεπων τιμωμενον και ως Θεον προσκυνουμενον, μαινηι και αποπνιγηι, και τηι βασκανιαι
κατατηκηι· και ετερα μεν εν τηι καρδιαι ενδομυχαις, αλλον δε σκηπτηι και προφασιζηι.
Ὅθεν και χαριεστατα υπο του Κυριου του ειδοτος τους ματαιους σου διαλογισμους
ελεγχη· και την αρμο ζουσαν σοι δεχηι προσηγοριαν, υποκριτης ακουσας και ειρων και
υπουλος. 9Ὑποκριτα, εκαστος υμων τωι Σαββατωι ου λυει τον βουν αυτου; κ.τ.λ. Ταυτην
δε θυγατερα Ἀβρααμ ουσαν, κ.τ.λ.9 (A f. 192) Συ [Cod. ου προ συ] θαυμαζεις γαρ, φησι,
τον λυσαντα την του Ἀβρααμ θυγατερα· αλλα βουν μεν και ονον αναπαυεις, καματων
αυτους ανιεις και αποφερων εφ' υδωρ· σωζομενου δε πα ραδοξως ανθρωπου
νενοσηκοτος, και Θεου κατοι κτειραντος, αμφοτεροις επιτιμαις ως παρανομη σασι, τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

104

μεν οτι τεθεραπευκε, τωι δε οτι του νοσειν απηλλαττετο.(A f. 192) Θεα μοι τον αρχι
συναγωγον, οπως ατιμοτερος αυτωι του κτηνους 72.772 εστιν ο ανθρωπος, ει γε βουν και
ονον εν Σαββατωι προνοιας αξιοι· την δε συγκεκυφυιαν γυναικα ου βουλεται βασκαινων
Χριστωι απαλλαγηναι της ασθε νειας, ουδε το καταλληλον απολαβειν σχημα.(α φ, 192)
Ἀλλ' ο της Συναγωγης αρχων ο βασκανος εβουλετο την ανορθωθεισαν γυναικα, κατα
τα τετρα ποδα μαλλον κατω κεκυφεναι, η το οικειον ανθρω ποις απολαβειν σχημα·
μονον ινα μη Χριστος μεγα λυνηται, μηδε Θεος ειναι υπο των πραγματων κη ρυττηται.
Ἐλεγχεται μεν τοι ο αρχισυναγωγος υπο κριτης ων, ει γε τα μεν αλογα ζωα εν Σαββατωι
επι το υδωρ απαγοι, την δε γυναικα, την ου μαλλον δια το γενος οσον δια την πιστιν
Ἀβρααμ ουσαν θυγατερα, ουκ αξιοι λυθηναι του δεσμου της ασθενειας· αλλα την
ελευθεριαν της νοσου, παραβασιν κρινει του Σαββατου. 9Κατηισχυνοντο παντες οι
αντικειμενοι αυτωι.9 (A f. 192) Κατηισχυνοντο μεν οι διεφθαρμενας τας κρισεις
εκφεροντες· οι τωι ακρογωνιαιωι προσκοπτον τες, και δια τουτο συνθλωμενοι· οι τωι
ιατρωι ανθ εστηκοτες· οι τωι σοφωι κεραμει την των διαστραφεν των σκευων
επανορθωσιν ποιουμενωι αντιπιπτοντες· και ουδε μια αυτοις αποκρισις υπελειπετο· αλλ'
ησαν αυτοι εαυτοις ελεγχος αναντιῤρητος, επιστομιζομενοι και απορουντες ο τι αρα και
φθεγξονται. Ουτως αυ των απεῤραψε το θρασυ στομα ο Κυριος! οι δε οχλοι, οια
ωφελουμενοι εκ των σημειων, εχαιρον· το γαρ ενδοξον των εργων και περιφανες ελυε
πασαν ζητη σιν και αμφιβολιαν τοις μη κακοηθως ζητουσιν. 9Ὁμοια εστι κοκκωι
σιναπεως.9 (A f. 193) Ευφυες το παραδειγμα, και ουκ αν ικανως εχον εις παραστασιν
των συμβεβηκοτων, ηγουν γενομενων επι τωι θειωι τε και ιερωι κηρυ γματι, φημι δη τωι
ευαγγελικωι, ο δη και βασιλειαν ονομαζει του Θεου· δι' αυτου γαρ κερδαινομεν το
συμβασιλευσαι Χριστωι. Και ην μεν εν αρχαις παρ' ολιγοις και συνεσταλμενον,
επλατυνθη δε και δι εδραμε μετα ταυτα εις παντα τα εθνη. Ἐλαληθη μεν γαρ κατα
μονην την Ἰουδαιαν, εν ηι και ευαριθμητοι παντελως γεγονασιν οι μακαριοι μαθηται·
απειθη σαντος δε του Ἰσραηλ, τοις αγιοις αποστολοις εν ετελλετο λεγων· "Πορευθεντες
μαθητευσατε παντα τα εθνη," και τα εξης. Ὥσπερ ουν το σπερμα του σιναπεως, του μεν
ετερων λαχανικων σπερματων ητταται λιαν εις το εν μεγεθει ποσον, ανισχει γε μην εις
υψος, λαχανοπρεπους επεκεινα μετρου, ωστε και στρουθιων εναυλισμα γενεσθαι
πολλων· ουτω και η βασιλεια των ουρανων, τουτεστι το νεον τε και ιερον και σωτηριον
κηρυγμα, δι' ου προς παν οτιουν των αριστων ανδραγαθηματων πεποδηγημεθα, και
φυσει τε και αληθως οντα Θεον εγνωκαμεν, ως παρ' ολιγοις μεν ην αρχαις, και οιον
βραχυ και συνεσταλμενον, προβεβηκε δε μετα τουτο προς αυξησιν· ωστε και εις σκεπην
γενεσθαι τοις προσιουσιν αυτωι, ους δη και στρουθιοις παρεικαστεον, Θεωι γαρ τα καθ'
ημας εν ολιγοις κομιδηι μετροις εισιν. Ἐδοθη μεν γαρ τοις εξ Ἰσραηλ ο δια Μωυσεως
νομος· επειδη δε ην αν εφικτον δια της εν αυτωι σκιας, και σωματικης λα τρειας,
διασωθηναι δυνασθαι τους επι της γης, λοι πον αναγκαιως το ευαγγελικον και
σωτηριον ανεφυ κηρυγμα, και εις ολην εκτεταται την υπ' ουρανον. 72.773 (A f. 193 b)
Τουτο ημιν αινιγματωδως το Μω σαικον εσημαινε γραμμα· εχει δε ουτως· "Και ελαλησε
Κυριος προς Μωυσην λεγων· Ποιησον σεαυ τωι δυο σαλπιγγας ελατας, αργυρας ποιησεις
αυτας, και εσονται σοι ανακαλειν την συναγωγην, και εξαι ρειν τας παρεμβολας." Και
μεθ' ετερα· "Και οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις σαλπιουσι ταις σαλπιγξι· και εσται υμιν νομιμον
αιωνιον εις τας γενεας υμων." Ἵν' εντευθεν εννοηις και την του νομου παιδαγωγιαν,
και τελειωσιν την δια Χριστου δια πολιτειας ευαγγε λικης και μυσταγωγιας της υπερ
σκιαν και τυπους. Σαλπιγξ δε ουν ο νομος· ομοιως δε και το ευαγγε λικον και σωτηριον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

105

κηρυγμα· ουτω γαρ αυτου δια μνημονευει και ο προφητης Ἡσαΐας, λεγων· "Και εσται εν
τηι ημεραι εκεινηι, σαλπιουσι τηι σαλπιγγι τηι μεγαληι." Μεγαλη γαρ οντως ανεφωνησε
σαλπιγξ, η δια γε των αγιων αποστολων, ουκ αθετουσα την πρωτην, συνεισδεχομενη δε
και αυτην· δια γαρ νο μου και προφητων, εμπεδουσιν αει τον επι Χριστωι λογον,
μαρτυριαις χρωμενοι ταις αρχαιοτεραις. Ουκ ουν δυο μεν αι σαλπιγγες, αργυραι δε και
ελαται· του μεν αργυρου κατασημαινοντος την φαιδροτητα, λαμπρος γαρ εστιν ο παρα
Θεου λογος· του γε μην ελασματος υποφαινοντος, οτι προβησονται και προ κοψουσιν αι
ιεραι τε και θειαι σαλπιγγες, ηγουν το νεον τε και αρχαιον κηρυγμα· προκοπτει γαρ αει
πως το ελαυνομενον, και εις ευρος τε και μηκος εκτεινεται· εμελλον δε προκοπτειν,
επιλαμψαντος του Χριστου· ο μεν παλαιος νομος, εις θεωριαν πνευματικην· το δε
κηρυγμα το ευαγγελικον, εις το πασης κατευρυνθησεσθαι της υπ' ουρανον. Πλην τοις
ιερευσιν ο νομος εδιδου το χρηναι ταις σαλπιγξι δια ταττειν τους λαους· δεδοται γαρ
παρα Χριστου το δια κηρυττειν αυτον και τα αυτου θεσπισματα, τοις των νεων
κηρυγματων ιερουργοις, δηλον δε οτι τοις αγιοις αποστολοις. Ὅτι δε εμελλεν εις
αυξησιν ωσπερ ανα πηδαιν, βραχυς ων εν αρχαις των ευαγγελικων κηρυ γματων ο
λογος, αταλαιπωρον ιδειν, προηγορευκοτος Θεου δια φωνης Ἡσαΐου περι αυτου, οτι
"Ἐνεπλησθη η συμπασα του γνωναι τον Κυριον, ως υδωρ πολυ κατακαλυψαι
θαλασσης." Θαλασσης γαρ δικην εκκεχυται πανταχου το σωτηριον κηρυγμα, και παν
σθενεστατην εχει την εμβολην· και τουτο παλιν ημιν διασαφει λεγων ο των ολων Θεος,
δια προφητου φωνης· "Και κυλισθησεται ως υδωρ, κριμα· και δικαιοσυνη, ως χειμαῤρος
αβατος." Κριμα μεν γαρ και δικαιοσυνην, το ευαγγελικον ονομαζει κηρυ γμα· ουτω γε
μην αυτο κατακυλισθησεσθαι διεβεβαιουτο της υπ' ουρανον, ως υδωρ και χειμαῤρουν,
ου τας ορμας εγκοψειεν αν ουδεις καταχεομενου λαυρως. 9Ὁμοια εστι ζυμηι, κ.τ.λ.9 (A f.
194 b, B f. 135) Ὁ αυτος δ' αν γενοιτο λο γος, και περι του ζυμηι παραβεβλησθαι την βασι
λειαν του Θεου· μικρα μεν γαρ η ζυμη, πλην του παντος φυραματος αμελητι
καταδραττεται, και την ιδιαν αυτωι ποιοτητα καταμισγει γοργως. Τοιουτον τι και εν
ημιν ο θειος εργαζεται λογος· γεγονως 72.776 γαρ εν ημιν, αγιους και αμωμους
αποτελει· και εις νουν και καρδιαν εισδεδυκως, πνευματικους απο φαινει· ιν' ως ο
Παυλος φησι, ολοκληρον ημων το πνευμα, και το σωμα, και ψυχη αμεμπτως τηρη θειη
εν τηι ημεραι του Κυριου Ἰησου Χριστου. Ὅτι γαρ εν τωι βαθει της διανοιας ημων ο θειος
εισχειται λογος, σαφηνιει λεγων ο των ολων Θεος δι' ενος των προφητων· "Ἰδου
ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και συντελεσω επι τον οικον Ἰσραηλ και επι τον οικον
Ἰουδα διαθηκην καινην, διδους νομους μου· εις τας διανοιας αυτων επιγραψω αυτους."
Ουκουν εις νουν και καρδιαν, την νοητην και θειαν δεχωμεθα ζυμην, ινα δια της ουτω
σεπτης και αγιας ζυμης αζυμοι νοητως ευρισκωμεθα. Εισδυνουσα γαρ εις νουν της
ευαγγελικης παιδευσεως η ζωοποιος ενεργεια, ψυχην τε, και σωμα, και πνευμα προς την
ιδιαν ωσπερ ποιοτητα μεταστοιχειοι. 9Ειπε δε τις αυτωι· Κυριε, ει ολιγοι οι σωζομε νοι; Ὁ
δε ειπε προς αυτους· Ἀγωνιζεσθε εισελθειν δια της στενης πυλης, κ.τ.λ.9 (A f. 195 b, B f.
135, δ φ. 55) ∆οκει πως η απο κρισις εξω φερεσθαι σκοπου του ερωτησαντος. Ὁ μεν γαρ
ηξιου μαθειν, ει ολιγοι οι σωζομενοι· ο δε την του δυνασθαι δικαιωθηναι τριβον
εξηγειτο, λεγων· "Ἀγωνιζεσθε εισελθειν δια της στενης πυλης." Τι ουν αρα προς τουτο
φαμεν; Ἔθος ην τωι παντων Σωτηρι Χριστωι, τοις ερωτωσιν αυτον υπανταιν, ουχι
παντως κατα το αυτοις δοκουν, αλλ' εις το χρησιμον τε και αναγκαιον τοις
ακροωμενοις οραιν. Ἔδρα δε τουτο μαλιστα, οτε τις ηξιου μαθειν τι των οσα πε ριττα
εστι και ανονητα. Τι γαρ εδει φιλοπευστειν, ποτερον ποτε πολλοι τινες ειεν η ολιγοι οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

106

σωζομε νοι; Τι το εντευθεν οφελος εκβεβηκεν αν τοις ακροω μενοις; Ἦν δε αναγκαιον
και λυσιτελες το ειδεναι μαλλον τον τροπον δι' ουπερ αν τις ιοι προς σωτη ριαν· ουκουν
οικονομικως προς μεν το της ερωτη σεως εικαιον, αποσιγαι· μεθιστησι δε τους λογους
εφ' οπερ ην αναγκαιον· τουτο δε ην το ειδεναι δραιν εκεινα δι' ων ην δυνασθαι την
στενην και τεθλιμμε νην εισελασαι πυλην. Τουτο γαρ που και ετερωθι διδασκων φησιν·
"Εισελθετε δια της στενης πυλης· οτι πλατεια η πυλη, και ευρυχωρος η οδος η απαγου
σα εις την απωλειαν, και πολλοι εισιν οι εισερχομε νοι δι' αυτης· στενη δε η πυλη και
τεθλιμμενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην, ολιγοι δε εισιν οι ευ ρισκοντες αυτην."
Τοις γαρ εθελουσιν ελθειν, δει δη παντως πιστεως μεν, και προ γε των αλλων, ορθης·
ειτα, βιου αληπτου κατα γε το μετρον της ανθρω πινης δικαιοσυνης. Ουτω γαρ που και ο
προφητης ∆α βιδ τας προς Θεον ικεσιας εποιειτο λεγων· "Κρινον με, Κυριε, κατα την
δικαιοσυνην μου." Πλην ουκ ενεστι τοις εθελουσι βιουν αγιως, ακλητι δυνασθαι τουτο
δραιν· αει γαρ πως εστι σκληρα και αναν 72.777 της, και ου βασιμος τοις πολλοις, η εις
αρετην απο φερουσα τριβος· εισελασει δε ραιδιως δια της στενης πυλης, και δραμειται
την τεθλιμμενην ο αγωνιζομε νος και τους τοιουτους πονους αιρουμενος. Γεγραπται
γουν, οτι "Ἀνηρ εν πονοις πονει εαυτωι, και εκβια ζεται εαυτου την απωλειαν·" ως γαρ
αυτος παλιν εφη ο Κυριος· "Βιαστη εστιν η βασιλεια των ουρα νων, και βιασται
αρπαζουσιν αυτην." Πλατεια δε η πυλη, και ευρυχωρος η οδος, η πολλους εις ολεθρον
καταφερουσα. Και οποιον αν νοηθειη το πλατος αυ της; Αισχρα και φιληδονος ζωη,
τρυφαι, και κωμοι, και μεθαι, και παντα τα της κακιας επιτηδευματα, η φιλαργυρια, και
των προσκαιρων δοξαριων φαντα σια κενη, το αμνημονειν των θειων ενταλματων, το
μη εχειν τον του Θεου φοβον προ οφθαλμων. Ουκουν των μεν τοιουτων αποφοιταιν
αναγκαιον τους εισβαλ λειν εθελοντας δια της στενης πυλης, συνειναι δε και
συνεορταζειν Χριστωι· οτι γαρ οι μη τοιουτοι αποβλητοι, δι' εναργους παραδειγματος
διεδειξεν ο Σω τηρ ειπων· 9Ἀφ' ου αν εισελθηι ο οικοδεσποτης και απο κλεισηι την
θυραν, κ.τ.λ.9 (A f. 197, B f. 135 b, E f.137 b) Ὡς επι τινος οικοδεσποτου πολλους των
επιτηδειων συναγηγερκο τος εις εστιαν και τραπεζαν, ειτα προεισβεβηκοτος μεθ' ων
εδει τουτο δραιν, αποκλεισαντος τε την θυραν, τους μετα τουτο κρουοντας ακουσεσθαι
φησιν· "Ουκ οιδα υμας." Γνωσιν δε ενταυθα ουχ απλως την ειδησιν λεγει, αλλα την
οικειοτητα την εν μεθεξει, την ως εν χαριτι και τιμηι. Ειπερ γαρ η γνωσις μονον ημιν κα
τασημαινεται ειδησιν, πως ηγνοησε των οντων τινας, ο παντα εχων γυμνα και
τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου, ο και πριν γενεσεως παντα ειδως; Ουκουν ου
μονον ανοητον, αλλα και δυσσεβες, το αγνοησαι τινας υποτοπησαι τον Κυριον·
οιησομεθα δε μαλλον ειπειν αυτον, ως ουδαμοθεν την οικειοτητα την προς αυτον και
σχεσιν επαγονται. Ουκ οιδα γαρ, φησι, γεγονοτας αρετης εραστας· ου τον εμον
τιμησαντας λογον, αλλ' ουδε συναφθεντας εμοι δια πραξεων αγα θων. Ἀκολουθως και
προς Μωυσεα ειρηται· "Οιδα σε παρα παντας, και χαριν ευρες παρ' εμοι·" αντι του· Ἐν
οικειοτητι τηι υπερ παντας ετεθης παρ' εμοι, και πολλην επορισω την χαριν. Ουκουν και
περι των ουδαμοθεν οικειωθεντων αυτωι, λεγει· "Ουκ οιδα υμας· αποστητε απ' εμου,
εργαται της αδικιας." "Ουδεμια γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος." Τινες δ' αν νοηθειεν
οι λεγοντες τωι Χριστωι το· Ἐφαγομεν και επιομεν ενωπιον σου; Ἁρμοσειεν αν ο τοιοσδε
λογος μαλιστα τοις εξ Ἰσραηλ, οις δη και εφη Χριστος, οτι "Ὄψεσθε τους περι τον
Ἀβρααμ και τους προφητας εν τηι βασιλειαι του Θεου, εαυτους δε εκβαλλομενους εξω."
Πως ουν ησθιον και επινον 72.780 ενωπιον του Θεου; την νομικην τελουντες λατρειαν·
προσκομιζοντες γαρ τωι Θεωι τας δι' αιματος θυσιας, ησθιον και ηυφραινοντο· ηκροωντο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

107

δε και εν ταις συναγωγαις των Μωυσεως βιβλιων, ου τα εαυτου γεγραφοτος μαλλον,
ερμηνευοντος δε τα παρα του Θεου· προανετιθει γαρ αει της εαυτου φωνης το· "Ταδε
λεγει Κυριος." Ἀλλ' ουκ αρκει προς δικαιωσιν η δι' αιματων λατρεια· ουδ' αν
απονιψαιτο τις μολυ σμους, ακροατης μεν των θειων γενομενος νομων, πεπραχως δε
ουδεν των κεκελευσμενων· και ετερως δε την πιστιν ου προσηκαμενοι την δικαιουσαν
τον ασεβη, ουδε τοις ευαγγελικοις θεσπισμασιν ακολου θησαντες, δι' ων ην δυνασθαι
την ευφυα και εξειλεγ μενην εξασκησαι ζωην, πως αν εισελασειαν εις την βασιλειαν
του Θεου; Ἐπαριθμησεις τοις ωνομασμε νοις και ετερους τινας δυναμενους ειπειν εσθ'
οτε τωι παντων Κριτηι· Ἐφαγομεν ενωπιον σου, και εν ταις πλατειαις ημων εδιδαξας. Και
τινες αν ειεν ουτοι παλιν; Πολλοι πεπιστευκασιν εις Χριστον, και τας αγιας επ' αυτωι
τελουσιν εορτας, φοιτωντες δε και εν εκκλησιαις, των ευαγγελικων ακροωνται
παιδευμα των· αποτιθενται δε εις νουν των γεγραμμενων ου δεν· αλλα και πνευματικης
ευκαρπιας γυμνην εχουσι την καρδιαν· κλαυσονται ουν και ουτοι πικρως, και βρυξουσι
τους οδοντας; αρνησεται γαρ και αυτους ο Κυριος. Ἔφη γουν· "Ου πας ο λεγων μοι,
Κυριε Κυριε, εισελευσεται εις την βασιλειαν του Θεου, αλλ' ο ποιων το θελημα του
Πατρος μου του εν τοις ουρα νοις." 9Ἥξουσιν απο ανατολων και δυσμων, κ.τ.λ.9 (A f.
198, B f. 136) Πολλοι συνελευσονται τοις αγιοις, αυτοι δε εξωσθησονται· και την πρωτην
εσχη κοτες ταξιν, την δευτεραν εξουσι τοτε, προτεταγμε νων ετερων· ο και γεγονε·
προτετιμηνται γαρ τα εθνη της Ἰουδαιων αγελης· ει και περι πολλων ετε ρων και
αδιοριστως τουτο ειρηται. Ἔσονται οι εξ εθνων πιστοι πρωτοι, οι δοκουντες εσχατοι
νυν, ως εσχατοι τον Θεον επιγνοντες· εσονται δε τοτε πρωτοι δια την ειλικρινη πιστιν
αυτων· οι δε απιστοι Ἰου δαιοι, οι δοκουσι μεν πρωτοι νυν, ως πρωτοι τον Θεον
επιγνοντες (υιος γαρ, φησι, πρωτοτοκος μου Ἰσ ραηλ), εσονται τοτε εσχατοι δια την
απιστιαν αυτων. Νοειται δε ο λογος και περι των πιστων των δοκουν των μεν ειναι
εσχατων εν τωι παροντι βιωι, εσομενων δε πρωτων εν τωι μελλοντι αιωνι, και αυθις
εναλλαξ. (A f. 198) Ὅτι δε εμελλον Ἰουδαιοι της προς αυτον οικειοτητος, δηλον δε οτι
πνευματικης, ολοτρο πως απολισθειν, αντεισενεχθησεσθαι δε των εθνων η πληθυς,
διεδειξεν ειπων· "Ὅτι εξ ηους και δυσμων, και βοῤρα, και νοτου κεκλημενοι πολλοι
συναναπαυ σονται τοις αγιοις." Αυτοι γε μην εξωσθησονται· [ουτοι δε] ανακλιθησονται
εν τηι βασιλειαι του Θεου. (A f. 198 b) Και πρωτον μεν καιρον λογιουμεθα, ως ειρηται,
καθ' ον ην εν παραδεισωι Ἀδαμ. ∆ευτε 72.781 ρον, ως εν ωραι τριτηι δηλουμενον, καθ' ον
ην Νωε. Τριτον, ως εν εκτηι, καθ' ον ην Ἀβρααμ. Τεταρτον, ως εν εννατηι, καθ' ον ην
Μωυσης και οι προφηται. Περι δε την ενδεκατην, τουτεστιν εν τωι πεμπτωι και ρωι,
συστελλομενης ηδη της ημερας, ηγουν του παρ οντος αιωνος, εμισθωσατο τα εθνη ο
Χριστος, κεκλη μενα προς επιγνωσιν, παρ' ουδενος ετερου. 9Προσηλθον τινες Φαρισαιοι
λεγοντες· Ἔξελθε, και πορευου εντευθεν.9 (B f. 136 b, δ φ. 55 b) Ουκ ηθελον υπο
βασκανιας οι Φαρισαιοι τον Χριστον ενδημειν τοις Ἱεροσολυ μοις, ινα μη ταις
θεοσημειαις και ταις υπερ νομον μυσταγωγιαις προς την αυτου πιστιν σαγηνευσηι
πολλους. Ἐπειδη δε Θεος ων ουκ ηγνοει τους αυτων διαλογισμους, υπαπανται πραως τε
και επεσκιασμε νως, ως εθος αυτωι. "Ειπατε γαρ, φησι, τηι αλωπεκι ταυτηι."(A f. 198 b)
Προσχες ακριβως τηι του λο γου δυναμει. ∆οκει μεν γαρ πως τετραφθαι και βλεπειν εις
το Ἡρωδου προσωπον το ειρημενον, ως τινες ενομισαν· ερχεται δε μαλλον κατα της του
Φαρισαιου σκαιοτητος. Καιτοι γαρ δυναμενος ει πειν· Ειπε τυχον τηι αλωπεκι εκεινηι,
τουτο μεν παρ ιησιν· ευφυεστατα δε μεσηι τινος χρωμενος φωνηι, μονονουχι κατεδειξεν
εγγυς οντα Φαρισαιον, ειπων, "τηι αλωπεκι ταυτηι." Τηι αλωπεκι δε παρεικαζει τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

108

ανθρωπον· πανουργον γαρ αει πως εστι και δυστροπον το θηριον· τοιουτοι και οι
Φαρισαιοι. 9Ἰδου εκβαλλω δαιμονια και ιασεις επιτελω σημερον και αυριον· και τηι
τριτηι τελειουμαι.9 (A f. 198 b, B f. 156, δ φ. 55 b, Ε f. 204 b) Ὁραις οτι τουθ' οπερ ᾔδει
λυπειν το των Φαρισαιων στιφος, αποπληρουν επαγγελλεται, φασκων οτι και ακαθαρ
τοις επιτιμησει πνευμασι, και απαλλαξει παθων τους εν αῤρωστιαις, και τελειωθησεται,
τουτεστιν, εκων υπομενει το επι τωι σταυρωι παθος, υπερ γε του σωσαι την υπ' ουρανον;
Ἤδει δη ουν αρα και πως και ποτε τον κατα σαρκα θανατον υποστησεται· πλην
ωιηθησαν οι Φαρισαιοι κατοῤρωδησειν αυτον την Ἡρωδου χειρα, καιτοι των δυναμεων
οντα Κυριον. Ὅτι δε της εξ ανθρωπων πλεονεξιας ουδενα ποιειται λογον, διεδειξεν
ειπων· "Πλην δει με σημερον και αυριον και τηι εχομενηι πορευεσθαι· οτι ουκ ενδε χεται
προφητην απολεσθαι εξω Ἱερουσαλημ." Το δε "δει με" λεγων, ουκ αναγκην αδιαφυκτον
επηρτη μενην ωσπερ εαυτωι εδηλωσεν· αλλ' οτι μαλλον εξου σιαι των εαυτου
θεληματων ανυποπτως οπουπερ αν εθεληι βαδιειται και περινοστησει την Ἰουδαιαν, ου
δενος επιοντος η επιβουλευοντος, αχρις αν αυτος εκων καταδεξηται την τελειωσιν, την
δια γε, φημι, του τι μιου σταυρου. Τεως μεντοι ενεργω δυναμεις· και τουτου νυν ο
καιρος· και ου τι γε επι πλειονα χρονον· τουτο γαρ το σημερον και το αυριον. Και τουτο
δε, φησιν, αποκεισεται Ἱερουσαλημ, και ουχ ετερως 72.784 οιον τε γενεσθαι· αλλ' η τους
προφητας αει μελετη κυια φονευειν, ηξει και επι τον των προφητων Κυ ριον. Πολλοις
δε αγιων αιμασι ποιειται ενοχον την Ἱερουσαλημ· και τι το εντευθεν; Ἀπολισθειν της
προς Θεον οικειοτητος, δηλον δε οτι πνευματικης, εμελλον αποπεμπεσθαι της των
αγιων ελπιδος. Τουτο λεγων, τον τοπον εδηλου εφ' ου το παθος εμελλεν υπομενειν.(A f.
199) Ὅτι δε ησαν αμνημονες των παρα Θεου χαρισματων, δυσαγωγοι τε και οκνηροι
προς παν οτιουν των ωφελουντων αυτους, διεδειξεν ειπων· "Ποσακις ηθελησα
επισυναξαι τα τεκνα," κ.τ.λ. Πεπαιδαγωγηκε γαρ δια του πανσοφου Μωυ σεως,
νενουθετηκε δια προφητων αγιων· ηθελησεν υπο πτερυγας, τουτεστι υπο σκεπην της
εαυτου δυναμεως εχειν αυτους, οι δε γε των ουτως ευκταιο τατων διημαρτηκασιν
αγαθων, αμνημονες και αχαριστοι οντες. 9Ου μη ιδητε, εως αν ηξει οτε ειπητε· Ευλο
γημενος ο ερχομενος εν ονοματι Κυριου.9 (A f. 199 b, B f. 137 b) Ἀποπεφοιτηκε γαρ των
Ἱεροσολυμων ο Κυριος, ως αναξιους οντας της εαυ του παρουσιας αφεις τους ειποντας·
"Ἔξελθε, και πο ρευου εντευθεν." Ειτα περινοστησας την Ἰουδαιαν, και διασωσας
πολλους, και σημειων αποτελεστης των υπερ λογον γεγενημενος, υπενοστησε παλιν εν
τοις Ἱεροσολυμοις, τοτε δη, τοτε κεκαθικεν επι τον πωλον της ονου, οχλοι δε πολλοι
και παιδες ανηβοι, τα κα λυντρα των φοινικων ανατεινοντες, προεβαδιζον,
ευφημουντες τε και λεγοντες, "Ὡσαννα τωι υιωι ∆α βιδ· ευλογημενος ο ερχομενος εν
ονοματι Κυριου." Ουκουν αναξιους οντας αφεις, τοτε παλιν αυτοις οφθησεσθαι φησιν,
οταν ο του παθους ενστηι καιρος· τοτε γαρ ανεβη παλιν εις Ἱεροσολυμα, και εισηλασεν
ευφημουμενος· και κατ' εκεινο του καιρου το σωτη ριον υπερ ημων υπεστη παθος.

ΚΕΦΑΛ. Ι∆ʹ.
Ει εξεστι τωι Σαββατωι θεραπευειν; (A f. 200) Ἤρετο τους νομικους και τους Φαρι
σαιους ο Κυριος, ποτερον ποτε εξεστι τωι Σαββατωι θεραπευειν, η ου; οι δε, φησιν,
εσιγησαν. Ἀνθ' οτου σεσιγηκας, ω νομικε; Ειπε τι των γεγραμμενων· επιδειξον τον δια
Μωυσεως νομον διαβεβληκοτα ποτε το ευ ποιειν εν Σαββατωι, ει σκληρους ημας και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

109

αφιλοικτειρμονας ειναι βουλεται δια την των Σαβ βατων αργιαν. Ἀλλ' ουκ αν εχοις
επιδειξαι τουτο πο θεν. Ἐπειδη δε δυστροπως σεσιγηκασι, παραλυει Χριστος την
αθραυστον αυτων αναισχυντιαν, λο γισμοις αναγκαιοις εις τουτο χρωμενος. Ει κεκω
λυκε, φησιν, ο νομος ελεειν εν Σαββατωι, πως εποι κτειρεις αυτος ονον [Cod.9 τον] εις
φρεαρ καταπε σοντα; Μη φροντισηις υιου κινδυνευοντος εν Σαβ βατωι; Ἐπιτιμησον τωι
της διαθεσεως κεντρωι, ειπερ 72.785 οισθα σκληρον οντα τον νομοθετην και
αφιλο[ι]κτειρ μονα· μηδε νεμε χειρα τωι καμνοντι, προτιθεις αυτου την εις τον νομον
αιδω, μαλλον δε την αργιαν την αλογωτατην, ει μη σοι δοκει πνευματικον ειδεναι
Σαββατισμον. Ου καταληγει του ειναι χρηστος ο των ολων Θεος, αγαθος εστι και
φιλανθρωπος· ουκ απαν θρωπιας τον Μωυσεως νομον ετιθει διδασκαλον, αγαπης δε
μαλλον της εις τον πελας εισηγητην. Ειτα, πως ην εικος την ουτω σεπτην και
αξιαγαστον εντολην ατονειν εν Σαββατωι, κατα βουλησιν Θεου; Τι ουν σεσιγηκας,
νομικε; Ἠπορησας ομολογουμενως. Μακρα τοιγαρουν χαιρειν ειπων ταις βασκα νιαις
των Ἰουδαιων, απαλλαττει του νοσειν τον υδερωι κεκρατημενον· ος δεδιως τους
Φαρισαιους, ου προσ ηλθεν αιτων θεραπευθηναι δια το Σαββατον, αλλα μονον εστη
ενωπιον αυτου, ινα εκ της θεας ελεησας αυτον, θεραπευσηι. Ὅνπερ ειδως ο Κυριος, ως
εμβα τευων αυτου την ψυχην ως Θεος, ουκ ερωται αυτον ει θελει υγιης γενεσθαι, αλλ'
ευθεως εθεραπευσεν αυτον· ᾔδει γαρ οτι ηθελε· και γαρ ινα τυχηι της θεραπειας, ιστατο
εμπροσθεν αυτου και εσιωπα. 9Ἐπεχων πως τας πρωτοκλισιας εξελεγοντο.9 (A f. 200, B
f. 138 b, E f.138 b, δ φ. 56 b) Ἐπειδη των κεκλημενων εθεατο τινας, ως μεγα τι χρημα και
αξιοληπτον, τας πρωτοκλισιας ασυνετως αρπα ζοντας, αναγκαιως ιν' αυτους τε και
ημας ωφεληι, ματαιας δοξης καταφρονειν παρεγγυαι. Και δοκει μεν ισως τισι, μικρα πως
ειναι ταυτι, και ου πολλης αξια φροντιδος· οταν δε τις αυτοις τον της διανοιας
οφθαλμον ενερεισηι, το τηνικαδε μαθησεται οποιου μεν απαλλαττει μωμου τον
ανθρωπον, οσον δε το κοσμιον αυτωι ενεργαζεται. Το μεν γαρ τιμαις ημας ταις
αναρμοστοις, ηγουν ου παντη τε και παντως οφειλομεναις ημιν προχειρως επιπηδαιν.
ασυνετους ημας αποφαινει. Ὅταν γαρ, φησι, ελθηι ο εντιμο τερος σου, "ερει σοι ο σε και
αυτον καλεσας· ∆ος τουτωι τοπον·" ω ποσης αισχυνης το πραγμα με μεστωται! Σωφρων
δε και αξιοθαυμαστος, ο μετον αυτωι ανεπιπληκτως τοις πρωτοις κατασεμνυνεσθαι,
τουτου μεν ουκ εφιεμενος, μονον δε ουχι τα εαυτου παραχωρων ετεροις, υπερ γε του μη
δοκειν ηττα σθαι φιλοδοξιας, ο τοιουτος ως οφλημα ληψεται τι μην· ακουσεται γαρ
παρα του κεκληκοτος· Προσ αναβηθι ωδε. Μεγα δη ουν και εξαιρετον αγαθον, το
μετριον φρονημα. Ει γαρ τις ετερων προταττεσθαι ζητει, κερδαινετω τουτο δια της
ανωθεν ψηφου, και στεφανουσθω τιμαις ταις παρα Θεου, νικατω πολ λους τηι των
αρετων λαμπροτητι, τηι ταπεινοφροσυνηι· υψηλον γαρ παρα Θεωι το συνεσταλμενον
φρονημα· μιμητης γινεται Χριστου του ειποντος· "Μαθετε απ' εμου, οτι πραΰς ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι." Ταυτα δε λεγων, ουκετι επιπληττει βαρεως, αλλα παραινει
χρηστως· ταυτο ποιουσης και της παραι νεσεως, μαλλον δε και πλεον επι των
ευαισθητων. Ὅτι και προαγωγοτερον αφιστησιν απο της φιλοτι μιας η προς τα της
φιλοτιμιας αποτροπη· μικρω δε 72.788 ουτω τωι παραδειγματι τωι κατα τα δειπνα, την
των φιλοτιμων καθαιρεσιν υποδεικνυς, και την των αφι λοτιμων υψωσιν, μεγα τωι
μικρωι προστιθησι, καθ ολικον επιφερων το, οτι "Πας ο υψων εαυτον, ταπει νωθησεται,
και ο ταπεινων εαυτον, υψωθησεται." Ὅπερ της θειας ηρτηται κρισεως, και ου παντως
κατα την των ανθρωπων επιτελειται συνηθειαν. Ἐπει πολλοι και τιμης ορεχθεντες,
επετυχον της ευ τελους ταυτης τιμης· και αλλοι εαυτους ταπεινωσαντες, εμειναν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

110

αγεραστοι. 9Ὅταν ποιηις αριστον η δειπνον, μη φωνει τους φιλους σου, κ.τ.λ.9 (A f. 200
b, B f. 139, δ φ. 56 b) Ἀλλα τουτο μεν περι της ταπεινοφροσυνης το παραγγελμα· καλον
δε και προς τους καλουντας επιφερει το διδαγμα, μεγαν εισαγων της παρα ανθρωποις
δεξιωσεως τον σκοπον, και τον καρπον αξιοσπουδαστον, ει και μακραν ου τος και ουκ
εχων παραχρημα την ανταποδοσιν, οπερ οι μικροψυχοι ποιουσι· φιλους καλουντες,
αδελφους, συγγενεις, γειτονας, ιν' ευθυς αντικληθεντες, κομι σαιντο τουτο· ου πολλωι
καλλιον και μεγαλοπρεπε στερον εισηγαγεν ο Κυριος, το τους δεομενους κα λειν, το
προς τους ασθενεις και λελωβημενους φιλ ανθρωπευεσθαι, παρ' ων ουκ εστιν
ανταποδοσις, αλλα Θεος ο ανταποδιδους της φιλανθρωπιας την τι μην επι της
μελλουσης ζωης. Τουτο δε φησιν, ουχ ινα της προς τους ιδιους απειρξηι τιμης, αλλ' ινα
δι δαξηι μη πιπρασκειν τας φιλοφροσυνας των ισων ανταποδοσεων, αλλ' ωφελιμους
ποιεισθαι ταυτας, επι μεγαλαις αντιδοσεσι ταις παρα Θεου. Ἐρει γαρ· "∆ευτε,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βα σιλειαν· επεινασα γαρ, και εδωκατε μοι
φαγειν," και τα εξης. "Ἐφ' οσον γαρ εποιησατε ενι τουτων, εμοι εποιησατε." 9Μακαριος
ος φαγεται αριστον εν τηι βασι λειαι του Θεου.9 (A f. 201) Εικος δη που τον ανθρωπον
ουπω μεν ειναι πνευματικον, ψυχικον δε μαλλον, και αν επιτηδειως εχοντα προς
συνεσιν ακριβη των λαλου μενων παρα Χριστου· ην γαρ των απιστων ετι και ουπω
πεφωτισμενων· ωιηθη δε τας σωματικας εσε σθαι των αγιων τας αμοιβας ων αν
δρασειαν, εις ετερους αγαθουργειν ηιρημενοι. 9Ἄνθρωπος τις εποιησε δειπνον μεγα.9 (A
f. 201 b, δ φ. 57, Ε f. 204) Πολυπραγμονη σωμεν προ γε των αλλων, οποια τις ην η
προφασις τωι μη επ' αριστωι μαλλον, αλλ' ως επι δειπνωι κε κλησθαι πολλους· μαλλον δε
προ τουτων, τις αν νοη θειη προς ημων ο ανθρωπος ο τον δειπνοκλητορα πεπομφως· τις
δε και ο δειπνοκλητωρ, και τινες ολως οι κεκλημενοι μεν, ατιμασαντες δε την κλησιν.
Ουκουν ο μεν ανθρωπος νοηθειη αν ο Θεος και Πα τηρ· αι γαρ εικονες πλαττονται προς
το αληθες, ουκ αυται παντως εισιν η αληθεια. Ουτος δη ουν ο των 72.789 ολων
∆ημιουργος και Πατηρ της δοξης μεγα πε ποιηκε δειπνον, τουτεστιν οικουμενικην
ειργασατο πανηγυριν, δηλον δε οτι την επι Χριστωι· εν εσχατοις δε του αιωνος καιροις,
και οιον επι δυσμαις αιωνος του καθ' ημας, επεφανεν ημιν ο Υιος, οτε και τον δι' ημας
υπεστη θανατον, και δεδωκεν ημιν την εαυ του σαρκα φαγειν, αρτος ων εξ ουρανου, και
ζωην διδους τωι κοσμωι· προς εσπεραν δε και υπο λυχνοις και αμνος εσφαζετο κατα τον
Μωυσεως νομον. ∆ειπνον ουν εικοτως η εν Χριστωι κλησις ωνομασται· ειτα, τις εστιν ο
απεσταλμενος, ον δη και δουλον ει ναι φησιν; Αυτος που ταχα Χριστος· Θεος γαρ ων
φυσει, και Υιος αληθινος του Θεου και Πατρος, εαυ τον εκενωσε, μορφην δουλου
λαβων. Ἔστι τοινυν Κυριος μεν των ολων, ως Θεος εκ Θεου· την γε μην του δουλου
κλησιν εφαρμοσειε τις αν εικοτως τοις της ανθρωποτητος αυτου μετροις. Ποτε δε
απεσταλη; Τηι ωραι του δειπνου, φησι· ου γαρ εν αρχαις του αιωνος τουτου
καταπεφοιτηκεν εξ ουρανων ο μονογε νης του Πατρος Λογος, και γεγονεν εν ειδει τωι
καθ' ημας, εν καιροις δε μαλλον καθ' ους αυτος ηθελησεν ο δυναστης, δηλον δε οτι τοις
τελευταιοις, καθα φθα σαντες ειπομεν. Ὁποιος δε γεγονεν ο του κεκληκοτος λογος;
"Ἔρχεσθε, ως ηδη ετοιμα εστι παντα." Ἡτοιμασε γαρ τοις επι γης ο Θεος και Πατηρ εν
Χριστωι τα δι' αυτου τωι κοσμωι δεδωρημενα αγαθα, αμαρτιων αποθεσιν, Πνευματος
αγιου μεθεξιν, υιοθεσιας λαμ προτητα, βασιλειαν ουρανων. Ἐπι ταυτα κεκληκεν ο
Χριστος, δια των ευαγγελικων θεσπισματων, και προ γε των αλλων, τον Ἰσραηλ. Ἆρ'
ουν εβουλευσαντο τι χρηστον εν εαυτοις; Ἆρα τεθαυμακασι του κεκλη κοτος την
ημεροτητα, του διακονουντος τηι κλησει την οικονομιαν; Ου μεν ουν· αλλ' ητιμασαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

111

τον κα λουντα και τον απεσταλμενον· και ηρξαντο απο μιας παραιτεισθαι παντες,
τουτεστιν εξ ενος συνθημα τος. 9Και ηρξαντο απο μιας παραιτεισθαι παντες.9 (Ε f. 20 b)
Ὁραις οτι τοις γεωδεστεροις ασυν ετως προσνενευκοτες ουχ ορωσι τα νοητα, και των εν
ελπισι ταις παρα Θεωι ουδενα ποιουνται λογον. Ειτα τινες νοηθειεν αν οι
παραιτησαμενοι αγρων τε και γεωργιας ενεκα, και παιδοποιΐας σαρκικης, η ταχα που
της Ἰουδαιων συναγωγης οι προεστηκοτες; Ἄνδρες αδροι τα βαλαντια, και
φιλοκερδειας ηττωμε νοι, και πασαν εις τουτο δαπανωντες σπουδην. ∆ια πασης γαρ, ως
επος ειπειν, της θεοπνευστου Γρα φης, επ' αυτοις δε τουτοις διαβεβλημενους ενεστιν
ιδειν.(A f. 202 b) Και οταν ακουσηις, οτι απ εστειλεν ο εστιατωρ τον δουλον αυτου τηι
μετα σαρ κος οικονομιαι, και την δουλειαν λογιζηι και την απο στολην. Τι ποτε δε ειπειν
απεσταλη τοις δια νομου κεκλημενοις Ἰουδαιοις; "Ἔρχεσθε, ηδη ετοιμα εστι παντα."
Πλην των Ἰουδαικων αρχοντων την κλησιν παραιτησαμενων, καθως αυτοι ελεγον· "Μη
τις των αρχοντων η των Φαρισαιων επιστευσεν εις αυτον;" ωργισθη ο οικοδεσποτης, ως
αξιων οντων παθειν τα απο του θυμου και της οργης. 72.792 9Τοτε οργισθεις ο
οικοδεσποτης ειπε τωι δουλωι αυτου, κ.τ.λ.9 (A f. 208, Ε f. 208 b) Και νυν ουν ωργισθαι λε
γεται ο οικοδεσποτης κατα των Ἰουδαικων αρχοντων, ως το μεγα δειπνον υβρισαντων.
Και δη κεκληνται αντ' εκεινων οι εις τας πλατειας και τας ρυμας, οι εκ της Ἰουδαικης
πληθυος, ασθενη τε και αγεννη την διανοιαν εχοντες, αφεγγη τε και χωλευουσαν·
τυφλοι γαρ ουτοι και χωλοι νοηθειεν αν, αλλ' ευῤρωστοι και υγιεις γεγονασιν εν
Χριστωι· εδιδαχθησαν ορθοπο δειν, το θειον εις νουν εδεξαντο φως· οτι δε πεπι στευκασι
των Ἰουδαιων ουκ ευαριθμητοι, μαθοι τις αν ταις των αγιων αποστολων Πραξεσιν
εντυχων. Ἐκει γαρ Πετρου δημηγορησαντος, πρωτον τρισχι λιοι επιστευσαν, και παλιν
πολυς οχλος. Ἀλλα ταυτα μεν διδασκων, τουτο δε θαυματουργων, το αδολον πληθος
υπηγετο, και πολλοι των Ἰουδαιων επιστευον εις αυτον· ους και επαρατους οι Φαρισαιοι
ωνομα ζον, ως εις Χριστον πιστευοντας· ελεγον γαρ· "Μη τις εκ των Φαρισαιων
επιστευσεν εις αυτον; αλλ' ο λαος ουτος, ο μη γινωσκων τον νομον, επικαταρατοι
εισιν." Ἐνταυθα εκατερον δεικνυται, και οτι οι αρ χοντες ουκ επιστευον, και οτι πολλοι
εκ του πληθους επιστευον· απερ αμφοτερα και η παραβολη ηινιξατο, τους μεν εισαγουσα
παραιτουμενους, τους δε καλου μενους και υπακουοντας. 9Ἔξελθε εις τας οδους και
φραγμους, και αναγκασον εισελθειν.9 (B f. 142 b, δ φ. 57 b, Ε f. 209) Ἐνταυθα μοι βλεπε
την των εθνων κλησιν, μετα γε τους εξ αιμα τος Ἰσραηλ εισενηνεγμενων δια της
πιστεως. Παλαι μεν γαρ ησαν οι εξ εθνων αγροικοι τας φρενας, απηγριωμενοι τον νουν
και οιον εξω πολεως, δια το μη ζηιν εν ευνομιαι, κτηνοπρεπως δε μαλλον, και συν αλογιαι
πολληι· ταυτηιτοι και εις τας εξω πολεως οδους, και τους εν αγροις οντας φραγμους, ο
δειπνο κλητωρ απεσταλη. Πλην προστετακται παρα του πεπομφοτος, ουχ απλως
καλεσαι, και μονην αυτοις προτειναι την προτροπην, αλλα γαρ και αναγκασαι. Καιτοι
προαιρετικον απασι το πιστευειν εστι, και δεκτον τουτο παρα Θεωι, ειτα πως
αναγκαζονται τι νες; Και τουτο ναι γεγονεν οικονομικως· εδει γαρ, εδει τοις εθνεσιν, ως
αφορητωι πλεονεξιαι κατεζευγμε νοις, και υπο ζυγα πεσουσι διαβολικα, και οιονει σει
ραις αῤρηκτοις των οικειων πλημμεληματων ενισχη μενοις, και ουκ ειδοσιν ολων τον
φυσει τε και αληθως οντα Θεον, συντονωτερας κλησεως, μιμουμενης αναγκης χρειαν,
ιν' ισχυσειαν αναβλεψαι προς Θεον, και των ιερων γευσασθαι μαθηματων, και
αποφοιτη σαι μεν της αρχαιας απατης, αποπηδησαι δε τροπον τινα της του διαβολου
χειρος. Και γουν εφη Χριστος· "Ουδεις δυναται ελθειν προς με, εαν μη ο Πατηρ ο πεμψας
με ελκυσαι αυτον." Ἡ δε λεξις ολως ισχυος εργον της θεοπρεπους αποφαινει την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

