Ad populum Antiochenum
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΤΑ ΣΩΖΟΜΕΝΑ ΠΑΝΤΑ
ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΝ∆ΡΙΑΝΤΑΣ ΟΜΙΛΙΑΙ ΚΑʹ ΕΝ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ ΛΕΧΘΕΙΣΑΙ.
49.15Ὁμιλια λεχθεισα εν Ἀντιοχειαι, πρεσβυτερου αυτου υπαρχοντος, εν
τηι παλαιαι εκκλησιαι, εις το ρητον του Ἀποστολου, Οινωι ολιγωι χρω δια
τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας.
αʹ. Ἠκουσατε της αποστολικης φωνης, της σαλπιγγος της εκ των ουρανων,
της λυρας της πνευματικης; Και 49.16 γαρ ως σαλπιγξ φοβερον ηχουσα και
πολεμικον, καταπληττει τε τους εχθρους, και διανιστησι των οικειων τα πεπτω 49.17
κοτα φρονηματα, και πολλου θαρσους εμπλησασα ακαταγωνιστους ποιει τωι
διαβολωι τους προσεχοντας· και ως λυρα παλιν μετα πολλης της ψυχαγωγιας
τερπουσα, κοιμιζει των ατοπων λογισμων τα παθη, και πολλην ημιν μεθ' ηδονης
ενιησι την ωφελειαν. Ἠκουσατε τοινυν σημερον περι πολλων και αναγκαιων
πραγματων διαλεγομενου τωι Τιμοθεωι; Και γαρ περι χειροτονιων προς αυτον
επεστελλεν ειπων· Χειρας ταχεως μηδενι επιτιθει, μηδε κοινωνει αμαρτιαις
αλλοτριαις· και τον αφορητον της τοιαυτης παρανομιας παρεστησε κινδυνον, δειξας
οτι των ετεροις πεπλημμελημενων ετεροι την τιμωριαν υποστησονται μετ' αυτων
εκεινων, οτι την εξουσιαν δια της χειροτονιας τηι πονηριαι παρεχονται. Ειτα παλιν
φησιν· Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας. Και
περι της των οικετων υποταγης, και περι της των φιλαργυρων μανιας, και περι της
των πλουτουντων απονοιας, και περι πολλων ημιν ετερων διελεχθη τημερον. Ἐπει
ουν απαντα επελθειν αδυνατον, τι βουλεσθε των ειρημενων προχειρισαμενοι προς
την υμετεραν αγαπην ειπωμεν; Καθαπερ γαρ εν λειμωνι πολλα και ποικιλα ορω της
αναγνωσεως τα ανθη, και πολλην μεν την ροδωνιαν, πολλα δε τα ια, και ουκ ελαττω
τα κρινα, αλλα ποικιλον πανταχου και δαψιλη του πνευματος διεσπαρμενον τον
καρπον, και πολλην την ευωδιαν· μαλλον δε ουχι λειμων μονον, αλλα και
παραδεισος εστι των θειων Γραφων η αναγνωσις· ου γαρ ευωδιαν ψιλην εχει ταυτα
τα ανθη μονον, αλλα και καρπον ψυχην τρεφειν δυναμενον. Τι τοινυν βουλεσθε
των ειρημενων εις μεσον αγαγωμεν τημερον; βουλεσθε ο δοκει παντων
ευτελεστερον ειναι, και τοις τυχουσιν ευσυνοπτον, τουτο μεταχειρισωμεθα νυν;
Ἔμοιγε δοκει, και υμιν ευ οιδ' οτι συνδοξει. Τι ποτ' ουν εστι το των αλλων
ευκολωτερον; τι δε ετερον, αλλ' η ο και τωι τυχοντι δοκει ραιδιον ειναι, και
ευσυνοπτον ειπειν; Ποιον δη τουτο; Οινωι ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας
πυκνας σου ασθενειας. Φερε ουν πασαν την διαλεξιν εις ταυτην την ρησιν
καταναλωσωμεν. Ποιουμεν δε τουτο ου φιλοτιμιας ενεκεν, ουδε της εν τωι λεγειν
δυναμεως παρασχειν επιδειξιν σπουδαζοντες ου γαρ ημετερα τα λεγομενα, αλλ'
απερ αν η του Πνευματος εμπνευσηι χαρις, αλλ' ινα τους ραιθυμοτερους των
ακροατων διεγειρωμεν, και πεισωμεν ποσος των Γραφων ο θησαυρος, και ως ουκ
ασφαλες το παρατρεχειν ουδε ακινδυνον. Ει γαρ η ψιλη ρησις αυτη και ευσυνοπτος,
και μηδεν εχειν αναγκαιον δοκουσα τοις πολλοις, φανειη πολλου πλουτου
παρεχουσα προφασεις ημιν και αφορμας φιλοσοφιας της ανωτατω, πολλωι μαλλον
εκεινα, τα και αυτοθεν την οικειαν ευποριαν επιδεικνυμενα, μυριων εμπλησει
θησαυρων τους προσεχοντας. Μη τοινυν μηδε τα νομιζομενα ειναι ψιλα των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

Γραφων νοηματα παρατρεχωμεν· της γαρ απο του Πνευματος χαριτος εστι και ταυτα·
Πνευματος δε χαρις ουδεποτε εστι μικρα και ευτελης, αλλα μεγαλη και θαυμασια και
της του δεδωκοτος αξια μεγαλοδωριας. Μη τοινυν παρεργως ακουσωμεν, επει και οι
την μεταλλικην εψοντες γην, επειδαν εις το χωνευτηριον αυτην εμβαλωσιν, ουχι
τας μαζας του χρυσου μονον αναιρουνται, αλλα και τα μικρα ψηγματα μετα πολλης
συλλεγουσι της ακριβειας. Ἐπει 49.18 ουν και ημεις χρυσιον εψομεν απο των
μεταλλων ανελομενοι των αποστολικων, ουκ εις χωνευτηριον εμβαλλοντες, αλλ'
εις την διανοιαν της υμετερας ψυχης καθιεντες, ουχι φλογα ανακαιοντες, αλλα το
πυρ του πνευματος αναπτοντες, μετα ακριβειας μεγαλης και τα μικρα ψηγματα
αναλεγωμεθα. Ει γαρ και βραχεια η ρησις, αλλα πολλη η δυναμις· επει και οι
μαργαριται ουκ εν τωι του σωματος ογκωι, αλλ' εν τωι καλλει της φυσεως την οικειαν
ευποριαν εχουσιν· ουτω και των θειων Γραφων η αναγνωσις. Ἡ μεν γαρ εξωθεν
παιδευσις πολυν ανελιττουσα ληρον και πολλην καταχεουσα των ακροατων
φλυαριαν, κεναις τους ακροατας αποπεμπει χερσι, και ουδεν ουτε μεγα ουτε μικρον
καρπωσαμενους καλον· η δε του Πνευματος χαρις ουχ ουτως, αλλα τουναντιον απαν
δια μικρων ρηματων πασι τοις προσεχουσι φιλοσοφιαν εντιθησι· και αρκει ρημα
πολλακις εν λαβοντας εντευθεν, πασης της ζωης εχειν εφοδιον.
βʹ. Ἐπει ουν τοσουτος ο πλουτος, διεγειρωμεν εαυτους, και νηφουσηι τηι
διανοιαι τα λεγομενα υποδεξωμεθα· και γαρ προς πολυ βαθος τον λογον καθειναι
παρασκευαζομαι. Πολλοις γαρ και παρελκειν εδοξεν η παραινεσις αυτη, και περιττη
τις ειναι· και τοιαυτα λεγουσι ρηματα· Ουκ ηδυνατο αφ' εαυτου συνιδειν ο Τιμοθεος
ωιτινι κεχρησθαι εδει, αλλ' ανεμεινε παρα του διδασκαλου μαθειν; Ειτα ο διδασκαλος
ου μονον επεταξεν, αλλα και γραμμασιν εναπεθετο, καθαπερ εν στηληι χαλκηι, τηι
προς αυτον εγκολαψας επιστοληι· και ουκ ηρυθριασεν υπερ τοιουτων επιστειλαι
δημοσιαι γραφων τωι μαθητηι; Ἵνα ουν μαθηις, οτι ου μονον ου παρελκει η παραινεσις,
αλλα και αναγκαια και χρησιμωτατη γεγονε, και ουχι Παυλου εστι τουτο, αλλα της
του Πνευματος χαριτος, ου το λεχθηναι μονον λεγω, αλλα και το γραμμασιν
εντεθηναι, και πασι τοις γινεσθαι μελλουσι δια της επιστολης παραδοθηναι ταυτης,
επ' αυτην βαδιουμαι λοιπον την αποδειξιν. Μετα γαρ των ειρημενων και ετερον
τουτο ουκ ελαττον διαπορουσι τινες, ζητουντες προς εαυτους τινος ενεκεν
συνεχωρησεν ο Θεος ανδρα τοσαυτην εχοντα παῤρησιαν, ου τα οστα και τα λειψανα
δαιμονας απηλαυνεν, αῤρωστιαι τοσαυτηι περιπεσειν· ου γαρ απλως ενοσει, αλλ' αει,
και διηνεκως, και επαλληλοις και συνεχεσιν αῤρωστιαις, και ουδε μικρον αυτωι
παρεχουσαις αναπνειν. Ποθεν τουτο δηλον; Ἐξ αυτων των του Παυλου ρηματων· ου
γαρ ειπε, ∆ια την ασθενειαν, αλλα ∆ια τας ασθενειας, και ουδε απλως ασθενειας,
αλλα το συνεχες αυτων δηλων ελεγε, Τας πυκνας σου ασθενειας. Ἀκουετωσαν οσοι
μακραι παραδοθεντες νοσωι δυσανασχετουσι και απαγορευουσιν. Ου τουτο δε εστι το
ζητουμενον μονον, οτι αγιος ων ενοσει, και ουτως ενοσει συνεχως, αλλ' οτι και τα
κοινα της οικουμενης ην εμπεπιστευμενος πραγματα. Ει μεν γαρ εις εκεινων ην των
εις τας κορυφας των ορεων ανακεχωρηκοτων, και των επι της ερημιας καλυβην
πηξαμενων, και των απραγμονα τουτον ανηιρημενων βιον, ουκ ην ουτως απορον το
ζητουμενον· το δε εις μεσον προβεβλημενον, και τοσουτων Ἐκκλησιων
εγκεχειρισμενον φροντιδας, και πολεις ολοκληρους και εθνη και την οικουμενην
απασαν μετα τοσαυτης διεποντα προθυμιας τε και σπουδης, τηι της αῤρωστιας
αναγκηι παραδοθηναι, τουτο εστι το μαλιστα 49.19 παντων ικανον θορυβησαι τον μη
προσεχοντα. Ει γαρ και μη δι' εαυτον, δια γουν τους αλλους υγιαινειν αυτον εχρην
Στρατηγος ην αριστος· πολεμος αυτωι συγκεκροτητο, φησιν, ουχι προς τους απιστους
μονον, αλλα και προς τους δαιμονας, και προς αυτον τον διαβολον· μετα πολλης της
σφοδροτητος οι πολεμιοι παντες επεκειντο, διασπωντες το στρατοπεδον, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αιχμαλωτιζοντες· ουτος δ' ηδυνατο μυριους επι την αληθειαν επαναγαγειν, και
ησθενει. Ει γαρ και μηδεμια, φησιν, ετερα βλαβη τοις πραγμασιν απο της αῤρωστιας
εγινετο, τουτο μονον ικανον ην τους πιστους οκνηροτερους και ραιθυμοτερους
ποιησαι. Ει γαρ στρατιωται τον στρατηγον τον εαυτων ορωντες τηι κλινηι
προσδεδεμενον, οκνηροτεροι γινονται και προς την μαχην ραιθυμοτεροι· πολλωι
μαλλον εικος ην, και τους πιστους τοτε τον διδασκαλον ορωντας τον τοσαυτα
σημεια εργασαμενον συνεχως αῤρωστουντα, και το σωμα καμνοντα, ανθρωπινον τι
παθειν. Ου ταυτα δε μονον, αλλα και ετερον τι οι διαπορουντες ζητουσι· τινος γαρ
ενεκεν παλιν ουτε αυτος εαυτον, ουτε ο διδασκαλος αυτου ουτω διακειμενον
εθεραπευσεν; αλλα νεκρους μεν ηγειρον, και δαιμονας απηλαυνον, και θανατου
μετα περιουσιας εκρατουν, σωμα δε εν ησθενηκος ου διωρθωσαν, αλλ' εν αλλοτριοις
σωμασι και ζωντες και τετελευτηκοτες τοσαυτην επιδεδειγμενοι δυναμιν, στομαχον
καταπεσοντα ουκ ανεστησαν· και το δη μειζον, οτι ουκ αισχυνεται Παυλος ουδε
ερυθριαι μετα τοσαυτα και τηλικαυτα σημεια, α και δια ψιλου ρηματος επεδεικνυτο,
Τιμοθεωι γραφων επι την απο της οινοποσιας καταφυγειν θεραπειαν. Ουχ οτι το
πινειν οινον αισχρον, μη γενοιτο· αιρετικων γαρ ταυτα παραγγελματα· αλλ' οτι ουκ
ενομιζεν αισχυνην ειναι το μη δυνασθαι χωρις της εκεινου βοηθειας διορθωσασθαι
νενοσηκος εν μελος. Ἀλλ' ομως τοσουτον απεσχεν αισχυνθηναι επι τουτωι, οτι και
τοις μετα ταυτα πασι δηλον αυτο εποιησεν. Ἴδετε προς ποσον βαθος κατηγαγομεν
τον λογον; πως το δοκουν μικρον ειναι, μυριων γεμει ζητηματων; Φερε ουν και την
λυσιν επαγαγωμεν. ∆ια γαρ τουτο προς πολυ βαθος κατεβημεν, ινα διεγειραντες
υμων την διανοιαν, εν ασφαλει τα νοηματα αποθωμεθα.
γʹ. Συγχωρησατε δε μοι, πριν η την λυσιν τοις ζητημασι τουτοις επαγαγειν,
ειπειν τι περι της αρετης του Τιμοθεου, και της του Παυλου κηδεμονιας. Τι γαρ
εκεινου φιλοστοργοτερον γεγονεν, ος εκ τοσουτου διαστηματος ων και τοσουτοις
κυκλουμενος πραγμασιν, υπερ της υγειας του στομαχου του μαθητου τοσαυτην
εποιειτο προνοιαν, και μετα ακριβειας επεστελλεν υπερ της του νοσηματος
διορθωσεως; Τι δε της αρετης ισον της Τιμοθεου; Ουτως υπερεωρα τρυφης, και
κατεγελα πολυτελους τραπεζης, ως και εις ασθενειαν εμπεσειν εκ της αγαν
σκληραγωγιας και επιτεταμενης νηστειας. Ὅτι γαρ ου φυσει τοιουτος ην, αλλ' υπο
νηστειας και υδροποσιας του στομαχου κατεβαλε την ισχυν, αυτου του Παυλου μετ'
ακριβειας τουτο δηλουντος ακουσατε. Ου γαρ απλως ειπεν, Οινωι ολιγωι χρω· αλλα
προτερον ειπων, Μηκετι υδροποτει, τοτε την της οινοποσιας προσ 49.20 εθηκε
συμβουλην. Το δε, μηκετι, δηλουντος ην, οτι μεχρι τοτε υδροποτει, και δια τουτο
γεγονεν ασθενης. Τις ουν ουκ αν εκπλαγειη την φιλοσοφιαν αυτου και την
ακριβειαν; Αυτων επελαβετο των ουρανων, και προς το της αρετης ακρον ηλασε· και
ταυτα ο διδασκαλος αυτωι μαρτυρει ουτω λεγων· Ἔπεμψα υμιν Τιμοθεον, ος εστι
τεκνον μου αγαπητον και πιστον εν Κυριωι. Ὅταν δε Παυλος αυτον καλει τεκνον και
τεκνον πιστον και αγαπητον, αρκει τα ρηματα ταυτα απασαν αυτου δειξαι την
αρετην. Αι γαρ των αγιων κρισεις ου προς χαριν, ουδε προς απεχθειαν γινονται,
αλλα πασης εισιν απηλλαγμεναι προληψεως. Ουκ ην ουτω ζηλωτος ο Τιμοθεος, ει
Παυλου τεκνον ην φυσει, ως εστι θαυμαστος νυν, οτι κατα σαρκα μηδεν αυτωι
προσηκων, δια της κατα την ευλαβειαν συγγενειας εις την υιοθεσιαν εισηγαγεν
εαυτον την εκεινου, μετα ακριβειας τους χαρακτηρας της εκεινου φιλοσοφιας
διασωζων εν απασι. Καθαπερ γαρ μοσχος ταυρωι συμβεβλημενος, ουτω τον ζυγον
ειλκε μετ' αυτου πανταχου της οικουμενης, και ουδεν ηλαττουτο δια την ηλικιαν,
αλλ' η προθυμια αμιλλασθαι τοις του διδασκαλου πονοις αυτον παρεσκευαζε. Και
τουτων παλιν μαρτυς αυτος ο Παυλος, ουτω λεγων· Μηδεις ουν αυτον εξουθενησηι·
το γαρ εργον Κυριου εργαζεται, ως καγω. Ειδες πως απαραλλακτον αυτωι μαρτυρει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

σπουδην; Ειτα ινα μη νομισθηι χαριτι ταυτα λεγειν, αυτους τους ακροατας ποιειται
μαρτυρας της του παιδος αρετης, ουτω λεγων· Την δε δοκιμην αυτου γινωσκετε, οτι
ως πατερα τεκνον, ουτω συν εμοι εδουλευσεν εν τωι Ευαγγελιωι· πειραν υμεις
ειληφατε της αρετης αυτου, και της δοκιμου ψυχης. Ἀλλ' ομως προς τοσουτον υψος
κατορθωματων ανελθων, ουδε ουτως εθαῤρει, αλλ' εναγωνιος ην και περιδεης· διο
και μετ' ακριβειας ενηστευε, και ουκ επαθε τουτο το των πολλων, οι δεκα μονον, η
και εικοσι μηνας νηστειαι παρεσχηκοτες εαυτους, ευθεως απαντα καταλυουσιν. Ἀλλ'
εκεινος ουδεν τοιουτον επαθεν, ουδε ειπε τι τοιουτον προς εαυτον· Τι μοι νηστειας
χρεια λοιπον; περιεγενομην, εκρατησα των επιθυμιων, ενεκρωσα μου το σωμα,
δαιμονας εφοβησα, τον διαβολον απηλασα, νεκρους ανεστησα, λεπρους εκαθηρα,
ταις αντικειμεναις δυναμεσιν ειμι φοβερος· τι μοι νηστειας δει λειπον, και της
εντευθεν ασφαλειας; Ουδεν τοιουτον ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' οσωι μυριων
εγεμε κατορθωματων, τοσουτωι μαλλον εδεδιει και ετρεμε· και ταυτην παρα του
διδασκαλου την φιλοσοφιαν εμανθανε. Και γαρ εκεινος εις τριτον αρπαγεις
ουρανον, και εις παραδεισον απενεχθεις, και ακουσας ρηματα αῤρητα, και
μυστηριων κοινωνησας τοιουτων, και την οικουμενην απασαν επιδραμων καθαπερ
τις υποπτερος, Κορινθιοις επιστελλων ελεγε· Φοβουμαι μη πως αλλοις κηρυξας
αυτος αδοκιμος γενωμαι. Ει δε Παυλος φοβειται μετα τοιαυτα και τοσαυτα
κατορθωματα, ο δυνηθεις ειπειν, οτι Ἐμοι κοσμος εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι,
πολλωι μαλλον ημας δεδοικεναι χρη, και τοσουτωι μαλλον, οσωιπερ αν ωμεν πολλα
συνειληχοτες κατορθωματα. Και γαρ ο διαβολος αγριωτερος τοτε γινεται, τοτε
εκθηριουται πλεον, οταν ιδηι μετ' επιμελειας ημας τον εαυτων οικονομουντας βιον·
οταν ιδηι τα φορτια της αρετης συγκειμενα, και πολυν οντα τον ογκον, τοτε
σπουδαζει χαλεπωτερον εργασασθαι το ναυαγιον. Ὁ μεν γαρ 49.21 ευτελης και
απεῤριμμενος, καν υποσκελισθηι και καταπεσηι, ου τοσαυτην τωι κοινωι φερει την
βλαβην· ο δε ωσπερ εν υψει τινι τηι της αρετης κορυφηι μετα πολλης της περιφανειας
εστως, και πασι δηλος και γνωριμος ων, και παρα παντων θαυμαζομενος, οταν
επηρεασθεις καταπεσηι, μεγαλην την πτωσιν και την ζημιαν εργαζεται· ουχ οτι
μονον εξ υψους κατεπεσεν, αλλ' οτι και πολλους ραιθυμοτερους εποιησε των προς
αυτον βλεποντων. Και καθαπερ εν σωματι. μελους μεν ετερου διαφθαρεντος, ου
πολλη η βλαβη, των δε οφθαλμων πηρωθεντων η της κεφαλης παραβλαβεισης,
ολον το σωμα αχρηστον γινεται· ουτω δη και επι των αγιων και μεγαλα
κατορθωκοτων εστιν ειπειν· οταν εκεινοι σβεσθωσιν, οταν κηλιδα τινα
προστριψωνται, ολοκληρον και αφορητον τωι λοιπωι σωματι την βλαβην φερουσι.
δʹ. Ταυτα ουν απαντα ο Τιμοθεος ειδως, πανταχοθεν εαυτον ησφαλιζετο·
ᾔδει γαρ οτι χαλεπον η νεοτης, οτι ευριπιστον, ευεξαπατητον, ευολισθον, και
σφοδροτερου δειται του χαλινου· πυρα γαρ τις εστι των εξωθεν επιλαμβανομενη
απαντων, ραιδιως εκκαιομενη και ταχεως. ∆ια τουτο πανταχοθεν αυτην εφραττεν
ωστε συνεσταλθαι, και την φλογα ταυτην παντι τροπωι μαραινειν εσπουδαζε, και τον
ιππον δυσχαλινον οντα και δυσηνιον μετα πολλης ηγχε της σφοδροτητος, εως οτε
αυτου τα σκιρτηματα περιεκοψεν, εως ευηνιον εποιησε, και μετα πολλης της
εξουσιας ταις χερσι του ηνιοχουντος αυτον παρεδωκε λογισμου. Ἀσθενειτω, φησι, το
σωμα, και μη ασθενειτω η ψυχη, χαλινουσθω η σαρξ, και μη εμποδιζεσθω ο προς τον
ουρανον της ψυχης δρομος. Μετα δε τουτων κακεινο μαλιστα αν τις αυτον
αγασαιτο, οτι και εξησθενηκως ουτως, και τοσαυτηι παλαιων αῤρωστιαι, των κατα
Θεον ουκ ημελει πραγματων, αλλα των υγιαινοντων και σφριγωντων τα σωματα
μαλλον πανταχου περιιπτατο, νυν μεν εις Ἔφεσον, νυν δε εις Κορινθον, εν
Μακεδονιαι πολλακις, εν Ἰταλιαι, πανταχου της γης, πανταχου της θαλαττης μετα
του διδασκαλου φαινομενος, και κοινωνων εν πασι των αγωνων αυτωι, και των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

επαλληλων κινδυνων και την φιλοσοφιαν της ψυχης ουκ ηλεγξεν η του σωματος
αῤρωστια· τοσουτος εστιν ο κατα Θεον ζηλος, ουτω κουφον εργαζεται το πτερον.
Ὥσπερ γαρ τοις τα σωματα εχουσιν ευεκτουντα και υγιη, κερδος ουδεν εσται της
ευεξιας, εαν η ψυχη καταβεβλημενη ηι και ραιθυμος και νωθης, ουτω τοις
εξησθενημενοις ουδεν εσται βλαβος απο της αῤρωστιας, εαν η ψυχη γενναια ηι και
διεγηγερμενη. ∆οκει μεν ουν τισιν η παραινεσις αυτη και συμβουλη εξουσιαν
διδοναι προς αδεεστεραν οινοποσιαν· το δε ου τοιουτον εστιν· αλλ' ει τις μετ'
ακριβειας εξετασειε την ρησιν αυτην, νηστειας μαλλον εστι το πραγμα παραινεσις.
Ἐννοησον γαρ πως ουκ εξ αρχης, ουδε εκ προοιμιων τουτο συνεβουλευσεν ο
Παυλος, αλλ' οτε ειδεν καταβεβλημενην την ισχυν απασαν, τοτε συνεβουλευσε· και
ουδε τοτε απλως, αλλα και μετα προδιορισμου τινος. Ου γαρ ειπεν απλως, Οινωι χρω,
αλλ', Οινωι ολιγωι· ουκ επειδη Τιμοθεος ταυτης εδειτο της παραινεσεως και της
συμβουλης, αλλ' επειδη ημεις δεομεθα. ∆ια τουτο επιστελλων εκεινωι, μετρα και
ορους ημιν τιθησι της οινοποσιας, τοσουτον κελευων πινειν, οσον διορθουν
ασθενειαν, οσον υγειαν παρεχειν τωι σωματι, αλλα μη νοσον ετεραν. Της γαρ 49.22
υδροποσιας της αφατου ουκ ελαττονα, αλλα και πολλωι πλειονα και χαλεπωτερα η
αμετρος οινοποσια τικτει νοσηματα και τωι σωματι και τηι ψυχηι, τον πολεμον των
παθων, και τον χειμωνα των ατοπων λογισμων επεισαγουσα τηι διανοιαι, και του
σωματος την ισχυν χαυνοτεραν και πλαδαρωτεραν εργαζομενη. Ου γαρ ουτως η της
γης φυσις ενοχληθεισα τηι των υδατων πλεονεξιαι συνεχως διαλυεται, ως η του
σωματος δυναμις χαυνουται και διαῤρει και εξιτηλος γινεται συνεχως οινοποσιαις
επαντλουμενη. Φευγωμεν τοινυν τας αμετριας εκατερωθεν, και της υγειας
επιμελωμεθα του σωματος, και τα σκιρτηματα αυτου περικοπτωμεν. Οινος γαρ
εδοθη παρα Θεου, ουχ ινα μεθυωμεν, αλλ' ινα νηφωμεν, ινα ευφραινωμεθα, ουχ ινα
αλγωμεν. Οινος γαρ ευφραινει, φησι, καρδιαν ανθρωπου· συ δε αυτον αθυμιας
υποθεσιν ποιεις· και γαρ βαρυθυμοι οι μεθυοντες μεθ' υπερβολης, σκοτου πολλου
κατασκεδαννυμενου των λογισμων. Φαρμακον εστιν αριστον, οταν την συμμετριαν
εχηι αριστην. Τουτο και προς τους αιρετικους ημιν χρησιμον το χωριον, τους
διαβαλλοντας του Θεου την κτισιν· ει γαρ ην των κεκωλυμενων, ουκ αν επετρεψεν ο
Παυλος, ουκ αν ειπεν οινωι κεχρησθαι. Ου προς αιρετικους δε μονον, αλλα και προς
τους αφελεστερους των ημετερων αδελφων, οι επαν ιδωσι τινας υπο μεθης
ασχημονουντας, αφεντες κακιζειν εκεινους, τον παρα του Θεου δοθεντα καρπον
διαβαλλουσι, λεγοντες, Μη εστω οινος. Λεγωμεν τοινυν προς αυτους, Μη εστω μεθη·
οινος γαρ εργον Θεου, μεθη δε εργον διαβολου· ουχ ο οινος ποιει την μεθην, αλλ' η
ασωτια ποιει την μεθην· μη διαβαλλε του Θεου το δημιουργημα, αλλα κατηγορει της
του συνδουλου μανιας. Συ δε αφεις τον αμαρτανοντα κολαζειν και διορθουσθαι, τον
ευεργετουντα υβριζεις;
εʹ. Ὅταν τοινυν ακουσωμεν τινων ταυτα λεγοντων, επιστομιζωμεν αυτους·
ου γαρ η χρησις, αλλ' η αμετρια την μεθην ποιει, μεθην, την κακων ριζαν απαντων.
Οινος εδοθη, ινα σωματος ασθενειαν διορθωσηται, ουχ ινα ψυχης ισχυν καταβαληι,
ινα σαρκος αῤρωστιαν ανεληι, ουχ ινα ψυχης υγειαν λυμαινηται. Μη τοινυν αμετρως
κεχρημενος τηι του Θεου δωρεαι παρεχε λαβας τοις ανοητοις και αναιδεστεροις των
ανθρωπων. Τι γαρ ελεεινοτερον μεθης; νεκρος εστιν εμψυχος ο μεθυων· δαιμων
εστιν αυθαιρετος, νοσημα συγγνωμην ουκ εχον, πτωμα απολογιας εστερημενον,
κοινη του γενους ημων ασχημοσυνη. Ου γαρ εν συνουσιαις μονον αχρηστος ο
μεθυων, ουδ' εν ιδιωτικοις και δημοσιοις πραγμασιν, αλλα και εν ψιληι θεωριαι
παντων εστιν αηδεστερος, δυσωδιας πνεων· ερυγαι και χασμησεις, και αι φωναι των
μεθυοντων ατερπεις και αηδεις, βδελυγμιας εσχατης πληρουσαι τους ορωντας και
συγγινομενους· και το κεφαλαιον των κακων, οτι τον ουρανον αβατον ποιει τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

μεθυουσι τουτο το νοσημα, και των αιωνιων αγαθων ουκ αφιησιν επιτυχειν, αλλα
μετα της ενταυθα ασχημοσυνης και εκει κολασις αφορητος τους τα τοιαυτα
νοσουντας αναμενει. Περικοψωμεν τοινυν την πονηραν ταυτην συνηθειαν, και
ακουσωμεν Παυλου λεγοντος, Οινωι ολιγωι χρω· και γαρ αυτον τον ολιγον δια την
ασθενειαν επετρεψεν· ως ει μη ην ασθενεια διενοχλουσα, ουκ αν 49.23 ηναγκασε τον
μαθητην ουδε τον ολιγον προσιεσθαι. Και γαρ και τα αναγκαιως ημιν παραδοθεντα
σιτα και ποτα τοις καιροις και ταις χρειαις αει μετρειν δει, και μηδαμου την χρειαν
υπερβαινειν, μηδε απλως και εικη τι ποιειν. Ἀλλ' επειδη την του Παυλου
κηδεμονιαν και την αρετην εμαθομεν την Τιμοθεου, φερε λοιπον επ' αυτην την
λυσιν των ζητηματων τον λογον αγαγωμεν. Τινα ουν εισι τα ζητουμενα; αναγκαιον
γαρ παλιν ειπειν ινα σαφεστερα η λυσις γενηται· τινος ουν ενεκεν αγιον τοιουτον
και τοσαυτα οικονομουντα πραγματα, εις αῤρωστιαν συνεχωρησεν ο Θεος εμπεσειν,
και ουτε αυτος, ουτε ο διδασκαλος ισχυσε το νοσημα διορθωσασθαι, αλλα της κατα
την οινοποσιαν εδεηθησαν βοηθειας; Και τα μεν ζητουμενα ταυτα ην. ∆ει δε αυτην
επαγαγειν την λυσιν, ως μη μονον ει τινες νοσωι και αῤρωστιαι τοιαυτηι περιπεσοιεν,
αλλα και ει τινες πενιαι, και λιμωι, και δεσμοις, και βασανοις, και επηρειαις, και
συκοφαντιαις, και πασι τοις κατα τον παροντα βιον δεινοις, αγιοι και μεγαλοι και
θαυμαστοι, και επ' εκεινων απο των σημερον ρηθησομενων ακριβη και σαφεστατην
δυνηθηναι ευρεσθαι την απολογιαν προς τους εγκαλειν βουλομενους. Και γαρ
ηκουσατε πολλων τοιαυτα ζητουντων· Τι δηποτε ο δεινα μετριος ων και επιεικης
ανθρωπος υφ' ετερου παρανομου τινος και πονηρου καθ' εκαστην ημεραν εις
δικαστηριον ελκεται, και μυρια πασχει δεινα, και ο Θεος συγχωρει; τινος ουν ενεκεν
ετερος συκοφαντηθεις απεθανεν αδικως; Ὁ δεινα κατεποντισθη, φησιν, αλλος
κατεκρημνισθη· και πολλους αν εχοιμεν αγιους ειπειν, και εφ' ημων και επι των
προγονων των ημετερων πολλας υπομειναντας θλιψεις διαφορους και ποικιλας.
Ἵνα ουν απαντων τουτων τον λογον ιδωμεν, και μητε αυτοι θορυβωμεθα, μητε
ετερους σκανδαλιζομενους περιορωμεν, μετ' ακριβειας απασης τοις λεχθησεσθαι
μελλουσι νυν προσεχωμεν.
ςʹ. Της γαρ των αγιων κακωσεως της ποικιλης και παντοδαπης οκτω τον
αριθμον αιτιας εχω προς την υμετεραν αγαπην ειπειν. ∆ιο συντεινατε μοι εαυτους
μετα ακριβειας απαντες, ειδοτες ως ουδεμια λοιπον εσται ημιν συγγνωμη και
απολογια σκανδαλιζομενοις επι τοις συμβαινουσιν, ει γε τοσουτων προφασεων
ουσων, ως μηδεμιας ουσης ουτω μελλοιμεν θορυβεισθαι και ταραττεσθαι. Πρωτη
μεν ουν, δια το μη ταχεως αιρεσθαι εις απονοιαν τωι μεγεθει των κατορθωματων και
των θαυματων, αφιησιν αυτους ο Θεος κακουσθαι. ∆ευτερα, ινα μη μειζονα της
ανθρωπινης φυσεως περι αυτων υπονοιαν εχωσιν ετεροι, και θεους, αλλ' ουκ
ανθρωπους νομισωσιν αυτους ειναι. Τριτη, ινα η του Θεου φαινηται δυναμις δια των
εξασθενουντων και δια των δεσμουμενων κρατουσα και περιγινομενη, και το
κηρυγμα αυξουσα. Τεταρτη, ινα αυτων εκεινων η υπομονη φανερωτερα γενηται,
ουκ επι μισθωι τωι Θεωι δουλευοντων, αλλα και τοσαυτην επιδεικνυμενων
ευγνωμοσυνην, ως και μετα τοσαυτα κακα την ακεραιαν περι αυτον επιδεικνυσθαι
ευνοιαν. Πεμπτη, ινα περι αναστασεως φιλοσοφωμεν· οταν γαρ ιδηις ανδρα δικαιον
και πολλης γεμοντα αρετης μυρια παθοντα δεινα, και ουτως απελθοντα εντευθεν,
και ακων αναγκασθησηι παντως εννοησαι τι περι της εκει κρισεως. Ει γαρ ανθρωποι
τους υπερ αυτων καμνοντας ουκ αφιασι χωρις 49.24 μισθων και αμοιβης απελθειν,
πολλωι μαλλον ο Θεος τους τοσαυτα πεπονηκοτας ουκ αν ελοιτο ποτε αστεφανωτους
αφειναι· ει δε ουκ αν ελοιτο της των πονων αυτων αμοιβης αυτους αποστερησαι
ποτε, αναγκη καιρον ειναι τινα μετα την εντευθεν τελευτην, καθ' ον αποληψονται
τας αμοιβας των εντευθεν πονων. Ἕκτη, ινα παντες οι περιπιπτοντες τοις δεινοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ικανην εχωσι παρακλησιν και παραμυθιαν, εις εκεινους αφορωντες, και των
συμβεβηκοτων αυτοις μεμνημενοι κακων. Ἑβδομη, ινα οταν παρακαλωμεν υμας
προς την εκεινων αρετην, και προς εκαστον υμων λεγωμεν, οτι μιμησαι Παυλον, και
ζηλωσον Πετρον, μη νομιζοντες δια την των κατορθωματων υπερβολην ετερας
αυτους μετεσχηκεναι φυσεως, αποκνησητε προς την μιμησιν. Ὀγδοη, ινα οταν δεηι
μακαριζειν και ταλανιζειν, μαθωμεν τινας μεν χρη μακαριους ηγεισθαι, τινας δε
αθλιους και ταλαιπωρους. Και αι μεν αιτιαι αυται· δει δε αυτας απο των Γραφων
πιστωσασθαι πασας, και δειξαι μετα ακριβειας, ως ουκ ανθρωπινων λογισμων
επινοια, αλλα των Γραφων εστιν αποφασις τα ειρημενα απαντα. Ουτω γαρ και ο
λογος ημιν αξιοπιστοτερος εσται, και μαλλον εγκαθεδειται ταις υμετεραις ψυχαις.
Ὅτι μεν ουν εις το μετριαζειν και ταπεινοφρονειν, και το μη φυσασθαι εκ των
σημειων και των κατορθωματων, συμβαλλεται τοις αγιοις η κακωσις, και δια τουτο
συνεχωρησεν αυτην ο Θεος γενεσθαι, και του προφητου ∆αυιδ, και του Παυλου τα
αυτα λεγοντων ακουσωμεν. Ἐκεινος μεν γαρ φησιν· Ἀγαθον μοι, Κυριε, οτι
εταπεινωσας με, οπως αν μαθω τα δικαιωματα σου· ουτος δε ειπων, οτι Ἡρπαγην εις
τριτον ουρανον, και εις τον παραδεισον απηνεχθην, επηγαγε λεγων, Και τηι
υπερβοληι των αποκαλυψεων ινα μη υπεραιρωμαι, εδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι,
αγγελος σαταν ινα με κολαφιζηι. Τι τουτου σαφεστερον; Ἵνα μη υπεραιρωμαι, φησι,
δια τουτο συνεχωρησεν ο Θεος τους αγγελους του σατανα κολαφιζειν με· αγγελους
δε του σατανα ουχι δαιμονας λεγει τινας, αλλα ανθρωπους τους υπηρετουμενους τωι
διαβολωι, τους απιστους, τους τυραννους, τους Ἕλληνας, οι συνεχως αυτον εθλιβον,
και συνεχως ηλαυνον· ο δε λεγει, τοιουτον εστιν· ηδυνατο, φησιν, ο Θεος
καταστειλαι τους διωγμους, και τας θλιψεις τας επαλληλους· αλλ' επειδη ηρπαγην
εις τριτον ουρανον και απηνεχθην εις τον παραδεισον, ινα μη τηι υπερβοληι των
αποκαλυψεων τουτων επαρθω και μεγα φρονησω, συνεχωρησε τους διωγμους
τουτους, και τους αγγελους του σατανα αφηκε κολαφιζειν με δια των διωγμων και
των θλιψεων, ινα μη υπεραιρωμαι. Ει γαρ και αγιοι και θαυμαστοι οι περι Παυλον
και Πετρον, και παντες οσοι τοιουτοι, ωσπερ ουν και εισιν, αλλ' ανθρωποι εισι, και
δεονται πολλης γε της ασφαλειας, εις το μη ραιδιως επαιρεσθαι· και μαλιστα παντων
οι αγιοι. Ουδεν γαρ ουτως εις απονοιαν αιρειν ειωθεν, ως συνειδος γεμον
κατορθωματων, και ψυχη μετα παῤρησιας ζωσα. Ἵνα ουν μηδεν τοιουτον πασχωσιν
εκεινοι, τους πειρασμους και τας θλιψεις συνεχωρησεν ειναι, δυναμενας αυτους
καταστελλειν και πειθειν μετριαζειν εν απασιν.
ζʹ. Ὅτι δε και εις το δειχθηναι του Θεου την ισχυν τα μεγαλα τουτο αυτο
συντελει, και τουτο ακουσον παρα του αυτου αποστολου, τουτο προτερον ειρηκοτος.
Ἵνα γαρ μη λεγηις, ο τι οι απιστοι νομιζουσι, τον Θεον τον ταυτα συγχωρουντα
ασθενη τινα ειναι, και μη δυναμενον εξαρπασαι των κινδυνων τους εαυτου,
συγχωρειν αυτους κακουσθαι συνεχως. Και τουτο σκοπει, πως δια τουτων 49.25
απεδειξεν ο Παυλος, δεικνυς, οτι ου μονον ασθενειαν αυτου ου κατηγορει τα
γινομενα, αλλα και μειζονως αυτου την δυναμιν επιδεικνυται πασιν· ειπων γαρ, οτι
Ἐδοθη μοι σκολοψ τηι σαρκι, αγγελος σαταν, ινα με κολαφιζηι· και τους επαλληλους
πειρασμους δια τουτου δηλωσας, επηγαγεν· Ὑπερ τουτου τρις τον Κυριον
παρεκαλεσα, ινα αποστηι απ' εμου· και ειπε μοι· Ἀρκει σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις
μου εν ασθενειαι τελειουται. Τοτε μου δεικνυται η δυναμις, φησιν, οταν υμεις εν
ασθενειαι ητε· και δι' υμων των δοκουντων ασθενειν ο του κηρυγματος αυξεται
λογος, και πανταχου κατασπειρεται. Ὅτε γουν εις το δεσμωτηριον μυριας λαβων
πληγας εισηνεχθη, τον δεσμοφυλακα εδησεν· εν τωι ξυλωι ησαν οι ποδες, εν τηι
αλυσει αι χειρες, και το δεσμωτηριον εσειετο κατα μεσην την νυκτα, υμνουντων
αυτων. Ὁραις πως η δυναμις αυτου εν ασθενειαι ετελειουτο; Ει ην λελυμενος ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

Παυλος, και εσεισεν εκεινο το οικημα, ουκ ην ουτω θαυμαστον το γινομενον. ∆ια
τουτο, φησι, μενε δεδεμενος, και σαλευεσθωσαν οι τοιχοι παντοθεν, και λυεσθωσαν
οι δεσμωται, ινα μειζονως η δυναμις μου φαινηται δια σου του κατεχομενου και
συμπεποδισμενου, των δεδεμενων λυομενων απαντων. Τουτο ουν αυτο και τον
δεσμοφυλακα εξεπληξε τοτε, οτι μετα τοσαυτης κατεχομενος αναγκης, δι' ευχης
μονης ισχυσε μεν τιναξαι τα θεμελια, αναπετασαι δε τας θυρας του δεσμωτηριου, και
λυσαι τους δεδεμενους απαντας. Ουκ ενταυθα δε μονον, αλλα και επι Πετρου, και επ'
αυτου του Παυλου, και επι των αλλων δε αποστολων ιδοι τις αν συμβαινον τουτο
συνεχως, και τοις διωγμοις την χαριν του Θεου αει επανθουσαν, και ταις θλιψεσι
παραφαινομενην, και ουτω την δυναμιν αυτου κηρυττουσαν. ∆ιοπερ ελεγεν, Ἀρκει
σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Ὅτι δε και μειζονα της
ανθρωπινης φυσεως πολλοι πολλακις εμελλον υποπτευειν περι αυτων, ει μη
τοσαυτα πασχοντας εωρων, ακουσον πως αυτο δεδοικεν ο Παυλος. Ἐαν γαρ και
θελησω, φησι, καυχησασθαι, ουκ εσομαι αφρων· φειδομαι δε, μη τις εις εμε
λογισηται υπερ ο βλεπει με, η ακουει τι εξ εμου. Τι δε εστιν ο λεγει; Ἠδυναμην, φησι,
πολλωι μειζονα θαυματα ειπειν, αλλ' ου βουλομαι, μηποτε το μεγεθος των σημειων
μειζονα περι εμου τοις ανθρωποις υπονοιαν παραστησηι. ∆ια τουτο και οι περι τον
Πετρον, επειδη τον χωλον ωρθωσαν, και παντες ησαν κεχηνοτες προς αυτους,
καταστελλοντες αυτους, και πειθοντες ως ουδεν παρ' εαυτων, ουδε οικοθεν
επεδειξαντο, λεγουσι· Τι ημιν ατενιζετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του
περιπατειν αυτον; Και παλιν εν Λυστροις ου μονον ησαν εκπεπληγμενοι, αλλα και
ταυρους στεφανωσαντες ηνεγκαν, και θυσαι επεχειρουν τωι Παυλωι και τωι Βαρναβαι.
Ὅρα διαβολου κακουργιαν· δι' ων ο Κυριος εσπουδαζε την ασεβειαν εκκαθαραι της
οικουμενης, δια τουτων αυτην εκεινος εισαγαγειν εσπουδαζε, παλιν πειθων
ανθρωπους θεους νομιζειν, ο και εν τοις εμπροσθεν χρονοις εποιησε. Και τουτο
μαλιστα εστιν, ο της ειδωλολατρειας την αρχην και την ριζαν εισηγαγε. Πολλοι γαρ
και πολεμους κατορθωσαντες, και τροπαια στησαντες, και πολεις οικοδομησαντες,
και ετερα τινα τοιαυτα τοις τοτε ευεργετησαντες, θεοι παρα τοις πολλοις
ενομισθησαν, και ναοις ετιμηθησαν και βωμοις, και πας ο των Ἑλληνικων θεων
καταλογος απο τουτων συγκειται των ανθρωπων. Ἵνα ουν μη και επι των αγιων
τουτο γενηται, συνεχωρησεν αυτους ελαυνεσθαι συνεχως, μαστιζεσθαι, αῤρω 49.26
στιαις περιπιπτειν, ινα η της σωματικης αῤρωστιας υπερβολη και των πειρασμων το
πληθος πεισηι τους παροντας τοτε, οτι και ανθρωποι ησαν οι τα τοιαυτα
θαυματουργουντες, και ουδεν παρ' εαυτων εισεφερον, αλλα γυμνη η χαρις δι'
εκεινων παντα ειργαζετο. Ει γαρ τους μικρα και ευτελη πεποιηκοτας θεους
ενομισαν, πολλωι μαλλον, ει μηδεν επασχον ανθρωπινον, τουτους υπωπτευσαν αν,
τοιαυτα εργασαμενους, οια ουδεις ουδεποτε ουκ ειδεν, ουδε ηκουσεν. Ὅπου γαρ
μαστιζομενων αυτων, κρημνιζομενων, δεσμουμενων, ελαυνομενων, καθ' εκαστην
κινδυνευοντων ημεραν, ομως κατεπεσον τινες εις την ασεβη ταυτην υπονοιαν,
πολλωι μαλλον, ει μηδεν επασχον ανθρωπινον, τουτο αν υπωπτευθησαν.
ηʹ. Τριτη μεν ουν εστιν αυτη η της κακωσεως αιτια· τεταρτη δε, το μη
νομιζεσθαι τους αγιους επ' ελπιδι της παρουσης ευπραγιας τον Θεον θεραπευειν. Και
γαρ πολλοι των εν ασελγειαι ζωντων παρα πολλων εγκαλουμενοι πολλακις, και
προς τους της αρετης καλουμενοι πονους, και των αγιων εγκωμιαζομενων
ακουοντες επι τηι των δεινων ευψυχιαι, απο τουτων διαβαλλειν αυτους επιχειρουσι·
και ουκ ανθρωποι μονον, αλλα και αυτος ο διαβολος αυτο τουτο υπωπτευσεν.
Ἐπειδη γαρ ο Ἰωβ πολυν περιεβεβλητο πλουτον, και πολλης απηλαυεν ευποριας,
ονειδιζομενος υπο του Θεου δι' αυτον ο πονηρος δαιμων εκεινος, ουδεν εχων ειπειν,
ουδε υπερ των καθ' εαυτον απολογησασθαι εγκληματων, ουδε ταις αρεταις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

