De virtute animi
ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ. Ὅτι παντων η κατα ψυχην αρετη προτιμοτερα.
64.473
Ἀριθμων τα του βιου πολλακις κατ' εμαυτον αγαθα, και μεστην ευρισκων
πολλων πανταχοθεν την κτισιν, και μυριων τωι γενει παρεκτικην αγαθων, ουδεν
ορω του ψυχης ωραιοτητα φιλοκαλειν αγαθωτερον, ουδε μαλλον ανθρωπου
πρεπωδεστερον φυσει. Τις γαρ ουτω πρεπων ανθρωποτητι πλουτος, ως ελπιδων
ευσεβων ευπορια; Τις ουτως εκ δυναστειας λαμπρος, ως εκ γνωμης τωι των ολων
βασιλει τιμωμενης; Τις εκ τρυφης ηδονη τηλικαυτη, οποση τις συνειδοτος ζωοποιοις
εστιωμενου μαθημασιν; Παν οπερ αν εις μεσον αγαθον παραγαγηις, εξ ουδενος αν
ευροις ως εκ γνωμης ενθεου σεμνυνομενον ανθρωπον. Των μεν γαρ αλλων καλων
εστιν τις και τοις αλογοις προς ημας κοινωνια· οιον η της ακτινος καλη τις
απολαυσις, αλλα προκειται και τοις κτηνεσιν αυτη· η των βρωματων αγαθη χορηγια,
αλλα τουτων κακεινοις μετασχεσις· αι του καλλους ερασμιοι χαριτες, αλλ' ευροις αν
και καλλος εξ ορνιθων αστραπτον· το δε ισχυος πολυθρυλλητον δωρον, αλλ' εστιν
το ταυτης και βουσιν πλεονεκτημα· η του πλουτου πολυευκτος αθροισις, αλλ' ιδοις
αν και οστρεα πλουσια μαργαριτων θησαυροις. Ουδενος των σαρκινων παρ' ημιν
καυχηματων η των αλογων ακοινωνητος φυσις, ουδενος σωματικου παρ' ημιν
πλεονεκτηματος χειρων.
Ἐξ ενος δε αυτοις μονου προς ημας παραχωρησις, ενι μονωι παρ' ημων
νικωνται πλεονεκτηματι. Ποιωι δη τουτωι; Τηι της γνωμης αξιαι, δι' ην ανθρωπος Θεωι
παραπλησιος, νωι κεχρημενος κυβερνητηι των οντων, διανοιαι διοικων τα της
κτισεως, λογισμωι τον ουρανον διεξιων, εννοιαι το υπηκοον αγων, ηνιοχων σοφιαι
της ατακτου θαλασσης το δυσχρηστον, προνοιαι τα φυομενα σωζων, επιστημηι
δεικνυς τα φαινομενα, δεσποζων της των οντων, ως ο κτιστης, καλλιτεχνιας. Και
ταυτα δηλων εκ προοιμιων εφ' ημιν ο Θεος ανεβοα· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ'
εικονα ημετεραν. Και φοβερα της εικονος η τιμη, και φιλανθρωπος· φοβερα μεν ως
εικων αρχετυπου φρικωδους. Κινδυνος γαρ ου μικρος, μη σχοιη τις προσκρουσιν τωι
της αμαρτιας σπιλωι την εικονα σπιλωσας· φιλανθρωπος δε, ως μεγαλη δωρεα προ
ιδρωτων, ην ημιν ο κτιστης προ γενετης παρεσκευαζεν. Ποιησωμεν γαρ, φησιν,
ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν. Προ της πλασεως μεριμνηι τιμωμεθα. Ἑκαστωι μεν
γαρ των οντων παρεχομενος υπαρξιν, αυθεντιαν ετηρει προσταττοντος, και πασαν
των ορωμενων την φυσιν εκ προσταγματος εκτιζεν, προστακτικως τοις ουκ ουσιν
επιφθεγγομενος· Γενηθητω φως· γενηθητω στερεωμα· γενηθητωσαν φωστηρες εις
φαυσιν· εξαγαγετω τα υδατα ερπετα ψυχων ζωσων· εξαγαγετω η γη τετραποδα κατα
γε 64.476 νος!