112

κλησιν. Τοιου τον τι και ο προφητης ∆αβιδ ευρισκεται λεγων προς Θεον περι αυτων·
"Ἐν κημωι και χαλινωι τας σιαγονας αυτων αγξαις των μη εγγιζοντων προς σε." 72.793
Ὁραις οπως τινι χαλινωι περιτρεπει προς εαυτον ο των ολων Θεος τους αγριως
αποσκιρτησαντας; Ἀγα θος γαρ εστι και φιλανθρωπος, και παντας τους αν θρωπους
θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. 9Ει τις ερχεται προς με, και ου μισει
τον πατε ρα εαυτου, κ.τ.λ.9 (A f. 204, B f. 145) Ουκουν λεγων το, Ει τις ερχεται προς με,
και ου μισει τους καθ' αιμα και αυτην την ψυχην, ου τους της εμφυτου φιλοστορ γιας
ατιμαζει νομους, ουδε της φυσικης διαθεσεως, της οφειλομενης γονευσι μεν παρα
τεκνων, γυναιξι δε παρα των συνηρμοσμενων, αδελφοις δε προς αδελ φους,
καταφρονητας ειναι διδασκει, εχθρους ποιησα μενους τους οικειοτατους, ινα συνωμεν
αυτωι και ακολουθειν ισχυσωμεν· ο γαρ κελευων αγαπαιν τους εχθρους, πως αν ηθελησε
μισειν τους κατα φυσιν οικειους; Ουτε ουν αγνοησαι την φυσιν, ουτε δουλευ σαι
προσταττει Χριστος, αλλα χρησθαι τηι φυσει προς το αμεινον και σωτηριον·
συνεπαγεσθαι γαρ το οικειον θελει εις την αυτου Χριστου φιλιαν, αλλα μη αφελκεσθαι
δια του οικειου της θειας αγαπης· επει το γε τιμαιν γονεας και αυτωι τωι Κυριωι δοκει. Και
το εκτρεφειν τα τεκνα Παυλος εισηγειται· αλλα και γονευσιν υπακουειν δει, φησιν, εν
Κυριωι· και νουθεσιαι Κυριου και τας εαυτων γυναικας αγαπαιν τοις ανδρασιν
εισηγησατο, αλλ' εν μιμησει Χριστου του την Ἐκκλησιαν αγαπησαντος. Και ταις γυναιξι
δε τους ανδρας φοβεισθαι, αλλ' Ἐκκλησιας τυπωι της φοβουμενης Χριστον· ου γαρ
οικειους γε οντας τηι πιστει τους οικειους μισητεον. "Ει γαρ τις των ιδιων, φησι, και
μαλιστα των οικειων ου προνοει, την πιστιν ηρνηται." Ἑνι δε λογωι, προκειμενου
σκοπου του Χριστωι ακολουθειν, ει τι τουτωι συμφω νον, αιρετεον· το δε μη συμφωνον,
παραιτητεον. Και γαρ ει ζωντας την εν σαρκι ζωην ενεστι το Χριστου σεβας
διαφυλαττειν, ου φευκτεον την εν σωματι ζωην, αλλα συντηρητεον ταυτην, ως ο
Παυλος, ηνικα δια θυριδος εν σαργανηι χαλασθεις, εκφευγει τας Ἀρετα χειρας, ινα ζων
ετι κηρυττηι Χριστον, και μη θαττον αναιρεθεις, εμποδισηι το κηρυγμα· οπου δε εδει και
της ζωης καταφρονειν υπερ του τελειω σαι τον δρομον, ουδε την ψυχην εφη ποιεισθαι
τιμιαν εαυτωι· και Χριστον εφ' εκατερα προυτιθετο σκοπον, επι τε το ζηιν και το
τεθναναι. "Ἐμοι γαρ, φησι, το ζηιν, Χριστος· και το αποθανειν, κερδος." 9Τις γαρ εξ υμων
θελων πυργον οικοδομησαι, κ.τ.λ.9 (A f. 205, B f. 143) Ὁποια τις η προφασις, η προς γε
τουτους παρενεγκουσα τους λογους, ειπειν αναγκαιον. Το ευαγγελικον δειπνον εν τοις
προλα βουσιν εφη τελεισθαι μεγα, εις ο κεκληνται πολλοι παρα του προσθεντος αυτοις
την πανηγυριν. Ἀλλ' ησαν προς τουτο ραιθυμοι τινες· παρηιτουντο γαρ, φησιν, απο μιας,
λεγοντες, ο μεν οτι Ἀγρον ηγορασα, 72.796 ο δε οτι Ζευγη βοων επριαμην, ο δε οτι
Γυναικα εγημα, και ου δυναμαι ελθειν· και τοιαυταις τισιν ευρεσιλογιαις χρωμενοι,
λελυπηκασι τον κεκληκοτα. Ἔδει τοινυν ημας ειδεναι και μαλα σαφως, οτι Θεου
καλουντος εις εαυτον, των εις σαρκα και περι αυτην επιθυμιων καταφρονητας ειναι
προσηκει. Ειτα δυσι κεχρηται παραδειγμασιν, ακονων εις αμαχον ευαν δριαν τους
εαυτου γνωριμους. Ει γαρ δη τις βουλοιτο, φησιν, οικοδομησαι πυργον, τα προς
απαρτισμον ετοιμασαμενος προτερον, ουτως τηι οικοδομηι επιβαλ λεται· [και ει τις
βασιλευς πορευηι συμβαλειν ετερωι βασιλει εις πολεμον, πρωτον βουλευεται] ει
ευσθενης ηι προς αντιστασιν, η μη· ιν' η θαῤρησηι τον πολε μον, η την ειρηνην ελοιτο.
Ταυτο δη τουτο και τους πιστευοντας απαιτει· δει γαρ τους την ευκλεα και αμωμητον
ζωην κατορθουν ελομενους, την αρκουσαν εις τουτο προθυμιαν εγκαταθεσθαι τωι νωι,
μεμνησθαι τε του λεγοντος· "Τεκνον, ει προσερχηι δουλευειν Κυριωι, ετοιμασον την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

113

ψυχην σου εις πειρασμον· ευθυνον την καρδιαν σου, και καρτερησον." Οις δε ουκ ενεστι
προθυμια τοιαυτη, ουτοι πως αν ισχυσειαν τον προτεθεντα αυτοις αποπεραναι
σκοπον;(A f. 205) Τι το εντευθεν υποδηλουμενον; "Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και
σαρκα, αλλα προς τα πνευματικα της πονηριας, εν τοις επουρανιοις." Ἔστι δε τις και
ετερων ημιν πολεμιων εσμος, το φρονημα της σαρκος, ο εν τοις μελεσιν ημων αγριαι
νων νομος τα πολυτροπα παθη· προς ταυτα ημιν η παλη, αυτη των εχθρων η αγρια
πληθυς. Πως ουν αρα περιεσομεθα; Ὅταν πιστευωμεν, οτι "εν τωι Θεωι ποιησομεν
δυναμιν, κατα το γεγραμμενον, και αυτος εξουδενωσει τους θλιβοντας ημας." Ουτως
αυτος εαυτον διαθεις, εφη τις των αγιων προφητων· "Ἰδου Κυριος βοηθει μοι, τις
κακωσει με;" Ψαλλει δε που και ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Κυριος φωτισμος μου και σωτηρ
μου, τινα φοβηθησομαι;" και τα λοιπα. Αυτος γαρ εστιν ημων η ισχυς. 9Καλον το αλας.9
(A f. 206, E f.139 b) Ὥσπερ δε ανευ αλος, ουτε αρτος, ουτε οψον εδωδιμον, ουτως ανευ
της αποστο λικης συνεσεως και διδασκαλιας, πασα ψυχη μωρα και ανοστος [διξ
ανοσμος], και ουχ ηδεια παρα Θεωι. Ἔστωσαν ουν εν ημιν οι αλες, τουτεστιν οι θειοι τε
και σωτηριοι λογοι, ων εαν καταφρονησωμεν, εσο μεθα μωροι και ασυνετοι και αχρειοι
παντελως.

ΚΕΦΑΛ. ΙΕʹ.
Ἦσαν δε εγγιζοντες αυτωι παντες οι τελωναι και οι αμαρτωλοι ακουειν αυτου.9
(A f. 206) "Πεπομφεν εξ ουρανου τον Υιον ο Θεος και Πατηρ, ουχ ινα κρινηι τον κοσμον,
καθα φησιν αυτος, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου." Ειτα πως 72.797 εδει σωθηναι τον
κοσμον, τοις της αμαρτιας αλοντα βροχοις· Ἆρα δικας απαιτουμενον, η μαλλον ευερ
γετουμενον, ανεξικακουντος Θεου, και οιον ληθηι παραδιδοντος τα παρωιχηκοτα, και εις
αγιαν ζωην αναπλαττοντος τους ευ βιουν ουκ ειδοτας; Τι ουν, ειπε μοι, διαγογγυζεις, ω
Φαρισαιε, τελωναις και αμαρτωλοις ουκ απαξιωσαντος συνειναι Χριστου, και ταυτην
αυτοις της σωτηριας οδον οικονομικως κατασκευαζοντος; Ταυτης ενεκα της αιτιας
καθηκεν εαυτον εις κενωσιν, και εν ομοιωσει γεγονε τηι προς ημας. Ἆρ' ουν επιπληττεις
τηι μετα σαρκος οικονο μιαι του Μονογενους; Καιτοι τεθαυμακασιν οι μα καριοι
προφηται του μυστηριου το ευτεχνες. Ψαλλει γαρ ο προφητης ∆αβιδ και φησι· "Ψαλατε
συνετως, εβασιλευσεν ο Θεος επι τα εθνη." Ὁ δε γε Ἀμβακουμ ακηκοεναι φησι την
ακοην, κατανοησαι δε και τα εργα, και εις εκστασιν ελθειν· πως ουν α θαυ μαζειν εχρην,
ταυτα καταψεγων ουκ ερυθριαις; Πε πλανηται το επι γης γενος, απωλισθε της χειρος του
αρχιποιμενος· γεγονε δια τουτο καθ' ημας, ο τας ανω και εν ουρανωι ποιμαινων αγελας,
ινα και ημας τοις ιδιοις εναυλισηι σηκοις· ινα συναψηι τοις μη πε πλανημενοις, και
αποσοβησηι τον θηρα τον αλιτηριον, αποστησηι δε και ωσπερ τι ληιστρικον και ανοσιον
στι φος τους ακαθαρτους δαιμονας, οι πεπλανηκασι την υπ' ουρανον· εζητησε τοινυν το
απολωλος, και τας των Ἰουδαιων επ' αυτωι δη τουτωι φιλοψογιας ει καιας και κενας
απεδειξεν. 9Τις ανθρωπος εξ υμων εχων εκατον προβατα, κ.τ.λ.9 (A f. 207) Ἀλλα μοι
συνες ενταυθα αγαπητε, της του Σωτηρος ημων βασιλειας το πλατος, και της εφ' ημιν
οικονομιας το ευτεχνες. Ἑκατον μεν γαρ ειναι φησι τα προβατα, εις πληθυν αναφερων
την αρτιως εχουσαν και τελειοτατην, των υποζευγμενων αυτωι λογικων τον αριθμον·
αει γαρ πως εστι τελειος ο εκατον αριθμος, εκ δεκα δεκαδων συγκειμενος· μεμαθηκαμεν
δε και εκ της θεοπνευστου Γραφης, οτι χιλιαι χιλιαδες λειτουργουσι Θεωι, και μυριαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

114

μυριαδες τον υπερτατον αυτου περιεστηκασι θρονον. Ἑκατον ουν αρα τα προβατα·
πεπλανηται δε εν εξ αυτων, τουτεστι το επι γης γενος, ο δη και εζητησεν ο παντων
αρχιποιμην, αφεις εν τηι ερημωι, τωι ανω τοπωι και ουρανιωι τωι πληρει γαληνης, τα
ενενηκον ταεννεα. Ἆρ' ουν αφειδησας των πολλων, της εφ' ενι μονωι γεγονE. f. ειδους;
Ουκ αφειδησας. Ποθεν; Εισι γαρ, εισιν εν ασφαλειαι, περιφραττουσης αυτα της
πανσθενεστατης χειρος. Κατοικτειρεσθαι δε μαλλον εχρην το απολωλος, ινα μηδεν
ορωιτο το ελ λελοιπος τηι ετεραι πληθυι· προσεπενηνεγμενου δε του ενος, εχηι το ιδιον
καλλος η εκατοντας. Και φερε το χρημα και δι' ετερου παραστησωμεν παραδειγματος,
συναγορευοντες πανταχου τηι απαρα βλητωι γαληνοτητι του παντων ημων Σωτηρος Χρι
72.800 στου. Ὑποκεισθω γαρ εν ενι μεν οικωι διαιτασθαι πολλους, ενι δε συμβηναι το
αῤρωστιαι περιπεσειν· αρ' ουν επι τινι κληθειεν αν οι θεραπευειν ειδοτες; ουκ επι μονωι
πεσοντι εις αῤρωστιαν; Ἀλλ' ουκ αφειδησαντες των πολλων, δρωιεν αν τουτο οι κεκλη
μενοι προς θεραπειαν, ενι δε τωι καμνοντι τας εκ της τεχνης επικουριας δωρουμενοι, και
καιρου και χρειας καλουσης εις τουτο. Ἔδει δη ουν, εδει τον των ολων
κατεξουσιαζοντα Θεον τωι πεπλανημενωι χειρα νειμαι την σωζουσαν· σεσωκεν ο
αρχιποιμην· εζητησε γαρ το πεπλανημενον, εστησεν αυλην ημιν ασυλον και αναλωτον
και θηρσι και ληισταις, φημι δε την Ἐκκλησιαν· ην δη και θαυμαζοντες, εκεινο φαμεν το
δια της του προφητου φωνης· "Ἰδου πο λις οχυρα και σωτηριος ημιν, θησει τειχος και
περι τειχος." Ὁ αυτος δ' αν ειη νους της ευθυς και εφεξης κειμενης παραβολης, εν ηι
γυναικα φησι δραχμας εχουσαν δεκα, μιαν εξ αυτων απολεσαι· ειτα λυχνον αψασαν και
ευρουσαν, ησθηναι λιαν επ' αυτωι δη τουτωι, και θυμηδιας της ανωτατω προφασιν το
χρημα ποιησασθαι. Ἔχει δε ουτως η παραβολη· 9Γυνη δραχμας εχουσα δεκα, κ.τ.λ.9 (A f.
207, B f. 146) ∆ια μεν της προτερας παρα βολης, εν ηι προβατον πεπλανημενον της γης
απ εδεικνυτο γενος, εμανθανομεν οτι κτισις εσμεν του επι παντας Θεου, ως
παρενεγκοντος εις υπαρξιν ουκ οντα ποτε· "Αυτος γαρ εποιησεν ημας, και ουκ ημεις,"
κατα το γεγραμμενον. "Και αυτος μεν εστι ο Θεος ημων, ημεις δε λαος νομης αυτου, και
προβατα της χειρος αυτου." ∆ια δε της δευτερας ταυτης, εν ηι δραχμηι παρεικαζεται το
απολωλος, ως εκ δεκα παλιν, τουτεστιν εκ τελειοτητος, ητοι πλη θυος της αρτιως
εχουσης εις αριθμον (τελειος γαρ και ο δεκα, την εκ μοναδος αναφοιτησιν εχων εις τον
επεκεινα δρομον), διαδεικνυται σαφως οτι καθ' ομοιωσιν και κατ' εικονα γεγοναμεν
την βασιλικην, τουτεστι την του επι παντας Θεου. Ἡ γαρτοι δραχ μη νομισμα που
παντως εστι, χαρακτηρας εχον βασιλικους. Ὅτι δε πεσοντες τροπον τινα και απ
ολωλοτες ευρημεθα παρα Χριστου, και προς αυτον μεμορφωμεθα δι' αγιασμου και
δικαιοσυνης, πως αν ενδοιασειε τις; γεγραφοτος ωδι του μακαριου Παυλου· "Ἡμεις δε
παντες ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην
εικονα μεταμορφουμεθα, απο δοξης εις δοξαν, καθα περ απο Κυριου Πνευματος."
Ἐπιστελλει δε και Γαλαταις ωδι· "Τεκνια, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος
εν υμιν." Γεγονε δε του πεσοντος η ζητησις, λυχνον αψασης της γυναικος· ευρημεθα γαρ
παρα της του Θεου και Πατρος σοφιας, ητις εστιν ο Υιος, φωτος εν ημιν αναλαμψαντος
του θειου και νοητου εωσφορου, και του ηλιου της δικαιοσυνης ανατειλαντος, και
διαυγαζουσης ημερας, κατα το γεγραμμενον. Και γουν δι' ενος των αγιων προφη των
εφη που Θεος περι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· "Ἐγγιζει ταχυ η δικαιοσυνη μου
αποκα 72.801 λυφθηναι, και το σωτηριον μου ως λαμπας καυθησε ται." Και αυτος δε
φησι περι εαυτου, ποτε μεν, οτι "Ἐγω ειμι το φως του κοσμου·" ποτε δε παλιν, οτι "Ἐγω
φως εις τον κοσμον τουτον εληλυθα· ο ακολουθων εμοι, ου μη περιπατησηι εν τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

115

σκοτιαι, αλλ' εξει το φως της ζωης." Ουκουν εν φωτι σεσω σται το απολωλος, και γεγονε
ταις ανω δυναμεσι θυμηδια το χρημα· χαιρουσι γαρ και αυται και εφ' ενι αμαρτωλωι
μετανοουντι· και τουτο αυτος ημας εδιδαξεν ο παντα ειδως. Ει δε εφ' ενι των
σωζομενων εορταζουσι, τον θειον που παντων ιχνηλατουντες σκοπον, και
ακαταληκτοις ευφημιαις την του σω ζοντος ημεροτητα κατακρατειν ειθισμενοι, οποιας
αν τις αυτους ευφροσυνης αναπιμπλασθαι φαιη αν, ολης ανασεσωσμενης της υπ'
ουρανον, και δια της εν Χριστωι πιστεως κεκλημενης εις επιγνωσιν αληθειας;
9Ἄνθρωπος τις ειχε δυο υιους.9 (Ε f. 227) Ἤτησεν ασωτος το επιβαλλον· ελα βεν,
απεδημησεν, εδαπανησεν· ειτα εν ενδειαι γεγονε παντος αγαθου, και των θεοσδοτων
χαρισματων εν σπανει, και οιον λιμωι κατεφθειρετο, τον αρτον ουκ εχων τον εξ
ουρανου· "Ου γαρ επ' αρτωι μονωι ζησε ται ανθρωπος, αλλ' επι παντι ρηματι
εκπορευομενωι δια στοματος Θεου." Ἐφαρμοσειε δ' αν τις την πα ραβολην και τοις εξ
εθνων. Ἔφη γαρ, ανθρωπωι τινι δυο μεν υιους γενεσθαι· ειναι δε ενα μεν αυτων επιεικη,
τον δε ετερον ασωτον, ος δη και κατεδηδο κως το εκνεμηθεν αυτωι της ουσιας μερος,
ειτα λιμωι πιεσθεις, τοις κερατιοις προσεβαλεν απερ ησθιον οι χοιροι. Τοιουτον τι
πεπονθοτας τους αποπεπλανημε νους ευρησομεν. Ἐν ισωι μεν γαρ απασι δεδωκεν ο
∆ημιουργος, ωσπερ τινα κληρον, την της φυσεως επι τηδειοτητα προς το αγαθον· αλλ'
οι μεν διεσωσαν το δοθεν, τοις θειοις ακολουθησαντες νομοις, και φυσι καις εννοιαις
χειραγωγουμενοι προς παν οτιουν των ουκ εκτοπων· οι δε ημοιρηκοτες εις απαν της
ανωθεν ημεροτητος και φειδους και αγαπης, εν σπανει γε γονασι των της αριστης ζωης
αυχηματων, και τροφην εσχηκασι τας Ἑλληνων ψευδομυθιας, εν ταξει κερα τιων
νοουμενας, οις ενεστι μεν βραχυ το γλυκυ, ατροφια δε πολλη και ξηροτης· και γε
κατεβοσκεν αυτους ο Σατανας ταις Ἑλληνων ψευδηγοριαις, και ταις των παρ' αυτοις
λογαδων ανοητοις ευστομιαις· μυθοι γαρ και ετερον ουδεν και γραοπρεπη τερετι σματα
τα παρ' εκεινοις εισι δικαιωματα. Και εστιν η του κοσμου σοφια δια το της λεξεως
ευηχες χαλκος ηχων η κυμβαλον αλαλαζον. Ουκουν ετρεφοντο μεν παλαι τοις
Ἑλληνικοις συγγραμμασιν, ουδεμιαν ονη σιν εις κατορθωσιν της αρετης εργασασθαι
δυναμε νοις. Ἐπειδη δε εξεζητησαν τον Θεον, και απο της μακρας πλανης επανηλθον,
ως νεκροι μεν ανεζησαν, ως δε απολωλοτες ευρεθησαν. Των μεν γαρ ετι πλα νωμενων,
και τον φυσει Θεον ουκ ειδοτων, νεκρος τε εστι και οιονει απεψυγμενος ο νους, και
νεκρων εργων επιμελητης· ταυτα δε εστι τα θεληματα της σαρκος· 72.804 των γε μην
επιστρεψαντων προς Θεον, και επεγνω κοτων την αληθειαν, ουκ εστι νεκρος ο νους·
την παρα Χριστου δε ζωοποιησιν πεπλουτηκως, ζηι μαλ λον, και των εις ζωην
σπουδασματων ποιειται φρον τιδα· και νεκρων μεν εργων αποφοιται, επιθυμει δε της εις
αιωνα ζωης, της εν γε, φημι, τωι αιωνι τωι μελλοντι δοθησομενης παρα Χριστου τοις
πιστευσα σιν εις αυτον. (A f. 208, Ε f. 218 b) ∆οκει μεν τισι δια της των υιων δυαδος, τους
αγιους αγγελους κατασημαινεσθαι, και ημας δε τους οντας επι της γης· το μεν του
πρεσβυτερου προσωπον, ατε δε και ζωντος επιεικως, το των αγιων αγγελων ταγμα
δηλουν· το δε γε του νεωτερου τε και ασωτου, το γενος το ανθρωπινον. Εισι δε των εν
ημιν τινες, οι δη και ετεραν ιοντες τριβον, δια μεν του πρεσβυτερου και ευ βεβιωκοτος
υιου, καταδηλουσθαι φασι τον κατα σαρκα Ἰσραηλ, δια δε γε του ετερου, ος και ζηιν
ειλετο φιληδονως, και απεφοιτησε του πατρος, την των εθνων γραφε σθαι πληθυν.
Ἀποψηφος δε ταις περι τουτων δο ξαις ειμι μεν εγω· δοκιμαζετω δε το αληθες ο φιλο
μαθης. Ὅταν μεν γαρ εις το των αγγελων προσωπον αναγαγωμεν τον γνησιον υιον, ουχ
ευρησομεν αυτον τας τοις αγιοις αγγελοις πρεπουσας ειποντα φωνας, ουτε μην ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

116

διακειμενον καθαπερ εκεινοι περι τους επιστρεφοντας εξ αμαρτιων εις μετανοιαν. Ὁ
μεν γαρ των ολων Σωτηρ και Κυριος χαραν ειναι φησιν εν ουρανοις ενωπιον των αγιων
αγγελων, εφ' ενι ανθρωπωι αμαρτωλωι μετανοουντι· ο γε μην εν τηι προκειμενηι
παραβοληι γραφομενος υιος ως ευπαρα δεκτος τωι πατρι, και αδιαβλητον εσχηκως τον
βιον, οργισθηναι λεγεται, και αφιλαλληλου γνωμης εις τουτο ελθειν, ωστε και
εγκαλεσαι τωι πατρι την επι τωι σεσωσμενωι φιλοστοργιαν· ου γαρ ηθελησε, φησιν, εις
την εστιαν εισελθειν, ασχαλλων οτι και εισεδεχθη μετανοων ο ανανηψας μολις, τεθυται
δε και ο μοσχος υπερ αυτου, και οτι τετελεκεν επ' αυτωι πανηγυριν ο πατηρ. Μαχεται δε
τουτο, ως εφην, τωι σκοπωι των αγιων αγγελων· χαιρουσι γαρ και δοξολογουσι Θεον,
σωζομενους ορωντες τους επι της γης· και γουν, οτε την εν Βηθλεεμ αποτεξιν κατα
σαρκα εκ γυναικος υπεμεινεν ο Υιος, τοις μεν ποιμεσιν ευηγγελιζοντο λε γοντες· "Μη
φοβεισθε υμεις· ιδου γαρ ευαγγελιζο μεθα υμιν χαραν μεγαλην, ητις εσται παντι τωι
λαωι· οτι ετεχθη υμιν σημερον σωτηρ, ος εστι Χριστος Κυριος εν πολει ∆αβιδ."
Ὑμνωιδιαις δε και δοξολογιαις στεφανουντες τον γεγεννημενον, εφασκον· "∆οξα εν
υψιστοις Θεωι, και επι γης ειρηνη, εν αν θρωποις ευδοκια." Ει δε δη τις λεγοι, τον κατα
σαρκα Ἰσραηλ σημαι νεσθαι δια του γνησιου και επιεικους υιου, αφιστησι παλιν ημας
του χρηναι συναινειν τηι τοιαιδε δοξηι, το κατ' ουδενα τροπον αρμοσαι τωι Ἰσραηλ το
ακαταψε κτως ελεσθαι βιουν· δια πασης γαρ, ως επος ειπειν, της θεοπνευστου Γραφης
διαβεβλημενους εστιν ιδειν· ως γαρ αποστατας και απειθεις, ειρηται γουν προς 72.805
αυτους δια φωνης Ἱερεμιου· "Τι ευροσαν οι πα τερες υμων εν εμοι πλημμελημα, οτι
απεστησαν μακραν απ' εμου, και επορευθησαν οπισω των μα ταιων, και
εματαιωθησαν;" Συνωιδα δε τουτοις και δια φωνης Ἡσαΐου περι αυτων εφη που Θεος·
"Ἐγγιζει μοι ο λαος ουτος τοις χειλεσιν· η δε καρδια αυ του ποῤρω απεχει απ' εμου·
ματην δε σεβονται με, διδασκοντες διδασκαλιας [και] ενταλματα ανθρωπων." Ειτα πως
τουτοις ουτω καταγνωσμενοις περιθειη τις αν τας εν τηι παραβοληι φωνας, ως παρα του
γνησιου και επιεικους υιου προενηνεγμενας; Ἔφη γαρ, οτι "Ἰδου τοσαυτα ετη δουλευω
σοι, και ουδεποτε εντο λην σου παρηλθον." Ἀλλ' ουκ αν εσχηκασι διαβε βλημενην την
ζωην, ει μη τας θειας παρατρεχοντες εντολας προς εξιτηλον ετραποντο. Ἄλλως τε,
χρηναι γαρ οιμαι κακεινο ειπειν, βου λονται τινες εις το του Σωτηρος ημων προσωπον
αναφερειν τον μοσχον τον σιτευτον, ον τεθυκεν ο πα τηρ, κεκλιμενου προς επιστροφην
του υιου. Ειτα πως ο γνησιος υιος, ο σοφος και επιστημων και γεγονως ευπαρεδρος, ον
δη και εις προσωπον των αγιων αγ γελων εισκομιζουσι τινες, οργης και λυπης εποιειτο
προφασιν το σφαγηναι τον μοσχον; Ου γαρ τι λε λυπημενας κατιδοι τις αν τας ανω
δυναμεις τον κατα σαρκα θανατον υπομειναντος του Χριστου, και οιον σφαγεντος υπερ
ημων· εχαιρον γαρ μαλλον, ως εφην, αιματι τωι αγιωι σωζομενην ορωντες την υπ'
ουρανον· ανθ' οτου δη ουν και φησιν ο γνησιος υιος το, "Ἐμοι ουδεποτε εδωκας
εριφον." Τινος γαρ των αγαθων ενδει τοις αγιοις αγγελοις; καιτοι πλουσιαι χειρι των
πνευματικων χαρισματων την χορηγιαν εκνενεμηκεν αυτοις ο των ολων ∆εσποτης. Ἢ
και ποιας αν εδεη θησαν θυσιας εν γε τοις καθ' εαυτους; Ου γαρ που και υπερ αυτων εδει
παθειν τον Ἐμμανουηλ. Ει δε δη τις οιοιτο, καθαπερ ηδη προειπον, τον κατα σαρκα
Ἰσραηλ σημαινεσθαι δια του γνησιου και επιεικους γεγονοτος υιου, πως αληθευσει
λεγων, οτι "Ἐμοι ουδεποτε εδωκας εριφον;" Ειτε γαρ μοσχος ειτε εριφος υπερ αμαρτιας
θυμα νοοιτο Χριστος, αλλ' ουχ υπερ γε μονων τεθυται των εθνων, αλλ' ινα και αυ τον
εξελειται τον Ἰσραηλ, επι τηι του νομου παραβα σει πολλην υπομειναντα την
καταῤρησιν. Και μαρ τυρησει γραφων ο σοφωτατος Παυλος· "∆ιο και ο Υιος, ινα αγιασηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

117

δια του ιδιου αιματος τον λαον, εξω της πυλης επαθε." Τις ουν αρα εστι της παραβολης
ο σκοπος; πολυ πραγμονησωμεν την αιτιαν, εφ' ηι και γεγονεν, εισο μεθα γαρ ουτω το
αληθες. Ἔφη τοινυν ο μακαριος ουτος Λουκας εν τοις οπισω βραχυ περι παντων ημων
Σωτηρος Χριστου· "Ἦσαν δε παντες αυτωι εγ γιζοντες οι τελωναι και οι αμαρτωλοι
ακουειν αυτου· και εγογγυζον οι τE. f. αρισαιοι και οι Γραμματεις, λεγοντες, οτι Ουτος
αμαρτωλους προσδεχεται, και συνεσθιει αυτοις." Κατακεκραγοτων τοινυν των
Γραμματεων και Φαρισαιων της ενουσης αυτωι γαλη νοτητος και φιλανθρωπιας, και
εγκαλουντων αυτωι το 72.808 προσδεχεσθαι τινας των εν βεβηλωσει ζωης, και δι
δασκειν αυτους, αναγκαιοτατην αυτοις εποιησατο Χριστος της προκειμενης παραβολης
την παραθεσιν, δι' ης εξεστιν ιδειν εκεινο καλως· βουλεται γαρ οια των ολων Θεος, και
τον ευπαρεδρον τε και γνησιον αληθως, και βιουν ειδοτα σεπτως, και της εις ακρον
επιεικειας λαχοντα την δοξαν, ακολουθειν επειγεσθαι τοις θελημασιν αυτου· και τοις
καλουμενοις εις μετα γνωσιν, καν ει τινες ειεν των σφοδρα κατεγνωσμε νων,
εφηδεσθαι μαλλον, η γουν αφιλαλληλον επ' αυ τοις εισδεχεσθαι λυπην. Πασχομεν γαρ
εσθ' οτε τι τοιουτον και ημεις αυ τοι· ζωσι μεν γαρ τινες την παγκαλην τε και παν
αριστην ζωην· ετερος δε τις ασθενει και ηττηται, προς παν ειδος φαυλοτητος
κατενηνεγμενος· ουτος προς αυτωι τωι γηραι πολλακις επιστρεφει προς Θεον, και την επι
τοις προημαρτημενοις συγγνωμην αιτει, των αμεινονων γενομενος εραστης· η ταχα που
και μελ λων τον ανθρωπινον καταλυειν βιον, αξιουται του θειου βαπτισματος, και
αποσκευαζεται τα εγκληματα του Θεου κατοικτειροντος. Ειτα χαλεπαινουσιν εσθ' οτε
τινες επ' αυτωι δη τουτωι, και φασιν· Ουτος ο το δε τι πραξας, κακεινο ειπων, ουκ
εκτετικε τωι κριτηι των βεβιωμενων τας δικας, και ηξιωθη της ουτω λαμπρας και
αξιαγαστου χαριτος, εν υιοις εγραφη Θεου, και τηι των αγιων τετιμηται δοξηι· ταυτα γαρ
εσθ' οτε παραπτυουσι τινες εξ ακαιρου μικροψυχιας, ουχ επομενοι τωι σκοπωι του
παντων Πατρος· χαιρει γαρ λιαν, σωζομενους ορων τους απολωλοτας, και ανακομιζει
προς το εν αρχαις σχημα, διδους αυτοις το ελευθερον, και στοληι τηι πρωτηι
κατακαλλυνων αυ τους, και δακτυλιον διδους εις την χειρα· τουτο δε εστιν ελευθεροις
πρεπουσα θεοφιλης ευκοσμια. (I f. 134) Ἄθρει γαρ οπως δια τροπου παντος εξαιρετον
αυτηι το καλλος ενσημαινεται, και της αμωμητου ζωης ενεργαζεται την φαιδροτητα.
Κατα καλλυνει γαρ κοσμωι παντι, νοητωι δηλονοτι και πνευ ματικωι, τας των σεβομενων
αυτον ψυχας, ινα και προς εκαστην λεγηται το δια της του Ψαλλοντος λυ ρας·
"Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε," και τα λοιπα. Ἔσθημα δε ουν το εις τιμην και δοξαν αληθη
τωι ιερωι και αγιωι γενει Χριστος, κοσμημα τε λαμπρον και υπερκοσμιον ταις των αγιων
ψυχαις. "Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε," φησι· και αληθης ο
λογος. 9Ἐπεθυμει γεμισαι την κοιλιαν αυτου απο των κερατιων.9 (A f. 210 b, Ε f. 230)
Τοιουτον τι παθοντα κατ αθρησαιμεν αν και τον ως εν τυπωι παραβολης γραφο μενον
ασωτον, ος την πατρυαν ουσιαν εν αλλοδαπηι κατεδηδοκεν· ενδειαι τε των ανωθεν
αγαθων εφθειρε το, και λιμος οια τις των ουρανιων αυτον κατεβο σκετο μαθηματων,
επεθυμει τε χορτασθηναι απο των κερατιων ων ησθιον οι χοιροι· αλλα διαῤρεουσα
72.809 η διακενος ηδονη κενον αυτον κατελιμπανε, και ην εν ενδειαι πανταπασιν.
9Ἀναστας πορευσομαι προς τον πατερα μου.9 (Ε f. 238) Και ο Κυριος γαρ κελευων
παῤρησια ζεσθαι, και λεγειν εν ταις προσευχαις, Πατερ, εκεινο τοις προσευχομενοις
νοειν διδωσιν, οτι ει Πατερα καλουμεν Θεον, και της ουτω λαμπρας ηξιωθημεν τιμης,
δει και αξιως του τετιμηκοτος πολιτευεσθαι. Τουτο γαρ και Πετρος ο μεγας φησιν· "Ει
Πατερα επικαλεισθε, λεγων, τον απροσωποληπτως κρινοντα κατα το εκαστου εργον, εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

118

φοβωι τον της παροικιας υμων χρονον αναστραφητε."(A f. 212 b, Ε f. 242) Ἴσως ερεις
κατα σαυτον· Κεκηλιδωμαι δια πολλης αμαρτιας· ειτα, πως αν γενοιμην καθαρος ο ουτω
μεμολυσμενος; Ἄκουε τοιγαρουν και τα παρ' ημων. Οιδας οτι πεπλημμεληκας ολως;
ομολογεις την ασθε νειαν; διαμεμνησαι των ολισθηματων; εγγυς ει του σωζεσθαι·
καθαρσεως γαρ αρχη το ομολογειν αμαρ τιας. Ουτω και γεγραπται· "Λεγε συ τας ανομιας
σου πρωτος, ινα δικαιωθηις·" ου γαρ εστι σκληρος ο παντων ∆εσποτης· ουκ αμειλικτος,
χρηστος δε μαλλον και φιλοικτειρμων και αγαθος και ειδως το πλασμα. Και γαρ μεγα
και ομολογια και φυγη του κακου· ουτως εδεχθη ο ασωτος.(Ε f. 244) Ἀλλα τις ο μοσχος ο
σιτευτος, η παντως Χριστος, το αμωμον ιερειον, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου, ο
θυομενος και εσθιομενος; Καθ' ο γαρ την αλογον φυσει και κτηνωδη σαρκα
περιεβαλετο, καν αυτην των οικειων αυχηματων πεπληρωκε, μοσχος νοειται,
απειροζυγος μεν του νομου της αμαρτιας, σιτευτος δε καθ' ο προ καταβολης κοσμου
προωριστο το κατα Χριστον μυστηριον, η φρικωδης και μεγαλη θυσια, ης μετασχειν
εφειται τοις επανιουσιν εξ αμαρτιας.

ΚΕΦ. Ιςϛʹ.
Ἄνθρωπος τις ην πλουσιος, ος ειχεν οικο νομον.9 (A f. 215, B f. 152) Πλην
κακεινο φαμεν τοις φιλομαθεσιν, οτι πλαγιως και ασυμφανως ημιν αι παραβολαι
πραγματων ονησιφορων δηλωσιν εισκομι ζουσιν, οταν αυτων εν βραχει και
συνεσταλμενως τον νουν καταθρησωμεν. Ου γαρ απαντα της παραβολης τα μερη
πολυπραγμονεισθαι χρη λεπτως και εξ ητασμενως, ινα μητε προς το περα μετρου
βαδιζων ο λογος καταλυπησηι τωι περιττωι τους φιλακροαμο νας, μητε μην αδολεσχιας
οχλον ενεργασηται τισιν· οιον και επι της προκειμενης παραβολης. Ει γαρ βουλοιτο τις
διατρανουν, τις μεν αν νοηθειη προς ημων ο ανθρωπος, ο τον διαβεβλημενον εχων οικο
νομον, η και τις αν ειη τυχον ο διαβεβληκως αυτον, τινες δε και οι τοις οφλημασιν
ενοχοι, και τας των οφληματων ποιουντες αποκοπας, και δια ποιαν αι τιαν ο μεν
ελαιον, ο δε σιτον εποφλησαι λεγεται, 72.812 σκοτεινον αμα και περιττον αποτελεσει
τον λογον. Ουκουν ου παντη τε και παντως απαντα της παρα βολης τα μερη τηι των
δηλουμενων εισι θεωριαι χρησιμα, εις εικονα δε ληφθειεν αν αναγκαιου πρα γματος
αμυδρως υποφαινουσαν το τελουν εις ονησιν τοις ακροωμενοις. Ἔστι τοινυν της
παραβολης τοιου τος ο νους· "Ὁ των ολων Θεος παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και
εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν" Ταυτηι τοι και νομον εις βοηθειαν εδωκε, κατα την του
προφητου φωνην. Νομον δε φαμεν εν τουτοις, ουχι δη που παντως τον διακονηθεντα
δια Μωυσεως, απασαν δε μαλλον την θεοπνευστον Γραφην, δι' ης ενεστι μαθειν την
ευθυ παντος αγαθου και σωτηριω δους πραγματος αποκομιζουσαν τριβον. Βουλεται
τοινυν ο των ολων ∆εσποτης, ολοτροπως ημας τοις εις αρετην ανακεισθαι
σπουδασμασι, και διαβιουν ελεσθαι σπουδαιως και αγιως, απαλλαττοντας εαυ τους των
του παροντος βιου περισπασμων, ινα ευ παρεδρως και απερισπαστως υπηρετωμεν αυτωι.
Και γουν δια μεν της του Ψαλλοντος λυρας· "Σχο λασατε, φησι, και γνωτε οτι εγω ειμι ο
Θεος." ∆ι' εαυτου δε παλιν ο των ολων Σωτηρ τοις τον πλου τον εχουσι τον επι της γης·
"Πωλησατε, φησι, τα υπαρχοντα, και δοτε ελεημοσυνην, ποιησατε εαυτοις βαλαντια μη
παλαιουμενα, θησαυρον ανεκλειπτον εν τοις ουρανοις." Και η μεν εντολη σωτηριος,
ασθενης δε λιαν ο ανθρωπινος νους, και αει πως προσπεπηγε τοις γεωδεστεροις· και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

119

τουτο ειδως αυτος ο Σωτηρ εφησε που περι αυτων· "Πως δυσκολως οι τα χρη ματα
εχοντες εισελευσονται εις την βασιλειαν του Θεου!" Και παλιν· "Ευκοπωτερον εστι
καμηλον δια τρυπηματος ραφιδος εισελθειν, η πλουσιον εις την βασιλειαν του Θεου."
Ἕως γαρ εστι τις εν τωι πλουτειν και τρυφαιν, ανεπιτηδευτον εχει την εις Θεον
ευσεβειαν. (A f. 215 b) Ἆρ' ουν ουδε μια τοις πλουτουσι σω τηριας οδος, αλλα πυρ αυτοις
ηυτρεπισται, το τωι διαβολωι πρεπον και τοις αγγελοις αυτου; Ουμεν ουν· ιδου γαρ, ιδου
προφασιν αυτοις σωτηριας αν εδειξεν ο Σωτηρ δια ταυτης της παραβολης· εθαῤρη
θησαν, τον επι της γης πλουτον αφεντος αυτοις αν εξικακως του επι παντων Θεου·
πλην κατα γε τον ενοντα σκοπον αυτωι οικονομοι τινες τιθενται των πτωχευομενων·
οικονομοι δε λεγονται παρα τωι τα οικεια εκαστωι νεμειν· αλλ' οικονομουσιν ουκ ορθως,
οιονει σκορπιζοντες τα δοθεντα αυτοις παρα του ∆εσποτου· μοναις γαρ ταις εαυτων
δαπανωσι τρυφαις, και προσκαιρους ωνουνται τιμας, αμνημο νουντες Θεου λεγοντος·
"Ἀνοιγων ανοιξεις τα σπλαγχνα τωι αδελφωι σου, τωι επιδεομενωι εν σοι." Ναι μην και
αυτου παντων ημων Σωτηρος Χριστου· "Γενεσθε οικτειρμονες, καθως και ο Πατηρ υμων
ο ουρανιος οικτειρμων εστιν." Ἀλλ' ουδεις αυτοις, ως εφην, του κατοικτειρειν
αδελφους ο λογος, μονης δε ποιουνται φροντιδα της εαυτων αγερωχιας· τουτο
διαβεβληκεν αυτους παρα τωι παντων ∆εσποτηι. ∆ει 72.813 δε παντως αυτους αποπεσειν
της οικονομιας επι πηδωντος θανατου, και των καθ' ημας πραγματων εξελκοντος·
αδιαφυκτον γαρ ανθρωπωι παντι του θα νατου το λινον. Τι ουν αρα δραιν αυτους
βουλεται Χριστος; Ἕως εισιν εν τωιδε τωι κοσμωι, καν ει μη παντα βουλοιντο τον εαυτων
πλουτον διανειμαι πτω χοις, καν γουν εκ μερους κατακτησασθαι φιλους, και πολλους
της ευσπλαγχνιας μαρτυρας, τους ευ πεπονθοτας δηλονοτι· ινα οταν αυτους ο επιγειος
εκλειπηι πλουτος, εχωσι τινα τοπον εν ταις εκεινων σκηναις. Και γαρ εστι των
αμηχανων αμισθον γενε σθαι ποτε τον φιλοπτωχον, αλλ' ειτε απαντα τις τον εαυτου
πλουτον διαδοιη τισιν, ειτ' ουν εκ μερους, ονησει παντως την εαυτου ψυχην. 9Ὁ πιστος
εν ελαχιστωι, και εν πολλωι πιστος εστι.9 (A f. 217, B f. 154) Συχνως εσθ' οτε ο των ολων
Σωτηρ τους αυτους ποιειται λογους, και διαφοροις περι του αυτου θεωρηματος
κεχρηται παραδειγμασιν, ινα προς συνεσιν ακριβη των παρ' αυτου λεγομενων, ο των
ακροωμενων εμβιβαζηται νους. Ἄθρει δε μοι παλιν των προκειμενων αναγνωσματων
την δυναμιν. ∆οκει δε μοι και προ γε των αλλων εκεινο χρησιμως κατιδειν, τινας ολως
ο τοιοσδε λογος εχει τας αφορ μας· εσται γαρ ουτως ευσυνοπτος των προκειμενων ο
νους. Ἐδιδασκε τοινυν τους εν πλουτωι Χριστος αγαπαιν οτι μαλιστα την φιλοπτωχιαν,
και θησαυρι ζειν εν ουρανωι, και της εις το μελλον ευημεριας ποιεισθαι προνοιαν. Ἀλλ'
ευ ηπιστατο, Θεος ων φυ σει, της ανθρωπου διανοιας τον οκνον, τον επι παντι σπουδαιωι
τε και αγαθωι πραγματι, και ως φιλο πλουτοι λιαν οντες, και τωι τοιωιδε παθει τυραννου
μενοι παντελως, ουδενα τοις πτωχευομενοις νεμουσιν ελεον. Ὅτι τοινυν τοις ουτως
εχουσι γνωμης, ουδεν υπαρξει των παρα Θεου χαρισματων, δηλον δε οτι πνευματικων,
εξ εναργεστατων παραδειγματων δια δεικνυσι λεγων· "Ὁ πιστος εν ελαχιστωι, και εν
πολλωι πιστος εστι," και τα εξης. Λυσον ημιν, ∆εσ ποτα, το ζητουμενον, ανοιξον ημων
της καρδιας τον οφθαλμον. Ἄκουε τοινυν σαφως τε και ακριβως, οπερ εφη· Ει εν τωι
αδικωι μαμωναι πιστοι ουκ εγε νεσθε, φησι, το αληθινον τις δωσει υμιν; Ἔστι δη ουν το
ελαχιστον, ο αδικος μαμωνας, τουτεστιν ο επιγειος πλουτος, εξ αρπαγης εσθ' οτε και
πλεονε ξιας συνειλεγμενος· τοις γε μην ευ ειδοσι βιουν, και αποφερουσι μεν των
επιγειων τον νουν, φρονουσι δε μαλλον τα ανω, καταλογισθειη αν παντελως ου δεν ο
επιγειος πλουτος, αλλ' εις τους ενδεεις ολον δαπανησουσι, καλως αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