επισκηψαι του δικαιου, προς ταυτην ευθεως καταφευγει την απολογιαν, ουτω
λεγων· Μη δωρεαν Ἰωβ σεβεται σε; περιεφραξας τα εσω αυτου και τα εξω. Ἐπι
μισθωι, φησιν, εστιν εκεινος εναρετος, τοσαυτης ευποριας απολαυων. Τι ουν ο Θεος,
Βουλομενος δειξαι, οτι ουκ επι μισθωι θεραπευουσιν αυτον οι αγιοι, περιειλεν αυτου
την ευποριαν απασαν, και πενιαι παρεδωκε, και νοσηματι χαλεπωι περιπεσειν
συνεχωρησεν. Ειτα ελεγχων αυτον ως εικη ταυτα υποπτευσαντα, φησιν, οτι Ἔτι
εχεται ακακιας· συ δε ειπας διακενης τα υπαρχοντα αυτου απολεσαι. Τοις γαρ αγιοις
αρκει τουτο εις αμοιβην και αντιδοσιν, το θεραπευειν τον Θεον· επει και τωι
φιλουντι τουτο αρκει εις αμοιβην το φιλειν τον ερωμενον τον εαυτου, και πλεον
ουδεν επιζητει, ουδε ηγειται τι μειζον ειναι τουτου. Ει δε επ' ανθρωπου τουτο,
πολλωι μαλλον επι του Θεου· οπερ ουν και ο Θεος δειξαι βουλομενος, πλεον ων
ᾔτησεν ο διαβολος εδωκεν. Ἐκεινος μεν γαρ φησιν· Ἐξαποστειλον την χειρα σου, και
αψαι αυτου· ο δε Θεος ουχ ουτως, αλλα, Σοι αυτον παραδιδωμι, φησιν. Καθαπερ γαρ
επι των εξωθεν αγωνων οι σφριγωντες τα σωματα και ευεκτουντες των αθλητων
ουχ ουτω φαινονται, επειδαν το διαβροχον ελαιωι παντοθεν ιματιον ωσι
περιβεβλημενοι, αλλ' οταν αυτο ριψαντες γυμνοι προς τα σκαμματα ελκωνται, τοτε
μαλιστα τους θεατας τηι των μελων αναλογιαι παντοθεν εκπληττουσιν, ουδενος
αυτην επισκιασαι δυναμενου λοιπον· ουτω και ο Ἰωβ, ηνικα μεν ην τον πλουτον
απαντα περιβεβλημενος εκεινον, ουκ ην καταδηλος τοις πολλοις οστις ην· επειδη δε
αυτον, καθαπερ ιματιον αποδυσαμενος ο αθλητης, εῤριψε, και προς τους της
ευσεβειας αγωνας γυμνος εισηλθεν, ουτω γυμνωθεις τους θεατας εξεπληξεν
απαντας, ως και αυτο το των αγγελων θεατρον επι τηι της ψυχης αυτου καρτεριαι
μεγα ανακεκραγεναι, και κροτησαι τον 49.27 στεφανιτην εκεινον. Ὥσπερ γαρ εφθην
ειπων, ουχ ουτως εφαινετο τοις ανθρωποις παντα τον πλουτον περιβεβλημενος
εκεινον, ως οτε καθαπερ ιματιον ριψας αυτον, γυμνος εδειχθη, ωσπερ εν θεατρωι,
μεσηι τηι οικουμενηι, και παντες αυτου την ευεξιαν της ψυχης εξεπλαγησαν· ουκ απο
της γυμνωσεως δε μονον εδεικνυτο, αλλα και απο της παλης και της κατα την
αῤρωστιαν υπομονης. Ὥσπερ γαρ εφθην ειπων, ουκ αυτος αυτον επαταξεν ο Θεος,
ινα μη παλιν ο διαβολος λεγηι, οτι εφεισω, και ουχ οσον εδει, τοσουτον επηγαγες
πειρασμον· αλλ' αυτωι παρεδωκε τωι διαβολωι και την των θρεμματων απωλειαν, και
την της σαρκος εξουσιαν. Θαῤρω τωι αθλητηι, φησι· δια τουτο ου κωλυω προσαγαγειν
αυτωι οσα αν θεληις παλαισματα. Ἀλλα καθαπερ οι δοκιμοι των παλαιστων και τηι
τεχνηι και τηι ρωμηι του σωματος θαῤρειν εχοντες, ουκ ορθοι συμπλεκονται τοις
ανταγωνισταις πολλακις, ουδε εξ ισης, αλλα μεσους εαυτους παρεχουσι κατασχειν
εκεινοις, ωστε λαμπροτεραν ποιησασθαι την νικην· ουτω και ο Θεος μεσον εδωκε τωι
διαβολωι κατασχειν τον αγιον, ινα οταν αυτου μετα την τοσαυτην της συμβολης
πλεονεξιαν κρατησηι, και επι της γης εκτεινηι, λαμπροτερος ο στεφανος γενηται.
Χρυσιον εστι δοκιμον· ως βουλει δοκιμασον, ως βουλει βασανισον, ουχ ευρησεις εν
αυτωι κηλιδα. Ου την ετερων δε ημιν ανδρειαν δεικνυσι μονον, αλλα και ετεραν
παραμυθιαν κομιζει πολλην. Τι γαρ φησιν ο Χριστος; Μακαριοι εστε, οταν
ονειδισωσιν υμας ανθρωποι, και διωξωσι, και ειπωσι παν πονηρον ρημα καθ' υμων
ψευδομενοι, ενεκεν εμου· χαιρετε και αγαλλιασθε, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις
ουρανοις· ουτω γαρ εποιουν και τοις προφηταις οι πατερες αυτων. Και παλιν ο
Παυλος βουλομενος παραμυθησασθαι τους Μακεδονας, Ὑμεις γαρ, φησι, μιμηται
εγενηθητε αδελφοι των Ἐκκλησιων του Θεου των ουσων εν τηι Ἰουδαιαι, οτι τα αυτα
επαθετε και υμεις υπο των ιδιων συμφυλετων, καθαπερ κακεινοι υπο των Ἰουδαιων.
Και Ἑβραιους παλιν ουτω παρακαλει, καταλεγων τους δικαιους απαντας τους εν
καμινοις, τους εν λακκοις, τους εν ερημοις, τους εν ορεσι, τους εν σπηλαιοις, τους εν
λιμωι, τους εν στενοχωριαι διαγοντας· η γαρ κοινωνια των παθων φερει τινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

παραμυθιαν τοις εκπεπτωκοσιν. Ὅτι δε και τους περι αναστασεως παλιν τουτο
εισαγει λογους, ακουσον αυτου του Παυλου λεγοντος· Ει κατα ανθρωπον
εθηριομαχησα εν Ἐφεσωι, τι μοι το οφελος, ει νεκροι ουκ εγειρονται; Και παλιν, Ει εν
τηι ζωηι ταυτηι ηλπικοτες εσμεν εν Χριστωι μονον, ελεεινοτεροι παντων ανθρωπων
εσμεν. Μυρια πασχομεν δεινα κατα τον παροντα βιον, φησιν· ει τοινυν ουκ εστιν
ελπισαι ετεραν ζωην, τι γενοιτ' αν ημων αθλιωτερον;
θʹ. Ὅθεν δηλον, οτι ου μεχρι του παροντος εστηκε τα ημετερα· και τουτο
δηλον απο των πειρασμων γινεται, Ου γαρ αν ποτε ανασχοιτο ο Θεος τους τοσαυτα
και τηλικαυτα πεπονθοτας κακα, και τον παροντα βιον απαντα εν πειρασμοις και
μυριοις διαγοντας κινδυνοις, μη πολλωι μειζοσιν αμειψασθαι δωρεαις· ει δε ουκ
ανασχοιτο, ευδηλον οτι βελτιω τινα και λαμπροτεραν ητοιμασεν ετεραν ζωην, καθ'
ην μελλει τους της ευσεβειας αθλητας στεφανουν και ανακηρυττειν, της οικουμενης
ορωσης απα 49.28 σης. Ὥστε οταν ιδηις δικαιον στενοχωρουμενον, κακουμενον, εν
αῤρωστιαι και πενιαι και μυριοις ετεροις δεινοις τον παροντα βιον καταλυσαντα, ειπε
προς εαυτον, οτι ει μη αναστασις ην και κρισις, ουκ αν ο Θεος τον τοσαυτα δι' αυτον
πεπονθοτα κακα αφηκε μηδενος απολαυσαντα αγαθου απελθειν εντευθεν· οθεν
δηλον, οτι ετεραν αυτοις ητοιμασε ζωην ηδιω της παρουσης και ανεκτοτεραν
πολλωι. Ου γαρ αν, ει μη τουτο ην, των μεν πονηρων ειασε πολλους τρυφαιν κατα τον
παροντα βιον, των δε δικαιων πολλους εν μυριοις ηφιει κακοις· αλλ' επειδη
παρεσκευασται αιων ετερος, εν ωι κατ' αξιαν εκαστωι, τωι μεν της πονηριας, τωι δε της
αρετης αποδιδοναι μελλει, δια τουτο ανεχεται τον μεν κακουμενον, τον δε
τρυφωντα ορων. Και την ετεραν δε αιτιαν απο των Γραφων παραστησαι πειρασομαι.
Ποια δε ην αυτη; Το μη λεγειν ημας εις την αυτην αρετην παρακαλουμενους, οτι
εκεινοι φυσεως ετερας μετειχον, η ουκ ησαν ανθρωποι. ∆ια τουτο τις περι του
μεγαλου διαλεγομενος Ἠλιου, ουτω πως φησιν, Ἠλιας ανθρωπος ην ομοιοπαθης
ημιν. Ὁραις οτι απο της των παθων κοινωνιας δεικνυσιν αυτον ανθρωπον οντα καθ'
ημας. Και παλιν· Και γαρ εγω ανθρωπος ειμι ομοιοπαθης υμιν· και τουτο την
κοινωνιαν εγγυαται της φυσεως. Ἵνα δε μαθηις, οτι και μακαριζειν ημας, ους χρη
μακαριζειν, τουτο παιδευει, δηλον εκειθεν. Ὅταν γαρ ακουσηις Παυλου λεγοντος, οτι
Ἄχρι της αρτι ωρας και πεινωμεν και διψωμεν, και γυμνητευομεν, και
κολαφιζομεθα, και αστατουμεν, και κοπιωμεν· και οτι Ὃν αγαπαι Κυριος, παιδευει,
μαστιγοι δε παντα υιον, ον παραδεχεται, ευδηλον οτι ουχι τους ανεσεως
απολαυοντας, αλλα τους στενοχωρουμενους δια τον Θεον, τους θλιβομενους,
τουτους επαινεσομεθα, και ζηλωσομεν τους εν αρετηι ζωντας, τους ευσεβειας
επιμελουμενους. Ουτω και ο προφητης φησιν· Ἡ δεξια αυτων δεξια αδικιας, αι
θυγατερες αυτων κεκαλλωπισμεναι, περικεκοσμημεναι ως ομοιωμα ναου. Τα ταμεια
αυτων πληρη, εξερευγομενα εκ τουτου εις τουτο· τα προβατα αυτων πολυτοκα,
πληθυνοντα εν ταις εξοδοις αυτων, οι βοες αυτων παχεις. Ουκ εστι καταπτωμα
φραγμου, ουδε διεξοδος, ουδε κραυγη εν ταις πλατειαις αυτων. Ἐμακαρισαν τον
λαον, ωι ταυτα εστιν. Συ δε τι φης, ω προφητα; Μακαριος, φησιν, ο λαος, ου Κυριος ο
Θεος αυτου· ου τον εν χρημασι πλουτουντα, αλλα τον ευσεβειαι κομωντα, τουτον
εγω μακαριζω, φησι, καν μυρια πασχηι δεινα. Ει δε χρη και εννατην αιτιαν ειπειν,
εκεινο αν ειποιμεν, οτι δοκιμωτερους ποιει τους θλιβομενους η θλιψις· Ἡ γαρ θλιψις
υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου
καταισχυνει. Ὁραις οτι η εκ της θλιψεως δοκιμη την περι των μελλοντων ημιν
ελπιδα εντιθησι, και το μενειν εν πειρασμοις ευελπιδας ποιει περι των μελλοντων
ειναι; Ὥστε ου ματην ελεγον, οτι αι θλιψεις αυται τας περι της αναστασεως ημιν
ελπιδας υπογραφουσι, και βελτιους εργαζονται τους βασανιζομενους· ωσπερ γαρ,
φησιν, εν καμινωι δοκιμαζεται χρυσος, ουτως ανθρωπος δεκτος εν καμινωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

ταπεινωσεως. Ἔστι δε και δεκατην αιτιαν ειπειν. Ποιαν δη ταυτην; Ἣν και πολλακις
ειπον ηδη προτερον, οτι ει τινας κηλιδας εχομεν, και ταυτας ενταυθα αποτιθεμεθα.
Και τουτο προς τον πλουσιον ο πατριαρχης δηλων ελεγεν, οτι Λαζαρος απελαβεν
αυτου τα κακα, οθεν παρακαλει 49.29 ται. Και προς ταυτηι παλιν ετεραν ευρησομεν.
Ποιαν δη ταυτην; Το τους στεφανους ημιν και τα βραβεια πλεοναζειν· οσωι γαρ αι
θλιψεις επιτεινονται, τοσουτωι και αι αμοιβαι αυξονται, μαλλον δε και πολλωι πλεον·
Ου γαρ αξια τα παθηματα του νυν καιρου, φησι, προς την μελλουσαν δοξαν
αποκαλυπτεσθαι εις ημας. Τοσαυτας τοινυν αιτιας εχοντες ειπειν της των αγιων
κακωσεως, μη δυσχεραινωμεν εν τοις πειρασμοις, μηδε απορωμεν, μηδε
θορυβωμεθα, αλλα και αυτοι τας εαυτων παιδαγωγωμεν ψυχας, και ετερους ταυτα
διδασκωμεν· καν ιδηις ανθρωπον εν αρετηι ζωντα, φιλοσοφιας επειλημμενον,
αρεσκοντα Θεωι, ειτα μυρια πασχοντα δεινα, μη σκανδαλισθηις, αγαπητε· καν ιδηις
τινα πνευματικοις επιτιθεμενον πραγμασι, και μελλοντα τι χρησιμον ανυειν, ειτα
υποσκελιζομενον, μη θορυβηθηις. Και γαρ οιδα πολλους πολλακις τουτο ζητουντας·
Ὁ δεινα, φησιν, εις μαρτυριον απεδημησε πενησι χρηματα διακομιζων, και ναυαγιωι
περιεπεσε, και παντα απωλεσεν· ετερος παλιν αυτο τουτο ποιων ληισταις περιετυχε,
και μολις την εαυτου ψυχην διεσωσε, γυμνος αναχωρησας εκειθεν. Τι ουν αν
ειποιμεν; Ὅτι επ' ουδενι τουτων ασχαλλειν χρη. Ει γαρ και ναυαγιωι περιεπεσεν,
αλλ' εχει τον καρπον της δικαιοσυνης απηρτισμενον· τα γαρ εαυτου παντα
επληρωσε, συνελεξε τα χρηματα, απεθετο, λαβων απηιει, της αποδημιας ηψατο, το δε
ναυαγιον λοιπον ου της αυτου γνωμης γεγονεν. Ἀλλα τινος ενεκεν ο Θεος τουτο
συνεχωρησεν; Ἵνα τουτον εργασηται δοκιμον. Ἀλλ' οι πενητες, φησιν,
απεστερηθησαν των χρηματων. Ουχ ουτω συ προνοεις των πενητων, ως ο ποιησας
αυτους Θεος· ει γαρ και τουτων απεστερηθησαν, αλλ' ετερωθεν δυναται πλειονα
παρασχειν αυτοις ευποριας αφορμην. ιʹ. Μη τοινυν απαιτωμεν αυτον ευθυνας των
γινομενων, αλλα δοξασωμεν εν απασιν. Ου γαρ απλως ουδε εικη συγχωρει τα
τοιαυτα γινεσθαι πολλακις, αλλα μετα του μη περιιδειν τους μελλοντας απολαυειν
της εκ των χρηματων τουτων παραμυθιας, αλλ' ετεραν αυτοις αντι τουτων
παρασχειν αφορμην διατροφης, και τον υπομειναντα το ναυαγιον δοκιμωτερον
ποιει, και πλειονα αυτωι προξενει τον μισθον· του γαρ ελεημοσυνην δουναι το
τοιουτοις περιπεσοντα πραγμασιν ευχαριστησαι τωι Θεωι, πολλωι μειζον εστιν. Ου γαρ
απερ αν δι' ελεημοσυνην δωμεν, αλλα και απερ αν παρ' ετερων αφαιρεθεντες
ενεγκωμεν γενναιως, και ταυτα πολυν ημιν φερει τον καρπον. Και ινα μαθηις, οτι
τουτο εκεινου μειζον εστιν, απο των συμβεβηκοτων τωι Ἰωβ τουτο ποιησω φανερον.
Ἐκεινος ηνικα τα χρηματα εκεκτητο, την οικιαν ηνεωιξε τοις πενησι, τα οντα παντα
εξεδιδου· αλλ' ουκ ην ουτω λαμπρος, ηνικα την οικιαν ηνεωιξε την εαυτου τοις
πενησιν, ως οτε αυτην ακουσας καταπεσουσαν, ουκ απεδυσπετησεν· ουκ ην ουτω
λαμπρος, οτε απο της κουρας των προβατων τους γυμνους περιεβαλεν, ως ην
λαμπρος και ευδοκιμος, οτε ακουσας οτι πυρ κατεπεσε, και τα θρεμματα παντα
ανηλωσεν, ευχαριστησε. Τοτε φιλανθρωπος ην, νυν εγενετο φιλοσοφος· τοτε ηλεει
τους πενητας, νυν δε ευχαριστει τωι ∆εσποτηι, και ουκ ειπε προς εαυτον· Τι 49.30 ποτε
τουτο εστι; τα ποιμνια ανηλωται, αφ' ων ετρεφοντο μυριοι πενητες· και ει αναξιος
ημην εγω απολαυειν ευποριας ταυτης, δια γουν τους μετεχοντας εδει φεισασθαι.
Ἀλλ' ουδεν τουτων ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' ᾔδει τον Θεον προς το συμφερον
απαντα οικονομουντα. Και ινα μαθηις, οτι μειζονα υστερον εδωκε την πληγην τωι
διαβολωι, οτε αφαιρεθεις ηυχαριστησεν, η οτε κεκτημενος ηλεει, κατανοησον, οτι
οτε εκεκτητο, καν υποψιαν τινα εσχεν ειπειν ο διαβολος, ει και ψευδη, αλλ' ομως
εσχεν ειπειν, οτι Μη δωρεαν Ἰωβ σεβεται σε; Ἐπειδη δε παντα ελαβε, και παντων
αυτον εγυμνωσεν. ο δε την αυτην ευνοιαν προς τον Θεον διετηρησε, τοτε λοιπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ενεφραγη το αναισχυντον στομα, και ουδεν ουκετι εσχεν ειπειν· λαμπροτερος γαρ
απο των προτερων ο δικαιος ην. Του γαρ εν πλουτωι ζωντα ποιειν ελεημοσυνην, το
παντα αφαρπαγεντα γενναιως ενεγκειν και μετ' ευχαριστιας πολλωι μειζον εστιν,
καθαπερ ουν επι τουτου δεδεικται του δικαιου· τοτε πολλη η φιλοφροσυνη προς
τους συνδουλους ην, νυν μεγα το φιλτρον προς τον ∆εσποτην εδεικνυτο. Τουτον δε
ουχ απλως εκτεινω τον λογον, αλλ' επειδη πολλοι πολλακις ελεημοσυνας
ποιουντες, χηρας διατρεφοντες, την ουσιαν διηρπασθησαν απασαν, ετεροι γινομενου
τινος εμπρησμου παντα απωλεσαν, αλλοι ναυαγιοις περιεπεσον, αλλοι συκοφαντιαις
και τοιαυταις τισιν επηρειαις μετα πολλας ελεημοσυνας εις πενιαν κατηνεχθησαν
εσχατην, και αῤρωστιαν και νοσον, και παρ' ουδενος ουδεμιας απηλαυσαν βοηθειας.
Ἵνα ουν μη λεγωμεν, ο πολλοι πολλακις λεγουσιν, Ουδεις ουδεν οιδεν, ικανα τα
ειρημενα απαντα τον τοιουτον θορυβον εκβαλειν. Ὁ δεινα τοσαυτας ποιων
ελεημοσυνας, φησι, παντα απωλεσε. Και τι τουτο οτι παντα απωλεσεν; Ἂν γαρ υπερ
της απωλειας ευχαριστησηι ταυτης, πολλωι μειζονα παρα Θεου επισπασεται την
ευνοιαν, και ου διπλασιονα, καθαπερ ο Ἰωβ, αλλ' εκατονταπλασιονα αποληψεται
κατα την μελλουσαν ζωην. Ει δε ενταυθα πασχει κακως, αυτο δη τουτο μειζονα
αυτωι προξενει τον εκει θησαυρον το φερειν γενναιως απαντα· επι γαρ πλειονα
αυτον καλων σκαμματα και παλαισματα μειζονα, απο της ευποριας εις πενιαν
αφηκεν εμπεσειν ο Θεος. Πυρ επελθον πολλακις κατηναλωσε σου την οικιαν, και
την ουσιαν εδαπανησεν απασαν; Ἀναμνησθητι των τωι Ἰωβ συμβεβηκοτων,
ευχαριστησον τωι ∆εσποτηι τωι δυναμενωι κωλυσαι, και μη κωλυσαντι, και τοσουτον
ληψηι μισθον, οσον ει παντα εκεινα εις τας των πενητων απεθου χειρας. Ἀλλ' εν
πενιαι διαγεις και λιμωι, και μυριοις κινδυνοις. Ἀναμνησθητι του Λαζαρου του και
νοσωι και πενιαι και ερημιαι και μυριοις τοιουτοις ετεροις πυκτευοντος, και ταυτα
μετα αρετην τοσαυτην· αναμνησθητι των αποστολων, οι εν λιμωι και διψει και
γυμνοτητι διηγον, των προφητων, των πατριαρχων, των δικαιων, και παντας
αυτους ευρησεις εκεινους ου των πλουτουντων, ουδε των τρυφωντων, αλλα των
πενο 49.31 μενων, των θλιβομενων και στενοχωρουμενων οντας. ιαʹ. Ταυτα παρα
σεαυτωι λεγων, ευχαριστησον τωι ∆εσποτηι, οτι σε της μοιρας ταυτης εποιησεν, ουχι
μισων, αλλα και σφοδρα φιλων, επει κακεινους ουκ ηφιει τοσαυτα πασχειν δεινα, ει
μη αν και σφοδρα εφιλει, οτι λαμπροτερους αυτους δια των κακων τουτων
ειργαζετο. Ουδεν ευχαριστιας ισον αγαθον, ωσπερ βλασφημιας χειρον ουδεν· μη
θαυμασωμεν, οτι πνευματικοις επιτιθεμενοι πραγμασι πολλα πασχομεν δεινα.
Ὥσπερ γαρ οι ληισται ουκ ενθα χορτος και αχυρα και καλαμη, αλλ' ενθα χρυσιον και
αργυριον, εκει διορυττουσι, και συνεχως αγρυπνουσιν· ουτω και ο διαβολος τουτοις
μαλιστα επιτιθεται τοις πνευματικων απτομενοις πραγματων. Ἐκει πολλαι αι
επιβουλαι, ενθα αρετη· εκει φθονος ενθα ελεημοσυνη. Ἀλλ' εστιν ημιν εν οπλον
μεγιστον ο πασας ικανον τας τοιαυτας μηχανας αποκρουσασθαι, το δια παντων
τουτων ευχαριστειν τωι Θεωι. Ὁ Ἄβελ, ειπε μοι, ουχι των πρωτειων τωι Θεωι
απαρξαμενος, υπο αδελφικης επεσε χειρος; αλλ' ομως ο Θεος συνεχωρησεν, ουχι
μισων τον τιμησαντα, αλλα και σφοδρα φιλων, και προς τωι της καλλιστης εκεινης
θυσιας στεφανωι και ετερον αυτωι τον απο του μαρτυριου παρεχων στεφανον. Ὁ
Μωυσης ηθελησεν αδικουμενωι βοηθησαι τινι και περι των εσχατων εκινδυνευσε και
της πατριδος εξεπεσε· και ο Θεος συνεχωρησεν, ινα μαθηις των αγιων την υπομονην.
Ει γαρ προειδοτες ως ουδεν πεισομεθα δεινον, ουτως ηπτομεθα των πνευματικων
πραγματων, ουδεν μεγα αν εδοξαμεν ποιειν, ενεχυρον της ασφαλειας εχοντες
τοιουτον· νυνι δε εντευθεν μαλιστα αν ειεν θαυμαστοι οι τα τοιαυτα πραττοντες, οτι
και κινδυνους και ζημιας και θανατους και μυρια κακα προορωμενοι, ομως των
τοιουτων ουκ αφισταντο κατορθωματων, ουδε οκνηροτεροι εγινοντο ταις των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

φοβων προσδοκιαις. Καθαπερ ουν οι τρεις παιδες ελεγον· Ἔστι Θεος εν ουρανωι
δυνατος εξελεσθαι ημας· και εαν μη, γνωστον εστω σοι, βασιλευ, οτι τοις θεοις σου
ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι ηι εστησας ου προσκυνουμεν· και συ τοινυν,
οταν μελληις τι ποτε εργαζεσθαι των κατα Θεον, πολλους προορα κινδυνους, πολλας
ζημιας, πολλους θανατους· και μη ξενιζου, μηδε θορυβου συμβαινοντων τουτων.
Τεκνον γαρ, φησιν, ει προσερχηι δουλευειν τωι Κυριωι, ετοιμασον την ψυχην σου εις
πειρασμον. Ουδεις τοινυν πυκτευειν αιρουμενος χωρις τραυματων προσδοκαι
στεφανον αναδησασθαι. Και συ τοινυν, αγαπητε, προς τον διαβολον παγκρατιαζειν
καταδεξαμενος, μη τον ακινδυνον και τρυφης γεμοντα διωκε βιον· ου γαρ ενταυθα
σοι τας αμοιβας και τας υποσχεσεις, αλλ' εις τον μελλοντα αιωνα απαντα υπεσχετο ο
Θεος τα λαμπρα. Ὅταν ουν η αυτος τι ποιησας αγαθον, τα εναντια απολαβηις, η
ετερον τουτο πασχοντα ιδηις, ευφραινου και χαιρε· μειζονος γαρ αμοιβης υποθεσις το
πραγμα σοι γινεται· ου μη καταπεσηις, μηδε καταλυσηις την προθυμιαν, μηδε
οκνηροτερος γενηι, αλλα μαλλον επιτιθεσο μετα πλειονος της προθυμιας. Ἐπει και οι
αποστολοι ηνικα εκηρυττον, μαστιζομενοι, λιθαζομενοι, δεσμωτηρια συνεχως
οικουντες, ου μονον μετα την των κινδυνων απαλλαγην, αλλα και εν αυτοις τοις
κινδυνοις μετα μειζονος της προθυμιας το της αληθειας κατηγ 49.32 γελλον
κηρυγμα. Και εστιν ιδειν Παυλον εν αυτωι τωι δεσμωτηριωι, εν αυταις ταις αλυσεσι
κατηχουντα, μυσταγωγουντα, και εν δικαστηριωι παλιν το αυτο τουτο ποιουντα, και
εν ναυαγιωι, και εν χειμωνι, και εν μυριοις κινδυνοις. Και συ τουτους ζηλωσιν τους
αγιους, και των αγαθων εργων, εως αν δυναιο, μη εκπεσηις· καν μυριακις ιδηις
διακοπτοντα σε τον διαβολον, μηδεποτε αποστηις. Συ μεν γαρ χρηματα διακομιζων,
ισως ναυαγιωι περιεπεσες· ο δε Παυλος, ο παντων χρηματων τιμιωτερον ην, τον
λογον βασταζων εις την Ῥωμην απηιει, και ναυαγιωι περιεπεσε, και μυρια υπεστη
δεινα. Και τουτο αυτος εδηλωσεν ειπων, οτι Πολλακις ηθελησαμεν ελθειν προς
υμας. και ενεκοψεν ημας ο Σατανας. Και ο Θεος συνεχωρησεν, εκ περιουσιας την
εαυτου δυναμιν δηλων, και δεικνυς οτι και μυρια ποιουντος του διαβολου και
κωλυοντος, ουδεν ταυτηι τα του κηρυγματος ηλαττουτο και διεκοπτετο. ∆ια τουτο εν
απασιν ο Παυλος ηυχαριστει τωι Θεωι, ειδως οτι ευδοκιμωτερον αυτον δια τουτων
ειργαζετο, και της προθυμιας αυτου το σφοδρον εν απασιν εδεικνυεν, ουδενι τουτων
των κωλυματων εγκοπτομενος. Ὁσακις ουν αν αποτυχωμεν, τοσαυτακις απτωμεθα
των πνευματικων εργων, και μη λεγωμεν, τινος ενεκεν συνεχωρησεν ο Θεος τα
κωλυματα; δια τουτο γαρ συνεχωρησεν, ινα σου την προθυμιαν τοις πολλοις δειξηι
μαλλον και το πολυ φιλτρον· φιλουντος γαρ μαλιστα τουτο εστι, το μηδεποτε
αφιστασθαι των τωι φιλουμενωι δοκουντων. Ὁ μεν γαρ χαυνος και ραιθυμος εκ
πρωτης ευθεως αναπεσειται της προσβολης· ο δε σφοδρος και διεγηγερμενος, καν
μυριακις εγκοπτηται. τοσουτωι μειζονως επιθησεται τοις κατα Θεον πραγμασι, τα
παρ' εαυτου παντα πληρων, και εν απασιν ευχαριστων. Τουτο δη και ημεις ποιωμεν.
Μεγας θησαυρος η ευχαριστια, μεγας πλουτος, αναλωτον αγαθον, οπλον ισχυρον·
ωσπερ ουν η βλασφημια την ουσαν επιτεινει ζημιαν, και ων απωλεσαμεν πλειονα
προσαπολεσαι ποιει. Ἀπωλεσας χρηματα; αν μεν ευχαριστησηις, εκερδανας την
ψυχην και μειζονα εκτησω τον πλουτον, του Θεου πλειω την ευνοιαν
επισπασαμενος· αν βλασφημησηις, προσαπωλεσας και την σωτηριαν την σαυτου, και
ουδε εκεινα ανεκτησω, και ην ειχες ψυχην, και ταυτην κατεθυσας. ιβʹ. Ἀλλ' επειδη
περι βλασφημιας ημιν ο λογος εγενετο νυν, μιαν υμας απαντας αιτησαι βουλομαι
χαριν αντι της δημηγοριας ταυτης, και της διαλεξεως, ινα μοι τους εν τηι πολει
βλασφημουντας σωφρονισητε. Καν ακουσηις τινος εν αμφοδωι, η εν αγοραι μεσηι
βλασφημουντος τον Θεον, προσελθε, επιτιμησον, καν πληγας επιθειναι δεηι, μη
παραιτησηι· ραπισον αυτου την οψιν, συντριψον το στομα, αγιασον σου την χειρα δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

της πληγης, καν εγκαλωσι τινες, καν εις δικαστηριον ελκωσιν, ακολουθησον· καν
επι του βηματος ευθυνας ο δικαστης απαιτησηι, ειπε μετα παῤρησιας, οτι τον βασιλεα
των αγγελων εβλασφημησεν. Ει γαρ τον επι γης βασιλεα τους βλασφημουντας
κολαζεσθαι χρη, πολλωι μαλλον τους εκεινον υβριζοντας. Κοινον εστι το εγκλημα,
δημοσιον το αδικημα, εξεστιν εκαστωι των βουλομενων κατηγορειν· μανθανετωσαν
και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες, οτι σωτηρες εισι της πολεως οι Χριστιανοι, και κηδεμονες
και προσταται και διδασκαλοι, και μανθανετωσαν αυτο τουτο οι ακολαστοι 49.33 και
διεστραμμενοι, οτι και τους του Θεου δουλους φοβεισθαι αυτους χρη, ινα καν
ελωνται ποτε φθεγξασθαι τι τοιουτον, αλληλους πανταχου περιβλεπωνται, και τας
σκιας τρεμωσιν, αγωνιωντες μηπου ο Χριστιανος ακουσας επιπηδησηι, και κολασηι
σφοδροτερον. Ουκ ηκουσας τι Ἰωαννης εποιησε; Τυραννον ειδεν ανθρωπον γαμων
ανατρεποντα νομους, και μετα παῤρησιας εν μεσωι της αγορας φησιν· Ουκ εξεστι σοι
εχειν την γυναικα Φιλιππου του αδελφου σου. Ἐγω δε σε ουκ επι τυραννον ηγαγον,
ουδε δικαστην, ουδε υπερ γαμων παρανομουμενων, ουδε υπερ συνδουλων
υβριζομενων, αλλ' υπερ της εις τον ∆εσποτην παροινιας, τον ομοτιμον αξιω
σωφρονιζειν. Ἆρα γε ει ελεγον σοι, οτι τους βασιλεις η τους δικαστας
παρανομουντας κολαζε και διορθου, ουκ αν με μαινεσθαι εφης; Καιτοι γε Ἰωαννης
τουτο εποιησεν· ουτως ουδε τουτο μειζον ημων. Νυν δε καν τον ομοδουλον, καν τον
ομοτιμον διορθωσον, καν αποθανειν δεηι, σωφρονιζειν τον αδελφον μη αποκνησηις,
μαρτυριον σοι τουτο εστιν· επει και Ἰωαννης μαρτυς ην. Καιτοι γε ου θυσαι
εκελευσθη, ουδε προσκυνησαι ειδωλον, αλλ' υπερ των ιερων νομων υβριζομενων
την κεφαλην απεθετο· και συ τοινυν αγωνισαι μεχρι θανατου υπερ της αληθειας, και
Κυριος πολεμησει υπερ σου. Και μη μοι λεγε το ψυχρον τουτο ρημα, Τι δε μοι μελει;
ουδεν κοινον εχω προς αυτον. Προς τον διαβολον ουδεν εχομεν κοινον μονον, προς
δε τους ανθρωπους απαντας πολλα εχομεν κοινα. Της γαρ φυσεως ημιν της αυτης
μετεχουσι, την αυτην γην οικουσι, και ταις αυταις τρεφονται τροφαις, τον αυτον
εχουσι ∆εσποτην, τους αυτους εδεξαντο νομους, επι τα αυτα ημιν παρακαλουνται
αγαθα. Μη τοινυν λεγωμεν ως ουδεν ημιν κοινον προς αυτους· σατανικη γαρ αυτη η
φωνη, διαβολικη η απανθρωπια· μη τοινυν ταυτα 49.34 λεγωμεν, αλλα την
πρεπουσαν αδελφοις κηδεμονιαν επιδειξωμεθα. Ἐγω δε τουτο μετα πασης
υπισχνουμαι ακριβειας, και εγγυωμαι πασιν υμιν, οτι ει υμεις βουληθειητε παντες οι
παροντες ενταυθα διανειμασθαι την σωτηριαν των την πολιν οικουντων, ταχεως
ημιν απασα διορθουται. Καιτοι γε το ελαχιστον μερος της πολεως ενταυθα εστιν,
ελαχιστον κατα το πληθος, το δε κεφαλαιον κατα την ευσεβειαν. ∆ιανειμωμεθα
τοινυν την των αδελφων ημων σωτηριαν· αρκει εις ανθρωπος ζηλωι πεπυρωμενος
ολοκληρον διορθωσασθαι δημον. Ὅταν δε μη εις, μηδε δυο και τρεις, αλλα τοσουτον
ηι το πληθος το δυναμενον της των ημελημενων επιμελειας αψασθαι, ουδαμοθεν
ετερωθεν, αλλα παρα την ημετεραν ραιθυμιαν, και ου παρα την ασθενειαν οι πλειους
απολλυνται και καταπιπτουσι. Πως γαρ ουκ ατοπον, ει μεν μαχην ιδοιμεν επι της
αγορας, προσιεναι, και καταλλαττειν τους μαχομενους· τι δε λεγω μαχην; ει
καταπεσοντα ιδωμεν ονον, παντες χειρα ορεγειν και συνδιανισταιν σπευδομεν· των
δε αδελφων απολλυμενων αμελειν; Ὄνος εστιν ο βλασφημος, και θυμου φορτιον
ουκ ενεγκων, κατεπεσε· προσελθε, και διαναστησον και δια ρηματων, και δια
πραγματων, και δι' επιεικειας και σφοδροτητος ποικιλον εστω το φαρμακον. Ἂν
ουτω τα καθ' εαυτους οικονομωμεν, και της των πλησιον αντιλαμβανωμεθα
σωτηριας, ταχεως κακεινοις αυτοις τοις της διορθωσεως απολαυουσι ποθεινοι
εσομεθα και επεραστοι· και ο παντων εστι μειζον, των αποκειμενων απολαυσομεν
αγαθων, ων γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.33 ΟΜΙΛΙΑ ∆ΕΥΤΕΡΑ, Λεχθεισα εν Ἀντιοχειαι εν τηι παλαιαι
λεγομενηι εκκλησιαι, οντος αυτου πρεσβυτερου, περι της συμβασης
συμφορας εν τηι πολει, επι τηι αταξιαι της καταστροφης των ανδριαντων
του Θεοδοσιου του ευσεβους βασιλεως του μεγαλου· και εις το ρητον του
Ἀποστολου, Τοις πλουσιοις παραγγελλε εν τωι νυν αιωνι μη
υψηλοφρονειν· και κατα πλεονεξιας.
αʹ. Τι ειπω και τι λαλησω; δακρυων ο παρων καιρος, ουχι ρηματων· θρηνων,
ουχι λογων· ευχης, ου δημηγοριας· τοιουτον των τετολμημενων το μεγεθος, ουτως
ανιατον το ελκος, ουτω μεγα το τραυμα, και πασης ιατρειας μειζον, και της ανωθεν
δεομενον βοηθειας. Ουτω μεν ο Ἰωβ απαντα αποβαλων, επι της κοπριας εκαθητο,
και ακουσαντες οι φιλοι παρεγενοντο, και ιδοντες αυτον ποῤρωθεν, τα ιματια
διεῤρηξαν, και σποδον κατεπασαντο, και μεγα ανυμωξαν. Νυν τουτο τας πολεις
απασας τας κυκλωι ποιησαι εχρην, και προς την πολιν την ημετεραν ελθειν, και
θρηνησαι τα γεγενημενα μετα συμπαθειας απασης. Ἐκεινος επι της κοπριας εκαθητο
τοτε, αυτη εν μεγαληι παγιδι καθηται νυν. Καθαπερ γαρ τοτε ο διαβολος εις τα
ποιμνια και τα βουκολια, και πασαν ωρχησατο του δικαιου την ουσιαν· ουτω νυν εις
την πολιν απασαν εβακχευσεν. Ἀλλ' ο Θεος και τοτε και νυν συνεχωρησε· τοτε μεν,
ινα τον δικαιον λαμπροτερον ποιησηι τωι μεγεθει των πειρασμων, νυν δε, ινα ημας
σωφρονεστερους εργασηται τηι της θλιψεως ταυτης 49.34 υπερβοληι. ∆οτε μοι
θρηνησαι τα παροντα. Ἐσιγησαμεν ημερας επτα, καθαπερ οι φιλοι του Ἰωβ· δοτε μοι
στομα διαραι σημερον, και την κοινην ταυτην οδυρασθαι συμφοραν. Τις ημιν
εβασκηνεν, αγαπητοι; τις ημιν εφθονησε; ποθεν η τοσαυτη γεγονε μεταβολη; Ουδεν
της πολεως της ημετερας σεμνοτερον ην· ουδεν γεγονε ελεεινοτερον νυν. ∆ημος
ευτακτος ουτω και ημερος, και καθαπερ ιππος χειροηθης και τιθασσος, αει ταις των
αρχοντων εικων χερσιν, εξαιφνης τοσουτον ημιν απεσκιρτησε νυν, ως τοσαυτα
εργασασθαι κακα, α μηδε ειπειν θεμις. Ὀδυρομαι και θρηνω νυν, ου δια το μεγεθος
της προσδοκωμενης απειλης, αλλα δια την υπερβολην της γεγενημενης μανιας. Ει
γαρ μη παροξυνθειη βασιλευς, μηδε οργισθειη, μηδε κολασειε και τιμωρησαιτο πως
οισομεν, ειπε μοι, την αισχυνην την απο των γεγενημενων; ∆ιακοπτεται μοι της
διδασκαλιας ο λογος τωι θρηνωι· μολις ισχυω διαραι στομα, και ανοιξαι χειλη, και
κινησαι γλωτταν, και ρηματα προεσθαι· ουτω καθαπερ χαλινος ο της αθυμιας ογκος
αποστρεφει μου την γλωτταν, και των ρηματων επιλαμβανεται. Ουδεν της πολεως
της ημετερας προτερον μακαριωτερον ην, ουδεν 49.35 ατερπεστερον γεγονε νυν.
Καθαπερ μελιτται κηριον βομβουσαι, ουτω την αγοραν περιιπταντο καθ' εκαστην
ημεραν οι την πολιν οικουντες, και παντες ημας επι τωι πληθει τουτωι προτερον
εμακαριζον. Ἀλλ' ιδου νυν το κηριον τουτο γεγονεν ερημον· καθαπερ γαρ τας
μελιττας εκεινας καπνος, ουτω τας μελιττας ταυτας φοβος απηλασε· μαλλον δε και ο
περι της Ἱερουσαλημ θρηνων ο προφητης ελεγε, τουτο και ημεις εις καιρον ερουμεν
νυν· Ἐγενηθη ημιν η πολις, ως τερεβινθος αποβεβληκυια τα φυλλα, και ως
παραδεισος υδωρ μη εχων. Καθαπερ γαρ παραδεισος της αρδειας επιλιπουσης, ερημα
των φυλλων και γυμνα των καρπων τα δενδρα δεικνυσιν, ουτω δη και η πολις ημων
γεγονε νυν· της γαρ ανωθεν βοηθειας εγκαταλιπουσης αυτην, εστηκεν ερημος,
γυμνη των οικητορων γενομενη σχεδον απαντων. Ουδεν πατριδος γλυκυτερον, αλλ'
ουδεν πικροτερον νυν γεγονε· παντες την ενεγκουσαν ωσπερ παγιδα φευγουσιν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ωσπερ βαραθρον εγκαταλιμπανουσιν, ωσπερ πυρας αποπηδωσι· και καθαπερ οικιας
απτομενης ουχ οι την οικιαν οικουντες μονον, αλλα και παντες οι πλησιον μετα
πολλης αποπηδωσι της σπουδης, γυμνον το σωμα διασωσαι σπουδαζοντες· ουτω δη
και νυν της βασιλικης οργης καθαπερ πυρας τινος ανωθεν ηξειν προσδοκωμενης,
πριν επ' αυτους οδωι βαδιζον ελθηι το πυρ, εκαστος επειγεται προεξελθειν, και
γυμνον διασωσαι το σωμα· και γεγονεν ημων αινιγμα νυν η συμφορα. Χωρις
πολεμιων φυγη, χωρις μαχης μεταναστασις, χωρις αλωσεως αιχμαλωσια· ουκ
ειδομεν βαρβαρικον πυρ, ουδε πολεμιων οψιν εθεασαμεθα, και τα των εαλωκοτων
πασχομεν. Παντες νυν τας ημετερας μανθανουσι συμφορας· τους γαρ ημετερους
υποδεχομενοι φυγαδας παρ' εκεινων την της πολεως μανθανουσι πληγην.
βʹ. Ἀλλ' ουκ αισχυνομαι επι τουτωι, ουδε ερυθριω. Μανθανετωσαν απαντες τα
της πολεως παθη, ινα συναλγησαντες τηι μητερι, κοινην απο της γης απασης
ανενεγκωσι τωι Θεωι φωνην, και ομοθυμαδον την κοινην απαντων μητερα και
τροφον παρα του των ουρανων εξαιτησωνται βασιλεως. Ἐσεισθη πρυην ημιν η
πολις, αλλα νυν αυται σαλευονται των οικητορων αι ψυχαι· τοτε εσειετο τα θεμελια
των οικηματων, νυν δε αυτα δονειται τα θεμελια της εκαστου καρδιας, και καθ'
εκαστην ημεραν προ των οφθαλμων τον θανατον παντες βλεπομεν, και φοβωι
συζωμεν διηνεκει, και την του Καιν υπομενομεν τιμωριαν ελεεινοτερον των ποτε το
δεσμωτηριον οικουντων διακειμενοι, και πολιορκιαν πολιορκουμενοι ξενην τινα
και καινην, και της νενομισμενης δεινοτεραν. Οι μεν γαρ υπο των πολεμιων τουτο
πασχοντες, εσω τειχων αποκλειονται μονον, ημιν δε και η αγορα αβατος γεγονε, και
τοις τοιχοις εκαστος της οικιας εναποκεκλεισται της εαυτου. Και καθαπερ τους
πολιορκουμενους ουκ ασφαλες υπερβηναι το τειχος, των πολεμιων εξω
περικαθημενων· ουτως ουδε πολλοις των την πολιν οικουντων ασφαλες εξελθειν,
ουδε εν τωι μεσωι φανηναι, δια τους παντοθεν θηρευοντας αναιτιους και αιτιους, και
εκ μεσης αρπαζοντας της αγορας, και προς το δικαστηριον απλως και ως ετυχεν
ελκοντας. ∆ια τουτο ελευθεροι μετα των οικετων των εαυτων ενδον
συμπεποδισμενοι καθηνται, τις συνεληφθη, τις απηχθη, τις εκολασθη σημερον; πως
και τινι τροπωι; μεριμνωντες και περιεργα 49.36 ζομενοι παρ' ων τα τοιαυτα δυνατον
μανθανειν ασφαλως, και θανατου παντος ελεεινοτερον ζωσι βιον, τας τε αλλοτριας
οδυρεσθαι συμφορας αναγκαζομενοι καθ' ημεραν, και υπερ της εαυτων τρεμοντες
σωτηριας, και νεκρων ουδεν αμεινον διακειμενοι τωι παλαι τεθναναι τωι δεει. Ει δε
τις και του φοβου τουτου και της αγωνιας εκτος ων εθελησειεν εις αγοραν εμβαλειν,
υπο της οψεως της ατερπους ευθεως εις την οικιαν εισελαυνεται την εαυτου, ενα
που και δυο μολις ορων συγκεκυφοτας, και μετα πολλης βαδιζοντας της κατηφειας,
ενθα προ ολιγων ημερων ποταμων ρευματα το πληθος απεκρυπτεν, αλλα νυν
απηλαθησαν ημιν παντες εκεινοι. Και καθαπερ δρυμου συμφυτου πολλων
πανταχοθεν εκκοπεντων δενδρων, ατερπης η οψις γινεται, η καθαπερ κεφαλης
φαλακρωματα εχουσης πολλα, ουτω δη και το της πολεως εδαφος, των ανθρωπων
ελαττωθεντων, και ολιγων σποραδην φαινομενων, ατερπες γεγονε νυν, και πολλην
των ορωντων καταχεει της αθυμιας την αχλυν. Ου το εδαφος δε μονον, αλλα και
αυτη του αερος η φυσις, και αυτος των ηλιακων ακτινων ο κυκλος στυγναζειν μοι
δοκει νυν, και αμαυροτερος φαινεσθαι, ου των στοιχειων την φυσιν
μεταβαλλοντων, αλλα των ημετερων οφθαλμων τωι τεθολωσθαι της αθυμιας τωι
νεφει, μη δυναμενων καθαρως μηδε μετα της αυτης διαθεσεως το παρα των ακτινων
δεχεσθαι φως. Τουτο εστιν ο παλαι ο προφητης εθρηνει λεγων· ∆υσεται αυτοις ο
ηλιος μεσημβριας, και συσκοτασει η ημερα. Τουτο δε ελεγεν, ουχ ως του αστρου
κρυπτομενου, ουδε ως της ημερας αφανιζομενης, αλλ' ως των αθυμουντων ουδε εν
μεσημβριαι δυναμενων οραιν το φως δια τον απο της οδυνης ζοφον· ο δη και νυν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

γεγονε· και οπουπερ αν ιδηι τις, καν εις το εδαφος, καν εις τους τοιχους, καν εις τους
κιονας της πολεως, καν εις τους πλησιον, νυκτα οραιν δοκει και ζοφον βαθυν· ουτω
παντα πολλης γεμει της κατηφειας. Σιγη πανταχου φρικης γεμουσα και ερημια, και ο
ποθεινος εκεινος του πληθους εσβεσται θορυβος, και καθαπερ απαντων εις την γην
καταδυοντων, ουτως αφωνια την πολιν κατεχει νυν, και τοις λιθοις εοικασιν
απαντες, και ωσπερ τινι γλωττοπεδηι τηι συμφοραι κατεχομενοι βαρυτατην
κατεχουσιν ησυχιαν, και τοσαυτην, οσηπερ αν ει πολεμιων επελθοντων και παντας
ομου πυρι και σιδηρωι δαπανησαντων εγενετο. Ευκαιρον νυν ειπειν· Ἀποστειλατε
προς τας θρηνουσας, και ελθετωσαν, και προς τας σοφας, και φθεγξασθωσαν.
Ῥεετωσαν οι οφθαλμοι υμων υδωρ, και τα βλεφαρα υμων καταγετω δακρυα· οι
βουνοι, λαβετε κοπετον, και τα ορη, θρηνον. Καλεσωμεν την κτισιν απασαν εις
συμπαθειαν των ημετερων κακων. Πολις ουτω μεγαλη και των υπο την εω
κειμενων η κεφαλη, εκ μεσης αναρπασθηναι κινδυνευει της οικουμενης· νυν η
πολυπαις απαις εξαιφνης γεγενηται, και ο βοηθησων ουδεις. Ου γαρ εστιν ο
υβρισθεις ομοτιμον τινα εχων επι της γης· βασιλευς γαρ εστι κορυφη και κεφαλη
των επι της γης ανθρωπων απαντων. ∆ια τουτο δη προς τον ανω καταφευγωμεν
βασιλεα· εκεινον καλεσωμεν εις βοηθειαν· ει μη της ανωθεν απολαυσοιμεν ευνοιας,
ουδεμια λειπεται τοις γεγενημενοις παραμυθια.
γʹ. Ἐβουλομην ενταυθα καταλυσαι τον λογον· ου γαρ εθελουσι των
οδυνωμενων αι ψυχαι μακρους αποτεινειν λογους· αλλ' ωσπερ νεφελη τις πυκνη
γενομενη, και την ηλιακην ακτινα υπεκδραμουσα, αποστρεφει 49.37 την αυγην
πασαν εις τουπισω· ουτω δη και αθυμιας νεφος, επειδαν στηι προ της ψυχης της
ημετερας, ουκ αφιησιν ευκολον γενεσθαι την του λογου διαβασιν, αλλ' αποπνιγει
και συνεχει μετα πολλης της αναγκης ενδον αυτον. Και τουτο ουκ επι των
λεγοντων, αλλα και επι των ακουοντων γινεται. Ὥσπερ γαρ απο της του λεγοντος
ψυχης ουκ αφιησιν αυτον εκπηδησαι μετ' ευκολιας, ουτως ουδε εις την των
ακουοντων διανοιαν εμπεσειν συγχωρει μετα της οικειας δυναμεως. ∆ια τουτο και
Ἰουδαιοι ποτε τωι πηλωι και τηι πλινθειαι δουλευοντες, του Μωσεως πολλακις μεγαλα
περι της αυτων λεγοντος σωτηριας ακουειν ουκ ηνειχοντο, της αθυμιας αβατον
ποιουσης τωι λογωι την διανοιαν, και την ακοην εμφραττουσης. Ἠβουλομην μεν ουν
και αυτος ενταυθα καταλυσαι τα ειρημενα· αλλ' εννοησας οτι ουκ αντιφραττει
μονον νεφελης φυσις την εις το προσω φοραν της ακτινος, αλλα και τουναντιον
αυτη πασχει πολλακις· επειδαν γαρ ο ηλιος θερμοτερος προσπεσων διηνεκως τριβηι
το νεφος, μεσον τε αυτο διεῤρηξε πολλακις, και αθροον εκλαμψας φαιδρος ταις των
ορωντων προσεπεσεν οψεσι· τουτο και αυτος προσδοκω ποιησειν σημερον, και του
λογου συνεχως ομιλουντος υμων ταις ψυχαις, και επι πλειον ενδιατριβοντος,
ραγησεσθαι ελπιζω της αθυμιας το νεφος, και καταλαμψειν υμων την διανοιαν τηι
ειωθυιαι παλιν διδασκαλιαι. Ἀλλ' επιδοτε μοι την ψυχην την υμετεραν, επιδοτε μοι
την ακοην μικρον· αποτιναξασθε την αθυμιαν· επι το προτερον εθος επανελθωμεν,
και ωσπερ ειωθαμεν αει μετ' ευθυμιας ενταυθα παραγινεσθαι, ουτω και νυν
ποιωμεν, το παν επι τον Θεον ριψαντες. Τουτο και προς αυτην ημιν της συμφορας
συμβαλειται την λυσιν. Ἂν γαρ ιδηι μετα ακριβειας ακροωμενους των αυτου λογων,
και την φιλοσοφιαν ημιν ουκ ελεγχομενην τηι του καιρου δυσκολιαι, ταχεως
αντιληψεται, και ποιησει την γαληνην και μεταβολην αγαθην απο του παροντος
χειμωνος. Τον γαρ Χριστιανον και εν τουτωι των απιστων διαφερειν χρη, εν τωι
φερειν γενναιως απαντα, και τηι των μελλοντων ελπιδι πτερουμενον ανωτερον
ειναι της των ανθρωπινων κακων προσβολης. Ἐπι της πετρας εστηκεν ο πιστος, δια
τουτο ταις των κυματων αχειρωτος εστι προσβολαις. Ἂν γαρ επαρθηι τα κυματα των
πειρασμων, ουκ εφικνειται των εκεινου ποδων· ουτος υψηλοτερος της απασης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