Ὡς δε εδει κτισθηναι τον ανθρωπον, αφεις τον προσταττοντα, τον αυτουργον
ανελαμβανεν, αφεις τον σχεδιαζοντα των οντων την συνθεσιν, την ανθρωπογενειαν
εσκεπτετο, αφεις ειπειν προς την γην, εξαγαγε ανθρωπον! Ὡς κτισαι τον ανθρωπον
μη δυναμενος μονος, και κοινωνους συγκαλει προς την πλασιν, και ως συνεργων
δεομενος κεκραγεν· Ποιησωμεν· ου μελετης εις τεχνην δεομενος, ου συνεργων εις
διαπλασιν χρηιζων, αλλα τωι της μελετης και συνεργιας σχηματισμωι μεμεριμνημενον
αυτωι και παμμεγα διαπλαττειν ενδεικνυμενος γενος. Ἐν δε τηι τιμηι και παιδαγωγια
τις τωι γενει προς ευσεβειαν κεκρυπται. Πασαν γαρ την κτισιν θεοποιιας εξεβαλεν,
εικονι της ιδιας αυτην παραδους μοναρχιας· εικονος γαρ βασιλεως απαν μεγα
νομιζομενον. ∆ευτερον· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν· και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

προβλεπων μεν το αγνωμον, το φιλτρον ουκ ημβλυνεν· ου γαρ εδει μη λαμψαι τον
ηλιον δια τους προς την ακτινα τυφλους· δια τουτο και προειδως την παραβασιν,
την φιλανθρωπιαν ανετελλεν· και προορων το μελλον, την τιμην ουκ ανειλεν, και
προγιγνωσκων την υβριν, ου κατεσχεν την χαριν, φιλοκαλων πλαττομενους, ινα
καν ως προσκαιρος απομαθηι το απληστον, και δωι προφασιν τωι Θεωι δευτερου δωρου
προς αρχην αιδιου. ∆εινον γαρ εις απληστιας σωφρονισμον τελευτη. Τωι γαρ μετα
μικρον κεισομενωι της απληστου τις ονησις κτισεως; Τωι τον βιον ως οδον διιοντι η
των περιττων αχθοφορια ματαια. Ὁδον γαρ τον βιον, ου πατριδα κεκτημεθα. Ουτως
αυτον ο Κυριος εν τοις Ευαγγελιοις καλων· Ἴσθι ευνοων τωι αντιδικωι σου εως οτου
ει εν τηι οδωι μετ' αυτου.
Ευλογος η της οδου προσηγορια τωι βιωι· μεμετρηται γαρ ζωη ωσπερ οδος
διαστημασιν· προσκαιρον εστιν πλουτουντων και πτωχων πανδοχειον· ολιγοχρονιος
παρερχομενων αναπαυσις· Αι ημεραι γαρ ημων ως σκια παραγουσιν. Που τα πρωτα
της ζωης ημων ετη; Παρηλθεν ως σκιας φαντασια, διεδραμεν ως σχηματος σκιασμα.
Ποσον ημιν της υπολοιπου ζωης το διαστημα; Τιθει πολυετιαν φιλοτιμον,
εκατοντουτιν ζωην· ει δε βουλει, τριπλασιασιν δος ετεσιν, και ουδενι των βιωτικων
τουτων παρεξηι το μονιμον· καν πλουτωι φιλοτιμηται, καν τρυφηι περικλυζηται, καν
θρονων υψηλοτητι λαμπηι, καν ο τι ουν των του βιου συμπεριφερηι λαμπρων. Παντα
γαρ τοις των ανθεων μαρασμοις εοικοτα, παντα διαδοχης θρηνωδους υπευθυνα,
σαθρα μεν οντα, και καθ' ον θαλλει καιρον· εχει γαρ κινδυνων δια παντος αγωνιαν.
Ὁ πλουτος μεριμναι τας ληιστειας, η τρυφη κινδυνωδης ταις νοσοις, μεταβολαι ταις
δυναστειαις· και παλαισας πολυτροποις κινδυνοις και μυριοις εκτακεις
μεριμνημασιν, εχει θανατον αυτωι φυλαττομενον, αντιπαλον αῤρηκτον,
απεριγραφον τοποις, ακολακευτον δωροις, αδυσωπητον θρηνοις, αιφνιδιον αρπαγα.
Ὁ χθες εν 64.477 πλουτωι, σημερον εξαπινης εν ταφωι· ο χθες εν συμποσιωι τρυφης,
σημερον εν καταλογωι νεκρων· ο χθες εν τοις θρονοις, τηι μετα ταυτην εν
σπαργανοις· ο χθες εν τοις κολαξι, μετα μικρον εν τοις σκωληξι. Που των
αριθμουμενων η χαρα βαλαντιων;
Που της προσοδου των κτηματων ο κομπος; Που πλουσιου και πενομενου
νεκρου το διαφορον; Που βασιλεως και προσαιτου το μεσον; Ἀμφοτερων ο διαδοχος
θανατος, εκατερου το συμπερασμα ταφος· πλην ενταφιων ουδενι συνοδια Ευγε της
Παυλου φωνης· Πορισμος, φησιν, μεγας η ευσεβεια μετα αυταρκειας· ουδεν γαρ
εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον, δηλον, οτι ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα. Ἄμαχος
συλλογισμος αυταρκειας, τωι μηδεν των κτηθεντων συνεξιεναι τοις κτητορσιν·
ουδεν γαρ, φησιν, εξενεγκειν δυνησομεθα. Τι, φησιν, α μη μεταγεις, συνεξαγεις; Τι
κατεχεις τα μη κρατουμενα; Το περας της αυταρκειας τοις κτησαμενοις ανονητον.