120

οικονομουντες. Τουτο, οιμαι, εστι το εν ολιγωι γενεσθαι τινα πιστον, το τοις εν εσχατηι
ταλαιπωριαι την απο γε των οντων δια νεμειν επικουριαν. Ει ουν εν ολιγωι γεγοναμεν α
πιστοι, πως αν λαβοιμεν παρ' αυτου το αληθινον, τουτεστι των θειων χαρισματων
αμφιλαφη χορη γιαν, ψυχην ανθρωπου κατακαλλυνουσαν, και το θειον αυτηι καλλος
εγγραφουσαν; (A f. 154 b) Ὅτι δε εις τουτο βλεπει και τετρα πται των του Σωτηρος
ρηματων ο σκοπος, και δια των εφεξης ειδειη τις αν ευ μαλα. Ἔφη γαρ· "Ει 72.816 εν τωι
αλλοτριωι πιστοι ουκ εγενεσθε, το υμετερον τις δωσει υμιν;" Ἀλλοτριον δε ειναι φαμεν,
την των χρηματων περιουσιαν· ου γαρ γεγεννημεθα μετα πλουτου, γυμνοι δε μαλλον·
και αληθες ειπειν οτι, κατα το γεγραμμενον, "Ουδεν εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον, ουδε
εξενεγκειν τι δυναμεθα." Γενωμεθα ουν πιστοι εν τωι μικρωι τουτωι και γηΐνωι πλουτωι,
ος ελαχιστος εστι και ουδεν, οτι ρευστος· και μη σφε τεριζωμεθα τα εις κοινην των
αδελφων χρειαν δο θεντα ημιν, ωστε αδικον τον πλουτον ποιειν, δια του κατεχειν
αυτον, και ταυτα, αλλοτριον οντα· το μεν, οτι ουδεν εισηνεγκαμεν· το δε, οτι των
πτωχων εστιν· ινα τον ημετερον θειον και ουρανιον πλουτον πιστευθωμεν, τον
αληθινον και μενοντα. Ἀλλοτριον μεν γαρ ανθρωπου παντος φυσικως, το πλουτειν·
εξωθεν γαρ προσγινεται και επισυμβαινει τισι· καν αποσυμβηι και απολοιτο,
παραβλαψοι αν ουδεν παν τελως τους της ανθρωπου φυσεως λογους. Ου γαρ εν γε τωι
ειναι πλουσιοι, λογικοι τε εσμεν, και απα σης αγαθοεργιας επιστημονες, αλλ' η της
φυσεως επιτηδειοτης δεκτικη των τοιουτων εστιν, οπερ εστιν ημετερον. Ὡς γαρ ο
μακαριος γραφει Παυλος, εκτισθημεν επι εργοις αγαθοις, οις προητοιμασεν ο Θεος ινα
εν αυτοις περιπατησωμεν. Ὅταν τοινυν εν τωι αλλοτριωι, τουτεστιν εν τοις εξωθεν
προσγενομε νοις, απιστοι τινες ειεν, πως αν λαβοιεν τα εαυτων; τουτεστι, πως αν εν
μεθεξει γενοιντο των θεοσδοτων αγαθων; η πως κομισομεθα το ιερον τε και αξιαγα
στον καλλος, ο ταις των ανθρωπων ψυχαις εγγραφει Θεος, διαμορφων αυτας προς
εαυτον; Γεγοναμεν γαρ ουτως εν αρχαις. Ὅτι δ' εστι των αμηχανων, ενα και τον αυτον
μεριζεσθαι προς τα εναντια, και ακαταψεκτως δυνασθαι βιουν, διαδεικνυσι λεγων·
9Ουδεις οικετης δυναται δυσι κυριοις δου λευειν. (A f. 217, B f. 154 b) Παραδειγμα τουτο
σαφες τε και εναργες, και τηι των προκειμενων θεωριαι πρεπωδεστατον· συμπερασμα δε
ωσπερ του παντος λογου, το εφεξης· "Ου δυνασθε γαρ Θεωι δουλευειν και μαμωναι." Ει
γαρ δη τις γενοιτο, φησι, δυο κυριων οικετης, μεμερισμενων τοις θελημασιν εις το
εναντιον, και ασυμβατον αλληλοις εχοντων την γνω μην, πως αν δυναιτο αμφοτεροις
αρεσαι; Μεριζομε νος γαρ εις το εκατερωι δοκουν, τοις αμφοιν θελημα σιν αντανισταται.
Πασα γαρ αναγκη, τον αυτον ορασθαι πονηρον τε και αγαθον. Ουκουν ειπερ ελοιτο
γνησιος ενι γενεσθαι, φησι, μισησει τον ετερον. Ἀμηχανον δη ουν Θεωι δουλευσαι και
μαμωναι· επι θατερον τοινυν μεταθωμεν την πασαν σπουδην, πολλα χαιρειν ειποντες τωι
μαμωναι. Ταυτα γαρ ημιν ο με γας εισηγειται ∆ιδασκαλος. 9Φαρισαιοι φιλαργυροι
υπαρχοντες εξεμυκτη ριζον αυτον.9 (A f. 217 b). Ὥσπερ τα των εν τοις σωμασι πα 72.817
θων αγριωτερα, τας εκ των φαρμακων επικουριας ου προσιεται, φευγει δε ωσπερ την
ιασιν· καν ει τις προσαγοι το πεφυκος ωφελειν, εξαγριουται μειζο νως, και οιον
αγανακτει, καιτοι τηι τεχνηι κολακευο μενα, ουτω τα εν ταις των ανθρωπων ψυχαις επι
συμβαινοντα παθη σκληρα και ανουθετητα πως εισιν εσθ' οτε, και ουδενος ανεχεται
λογου καλουντος εις αποστασιν του κακου, και τοις αμεινοσιν εμβιβα ζοντος. Τουτο
πεπονθοτας ευρησομεν τους Φαρισαιους, οι δια φιλαργυριαν εξηυτελιζον τας αριστας
παραι νεσεις· και δεον σεβασθηναι, εμυκτηριζον ταυτα εισηγουμενον ∆εσποτην. Ἀλλ'
ημεις εξελωμεν το της φιλαργυριας κεντρον, ο και εις ασεβειαν εγειρειν δυναται,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

121

καθαπερ εκεινους. Μακρον τοιγαρουν επ' αυτοις δαπανησας λογον ο των ολων Σωτηρ,
ειτα των ιδιων σκεμματων και παθων ουκ αποφοιτωντας ορων, εμφιλοχωρουντας δε
μαλλον τηι συντροφωι σκαιοτητι, τρεπεται λοιπον επι το δριμυ των ελεγ χων, καιρου
καλουντος εις τουτο, και αποφαινει υποκριτας οντας και βωμολοχους, και δοξης μεν
εραστας, ηπερ αν πρεποι δικαιοις τε και αγαθοις ανδρασιν, ου μην οντας τουτο κατα
αληθειαν. 9Ὑμεις εστε οι δικαιουντες εαυτους ενωπιον των ανθρωπων.9 (A f. 218)
Τουτο και ετερωθι που προς αυτους ευρισκεται λεγων· "Πως δυνασθε πιστευσαι, δοξαν
παρα ανθρωπων λαμβανοντες, την δε δοξαν την παρα του μονου Θεου ου ζητειτε;" Τους
μεν γαρ αληθως οντας αγαθους, τοις εις δικαιοσυνην επαινοις ο Θεος στεφανοι· οι γε
μην αφιλαρετοι και υποκρι ται, ταχα ταις εαυτων ψηφοις, το δοκειν ειναι σεπτοι
παρακλεπτουσιν. Ἀλλ' ουδεις, ω βελτιστοι, φαιη τις αν αυτοις, εαυτον στεφανοι.
Γεγραπται γαρ· "Ἐγ κωμιαζετω σε ο πελας, και μη το σον στομα· αλλο τριος, και μη τα
σα χειλη." Πλην καν ει δυναιντο πως λαθειν οι υποκριται, και τας εξ ανθρωπων αρ
πασαι τιμας, αλλ' ουν ο Θεος, φησι, γινωσκει τας καρδιας υμων, και τιμαι μεν δικαιον
τον αληθινον, σκορπιζει δε τα των ανθρωπαρεσκων οστα· ανθρω παρεσκια γαρ ριζα και
αρχη και γενεσις της μεμι σημενης παρα τε Θεωι και ανθρωποις υπεροψιας. Καταστιξας
τοινυν τοις ελεγχοις αυτους, ετερον τι τουτοις προσεπαγει Χριστος, οπερ εμελλον
πεισεσθαι, δια γε την ενουσαν αυτοις ανοσιοτητα τε και απει θιαν. Φησι γαρ· 9Ὁ νομος
και οι προφηται εως Ἰωαννου, κ.τ.λ. (A f. 218). Ἐπικρυπτει παλιν ασαφειαι το λυπουν,
και κατεσκιασμενην ωσπερ ποιειται την προαγορευ σιν των συμβησομενων τοις
απειθειν ελομενοις αυτωι. Μωυσης γαρ, φησι, και συν αυτωι των αγιων προφη των ο
χορος, του κατ' εμε μυστηριου την δυναμιν προκατηγγελκασι τοις επι της γης. Και ο
νομος εδη λου δια σκιας και τυπων, οτι και τον της σαρκος υπομενω θανατον, ινα σωσω
την υπ' ουρανον, και 72.820 καταργησω την φθοραν, εγηγερμενος εκ νεκρων.
Συμβαινοντα δε τοις Μωυσεως νομοις, ελαλησαν οι προφηται. Ξενον τοινυν, φησιν,
ουδεν, ηγουν προ εγνωσμενον, οταν τοις εμοις απειθησητε λογοις· με χρι γαρ Ἰωαννου
του Βαπτιστου, ο της προφητειας της επ' εμοι και υμιν εκτεινεται λογος. Ἀπο δε γε των
ημερων Ἰωαννου, η βασιλεια των ουρανων ευ αγγελιζεται, και πας εις αυτην βιαζεται.
Βασιλειαν δε ουρανων φησιν εν τουτοις, την εν πιστει δικαιω σιν, την της αμαρτιας
απονιψιν, την δια γε φημι του αγιου βαπτισματος, τον δια του Πνευματος αγια σμον,
την εν Πνευματι προσκυνησιν, της υιοθεσιας το καυχημα, της μελλουσης δοθησεσθαι
τοις αγιοις δοξης την ελπιδα. Ευαγγελιζεται τοινυν η των ουρα νων βασιλεια,
παρελθοντος εις μεσον του Βαπτιστου, και λεγοντος· "Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου·"
και καταδεικνυντος ηδη παροντα τον Ἀμνον του Θεου, τον αιροντα την αμαρτιαν του
κοσμου. Πας δε ει τις γεγονε των ιερων κηρυγματων κατηκοος και ερα στης,
εισβιαζεται· τουτεστιν απασηι προθυμιαι και παντι σθενει χρωμενος, εισω παρελθειν της
ελπιδος επιθυμει. Ὡς γαρ ετερωθι που φησιν, "Ἡ βασιλεια των ουρανων βιαζεται, και
βιασται αρπαζουσιν αυτην." 9Ευκοπωτερον δε εστι, κ.τ.λ.9 (A f. 218 b) Ευκοπωτερον
ειναι φησι τον ουρανον και την γην παρελθειν, ουπω τουτο γινεσθαι Θεου
προσταττοντος, η του νομου μιαν κεραιαν πεσειν. Νομον δε φησιν εσθ' οτε συλληβδην
απασαν την θεο πνευστον Γραφην, τουτεστι, τα Μωυσεως και προφη των. Τινα τοινυν
προαπηγγελκασιν, α και δει παν τως εκβηναι προς περας; Προηγορευσαν οτι δια πολλην
απιστιαν και τροπων ανοσιοτητα, της προς Θεον οικειοτητος απολισθησει, καιτοι
πρωτοτοκος ων εν τεκνοις ο Ἰσραηλ· και οτι της παρ' αυτου αγαπης εξωσθησεται η
Ἱερουσαλημ. Και γουν εφη περι αυτης δια φωνης Ὠσηε· "Ἰδου εγω φρασσω την οδον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

122

αυτης εν σκολοψι, και ανοικοδομησω τας οδους αυτης· και την τριβον αυτης ου μη
ευρηι." Ὁδος μεν γαρ ευσεβων ευθεια εγενετο, και ουδεν απαντες εν αυτηι, λεια δε παντα
και ιππηλατα. Φρασσεται δε η οδος της Ἰουδαιων μητρος, τουτεστιν αδιοδευτος αυτοις η
της ευσεβειας απετελεσθη τριβος· οτι δε γεγονασι σκοτεινοι τον νουν, και ου προσ
ηκαντο της του Σωτηρος δοξης το φως, ου γαρ εγνω κασιν αυτον, προαναπεφωνηκε,
λεγων, ως προς Ἰουδαιων τον δημον· "Νυκτι ωμοιωσα την μητερα σου· ωμοιωθη ο λαος
μου, ως ουκ εχων γνωσιν· οτι συ επιγνωσιν απωσω, καγω απωσομαι σε του μη
ιερατευειν μοι· και επελαθου νομου Θεου σου, καγω επιλαθωμαι τεκνων σου." Ἀκουεις
οτι σκοτωι και νυκτι παρεικαζεται, και σφοδρα εικοτως, η των απειθουντων πληθυς;
Ἀνισχει μεν γαρ τοις πιστευου σιν εις νουν και καρδιαν ο νοητος εωσφορος, και ο της
δικαιοσυνης ηλιος· σκοτωι δε και αχλυι νοητηι καταμελαινεται των υβριζοντων την
ουτω λαμπραν και αξιοκτητον χαριν ο νους. Και ταυτα μεν περι των εξ Ἰσραηλ. Περι δε
των επεγνωκοτων την επι φανειαν της δοξης του παντων ημων Σωτηρος Χρι 72.821
στοι, δι' ενος των αγιων προφητων ο Θεος και Πατηρ υπισχνειτο, λεγων· "Και
κατισχυσω αυτους εν Κυ ριωι Θεωι αυτων, και εν τωι ονοματι Κυριου του Θεου αυτων
υπαρξουσι." Συνωιδα δε τουτοις και ο Ψαλμωιδος εν Πνευματι φησι προς Χριστον·
"Κυριε, εν τωι φωτι του προσωπου σου πορευσονται, και εν τωι ονοματι σου
αγαλλιασονται ολην την ημεραν· οτι καυχημα της δυναμεως αυτων συ ει· και εν τηι δι
καιοσυνηι σου υψωθησεται το κερας ημων." Καυχωμεθα γαρ εν Χριστωι, δικαιωθεντες εν
αυτωι· γεγοναμεν υψηλοι, την εκ της αμαρτιας ταπεινωσιν εκβεβληκοτες, και των της
αληθειας δογματων την ακριβη καταπλουτησαντες γνωσιν· τουτο γαρ ημιν
επηγγελλετο Θεος λεγων δια φωνης Ἡσαΐου· "Και αξω τυφλους εν οδωι ηι ουκ εγνωσαν,
και τριβους ας ουκ ᾔδεισαν πατησαι ποιησω αυτους· ποιησω αυτοις το σκοτος εις φως,
και παντα τα σκολια εις ευθειαν." Ἡμεις μεν γαρ οντες τυφλοι, πεφωτισμεθα, και την
ασυνηθη της δικαιοσυνης ερχομεθα τριβον· οι δε νομον αυχουντες παιδαγωγον, εν
σκοτωι γεγονασιν. Ὡς γαρ αυτος εφη Χριστος, η σκοτια ετυφλωσε τους οφθαλμους
αυτων, και πωρωσις απο μερους γεγονε τωι Ἰσραηλ, ινα βλεποντες μη βλεπωσι και
ακουον τες μη ακουωσι· πεπαρωινηκασι γαρ εις τους αγιους προφητας, τετολμηκασι δε
και αυτωι τας χειρας επ ενεγκειν τωι καλουντι προς σωτηριαν και ζωην. Ουκ ουν αν
απειθητε, φησι, καν τους εμους ασυνετως διαμυκτηριζητε λογους, επι την του χρησιμου
και πρεποντος αποκομιζοντας θηραν, αλλ' ουκ ηγνοηθη ταυτα, φησι, αλλ' ηδη
προειρηται δια τε νομου και προφητων. Ἔστι δε των αμηχανων, εις απραξιαν διαπεσειν
τας Θεου φωνας· ο γαρ ᾔδει παντη τε και παντως εσομενον, τουτο προκαταμεμηνυκε.
Κατα μεν ουν το ρητον, δηλοι οτι αφικται, καταλυσων μεν ηκιστα η ανατρεψων τα
προφητων, αποπερανων δε μαλλον και προφητας και νομον. Ἐπειδη γαρ ειπεν οτι ο
νομος και οι προφηται εως Ἰωαννου, ινα μη τις υπολαβοι, οτι εκβεβληνται και
ηθετηνται, δια τουτο επηγαγεν, οτι "Ου πεσειται απο του νομου ιωτα εν, η μια κεραια,"
κατα τον Ματθαιον. 9Ἄνθρωπος δε τις ην πλουσιος, και ενεδιδυ σκετο πορφυραν και
βυσσον.9 (A f. 220, Ε f. 252 b) Πυθοιτο δ' αν τις· Ἆρα γε κατα την ευαγγελικην ιστοριαν,
την λεγουσαν τον μεν πτωχον εις την αναπαυσιν απελθειν, τον δε πλουσιον εις την
κολασιν, γεγονεν ηδη ταυτα, και ανταποδοσις αξια εκληρωθη εκαστωι, η της μελλουσης
κρισεως ανατυποι την εικονα εν τουτοις; Ἀλλα μην, φησιν, οποτε ονομαζει Λαζαρου
προσηγοριαν, αληθως γεγονε και επραχθη. ∆ια τι γαρ μη ειπε, Πτωχος δε τις ανθρωπος,
αλλα, Λαζαρος; Ἵνα τηι προσηγοριαι δειξηι, πειραι και αληθειαι ταυτα πεπραχθαι. Προς ον
ερουμεν· Την κρισιν εσεσθαι μετα την αναστασιν των νεκρων, η θεια πανταχου λεγει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

123

Γραφη· αναστα σις δε ουκ εσται, μη αυθις ημιν επιφοιτησαντος του Χριστου εξ ουρανων
εν τηι δοξηι του Πατρος μετα των 72.824 αγιων αγγελων. Ουτω και ο πανσοφος Παυλος
φησιν οτι "Αυτος ο Κυριος εν κελευσματι, εν φωνηι αρχ αγγελου, και εν σαλπιγγι Θεου
καταβησεται απ' ου ρανου. Σαλπισει γαρ, και οι νεκροι εγερθησονται εν Χριστωι
αφθαρτοι." Ουπω τοινυν εξ ουρανων κατα βεβηκοτος του παντων Κριτου, ουδε η των
νεκρων γεγονεν αναστασις· ειτα, πως ουκ απιθανον εννοειν, οτι γεγονεν ηδη τισιν
ανταποδοσις, η πονηρων εργων η αγαθων; Ἔστι τοινυν παραβολης τροπος εσχη
ματισμενος αστειως, τα τε επι τωι πλουσιωι και τωι Λαζαρωι ειρημενα παρα Χριστου. Ἔχει
δε ο λογος, ως η Ἑβραιων παραδοσις εχει, Λαζαρον ειναι τινα κατ' εκεινο καιρου εν τοις
Ἱεροσολυμοις, εσχατηι συνοντα πτωχειαι και αῤρωστιαι, ου και μνημονευσαι τον Κυριον,
ως εις παραδειγμα λαμβανοντα τουτον εις εμφανεστεραν του λογου δηλωσιν. Ουπω
τοινυν εξ ουρανων καταφοιτησαντος του Χριστου, ουτε ανα στασις γεγονεν, ουτε
πραξεων ανταποδοσις ηκολου θησε τισιν. Ἀλλ' ως εν εικονι, τηι παραβοληι γεγρα πται
πλουσιος τρυφων και αφιλοικτιρμων, και πενης εν αῤρωστιαι· ιν' ειδειεν ως οι τον επι
γης εχοντες πλουτον, ως ει μη βουληθειεν ειναι χρηστοι, και 72.825 ευμεταδοτοι, και
κοινωνικοι, και ταις των πενητων αναγκαις επικουρειν ελοιντο, δεινηι και αφυκτωι περι
πεσουνται δικηι. Ἀναγκαιον δε οιμαι προτερον ειπειν, ποια γεγο νεν η του λογου
προφασις, η ποιου πραγματος εις παραδειξιν, την προκειμενην παραβολην αριστα
διαμορφοι και διαπλαττει Χριστος. Ἀπετελει τοινυν ημας ο Σωτηρ τεχνιτας εις
αγαθοεργιαν, και τοις εξ αρετων αυχημασιν εβουλετο διαπρεπειν. Ἤθελε γαρ ειναι
φιλαλληλους, και φιλοπτωχιας επιμελητας, και των εις τουτο σπουδασματων εχεσθαι
νεανικως· μαλιστα δε τοις εν τωιδε τωι κοσμωι πλουσιοις τας επ' αυτωι δη τουτωι
παραινεσεις συντιθεις, και εις οδον αυτους αποφερων την τοις αγιοις πρεπωδεστα την,
εφασκε· "Πωλησατε τα υπαρχοντα, και δοτε ελεημοσυνην." Και η μεν εντολη καλη τε
και αγαθη και σωτηριος. Ουκ ηγνοησε δε Χριστος, οτι το δυνα σθαι κατορθουν το
κεκελευσμενον, ουκ ενεστι τοις πολλοις· ασθενει γαρ αει προς τα δυσχερη και δυσηνυτα
των κατορθωματων ο ανθρωπινος νους· επειδη δε εστιν αγαθος και φιλανθρωπος,
επενοησε τινα τροπον επικουριας αυτοις· ινα μη τον ενταυθα πλουτον διηνεκης τε και
αναποβλητος διαδεξηται πτωχεια, και τας προσκαιρους τρυφας αιωνια κο λασις. Ει γαρ
μη ανεχεσθε, φησι, τον φιληδονον αφειναι πλουτον, και απεμπολησαι ολοκληρους τας
ουσιας, και διαδουναι τοις δεομενοις, καν γουν τοις ελαττοσιν ενευδοκιμειν
σπουδασατε· ποιησατε εαυ τοις φιλους εκ του αδικου μαμωνα, τουτεστι μη μονον
εαυτων ποιησησθε τον πλουτον, αλλα και τοις δεομενοις χειρα απλωσατε· συναλγησατε
τοις κα μνουσι, παραμυθησασθε αγιους την ουκ αβουλητον αγαπωντας πτωχειαν, ιν'
απερισπαστως τωι Θεωι λατρευωσιν. Ἔσται δε τουτο υμιν ουκ αμισθον· οταν γαρ υμιν ο
επιγειος επιλειψηι πλουτος, τωι τελει του βιου κατειλημμενοις, τοτε κοινωνους υμας
ποιη σονται της εαυτων ελπιδος, και της δοθησομενης αυτοις εκ Θεου παρακλησεως·
τους γαρ καμοντας εν τωιδε τωι βιωι, και επιεικως το δυσαχθες της πενιας διενεγκοντας
φορτιον, ως αγαθος ανακτησεται. Τοιουτον τι και ο σοφωτατος Παυλος τοις ουσιν εν
πλουτωι συμβουλευει, λεγων περι των ταλαιπωρου μενων· "Το υμων περισσευμα, εις το
εκεινων υστε ρημα." Τουτο δε εστιν ουδεν ετερον επιταττοντος, πλην οπερ εφη Χριστος,
"Ποιησατε εαυτοις φιλους εκ του αδικου μαμωνα." Ὅτι δε το μη ανεχεσθαι τουτο δραιν,
ολεθρου προξενον και πυρος ασβεστου, διαδεικνυσι, την προκειμενην ημιν εκφηνας
παραβολην· "Ἄνθρωπος γαρ τις ην πλουσιος σφοδρα," φησιν. Ἐνταυθα μοι βλεπε και
επιτηρησον ακριβως του Σωτηρος τους λογους, πολυ τι το σοφον εμφαινοντας. Καιτοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

124

γαρ εξον ειπειν· Ὁ δεινα τυχον πλουσιος ην ανθρωπος, ως επι του Ἰωβ, τουτο μεν ουκ
εφη· ανθρωπον δε απλως πλουσιον ονομαζει, μνημονευει δε του πενητος ονομαστι.
Ποια τοινυν η επιτηρησις; Ἀνωνυμος ο πλουσιος, ως αφιλοικτειρμων, παρα Θεωι· εφη
γαρ που δια της του Ψαλλοντος φωνης περι των μη φοβουμενων αυτον, οτι "Ου μη
μνησθω 72.828 των ονοματων αυτων δια χειλεων μου." Ὀνομαστι δε, ως εφην, ο πενης
εν γλωσσηι Θεου. Πλην ιδωμεν του πλουσιου επ' ουδενι των αναγκαιων ηρμενην οφρυν.
Τι ουν φησι περι αυτου ο Χριστος; "Και ενεδιδυσκετο πορφυραν και βυσσον," τουτεστιν,
ευειματειν εσπουδαζε εν εσθητι πολυτελεστατηι. (A f. 220 b, Ε f. 255) Ὁ δε πενης εῤριπτο
παρα τον πυλωνα, νοσωι και πενιαι πεπεδημενος, και ου δενος ηξιουτο λογου· φειδους
και φροντιδος αμοιρος ην, εζητει προς κορον της του πλουσιου τραπεζης τα
παρολισθαινοντα τε και αχρηστοτερα· εκολαζετο δε και ετερως νοσωι χαλεπωτατηι· αλλα
και "οι κυνες, φησιν, ελειχον τα ελκη αυτου," και ουκ αδικουντες μαλλον, κατα γε το
εικος, αλλ' οιον συναλγουντες και θεραπευοντες· γλωττηι γαρ ιδιαι και τας εαυτων
καθιστωσι νοσους, οιον αποξυοντες το λυπουν, και φιλοφρονως περιαλειφοντες. Ὁ δε
πλουσιος ων και θηρων απηνεστερος, ασυναλγης και αφιλοικτειρμων και μεστος
απασης απανθρωπιας ηλεγχετο. 9Ἐγενετο δε αποθανειν τον πτωχον, κ.τ.λ.9 Ἀπεθανε δε
και ο πλουσιος, και εταφη, κ.τ.λ.9 (A f. 223 b, Ε f. 263 b) Ἀλλ' ουχ ο Λαζαρος ουτος, αλλα
μετα πασης απηιει δορυφοριας, και των χρηστοτερων ελπιδων· τοις γαρ ελπιδας εχουσι
τας παρα Θεωι, μεταστασις αν ειη εξ ανιας [Cod. α.9 ακακιας] και πονων, η εκ των καθ'
ημας αποδη μια· και τι τοιουτον ο Σολομων εδιδαξεν ειπων· "Ἔδοξαν εν οφθαλμοις
αφρονων τεθναναι, και ελογισθη κακωσις η εξοδος αυτων, και η αφ' ημων πορεια,
συντριμμα· οι δε εισιν εν ειρηνηι, και η ελπις αυτων αθανασιας πληρης." ∆ιδοται γαρ
αυτοις ισοπαλες τοις πονοις, το της παρακλησεως μετρον· η ταχα που και πλειους των
πονων αι αμοιβαι· εφη γαρ Χριστος, οτι "Μετρον καλον πεπιεσμενον, σεσαλευμενον,
υπερεκχυνομενον, δωσουσιν εις τον κολπον υμων." Ουκουν "ο μεν Λαζαρος δια των
αγιων αγγελων απενηνεκται, φησιν, εις κολπους Ἀ βρααμ· ο δε πλουσιος απεθανε,"
φησι, "και εταφη·" θανατος γαρ αυτωι σκληρωι γεγονοτι και αφιλοικτειρ μονι, το
απαλλαγηναι σωματος· απεισι γαρ εκ τρυφης εις κολασιν· εκ δοξης εις ατιμιαν· εκ
φωτος εις σκοτος.

ΚΕΦΑΛ. ΙΖʹ.
Ἀνενδεκτον εστι μη ελθειν τα σκανδαλα.9 (A f. 230 b, B f. 161) Ποιων αρα
σκανδαλων μνημονευει Χριστος, α δη παντη τε και παντως συμβησεσθαι φησι; ∆ιττα
μεν ουν τα σκανδαλα· και τα μεν αυτων, τηι υπερτατηι μαχεται δοξηι, και της ανωτατω
πασων ουσιας απτεται, το γε ηκον εις το εγχειρημα των εξευρηκοτων. Τα δε προς ημων
εσθ' οτε γινεται· διηκει δε μεχρι μονου του λυπησαι των αδελφων και ομοπιστων τινας·
αι μεν γαρ των αιρε σεων παρευρεσεις, και ος αν γενοιτο μετα της αλη θειας λογος,
αυτηι θειαι και υπερτατηι μαχεται δοξηι· αποφερει γαρ τους αλισκομενους της των ιερων
δογματων ορθοτητος τε και ακριβειας. Περι των 72.829 τοιουτων σκανδαλων εφη που
παλιν αυτος ο Σωτηρ· "Ουαι τωι κοσμωι εκ των σκανδαλων· αναγκη γαρ ελθειν τα
σκανδαλα, πλην ουαι τωι ανθρωπωι δι' ου το σκανδαλον ερχεται." Τα γαρ τοιαυτα
σκανδαλα, δια γε, φημι, των ανοσιων αιρετικων, ου καθ' ενος ιδικως ερχεται τινος,
επιβουλευει δε μαλλον τωι κοσμωι, τουτεστι, τοις εν απασηι τηι γηι. Τοις των τοιουτων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

125

σκανδαλων ευρεταις επιπληττει λεγων ο μακαριος Παυλος· "Ουτως δε αμαρτανοντες εις
τους αδελφους, και τυπτοντες αυτων ασθενουσαν την συνειδησιν, εις Χριστον
αμαρτανετε." Ἵνα δε τα τοιαυτα σκανδαλα μη κατισχυσωσι των πεπιστευ κοτων, εφη
που Θεος τοις τον ορθον της αληθειας πρεσβευουσι λογον, και ευ ειδοσι μυσταγωγειν·
"Πορευεσθε δια των πυλων μου, και οδοποιησατε τωι λαωι μου, και τους λιθους εκ της
οδου διαῤριψατε." Πικραν δε την δικην επηρτησεν ο Σωτηρ τοις τα τοιαδε τιθεισι
σκανδαλα. Ἔοικε δε πως, ου των τοιουτων σκανδαλων διαμεμ νησθαι νυν, εκεινων δε
μαλλον, απερ δη συμβαινει πλειστακις εξ ανθρωπινης μικροψυχιας μεταξυ φιλων τε και
αδελφων. Ἀποφερει δε ημας εις τας επι τοις τοιουτοις υποψιας, ο γειτων ευθυς και
επενηνεγμενος τοις πρωτοις λογος, ο περι γε, φημι, του συγγινωσκειν αδελφοις, ει
γενοιτο πως αυτους εις ημας πλημμε λειν. Ποια τοινυν τα τοιαδε σκανδαλα;
Μικροψυχιαι ταχα που και λυπαι, δικαιοι τε και αδικοι παρορ γισμοι, λοιδοριαι,
καταλαλιαι πολλακις, και τα του τοις αδελφα και ομοειδη των πταισματων. Ταυτα,
φημι, ουκ ενδεχεται μη ελθειν· αρ' ως αναγκαιως επιφεροντος αυτα τισι του επι παντας
Θεου; Μη γενοιτο· φαυλον γαρ ουδεν παρ' αυτου, πηγη δε μαλ λον εστι πασης αρετης.
Πως ουν ουκ ενδεχεται μη συμβαινειν αυτα; ∆ια την ημων που παντως ασθε νειαν.
"Πολλα γαρ πταιομεν απαντες," κατα το γεγραμμενον. Πλην ουαι μεν εσεσθαι φησι τωι
τιθεντι τα σκανδαλα· ου γαρ ανεπιπληκτον εαι, συστελλει δε μαλλον τωι φοβωι της δικης
το ραιθυμον εν τουτοις. Ἐπιταττει γε μην ανεξικακειν τοις τιθεισιν αυτα. 9Ἐαν επτακις
της ημερας αμαρτηι εις σε, κ.τ.λ.9 (A f. 230 b, B f. 161 b) Ἐαν γαρ επιστρεφηι, φησιν, ο
αμαρτων εις σε, και καταγινωσκηι εαυτου, αφησεις αυτωι· και ουχ απαξ, αλλα
πλειστακις. Ου γαρ ει τις ασθενει και τουτο συχνως, δια τουτο αφιλαλληλους ημας
ορασθαι, και ολιγωρως εχειν εις μακροθυμιαν· δει δε μαλλον απομιμεισθαι φιλειν τους
των εν σωματι παθων ιατρους, οι ουχ απαξ η δις τον αῤρωστον θεραπευουσι,
τοσαυτακις δε μαλ λον, οσακις αν αυτον αῤρωστησαι συμβηι. Ἐννοωμεν γαρ ως και
ημεις εσμεν εν ασθενειαις, και ηττω μεθα παθων· πασχοντες δε τουτο, χρηστους και
αμνησικακους ειναι προς ημας ευχομεθα τους επι 72.832 πληττειν οφειλοντας, και την
του χρηναι κολαζειν εχοντας εξουσιαν. ∆ει δη ουν αρα των αλληλων ασθενειαις
συγκαθισταμενους, "αλληλων τα βαρη βασταζειν· αναπληρωσομεν γαρ ουτω τον νομον
του Χριστου." Ἐπιτηρησον δε ως εν τωι κατα Ματθαιον πυνθανεται ο Πετρος και φησι·
"Ποσακις αμαρτησει εις εμε ο αδελφος μου, και αφησω αυτωι;" Ἐνταυθα δε ο Κυριος
προς τους αποστολους, οτι "Καν επτα κις της ημερας αμαρτηι," τουτεστι πολλακις, και
τοσαυτακις καταγνωι εαυτου, "αφησεις αυτωι." 9Ειπον οι αποστολοι τωι Κυριωι· Προσθες
ημιν πιστιν.9 (A f. 231) Ευφραινει παντων αγιων ψυχην, ου των προσκαιρων και
επιγειων η κτησις, φθαρτα γαρ ταυτα και ευαποβλητα, εκεινα δε μαλλον α τους
λαβοντας, σεπτους αποφαινει και μακαριους. Ταυτα δε εισι τα θεοσδοτα και πνευματικα
χαρισματα δη λονοτι· ων εν εστι και εξαιρετον, η πιστις, ητοι το βεβηκος εις πιστιν την
επι γε τωι παντων ημων Σω τηρι Χριστωι· ην δη και ο Παυλος οιδεν ουσαν κεφα λαιον
των εν ημιν αγαθων· εφη γουν, οτι "Χωρις πιστεως, αδυνατον ευαρεστησαι ποτε." Ἐν
ταυτηι γαρ εμαρτυρηθησαν οι πρεσβυτεροι. Ἄθρει δη ουν τους αγιους αποστολους, των
αρχαιοτερων αγιων ζηλωτας γεγονοτας· τι γαρ αιτουσι παρα Χριστου; "Προσθες ημιν
πιστιν." Ουκ αιτουσι πιστιν απλως, ινα μη απιστους νομισηις αυτους, προσθηκην δε
μαλλον πιστεως αιτουσι παρα Χριστου, τουτεστι την εις τουτο βεβαιωσιν· της γαρ
πιστεως, η μεν εστιν εφ' ημιν, η δε κατα την θειαν διδοται χαριν. Ἐφ' ημιν μεν γαρ εστι,
το προκαταρξεσθαι, και την εις αυτον οληι δυναμει εχειν πεποιθησιν τε και πι στιν· θειας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

126

δε χαριτος, η εις τουτο βεβαιωσις και ισχυς. ∆ιο και επειπερ παντα Θεωι δυνατα, παντα
φησιν ο Κυριος δυναται τωι πιστευοντι· Θεου γαρ η δυναμις, η δια της πιστεως ημιν
παραγινομενη. Τουτο ειδως και ο μακαριος Παυλος, εν τηι προς Κορινθιους πρωτηι
φησιν· "Ὧ μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας· αλλωι δε λογος γνωσεως
κατα το αυτο Πνευμα· ετερωι δε πιστις εν τωι αυτωι Πνευματι." Ὁραις ως εν τωι καταλογωι
των πνευματικων χαρισματων εθηκε και την πι στιν; Ταυτην παρεκαλουν λαβειν παρα
του Σωτηρος οι μαθηται, την παρ' εαυτων εισαγαγοντες, ην και δεδωκεν αυτοις μετα
την της οικονομιας εκπληρω σιν, δια της επιφοιτησεως του αγιου Πνευματος· προ γαρ
της αναστασεως ουτω ην εδραια η παρ' αυτοις πιστις, ως και ολιγοπιστιας αυτους
εγκλημασιν υποφερεσθαι. Ἀμελει συνεπλει ποτε τοις αγιοις αποστολοις ο των ολων
Σωτηρ την Τιβεριαδα λιμνην ητοι θαλασ σαν, και εισεδεχετο μεν αυτος οικονομικως
τον 72.833 υπνον· πνευματος δε λαυρου διακυκωντος το ροθιον, και σκληρον κατα του
σκαφους εγειροντος κυμα, τεθορυβηνται λιαν· ωστε και αφυπνισαι τον Κυριον,
λεγοντες· "Ἐπιστατα, σωσον ημας, απολλυμεθα." Ὁ διεγερθεις, φησιν, επετιμησε τωι
κλυδωνι, και την του χειμωνος αγριοτητα μετεστησεν εις ευδιαν. Ἐπηιτιατο δε λιαν τους
αγιους αποστολους, λεγων· "Που η πιστις υμων;" Ου γαρ εδει θορυβεισθαι κατα τι γουν
ολως, συνοντος αυτοις του παντων ∆εσποτου, ον παντα τα εργα τρεμει και σειεται· ει δε
χρη τι και ετερον παρενεγκειν τωι πρωτωι προσεοικος, ερω δη παλιν. Ἐκελευσε τοις
αγιοις αποστολοις εισβηναι μεν εις το σκαφος, προαγειν δε αυτον εις το περαν της
λιμνης· οι δε αμελητι τουτο δεδρακασι. Ἐληλα κοτες δε σταδιους ωσει τριακοντα,
φησιν, ορωσι τον Ἰησουν περιπατουντα εν τηι θαλασσηι, και γεγονασι περιδεεις, φασμα
τι νομισαντες ειναι το ορωμενον. Ειτα προσπεφωνηκεν αυτοις λεγων· "Ἐγω ειμι, μη
φοβεισθε." Ἔφη δε ο Πετρος· "Ει συ ει, κελευσον με εισελθειν προς σε επι του υδατος."
Ὁ δε ειπεν· "Ἐλθε." Και καταπηδησας του σκαφους, ηρξατο του βαδιζειν· ως δε ειδε,
φησι, τον ανεμον και το κυμα, εφοβηθη· αρξαμενος δε βαπτιζεσθαι, εφω νησε· "Κυριε,
βοηθει μοι." Ὁ δε σεσωκε μεν κιν δυνευοντα, ηιτιατο δε παλιν λεγων· "Ὀλιγοπιστε, εις τι
εδιστασας;" Ὅτι δε κατα τον του παθους καιρον, της των στρατιωτων σπειρας, και των
αν οσιων υπηρετων ελθοντων συλλαβεσθαι τον Ἰησουν, παντες αφεντες αυτον εφυγον,
ηρνησατο δε και ο Πετρος παιδισκης μιας θορυβουσης αυτον, ουκ ασυμ φανες. Ειδες
ολιγοπιστους ετι τους μαθητας· θαυμασον αυτους προσθηκην λαβοντας πιστεως παρα
του παν των ημων Σωτηρος Χριστου. "Παρηγγειλεν αυτοις απο Ἱεροσολυμων μη
χωριζεσθαι, περιμενειν δε την επαγγελιαν του Πατρος, αχρις αν ενδυσωνται δυνα μιν εξ
υψους." Ἐπειδη δε γλωσσων εν ειδει πυρινων καταπεφοιτηκεν επ' αυτους η εξ υψους
δυναμις, τουτεστιν η δια του αγιου Πνευματος χαρις, τοτε δη, τοτε γεγονασιν ευτολμοι
και νεανικοι και τωι πνευ ματι ζεοντες· ωστε και θανατου καταφρονειν, και μηδεν
ηγεισθαι τα επιοντα δεινα παρα των απι στων, και σημειων δε τηνικαυτα γεγονασιν
αποτελε σται. Ὅτι δε μεγα και εξαιρετον το αραρος εν πι στει, διαδεικνυσι λεγων ο
Κυριος· "Ει εχετε πιστιν ως κοκκον σιναπεως," τουτεστι θερμην τε και ζεου σαν (E f.143
b), "ελεγετε αν τηι συκαμινωι, Ἐκρι ζωθητι εν τηι θαλασσηι, και υπηκουσεν αν υμιν·" ο
γαρ επι Χριστωι πεποιθως, ουκ ιδιαι δυναμει θαῤρει, απονεμει δε μαλλον το παντα
δυνασθαι κατορθουν αυτωι. Ἔστιν ουν ομολογουμενως παρ' αυτου τελειω σις απαντων
εν ψυχαις αγαθων· δει δε ομως εαυ τους παρασκευασαι, δεκτικους γινεσθαι της
τοιαυτης χαριτος· ει γαρ το πεπηγος αυτωι, και κατα γης εῤριζωμενον μετακινει η της
πιστεως δυναμις, καθ' ολου φαιη τις αν, μηδεν ακινητον ειναι ουτως ο μη σαλευσειεν η
πιστις, ει μετακινησεως αυτου δεηθειη. 72.836 Ἐσειετο ουν η γη των αποστολων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

127

ευχομενων, ως αι των αποστολων Πραξεις ιστορηκασι. ∆ηλον ως και τουναντιον ιστησι
πιστις τα σαλευομενα, οιον και ποταμιου ρευματος οξυτατην φοραν, και δρομον
απαυστον των εν ουρανωι κινουμενων φωστηρων. (B f. 162 b) Ἐκεινωι μεντοι
προσεκτεον ασφαλως, ως ου κενην εκπληξιν, ουδε ματαιον θαυμα κινει ο Θεος, αλλα
ποῤρω ταυτα της θειας ουσιας, της ατυ φου και ακομπαστου και παντως αληθινης, προς
ωφελειαν δε παντως και σωτηριαν των ανθρωπων. Ταυτα δε λεγω προς το μηδενα
ζητειν περι της θειας δυναμεως ανωφελεις ει τυχηι κινησεις στοι χειων, η μεταθεσεις
ορων η φυτων· μηδε ασεβειν, ως του λογου ψευδους οντος ει μη ταυτα ουτως γε νοιτο·
μηδ' αυ περι την πιστιν ασθενειαν νομιζειν ει μη ταυτα ισχυει· αλλ' εστω το χρησιμον το
προς ωφελειαν αληθινην, και η δυναμις ουκ απολει ψεται. 9Τις δε εξ υμων δουλον
εχων αροτριωντα η ποιμαινοντα;9 (A f. 231 b, E f.143 b) Ἐν τοις ηδη παρωιχηκοσι πολυς
αυτωι και μακρος συμπεπερασται λογος, τας της ευδοκιμησεως καταδεικνυντι τριβους,
και της ανεπιπληκτου ζωης εμφανιζοντι τα αυχηματα· ινα δι' αυτων ερχομενοι, και
προς παν οτιουν των τεθαυ μασμενων επι πολληι προθυμιαι βαδιζοντες, εις το βραβειον
της ανω κλησεως καταντησωμεν. Ἀλλ' επειδη πεφυκε πως αει ο ανθρωπινος νους
καταφε ρεσθαι εις φιλοδοξιαν, και την εις τουτο ροπην ετοι μοτατα νοσειν· αφορμη δε
του παθους αυτωι γινεται πολλακις το επι τισι των αριστων ανδραγαθηματων
ευδοκιμησαι παρα Θεωι· παγχαλεπον δε τουτο και Θεωι κατεστυγημενον· καταφερει γαρ
εις τουτο γνωμης εσθ' οτε τινας ο αρχεκακος δρακων, ως οιεσθαι ταχα που, και οφειλειν
αυτοις τον Θεον τας ανωτατω τιμας, οταν ευκλεα και ευδοκιμον εχωσι την ζωην· ινα
των τοιουτων ημας απαλλαξηι παθων, ως εν ταξει παραδειγματος των προκειμενων ανα
γνωσματων την δυναμιν ποιειται. ∆ιδασκει γαρ δια τουτων, οτι της δεσποτικης
εξουσιας η δυναμις, ως οφλημα πανταχου παρα των οικετων ζητει την υπο ταγην. Ου
γαρ χαριν, φησιν, ομολογησει ο δεσποτης τωι οικετηι, καν ει γενοιτο παρ' αυτου παν οπερ
εδει γενεσθαι, κατα γε το της δουλειας πρεπον. Ἐνταυθα μοι βλεπε και εις φιλεργιαν
ακονωμε νους τους μαθητας, ηγουν απαντας τους υπο σκηπτρα κειμενους του παντων
ημων Σωτηρος Χριστου, και ουχ ως χαριν νεμοντας αυτωι την δουλειαν, αλλ' ως
οφλημα κατατιθεντας το πρεπον οικεταις, την υπο ταγην· αναιρειται δε δια τουτου, και
της επαρατου φιλοδοξιας η νοσος· ει γαρ οφειλομενα ποιεις, τι μεγα φρονεις; ουχ ορων
ως μη πληρωσαντι μεν το οφειλομενον, κινδυνος· πληρουντι δε, χαρις ουδεμια. Ὅπερ
καλως συνεις και μεμαθηκως ο θαυμασιος οικετης Παυλος· "Ἐαν ευαγγελιζωμαι, φησιν,
ουκ εστι μοι καυχημα· αναγκη γαρ μοι επικειται. Ουαι δε μοι, εαν μη ευαγγελιζωμαι."
Και παλιν· "Ὀφει 72.837 λετης ειμι, φησι, του κηρυγματος της διδασκαλιας, Ἕλλησι τε
και βαρβαροις, σοφοις τε και ανοητοις." Ει γεγονας τοινυν ευδοκιμος, και τας θειας
τετηρη κας εντολας, και υπηκουσας του ∆εσποτου, μη απαι τει Θεον ως οφλημα τας
τιμας, προσιθι δε μαλλον τα εκ φιλοτιμιας αιτων· εννοησον οτι οι καθ' ημας δεσποται
ουχ ομολογουσι χαριν, οταν τινες των οι κετων την τεταγμενην αυτοις αποπεραινωσι
θερα πειαν, εκ φιλοτιμιας δε πολλακις τας των γνησιων ευνοιας ανακτωμενοι,
αδροτεραν αυτοις την προθυ μιαν τικτουσιν. Ουτω και ο Θεος απαιτει μεν ημας την
δουλειαν, λογωι της δεσποτειας χρωμενος· επει δη δε εστιν αγαθος και φιλοτιμος, και
γερα τοις κα μνουσιν επαγγελλεται· υπερνηχεται δε τους ιδρωτας των υποζευγμενων,
της φιλοτιμιας το μεγεθος. Και πιστωσεται γραφων Παυλος· "Ουκ αξια τα παθηματα του
νυν καιρου, προς την μελλουσαν δοξαν αποκα λυφθηναι εις ημας." Και οικετας οντας,
υιους ονο μαζει, και τηι πρεπουσηι τεκνοις τιμηι στεφανοι. Ὅρα δε οτι πρωτον την εαυτου
σαρκα αροσαντα, ουτω χρη αλληλους ποιμαινειν. "Ὃς γαρ οικιας καλως ουκ οιδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