τοιαυτης εστηκεν επιβουλης. Μη τοινυν καταπεσωμεν, αγαπητοι. Ουχ ουτως ημεις
φροντιζομεν της ημετερας σωτηριας, ως ο ποιησας ημας Θεος· ουχ ουτως ημιν μελει
του μηδεν παθειν δεινον, ως τωι την ψυχην ημιν χαρισαμενωι, και τοσαυτα δοντι
μετα ταυτα αγαθα. Ταυταις εαυτους πτερωσωμεν ταις ελπισι, και των μελλοντων
ρηθησεσθαι μετα της ειωθυιας ακουσωμεν προθυμιας. Μακραν πρυην απετεινα προς
την υμετεραν αγαπην δημηγοριαν, και παντας ειδον παρακολουθουντας, και ουδενα
εκ μεσης υποστρεψαντα της οδου. Χαριν υμιν αντι της προθυμιας εχω εκεινης, και
των πονων τον μισθον απειληφα· αλλα και ετερον μετ' εκεινου μισθον υμας ᾔτησα
τοτε· ταχα ιστε και μεμνησθε. Τις δε ην ο μισθος; Τους βλασφημους τους κατα την
πολιν κολαζειν και σωφρονιζειν, τους εις τον Θεον υβριζοντας και παροινουντας
κατεχειν· ουκ οιμαι ταυτα απ' εμαυτου τοτε ειρηκεναι, αλλα του Θεου τα μελλοντα
προειδοτος εις την διανοιαν την ημετεραν εμβεβληκεναι τα ρηματα· ει γαρ τους τα
τοιαυτα τολμωντας εκολαζομεν, ουκ αν ταυτα εξεβη νυν, απερ εξεβη. Ποσωι βελτιον
ην, ει και 49.38 κινδυνευειν εδει, σωφρονιζοντα αυτους και παιδευοντα παθειν τι, ο
και μαρτυριου στεφανον ημιν εκομιζεν, η νυν δεδοικεναι, και τρεμειν, και θανατον
προσδοκαιν εκ της εκεινων αταξιας; Ἰδου το αμαρτημα γεγονεν ολιγων, και το
εγκλημα γινεται κοινον· ιδου δι' εκεινους απαντες δεδοικαμεν νυν, και των εκεινοις
τετολμημενων αυτοι τας τιμωριας υπομενομεν. Ει δε προλαβοντες αυτους
εξεβαλομεν της πολεως, και εσωφρονισαμεν, και το νενοσηκος διωρθωσαμεν μελος,
ουκ αν τον παροντα εφοβουμεθα φοβον. Οιδα οτι της πολεως το ηθος ανωθεν
ελευθερον, ξενοι δε τινες και μιγαδες ανθρωποι, μιαροι και ολεθριοι, και της εαυτων
απεγνωκοτες σωτηριας ετολμησαν, απερ ετολμησαν. ∆ια ταυτα βοων αει και
διαμαρτυρομενος ου διελειπον· κολασωμεν των βλασφημουντων την μανιαν,
σωφρονισωμεν αυτων την διανοιαν, προνοησωμεν αυτων της σωτηριας· καν
αποθανειν δεηι τουτο ποιουντας, μεγα ημιν οισει το πραγμα κερδος· μη παριδωμεν
τον κοινον υβριζομενον ∆εσποτην· μεγα τι τεξεται τηι πολει κακον το τα τοιαυτα
περιοραιν.
δʹ. Ταυτα προυλεγον, ταυτα εξεβη νυν, και της ραιθυμιας εκεινης τινομεν
δικας. Τον Θεον υβριζομενον περιειδες· ιδου συνεχωρησεν υβρισθηναι βασιλεα· και
τον περι των εσχατων επικρεμασθηναι πασι κινδυνον, ινα εν τωι φοβωι τουτωι της
ραιθυμιας εκεινης δωμεν δικην. Ἆρα μη ματην, μηδε εικη ταυτα προυλεγον, και
συνεχως ηνωχλουν τηι υμετεραι αγαπηι; Ἀλλ' ομως ουδεν γεγονε πλεον, αλλα
γενεσθω νυν, και απο της παρουσης σωφρονισθεντες συμφορας, επισχωμεν την
ατακτον εκεινων μανιαν. Ἐμφραξωμεν αυτων τα στοματα, καθαπερ πηγας
θανατηφορους αποκλεισωμεν, και προς το εναντιον μεταβαλωμεν, και παντως
στησεται τα κατειληφοτα την πολιν κακα. Ουκ εστι θεατρον η εκκλησια, ινα προς
τερψιν ακουωμεν· ωφεληθεντας εντευθεν απιεναι χρη, κερδαναντας τι πλεον και
μεγα, ουτως αναχωρειν δει· επει ματην και εικη παραγινομεθα, ει προς καιρον
ψυχαγωγηθεντες ουτως αναχωροιημεν, ερημοι και κενοι της απο των λεγομενων
ωφελειας γενομενοι. Τι μοι των κροτων οφελος τουτων; τι δε των επαινων και των
θορυβων; Ἔπαινος εμος το δια των εργων υμας επιδειξαι τα λεγομενα απαντα· τοτε
εγω ζηλωτος και μακαριος, ουχ οταν αποδεχησθε, αλλ' οταν ποιητε μετα προθυμιας
απασης, απερ αν ακουσητε παρ' ημων. Ἕκαστος τον πλησιον διορθουσθω·
Οικοδομειτε γαρ εις τον ενα, φησιν· αν γαρ μη τουτο ποιωμεν, η παρ' εκαστου
γινομενη πλημμελεια κοινην τινα και αφορητον οισει την βλαβην τηι πολει. Ἰδου,
μηδεν συνειδοτες τοις γεγενημενοις των τετολμηκοτων ουκ ελαττον δεδοικαμεν,
και φριττομεν, μη παντας ο του βασιλεως θυμος καταλαβηι· και ουκ αρκει εις
απολογιαν ημιν το λεγειν· Ου παρημην, ου συνηιδειν, ουκ εκοινωνησα των
γεγενημενων. ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο κολαζου, φησι, και διδου δικην την εσχατην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

οτι μη παρης, μηδε εκωλυες, μηδε τους ακοσμουντας κατειχες, μηδε εκινδυνευες
υπερ της εις τον βασιλεα τιμης. Ου μετεσχες των τετολμημενων; επαινω τουτο και
αποδεχομαι· αλλ' ουδε επεσχες τα γινομενα· τουτο κατηγοριας αξιον. Ταυτα και
παρα του Θεου τα ρηματα ακουσομεθα, οταν σιγηι φερωμεν τας εις αυτον υβρεις και
παροινιας γενομενας· επει και ο το ταλαντον εκεινο καταχωσας ουχ υπερ των καθ'
εαυτον ενεκαλειτο τοτε ολοκληρον γαρ την παρακαταθηκην απεδωκεν, αλλ' οτι
αυτην ουκ επλεονασεν, οτι ετερους ουκ επαιδευσεν, οτι το αργυριον 49.39 τοις
τραπεζιταις ου κατεβαλε, τουτεστιν, ου παρηινεσεν, ου συνεβουλευσεν, ουκ
επετιμησεν, ου διωρθωσε τους πλησιον ακοσμουντας των πονηρων· δια τουτο χωρις
συγγνωμης απασης εις τας αφορητους επεμπετο κολασεις εκεινας. Ἀλλ' οτι μεν, ει
και μη προτερον, νυν γουν ταυτην εργασεσθε την διορθωσιν, και τον Θεον
υβριζομενον ου περιοψεσθε, σφοδρα πεπιστευκα. Ἱκανα γαρ τα συμβεβηκοτα, ει και
μηδεις ο παραινων ην, και τους σφοδρα αναισθητως διακειμενους πεισαι λοιπον της
οικειας επιλαβεσθαι σωτηριας. Ἡμιν δε ωρα λοιπον την ειωθυιαν υμιν απο του
Παυλου
παραθειναι
τραπεζαν,
την
σημερον
αναγνωσθεισαν
ρησιν
προχειρισαμενους, και εις μεσον καταθεμενους απασι. Τι ποτ' ουν εστι το σημερον
αναγνωσθεν; Τοις πλουσιοις εν τωι νυν αιωνι παραγγελλε μη υψηλοφρονειν. Ειπων,
Τοις πλουσιοις εν τωι νυν αιωνι, εδειξε και ετερους οντας πλουσιους τους του
μελλοντος αιωνος· οιος εκεινος ο Λαζαρος ην, κατα μεν τον παροντα βιον πενης,
κατα δε τον μελλοντα πλουσιος, ου χρυσου και αργυρου και τοιαυτηι τινι φθαρτηι και
επικηρωι πλουτων υληι, αλλα τοις αποῤρητοις εκεινοις αγαθοις, α Μητε οφθαλμος
ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. Τουτο γαρ αληθως
πλουτος και ευπορια, οταν και ακηρατα ηι τα καλα, και μηδεμιαν δεχηται μεταβολην.
Ἀλλ' ουχ ο παριδων αυτον πλουσιος τοιουτος, αλλα παντων πενεστερος εγενετο.
Μετα ταυτα γουν σταγονος αξιωσας επιτυχειν, ουτε αυτης εγενετο κυριος· ουτω
προς εσχατην εληλακει πενιαν. ∆ια τουτο πλουσιους του παροντος αιωνος εκαλεσεν,
ινα μαθηις, οτι μετα της παρουσης ζωης και η ευπορια συγκαταλυεται· ου προεισι
περαιτερω, ουδε συμμεθισταται αποδημουσι τοις εχουσιν, αλλα πολλακις αυτους και
προ της τελευτης αφιησιν· οπερ ουν και αυτο δηλων ελεγε, Μηδε ηλπικεναι επι
πλουτου αδηλοτητι. Ουδεν γαρ ουτως απιστον, ως ο πλουτος, ο πολλακις ειπον, και
λεγων ου παυσομαι, οτι δραπετης εστιν αγνωμων, οικετης πιστιν ουκ εχων, καν
μυριας αυτωι περιβαληις πεδας, ουτος και τας πεδας αυτας επισυρομενος απεισι.
Πολλακις γουν μοχλοις και θυραις απεκλεισαν αυτον οι κεκτημενοι, οικετας
περιστησαντες φυλακας· ο δε τους οικετας αυτους αναπεισας, μετ' αυτων απεδρα
των φυλαττοντων, καθαπερ αλυσιν τους τηρουντας επισυρομενος, και πλεον ουδεν
απο της φυλακης εγενετο ταυτης. Τι τουτου γενοιτ' αν απιστοτερον; τι δε των περι
αυτον εσπουδακοτων ελεεινοτερον; οταν πραγμα ουτω σαθρον και ευμεταπτωτον
πασηι σπουδηι συλλεγειν επιχειρωσι, και μη ακουωσι του προφητου λεγοντος· Ουαι οι
πεποιθοτες επι τηι δυναμει αυτων, και επι τωι πληθει του πλουτου αυτων
καυχωμενοι. Ειπε, τινος ενεκεν ουαι; Θησαυριζει, φησι, και ου γινωσκει τινι συναξει
αυτα· οτι ο μεν πονος δηλος, η δε απολαυσις αδηλος. Πολλακις εχθροις καμνεις, και
ταλαιπωρεις· πολλακις μετα την σην τελευτην εις τους ηδικηκοτας και μυρια σοι
επιβουλευσαντας, ο κληρος ελθων, σοι μεν τα αμαρτηματα, την δε απολαυσιν
παρεσχεν ετεροις.
εʹ. Ἀλλ' αξιον εκεινο εξετασαι, τινος ενεκεν ουκ ειπε, Τοις δε πλουσιοις εν
τωι νυν αιωνι παραγγελλε μη πλουτειν, παραγγελλε πενεσθαι, παραγγελλε τα οντα
κενουν, αλλα Παραγγελλε μη υψηλοφρονειν. Οιδεν οτι του πλου 49.40 του ριζα και
υποθεσις εστιν η απονοια, καν ειδηι τις μετριαζειν, ου πολλην περι το πραγμα
ποιησεται σπουδην. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, τους πολλους οικετας περιαγεις, τους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

παρασιτους, τους κολακας, την αλλην απασαν φαντασιαν; Ου χρειας ενεκεν, αλλ'
απονοιας μονης, ινα απο τουτων σεμνοτερος των αλλων ανθρωπων ειναι δοκηις.
Ἄλλως δε οιδεν ου κεκωλυμενον τον πλουτον, εαν τις αυτωι εις δεον κεχρημενος ηι.
Ὥσπερ γαρ ειπον, ου κακον ο οινος, αλλα κακον η μεθη· ουτως ου κακον ο πλουτος,
αλλα κακον η πλεονεξια, κακον η φιλαργυρια. Ἕτερον φιλαργυρος, και ετερον
πλουσιος· ο φιλαργυρος ουκ εστι πλουσιος, ο φιλαργυρος πολλων δειται· ο δε
πολλων δεομενος ουκ αν ευπορησειε ποτε. Ὁ φιλαργυρος φυλαξ, ου δεσποτης εστι
των χρηματων, δουλος, ου κυριος ευκολωτερον γαρ των αυτου σαρκων μεταδοιη
τινι η του κατωρυγμενου χρυσιου. Και καθαπερ τινος επιταττοντος και κελευοντος
μηδενος αψασθαι των αποκειμενων· ουτω μετα πασης ακριβειας αυτα τηρει και
κατεχει καθαπερ αλλοτριων απεχομενος των οικειων. Και γαρ εστιν οντως
αλλοτρια· α γαρ εις ετερους εκβαλλειν ουκ αν ελοιτο, ουδε τοις δεομενοις διανειμαι,
καν μυριας υποσταιη τιμωριας, πως αν δυναιτο ταυτα ιδια νομιζειν ειναι; Πως δε
εχει την κτησιν, ων την χρησιν ουκ εχει μετα αδειας, ουδε την απολαυσιν; Προς δε
τουτοις ου πασι παντα επιταττειν ο Παυλος ειωθεν, αλλα και τηι των ακουοντων
ασθενειαι συγκαταβαινει, καθαπερ ουν και ο Χριστος εποιησε. Και γαρ εκεινωι τωι
πλουσιωι προσελθοντι, και περι της ζωης αυτωι διαλεγομενωι ουκ ειπεν. Ὕπαγε,
πωλησον σου τα υπαρχοντα, αλλ' αφεις τουτο, περι ετερων αυτωι εντολων
διελεγετο· ειτα επειδη εκεινος αυτον προεκαλεσατο, και φησιν· Τι ετι μοι λειπει;
ουδε τοτε απλως ειπεν, Πωλησον σου τα υπαρχοντα, αλλ', Ει θελεις τελειος ειναι,
υπαγε, πωλησον σου τα υπαρχοντα· επι τηι σηι τιθημι γνωμηι, σε κυριον ποιω της
προαιρεσεως, ουκ εις αναγκην αγω. ∆ια τουτο και Παυλος ουδεν περι πενιας τοις
πλουτουσι διελεγετο, αλλα περι ταπεινοφροσυνης, δια τε την ασθενειαν των
ακουοντων, και το σφοδρα ειδεναι, οτι το μετριαζειν και απονοιας απηλλαχθαι
ποιησει ταχεως αυτους και της περι του πλουτειν απαλλαγηναι σπουδης. Ειτα
παραινεσας μη υψηλοφρονειν, εδιδαξε και τον τροπον, καθ' ον δυνησονται μη
υψηλοφρονειν. Τις δε ουτος εστιν; Ει του πλουτου την φυσιν καταμαθοιεν, ως
αδηλος τις εστι και απιστος, δια τουτο επηγαγε· Μηδε ηλπικεναι επι πλουτου
αδηλοτητι. Πλουσιος εστιν ουχ ο πολλα κεκτημενος, αλλ' ο πολλα διδους· πλουσιος
ην ο Ἀβρααμ, αλλ' ου φιλαργυρος· ου γαρ περιεσκοπει την του δεινος οικιαν, ουδε
περιειργαζετο την του δεινος ουσιαν· αλλ' εξιων περιεσκοπει μη που ξενος, μη που
πενης, ωστε διορθωσαι την πενιαν, ωστε υποδεξασθαι τον οδιτην. Ου χρυσωι τον
οροφον ηλειφεν, αλλα παρα την δρυν εκεινην την καλυβην πηξαμενος, τηι των
φυλλων ηρκειτο σκιαι· και ουτω λαμπρον ην αυτωι το καταγωγιον, ως μηδε αγγελους
επαισχυνθηναι την παρ' εκεινωι μονην· ου γαρ λαμπροτητα οικιας επεζητουν, αλλα
ψυχης αρετην. Τουτον δη και ημεις μιμησωμεθα, αγαπητοι, και τα οντα εις τους
δεομενους αναλισκωμεν. Ἐσχεδιασμενον ην εκεινο το καταγωγιον, αλλα των
βασιλικων αυλων λαμπροτερον ην. Βασιλευς ουδεις ουδεποτε αγγελους υπεδεξατο,
ο δε υπο 49.41 την δρυν καθημενος εκεινην και καλυβην πηξαμενος ηξιωθη της
τιμης ταυτης, ου δια την ευτελειαν της οικιας τιμηθεις, αλλα δια την πολυτελειαν
της ψυχης και τον εναποκειμενον πλουτον αυτηι ταυτης απολαυσας της δωρεας. Και
ημεις τοινυν μη τας οικιας καλλωπιζωμεν, αλλα προ της οικιας την ψυχην την
ημετεραν. Πως γαρ ουκ αισχρον μαρμαροις μεν περιβαλλειν τους τοιχους εικη και
ματην, τον δε Χριστον γυμνον περιερχομενον περιοραιν; Τι σοι της οικιας οφελος,
ανθρωπε; μη γαρ λαβων αυτην απελευσηι; Ου ταυτην λαβων απελευσηι, την δε ψυχην
απελευσηι παντως λαβων. Ἰδου τοιουτος κινδυνος κατελαβε νυν· παραστητωσαν
ημιν αι οικιαι, λυσατωσαν ημιν τον επηρτημενον κινδυνον· αλλ' ου δυνησονται. Και
μαρτυρες υμεις οι καταλιμπανοντες αυτας ερημους, και προς την ερημιαν
αποτηδωντες, καθαπερ παγιδας και δικτυα δεδοικοτες. Βοηθειτω τα χρηματα νυν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αλλ' ουκ εχει καιρον. Ει δε ενθα ανθρωπου οργη, χρηματων ελεγχεται δυναμις,
πολλωι μαλλον επι του θειου και αδεκαστου δικαστηριου τουτο γενησεται. Ει
ανθρωπος εστιν ο παροξυνομενος και αγανακτων, και ουδεν ημας το χρυσιον
ωφελει νυν, πολλωι μαλλον οργιζομενου του Θεου του μη δεομενου χρηματων,
ασθενησει παντως του χρυσιου η δυναμις. Οικιας οικοδομουμεθα, ινα οικωμεν, ουχ
ινα φιλοτιμωμεθα Το μειζον της χρειας, περιττον της χρειας εστι και αχρηστον.
Ὑποδησαι υποδημα του ποδος μειζον· αλλ' ουκ ανεξηι· εμποδιζει γαρ σοι προς την
βαδισιν· ουτω και οικια μειζων της χρειας εμποδιζει προς την εις ουρανους
αποδημιαν. Βουλει λαμπρας και μεγαλας οικοδομειν οικιας; ου κωλυω, αλλα μη επι
γης· οικοδομησον σκηνας εν ουρανοις, ινα και ετερους υποδεξασθαι δυνηθηις,
σκηνας ουδεποτε καταλυομενας. Τι μεμηνας περι τα φευγοντα, και τα ενθαδε
μενοντα; Ουδεν σφαλερωτερον πλουτου, σημερον μετα σου, και αυριον κατα σου,
τους των βασκανων οφθαλμους οπλιζει παντοθεν· πολεμιος εστιν ομοσκηνος,
εχθρος συνοικος· και μαρτυρες υμεις οι κεκτημενοι, οι παντι τροπωι κατορυττοντες
αυτον και αποκρυπτοντες· επει και νυν τον κινδυνον αφορητοτερον ημιν ο πλουτος
ποιει. Ὁραις γουν τους μεν πενητας ευζωνους και απολελυμενους, και προς απαντα
παρεσκευασμενους· τους δε πλουσιους πολλην εχοντας δυσκολιαν, και περιιοντας,
και ζητουντας που το χρυσιον κατορυξωσι, ζητουντας τινι καταθοιντο. Τι ζητεις,
ανθρωπε, τους ομοδουλους; εστηκεν ο Χριστος ετοιμος υποδεξασθαι, και τηρησαι σοι
τας παρακαταθηκας, ουχι τηρησαι δε μονον, αλλα και πλεονασαι, και μετα πολλης
αποδουναι της προσθηκης· εκ της εκεινου χειρος ουδεις αρπαζει. Ου τηρει δε μονον
τας παρακαταθηκας, αλλα και υπερ αυτου τουτου λυει σοι τους κινδυνους. Ἐπι μεν
γαρ των ανθρωπων οι δεξαμενοι τας παρακαταθηκας χαριν ημιν δεδωκεναι
νομιζουσι, φυλαττοντες απερ ελαβον· επι δε του Χριστου τουναντιον· ου γαρ
δεδωκεναι χαριν, αλλ' ειληφεναι χαριν, οταν δεξηται σου τας παρακαταθηκας,
φησιν, και υπερ της φυλακης αυτης, ην περι τα χρηματα επιδεικνυται τα σα, ουκ
απαιτει σε μισθον, αλλα διδωσι σοι μισθον.
ςʹ. Ἄρα τινος αν ειημεν απολογιας αξιοι, τινος δε συγγνωμης, οταν
παρατρεχοντες τον και φυλαξαι δυναμενον, και χαριν υπερ της φυλακης ειδοτα, και
μισθους αποῤρητους και μεγαλους αποδιδοντα αντι της φυλακης ταυτης τοις κατα
την φυλακην ταυτην ασθενουσιν αν 49.42 θρωποις, και χαριν ημιν διδοναι
νομιζουσι, και μονα αυτα τα διδομενα αποδιδουσιν υστερον, εκεινοις τα ημετερα
εγχειριζωμεν; Ξενος ει και παρεπιδημος των ενταυθα; πατριδα εχεις εν ουρανοις,
παντα εκει μεταθες, ινα και προ της απολαυσεως ενταυθα απολαυσηις της αμοιβης. Ὁ
γαρ χρησταις συντρεφομενος ελπισι και περι των μελλοντων θαῤρων, εντευθεν ηδη
της βασιλειας εγευσατο. Ουδεν γαρ ουτω ψυχην ειωθεν ανακτασθαι και αμεινω
ποιειν, ως η χρηστη των μελλοντων ελπις, εαν εκει μεταθηις τον πλουτον, και της
ψυχης επιμελησηι της σεαυτου μετα σχολης της προσηκουσης. Οι μεν γαρ απασαν την
σπουδην εις τον καλλωπισμον κενουντες της εαυτων οικιας, εν τοις εξω
πλουτουντες, αμελουσι των ενδον, ερημον και αυχμωσαν και αραχνιων γεμουσαν
περιορωντες την εαυτων ψυχην· αν δε των εξωθεν αμελησαντες, εις την εαυτων
διανοιαν την προθυμιαν καταναλωσωσιν απασαν, πανταχοθεν αυτην
καλλωπιζοντες, καταγωγιον εσται τωι Χριστωι των τοιουτων ανθρωπων η ψυχη· του
δε τον Χριστον εχοντος ενοικον, τι γενοιτ' αν μακαριωτερον πωποτε; Βουλει
πλουτειν; εχε φιλον τον Θεον, και παντων ευπορωτερος εσηι. Βουλει πλουτειν; μη
μεγα φρονει· τουτο ου προς τα μελλοντα, αλλα και προς τα παροντα επιτηδειον·
ουδεν γαρ ουτως επιφθονον, ως ανθρωπος πλουτων· οταν δε και απονοια προσηι,
διπλους ο κρημνος γινεται, χαλεπωτερος παρα παντων ο πολεμος. Ἂν δε μετριαζειν
ειδηις, υποτεμνηι τηι ταπεινοφροσυνηι της βασκανιας την τυραννιδα, και μετα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ασφαλειας εχεις απερ αν εχηις. Τοιαυτη γαρ της αρετης η φυσις, ου προς τα μελλοντα
ημας ωφελει μονον, αλλα και εντευθεν ηδη διδωσι τας αμοιβας. Μη τοινυν μεγα
φρονωμεν επι τωι πλουτωι, αλλα μηδε εφ' ετερωι μηδενι. Ει γαρ επι τοις πνευματικοις
ο μεγα φρονων οιχεται και απολωλε, πολλωι μαλλον επι τοις σαρκικοις.
Ἐννοησωμεν ημων την φυσιν, αναλογισωμεθα ημων τα αμαρτηματα, μαθωμεν τινες
εσμεν, και αρκει τουτο εις πασης ταπεινοφροσυνης ημιν υποθεσιν. Μη μοι λεγε, οτι
Τοσων και τοσων ετων προσοδους αποκειμενας εχω, χρυσιου ταλαντα μυρια, κερδη
καθ' εκαστην προσγινομενα την ημεραν. Ὅσα αν ειπηις, παντα εικη και ματην ερεις·
πολλακις εν ωραι μιαι, και βραχειαι καιρου ροπηι, καθαπερ ανεμου προσπεσοντος
ανωθεν κονις ευριπιστος, ουτω ταυτα παντα εκφυσαται της οικιας. Και τουτων
πληρης μεν ο βιος ημιν των παραδειγματων, πληρεις δε αι Γραφαι των διδαγματων·
ο σημερον πλουσιος, αυριον πενης. ∆ιο και πολλακις εγελασα διαθηκας
αναγινωσκων λεγουσας· Ὁ δεινα μεν εχετω την δεσποτειαν των αγρων, η της
οικιας, την δε χρησιν αλλος· παντες γαρ την χρησιν εχομεν, την δεσποτειαν δε
ουδεις. Καν γαρ παρα πασαν ημιν την ζωην παραμενηι μηδεμιαν μεταβολην ο
πλουτος δεχομενος, και εκοντες και ακοντες εν τηι τελευτηι παραχωρησομεν ετεροις,
την χρησιν αυτου καρπωσαμενοι μονον, της δεσποτειας δε γυμνοι και ερημοι προς
εκεινην αποδημουντες την ζωην. Ὅθεν δηλον, οτι εκεινοι μονοι την δεσποτειαν
εχουσιν, οι και της χρησεως αυτου καταφρονησαντες, και της απολαυσεως
καταγελασαντες. Ὁ γαρ τα οντα ριψας, και τοις πενησιν αυτα διδους, εχρησατο τε εις
δεον τοις ουσι, και την δεσποτειαν αυτων εχων απηλθεν, ουδε εν αυτωι τωι θανατωι
της κτησεως εκπιπτων εκεινης, αλλ' εν εκεινωι παντα απολαμβανων τωι καιρωι, και
πολλωι πλειονα εκεινων, οταν αυτων μαλιστα δεηται της προστασιας εν τηι της 49.43
κρισεως ημεραι, και οταν των πεπραγμενων τας ευθυνας απαιτωμεθα παντες. Ὥστε
ει τις εθελοι και την κτησιν αυτων και την χρησιν εχειν και την δεσποτειαν,
απαλλαττεσθω των οντων απαντων· ως ο γε μη τουτο ποιων, τηι τελευτηι μεν αυτων
αποστησεται παντως, πολλακις δε και προ της τελευτης μετα κινδυνων και μυριων
αυτα αποβαλειται κακων. Και ου τουτο μονον εστι το δεινον, οτι μεταβολη γινεται
αθροως, αλλ' οτι και αμελετητος προς την της πενιας υπομονην ο πλουσιος ερχεται·
αλλ' ουχ ο πενης τοιουτος· ου γαρ χρυσιωι και αργυριωι τεθαῤρηκεν αψυχοις υλαις,
αλλα τωι Θεωι τωι παρεχοντι παντα πλουσιως· ωστε ο πλουσιος εν αδηλωι μαλλον
εστηκεν η ο πενης. πυκνας και επαλληλους δεχομενος τας μεταβολας. Τι δε εστι, Τωι
παρεχοντι ημιν τα παντα πλουσιως εις απολαυσιν; Παντα μετα δαψιλειας διδωσιν ο
Θεος, τα πολλωι των χρηματων αναγκαιοτερα, οιον τον αερα, το υδωρ, το πυρ, τον
ηλιον, απαντα τα τοιαυτα. Ουκ εστιν ειπειν οτι πλειονος απολαυει της ακτινος ο
πλουσιος, ελαττονος δε ο πενης· ουκ εστιν ειπειν, οτι δαψιλεστερον αερα αναπνεει
του πενητος ο πλουτων· αλλα παντα ισα και κοινα προκειται. Τινος ουν ενεκεν τα
μεν μειζονα και αναγκαιοτερα και την ζωην ημων συνεχοντα κοινα πεποιηκεν ο
Θεος, τα δε ελαττονα και ευτελεστερα ουκ εστι κοινα, τα χρηματα λεγω; τινος ουν
ενεκεν; Ἵνα συγκροτηται ημων η ζωη, και αρετης εχωμεν σκαμματα. Ει μεν γαρ μη
ην τα αναγκαια ταυτα κοινα, ισως αν οι πλουτουντες, τηι ειωθυιαι κεχρημενοι
πλεονεξιαι, τους πενομενους απεπνιξαν αν· ει γαρ επι των χρηματων τουτο ποιουσι,
πολλωι μαλλον επ' εκεινων τουτο αν εποιησαν· παλιν ει και τα χρηματα ην κοινα,
και πασιν ομοιως προυκειτο, ελεημοσυνης ανηιρητο προφασις, και φιλοφροσυνης
αφορμη.
ζʹ. Ἵνα ουν αδεως ζωμεν, κοινα γεγονεν ημιν τα της ζωης αιτια· παλιν, ινα
εχωμεν στεφανων και ευδοκιμησεων αφορμην, ου κοινα γεγονε τα χρηματα, ινα
πλεονεξιαν μισουντες, και δικαιοσυνην διωκοντες, και τα οντα τοις δεομενοις
προιεμενοι, παραμυθιαν τινα δια της μεθοδου ταυτης των οικειων λαμβανωμεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αμαρτηματων. Πλουσιον σε εποιησεν ο Θεος, τι σαυτον ποιεις πενητα; Πλουσιον σε
εποιησεν, ινα τοις δεομενοις βοηθηις, ινα τα αμαρτηματα λυσηις τα σαυτου δια της εις
ετερους δαψιλειας· δεδωκε σοι χρηματα, ουχ ινα κατακλεισηις επ' ολεθρωι τωι σωι,
αλλ' ινα εκχεηις επι σωτηριαι τηι σηι. ∆ια τουτο και την κτησιν αυτων αδηλον εποιησε
και ου μονιμον, ινα και εν τουτωι της περι αυτα μανιας καταλυσηι τον τονον. Ει γαρ
νυν ουκ εχοντες θαῤρειν οι κεκτημενοι περι αυτων, αλλα και πολλας ορωντες εκ
του πραγματος τικτομενας επιβουλας, ουτως εκκαιονται περι τον εκεινων ποθον, ει
και τουτο προσην τωι πλουτωι το βεβαιον και αδιαπτωτον, τινος αν εφεισαντο; τινος
αν απεσχοντο; ποιας χηρας, ποιων ορφανων, ποιων πενητων; Μη τοινυν μεγα
νομιζωμεν αγαθον ειναι πλουτον· μεγα γαρ αγαθον, ου το κεκτησθαι χρηματα, αλλα
το κεκτησθαι φοβον Θεου και πασαν ευλαβειαν. Ἰδου νυν ει τις δικαιος ην και
παῤρησιαν πολλην εχων προς τον Θεον, καν ει παντων ανθρωπων πενεστερος ην,
ηρκει λυσαι τα παροντα δεινα· ηρκει γαρ μονον τας χειρας εκτειναι εις τον ουρανον
και καλεσαι τον Θεον, και το νεφος τουτο παρηλθεν αν. Χρυσιον δε τοσουτον
αποκειται, και πηλου παντος εστιν αχρηστοτερον προς την λυσιν των επικειμενων
κακων· ουκ εν τουτωι δε τωι κινδυνωι μονον, αλλα καν νοσος καταλαβηι, καν
θανατος, καν αλλο τι των τοιουτων, ελεγχεται των χρηματων η δυναμις
απορουμενη, 49.44 και μηδεμιαν εχουσα παραμυθιαν τοις συμβαινουσιν οικοθεν
επιδειξασθαι. Ἕν εστιν ο δοκει της πενιας πλεονεκτειν ο πλουτος, το τρυφαιν καθ'
ημεραν, και πολλης εμφορεισθαι εν τοις συμποσιοις της ηδονης. Τουτο μεντοι και
επι της των πενητων τραπεζης συμβαινον εστιν ιδειν, και μειζονος τουτους
απολαυοντας ηδονης των πλουτουντων απαντων. Και μη θαυμασητε, μηδε
παραδοξον ειναι νομισητε το λεγομενον· εγω γαρ εξ αυτης υμιν τουτο της των
πραγματων αποδειξεως ποιησω δηλον. Ἴστε γαρ δηπου τουτο και συνομολογειτε
παντες, οτι την ηδονην εν ταις εστιασεσιν ουχ η φυσις των εδεσματων, αλλ' η
διαθεσις των εστιωμενων ποιειν ειωθεν· οιον τι λεγω· μετα του πεινηιν τις
απτομενος τραπεζης, παντος οψου και ηδυσματος και μυριων καρυκευματων ηδιον
αψεται της τροφης, καν απαντων ευτελεστερα ηι· ο δε μη την χρειαν αναμενων, μηδε
υπομενων πεινησαι πρωτον, οπερ οι πλουτουντες ποιουσι, και τοτε επι την τραπεζαν
ελθειν, καν πλακουντας ευρηι κειμενους, ουκ αισθησεται της ηδονης, της ορεξεως
αυτωι μη διεγηγερμενης. Και ινα μαθηις, οτι τουτο τουτον εχει τον τροπον, μαρτυρες
μεν και υμεις παντες· ακουσωμεν δε και της Γραφης αυτο τουτο λεγουσης· Ψυχη γαρ
εμπεπλησμενη, φησι, κηριοις εμπαιζει, ψυχηι δε ενδεει και τα πικρα γλυκερα
φαινεται. Καιτοι τι κηριου και μελιτος γλυκυτερον γενοιτ' αν; αλλ' ουκ εστιν ηδυ τωι
μη πεινωντι, φησι· τι δε των πικρων αηδεστερον; αλλ' εστι γλυκεα τοις εν ενδειαι
καθεστηκοσιν. Ὅτι δε οι πενητες μετα της χρειας και του πεινηιν επι το πραγμα
ερχονται, οι δε πλουτουντες ουκ αναμενουσι τουτο, παντι που δηλον εστιν· οθεν
ουδε γνησιαν και ειλικρινη καρπουνται την ηδονην. Ουκ επι των εδεσματων δε
μονον, αλλα και επι των ποτων τουτο αυτο συμβαινον ιδοι τις αν· και ωσπερ εκει το
πεινηιν προ της των εδεσματων φυσεως ηδονην εργαζεται· ουτω και ενταυθα το
διψηιν ηδιστον ποιειν ειωθε το ποτον, καν υδωρ ηι το πινομενον μονον. Και τουτο
αυτο ο προφητης εμφαινων ελεγεν· Ἐκ πετρας μελι εχορτασεν αυτους. Καιτοι τουτ'
ουδαμου της Γραφης ανεγνωμεν, οτι μελι εκ πετρας εξηγαγεν ο Μωσης, αλλα
πανταχου ποταμους και υδατα και ψυχρα ναματα. Τι ποτ' ουν εστι το λεγομενον;
ουδε γαρ ψευδεται η Γραφη· επειδη γαρ διψωντες και καταπονουμενοι τηι ενδειαι,
ψυχροτεροις προσεπιπτον τοις ναμασι, την ηδονην την εκ του ποτου παραστησαι
βουλομενος, μελι το υδωρ εκαλεσεν, ουχ ως της φυσεως μεταβληθεισης εις μελι,
αλλ' ως της διαθεσεως μελιτος ηδιω ποιουσης εκεινα τα ναματα. Ἔμαθες πως και
ποτον ηδυ ποιειν ειωθεν η των διψωντων διαθεσις; Πολλοι γουν πολλακις πενητες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

καμνοντες, και ταλαιπωρηθεντες, και τωι διψει καταφλεγεντες, μετα της ειρημενης
ηδονης των τοιουτων μετεσχον ναματων· οι δε πλουτουντες οινον ηδυν, και
ανθοσμιαν, και πασαν αρετην εχοντα την εν οινωι λαβοντες, ουκ ᾔσθοντο της αυτης
ευφροσυνης.
ηʹ. Τουτο και επι του υπνου γινομενον ιδοι τις αν. Ου γαρ απαλη στρωμνη,
ουδε αργυρενδετος κλινη, ουδε ησυχια κατα το δωματιον γινομενη, ουδε αλλο των
τοιουτων ουδεν τον υπνον γλυκυν και προσηνη ποιειν ειωθεν, ως το πονεισθαι και
καμνειν και δεομενους υπνου σφοδρα και νυσταζοντας κατακλινεσθαι· και τουτο
αυτο μαρτυρει μεν και η των πραγματων πειρα, μαρτυρει δε και προ της των
πραγματων πειρας και η των Γραφων αποφασις. Ὁ γαρ τηι τρυφηι συναναστραφεις
Σολομων αυτο τουτο δηλωσαι βουλομενος ελεγεν· Ἡδυς υπνος τωι δουλωι, αν τε
ολιγον αν τε πολυ φαγηι. Τινος ενεκεν προσεθηκεν, Ἄν τε ολιγον, αν τε πολυ φαγηι;
Ἀμφοτερα 49.45 ταυτα αγρυπνιαν εμποιειν ειωθεν, ενδεια και αδηφαγια· η μεν το
σωμα ξηραινουσα, και κερατοποιουσα τα βλεφαρα, και ουκ αφιεισα καταστελλεσθαι·
η δε το πνευμα στενοχωρουσα, και αποθλιβουσα, και πολλας παρεχουσα τας οδυνας.
Ἀλλ' ομως τοσαυτη εστιν η των πονων παραμυθια, ως ει και ταυτα αμφοτερα
προσγενοιτο, δυνασθαι τον οικετην καθευδειν. Ἐπειδη γαρ κατα την ημεραν απασαν
πανταχου περιτρεχουσι διακονουμενοι τοις αυτων δεσποταις, κοπτομενοι,
ταλαιπωρουμενοι, και ουδε μικρον αναπνεοντες, των καματων εκεινων και των
πονων ικανην απολαμβανουσιν αμοιβην την εν τωι καθευδειν ηδονην. Και τουτο της
του Θεου φιλανθρωπιας εργον εγενετο, το μη χρυσωι και αργυρωι ωνητας ειναι τας
ηδονας, αλλα πονωι και μοχθωι και χρειαι και φιλοσοφιαι πασηι. Ἀλλ' ουχ οι
πλουτουντες ουτως· αλλ' επι των στρωματων κειμενοι πολλακις δι' ολης νυκτος
αγρυπνουσι και πολλα μηχανωμενοι τοιαυτης ουκ απολαυουσιν ηδονης. Ὁ δε πενης
εκ των μεθημερινων αναστας πονων κεκμηκοτα εχων τα μελη, πριν η καταπεσειν,
αθροον και ηδυν και γνησιον τον υπνον εδεξατο, ου μικρον και τουτο των δικαιων
πονων λαμβανων μισθον. Ὅταν ουν μετα πλειονος ηδονης ο πενης και καθευδηι, και
πινηι, και εσθιηι, τινος εσται λοιπον ο πλουτος αξιος, ο δοκει κατα της πενιας
προτερημα εχειν, και τουτο αφηιρημενος; ∆ια τουτο και εξ αρχης ο Θεος πονον τωι
ανθρωπωι συνεζευξεν, ουχι τιμωρουμενος αυτον, ουδε κολαζων, αλλα σωφρονιζων
και παιδευων. Ὅτε απονον βιον εζη ο Ἀδαμ, εξεπεσε του παραδεισου· οτε δε
επιπονον και επιμοχθον ο Ἀποστολος, και ελεγεν, Ἐν κοπωι και μοχθωι νυκτα και
ημεραν εργαζομενος, τοτε απηλθεν εις τον παραδεισον, και εις τριτον ανηλθεν
ουρανον. Μη τοινυν κακιζωμεν πονον, μηδε διαπτυωμεν εργασιαν· και γαρ προ της
βασιλειας των ουρανων εντευθεν μεγιστην λαμβανομεν αμοιβην, την εκ του
πραγματος ηδονην καρπουμενοι· ουχ ηδονην δε μονον, αλλα και, ο πολλωι μειζον
εστιν ηδονης, υγειαν καθαρωτατην. Τοις μεν γαρ πλουτουσι μετα της αηδιας πολλα
και τα νοσηματα επιῤρει· οι δε πενητες των ιατρικων εισιν απηλλαγμενοι χειρων· ει
δε που και περιπεσοιεν αῤρωστηματι, ταχεως εαυτους ανεκτησαντο, βλακειας
απασης απηλλαγμενοι, και τα σωματα ευρωστα εχοντες. Μεγα κτημα πενια τοις
φιλοσοφως αυτην φερουσι, θησαυρος ασυλος, βακτηρια ισχυροτατη, κτησις
ανεπηρεαστος, καταγωγιον ανεπιβουλευτον. Ἀλλα πλεονεκτειται, φησιν, ο πενης·
αλλ' επιβουλευεται μειζονως ο πλουσιος· καταφρονειται ο πενης και υβριζεται·
αλλα φθονειται ο ευπορος. Ουχ ουτως εστιν ευκαταγωνιστος ο πενης, ως εστιν
ευκαταγωνιστος ο πλουσιος, μυριας παντοθεν και τωι διαβολωι και τοις επιβουλοις
παρεχων λαβας, και παντων ων δουλος δια την πολλην των πραγματων περιβολην·
ο πολλων εν χρειαι καθεστως πολλους αναγκαζεται κολακευειν, και μετα πολλης
θεραπευειν δουλοπρεπειας· ο δε πενης αν ειδηι φιλοσοφειν, ουδε υπ' αυτου του
διαβολου καταγωνισθηναι δυναται. Ὁ ουν Ἰωβ ισχυρος ων και προ τουτου, ηνικα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

παντα απεβαλε, τοτε γεγονεν ισχυροτερος, και λαμπραν ηρατο κατα του διαβολου
την νικην. Ἄλλως δε ουδε υβριζεσθαι δυναται ο πενης, αν ειδηι φιλοσοφειν. Ὅπερ
γαρ εφην περι της ηδονης, οτι η ηδονη ουκ εν τηι πολυτελειαι των σιτιων, αλλ' εν τηι
διαθεσει των εστιωμενων 49.46 κειται, τουτο και περι της υβρεως λεγω· οτι η υβρις
ουκ απο της γνωμης των υβριζοντων, αλλ' απο της διαθεσεως των πασχοντων η
συνισταται η απολλυται· οιον τι λεγω· υβρισε τις πολλα ρητα και αῤρητα; αν
καταγελασηις των υβρεων, αν μη παραδεξηι τα ρηματα, και ανωτερος γενηι της
πληγης, ουχ υβρισθης. Και καθαπερ ει σωμα αδαμαντινον ειχομεν, ει και μυριοις
πανταχοθεν εβαλλομεθα βελεσιν, ουκ αν εδεξαμεθα τας πληγας· ου γαρ απο της
αφιεισης τα βελη χειρος, αλλ' απο των πασχοντων σωματων τα τραυματα γινεται·
ουτω δη και ενταυθα ουκ απο της μανιας των υβριζοντων, αλλ' απο της ασθενειας
των υβριζομενων αι υβρεις, και αι των υβρεων ατιμιαι συνιστανται. Ἂν γαρ ειδωμεν
φιλοσοφειν, ουδε υβριζεσθαι δυναμεθα, ουδε πασχειν τι των δεινων. Ὕβρισεν ο
δεινα, αλλ' ουκ ηισθανθης, ουκ ηλγησας; ουχ υβρισθης, αλλα και μαλλον επληξας η
επληγης. Ὅταν γαρ ο υβρισας ιδηι μη καθικνουμενην αυτου την πληγην της των
λοιδορηθεντων ψυχης, αυτος δακνεται μειζονως, και των υβριζομενων σιγωντων,
αυτοματος η πληγη των υβρεων κατα του πεμψαντος υποστρεψασα φερεται.
θʹ. Φιλοσοφωμεν τοινυν εν απασιν, αγαπητοι, και ουδεν ημας πενια
παραβλαψαι δυνησεται, αλλα και ωφελησει τα μεγιστα, και λαμπροτερους
εργασεται, και παντων των πλουτουντων ευπορωτερους. Τι γαρ, ειπε μοι, του Ἠλια
πενεστερον ην; Ἀλλα δια τουτο παντας ενικα τους πλουτουντας, επειδη ουτω πενης
ην, και αυτην δε την πενιαν απο πλουσιας ειλετο διανοιας. Ἐπειδη γαρ απαντα των
χρηματων τον πλουτον ελαττονα της εαυτου μεγαλοψυχιας ενομιζεν ειναι, και ουκ
αξιον αυτου της φιλοσοφιας, δια τουτο πενιαν τοσαυτην ησπασατο· ως ει μεγαλα τα
παροντα ενομισεν ειναι, ουκ αν μηλωτην εκτησατο μονον, αλλ' ουτω κατεγνω της
παρουσης ματαιοτητος απασης, και ως πηλον εῤριμμενον το χρυσιον απαν εωρα, ως
της περιβολης εκεινης μηδεν κτησασθαι πλεον. ∆ια τουτο ο βασιλευς του πενητος
εδειτο, και προς το στομα εκεχηνει του μηδεν πλεον μηλωτης εχοντος, ο τοσουτον
χρυσιον εχων· ουτω λαμπροτερα της πορφυριδος η μηλωτη ην, και των βασιλικων
αυλων το σπηλαιον του δικαιου. ∆ια τουτο και εις τον ουρανον ανιων, ουδεν ετερον,
αλλ' η την μηλωτην τωι μαθητηι κατελιπε. Μετα ταυτης, φησι, τωι διαβολωι επαλαισα,
ταυτην και συ λαβων οπλιζου κατ' εκεινου· ισχυρον γαρ οπλον ακτημοσυνη, και
ακαταγωνιστον καταγωγιον, και πυργος ασαλευτος. Ἐδεξατο καθαπερ μεγιστην
κληρονομιαν την μηλωτην ο Ἑλισσαιος· και γαρ ην αληθως μεγιστη κληρονομια,
παντος χρυσιου τιμιωτερα. Και ην εκ τοτε διπλους Ἠλιας εκεινος, και ην ανω Ἠλιας,
και κατω Ἠλιας. Οιδα οτι μακαριζετε τον δικαιον εκεινον, και εβουλεσθε αυτος
εκαστος εκεινος ειναι. Τι ουν αν υμιν υποδειξω, οτι ετερον τι πολλωι μειζον εκεινου
παντες ελαβομεν οι μεμυσταγωγημενοι; Ὁ μεν γαρ Ἠλιας μηλωτην αφηκε τωι
μαθητηι· ο δε Υιος του Θεου αναβαινων την σαρκα ημιν κατελιπε την εαυτου· αλλ' ο
μεν Ἠλιας αποδυσαμενος, ο δε Χριστος και ημιν κατελιπε, και εχων αυτην ανηλθε.
Μη τοινυν καταπιπτωμεν, μηδε οδυρωμεθα, μηδε δυσκολιαν φοβωμεθα καιρων· ο
γαρ το αιμα αυτου μη παραιτησαμενος υπερ απαντων εκχεαι, και της σαρκος ημιν
μεταδους και αυτου του αιματος παλιν, τι παραιτησεται ποιησαι της ημετερας ενεκεν
σωτηριας; Ταυταις τοινυν 49.47 θαῤρουντες ταις ελπισι, παρακαλωμεν αυτον
διηνεκως, και ευχαις και ικετηριαις προσανεχωμεν, και της λοιπης αρετης
επιμελωμεθα μετα ακριβειας απασης, ινα και τον επικειμενον διαφυγωμεν
κινδυνον, και των μελλον 49.48 των επιτυχωμεν αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας
αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ'
ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