Ὅσα γαρ αν συλλεξειεν ανθρωπος, εις σκεπην αυτωι και τροφην τελευτησει, των δε
λοιπων απαντων κληρονομος ο βιος. Ψυχαγωγουμεθα δε ταις διαθηκαις οι
κτητορες, α λαβειν ουκ ισχυομεν, χαριζομενοι γραμμασιν· α κατεχειν ουκ εστιν,
αφιεναι δοκουντες, ως, ειγε κατεχειν ην, ουκ αν εξεστημεν αλλωι. Και δηλοι την
γνωμην της διαθηκης ο προλογος· ειη μεν με, φησιν, ζηιν, και κυριευειν με των
εμων. Ευχην περισφιγγοντος και παραχωρουντος φωνηι γραφει το γραμμα και του
γραμματος το εργον απευχεται· ειη μεν με ζηιν, και κυριευειν με των εμων. Ουδε
ψυχοῤραγουντες του των χρηματων αφισταμεθα φιλτρου· αν δε τι, φησιν, τον κατ'
ανθρωπον παθω, βουλομαι ειναι κληρονομους.
Κληρονομει καν μη βουλει· η φυσις σε και ακοντα κληρονομεισθαι διεθετο.
Καν συ τοις χρημασι κληρονομον μη γραψηις, ευρησει κληρονομον τα χρηματα· καν
μηδενι καταλιπηις, ουδεν εξενεγκειν ων εκτησω δυνησηι. Ουχ ως φαυλον το
διατιθεσθαι λεγω· παραινει γαρ που και προφητης ανθρωπωι· Ταξαι περι του οικου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

σου· αποθνησκεις γαρ συ, και ου ζησηι· αλλα τας των γηΐνων ημων κωμωιδω
προαιρεσεις, οτι τα τουτοις εκ τουτων παραπεμπομενα χρηματα των αδιαδοχων
τιμιωτερα κρινομεν. Ὄντως πορισμος μεγας η ευσεβεια· ουχ υποκειται θανατου
διαδοχαις, ου διαθηκων σκορπιζεται γραμμασιν, ουκ αφεις τον κτησαμενον
κληρονομειται παρ' αλλων. Αυτος εαυτου κιβωτος ο φιλοθεος, αυτος κληρονομος
της οικειας ουσιας, τωι της ευσεβειας συνεκδημει βαλαντιωι, τωι των ελπιδων
συνεπαγεται πλουτωι, βασταζει των αρετων οδευων την προσοδον, ευρισκει τον
ουρανον οικιαν, αναμιγνυται συμποσιωι δικαιων, καρπουται βασιλειας αξιαν
αιωνιον, προσεισι τωι βασιλει συν παῤρησιαι βοων· Συ ει ο αποκαθιστων την
κληρονομιαν μου εμοι. 64.480 Προς εκεινα Χριστιανοις ο σκοπος· δι' εκεινα το
τεχθηναι μακαριστον, οτι τευξεται τις θεας υπερ εννοιαν θειας· της των ανθρωπων
εξαιφνης ανοιξεως, της παραδοξου της γης αλλοιωσεως, των τους εξ αιωνος
σαλπιγγων νεκρους εγειρουσων, των φερομενων δι' αερος δικαιων, των αγγελικων
οφθαλμοφανως βακχευματων, της επι την γην υπ' οψεσιν της οικουμενης του
δεσποτου καθοδου. Ὦ πηλικον το νυν αυτους πεφιληκοτας θερμως κατα την τοτε
βοησαι προσελθοντας απαντησιν· Μνησθητι, Κυριε, ως επορευθημεν ενωπιον σου
μετα αληθειας και τα αρεστα ενωπιον σου εποιησαμεν, και βοωντας ευθεως
αντακουσαι βοωντος· Και γινωσκω τα εμα, και γινωσκομαι υπο των εμων.
Ἀνανευσωμεν δη της πολλης περι τα βιωτικα φροντιδος· κουφισωμεν των
γηΐνων την ψυχην φορτισματων· διελθωμεν προς το μελλον εννοιαις· των
αδιαδοχων θησαυρων ερασθωμεν· φυλαξωμεν αρετης αλουργιδι το της βασιλικης
εικονος αξιωμα· βασιλευειν των του βιου ταχθεντες, εις δουλειαν την βασιλειαν μη
στρεφωμεν· προ παντος πλουτου ζητωμεν τον του πλουτου προστατην· Πλουσιοι
γαρ, φησιν, επτωχευσαν και επεινασαν, οι δε εκζητουντες τον Κυριον, ουκ
ελαττωθησονται παντος αγαθου· αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3