128

προστηναι, πως Ἐκκλησιας επιμεληθησεται;" 9Ἀπηντησαν αυτωι δεκα λεπροι ανδρες.9
(A f. 232, E f.143 b) Παλιν ημιν την εαυτου δοξαν εμφανη καθιστησιν ο Σωτηρ, και δια
της θεοπρεπους μεγαλουργιας ερχεται σαγηνευων εις πιστιν τον ακαρδιον Ἰσραηλ. Ἀλλ'
ην και ουτος σκληρος τε και απειθης. Ειτα, ποιος αυτοις επικουρησει λογος εν ημεραι της
κρισεως, την δια Χριστου σωτηριαν ουκ ανασχομενοις λαβειν; και μαλιστα, οτι
αυτηκοοι γεγονασι των παρ' αυτου λογων, και θεωροι των πα ραδοξων και υπερ λογων
ενεργηματων. Και γουν εφη περι αυτων· "Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν
ουκ ειχον." Και παλιν· "Ει μη τα εργα εποιησα εν αυτοις, α ουδεις αλλος εποιησεν,
αμαρτιαν ουκ ειχον, νυν δε και εωρακασι και εμε και τον Πα τερα μου." Ἀποδειξις εσται
σαφης ων εφην αρτιως, η των λεπρων διακαθαρσις. Ουτοι γαρ πολεων τε και κωμων
απελαυνομενοι ως ακαθαρτοι, κατα τον Μωυ σεως νομον.(A f. 232 b) Ταυτα μεν ουν
ικανως, ως οιμαι, προειρηται· οι γε μην λεπροι υπαντη σαντες τωι Σωτηρι, ελιπαρουν
απαλλαττεσθαι του κακου, επιστατην ωνομαζον, τουτεστι διδασκα λον.(A f. 232 b) Ουκ
ηλεει τις αυτους παθοντας την νοσον· ο δε ταυτης ενεκα της αιτιας οφθεις επι γης, και
γενομενος ανθρωπος ινα παντας ελεησηι, αυτος εσπλαγχνισθη και ᾤκτειρεν. 9Ειπεν
αυτοις· Πορευθεντες επιδειξατε εαυτους τοις ιερευσι.9 (A f. 232 b, E f.143 b) Και δια τι μη
μαλλον εφη· Θελω, καθαρισθητε, καθα και εφ' ετερου λεπρου, προστεταχε δε μαλλον
εαυτους επιδειξαι τοις ιερευσι; Νομος εκαλει προς τουτο παλιν τους της λεπρας 72.840
απηλλαγμενους· εκελευε γαρ εαυτους επιδεικνυειν τοις ιερευσιν, και θυσιαν προσαγειν
υπερ του καθα ρισμου. Ὡς ουν ηδη τεθεραπευμενους βαδιζειν εκε λευσε, και τροπον
τινα διαμαρτυρασθαι τους ιερεας, ητοι τους Ἰουδαιων καθηγητας, τους αει βασκαινον
τας αυτου τηι δοξηι, οτι παρ' ελπιδα και παραδοξως απηλλαγησαν του κακου,
κατανευσαντος αυτοις την ιασιν του Χριστου. Ουκ εθεραπευσε πρωτον, αλλ' επεμψε
προς τους ιερεας, επειδη οι ιερεις τα τεκμη ρια ᾔδεισαν της λεπρας, και του ποτε
θεραπευεται· επεμψε προς τους ιερεας, συνεπεμψε αυτοις και την θεραπειαν. Περι
τουτων μεντοι και τις ο νομος της λε πρας, και τινα τα υπερ του καθαρισμου, και τι εκα
στον των νενομοθετημενων εβουλετο, εντελεστερον εν αρχηι των παρα τωι Λουκαι
θαυματων του Σωτηρος, ενθα ο λεπρος τεθεραπευται, διεξηλθομεν. Κα κεισε
παραπεμψαντες τους φιλομαθεις, επι τα εξης ιωμεν. Και οι μεν εννεα, ατε Ἰουδαιοι
οντες, εις αχαριστον ληθην εμπεσοντες, ουχ υπεστρεψαν δουναι δοξαν τωι Θεωι· οθεν
σκληροκαρδιον και αμνημονα παντελως δεικνυει τον Ἰσραηλ. Ὁ δε αλλογενης,
τουτεστιν, ο Σαμαρειτης, δια το εξ Ἀσσυριας κατ αγειν το γενος αλλογενης (ου γαρ
ματην λεγει, εν μεσωι της Σαμαρειας και Γαλιλαιας), υπεστρεψε μετα φωνης μεγαλης
δοξαζειν τον Θεον· δεικνυει ουν οτι Σαμαρειται ευγνωμονες, Ἰουδαιοι δε και
ευεργητουμενοι αχαριστουσιν. 9Ἐπερωτηθεις δε υπο των Φαρισαιων, ποτε ερ χεται η
βασιλεια του Θεου.9 (A f. 232 b, B f. 164, E f.144) Ὅτι ηξει κατα καιρους εν ειδει τωι καθ'
ημας ο Κυριος, προεκηρυτ τον οι προφηται, και τετελεσται· επεφανε γαρ τοις επι γης,
μορφην δουλου λαβων, ων δε και ουτως εν κυριοτητι φυσικηι, και εν εξουσιαι και δοξηι
τηι θεο πρεπει. Τοιουτον γαρ ημιν αυτον η των αποτελεσμα των εδειξε λαμπροτης. Ἀλλ'
ου πεπιστευκας εις αυ τον, ασυνετE. f. αρισαιε, ου παραδεξω την παρ' αυτου δικαιωσιν.
Ειτα πως ερωταις ποτε ερχεται η βασιλεια του Θεου; ∆ιαγελαι τοιγαρουν το σεπτον ουτω
και αξιαγαστον αληθως μυστηριον. Ἐπειδη γαρ ο των ολων Σωτηρ εν τοις προς απαντας
λογοις, διεμεμνητο πανταχου της βασιλειας του Θεου, δια τουτο κατα μειδιωνται οι
ταλανες· η ταχα που και εις νουν εχον τες οτι τον επι ξυλου θανατον υπομενει, ταις
αυτων δυστροπιαις σεσαγηνευμενος εις τουτο, κατειρωνευ ονται και φασι· "Ποτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

129

ερχεται η βασιλεια του Θεου;" αντι του, Προ της παρα σου λαλουμενης βασιλειας,
σταυρος σε και θανατος ληψεται. Τι ουν προς ταυτα Χριστος; ∆εικνυσι παλιν το
ανεξικακον και το απα ραβλητον εις φιλανθρωπιαν· λοιδορουμενος γαρ, ουκ
αντελοιδορει· πασχων, ουκ ηπειλει. Ουκουν εντομως μεν ουκ ελεγχει, πονηρους δε
οντας, αποκρισεως τοις 72.841 επερωτηθεισιν οικειας ουκ αξιοι· πλην εκεινο μονον,
φησιν, εις ονησιν ανθρωπου παντος· "Ἡ βασιλεια του Θεου εντος υμων εστιν·" ουκ
ερχεται μετα παρατηρη σεως. Μη γαρ δη χρονους ερωτατε, φησι, καθ' ους επιλαμψει
παλιν, ηγουν ο καιρος ενστησεται της των ουρανων βασιλειας, σπουδασατε δε μαλλον
τυχειν αυ της· εντος γαρ υμων εστι· τουτεστιν εν ταις υμετε ραις προαιρεσεσι και εν
εξουσιαι κειται το λαβειν αυ την· εξεστι γαρ ανθρωπωι παντι, την εις τον Χριστον
δικαιωσιν την δια πιστεως δηλονοτι καταπλουτησαν τι, και δια πασης αρετης
εκλελαμπρυσμενωι, της των ουρανων βασιλειας τυχειν. Ἐνεργειαι μεν γαρ εκτος εστιν,
αφ' ων εξιασιν εκ της καρδιας διαλογι σμοι πονηροι· δυναμει δε εντος παντων. Ὅτι γαρ
και των Φαρισαιων εντος ην η βασιλεια του Θεου, αγνοουντων και οιομενων χρονωι
τινι αυτην εις τοπον εξωθεν ερχεσθαι, Ἰωαννης δεικνυσι λεγων· "Μεσος δε υμων
εστηκεν ον υμεις ουκ οιδατε," περι Χριστου λεγων. 9Ἐλευσονται ημεραι οτε
επιθυμησετε μιαν των ημερων του Υιου του ανθρωπου ιδειν, και ουκ οψεσθε. (A f. 233, E
f.141) Ταυτα λεγων, ετοιμους ειναι αυτους βουλεται προς παν οτιουν των ανιαιν πεφυ
κοτων, και προευτρεπιζεσθαι προς υπομονην· ινα ευδοκιμοι γεγονοτες, εισελασαι
δυνηθωσιν εις την του Θεου βασιλειαν. Προαπαγγελλει τοινυν, οτι προ της εξ ουρανων
αφιξεως της εσομενης επι συντελειαι του αιωνος, θλιψις προσελασει και διωγμος, ωστε
μιαν ημεραν αυτου ιδειν επιθυμησαι, τουτεστι την εν τωι καιρωι του συνδιατριβειν ετι
και συνδιαιτασθαι Χρι στωι· και τοι πλειστη τις ην η κατ' αυτου γενομενη των Ἰουδαιων
εξιτηλια· λιθοις γαρ εβαλλον αυτον, εδιωξαν ουχ απαξ αλλα πλειστακις· ηγον εως
οφρυος του ορους, ινα κατακρημνισωσιν αυτον· λοιδοριαις λελυπηκασι και
συκοφαντιαις, και ουδεις ην τροπος σκαιοτητος τοις Ἰουδαιοις ανεπιτηδευτος· πως ουν
επιθυμησειν ειπε τους μαθητας μιαν ημεραν ιδειν αυτου; Ἀντιπαραθεσει γαρ των
υπερκειμενων κα κων, αιρετα πως εισι τα ελαττονα· μειζονων γαρ μετα την αυτου
αναληψιν θλιψεων επειραθησαν. 9Ὥσπερ γαρ η αστραπη η αστραπτουσα εκ της υπ'
ουρανον, κ.τ.λ.9 (A f. 233 b, B f. 264 b, E f.144) Πλην οτι κα ταβησεται μεν εξ ουρανου,
ουκ ασημως δε η ασυμ φανως, αλλ' εν δοξηι τηι θεοπρεπει, και φως απροσ ιτον οικων,
διαμεμηνυκε λεγων, ως αστραπην εσεσθαι την εαυτου παρουσιαν. Ἐγεννηθη μεν γαρ
κατα σαρκα και εκ γυναικος, την εφ' ημιν αποπληρωσων οικονομιαν· και κεκενωκε δια
τουτο, και τεταπει νωκεν εαυτον, και ην ουκ εν δοξηι θεοτητος εμφανως· εκαλει γαρ εις
τουτο καιρος, και της οικονομιας η χρεια. Μετα δε την εκ νεκρων αναστασιν, αναπτας
εις ουρανον, και συνεδρευσας τωι Θεωι και Πατρι, καταβησεται παλιν ουκ εν υφεσει
δοξης, ουτε μην 72.844 εν ανθρωπινηι μικροπρεπειαι, αλλ' εν τηι του Πατρος υπεροχηι,
πληθυος αγγελων δορυφορουσης αυτον, και παρισταμενης ως Θεωι και Κυριωι των
ολων. Ἥξει τοινυν ως αστραπη, και ου λεληθοτως. Και ουδενι πι στευτεον λεγοντι·
"Ἰδου ωδε, ιδου εκει." Ὑποψιαν ετεραν της των μαθητων υποκειρει καρδιας· ᾤοντο γαρ
οτι περινοστησας την Ἰουδαιαν, ειτα γεγονως εν τοις Ἱεροσολυμοις, ευθυς αναδειξει
την του Θεου βα σιλειαν· και γουν προσιοντες, εφασκον· "Ει εν τωι χρονωι τουτωι, Κυριε,
αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ;" Ἀλλα και η μητηρ των υιων Ζεβεδαιου
τουτο γενεσθαι προσδοκησασα, προσηιει περι καθ εδρας αξιουσα. Ουκουν ιν' ειδειεν οτι
δει πρωτον αυ τον το σωτηριον υποστηναι παθος, και καταργησαι θανατον τωι θανατωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

130

της ιδιας σαρκος, και αποστησαι του κοσμου την αμαρτιαν, καταργησαι δε και τον
αρχοντα του αιωνος τουτου, ειθ' ουτως αναβηναι προς τον Πατερα, επιλαμψαι τε κατα
καιρους, ινα κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, φησιν οτι πρωτον δει αυτον πολλα
παθειν. Ὅτι δη αδοκητως, και οιον ει δοτος ουδενος, επιλαμψει, και το του παροντος
αιωνος αφιξεται περας, ουτω φησιν εσεσθαι την συντελειαν, ως γεγονεν εν ημεραις
Νωε και Λωτ.(B f. 165) Ἐτρυφων γαρ, φησιν, αμεριμνως, ησθιον, επινον, επωλουν,
ηγοραζον, ωικοδομουν. Ἀλλα τους μεν υδα των απωλεσE. f. ορα, οι δε γεγονασι θειου
πυρος εργον και τροφη. Τι ουν εντευθεν το δηλουμενον; Βουλεται ημας εγρηγορεναι
δια παντος, και ετοιμους ειναι προς απολογιαν την επι του θειου βηματος. 9Ἐν εκεινηι
τηι ημεραι ος εσται επι του δωματος, και τα σκευη αυτου εν τηι οικιαι, κ.τ.λ.9 (A f. 235)
Ἀλογησαι προσταττει παντος επιγειου και προσκαιρου πραγματος, και εις ενα βλεψαι
σκοπον τον επι γε τωι δειν εκαστον διασωσαι την εαυτου ψυχην. Ὃς αν τοινυν ηι, φησιν,
επι του δω ματος, μη καταβητω εν τηι οικιαι αραι τα σκευη αυτου. Ἔοικε δε δια τουτων,
τον εν αναπαυσει, και πλουτωι, και περιφανειαις κοσμικαις βουλεσθαι δη λουν· αει γαρ
πως οι εν δωμασιν εστηκοτες, απο βλεπτοι γινονται τοις την οικιαν περιεστηκοσιν. Ει
τις τοινυν τοιουτος εστι, φησι, μηδενα ποιεισθω λο γον, κατ' εκεινο καιρου, των
εναποκειμενων τηι οικιαι σκευων· αχρηστα γαρ ταυτα και ασυντελη προς ονησιν αυτωι.
"Ου γαρ ωφελουσι θησαυροι ανομους," κατα το γεγραμμενον, "δικαιοσυνη δε ρυεται εκ
θα νατου." Ἀλλα καν ει τις ηι, φησιν, εν αγρωι, μη επιστρεψατω εις τα οπισω· τουτεστιν,
ει ευρισκοιτο τις εν φιλεργιαις υπαρχων και πονοις, και πνευμα τικης ευκαρπιας
επιμελητης, και τους εξ ιδρωτων αγαθων συλλεγων μισθους, μη επιστρεψατω εις τα
οπισω· ως γαρ αυτος που παλιν εφη Χριστος, "Ουδεις βαλων την χειρα επ' αροτρον, και
στραφεις εις τα οπισω, ευθετος εστιν εις την βασιλειαν των ουρα νων." Χρη γαρ εχεσθαι
των ιερων σπουδασματων αμεταστρεπτοις ορμαις, ινα μη τουτο παθωμεν ο δη και
συνεβη παθειν την εν Σοδομοις γυναικα, ην δε 72.845 και λαβων εις παραδειγμα, φησι·
"Μνημονευετε της γυναικος Λωτ·" εξελθουσα γαρ απο Σοδομων, ειθ' υπονοστησασα,
στηλη [Cod.9 υπονοστηλη] γεγονεν αλος, τουτεστιν απεμωρανθη και απελιθωθη. δει δη
ουν αντεχεσθαι νεανικως του προτεθεντος σκοπου. 9Ὃς εαν ζητησηι την ψυχην αυτου
σωσαι, απο λεσει αυτην.9 (A f. 235, E f.144 b, δ φ. 58 b) Πως απολλυσι τις εαυτου ψυχην,
ινα αυτην διασωσηι, η κατα τινα τρο πον ο διασωσαι νομισας, απολλυσιν αυτην,
σαφηνιει λεγων ο Παυλος, περι μεν των αγιων· "Οι δε του Χριστου Ἰησου, την σαρκα
εσταυρωσαν συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις." Οι γαρ οντως γε γονοτες γνησιοι
τωι ημων Σωτηρι Χριστωι, την εαυ των σταυρουσι σαρκα, τουτεστι θανατουσι· πονοις
δηλονοτι και τοις εις ευσεβειαν ομιλουντες αγωσι, και κατανεκρουντες αυτης το
φρονημα. Γεγραπται γαρ· "Νεκρωσατε τα μελη τα επι της γης, πορ νειαν, ακαθαρσιαν,
παθος, επιθυμιαν κακην, και την πλεονεξιαν." Ὅσοι ουν τουτων ενεκα νεκρουνται,
ουτοι σεσωκασι την εαυτων ψυχην· οι γε μην τον φιληδονον αγαπωντες βιον, ταχα που
την εαυτων οιονται κτασθαι ψυχην· απολλυουσι δε παντως αυ την. "Ὁ γαρ σπειρων,
φησιν, εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει φθοραν." Ἀπολεσας δε τις και ετερως την
εαυτου ψυχην, διασωσει παντως αυτην· τουτο πεπραχασιν οι μακαριοι μαρτυρες, τους
μεχρι ψυχης και αιματος διενεγκοντες αγωνας, και της εις Χριστον αγαπης το γνησιον,
οια τινα στεφανον, ταις εαυτων αναψαντες κεφαλαις. Οι γε μην εξ ανανδρου ψυχης και
γνωμης αρνησαμενοι την πιστιν, και τον παραυτικα της σαρκος διαφυγοντες θανατον,
ουτοι φονευται της εαυτων γεγονασι ψυχης· κατοιχησονται γαρ εις ᾅδου, της
κακανδριας υφεξονται δικας. 9Ταυτηι τηι νυκτι εσονται δυο επι κλινης μιας· ο εις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

131

παραληφθησεται, και ο ετερος αφεθησε ται.9 (A f. 235 b, B f. 166 b, E f.144 b, δ φ. 58 b)
Νυκτα γε μην ονομαζει τον της κρισεως καιρον, δια τοι, καθαπερ ηγουμαι, το
ασυμφανες και απροσδο κητον της αυτου παρουσιας. ∆ια δε των δυο των επι κλινης
οντων μιας, εοικεν υπαινιττεσθαι τους εν αναπαυσει και πλουτωι, και ισομοιρουντας
αλληλοις, κατα γε, φημι, το εν ευπαθειαις ειναι κοσμικαις· κλινη γαρ, αναπαυσεως
συμβολον. Ἀλλ' εις εξ αυτων, φησι, παραληφθησεται, και εις αφιεται· πως η τινα
τροπον; ου γαρ παντες οι εν πλουτωι και αναπαυσει γεγονοτες τηι κατα τονδε τον βιον,
πονηροι γεγονασι και αμειλικτοι. Τι γαρ; Ει πλουσιος μεν εστι τις, χρηστος δε και
φιλοικτειρμων και την πιστιν ορθος, ουτος παραλαμβανεται· ο γε μην ετερος, ως μη γε
γονως τοιουτος, αφεθησεται. ∆ια δε των αληθουσων, εοικε τους εν πτωχειαι και πονοις
οντας υποδηλουν· αλλα και επ' αυτων δη τουτων, φησι, πολλη τις εστι διαφορα· οι μεν
γαρ το της πτωχειας φορτιον γεν ναιως φεροντες, σωφρονως τε και επιεικως βιουν τες,
ουτοι παραληφθησονται, δικαιοι δηλονοτι τυγχα νοντες· οι δε μη τοιουτοι, δεινοι δε
μαλλον προς 72.848 κακουργιας, και απασης φαυλοτητος επιτηδευται, αφεθησονται, τηι
δια πυρος υποκεισομενοι δικηι Ἔσται τοινυν και επ' αυτοις πλειστη τις και ακρι βης των
τροπων η δοκιμασια· και ο μεν χρηστος παραληφθησεται· ο γε μεν ου τοιουτος αφεθησε
ται.(A f. 235 b) Ειποντος γε μην το παρα ληφθησεται, χρησιμως και αναγκαιως
διερωτωσιν οι μαθηται· "Που, Κυριε; Ὁ δε ειπεν αυτοις· Ὅπου το σωμα, εκει
συναχθησονται οι αετοι."(B f. 167, δ φ. 58 b) Και τι δε τουτο εστιν; Ἀπο κοινου και
εμφανεστατου πραγματος, μεγα και βαθυ μυ στηριον υπαινιττεται. Και ποιον τουτο εστι;
Κατα βησεται μεν γαρ εξ ουρανων, ινα κρινηι την οικου μενην εν δικαιοσυνηι· αλλ'
αυτος, φησιν, αποστελει τους αγγελους αυτου, και εκλεξουσιν εκ των αμαρ τωλων τους
δικαιους και αγιους, και προσοισουσιν αυτωι· τους γε μην ετερους αφιασιν εν γηι, κολα
σθησομενους δηλονοτι. Τοιουτον τι και ο πανσοφος Παυλος υποδηλοι γραφων· "Λεγω
γαρ υμιν, οτι ημεις οι ζωντες οι περιλειπομενοι, ου μη φθασω μεν τους κοιμηθεντας,
αλλ' αυτος σαλπισει, και οι νεκροι εν Χριστωι αναστησονται αφθαρτοι, εν ατομωι, εν
ριπηι οφθαλμου· και ημεις οι ζωντες, αμα συν αυτοις αρπαγησομεθα εν νεφελαις εις
απαντησιν του Κυριου, εις αερα· και ουτως παντοτε συν Κυριωι εσομεθα." Ὥσπερ ουν
σωματος κειμενου νεκρου, τα σαρκοβορα των πτηνων επ' αυτο συντρεχει, ουτως οταν ο
Υιος του ανθρωπου παραγενηται, τοτε δη παντες οι αετοι, τουτεστιν οι τα υψηλα
πετομενοι, και των επιγειων και κοσμικων ανενηγμενοι πραγματων, επ' αυτον
συνδραμουνται.

ΚΕΦΑΛ. ΙΗʹ.
Προς το δειν παντοτε προσευχεσθαι, και μη εκκακειν.9 (A f. 236, E f.144 b, δ φ 59)
Ἀδιαλειπτως ουν χρη προσευχεσθαι, κατα την του μακαριου Παυλου φωνην, ευ ειδοτας
και αραροτως πιστευοντας, οτι παντα δυνα ται κατορθουν ο παρακαλουμενος. "Αιτειτω
γαρ τις, φησι, πιστει μηδεν διακρινομενος. Ὁ γαρ διακρινομε νος, εοικε κλυδωνι
θαλασσης, ανεμιζομενωι και ριπι ζομενωι." Μη γαρ οιεσθω, φησιν, ο ανθρωπος εκει νος,
ως ληψεται τι παρα του Κυριου· υβριστης γαρ ομολογουμενως ο διακρινομενος. Ει γαρ
μη πεπι στευκας οτι την σην αιτησιν αποπερανει, μηδε προσ ελθηις ολως· ινα μη
κατηγορος ευρεθηις τους παντα 72.849 ισχυοντος, διψυχησας αβουλως. Χρη τοιγαρουν
την ουτως αισχραν παραιτεισθαι νοσον· οτι δε τοις ου περιεργως η ατημελως, αλλ' εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

132

σπουδηι και αδιαλει πτως ποιουμενοις τας λιτας κατανευσει ο Θεος, η προκειμενη
παραβολη πιστωσεται. Ει γαρ τον αδικον κριτην, τον μητε Θεον φοβουμενον, μητε μεν
ανθρω πον εντρεπομενον, δεδυσωπηκε της χηρας η συνεχης προσοδος, ωστε και ακοντα
ποιησαι την εκδικησιν αυτης, πως ο φιλοικτειρμων και μισοπονηρος, ο τοις αγαπωσιν
αυτον χειρα νεμων αει την σωζουσαν, ου προσδεξεται μεν προσιοντας αυτωι και εν
ημεραι και εν νυκτι, ποιησει δε την εκδικησιν αυτων ως εξειλεγμενων; (A f. 236) Ἀλλα
γαρ τινες ολως οι αδικουντες αυτους, φερε δη, φερε καταθρησωμεν [Cod. κατα
θρηνησωμεν]. Ἀδικουσιν αγιους πλειστοι τε οσοι και επι πολλοις, τον της αληθειας
ορθοτομουντας λογον, οι των ιερων δογματων ανεπιστημονες, και πασης ορθοτητος
απενηνεγμενοι. Ουτοι δε εισι, τα μιαρα και βεβηλα των αιρετικων εργαστηρια, απερ αν
ειποι τις θανατου πυλας· ουτοι διωγμους και θλιψεις επαγουσι τοις ορθοποδουσι περι
την πιστιν· κατα τουτων οι Θεωι γνωριμοι ποιουνται τας λιτας, τους αγιους αποστολους
απομιμουμενοι, οι της Ἰουδαιων σκαιοτητος κατακεκραγοτες, εφασκον· "Και τα νυν,
Κυριε, επιδε επι τας απειλας αυτων, και δος τοις δουλοις σου μετα παῤρησιας λαλειν τον
λογον σου." Ἀλλα γαρ ισως ερει τις· Τοις αγιοις αποστολοις εφη που Χριστος· "Ἀγαπατε
τους εχθρους υμων, προσευχεσθε επι των επηρεαζοντων." Πως ουν αρα προσευξομεθα
κατ' αυτων, ειτα της θειας ουκ αλο γησομεν εντολης; Προς τουτο φαμεν· Ἆρ' ουν ευξο
μεθα παῤρησιαν αυτοις και ισχυν δοθηναι παρα Θεου, ινα τους τα αυτα πρεσβευοντας
μη εωσι μυσταγω γειν; Και πως ουκ ευηθες παντελως το χρημα εστιν; Ουκουν οταν μεν
εις ημας αυτους τα παρα τινων ερχηται πλημμεληματα, τοτε δη, τοτε καυχημα
ποιησομεθα το επ' αυτοις αμνησικακον και φιλαλ ληλον· τοτε τους αγιους Πατερας
απομιμουμενοι, καν παιωσι, καν υβριζωσι, καν ετερους ημιν πλεον εξιας επιφερωσι
τροπους, απαλλαξομεν πασης αιτιας αυτους, κρειττους εσομεθα και οργης και λυπης.
Ὅταν δε τινες εις αυτην αμαρτανωσι την του Θεου δοξαν, των το θειον ιερουργουντων
κηρυγμα, πολε μους και θλιψεις κατασωρευοντες, τοτε προσιμεν Θεωι, την παρ' αυτου
ζητουντες επικουριαν, και των μαχομενων αυτου τηι δοξηι κατακεκραγοτες· καθα περ
αμελει και ο μεγας Μωυσης· εφη γαρ· "Ἐξ εγερθητι, Κυριε· διασκορπισθητωσαν οι
εχθροι σου· φυγετωσαν παντες οι μισουντες το ονομα σου." Και αυτο δε το ειρημενον
παρα αγιων αποστολων, εκ δειξειεν αν ουκ ασυντελουν προς ονησιν τωι θειωι κη
ρυγματι, το ασθενησαι πως των διωκοντων την χειρα· "Ἔπιδε γαρ, φησιν, επι τας
απειλας αυτων," τουτεστι ματαιωσον αυτων τας επαναστασεις· "και δος τοις δουλοις
σου, μετα παῤρησιας λαλειν τον λογον σου." Ὅτι γαρ ημελλον τους της ορθοτητος
λογους εκκαπηλευειν τινες, και της υγιαινουσης πιστεως αποφερειν πολλους,
προαναπεφωνηκε λεγων 72.852 9Πλην ο Υιος του ανθρωπου ελθων, αρα ευρη σει την
πιστιν επι της γης;9 (A f. 256, B f. 168, E f.145, δ φ. 59) Ουκ ηγνοη σε τουτο. Ποθεν; Θεος
γαρ εστιν ο παντα ειδως. Ὑπεμφαινει δε οτι ψυγησεται η αγαπη των πολλων, και
αποδραμουνται τινες εν εσχατοις καιροις της ορθης και αδιαβλητου πιστεως,
προσεχοντες πνευ μασι πλανοις και ψευδηγοριαις ανθρωπων κεκαυτη ριασμενων νουν·
καθ' ων ως οικεται γνησιοι τωι Θεωι προσιμεν, απρακτους αυτων παρακαλουντες
αποφαν θηναι τας πονηριας, και τα κατα της αυτου δοξης επιχειρηματα. Ἀδικουσι δε
τους Θεωι δουλευοντας και ετεροι τινες, καθ' ων ανεγκλητος η παρ' ημων εσται
προσοδος, η δια γε της προσευχης. Τινες δε ουτοι παλιν; Αι πονηραι και αντικειμεναι
δυναμεις, και ο παντων αντιδικος Σατανας, ο τοις ευ βιουν εθελουσιν, αγριως
αντανισταμενος, ο τοις φαυλοτη τος βοθροις ενιεις τους νυσταζοντας, ο πασης ημιν
αμαρτιας εμφυτευων σπερματα· εγκειται γαρ ου φορητως μετα των ιδιων υπασπιστων·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

133

και επ' αυτωι δη τουτωι καταβεβοηκεν αυτου ο Ψαλμωιδος, λεγων· "Ἕως ποτε επιτιθεσθε
επ' ανθρωπον; φονευετε παντες υμεις, ως τοιχωι κεκλιμενωι και φραγμωι ωσμενωι;
Ὥσπερ γαρ τοιχος ηδη το κλινεσθαι παθων, και φραγμος ωσθεις, ηγουν ανατραπεις,
πιπτουσιν ετοιμως ωθουντος τινος· ουτως ο ανθρωπινος νους, πλειστην εξ εαυτου εχων
την ροπην εις φιληδονιας κοσμικας, πιπτει προς αυτας ετοιμως, ελκοντος τινος και
κατερεθιζοντος· εργον δε τουτο τωι Σαταναι. Ουκουν περι τουτων ερουμεν εν προσευχαις
προς τον διασωσαι δυναμενον· "Ἐκδικησον μου εκ του αντιδικου μου." Ὃ δη και
πεπραχεν ο μονογενης του Θεου Λογος γενομενος ανθρωπος· εκβεβληκε γαρ της καθ'
ημων τυραννιδος τον αρχοντα του αιωνος τουτου, εξειλετο δε και σεσωκε, και τοις της
εαυτου βασιλειας υπηγαγε ζυγοις. Και γαρ εξ υμων τινες ως οικεται γνησιοι εν
εδραιοτητι πιστεως διατηρη θησονται παρα Θεου επι γης οντες· καλη τοινυν η εντευξις
η δια συχνης προσευχης· προσδεξεται γαρ ημων τας λιτας, πληρωσει τε τα αιτηματα
Χριστος. Ει γαρ τον κριτην της αδικιας, τον και προς Θεον και προς ανθρωπους
απαναιδευσαμενον, και πασης κακιας πεπληρωμενον, η της χηρας προσεδρεια και
καρτερια εμαλαξε, ποσωι μαλλον ημεις τον Πατερα του ελεους εις οικτον ελκυσομεν,
καν μακροθυμηι προς το παρον; Ἐπειραθησαν δε τινες περιεργοτερον την παρα βολην
ταυτην ερμηνευσαι, χηραν μεν την αποβα λουσαν τον διαβολον, ψυχην λεγοντες·
αντιδικον δε αυτης, αυτον καθ' ου και προσεισι τωι Θεωι τωι κριτηι της αδικιας, τουτεστι,
τωι κατακρινοντι την αδικιαν, ος ουκ εχει Θεον ον φοβηθησεται, ουδε προσωπον
ανθρωπου λαμβανει, ος και την προσεδρευουσαν αυτωι ψυχην οικτειρει· αλλα ταυτα μεν
τολμηρως και φαυλως τινες εξελαβοντο· ο μεν τοι Κυριος, οτι εν τωι καιρωι της
συντελειας προς τους τοτε κινδυ νους τηι προσευχηι συντονως χρηστεον, επιφερει, οτι
"Ἆρα ελθων ευρησει την πιστιν;" εν σχηματι 72.853 ερωτησεως το σπανιον παριστων.
Ειωθε γαρ επι του σπανιου, τωι ερωτηματικωι τροπωι χρασθαι· ως καν ταυθα δηλων, οτι
βραχεις εσονται οι την πιστιν φυ λαττοντες· και εν ολιγοις αυτην ευρησει επι της γης,
εν νεφελαις ελθων. (A f. 236 b) Ἵνα δε μαθηις οσην εχει ζημιαν το κατακρινειν ετερους,
και μη επι τοις οικειοις πται σμασι μετανοειν, εξ αυτων σε των Ευαγγελιων πι
στωσομεν. Λεγει τοιγαρουν ουτος ο μακαριος Λουκας περι του Σωτηρος ημων Χριστου·
"Ειπε δε αυτοις και παραβολην περι των δικαιουντων εαυτους, εξου θενουντων δε τους
ετερους." Και τις η παραβολη; 9Ἄνθρωποι δυο ανεβησαν εις το ιερον προσευ ξασθαι,
κ.τ.λ.9 (A f. 236 b, E f.145, Ε f. 298) Ἐνταυθα γαρ διδασκει ημας, τινα χρη τροπον τας προς
αυτον ποιεισθαι λιτας, ινα μη αμισθον ευρεθηι τοις χρωμε νοις το χρημα· μηδε δι' ων αν
τις ωφελεισθαι νο μιζοι, δια τουτων αυτων παροτρυνηι καθ' εαυτου τον των ανωθεν
χαρισματων δοτηρα Θεον· γεγραπται γαρ, οτι "Ἔστι δικαιος απολλυμενος εν δικαιωι αυ
του." Ἰδου γαρ ενταυθα ο Φαρισαιος κατακεκριται, οτι μη επιστημονως εποιειτο την
προσευχην. Πολλα γαρ κατ' αυτον αυτου τα εγκληματα· πρωτον μεν φορτικος εστι και
ανους· τεθαυμακε γαρ αυτος εαυ τον, καιτοι βοωντος του ιερου Γραμματος· "Ἐγ
κωμιαζετω σε ο πελας, και μη το σον στομα· αλλο τριος, και μη τα σα χειλη." Ειτα,
ηγνοησεν οτι το κακων ειναι κρειττονα, ουχι παντη τε και παντως αξιοθαυμαστον
αποφαινει τινα· το δε αμιλλασθαι φιλειν τοις ειωθοσιν ευδοκιμειν, λαμπρον και δια
πρεπη, και τοις δικαιως τεθαυμασμενοις εναριθμιον απεργαζεται.(A f. 239, Ε f. 298) Ὁ
γουν τελω νης ειστηκει μακροθεν· ουδ' οσον ειπειν ανατειναι τολμων εις υψος τους
οφθαλμους, αλλα τωι ερυθριωντι βλεμματι, το της ψυχης μηνυων απαῤρησιαστον. Ὁραις
οτι περιστειλας την παῤρησιαν, ως ουκ εχων αυτην, τοις υπο του συνειδοτος ελεγχοις
πληττεται; ∆εδιε γαρ και μονον οφθηναι Θεωι, ως ολιγως φρον τισας των αυτου νομων·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

134

και δι' αυτου του φαινομενου σχηματος, της εαυτου φαυλοτητος κατηγορει· τυπτει το
στηθος, ομολογει τα εγκληματα, δεικνυσιν ως ιατρωι την νοσον, και κατοικτειρεσθαι
παρακαλει. (A f. 241 b, Ε f. 305) Ὥσπερ ουν ουδε ο τελωνης [εξουδενωθη]· τι γαρ φησι
περι αυτου, του τας οικειας αμαρτιας ομολογουντος, ο παντων Κριτης, ο τας καρ διας
επιγινωσκων, ο τας παντων δεχομενος προσευ χας; "Λεγω υμιν, κατεβη ουτος
δεδικαιωμενος εις τον οικον αυτου, η εκεινος." Καν ει τις γαρ γε νοιτο χρηστος και
επιεικης, μη ταυτης ενεκα της αιτιας υπεροψιαν νοσειτω· μεμνησθω δε μαλλον Χριστου
λεγοντος τοις αγιοις αποστολοις· "Ὅταν ταυτα ποιησητε, δηλον δε οτι τα διατεταγμενα,
λεγετε ως ∆ουλοι αχρειοι εσμεν· ο ωφειλομεν ποιησαι, πε ποιηκαμεν." Ὀφειλομεν δε ως
εξ αναγκαιου ζυγου 72.856 τωι επι παντας Θεωι την δουλειαν, την υποταγην την εις παν
οτιουν· οραις οπως ο τελωνης τα αμαρτηματα απεδυσατο, την του Φαρισαιου
κατηγοριαν πραως ενεγκων; Και ο μεν απο δοξης, εις το της ατιμιας κατεπεσε βαραθρον·
ο δε απο της επονειδιστου ζωης, εις μακαριαν επανηλθε καταστασιν· και ο μεν πολλωι
τωι μεσωι της προς Θεον εγγυτητος εκεχωριστο· ο δε προς την της παῤρησιας χωραν
ανειλκυτο· και ο μεν εξ ογκου τεταπεινωτο, ο δε εκ ταπεινωσεως υψωτο. 9Προσεφερον
δε αυτωι και τα βρεφη ινα αυτων απτηται.9 (A f. 243 b, B f. 169, δ φ. 60) Προσεθει ποτε
γυναια, και δη και βρεφη προσεκομιζον αι μητερες, ινα επιθηι αυτοις τας χειρας· οχλον
δε το χρημα νο μισαντες ειναι, απειργον οι μαθηται· αυτος δε και λιαν ασμενως
προσιετο, λεγων· "Ἄφετε· των γαρ τοιουτων η βασιλεια." Ἐντευθεν αταλαιπωρον ιδειν,
ως ακακιας συμβολον το αρτιγενες εστι παιδιον· νεα γαρ ωσπερ κτισις, το βρεφος. Ου
βασκαινοντες μεν τοι τοις βρεφεσιν επετιμων οι μαθηται, απονεμοντες δε μαλλον ως
διδασκαλωι το χρεων, και οιονει τας περιττας οχλησεις απειργοντες· ουκ ασυνετους δε
ημας ειναι βουλεται Χριστος, φασκων· "Των γαρ τοι ουτων εστιν η βασιλεια των
ουρανων·" αλλα τηι κακιαι νηπιαζειν, ταις δε φρεσι τελειους υπαρχειν· το γαρ βρεφος, η
ολιγα παντελως, η ουδεν ολως ειδος, απ αλλαττοιτο αν εικοτως της επι φαυλοτητι και
πονηριαι διαβολης· οις και ημας εξομοιουσθαι προσηκει, απλουν και απονηρον
διαζωντας βιον· τελειους δε ειναι χρη ταις φρεσιν, εδραιον εχοντας τον νουν, εις το
ειδεναι σαφως τις ο των ολων Θεος, και διαβολι κων σκανδαλων αποφοιταιν· ουτος γαρ
ορος φιλοσο φιας, το μετα συνεσεως απλαστον ειναι. 9Ἐπηρωτησε τις αυτον αρχων,
κ.τ.λ.9 (A f. 244, δ φ. 60) Ὁ ενθαδε λεγομενος αρχων, ακριβης ειναι τις υπονοουμενος,
ωιηθη δυνασθαι ελεγξαι Χριστον, ατιμαζοντα μεν την δια Μωυσεως εντολην, ιδιους δε
νομους εισκεκομικοτα. Προσερχε ται τοινυν, και χρηστολογειν υποπλαττεται· διδασκα
λον γαρ υποκαλει, και αγαθον ονομαζει, και μαθη τιαιν επαγγελλεται. Ει δε πειραζων
επυθετο, εικοτως ο δρασσομενος τους σοφους εν τηι πανουργιαι αυτων, φησι προς αυτον·
Ει μη πεπιστευκας οτι Θεος ειμι, πως τα μονηι πρεποντα τηι ανωτατωι φυσει περιτε θεικας
μοι, και αγαθον αποκαλεις, ον δη και νενο μικας ανθρωπον ειναι κατα σε; Φυσει γαρ
αγαθος ο Θεος, και ιδιον αυτου και ουσιωδως εμπεφυκος και εξαιρετον αξιωμα, το ειναι
αγαθον, κατα μεθεξιν δε, αγγελοι και ημεις. Και ουτος μεν ο του λογου σκοπος γεγονε
τωι Χριστωι. Ουκ ανεξεται δε ισως της των εννοιων ορθοτητος, ο της Ἀρειου δυσσεβειας
μετοχος, φασκων· Ἰδου σαφως ηρνησατο ειναι αγαθος, ανατι θησι δε ως μονωι πρεπον
τωι Θεωι και Πατρι. Ἀλλ' ειπερ ην, φησιν, ομοουσιος αυτωι και εξ αυτου κατα 72.857
φυσιν, ουκ αν υπηρχε και αυτος ως Θεος αγαθος; Ἀλλα λεκτεον προς αυτους· Ἐπειδη
πας λογος ορθος τε και ακριβης, ομοουσιον οιδεν οντα τωι Πατρι τον Υιον, πως ουκ
εστιν αγαθος, Θεος ων; Ου γαρ δυναται δενδρον αγαθον καρπους πονηρους ποιειν, ουδε
εκ γλυκειας πηγης ποταμος προεισιν ου γλυκυς· Θεου τοιγαρουν αγαθου καρπος αγαθος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

135

ο Υιος· και ως εικων, του γεννησαντος το καλλος εν ιδιαι φυσει δεικνυς.(A f. 245) Ἀλλα
ταυτα μεν αποχρη προς γε τα παροντα. Ειρηται δε και εν τωι Ματθαιωι. Προσδοκωντος δε
του αρχοντος, ακουσεσθαι λεγοντος του Χριστου· Ἀποπηδησον των Μωυσεως γραμμα
των, και προσιθι τοις δι' εμου θεσπισμασι· τουτο μεν ουκ εφη, τον ενοντα σκοπον τωι
πειραζοντι θεο πρεπεστατα βλεπων· ωσπερ δε ουκ ουσων ετερων εντολων, πλην οτι
μονων των δια Μωυσεως, πεμπει τον ανθρωπον προς αυτας, και φησι· 9Τας εντολας
οιδας· Μη μοιχευσηις, μη φονευ σηις, κ.τ.λ.9 (A f. 246 b) Ὁ μεν τοι νομος παν ειδος αποφα
σκει φαυλοτητος, και τους της ανοσιοτητος κατακι βδηλευει τροπους· "Ου γαρ
μοιχευσεις, φησιν, ου φονευσεις," και τα λοιπα εναργως αποφασκων, το μητε χρηναι
φονειν, μητε μην αλλοτριοις γαμοις επιμαινεσθαι· καταδικαζων δε και κλοπης, και επι
ορκιας, και του ψευδομαρτυρειν, και ποινας τοις πλημμελουσιν οριζων. Ειτα της εις
γονεας αιδους επιμελητας γενεσθαι προστεταχεν, αξιοκτητα τοις ευδοκιμειν εθελουσι
τα γερα προθεις· "Τιμα γαρ, φησι, τον πατερα σου και την μητερα σου, ινα ευ σοι
γενηται, και εσηι μακροχρονιος επι της γης." (A f. 247, δ φ. 59 b) Ἐνομισεν ο δυστροπος
και δεινος εις κακουργιας, καιτοι Θεον οντα τον ερωτω μενον συναρπασειν ακονιτι
προς το αυτωι δοκουν αποκρινομενον· ο δε Χριστος, καιτοι πονηρον οντα, ουκ
απεσοβησεν. "Ὁ δε ακουσας ταυτα, περιλυπος εγενετο."(A f. 247 b) Ὁ της Ἰουδαιων
Συναγωγης αρχων, τον νεον ουκ εχωρησεν οινον, ασκος παλαιος υπαρχων, αλλ'
εῤραγη, και αχρειος ην· λε λυπηται γαρ, καιτοι μαθημα λαβων ζωης της εις αιωνα
προξενον.(B f. 171, E f.146) Καμηλον, ου το ζωον, αλλα το εν τοις πλοιοις παχυ σχοινιον.
Ἔξεστι γαρ αυτοις, ει μη εισαπαν ελοιντο το των ολων οντων απολισθειν, ετερως
ευδοκιμειν, ποιησαι φιλους εκ του αδικου μαμωνα, ινα οταν επιλιπωσι, δεξωνται
αυτους εις τας αιωνιους σκηνας. 9Ἀφηκαμεν παντα, και ηκολουθησαμεν σοι.9 (A f. 250,
E f.146) Προσεπαγει δε τουτοις ο Ματθαιος το· "Τι αρα εσται ημιν;" Προς τουτο ερει τις·
Τι γαρ ολως αφηκαν οι μαθηται, η τινων 72.860 αντεκτισιν αιτουσι παρα Χριστου; Τι
ουν προς ταυτα φαμεν; Μαλιστα μεν ταυτης ενεκα της αιτιας, αναγκαιοτατην εποιουντο
την πευσιν. Ὡς γαρ ουδεν κεκτημενοι, πλην οτι μικρα και ευτελη, βουλονται μαθειν
τινα τροπον αμειψεται Θεος και τους ολιγιστα καταλελοιποτας δια την βασιλειαν του
Θεου, τουτεστι δια το εφιεσθαι τυχειν της των ουρανων βασιλειας, δια της εις αυτον
αγαπης. Ἀραροτως μεν γαρ ο πλουσιος καταφρονησας πολλων, προσδοκησει τας
αμοιβας· ο δε γε μικρα κεκτημενος, ειτα τουτων αποστας, εν ποιαις ελπισιν εσται, πως
ουκ εδει μα θειν; Ειτα προς τουτοις κακεινο ειπειν αναγκη· το γαρ τοι πολλων η ολιγων
απολισθειν, ισον τοις πα θουσιν ειη αν κατα τον της ορθοτητος λογον· ουκουν το γε
ηκον εις υπακοην και προθεσιν, εν ισηι ταξει καταλογισθειεν αν τοις πολλα κεκτημενοις
οι μη κατ' αυτους μεν οντες, ειτα ταις ισαις προθυμιαις χρω μενοι, και των ενοντων την
απεμπολην εκουσιον υπομενοντες. Ειτα τι προς αυτους ο Χριστος; 9Ἀμην λεγω υμιν, οτι
ουδεις εστιν ος αφηκεν οικιαν, η γονεις, κ.τ.λ.9 (A f. 250, B f. 172, δ φ. 60 b) Θεοπρεπης η
φωνη, και η ψηφος οσια· εις ελπιδα γαρ βεβαιαν ανακομι ζει απαντας τους
ακροωμενους· και ενωμοτον ποιει ται την υποσχεσιν, προτιθεις του λογου το αμην, οιον
ορκου χρειαν αποπληρουν. Ζητησαι δε πρεπει, τινες αν ειεν οι αφιεντες πατερα η
μητερα, γυναικα τε και αδελφους και οικιας· ειθ' ουτως πολυπρα γμονησαι λεπτως, πως
αν οι τοιουτοι πολλαπλασιονα λαβοιεν εν τωι παροντι καιρωι. Ουκουν καταλιμπα νουσι
τινες πατερα, και της εις απαν το γενος φιλο στοργιας ολιγωρουσι εσθ' οτε, δια γε την
εις Χρι στον αγαπην· και τινα τροπον, αυτος ημας διδαξει λεγων· "Ὁ φιλων πατερα η
μητερα υπερ εμε, ουκ εστι μου αξιος." Και· "Ἦλθον μερισαι ανθρωπον απο του πατρος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