49.47 Εις την αποδημιαν του επισκοπου Φλαβιανου, υπερ της πολεως
προς τον βασιλεα πρεσβευομενου· και τις εστιν η αληθης νηστεια, και
οτι του φαγειν ανθρωπινον σωμα το κατηγορησαι χειρον, και περι των
δια την στασιν σφαγεντων, και προς τους εγκαλουντας, οτι πολλοι των
αναιτιων εαλωσαν. Ὁμιλια γʹ.
Ὅταν εις τον θρονον απιδω τουτον ερημον οντα και κενον του διδασκαλου,
χαιρω τε ομου και δακρυω· δακρυω μεν, οτι παροντα ουχ ορω τον πατερα· χαιρω δε,
οτι υπερ της ημετερας απεδημησε σωτηριας, και δημον τοσουτον απηλθεν οργης
εξαρπασαι βασιλικης. Τουτο και υμιν κοσμος, κακεινωι στεφανος· κοσμος υμιν, οτι
τοιουτον εκληρωθητε πατερα· στεφανος εκεινωι, οτι περι τα εκγονα ουτως εστι
φιλοστοργος, και το παρα του Χριστου λεχθεν δι' αυτων εβεβαιωσε των πραγματων.
Ἀκουσας γαρ, οτι Ὁ ποιμην ο καλος την ψυχην αυτου τιθησιν υπερ των προβατων,
απηλθε την ψυχην αυτου θησων υπερ ημων απαντων, καιτοι πολλα ην αυτον τα
κωλυοντα απιεναι και καταναγκαζοντα μενειν· και πρωτον η ηλικια προς εσχατον
ελασασα γηρας, ειτα η του σωματος ασθενεια, και του ετους η ωρα, και της αγιας
εορτης η αναγκη· προς τουτοις η αδελφη μονη ουσα αυτωι και προς εσχατας εστωσα
αναπνοας. Ἀλλ' ομως και συγγενειαν παρειδε, και γηρας, και ασθενειαν, και καιρου
δυσκολιαν, και οδοιποριας ταλαιπωριαν, και παντων υμας και την υμετεραν
σωτηριαν προθεις, ταυτα παντα διεῤρηξε τα δεσμα· και καθαπερ νεος ο γερων
ελαυνει νυν, υποπτερος τηι προθυμιαι γενομενος. Ει γαρ ο Χριστος, φησιν, υπερ ημων
εαυτον επεδωκε, τινος αν ειημεν ημεις απολογιας και συγγνωμης αξιοι, τοσουτου
λαου προστασιαν εγκεχειρισμενοι, και μη παντα αιρουμενοι και ποιησαι και παθειν
υπερ της των εγχειρισθεντων ημιν ασφαλειας; Ει γαρ ο πατριαρχης, φησιν, Ἰακωβ
θρεμματων προεστως και προβατα αλογα βοσκων, και ανθρωπωι μελλων ευθυνας
διδοναι, και νυκτας αΰπνους διηγε, και καυμα και κρυος και πασαν αερων
ανωμαλιαν εφερεν, ωστε μηδεν παραπολεσθαι των θρεμματων εκεινων· πολλωι
μαλλον ημας, τους ουκ αλογοις εφεστωτας, αλλα πνευματικοις προβατοις, και ουκ
ανθρωπωι, αλλα τωι Θεωι της επιστασιας ταυτης διδοναι μελλοντας τας ευθυνας, προς
ουδεν οκνειν και αναδυεσθαι χρη των δυναμενων ωφελησαι το ποιμνιον. Ἀλλ' οσωι
βελτιων η ποιμνη αυτη της ποιμνης εκεινης, και αλογων μεν ανθρωποι, ανθρωπων
δε ο Θεος· τοσουτωι και ημας πλειω και σφοδραν την σπουδην και την προθυμιαν
επιδεικνυσθαι χρη. Ἔγνω καλως εκεινος, οτι ουχ υπερ μιας πολεως αυτωι νυν ο
λογος, αλλ' υπερ της Ἀνατολης απασης· των γαρ πολεων των υπο την εω κειμενων
κεφαλη και μητηρ εστιν η πολις η ημετερα. ∆ια τουτο παντα υπεμεινε κινδυνον, και
ουδεν αυτον ενταυθα 49.48 κατασχειν ισχυσε. ∆ια τουτο ελπιζω χρηστας εσεσθαι τας
ελπιδας· ου γαρ παροψεται τοσαυτην προθυμιαν και σπουδην ο Θεος, ουδε εασει τον
εαυτου θεραποντα απρακτον επανελθειν. Οιδα οτι και μονον οφθεις εκεινος, και τον
ευσεβη βασιλεα θεασαμενος, απο της οψεως αυτης ευθεως καταστειλαι δυνησεται
τον θυμον. Των γαρ αγιων ουχι τα ρηματα μονον, αλλα και αυτα τα προσωπα
πνευματικης γεμει χαριτος. Ουτος δε και πολλης σοφιας εμπεπλησται, και των θειων
νομων εμπειρος ων, ερει προς αυτον οπερ και προς τον Θεον ο Μωυσης· Ει μεν αφηις
αυτοις την αμαρτιαν, αφες· ει δε μη, καμε αποκτεινον μετ' αυτων. Τοιαυτα γαρ των
αγιων τα σπλαγχνα, τον μετα των τεκνων θανατον της χωρις αυτων ζωης
γλυκυτερον ειναι νομιζουσι. Προσθησει δε και την απο του καιρου συνηγοριαν, και
το Πασχα το ιερον προβαλειται, και αναμνησει τον καιρον, καθ' ον τηι οικουμενηι
πασηι τα αμαρτηματα αφηκεν ο Χριστος· παρακαλεσει μιμησασθαι τον ∆εσποτην,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

αναμνησει και της παραβολης αυτον εκεινης της των μυριων ταλαντων και των
εκατον δηναριων. Οιδα του πατρος ημων την παῤρησιαν, ου παραιτησεται αυτον απο
της παραβολης ταυτης φοβησαι, και ειπειν, Ὅρα μηποτε και συ κατ' εκεινην ακουσηις
την ημεραν· Πονηρε δουλε, πασαν την οφειλην αφηκα σοι, επει παρεκαλεσας με· εδει
και σε αφειναι τοις συνδουλοις σου. Σαυτον ωφελεις μειζονως η εκεινους, εν τηι των
ολιγων αμαρτηματων συγχωρησει των μειζονων την αμνηστιαν λαμβανων.
Προσθησει τοις ειρημενοις και την ευχην εκεινην, ην οι μυσταγωγησαντες αυτον
την ιεραν μυσταγωγιαν, επαιδευσαν ευχεσθαι και λεγειν· Ἄφες ημιν τα αμαρτηματα
ημων, ως και ημεις αφιεμεν τοις οφειλεταις ημων. ∆ιδαξει μετα τουτων οτι ου
κοινον της πολεως γεγονε το αμαρτημα, αλλ' ανθρωπων τινων ξενων και
επηλυδων, ουδεν λογισμωι ποιουντων, η τολμηι και παρανομιαι πασηι· και ουκ αν ειη
δικαιον, υπερ της ολιγων απαιδευσιας πολιν τοσαυτην αναρπαζεσθαι, και τους
ουδεν ηδικηκοτας διδοναι δικην. Καιτοι ει και παντες ημαρτηκοτες ησαν, ικανην
εδωκαν δικην επι τοσαυταις ημεραις φοβωι δαπανωμενοι, και καθ' εκαστην
αποθανεισθαι προσδοκωντες την ημεραν, ελαυνομενοι, φυγαδευομενοι, των
καταδικων ελεεινοτερον ζωντες, το αιμα εν ταις χερσι βασταζοντες, και ου
θαῤρουντες αυτων τηι ζωηι. Ἀρκεσθητι τηι τιμωριαι ταυτηι, μη προελθηις περαιτερω της
οργης, ημερον σεαυτωι ποιησον τον ανω δικαστην δια της εις τους συνδουλους
φιλανθρωπιας· εννοησον το της πολεως μεγεθος, και οτι ου περι μιας και δυο και
τριων και δεκα ψυχων εστιν ημιν η σκεψις νυν, αλλα περι μυριαδων απειρων, περι
του κεφαλαιου της οικουμενης απασης. Αυτη η πολις εστιν, εν ηι πρωτον
εχρηματισαν Χρι49.49στιανοι· τιμησον τον Χριστον, αιδεσθητι την πρωτην
ανακηρυξασαν το ποθεινον τουτο και γλυκυ πασιν ονομα· αποστολων εκεινη γεγονε
καταγωγιον, δικαιων ενδιαιτημα. Νυν τουτο πρωτον και μονον το τολμημα γεγονε
εις τους κρατουντας, και μαρτυρει τωι της πολεως ηθει πας ο παρελθων χρονος. Ει
μεν γαρ συνεχως εστασιαζον, εδει καταγινωσκειν της πονηριας· ει δε απαξ του
παντος τουτο συνεβη χρονου, ευδηλον οτι ου του της πολεως ηθους το αμαρτημα,
αλλα των απλως και εικη προσφθαρεντων αυτηι το παρανομημα γεγονε τουτο.
Ταυτα ο ιερευς ερει, και πλειονα τουτων μετα πλειονος της παῤρησιας· ταυτα ο
βασιλευς ακουσεται· κακεινος φιλανθρωπος, και ουτος πιστος, ωστε αμφοτερωθεν
χρηστας εχομεν τας ελπιδας. Μαλλον δε και προ της πιστεως του διδασκαλου, και
προ της φιλανθρωπιας του βασιλεως, τωι ελεει θαῤρουμεν του Θεου· και γαρ
ικετευομενου του βασιλεως, και ικετευοντος του ιερεως, αυτος παραστησεται μεσος,
του βασιλεως μαλασσων την καρδιαν, του ιερεως διεγειρων την γλωσσαν, ευοδων
τουτου τα ρηματα, παρασκευαζων εκεινου την διανοιαν υποδεξασθαι τα λεγομενα,
και μετα πολλης της συγγνωμης επινευσαι ταις δεησεσι. Και γαρ τωι Χριστωι
ποθεινοτερα πασων η πολις η ημετερα, και δια την των προγονων και δια την υμων
αυτων αρετην. Και καθαπερ ο Πετρος εν τοις αποστολοις πρωτος εκηρυξε τον
Χριστον· ουτως εν ταις πολεσι, καθαπερ εφθην ειπων, αυτη πρωτη, ωσπερ στεφανον
τινα θαυμαστον, την των Χριστιανων ανεδησατο προσηγοριαν. Ει δε ενθα δικαιοι
δεκα μονον ησαν, υπεσχετο ο Θεος σωζειν τους ενοικουντας απαντας· ενθα ου δεκα
και εικοσιν, ουδε δις τοσουτοι μονον, αλλα πολλωι πλειους οι τον Θεον εισι
θεραπευοντες μετα ακριβειας απασης, πως ου χρη τα χρηστα προσδοκαιν, και θαῤρειν
υπερ της κοινης ημων απαντων ζωης; Ἤκουσα λεγοντων πολλων, οτι Ἀπειλη
βασιλεως ομοια θυμωι λεοντος, και καταπιπτοντων και οδυνωμενων. Τι ουν αν
ειποιμεν προς εκεινους; Ὅτι ο ειπων, Λυκοι και αρνες αμα βοσκηθησονται, και
παρδαλις συναναπαυσεται εριφωι, και λεων ως βους φαγεται αχυρα, δυνησεται και
τον λεοντα τουτον ποιησαι προβατον ημερον. Παρακαλωμεν τοινυν αυτον, και
διαπρεσβευωμεθα προς αυτον, και καταστελει παντως τον θυμον του βασιλεως, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

της επικειμενης ημας αγωνιας απαλλαξει πασης. Ὁ πατηρ εκει πρεσβευεται, ημεις
εντευθεν πρεσβευσωμεθα προς τον των ουρανων βασιλεα, βοηθησωμεν αυτωι ταις
ευχαις. Μεγα το κοινον της Ἐκκλησιας δυναται, αν μετ' οδυνωμενης ψυχης, αν μετα
συντετριμμενης καρδιας τας ευχας ανενεγκωμεν. Ουκ εστι διαβηναι πελαγος, ουκ
εστι μακραν αποδημιαν στειλασθαι· εκαστος και εκαστη, και εις Ἐκκλησιαν
απαντωντες, και οικοι μενοντες, καλωμεν μετα πολλης σπουδης τον Θεον, και
παντως επινευσει ταις δεησεσι. Ποθεν τουτο δηλον; Ὅτι σφοδρα βουλεται ημας αει
προς αυτον καταφευγειν, και εν απασιν αυτου δεισθαι, και μηδεν χωρις αυτου ποιειν
η λεγειν. Ἄνθρωποι μεν γαρ, οταν συνεχως αυτους ενοχλωμεν υπερ των ημετερων
πραγματων, ναρκωσι και αναδυονται, και αηδως προς ημας εχουσιν· ο δε Θεος
τουναντιον απαν, ουχ οταν αυτωι συνεχως εντυγχανωμεν υπερ των ημετερων
πραγματων, αλλ' οταν μη τουτο ποιωμεν, τοτε μαλιστα αγανακτει. Ἄκουσον γουν τι
τοις Ἰουδαιοις εγκαλει, λεγων· Ἐποιησατε βουλην, και ου δι' εμου, και συνθηκας,
και ου δια του Πνευματος μου. Τοιουτο γαρ των φιλουντων το εθος· παντα τα των
φιλουμενων πραγματα δι' αυτων ανυεσθαι βουλονται, και μηδεν χωρις αυτων
εκεινους η ποιειν, η λεγειν. ∆ια τουτο και ο Θεος, ουκ 49.50 ενταυθα μονον, αλλα
και αλλαχου αυτο τουτο παλιν εγκαλων ελεγεν· Ἐβασιλευσαν, και ου δι' εμου·
ηρξαν, και ουκ εγνωρισαν μοι. Μη τοινυν οκνωμεν συνεχως προς αυτον
καταφευγειν, και οπερ αν ηι δεινον, παντως ληψεται την προσηκουσαν λυσιν.
Ἐφοβησεν ανθρωπος; δραμε προς τον ανω ∆εσποτην, και ουδεν πεισηι δεινον. Ουτως
οι παλαιοι τας συμφορας ελυον, ουκ ανδρες δε μονον, αλλα και γυναικες. Ἐγενετο
τις Ἑβραια γυνη, Ἐσθηρ ην το ονομα αυτης· αυτη η Ἐσθηρ ολον των Ἰουδαιων τον
δημον πανωλεθριαι παραδιδοσθαι μελλοντα, τουτωι τωι τροπωι εξηρπασεν. Ἐπειδη
γαρ ο των Περσων βασιλευς παντας αρδην αναιρεισθαι τους Ἰουδαιους εκελευσε, και
ουδεις ην ο προς την οργην εκεινην στηναι δυναμενος, αποδυσαμενη την
φαιδροτεραν στολην η γυνη, και σακκον περιβαλλομενη, και σποδον
υποστρωσαμενη, παρεκαλει τον φιλανθρωπον Θεον συνεισελθειν αυτηι προς τον
βασιλεα, και τοιαυτα προσευχομενη προς αυτον ρηματα ελεγε· Χαριτωσον, Κυριε, τα
ρηματα μου, δος λογον ευρυθμον εις το στομα μου. Ταυτα και περι του διδασκαλου
παρακαλωμεν νυν ημεις τον Θεον. Ει γαρ γυνη υπερ Ἰουδαιων παρακαλουσα,
βαρβαρικον ισχυσε καταστειλαι θυμον, πολλωι μαλλον ο διδασκαλος ο ημετερος
υπερ τοιαυτης πολεως και μετα τοσαυτης Ἐκκλησιας δεομενος, τον πραοτατον και
ημερωτατον βασιλεα τουτον πεισαι δυνησεται. Ει γαρ τας εις Θεον αμαρτιας λυειν
ελαβεν εξουσιαν, πολλωι μαλλον τας εις ανθρωπον γενομενας ανελειν και αφανισαι
δυνησεται. Ἄρχων εστι και ουτος, και αρχων εκεινου σεμνοτερος. Και γαρ αυτην την
βασιλικην κεφαλην οι ιεροι νομοι ταις τουτου φεροντες χερσιν υπεταξαν· και οταν
τι δεοι γενεσθαι χρηστον ανωθεν, ο βασιλευς προς τον ιερεα, ουχ ο ιερευς προς τον
βασιλεα καταφευγειν ειωθεν. Ἔχει και ουτος θωρακα τον της δικαιοσυνης, εχει και
ζωνην την απο της αληθειας, εχει και υποδηματα πολλωι σεμνοτερα τα απο του
Ευαγγελιου της ειρηνης, εχει και μαχαιραν, ου την απο σιδηρου, αλλα την απο του
πνευματος· εχει και στεφανον επι της κεφαλης κειμενον. Λαμπροτερα αυτη η
παντευχια, σεμνοτερα τα οπλα, μειζων η παῤρησια, πλειων η ισχυς. Ὥστε και απο
του της αρχης ογκου, και απο της οικειας μεγαλοψυχιας, και προ των αλλων
απαντων, απο της εις Θεον ελπιδος, μετα πολλης της παῤρησιας, μετα πολλης της
συνεσεως διαλεξεται τωι βασιλει. Μη τοινυν απογινωσκωμεν υπερ της ημων αυτων
σωτηριας, αλλα δεωμεθα, παρακαλωμεν, ικετευωμεν, πρεσβευωμεθα προς τον ανω
βασιλεα μετα πολλων δακρυων· εχομεν και την νηστειαν ταυτην συμμαχον και της
καλης ταυτης συνεφαπτομενην ημιν πρεσβειας. Καθαπερ ουν χειμωνος
παρελθοντος, και θερους φανεντος, ελκει μεν προς το πελαγος το πλοιον ο ναυτης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

αποσμηχει δε ο στρατιωτης τα οπλα, και παρασκευαζει τον ιππον εις πολεμον, και
γεωργος ακοναι δρεπανον, και οδοιπορος θαῤρων αποδημιας απτεται μακρας, και
προς τους αγωνας αθλητης αποδυεται και γυμνουται· ουτω δη και ημεις, καθαπερ
θερους πνευματικου τινος της νηστειας φανεισης, και ως στρατιωται τα οπλα
αποσμηξωμεν, και ως γεωργοι την δρεπανην ακονησωμεν, και ως κυβερνηται προς
τα κυματα των ατοπων επιθυμιων τους λογισμους αντιταξωμεν, και ως οδιται της
εις τον ουρανον αποδημιας αψωμεθα, και ως αθληται προς τους 49.51 αγωνας
αποδυσωμεθα. Ὁ γαρ πιστος και γεωργος, και κυβερνητης, και στρατιωτης, και
αθλητης, και οδοιπορος εστιν. ∆ια τουτο και ο Παυλος φησιν· Ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας· ενδυσασθε ουν την
πανοπλιαν του Θεου. Ειδες τον αθλητην; Ειδες τον στρατιωτην; Ει αθλητης ει,
γυμνον εις τον αγωνα εισελθειν σε δει· ει στρατιωτης ει, καθωπλισμενον σε επι της
παραταξεως εσταναι χρη. Πως ουν αμφοτερα ταυτα ειναι δυνατον, και γυμνον ειναι
και ου γυμνον, και ενδεδυμενον και ουκ ενδεδυμενον; Πως; εγω λεγω. Ἀποδυσαι τα
βιωτικα πραγματα, και γεγονας αθλητης· ενδυσαι τα οπλα τα πνευματικα, και
γεγονας στρατιωτης· γυμνωσον σαυτον των βιωτικων φροντιδων· παλης γαρ εστιν ο
καιρος· ενδυσαι τα πνευματικα οπλα· πολεμος γαρ ημιν προς δαιμονας
συγκεκροτηται χαλεπος. ∆ια τουτο και γυμνον ειναι χρη, ωστε μηδεμιαν λαβην τωι
διαβολωι παρασχειν παλαιοντι προς ημας, και καθοπλιζεσθαι παντοθεν, ωστε
μηδαμοθεν καιριαν δεξασθαι πληγην. Γεωργησον σου την ψυχην, και τας ακανθας
εκτεμε, σπειρον τον λογον της ευσεβειας, τα καλα της φιλοσοφιας φυτευσον φυτα,
και μετα πολλης θεραπευε της επιμελειας, και γεγονας γεωργος, και ερει προς σε ο
Παυλος· Τον κοπιωντα γεωργον δει πρωτον των καρπων μεταλαμβανειν. Ταυτην
και αυτος μετηιει την τεχνην· δια τουτο Κορινθιοις επιστελλων ελεγεν· Ἐγω
εφυτευσα, Ἀπολλως εποτισεν, ο δε Θεος ηυξησεν. Ἀκονησον σου την δρεπανην, ην
ημβλυνας δια της αδηφαγιας, ακονησον δε δια της νηστειας· αψαι της οδοιποριας
της εις τον ουρανον φερουσης, της τεθλιμμενης και στενης αψαι, και οδευσον. Πως
δε δυνησηι και αψασθαι, και οδευσαι; Ὑπωπιαζων σου το σωμα, και δουλαγωγων·
ενθα γαρ οδου στενοχωρια, μεγα κωλυμα η εκ της αδηφαγιας πολυσαρκια.
Καταστειλον τα κυματα των ατοπων επιθυμιων, αποκρουσαι τον χειμωνα των
πονηρων λογισμων, διασωσον το σκαφος, πολλην επιδειξαι την εμπειριαν, και
γεγονας κυβερνητης. Παντων δε τουτων υποθεσις ημιν η νηστεια και διδασκαλος
εσται· νηστειαν δε ου ταυτην λεγω την των πολλων, αλλα την ακριβη νηστειαν, ου
την των βρωματων αποχην μονον, αλλα και την των αμαρτηματων· ου γαρ αρκει
της νηστειας η φυσις εξελεσθαι τους μετιοντας, εαν μη μετα του προσηκοντος
γενηται νομου. Και γαρ αθλητης, φησιν, Ου στεφανουται, εαν μη νομιμως αθλησηι.
Ἵνα ουν μη πονον υπομειναντες νηστειας εκπεσωμεν του στεφανου της νηστειας,
μαθωμεν πως και τινα τροπον το πραγμα μετιεναι χρη. Ἐπει και ο Φαρισαιος εκεινος
ενηστευσεν, αλλα μετα την νηστειαν εκεινην κατηλθεν ερημος και κενος των απο
της νηστειας καρπων· ο τελωνης ουκ ενηστευσε, και εμπροσθεν γεγονεν εκεινου του
νηστευσαντος ο μη νηστευσας, ινα μαθηις οτι νηστειας οφελος ουδεν, αν μη και τα
λοιπα επηται παντα. Ἐνηστευσαν οι Νινευιται, και επεσπασαντο την του Θεου
ευνοιαν· ενηστευσαν και οι Ἰουδαιοι, και πλεον ουδεν επραξαν, αλλα και
κατηγορηθεντες απηλθον. Ἐπει ουν τοσουτος ο κινδυνος της νηστειας τοις ουκ
ειδοσιν οπως χρη νηστευειν, μαθωμεν της νηστειας τους νομους, ινα μη τρεχωμεν
αδηλως, μηδε αερα δερωμεν, μηδε σκιαμαχωμεν πυκτευοντες. Φαρμακον εστιν η
νηστεια, αλλα το φαρμακον, καν μυριακις ωφελιμον ηι, πολλακις αχρηστον γινεται
δια την απειριαν του χρωμενου. Και 49.52 γαρ και καιρον ειδεναι χρη καθ' ον δει
τουτο επιτιθεναι, και ποσοτητα αυτου του φαρμακου, και σωματος κρασιν την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

δεχομενην, και χωρας φυσιν, και ωραν ετους, και διαιταν καταλληλον, και πολλα
ετερα· ων οπερ αν παροφθειη, τοις αλλοις λυμανειται πασι τοις ειρημενοις. Ει δε
ενθα σωμα θεραπευειν δει, τοσαυτης ημιν ακριβειας χρεια, πολλωι μαλλον οταν
ψυχης επιμελωμεθα και λογισμους θεραπευωμεν, παντα διερευνασθαι και σκοπειν
αναγκαιον μετα ακριβειας απασης. Ἴδωμεν τοινυν πως ενηστευσαν οι Νινευῗται, και
πως της οργης απηλλαγησαν εκεινης. Οι ανθρωποι, και τα κτηνη, και τα προβατα,
και οι βοες μη νεμεσθωσαν, φησι. Τι λεγεις, ειπε μοι; και τα αλογα νηστευει; και
ιπποι, και ημιονοι σακκωι περιβαλλονται; Ναι, φησι. Καθαπερ γαρ ευπορου τινος
τελευτησαντος, ουκ οικετας μονον, ουδε θεραπαινιδας, αλλα και ιππους οι
προσηκοντες σακκωι περιβαλλοντες, και τοις ιπποκομοις αυτους εγχειρισαντες,
ακολουθειν επι το μνημα κελευουσι, το μεγεθος της συμφορας επιδεικνυμενοι, και
προς ελεον απαντας επισπωμενοι· ουτω δη και της πολεως εκεινης απολλυσθαι
μελλουσης, και την αλογον φυσιν σακκωι περιεβαλον, και ζυγωι νηστειας υπεβαλον.
Ουκ εστι τα αλογα, φησι, λογωι μαθειν του Θεου την οργην, μανθανετωσαν λιμωι, οτι
θεηλατος η πληγη· και γαρ ει κατενεχθειη, φησιν, η πολις, ουχ ημων μονον των
ενοικουντων, αλλα και τουτων εις εσται ταφος κοινος. Τα τοινυν μελλοντα
κοινωνειν της κολασεως κοινωνειτω και της νηστειας. Και ετερον δε τι
κατεσκευαζον εντευθεν, ο και οι προφηται ποιουσι· και γαρ εκεινοι επειδαν ιδωσι
πληγην τινα αφορητον εκ των ουρανων φερομενην, ειτα τους κολαζεσθαι
μελλοντας απαῤρησιαστους οντας, αισχυνης γεμοντας, ουδεμιας συγγνωμης ουδε
απολογιας οντας αξιους, ουκ εχοντες ο τι πραξουσιν, ουδε οθεν πορισονται τοις
κατακριθεισιν απολογιαν, επι τα αλογα καταφευγουσι, και τον εκεινων
εκτραγωιδουντες θανατον, απο τουτων ποιουνται την ικετηριαν, την ελεεινην
αυτων και πολυθρηνητον απωλειαν προβαλλομενοι. Λιμου τοινυν ποτε
καταλαβοντος τους Ἰουδαιους, και πολλου την χωραν αυχμου κατεχοντος, και
παντων δαπανωμενων, ο μεν των προφητων ελεγεν· Ἐσκιρτησαν δαμαλεις επι ταις
φατναις αυτων, εκλαυσαν βουκολια βοων, οτι ουχ υπηρχε νομη· παντα τα κτηνη του
πεδιου ανεβλεψαν προς σε, οτι εξηρανθησαν αφεσεις υδατων· ο δε τα εκ της
αβροχιας θρηνων κακα, παλιν ουτωσι πως ελεγεν· Ἔλαφοι εν αγρωι ετεκον, και
εγκατελιπον, οτι ουκ ην βοτανη· οναγροι εστησαν επι ναπαις, ειλκυσαν ανεμον ως
δρακων· εξελιπον οι οφθαλμοι αυτων, οτι ουκ ην χορτος. ∆ια τουτο και σημερον
ηκουσατε του Ἰωηλ λεγοντος· Ἐξελθετω νυμφιος εκ του κοιτωνος αυτου, και νυμφη
εκ του παστου αυτης, συναγαγετε νηπια θηλαζοντα μαστους. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε
μοι, την αωρον ηλικιαν καλει προς ικετηριαν; ουκ ευδηλον, οτι δια την αυτην
ταυτην αιτιαν; Ἐπειδη γαρ οι εις ανδρας τελουντες απαντες παρωξυναν και
παρωργισαν τον Θεον, Ἡ των αμαρτηματων απειρος ηλικια, φησι, παρακαλειτω τον
οργιζομενον. Ἀλλ' οπερ ελεγον, ιδωμεν τι ποτε εστι το λυσαν την απαραιτητον
εκεινην οργην. Ἆρα η νηστεια μονον, και ο σακκος; Ουκ εστιν ειπειν, αλλ' η παντος
του βιου μεταβολη. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπ' αυτων των προφητικων ρηματων. Ὁ
γαρ περι της οργης του Θεου διαλεχθεις και της εκεινων νηστειας, αυτος ουτος την
τε καταλλαγην λεγων, και της καταλλαγης την αιτιαν διδασκων, ουτωσι πως φησι·
49.53 Και ειδε τα εργα αυτων ο Θεος. Ἔργα ποια; οτι ενηστευσαν; οτι σακκον
περιεβαλοντο; Ουδεν τουτων, αλλα παντα ταυτα σιγησας επηγαγεν· Ὅτι απεστρεψεν
εκαστος απο των οδων αυτου των πονηρων, και μετενοησεν επι τηι κακιαι ηι ελαλησε
ποιησαι αυτοις ο Κυριος. Ὁραις οτι ουχ η νηστεια εξηρπασε του κινδυνου, αλλ' η
μεταβολη του βιου τον Θεον κατεστησεν ιλεω τοις βαρβαροις και ευμενη; Ταυτα
ειπον. ουχ ινα νηστειαν ατιμαζωμεν, αλλ' ινα νηστειαν τιμωμεν· τιμη γαρ νηστειας,
ουχι σιτιων αποχη, αλλ' αμαρτηματων αναχωρησις, ως ο γε τηι των βρωματων
αποχηι μονον οριζων την νηστειαν, ουτος εστιν ο μαλιστα ατιμαζων αυτην.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

Νηστευεις; δειξον μοι δια των εργων αυτων. Ποιων εργων, φησιν; Ἐαν ιδηις πενητα,
ελεησον· εαν ιδηις εχθρον, καταλλαγηθι· εαν ιδηις φιλον. ευδοκιμουντα, μη
βασκηνηις· εαν ιδηις γυναικα ευμορφον, υπερβηθι· Μη γαρ δη στομα νηστευετω
μονον, αλλα και οφθαλμος, και ακοη, και ποδες, και χειρες, και παντα τα του
σωματος ημων μελη· νηστευετωσαν χειρες, αρπαγης και πλεονεξιας καθαρευουσαι·
νηστευετωσαν ποδες, δρομων των επι τα παρανομα θεατρα αφισταμενοι·
νηστευετωσαν οφθαλμοι, παιδευομενοι μηδεποτε οψεσιν ευμορφοις επιπηδαιν, μηδε
αλλοτρια περιεργαζεσθαι καλλη. Τροφη γαρ οφθαλμων, θεωρια; αλλα αν μεν
παρανομος ηι και κεκωλυμενη, λυμαινεται τηι νηστειαι, και πασαν ανατρεπει της
ψυχης την σωτηριαν· αν δε εννομος και ασφαλης, κοσμει την νηστειαν. Και γαρ των
ατοπωτατων αν ειη, επι μεν βρωματων και της συγκεχωρημενης αφιστασθαι τροφης
δια την νηστειαν, επι δε των οφθαλμων και της κεκωλυμενης απτεσθαι. Ουκ εσθιεις
κρεα; μη φαγηις ακολασιαν δια των οφθαλμων. Νηστευετω και ακοη· νηστεια δε
ακοης μη δεχεσθαι κακηγοριας και διαβολας· Ἀκοην γαρ ματαιαν μη παραδεξηι,
φησι. Νηστευετω και στομα απο ρηματων αισχρων και λοιδοριας. Τι γαρ οφελος
οταν μεν ορνιθων και ιχθυων απεχωμεθα, τους δε αδελφους δακνωμεν και
κατεσθιωμεν; Ὁ κακηγορων αδελφικα κρεα εφαγεν, την σαρκα του πλησιον εδακε.
∆ια τουτο και Παυλος εφοβησεν ειπων· Ει δε αλληλους δακνετε και κατεσθιετε,
βλεπετε μη υπο αλληλων αναλωθητε. Ουκ ενεπηξας τηι σαρκι τους οδοντας, αλλ'
ενεπηξας τηι ψυχηι την κακηγοριαν, την πονηραν υποληψιν ετρωσας, μυρια ειργασω
κακα και σαυτον και εκεινον και ετερους πλειονας· και γαρ τον ακουσαντα χειρονα
ειργασω, διαβαλλων τον πλησιον. Ἄν τε γαρ αμαρτωλος ηι, ραιθυμος γινεται,
κοινωνον ευρων της αμαρτιας· αν τε δικαιος ηι, εις απονοιαν αιρεται, και φυσαται εκ
της ετερων αμαρτιας, μεγαλα περι εαυτου φανταζεσθαι προαγομενος. Μετα τουτων
το κοινον της Ἐκκλησιας εβλαψας· ου γαρ δη τον ημαρτηκοτα διαβαλλουσιν
απαντες οι ακουοντες, αλλα τα ονειδη τωι Χριστιανων εθνει προστριβεται· ουδε
εστιν ακουσαι απιστων λεγοντων, οτι ο δεινα πορνος εστι και ακολαστος, αλλ' αντι
του πεπλημμεληκοτος, τους Χριστιανους απαντας διαβαλλουσι. Προς τουτοις του
Θεου την δοξαν βλασφημεισθαι παρεσκευασας· ωσπερ γαρ ευδοκιμουντων ημων το
ονομα του Θεου δοξαζεται, ουτως αμαρτανοντων βλασφημειται και υβριζεται.
Τεταρτον, τον κακως ακουσαντα κατηισχυνας, και αναισχυντοτερον ταυτηι
πεποιηκας, εχθρον και πολεμιον καταστησας. Πεμ 49.54 πτον, εαυτον υπευθυνον
κολασει και τιμωριαι πεποιηκας, πραγματα τα μηδεν σαυτωι προσηκοντα πλεξας. Μη
γαρ μοι τουτο λεγετω τις, οτι τοτε κακηγορω, επειδαν ψευδη ειπω· εαν δε αληθευω,
ουκετι. Καν αληθευων ειπηις κακως, και τουτο εγκλημα· και γαρ ο Φαρισαιος εκεινος
τον τελωνην ειπε κακως αληθευων, αλλ' ομως ουδεν αυτου τουτο προεστη. Ειπε γαρ
μοι, τελωνης ην ο τελωνης και αμαρτωλος; Παντι που δηλον οτι τελωνης· αλλ'
ομως επειδη αυτον εκακισεν ο Φαρισαιος, απηλθεν απαντα απολεσας. Βουλει
διορθωσαι τον αδελφον; δακρυσον, ευξαι τωι Θεωι, κατ' ιδιαν λαβων παραινεσον,
συμβουλευσον, παρακαλεσον. Ουτω και ο Παυλος εποιει· Μηπως ελθοντα με, φησι,
ταπεινωσηι ο Θεος, και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων, και μη
μετανοησαντων επι τηι ακαθαρσιαι, και πορνειαι, και ασελγειαι ηι επραξαν. ∆ειξον
αγαπην περι τον ημαρτηκοτα· πεισον αυτον οτι κηδομενος και φροντιζων, ουκ
εκπομπευσαι βουλομενος, περι της αμαρτιας αυτον υπομιμνησκεις· κατασχε ποδας,
καταφιλησον, μη επαισχυνθηις, ει γε αληθως ιατρευσαι βουλει. Ταυτα και ιατροι
ποιουσι πολλακις· δυσαρεστως γαρ εχοντας τους καμνοντας καταφιλουντες,
παρακαλουντες αναπειθουσι σωτηριον δεξασθαι φαρμακον· ουτω και συ ποιησον·
τωι ιερει δειξον το ελκος, τουτο εστι κηδομενου, τουτο προνοουντος, τουτο
φροντιζοντος. Ου τοις κακως δε μονον λεγουσιν, αλλα και τοις ακουουσι κακως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

λεγομενους ετερους παραινω τας ακοας αποφραττειν, και τον προφητην μιμεισθαι
τον λεγοντα· Τον καταλαλουντα λαθρα τον πλησιον αυτου, τουτον εξεδιωκον. Ειπε
προς τον πλησιον· Ἔχεις επαινεσαι τινα και εγκωμιασαι; ανοιγω τας ακοας, ινα
δεξωμαι τα μυρα· αν δε κακως εθεληις ειπειν, αποφραττω την εισοδον τοις ρημασιν·
ου γαρ ανεχομαι κοπρον και βορβορον δεχεσθαι. Τι μοι το κερδος εκ του μαθειν οτι
πονηρος ο δεινα; μεγιστον μεν ουν απο τουτου βλαβος και εσχατη ζημια. Ειπε προς
αυτον· Μεριμνησωμεν τα ημετερα, πως των πεπλημμελημενων ημιν ευθυνας
δωμεν, και την περιεργιαν ταυτην και την πολυπραγμοσυνην εις την ζωην την
ημετεραν επιδειξωμεθα. Ποιαν εξομεν απολογιαν, τινα συγγνωμην, οταν τα ημετερα
μεν μηδε εις νουν λαμβανωμεν, τα δε αλλοτρια ουτω πολυπραγμονωμεν; Και ωσπερ
εις οικιαν παρακυψαι, και τα ενδον κατασκοπησαι παριοντα, αισχρον και πολλης
αισχυνης γεμον· ουτω και βιον αλλοτριον περιεργαζεσθαι, ανελευθεριας εσχατης. Το
δε τουτου καταγελαστοτερον, οτι τοιουτον εχοντες βιον, και των οικειων
αμελουντες, επειδαν ειπωσι τι των αποῤρητων, παρακαλουσι τον ακουσαντα, και
ορκουσι μηδενι λοιπον ειπειν ετερωι, αυτοθεν δηλουντες οτι πραγμα αξιον
κατηγοριας εποιησαν. Ει γαρ εκεινον μηδενι ειπειν ετερωι παρακαλεις, πολλωι
μαλλον σε προτερον τουτωι ταυτα ειπειν ουκ εχρην. Κατειχες εν ασφαλειαι τον
λογον· οτε αυτον προεδωκας, τοτε της σωτηριας αυτου φροντιζεις; ει βουληι μη
εξενεχθηναι εις ετερον, μηδε αυτος ειπηις· οτε δε ετερωι προεδωκας του λογου την
φυλακην, περιττα ποιεις και ανονητα παραγγελλων, και ορκων υπερ της των
ειρημενων φυλακης. Ἀλλ' ηδυ το κακηγορειν; ηδυ μεν ουν το μη λεγειν κακως. Ὁ
μεν γαρ ειπων κακως, εναγωνιος λοιπον εστιν, υποπτευει τε και δεδοικε, και
μετανοει, και κατεσθιει την εαυτου γλωτταν. δεδοικως και τρεμων, μη ποτε εις
ετερους εξενεχθεν το ρημα μεγαν επαγαγηι τον κινδυνον, και περιττην εχθραν και
ανονητον εργασηται τοις ειρηκοσιν· ο δε παρ' εαυτωι κατ 49.55 εχων, εν ασφαλειαι
πολληι μετα πολλης βιωσεται της ηδονης. Ἤκουσας λογον, φησιν; εναποθανετω σοι·
θαρσει, ου μη σε ρηξει. Τι εστιν, Ἐναποθανετω σοι; Σβεσον αυτον, καταχωσον, μη
συγχωρησηις εξελθειν, μηδε κινηθηναι το παραπαν· αλλα μαλιστα μεν ουν σπουδαζε
μηδε ανεχεσθαι των λεγοντων ετερους κακως. Ἂν δ' αρα ποτε και δεξηι, καταχωσον,
αποκτεινον το λεχθεν, ληθηι παραδος, ινα τοις μη ακηκοοσιν ομοιος γενηι, και μετα
πολλης της ειρηνης και της ασφαλειας τον παροντα διαγηις βιον. Ἂν μαθωσιν οι
κακηγοροι, οτι των διαβαλλομενων μαλλον ημεις αυτους αποστρεφομεθα,
παυσονται και αυτοι ποτε της πονηρας συνηθειας ταυτης, και διορθωσονται το
αμαρτημα, και επαινεσονται μετα ταυτα, και ημας αυτους ως σωτηρας αυτων
γενομενους και ευεργετας ανακηρυξουσιν. Ὥσπερ γαρ το καλως λεγειν και
εγκωμιαζειν αρχη φιλιας εστιν, ουτω το κακως λεγειν και διαβαλλειν εχθρας, και
απεχθειας, και των μυριων πολεμων αρχη και υποθεσις γεγονεν. Ουδαμοθεν γαρ
ετερωθεν ημεληται τα ημετερα, αλλ' η εκ του τα αλλοτρια πολυπραγμονειν και
περιεργαζεσθαι· ου γαρ εστιν ανθρωπον κακηγορουντα, και τους αλλοτριους
πολυπραγμονουντα βιους, της ιδιας επιμεληθηναι ποτε ζωης. Της γαρ σπουδης
απασης αυτωι εις την ετερων πολυπραγμοσυνην αναλισκομενης, αναγκη τα αυτου
παντα απλως κεισθαι και ημελημενως. Και γαρ αγαπητον την πασαν σχολην εις την
επιμελειαν των οικειων αμαρτηματων και την κρισιν αναλισκοντα, δυνηθηναι τι
ποιησαι πλεον· οταν δε διαπαντος τα αλλοτρια φροντιζηις, ποτε των σων επιμελησηι
κακων; Φυγωμεν τοινυν, αγαπητοι, φυγωμεν τας κακηγοριας, μαθοντες ως
διαβολικον εστιν ολον το βαραθρον, και της επιβουλης της εκεινου αυτη η ενεδρα.
Ἵνα γαρ και των ημετερων αμελησωμεν, και χαλεπωτερας εαυτοις καταστησωμεν
τας ευθυνας, εις ταυτην ημας την συνηθειαν ο διαβολος ηγαγε· μαλλον δε, ου τουτο
μονον εστι το χαλεπον, οτι λογον δωσομεν, ων ειρηκαμεν τοτε, αλλ' οτι και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ημετερα αμαρτηματα χαλεπωτερα ταυτηι ποιησομεν, πασης εαυτους αποστερουντες
απολογιας. Ὁ γαρ πικρως τα αλλοτρια εξεταζων, εν τοις καθ' εαυτον
πλημμελημασιν ουδεμιας απολαυσεται συγγνωμης ποτε. Ουδε γαρ απο της φυσεως
των πεπλημμελημενων ημιν μονον, αλλα και απο της κρισεως της σης περι ετερων
οισει την ψηφον ο Θεος. ∆ια τουτο παρηινεσε λεγων· Μη κρινετε, ινα μη κριθητε· ου
γαρ οιον γεγονε το αμαρτημα, τοιουτον εκει φανειται λοιπον, αλλα πολλην τινα και
απαραιτητον προσθηκην ληψεται απο της εις τον συνδουλον σου παρα σου
γεγενημενης κρισεως. Ὥσπερ γαρ ο φιλανθρωπος, και ημερος, και συγγνωμονικος
υποτεμνεται τον πλειονα των αμαρτηματων ογκον· ουτως ο πικρος, και ωμος, και
απαραιτητος πολυ τοις οικειοις αμαρτημασι προστιθησι μεγεθος. Ἐξορισωμεν τοινυν
απο του στοματος ημων κακηγοριαν απασαν, ειδοτες οτι καν τεφραν εσθιωμεν,
ουδεν οφελος ημιν της σκληραγωγιας ταυτης, αν κακηγοριας μη αποσχωμεθα. Ου
γαρ τα εισερχομενα κοινοι τον ανθρωπον, αλλα τα εξερχομενα απο του στοματος. Ει
τις ανακινησειε βορβορον σου παριοντος, ειπε μοι, ου λοιδορεις, και υβριζεις τον
τουτο ποιουντα; Τουτο και επι των κακηγορων ποιησον. Ου γαρ ουτως
ανακινουμενος βορβορος πληττει την μηνιγγα των την δυσωδιαν δεχομενων
εκεινην, ως αμαρτηματα αλλοτρια ανα 49.56 κινουμενα, και βιος ακαθαρτος
εκκαλυπτομενος λυπει των ακουοντων την ψυχην και εξιστησιν. Ἀπεχωμεθα τοινυν
κακηγοριας, αισχρολογιας, βλασφημιας. και μητε τον πλησιον, μητε τον Θεον
λεγωμεν κακως. Πολλοι γαρ εις τουτο μανιας εξωκειλαν των κακηγορων, ως απο
των συνδουλων επι τον ∆εσποτην αναστησαι την γλωτταν την εαυτων. Ὅσον δε
τουτο εστι κακον, απο των κατεχοντων νυν ημας μανθανε πραγματων. Ἰδου γουν
ανθρωπος υβρισθη, και παντες δεδοικαμεν και τρεμομεν, οι τε υβρικοτες οι τε μηδεν
εαυτοις συνειδοτες τοιουτον· ο δε Θεος καθ' εκαστην ημεραν υβριζεται· τι λεγω καθ'
εκαστην ημεραν; καθ' εκαστην μεν ουν ωραν, παρα πλουτουντων, παρα πενητων,
παρα των εν ανεσει, παρα των εν θλιψει, παρα των επηρεαζοντων, παρα των
επηρεαζομενων, και ουδεις ουδαμου λογος. ∆ια τουτο συνεχωρησεν υβρισθηναι τον
ομοδουλον, ινα απο του κινδυνου του δια την υβριν γενομενου ταυτην του
∆εσποτου την φιλανθρωπιαν μαθηις. Καιτοι τουτο νυν πρωτον και μονον γεγονεν.
αλλ' ομως ουδε δια τουτο προσδοκωμεν απολαυσεσθαι συγγνωμης τινος ουδε
απολογιας· τον δε Θεον καθ' εκαστην παροργιζομεν την ημεραν, και ουδεμιαν
ποιουμεθα την επιστροφην, και ετι φερει μετα μακροθυμιας απασης. Ειδες ποση η
φιλανθρωπια του ∆εσποτου; Καιτοι γε επι της παρανομιας ταυτης οι
πεπλημμεληκοτες εαλωσαν, και εις δεσμωτηριον ενεπεσον, και δικην εδοσαν, αλλ'
ομως ετι δεδοικαμεν· και γαρ ουπω ηκουσε τα γεγενημενα ο υβρισθεις, ουδε ψηφον
εξηνεγκε, και παντες τρεμομεν· ο δε Θεος καθ' εκαστην ακουει την ημεραν τας εις
αυτον γινομενας υβρεις, και ουδεις επιστρεφεται, και ταυτα ουτως οντος ημερου και
φιλανθρωπου του Θεου. Ἐκει μεν γαρ αρκει το αμαρτημα μονον ειπειν, και λυσαι το
εγκλημα· επι δε των ανθρωπων τουναντιον απαν· οταν ομολογησωσιν οι
ημαρτηκοτες, τοτε μειζονως κολαζονται· ο δη και νυν γεγονε. Και οι μεν σιδηρωι, οι
δε πυρι, οι δε θηριοις παραδοθεντες απωλοντο, ουκ ανδρες δε μονον, αλλα και
παιδες. Και ου το της ηλικιας αωρον, ουχ η του δημου ρυμη, ου το μανιαι δαιμονων
εμπλησθεντας ταυτα ποιησαι, ουχ η δοκουσα απαιτησις αφορητος ειναι, ου πενια, ου
το κοινηι μετα παντων αμαρτειν, ου το υποσχεσθαι μηδεποτε τοιαυτα τολμησειν
λοιπον, ουκ αλλο ουδεν αυτους ολως εξειλετο· αλλα συγγνωμης χωρις απασης επι
το βαραθρον απηγοντο, στρατιωτων ενοπλων εκατερωθεν αυτους περιαγοντων και
παρατηρουντων, μη τις εξαρπασηι τους καταδικους· και παρηκολουθουν μητερες
ποῤρωθεν μεν ορωσαι τους παιδας αποτεμνομενους, οδυρεσθαι δε την συμφοραν ου
τολμωσαι· ενικα γαρ το παθος ο φοβος, και της φυσεως εκρατει το δεος. Και καθαπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