136

αυτου," και τα εξης. Σαγηνευοντος γαρ εις την υπ' αυτωι πιστιν του θειου κηρυγματος
την υπ' ουρανον, βουλονται μεν προς τουτο ιεναι τι νες, υφορωνται δε ισως πατερας η
μητερας απιστους οντας και πονηρους· και υιους δε πολλακις ουκ ηνεσχοντο λυπησαι
πατερες, δια του προσδραμειν τηι πιστει. Ὁ αυτος δ' αν γενοιτο λογος και περι αδελ φων
προς αδελφους, και νυμφης προς πενθεραν, κακεινης προς ταυτην· αλλ' οι γε τηι πιστει
εδραιοι προταττουσιν ουδεν της εις Χριστον αγαπης, το κατα σαρκα γενος εν ουδενι
ποιουμενοι λογωι. Σκοπησαι δε λοιπον χρη πως αν τις τουτους αφεις, πολλαπλασιονα
ληψεται εν τωι νυν αιωνι. Ἆρα γαρ πολλων γυναικων εσται ανηρ, η πολλους ανθ' ενος
πατερας ευρησει επι της γης, και πολυπλασιασθεν ουτω το κατα σαρκα γενος; Ου τουτο
φαμεν· αλλ' οτι τα σαρκικα και προσκαιρα καταλελοιπως, τα πολλωι κρειττονα ληψεται,
και οιον πολλαπλασιονα των καταφρονουμενων. Και οι αποστολοι γαρ 72.861 αφεντες
ολιγα, αγιου μεμεστωνται Πνευματος, και παντοδαπων ετυχον χαρισματων, απολεκτοι
τε και αοιδιμοι γεγονασι τοις απανταχου. Ἅπαντες ουν εσομεθα κατ' εκεινους οι
πιστευσαντες εις Χριστον, και ηγαπηκοτες αυτου το ονομα. Καν οικον αφηι τις, τας ανω
ληψεται μονας· καν απολισθησηι πατρος, τον εν ουρανοις εχει Πατερα· καν αδελφων
γενηται μα κραν, αλλ' εις αδελφοτητα αυτον παραληψεται Χρι στος· οταν αφηι γυναικα
συνοικον, ευρησει την ανωθεν και παρα Θεου σοφιαν, εξ ης τεκνογο νησει ευκαρπιας·
καν αφησηι μητερα, ευρησει "την ανω Ἱερουσαλημ, ητις εστιν ελευθερα και μητηρ
ημων." 9Τελεσθησονται παντα τα γεγραμμενα δια των προφητων τωι Υιωι του
ανθρωπου.9 (A f. 250, B f. 172 b, δ φ. 61) Προαποκειρει δια του λεγειν τα συμβησομενα,
και λογισμων ατοπιαν, και παντος σκανδαλου προφασιν· οι γαρ τας παρ' αυτου
θεοσημειας τεθεαμενοι, και τοις παρ' αυτου λογοις προς ευανδριαν διανευρουμενοι,
εμελλον οραιν αυτον των Ἰουδαιων υπομενοντα γελωτα, σταυρουμενον, και
ατιμαζομενον. Ἦν ουν εικος επ' αυτοις δη του τοις σκανδαλιζομενους, εκεινα καθ'
εαυτους διενθυ μεισθαι τε και λεγειν· Ὁ τοσουτος εν ισχυι, και νευματι μονωι
θαυματουργων, ο την του Πατρος προνοιαν και μεχρι στρουθιων καθικνεισθαι λεγων, ο
Μονογενης και Πρωτοτοκος, πως ηγνοησε τα εσο μενα, και τεθηρευται παρ' εχθρων ο
και ημας αυ τους διασωσειν υπισχνουμενος; Ἵνα τοινυν ειδειεν, ως και προεγνω το
παθος, και διαφυγειν ευκολως εξον, εκων εις τουτο παρηλθε, προκαταμηνυει τα
συμβησομενα. Προσετιθει δε αναγκαιως, ως παντα προειρηται δια προφητων αγιων,
προοικονομουντος Θεου και τουτο χρησιμως, ιν' οταν γενεσθαι συμβηι, σκανδαλισθειη
μηδεις. Ἐξην γαρ ολως μηδε παθειν τωι προεγνωκοτι το συμβησομενον· αλλ' ου
βεβιασται προς τινος, ειλετο δε το παθειν εκων, ευ ειδως οτι σωτηρια εσται τωι κοσμωι
παντι, το παθειν αυτον. Ὑπεστη μεν γαρ τον κατα σαρκα θανατον, εγηγερ ται δε
πατησας την φθοραν, και δια της εκ νεκρων αναστασεως, ενεφυτευσε τοις ανθρωπινοις
σωμασι την παρ' εαυτου ζωην· ολη γαρ ην η ανθρωπου φυσις εν αυτωι παλινδρομουσα
προς αφθαρσιαν. 9Αυτοι ουδεν τουτων συνηκαν.9 (A f. 250 b) Ὁ μεν των ολων Σωτηρ
προαπηγ γειλε ταυτα τοις αγιοις αποστολοις, οι δε ου συν ηκαν, φησι, τα λεγομενα·
ουπω γαρ ᾔδεισαν ακρι βως τα παρα των αγιων προφητων προκεκηρυγμενα. Και γουν ο
προυχων εν μαθηταις, συνεις ουπω του μυστηριου το βαθος, αντανιστατο λεγων·
"Ἵλεως σοι, Κυριε, ου μη εσται σοι τουτο." Ἐπετιμηθη δε 72.864 τουτο λεγων. Ἐπει δε
ανεβιω Χριστος εκ νεκρων, διηνοιξεν αυτων τους οφθαλμους καθ' ο γεγραφε τις των
αγιων ευαγγελιστων· κατεφωτισθησαν γαρ, την του Πνευματος μεθεξιν αμφιλαφη
πλουτησαντες· ως λεγειν· "Και εχομεν βεβαιοτερον τον προφητικον λογον, ωι καλως
ποιειτε προσεχοντες, ως λυχνωι φαι νοντι εν αυχμηρωι τοπωι, εως ου ημερα διαυγασηι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

137

φωσφορος ανατειληι εν ταις καρδιαις υμων." 9Ἰησου, υιε ∆αβιδ, ελεησον με.9 (A f. 251 b,
E f.146 b) Προσηλθε μεν ουτος ως Θεωι τωι παντα ισχυοντι· ονομαζει δε αυτον υιον
∆αβιδ· τεθραμμενος γαρ εν Ἰουδαισμωι, και αυθιγενης υπαρχων, ουκ ηγνοησε τα δια γε
του νομου και των αγιων προφητων περι αυτου προηγορευ μενα, και ως εκ γενους
υπηρχε του ∆αβιδ το κατα σαρκα. Ουκουν ως ηδη πεπιστευκως οτι Θεος ων ο Λογος,
υπεμεινεν εκων την κατα σαρκα γεννησιν, την απο γε, φημι, της αγιας Παρθενου,
προσεισιν ως Θεωι, λεγων· "Ἐλεησον μου, υιε ∆αβιδ·" Ὅτι γαρουτω διατεθεις
προσεκομισε την ικετηριαν, επιμαρ τυρησει λεγων αυτωι ο Χριστος· "Ἡ πιστις σου σε
σωκε σε." Μιμησασθωσαν αυτον τον τας οψεις ηῤ ρωστηκοτα, οι διαιρουντες εις δυο τον
ενα Κυριον Ἰησουν Χριστον, ος ως Θεωι προσεισι τωι παν των Σωτηρι Χριστωι, και Κυριον
αυτον, και υιον ονομαζει ∆αβιδ. Μαρτυρει δε αυτου τηι δοξηι, δια του θεοπρεπεστατην
ενεργειαν παρ' αυτου ζητειν. Θαυ μαζετωσαν αυτου την ενστασιν της ομολογιας· τινες
μεν γαρ επετιμων ομολογουντι την πιστιν· ο δε ουκ ανιει, ουδ' ενεποδιζετο η παῤρησια
δια των κωλυον των. Οιδεν η πιστις προς παντα μαχεσθαι και παντα νικαιν· διο
επετιμων, ο δε πιστος ουχ υπεστελλετο, αλλ' ηκολουθει τωι ∆εσποτηι, ειδως οτι καλη η
υπερ ευσεβειας αναιδεια· ει γαρ υπερ χρηματων αναιδεις πολλοι, υπερ σωτηριας ψυχης
ου χρη την καλην αν αιδειαν ενδυσασθαι;(A f. 251 b, δ φ. 61 b) Ἵστησι τον Κυριον η
φωνη του μετα πιστεως επικαλουμε νου· και τετιμηται εικοτως παρα Χριστου ο τυφλος·
κεκληται γαρ παρ' αυτου, και εγγυς γενεσθαι προσ τετακται, ιν' ο εγγισας αυτωι τηι
πιστει προτερον, πλησιασηι και τωι σωματι· και ημας ουν η πιστις παριστησι και εγγυς
αποφερει Χριστου, ωστε και λογων αξιωθηναι των παρ' αυτου. Ἐγγυς γαρ εν εχθεντα
τον τυφλον, ηρετο λεγων· "Τι σοι θελεις ινα ποιησω;" Ἆρ' ουν ηγνοει την αιτησιν; και
πως αν εχοι τουτο λογον; Ἠρωτα τοινυν οικονομικως, ινα δη μαθοιεν οι περιεστηκοτες,
ηγουν συμβαδιζον 72.865 τες, ως ου χρηματα μαλλον αιτει αυτον, αλλ' ενερ γειαν
θεικην ως παρα Θεου.(A f. 255, δ φ. 61 b) Ἆρ' ουν απηλλαττετο μεν του νοσειν ο τυφλος,
κατ ημελει δε του ειναι φιλοχριστος; Ουδαμως· αλλα τοις εργοις την ευγνωμοσυνην
επεδεικνυτο. Και διτ της ηλευθερωτο τυφλοτητος, της τε σωματικης, και της εις νουν
και καρδιαν· ου γαρ αν εδοξασεν αυτον ως Θεον, ει μη ανεβλεψεν οντως. Γεγονε δε και
ετεροις προφασις του δοξαζειν αυτον.

ΚΕΦΑΛ. ΙΘʹ.
Ἰδου ανηρ ονοματι καλουμενος Ζακχαιος.9 (A f. 252, B f. 173, E f.146 b, δ φ. 62)
Ἀρχιτε λωνης ην ο Ζακχαιος, εν επιτασει τε πολληι παρ' αυ τωι φιλαργυρον, και της
πλεονεξιας ο σκοπος· τουτο γαρ τοις τελωναις το επιτηδευμα· ταυτην δε και
ειδωλολατρειαν ονομαζει ο Παυλος, ως ταχα πρεπου σαν μονοις τοις ουκ ειδοσι Θεον.
Ταυτηιτοι και μαλα εικοτως παῤρησιαν αναιδη τοις προσωποις ενδυσαν τας τους
τελωνας, πορναις συντεταχεν ο Κυριος, ουτω λεγων τοις Ἰουδαιων καθηγηταις· "Αι
πορναι και οι τελωναι προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν του Θεου." Ἀλλ' ου
μεμενηκεν εν τουτοις ο Ζακ χαιος, ηξιωθη δε φειδους της παρα Χριστου· αυτος γαρ
εστιν ο καλων εγγυς τους μακραν, και φωτιζων τους εσκοτισμενους. Ὁποια δε γεγονε
τωι Ζακχαιωι της επιστροφης η οδος, φερε ιδωμεν.(B f. 173 b) Ἐπεθυμησεν ιδειν τον
Ἰησουν· εβλαστησε γαρ εν αυτωι σπερμα σωτηριας. Τεθεαται τουτο Χριστος τοις της
θεοτητος οφθαλμοις· αναβλεψας ουν ειδεν αυτον και τοις της ανθρωποτητος· και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

138

επειδη σκο πος ην αυτωι παντας ανθρωπους σωθηναι, προτεινει την ημεροτητα· και
παραθαῤρυνων αυτον λεγει· "Σπευσας καταβηθι·" εζητει γαρ αυτον θεασασθαι, και
εκωλυεν αυτον ο οχλος, ου τοσουτον ο των αν θρωπων, οσον ο των αμαρτηματων. Ἦν
δε και μι κρος την ηλικιαν ου μονον την σωματικην, αλλα και την πνευματικην· και
ουκ αλλως ηδυνηθη ιδειν αυ τον, ει μη υψωθη απο της γης, και ανεβη επι την
συκομωραιαν, δι' ης εμελλε διελθειν ο Χριστος. Ἔχει δε αινιγμα ο λογος. Ουκ αλλως
γαρ δυναται τις ιδειν τον Χριστον, και πιστευσαι εις αυτον, ει μη επι την συκομωραιαν
αρθηι, μωρανας τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, και τα εξης. Ἔμελλε δε,
φησιν, ο Χριστος δια της συκομωραιας διερχεσθαι· την γαρ νομικην οδευσας πολιτειαν,
ο εστι συκην, τα μωρα του κοσμου εξελεξατο, ο εστι τον σταυρον και τον θανατον. Και
πας ος αιρει τον σταυρον αυτου, και ακολουθει τηι του Χριστου πολι τειαι, σωζεται,
συνετως τον νομον εργαζομενος, ος εστι συκη μη ποιουσα συκα αλλα μωρα· μωρια γαρ
τοις Ἰουδαιοις φαινεται η κεκρυμμενη τοις πιστοις 72.868 εργασια, εν περιτομηι κακιας,
και αργιαι φαυλης πραξεως· μη μεντοι αισθητως ακροβυστιαν περι τεμοντων, και
τηρουντων το Σαββατον. Ἔγνω τοι νυν αυτον ετοιμον εις υπακοην, και θερμον εις
πιστιν, και ευμεταβλητον απο κακιας εις αρετην· διο και καλει, και απεισι κερδησων
αυτον· ο δε "σπευσας κατεβη, και υπεδεξατο αυτον χαιρων," ου μονον οτι ειδεν αυτον
ως εζητει, αλλ' οτι και εκληθη παρ' αυτου, και οτι υπεδεξατο αυτον, ως ουκ αν ποτε
προσεδοκησεν. 9Ζακχαιε, σπευσας καταβηθι· σημερον γαρ εν τωι οικωι σου δει με
μειναι.9 (A f. 252 b, B f. 174) Προγνωσις αυτη θεια, ευ γαρ ηπιστατο το εσομενον· ειδεν
ανθρωπου ψυχην ετοιμοτατα διανευουσαν εις γε το βιουν ελεσθαι αγιως· και μετεθηκεν
εις ευσεβειαν· υπεδεξατο γαρ, φησι, τον Ἰησουν χαιρων· ετυχε γαρ ων μη προσ εδοκα·
αλλ' ισως εκεινο φαιη τις αν τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι· Αυλιζηι παρα Ζακχαιωι
και παρα τωι τελωνων ηγουμενωι, ος ουπω τους της φι λοκερδειας απενιψατο τροπους;
Ναι, φησιν· οιδα τουτο, Θεος ων φυσει, και τας εκαστου των επι της γης εποπτευων
οδους, και προς τουτοις εχων των εσομενων την γνωσιν· κεκληκα προς μεταγνωσιν,
προθυμον οντα προς τουτο. 9Τα ημιση των υπαρχοντων μου, Κυριε, διδωμι τοις
πτωχοις.9 (A f. 252 b) Ὁραις πως ο τελωνων ηγουμενος, ο φιλαργυρος, ευθυς ελεημων
και φιλοπτωχιας γεγονε εραστης, διανεμειν επαγγελλομενος τοις ενδεεσι τον πλουτον,
και τοις ηδικημενοις απολογουμενος, κατα τον νομον τον τεσσαρα προβατα ανθ' ενος
εκτισειν κελευοντα, κατα την του ∆αβιδ κρισιν περι του την αμναδα λεχθεντος
απεστερηκεναι του πτωχου. "Και την αμναδα γαρ, φησι, αποτισει τετραπλασιονα."
9Σημερον σωτηρια τωι οικωι τουτωι εγενετο.9 (A f. 254) Ἔνθα γαρ αν εισβαληι Χριστος,
εκει παντως εστι και σωτηρια· ουκ εις αναβολας δε ουδε επαγγελιας, αλλα σημερον τωι
Ζακχαιωι την σωτηριαν ο Χριστος ευαγγελιζεται· επειδη και αυτος αυτικα πεποιηκεν α
επηγγειλατο. Ου γαρ ειπεν· ∆ωσω τα ημιση, και τοις αδικηθεισιν αποδωσω τετραπλουν·
ηκουσε γαρ του Σολομωντος· "Μη ειπηις· Ἐπανηκε, και αυριον δωσω·" αλλ', "Ἰδου,
φησι, διδωμι και απο διδωμι." ∆ιο και ο Χριστος· Σημερον, φησι, διδως, σημερον σοι και
η σωτηρια. Ἔδει τοινυν τους Ἰουδαιους χαιρειν επι Ζακχαιωι σεσωσμενωι παραδοξως·
οτι και αυτος εις υιους ετελει τωι Ἀβρααμ, οις την δια Χριστου λυτρωσιν δια προφητων
αγιων επηγγει λατο ο Θεος. 9Προσθεις ειπε παραβολην· Ἄνθρωπος τις ευ γενης, κ.τ.λ.9
(B f. 255) ∆ια της εν χερσι δε παραβολης, ομου και την προτεραν εις ανθρωπους αφιξιν
εαυτου, και 72.869 την ενθενδε αποδημιαν, την τε μετα ταυτα της βα σιλειας υποδοχην,
και την επι τουτοις επ' αγαθαις ελπισι προσδοκωμενην ημιν δευτεραν αυτου θεοφα
νειαν, αινιττεται και ως κατ' εκεινο καιρου, των μεν αξιων αυτου βασιλευσει,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

139

κοινωνους αυτους των αγα θων και δη και της βασιλειας ποιησαμενος· των δε επι του
παροντος βιου το κηρυγμα παραιτησαμενων, εν εχθρων τε χωραι και πολεμιων εαυτους
καταλεξαν των κριτης εσται απαραιτητος. Ταυτα δ' εν παρα βολης εθεσπιζε τροπωι,
σαφως διδασκων, οτι μηπω τοτε ταυτ' εξεφαινεν ανθρωποις συνων, ο της αυτου
βασιλειας ενειστηκει καιρος. Ἔλεγε δ' ουν ταυτα και παρεδιδου, εν Ἱεριχοι μεν
ποιουμενος τας διατρι βας, ορμων δε λοιπον επι τα Ἱεροσολυμα· και ελεγεν αναγκαιως·
επειδη πολυς ην ο περι αυτου παρα τοις πασι λογος, ως αυτικα τοτε μελλοντος εν τοις
Ἱερο σολυμοις την δια των προφητων ανακεκηρυγμενην αυτου βασιλειαν
παραληψεσθαι· ης υπονοιας μυρια τοις πολλοις εγινετο αιτια, τα προς αυτου δρωμενα
θαυματα, αι τε παραδοξοι δυναμεις, δι' ων τους θεωμενους επειθεν αραροτως, αυτον
ειναι ηγεισθαι τον εκ πατερων αυτοις κατηγγελμενον και προσδο κωμενον Χριστον.
Ἐπειδη τοινυν ηδη παρειναι της αυτου βασιλειας τον καιρον υπελαμβανον, αναγ καιως
τους τουτο νομιζοντας διωρθουτο της ψευδους δοξης. (A f. 255 b, B f. 175 b) Ὅπερ ουν
εφημεν, κατα γραφει της παραβολης ο σκοπος ολην ως εν βρα χεσι της εφ' ημιν
γενομενης οικονομιας την δυνα μιν, και του κατα Χριστον μυστηριου τα απ' αρχης αχρι
τελους. Γεγονε μεν γαρ ανθρωπος Θεος ων ο Λογος· κεχρηματικε δε δια τουτο δουλος·
αλλ' ην και εστιν ευγενης, κατα γε την εκ Πατρος αῤρητον γεννησιν· αποπερανας δε της
μετα σαρκος οικονο μιας το μυστηριον, εις την ενουσαν αυτωι κατα φυ σιν
αναπεφοιτηκε δοξαν, και οιον αποδεδημηκεν εις χωραν μακραν· χωρα γαρ ετερα παρα
την γην, ο ουρανος· ανεβη δε λαβειν εαυτωι βασιλειαν. Πως δε ο των ολων βασιλευων
μετα του Πατρος, ανεισι προς αυτον ληψομενος βασιλειαν; ∆ηλονοτι ενανθρωπη σαντι
τωι Υιωι και τουτο διδωσιν ο Πατηρ· αναφοι τησας γαρ εις ουρανον, κεκαθικεν εν δεξιαι
της με γαλωσυνης εν τοις υψηλοις, το λοιπον εκδεχομενος, εως ου τεθωσιν οι εχθροι
αυτου υπο τους ποδας αυτου. 9Καλεσας δε δεκα δουλους εαυτου, εδωκεν αυτοις δεκα
μνας.9 (A f. 255 b, B f. 275 b, E f.147) ∆ιανεμει γαρ ο Σωτηρ τοις πιστευσασιν εις αυτον,
την των θειων χαρισματων διαφοραν· τουτο γαρ ειναι φαμεν τας δεκα μνας. Πλην
πολλη τουτων η διαφορα προς εκεινους, οι και ολως ηρνησαντο την βασιλειαν αυ του·
οι μεν γαρ ανταιρουσιν, οι δε της επ' αυτωι 72.872 δουλειας φερουσι το καυχημα.
Ουκουν ως οικεται γνησιοι τον ∆εσποτικον εθαῤρηθησαν πλουτον, ινα τι
προσεργασαμενοι, τους τηι γνησιοτητι πρεποντας επαινους κερδανωσι. Ἀλλ' οι πολιται
αυτου, φησιν, εμισουν αυτον· τουτο τοις Ἰουδαιοις ωνειδισεν ο Χριστος· "Ει μη τα εργα
εποιησα εν αυτοις, α ουδεις αλλος εποιησεν, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε και εωρακασι
και μεμισηκασι και εμε και τον Πα τερα μου." Αυτοι ουκ ηθελησαν αυτον επ' αυτους
βασιλευσαι· καιτοι Ζαχαριου του προφητου βοων τος· "Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· οτι
ιδου ο βασιλευς σου ερχεται σοι δικαιος και σωζων." Και Ἡσαΐας δε ομοιως. "Ἰδου δη,
φησι, βασιλευς δικαιος βασιλευσει, και αρχοντες μετα κρισεως αρξουσι." Ναι μην και
αυτος εφη που Χριστος δια της του Ψαλ λοντος λυρας· "Ἐγω δε κατεσταθην βασιλευς
υπ' αυτου, επι Σιων ορος το αγιον αυτου." Ἠρνησαντο τοινυν την βασιλειαν αυτου,
φασκοντες Πιλατωι· "Ουκ εχομεν βασιλεα, ει μη Καισαρα." 9Ἐν τωι επανελθειν αυτον
λαβοντα την βασι λειαν.9 (A f. 256) Ὑποστρεψαντος τοινυν μετα το λαβειν την
βασιλειαν του ανθρωπου του ευγενους, δηλον δε οτι του Χριστου, επαινων τευξονται,
και ταις ανωτατω τιμαις εντρυφησουσιν οι του λογου διακο νοι. ∆εκαπλασιασαντες γαρ,
ηγουν πενταπλασια σαντες το ταλαντον δια του κερδαναι πολλους, επανω δεκα πολεων
η πεντε γενησονται· τουτεστιν αρξουσι παλιν, ουχ ων ηρξαν προ τουτου μονον, αλλα
και ετερων ετι πολλων. [A f. 257, B f. 175 b] ∆ια νεμει και νυν ο Σωτηρ ταλαντα τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

140

ιδιοις οικεταις, κατα γε την εν Ευαγγελιοις παραβολην. Ουκουν απλωσατε τας καρδιας,
και υποδεξασθε χαιροντες· δοκιμοι γενεσθε τραπεζιται· εμπορευσασθε το δοθεν,
επιστημονως· πολυπλασιασατε ταις επιεικειαις. Μεγα και αγιοπρεπες το καυχημα, και
τους της γνησιοτητος επαινους προξενει. Και τι τουτο λεγω, το ετι μειζον αφεις;
Ουρανου πολιτην εργαζεται, εις βασιλειαν αναφερει, αυτωι συνδοξαζεσθαι ποιει τωι
παντων ημων Σωτηρι Χριστωι. Ἴδωμεν δε τουτο, και εξ αυτων των ευαγγελικων
γραμματων. Ὁ τα πεντε ταλαντα λαβων παρα του οικοδεσποτου, προσ εργασαμενος δε
και ετερα πεντε, τι προσερχεται λεγων; "Κυριε, πεντε ταλαντα μοι εδωκας, ιδε εποιησα
αλλα πεντε." Ὁραις οσον εστι της φιλοπο νιας το καυχημα; Και τι προς αυτον εφη
Χριστος; "Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω·
εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου." Τι τουτου το μειζον εις δυναμιν; τι το
αιρετωτερον εις ευημεριαν; Ἔπαινοι παρα Χριστου, και ψηφος ∆εσποτικη στεφανουσα
τον φιλερ γησαντα, πιστον ονομαζει τον καρποφορησαντα νοη τως. Μη γαρ τωι ∆εσποτηι
το κερδος προσηνεγκε; Μη 72.873 γαρ χρηιζει τινος εν τοις καθ' εαυτον; Αυτος εστι το
παντων πληρωμα, και ως ο πανσοφος Ἰωαννης φησιν, "Ἐκ του πληρωματος αυτου
παντες ημεις ελαβομεν." Ἀλλ' οταν ημεις εαυτους κερδανωμεν, προσωφελωμεν δε και
ετερους, τοτε χαιρει Χριστος· πλουτον ηγειται την ημων ευδοκιμησιν. Και το ετι μειζον
ερω· τροφην ωσπερ ποιειται το πραγμα· οτι δε εστιν αληθες ο φημι, παλιν εκ των
ευαγγελι κων μαθησηι γραμματων· νενουθετηκε μεν γαρ την εκ Σαμαρειας γυναικα· ειτα
λεγουσης εκεινης, Ὅτε ελθηι Μεσσιας, απαγγελει ημιν παντα, εαυτον εμφανη
κατεστησε, λεγων· "Ἐγω ειμι ο λαλων σοι." Και το μεν γυναιον, δρομωι συντεινεται, και
την Σαμα ρειτων μεμυσταγωγηκε πολιν. Ειδως δε Χριστος οτι πολλοι πιστευσουσιν επ'
αυτον, τοις αγιοις εφασκε μαθηταις· "Ἐγω βρωσιν εχω φαγειν, ην υμεις ουκ οιδατε."
Τρεφει γαρ ωσπερ την ημερωτατην φυσιν, των απολωλοτων η σωτηρια. Ὁ μεν ουν
γνησιος οικετης, (αναβησομαι γαρ αυθις επι τον του λογου σκοπον), τον της επιεικειας
ανεδη σατο στεφανον· εισκεκομισται γαρ εις την χαραν του ιδιου δεσποτου. Ὁ δε γε
λαβων το [εν] ταλαντον, ειτα γεγονως οκνηρος, προσεργασαμενος δε παντελως ουδεν,
κατακρυψας δε μαλλον εις γην αυτο, ταις εσχαταις περιπεπτωκε δικαις. Φυγωμεν
τοινυν την μιμησιν, αποπεμψωμεθα της εαυτων διανοιας τον ακερδη και επαρατον
οκνον, τον επ' αγαθοις δηλον οτι σπουδασμασι· μη εις αργιαν, την δοθεισαν ημιν παρα
Χριστου καταχωσωμεν χαριν. Φησι που δια φωνης Ἡσαΐου ο των ολων Θεος· "Ἱερευς
λαλησατω εις την καρδιαν Ἱερουσαλημ." Τι δε, ει ο μεν διδασκων, τους ωφελειν
ειωθοτας εξυφαινοι λογους τοις ακροωμενοις, οι δε ουκ εις νουν και καρδιαν
αποτιθενται την μυσταγωγιαν, αλλ' επικροτησαντες μονον, και γυμνοις επαινοις
αμειψαμενοι τον μυστ αγωγον, αγευστοι των ιερων απομενουσι διδαγματων; Ἆρα
οκνησαι προσηκει τον μυσταγωγον; Ειτα, ποιους ευρησει λογους επι του θειου βηματος
τους επικουρουντας αυτωι, οταν αιτιασηται των ακροω μενων το ραιθυμον, και
ευαφορμον ειπηι δια τουτο τον οκνον; Κατακριθησεται γαρ μαλλον, ως εστιν ιδειν εκ
της ευαγγελικης παραβολης. Ὁ γαρ τοι το ταλαντον λαβων παρα του οικοδεσποτου,
κατεχωσε μεν εις γην αυτο, και απολυπλασιαστον εχων, προσ εκομιζε λεγων· "Κυριε,
ιδε εχεις το σον." Ἆρ' ουν επηινεται και γερων ηξιωται, η κατεδικασθη μαλλον ως
οκνηρος; "Ἔδει σε γαρ, φησι, καταβαλειν το αργυριον μου τοις τραπεζιταις· καγω
ελθων εκομι σαμην αν το εμον συν τοκωι." Ουκουν ως τραπεζι ταις υμιν επιστημοσι το
δεσποτικον αργυριον εξ οδιαζω εγω· υμεις δε λαβοντες, αποθεσθε εις νουν το δοθεν, και
εις το βαθος της εαυτων καρδιας κρυψατε· ευ ειδοτες, οτι τα εις γην πεμπομενα των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

141

σπερματων, εγχωννυμενα μεν ταις βωλοις, καρποφορει· τα δε ακαταχωστα διαρπαζεται.
(A f. 257 b) Ἐρει και υμιν ο χρησας τα ταλαντα· Ει γαρ αυστηρος ειμι, φησι, θεριζων οπου
ουκ εσπειρα, δια τι μη την δοθεισαν σοι χαριν, (τουτο γαρ εστιν η μνα) δεδωκας τοις
τραπεζιταις, τουτεστι, προυθηκας εις απολαυσιν τοις ευ ειδοσι δοκιμαζειν τα παρα
72.876 σου; Ἐγω γαρ ελθων, επραξα αν, τουτεστιν απ ηιτησα, το εμον συν τοκωι Των μεν
γαρ διδασκαλων εστι το κατασπειρειν τοις ακροωμενοις τον επωφελη και σωτηριον
λογον· εργον δε ισχυος της παρα Θεου, το καλειν εις ευπειθειαν τους ακροωμενους και
ευκαρπον αυτων αποφαινειν τον νουν.(A f. 258 b) Ὁ μεν οκνηρος οικετης νεκρον θεις
το χα ρισμα και μη επεργασαμενος, γυμνος και του δοθεν τος εσται χαρισματος· οι δε
την αμεινω βαδισαντες οδον, εν προσθηκαις εσονται των ανωθεν αγαθων. (β. φ. 175 b)
Σημειωτεον δε οτι ο ετερος των ευαγγελιστων οιδε και ποσοτητος διαφορας της γενο
μενης των ταλαντων διανομης. "Ὧ μεν γαρ, φησι, δεδωκε πεντε ταλαντα, ωι δε δυο, ωι
δε εν, τοις εκαστου μετροις αναλογως την διανεμησιν ποιου μενος." Τινες δ' αν ειεν οι
θαρσουμενοι, φερε λεγωμεν. Οι τελειοι την εξιν, οις αν πρεποι και η στερεα τροφη,
μυσταγωγειν ειδοτες ορθως, και προς παν οτιουν των επιτηδευματων εαυτους τε και
ετε ρους απευθυνοντες, οποιοι γεγονασιν οι θεσπεσιοι μαθηται, και οι μετ' εκεινους την
αυτην διακονιαν διαδεξαμενοι· τουτοις ο σωτηρ την των θειων χαρι σματων διδωσι
διαφοραν· ινα ωσι φωστηρες εν κοσμωι, λογον ζωης επεχοντες· ουτοι νουθετουντες τους
υπο χειρα λαους, προσεργαζονται τωι ταλαντωι, και τον τοις αγιοις πρεποντα κερδανουσι
κληρον. (A f. 259) Οι μη θελησαντες επ' αυτους βασι λευσαι τον ανθρωπον τον ευγενη,
κατεσφαγησαν εμπροσθεν αυτου. Τουτο πεπονθασιν οι εξ αιματος Ἰσραηλ· αρνησαμενοι
γαρ την Χριστου βασιλειαν, ταις εσχαταις περιπεπτωκασι συμφοραις, και κακοι κακως
απολωλασιν. 9Και ηγαγον αυτον προς τον Ἰησουν.9 (B f. 178 b, E f.148) Ἄγεται ο πωλος,
δυο μαθη των απεσταλμενων παρα Χριστου· υπηρετουσι γαρ προς τουτο αυτωι δυο
ταγματα, προφηται και απο στολοι δι' ων σαγηνευεται εις πιστιν τα εθνη, ων εστι τυπος
ο πωλος· αγεται δε απο τινος κωμης, ινα και δια τουτων την αδικον των εθνων
καταδειξηι φρενα, ουκ εννομως, αλλ' αγριως και ατημελως ζησαντων. Πλην μετεστη επι
το ημερον· γεγονε γαρ υπο Χριστωι τωι παντα διδασκοντι. Ἕτερος δε ευαγ γελιστης, και
παιδας εφη βαΐα φοινικων ανατεινον τας προτρεχειν αυτου, και ομου τοις μαθηταις
δοξολογειν· ινα και δι' αυτων τον νεον και εξ εθνων λαον, ωσπερ εν πινακι
γεγραμμενον ιδωμεν· γεγρα πται γαρ· "Και λαος ο κτιζομενος αινεσει τον Κυ ριον."(I f.
106 b) Τον της κολασεως δηλονοτι, τον εξωτερον σκοτον, τον ητοιμασμενον τωι
διαβολωι και τοις αγγελοις αυτου· ουτος των αφιλοικτιρμονων ο κληρος. 72.877
9Πορευομενου δε αυτου, κ.τ.λ.9 (A f. 260) Ἀνηιει μεν εις Ἱεροσολυμα Χριστος, τον υπερ
της απαντων σωτηριας και ζωης ανατληναι σταυρον· επεκαθισε τε τωι πωλωι·
προσυπηντων δε των Ἰουδαιων οι δημοι, και παιδες ανηβοι συν αυ τοις, και πολλαις
αυτον ευφημιαις και κροτοις ηπει γοντο στεφανουν· οι μεν γαρ εστρωννυον εν τηι οδωι
τα ιματια εαυτων, οι δε βραχειαν ετι κομιδηι την ηλι κιαν εχοντες, τα καλυντρα των
φοινικων ανατει νοντες υψου, ωιδην εποιουντο Χριστον, λεγοντες· Ει ρηνη εν ουρανωι·
ουκετι του Θεου ημιν εκπεπολεμω μενου, αλλ' εν τηι χωραι ημων των εχθρων αυτου
περιπατουντος, και δια τουτο υπο των αγγελων δο ξαζομενου· ο γαρ ανω βασιλευς
κατεβη κατω, και μιαν υπακοην πεποιηκεν. 9Και τινες των Φαρισαιων απο του οχλου
ειπον, κ.τ.λ.9 (A f. 260 b) Ἀλλ' ουκ εδοκει συμφερεσθαι ταις του πληθους σπουδαις τοις
καθηγεισθαι λαχουσιν· υπετριζον γαρ τους οδοντας αυτων, και προς την των παιδων
ταυτην φωνην ηγανακτουν οι βασκανοι Φαρισαιοι, επειδη ορωμενος ανθρωπος την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

142

Θεωι πρε πουσαν υμνολογιαν εδεχετο· και δη και προσηιεσαν οι θρασεις, μονονουχι
διαμαρτυρομενοι τε και λεγον τες· "Ουκ ακουεις τι ουτοι λεγουσι;" αντι του, Ἄνθρωπος
ων ανεχηι δοξολογουμενος και ως Θεος υμνουμενος, και τας Θεωι πρεπουσας ευφημιας
δεχηι παρα των παιδων; Και τι προς ταυτα Χριστος; Ἠγα νακτησεν αρα κατα των
παιδων; απεσεισατο την δο ξολογιαν; επετιμησε τοις ευφημουσιν αυτον ως Θεον;
Ουδαμως· εφη γαρ μαλλον προς τους φιλεγκλημονας, επιστομιζων αυτους, οτι "Ἐαν
ουτοι σιωπησωσιν, οι λιθοι κεκραξονται." Ὁραις, οπως προσμεμαρτυρη κεν εαυτωι την
της θεοτητος δοξαν, ο εποχουμενος τωι πωλωι και κατα σαρκα υιος ∆αβιδ; Ἀλλ' ουκ ην
δο ξης αλλοτριας κοινωνος, ως οι χριστομαχοι φασιν, αλλ' ουδε υστερος παρα τον εκ
Θεου Πατρος Λογον ως Υιος κατα μονας· δια τουτο και Θεος, και Κυριος, και Ὕψιστος
ονομαζεται. 9Και ως ηγγισεν, ιδων την πολιν, εκλαυσεν επ' αυτηι, λεγων, κ.τ.λ.9 (A f.
260 b) Ἔφη που δια φωνης Ἱερεμιου ο των ολων Θεος περι των Ἰουδαιων· "Ἀργυριον
αποδεδοκιμασμενον καλεσατε αυτους, οτι απεδοκιμασεν αυτους ο Κυριος." Και παλιν·
"Ἄκουε, γη, ιδου εγω επαγω επι τον λαον τουτον κακα, τον καρπον αποστροφης αυτων,
οτι τωι λογωι μου ου προσεσχον, και τον νομον μου απωσαντο." Καρποι τοινυν γεγο νασι
της αυτων αποστροφης, τα συμβεβηκοτα αυτοις σκυθρωπα δηλονοτι· πλην και ουτως
εχοντας γνω μης, κατηλεει Χριστος, "Ὃς παντας ανθρωπους θε 72.880 λει σωθηναι, και
εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν." Και γουν, ιδων, φησι, την πολιν, εκλαυσεν, ινα δια
τουτου μαθωμεν οτι λελυπηται· ειπερ ολως χρη τι τοιουτον ειπειν περι του παντων
επεκεινα Θεου. Ἀλλ' ουκ αν εγνωμεν ημεις οτι κακους οντας ηλεει, ει μη δια πραγματος
ανθρωπινου κατεστησεν εναρ γες, οπερ ουκ ην ιδειν πεπονθοτα· δακρυον γαρ κατ
ενεχθεν, λυπης εστι σημειον. Ουτω δεδακρυκε και επι Λαζαρωι, ινα συνωμεν οτι
λελυπηκεν αυτον η ανθρωπου φυσις πεσουσα προς θανατον· "Ἔκτισε γαρ αυτος επι
αφθαρσιαι τα παντα· φθονωι δε διαβο λου, θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον." Ἀλλ' ου γε
γονε κρειττων των του κτισαντος θεληματων ο του διαβολου φθονος· ην δε αναγκαιον
τηι παραβασει της εντολης ακολουθησαι δικην καταφερουσαν εις φθοραν τον
ατιμασαντα νομους ζωης. Ουτω τοιγαρουν δακρυ σαι φαμεν αυτον και επι γε τηι
Ἱερουσαλημ· ηθελε γαρ, ως εφην, ευδοκιμουσαν οραιν, δια του την προς αυτον
προσηκασθαι πιστιν, και την προς Θεον ειρη νην ασπασασθαι. Αιτιαται τοινυν επ' αυτωι
δη τουτωι Χριστος, και φησιν· "Ει εγνως τα προς ειρηνην σου και συ·" τουτεστι, Τα
χρησιμα σοι και αναγκαια προς το ειρηνευσαι προς Θεον. Ταυτα δε ην, η πιστις, η
υπακοη, το απεχεσθαι των τυπων και της εν νομωι λατρειας· ανθελεσθαι δε μαλλον την
εν πνευματι και αληθειαι, δηλον δε οτι την δια Χριστου. 9Νυν δε εκρυβη απο οφθαλμων
σου.9 (A f. 260 b) Ου γαρ ησαν αξιοι του ειδεναι, ηγουν συνιεναι, τας θεοπνευστους
Γραφας, αι το Χριστου λαλουσι μυστηριον· "Ἄχρι γαρ σημερον το αυτο καλυμμα επι τηι
αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει· ηνικα γαρ αναγινωσκεται Μωυσης, καλυμμα
επι την καρδιαν αυτων κειται μη ανακαλυπτομενον." οτι εν Χριστωι καταργειται· αυτος
γαρ ων η αλη θεια, παυει την σκιαν· επειδη δε τοις του νομου τυ ποις ου προσεσχηκασιν,
ου τεθεανται την αληθειαν· αναξιους απεφηναν εαυτους της εν Χριστωι σωτη ριας οι εξ
Ἰσραηλ. Ταυτηι τοι και οσιαι ψηφωι Θεου κατεκρυπτοντο· κεκρυπται τοινυν απο της
Ἱερουσα λημ τα της προς Θεον ειρηνης εμποιητικα, ων εν εστι και πρωτον η πιστις,
δικαιουσα τον ασεβη και συναπτουσα δι' αγιασμου και δικαιοσυνης τωι παν αγνωι Θεωι
τους εχοντας αυτην. 9Ἀνθ' ων ουκ εγνως καιρον της επισκοπης σου.9 (A f. 261) Ποιας
επισκοπης; Της δια γε, φημι, του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· και φανερα η εκβασις.
Και γαρ οι πιστευσαντες, της αλωσεως υπερτεροι γεγονασι, γνοντες τον ελθοντα αυτους
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

143

επι σκεψασθαι και σωσαι, και απο των Ῥωμαιων ειρη νην σχοντες· ωστε ει και πασα η
πολις εγνω τα προς ειρηνην αυτηι συντελουντα, ουδεις αν εαλω. 9Εισελθων εις το ιερον
ηρξατο εκβαλλειν τους πωλουντας εν αυτωι και αγοραζοντας.9 (A f. 261 α β) Ἦν μεν εν
τωι ιερωι πληθυς, αργυρ αμοιβοι, και οι τα θυομενα κατα νομον ζωα πω 72.881 λουντες.
Ἀλλ' ην ηδη καιρος του καταληξαι την σκιαν, αναλαμψαι δε την εν Χριστωι αληθειαν.
∆ια τουτο Χριστος, ατε δη μετα του ιδιου Πατρος εν τωι παρ' αυτοις νεωι τιμωμενος,
συστελλεσθαι τα εν νομωι προστεταχεν, οικον δε προσευχης αναδεικνυσθαι τον ναον. Το
γαρ επιπληττειν και αποσοβειν των ιερων περιβολων τους τα εις θυσιαν χρησιμα διαπι
πρασκοντας, τουτο παντως εστι, και ετερον ουδεν. (A f. 261 b, B f. 180 b) Ὁ μεν των
ολων Σωτηρ και Κυριος χρησιμως τουτο ποιει, εμφανη καθιστας τοις Ἰουδαιοις την
εαυτου δοξαν, ινα πιστευσωσιν, οτι Υιος εστι του Θεου· ως γαρ εξουσιαν εχων του ναου,
επεμελειτο αυτου· και δη και ωνομαζε Πατερα ιδιον τον Θεον· ως γαρ αλλος φησιν
ευαγγελιστης, τοις εμποροις εφη· "Μη ποιειτε τον οικον του Πα τρος μου οικον
εμποριου." Και παλιν· "Γεγραπται· Ὁ οικος μου, οικος προσευχης κληθησεται· υμεις δε
αυτον ποιειτε σπηλαιον ληιστων." ∆ια δε του εκ βαλλειν τα προς την θυσιαν επιτηδεια
ζωα, δεικνυσιν οτι καιρος λοιπον παυσασθαι την νομικην λατρειαν, και την σκιαν
καταληξαι τηι της αληθειας παρουσιαι. Το δε και φραγελλιον εκ σχοινιων ποιησαι, και
απει λησαι πληγας επανατεινειν αυτοις, δηλοι οτι οι την νομικην τιμωντες λατρειαν,
μετα την της αληθειας αναδειξιν, ατε πνευμα δουλειας εχοντες, και το ελευ θερουσθαι
παραιτουμενοι, υπο μαστιγας εσονται δου λοπρεπεις. Ὅρα την καταφρονησιν αυτων· εν
τωι ναωι γαρ εκαπηλευον, και οι μεν επωλουν τα προς θυσιαν επιτηδεια τοις χρηιζουσι,
προβατα λεγω, και βοας, και περιστερας, ως ο Ἰωαννης εδηλωσε, και ει τι τοιουτον· οι
δε ηγοραζον. Κολλυβισται δε εισιν οι τραπεζιται· κολλυβος γαρ ο οβολος, και κολ
λυβιζω λεγεται το καταλλασσω (ως η συνηθεια κατ αλλασσει τα ονοματα) [βαεξ συντ ιν
μαργ. Cod. β]. Εισηλθεν ουν ο Χριστος εις το ιερον μετα παῤρησιας ως ∆εσποτης, και την
εκβολην των ρηθεντων εποιη σατο, την τε κατα παντων εξουσιαν ως Θεος, ην ειχε,
παραγυμνων, και τηι αναμαρτησιαι τεθαῤρηκως, και τουτο δε προδηλων την εκβολην
των δι' αιματος θυ σιων, αμα δε και παιδευων ημας υπερ της Ἐκκλη σιας
παῤρησιαζεσθαι.(A f. 261 b) Ἔδει δη ουν προσκυνησαι μαλλον αυτωι ως Θεωι· οι δε τουτο
μεν ου πεπραχασιν· εζητουν δε αυτον απολεσαι, αλλ' ουχ ευρισκον· ο γαρ λαος
εξεκρεματο αυτου ακουων, φορτικωτεραν τοις Γραμματευσι και Φαρισαιοις και απασι
τοις ηγουμενοις των Ἰουδαιων αποφαινων την κολασιν, μητε προσιεμενοις την πιστιν,
αλλα και τοις ετεροις επισκηπτουσιν.

ΚΕΦΑΛ. Κʹ.
Ἐν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις,9 (A f. 261 b, E f.148 b, δ φ. 65 b) Ὁ νομος, φη
72.884 σιν, ο δια Μωυσεως μονους εκελευσε των ιερων απτε σθαι σπουδασματων, τους
εξ αιματος Λευΐ· αυτοι διαταττουσι τα εν τωι θειωι ναωι, αυτοις δεδοται το μυσταγωγειν,
και η των ιερων περιβολων εξουσια. Συ δε πως εξ ετερας υπαρχων φυλης, (γεγονας γαρ
εξ Ἰουδα.) τας ημιν εκνεμηθεισας αρπαζεις τιμας, (A f. 262) Τις σοι δεδωκε την εξουσιαν
ταυτην; Ἀλλ' ει τας θεοπνευστους ᾔδεις Γραφας, ω ασυνετE. f. αρισαιε, εμνησθης αν
λεγοντος του μακαριου προ φητου ∆αβιδ προς τον των ολων Σωτηρα Χριστον· "Ὤμοσε
Κυριος, και ου μεταμεληθησεται. Συ ιερευς εις τον αιωνα κατα την ταξιν του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

144

Μελχισεδεκ." Φραζε δη ουν, τις εκ των Γραμματεων η Φαρισαιων λελει τουργηκε τωι
Θεωι κατα την ταξιν Μελχισεδεκ, ος ηυλογηκε τε και δεδεκατωκε τον Ἀβρααμ; Ὡς δε ο
πανσοφος γραφει Παυλος, "Χωρις πασης αντιλογιας το ελαττον υπο του κρειττονος
ευλογειται." Ουκουν η ριζα και η απαρχη της γενεσεως των εξ Ἰσραηλ, τουτεστιν, ο
προπατωρ Ἀβρααμ, υπο της του Μελχι σεδεκ ιερωσυνης ηυλογηται. Τυπος δε ην ο
Μελχισε δεκ, και η κατ' αυτον ιερωσυνη, του παντων Σωτη ρος Χριστου, ος γεγονεν
ημιν αρχιερευς και αποστο λος, προσαγων τωι Θεωι και Πατρι τους πεπιστευκο τας εις
αυτον, δια [της] υπερ νομον λατρειας τελειων εις αγιασμον. Τι τοινυν ασχαλλεις,
Φαρισαιε, των ιερων περιβολων εκπεμπομενων, οσα ταις κατα νομον θυσιαις ην
χρησιμα, καλουντος εις την επεκεινα τυπων ζωην, και εις αληθη δικαιωσιν, την δια πι
στεως δηλονοτι της εις Χριστον, και παρατιθεντος της ευαγγελικης πολιτειας την οδον;
Ἐγκαλεις, ειπε μοι, τωι νομοθετηι του νομου την λυσιν, και οτι μη ταις ιδιαις
ηκολουθησεν εντολαις; Ἀλλα νομου παν τος επεκεινα Θεος· ο γαρ τους νομους ουχ
εαυτωι μαλλον αλλ' ημιν ορισαμενος, μεθιστησι κατα και ρους εφ' οπερ αν βουλοιτο τα
διατεταγμενα, αναφε ρων εις βελτιονα. Ἦν ουν καιρος του παυσασθαι τα εν τυποις,
αναδειχθηναι δε τα κρειττονα. Και γουν εφη που Θεος δια φωνης. Ἡσαΐου· "Και
αφανισθησε ται νομιμα λαου μου·" Ἤργησε γαρ της νεας εν τολης αναδεδειγμενης, ην
δι' εαυτου λελαληκεν ημιν ο Υιος.(A f. 262, B f. 181 b) Κατα ταυτα και τουτοις ερωτωσιν,
"Ἐν ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις;" ανθυπηνεγκεν ο Σωτηρ τα περι του βαπτισματος
Ἰωαννου. Οι δε φευγουσι την αληθειαν, και δυσσε βουντες ου καταπεφρικασιν. Ὁ μεν
γαρ Θεος και Πατηρ προαπεστειλε τον μακαριον Βαπτιστην δια κεκραγοτα· "Ἑτοιμασατε
την οδον Κυριου, ευθειας ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων." Περι ου φησι και ο
σοφωτατος ευαγγελιστης· "Ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος."
Με μαρτυρηκε δε λεγων, οτι "Ουτος εστιν ο βαπτιζων εν Πνευματι αγιωι·" και οτι "Αυτος
εστιν ο Υιος του Θεου." Ἀξιοχρεως μεν ουν εις μαρτυριαν την επι Χριστωι, μεγας ων, ο
μακαριος Βαπτιστης. Ἐπειδη 72.885 δε εθος ην τοις Ἰουδαιοις διαβαλλειν τους
προφητας, ως ουκ απεσταλμενους παρα Θεου, ηρετο Χριστος, οποιαν περι του
Βαπτιστου την δοξαν εσχηκασιν. Οι δε δεδιασι μεν ειπειν το αληθες, ινα μη ακουσωσι·
∆ια τι μη επιστευσατε αυτωι; Φευγουσι δε το κατηγορειν του Προδρομου, δεδιοτες ου
Θεον, αλλα τους οχλους. Ἐπει δε μη ειδεναι οποθεν ειη το βαπτισμα Ἰωαννου
προσεποιουντο, και εκακουργουν, εικοτως ουδεν αυτοις αποκρινεται. 9Ἄνθρωπος τις
εφυτευσεν αμπελωνα, κ.τ.λ.9 (A f. 262, B f. 182, E f.149, δ φ. 66) Ὅλην ευ ρησει τις την
επι γε τοις υιοις Ἰσραηλ ιστοριαν εν τουτοις, ως εν βραχεσι συνενηγμενην. Ἀμπελων
γαρ, ο Ἰσραηλ, ως ο Ψαλμωιδος φησιν· "Ἄμπελον εξ Αιγυπτου μετηρας, εξεβαλες εθνη,
και κατεφυτευ σας αυτην." Και ο Ἡσαΐας· "Ἀμπελων εγενηθη, φησι, τωι ηγαπημενωι."
Τουτον τον αμπελωνα φυ τευσας εν τηι γηι της επαγγελιας ο Θεος και Πατηρ (τουτον γαρ
ανθρωπον νυν λεγει δια το φιλανθρωπον και το της παραβολης εθος), απεδημησε
χρονους ικανους· καιτοι πληροι τα παντα, απολιμπανεται δε των οντων ουδενος· πως
ουν απεδημησε; Μετα το οφθηναι εν ειδει πυρος καταβεβηκως επι το ορος το Σινα, και
την αῤρητον μορφην εμφανη δειξαι αυτοις, ουκετι την αυτου παρουσιαν οφθαλμοφανη
δεδωκεν αυτοις, αλλ' ως κατα γε τον τυπον των ανθρωπινων πραγματων, εοικε πως
αποδημιαι μακραι το γεγενη μενον. Πλην οραται πεφροντικως του χωριου, και εις νουν
εχειν αυτο· ουδεις γαρ γεγονε δια μεσου καιρος, καθ' ον ουκ απεστελλοντο παρα του
Θεου προφηται και δικαιοι νουθετουντες· αλλ' ηι φησιν Ἱερεμιας· "Ἰδου το ρημα Κυριου
εγενηθη αυτοις εις ονειδισμον· ου μη βουληθωσιν αυτου ακουσαι." Γεγονασιν απειθεις,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

145

και ατιμασαντες τους απεσταλ μενους, εξαπεστειλαν κενους. ∆ιαλογιζεται δε καθ'
εαυτον ο του αμπελωνος δεσποτης, λεγων· "Τι ποιησω;" Ουχ ως ετερων απορησας
οικετων, το, "Τι ποιησω;" φησιν· ου γαρ αν επελειψαν αυτωι των αγιων αυτου
θεληματων οι υπουργοι· αλλ' ως πασης ιατρικης μεθοδου γεγενημενης, ωφεληθεντος γε
μην εκεινου μηδεν. Ειτα φησι το εντευθεν· "Πεμψω τον υιον μου τον αγαπητον· ισως
τουτον εντραπησονται." Οι δε επαγωνιζονται τοις μιασμα σιν, αει τα προτερα τοις
δευτεροις αποκρυπτοντες· ο και αυτος δηλων ελεγε· "Πληρωσατε το μετρον των
πατερων υμων." Ἄνωθεν γαρ αυτοις ταυτα ενεκαλουν οι προφηται, λεγοντες· "Αι
χειρες υμων, αιματος πληρεις." Και· "Αιματα εφ' αιμασι μι σγουσι." Και· "Οικοδομουντες
Σιων εν αιμασιν." Ἀλλ' ουκ εσωφρονιζοντο, καιτοι ταυτην πρωτην λα βοντες την
εντολην, το, "Ου φονευσεις·" και δια πολλων και παντοδαπων, εις την φυλακην της εν
τολης ταυτης εναγομενοι. Ἀλλ' ομως την πονηραν εκεινην ουκ απεθεντο συνηθειαν·
αλλα μετα τους προφητας, και τον φυσει Υιον απεκτονασιν.(A f. 262 b) Ἐκβεβληνται
τοινυν οι των Ἰουδαιων ηγουμενοι, ως και ∆εσποτικοις θελημασιν αντενηγμενοι, και
ακαρπον αποφηναντες τον εγχειρισθεντα αυτοις 72.888 αμπελωνα. Ἐκδεδοται δε το
χωριον τοις της καινης διαθηκης ιερουργοις. Οι δε Γραμματεις και Φαρι σαιοι
ακουσαντες, εφησαν· Μη γενοιτο. Ἐντευθεν εστιν ιδειν, οτι συνιεντες των αινιγματων
το βαθος, αποσειονται το παθειν, και δεδοικασι το εσομενον· αλλ' ουκ εξω γεγονασι
αυτου, δια το ακαθεκτον εις παρακοην, και το μη ανεχεσθαι πιστευσαι Χριστωι. 9Λιθον
ον απεδοκιμασαν οι οικοδομουντες, κ. τ.λ.9 (A f. 264, B f. 183 b, E f.149 b) Λιθον εαυτον
καλει και οικοδομους τους των Ἰουδαιων διδασκα λους. Και Ἰεζεκιηλ φησιν.
"Οικοδομουντες τον τοι χον, και αλειφοντες αναρτυτως." Ἀπεδοκιμασθη δε καιτοι
λιθος ων εκλεκτος ο Σωτηρ παρα των οφει λοντων ωφελειν δια πασης ωφελειας,
δηλονοτι της των Ἰουδαιων συναγωγης· αλλα γεγονεν εις ομο ψυχιαν τε και
ομοπιστιαν των δυο λαων, φημι δε του Ἰσραηλ τε και του εξ εθνων· εκτισε γαρ ο Σωτηρ
τους δυο λαους εις ενα καινον ανθρωπον, ποιων ει ρηνην, και αποκαταλλασσων τους
αμφοτερους εν ενι σωματι προς τον Πατερα. Ἔοικε τοινυν το χρημα γωνιαι δυο τοιχους
συναπτουσηι. Ταυτην τεθαυμακε την γωνιαν, ητοι των δυο λαων την εις ταυτοτητα
συνοδον, ο μακαριος ∆αβιδ λεγων· "Λιθον ον απ εδοκιμασαν οι οικοδομουντες, ουτος
εγενηθη εις κE. f. αλην γωνιας· παρα Κυριου εγενετο αυτη," η γωνια δηλονοτι, "και εστι
θαυμαστη εν οφθαλμοις ημων." Ουκουν σωτηριος μεν ο λιθος τηι γωνιαι τηι παρ' αυτου
γεγενημενηι, συντριβη δε και ολεθρος τοις εξωθεν μεμενηκοσι της νοητης ταυτης και
πνευματικης συνδρομης· σκανδαλισθεντες γαρ επι Χριστωι, και προ σπταισαντες αυτωι
των Ἰουδαιων οι δημοι συνετριβη σαν. Ου γαρ ηθελον ακουσαι της Ἡσαΐου φωνης
λεγου σης· "Κυριον αυτον αγιασατε, και αυτος εσται σοι φο βος, και ουχ ως λιθου
προσκομματι συναντησετε αυτωι, ουδε πετρας πτωματι." Λιθος μεν ουν προσκομματος
τοις απιστοις εθνικοις ο Χριστος, πετρα δε σκανδαλου τοις Ἰουδαιοις, τοις δε πιστοις
ημιν λιθος του θεμε λιου, της Ἐκκλησιας πασαν την κρηπιδα συνεχων· και πετρα δια το
στεῤρον και απτωτον της ομολο γιας, ηι προσαραττομεναι αι τρικυμιαι των αιρεσεων εις
αφρον διαλυονται. Ὁ μεντοι Ματθαιος και το λειπομενον της προφητειας ειπων, το,
"Παρα Κυ ριου εγενετο αυτη," και τα εξης· ειτα ειπων· "∆ια τουτο λεγω υμιν, αρθησεται
αφ' υμων η βασιλεια του Θεου, και δοθησεται εθνει ποιουντι τους καρπους αυτης·" τοτε
επηγαγεν· "Και ο πεσων επι τον λιθον τουτον συνθλασθησεται," και τα εξης. Ἔστι
τοινυν τα μεν του Ματθαιου, ακριβεια απαγγελιας· τα δε του Λουκα, συντομια· και παρα
πασι δε τοις ευαγγελισταις ευρισκομεν την τοιαυτην οικονομιαν, εκαστου αυτων ποτε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

146

μεν ακριβως, ποτε δε συντομως απαγγελλοντος. 9Ἐζητησαν οι αρχιερεις και οι
Γραμματεις επι βαλειν επ' αυτον τας χειρας.9 (A f. 264, E f.149 b) Ἐξεκαυθη παλιν εις
αχα 72.889 λινους οργας το των Φαρισαιων εργαστηριον, και αποκτειναι βουλονται τον
επι λυσει θανατου γενομε νον ανθρωπον· αλλα διεκοψεν αυτων το ανοσιον εγχειρημα ο
του λαου φοβος· ου γαρ της εις Θεον ευσεβειας ην αυτοις ο λογος· ουδε γεγονεν αυτοις
χαλινος η δια Μωυσεως εντολη λεγουσα· "Ἀθωον και δικαιον ουκ αποκτενεις·"
προτιμωσι δε μαλλον της εις Θεον αιδους τον ανθρωπινον φοβον. Ποια δε αυτοις εστιν
η αιτια και της μανιας η προφασις; Ἔγνωσαν, φησιν, οτι προς αυτους ειπε την παραβο
λην ταυτην. Καιτοι πως ου μαλλον εχρην μεμαθη κοτας το εσομενον, εξω φερεσθαι του
κακου, και τηι πιστει τιμησαι τον δικαιουντα τον ασεβη, και αμνη σικακωι χαριτι
διασωζοντα τους ταις αμαρτιαις ενισχημενους; Ἀλλ' ουδεν των τοιουτων υπολογισα
μενοι, συκοφαντιας της κατ' αυτου συλλεγουσιν αφορμας. 9Και παρατηρησαντες
απεστειλαν εγκαθετους, υποκρινομενους εαυτους δικαιους, κ.τ.λ.9 (A f. 264, E f.149 b, δ
φ. 67) Καθηκαν τινας επιεικειας δοκησιν εχοντας, πονηρους δε οντας τον τροπον·
επιλαθομενοι του ειποντος Θεου· "Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε ρηματα
εν καρ διαι, εμε οιεται κρυπτειν;" ως ανθρωπωι προσιον τες κοινωι τωι παντων Σωτηρι
Χριστωι· αλλ' ην αμει νον εννοειν, οτι γεγονε μεν εν ομοιωσει τηι προς ημας Θεος ων ο
Λογος· απο δε γε της υπερ λογον θεοσημειας και απο δοξης της θεοπρεπους, ουκ αν
θρωπος ων μονον διεδεικνυτο, αλλα και Θεος. Τι δε δη φασιν; 9Και επηρωτησαν αυτον,
λεγοντες· ∆ιδασκαλε, οιδαμεν οτι ορθως λεγεις και διδασκεις, κ.τ.λ.9 (A f. 264 b, E f.149
b) Ἤθελε μεν γαρ ο Θεος, ανθρωπινης δυναστειας ελευθερον ειναι τον Ἰσραηλ· επειδη
δε τους θειους πεπατηκασι νομους, γεγονασιν υπο χειρα Ῥωμαιων, οι και δασμους
επεθηκαν αυ τοις. Ἐζητουν τοινυν παραδουναι αυτον τηι εξουσιαι του ηγεμονος·
προσεδοκησαν γαρ οτι παντη και παντως ακουσονται λεγοντος· Ουκ εξεστι φορους
δουναι Καισαρι. Τι ουν φησιν προς αυτους ο τας καρδιας ειδως των ανθρωπων;
Κατανοησας αυτων την πανουργιαν, "Ἐπιδειξατε μοι δηναριον," εφη. Ἐπιδειχθεντος δε,
παλιν ηρετο· "Τινος εχει εικονα και επιγραφην;" Οι δε, "Καισαρος," φασιν. Και τι προς
ταυτα Χριστος; "Ἀποδοτε τα Καισαρος, Καισαρι· και τα του Θεου, τωι Θεωι." Χρηματων
μεν γαρ δασμους υποῤριπτουσι τοις υπεζευγμενοις οι την κατ' αυτων λαχοντες αρχην·
ουκ απαιτει δε παρ' ημων ο Θεος δηναριον, αλλα πιστιν και αγα πην, και την εξ εργων
αγαθων ευοσμιαν. Ουκουν τεθαυμακασι μεν την απολογιαν, και τουτο επι παν τος του
λαου, εφ' ου και ηρωτων· ως μειζονα γε νεσθαι την αμαρτιαν. Οι δε και τουτων εις
ληθην ενηνεγμενοι, Πιλατωι προσηγον τον Ἰησουν φασκον τες· "Τουτον ευρομεν
διαστρεφοντα τον λαον, και κωλυοντα φορους διδοναι Καισαρι." Και ομως
θαυμασαντες την απολογιαν, απηλθον κατηισχυμμενοι. 72.892 9Προσελθοντες δε τινες
των Σαδδουκαιων, κ.τ.λ.9 (A f. 265, E f.130) Ὁποια τις η των Σαδδουκαιων αιρεσις,
διεσαφησεν εν ταις Πραξεσιν, ωδι γεγραφως· "Σαδδουκαιοι μεν γαρ λεγουσι μη ειναι
αναστασιν, μητε αγγελον, μητε πνευμα· Φαρισαιοι δε ομολο γουσι και αμφοτερα."
Προσιασι τοινυν τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι, ος εστι ζωη και αναστασις, και
αναιρειν πειρωνται την αναστασιν· υβρισται δε οντες και απιστοι, πλαττουσι τι μεστον
αμαθιας. Ἴδωμεν δε απερ εφη Χριστος, διελεγχων αυτους, διαγελαν την αναστασιν
πειρωμενους τωι πλασματι των επτα αδελφων επι μιας γαμετης τεθνεωτων. Οι μεν γαρ
υιοι, φησι, του αιωνος τουτου, του τεστιν, οι τον κοσμικον και ενσωματον διαζων τες
βιον, τεκνογονιας ενεκα γαμουσιν· οι γε μην την ευκλεα και αγαθων μεστην
κατορθωσαντες ζωην, ειτα καταξιωθεντες τυχειν της εντιμου ανα στασεως, ανω που
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

147

παντως εσονται της εν τωιδε τωι κοσμωι ζωης· διαβιωσονται γαρ ως αν αγιοις πρεποι, και
εγγυς ηδη γεγονασι Θεου· ισαγγελοι γαρ εισι και υιοι Θεου, την αγιοις πρεπουσαν
πνευμασι τε λουντες λατρειαν· και ωσπερ το αγγελικον πληθος πολυ μεν εστιν, ου μην
εκ γενεσεως αυξηθεν, αλλ' εκ δημιουργιας υπαρχον, ουτω και οι ανισταμενοι· και ου
χρεια ετι γαμου· επει κανταυθα μετα το αποβαλειν τον Ἀδαμ δια την αμαρτιαν της
αθανα σιας την χαριν, δια της παιδοποιιας φυλαττεται τωι γενει το διαδοχον, ητις
βοηθεια παρα του παντα προεγνωκοτος Θεου προκαταβεβλητο ηδη και απ' αρχης.
Ποιησας γαρ ανθρωπον, αρσεν και θηλυ εποιησεν. Ουκουν εσομεθα μεν εαυτων
αμεινους, αποβαλομενοι την φθοραν, και πνευματικον εχοντες το σωμα, τουτεστιν εις
μονα βλεπον τα του πνευμα τος· και νους δε ο καταβιβαζων εις φαυλοτητα ουδεις εσται
τηνικαυτα· συνεχοντος ημας εις το εαυ του θελημα του ∆ημιουργου, δια του αγιου
Πνευμα τος. καθαπερ αμελει και τους αγιους αγγελους. 9Ὅτι δε εγειρονται οι νεκροι,
και Μωυσης εμη νυσεν, κ.τ.λ.9 (A f. 265, E f.150) Παρηγαγε γαρ αυτοις και Μωυσεα ευ
ειδοτα των νεκρων την αναστασιν· εν γαρ τηι βατωι, φησιν, εισκεκομικε λεγοντα Θεον·
"Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ, Ἰσαακ και Ἰακωβ." Τινων δε Θεος, ει μη ζησονται κατ'
εκεινους; Ἀλλ' εστι ζωντων Θεος· ουκουν παντη τε και παντως ανα βιωσονται, της
πανσθενεστατης δεξιας αποφερουσης εις τουτο απαντας τους επι της γης. 9Ουκετι δε
ετολμησαν επερωταιν αυτον ουδεν.9 (A f. 266) Ἀρχη συνεσεως η πιστις· "Ἐαν γαρ μη
πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε." Σωτηριος δε των αναγκαιων η ζητησις· εστι μεν
ομολογουμενως και υιος και Κυριος του ∆αβιδ ο Ἐμμανουηλ· τινα δε τροπον αυτο δη
τουτο προσηκει νοειν, ειπερ ελοιτο 72.893 τις αναμαθειν, βαδιειται παντως εις ακριβη
θεω ριαν μυστηριου του κατ' αυτον, ο σεσιγηται μεν απο καταβολης κοσμου,
πεφανερωται δε εν εσχατοις του αιωνος καιροις. Οι μεν ουν Φαρισαιοι σεσιγηκασιν
ερομενου Χριστου· εδρων δε τουτο δυστροπως, μαλ λον δε καθ' εαυτων, ινα μη
ξεομενης της ερωτησεως, ο σωτηριος εν αυτοις αναλαμψηι λογος· ου γαρ ηθε λον
ειδεναι την αληθειαν. Και ημεις δε τοις νεοις Φαρισαιοις την τοιανδε πευσιν
προσοισομεν, τοις μητε Υιον αληθινον του Θεου και Πατρος, μητε Θεον ειναι λεγουσι
τον εκ της αγιας Παρθενου γεγενημε νον· μεριζουσι δε τον ενα Υιον εις υιους δυο. Τινα
δη τροπον ο υιος του ∆αβιδ Κυριος αυτου εστι, και ουκ ανθρωπινηι κυριοτητι μαλλον,
αλλα θεικηι; Το γαρ ολως εκ δεξιων αυτον καθισαι του Πατρος, την ανω δοξαν αυτωι
προσμαρτυρει· τα γαρ ομοθρονα και ισοτιμα, και εν ταυτοτητι νοειται φυσικηι· η δε
καθισις επι Θεου σημηνειεν αν ουχ ετερον, πλην οτι την βασιλειαν, και την των παντων
εξουσιαν καθηται δε εκ δεξιων του Θεου και Πατρος παντως, κατα γε τον απλανη του
Σωτηρος λογον, οτι Θεος ων ο Λογος, και εξ αυτης αναφυς της ουσιας του Θεου και
Πατρος, και εν μορφηι και ισοτητι προς αυτον υπαρχων, γεγονε σαρξ, τουτεστι τελειος
ανθρωπος, ουκ εκβεβηκως των θειων αξιωματων, μεμενηκως δε μαλλον, εν οις ην αει,
και Θεος υπαρχων, καν ει γεγονε σαρξ εν ομοιωσει τηι προς ημας. Κυριος τοι νυν εστι
του ∆αβιδ κατα γε το πρεπον τηι θεικηι φυ σει τε και δοξηι και εξουσιαι, υιος δε αυτου
κατα σαρκα. Ἔδει τους των Ἰουδαιων καθηγητας, καιτοι μεγαλην αιροντας την οφρυν
επι τηι των θειων ειδησει νομων, τας των αγιων προφητων μη αγνοη σαι φωνας.
Ἡσαΐας γαρ φησιν· "Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον· και καλεσουσι το
ονομα αυτου, Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο Θεος." Μεθ' ημων δε
γεγονε Θεος ων ο Λογος, την προς ημας ομοιωσιν υπελθων, ινα σωσηι την υπ' ουρανον·
αλλ' ουδεις ην, ως εφην, τοις Ἰου δαιων καθηγηταις, αληθειας ο λογος· οποια δε τις
γεγονεν αυτοις η προφασις ειπερ τις ελοιτο μαθειν, ακουσεται προς ημων· οτι το μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

148

εθελειν αποφοιταιν της συντροφου φιλοδοξιας, μητε μην της επαρατου φιλοκερδειας.
9Προσεχετε απο των Γραμματεων των θελοντων περιπατειν εν στολαις, κ.τ.λ.9 (A f. 266
b) Των Γραμματεων αῤρωστηματα ησαν το φιλοκομπον και το φιλοκερδες. Ἵνα τοινυν
των ουτως αισχρων αιτιαματων εξω που γενηται των αγιων μαθητων ο χορος,
παρεγγυαι χρησιμως, λε γων· Μη ανασχησθε τοις ισοις αλωναι κακοις, μηδε της εκεινων
αφιλοθεΐας γενησθε κοινωνοι. Ποιον γαρ ην το εθος αυτοις; Το βαδιζειν εν αγοραις ευ
μεν περιεσταλμενους, κατασυροντας δε βαθειαν οφρυν, το τους παρα των ορωντων
επαινους ζητειν, το επι πλαστον εχειν το ηθος, το βαττολογειν εν προσευχαις.

ΚΕΦΑΛ. ΚΑʹ.
Ἀναβλεψας δε ειδε τους βαλλοντας τα δωρα αυτων εις το γαζοφυλακιον
πλουσιους.9 (B f. 187 b, E f.150 b) Ἔφη που ο Σωτηρ· "Μα καριοι οι ελεημονες, οτι αυτοι
ελεηθησονται." Του τους εποπτευει προσφεροντας τα δωρα αυτων εις το γαζοφυλακιον·
αλλ' ως εκ πλουτου πολλου, πολλα μεν ησαν, ως εικος, τα παρ' εκαστου
καρποφορουμενα· ολιγα δε παλιν και της των προκομιζοντων αναξια χειρος. Ειτα μετ'
εκεινους γυναιον πτωχειαι δεινηι κατηχθισμενον εισεθει, εξ ερανου μολις και δη συν
ιδρωτι συλλεγον ευτελεστατην και αποχρωσαν ημε ραι διατροφην· ειτα δυο προσηγεν
οβολους, ωσπερ αποκτωμενη τον βιον. Ὢ παραδοξου θαυματος! η τον παρ' ετερου
ελεον ζητουσα διηνεκως, αυτη δανειζει Θεωι, καρποφορον αυτωι και αυτην
αποφαινουσα την πτωχειαν. Νικαι τοιγαρουν τους αλλους, και δικαιαι ψηφωι
στεφανουται παρα Θεου. 9Και τινων λεγοντων περι του ιερου, οτι λιθοις καλοις και
αναθημασι κεκοσμηται, κ.τ.λ.9 (E f.151, δ φ. 69) Ἐπεδεικνυον τινες τωι Χριστωι τας εν τωι
ναωι μεγαλουργιας, και τον των αναθη ματων κοσμον· ωηθησαν γαρ οτι θαυμασει συν
αυ τοις τα ορωμενα, καιτοι Θεος ων και θρονον εχων τον ουρανον. Ὁ δε αφιησι μεν τον
περι αυτων λογον, προμεμηνυκε δε οτι εκ βαθρων πεσειται κατα και ρους,
κατακομιζουσης εις τουτο αυτον της Ῥωμαιων στρατιας, και απασαν Ἱερουσαλημ τας
της κυριο κτονιας δικας εξαιτουσης τον Ἰσραηλ· μετα γαρ τοι τον του Σωτηρος σταυρον,
ταυτα συνεβη παθειν αυτους.(A f. 268 b) Ου συνιεσαν δε οι μαθηται των ειρημενων την
δυναμιν, αλλα περι συντελειας του αιωνος ειρησθαι νομισαντες, ηροντο ποτε ταυτα
εσται, και τι το σημειον οταν μελληι γινεσθαι. Τι ουν ο Χριστος; Ἔπεται τωι σκοπωι των
προσαγοντων την πευσιν, και αφιησι μεν τεως τους περι της αλωσεως των
Ἰεροσολυμων λογους· τους δε περι συντελειας του παροντος αιωνος υφαινει, και φησιν
οτι προ της εξ ουρανων αυτου καθοδου, προδραμουν ται τινες ψευδοχριστοι και
ψευδοπροφηται, το αυτου προσωπον εαυτοις περιπλαττοντες, οις ου χρη πει θεσθαι.
Ἠθελησε μεν γαρ ο μονογενης του· Θεου Λογος, ινα σωσηι την υπ' ουρανον, και
γεννησιν υπο μειναι την κατα σαρκα εκ γυναικος· ην δε το χρημα αυτωι κενωσις και
ταπεινωσις· ως ουν εαυτον καθεις εις κενωσιν λανθανειν ηξιου· και γουν επετιμα τοις
αποστολοις προ του τιμιου σταυρου, ινα μη φανερον αυτον ποιησωσιν· εδειτο γαρ του
λαθειν της μετα σαρκος οικονομιας ο τροπος, ινα και τον τιμιον υπερ ημων υπομεινας
σταυρον ως ανθρωπος, κατ αργησηι τον θανατον, και της κατα παντων τυραν νιδος
αποσοβησηι τον Σαταναν. Ἡ δε δευτερα και εξ ουρανου καταφοιτησις, ου λεληθοτως
εσται καθα και προ τουτου, αλλ' επισημος τε και φοβου μεστη· καταβησεται γαρ
δορυφορουντων αυτον των αγιων αγγελων, και εν τηι δοξηι του Θεου και Πατρος, ινα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

149

κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Ουκουν οταν 72.897 τινες εγερθωσι ψευδοχριστοι
και ψευδοπροφηται, μη πορευθητε οπισω αυτων.(A f. 269, E f.151) Ἢ και τελος το
κοινον φησι; και την παγκοσμιον συντελειαν. ∆ιδωσι σημεια σαφη τε και εναργη της
συντελειας του κοσμου. Πολεμοι γαρ εσονται, φησιν, και κατα στασιαι, και λιμοι και
φοβητρα απ' ουρανου. Ὡς γαρ ετερος φησι των ευαγγελιστων, παντα τα αστρα πεσειται,
ειλιχθησεται ο ουρανος ως βιβλιον, αι δυναμεις των ουρανων σαλευθησονται. ∆ια
μεσου μεντοι τιθησιν ο Σωτηρ τα περι της αλωσεως των Ἱερο σολυμων, και τον λογον
κεραννυσι λεγων· 9Προ δε τουτων παντων επιβαλουσιν εφ' υμας τας χειρας αυτων και
διωξουσι, κ.τ.λ.9 (E f.151, δ φ. 69 b) Προ γαρ των της συντελειας καιρων, ηλω μεν η των
Ἰουδαιων χωρα, καταδρα μουσης αυτην της Ῥωμαιων στρατιας, εμπεπρησται δε ο ναος,
κατεσεισθη τα παρ' αυτοις βασιλεια, πε παυται της κατα νομον λατρειας η δυναμις. Πριν
δε ταυτα συμβηναι, εδιωχθησαν παρ' αυτων οι μακα ριοι μαθηται, δεσμωται γεγονασι,
ηχθησαν επ' αρ χοντας, επεμφθησαν επι βασιλεας· απεσταλη γουν ο Παυλος εις Ῥωμην
προς Καισαρα, και Φηστωι παρεστη και Ἀγριππαι· πλην γεγονεν αυτοις εις μαρτυριον,
τουτεστιν, εις μαρτυριου δοξαν, τα επενη νεγμενα. 9Θεσθε ουν εις τας καρδιας υμων μη
προμελεταιν απολογηθηναι.9 (E f.151, δ φ. 69 b) Παρεγγυαι, οτι Μη προμελε τατε
μελλοντες απολογεισθαι. "Ληψεσθε γαρ, φησι, παρ' εμου σοφιαν και γλωσσαν αμαχον
και ακατα γωνιστον τοις αντικειμενοις υμιν." Ἀποκειρων δε και της ανθρωπινης
μικροψυχιας τας αφορμας, παραδοθησεσθαι φησιν αυτους παρα των οικειοτα των, πλην
οτι παντη τε και παντως σωθησονται παρ' αυτου· επαγει γουν· "Παραδοθησεσθε δε και
υπο γονεων, και αδελφων, και φιλων, και των εκ γενους."(A f. 270, E f.151) Πλην οτι
παντη τε και παντως σωθησονται παρ' αυτου. "Θριξ γαρ εκ της κεφαλης υμων ουκ
απολειται," φησι. Σαφε στεραν δε ποιων την προαγορευσιν της αλωσεως, επαγει·" Ὅταν
δε ιδητε κυκλουμενην υπο στρατο πεδων την Ἱερουσαλημ, τοτε γνωτε οτι ηγγικε η
ερημωσις αυτης." Ειτα μεθιστησι παλιν τους λο γους επι τον της συντελειας καιρον.
Γεγραπται εν ταις πραξεσιν, οτι μετα την αναστασιν εγενετο λιμος μεγας επι Κλαυδιου
Καισαρος, και σεισμοι πολλοι εγενοντο. α γαρ εωρακατε επ' εμοι γινομενα, προσ
δοκησατε και εφ' υμιν. 9Ἐπι της γης συνοχη εθνων.9 (B f. 191 b) Ἀρχομενης γαρ ωσπερ
της κτισεως εναλλαττεσθαι, συνοχη τις εσται δεινη και αποψυξις εις θανατον· το γαρ
επερχομενον αφορητον δειμα, πολλοις αρκεσει προς ολεθρον. 9Τοτε οψονται τον Υιον
του ανθρωπου ερχο μενον εν νεφελη. (A f. 272, E f.151 b, Ε f. 315) Πως δε ελευσεται; πως
ηξει; Ὡς αυτος εδηλωσεν [και] αλλαχου λεγων· "Και τοτε οψονται τον Υιον του
ανθρωπου ερχομε 72.900 νον εν νεφελαις, μετα δυναμεως και δοξης πολλης."
Ἐλευσεται γαρ ουκετι εν υφεσει, ουδε εν μικροπρε πειαι τηι καθ' ημας, αλλ' εν δοξηι και
δυναμει θεο τητος. Κατ' αμφοτερων δε ακουσηι το πολλης· μετα δυναμεως γαρ πολλης
και δοξης πολλης την δευτε ραν αυτου ποιησεται θεοφανειαν, επει την προτεραν μετα
ασθενειας και ατιμιας εποιησατο, οσον κατα το τοις πολλοις ορωμενον. ∆ια τι δε εν
νεφεληι; Ὅτι ουτως αει φαινεται ο Θεος· "Νεφελη γαρ και γνοφος κυκλωι αυτου." Και·
"Κυριος καθηται επι νεφελης κουφης." Και παλιν· "Ὁ τιθεις νεφος την επιβασιν αυτου."
Και, "Νεφελη υπελαβεν αυτον απο των οφθαλμων αυτων." Και, "Ὡς Υιος ανθρωπου
ερχο μενος επι των νεφελων." Ουτω γουν αυτον και ∆α νιηλ θεωρει· ουτω και τοτε
ελευσεται ου λεληθοτως, αλλ' ως Θεος και Κυριος εν δοξηι θεοπρεπει, και παντα
μεταστησει προς το αμεινον· αναβιωσονται γαρ οι νεκροι, και αποδυσεται την φθοραν
το εκ γης τουτο ευαλωτον τοις παθεσι σωμα· ενδυσεται δε την αφθαρσιαν, Χριστου
νεμοντος αυτην, και συμμορφους τωι σωματι της δοξης αυτου τους εις αυτον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

150

πιστευοντας αποφαινοντος. ∆ιο και απολυτρω σιν ημων αυτος το πραγμα καλει, λεγων·
"Ἀρχο μενων δε τουτων γινεσθαι, ανακυψατε και επαρατε τας κεφαλας υμων, διοτι
εγγιζει η απολυτρωσις υμων." Ὥσπερ γαρ ει λεγοι τις περι ανθρωπου, οτι παρα του
Πατρος ελαβε το λογικος ειναι, εκ λογι κου σημαινει και αυτον λογικον γεννηθηναι·
ουτω και ο μονογενης εκ Θεου Θεος, και εκ του κρινοντος πασαν την γην προηλθε
κριτης. Και ουκ επειδη πα σαν την κρισιν δεδωκεν τωι Υιωι ο Πατηρ, αυτος της
δεσποτειας εψιλωται· αχωριστος γαρ ο Μονογενης του Θεου, ως το φως του ηλιου· εστι
γαρ εν αυτωι φυσικως· και παντα οσα εχει ο Πατηρ, του Υιου εστι, και αναπαλιν. 9Ἴδετε
την συκην και παντα τα δενδρα. (δ. φ. 71) Ειπων την παραβολην της συκης, ευ θεως
επαγει· "Γινωσκετε οτι εγγυς εστιν η βασι λεια του Θεου." Το δε τοιουτο διδασκει, οτι
ουπω προς το εσχατον τελος ηκει τα πραγματα, τουτων γινομε νων, αλλ' οδευει προς το
τελος ηδη, καθαπερ επι τον καρπον οδευει η συκη τους κλαδους απαλυνομενη, και τα
φυλλα εκφυουσα· ουτω γαρ δη και η του Κυριου παρουσια καταργουσα πασαν αρχην και
εξ ουσιαν, παρασκευαζει τηι βασιλειαι του Θεου. Ειτα φησιν· "Ἀμην λεγω υμιν, οτι ου μη
παρελθηι γε νεα αυτη, εως αν παντα γενηται." Γενεαν δε φησι, ου τους τοτε ανθρωπους,
αλλα τους ομοιους τωι τρο πωι. Ἐν δε τωι λεγειν, οτι αδυνατον τους λογους παρ ελθειν,
και την των στοιχειων συντελειαν προαγο ρευει ηδη. Ἀδυνατον γαρ, φησιν, τους λογους
μου παρελθειν, καιτοι και των στοιχειων παρερχομενων· εγω μεν γαρ αληθευων, οτι
ηξει ημερα, και ταυτα γενησεται, και ουκ εγχωρει μη γενεσθαι α λεγω· "Προσεχετε δε,
φησιν, μη βαρηθωσιν υμων οι της 72.901 διανοιας οφθαλμοι·" μεριμνα γαρ βιωτικη και
κραι παλη και μεθη εξοριζει την συνεσιν, και την εις Θεον πιστιν και φοβον αμαυροι.
Χρεια ουν αγρυ πνιας τοιαυτης και προσοχης, ινα μη αιφνιδιος επ ελθηι η ημερα εκεινη
ωσπερ παγις προς υμας μηδεν ωφεληθεντας εκ του προακηκοεναι. 9Ἦν δε τας ημερας
εν τωι ιερωι διδασκων.9 (A f. 275) Τινα δε ην α εδιδασκεν, η παντως που τα υπερ την
νομικην λατρειαν; Ἐνειστηκει γαρ καιρος του την σκιαν μεταπλαττεσθαι εις αληθειαν·
ο δε οχλος ηδιστα ηκροατο· τεθαυμακασι γαρ αυτον πλειστακις, οτι εν εξουσιαι ην ο
λογος αυτου· ως αυ τος γαρ υπαρχων ο παλαι λαλων δια τε Μωυσεως, και των
προφητων, και των ολων Κυριος, μεθιστη μετ' εξουσιας προς την πνευματικην λατρειαν
τα εν τυποις κεχρησμωιδημενα. Ηυλιζετο γε μην εις το ορος των Ἐλαιων, τους εν τηι
πολει θορυβους παρ αιτουμενος, ινα ημιν καν τουτωι γενηται τυπος· τωι γε μην οχλωι
ορθριζοντι προς αυτον, προσηκε λεγειν το του ∆αβιδ· "Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορ
θριζω· εδιψησε σε η ψυχη μου." Περι της εορτης των αζυμων οτι ηγγιζε, και οτι εζητουν
οι αρχιερεις ανελειν αυτον, και οτι εισηλθεν ο Σατανας εις τον Ἰουδαν, και οτι
συνεφωνησε του παραδουναι αυτον, και οτι εζητει επι τουτο ευκαιριαν, εως, "Και οι
δωδεκα αποστολοι συν αυτωι," προεγραφη εις το κατα Ματθαιον.

ΚΕΦΑΛ. ΚΒʹ.
Ἤγγιζε δε η εορτη των αζυμων, η λεγομενη Πασχα.9 (A f. 278) Θεα δε οτι
ανωθεν ημιν ο Σωτηρ ενο μοθετει τα καλλιστα και τα συμφεροντα, και δια νομου και
προφητων συμβουλος ημιν αγαθος εις σωτηριαν εγινετο· αλλα τοτε μεν δι' αινιγματος
και σκιας δια την των ακροωμενων ασθενειαν· νυνι δε γυ μνην ημιν παρατιθεις την
αληθειαν, και αυτην των πραγματων εις μεσον αγει την εικονα· εδει γαρ ον τως δια μεν
των θεραποντων διακονεισθαι τους τυ πους δια δε του παντων ∆εσποτου την αληθειαν·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

151

επει και αυτος ην ο λεγων περι εαυτου· "Ἐγω ειμι η αληθεια." Ἀποκεκινημενης
τοιγαρουν της σκιας, εισιτω λοιπον ημιν της αληθειας η δυναμις· φαινε σθω των δι'
αινιγματος ειρημενων ο τυπος εναργε στερος. Ἰουδαιοι μεν ουν σφαλλονται και
πλανωνται, και των δεοντων εκπιπτουσι λογισμων, αζυμους αρ τους παρατιθεμενοι·
ουκ ακουουσι δε, ως εικος, του Παυλου λεγοντος· "Βρωμα ημας ου παριστησι τωι Θεωι,"
και τα εξης· ουδε του Σωτηρος· "Ουκ οιδατε οτι παν το εισερχομενον εις το στομα, εις
την κοι λιαν χωρει, και εις αφεδρωνα εκβαλλεται;" Ἡμεις δε πνευματικοις τα
πνευματικα συγκρινομεν· ως ζυμην, την κακιαν αποφευγοντες, και πραξεις αγα θας
επιτηδευοντες, ινα συν Χριστωι ως εν ανωγαιωι 72.904 εις την ανω Ἱερουσαλημ
ανακλιθησομεθα· ην Ἡσαΐας αποθαυμαζων ελεγεν, ως προς ημας τους μελλοντας εις
εκεινην εσεσθαι την πολιν· "Οι οφθαλμοι σου οψονται Ἱερουσαλημ· πολις πλουσια,
σκηναι αι ου μη σεισθωσιν, ουδε τα σχοινια αυτης ου μη διαῤρα γωσιν." Ἡ μεν γαρ παρα
ανθρωποις ευθυμια, εις ολιγον αντεχει, αποῤρηγνυται δε ολιγης τινος μεταξυ
γενομενης μεταβολης· αι δε εν τοις ουρανοις μοναι και το παρ' αυταις αγαθον, γενναιον
εχει τον τονον, τηι του Θεου βουλησει διακρατουμενον. Ἵνα τοινυν εν ταις ουτω
αξιαγαστοις καταλυσωμεν μοναις, και συν εορτασωμεν τωι Χριστωι, καθαραν
επιτελεσωμεν την νηστειαν, μη βρωματων [αποχηι] συμμετρουντες αυ της την δυναμιν,
αλλ' ωσπερ αναχωρουμεν περιεργου τραπεζης, και της αλλης τρυφης αναχωρησωμεν
και ποικιλιας κακων. 9Ἀπεστειλε Πετρον και Ἰωαννην ειπων· Πορευθεντες ετοιμασατε
ημιν το πασχα, ινα φαγωμεν.9 (A f. 278 b) Φασεκ ο της εορτης ωνομαζετο και ρος, δηλοι
δε διαβασιν. Ὥσπερ ουν της Αιγυπτιων δουλειας ο Ἰσραηλ απηλλαττετο, εις την της
επαγγε λιας ερχομενος γην, δια θαλασσης μεσης βαδιζων αβροχωι ποδι· ουτω και ημας
δει καθαπερ τινα θα λατταν διαπεραιουσθαι νεανικως, τον εικαιον του παροντος βιου
περισπασμον. ∆ιαβαινομεν γε μην εκ φιλοσαρκιας εις εγκρατειαν, εξ αγνωσιας της
παλαι εις θεογνωσιαν την αληθη, εκ θανατου εις αφθαρ σιαν.(A f. 279, δ φ. 72) Ἴδωμεν
τους τυπους τι μωσαν ετι την αληθειαν. Ἐλθουσης γαρ, φησι, της ημερας, καθ' ην εδει
θυεσθαι το πασχα, δυο τινας απολεγδην των αγιων αποστολων (ησαν δε Πε τρος και
Ἰωαννης) πεπομφεν εν τηι πολει, ειπων αυ τοις τα προγεγραμμενα· καιτοι τι δη ποτε ου
τον ανθρωπον εναργως καταμεμηνυκε τοις απεσταλ μενοις; Ου γαρ εφη προς τον δεινα
τυχον, αλλα σημειον δεδωκεν, ανθρωπον απλως κεραμιον σκευος πεφορτισμενον. Τι
ουν προς τουτο φαμεν; Ἤδη τοις Ἰουδαιοις υποσχομενος ην ο προδοτης παραδωσειν
αυτον. Ἵνα τοινυν μη μαθηι τον ανθρωπον, και δραμων απαγγειληι τοις μισθωσαμενοις,
διδωσι ση μειον· ετι γαρ επλαττετο την μαθητου ευνοιαν εχειν, μιαιφονιαν ωδινων.
"Ὑπαντησει γαρ, φησιν, υμιν ανθρωπος κεραμιον υδατος βασταζων." Ἢ ταχα που και
μυστικον τι και αναγκαιον δια τουτου δηλων· ενθα γαρ αν εισελθοι το υδωρ (δηλον δε
οτι το του αγιου βαπτισματος), εκει κατα λυσει Χριστος· παντος γαρ ημας απαλλαττει
ρυπου, ωστε και ναον ημας αγιον γενεσθαι Θεου, και της θειας αυτου φυσεως
κοινωνους δια μετοχης του αγιου Πνευματος· ουκ αν δε αμαρτοι τις του 72.905 αληθους,
και αγγειον [Cod.9 αναγειον] ειναι λεγων του αγιου Πνευματος, παντος αγιου ψυχην.
"Καυ χασθω γαρ, φησιν, ο αδελφος ο ταπεινος εν τωι υψει αυτου." 9Και οτε εγενετο η
ωρα, ανεπεσε, και οι δωδεκα αποστολοι συν αυτωι.9 (A f. 279) Ἑτοιμασασι το Πασχα τοις
μαθηταις συνειστιατο Χριστος· ανεξικακων δε τωι προδοτηι φη σιν· "Ἐπεθυμησα τουτο
το Πασχα φαγειν μεθ' υμων." Τι δε τουτο δηλοι; Καιρον εζητει της προ δοσιας ο
φιλαργυρος μαθητης· ινα δη μη προ της εορτης του Πασχα τοις φονωσιν αυτων παραδωι,
ου διαμεμηνυκεν ο Σωτηρ η τον οικον, η τον ανθρωπον, παρ' ωι το Πασχα πεπληρωκεν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