οι τους ναυαγουντας απο γης ορωντες ανθρωποι, οδυνωνται μεν, προσελθειν δε και
εξελεσθαι τους καταποντιζομενους ουκ εχουσιν· ουτω δη και ενταυθα, καθαπερ υπο
κυματων τινων τωι φοβωι των στρατιωτων ανειργομεναι αι μητερες, ου μονον
προσελθειν και εξελεσθαι της καταδικης αυτους ουκ ετολμησαν, αλλα και δακρυσαι
εδεισαν. Ἆρα στοχαζεσθε εντευθεν του Θεου την φιλανθρωπιαν, πως αφατος, πως
απειρος, πως απαντα υπερβαινει λογον; Ἐνταυθα μεν γαρ και της αυτης ουσιας ο
υβρισθεις, και απαξ του παντος χρονου τουτο πεπονθε, και ου κατ' οψιν ουδε παρων
και ορων και ακουων, και ομως ουδεις ετυχε συγγνωμης των τετολμηκοτων· επι δε
του Θεου ουδεν τουτων εστιν ειπειν. Και γαρ τοσουτον εστι το μεσον ανθρωπου και
49.57 Θεου, οσον ουδε λογος παραστησαι δυνησεται, και καθ' εκαστην υβριζεται την
ημεραν παρων, και ορων, και ακουων, και ουτε σκηπτον αφηκεν, ουτε την θαλατταν
τηι γηι επιδραμειν εκελευσε και καταποντισαι παντας, ουτε τηι γηι διαστηναι, και
δεξασθαι παντας τους υβρικοτας προσεταξεν, αλλ' ανεχεται, και μακροθυμει, και
συγγνωσεσθαι επαγγελλεται τοις υβρικοσιν, αν μετανοησωσι μονον και υποσχωνται
μηκετι ταυτα ποιειν. Ἀληθως ευκαιρον νυν ανακηρυττειν· Τις λαλησει τας
δυναστειας του Κυριου; ακουστας ποιησει πασας τας αινεσεις αυτου; Ποσοι του Θεου
τας εικονας ουχι κατηνεγκαν μονον, αλλα και κατεπατησαν; οταν γαρ αγχηις τον
υπευθυνον, οταν αποδυηις, οταν ελκηις, του Θεου την εικονα καταπατεις. Ἄκουσον
γουν του Παυλου λεγοντος, οτι ανθρωπος ουκ οφειλει κατακαλυπτεσθαι την
κεφαλην, εικων και δοξα Θεου υπαρχων· και παλιν αυτου του Θεου λεγοντος·
Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. Ἂν δε λεγηις, οτι
ουχι της αυτης ουσιας ο ανθρωπος εστι τωι Θεωι, και τι τουτο; Ουδε γαρ ο χαλκος του
ανδριαντος της αυτης ουσιας ην τωι βασιλει, αλλ' ομως δικην εδοσαν οι
τολμησαντες· ωστε και επι των ανθρωπων, ει και μη της αυτης ουσιας εισι τωι Θεωι οι
ανθρωποι, ωσπερ ουν ουδε εισιν, αλλ' ομως εικων εκληθησαν, και δια την
προσηγοριαν εδει τιμης απολαυειν αυτους· συ δε υπερ ολιγου χρυσιου καταπατεις,
αγχεις, συρεις, και ουδεμιαν ουδεπω δικην εδωκας τημερον. Γενοιτο μεν ουν τινα
χρηστην και δεξιαν γενεσθαι μεταβολην. Ἐκεινο μεντοι προλεγω και
διαμαρτυρομαι, οτι καν τουτο παρελθηι το νεφος, ημεις δε επι της αυτης μενωμεν
ραιθυμιας, παλιν πολλωι χαλεπωτερα πεισομεθα των νυν προσδοκωμενων· επει και
νυν ουχ ουτω δεδοικα του βασιλεως την οργην, ως την υμετεραν δεδοικα ραιθυμιαν.
Ου γαρ δη το λιτανευσαι δυο και τρεις ημερας αρκει εις απολογιαν ημιν, αλλ'
ολοκληρου δει του βιου ποιησασθαι την μεταβολην, και της πονηριας αποσταντας
μενειν επι της αρετης διηνεκως. Καθαπερ γαρ οι νοσουντες, αν μη διαπαντος
ευτακτωσιν, ουδεν αυτοις οφελος της μεχρι τριων η τεσσαρων ημερων φιλοσοφιας·
ουτω και οι αμαρτανοντες, αν μη διαπαντος σωφρονωσιν, ουδεν αυτοις εσται πλεον
απο της διορθωσεως των δυο και τριων ημερων. Ὥσπερ γαρ, φησιν, ο βαπτιζομενος,
ειτα εν τωι βορβορωι μολυνομενος παλιν, ουδεν ωφελησεν· ουτως ο τρεις ημερας
μετανοησας, και παλιν επι τα προτερα επανελθων, ουδεν ειργασατο πλεον. Μη
τοινυν οπερ αει ποιουμεν, τουτο και νυν ποιησωμεν· και γαρ σεισμων πολλακις
καταλαβοντων και λιμου και αυχμου, τρεις και τεσσαρας ημερας σωφρονισθεντες
και επιεικεστεροι γενομενοι, παλιν επι τα προτερα επανηλθομεν· δια τουτο και
ταυτα γεγενηται. Ἀλλ' ει και μη προτερον, νυν γουν επι της αυτης μεινωμεν
ευλαβειας, και την αυτην επιεικειαν διατηρησωμεν, ινα μη παλιν ετερας δεηθωμεν
πληγης. Μη γαρ ουκ ηδυνατο κωλυσαι τα γεγενημενα ο Θεος; Ἀλλ' αφηκεν, ινα τους
καταφρονουντας αυτου εν τωι του συνδουλου φοβωι σωφρονεστερους εργασηται. Και
μη μοι λεγετω τις, οτι πολλοι των αιτιων διεφυγον, πολλοι δε των αναιτιων
ενεπεσον· και γαρ τουτο πολλων πολλακις ακουω λεγοντων, ουκ επι της παρουσης
στασεως μονον, αλλα και εν ετεραις πολλαις τοιαυταις περιστασεσι. Τι ουν αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

ειποιμι προς τους τα τοιαυτα λεγοντας; Ὅτι 49.58 ει και της παρουσης στασεως
αναιτιος ην ο αλους, αλλ' ετεραν αμαρτιαν ειργασατο ποτε χαλεπωτεραν, ειτα μη
μεταβαλλομενος, εν τηι παρουσηι δικην εδωκε. Και γαρ εθος τωι Θεωι τουτο ποιειν·
οταν αμαρτωμεν, ουκ ευθεως επεξερχεται τοις πλημμελημασιν, αλλ' ανιησι, διδους
ημιν προθεσμιαν μετανοιας, ωστε διορθωσασθαι και μεταβαλεσθαι· αν δε δια το μη
δουναι δικην, νομισαντες και το αμαρτημα εξηλειφθαι, καταφρονησωμεν, ενθα ουχ
υπονοουμεν, εκει μετα ταυτα αλωσομεθα παντως. Τουτο δε γινεται, ινα οταν
αμαρτωμεν, και μη κολασθωμεν, μη θαρσησωμεν, αν μη μεταβαλωμεθα, ειδοτες οτι
ενθα ου προσδοκωμεν, εμπεσουμεθα παντως. Ὥστε, αν αμαρτησηις, και μη κολασθηις,
μη καταφρονησηις, αγαπητε· αλλα δι' αυτο τουτο μειζονως φοβηθητι, ειδως οτι
κουφον τωι Θεωι, οταν θεληι, ανταποδουναι παλιν. ∆ια τουτο γαρ τοτε σε ουκ
εκολασεν, ινα λαβηις προθεσμιαν μετανοιας. Μη τοινυν λεγωμεν, οτι αναιτιος ων
ενεπεσεν ο δεινα, ετερος δε αιτιος ων διεφυγεν· ο τε γαρ αναιτιος εμπεσων, ωσπερ
εφην, ετερων αμαρτηματων εδωκε δικην, ο τε νυν διαφυγων, εαν μη μεταβαληται,
εις ετεραν αλωσεται παγιδα. Ἂν ουτω διακεισωμεθα, ουδεποτε των οικειων
αμαρτηματων επιλησομεθα, αλλ' αει δεδοικοτες, τρεμοντες, μη ποτε υποσχωμεν
δικην, αναμνησθησωμεθα ταχεως αυτων. Ουδεν γαρ ουτως αμαρτιας αναμιμνησκειν
ειωθεν, ως τιμωρια και κολασις· και τουτο δηλον απο των του Ἰωσηφ αδελφων.
Ἐπειδη γαρ απεδοντο εκεινοι τον δικαιον, και ετη τρια και δεκα παρηλθεν,
υποπτευοντες κολαζεσθαι, και περι των εσχατων δεδοικοτες, ανεμνησθησαν της
αμαρτιας, και προς αλληλους ελεγον· Ναι, εν αμαρτιαις γαρ εσμεν περι του αδελφου
ημων του Ἰωσηφ. Ὁραις πως ο φοβος ανεμνησεν αυτους της πλημμελειας εκεινης;
Και οτε μεν ημαρτανον, ουκ ηισθανοντο· οτε δε κολαζεσθαι προσεδοκησαν, τοτε
ανεμνησθησαν. Ταυτ' ουν ειδοτες απαντα, ποιησωμεθα του βιου μεταβολην και
διορθωσιν, και προ της απαλλαγης της επικειμενης αγωνιας υπερ ευλαβειας και
αρετης φροντισωμεν. Και τεως τρεις εντολας υμιν παρακαταθεσθαι βουλομαι, ινα
μοι ταυτας επι της νηστειας κατορθωσητε· το μηδενα κακως λεγειν, το μηδενα
εχθρον εχειν, το καθολου πασαν εκ του στοματος απελασαι την πονηραν των ορκων
συνηθειαν. Και καθαπερ επειδαν χρυσιον επιβληθεν ακουσωμεν, απιων οικαδε
εκαστος, και την γυναικα καλεσας και τα τεκνα και τους οικετας, σκοπει μετ'
εκεινων και βουλευεται, ποθεν την εισφοραν καταβαληι ταυτην· ουτω και επι των
εντολων ποιησωμεν τουτων των πνευματικων. Ἀναχωρησας οικαδε εκαστος
καλειτω την γυναικα και τα παιδια, και λεγετω οτι εισφορα επεβληθη πνευματικη
τημερον, εισφορα δι' ης εσται τις λυσις των δεινων τουτων και απαλλαγη, εισφορα
ουχι πενητας τους καταβαλλοντας, αλλα πλουσιωτερους ποιουσα, ωστε μηδενα
εχθρον εχειν, μηδενα κακως λεγειν, μηδε ομνυναι καθολου. Σκοπησωμεν,
φροντισωμεν, βουλευσωμεθα, οπως εκπληρωσωμεν τας εντολας ταυτας· πασαν
εισενεγκωμεθα σπουδην, αλληλους υπομνησωμεν, αλληλους διορθωσωμεθα, ινα μη
οφειλοντες απελθωμεν εκει, ειτα δεομενοι δανεισασθαι παρ' ετερων, μη το των
παρθενων παθωμεν των μωρων, και της αθανατου σωτηριας εκπεσωμεν. Ἂν ουτω
τον εαυτων ρυθμιζωμεν βιον, εντευθεν υμιν εγγυωμαι και υπισχνουμαι, οτι και της
παρουσης συμφορας εσται τις λυσις, 49.59 και των δεινων τουτων απαλλαγη· και το
δη παντων μειζον, των μελλοντων αγαθων η απολαυσις. Ἔδει μεν γαρ υμιν
ολοκληρον εγχειριζειν την αρετην, αλλα τουτον αριστον ηγουμαι τροπον
διορθωσεως, το κατα μερος λαμβανοντας τους νομους κατορθουν, και τοτε επι τους
αλλους ιεναι. Καθαπερ γαρ αρουρας προκειμενης, ο γηπονος κατα μερος διασκαπτων
απασαν, ουτως επι το τελος ερχεται· ουτω και ημεις εαν νομον εαυτοις τουτον
θωμεν, ωστε κατα την παρουσαν Τεσσαρακοστην ταυτας μετα ακριβειας κατορθωσαι
τας τρεις εντολας, παντως προς τωι συν ασφαλειαι της καλης συνηθειας παραδου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

49.60 ναι την φυλακην, μετα πλειονος της ευκολιας και επι τας λοιπας ηξομεν, και
προς αυτην ελθοντες της φιλοσοφιας την κορυφην, και τον παροντα βιον μετα
χρηστης της ελπιδος καρπωσομεθα, και εν τωι μελλοντι μετα πολλης παραστησομεθα
παῤρησιας τωι Χριστωι, και των αποῤρητων απολαυσομεν αγαθων· ων γενοιτο
παντας ημας αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου,
μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.59 Παρακλησις προς τον λαον περι καρτεριας και υπομονης εκ
παραδειγματων του τε Ἰωβ και των τριων παιδων· και περι της των
ορκων αποχης.
Ὁμιλια δʹ.
Ευλογητος ο Θεος, ο παρακαλεσας τας οδυνωμενας υμων ψυχας, ο στηριξας
δονουμενας υμων τας διανοιας· οτι γαρ ικανην εδεξασθε παρακλησιν, δια της
σπουδης ταυτης εδειξατε, και δια της περι την ακροασιν προθυμιας. Ου γαρ εστι
ψυχην οδυνωμενην και νεφει κατεχομενην αθυμιας δυνηθηναι μετα προθυμιας
ακουσαι τι των λεγομενων· υμας δε ορω μετα πολλης της ευνοιας και σφοδρας της
σπουδης ημιν προσεχοντας, και παντα αποτιναξαμενους τα λυπηρα, και τωι της
ακροασεως ερωτι παρωσαμενους την επικειμενην οδυνην. ∆ια τουτο ευχαριστω τωι
Θεωι μεθ' υμων, οτι ουκ ηλεγξεν υμων την φιλοσοφιαν η συμφορα, ουδε εξελυσεν
υμων τον τονον ο φοβος, ουδε εσβεσεν υμων την προθυμιαν η θλιψις, ουδε
εμαρανεν υμων τον ζηλον ο κινδυνος, ουδε ενικησε τον περι Θεον ποθον ο των
ανθρωπων φοβος, ουδε κατεβαλεν υμων την σπουδην η του καιρου δυσκολια· και ου
μονον ου κατεβαλεν, αλλα και επεῤρωσεν· ου μονον ουκ εξελυσεν, αλλα και
επετεινεν· ου μονον ουκ εσβεσεν, αλλα και ανηψε πλεον. Κεκενωται μεν η αγορα, η
δε εκκλησια πεπληρωται· εκεινη τραγωιδιας υποθεσις, αυτη χαρας και ευφροσυνης
πνευματικης αφορμη. Ὅταν ουν εμβαληις εις την αγοραν, αγαπητε, και την ερημιαν
θεασαμενος στεναξηις, καταφυγε προς την μητερα, και παραμυθησεται σε ευθεως τωι
πληθει των οικειων τεκνων, και δειξει σοι των αδελφων απηρτισμενον τον χορον,
και πασαν αποκρουσεται σου την αθυμιαν. Ἐπι μεν γαρ της πολεως επιθυμουμεν
ανδρας ιδειν, καθαπερ οι τας ερημους οικουντες· εις δε την εκκλησιαν
καταφευγοντες, υπο του πληθους στενοχωρουμεθα· και καθαπερ της θαλαττης
στασιαζουσης και πολλωι τωι χειμωνι μαινομενης, εις τον λιμενα καταφευγειν
αναγκαζει ο φοβος εξωθεν απαντας· ουτω και νυν τα της αγορας κυματα, και ο της
πολεως χειμων, παντας εις την εκκλησιαν συνελαυνει παντοθεν, και τωι συνδεσμωι
της αγαπης σφιγγει μετ' αλληλων τα μελη. Ευχαριστωμεν τοινυν και δια ταυτα τωι
Θεωι, οτι τοσουτον απο της θλιψεως εκαρπωσαμεθα κερδος, οτι τοσαυτην απο του
πειρασμου την ωφελειαν ελαβομεν. Ἐαν μη πειρασμος, ουδε στεφανος· εαν μη
παλαισματα, ουδε βραβεια· εαν μη σκαμματα, ουδε τιμαι· εαν μη θλιψις, ουδε ανεσις·
εαν μη χειμων, ουδε θερος· και τουτο ουκ επ' ανθρωπων μονον, αλλα και επ' αυτων
των σπερματων εστιν ιδειν. Και γαρ εκει πολυν μεν τον υετον, πολλην δε των
νεφων την συνδρομην, πολυν δε γενεσθαι δει τον κρυμον, ει μελλοι κομων ο σταχυς
ανιστασθαι· οπου δε σπορου καιρος, και υετου καιρος. 49.60 Ἐπει ουν και νυν
εφεστηκε χειμων, χειμων ψυχων, ουκ αερος, σπειρωμεν και ημεις εν τωι χειμωνι
τουτωι ινα εν τωι θερει θερισωμεν· σπειρωμεν δακρυα, ινα θερισωμεν αγαλλιασιν.
Ουκ εμος ουτος ο λογος· προφητικον εστι το παραγγελμα· Οι σπειροντες εν δακρυσι,
φησι, εν αγαλλιασει θεριουσιν. Ουχ ουτω τα σπερματα καταφερομενος υετος
θαλλειν ποιει και αυξεσθαι, ως τον της ευσεβειας σπορον ανιστησι και παρασκευαζει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

κομαιν ο εκ των δακρυων καταφερομενος υετος· ουτος αποσμηχει ψυχην, αρδει
διανοιαν, προκοψαι ταχεως ποιει της διδασκαλιας την βλαστησιν· δια τουτο και
αυλακα βαθειαν ανατεμειν αναγκαιον· και γαρ και τουτο ο προφητης παρηινεσεν,
ουτως ειπων· Νεωσατε εαυτοις νεωματα, και μη σπειρετε επ' ακανθαις. Καθαπερ ουν
ο το αροτρον εμβαλων, κατωθεν την γην αναῤρηγνυσιν, ασφαλη τοις σπερμασι
προπαρασκευαζων την φυλακην, ωστε μη κατενεχθεντα ανω κεισθαι επι της
επιφανειας, αλλ' εις αυτας της γης παραπεμφθηναι τας λαγονας, και εν ασφαλει
καταθεσθαι τας ριζας· ουτω και ημας αναγκαιον ποιειν, και καθαπερ αροτρωι τηι
θλιψει καταχρησαμενους αναῤρηξαι της καρδιας το βαθος. Τουτο γαρ και ετερος
προφητης παραινει λεγων, ∆ιαῤρηξατε τας καρδιας υμων, και μη τα ιματια υμων.
∆ιαῤρηξωμεν τοινυν τας καρδιας, ινα ει τις πονηρα βοτανη και λογισμος δολερος
εστιν εν ημιν, προῤριζον αυτον ανασπασωμεν, και καθαρας τοις της ευσεβειας
σπερμασι παρασχωμεν τας αρουρας Ἐαν γαρ μη νυν νεωσωμεν, εαν μη νυν
σπειρωμεν, εαν μη νυν δακρυσωμεν, οτε θλιψις και νηστεια, ποτε αλλοτε ηξομεν εις
κατανυξιν; οταν ανεσις ηι και τρυφη; Ἀλλα τουτο αδυνατον· η γαρ ανεσις και η
τρυφη εις ραιθυμιαν εναγειν ειωθεν, ωσπερ η θλιψις προς σπουδην επαναγει, και
πεπλανημενην εξω και περι πολλα την διανοιαν κεχηνυιαν προς εαυτην επιστρεφει.
Μη τοινυν αλγωμεν υπερ της αθυμιας ταυτης, αλλα και ευχαριστωμεν τωι Θεωι· πολυ
γαρ απο της θλιψεως το κερδος. Και γαρ ο γεωργος επειδαν σπειρηι τα μετα πολλου
του πονου συλλεγεντα σπερματα, χειμωνα γενεσθαι ευχεται· και ο μεν ιδιωτης
θεωρων τα γινομενα απαντα θαυμασεται, και προς εαυτον ισως ερει· Τι ποτε ο
ανθρωπος ουτος ποιει; τα συλλεγεντα σκορπιζει και ουχι σκορπιζει μονον, αλλα και
αναμιγνυσι μετα πολλης της ακριβειας τηι γηι, ωστε αυτα μηδε συλλεξαι δυνηθηναι
ραιδιως· και ουκ αναμιγνυσι μονον τηι γηι, αλλα και ευχεται γενεσθαι σφοδρον τον
υετον, ωστε κατασαπηναι τα καταβληθεντα απαντα, και γενεσθαι πηλον. Και 49.61
θορυβειται βλεπων βροντας καταῤρηγνυμενας, και αστραπας καταφερομενας· ο δε
γηπονος ουχ ουτως, αλλα χαιρει και αγαλλεται χειμωνα ορων· ου γαρ τα παροντα
βλεπει, αλλα τα μελλοντα αναμενει· ου προς τας βροντας οραι, αλλα τα δραγματα
αναλογιζεται· ου τα σηπομενα σπερματα, αλλα τους κομωντας σταχυας· ου τον
φορτικον υετον, αλλα τον ηδιστον της αλω κονιορτον. Ουτω δη και ημεις μη την
θλιψιν ορωμεν την παρουσαν, μηδε την οδυνην, αλλα την εξ αυτης γινομενην
ωφελειαν, τον εξ αυτης τικτομενον καρπον· αναμεινωμεν της αλω τα δραγματα· και
γαρ εαν νηφωμεν, πολυν απο του καιρου τουτου δυνησομεθα συναγαγειν τον
καρπον, και πληρωσαι τα ταμιεια της διανοιας της ημετερας· αν νηφωμεν, ου μονον
ουδεν πεισομεθα απο της θλιψεως ταυτης δεινον, αλλα και μυρια καρπωσομεθα
αγαθα· αν δε ραιθυμωμεν, και η ανεσις ημας απολει· τον μεν γαρ μη προσεχοντα
εκατερα βλαπτει, τον δε μετα ακριβειας ζωντα αμφοτερα ωφελει. Και καθαπερ το
χρυσιον, καν υδασιν ομιλησηι, την οικειαν ευπρεπειαν επιδεικνυται, καν εις
χωνευτηριον εμπεσηι, φαιδροτερον γινεται παλιν· ο δε πηλος και ο χορτος, καν
υδασιν αναμιχθεις τυχηι, ο μεν διαλυεται, ο δε σηπεται· καν εις πυρ εμπεσηι, ο μεν
φρυγεται, ο δε κατακαιεται· ουτω δη και ο δικαιος, και ο αμαρτωλος· ο μεν γαρ, καν
ανεσεως απολαυηι, μενει λαμπρος, καθαπερ το χρυσιον περικλυζομενον υδατι· καν
εις πειρασμον εμπεσηι, φαιδροτερος γινεται, καθαπερ το χρυσιον βασανιζομενον υπο
του πυρος· ο δε αμαρτωλος, καν ανεσεως τυχηι, διαλυεται και κατασηπεται, καθαπερ
ο χορτος και ο πηλος ομιλων υδατι· καν πειρασμον υπομεινηι, κατακαιεται και
απολλυται, καθαπερ ο χορτος και πηλος υπο του πυρος. Μη τοινυν αλυωμεν επι τοις
παρουσι δεινοις· εαν γαρ αμαρτιας εχηις, αφανιζονται και κατακαιονται ραιδιω; υπο
της θλιψεως· εαν δε αρετην εχηις, λαμπρυνηι και φαιδρυνηι υπ' αυτης· εαν γαρ
αγρυπνηις διηνεκως και νηφηις, ανωτερος εσηι βλαβης απασης. Ου γαρ η των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

πειρασμων φυσις, αλλ' η των πειραζομενων ραιθυμια τα πτωματα εργαζεσθαι
πεφυκεν. Ὥστε ει βουλει τρυφαιν και ανεσεως απολαυειν και ηδονης, μη ζητει
ηδονην μητε ανεσιν, αλλα ζητει ψυχην υπομονης γεμουσαν και καρτεριαν
επιδειξασθαι δυναμενην· ως εαν μη τουτο εχηις, ουχι πειρασμος σε ελεγξει μονον,
αλλα και ανεσις σε απολει και καταβαλει μειζονως. Ὅτι γαρ ουχ η των δεινων
προσβολη, αλλ' η της ημετερας διανοιας ραιθυμια ανατρεπει την σωτηριαν ημων,
ακουσον τι φησιν ο Χριστος· Πας οστις ακουει μου τους λογους τουτους, και ποιει
αυτους, ομοιωθησεται ανδρι φρονιμωι, οστις ωικοδομησε την οικιαν αυτου επι την
πετραν, και κατεβη η βροχη, και ηλθον οι ποταμοι, και επνευσαν οι ανεμοι, και
προσεῤρηξαν τηι οικιαι εκεινηι, και ουκ επεσε· τεθεμελιωτο γαρ επι την πετραν· και
παλιν· Ὅστις ακουει μου τους λογους τουτους, και ου ποιει αυτους, ομοιωθησεται
ανδρι μωρωι, οστις ωικοδομησεν αυτου την οικιαν επι την ψαμμον, και κατεβη η
βροχη, και ηλθον οι ποταμοι, και επνευσαν οι ανεμοι, και προσεῤρηξαν τηι οικιαι
εκεινηι, και κατεπεσε, και ην η πτωσις αυτης μεγαλη. Ὁραις οτι ουχ αι των πειρασμων
προσβολαι, αλλ' η των οικοδομουντων ανοια την πτωσιν εποιησεν; Και γαρ εκει
βροχη, και ενταυθα βροχη· κακει ποταμοι, και ενταυθα ποταμοι· κακει πνευματων
προσβολαι, και ενταυθα το αυτο τουτο· κακεινος ωικο 49.62 δομησε, και ουτος
ωικοδομησε· και η αυτη οικοδομη, και οι αυτοι πειρασμοι· αλλ' ου το αυτο τελος,
επειδη ουχ ο αυτος θεμελιος. Ου γαρ των πειρασμων η φυσις, αλλα του
οικοδομησαντος η ανοια την πτωσιν εποιησεν· επει εδει και την επι της πετρας
οικοδομηθεισαν καταπεσειν οικιαν, νυν δε ουδεν τοιουτον επαθεν. Ἀλλα μη περι
οικιας ειρησθαι ταυτα νομιζετε· περι γαρ ψυχης εστιν ο λογος, την των θειων λογων
ακροασιν δια των εργων επιδεικνυμενης η διακρουομενης. Ουτως ωικοδομησεν
εαυτου την ψυχην ο Ἰωβ· κατεβη η βροχη, πυρ γαρ επεσεν εκ του ουρανου, και
κατεφαγε παντα τα ποιμνια· ηλθον οι ποταμοι, οι πυκνοι και συνεχεις και επαλληλοι
των συμφορων αγγελοι, ο μεν των αιπολιων, ο δε των καμηλων, ο δε των παιδων
λεγων την απωλειαν· επνευσαν οι ανεμοι, τα πικρα της γυναικος ρηματα· Ειπον γαρ
τι, φησι, ρημα προς Κυριον, και τελευτα· και ουκ επεσεν η οικια, ουχ υπεσκελισθη η
ψυχη, ουκ εβλασφημησεν ο δικαιος, αλλα και ηυχαριστησεν ουτως ειπων· Ὁ Κυριος
εδωκεν, ο Κυριος αφειλετο, ως τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο. Ὁραις οτι ουχι
των πειρασμων η φυσις, αλλ' η των ραιθυμουντων ολιγωρια την πτωσιν ποιειν
ειωθεν; ως τον γε ισχυρον και ισχυροτερον η θλιψις εργαζεται. Τις ταυτα φησιν; Ὁ
εν τηι θλιψει τραφεις, ο μακαριος Παυλος, ουτω λεγων· Ἡ θλιψις υπομονην
κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα. Και καθαπερ τα ισχυρα
των δενδρων η των ανεμων ρυμη προσπιπτουσα και παντοθεν ριπιζουσα ουκ
ανασπαι, αλλα στεῤροτερα και ισχυροτερα ταις προσβολαις ταυταις κατασκευαζει·
ουτω και ψυχην αγιαν, και ευλαβειαι συζωσαν, αι των πειρασμων επαγωγαι και των
θλιψεων ουχ υποσκελιζουσιν, αλλα προς πλειονα υπομονην αλειφουσι, καθαπερ και
τον μακαριον Ἰωβ λαμπροτερον εποιησαν και σεμνοτερον. Νυν μεν ουν ανθρωπος
ημιν οργιζεται, ανθρωπος ομοιοπαθης και ομοψυχος, και δεδοικαμεν· τοτε δε εκεινωι
δαιμων πονηρος και αγριος ην ο οργιζομενος, και ουχ απλως ωργιζετο, αλλα παντα
εκινει τα μηχανηματα, και πασαν προσηγεν μαγγανειαν, και ουδε ουτως ηλεγξε του
δικαιου την ανδρειαν. Και ουτος μεν ανθρωπος ων, νυν μεν οργιζεται, νυν δε
καταλλαττεται, και ομως αποτεθνηκαμεν τωι δεει· τοτε δε διαβολος ην ο πολεμων ο
μηδεποτε καταλλαττομενος τηι των ανθρωπων φυσει, αλλα πολεμον ασπονδον και
μαχην ακηρυκτον προς το γενος ημων αραμενος· αλλ' ομως κατεγελασεν αυτου των
βελων ο δικαιος. Τινα ουν αν εχοιμεν απολογιαν, η ποιαν συγγνωμην, ουτως
ανθρωπινον πειρασμον ου φεροντες οι τοσαυτα φιλοσοφουντες εν τηι χαριτι, του
προ της χαριτος και της Παλαιας ∆ιαθηκης ουτω τον αφορητον πολεμον εκεινον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ενεγκοντος γενναιως; Ταυτα ουν αει διαλεγωμεθα, αγαπητοι, προς αλληλους, και
δια τουτων εαυτους παρακαλωμεν των λογων· Και γαρ υμεις μαρτυρες, και το
συνειδος το υμετερον, οσον απο του πειρασμου τουτου το κερδος εσχηκαμεν· ο
ακολαστος σωφρων εγενετο νυν, ο θρασυς επιεικεστερος, ο ραιθυμος σπουδαιος, οι
μηδεποτε εκκλησιαν ιδοντες, αλλ' εν θεατροις προσεδρευοντες, εν εκκλησιαι
διημερευουσι νυν. ∆ια ταυτα ουν αλγεις, ειπε μοι, οτι σε σπουδαιον τωι φοβωι
εποιησεν ο Θεος; οτι σε τηι θλιψει προς αισθησιν της σεαυτου σωτηριας ηγαγεν; Ἀλλ'
οδυναται 49.63 σου το συνειδος; αλλα τιτρωσκεται σου καθ' εκαστην ημεραν η
διανοια θανατον προσδοκωσα, και απειλην μεγιστην; Ἀλλα και εντευθεν ημιν πολλη
προς αρετην επιδοσις εσται, επιτεινομενης ημιν της ευλαβειας δια της αγωνιας.
∆υνατος μεν γαρ ο Θεος απαντα λυσαι σημερον τα δεινα· αλλ' εως αν ιδηι
καθαρθεντας ημας, εως αν ιδηι γενομενην επιστροφην, και μετανοιαν παγιαν και
ασειστον, ου καταλυει την θλιψιν. Και γαρ ο χρυσοχοος, εως αν ιδηι το χρυσιον
καλως εκκαθαρθεν, ουκ ανασπαι του χωνευτηριου· ουτω και ο Θεος ου παραγει
τουτο το νεφος, εως αν ημας σωφρονισηι καλως. Ὁ γαρ συγχωρησας τον πειρασμον,
αυτος οιδε και τον καιρον της λυσεως του πειρασμου. Ουτω και ο κιθαρωιδος ουτε
επιτεινει την νευραν, ινα μη διαῤρηξηι, ουτε χαλαι περα του μετρου, ινα μη
λυμηνηται την συμφωνιαν της αρμονιας· ουτω και ο Θεος ποιει, ουτε εν ανεσει
διηνεκει, ουτε εν θλιψει μακραι την ημετεραν καθιστησι ψυχην, κατα την αυτου
συνεσιν αμφοτερα ταυτα ποιων. Ουκ αφιησι μεν γαρ διηνεκους ανεσεως απολαυειν,
ινα μη γενωμεθα ραιθυμοτεροι· ουκ αφιησι δε εν θλιψει συνεχει ειναι παλιν, ινα μη
καταπεσωμεν μηδε απαγορευσωμεν.
γʹ. Αυτωι τοινυν παραχωρωμεν τον καιρον της απαλλαγης των δεινων, ημεις
δε ευχωμεθα μονον, ημεις εν ευλαβειαι ζησωμεν. Ἡμων μεν γαρ εργον το
μεταβαλεσθαι προς αρετην, του Θεου δε εργον το λυσαι τα δεινα· και γαρ σου του
πειραζομενου μαλλον αυτος βουλεται σβεσαι την πυραν ταυτην, αλλ' αναμενει σου
την σωτηριαν Ὥσπερ ουν εξ ανεσεως εγενετο θλιψις, ουτω και απο θλιψεως ανεσιν
χρη προσδοκαιν. Ουδε γαρ αει χειμων ουδε αει θερος, ουκ αει κυματα ουδε αει
γαληνη, ουκ αει νυξ ουδε αει ημερα· ουτως ουδε αει θλιψις, αλλ' εσται και ανεσις,
μονον εαν εν τηι θλιψει διαπαντος ευχαριστωμεν τωι Θεωι Και γαρ οι τρεις παιδες εις
καμινον ενεβληθησαν, και ουδε ουτως επελαθοντο της ευλαβειας, ουδε εφοβησεν
αυτους η φλοξ, αλλα των εν θαλαμωι καθημενων, και μηδεν πασχοντων δεινον,
σπουδαιοτερον τωι πυρι κυκλουμενοι, τας ιερας εκεινας ανεπεμπον ευχας. ∆ια τουτο
τειχος αυτοις εγενετο το πυρ, και στολη η φλοξ, και πηγη η καμινος, και δεδεμενους
λαβουσα λελυμενους απεδωκεν· ελαβε θνητα σωματα, και ως αθανατων απεσχετο·
ουκ εγνω την φυσιν, αλλ' ηιδεσθη την ευλαβειαν· εδησε τους ποδας ο τυραννος, και
εδησαν οι ποδες του πυρος την ενεργειαν. Ὢ παραδοξου πραγματος! τους
δεδεμενους ελυσεν η φλοξ, και αυτη λοιπον υπο των δεδεμενων εδεδετο· μετεβαλε
γαρ των πραγματων την φυσιν των νεανισκων η ευλαβεια, μαλλον δε ου την φυσιν
μετεβαλεν, αλλ' ο πολλωι θαυμαστοτερον ην, μενουσης της φυσεως την ενεργειαν
εστησεν. Ου γαρ εσβεσε το πυρ, αλλα καιομενον αργον εποιησε· και το δη θαυμαστον
και παραδοξον, ουκ επι των σωματων τουτο των αγιων εγενετο μονον, αλλα και επι
των ιματιων αυτων, και επι των υποδηματων· και καθαπερ επι των αποστολων, τα
ιματια Παυλου νοσηματα και δαιμονας ηλαυνε, και αι σκιαι Πετρου θανατον
εφυγαδευον· ουτω δη και ενταυθα των παιδων τουτων τα υποδηματα την του πυρος
δυναμιν εσβεσεν. Ουκ οιδα πως ειπω· το γαρ θαυμα πασαν υπερβαινει λογου
διηγησιν. Και γαρ εσβεστο η ενεργεια, και ουκ εσβεστο· οτε μεν γαρ τοις σωμασιν
ωμιλει των αγιων εκεινων, εσβεστο· οτε δε τα δεσμα διαῤρηξαι εδει, ουκ εσβεστο· τα
γουν δεσμα διεῤρηξε, και των αστραγαλων ουχ ηψατο. 49.64 Ειδες ποση η εγγυτης;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

Και ουκ ηπατηθη το πυρ. ουδε ενδοτερω των δεσμων προελθειν ετολμησεν. Ἔδησεν
ο τυραννος, και ελυσεν η φλοξ, ινα μαθηις και του βαρβαρου την ωμοτητα και του
στοιχειου την υπακοην. Τινος δε ενεκεν εδησεν, εις πυρ εμβαλειν μελλων; Ἵνα το
θαυμα μειζον γενηται, ινα παραδοξοτερον το σημειον, ινα μη νομισηις οφθαλμων
απατην ειναι τα ορωμενα. Ει γαρ μη πυρ ην εκεινο το πυρ, ουκ αν τα δεσμα
κατεφαγεν· και ο πολλωι μειζον ην, ουκ αν τους εξωθεν στρατιωτας καθημενους
ηρπασεν· νυν δε, εν μεν τοις εξω την δυναμιν επεδειξατο, εν δε τοις ενδον την
υπακοην εδειξε. Συ δε μοι σκοπει πανταχου, πως ο διαβολος δι' ων πολεμει τοις του
Θεου δουλοις, δια τουτων την οικειαν δυναμιν καθαιρει, ουχ εκων, αλλα του Θεου
του σοφου και ευμηχανου τοις οπλοις τοις εκεινου και ταις μεθοδειαις κατα της
εκεινου κεχρημενου κεφαλης. Ὃ δη και ενταυθα γεγονεν. Ὁ μεν γαρ διαβολος
εμπνευσας τωι τυραννωι τοτε εκεινωι, ουτε σιδηρωι τας των αγιων αποτμηθηναι
κεφαλας αφηκεν, ουτε θηριοις παραδοθηναι, ουτε αλλωι τινι τοιουτωι τροπωι
κολασθηναι· αλλ' εις το πυρ εμβληθηναι, ινα μηδε τα λειψανα μεινηι των αγιων
εκεινων, των σωματων αυτοις αφανισθεντων, και της τεφρας αυτων τηι τεφραι των
κληματιδων αναμιγεισης. Ὁ δε Θεος αυτωι δη τουτωι προς αναιρεσιν της ασεβειας
εχρησατο, και πως, εγω λεγω. Θεος παρα τοις Περσαις ειναι νομιζεται το πυρ. και
τιμωσιν αυτο μετα πολλης της θεραπειας οι βαρβαροι οι την χωραν εκεινην
οικουντες ετι και νυν. Βουλομενος τοινυν ο Θεος προῤριζον ανελειν της ασεβειας
την υποθεσιν, συνεχωρησεν αυτωι τωι τροπωι της κολασεως ταυτης, ινα κατ'
οφθαλμους των θεραπευοντων αυτο παντων τοις αυτου δουλοις τα νικητηρια δωι,
δια των εργων αυτων πεισας αυτους, οτι οι των Ἑλληνων θεοι ουχι τον Θεον μονον,
αλλα και τους του Θεου δουλους δεδοικασι.
δʹ. Και σκοπει δια των εναντιων πλεκομενον της νικης τον στεφανον, και
μαρτυρας του τροπαιου γενομενους αυτους τους εχθρους. Ἀπεστειλε γαρ, φησι,
Ναβουχοδονοσορ ο βασιλευς συναγαγειν παντας τους υπατους, και στρατηγους, και
τοπαρχας, ηγουμενους, και τυραννους, και τους επ' εξουσιων, και παντας τους
αρχοντας των χωρων ελθειν εις τα εγκαινια της εικονος· και συνηχθησαν παντες. Ὁ
εχθρος συναγει το θεατρον, και αυτος συγκροτει τους θεατας· αυτος τα σκαμματα
τιθησι, και θεατρον ου των τυχοντων ανθρωπων, ουκ ιδιωτων τινων, αλλα των
εντιμων και παντων των εν αρχαις, ινα και η μαρτυρια αξιοπιστος γενηται παρα τοις
πολλοις. Ἦλθον εφ' ετεραι κληθεντες υποθεσει, και ετερα θεασαμενοι παντες
απηλθον. Ἦλθον προσκυνησοντες την εικονα, και της μεν εικονος καταγελασαντες,
εκπλαγεντες δε του Θεου την δυναμιν, δια των εις τους παιδας τουτους γενομενων
σημειων, απηλθον. Και ορα που το σταδιον ανευγει τουτο· ουκ εν πολει, ουδε εν
χωραι τινι, αλλ' υπτια και ψιλα πεδια δεχεται τουτο της οικουμενης το θεατρον. Ἐν
γαρ πεδιωι ∆εηραι. της πολεως εξω, την εικονα εστησε, και ο κηρυξ παρελθων εβοα·
Ὑμιν λεγεται, εθνη, φυλαι, λαοι, γλωσσαι, εν ηι αν ωραι ακουσητε της φωνης της
σαλπιγγος συριγγος τε και κιθαρας, σαμβυκης τε και ψαλτηριου, και συμφωνιας, και
παντος γενους μουσικων, πεσοντες προσκυνησατε τηι εικονι τηι χρυσηι οντως γαρ
πεσειν ην το προσκυνησαι το ειδωλον· και ος εαν μη προσκυνησηι πεσων, εν αυτηι τηι
ωραι εμβληθησεται εις την καμινον του πορος την καιομενην. 49.65 Ειδες πως
χαλεπα τα παλαισματα γινεται, και οσαι της επιβουλης αι αναγκαι, και πως βαθυ το
βαραθρον, και κρημνος εκατερωθεν; Ἀλλα μη δεισηις· οσωιπερ αν αυξησηι τα
μηχανηματα ο εχθρος, τοσουτωι μαλλον δεικνυσι των παιδων την ανδρειαν. ∆ια γαρ
τουτο συμφωνια μουσικων τοσουτων, δια τουτο η καμινος η καιομενη, ινα και
ηδονη και φοβος πολιορκηι τας των παροντων ψυχας. Πικρος τις εστι των παροντων
και δυσενδοτος; μαλαττετω, φησιν, αυτον γοητευουσα της παναρμονιου μουσικης η
μελωιδια. Ἀλλ' ανωτερος ταυτης γινεται της επιβουλης; φοβειτω και καταπληττετω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

της φλογος η οψις. Και ην φοβος και ηδονη, η μεν δια των ωτων, ο δε δια των
οφθαλμων επεισιων τηι ψυχηι· αλλα το γενναιον των νεανισκων εκεινων ουδεν
τουτων ηλεγξεν· αλλ' ωσπερ εις το πυρ εμπεσοντες εκρατησαν της φλογος, ουτω
πασης επιθυμιας και αγωνιας κατεγελασαν. Παντα γαρ ταυτα δι' εκεινους ο διαβολος
προπαρεσκευασαν· ου γαρ περι των υπηκοων ημφισβητει, αλλα και σφοδρα εθαῤρει,
οτι ουδεις αντιπεσειται τωι νομωι του βασιλεως· επειδη δε απαντες επεσον και
ηττηθησαν, τοτε εις μεσον οι παιδες αγονται μονοι, ινα και ταυτηι η νικη λαμπροτερα
γενηται, εν τοσουτωι πληθει νικωντων και ανακηρυττομενων αυτων, Ουδε γαρ ην
ουτω θαυμαστον, ει μηδενος υποσκελισθεντος ουτοι παρελθοντες ηνδρισαντο
πρωτοι. Το δε μεγιστον και παραδοξον, οτι των πεπτωκοτων το πληθος ουκ
εφοβησεν αυτους, ουδε εξελυσεν, ουδε ειπον προς εαυτους τι τοιουτον, ο πολλοι
πολλακις λεγειν ειωθασιν· Ει μεν γαρ πρωτοι και μονοι προσκυνειν ημεις εμελλομεν
την εικονα, εγκλημα το γινομενον ην· ει δε μετα τοσουτων μυριαδων τουτο
ποιουμεν, τις ου δωσει συγγνωμην; τις απολογιας ουκ αξιωσει; Ἀλλ' ουδεν ουτε
ειπον, ουτε ενενοησαν τι τοιουτον εκεινοι, τα πτωματα των τοσουτων ιδοντες
τυραννων. Συ δε μοι σκοπει και των διαβαλλοντων αυτους την κακουργιαν, πως και
κακοηθως αυτων και πικρως κατηγορησαν εκεινοι. Εισι γαρ, φησιν, ανδρες Ἰουδαιοι,
ους κατεστησας επι τα εργα της χωρας Βαβυλωνος· ου γαρ απλως εμνημονευσαν του
εθνους, αλλα και της τιμης ανεμνησαν, ινα εκκαυσωσι την του βασιλεως οργην,
μονονουχι λεγοντες, οτι τους δουλους, τους αιχμαλωτους, τους απολιδας, αρχοντας
ημων εποιησας· οι δε και την τοσαυτην τιμην υβριζουσι, και παροινουσιν εις τον
τετιμηκοτα. ∆ια τουτο λεγουσιν· Οι Ἰουδαιοι, ους κατεστησας επι τα εργα της χωρας
Βαβυλωνος, ουχ υπηκουσαν τωι δογματι σου, και τοις θεοις σου ου λατρευουσι.
Μεγιστος επαινος η κατηγορια, και τα εγκληματα εγκωμια γινεται, και η μαρτυρια
ανυποπτος, των εχθρων αυτην παρεχομενων. Τι ουν ο βασιλευς; Ἐκελευσεν εις
μεσον αχθηναι αυτους ωστε παντοθεν αυτους φοβησαι. Ἀλλ' ουδεν εκεινους
εξεπληξεν, ουχ ο θυμος του βασιλεως, ου το μονους εν μεσωι τοσουτων απειληφθαι,
ου το πυρ ορωμενον, ουχ αι σαλπιγγες ηχουσαι, ου παντες εις αυτους πυρ βλεποντες,
αλλα παντων τουτων καταγελασαντες, ως εις ψυχραν πηγην υδατων εμπιπτειν
μελλοντες, επι την καμινον εισηιεσαν, την μακαριαν εκεινην αφιεντες φωνην, οτι
Τοις θεοις σου ου λατρευομεν, και τηι εικονι τηι χρυσηι ηι εστησας ου προσκυνουμεν.
Και ταυτην ουχ απλως εκινησα την ιστοριαν, αλλ' ινα μαθητε, οτι καν θυμος ηι
βασιλικος, καν επιβουλη στρατιωτων, καν φθονος εχθρων, καν αιχμαλωσια, καν
ερημια, 49.66 καν πυρ, καν καμινος, καν μυρια δεινα, τον δικαιον 49.66 ουδεν
ελεγξαι ουδε φοβησαι δυνησεται. Ει γαρ, ενθα ασεβης ην ο βασιλευς, ουκ
εξεπλαγησαν οι νεανισκοι τον του. τυραννου θυμον, πολλωι μαλλον ημας θαῤρειν
χρη, φιλανθρωπον και ημερον εχοντας βασιλεα, και χαριν ειδεναι τωι Θεωι της
θλιψεως ταυτης, απο των ειρημενων μαθοντας, οτι αι θλιψεις λαμπροτερους
ποιουσι, και παρα Θεωι, και παρα ανθρωποις, τους ειδοτας αυτας φερειν γενναιως.
Και γαρ, ει μη εγενοντο ουτοι δουλοι, ουκ αν εγνωμεν αυτων την ελευθεριαν· ει μη
αιχμαλωτοι εγενοντο, ουκ αν αυτων εμαθομεν την ευγενειαν της ψυχης· ει μη της
κατω πατριδος εξεπεσον, ουκ αν εγνωμεν της ανω πολιτειας αυτων την αρετην· ει
μη ωργισθη αυτοις ο εν τηι γηι βασιλευς, ουκ αν εμαθομεν την ευνοιαν, ην ειχε περι
αυτους ο επουρανιος βασιλευς.
εʹ. Και συ τοινυν εαν εχηις εκεινον ευμενη, καν εις καμινον εμπεσηις, μη
απογνωις· ωσπερ αν οργιζηται, καν εν παραδεισωι ηις, μη θαῤρησηις. Και γαρ εν
παραδεισωι ην ο. Ἀδαμ, και επειδη Θεον παρωργισεν, ουδεν ωφελησεν ο παραδεισος·
εν καμινωι ησαν ουτοι, και επειδη ευδοκιμησαν, ουδεν εβλαψεν η καμινος· εν
παραδεισωι ην ο Ἀδαμ, και επειδη ραιθυμος ην, υπεσκελισθη· εν κοπριαι εκαθητο ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

Ἰωβ, και επειδη ενηφεν, εκρατει. Καιτοι ποσωι βελτιων παραδεισος κοπριας! αλλ'
ουδεν ωφελησεν η αρετη του χωριου τον ενοικουντα. επειδη προυδωκεν εαυτον
εκεινος· ωσπερ ουν ουδεν εβλαψεν η ευτελεια του τοπου τον αρετηι παντοθεν
τετειχισμενον. Και ημεις τοινυν την ψυχην ασφαλισωμεθα την ημετεραν· καν γαρ
ζημια χρηματων επιηι, καν θανατος, την δε ευσεβειαν μηδεις ημας αφεληται,
μακαριωτεροι παντων εσμεν. Τουτο και ο Χριστος επεταξεν ειπων· Γινεσθε ουν
φρονιμοι ως οι οφεις. Καθαπερ γαρ εκεινος το λοιπον προΐεται απαν σωμα, ωστε
διασωσαι την κεφαλην· ουτω και συ, καν χρηματα, καν σωμα, καν την παρουσαν
ζωην, καν παντα προεσθαι δεηι, ωστε διατηρησαι την ευσεβειαν, μη αθυμει. Ἂν γαρ
εκεινην εχων απελθηις, παντα σοι μετα πλειονος αποδωσει της λαμπροτητος ο Θεος,
και το σωμα μετα μειζονος δοξης αναστησει παλιν, και αντι χρηματων τα αγαθα τα
πασαν υπερβαινοντα λογου δυναμιν. Ουχι γυμνος επι της κοπριας εκαθητο ο Ἰωβ,
μυριων θανατων χαλεπωτεραν υπομενων ζωην; Ἀλλ' επειδη την ευσεβειαν ουκ
απεβαλε, παντα μετα πλειονος αυτωι επανηλθε της περιουσιας τα προτερα, σωματος
υγεια και καλλος, των παιδων ο χορος απας, τα κτηματα, και το δη μειζον απαντων,
ο λαμπρος της υπομονης στεφανος. Καθαπερ γαρ επι των δενδρων γινεται, καν τον
καρπον τις αφεληται μετα των φυλλων, καν τους κλαδους παντας εκκοψηι, της ριζης
μενουσης, ολοκληρον και μετα πλειονος ανισταται της ευπρεπειας το δενδρον· ουτω
δη και εφ' ημων, εαν η ριζα μενηι της ευσεβειας, καν ο πλουτος αφαιρεθηι, καν το
σωμα διαφθαρηι, παντα παλιν μετα μειζονος ημιν επανεισι της δοξης. Πασαν τοινυν
μεριμναν της ψυχης εκβαλοντες και φροντιδα περιττην, προς εαυτους επανελθωμεν,
και το σωμα, και την ψυχην καλλωπισωμεν τωι κοσμωι της αρετης, οπλα
δικαιοσυνης, αλλα μη οπλα αμαρτιας τα μελη του σωματος ημων κατασκευαζοντες·
και πρωτον απαντων την γλωτταν παιδευσωμεν ειναι διακονον της του πνευματος
χαριτος, παντα ιον και πονηριαν εκ του στοματος εκβαλλοντες, και ρηματων
αισχρων μελετην. Και γαρ ημεις εσμεν 49.67 κυριοι και πονηριας και δικαιοσυνης
οργανον εκαστον των ημετερων ποιησαι μελων. Ἄκουσον γουν πως την γλωτταν οι
μεν αμαρτιας, οι δε δικαιοσυνης εποιησαν οπλον. Ἡ γλωσσα αυτων μαχαιρα οξεια.
Ἕτερος δε τις φησι, περι της εαυτου γλωσσης· Ἡ γλωσσα μου καλαμος γραμματεως
οξυγραφου. Ἐκεινη φονον ειργασατο, αυτη νομον εγραφε θειον· δια τουτο μαχαιρα
μεν εκεινη, καλαμος δε ην αυτη, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την
προαιρεσιν των χρωμενων. Ἡ μεν γαρ φυσις της γλωττης και ταυτης κακεινης ην
μια, η δε εργασια ου μια. Και περι του στοματος δε παλιν ομοιως το αυτο τουτο εστιν
ιδειν· οι μεν γαρ ειχον το στομα σηπεδονος γεμον και πονηριας· δια τουτο ο
κατηγορων ελεγε· Το στομα αυτων αρας και πικριας γεμει· το δε αυτου ου τοιουτον,
αλλα, Το στομα μου λαλησει σοφιαν, και η μελετη της καρδιας μου συνεσιν. Ἕτεροι
δε παλιν χειρας ειχον ανομιας εμπεπλησμενας, και τουτων κατηγορων παλιν
ελεγεν· Ἐν ταις χερσιν αυτων αι ανομιαι, και η δεξια αυτων επλησθη δωρων· αυτος
δε χειρας ειχεν ουδεν ετερον η προς τον ουρανον ανατεινεσθαι μεμελετηκυιας· διο
και περι τουτων ελεγεν· Ἔπαρσις των χειρων μου θυσια εσπερινη. Και επι της
καρδιας το αυτο τουτο παλιν εστιν ιδειν· των μεν γαρ η καρδια ματαια ην, τουτου δε
αληθης· διο και περι εκεινων φησιν· Ἡ καρδια αυτων ματαια· περι δε της εαυτου·
Ἐξηρευξατο η καρδια μου λογον αγαθον. Και επι ακοης δε το αυτο τουτο ιδοι τις αν·
οι μεν γαρ ειχον θηριων ακοην αμειλικτον και ασυγγνωστον, και κακιζων αυτους
ουτως ελεγεν· Ὡσει ασπιδος κωφης και βυουσης τα ωτα αυτης· η δε αυτου ακοη
δοχειον των θειων ρηματων ην. Και τουτο αυτο παλιν εδηλωσεν ειπων· Κλινω εις
παραβολην το ους μου, ανοιξω εν ψαλτηριωι το προβλημα μου.
ςʹ. Ταυτ' ουν ειδοτες, παντοθεν εαυτους αρετηι τειχισωμεν, και ουτως
αποκρουσομεθα του Θεου την οργην· και τα μελη του σωματος ημων οπλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