152

Ἀποδιδους τοιγαρουν την αιτιαν του μη θελησαι σαφως ειπειν τον παρ' ωι κατελυσεν·
"Ἐπιθυμιαι, φησιν, επεθυμησα τουτο το Πασχα φαγειν μεθ' υμων." Ὅμοιον ως ει λεγοι·
Πασαν εθεμην σπουδην, οπως αν ισχυσω λαθειν την του προδοντος ανοσιοτητα, ινα μη
προωρον υπομεινω το παθος. Πλην, ου μη φαγω το Πασχα τουτο, εως ου πληρωθηι εν τηι
βασιλειαι του Θεου. Ἔθος δε αυτωι βασιλειαν Θεου ονομαζειν την εν πιστει δικαιωσιν,
την δια του βαπτισματος καθαρσιν, και την του αγιου Πνευματος μεθεξιν, και της εν
πνευματι λατρειας την δυναμιν. Ουκουν ου γευσομαι, φησι, τοιουτου Πασχα, του δια
βρωσεως δηλονοτι δηλουμενου τυπι κως, εως ου πληρωθηι εν τηι βασιλειαι του Θεου·
τουτ εστιν, αναδειχθεντος του καιρου, καθ' ον η βασιλεια των ουρανων ευαγγελιζηται.
Πληρουται γαρ εν ημιν τοις την υπερ νομον τιμωσι λατρειαν, Πασχα το αλη θινον. Και
ουκ εξ αγελης αμνος αγιαζει τους εν Χριστωι, αυτος δε μαλλον αγιως ιερουργουμενος
δια της μυστικης ευλογιας, καθ' ην ευλογουμεθα και ζωοποιουμεθα. Γεγονε γαρ ημιν
αρτος ζων, ο εξ ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι κοσμωι. (E f.153) Ἐν τωι εις το
κατα Ματθαιον Ευαγγελιωι ουτω κειται· "Ου μη πιω απαρτι εκ τουτου γενη ματος του
αμπελου, εως της ημερας εκεινης οταν αυτο πινω μεθ' υμων εν τηι βασιλειαι του Πατρος
μου." (A f. 280) Ἀσταχυων γαρ οια τις απαρχη, και νεος ωσπερ καρπος εν ειδει
δραγματος, νοειται Χρι στος, ο πρωτοτοκος εκ νεκρων, η της αναστα σεως και ημιν
οδος, ο παντα προς καινοτητα μετα στοιχειων, και παλαιοτητος απαλλαττων. Ἀνεκομι
ζετο δε το δραγμα εναντι Κυριου. Ἐγηγερμενος γαρ εκ νεκρων ο Ἐμμανουηλ, ο νεος της
ανθρωποτητος και ως εν αφθαρσιαι καρπος, αναβεβηκεν εις τον ου ρανον, ινα
εμφανισθηι νυν υπερ ημων τωι προσωπωι του Θεου και Πατρος. Και ουχι δη παντως
εαυτον εις οψιν αγων αυτου· συνεστι γαρ αιδιως και ουκ αν απολιμπανοιτο του Πατρος,
ως Θεος· ως εν εαυτωι 72.908 δε μαλλον εις οψιν αγων ημας τους εξω προσωπου και εν
οργηι, δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, και την καθ' ημων τυραννησασαν αμαρτιαν. Ὅρα δε
οπως ημιν ο νομος και τον τηι αναστασει πρεποντα προανετυπου καιρον, τουτεστι την
τριτην ημεραν· "Τηι γαρ επαυριον της πρωτης, φησιν, ανοισει το δραγμα ο ιερευς εναντι
Κυριου." Εισκεκομικε δε παραχρημα της αγιας ημιν Πεντηκοστης προανατυ πωσιν
εναργη, επτα χρηναι λεγων επαριθμειν εβδο μαδας, τηι του δραγματος ανακομιδηι. Μετα
γαρ τοι την αναστασιμον του Σωτηρος ημεραν, επτα συνει ροντες εβδομαδας, την
επαυριον Πεντηκοστην εορτα ζομεν οι πεπιστευκοτες. 9Και λαβων αρτον, ευχαριστησας
εκλασε· και εδω κεν αυτοις, λεγων· Τουτο εστι το σωμα μου, κ.τ.λ.9 (A f. 281, δ φ. 73)
Ευχαριστει μεν, τουτεστιν, εν σχηματι προσευχης διαλεγεται τωι Θεωι Πατρι, κοι νωνον
ωσπερ αυτον και συνευδοκητην αποφαινων της δοθησομενης ημιν ευλογιας ζωοποιου.
Πασα γαρ χαρις και παν δωρημα τελειον εφ' ημας ερχεται παρα Πατρος δι' Υιου εν αγιωι
Πνευματι. Τυπος δε ην αρα το δρωμενον εις ημας αυτους, της οφειλου σης
προσανατεινεσθαι λιτης, ει μελλοι προτιθεσθαι παρ' ημων της μυστικης και ζωοποιου
δωροφοριας η χαρις, ο δη και δραιν ειθισμεθα. Προσαναπεμποντες γαρ τας ευχαριστιας,
και ομου τωι Θεωι και Πατρι δοξολογουντες τον Υιον συν τωι αγιωι Πνευματι, προσ ιμεν
ουτω ταις αγιαις τραπεζαις· πιστευοντες τε οτι ζωοποιουμεθα και ευλογουμεθα και
σωματικως και πνευματικως. ∆εχομεθα γαρ εν αυτοις τον ενανθρωπησαντα δι' ημας
του Θεου Πατρος Λο γον, ος εστι ζωη και ζωοποιος. Ειτα τις εστιν ο του καθ' ημας
μυστηριου λογος, ως ενι ζητησωμεν. Ἔκτισε τοινυν ο των ολων Θεος επι αφθαρσιαι τα
παντα· και εισιν αι γενεσεις του κοσμου σωτηριοι· φθονωι δε διαβολου θανατος εισ
ηλθεν εις τον κοσμον· παρεκομισε γαρ εις παρα βασιν και παρακοην τον πρωτον
ανθρωπον, και ταυ της ενεκα της αιτιας υπο θειαν αραν. Ειρηται γαρ προς αυτον· "Γη ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

153

και εις γην απελευσηι." Ἀλλ' υπερηλατο της εκεινου δυστροπιας το βλαβος η του
κτισαντος ημεροτης· βεβοηθηκε τοις επι της γης· ζωη μεν γαρ εστι κατα φυσιν ο Θεος
και Πατηρ· μονος δε τουτο υπαρχων, εξελαμψε τον Χριστον, ζωην οντα και αυτον· ου
γαρ ην ετερως δυνασθαι τον ουσιωδως εκ ζωης προελθοντα λογον. Παντα τοι νυν ο
Θεος και Πατηρ ζωογονει δι' Υιου, εν αγιωι Πνευματι. Πως ουν εδει τον επι γης
ανθρωπον κε κρατημενον θανατωι προς αφθαρσιαν αναδραμειν· Ἔδει την
αποθνησκουσαν σαρκα της παρα Θεου ζωοποιου δυναμεως γενεσθαι μετοχον. ∆υναμις
δε του Θεου και Πατρος η ζωοποιος ο μονογενης εστι Λογος. Τουτον ημιν επεμψε
σωτηρα και λυτρωτην, 72.909 και γεγονε σαρξ· ου τροπην η αλλοιωσιν υπομεινας εις
οπερ ουκ ην· ουτε μην αποφοιτησας του ειναι Λογος· γεννηθεις δε μαλλον κατα σαρκα
εκ γυναι κος, και ιδιοποιησαμενος σωμα το εξ αυτης, ιν' ημιν εαυτον εμφυτευσηι καθ'
ενωσιν αδιασπαστον, και θα νατου και φθορας αποφηνηι κρειττονας. Την γαρ ημων
ημπεσχετο σαρκα, ιν' εκ νεκρων αναστησας αυτην, οδοποιησηι λοιπον τηι προς θανατον
κατενηνεγ μενηι σαρκι, την εις αφθαρσιαν αναδρομην, καθα φησιν ο Παυλος· "Ἐπειδη
γαρ δι' ανθρωπου θα νατος, και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων· ωσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ
παντες αποθνησκουσιν, ουτως και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." Ἑνωσας
τοινυν εαυτωι την τωι θανατωι κατοχον σαρκα, Θεος ων ο Λογος και ζωη, απεσοβησε μεν
αυτης την φθο ραν, απεφηνε δε αυτην και ζωοποιον. Και μη απιστησηις οις ειπον· δεχου
δε μαλλον εν πιστει το ρημα, εκ μικρων παραδειγματων τας επ' αυτωι δη τουτωι
πληροφοριας συλλεγων. Ὅταν εις οινον η γουν εις ελαιον η εις τι των υγρων μικρον
αρτον εμβαληις, ευρησεις αυτον γεγονοτα μεστον της εκει ποιοτητος. Ὅταν σιδηρος
ομιλησηι πυρι, τοτε εμπιπλαται της ενεργειας αυτου, και σιδηρος ων κατα φυσιν ιδιαν,
την του πυρος ωδινει δυναμιν. Ουκουν ο ζωοποιος του Θεου Λογος, ενωσας εαυ τον τηι
ιδιαι σαρκι, καθ' ον οιδε τροπον αυτος, ζωοποιον απεφηνεν αυτην. Ἔφη γαρ αυτος·
"Ἀμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε, εχει ζωην αιωνιον. Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης."
Και παλιν· "Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων, ο εκ του ουρανου καταβας· εαν τις φαγηι εκ του
αρτου τουτου, ζησεται εις τον αιωνα· και ο αρτος δε ον εγω δωσω, η σαρξ μου εστιν.
Ἀμην λεγω υμιν, εαν μη φαγητε την σαρκα του Υιου του ανθρωπου, και πιητε αυτου το
αιμα, ουκ εχετε ζωην εν εαυτοις." Ουκουν εσθιοντες την σαρκα του παν των ημων
Σωτηρος Χριστου, και πινοντες αυτου το τιμιον αιμα, ζωην εχομεν εν εαυτοις, εν ως
προς αυτον αποτελουμενοι, και εν αυτωι μενοντες, εχοντες δε αυτον και εν εαυτοις. Και
μη τις λεγετω των απιστειν ειωθοτων· Ἆρα ουν επειδη και εν ημιν ζωη κατα φυσιν
υπαρχων ο του Θεου Λογος αυλιζεται, ζωοποιον εστι και το εκα στου σωμα; Ἴστω δε
μαλλον ως ετερον εστι το κατα μεθεξιν σχετικην ημας εχειν εν εαυτοις τον Υιον, ετερον
δε ολοτροπως το αυτον γενεσθαι σαρκα, τουτ εστιν, ιδιον ποιησασθαι σωμα το εκ της
αγιας Παρ θενου ληφθεν. Ου γαρ εν ημιν γενομενος, ενανθρω πησαι λεγεται και
γενεσθαι σαρξ· τουτο γαρ γεγονεν απαξ, οτε προηλθεν ανθρωπος, ουκ αποβαλων το ει
ναι Θεος· ιδιον ουν γεγονε σωμα του Λογου, το εκ της αγιας Παρθενου ληφθεν και
ενωθεν αυτωι. Πως 72.912 δε η τινα τροπον, ειπειν ουκ ενεστιν. Ἄφραστος γαρ και
απερινοητος παντελως, και αυτωι μονωι γνωριμος ο της ενωσεως τροπος. Ἔδει τοινυν
αυτον δια του αγιου Πνευματος εν ημιν γενεσθαι θεοπρεπως· συν ανακιρνασθαι δε
ωσπερ τοις ημετεροις σωμασι, δια της αγιας αυτου σαρκος και του τιμιου αιματος· α δη
και εσχηκαμεν εις ευλογιαν ζωοποιον, ως εν αρτωι τε και οινωι. Ἵνα γαρ μη
αποναρκησωμεν, σαρκα τε και αιμα προκειμενα βλεποντες εν αγιαις τραπεζαις
εκκλησιων, συγκαθισταμενος ο Θεος ταις ημετεραις ασθενειαις, ενιησι τοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

154

προκειμενοις δυναμιν ζωης, και μεθιστησιν αυτα προς ενεργειαν της εαυτου σαρ κος·
ινα εις μεθεξιν ζωοποιον εχωμεν αυτα, και οιον σπερμα ζωοποιον εν ημιν ευρεθηι το
σωμα της ζωης. Και μη αμφιβαληις, οτι τουτο εστιν αληθες, αυτου λεγοντος εναργως.
"Τουτο μου εστι το σωμα," και "Τουτο μου εστι το αιμα." ∆εχου δε μαλλον του Σωτηρος
εν πιστει τον λογον· αληθεια γαρ ων, ου ψευδεται.9 9Ἰδου η χειρ του παραδιδοντος με
μετ' εμου επι της τραπεζης.9 (A f. 282 b, E f.153) Ὤετο μεν ισως διαβολικης απονοιας
επιμεστος ων ο προδοτης, δυνασθαι λαθειν Θεον οντα Χριστον, αλλ' ηλεγχετο παρα
Χριστου, παμπονηρος ων, καιτοι τραπεζης αξιουμενος και συνεστιος ων, και της θειας
ημεροτητος μεχρι παν τος απολαυσας, ο δη μαλιστα φορτικωτεραν αυτωι την κολασιν
απεργαζεται. Πλην ουαι τωι Ἰουδαι, κατα την του Σωτηρος φωνην! Ὁ μεν γαρ κατ'
ευδοκιαν του Θεου Πατρος δεδωκεν εαυτον υπερ ημων, ινα παντος ημας εξεληται
κακου· ο δε τον των ολων σωτηρα Χριστον και λυτρωτην ταις των φονωντων χερσι
παραδους, την τωι διαβολωι πρεπωδεστατην κληρονομησει δικην. 9Ἐγενετο δε και
φιλονεικεια εν αυτοις, το, τις αυτων δοκει ειναι μειζων.9 (A f. 283, B f. 198, δ φ. 73 b) Οι
μεντοι μαθηται ανθρωπινον τι παθοντες, πεφιλονεικηκασι προς αλλη λους, τις αρα
μειζων εσται εν αυτοις, ουκ ανεχομε νων ταχα που των την δευτεραν εχοντων ταξιν
τοις πρωτευουσι παραχωρειν. Κεκινηται δε τουτο και γεγραπται προς ονησιν ημετεραν·
επετιμα γαρ παραχρημα Χριστος τηι τοιαιδε νοσωι· τουτο δε ην η ανοητος φιλοδοξια,
ριζαν εχουσα την υπεροψιαν. Το μεν γαρ ηιρθαι κατ' αρετην, του παντος αξιον λογου·
δει δε τους ουτω διακειμενους μετριωι κεχρησθαι φρονηματι, και παραχωρειν εξ αγαπης
αδελφοις το εν μειζοσιν ειναι δοκειν. Το γαρ πεφυσημενον εχειν το φρονημα,
παραπλησιους ορασθαι ποιει τοις των εθνων ηγουμενοις, οις το υπερογκον φρονημα
φιλον αει πως εστιν· ευεργεται γαρ, φησι, καλουνται, τουτεστι, κολακευονται παρα των
υποβεβηκοτων. Ἀλλ' εκεινοι μεν ως εξω νομων ιερων εν τοιαυταις εστωσαν
αῤρωστιαις· παρ' υμιν δε ουχ ουτως, αλλ' εστω το υψος εν ταπεινοτητι. 72.913 9Ἐγω δε
ειμι εν μεσωι υμων ως διακονων.9 (A f. 283 b) Ταυτα λεγοντος του Χριστου, τις εστιν
ουτως απηνης, ως μη πασαν αποπτυσαι φιλοδοξιαν, Ὁ γαρ υπο πασης κτισεως λογικης
και αγιας δια κονουμενος, ο συνθρονος και συμβασιλευων τωι Θεωι και Πατρι, διακονου
ταξιν επεχων, ενιψε τους ποδας των μαθητων. Καθ' ετερον δε τροπον διακονιας εχει
ταξιν της μετα σαρκος οικονομιας ο τροπος. Ἔφη γαρ ο Παυλος· "Λεγω γαρ Χριστον
διακονον γεγε νησθαι περιτομης εις το πληρωσαι τας επαγγελιας των πατερων," και τα
εξης. Ουκουν διηκονησεν ο διακονουμενος· και ο της δοξης Κυριος τεταπεινωκεν
εαυτον, ημιν καταλιμπανων υπογραμμον. Ἀλλ' εικος εκεινο ταχα που καθ' εαυτους
διενθυμεισθαι τε και λεγειν τους μαθητας· Ποιος ουν εσται της γνησιο τητος ο μισθος; η
τι το εντευθεν εσται χρησιμον, συμβησομενων εσθ' οτε και πειρασμων; Ἵνα τοινυν τηι
των εσομενων αγαθων ελπιδι διανευρουμενοι, παντα οκνον επ' αγαθοις σπουδασμασιν
εκπεμψωσι της εαυτων διανοιας, αναγκαιως φησιν· "Ὑμεις δε εστε οι διαμεμενηκοτες
μετ' εμου εν τοις πειρασμοις μου," κ.τ.λ.(B f. 197 b, δ φ. 73 b) Συνες οπως των της
ενανθρωπησεως μετρων αποφοιται, ουπω τον τιμιον υπομεινας σταυρον· διαλεγεται γαρ
ως εις εξ ημων· μετα δε γε την εκ νεκρων αναβιωσιν πεφα νερωκεν εαυτου την δοξαν,
καιρου καλουντος εις τουτο· εφη γαρ, οτι "Ἐδοθη μοι πασα εξουσια εν ουρανωι και επι
γης." ∆ιαλεγεται τοινυν ανθρωπι νως, ως εφην. ∆ια τουτο φησι· "Καγω διατιθεμαι υμιν,
καθως διεθετο μοι ο Πατηρ μου βασιλειαν, ινα εσθιητε και πινητε επι της τραπεζης
μου." Ἆρα ουν και μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν, ενσταντος του καιρου, καθ' ον
συνεσομεθα τωι Χριστωι, συμ μορφους ημας αποφαινοντι του σωματος της δοξης αυτου,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

155

μετα το ενδυσεσθαι την αφθαρσιαν, εδεσμα των παλιν εν χρειαι εσομεθα και τραπεζης;
Ουδαμως· αλλ' εκ των καθ' ημας πραγματων υποφαινει τα πνευματικα. Οι μεν γαρ τας
παρα των επιγειων βασιλεων πρωτας εχοντες τιμας, συνεστιοι τε εισιν αυτοις και
ομοσιτοι. Εισι δε και ετεροι τινες τιμης μεν της παρα των κρατουντων αξιουμενοι, ου
μην οτι και κοινης τραπεζης απτομενοι. Ὅτι τοινυν εν ταις πρωτευουσαις τιμαις
εσονται παρ' αυτωι, ως εκ παραδειγματος του καθ' ημας διαδεικνυσιν. 9Ειπε δε Κυριος·
Σιμων, Σιμων, ιδου ο Σατα νας εξηιτησατο υμας, του σινιασαι ως τον σιτον.9 (A f. 284, B
f. 198) Ἀναγκαιον οιμαι και επωφε λες, μαθειν τις ην η προφασις, η παρενεγκουσα εις
τουτο του Σωτηρος τους λογους. ∆ιορθωσαμενος δε αυτους ο Χριστος δι' ων επετιμησε
τωι της φιλο δοξιας παθει, και εαυτον εις υποδειγμα δεδωκε, τριτον τοις μαθηταις
επικουρημα προσκεκομικε, δια 72.916 των προκειμενων αναγνωσματων· διδασκει γαρ
οτι μετρια φρονειν ημας αναγκαιον, ουδεν μεν οντας το γε ηκον εις την ανθρωπου
φυσιν, και εις το της ημετερας διανοιας ευολισθον, στηριζομενους δε και οντας οπερ
εσμεν, δι' αυτον τε και παρ' αυτου. Ουκ ουν εφ' εαυτοις μαλλον, αλλ' επι τοις παρ'
αυτου χαρισμασι σεμνυνεσθαι δει. Καν ει τις ουτως δια τεθηι, ποιον ευρησει τοπον εν
αυτωι το υπερκεισθαι τινων εθελειν; Ταυτηιτοι τους μεν ετερους αφιησι μαθητας, επ'
αυτον δε τον κορυφαιον ερχεται· και φησιν οτι "Πολλακις ηθελησεν ο Σατανας σινιασαι
και υμας ως τον σιτον," αντι του δοκιμασαι και πειρασαι· εθος γαρ τωι Σαταναι, τοις
ευδοκιμουσιν επιπηδαιν· ουτως εζητησε τον Ἰωβ, αλλ' ηττατο της εκεινου τληπαθειας.
Πλην πλεονεκτει την ανθρωπου φυσιν, ασθενης γαρ αυτη, δεινος δε και απηνης
εκεινος· ως γαρ φησι περι αυτου το Γραμμα το ιερον, η καρδια αυτου πεπηγεν ωσπερ
λιθος, εστηκε δε ωσπερ ακμων ανηλατος. Πλην τοις των αγιων υπ ενηνεκται ποσι,
Χριστου και τουτο κατωρθωκοτος. 9Ἐγω δε εδεηθην περι σου.9 (A f. 284, δ φ. 74) Ἰδου
δη παλιν ημιν συμπλατ τεται, και εκ των της ανθρωποτητος διαλεγεται με τρων, καιτοι
Θεος ων φυσει, και ει γεγονε σαρξ· δεηθηναι γαρ φησιν ως ανθρωπος. Ἐμφαινει δε δια
τουτων, ως ειπερ εξεδοθη προς πειραν τωι Σαταναι, απιστος αν εγενετο παντελως· οπου
γε και μη εκ δοθεις, ησθενησεν· ηρνησατο γαρ παιδισκης μιας θορυβουσης αυτον εν τηι
αυληι του αρχιερεως. Ὁ μεν τοι Κυριος, την του μαθητου αρνησιν αινιξαμενος εν οις
εφη, "Ἐδεηθην περι σου ινα μη εκλιπηι η πι στις σου," εισφερει παραχρημα τον της
παρακλη σεως λογον, και φησι· "Και συ ποτε επιστρεψας, στηριξον τους αδελφους σου·"
τουτεστι, γενου στη ριγμα και διδασκαλος των δια πιστεως προσιον των εμοι. Και
θαυμασον παλιν του λογου το ευ τεχνες, και το υπερβαλλον της θειας γαληνοτητος· ινα
γαρ μη εις απογνωσιν αγαγηι τον μαθητην, οτι των της αποστολης αυχηματων
αποπεμφθησεται αρ νησαμενος αυτον, αναπιμπλησιν αγαθης ελπιδος, και οτι τευξεται
των επηγγελμενων αγαθων. Ἔφη γαρ, οτι "Και συ επιστρεψας, στηριξον τους αδελ φους
σου." Ὢ της αφατου φιλανθρωπιας! Ουπω γεγονεν η αμαρτια, και την αφεσιν
εκομισατο, και παλιν αυτον εν τοις αποστολικοις κατεταξεν αξιω μασιν. 9Πριν η τρις
απαρνησηι μη ειδεναι με.9 (A f. 285 b). Ἐκδεξηι δε τα προκειμενα και ωδε·
προκαταμεμηνυκε τωι θαυμασιωι Πετρωι, οτι τρις αυτον αρνησεται, κατα τον της
συλληψεως δηλονοτι καιρον. Ἐπειδη δε απαξ μνημη γεγονε της συλλη ψεως αυτου,
ακολουθει δε παντως τηι τοιαιδε μνημηι και τα εφεξης γεγονοτα, τα επι τωι σταυρωι φημι
παθη. Λοιπον τον επισκηψαντα τοις Ἰουδαιοις προ απαγγελλει πολεμον. ∆ια τουτο
φησιν· "Ὅτε απ 72.917 εστειλα υμας χωρις βαλαντιου, και πηρας, και υπο δηματων, μη
τινος υστερησατε; Οι δε ειπον· Ου." Πεπομφε μεν γαρ ο Σωτηρ τους αγιους αποστολους,
κηρυσσειν αυτοις επιταξας τοις ανα πασαν κωμην τε και πολιν το Ευαγγελιον της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

156

βασιλειας των ουρα νων, και θεραπευειν πασαν νοσον και πασαν μαλα κιαν εν τωι λαωι·
εκελευσε δε βαδιζοντας μηδενος των σωματικων ποιεισθαι φροντιδα· επ' αυτωι δε
πασαν εχοντας του ζηιν την ελπιδα περινοστειν· ο δη και πεπραχασιν. Ἀλλα νυν, φησιν,
"Ὁ εχων βαλαντιον, αρατω και πηραν ομοιως." Και τι δη τουτο εστιν, ερουμεν·
εσχηματισθη μεν ο λογος ως προς αυτους, βλεπει δε κατα το αληθες εις το παντος
Ἰουδαιου προσωπον. Αυτοις γαρ μαλλον διαλεγεται Χριστος. Ει τις γαρ, φησιν, ευπορει
χρηματων κατα την των Ἰουδαιων χωραν, απαντα συνενεγκων, φευγετω· ει δε τις
τουτων μεν ουκ ευπορει, πενιαι δε συζων εσχατηι την χωραν οικει, και ουτος οπερ εχει,
φησι, πωλησατω αμφιον, και αγορασατω μαχαιραν. Ἔστι γαρ λοιπον απασι τοις την
χωραν οικουσιν ο λογος ου περι γε του εχειν τι η μη, αλλα περι αυτου του ειναι και ζηιν.
Κατασκηψει γαρ εις αυτους ο πολεμος αφορητοις ορμαις, ως ουδεν αρκεσαι προς
αντιστα σιν. Ειτα την αιτιαν των τοιουτων κακων απαγγελ λει, λεγων, οτι δει μεν
αυτον, κατα τας Γραφας, μετα των ανομων λογισθηναι, συγκρεμαμενον δηλον οτι τοις
συσταυρωθεισιν αυτωι ληισταις, και την τοις ανομοις πρεπουσαν υπομειναντα δικην·
τελος δε λοι πον τωι μεχρι τουτων ελθειν ο της οικονομιας ληψε ται λογος. "Τελος γαρ,
φησιν, εχει τα περι εμου," ητοι γεγραμμενα εν νομωι και προφηταις, μεχρι δηλονοτι του
παθειν τον κατα σαρκα θανατον· συμβησεται δε τοις απεκτονοσιν, α και παλαι
προειρηται δια των αγιων προφητων. 9Οι δε ειπον· Κυριε, ιδου μαχαιραι ωδε δυο.9 (A f.
286, B f. 200 b) Ταυτι μεν ο Κυριος περι των συμβησομενων τηι Ἰουδαιων χωραι
προκαταμεμη νυκεν. Οι δε γε μαθηται ου συνηκαν των ειρημενων το βαθος· ωιηθησαν
δε μαλλον, οτι δια την συμβησο μενην εφοδον αυτωι παρα του προδοτου και των συλ
ληψομενων αυτον, μαχαιρων ειναι χρειαν διεβεβαιω σατο· ταυτηιτοι φασιν· "Ἰδου
μαχαιραι ωδε δυο." Και τι προς αυτους ο Σωτηρ; "Ἱκανον εστι·" μονονουχι διαγελαι την
φωνην· ευ ειδως οτι των ειρη μενων την δυναμιν ου συνιεντες οι μαθηται ωιηθησαν, ως
εφην, μαχαιρων ειναι χρειαν εις την εσομενην εφοδον κατ' αυτου. Προς εκεινα τοινυν
ορων ο Σωτηρ, α συμβησεσθαι εμελλον τοις Ἰουδαιοις, της εις αυτον ενεκα δυσσεβειας,
διαγελαι το υπο των μαθητων ει ρημενον, οτι "Ἰδου ωδε εισι μαχαιραι δυο·" και φησιν·
"Ἱκανον εστι." Ναι, φησιν, αρκεσουσι δυο ξιφη προς αντιστασιν του πολεμου του
μελλοντος ηξειν κατ' αυτων, προς ον ουδεν αν ωφελησαν ουδε πολλαι ξιφων χιλιαδες!
9Και εξελθων επορευθη κατα το εθος εις το ορος των Ἐλαιων.9 (A f. 287 b) Ἐν ημεραι
μεν ο Σωτηρ τας εν Ἱερο-σολυμοις εποιειτο διατριβας, επιλαβουσης δε της εσπερας, εν
τωι ορει των Ἐλαιων, ομου τοις αγιοις ηυλιζετο μαθηταις, εις χωριον λεγομενον
Γεθσημανη. 72.920 Ματθαιος γαρ ουτω φησιν ο σοφωτατος ευαγγελιστης. Ἀφιγμενος δη
ουν ενταυθα Χριστος, ως αυτος που παλιν ο Ματθαιος φησι, παραλαβων τους τρεις, τον
Πετρον, φημι, και τους του Ζεβεδαιου, ηρξατο λυ πεισθαι και αδημονειν. Ἐνταυθα μοι
βλεπε της μετα σαρκος οικονομιας το βαθος, και της αποῤρητου σο φιας το υψος. ∆ια
ποιαν αιτιαν, ω ∆εσποτα, αδημο νεις; Ἆρα δεδιας και αυτος τον θανατον, και δειλιαι
κεκρατημενος παραιτηι το παθειν, καιτοι τοις μα θηταις ειπων· "Μη φοβεισθε απο των
αποκτεινοντων το σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων αποκτειναι;" Ἀλλα καν ει τις
λεγοι της πνευματικης ευανδριας παρα σου τοις εξειλεγμενοις διδοσθαι την χαριν, ουκ
αν αμαρτοι του αληθους. Ἰσχυς γαρ πασα παρα σου, και ζωη κατα φυσιν υπαρχεις και
ζωοποιος. Πως ουν λελυπησαι και αδημονεις εως θανατου; Καιτοι σαφως ηπιστασο,
Θεος ων φυσει, οτι τον κατα σαρκα θανατον υπομεινας, απαλλαξεις θανατου τους ανα
πασαν την γην, και το της νικης τροπαιον εγερεις κατα πασης πονηρας και αντικειμενης
δυναμεως, και ως Θεος προσκυνηθησηι και των ολων ∆ημιουργος. Ἐπι τισιν ουν αρα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

157

λελυπησαι και αδημονεις; Ναι, φησι, τα μεν εκ του παθους τωι κοσμωι αγαθα
συμβησομενα επι σταμαι· λυπει δε με ο πρωτοτοκος Ἰσραηλ, οτι ουδ' εν δουλοις εστι·
και οτι η του Κυριου μερις, το σχοινισμα της κληρονομιας, μερις αλωπεκων εσται, κατα
το γεγραμμενον. Ὅτι δε, καιτοι το εσομενον ειδως, κατηλεει την Ἱερουσαλημ, ως της εις
αυτον ενεκα δυσσεβειας εσο μενην εν παντι κακωι, καντευθεν αν μαθοις. Ἀνηιει μεν γαρ
εκ της Ἰουδαιας εις Ἱεροσολυμα· ως δε φησιν ο ευαγγελιστης, "Ἰδων την πολιν,
εκλαυσεν επ' αυτηι," ως οσον ουδεπω ταις εσχαταις ταλαιπωριαις και ανηκεστοις
συμφοραις ομιλησουσαν βλεπων την Ἱερουσαλημ. Ἵνα δε μαθωμεν ταυτην εσχηκοτα
την διαθεσιν επ' αυτηι, διαμεμηνυκε τοις μαθηταις οτι και ακηδιαι και λελυπηται. Ου γαρ
ην δυνατον μαθειν τα εν αυτωι κεκρυμμενα, μη δια λογων εκφηναντος τα εν οις εστι.
Κακεινο δε οιμαι τοις ειρημενοις προσεπενεγκειν αναγκαιον. Το γαρτοι της λυπης
παθος ητοι της αδημονιας ου περι αυτην αν γενοιτο την θειαν και ακηρατον του Λογου
φυσιν· αμηχανον γαρ, οτι παντος επεκεινα παθους εστιν· εθελησαι δε φαμεν τον
σαρκωθεντα Λογον, και εν τοις ανθρωπο τητος καθικεσθαι μετροις, δια του δοκειν
υπομειναι τα αυτης. Ὥσπερ ουν πεινησαι λεγεται, καιτοι ζωη και ζωοποιος, και αρτος ο
ζων υπαρχων αυτος, κο πιασαι τε εκ μακρας οδου, καιτοι των δυναμεων υπαρχων
Κυριος, ουτω και ακηδιασαι και δοκειν εισδεξασθαι λυπην. Ου γαρ εδει τον καθιγμενον
εις κενωσιν, και τοις της ανθρωποτητος εμβεβηκοτα μετροις, παραιτεισθαι δοκειν τα
ανθρωπινα. 9Προσευχεσθε μη εισελθειν εις πειρασμον.9 (A f. 287 b, B f. 201, δ φ. 75)
Συνεβουλευσε μαθηταις τα τωι καιρωι πρεποντα, ειπων· "Προσ ευχεσθε ινα μη εισελθητε
εις πειρασμον." Ἀλλ' ινα 72.921 μη λογοις αυτους ωφελησηι μονοις, παραδειξις δε και
αυτου του πραγματος ευρεθηι, βραχυ προσελθων, πεσων επι γονυ, προσηυχετο. Και τι δη
ποτε τοις αγιοις ου συνηυχετο μαθηταις, αλλα καταμονας; Ἵνα μαθωμεν ημεις της
αρεσκουσης Θεωι προσευχης τον τυπον. Ἔφη γαρ ετερωθι· "Συ δε, οταν προσ ευχηι,
εισελθε εις το ταμιειον σου, αποκλεισον την θυραν, προσευξαι τωι Πατρι σου τωι εν τωι
κρυφαιωι· και ο Πατηρ σου ο βλεπων εν τωι κρυφαιωι, αποδωσει σοι εν τωι φανερωι."
Πανταχου γαρ ευρησομεν κατα μονας ευχομενον, ινα και συ μαθηις, οτι σχολαζοντι νωι
και γαληνιωσηι καρδιαι διαλεγεσθαι χρη τωι επι παντας Θεωι. Και ου δη που φαιη τις αν,
ει γε νουν εχοι, οτι της παρ' ετερου χειρος η επικουριας εν χρειαι καθεστηκως, εποιειτο
τας λιτας. Αυτος γαρ εστιν η πανσθενεστατη χειρ και δυναμις του Πα τρος· αλλ' ινα
ημεις δια τουτων μαθωμεν, μη νυ σταζειν εν πειρασμοις, συντεινεσθαι δε μαλλον εις
προσευχας. Ἀμαθες δε λιαν, και το των αγωνων καταθρασυνεσθαι· τωι μετριωι δε
φρονηματι χρηναι φημι το ευτολμον και τληπαθες αναπλεκειν. Ἴδωμεν δε και
προσευχης τον τροπον. 9Πατερ, ει βουλει, παρενεγκε το ποτηριον τουτο απ' εμου· πλην
μη το θελημα μου, αλλα το σον γενεσθω.9 (A f. 288, B f. 201 b, δ φ. 75) Ὁραις οπως μετ'
ευλαβειας ανθρωποπρεπους εποιειτο Χριστος του πειρασμου την παραιτησιν; Ει γαρ
βουλει, φησι, παρενεγκε. Ὡς γαρ εις υπαρχων των καθ' ημας, τοις του Πατρος
θελημασιν απονεμει των εκβησομε νων το περας· ινα και ημεις αιτωμεν εκεινα κρα
τειν, απερ αν αυτος ειδειη συμφεροντα ταις ημετε ραις ψυχαις. Προς δ' αυ τουτοις, και
της Ἰουδαιων ανοσιοτητος το χρημα κατηγορει· ην μεν γαρ ουκ αβουλητον αυτωι το
παθειν, φορτικον γε μεν ετερως, δια τε την αδοξιαν και της Ἰουδαιων Συναγωγης τον
ολεθρον· ου γαρ αν ηθελησε κυριοκτονον γενεσθαι τον Ἰσραηλ, ινα μη ταυτης ενεκα
της αιτιας ταις εσχαταις δικαις υπενεχθηι. Ἐπειδη δε ουκ ην μη υπο στηναι το παθος,
ειλετο αυτο, συνευδοκουντος αυτωι του Θεου και Πατρος· ως ειναι της μεν ανθρωπειας
φυσεως το εις θορυβους ευκολον· της δε θειας, το εφ' απασιν αθραυστον. Ἡ μεν γαρ του
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

158

θανατου παρ εισδυσα μνημη ταραττει τον Ἰησουν· η δε της θεο τητος δυναμις
κεκινημενον ευθυς χειρουται το παθος, και μεταμορφοι προς ευτολμιαν. Κεκινηται γαρ
και εν Χριστωι τα ανθρωπινα, δια δυο τροπους· εδει γαρ και δια τουτων αυτον, ου
δοκησει και υπονοιαι, φυσι κως δε μαλλον και αληθως ανθρωπον εκ γυναικος γεγονοτα,
φαινεσθαι παντα φεροντα τα ανθρωπινα, διχα μονης της αμαρτιας. Φοβος δε και δειλια,
παθη μεν εν ημιν φυσικα, το γε μην εν αμαρτιαις τεταχθαι διαπεφευγοτα. Ἔτι εκινειτο
εν Χριστωι τα ανθρωπι να, ουχ ινα κινηθεντα κρατυνηται, αλλ' ινα τηι δυνα μει του
Λογου διακοπτηται, προς αμεινω τινα και θειοτεραν καταστασιν μεταστοιχειουμενης
της φυσεως εν πρωτωι Χριστωι· ην γαρ ουτω και ουχ ετερως, και εις ημας αυτους τον της
ιασεως διαβηναι τρο πον. Ει γαρ και οτι μαλιστα το συμβαν ουχι παντη 72.924 τε και
παντως θελητον ην αυτωι, αλλ' ουν της παντων ενεκα σωτηριας και ζωης εκουσιον
εποιησατο το επι τωι σταυρωι παθος· ᾔδει γαρ τα εντευθεν εσομενα κατορθωματα, και οτι
την ανθρωπου φυσιν ανακαι νιει, και αιματι τωι οικειωι κατακτησεται. Ει γαρ μη
εποιησατο θελητον, καιτοι λιαν αβουλητον ον το παθειν, τις αν νοοιτο λοιπον του
προσευχεσθαι η προφασις, και λεγειν· "Πατερ, ει βουλει, παρενεγκε το ποτηριον τουτο;"
Γεγονε μεντοι ανθρωπος ο του Θεου Λογος, ου δια τινα προφασιν ετεραν, αλλ' ινα
παντα τα αυτου ταις ημων ασθενειαις αναμιξας τροπον τινα και συγκερασας, νευρωσηι
την ανθρωπου φυσιν, και προς την αυτου μεταποιησηι στεῤροτητα. Ὅταν ουν φαινηται
δειλιων τον λογον τον θανατον, και λεγων· "Παρενεγκε το ποτηριον," εννοει παλιν, οτι
δειλιωσα τον θανατον η σαρξ εδιδασκετο, φορου μενη παρα του Θεου Λογου, μηκετι
τουτο πασχειν· ελεγε δε προς τον Πατερα· "Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ." Ουκ εφοβειτο
μεν γαρ, καθ' ο Λογος εστι και Θεος, τον θανατον αυτος, αλλ' εις τελος την οικο νομιαν
διεξαγειν ηπειγετο· τουτο γαρ ην το θελημα του Πατρος. Ἔχει δε και το μη θελειν
αποθανειν, δια το παραιτεισθαι την σαρκα τον θανατον φυσικως. ∆ιδασκων τοινυν την
ανθρωποτητα μηκετι τα αυτηι προσοντα φρονειν, αλλα το του Θεου θελημα ζητειν, ως
ανθρωπος λεγει· "Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ." ∆ια τουτο γαρ φαινεται και προσθεις
εν τωι Ματθαιωι· "Το μεν πνευμα προθυμον· η δε σαρξ ασθενης." Ἀτονουσα μεν γαρ η
ανθρωπου φυσις, και εν αυτωι τωι Χριστωι, το οσον εις αυτην, ευρισκεται· ανακομιζεται
δε δια του ενωθεντος αυτηι Λογου εις ευτολμιαν θεοπρεπη. 9Ἰδου οχλος, και ο
λεγομενος Ἰουδας, εις των δωδεκα.9 (A f. 292 b, B f. 203) ∆ια τι δε φησιν, "Ὁ λεγο μενος
Ἰουδας;" Μη γαρ ουκ ᾔδει τον ανδρα τοις εξειλεγμενοις εναριθμουμενον; Ἀλλ' ως ηδη
μεμιση κως αυτου και το ονομα, φησιν," Ὁ λεγομενος Ἰουδας." Προσεπαγει δε τουτωι το,
"Εις των δωδεκα," προς ενδειξιν και διαβολην της του προδοτου φαυλο τητος. Ὁ γαρ εν
ισωι τοις αποστολοις τετιμημενος, τοις φονωσι κατα Χριστου γεγονε προφασις· δεδωκε
γαρ αυτοις σημειον· "Ὃν αν φιλησω, αυτος εστιν." Ἐπελαθετο παντελως της δοξης του
Χριστου· ωιηθη ταχα που δυνασθαι λαθειν· φιλημα μεν προτεινων εις τυπον αγαπης,
ανοσιων δε σκεμματων μεστην εχων την καρδιαν. Ουκουν ως εκ μεθης προσερχεται τωι
Χριστωι· δολου και απατης οργανον την εξαι ρετον αγαπην αποφηναι προσδοκων.
Ταυτηιτοι και μαλα εικοτως φορτικωτερον αυτωι το κριμα εποιει, οτι ουδε το σχημα και
συμβολον ηισχυνθη της προ δοσιας το φιλημα. Ἐπαγει γουν ο ευαγγελιστης· "Ὁ δε
Ἰησους ειπεν αυτωι· Ἰουδα, φιληματι τον Υιον του ανθρωπου παραδιδως;" Ειδεναι γαρ
αναγ καιον και τα τωι Ἰωαννηι περι τουτου ειρημενα· εφη γουν, οτι οι μεν των Ἰουδαιων
υπηρεται προηιεσαν συλληψομενοι τον Ἰησουν· ο δε υπηντα αυτοις, λε 72.925 γων·
"Τινα ζητειτε;" Λεγοντων δε των υπηρετων, "Ἰησουν τον Ναζωραιον," αυτος εαυτον
ταις των φονωντων χερσι προσεκομιζε, λεγων· "Ἐγω ειμι." Οι δε απηλθον, φησιν, εις τα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

159

οπισω· και τουτο γε γονε τρις. Τις ουν η οικονομια, και τινος ενεκεν προσ κεκομικεν
εαυτον ο Σωτηρ, οι δε κατεπιπτον ακουον τες το, "Ἐγω ειμι;" Ἵνα δη μαθοιεν ως ουκ
αβουλητον αυτωι το παθειν· ου γαρ της εκεινων ισχυος γεγονεν αποτελεσμα, το
συλλαβεσθαι Χριστον, και προσαγαγειν τοις ανοσιοις καθηγηταις, αλλ' αυτος εαυτον
δεδωκεν. (A f. 293 b) Φερε δε κακεινο ζητησωμεν. Ἆρα ψη φος του Θεου και Πατρος,
θελημα δε και αυτου του Υιου κεκληκεν αυτον ως εξ αναγκης εις το παθος; Ειτα πως,
ειπερ εστιν αληθες, ουκ εδει παντως και προδοτην γενεσθαι τινα, παρενεχθηναι δε και
εις τουτο θρασους τον Ἰσραηλ, ως και απειθησαι Χρι στωι και ατιμασαι πολυτροπως,
εξαρτισαι δε και τον επι του ξυλου θανατον αυτωι; Ειτα, πως ευρισκεται λεγων· "Ουαι
τωι ανθρωπωι εκεινωι, δι' ου ο Υιος του ανθρωπου παραδιδοται;" και τα εξης. ∆ια τι δε
και απολωλεν ο Ἰσραηλ; Ἀλλ' ουκ αδικως ο Θεος, αισιαι δε κρισει ταλαντευει τα καθ'
ημας. Πως ουν το αβουλητον εποιησατο θελητον; Ἠλεησε μεν γαρ ο Θεος και Πατηρ
τους επι της γης πεπραχοτας αθλιως, και επεμψεν εξ ουρανου τον Υιον Σωτηρα και
Λυτρωτην, ος και γεγονεν εν ομοιωσει τηι προς ημας· αλλα και τοι προεγνωκως α
πεισεται, ειλετο παθειν δια το σωσαι την γην, συνευδοκουντος αυτωι του Θεου και
Πατρος δια πολλην ημεροτητα και φιλ ανθρωπιαν. Ουκουν οσον μεν ηκεν εις την εκ του
παθειν αδοξιαν, ουκ αν ηθελησε παθειν· επειδη δε ουκ ενεδεχετο μη παθειν, δια την
Ἰουδαιων επ' αυτωι γενομενην ωμοτητα και απειθειαν, υπεμεινε σταυ ρον, αισχυνης
καταφρονησας. 9Ἁψαμενος του ωτιου αυτου ιασατο αυτον.9 (A f. 294) Ἰασατο γαρ
θεοπρεπως τον υπομειναν τα την πληγην, τοις αφιγμενοις εις το συλλαβειν αυτον
θεοπρεπες και τουτο διδους σημειον. 9Καθ' ημεραν οντος μου μεθ' υμων εν τωι ιερωι,
ουκ εξετεινατε τας χειρας επ' εμε.9 (α φ 294 b, B f. 204) Ἆρα γε αιτιαται Χριστος τους
των Ἰουδαιων καθηγητας, οτι μη προωρον αυτωι την του θανατου παγην εσκευαζον; Ου
τουτο βουλεται δηλουν· αλλ' οτι Ἐξον υμιν καθημεραν εν τωι ιερωι διδασκοντα
κατασχειν, ουκ εκρατησατε. Ἐταμιευομην γαρ μαλλον το παθειν εν καιρωι τωι
καθηκοντι· και ουτος εστιν ο παρων. Μη γαρ αγνοη σητε, φησιν, οτι αυτη εστιν υμων η
ωρα και η εξουσια του σκοτους· τουτεστιν, ολιγοστος εδοθη υμιν καιρος της κατ' εμου
πλεονεξιας, συνευδοκησαντος τοις εμοις θελημασι του Πατρος. Ουκουν μιαν ωραν εχετε
κατ' εμου, τουτεστιν ολιγον παντελως και συν εσταλμενον καιρον, τον μεταξυ δηλονοτι
του τιμιου 72.928 σταυρου, και της εκ νεκρων αναστασεως· αυτη δε εστι και η δοθεισα
εξουσια τωι σκοτει. Σκοτος δε ονο μαζει τον Σαταναν τοις Ἰουδαιοις ομου κατεξανα
στηναι Χριστου· ιν' ο μεν σωσηι δια του παθειν την υπ' ουρανον, και αναβιυη τριημερος,
το του θανατου πατησας κρατος, οι δε δικην αιωνιον τισωσιν ομου τωι προδοτηι.(A f. 294
b) Ου το βραδος ουν αι τιαται το προς μιαιφονιαν, αλλα δεικνυσιν οτι ου της αυτων
ισχυος εργον η συλληψις, αλλα της αυτου βουλησεως, το αβουλητον παθος
οικονομικως ποιη σαμενου θελητον, και τουτο καιρωι τωι προσηκοντι παραδεξαμενου.
Ου γαρ δη αιτιαται αυτους, οτι μη προωρον αυτωι το παθος επηγαγον, αλλα μαλλον
ελεγχει αυτους ως οιηθεντας ασυνετως, ακοντος αυ του περιεσθαι. Τοτε μεν ουν ουκ
εκρατησατε μου, φησιν, ου γαρ εβουλομην· ουκ αν δε ουδε εις το παρον ισχυσατε, ει μη
ταις υμετεραις χερσιν εθελον της υπενηνεγμαι. Ὥστε ου της Ἰουδαιων ισχυος εργον ην
το θανατωι περιβαλειν τον Κυριον· αλλα τοις μεν εκεινων ανοσιοις τολμημασιν
επιγραψοι τις αν το εγχειρημα· τωι δε Σωτηρι Χριστωι, το υπερ παντων εθελησαι παθειν·
ινα παντας εξεληται, και αγορασας αιματι τωι ιδιωι, παραστησει τωι Θεωι και Πατρι. 9Ὁ δε
ηρνησατο αυτον, λεγων· Γυναι, ουκ οιδα αυτον.9 (A f. 295, E f.155) Ἠσθενησε κατα την
προῤ ρησιν του Χριστου ο μακαριος Πετρος, και ηρνη σατο τον των ολων Σωτηρα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

160

Χριστον, και ουχ απαξ, αλλα τρις, και ενωμοτον εποιησατο την αρνησιν· εφη γαρ ο
Ματθαιος, οτι "Ἤρξατο καταναθεματιζειν και ομνυειν οτι Ουκ οιδα τον ανθρωπον."
Τινες μεν ουν φασιν ομωμοκεναι τον μαθητην, Ουκ οιδα ανθρωπον γεγονοτα τον
Ἰησουν· τουτο δε απιστον. Πως γαρ αυτον ουκ ηρνησατο, της μετα σαρκος οικονομιας
ανατρεπων το μυστηριον; ᾔδει γαρ καθ' ημας γεγο νοτα, τουτεστιν ανθρωπον, τον
μονογενη του Θεου Λογον· και γουν ωμολογησεν εναργως, οτι "Συ ει ο Χριστος ο Υιος
του Θεου του ζωντος." Και ουχ ως ενα των καθ' ημας υιον αυτον ειναι Θεου διαβεβαιου
μενος τα τοιαδE. f. ησιν, αλλα καιτοι τοις της ανθρω ποτητος μετροις εμβεβηκοτα
θεωρων τον επεκεινα παντος γενητου, και εκ της του Θεου και Πατρος ουσιας
αναλαμψαντα Λογον, ουκ απεσται του ειδεναι και ομολογειν ως εστιν αυτος Υιος Θεου
του ζωντος. Και ου δηπου φαμεν οτι γεγονεν αρνησις, ινα μη ψευ σηται Χριστος, αλλ'
οτι το εσομενον ουκ ηγνοηκως, απηγγειλε τωι μαθητηι, Ὅτι γαρ ανθρωπινης μικρο
ψυχιας, ως εφην, γεγονε το κακον, και τοις του συνειδοτος ελεγχοις ο μαθητης
κατεκρινετο, διδαξει αν ευθυς και αυτος ο θρηνος, και το επι τηι μεταγνω σει δακρυον·
"Ἐξελθων γαρ εξω, φησιν, εκλαυσε πικρως," προσεσχηκοτος αυτωι του Χριστου, και του
προς αυτον γεγονοτος λογου καλεσαντος εις αναμνη σιν. Ἐπιστρεψας δε ου διημαρτε
του σκοπου· μεμε νηκε γαρ οπερ ην, γνησιος μαθητης, πεπλουτηκως της αφεσεως του
πλημμεληματος. 72.929 9Ἐνεπαιζον αυτωι, δεροντες.9 (B f. 206, E f.155) Πρεποι αν ειπειν
το προφητι κον εκεινο· "Ἐξεστη ο ουρανος επι τουτωι, και εφρι ξεν επι πλεον σφοδρα,
λεγει Κυριος." Ὁ γης τε και ουρανου Κυριος, ο των ολων ∆ημιουργος και Τεχνι της, ο
βασιλευς των βασιλευοντων και Κυριος των κυριευοντων, ως εις εξ ημων ατιμαζεται.(A
f. 295 b, E f.155) Βαβαι! Ὁ γης και ουρανου Κυριος ως εις εξ ημων διακαρτερει
τυπτομενος, και τον εκ των ασεβων υπομενει γελωτα, τυπον ημιν της εις ακρον
ανεξικακιας παρατιθεις· ο γαρ εταζων καρ διας, πως αν ηγνοησε τις εστιν ο παισας
αυτον; 9Και ως εγενετο ημερα, συνηχθη το πρεσβυτε ριον του λαου, κ.τ.λ.9 (A f. 295 b, B
f. 206, E f.155, δ φ. 76 b) Ἐπειδη ανισχουσης ημερας, το δυσσεβες αυτων συναγηγερτο
βουλευτηριον, παρεκομιζετο μεν εις μεσον αθεσμως εξυβριζομενος ο Μωυσεως και
προφητων ∆εσποτης· διεπυνθανετο δε ο υβριστης Ἰουδαιος, ει αυτος εστιν ο Χριστος;
Ἀλλ' ειποι τις αν προς αυτους· Ει μεν αγνοων ερωταις, πως ουκ εδει πριν αν μαθηις το
αλη θες, κατα μηδενα λυπησαι τροπον, μη αρα πως Θεωι προσκρουσειας; Ει δε
υποπλαττηι την αγνοιαν, ευ ειδως αυτον οντα Χριστον, ακουσηι λεγοντος ιερου
Γραμματος· "Θεος ου μυκτηριζεται." ∆ιο και ο Χριστος προς αυτους· "Ἐαν υμιν ειπω,"
και τα εξης· που γαρ ακουσαντες επιστευσατε; που δε ερω τωμενοι σεσιγηκατε; Τι δε,
ειπε μοι, πολυπραγμο νεις, και παρ' αυτου μανθανειν αξιοις, ει αυτος εστιν ο Χριστος,
καιτοι μετον ευκολως απο τε νομου και προφητων την επ' αυτωι γνωσιν ελειν; Ἀλλ'
απιστοι ομολογουμενως και ασυνετοι παντελως, ομου τοις υπο χειρα λαοις, οι των
Ἰουδαιων καθηγηται. Ἐρο-μενοις τοινυν ειπερ εστιν αληθως αυτος ο Χριστος, και αυτο
δη τουτο μαθειν εθελουσιν· "Ἐαν ειπω, φησιν, ου μη πιστευσητε· και εαν ερωτησω υμας,
ου μη αποκριθητε." Που τοιγαρουν ακουοντες ου πεπιστευκασι; Που δε σεσιγηκασιν
ερωτωμενοι; Ἀνελθων Χριστος εις Ἱεροσολυμα, ευρεν εν τωι ιερωι τους πωλουντας
προβατα, και βοας, και περιστερας, και τους κερματιστας καθημενους· και ποιησας,
φησιν, ως φραγελλιον εκ σχοινιων, εξεβαλε παντας εκ του ιερου, λεγων· "Μη ποιειτε
τον οικον του Πατρος μου οικον εμποριου." Ἐπειδη τοινυν ωνομαζε Πατερα τον Θεον,
προς τουτο ασχαλλοντες οι τας εν τωι ναωι τελουντες θυσιας, επεπηδων λεγοντες· "Ἐν
ποιαι εξουσιαι ταυτα ποιεις;" Και προς γε ταυτα Χριστος· "Το βαπτισμα Ἰωαννου, ποθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

161

ην;" Οι δε ειπον· "Ουκ οιδαμεν." Ἤρετο δε και ετερωθι που, λεγων· "Τι δοκει υμιν περι
του Χριστου; τινος υιος εστιν· Οι δε ειπον· Του ∆αβιδ. Ειτα προς αυ τους ο Κυριος εφη·
Πως ουν ∆αβιδ εν πνευματι Κυ ριον αυτον καλει;" Και προς τουτο παλιν σεσιγη κασι.
Και ετερωθι παλιν ευρησεις πολυπραγμονων τα παραπλησια εν τοις θειοις Ευαγγελιοις.
∆ια τουτο ουδεν αυτοις υποκρινεται, ελεγχει δε απιστους οντας 72.932 και ανηκοους·
εχρην γαρ, ειπερ εβουλοντο, συνιεναι οτι και Κυριος εστι του ∆αβιδ ως Θεος, και του Κυ
ριου και Θεου και Πατρος Υιος ομοουσιος, και του ∆αβιδ υιος κατα σαρκα, επει Θεος ων
και Κυριος επεφανεν ημιν και γεγονε καθ' ημας ανθρωπος, εκ σπερματος ων ∆αβιδ, εκ
φυλης Ἰουδα, κατα τας Γραφας. 9Ἀπο του νυν εσται ο Υιος του ανθρωπου καθ ημενος εκ
δεξιων δυναμεως του Θεου.9 (A f. 295 b) Ἵνα δε φορτικωτεραν Ἰουδαιοις εργασηται την
επι τωι μη θελειν πιστευσαι δικην, εναργη την αυτου καθιστησι δοξαν ειπων· "Ἀπο του
νυν εσται ο Υιος του ανθρωπου καθημενος εκ δεξιων της δυναμεως του Θεου." Ἐμε,
φησι, τον εν ειδει τωι καθ' υμας γεγονοτα, Υιον φυσει του Θεου οντα, εν ουδενι λογωι
πεποιησθε. Ἐπει ουν εις τουτο αμαθιας καταβεβηκοτες, το αυτου τε και το εμον ουκ ιστε
μυστηριον, καιτοι νομομαθεις οντες, αναγκαιως εκει νο φημι, οτι της κατ' εμου
δυσσεβειας βραχυς υμιν εδοθη καιρος ο μεχρι του σταυρου· μετα γαρ τουτο ευθυς εις
την εμαυτου παλινδρομησω τιμην, και συνεδρος εσομαι τωι Θεωι και Πατρι μετα σαρκος.
Ταυτα λεγοντος του Χριστου, το των Φαρισαιων αν εκαυθη στιφος εις ακαθεκτους
οργας· αρπαζουσι την φωνην εις προφασιν δυσφημιας, ουδε μιας μαρτυριας ετι δεισθαι
φασιν, ως αυτηκοοι γεγονοτες των λογων αυτου. Ἀλλ', ω πονηροι και ανοητοι! Ἠξιουτε
μαθειν ειπερ εστιν αυτος ο Χριστος; Ἐδιδαξεν, ως φυσει και αληθως εστιν Υιος του Θεου
και Πατρος, και συν αυτωι τους της Θεοτητος εχει θρονους. Ἐντευθεν ην μαλιστα μαθειν
οτι αυτος εστιν ο Χριστος. Τι δηποτε την της σωτηριας οδον ολεθρου προφασιν εαυτοις
απεφηνατε;

ΚΕΦΑΛ. ΚΓʹ.
Ἤγαγον αυτον επι Πιλατον.9 (E f.155 b) Ἐπηγαγον Πιλατωι τον Ἰησουν,
παρεδοθησαν και αυτοι ταις Ῥωμαιων στρατιαις. Και πεπληρωται τα δια των αγιων
προφητων επ' αυτοις προεπηγγελμενα· "Ουαι τωι ανομωι! πονηρα κατα τα εργα των
χειρων αυτου συμβησεται αυτωι." Ὁ δε, "Κα θως εποιησας, ουτως εσται σοι· το
ανταποδομα σου ανταποδοθησεται σοι εις κεφαλην σου." Τι δε δη και Πιλατωι φασι; Τας
κατα του παντων Σωτηρος ημων Χριστου συντιθεντες συκοφαντιας. 9Τουτον ευρομεν
κωλυοντα Καισαρι φορους δι δοναι.9 (A f. 296, E f.155 b, δ φ. 77) Και που κεκωλυκE. f.
ορους διδοναι Καισαρι; Καιτοι πεπομφατε προς αυτον εξ εαυτων τινας, μετα των
καλουμενων Ἡρω διανων, πειραζοντας τε και λεγοντας· "∆ιδασκαλε, εξεστι φορους
διδοναι Καισαρι, η ου;" Ειτα προς τουτο Χριστος· "Ἐπιδειξατε μοι, φησι, νομισμα του
κηνσου·" ηρετο τε τινος εχει εικονα και επιγραφην 72.933 το προσοισθεν δηναριον; Ὡς
δε Καισαρος εφασκον· "Ἀποδοτε, φησι, τα Καισαρος Καισαρι, και τα του Θεου τωι Θεωι."
Που τοιγαρουν κεκωλυκE. f. ορους δι δοναι Καισαρι; Ἀλλ' εις ην αυτοις ο σκοπος, το κατ
αγαγειν εις θανατον τον αναφεροντα προς ζωην. Πλην ηλεγχοντο και ανδρος
ειδωλολατρου γεγονοτες δυσσεβεστεροι. Ὁ μεν γαρ Πιλατος παντος αιτιαμα τος
απηλλαττε τον Ἰησουν· και τουτο ουχ απαξ, αλλα τρις. Οι δε επισχυον λεγοντες·
"Ἀνασειει τον λαον," συκοφαντιων ετερας συλλεγοντες αφορμας· και οτι μεν εδιδασκε,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

162

φασι, σεσιγηκασι δε της διδα σκαλιας τον τροπον, δεδιοτες μη αρα πως και αυτος ο
Πιλατος ευρεθηι τοις πιστευουσιν εναριθμιος. Πλην ταυτα λεγουσιν επετιμα Πιλατος,
απολογουμενος τε και λεγων· "Ουδεμιαν αιτιαν ευρηκα εν αυτωι," και τα εξης. 9Αιρε
τουτον, απολυσον δε ημιν τον Βαραββαν.9 (E f.156) Του κρινειν λαχοντος
ελευθερουντος αυτον θανατου, ψηφον υποστηναι παρακαλουσι τον πασης ευσεβειας
καθηγητην και διδασκαλον, ινα ετι φορτικωτεραν υπομεινωσι κολασιν. Ἀνεκραγον γαρ
παμπληθει λεγοντες· "Αιρε τουτον, απολυσον δε ημιν τον Βαραββαν." Ἰδου δη σαφως
τον αγιον και δικαιον ηρνησαντο, καθα φησιν ο μακαριος Πετρος, και ηιτησαντο ανδρα
φονεα χαρισθηναι αυτοις, ινα της εκεινου μεριδος εσωνται κοινωνοι· ο δη και συνεβη
παθειν αυτους· δεδονται γαρ εις ολεθρον και σφαγην. Ἐπεφωνησαν γαρ, φησι,
λεγοντες· "Αιρε, αιρε, σταυρωσον αυτον." Ταυτην την ανοσιαν καταβοην αιτιατο λεγων
ο Κυριος δια φωνης Ἱερεμιου· "Ἐγ-κατελιπον τον οικον μου, αφηκα την κληρονομιαν
μου, δεδωκα την ηγαπημενην ψυχην μου εις χειρας εχθρων αυτης· εγενηθη η
κληρονομια μου εμοι ως λεων εν δρυμωι, εδωκεν επ' εμε την φωνην αυτης· δια τουτο
εμισησα."(E f.156 b) Ἔφη που περι της των Ἰουδαιων ανοσιοτητος ο προφητης Ὀσηε
[Cod. Ἡσαΐας]· "Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου! ∆ειλαιοι εισιν οτι ησεβησαν εις
εμε. Ἐγω δε ελυτρωσαμην αυτους, αυτοι δε κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη." Και παλιν·
"Πεσουνται εν ρομφαιαι οι αρχοντες αυτων δια απαιδευσιαν γλωσσης αυτων." 9Ὁ δε
Πιλατος επεκρινε γενεσθαι το αιτημα αυτων.9 (A f. 298, B f. 209 b, E f.156 b). Ἐπεκρινε
τοι νυν, φησιν, ο Πιλατος γενεσθαι το αιτημα αυτων, και νικην νενικηκασιν ολεθρου
μητερα. Ἤνεγκε μεν τον σταυρον ο Σωτηρ εκ του πραιτωριου, οτι και Ἀβρααμ ανιων επι
το παραδειχθεν αυτωι ορος, ινα θυσηι τον Ἰσαακ, Θεου γενεσθαι το χρημα προστατ
τοντος, επετιθει τωι παιδιωι τα ξυλα· και ην εις τυπον Χριστου, τον εαυτου σταυρον εις
ωμους εχοντος. (B f. 209 b) Και αγεται μεν ο Σωτηρ επι το παθος· Σιμωνι δε, φησι,
Κυρηναιωι επεθεσαν τον σταυρον αυτου. Ἕτερος δε των αγιων ευαγγελιστων και αυτον
εφη τον Ἰησουν βαστασαι το ξυλον. Ἀληθες δε παντως και τουτο κακεινο· ηνεγκε μεν
γαρ σταυρον ο 72.936 Σωτηρ, κατα μεσην δε ισως την οδον υπαντησαντες τον
Κυρηναιον κατεσχηκασιν, και μετεθηκαν επ' αυτωι το ξυλον. Ἀναγκαιως δε πως εχει
λογον το και αυτον τον Σωτηρα επικομισασθαι τον σταυρον. Ειρη ται γαρ περι αυτου δια
φωνης Ἡσαΐου· "Το παιδιον εγενηθη ημιν, υιος και εδοθη ημιν, ου η αρχη επι του ωμου
αυτου." Ἀρχη γαρ αυτου γεγονεν ο σταυ ρος, δι' ου βεβασιλευκε της υπ' ουρανον, ειπερ
εστιν αληθες, οτι "Γεγονεν υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε σταυρου· διο και ο Θεος
αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα, ινα εν τωι ονοματι
Ἰησου Χριστου παν γονυ καμψηι επ ουρανιων, και επιγειων, και καταχθονιων, και πασα
γλωσσα εξομολογησηται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος. Ἀμην."
9Ἠκολουθει δε αυτωι πολυ πληθος του λαου και γυναικων.9 (A f. 298, δ φ. 79). Ἐβαδιζε
μεν ουν ο Σωτηρ επι τον του σταυρου τοπον· ειποντο δε κλαιουσαι αι γυναικες, συν
ετεροις πολλοις. Φιλοδακρυ γαρ πως αει το θηλυ γενος, και τον νουν εις ελεον ευδιαθρυ
πτον εχον. Ἀλλ', ω θυγατερες, φησιν, Ἱερουσαλημ, το μεν επ' εμοι δακρυον στησατε·
κλαυσατε δε μαλλον εφ' υμας και επι τα τεκνα υμων. Ἔρχονται γαρ ημεραι, φησιν, εν
αις εσται γυναιξιν αμεινων η απαιδια· επισκηψαντος γαρ του πολεμου τηι Ἰουδαιων
χωραι, απαντες αρδην ολωλασι μικροι και μεγαλοι. Τοτε, φησι, το υπο βουνοις και ορεσι
γενεσθαι, του παντος αξιον· "Ει γαρ εν τωι υγρωι ξυλωι, φησι, ταυτα ποιουσιν, εν τωι ξηρωι
τι γενηται;" Και πε πλασται μεν ως εν ταξει παραβολης ο λογος, ηγουν παραδειγματος,
ωδινει δε νοητου πραγματος δυναμιν· βουλεται γαρ δηλουν εκεινο, οιμαι που. Ὑγρον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

163

μεν ξυλον εαυτον ονομαζει, τουτεστι χλωρον και εγκαρπον και ευανθες· καρποι δε ησαν
αυτου μυσταγωγιαι, και παραινεσεις, και θεοπρεπους εξουσιας επιδειξεις, δια της υπερ
λογον θεοσημειας. Ἀλλ' εν τουτοις οντα ταις ουτω δειναις περιβεβληκασιν ατιμιαις οι
Ῥω μαιων στρατηγοι, ηγουν ο κατακρινας αυτον Πιλατος. Ὅτε τοινυν, φησι, τοιαυτα
πεπραχασιν εις εμε, τι δρασουσιν ως ξηρωι και ακαρπωι προσπεπολεμηκοτες τωι Ἰσραηλ;
Ὄψονται γαρ επ' αυτωι ουδεν των τε-θαυμασμενων, εφ' οις ην εικος τιμης και φειδους
αξιωθηναι της παρ' αυτων· κατεμπρησουσι γαρ αυτον, δηλονοτι της εις Χριστον
δυσσεβειας εισπρατ τομενοι δικας. 9Ἐκει εσταυρωσαν αυτον.9 (A f. 299 b) Πλην
εσπουδασεν ο Κυριος, μητε δι' ολου φανερωσαι την εαυτου θεοτητα, μητε εις το
παντελες αποκρυψαι· το μεν δια τους τοτε, το δε δια τους μετα ταυτα· ωστε δειξαι και
της θεοτητος αυτου και της ανθρωποτητος τρανας τας ενεργειας· ινα μητε η θεια
δυναμις αμβλυνθηι, μητε η ανθρωπινη φυσις απιστηθηι. Ἐπειδη γαρ εμελλεν 72.937
αιρεσις ανακυπτειν, η λεγουσα οτι φαντασμα ην το σωμα, και εξ ουρανου κατηλθεν, ου
γαρ αν ελαβε του φθαρτου σωματος σαρκα η αφθαρτος φυσις, ουδ' αν κατεδεξατο
ρυπον, η μολυσμον, η σπιλον, ινα πιστωσηται ο Θεος των ανθρωπων το γενος, οτι τουτο
εγενετο ο εσμεν, μενων ο ην, δια τουτο συνεχωρησε τηι σαρκι πασχειν τα ιδια. Και εδειξε
διπλην την ενεργειαν, πασχων μεν ως ανθρωπος, ενεργων δε ως Θεος ο αυτος· ου γαρ
αλλος και αλλος, ει και αλλως και αλλως. 9Ἐξεμυκτηριζον δε και οι αρχοντες.9 (A f. 303
b) Ματην μεν τοι αυτου κατειρωνευον ται οι της Συναγωγης ηγουμενοι, κατασειοντες
τας κεφαλας, και πικρον αυτωι μειδιαμα καταχεοντες· "Ἄλλους εσωσεν, εαυτον
σωσατω," φασιν. Ει αλλους εσωσε (και οισθα τουτο κατα αληθειαν γεγονος), πως ουκ αν
ισχυσε των σων εαυτον εξελεσθαι χει ρων; 9Ἦν δε και επιγραφη γεγραμμενη επ' αυτωι,
κ.τ.λ.9 (δ φ. 79 b) Ἡ εν τωι τιτλωι προγραφη της του Κυριου αιτιας, πρακτικης, και
φυσικης, και θεολο γικης φιλοσοφιας οντα βασιλεα τον σταυρωθεντα σαφως και Κυριον
εδειξεν· Ῥωμαιστι γαρ, και Ἑλληνιστι, και Ἑβραιστι φησιν αναγεγραφθαι τωι λογωι. Νοω
δε δια μεν του Ῥωμαιστι την πρακτικην, ως της Ῥωμαιων βασιλειας κατα τον ∆ανιηλ
ορι σθεισης ανδρικωτερας των επι γης βασιλειων· πρα κτικης δε ιδιον, ειπερ τι αλλο, η
ανδρεια. ∆ια δε του Ἑλληνιστι, την φυσικην θεωριαν, ως μαλλον του Ἑλληνων εθνους,
παρα τους αλλους ανθρωπους τηι φυσικηι σχολασαντος φιλοσοφιαι. ∆ια δε του Ἑβραιστι
την θεολογικην μυσταγωγιαν, ως του εθνους τουτου προδηλως ανεκαθεν τωι Θεωι δια
τους πατερας ανατε θεντος. (A f. 304) Ὁ μεν εις, φησι, των ληιστων τα αυτα τοις
Ἰουδαιοις ηρευγετο· ο γε μην ετερος, ταις του συγκρεμαμενου φωναις επετιμα·
ωμολογησε την αμαρτιαν, μεμαρτυρηκε Χριστωι το ανυπαιτιον, πε πιστευκεν εις αυτον,
βασιλεα εκαλει και τοι σταυ ρουμενον. Ταυτηιτοι τον των αγιων ηρπασε κληρον.
9Σκοτος εγενετο εφ' ολην την γην.9 (A f. 306) Ὁ παντος επεκεινα γενητου, ο συνεδρος
τωι Πατρι, καθηκεν εαυτον εις κενωσιν, και ελαβε δουλου μορφην, και των της
ανθρωποτητος ηνεσχετο μετρων, ινα πληρωσηι την επαγγελιαν την τοις πα τρασι των
Ἑβραιων επηγγελμενην παρα Θεου. Οι δε γεγονασιν ουτω σκληροι τε και απειθεις ωστε
και αντανιστασθαι ∆εσποτηι. Τον γαρ αρχηγον της ζωης θανατωι περιβαλειν
εσπουδασαν, και τον Κυριον της δοξης εσταυρωσαν· επειδη δε σταυρωι παρεδοσαν τον
των ολων ∆εσποτην, εδυνεν ο ηλιος επ' αυτοις· συν 72.940 εσκοτασε δε εν ημεραι το
φως, κατα τον θειον Ἀμως. Γεγονε γαρ σκοτος απο ωρας εκτης, εως ωρας ενατης· και
τουτο τοις Ἰουδαιοις σημειον ην εναργες του κατασκοτισθηναι νοητως τας των
σταυρωσαντων ψυχας. Πωρωσις γαρ απο μερους γεγονε τωι Ἰσραηλ. Ἐπαραται δε αυτοις
και ∆αβιδ εκ φιλοθεΐας, λεγων· "Σκοτισθητωσαν οι οφθαλμοι αυτων του μη βλεπειν."
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

164

Και αυτη δε η κτισις, τον εαυτης επενθει ∆εσποτην· ο μεν γαρ ηλιος εσκοτιζετο,
διεῤρηγνυντο δε πετραι, και αυτος δε ο ναος το των πενθουντων επληρωσε σχημα,
περιεῤρηγνυμενου καταπετασματος απο ανωθεν εως κατω. Και τι τοιουτον
υπεσημαινεν ημιν ο Θεος δια φωνης Ἡσαΐου, λεγων· "Και ενδυσω τον ουρανον σκοτος,
και θησω σακκον το περιβολαιον αυτου." 9Ἰδων δε ο εκατονταρχος το γενομενον,
εδοξασε τον Θεον, κ.τ.λ.9 (A f. 309 b) Ἄθρει δη μοι παλιν, οτι πεπονθως υπερ ημων το
επι του σταυρου παθος, ηρξατο του σαγηνευειν πολλους εις επιγνωσιν αληθειας. Ὁ γαρ
εκατονταρχος, φησιν, ιδων τα γεγενημενα, εδοξαζε τον Θεον, λεγων, οτι "Ὄντως ο
ανθρωπος ουτος δικαιος ην." Ἔτυπτον δε και τα στηθη των Ἰουδαιων τινες,
κατανυττομενοι που παντως, και τοις της διανοιας ομμασιν αναβλεποντες προς Κυριον,
και ταχα που της κατα Χριστον δυσσεβειας απαλ λαττοντες εαυτους, δια του των
σταυρωσαντων κατα βοαιν, ει και μη εμφανως δια την των ηγουμενων ανοσιοτητα.
Ουκουν αληθης ην λεγων ο Κυριος· "Ὅταν υψωθω εκ της γης, παντας ελκυσω προς
εμαυτον." 9Κατηκολουθησαν δε και γυναικες, αιτινες ησαν συνεληλυθυιαι αυτωι εκ της
Γαλιλαιας, κ.τ.λ.9 (A f. 310 b) Ἠκολουθουν σοφαι γυναικες τωι παντων ημων Σωτηρι
Χριστωι, τα εις πιστιν την επ' αυτωι χρησιμα τε και αναγκαια συλλεγουσαι. Ἐπειδη δε της
απαντων ζωης ανταλλαγμα την εαυ του εδωκε σαρκα, εδραμον αι σοφαι προς την του
σωματος θεραπειαν· ωιηθησαν γαρ οτι απομενει νεκρος εν μνημειωι.

ΚΕΦΑΛ. Κ∆ʹ.
Ἐγενετο εν τωι διαπορεισθαι αυτας περι του του, κ.τ.λ.9 (A f. 311) Ἀφικοντο μεν
αι γυναικες επι το μνη μα· ουχ ευρουσαι γε μην το σωμα του Χριστου. εγηγερτο γαρ, εις
πολλην πεπτωκασιν αποριαν. Και 72.941 τι το εντευθεν; της εις Χριστον αγαπης ενεκα,
και της εις τουτο γενομενης σπουδης ηξιωθησαν ιδειν αγιους αγγελους· και δη και
γεγονασιν αυταις ευαγγελισται, και της αναστασεως κηρυκες, "Τι ζητειτε, φασκοντες,
τον ζωντα μετα των νεκρων; Ουκ εστιν ωδε, αλλ' ηγερθη." Ζηι μεν γαρ αει, και ζωη κατα
φυσιν εστιν ο του Θεου Λογος· καθεις δε εαυτον εις κενωσιν, και την προς ημας
ομοιωσιν υπελθων, εγευσατο θανατου. Ἀλλ' ην τουτο του θανατου θανατος. Ἐγηγερται
τοινυν εκ νεκρων, οδος της εις αφθαρσιαν αναδρομης, ουχ εαυτωι μαλλον, αλλ' ημιν,
γενομενος· και μηδεις ζητειτω τον αει ζωντα μετα νεκρων· ουκ εστι γαρ ωδε, τουτεστιν
εν θανατωι και μνηματι. Που δε μαλλον; Ἐν ουρανωι δηλονοτι και εν δοξηι θεοπρεπει.
Ἵνα δε βεβαιοτεραν αυταις την επι τουτοις ενιδρυσειαν πιστιν, εις μνη μην
αναφερουσιν, ως εφη Χριστος, οτι χρη παντως αυτον εις χειρας αμαρτωλων δοθηναι
και παθειν, και αναστηναι τηι τριτηι ημεραι.(A f. 312) Ἄγγε λοι μεν τοι και τοις ποιμεσιν
εν Βηθλεεμ τον τοκον ευηγγελιζοντο, και νυν την αναστασιν. Και λελει τουργηκεν
ουρανος τοις περι αυτου κηρυγμασι, και περιεπουσι τον Υιον ως Θεον, και οτε γεγονε
σαρξ, αι των ανω πνευματων στρατιαι. 9Και υποστρεψασαι απο του μνημειου απηγ
γειλαν ταυτα παντα τοις ενδεκα και πασι τοις λοιποις.9 (A f. 312) Μυσταγωγηθεισαι δια
φωνης αγγελων αι γυναικες, απαγγελλουσι ταυτα δρομωι τοις μαθη ταις. Ἔδει γαρ
γυναιξι την ουτω λαμπραν δοθηναι χαριν· η γαρ παλαι γεγενημενη του θανατου διακο
νος, απαλλαττεται της αιτιας, διακονουσα φωναις αγιων αγγελων, και το σεπτον της
αναστασεως μυ στηριον και πρωτη μαθουσα και απαγγελλουσα. Κεκερδαγκε [ιτα Cod.]
τοινυν το θηλυ γενος, και λυσιν ονειδισμου και καταρας ανατροπην. Ὁ γαρ ειπων παλαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

165

προς αυτας· "Ἐν λυπαις τεξηι τεκνα," παυλαν αυταις δεδωκε του κακου, συναντησας
αυταις εν τωι κηπωι, ως φησιν ετερος ευαγγελιστης, και ειπων· "Χαιρετε." Πλην τοις
αγιοις αποστολοις ο περι της αναστασεως λογος εδοξεν ειναι ληρος τις. απλως και
πραγμα κατεψευσμενον, δια τοι το μηδε αυτους ειδεναι την θεοπνευστον Γραφην.
Ἠπιστησαν γουν, και το απαγγελθεν εσκωψαν και διεπτυσαν. (δ φ. 81 b) Πως παρα μεν
τωι Ἰωαννηι της Μα ριας ακουσαντες οι μαθηται δρομαιοι ελθοντες επι το μνημειον
επιστευσαν; και τουτο αυτοις μαρτυρει η Γραφη λεγουσα· "Ὅτε ουν εισηλθον, ο αλλος
μαθητης ο ελθων πρωτος εις το μνημειον, και ειδε και επιστευσε." Παρα δε τωι Λουκαι
ειρηται· "Και υποστρεψασαι απο του μνημειου, απηγγειλαν ταυτα παντα τοις ενδεκα και
πασι τοις λοιποις (ην δε η Μαγδαληνη Μαρια, και Ἰωαννα, και Μαρια Ἰακωβου, και αι
λοιπαι συν αυταις, αι ελεγον προς τους αποστολους ταυτα), και ηπιστουν αυταις. 9Ἰδου
δυο εξ αυτων ησαν πορευομενοι εν αυτηι τηι ημεραι εις κωμην.9 (δ φ. 82) ∆υο των
μαθητων βαδιζοντες εις κω 72.944 μην Ἐμμαουν λεγομενην, προς αλληλους ως ου
ζωντα προσδοκωντες ετι τον Χριστον, αλλ' ως αν ηρημενου ανιωμενοι, ωμιλουν
λεγοντες τα περι αυ του. "Ἐν δε τωι ομιλειν αυτους, και αυτος ο Ἰησους προσελθων
συνεπορευετο αυτοις, μη γινωσκομενος υπ' αυτων· εκρατουντο γαρ οι οφθαλμοι αυτων
του μη επιγνωναι αυτον. Και φησιν προς αυτους· Τι ποτε εστι ο διαλεγεσθε προς
αλληλους περιπατουν τες σκυθρωποι; Ἀποκριθεις δε εις εξ αυτων ωι ονομα Κλεοπας,
ειπε· Συ μονος παροικεις εν Ἱερουσαλημ;" και εξης. Ἔπειτα την φημην της αναστασεως
την δια των γυναικων, και την δια Πετρου λεγουσι μεν, ου πιστευουσι δε. Λεγοντες γαρ·
"Και γυναικες εξεστησαν ημας το σωμα μη ευρουσαι," ουχ ηγουντο προς το λεγομενον
αληθευειν, ουδε ευαγγελισμον αληθειας, αλλ' ως ταραχης τινος και εκστασεως αιτιον
υπελαβον ειναι. Και την του Πετρου μαρτυριαν τα οθονια μονον επι του μνηματος
εωρακοτος, ου πιστην ειναι περι την αναστασιν ενομιζον, οτι μη αυτον ειδον, ελεγεν,
αλλ' εκ του μη κεισθαι το ανεστηκεναι αυτον ετεκμαιρετο. Ἰστεον δε οτι ουτοι των
εβδομηκοντα υπηρχον, και ο μετα Κλεοπα ο Σιμων ην, ουχ ο Πετρος ουδε ο απο Κανα,
αλλ' ετερος των εβδομηκοντα. Ἀρξαμενος απο Μωυσεως και απο παντων των
προφητων, κ.τ.λ.9 (B f. 222) Ἀναγκαιαν εν τουτοις δεικνυσιν ο Κυριος την του νομου
προοδον, και την των προφητων λειτουργιαν, πιστιν επι τωι παραδοξωι πραγματι
προεισαγοντων, ιν' επιστασης της αναστασεως οι θορυβουμενοι τωι μεγεθει του
πραγματος αναμνησθωσι της παλαι προῤρησεως, και εις το πιστευειν επιστρεφοιντο. ∆ιο
παραγει μαρτυρα Μωυσεα και τους προφητας, το επικεκρυμμενον ερμηνευων, και τα
τοις αναξιοις ασαφη σαφηνιζων τοις αξιοις, αρχαιαν τε και πατριον την πιστιν αυτοις
εντιθεις εξ ων κατειχον Γραμματων ιερων. Ουδεν γαρ των παρα Θεου ματαιον, αλλα
ταξις απαντων και χρεια των καθεκαστον· εν ταξει προαπεστελλοντο δουλοι, και
προωικονομουν τηι του ∆εσποτου παρουσιαι, αναγ καιαν την προφητειαν εις την πιστιν
ανθρωποις προεισαγοντες· ιν' ωσπερ θησαυρος βασιλεως εν καιρωι προβληθειη τα
προειρημενα εξ αποκρυφου της προτερον ασαφειας, εις τουμφανες δια της σαφη νειας,
αποκαλυπτομενα. Ουτω δη προυποκινησας αυτους δια των νομικων και προφητικων
Γραμμα των, μετα ταυτα εμφανεστερον ηδη καθιστησιν εαυτον, αξιωσασιν ουν ελθειν
εις την κωμην, οτε λαβων τον αρτον ευλογησας, και κλασας επεδιδου· "Ἐκρατουντο
γαρ, φησιν, οι οφθαλμοι αυτων του μη γνωναι αυτον," εως ου δηλονοτι ο λογος εισελθηι
κινων την καρδιαν εις την πιστιν, επειτα ουτω και ριαν την οψιν επι τηι ακοηι
παραστησηι, το προ ακουσθεν και πιστωθεν εμφανες καθιστας. Ου μεν συμπαραμενει γε
αυτοις· "Και αυτος γαρ, φησιν, αφαντος εγενετο απ' αυτων." Ουκ εστι γαρ μετα την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

166

αναστασιν τα του Κυριου τοιαυτα προς τους ανθρωπους οια τα προτερον, οτι και αυτοις
ανακαι νωσεως εδει, και δευτερας ζωης της κατα Χριστον, 72.945 ινα καινοι καινωι
συνωσιν, και αφθαρτοι πλησιαζωσιν αφθαρτωι. ∆ιο και την Μαριαν εκωλυσεν
εφαψασθαι αυτου, καθα φησιν Ἰωαννης, εως αν απελθων αφ ικηται. 9Ἀνασταντες αυτηι
τηι ωραι, κ.τ.λ.9 (δ φ. 83) Ἀνασταντες, φησιν, οι περι Κλεοπαν αυτηι τηι ωραι, τουτεστιν, εν
ηι αφαντος απ' αυτων εγενετο ο Ἰησους, επεστρεψαν εις Ἱερουσαλημ. Ουκ εν αυτηι δε τηι
ωραι, φησιν, ευρον τους ενδεκα συνηθροισμενους, και απηγγειλαν τα κατα τον Ἰησουν,
αλλα τηι τεσσαρακοστηι ημεραι της αυτου αναστασεως, οτε και ανεληφθη. Τα τοινυν εν
ταις μεταξυ των ημερων τουτων γενομενα, παρηκεν ο ουτος απερ οι περι Κλεοπαν
διηγουμενους ευρον τους ενδεκα καταμονας λεγοντας, οτι ηγερθη ο Κυ ριος και ωφθη
Σιμωνι· περι ου ουκ εμνησθη που η ποτε η πως ωφθη. Ἐν ταυταις ουν ταις ημεραις και
τα κατα την Γαλιλαιαν πεπρακται, περι ων εμνησθη ο Ματθαιος. 9Αυτος ο Ἰησους εστη
εν μεσωι αυτων.9 (A f. 317, δ φ. 83 b) Νυν δε της ακολουθιας εχομενοι, φαμεν, οτι ηδη
πολλαχοθεν του λογου της αναστασεως περιθεοντος τους αποστολους, και του ποθου
προς την οψιν εγηγερμενου, ποθουμενος ερχεται, και ζητουσι και προσδοκωσιν
εμφανιζεται και αποκαλυπτεται· πλην ουκετι κρατουμενοις οφθαλμοις επιφαινεται,
ουκετι ως περι ετερου διαλεγεται, αλλ' εμφανη εαυτον διδωσι και θαῤρειν
παρακελευεται. Οι δε και ουτως εισιν αμφιβολοι και δεδιασιν· ᾤοντο γαρ ουκ αυτον
βλεπειν, φασμα δε τι και σκιαν. Ειτα, και τον εκ των τοιουτων λογισμων κατευναζει
θορυβον, το εντριβες αυτοις και ουκ αηθες επι-φθεγξαμενος ρημα. Ἔφη γαρ· "Ειρηνη
υμιν." 9Ειπεν αυτοις· Τι τεταραγμενοι εστε, και δια τι διαλογισμοι αναβαινουσιν εν ταις
καρδιαις υμων;9 (A f. 317 b, E f.159, δ φ. 83 b) Ἵνα βεβαιως και ενδοιασμου διχα
πιστευσειαν αυτον εκεινον οντα τον πεπονθοτα, διαδεικνυσιν ευθυς, οτι Θεος ων φυσει,
γινωσκει το κεκρυμμενον, και τον εν αυτοις των εννοιων ουκ ηγνοησε θορυβον. Ἔφη
γαρ· "Τι τεταραγμενοι εστε;" Ἀποδειξις αυτη και μαλα σαφης του μη ετερον ειναι τινα
τον ορωμενον, αλλ' εκεινον αυτον, ον και τεθεανται τον επι ξυλου παθοντα θα 72.948
νατον και τεθειμενον εν μνημειωι, ος και νεφρους οραι και καρδιαν, και ουκ αν αυτον
λαθοι των εν ημιν ουδεν. Σημειον ουν αρα ποιειται το χρημα, το ειδεναι φημι τον των
εν αυτοις εννοιων θορυβον. Πιστουμενος δε και ετερως, οτι και νενικηται θανατος, και
απεδυσατο την φθοραν η ανθρωπου φυσις ως εν αυτωι και πρωτωι, δεικνυσι τας χειρας
τε και τους ποδας, και τας διατρησεις των ηλων, και ψηλαφαιν επιτρεπει και
πληροφορεισθαι δια τροπου παντος, οτι το πεπονθος, ως εφην, εγηγερται σωμα. Ουκουν
συκοφαντειτω μηδεις την αναστασιν. Καν ακουσηις του ιερου Γραμματος λεγοντος περι
του ανθρωπινου σωματος· "Σπειρεται σωμα ψυχικον, εγειρεται σωμα πνευματικον," μη
ανεληις των ανθρωπινων σωματων την εις αφθαρσιαν αναδρομην. Ὥσπερ γαρ ψυχικον
εστι το ταις ψυχικαις ηγουν σαρκικαις επιθυμιαις ακολουθουν και υπεζευγμενον, ουτω
και πνευματικον το τοις του αγιου Πνευματος θελημασιν υποκειμενον. Μετα γαρ την εκ
νεκρων αναστασιν, ουκ εστιν ετι φιλοσαρκιας καιρος, αλλ' απρακτησει παντελως της
αμαρτιας το κεντρον. Αυτο μεν τοι το κατενεχθεν εις την γην, την αφθαρσιαν
ενδυσεται. (A f. 318, B f. 224, γ φ. 117 b) Ἵνα τοινυν αυτο τουτο ειδειεν σαφως οι
μαθηται, οτι αυτος εκεινος εστιν ο παθων και ταφεις και αναστας, δεικνυσιν, ως εφην,
ποδας τε και χειρας. Και οτι μη καθαπερ ᾤοντο πνευμα μαλλον εστιν, αλλα σωμα κατα
το αληθες, πληροφορεισθαι προσταττει λεγων· "Και ιδετε οτι πνευμα σαρκα και οστεα
ουκ εχει, καθως εμε θεωρειτε εχοντα." Σκια γαρ και πνευμα και δοκησις απλως, ουκ αν
υπομεινηι την χειρος αφην. (A f. 319, B f. 224, γ φ. 117 b) Ἀλλ' οπερ ελεγομεν, δειξας τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

167

χειρας και τους ποδας τοις μαθηταις ο Κυριος, επληροφορησεν αυτους, οτι το παθον
ανεστη σωμα· ινα δε προς τουτοις και ετι μειζονως ιδρυμενην αυτοις εργασηται την επι
τουτωι πιστιν, ᾔτησε τι των εδωδιμων· οπτου δε ιχθυος μερος ην. Και λαβων,
κατεδηδοκεν ορωντων αυτων· τουτο γαρ δι' ουδεν ετερον επραξεν, η ινα δειξηι σαφως
ως αυτος εστιν αναστας εκ νεκρων, ο και προ τουτου και παρα παντα τον καιρον της
οικονομιας συνεσθιων και συμπινων αυτοις και συναναστρεφομενος ανθρωπινως κατα
την του προφητου φωνην. Ἵν' ουν ειδειεν οτι σωμα μεν το ανθρωπινον, δεοιτο αν της
τοιασδε τροφης, πνευμα δε ουκετι. Τις ουν αξιων πιστος ειναι, και των αγιων
ευαγγελιστων την μαρτυριαν αναμφιβολως δεχομενος, ετι πλασματων ακουσειεν
αιρετικων, ετι δοκησισοφων ανασχοιτο; Νικαι γαρ ανθρωπινην εξετασιν, και την εκ των
συνηθων πραγματων εννοιαν, η του Χριστου δυναμις. Ἔφαγεν ιχθυος μερος, δια την
αναστασιν· και το τηι βρωσει ακολουθουν, ουκετι επι Χριστου ηκολουθησεν, οπερ
απιστος αν τις επιζητοιη, ειδως οτι τα εισιοντα εις το στομα, παντως εκχωρουσι και εις
αφεδρωνα βαλλονται. Ἀλλ' ουχ ο γε πιστος, εις εννοιαν τοιουτον τι ληψεται, αλλα
δυναμει Θεου δωσει το πραγμα. 72.949 9Τοτε διηνοιξεν αυτων τον νουν, του συνιεναι
τας Γραφας, κ.τ.λ.9 (A f. 319 b) Ὅτε τον λογισμον αυτων, δι' ων ειπε, δι' ων εψηλαφηθη,
δι' ων εφαγεν, ειρηνευσε, τοτε διηνοιξε τον νουν του συνιεναι οτι ουτως εδει παθειν
αυτον, δηλον δε οτι δια ξυλου σταυρου. Ἀποφερει τοινυν τους μαθητας ο Κυριος, εις
αναμνησιν ων εφη. Προαπηγγειλε γαρ αυτοις τα επι τωι σταυρωι παθη, καθ' α φθασαντες
εφασαν οι προφηται. Ἀνοιγνυσι δε και τους της καρδιας αυτων οφθαλμους, ωστε
συνιεναι τα παλαι προειρημενα.(A f. 320) Πνευματος αγιου καθοδον, ο δια Ἰωηλ ο Θεος
προεπηγγειλατο, τοις μαθηταις ο Σωτηρ επαγγελλεται και την εξ υψους δυναμιν, ιν'
ειεν ευσθενεις και ακα-ταγωνιστοι, και διχα παντος δεους διακηρυξειαν τοις απανταχου
το θειον μυστηριον.(δ φ. 83) Λαβουσι Πνευμα, λεγει· "Λαβετε Πνευμα αγιον," μετα την
αναστασιν· και φησιν· "Ὑμεις δε καθισατε εις Ἱεροσολυμα, και παραμεινατε την
επαγγελιαν του Πατρος, ην ηκουσατε μου· οτι Ἰωαννης μεν εβαπτισεν υδατι, υμεις δε
βαπτισθησεσθε εν Πνευματι αγιωι·" ουκετι υδατι, ελαβον γαρ, αλλα Πνευματι αγιωι· ουκ
επεισαγει υδωρ τωι υδατι, αλλα αναπληροι το λειπον τωι λειπομενωι.(B f. 226, E f.159 b, γ
φ. 119 b) Ευλογησας αυτους και βραχυ προελθων, ανεφερετο εις τον ουρανον, ινα
συνεδρος ηι τωι Πατρι και μετα της ενωθεισης αυτωι σαρκος. Και ταυτην ημιν ενεκαινισε
την οδον εν ανθρωπειαι μορφηι γεγονως ο Λογος. Ἥξει δε παλιν κατα καιρους εν τηι
δοξηι του Πατρος αυτου, μετα των αγγελων, και παρα-ληψεται ημας μεθ' εαυτου.
∆οξολογησωμεν τοινυν αυτον τον ενανθρωπησαντα δι' ημας Θεον Λογον, τον εκουσιως
παθοντα σαρκι, και ανασταντα εκ νεκρων, και λυσαντα την φθοραν. Τον αναληφθεντα,
και μετα τουτο ηξοντα μετα δοξης πολλης επι το κριναι ζωντας και νεκρους, και
αποδουναι εκαστωι κατα τα εργα αυτου. ∆ι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι και Θεωι η δοξα και
το κρατος συν Πνευματι εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

168