δικαιοσυνης ποιησωμεν, και οφθαλμους, και στομα, και χειρας, και ποδας, και
καρδιαν, και γλωτταν, και παν το σωμα ημων παιδευσωμεν αρετηι χρησιμον ειναι
μονηι. Και των τριων δε εκεινων μνημονευσωμεν, περι ων προς την υμετεραν
διελεχθην αγαπην, παρακαλων μηδενα εχειν εχθρον, μηδε κακως λεγειν τινα των
λελυπηκοτων υμας, και την πονηραν των ορκων εκβαλειν απο του στοματος υμων
συνηθειαν. Και περι μεν των δυοιν εντολων εν ετερωι καιρωι διαλεξομεθα, την δε
παρουσαν εβδομαδα απασαν περι των ορκων υμιν ερουμεν, απο της ευκολωτερας
εντολης ποιουμενοι την αρχην. Ουδε γαρ πονος τις περιγενεσθαι της των ορκων
συνηθειας, εαν θελησωμεν 49.68 μικραν γουν εισενεγκειν σπουδην, αλληλους
υπομιμνησκοντες, νουθετουντες, τηρουντες, δικην απαιτουντες και ευθυνας τους
επιλανθανομενους. Τι γαρ οφελος ημιν της των βρωματων αποχης, εαν μη τας
πονηρας της ψυχης συνηθειας εξελασωμεν; Ἰδου, την ημεραν ασιτοι διετελεσαμεν
σημερον απασαν, και τραπεζαν εν εσπεραι παραστησομεθα ουχ ομοιαν τηι χθεσινηι
τραπεζηι, αλλ' ενηλλαγμενην και σεμνοτεραν. Ἆρ' ουν εχει τις ειπειν ημων, οτι και
τον βιον αυτου τον σημερον ενηλλαξε, καθαπερ και την τραπεζαν; οτι και την
πονηραν μετεβαλε συνηθειαν, καθαπερ και την τροφην; Ουκ εγωγε, οιμαι. Τι ουν
οφελος ημιν της νηστειας; ∆ια τουτο παρακαλω, και παρακαλων ου παυσομαι, ωστε
εκαστην εντολην απολαβοντας καθ' εαυτην, δυο και τρεις ημερας εις την
κατορθωσιν αυτης αναλισκειν· και καθαπερ εισι τινες οι προς αλληλους
φιλοτιμουμενοι τηι των σιτιων αποχηι, και θαυμαστην αμιλλαν ποιουμενοι· και οι
μεν ολοκληρους ημερας δυο διατελουσιν ασιτοι, οι δε ουκ οινου μονον, ουδε ελαιου,
αλλα παντος εδεσματος χρησιν της εαυτων εκβαλλοντες τραπεζης, αρτωι και υδατι
χρωμενοι μονον, την Τεσσαρακοστην διανυουσιν απασαν· ουτω δη και ημεις
αμιλλωμεθα προς αλληλους, ωστε των ορκων τας νιφαδας ανελειν. Τουτο γαρ
πασης νηστειας χρησιμωτερον, τουτο πασης σκληραγωγιας επικερδεστερον, και την
σπουδην, ην περι την αποχην των σιτιων ποιουμεθα, ταυτην περι την αποχην των
ορκων επιδειξωμεθα, επει της εσχατης ανοιας υποστησομεθα εγκλημα, των μεν
κεκωλυμενων καταφρονουντες, περι δε τα αδιαφορα πασαν κινουντες σπουδην. Το
μεν γαρ φαγειν ου κεκωλυται, το δε ομοσαι κεκωλυται· ημεις δε των
συγκεχωρημενων αποσταντες, των κεκωλυμενων κατατολμωμεν. ∆ια τουτο
παρακαλω την υμετεραν αγαπην ποιησασθαι τινα μεταβολην, και την αρχην
εντευθεν ημιν επιδειξασθαι. Ἂν γαρ μετα τοσαυτης σπουδης την παρουσαν
διανυσωμεν νηστειαν, τηι μεν εβδομαδι ταυτηι το μηδ' ολως ομνυναι κατορθωσαντες,
τηι δε επιουσηι την οργην σβεσαντες, τηι δε μετ' εκεινην την κατηγοριαν προῤριζον
ανελοντες, και τηι μετα ταυτην ετερα παλιν πλειονα διορθωσαντες· ουτως οδωι
προβαινοντες κατα μικρον επ' αυτην ηξομεν της αρετης την κορυφην, και τον
παροντα διαφευξομεθα κινδυνον, και τον Θεον ιλεω καταστησομεν, και το πληθος
επι την πολιν ημιν επανηξει παλιν, και τους δραπετευσαντας νυν παιδευσομεν, μη
τοπων ασφαλειαι, μηδε αποφυγηι και αναχωρησει, αλλ' ευλαβειαι ψυχης, και τροπων
αρετηι τας ελπιδας της σωτηριας εγχειριζειν της ημετερας. Και ουτω και των
ενταυθα, και των εκει επιτευξομεθα αγαθων· ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

49.67 Ἔτι παρακλησις προς τον λαον περι του φερειν γενναιως την
επικειμενην απειλην, εχοντα παραδειγματα εκ των συμβαντων τωι τε
Ἰωβ και τοις Νινευΐταις· και οτι ου χρη δεδιεναι τον θανατον, αλλα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

αμαρτιαν· και τι το κακως αποθανειν· και περι του μετα πασης σπουδης
φευγειν τους ορκους· και εις τον σεισμον. Ὁμιλια εʹ.
αʹ. Των τριων παιδων και της Βαβυλωνιας καμινου η διηγησις ου μετριως ως
εοικε παρεκαλεσεν υμων την αγαπην χθες· ετι δε και το παραδειγμα το κατα τον
49.68 Ἰωβ, και η κοπρια η παντος θρονου βασιλικου σεμνοτερα. Ἀπο μεν γαρ του
θρονον ιδειν βασιλικον ουδεν εσται τοις θεωμενοις το κερδος, αλλα προσκαιρος
μονον τερψις, ονησιν ουδεμιαν εχουσα· απο δε του την 49.69 κοπριαν ιδειν του Ἰωβ
πασαν τις δεξεται ωφελειαν, και φιλοσοφιαν πολλην, και παρακλησιν εις υπομονης
λογον. ∆ια τουτο πολλοι νυν μακραν τινα και διαποντιον αποδημιαν στελλονται
απο των περατων της γης εις την Ἀραβιαν τρεχοντες, ινα την κοπριαν εκεινην
ιδωσι, και θεασαμενοι καταφιλησωσι την γην την τα σκαμματα του στεφανιτου
δεξαμενην εκεινου, και το χρυσιου παντος τιμιωτερον αιμα. Ουδε γαρ ουτως εστιν
αλουργις λαμπρα, ως το σωμα εκεινο τοτε απεστιλβεν, ουκ αλλοτριωι, αλλ' οικειωι
βαπτιζομενον αιματι. Και τα τραυματα δε εκεινα απαντων λιθων ην τιμιωτερα.
Μαργαριτων μεν γαρ φυσις ουδεν τον βιον ωφελει τον ημετερον, ουδε χρειαν τινα
πληροι τοις εχουσιν αναγκαιαν· τα δε τραυματα εκεινα πασης αθυμιας εστι
παρακλησις. Και ινα μαθηις, οτι τουτο εστιν αληθες, εαν αποβαληι τις υιον γνησιον
και μονογενη, δειξον αυτωι μυριους μαργαριτας, και ου παραμυθησηι το παθος, ουδε
θεραπευσεις την οδυνην· αναμνησας δε αυτον των τραυματων του Ἰωβ, ραιδιως
δυνησηι θεραπευσαι, ουτω λεγων· Τι πενθεις, ανθρωπε; συ μεν τεκνον απεβαλες εν, ο
δε μακαριος εκεινος μετα το των παιδων ολοκληρον αφαιρεθηναι τον χορον και
αυτηι τηι σαρκι την πληγην εδεξατο, και γυμνος επι της κοπριας εκαθητο ιχωρι
παντοθεν καταῤρεομενος, κατα μικρον αυτωι της σαρκος δαπανωμενης, ο δικαιος, ο
αληθινος, ο θεοσεβης, ο απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος, ο και Θεον
μαρτυρα της αρετης εχων. Ἂν γαρ ταυτα ειπηις τα ρηματα, πασαν εσβεσας του
πενθουντος την αθυμιαν, και πασαν ανειλες την οδυνην, και γινεται ουτω
χρησιμωτερα μαργαριτων τα τραυματα του δικαιου. Ὑπογραψατε τοινυν εαυτοις
τον αθλητην και υμεις, και νομιζετε βλεπειν την κοπριαν εκεινην, και αυτον εν
μεσωι καθημενον της κοπριας, τον ανδριαντα τον χρυσουν, τον διαλιθον, τον πως
ειπω ουκ οιδα· ουδε γαρ εχω τιμιαν ουτως υλην ευρειν, ως δυνηθηναι το ηιμαγμενον
εκεινο σωμα παραβαλειν· ουτω και πασης υλης τιμαλφεστατης εκ πολλου του
περιοντος της σαρκος εκεινης η φυσις ην τιμιωτερα, και τα τραυματα των ηλιακων
ακτινων φαιδροτερα· αυται μεν γαρ τας του σωματος καταυγαζουσιν οψεις, εκεινα
δε της διανοιας ημων φωτιζει τα ομματα, εκεινα καθαπαξ τον διαβολον
απετυφλωσε. ∆ια γουν τουτο, μετα την πληγην εκεινην απεπηδησε, και ουκ εφανη
λοιπον. Συ δε μοι καντευθεν, αγαπητε, μανθανε το της θλιψεως κερδος ποσον εστιν.
Ἡνικα μεν γαρ επλουτει και ανεσεως απηλαυεν ο δικαιος, διαβαλλειν εσχεν αυτον,
ψευδως μεν, εσχε δ' ουν ομως ειπειν· Μη δωρεαν σεβεται σε ο Ἰωβ; Ἐπειδη δε αυτον
εγυμνωσε και εποιησε πενητα, ουδε γρυξαι λοιπον ετολμησε· και οτε μεν πλουσιος
ην, υπισχνειτο παλαιειν αυτωι, και υποσκελιζειν ηπειλει· επειδη δε πενητα
ειργασατο, και παντων απεστερησε, και εις εσχατην οδυνην ενεβαλε, τοτε
απεπηδησε· και οτε μεν υγιες αυτου το σωμα ην, τας χειρας αντηρεν, οτε δε αυτου
κατεκοψε την σαρκα, τοτε εφυγεν ηττηθεις. Ειδες ποσον πενια πλουτου, και
αῤρωστια και νοσος υγειας, και πειρασμος ανεσεως βελτιον τοις νηφουσιν εστι και
χρησιμωτερον, και λαμπροτερους και ευτονωτερους τους αθλουντας ποιει; Τις ειδε,
τις ηκουσεν ουτω θαυμαστα παλαισματα; Οι των εξωθεν αγωνων πυκται, 49.70
επειδαν κατακοψωσι τας κεφαλας των αντιπαλων, τοτε νικωσι και στεφανουνται·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ουτος δε, οτε κατεκοψε το σωμα του δικαιου, παντοδαποις ελκεσιν αυτο διατρησας,
και ασθενεστερον εποιησε, τοτε ενικηθη και ανεχωρησε· και επειδη διωρυξεν αυτου
παντοθεν τας πλευρας, αυτωι μεν πλεον ουδεν εγενετο, τον γαρ εναποκειμενον
θησαυρον ουκ απεσυλησεν, ημιν δε φανερωτερον αυτον εποιησε, και δια της
διωρυγης εκεινης εδωκεν απασιν εις το ενδον βλεπειν, και καταμανθανειν αυτου
τον πλουτον απαντα· και οτε κρατειν προσεδοκησε, τοτε μετ' αισχυνης πολλης
ανεχωρησε, και ουδεμιαν ουκετι φωνην αφηκε. Τι γεγονεν, ω διαβολε; τινος ενεκεν
αναχωρεις; ουκ εγενετο παντα οσα ηθελησας; ουκ ανειλες αυτου τα ποιμνια, τα
βουκολια, τας αγελας των ιππων, των ημιονων; ουχι και τον χορον των παιδων
απωλεσας, και την σαρκα κατεκοψας απασαν; τινος ενεκεν ανεχωρησας; Ὅτι
εγενετο μεν παντα, οσα ηθελησα, φησιν· ο δε γενεσθαι μαλιστα εβουλομην, και δι' ο
παντα εκεινα εποιησα, τουτο ουκ εγενετο· ουδε γαρ εβλασφημησε· δια γαρ τουτο
παντα εκεινα εποιουν, φησιν, ινα τουτο εξελθηι. Τουτου δε μη γενομενου, ουδεν μοι
πλεον απο της ζημιας των χρηματων εγενετο, και της των παιδων απωλειας, και της
του σωματος πληγης, αλλα τουναντιον ηπερ εβουλομην εξεβη, λαμπροτερον
εποιησα τον εχθρον, και φαιδροτερον ειργασαμην. Ἔγνως οσον της θλιψεως το
κερδος, αγαπητε; Καλον μεν γαρ το σωμα και υγιαινον ην, πολλωι δε σεμνοτερον
γεγονε κατατμηθεν υπο των τραυματων εκεινων· επει και ερια καλα μεν και προ της
βαφης, επειδαν δε αλουργα γενηται, αφατον προσλαμβανει το καλλος, και πολλην
την ευπρεπειαν. Ει δε μη απεδυσεν αυτον, ουκ αν εγνωμεν του στεφανιτου την
ευεξιαν· ει μη διετρησεν αυτου το σωμα ταις ωτειλαις, ουκ αν αντελαμψαν ενδοθεν
αι ακτινες· ει μη εκαθισεν αυτον επι της κοπριας, ουκ αν εγνωμεν αυτου τον
πλουτον. Ουδε γαρ ουτω λαμπρος επι θρονου καθημενος βασιλευς, ως εκεινος επι
της κοπριας τοτε καθημενος επισημος ην και περιφανης· μετα μεν γαρ τον βασιλικον
θρονον θανατος, μετα δε την κοπριαν εκεινην ουρανων βασιλεια.
βʹ. Ταυτα ουν απαντα αναλογιζομενοι ανενεγκωμεν εκ της κατεχουσης
αθυμιας ημας. Και γαρ ταυτας υμιν παρατιθημι τας ιστοριας, ουχ ινα επαινητε τα
λεγομενα, αλλ' ινα μιμησησθε την αρετην και την υπομονην των γενναιων εκεινων
ανδρων, ινα δια των εργων αυτων μαθητε, οτι ουδεν δεινον των ανθρωπινων
δεινων, αλλ' η αμαρτια μονον, ου πενια, ου νοσος, ουχ υβρις, ουκ επηρεια, ουκ
ατιμια, ου το παντων δοκουν εσχατον ειναι των κακων ο θανατος. Ὀνοματα γαρ
ταυτα εστι μονον τοις φιλοσοφουσι, συμφορων ονοματα, πραγματων ερημα· η δ'
αληθης συμφορα το προσκρουσαι Θεωι, και ποιησαι τι των μη δοκουντων αυτωι. Τι
γαρ εχει δεινον ο θανατος, ειπε μοι; οτι σε ταχυτερον επι τον ευδιον λιμενα
παραπεμπει και την αταραχον εκεινην ζωην; καν γαρ ανθρωπος μη αποκτεινηι,
αυτος της φυσεως ο νομος επελθων, ου διαλυσει το σωμα απο της ψυχης; καν γαρ μη
νυν γενηται τουτο, εσται μικρον υστερον, ο νυν δεδοικαμεν. Και ταυτα λεγω ου
προσδοκων τι δεινον, ουδε λυπηρον· μη γενοιτο· αλλα υπερ των δεδοικοτων τον
θανατον αισχυνομενος. Τοσαυτα προσδοκων, ειπε μοι, αγαθα, α μητε οφθαλμος
ειδεν, μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν 49.71 ανθρωπου ανεβη, αναδυηι προς την
απολαυσιν, και αμελεις και οκνεις; και ουκ οκνεις μονον, αλλα και δεδοικας και
φριττεις; Και πως ουκ αισχρον, οτι συ δια θανατον οδυνασαι, Παυλος δε δια την
παρουσαν εστενε ζωην; και Ῥωμαιοις γραφων ελεγεν, οτι Και η κτισις συστεναζει,
και ημεις αυτοι την απαρχην του πνευματος εχοντες στεναζομεν. Και ταυτα ελεγεν
ουχι των παροντων καταγινωσκων, αλλα τα μελλοντα ποθων. Ἐγευσαμην, φησι,
της χαριτος, και ου στεγω την αναβολην· την απαρχην εχω του πνευματος, και προς
το παν επειγομαι· ανεβην εις τριτον ουρανον, ειδον την δοξαν εκεινην την αῤρητον,
ειδον τα βασιλεια τα λαμπρα, εμαθον τινων απεστερημαι διατριβων ενταυθα, και δια
ταυτα στεναζω. Ειπε γαρ μοι, ει τις σε εις βασιλικας εισηγαγεν αυλας, και χρυσον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

εδειξε, παντοθεν απο των τοιχων αστραπτοντα, και την αλλην ευπρεπειαν απασαν,
ειτα σε εκειθεν εις καλυβην πενητος εισηγαγε, και μετα χρονον βραχυν υπεσχετο εις
τα βασιλεια επαναξειν εκεινα, και διηνεκη δωσειν εκει μονην· αρα ουκ εμελλες
αλυειν, και δυσανασχετειν, και προς αυτας τας ολιγας ημερας; Τουτο δη και επι των
ουρανων λογιζου, και επι της γης, και στενε μετα Παυλου. μη δια τον θανατον, αλλα
δια την παρουσαν ζωην. Και δος μοι κατα Παυλον γενεσθαι, φησι, και ουδεποτε
φοβηθησομαι θανατον. Και τι το κωλυον κατα Παυλον γενεσθαι σε, ανθρωπε; ουχι
πενης ην εκεινος; ουχι σκηνοποιος; ουκ ιδιωτης; Ει μεν γαρ πλουσιος ην και
ευγενης, ειχον ισως οι πενητες προς τον αυτον καλουμενοι ζηλον, την εαυτων
προβαλλεσθαι πενιαν· νυνι δε ουδεν τουτων εχεις ειπειν· και γαρ χειροτεχνης ο
ανθρωπος ην, και εκ των καθημερινων απετρεφετο πονων· και συ μεν εξ αρχης την
ευσεβειαν διεδεξω παρα πατερων, και εκ πρωτης ηλικιας τοις ιεροις γραμμασιν
ενετραφης· εκεινος δε και βλασφημος γεγονε, και διωκτης, και υβριστης, και την
Ἐκκλησιαν επορθησεν, αλλ' ομως ουτως αθροον μετεβαλετο, ως απαντας
υπερβαλεσθαι τηι της προθυμιας σφοδροτητι, και βοαι λεγων· Μιμηται μου γινεσθε,
καθως καγω Χριστου. Ἐκεινος τον ∆εσποτην εμιμησατο, συ δε τον συνδουλον ου
μιμηι, ο εξ αρχης εν ευσεβειαι τραφεις τον υστερον εκ μεταβολης προσελθοντα τηι
πιστει; Ουκ οισθα, οτι οι εν αμαρτιαις οντες, καν ζωσιν, απεθανον· οι δε εν
δικαιοσυνηι ζωντες, καν αποθανωσι, ζωσι; Και ουκ εμος ουτος ο λογος· αποφασις εστι
του Χριστου προς την Μαρθαν λεγοντος· Πας ο πιστευων εις εμε, καν αποθανηι,
ζησεται. Μη γαρ μυθος εστι τα ημετερα; Ει Χριστιανος ει, πιστευε τωι Χριστωι· ει
πιστευεις τωι Χριστωι, δια των εργων επιδειξον μοι την πιστιν. Πως δε επιδειξηι δια
των εργων την πιστιν; Ἐαν καταφρονηις θανατου. Και γαρ και ταυτηι διεστηκαμεν
των απιστων. Ἐκεινοι μεν γαρ καλως φοβουνται τον θανατον, αναστασεως γαρ
ελπιδα ουκ εχουσι· συ δε ο προς βελτιονα οδευων οδον, και περι της ελπιδος της εκει
φιλοσοφειν εχων, ποιαν αν εχοις συγγνωμην, περι αναστασεως μεν θαῤρων, ομοιως
δε τοις απιστουσι τηι αναστασει τον θανατον δεδοικως; Ἀλλ' ου τον θανατον
δεδοικα, φησιν, ουδε το αποθανειν, αλλα το κακως αποθανειν, το αποτμηθηναι την
κεφαλην. Ουκουν ο Ἰωαννης κακως απεθανεν; απετμηθη γαρ· ουκουν ο Στεφανος
κακως απ 49.72 εθανε; κατελευσθη γαρ· και μαρτυρες οι δε παντες αθλιως το καθ'
υμας ετελευτησαν· επειδη οι μεν εν πυρι, οι δε σιδηρωι τον βιον κατελυσαν· και οι
μεν εις πελαγος, οι δε εις κρημνον, οι δε εις οδοντας εμπεσοντες θηριων, ουτως
απεθανον. Ου τουτο εστι το κακως αποθανειν, ανθρωπε, το βιαιωι τελευτησαι
θανατωι, αλλα το εν αμαρτιαις αποθανειν. Ἄκουσον γουν του προφητου περι αυτων
τουτων φιλοσοφουντος και λεγοντος· Θανατος αμαρτωλων πονηρος· ουκ ειπε·
Θανατος βιαιος πονηρος· αλλα τι; Θανατος αμαρτωλων πονηρος. ∆ικαιως· μετα γαρ
την εντευθεν αποδημιαν κολασις αφορητος, τιμωριαι αθανατοι, ο σκωληξ ο ιοβολος,
το πυρ το ασβεστον, το σκοτος το εξωτερον, τα δεσμα τα αλυτα, ο των οδοντων
βρυγμος, η θλιψις, η στενοχωρια, και η αιωνιος δικη.
γʹ. Ὅταν ουν τοιαυτα τους αμαρτωλους αναμενηι κακα, τι γενοιτ' αν αυτοις
οφελος, καν οικοι, καν επι της εαυτων κλινης καταλυσωσι την ζωην; ωσπερ ουν τοις
δικαιοις ουδεν αν γενοιτο βλαβος εκ του ξιφει και σιδηρωι και πυρι την παρουσαν
αποθεσθαι ζωην, οταν προς τα αθανατα μελλωσιν αποδημειν αγαθα. Ἀληθως
Θανατος αμαρτωλων πονηρος. Τοιουτος ην ο του πλουσιου θανατος εκεινου του τον
Λαζαρον υπεριδοντος, ος οικοι και επι της κλινης και των επιτηδειων παροντων
οικειαι τελευτηι καταλυσας τον βιον, απελθων εκει απετηγανιζετο, ουδε μικραν
παραμυθιαν εκ της κατα τον παροντα βιον ευημεριας ευρειν δυνηθεις εκει. Ἀλλ' ουχ
ο Λαζαρος ουτως· αλλ' επ' αυτου του εδαφους των κυνων παροντων και λειχομενων
τα τραυματα, βιαιον θανατον υποστας, τι γαρ λιμου γενοιτ' αν οδυνηροτερον;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

απελθων εκει των αιωνιων απηλαυσεν αγαθων, εντρυφων τοις κολποις του
Ἀβρααμ. Τι τοινυν παρεβλαψεν αυτον το βιαιως αποθανειν; τι δε τον πλουσιον
ωνησε το μη βιαιως αποθανειν; Ἀλλ' ου το βιαιως, φησιν, αλλα το αδικως αποθανειν
δεδοικαμεν, και το μηδεν τετολμηκοτες, ων υποπτευομεθα, τοις εαλωκοσι
κολασθηναι παραπλησιως. Τι λεγεις, ειπε μοι; το αδικως αποθανειν δεδοικας; αλλα
δικαιως εβουλου; Και τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως παρον αδικως
αποθανειν, δικαιως ελεσθαι μαλλον; Ει γαρ θανατον δεδοικεναι χρη, τον δικαιως
ημιν επιοντα δεδοικεναι χρη, ως ο γε αδικως αποθανων κατ' αυτο τουτο κοινωνει
τοις αγιοις απασιν. Οι γαρ πλειους των ευδοκιμηκοτων παρα τωι Θεωι και
λαμψαντων, αδικον υπεστησαν τελευτην, και πρωτος ο Ἄβελ· ου γαρ δη
πλημμελησας εις τον αδελφον, ουδε λυπησας τι τον Καιν, αλλ' επειδη τον Θεον
ετιμησε, δια τουτο εσφαγη· ο δε Θεος συνεχωρησεν, αρα φιλων αυτον η μισων;
ευδηλον οτι φιλων, και λαμπροτερον αυτωι τον στεφανον ποιησαι βουλομενος απο
της αδικωτατης σφαγης. Ὁραις οτι ου το βιαιως αποθανειν, ουτε το αδικως
αποθανειν δεδοικεναι χρη, αλλα το εν αμαρτιαις αποθανειν; Ὁ Ἄβελ απεθανεν
αδικως, ο Καιν εζη στενων και τρεμων· τις ουν, ειπε μοι, μακαριωτερος ην, ο μετα
δικαιοσυνης αναπαυσαμενος, η ο εν αμαρτιαις ζων; ο αδικως αποθανων, η ο δικαιως
κολαζομενος; Βουλεσθε ειπω προς την υμετεραν αγαπην, ποθεν δεδοικαμεν
θανατον; Ουκ ετρωσεν ημας βασιλειας ερως, ουδε ανηψεν ημας ο των μελλοντων
ποθος, επει παντων αν υπερειδομεν των παροντων, καθαπερ ο μακαριος Παυλος. Και
προς τουτοις παλιν ου φοβουμεθα γεενναν, δια τουτο φοβουμεθα θανατον· ουκ
ισμεν της εκει κολασεως το αφορητον, δια τουτο τελευτην αντι αμαρτιας
δεδοικαμεν· ως ει εκεινος κατειχε την ψυχην ημων ο φοβος, ουδε επεισελθειν ουτος
49.73 ηδυνατο. Και τουτο ου ποῤρωθεν ποθεν, αλλ' οικοθεν και εξ αυτων των
συμβεβηκοτων ημιν εν ταις ημεραις ταυταις πειρασομαι ποιησαι φανερον. Ἐπειδη
γαρ ηλθε παρα βασιλεως τα γραμματα την εισφοραν ταυτην την αφορητον ειναι
δοκουσαν κελευοντα καταθειναι, παντες εστασιαζον, παντες εφιλονεικουν,
εδυσχεραινον, ηγανακτουν, προς αλληλους απαντωντες ελεγον· Ἀβιωτος ημιν ο
βιος, ανετραπη η πολις, ουδεις υποστηναι δυνησεται της εισφορας ταυτης το
μεγεθος· και ησχαλλον παντες ως περι των εσχατων αυτων κινδυνευοντες. Μετα
ταυτα, επειδη συνεβη τα τολμηθεντα, και τινες μιαροι και παμμιαροι τους νομους
καταπατησαντες, τους ανδριαντας καθειλον, και τον περι των εσχατων πασιν
επεκρεμασαν κινδυνον, και νυν περι της ζωης αυτης δεδοικαμεν παροξυναντες τον
βασιλεα· ουκ ετι λοιπον ημας η των χρηματων δακνει ζημια, αλλ' ετερα αντ'
εκεινων παντων ακουω λεγοντων· Λαβετω την ουσιαν ο βασιλευς, αποστησομεθα
και των αγρων και των ουσιων αγαπητως, μονον αν το σωμα γυμνον τις ημιν
υποσχηται διασωζειν. Ὥσπερ ουν πριν η τον του θανατου φοβον ημιν επιστηναι,
εδακνεν ημας η ζημια των χρηματων, επειδη δε ετολμηθη τα παρανομα ταυτα
τολμηματα, ο του θανατου φοβος επεισελθων την οδυνην της ζημιας απωθησεν·
ουτως ει ο της γεεννης φοβος κατειχεν ημων τας ψυχας, ουκ αν ο του θανατου
φοβος κατεσχεν· αλλ' ωσπερ επι των σωματων, οταν δυο ημας κατασχωσιν οδυναι, η
δυνατωτερα την καταδεεστεραν αποκρυπτειν ειωθεν· ουτω και νυν εγενετο αν· ει το
της μελλουσης κολασεως δεος εμενεν επι της ψυχης, παντα ανθρωπινον απεκρυψε
φοβον. Ὥστε ει τις σπουδαζει δια παντος μεμνησθαι γεεννης, πασης καταγελασεται
τελευτης· και τουτο ου της παρουσης αυτον απαλλαξει μονον αγωνιας, αλλα
κακεινης εξαιρησεται της φλογος. Ὁ γαρ δια παντος γεενναν δεδοικως, ουδεποτ' εις
το της γεεννης εμπεσειται πυρ, τωι διηνεκει τουτωι σωφρονιζομενος φοβωι. ∆οτε μοι
προς υμας ευκαιρως ειπειν νυν· Ἀδελφοι, μη παιδια γινεσθε ταις φρεσιν, αλλα τηι
κακιαι νηπιαζετε. Και γαρ παιδικον φοβουμεθα φοβον θανατον δεδοικοτες, αμαρτιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

δε μη δεδοικοτες. Και γαρ τα παιδια τα μικρα προσωπεια μεν δεδοικε, πυρ δ' ου
δεδοικεν· αλλ' εαν βασταζομενα τυχηι παρα λυχνιαν λυχνον εχουσαν, απερισκεπτως
την χειρα επαφιησι τηι λυχνιαι και τηι φλογι· και το μεν ευκαταφρονητον φριττει
προσωπειον, το δ' αληθως φοβερον ου δεδοικε πυρ· ουτω δη και ημεις θανατον μεν
δεδοικαμεν, οπερ εστιν ευκαταφρονητον προσωπειον, αμαρτιαν δ' ου δεδοικαμεν,
οπερ εστιν αληθως φοβερον, και πυρος δικην κατεσθιει το συνειδος. Και ταυτα ουκ
απο της των πραγματων φυσεως, αλλ' εξ ανοιας ημιν συμβαινειν ειωθεν· ως εαν
λογιζωμεθα, τι ποτ' εστι θανατος, ουδεποτ' αυτον δεισομεν. Τι ποτ' ουν εστι
θανατος; Ὅπερ εστιν ιματιον αποδυσασθαι· καθαπερ γαρ ιματιον, το σωμα τηι ψυχηι
περικειται, και τουτο προς βραχυ δια της τελευτης αποθεμενοι λαμπροτερον
αποληψομεθα παλιν. Τι ποτε εστι θανατος; Ἀποδημια προσκαιρος, υπνος μακροτερος
του συνηθους· ωστε ει δεδοικας θανατον, φοβου και υπνον· ει δια τους τελευτωντας
αλγεις, αλγησον και δια τους εσθιοντας και δια τους πινοντας· ωσπερ γαρ τουτο
φυσικον, ουτω κακεινο. Μη λυπειτω 49.74 σε τα της φυσεως, λυπειτω σε μαλλον τα
της πονηρας προαιρεσεως, μηδε τον τελευτωντα πενθησηις, αλλα πενθησον τον εν
αμαρτιαις ζωντα.
δʹ. Βουλει ειπω και ετεραν αιτιαν, δι' ην τον θανατον δεδοικαμεν; Ου ζωμεν
μετ' ακριβειας, ουκ εχομεν συνειδος αγαθον· ως ει τουτο ην, ουδεν ημας αν
εφοβησεν, ου θανατος, ου λιμος, ου ζημια χρηματων, ουκ αλλο τι των τοιουτων
ουδεν. Τον γαρ εν αρετηι ζωντα ουδεν τουτων παραβλαψαι δυνησεται, ουδ'
αφελεσθαι την ενδον ηδονην· τον γαρ χρησταις συντρεφομενον ελπισιν ουδεν εις
αθυμιαν εμβαλειν δυνησεται. Τι γαρ εργασαιτο τις τοιουτο, δι' ου τον γενναιον
ανδρα παρασκευασει λυπεισθαι; Χρηματ' αφαιρησεται; αλλ' εχει πλουτον τον εν τοις
ουρανοις. Ἀλλα της πατριδος εκβαλει; αλλ' εις την ανω πολιν στελει. Ἀλλα δεσμα
περιθησει; αλλ' εχει το συνειδος λελυμενον, και της εξωθεν αλυσεως ουκ
αισθανεται. Ἀλλ' αναιρησει το σωμα; αλλ' αναστησεται παλιν· και καθαπερ ο σκιαι
πυκτευων και τον αερα δερων ουδενα πληξαι δυνησεται, ουτως ο τωι δικαιωι
πολεμων σκιαμαχει μονον, και την αυτου καταλυει δυναμιν, εις εκεινον δε ουδεμιαν
πληγην εναπερεισαι δυνησεται. ∆ος μοι τοινυν θαῤρησαι περι της βασιλειας των
ουρανων, και ει βουλει, σημερον με κατασφαξον, και χαριν εισομαι σοι της σφαγης,
οτι με ταχεως εις εκεινα πεμπεις τα αγαθα. Τουτο γαρ εστιν ο μαλιστα και ημεις
θρηνουμεν, φησιν, οτι τωι πληθει των αμαρτιων κωλυομενοι, της εκει βασιλειας ουκ
επιτευξομεθα. Ουκουν αφεις το θρηνειν τον θανατον, θρηνει τας αμαρτιας σου, ινα
αυτας καταλυσηις. Και γαρ δια τουτο η λυπη γεγενηται, ουχ ινα επι ζημιαι χρηματων,
ουχ ινα επι θανατωι, ουδ' ινα επ' αλλωι τινι των τοιουτων αλγωμεν, αλλ' ινα εις την
των αμαρτηματων αναιρεσιν αυτηι καταχρωμεθα. Και οτι τουτο εστιν αληθες, εκ
παραδειγματος υμιν αυτο ποιησω φανερον. Τα φαρμακα τα ιατρικα δι' εκεινα
γεγενηται τα παθη μονον απερ ανελειν δυναται, ου δι' εκεινα τα μηδεν ωφελουμενα
παρ' αυτων. Οιον τι λεγω· ετι γαρ σαφεστερον ποιησαι βουλομαι τον λογον· το
φαρμακον το δυναμενον οφθαλμους νοσουντας ωφελειν μονον, ετερον δε παθος
μηδεν, δια την των οφθαλμων νοσον δικαιως αν τις ειποι γεγενησθαι μονον, ου δια
στομαχον, ου δια χειρας, ουδε δι' ετερον τι μελος. Μεταγαγωμεν τοινυν τον λογον
επι την λυπην, και ευρησομεν, οτι των αλλων μεν ουδεν των συμβαινοντων ημιν
ωφελει, αμαρτιαν δε διορθουται μονην, ευδηλον οτι δια την ταυτης αναιρεσιν
γεγενηται μονον. Ἐπελθωμεν τοινυν εκαστον των συμπιπτοντων ημιν δεινων, και
επαγαγωμεν την αθυμιαν, και ιδωμεν τι κερδος απο ταυτης γινεται. Ἐζημιωθη τις
χρηματα; ελυπηθη, ου διωρθωσε την ζημιαν. Ἀπεβαλε τις υιον; ηλγησεν, ουκ
ανεστησε τον νεκρον, ουδε τον απελθοντα ωφελησεν. Ἐμαστιγωθη τις, εῤραπισθη,
υβρισθη; ελυπηθη, την υβριν ουκ ανεκαλεσατο. Ἀῤρωστιαι τις περιεπεσε, και νοσωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

χαλεπωτατηι; ηθυμησε, την νοσον ουκ ανειλεν, αλλα και χαλεπωτεραν εποιησεν.
Ὁραις επ' ουδενι τουτων ωφελουσαν τι την λυπην; Ἥμαρτε τις, ελυπηθη; την
αμαρτιαν εξηφανισεν, ελυσε το πλημμελημα. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπο της
αποφασεως του Κυριου· περι γαρ τινος ημαρτηκοτος διαλεγομενος ελεγε· ∆ι'
αμαρτιαν βραχυ τι ελυπησα αυτον, και ειδον οτι ελυπηθη, και επορευθη στυγνος, και
ιασαμην τας 49.75 οδους αυτου. ∆ια τουτο και ο Παυλος εφη· Ἡ δε κατα Θεον λυπη
μετανοιαν εις σωτηριαν αμεταμελητον κατεργαζεται. Ουκουν επειδη σαφως ο λογος
απεδειξεν, οτι ουτε ζημιαν χρηματων, ουθ' υβριν, ουτ' επηρειαν, ουτε μαστιγας, ουτ'
αῤρωστιαν, ουτε θανατον, ουτ' αλλο τι των τοιουτων επενεχθεισα λυπη διορθωσαι
δυναιτ' αν, αλλ' αμαρτιαν αφανισαι μονην, και ταυτης εστιν αναιρετικη, ευδηλον
οτι δια ταυτην εγενετο μονην Μηκετι ουν επι ζημιαι χρηματων αλγωμεν, αλλ' οταν
αμαρτανωμεν, αλγωμεν μονον. Πολυ γαρ το κερδος ενταυθα απο της λυπης.
Ἐζημιωθης; μη αθυμησηις· ουδε γαρ ωφελησεις. Ἥμαρτες; λυπηθητι, οφελος γαρ· και
σκοπει συνεσιν Θεου και σοφιαν. ∆υο ταυτα ετεκεν ημιν η αμαρτια, λυπην και
θανατον· Ἧ γαρ αν ημεραι φαγηι, φησι, θανατωι αποθανηι· και προς την γυναικα, Ἐν
λυπαις τεξηι τεκνα. Και δι' αμφοτερων τουτων την αμαρτιαν ανειλε, και υπο των
τεκνων την μητερα απολεσθαι παρεσκευασεν. Ὅτι γαρ μετα της λυπης και θανατος
αμαρτιαν αναιρει, δηλον μεν και απο των μαρτυρων, δηλον δε και εξ ων ο Παυλος
ειπε προς αμαρτανοντας, ουτω λεγων· ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι και ασθενεις και
αῤρωστοι, και κοιμωνται ικανοι· επειδη αμαρτανετε, φησι, τελευτατε, ωστε τηι
τελευτηι τα αμαρτηματα διαλυσασθαι. Ἐπηγαγε γουν λεγων· Ει γαρ εαυτους
διεκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα, κρινομενοι δε υπο του Κυριου παιδευομεθα, ινα μη
συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν. Και καθαπερ ο σκωληξ απο του ξυλου τικτεται, και
κατεσθιει το ξυλον, και σης κατεσθιει το εριον, παρ' αυτου την αρχην εχων· ουτω
λυπη και θανατος ετεχθησαν απο της αμαρτιας. και κατεφαγον την αμαρτιαν. Μη
τοινυν φοβωμεθα θανατον, αλλα φοβωμεθα αμαρτιαν μονον, και δι' εκεινην
αλγωμεν. Και ταυτα λεγω ου δεινον τι προσδοκων, μη γενοιτο, αλλα φοβουμενους
υμας ουτως αει διακεισθαι θελων, και τον του Χριστου νομον επι των εργων
πληρουν· Ἐαν γαρ τις μη αρηι τον σταυρον αυτου, και ακολουθησηι μοι, φησιν, ουκ
εστιν εμου αξιος. Τουτο δ' ελεγεν ουχ ινα ξυλον βασταζωμεν επι των ωμων, αλλ'
ινα τον θανατον αει προ των οφθαλμων εχωμεν, καθαπερ ουν και ο Παυλος καθ'
ημεραν απεθνησκε, και κατεγελα της τελευτης, και του παροντος υπερεωρα βιου.
Και γαρ στρατιωτης ει, και διηνεκως επι της παραταξεως εστηκας· στρατιωτης δε
θανατον δεδοικως, ουδεν ουδεποτ' εργασεται γενναιον· ωσπερ ουν ουδε Χριστιανος
ανθρωπος κινδυνους φοβουμενος εργασεται τι μεγα και θαυμαστον, αλλα προς
τουτοις και ευχειρωτος εσται· αλλ' ουχ ο τολμητης και μεγαλοφρων, αλλ' αναλωτος
μενει και ακαταγωνιστος. Καθαπερ ουν οι παιδες οι τρεις μη φοβηθεντες το πυρ,
εφυγον το πυρ· ουτω και ημεις, αν μη φοβηθωμεν θανατον, διαφευξομεθα θανατον.
Ουκ εφοβηθησαν δε το πυρ, ου γαρ εγκλημα το καηναι· αλλα εφοβηθησαν την
αμαρτιαν, εγκλημα γαρ το ασεβησαι. Τουτους και ημεις ζηλωσωμεν και τους κατ'
εκεινους απαντας, και μη φοβωμεθα κινδυνους, και διαφευξομεθα κινδυνους.
εʹ. Ουκ ειμι μεν γαρ προφητης, ουθ' υιος προφητου, το μεντοι μελλον μετ'
ακριβειας επισταμαι, και μεγαληι και λαμπραι βοω τηι φωνηι, οτι ει μεταβαλλοιμεθα,
και τινα επιμελειαν της ημετερας ψυχης ποιησωμεθα, και της πονηριας αποστωμεν,
ουδεν αηδες εσται και λυπηρον. Και τουτο οιδα σαφως απο της του Θεου φιλ 49.76
ανθρωπιας και αφ' ων και εις ανδρας και πολεις και εθνη και δημους ολοκληρους
εποιησε. Και γαρ και τηι Νινευιτων ηπειλησε πολει, και ειπεν· Ἔτι τρεις ημεραι, και
Νινευι καταστραφησεται. Τι ουν, ειπε μοι; κατεστραφη η Νινευι, και ανετραπη η
πολις; Τουναντιον μεν ουν απαν, και ανεστη, και λαμπροτερα γεγονε, και χρονος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

τοσουτος διελθων την δοξαν αυτης ουκ ηφανισεν, αλλα παντες αυτην αιδομεν ετι,
και νυν θαυμαζομεν, οτι λιμην τις αριστος εξ εκεινου του χρονου τοις αμαρτανουσιν
απασι γεγονεν, ουκ αφιεισα εις απογνωσιν εμπεσειν, αλλα καλουσα απαντας εις
μετανοιαν, και δι' ων επραξε, και δι' ων απηλαυσε της του Θεου προνοιας, πειθουσα
μηδεποτε της οικειας απογινωσκειν σωτηριας, αλλα βιον αριστον επιδεικνυμενους,
και την αγαθην ελπιδα προβαλλομενους θαῤρειν περι του τελους ως εσομενου
παντως χρηστου. Τις γαρ ουκ αν ανασταιη, το κατ' εκεινους παραδειγμα ακουων,
καν παντων νωθροτατος ειη; Ειλετο γουν την εαυτου προῤρησιν διαπεσειν ο Θεος,
και μη διαπεσειν την πολιν· μαλλον δε ουδε προφητεια διεπεσεν. Ει μεν γαρ επι της
αυτης πονηριας των ανθρωπων μενοντων ουκ εξεβη εις εργον τα της αποφασεως,
ειχεν ισως αν τις εγκαλειν τοις ειρημενοις· ει δε μεταβαλομενων αυτων, και της
αιτιας αποσταντων, απεστη και της οργης ο Θεος, τις δυνησεται λοιπον επιλαβεσθαι
της προφητειας, και καταγνωναι ψευδος των ειρημενων; Και γαρ τον νομον, ον εξ
αρχης εθηκεν ο Θεος δια του προφητου πασιν ανθρωποις διαλεγομενος, τουτον και
τοτε διετηρησε. Τις ουν εστιν ο νομος; Περας λαλησω. φησι, επι εθνος και επι
βασιλειαν του εκριζουν αυτους, και κατασκαπτειν και απολλυειν· και εσται, εαν
μετανοησωσιν απο της κακιας, μετανοησω καγω απο της οργης, ης ελαλησα ποιησαι
αυτοις. Τουτον τοινυν φυλαττων τον νομον, μεταβαλομενους εσωσε, και
αποσταντας της κακιας απηλλαξε της οργης. Ἤδει των βαρβαρων την αρετην, δια
τουτο τον προφητην κατηπειγεν· ουτω και τοτε εδονειτο η πολις, της προφητικης
ακουουσα φωνης, αλλ' ουδεν παρεβλαβη, αλλα και ωφεληθη παρα του φοβου. Ὁ
γαρ φοβος εκεινος την σωτηριαν ετεκεν· η απειλη τον κινδυνον ελυσεν· η της
καταστροφης αποφασις την καταστροφην εστησεν. Ὢ καινου και παραδοξου
πραγματος· αποφασις θανατον απειλουσα, ζωην ετεκεν. Ἀποφασις μετα το
εξενεχθηναι, τοτε ακυρος γεγονεν απεναντιας τοις εξωθεν δικαζουσιν· επι μεν γαρ
τουτων το προενεχθηναι την ψηφον εις μεσον κυριαν ποιει την ψηφον γενεσθαι, επι
δε του Θεου τουναντιον το προενεχθηναι την ψηφον, τουτο εστι το ποιησαν αυτην
ακυρον. Ει γαρ μη προηνεχθη, ουκ αν ηκουσαν οι ημαρτηκοτες· ει δε μη ηκουσαν,
ουκ αν απεκρουσαντο την τιμωριαν, ουκ αν απηλαυσαν της παραδοξου σωτηριας
εκεινης. Πως γαρ ου παραδοξος, οταν ο μεν δικαστης αποφαινηται, οι δε καταδικοι
την αποφασιν λυωσι δια της μετανοιας; ου γαρ εφυγον την πολιν καθαπερ και ημεις
νυν, αλλα μενοντες εστησαν. Παγις ην, και τειχος αυτην εποιησαν· βαραθρον ην και
κρημνος, και πυργον αυτην ασφαλειας κατεσκευασαν. Ἤκουσαν οτι πεσειται τα
οικοδομηματα, και ουκ εφυγον τα οικοδομηματα, αλλ' εφυγον τα αμαρτηματα· ουκ
απεστησαν εκαστος απο της οικιας αυτου καθαπερ ημεις νυν, αλλ' απεστησαν
εκαστος απο της οδου αυτου της πονηρας. Μη γαρ οι τοιχοι, φησι, την οργην ετεκον;
ημεις αιτιοι του τραυματος, ημεις το φαρμακον κατασκευασωμεν. ∆ια τουτο ου
τοπων 49.77 εναλλαγαις, αλλα τροπων μεταβοληι την σωτηριαν επιστευσαν.
ςʹ. Ταυτα οι βαρβαροι, και ουκ αισχυνομεθα ουδε εγκαλυπτομεθα, εκεινων
τροπους μεταβαλοντων, ημεις τοπους αμειβοντες, και μεθυοντων ανθρωπων εργα
ποιουντες, και τας ουσιας υπεκτιθεντες; Ὁ ∆εσποτης ημιν οργιζεται, και ημεις·
αφεντες καταλυσαι την οργην, τα της οικιας περιστρεφομεν και περιερχομεθα,
ζητουντες που καταθωμεθα την ουσιαν, δεον ζητειν που την ψυχην
παρακαταθωμεθα· μαλλον δε ουδε χρη ζητειν, αλλ' αρετηι και ορθοτητι βιου την
ασφαλειαν αυτης εγχειριζειν. Ουδε γαρ ει προς οικετην οργιζομενων και
αγανακτουντων ημων, το προς την οργην απολογησασθαι αφεις εκεινος εις τον
οικισκον τον εαυτου κατελθων, τα ιματια και τα επιπλα παντα συναγαγων και
καταδησας, περι φυγης εβουλευετο, πραως αν ηνεγκαμεν την καταφρονησιν ταυτην.
Παυσωμεθα τοινυν της ακαιρου ταυτης σπουδης, και ειπωμεν εκαστος προς τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

Θεον· Που πορευθω απο του πνευματος σου, και απο του προσωπου σου που φυγω;
Μιμησωμεθα την των βαρβαρων φιλοσοφιαν· εκεινοι επ' αδηλοις μετενοησαν· ου
γαρ ειχεν η αποφασις τουτο, οτι Ἐαν επιστρεψητε, και μετανοησητε, στησω την
πολιν, αλλ' απλως· Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευι καταστραφησεται. Τι ουν εκεινοι;
Τις οιδεν ει μετανοησει ο Θεος απο της κακιας ης ελαλησε ποιησαι ημιν; Τις οιδεν;
Ουκ ισασι το τελος του πραγματος, και ουκ αμελουσι της μετανοιας· ουκ επιστανται
της του Θεου φιλανθρωπιας τον τροπον, και επ' αδηλοις μεταβαλλονται· ουδε γαρ
ειχον προς ετερους Νινευΐτας ιδειν μετανοησαντας και σωθεντας, ουδε ανεγνωσαν
προφητας, ουδε ηκουσαν πατριαρχων, ουκ απηλαυσαν συμβουλης, ου μετεσχον
παραινεσεως, ουδε ησαν πεπεικοτες εαυτους, οτι παντως εξιλεωσονται τον Θεον τηι
μετανοιαι· ουδε γαρ ειχε τουτο η απειλη, αλλ' αμφεβαλλον και ημφισβητουν περι
τουτου, και ομως μετενοησαν μετ' ακριβειας απασης. Τις ουν εσται λογος ημιν, οταν
οι μεν περι του τελους θαῤρειν ουκ εχοντες, τοσαυτην επιδεδειγμενοι φαινωνται
την μεταβολην, συ δε ο θαῤρειν εχων περι της φιλανθρωπιας του Θεου και πολλα
πολλακις ενεχυρα λαβων αυτου της κηδεμονιας. και προφητων και αποστολων
ακουσας, και δι' αυτων παιδευθεις των πραγματων, μηδε προς το αυτο της αρετης
εκεινοις μετρον φθασαι φιλονεικησηις; Μεγαλη μεν ουν και η των ανθρωπων
τουτων αρετη, πολλωι δε μειζων η του Θεου φιλανθρωπια, και ταυτην απ' αυτου του
μεγεθους της απειλης εστιν ιδειν. ∆ια γαρ τουτο ου προσεθηκε τηι αποφασει, οτι Ἐαν
δε μετανοησητε. φεισομαι, ινα αδιοριστον εμβαλων την ψηφον, αυξησηι τον φοβον,
και τον φοβον αυξησας, ταχυτερον προς την μετανοιαν συνωθησηι. Και ο μεν
προφητης αισχυνεται, το μελλον προειδως, και στοχαζομενος ως ατελεστα μενει τα
ειρημενα· ο δε Θεος ουκ αισχυνεται, αλλ' εν μονον ζητει, την των ανθρωπων
σωτηριαν, και τον οικετην τον εαυτου διορθουται. Ἐπειδη γαρ εις το πλοιον
εισηλθεν εκεινος, διηγειρεν ευθεως την θαλατταν, ινα μαθηις, οτι οπου αμαρτια, εκει
χειμων, οπου παρακοη, εκει κλυδωνιον· και εσαλευετο μεν η πολις δια τα
αμαρτηματα των Νινευιτων, εσαλευετο δε το πλοιον δια την παρακοην του
προφητου. Ἐκεινοι μεν ουν τον Ἰωναν εις το πελαγος εῤριψαν, και εστη το πλοιον·
ημεις δε την αμαρτιαν καταποντισωμεν, και 49.78 στησεται παντως η πολις. Ὥστε
της φυγης ουδεν οφελος ημιν· ουδε γαρ εκεινον ωφελησεν η φυγη· τουναντιον μεν
ουν και κατεβλαψεν. Ἔφυγε γουν την γην, και ουκ εφυγε την οργην του Θεου·
εφυγε την γην, και τον χειμωνα εισηγαγεν εις την θαλασσαν· και ου μονον αυτος
ουδεν απωνατο της φυγης αγαθον, αλλα και τους υποδεξαμενους αυτον εις εσχατον
ενεβαλε κινδυνον· και οτε μεν επι του πλοιου καθημενος επλει, και ναυται και
κυβερνηται παρησαν, και απασα της νηος η κατασκευη περι των εσχατων
εκινδυνευσεν· επειδη δε εις το πελαγος καταποντισθεις, και την αμαρτιαν δια της
τιμωριας αποθεμενος, εις το ατερματιστον κατηνεχθη πλοιον, την γαστερα φημι του
κητους, πολλης απηλαυσε της αδειας· ινα μαθηις, οτι ωσπερ τον εν αμαρτιαι ζωντα
ουδε πλοιον ωφελει, ουτω τον την αμαρτιαν αποθεμενον ουδε θαλαττα απολλυσιν,
ουδε θηρια διαφθειρει. Ἔλαβε γουν αυτον τα κυματα, και ουκ απεπνιξεν· ελαβε το
κητος, και ουκ ανειλεν· αλλα και το ζωον, και το στοιχειον σωαν τωι Θεωι την
παρακαταθηκην απεδωκε, και δια παντων εμανθανε φιλανθρωπος και ημερος ειναι
ο προφητης, και μητε ναυτων ανοητων, μητε κυματων αγριων, μητε θηριων
ωμοτερος ειναι. Και γαρ οι ναυται ουκ εκ πρωτης ευθεως, αλλα μετα πολλην αυτον
αναγκην προυδωκαν, και η θαλαττα δε και το θηριον μετα πολλης της ευνοιας
εφυλαξαν, του Θεου παντα ταυτα οικονομουντος. Ἐπανηλθε τοινυν, εκηρυξεν,
ηπειλησεν, επεισεν, εσωσεν, εφοβησε, διωρθωσεν, εστησεν εξ ενος και πρωτου
κηρυγματος. Ου γαρ εδεηθη πολλων ημερων ουδε συνεχους συμβουλης, αλλα τα
ψιλα εκεινα ειπων ρηματα παντας εις μετανοιαν ηγαγε. ∆ια τουτο αυτον ουκ ευθεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

εκ του πλοιου εις την πολιν εχειραγωγησεν ο Θεος, αλλα παρεδωκαν οι ναυται τηι
θαλαττηι, η θαλαττα τωι κητει, το κητος τωι Θεωι, ο Θεος τοις Νινευΐταις, και δια
μακρας της περιοδου τον φυγαδα επανηγαγεν, ινα παντας παιδευσηι, οτι Θεου χειρας
φυγειν αμηχανον, οτι οπουπερ αν τις αφικηται, την αμαρτιαν επισυρομενος, μυρια
υποστησεται τα δεινα, καν των ανθρωπων μηδεις παρηι, αυτη πανταχοθεν η κτισις
αντιστησεται μετα πολλης αυτωι της σφοδροτητος. Μη τοινυν τηι φυγηι την σωτηριαν
ημων εγχειρισωμεν, αλλα τηι του τροπου μεταβοληι. Μη γαρ, επειδη μενεις εν τηι
πολει, δια τουτο παροξυνεται ο Θεος, ινα φυγηις; Ἐπειδη ημαρτες, δια τουτο
αγανακτει. Ουκουν την αμαρτιαν αποθου, και οθεν η αιτια τωι τραυματι, εκειθεν
αναστειλον του κακου την πηγην· τα γαρ εναντια τοις εναντιοις θεραπευειν και
ιατρων παιδες κελευουσιν. Ἐξ αδηφαγιας ουν ετεχθη πυρετος; ασιτιαι μεθοδευουσι
το νοσημα. Ἐξ αθυμιας ηῤρωστησε τις; ευθυμιαν τουτωι φαρμακον επιτηδειον ειναι
φασιν. Ουτω και επι των της ψυχης νοσηματων ποιειν χρη. Ῥαιθυμια την οργην
ηγειρε; σπουδηι ταυτην αποκρουσωμεθα, και πολλην επιδειξωμεθα την μεταβολην.
Ἔχομεν βοηθον μεγιστην και συμμαχον την νηστειαν, και μετα της νηστειας την
επικειμενην αγωνιαν και τον του κινδυνου φοβον. Ἐπιθωμεθα τοινυν τηι ψυχηι νυν
εις καιρον· και γαρ ευκολως αυτην δυνησομεθα πεισαι παντα οσα αν θελωμεν. Ὁ γαρ
περιδεης και τρεμων και τρυφης απασης απηλλαγμενος, και φοβωι συζων, ευκολως
δυναται φιλοσοφειν, και μετα πολλης της προθυμιας τα της αρετης υποδεχεσθαι
σπερματα.
ζʹ. Πεισωμεν τοινυν αυτην απο της των ορκων φυγης πρωτην την επι το
βελτιον ποιησασθαι μεταβολην· ει γαρ και χθες και προ εκεινης περι ταυτης υμιν
διελεχθην 49.79 της υποθεσεως, αλλ' ουδε σημερον αποστησομαι, ουδε την
επιουσαν, ουδε την μετ' εκεινην τα αυτα συμβουλευων. Και τι λεγω την αυριον, και
την μετ' εκεινην; Ἕως αν υμας ιδω κατορθουντας, ουκ αφεξομαι. Ει γαρ οι
παραβαινοντες τον νομον ουκ αισχυνονται, πολλωι μαλλον ημας τους κελευοντας
μη παραβαινειν, ουκ αξιον αισχυνεσθαι τηι συνεχειαι της παραινεσεως. Το γαρ
συνεχως περι των αυτων υπομιμνησκειν, ου του λεγοντος, αλλα των ακουοντων
εστιν εγκλημα διηνεκους δεομενων διδασκαλιας υπερ ψιλων και ευκατορθωτων
πραγματων. Τι γαρ ευκολωτερον του μη ομνυναι; Συνηθειας εστι το κατορθωμα
μονον, ουκ εστι πονος σωματος, ουκ εστι δαπανη χρηματων. Βουλει μαθειν πως
δυνατον περιγενεσθαι του νοσηματος; πως δυνατον απαλλαγηναι της πονηρας
συνηθειας; Ἐγω σε διδαξω τροπον τινα, ον αν ποιησηις, περιεσηι παντως. Ὅταν ιδηις η
σαυτον η ετερον τινα η των οικετων η των παιδων η την γυναικα αλοντας τωι κακωι
τουτωι, και συνεχως υπομνησθεντας και ου διορθωθεντας, κελευσον μη
δειπνησαντας καθευδησαι, και ταυτην και σαυτωι κακεινοις την καταδικην επιθες,
καταδικην ουχι ζημιαν, αλλα κερδος φερουσαν. Τοιαυτα γαρ τα πνευματικα· και
κερδος φερει, και ταχιστην την διορθωσιν. Ἡ γαρ γλωσσα βασανιζομενη διηνεκως,
και μηδενος υπομιμνησκοντος ικανην λαμβανει παρακλησιν, υπο του διψους
κατατεινομενη, υπο της πεινης αγχομενη· καν απαντων ωμεν αναισθητοτεροι, δια
πασης ημερας τωι μεγεθει της βασανου ταυτης υπομιμνησκομενοι, ου δεησομεθα
συμβουλης ετερας και παραινεσεως. Ἐπηινεσατε το ειρημενον, αλλ' ομως και επι των
εργων δειξατε τον επαινον. Ἐπει τι το κερδος της ενταυθα συλλογης; Ει καθ'
εκαστην ημεραν το παιδιον εις διδασκαλειον βαδιζοι, ειτα μηδεν μανθανοι πλεον,
αρα αρκεσει εις απολογιαν ημιν το καθ' εκαστην ημεραν εκει βαδιζειν αυτο; ουκ
αυτο μεν ουν τουτο μεγιστον ποιησομεθα εγκλημα, οτι καθ' εκαστην ημεραν εκει
βαδιζον, ματην τουτο ποιει; Τουτο δη και εφ' ημων αυτων λογιζωμεθα, και προς
εαυτους λεγωμεν· Χρονον τοσουτον εις εκκλησιαν απαντωντες, συναξεως
απολαυοντες φρικωδεστατης και πολυ το κερδος εχουσης, αν τοιουτοι παλιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

απελθωμεν, οιοι παρεγενομεθα, μηδεν των ημετερων κατορθωσαντες
ελαττωματων, τι το οφελος εσται ημιν της ενταυθα αφιξεως; Και γαρ τα πολλα των
πραγματων ου δι' αυτα γινεται, αλλα δια τα συμβαινοντα εξ αυτων. Οιον τι λεγω· Ὁ
σπειρων ου δια τουτο σπειρει, ινα σπειρηι μονον, αλλ' ινα και θεριζηι, ως ει μη τουτο
γενοιτο, και ζημιαν ο σπορος οισει, των σπερματων κατασαπεντων εικη και ματην.
Ὁ εμπορος ου δια τουτο πλει, ινα πληι μονον, αλλ' ινα δια της αποδημιας πλειω
ποιησηι την ουσιαν, ως ει μη τουτο προσγενοιτο, και ζημια συμβησεται εσχατη, και
επιβλαβης η των εμπορων αποδημια. Τουτο δη και εφ' ημων αυτων λογιζωμεθα· και
γαρ ημεις εις εκκλησιαν απαντωμεν, ου δι' αυτο τουτο μονον ινα ενταυθα
διατριβωμεν, αλλ' ινα τι κερδαναντες μεγα και πνευματικον κερδος απελθωμεν. Ἂν
τοινυν κενοι και μηδεν λαβοντες απιωμεν, και κατακρισις η σπουδη γινεται. Ὅπως
αν τουτο μη γενηται και ζημια εσχατη, απιοντες εντευθεν, μετ' αλληλων οι φιλοι,
μετα των τεκνων οι πατερες, μετα των οικετων οι δεσποται, μελετατε και
γυμναζεσθε οπως το επιταχθεν ανυσητε, ινα 49.80 επειδη επανελθητε παλιν, και περι
των αυτων ακουσητε συμβουλευοντων ημων, μη καταισχυνησθε του συνειδοτος
υμων επιλαμβανομενου, αλλα χαιρητε και ευφραινησθε συνορωντες το πλεον της
παραινεσεως υμιν κατορθωθεν. Ταυτα μη μονον ενταυθα φιλοσοφωμεν· ου γαρ
αρκει το παν η προσκαιρος αυτη παραινεσις εξελειν, αλλα και επι της οικιας ανηρ
παρα γυναικος ταυτα ακουετω, και γυνη παρ' ανδρος, και αμιλλα τις γινεσθω
σπουδαζοντων απαντων προλαβειν εις την του νομου τουτου συμπληρωσιν, και ο
προλαβων και κατορθωσας ονειδιζετω τωι λειπομενωι, ινα αυτον τοις σκωμμασι
διεγειρηι πλεον· ο υστερησας και μηδεπω κατωρθωκως βλεπετω τον προλαβοντα, και
φιλονεικειτω φθασαι προς εκεινον ταχεως. Ἐαν ταυτα βουλευωμεθα, εαν ταυτα
μεριμνωμεν, ταχεως αν ημιν και τα αλλα κατευοδωθησεται πραγματα. Συ
μεριμνησον τα του Θεου, και αυτος προνοησεται των σων. Και μη μοι λεγε· Τι δε, εαν
αναγκην ορκων τις ημιν επιθηι; τι δε, εαν μη πιστευηι; Μαλιστα μεν γαρ, οπου
παραβαινεται νομος, αναγκης μεμνησθαι ου χρη. Μια γαρ εστιν αναγκη
απαραιτητος, το μη προσκρουσαι Θεωι. Πλην αλλα εκεινο λεγω, τεως τους περιττους
περικοψον ορκους, τους απλως και χωρις αναγκης, τους επι της οικιας, τους επι των
φιλων, τους επι των οικετων· αν τουτους ανεληις, εν εκεινοις ουδεν εμου δεησηι
λοιπον· αυτο γαρ το στομα μελετησαν δεδοικεναι και φευγειν τας πολυορκιας, ουδ'
αν μυριακις τις αναγκασηι, καταδεξεται λοιπον εις εκεινην εμπεσειν την συνηθειαν.
Ἀλλ' ωσπερ νυν μετα πολλου του πονου και μυριας της ενοχλησεως φοβουντες,
απειλουντες, παραινουντες, συμβουλευοντες, μολις ισχυσαμεν εις ετεραν αυτο
μεταθειναι συνηθειαν· ουτω δη και τοτε, καν μυριαν αναγκην επιθηι τις, ου
δυνησεται πεισαι τουτον παρασαλευσαι τον νομον· αλλ' ωσπερ δηλητηριου τινος
ουκ αν ελοιτο ποτε ουδε αναγκης επικειμενης απογευσασθαι τις, ουτως ουδε ορκον
προεσθαι. Τουτο δε υμιν κατορθωθεν παρακλησις εσται και προτροπη, προς το και
των λοιπων της αρετης εφαψασθαι μερων. Ὁ μεν γαρ μηδεν κατωρθωκως ολως,
ραιθυμει και αναπιπτει ταχεως· ο δε συνειδως εαυτωι οτι μιαν γουν τινα εντολην
επληρωσεν, ευελπις απο ταυτης γενομενος, μετα πλειονος σπουδης επι τας λοιπας
βαδιειται παλιν, ειτα ετεραν προσλαβων, εφ' ετεραν ηξει ταχεως, και ου προτερον
αποστησεται, εως αν επ' αυτην ελθηι την κεφαλην. Ει γαρ επι των χρηματων, οσωιπερ
αν τις πλειονα περιβαληται, τοσουτωι πλειονων εφιεται, πολλωι μαλλον επι των
κατορθωματων των πνευματικων τουτο συμβαινον ιδοι τις αν. ∆ια τουτο σπευδω
και επειγομαι αρχην το πραγμα λαβειν, και προοιμιον της αρετης καταβαλειν εν ταις
υμετεραις ψυχαις, και δεομεθα και αντιβολουμεν τουτων των ρηματων μη κατα την
παρουσαν ωραν μεμνησθαι μονον, αλλα και επι της οικιας, και επι της αγορας, και
οπουπερ αν διατριβητε Ειθε μοι δυνατον ην υμιν συγγενεσθαι, και ουκ αν μοι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

μακρας ταυτης εδεησε μακρηγοριας· νυν δ' επειδη τουτο ουκ ενι, αντ' εμου των
εμων μεμνησθε ρηματων, και επι τραπεζης καθημενοι επεισιεναι με νομιζετε και
παρεσταναι, και ταυτα ενηχειν απερ υμιν ενταυθα λεγω νυν. Και οπουπερ αν περι
εμου λογος υμιν γινηται, αντι παντων ταυτης μεμνησθε της εντολης, και ταυτην μοι
της περι υμας αγαπης αποδοτε την αμοιβην. Ἐαν ιδω κατορθωσαντας υμας, το παν
απειληφα, ικανην των πονων απεδεξαμην την αντιδοσιν. Ἵνα ουν και ημας
προθυμοτερους ποιησητε, και υμεις ευελπιδες γινησθε, και πλειονα ταις λοιπαις
εντολαις προς το κατορθουσθαι παρασκευασητε την ευκολιαν, μετα πολλης τουτον
τον νομον της σπουδης εν ταις υμετεραις εναποθεσθε ψυχαις, και τοτε εισεσθε της
παραι 49.81 νεσεως την ωφελειαν. Ἐπει και ιματιον χρυσουν καλον μεν εστι και
ορωμενον, πολλωι δε πλεον ημιν φανειται περικειμενον ημων τωι σωματι· ουτω και
αι του Θεου εντολαι καλαι μεν εισι και επαινουμεναι, πολλωι δε καλλιους φαινονται
κατορθουμεναι. Νυν μεν γαρ εν βραχειαι καιρου ροπηι τα λεγομενα επαινειτε, εαν δε
κατορθωσητε, δια πασης της ημερας, και δια παντος του χρονου, και ημας και υμας
αυτους επαινεσεσθε· και ου τουτο εστι το 49.82 μεγα, οτι αλληλους επαινεσομεθα,
αλλ' οτι και ο Θεος ημας αποδεξεται, και ουκ αποδεξεται μονον, αλλα και αμειψεται
ταις μεγαλαις εκειναις και αποῤρητοις δωρεαις, ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

49.81 Ὅτι χρησιμος ο των αρχοντων φοβος, και διηγησις των
κατα την οδον συμβαντων τοις την αγγελιαν της στασεως τωι βασιλει
αναφερουσι, και οτι ο αδικως τι πασχων και ευχαριστων τωι
συγχωρουντι Θεωι, ισος εστι του δια τον Θεον τα αυτα πασχοντος· και τα
παραδειγματα παλιν εκ των τριων παιδων και της Βαβυλωνιας καμινου,
και περι της των ορκων αποχης. Ὁμιλια ςʹ.
αʹ. Πολλας μεν ανηλωσαμεν ημερας παρακαλουντες υμων την αγαπην· ου
μην δια τουτο αποστησομεθα της υποθεσεως ταυτης, αλλ' εως αν μενηι το ελκος της
αθυμιας, και το φαρμακον της παραμυθιας επιθησομεν. Ει γαρ επι των του σωματος
τραυματων ου παυονται επαντλουντες ιατρων παιδες, εως αν ιδωσι ληξαν το παθος,
πολλωι μαλλον επι της ψυχης τουτο ποιειν χρη. Και γαρ ελκος ψυχης η αθυμια, και
δει συνεχως αυτην επαντλειν προσηνεσι ρημασιν. Ουδε γαρ ουτως οιδημα σαρκος
χαλαιν ειωθε θερμων υδατων φυσις, ως ψυχης παθος καταστελλειν πεφυκε
παρακλητικων λογων δυναμις· ου χρεια σπογγιας ενταυθα, καθαπερ επι των ιατρων,
αλλ' αντι σπογγου την γλωτταν μεταχειρισομεθα· ου χρεια πυρος ενταυθα, ινα
θερμαινωμεν υδατα, αλλ' αντι πυρος τηι του Πνευματος χρησομεθα χαριτι. Φερε ουν
και τημερον το αυτο τουτο πραξωμεν. Ει γαρ μη ημεις υμας παρακαλεσωμεν, ποθεν
ετερωθεν παρακλησιν δεξεσθε; ∆ικασται φοβουσιν· ουκουν ιερεις παρακαλειτωσαν·
αρχοντες απειλουσιν· ουκουν η Ἐκκλησια παραμυθεισθω. Και γαρ επι των παιδιων
των μικρων ουτω γινεται· διδασκαλοι τα παιδια φοβουσι και τυπτουσι, και
δεδακρυμενα προς τας μητερας παραπεμπουσιν· αι δε μητερες υποδεξαμεναι τοις
κολποις τοις εαυτων κατεχουσι και περισφιγγουσι, και τα δακρυα καταψησασαι
καταφιλουσι, και την οδυνωμενην αυτων ανακτωνται ψυχην, πειθουσαι δι' ων
λεγουσιν, οτι χρησιμος ο των διδασκαλων αυτοις φοβος. Ἐπει ουν και υμας
εφοβησαν αρχοντες, και εναγωνιους εποιησαν, η Ἐκκλησια, η κοινη παντων ημων
μητηρ, τους κολπους απλωσασα, και υπτιαις υποδεξαμενη χερσι, καθ' εκαστην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

παρακαλει την ημεραν, λεγουσα, οτι χρησιμος και ο των αρχοντων φοβος εστι, και
οτι χρησιμη και η εντευθεν παρακλησις. Ἐκεινων μεν γαρ ο φοβος ουκ αφιησιν υπο
της ραιθυμιας εκλυεσθαι· ταυτης δε η παρακλησις ουκ αφιησιν υπο της αθυμιας
καταπιπτειν· και δι' αμφοτερων ο Θεος την ημετεραν σωτηριαν οικονομει. Και γαρ
τους αρχοντας αυτος ωπλισεν, ινα φοβωσι τους ασελγαινοντας· και τους ιερεας
αυτος εχειροτονησεν, ινα παρακαλωσι τους οδυνωμενους· και ταυτα αμφοτερα, μετα
των Γραφων, και αυτη των πραγματων η πειρα διδασκει. Ει γαρ αρχοντων οντων,
και στρατιωτων ζωντων εν οπλοις, μανια ανθρωπων ευαριθμητων, μιγαδων και
επηλυδων, εν βραχειαι καιρου ροπηι τοσαυτην ημιν ανηψε πυραν, και χειμωνα
τοσουτον ηγειρε, και περι ναυαγιας δεδοικεναι εποιησεν απαντας· ει καθολου των
αρχοντων ο φοβος ανηιρητο, που ουκ αν 49.82 ηλθον ουτοι μανιας; αρα ουκ αν εκ
βαθρων ημιν την πολιν ανετρεψαν, και παντα ανω και κατω ποιησαντες, αυτας αν
ημων αφειλοντο τας ψυχας; Ἐαν γαρ τα δικαστηρια ανεληις, πασαν της ζωης ημων
ανειλες την ευταξιαν· και ωσπερ νηος τον κυβερνητην εαν αποστησηις, κατεποντισας
το σκαφος, και τον στρατηγον αν απαγαγηις του στρατοπεδου, δεδεμενους τοις
πολεμιοις παρεδωκας τους στρατιωτας· ουτω των πολεων τους αρχοντας αν ανεληις,
θηριων αλογων αλογωτερον βιωσομεθα βιον, δακνοντες αλληλους και
κατεσθιοντες, τον πενεστερον ο πλουσιος, τον ασθενεστερον ο δυνατωτερος, τον
επιεικεστερον ο θρασυτερος. Ἀλλα νυν τουτων ουδεν εστι δια την χαριν του Θεου· οι
μεν γαρ ευλαβειαι συζωντες ουδεν δεονται της τουτων παιδαγωγιας· ∆ικαιωι γαρ
νομος ου κειται, φησιν. Οι δε πολλοι προς κακιαν βλεποντες, ει μη τον απο τουτων
φοβον ειχον αυτοις επικειμενον, μυριων αν κακων τας πολεις ενεπλησαν, απερ ουν
και ο Παυλος συνιδων ελεγεν· Ου γαρ εστιν εξουσια ει μη υπο Θεου, και αι ουσαι
εξουσιαι υπο του Θεου τεταγμεναι εισιν. Ὅπερ γαρ εισιν εν ταις οικιαις των ξυλων
αι ιμαντωσεις, τουτο και οι αρχοντες εν ταις πολεσιν· και καθαπερ αν εκεινας
ανεληις, διαλυθεντες οι τοιχοι συμπιπτουσιν αλληλοις αυτοματοι· ουτω της
οικουμενης αν αφεληις τους αρχοντας και τον εκ τουτων φοβον, και οικιαι και
πολεις και εθνη μετα πολλης αλληλοις συμπεσουνται της αδειας, ουδενος οντος του
κατεχοντος και ανακρουομενου, και τωι φοβωι της κολασεως αναπειθοντος
ησυχαζειν. Μη τοινυν αλγωμεν, αγαπητοι, δια τον απο των αρχοντων φοβον, αλλα
και ευχαριστωμεν τωι Θεωι, οτι την ραιθυμιαν ημων ανεστειλε, και σπουδαιοτερους
ειργασατο. Τι γαρ, ειπε μοι, γεγονε βλαβος απο της φροντιδος ταυτης, και της
μεριμνης; οτι σεμνοτεροι γεγοναμεν και επιεικεστεροι; οτι σπουδαιοτεροι και
προσεκτικωτεροι; οτι μεθυοντα και αιδοντα πορνικα αισματα ουδενα βλεπομεν; αλλ'
οτι λιται διηνεκεις, και δακρυα, και ευχαι; οτι γελως ακαιρος και αισχρα ρηματα, και
διαχυσις απασα απεληλαται, και γυναικα ευσχημονα και ελευθεραν η πολις ημιν
απασα μιμειται νυν; δια ταυτα αλγεις, ειπε μοι; ∆ια ταυτα μεν ουν χαιρειν δικαιον
και ευχαριστειν τωι Θεωι, οτι τοσαυτην βλακειαν ολιγων ημερων φοβωι κατελυσε.
Ναι, φησιν, αλλ' ει μεν μεχρι φοβου μονον εκινδυνευομεν, ικανην αν
εκαρπωσαμεθα την ωφελειαν· νυνι δε δεδοικαμεν μη περαιτερω προελθηι το δεινον,
και περι των εσχατων κινδυνευσωμεν απαντες. Ἀλλα μη δεισητε, Παυλος υμας
παραμυθειται λεγων. οτι Πιστος ο Θεος, ος ουκ εασει υμας πειρασθηναι υπερ ο
δυνασθε, αλλα ποιησει συν τωι πειρασμωι και την 49.83 εκβασιν του δυνασθαι υμας
υπενεγκειν. Αυτος γαρ ειπεν· Ου μη σε ανω, ουδ' ου μη σε εγκαταλιπω. Ει γαρ δι'
εργων εβουλετο κολασαι και δια της πειρας αυτης, ουκ αν τοσουτων ημερων
παρεδωκεν ημας φοβωι· οταν γαρ μη βουληται κολαζειν, φοβει· επει ει μελλοι
κολαζειν, περιττος ο φοβος, περιττη η απειλη· νυν δε μυριων χαλεπωτεραν θανατων
υπεστημεν ζωην, εν τοσαυταις ημεραις δεδοικοτες και τρεμοντες, και τας σκιας
αυτας υποπτευοντες, και την του Καιν τινοντες δικην, και εκ μεσου των υπνων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

αναπηδωντες απο της διηνεκους αγωνιας· ωστε ει και παρωργισαμεν τον Θεον,
εξιλεωσαμεθα νυν τοσαυτην υπομειναντες την τιμωριαν. Και γαρ ει και μη των
αμαρτηματων αξιαν εδωκαμεν δικην, αλλ' αρκουσαν τηι του Θεου φιλανθρωπιαι. βʹ.
Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν πολλαχοθεν θαῤρειν χρη· ουδε γαρ
ολιγα ημιν ενεχυρα των χρηστων ελπιδων εδωκεν ο Θεος ηδη. Και πρωτον μεν
απαντων οι την πονηραν κομιζοντες αγγελιαν, εξελθοντες εντευθεν καθαπερ τινες
υποπτεροι και παλαι καταληψεσθαι προσδοκησαντες το στρατοπεδον, κατα μεσην
ετι διατριβουσι την οδον· τοσαυτα αυτοις κωλυματα και εμποδια γεγονε, και τους
ιππους αφεντες οχηματα ελαυνουσι νυν, οθεν αναγκη πασα βραδυτεραν αυτοις
γενεσθαι την εκεισε αφιξιν. Ἐπειδη γαρ τον ιερεα τον ημετερον και κοινον πατερα
ανεστησεν ο Θεος εντευθεν, και επεισεν απελθειν, και της πρεσβειας συνεφαψασθαι
ταυτης, κατεσχε λοιπον εκεινους κατα μεσην την οδον, ινα μη φθασαντες το πυρ
αναψωσι, και τωι διδασκαλωι λοιπον ανονητον ποιησωσι την διορθωσιν, τας
βασιλικας εμπρησαντες ακοας. Ὅτι γαρ ουκ ανευ Θεου το κωλυμα γεγονε, δηλον
εκειθεν· Ἄνθρωποι τον απαντα χρονον τοιαυταις συντραφεντες αποδημιαις, και
τουτο εργον εχοντες ιππους ελαυνειν διηνεκως, νυν υπ' αυτης της ιππασιας
συντριβεντες υστερησαν, και γεγονεν απ' εναντιας τοις του Ἰωνα πραγμασι τα
συμβαντα νυν. Ἐκεινον μεν γαρ μη βουλομενον απελθειν ηπειγε· τουτους δε
βουλομενους απελθειν εκωλυσεν. Ὢ καινου και παραδοξου πραγματος! εκεινος ουκ
εβουλετο κηρυξαι καταστροφην, και ακοντα αυτον ανεστησεν· ουτοι μετα πολλου
του ταχους σπευδουσιν απαγγειλαι καταστροφην, και ακοντας αυτους παλιν
εκωλυσε. Τι δηποτε; Ὅτι ενταυθα μεν το ταχος βλαβος, εκει δε το ταχος κερδος
εφερε· δια τουτο κακεινον ηπειξε δια του κητους, και δια των ιππων τουτους
συνεποδισεν. Ὁραις Θεου σοφιαν; δια των πραγματων αυτων, ων εκαστος ηλπισεν
ανυειν το προκειμενον, δια τουτων συνεποδισθησαν εκαστος. Ἐκεινος δια του
πλοιου προσεδοκησε πτησεσθαι, και το πλοιον αυτωι δεσμος εγενετο· δια των ιππων
ουτοι προσεδοκησαν ταχυτερον οψεσθαι τον βασιλεα, και οι ιπποι γεγονασιν
κωλυμα· μαλλον δε ουχ οι ιπποι, ωσπερ ουν ουδ' εκεινωι το πλοιον, αλλ' η προνοια
του Θεου πανταχου παντα μετα της οικειας οικονομουσα σοφιας. Και σκοπει
κηδεμονιαν, πως και εφοβησε και παρεκαλεσε. Παρα μεν γαρ αυτην την ημεραν, οτε
τα παρανομα ετολμηθη παντα εκεινα, αφεις αυτους εξελθειν ως απαγγελουντας τωι
βασιλει τα συμβεβηκοτα απαντα, τωι ταχει της εξοδου παντας εφοβησεν· επειδη δε
απηλθον, και δυο και τρεις ανηλωσαν ημερας, και λοιπον ματαιαν ειναι ενομιζομεν
του ιερεως του ημετερου την αποδημιαν, ως υστεριζειν μελλοντος, τοτε τον 49.84
φοβον εξελυσε και παρεμυθησατο, εκεινους τε, ωσπερ εφην, κατα μεσην κατασχων
την οδον, και τους εκειθεν αφικνουμενους προς ημας δια της αυτης οδου τα εκεινων
παθη πασιν ημιν αναγγειλαι παρασκευασας, ινα μικρον αναπνευσωμεν· οπερ ουν και
εγενετο, και πολυ της αγωνιας απεθεμεθα μερος. Ταυτα ακουσαντες, τον ταυτα
ποιησαντα προσεκυνησαμεν Θεον ως πατερων παντων φιλοστοργοτερον· και νυν τα
καθ' ημας διεθηκεν απαντα, αορατωι τινι δυναμει τους πονηρους τουτους κατασχων
αγγελους, και μονονουχι λεγων· Τι σπευδετε; τι δε επειγεσθε πολιν τοιαυτην
καταποντιζειν μελλοντες; μη γαρ ευαγγελια κομιζετε τωι βασιλει; Μενετε αυτου, εως
ου τον θεραποντα τον εμον, καθαπερ ιατρον αριστον, παρασκευασω φθασαι και τον
υμετερον προκαταλαβειν δρομον. Ει δε εν αρχηι του της παρανομιας ελκους τοσαυτη
προνοια γεγονε, πολλωι μαλλον μετα την επιστροφην, μετα την μετανοιαν, μετα τον
τοσουτον φοβον, μετα τα δακρυα και τας ευχας πλειονος απολαυσομεθα της αδειας.
Ὁ μεν γαρ Ἰωνας εικοτως συνηλαυνετο, ινα εις μετανοιαν εμβαληι, υμεις δε ηδη την
μετανοιαν επεδειξασθε και πολλην την επιστροφην· διο και παρακλησεως δει
λοιπον, ουκ αγγελιας απειλην εχουσης. ∆ια τουτο και τον κοινον εντευθεν ανεστησε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

πατερα, καιτοι πολλων οντων των κωλυοντων· ει δε μη εφειδετο της σωτηριας της
ημετερας, ουκ αν εκεινον επεισεν, αλλα και βουλομενον εξελθειν εκωλυσεν αν.
γʹ. Ἔχω τι και τριτον ειπειν δυναμενον υμας πεισαι θαῤρειν, την παρουσαν
εορτην, ην και απιστοι αιδουνται σχεδον παντες, ην και αυτος ο θεοφιλης βασιλευς
ουτω; ηιδεσθη και ετιμησεν, ως απαντας τους προ αυτου μετ' ευσεβειας κρατησαντας
υπερβαλεσθαι βασιλεας. Ἐν ταυταις γουν ταις ημεραις πεμψας επιστολην εις τιμην
της εορτης, τους το δεσμωτηριον οικουντας σχεδον αφηκεν απαντας· και ταυτην ο
ιερευς ο ημετερος εισελθων αναγνωσεται την επιστολην προς τον βασιλεα, και των
οικειων αυτον αναμνησει νομων, και ερει προς αυτον, οτι Συ σαυτον παρακαλεσον,
και τα σαυτου μεμνησο· οικοθεν εχεις το παραδειγμα της φιλανθρωπιας· δικαιον ουχ
ειλου ποιησαι φονον, και αδικον υπομενεις εργασασθαι; τους εληλεγμενους και
καταδικασθεντας την εορτην αιδεσθεις αφηκας, και τους ανευθυνους και μηδεν
τετολμηκοτας κατακρινεις, ειπε μοι, και ταυτα της εορτης παρουσης; Μηδαμως,
βασιλευ. Συ δια της επιστολης ταυτης διαλεγομενος ταις πολεσι πασαις ελεγες· Ειθε
μοι δυνατον ην και τους νεκρους αναστησαι. Ταυτης δεομεθα της φιλανθρωπιας,
τουτων δεομεθα των ρηματων νυν. Ουχ ουτω το κρατησαι πολεμιων λαμπρους ποιει
τους βασιλευοντας, ως το κρατησαι θυμου και οργης· εκει μεν γαρ των οπλων και
των στρατιωτων το κατορθωμα γινεται, ενταυθα δε γυμνον σον εστι το τροπαιον,
και ουδενα εχεις τον μεριζομενον μετα σου την της φιλοσοφιας δοξαν. Ἐκρατησας
πολεμου βαρβαρικου, κρατησον και θυμου βασιλικου· μαθετωσαν οι απιστοι παντες
οτι ο του Χριστου φοβος πασαν εξουσιαν δυναται χαλινουν· δοξασον σου τον
∆εσποτην, τοις συνδουλοις αφεις τα αμαρτηματα, ινα και αυτος σε δοξασηι μειζονως,
ινα ημερον σοι κατα την της κρισεως ημεραν δειξηι το ομμα και γαληνον, ταυτης
μεμνημενος σου της φιλανθρωπιας. Ταυτα και πλειονα τουτων ερει, και παντως
ημας εξαιρησεται 49.85 της οργης. Ουκ εις το πεισαι δε μονον τον βασιλεα μεγιστη
παρα της νηστειας ταυτης ημιν η συμμαχια, αλλα και εις το γενναιως ενεγκειν τα
συμβαινοντα· και γαρ παρακλησιν ου την τυχουσαν απο του καιρου τουτου
καρπουμεθα. Αυτο γαρ το καθ' εκαστην ημεραν συλλεγεσθαι, και της των θειων
Γραφων ακροασεως απολαυειν, και αλληλους βλεπειν, και προς αλληλους
οδυρεσθαι, και ευχομενους και ευλογιας δεχομενους, ουτως οικαδε απιεναι, το
πλεον ημιν υποτεμνεται της οδυνης. Μη τοινυν καταπεσωμεν, μηδε προδωμεν
εαυτους υπο της αγωνιας, αλλα μενωμεν τα χρηστα προσδοκωντες, και προσεχωμεν
τοις ρηθησεσθαι μελλουσι. Και γαρ βουλομαι σημερον περι υπεροψιας θανατου
διαλεχθηναι παλιν. Ειπον χθες υμιν οτι τον θανατον δεδοικαμεν, ουκ επειδη
φοβερος εστιν εκεινος, αλλ' επειδη ουθ' ο της βασιλειας ημας ερως ανηψεν, ουτε ο
της γεεννης φοβος κατεσχεν, και προς τουτοις, οτι το συνειδος ουκ εχομεν αγαθον.
Βουλεσθε και τεταρτην ειπω αιτιαν της ακαιρου ταυτης αγωνιας ουκ ελαττονα, των
προτερων αληθεστεραν; Ου ζωμεν μετα της προσηκουσης τοις Χριστιανοις
σκληραγωγιας, αλλα τον υγρον τουτον και διαλελυμενον και χαυνον εζηλωσαμεν
βιον· διο και εικοτως τοις παρουσιν εμφιλοχωρουμεν πραγμασιν. Ὡς ει γε εν
νηστειαις και παννυχισι και ευτελειαι διαιτης την ζωην διηνυομεν ταυτην, τας
επιθυμιας ημων εκκοπτοντες τας ατοπους, τας ηδονας κωλυοντες, τους ιδρωτας της
αρετης υπομενοντες, κατα τον Παυλου λογον υποπιεζοντες το σωμα και
δουλαγωγουντες, της σαρκος προνοιαν μη ποιουμενοι εις επιθυμιας, την στενην και
τεθλιμμενην οδον οδευοντες, ταχεως αν των μελλοντων επεθυμησαμεν, των
παροντων πονων απαλλαγηναι σπευδοντες. Και οτι ου ψευδης ο λογος ο ημετερος,
αναβηθι προς τας κορυφας των ορεων, και καταμαθε τους εκει μοναχους, τους εν
σακκωι, τους εν δεσμοις, τους εν νηστειαις, τους εν σκοτωι κατακεκλεισμενους, και
οψει παντας αυτους της τελευτης επιθυμουντας, και αναπαυσιν το πραγμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

καλουντας. Καθαπερ γαρ ο πυκτευων επειγεται του σταδιου εξελθειν, ινα απαλλαγηι
των τραυματων· και ο αθλητης αναστηναι το θεατρον επιθυμει, ινα ελευθερωθηι των
πονων· ουτω και ο εν σκληρωι και τραχυτατωι βιωι ζων μετ' αρετης, επιθυμει της
τελευτης, ινα και των πονων απαλλαγηι των παροντων, και υπερ των αποκειμενων
εχηι στεφανων θαῤρειν προς τον ευδιον καταπλευσας λιμενα, και εκει μεταστας,
ενθα λοιπον ουκ εστιν υποπτευσαι ναυαγιον. ∆ια τουτο και ο Θεος επιπονον φυσει
και μοχθηρον τον βιον ημων κατεσκευασεν, ινα υπο της ενταυθα συνωθουμενοι
θλιψεως, επιθυμιαν των μελλοντων λαβωμεν. Ει γαρ νυν τοσουτων οντων των
λυπηρων, και κινδυνων, και φοβων και φροντιδων παντοθεν ημας
περιστοιχιζομενων, ουτως εμφιλοχωρουμεν τηι παρουσηι ζωηι, ει μηδεν τουτων ην,
αλλ' αλυπος τις και αταλαιπωρος ο βιος ημιν απας εγινετο, ποτε αν επεθυμησαμεν
των μελλοντων;
δʹ. Ουτω και Ἰουδαιοις εποιησεν ο Θεος· και γαρ εκεινους βουλομενος εις
επιθυμιαν εμβαλειν της επανοδου, και πεισαι μισησαι την Αιγυπτον, συνεχωρησε τωι
πηλωι και τηι πλινθειαι ταλαιπωρεισθαι, ινα τωι μεγεθει των πονων και της
ταλαιπωριας εκεινης αγχομενοι βοησωσι προς τον Θεον περι της επανοδου. Ει γαρ
δη τουτων γενομενων εξελθοντες παλιν εμεμνηντο της Αιγυπτου, 49.86 και της
χαλεπης δουλειας και προς την προτεραν τυραννιδα υποστρεφειν ηπειγοντο, ει μη
τοιουτων επειραθησαν των βαρβαρων, ποτε αν αφειναι την αλλοτριαν ηθελησαν;
Ἵνα ουν και ημεις μη τηι γηι προσηλωμενοι και προς τα παροντα κεχηνοτες αλγωμεν,
και επιλανθανωμεθα των μελλοντων, μοχθηρον ημιν τον βιον εποιησεν ο Θεος. Μη
τοινυν περιεχωμεθα περα του δεοντος της παρουσης ζωης. Τι γαρ οφελος ημιν;
ποιον δε κερδος εκ του προσηλωσθαι μεθ' υπερβολης τηι του παροντος βιου επιθυμιαι;
Βουλει μαθειν δια τι καλον η παρουσα ζωη; Ὅτι της μελλουσης ζωης ημιν υποθεσις
γινεται και αφορμη, και σκαμμα και σταδιον των εκει στεφανων εστιν· ως ει μη
τουτο παρασχοι ημιν, μυριων θανατων εστιν ελεεινοτερα. Ει γαρ μη μελλομεν
ζωντες αρεσκειν Θεωι, βελτιον αποθανειν. Τι γαρ το πλεον; τι το περιττον; Ουχι τον
αυτον ηλιον και την αυτην σεληνην καθ' εκαστην ημεραν ορωμεν; ουχι τον αυτον
χειμωνα; ουχι το αυτο θερος; ουχι τα αυτα πραγματα; Τι το γεγονος; αυτο το
γενησομενον. Τι το πεποιημενον; αυτο το ποιηθησομενον. Μη τοινυν μητε τους
ζωντας απλως μακαριζωμεν, μητε τους αποθνησκοντας θρηνωμεν· αλλα τους μεν εν
αμαρτιαις οντας, καν ζωσι, καν τετελευτηκοτες ωσιν, οδυρωμεθα· τους δε εν
δικαιοσυνηι μακαριζωμεν παλιν, οπουπερ αν τυχωσιν οντες. Συ μεν ουν ενα δεδοικας
θανατον, και θρηνεις· ο Παυλος δε καθ' εκαστην ημεραν αποθνησκων ου μονον ουκ
εδακρυε δια τουτο, αλλα και εχαιρε και ηγαλλετο. Ειθε καγω δια τον Θεον
εκινδυνευον, φησι, και ουκ αν εφροντισα. Ἀλλα μηδε νυν καταπεσηις· ουδε γαρ
μονον ο δια τον Θεον τι πασχων ευδοκιμει, αλλα και ο αδικως τι πασχων, και φερων
γενναιως, και ευχαριστων τωι συγχωρουντι Θεωι, ουκ ελαττων του δια τον Θεον
ταυτα πασχοντος εστιν. Ἐπει και ο μακαριος Ἰωβτας πολλας και αφορητους εκεινας
πληγας εδεξατο, του διαβολου ματην και εικη και απλως επιβουλευοντος, αλλ' ομως
επειδη γενναιως ηνεγκε, και ηυχαριστησε τωι ταυτα συγχωρουντι Θεωι, ολοκληρον
τον στεφανον ανεδησατο. Μη τοινυν λυπου δια τον θανατον· φυσεως γαρ εστι·
λυπου δι' αμαρτιαν· προαιρεσεως γαρ το εγκλημα. Ει δε λυπηι δια τους αποθανοντας,
αλγει και δια τους γεννωμενους· ωσπερ γαρ τουτο φυσεως, ουτω κακεινο φυσεως.
Ἂν τοινυν απειλησηι τις θανατον, ειπε προς αυτον· Ἐπαιδευθην παρα του Χριστου μη
φοβεισθαι απο των αποκτεινοντων το σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων
αποκτειναι. Ἂν απειληι δημευσιν ουσιας, ειπε προς αυτον· Γυμνος εξηλθον εκ
κοιλιας μητρος μου, γυμνος και απελευσομαι· Ουδεν εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον
τουτον, δηλον οτι ουδε εξενεγκειν τι δυνησομεθα· καν μη συ λαβηις, θανατος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

επελθων ληψεται· καν μη συ σφαξηις, ο της φυσεως επελθων νομος οισει την
τελευτην. Μηδεν τοινυν φοβωμεθα των απο της φυσεως ημιν επαγομενων, αλλ'
εκεινα τα εκ πονηρας ημιν εγγινομενα προαιρεσεως· εκεινα γαρ ημιν τικτει την
κολασιν. Τουτο δε λογιζωμεθα διηνεκως επι των συμβαινοντων ημιν αδοκητως, οτι
ου διορθωσομεν αυτα αλγουντες, και παυσομεθα αλγουντες· κακεινο μετα τουτου
παλιν, οτι εαν παθωμεν τι δεινον κατα τον παροντα βιον αδικως, διαλυομεν πολλα
των αμαρτηματων. ∆ιο μεγα αγαθον ενταυθα απολαβειν αμαρτηματα, και μη εκει·
και γαρ ο πλουσιος ουδεν ενταυθα δεινον απελαβε, και δια τουτο εκει
απετηγανιζετο. 49.87 Και οτι τουτο ην αιτιον του μηδεμιας αυτον απολαυσαι
παραμυθιας, ακουσον τι φησιν ο Ἀβρααμ· Τεκνον, απελαβες τα αγαθα σου, δια τουτο
οδυνασαι· οτι δε και τωι Λαζαρωι τα αγαθα μετα της αρετης και το μυρια ενταυθα
παθειν δεινα προεξενησε, του πατριαρχου και ταυτα λεγοντος ακουσον. Ειπων γαρ
τωι πλουσιωι, Ἀπελαβες τα αγαθα σου, επηγαγεν, οτι Και ο Λαζαρος τα κακα· και δια
τουτο παρακαλειται. Ὥσπερ γαρ οι εν αρετηι ζωντες και θλιβομενοι διπλουν το
κερδος παρα του Θεου λαμβανουσιν, ουτως ο εν κακιαι ζων και τρυφων διπλην εξει
την κολασιν. Παλιν λεγω ουχι των φευγοντων κατηγορων Ψυχην γαρ
τεταπεινωμενην μη προσταραξηις, φησιν, ουδε επιτιμησαι βουλομενος ο γαρ νοσων
παρακλησεως δειται, αλλα διορθωσαι σπουδαζων, μη τηι φυγηι την σωτηριαν ημων
εγχειριζωμεν, αλλα φυγωμεν αμαρτιας, αποστωμεν απο της οδου της πονηρας. Ἐαν
ταυτας φυγωμεν, καν μεταξυ μυριων ωμεν στρατιωτων, ουδεις ημας πληξαι
δυνησεται· εαν ταυτας μη φυγωμεν, καν εις αυτην των ορεων την κορυφην
αναβωμεν, πολεμιους εκει ευρησομεν μυριους. Ἀναμνησθητι γουν των τριων
παιδων εκεινων παλιν, οι ενδον ησαν εν τηι καμινωι, και ουδεν επαθον δεινον· και
των εμβαλοντων αυτους εξωθεν της καμινου, οσοι περιεκαθηντο, παντες
εδαπανηθησαν. Τι τουτου παραδοξοτερον; Ους κατειχεν ελυσε το πυρ, και ους ου
κατειχεν ηρπασεν· ινα μαθηις, οτι ουχι τοπος, αλλα τροπος σωτηριαν φερει και
κολασιν, οι ενδον διεφυγον, οι εξω διεφθαρησαν. Τα αυτα σωματα κακεινοις και
τουτοις, αλλ' ου τα αυτα φρονηματα· δια τουτο ουδε τα αυτα παθη. Και γαρ ο χορτος
καν εξω περικεηται, ταχεως αναπτεται· ωσπερ ουν το χρυσιον καν ενδον μενηι,
μειζονως φαιδρυνεται.
εʹ. Που νυν εισιν οι λεγοντες· Παντα λαβετω ο βασιλευς, και το σωμα ημιν
ελευθερον δοτω; Τι ποτε εστι, σωμα ελευθερον ειναι, μανθανετωσαν. Ου γαρ το μη
κολαζεσθαι τουτο ελευθερον ποιει σωμα, αλλα το ζηιν εν δικαιοσυνηι διηνεκως.
Τουτων γουν των παιδων τα σωματα ελευθερα ην και καμινωι παραδοθεντα· την γαρ
της αμαρτιας δουλειαν απεθεντο παλαι· και γαρ τουτο εστιν ελευθερια μονον, ου το
μη κολαζεσθαι, μηδε πασχειν τι δεινον. Συ δε ειδως την καμινον, αναμνησθητι των
του πυρος ποταμων, των κατα την ημεραν την φοβεραν εκεινην. Καθαπερ γαρ
ενταυθα τους μεν ηρπασε, τους δε ηιδεσθη το πυρ, ουτω και επι των ποταμων
εκεινων εσται· καν μεν τις εχηι χορτον, ξυλα, καλαμην, αναπτει το πυρ· αν δε τις εχηι
χρυσον, αργυρον, φαιδροτερος γινεται. Ταυτην τοινυν την υλην συναγαγωμεν, και
τα παροντα φερωμεν γενναιως, ειδοτες οτι και εκεινης ημας της κολασεως η
παρουσα απαλλαξει θλιψις, εαν ειδωμεν φιλοσοφειν, και ενταυθα βελτιους
εργασεται, ουχ ημας δε μονον, αλλα και τους εμβαλοντας ημας πολλακις, εαν
νηφωμεν· τοσαυτη της φιλοσοφιας η περιουσια· ο δη και επι του τυραννου τοτε
γεγονεν. Ἐπειδη γαρ ειδε μηδεν παθοντας δεινον, ακουσον πως μετεβαλετο· Οι
δουλοι του Θεου του υψιστου, εξελθετε και δευτε, φησιν. Ου προ μικρου ελεγες, Και
τις εστι θεος, ος δυνησεται εξελεσθαι υμας εκ των χειρων μου; Τι γεγονε; ποθεν η
μεταβολη; τους εξω διαφθαρεντας ειδες, και τους ενδον καλεις; ποθεν επηλθε σοι
τοιαυτα φιλοσοφειν; Ειδες ποση μεταβολη τωι βασιλει γεγονεν; οτε ουπω 49.88
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

αυτων εκρατησεν, εβλασφημει· επειδη δε αυτους ενεβαλεν εις το πυρ, εφιλοσοφει.
∆ια τουτο και ο Θεος συνεχωρησε παντα γενεσθαι, οσα ο τυραννος ηθελησεν, ινα
δειξηι, οτι τους υπ' αυτου φυλαττομενους ουδεις παραβλαψαι δυνησεται· και οπερ
επι του Ἰωβ εποιησε, τουτο και ενταυθα ειργασατο. Και γαρ εκει αφηκε τον διαβολον
πασαν αυτου την δυναμιν επιδειξασθαι, και οτε εκενωσε τα βελη παντα, και ουδεις
επιβουλης υπελελειπτο τροπος, τοτε ανεβιβασεν εκ του σκαμματος τον αθλητην, ινα
λαμπρα και αναμφισβητητος η νικη γενηται· ουτω δη και ενταυθα το αυτο τουτο
εποιησεν. Ἐβουληθη την πολιν αυτων κατασκαψαι, και ουκ εκωλυσεν· εβουληθη
λαβειν αιχμαλωτους, και ουκ ενεποδισεν· εβουληθη δησαι, συνεχωρησεν· εις την
καμινον εμβαλειν, επετρεψεν· αναψαι την φλογα περα του μετρου, και τουτο αφηκε·
και οτε ουδεν υπελελειπτο λοιπον, αλλα πασαν εκενωσεν αυτου την ισχυν ο
τυραννος, τοτε εδειξε την αυτου δυναμιν ο Θεος, και την των παιδων υπομονην.
Ὁραις οτι δια τουτο συνεχωρησεν ο Θεος μεχρι τελους τας θλιψεις, ινα δειξηι τοις
επιβουλευουσι και την των επιβουλευομενων φιλοσοφιαν, και την αυτου προνοιαν;
Ἅπερ αμφοτερα κακεινος τοτε μαθων εβοα· Οι δουλοι του Θεου του υψιστου,
εξελθετε και δευτε. Συ δε μοι σκοπει των παιδων μεγαλοψυχιαν· ουτε γαρ προ της
φωνης εξεπηδησαν, ινα μη νομισηι τις αυτους πεφοβησθαι το πυρ, ουτε κληθεντες
ενδον εμειναν, ινα μη φιλοτιμοι τινες ειναι και φιλονεικοι δοξωσιν. Ὅτε εμαθες,
φασι, τινος εσμεν δουλοι, οτε τον ∆εσποτην ημων επεγνως, τοτε εξερχομεθα,
κηρυκες εσομενοι τοις παρουσιν απασι της του Θεου δυναμεως. Μαλλον δε ουκ
αυτοι μονον, αλλα και ο πολεμιος οικειαι φωνηι και δια της γλωττης, και δια της
επιστολης πασιν ανεκηρυττε, και την των αθλητων ενστασιν, και την του
αγωνοθετου ισχυν. Και καθαπερ οι κηρυκες τους αθλητας νικωντας αναγορευουσιν
εν μεσωι τωι θεατρωι, και τας πολεις αυτων λεγουσιν· Ὁ δεινα τησδε της πολεως·
ουτω και ουτος αντι της πολεως τον ∆εσποτην αυτων ανεκηρυττε, Σεδραχ, Μισαχ,
Ἀβδεναγω, οι δουλοι του Θεου του υψιστου, εξελθετε και δευτε. Τι γεγονεν, οτι
δουλους αυτους καλεις του Θεου; ουχι σοι ησαν δουλοι; Ἀλλα κατελυσαν μου την
βασιλειαν, φησι, κατεπατησαν μου τον τυφον, εδειξαν δια των εργων τον αληθη
∆εσποτην αυτων. Ει ανθρωπων ησαν δουλοι, ουκ αν αυτους εφοβηθη το πυρ, ουκ αν
παρεχωρησεν η φλοξ· ανθρωπων γαρ δουλους η κτισις ουκ οιδεν αιδεισθαι και
τιμαιν. ∆ια τουτο παλιν, φησιν, Ευλογητος ο Θεος του Σεδραχ, Μισαχ, Ἀβδεναγω. Συ
δε μοι σκοπει πως πρωτον ανακηρυττει τον αγωνοθετην· Ευλογητος ο Θεος ος
απεστειλε τον αγγελον αυτου, και εξειλετο τους παιδας αυτου. Τουτο της δυναμεως
του Θεου· ειπε και την αρετην των αθλητων· Ὅτι επεποιθεισαν επ' αυτωι, και
ηλλοιωσαν το ρημα του βασιλεως, και παρεδωκαν τα σωματα αυτων, οπως μη
λατρευσωσι θεοις αλλοτριοις. Ἆρα τι γενοιτ' αν αρετης ισον; Προ τουτου, οτε ειπον,
Τοις θεοις σου ου λατρευομεν, της καμινου χαλεπωτερον εξεκαη· νυν δε επειδη δια
των εργων αυτων τουτο επαιδευσαν, ου μονον ουκ ηγανακτησεν, αλλα και επηινεσε
και εθαυμασεν, οτι αυτου παρηκουσαν. Τοσουτον αρετη καλον, οτι και αυτους τους
πολεμιους εχει θαυμαστας και επαινετας. Ἐκεινοι ηγωνι 49.89 σαντο και ενικησαν,
και ο ηττηθεις ευχαριστησεν, οτι ουκ εφοβησεν αυτους η της φλογος οψις, αλλα
παρεκαλεσεν αυτους η εις τον ∆εσποτην ελπις, και τον της οικουμενης Θεον απο
των τριων παιδων καλει, ουχι περικλειων αυτου την δεσποτειαν, αλλ' επειδη της
οικουμενης ανταξιοι ησαν οι παιδες οι τρεις, δια τουτο και επαινει τους
καταφρονησαντας αυτου, και τυραννους τοσουτους και βασιλεις και υπαρχους
παραδραμων τους πεισθεντας αυτωι, τρεις αιχμαλωτους και δουλους τους
καταγελασαντας αυτου της τυραννιδος εθαυμασεν. Ου γαρ φιλονεικουντες, αλλα
φιλοσοφουντες ταυτα επραξαν, ουδε δι' απονοιαν, αλλα δι' ευσεβειαν· ουκ
αλαζονειαι φυσηθεντες, αλλα ζηλωι πυρωθεντες. Και γαρ μεγα αγαθον ελπισαι εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

Θεον· οπερ ουν και ο βαρβαρος εγνω, και δηλον οτι εντευθεν διεφυγον τον
επικειμενον κινδυνον ανεβοησεν· Ὅτι επεποιθεισαν επ' αυτωι. ςʹ. Ταυτα δε λεγω νυν,
και τας ιστοριας εκλεγω πασας, εν αις πειρασμοι και θλιψεις, και βασιλεων οργαι,
και επιβουλαι, ινα μηδεν φοβωμεθα, αλλ' η το προσκρουσαι Θεωι μονον. Και γαρ και
τοτε η καμινος εκαιετο, εκεινοι δε ταυτης μεν κατεγελασαν, την δε αμαρτιαν
εδεισαν. Ἤδεισαν γαρ οτι καεντες μεν ουδεν πεισονται δεινον, ασεβησαντες δε τα
εσχατα υποστησονται. Ἡ γαρ μεγιστη κολασις το αμαρτανειν, καν μη κολαζωμεθα·
ωσπερ ουν η μεγιστη τιμη και ανεσις το μετα αρετης ζηιν, καν κολαζωμεθα· αι μεν
γαρ αμαρτιαι διιστωσιν ημας απο του Θεου, καθως και αυτος φησιν· Ουχι αι αμαρτιαι
υμων διιστωσιν ανα μεσον υμων και εμου; αι κολασεις δε συναγουσιν ημας προς τον
Θεον· ∆ος γαρ ημιν, φησιν, ειρηνην, οτι παντα απεδωκας ημιν. Ἐαν τραυμα τις εχηι,
τι δεδοικεναι αξιον, την σηπεδονα, η την τομην του ιατρου; το σιδηριον, η την
νομην του ελκους; Ἡ αμαρτια σηπεδων εστιν, η κολασις σιδηριον ιατρικον· ωσπερ
ουν ο σηπεδονα εχων, καν μη τεμνηται, αῤρωστει, και τοτε μαλλον εστιν εν κακοις,
οταν μη τεμνηται· ουτω και ο αμαρτανων, καν μη κολαζηται, παντων εστιν
αθλιωτερος, και τοτε μαλιστα αθλιος, οταν μη κολαζηται, μηδε πασχηι μηδεν δεινον.
Και καθαπερ οι σπληνα και υδερον εχοντες, οταν τραπεζης απολαυσωσι δαψιλους,
και ψυχροποσιας, και πολυτελων εδεσματων, και καρυκευματων, τοτε μαλιστα
παντων εισιν ελεεινοτεροι, τηι τρυφηι το νοσημα αυξοντες· αν δ' αγχωνται λιμωι και
διψει κατα τους ιατρικους νομους, ελπιδα τινα σωτηριας εχουσιν· ουτω και οι
ζωντες εν πονηριαι, αν μεν κολαζωνται, χρηστας εχουσιν ελπιδας, αν δε μετα της
πονηριας, αδειας και τρυφης απολαυωσι, των εν υδερωι γαστριζομενων σφοδρα
ελεεινοτεροι αν ειεν, και τοσουτωι πλεον, οσωι ψυχη σωματος εστι βελτιων. Ἐαν
τοινυν ιδηις τινας εν τοιαυταις οντας αμαρτιαις, και τους μεν λιμωι παλαιοντας
διηνεκει και μυριοις κακοις, τους δε μεθυοντας και γαστριζομενους και τρυφωντας,
τους τα δεινα πασχοντας μακαριζε μαλλον. Και γαρ της ηδυπαθειας η φλοξ ταις
συμφοραις υποτεμνεται ταυταις, και προς την μελλουσαν ψηφον και το φοβερον
εκεινο δικαστηριον ου μικραν λαβοντες απερχονται παραμυθιαν, και τα πολλα των
αμαρτηματων δι' ων επαθον δεινων ενταυθα διαλυσαντες απεισιν. Ἀλλα της μεν
παρακλησεως αλις· ωρα δη λοιπον ημιν διαβηναι επι την παραινεσιν της των ορκων
φυγης, και την δοκουσαν ειναι παραμυθιαν τοις ομνυουσιν ανελειν 49.90 την
ψυχραν και ανονητον. Και γαρ επειδαν αυτοις εγκαλωμεν, ετερους ημιν
προβαλλονται αυτο τουτο ποιουντας, και λεγουσιν· Ὁ δεινα και ο δεινα ομνυουσιν.
Ειπωμεν τοινυν προς αυτους· Ἀλλ' ο δεινα ουκ ομνυσιν· ο δε Θεος απο των
κατωρθωκοτων σοι φερει την ψηφον. Οι μεν γαρ αμαρτανοντες τους αμαρτανοντας
ουκ ωφελουσι τηι κοινωνιαι των παραπτωματων· οι δε κατορθουντες τους
αμαρτανοντας καταδικαζουσι. Και γαρ οι μη θρεψαντες τον Χριστον μηδε
ποτισαντες ησαν πολλοι, αλλ' ουδεν αλληλους ωφελησαν· ωσπερ ουν ουδε αι
παρθενοι αι πεντε ουκ εσχον τινα συγγνωμην παρ' αλληλων, αλλ' υπο των
κατωρθωκοτων και ουτοι κακειναι καταδικασθεντες εκολαζοντο. Ἀπαλλαγεντες
τοινυν της ψυχρας ταυτης ψυχαγωγιας, μη τους πιπτοντας βλεπωμεν, αλλα τους
κατορθουντας, και σπουδασωμεν μνημοσυνον της παρουσης νηστειας λαβοντες
απελθειν. Και καθαπερ ιματιον πολλακις κεκτημενοι, η οικετην η σκευος τιμιον,
αναμιμνησκομεθα των καιρων, και προς αλληλους λεγομεν· Τον οικετην τον δεινα
τηιδε εκτησαμην τηι εορτηι, το ιματιον τοδε επριαμην τωιδε τωι καιρωι· ουτω δη και τον
νομον τουτον αν κατορθωσωμεν, ερουμεν οτι Τον ορκον τηιδε κατωρθωσα τηι
Τεσσαρακοστηι· εως γαρ τοτε ωμνυον, και ψιλης ακουσας παραινεσεως απεσχομην
της αμαρτιας. Ἀλλα δυσκατορθωτον η συνηθεια. Οιδα καγω, και δια τουτο επειγομαι
εις ετεραν υμας συνηθειαν εμβαλειν, χρηστην και κερδος εχουσαν. Ὅταν γαρ ειπηις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

οτι ∆υσκολως αφισταμαι της συνηθειας, δι' αυτο τουτο σπουδασον αποστηναι,
σαφως ειδως, οτι εαν ετεραν σαυτωι ποιησηις συνηθειαν την του μη ομνυειν, ουδενος
δεησηι πονου λοιπον. Τι δυσκολωτερον, μη ομνυναι, η δι' ολης της ημερας ασιτον
ειναι, και υδροποσιαι και ευτελει ταριχευεσθαι διαιτηι; Ευδηλον οτι τουτο εκεινου·
αλλ' ομως ουτως εστιν η συνηθεια δυνατον πραγμα και ευκολον, ωστε
παραγενομενης της νηστειας, καν μυρια τις παρακαληι, καν μυρια τις αγχηι και
βιαζηται, ωστε μετασχειν οινοποσιας η ετερου τινος των μη νενομισμενων εν
νηστειαις απογευεσθαι, παντα αν ελοιτο παθειν τις, η της κεκωλυμενης αψασθαι
τροφης· και ταυτα ηδεως προς την τραπεζαν εχοντες, αλλ' ομως δια την απο του
συνειδοτος συνηθειαν φερομεν παντα γενναιως ταλαιπωρουμενοι. Τουτο δη και επι
των ορκων εσται· και καθαπερ νυν, καν μυριαν αναγκην τις επιθηι, μενεις κατεχων
την συνηθειαν· ουτω και τοτε, καν μυρια τις παρακαληι, ουκ αποστησηι της
συνηθειας.
ζʹ. Ἀπιων τοινυν οικοι, διαλεγου ταυτα τοις κατα την οικιαν απασι· και
καθαπερ πολλοι πολλακις εκ λειμωνος αναχωρουντες, ροδον η ιον η τι των
τοιουτων ανθων λαβοντες, και τοις δακτυλοις περιφεροντες αναχωρουσιν· ετεροι δε
παλιν εκ παραδεισων οικαδε απιοντες, κλαδους δενδρων καρπους εχοντας
επικομιζονται· αλλοι παλιν απο δειπνων πολυτελων λειψανα της τραπεζης τοις
εαυτων επιτηδειοις φερουσιν· ουτω δη και συ εντευθεν απιων, απενεγκε παραινεσιν
τηι γυναικι, τοις παιδιοις, τοις επιτηδειοις απασιν. Αυτη γαρ και λειμωνος, και
παραδεισου, και τραπεζης χρησιμωτερα εστιν η συμβουλη· ταυτα ουδεποτε τα ροδα
μαραινονται, ουτοι ουδεποτε καταῤρεουσιν οι καρποι, ταυτα ουδεποτε τα εδεσματα
σηπεται· απ' εκεινων προσκαιρος η τερψις, απο δε τουτων διηνεκης η ωφελεια· ου
μετα το κατορθωθηναι μονον, αλλα και εν αυτωι τωι κατορθουσθαι. Ἐννοησον γαρ
οιον εστι παντα τα αλλα αφεντας, τα δημοσια, τα ιδιωτικα, περι των θειων
διαλεγεσθαι νομων διαπαντος, και επι τραπεζης, και εν αγοραι, και εν ταις αλλαις
συνουσιαις. Ἂν τουτοις σχολαζωμεν, ουδεν ερου 49.91 μεν επικινδυνον, ουδε
σφαλερον, ουδ' ακοντες αμαρτησομεθα, αλλα και της επικειμενης αθυμιας εν τηι περι
τουτων διαλεξει σχολαζοντες, την ψυχην υπεξαγαγειν δυνησομεθα, αντι της
φροντιδος ης φροντιζομεν προς αλληλους αει λεγοντες· Ἆρα ηκουσεν ο βασιλευς τα
γεγενημενα; αρα παρωξυνθη; τι δε εψηφισατο; αρα παρεκαλεσε τις αυτον; τι δε,
αυτος ανεξεται πολιν ουτω και μεγαλην και πολυανθρωπον αφανισαι τελεον; Ταυτα
μεν και τα τοιαυτα παντα επι τον Θεον ριψαντες, τα παρ' αυτου προστεταγμενα
μεριμνωμεν μονον· ουτω γαρ κακεινα διαλυσομεθα παντα, καν δεκα εν ημιν
κατορθωσωσι μονον, ταχεως εικοσιν οι δεκα γενησονται, οι εικοσι πεντηκοντα, οι
πεντηκοντα εκατον, οι εκατον χιλιοι, οι χιλιοι πασα η πολις. Και καθαπερ δεκα
αφθεντων λυχνων, ραιδιως την οικιαν απασαν εμπλησαι δυνησεται τις του φωτος·
ουτω δη και επι των κατορθωματων των πνευματικων, αν δεκα κατορθωσωσι μονοι,
πυραν ολοκληρον εις την πολιν αναψομεν φως εχουσαν, και ασφαλειαν ημιν
κομιζουσαν. Ου γαρ ουτω της φλογος η φυσις εις υλην εμπεσουσα, των εγγιζοντων
αει ξυλων απτεται, ως αρετης ζηλος, εις ψυχας ολιγας εμπεσων, οδωι προβαινων
πασαν εμπλησαι την πολιν δυνησεται. ∆οτε τοινυν εμοι καυχησασθαι εφ' υμιν, και
κατα τον παροντα βιον, και κατα την μελλουσαν ημεραν, οταν οι τα ταλαντα
εμπιστευθεντες εισαγωνται· αρκων εμοι 49.92 μισθος των πονων η υμετερα
ευδοκιμησις, καν ιδω υμας μετ' ευσεβειας ζωντας, το παν απειληφα. Ποιησατε
τοινυν, ο και χθες παρηινεσα τε και σημερον ερω, και λεγων ου παυσομαι· καταδικην
κατα των ομνυοντων ορισαντες, καταδικην κερδος εχουσαν, ου ζημιαν,
παρασκευασασθε λοιπον ως δοκιμην ημιν δωσοντες του κατορθωματος. Και γαρ
πειρασομαι προς εκαστον υμων μακρον αποτειναι λογον του συλλογου τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

διαλυθεντος, ινα εν τωι μηκει των λεγομενων ευρω τους κατωρθωκοτας· καν ιδω
τινα ομνυοντα, απασιν αυτον τοις κατωρθωκοσι ποιησω φανερον, ινα επιτιμωντες,
ελεγχοντες, διορθουντες, ταχεως αυτον της πονηρας απαλλαξωμεν συνηθειας. Και
γαρ βελτιον ενταυθα ονειδισθεντα διορθωσασθαι, η κατα την ημεραν εκεινην κοινηι
της οικουμενης απασης παρουσης ασχημονειν και κολαζεσθαι, των αμαρτηματων
ημιν υπο τοις απαντων εκκαλυπτομενων οφθαλμοις. Ἀλλα μη γενοιτο του καλου
τουτου συλλογου φανηναι τινα εκει ταυτα πασχοντα, αλλ' ευχαις των αγιων
πατερων απαντα τα αμαρτηματα διορθωσαμενοι, και τον της αρετης καρπον πολυν
επιδειξαμενοι, μετα πολλης εντευθεν απελθοιμεν παῤρησιας, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα,
αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.91 Ὅτι το της λυπης παθος εις αμαρτιας αναιρεσιν μονον
χρησιμον· και εις το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην·
και οτι μεγιστης παρακλησεως υποθεσις η της δημιουργιας κατασκευη·
εν ωι και περι του, Ἀδαμ, που ει; και περι του μη ομνυειν. Ὁμιλια ζʹ.
αʹ. Πολλα μεν και περι πολλων χθες προς την υμετεραν διελεχθην αγαπην,
απο δε των πολλων ει μη παντα κατεχειν υμιν δυνατον, εκεινο μαλιστα παντων
υμας διαμνημονευσαι δεομαι, οτι την λυπην ημιν ο Θεος δι' ουδεν ετερον ενεθηκεν,
αλλ' η δι' αμαρτιαν μονην, και τουτο εδηλωσε δι' αυτης των πραγματων της πειρας.
Ἐπι μεν γαρ ζημιαι χρηματων, και αῤρωστιαι, και θανατωι, και τοις αλλοις τοις
συμπιπτουσιν ημιν δεινοις αλγουντες και αθυμουντες, ου μονον ουδεμιαν απο της
λυπης καρπουμεθα παραμυθιαν, αλλα και επιτεινομεν τα δεινα· επι δε των
αμαρτηματων αν αλγησωμεν και λυπηθωμεν, υποτεμνομεθα της αμαρτιας τον
ογκον, και μικραν την μεγαλην ποιουμεν, πολλακις δε και τελεον αυτην
εξαλειφομεν απασαν. Τουτο δη μοι μεμνησθε διηνεκως, ινα εφ' αμαρτιαι μονον
αλγητε, εφ' ετερωι δε μηδενι· και μετα τουτων κακεινο παλιν, οτι θανατον και λυπην
η αμαρτια εις τον βιον ημων εισενεγκουσα, υπ' αμφοτερων τουτων αναιρειται
παλιν. οπερ ουν και αυτο σαφεστερον πρωην απεδειξαμεν. Μηδεν ουν ουτω
φοβωμεθα ως το αμαρτανειν και πλημμελειν· μη φοβωμεθα κολασιν, και
διαφευξομεθα κολασιν· καθαπερ ουν και οι τρεις παιδες ουκ εφοβηθησαν την
καμινον, και διεφυγον την καμινον· τοιουτους ειναι χρη τους του Θεου δουλους. Ει
γαρ οι εν τηι Παλαιαι τραφεντες, οτε ουπω ενενεκρωτο θανατος, ουτε αι χαλκαι πυλαι
συνεκλασθησαν, ουτε οι μοχλοι οι σιδηροι συνετριβησαν, ουτω γενναιως κατ 49.92
ετολμησαν της τελευτης, τινα εξομεν απολογιαν ημεις, η ποιαν συγγνωμην,
τοσαυτης απολαυσαντες της χαριτος, και μηδε προς τα αυτα φθανοντες εκεινοις
μετρα της αρετης νυν, οτε ονομα μονον εστιν ο θανατος πραγματος ερημον; Ουδεν
γαρ ετερον εστιν ο θανατος, αλλ' η υπνος, και αποδημια, και μεταστασις, και
αναπαυσις, και λιμην ευδιος, και ταραχης απαλλαγη, και βιωτικων ελευθερια
φροντιδων. Ἀλλα της μεν παρακλησεως ενταυθα καταλυσωμεν τον λογον· και γαρ
πεμπτην ημεραν εχομεν παρακαλουντες υμων την αγαπην. και λοιπον και ενοχλειν
δοκουμεν. Τοις μεν γαρ προσεχουσιν αρκει και τα ειρημενα, τοις δε μικροψυχοις,
καν πλειονα των ειρημενων προσθωμεν, ουδεν εσται πλεον. Ὥρα δε λοιπον ημιν επι
την των Γραφων εξηγησιν τρεψαι την διδασκαλιαν. Ὥσπερ γαρ, ει μηδεν περι της
συμφορας ταυτης διελεχθημεν, ωμοτητα αν τις ημων κατεγνω και απανθρωπιαν·
ουτως αν διαπαντος περι αυτης διαλεγωμεθα, μικροψυχιαν αν τις ημων καταγνοιη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

δικαιως. Παραθεμενοι τοινυν υμων τας καρδιας τωι Θεωι τωι δυναμενωι λαλησαι εις
την διανοιαν υμων, και πασαν ενδοθεν απελασαι λυπην, της ειωθυιας αυτοι
διδασκαλιας αψωμεθα νυν, και μαλιστα οποτε και πασα Γραφης εξηγησις
παρακλησις εστι και παραμυθια. Ὥστε καν δοκωμεν αφιστασθαι του παρακαλειν,
παλιν εις την αυτην εμπιπτομεν υποθεσιν δια της των Γραφων εξηγησεως· οτι γαρ
πασα Γραφη παρακλησις εστι τοις προσεχουσιν, αυτοθεν υμιν τουτο ποιησω
φανερον. Ου γαρ δη περιελθων των Γραφων τας ιστοριας πειρασομαι ζητησαι
παραμυθητικους τινας λογους· αλλ' ωστε σαφεστεραν της υποσχεσεως αποδειξιν
παρασχειν, το σημερον ημιν αναγνωσθεν μεταχειριουμαι βιβλιον, και ει δοκει την
αρχην αυτου και το προοιμιον, ο δοκει μαλιστα μηδε ιχνος εμφαινειν παραμυθιας,
αλλα και 49.93 καθολου παρακλητικων αλλοτριουσθαι λογων, εις μεσον προθεις, ο
λεγω ποιησω φανερον. Τι ποτ' ουν εστι το προοιμιον; Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον
ουρανον και την γην· η δε γη ην αορατος και ακατασκευαστος, και σκοτος επανω της
αβυσσου. Ἆρα μη δοκει τισιν υμων παρακλησιν εχειν αθυμιας τα ειρημενα; ουχ
ιστοριας διηγησις εστι και δημιουργιας διδασκαλια;
βʹ. Βουλεσθε ουν επιδειξω την εγκεκρυμμενην τηι ρησει ταυτηι παρακλησιν;
∆ιαναστητε τοινυν, και μετα ακριβειας προσεχετε τοις ρηθησεσθαι μελλουσιν. Ὅταν
γαρ ακουσηις, οτι τον ουρανον, την γην, την θαλατταν, τον αερα, τα υδατα, τους
αστερας τους πολλους, τους δυο φωστηρας τους μεγαλους, τα φυτα, τα τετραποδα,
τα νηκτα, τα πετομενα ζωα, παντα απλως τα ορωμενα δια σε και την σην σωτηριαν
και τιμην εποιησεν ο Θεος, ουχ ικανην ευθεως λαμβανεις παρακλησιν, και της
αγαπης του Θεου μεγιστην δεχηι ταυτην αποδειξιν, οταν εννοησηις, οτι τοσουτον και
τηλικουτον κοσμον, ουτω καλον, και μεγαν, και θαυμαστον δια σε τον βραχυν εις
μεσον παρηγαγεν; Ὅταν ουν ακουσηις, οτι Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και
την γην, μη απλως παραδραμηις το ειρημενον, αλλ' επελθε τηι διανοιαι το ευρος της
γης, και αναλογισαι πως ημιν πολυτελη και δαψιλη τραπεζαν ανηκε, και πολλην
πολλαχοθεν παρεσχεν ημιν ευφροσυνην· και το δη μεγιστον, οτι ου πονων αμοιβην
εδωκεν, ουδε κατορθωματων αντιδοσιν τον τοσουτον και τηλικουτον κοσμον, αλλ'
ομου τε ημας επλασε, και τηι βασιλειαι ταυτηι το γενος ημων ετιμησε. Ποιησωμεν γαρ
ανθρωπον, φησι, κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν. Τι εστι, Κατ' εικονα
ημετεραν και καθ' ομοιωσιν; Της αρχης εικονα φησι, και ωσπερ ουδεις ανωτερος
Θεου εν ουρανωι, ουτω μηδεις εστω ανωτερος ανθρωπου επι της γης. Ἑνι μεν ουν
τουτωι και πρωτωι τετιμηκε, τωι κατ' εικονα αυτον ποιησαι· δευτερωι δε τωι μη πονων
αμοιβην ημιν παρασχειν την αρχην, αλλα γυμνην της αυτου φιλανθρωπιας ποιησαι
την χαριν· τριτωι τωι φυσικην ημιν χαρισασθαι αυτην. Των γαρ αρχων αι μεν εισι
φυσικαι, αι δε χειροτονηται· φυσικαι μεν, ως η του λεοντος επι των τετραποδων, ως
επι των ορνιθων η του αετου· χειροτονηται δε ως η του βασιλεως του καθ' ημας·
ουτος γαρ ουχι φυσει κρατει των ομοδουλων· διο και αποβαλλει πολλακις την
αρχην. Τοιαυτα γαρ τα μη φυσει προσοντα· ραιδιαν δεχεται την μεταβολην και την
μεταπτωσιν· ο δε λεων ουχ ουτως, αλλα φυσει κρατει των τετραποδων, ωσπερ ουν
και των ορνιθων ο αετος. Ἀει γουν τωι γενει συγκεκληρωται το της βασιλειας ειδος,
και ουδενα αν τις ιδοι λεοντα ποτε την αρχην αποβαλοντα ταυτην. Τοιαυτην και
ημιν την βασιλειαν εξ αρχης ο Θεος εχαρισατο, και πασιν ημας επεστησε· και ου
τουτωι μονον ετιμησεν ημων την φυσιν, αλλα και αυτηι του χωριου τηι προεδριαι
εξαιρετον οικητηριον αποταξας ημιν τον παραδεισον, και λογον δους και ψυχην
αθανατον χαρισαμενος. Ἀλλα μη ειπω ταυτα· εγω γαρ τοσαυτην περιουσιαν ειναι
φημι της του Θεου κηδεμονιας, ως μη μονον αφ' ων ετιμησεν, αλλα και αφ' ων
εκολασεν, ομοιως ημας δυνασθαι την αγαθοτητα αυτου δεικνυναι και την
φιλανθρωπιαν. Και τουτο μαλιστα παντων υμας παρακαλω μετα ακριβειας ειδεναι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

οτι ο Θεος ουχι τιμων μονον, ουδε ευεργετων, αλλα και κολαζων, και τιμωρουμενος
ομοιως εστιν αγαθος· καν προς Ἕλληνας, καν προς αιρετικους αγωνες ημιν και
μαχαι κινωνται περι της του Θεου φιλανθρωπιας και αγαθοτητος, μη μονον αφ' ων
ετιμησεν, αλλα και αφ' ων ετιμωρησατο, επιδεικνυ 49.94 μεν αυτου την αγαθοτητα.
Ει γαρ τιμων μονον εστιν αγαθος, κολαζων δε ουκ εστιν αγαθος, εξ ημισειας αγαθος
αν ειη· αλλ' ουκ εστι τουτο· μη γενοιτο. Ἐπι ανθρωπων μεν γαρ εικος τουτο
συμβαινειν, επειδη θυμωι και παθει τας τιμωριας επαγουσιν· ο δε Θεος απαθης ων,
καν ευεργετηι, καν κολαζηι, ομοιως εστιν αγαθος, και της βασιλειας ουκ ελαττον η
της γεεννης απειλη δεικνυσιν αυτου την αγαθοτητα· και πως; εγω λεγω. Ει μη
γεενναν ηπειλησεν, ει μη κολασιν ητοιμασεν, ουκ αν πολλοι της βασιλειας
επετυχον. Ου γαρ ουτως η των αγαθων υποσχεσις προς αρετην εκκαλειται τους
πολλους, ως η των κακων απειλη τωι φοβωι συνωθει, και διανιστησι προς την της
ψυχης επιμελειαν. Ὥστε ει και εναντιον γεεννα τηι βασιλειαι των ουρανων, αλλα
προς εν εκατερον βλεπει τελος, την των ανθρωπων σωτηριαν· εκεινη μεν
επισπωμενη προς εαυτην, αυτη δε συνωθουσα προς εκεινην, και τωι φοβωι
διορθουμενη τους αμελεστερον διακειμενους.
γʹ. Τουτον δε ουχ απλως μηκυνω τον λογον, αλλ' επειδη πολλακις λιμων και
αυχμων γιγνομενων, και πολεμων, και οργης βασιλικης εμπιπτουσης, και ετερων
τινων τοιουτων αδοκητων πραγματων, πολλοι τους αφελεστερους απατωντες
λεγουσιν, οτι ουκ αξια ταυτα της του Θεου προνοιας. Ἵν' ουν μη παραλογιζωμεθα,
αλλ' ιδωμεν ακριβως, οτι καν λιμον, καν πολεμον, καν αλλο οτιουν επαγαγηι δεινον,
απο φιλανθρωπιας τουτο ποιει και πολλης της κηδεμονιας, ηναγκασθην ενδιατριψαι
τουτωι τωι λογωι. Ἐπει και οι πατερες, οι μαλιστα παντων τα εκγονα φιλουντες, και
τραπεζης ειργουσι, και πληγας επαγουσι, και ατιμιαι κολαζουσι, και ετεροις μυριοις
τοιουτοις ασελγαινοντας διορθουνται τους παιδας· αλλ' ομως πατερες εισιν, ουχι
τιμωντες μονον, αλλα και ταυτα ποιουντες, και τοτε μαλιστα πατερες, οταν τοιαυτα
ποιωσιν. Ει δε ανθρωποι, θυμωι και οργηι πολλακις του συμφεροντος εκφερομενοι,
ουκ ωμοτητι και απανθρωπιαι, αλλα κηδεμονιαι και φιλοστοργιαι νομιζονται
κολαζειν ους φιλουσι, πολλωι μαλλον περι του Θεου ουτω διακεισθαι χρη, του πασαν
πατρικην φιλοστοργιαν υπερβαινοντος τηι της οικειας αγαθοτητος υπερβοληι. Και ινα
μη νομισηις, οτι στοχασμος εστι τα ειρημενα, φερε επ' αυτην την Γραφην τον λογον
αγαγωμεν. Ἐπειδη γαρ ηπατηθη και παρελογισθη παρα του πονηρου δαιμονος ο
ανθρωπος, ιδωμεν πως αμαρτιαν αυτωι τοιαυτην αμαρτοντι τοτε εχρησατο ο Θεος.
Ἆρα ηφανισεν αυτον παντελως; καιτοι γε ο του δικαιου λογος τουτο απηιτει, τον
ουδεν μεν αγαθον επιδειξαμενον, τοσαυτης δε απολαυσαντα της ευνοιας, ειτα εκ
προοιμιων αποσκιρτησαντα, αρθηναι εκ του μεσου και αφανισθηναι τελεον. Ἀλλ'
ουκ εποιησε τουτο ο Θεος, ουδε εβδελυξατο και απεστραφη τον ουτως αγνωμονα
περι τον ευεργετην γενομενον, αλλ' ερχεται προς αυτον, καθαπερ προς αῤρωστον
ιατρος. Και μη παραδραμηις απλως το ειρημενον, αγαπητε, αλλ' εννοησον ηλικον το
μητε αγγελον πεμψαι, μητε αρχαγγελον, μητε αλλον τινα των συνδουλων των
εκεινου, αλλ' αυτον τον ∆εσποτην καταβηναι προς τον παραπεπτωκοτα, και
κειμενον αναστησαι, και μονον προς μονον, καθαπερ φιλον προς φιλον κακως
πραττοντα, και εν πολληι κατασταντα δυσημεριαι παραγενεσθαι. Ὅτι γαρ τουτο εκ
πολλης κηδεμονιας εποιησε, και αυτα τα ρηματα, α προς αυτον ειπε, δεικνυσιν αυτου
την αφατον φιλοστοργιαν. Και τι λεγω 49.95 τα ρηματα απαντα; η πρωτη μεν ουν
ρησις ευθεως αυτου το φιλτρον ενεφηνεν. Ου γαρ ειπε, καθαπερ εικος ην
υβρισμενον ειπειν· Ὦ μιαρε, και παμμιαρε, τοιαυτης απολαυσας ευνοιας παρ' εμου,
τοσαυτηι τιμηθεις βασιλειαι, και των επι της γης προτιμηθεις απαντων αντ' ουδενος
κατορθωματος, και δια των εργων αυτων ενεχυρα λαβων της εμης κηδεμονιας, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

της προνοιας αποδειξιν αληθη, πονηρον δαιμονα και λυμεωνα και της σης εχθρον
σωτηριας αξιοπιστοτερον εποιησας του ∆εσποτου και κηδεμονος; τι σοι τοιουτον
εκεινος εδειξεν οιον εγω; ουχι τον ουρανον εποιησα δια σε; την γην, την θαλατταν,
τον ηλιον, την σεληνην, τα αστρα παντα; ου γαρ δηπου των αγγελων τινες ταυτης
εδεοντο της δημιουργιας, αλλα δια σε και την αναπαυσιν την σην τον τοσουτον και
τηλικουτον εποιησα κοσμον· και ψιλα ρηματα, και υποσχεσιν ψευδη, και επαγγελιαν
απατης γεμουσαν, της δια των εργων ευεργεσιας τε και προνοιας αξιοπιστοτεραν
νομισας ειναι, εκεινωι σαυτον εδωκας, και τους εμους κατεπατησας νομους; Ταυτα
γαρ και πλειονα τουτων τον υβρισμενον εικος ην ειπειν· αλλ' ουχ ο Θεος ουτως,
αλλα τουναντιον απαν. Ἀπο γαρ της πρωτης φωνης ευθεως αυτον ανεστησε
κειμενον, και δεδοικοτα και τρεμοντα θαῤρειν παρεσκευασε πρωτος αυτον καλεσας
αυτος· μαλλον δε ου τωι καλεσαι πρωτος, αλλα και τωι προσειπειν αυτον απο της
αυτου προσηγοριας και ειπειν· Ἀδαμ, που ει; εδειξεν αυτου το φιλτρον, και την
πολλην περι αυτον κηδεμονιαν. Ἴστε γαρ δηπου παντες, οτι φιλιας γνησιας εστι
τουτο τεκμηριον· ουτω και οι ανακαλουντες τους τετελευτηκοτας ειωθασι ποιειν,
συνεχως τα ονοματα αυτων περιστρεφοντες, ως οι γε μισουντες και απεχθως προς
τινας εχοντες, ουδε τα ονοματα αναμνησθηναι των λελυπηκοτων ανεχονται. Ὁ
γουν Σαουλ αδικηθεις μεν ουδεν, πολλα δε και μεγαλα τον ∆αυιδ αδικησας, επειδη
αυτον απεστρεφετο και εμισει, ουδε της προσηγοριας αυτου αναμνησθηναι ανειχετο,
αλλα συγκαθημενων απαντων, επειδη παραγενομενον ουκ ειδεν, τι φησιν; Ουκ ειπε,
Που εστι ∆αβιδ; αλλα, Που εστιν ο υιος Ἰεσσαι; απο του πατρος αυτον καλεσας. Και
παλιν οι Ἰουδαιοι επι του Χριστου το αυτο ποιουσιν· επειδη γαρ αυτον απεστρεφοντο
και εμισουν, ουκ ειπον, Που εστιν ο Χριστος; αλλα, Που εστιν εκεινος;
δʹ. Ἀλλ' ο Θεος καν τουτωι βουλομενος δειξαι, οτι το φιλτρον ουκ εσβεσεν η
αμαρτια, ουδε την προς αυτον ευνοιαν ανειλεν η παρακοη, αλλ' ετι προνοει και
κηδεται του περιπεπτωκοτος, φησιν· Ἀδαμ, που ει; ουκ αγνοων οπου διετριβεν, αλλ'
επειδη τοις ημαρτηκοσιν εῤραπται το στομα, της αμαρτιας αποστρεφουσης την
γλωσσαν, και του συνειδοτος αυτης επιλαμβανομενου, και μενουσιν αχανεις οι
τοιουτοι, ωσπερ τινι δεσμωι τηι σιγηι κατεχομενοι. Βουλομενος ο Θεος εις παῤρησιαν
αυτον εκκαλεσασθαι διαλεξεως, και δουναι θαῤρειν, και εις απολογιαν ων ημαρτεν
εμβαλειν, ινα τινος απολαυσηι συγγνωμης, προτερος αυτος αυτον εκαλεσε, το πολυ
της αγωνιας υποτεμνομενος τηι προσηγοριαι, και τον φοβον απελαυνων, και το
στομα δια ταυτης ανοιγων της κλησεως. ∆ιο και ελεγεν· Ἀδαμ, που ει; Ἑτερωθι
κατελιπον σε, φησι, και ετερωθι νυν ευρισκω· κατελιπον σε εν παῤρησιαι και δοξηι,
και ευρισκω νυν εν ατιμιαι και σιγηι. Και σκοπει Θεου κηδεμονιαν· ουκ εκαλεσε 49.96
την Ευαν, ουκ εκαλεσε τον οφιν, αλλα τον απαντων κουφοτερον ημαρτηκοτα,
τουτον εις το δικαστηριον εισαγει προτερον, ινα απο του δυναμενου συγγνωμης
απολαυσαι τινος αρξαμενος, ημερωτεραν ενεγκηι την ψηφον και προς την μεγαλα
εξαμαρτουσαν. Και δικασται μεν ουν τους συνδουλους τους εαυτων και της αυτης
αυτοις κοινωνουντας φυσεως ουκ ανεχονται δι' εαυτων εξεταζειν, αλλα μεσον τινα
των διακονουμενων αυτοις προβαλλομενοι, τας εαυτων ερωτησεις εκεινον
παρασκευαζουσι διαβιβαζειν προς τον καταδικον, και δι' αυτου λεγουσι και
ακουουσιν απερ αν εθελωσιν, επειδαν τους ημαρτηκοτας εξεταζωσιν· ο δε Θεος ουκ
εδεηθη μεσιτου τινος προς τον ανθρωπον, αλλ' αυτος δι' εαυτου δικαζει και
παραμυθειται. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, αλλ' οτι και διορθουται τα
πλημμεληματα. ∆ικασται μεν γαρ επειδαν λαβωσι ληιστας και τυμβωρυχους, ουχ
οπως αυτους εργασωνται βελτιους σκοπουσιν, αλλ' οπως αυτους απαιτησωσι των
ημαρτημενων δικην· ο δε Θεος τουναντιον απαν· επειδαν τινα λαβηι ημαρτηκοτα,
ουχ οπως απαιτησηι δικην σκοπει, αλλ' οπως αυτον διορθωσηται, και βελτιω ποιησηι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

και προς το μελλον αχειρωτον. Ὥστε ομου και δικαστης, και ιατρος, και διδασκαλος
εστιν ο Θεος· και γαρ ως δικαστης εξεταζει, και ως ιατρος διορθουται, και ως
διδασκαλος παιδευει τους ημαρτηκοτας εις πασαν εναγων φιλοσοφιαν. Ει δε εν ρημα
ψιλον και βραχυ τοσαυτην ενεδειξατο του Θεου την κηδεμονιαν, τι ει πασαν ταυτην
αναγνωμεν υμιν την δικην, και ολοκληρα αναπτυξωμεν τα υπομνηματα; Ὁραις πως
πασα Γραφη παρακλησις εστι και παραμυθια; Ἀλλα ταυτα μεν κατα τον προσηκοντα
καιρον ερουμεν· προ δε τουτων αναγκαιον ειπειν, ποτε το βιβλιον εδοθη τουτο· ου
γαρ δη εν αρχηι, ουδε ευθεως του Ἀδαμ γενομενου ταυτα εγραφετο, αλλα μετα
πολλας υστερον γενεας· και αξιον ζητησαι τινος ενεκεν μετα πολλας υστερον
γενεας, και τι δηποτε Ἰουδαιοις μονον, και ουχι πασιν ανθρωποις, και τι δηποτε τηι
Ἑβραΐδι γλωσσηι, και τινος ενεκεν επι της ερημου Σινα; Ουδε γαρ τον τοπον απλως ο
Ἀποστολος παρατρεχει· αλλα καντευθεν μεγαλην ημιν παραδεικνυσι θεωριαν, ουτω
λεγων· Αυται γαρ εισι δυο διαθηκαι, μια μεν απο ορους Σινα εις δουλειαν γεννωσα.
εʹ. Και ετερα δε πλειω τουτων αναγκαιον ζητησαι· αλλ' ορω τον καιρον ημιν
ουκ επιτρεποντα προς τοιουτον αφειναι τον λογον πελαγος· διοπερ ταυτα τωι
προσηκοντι καιρωι ταμιευσαμενοι, παλιν περι της των ορκων απαλλαγης υμιν
διαλεξομεθα, και παρακαλεσομεν υμων την αγαπην πολληι περι το πραγμα τουτο
χρησασθαι τηι σπουδηι. Πως γαρ ουκ ατοπον οικετην μεν μη τολμαιν εξ ονοματος τον
δεσποτην τον εαυτου καλειν, μηδε απλως και ως ετυχε· τον δε των αγγελων
∆εσποτην απλως και μετα πολλης της καταφρονησεως πανταχου περιφερειν; καν
μεν Ευαγγελιον κατασχειν δεηι, τας χειρας απονιψαμενος, μετα πολλης της αιδους
και της ευλαβειας φριττων και δεδοικως κατεχεις· τον δε του Ευαγγελιου ∆εσποτην
απλως επι της γλωττης πανταχου περιφερεις; Βουλει μαθειν πως αυτον καλουσιν αι
ανω δυναμεις, μεθ' οσης φρικης, μεθ' οσης εκπληξεως, μεθ' οσου θαυματος; Ειδον
τον Κυριον καθημενον, φησιν, επι θρονου υψηλου και επηρμενου, και τα Σεραφιμ
ειστηκεισαν κυκλωι αυτου, και εκεκραγον 49.97 ετερος προς τον ετερον, και ελεγον·
Ἅγιος, αγιος, αγιος Κυριος σαβαωθ· πληρης πασα η γη της δοξης αυτου. Ειδες μεθ'
οσου φοβου, μεθ' οσης φρικης καλουσι δοξολογουσαι και υμνουσαι; Συ δε εν ευχαις
μεν και ικετηριαις μετα πολλης αυτον καλεις της ραιθυμιας, οτε φριττειν εδει, και
εγρηγορεναι, και νηφειν· εν ορκοις δε οτε ουδ' ολως το θαυμαστον τουτο ονομα
παραγειν εχρην, ποικιλους τινας και επαλληλους ορκους συνειρεις. Και ποια
συγγνωμη, τις δε ημιν εσται απολογια, καν μυριακις συνηθειαν προβαλλωμεθα;
Λεγεται τις των εξωθεν ρητορων υπο τινος συνηθειας αλογου τον δεξιον συνεχως
ωμον κινειν βαδιζων, αλλ' ομως περιεγενετο της συνηθειας, και μαχαιρας ακονησας
εκατερωθεν επεθηκε τοις ωμοις, ωστε τωι φοβωι της τομης σωφρονισαι το μελος
ακαιρως κινουμενον· τουτο και συ ποιησον επι της γλωττης, και αντι μαχαιρας
επιθες αυτηι τον φοβον της του Θεου κολασεως, και περιεσηι παντως. Ἀμηχανον γαρ,
αμηχανον μεριμνωντας και σπουδαζοντας και εργον τουτο ποιουμενους ηττηθηναι
ποτε. Ἐπαινειτε νυν τα ειρημενα, αλλ' οταν κατορθωσητε, μειζονως επαινεσεσθε,
ουχ ημας μονον, αλλα και υμας αυτους, και μετα πλειονος της ηδονης ακουσεσθε
49.98 των λεγομενων, και μετα καθαρου του συνειδοτος καλεσετε τον Θεον, ος ουτω
σου φειδεται, ως ειπειν· Μηδε κατα της κεφαλης σου ομοσηις· συ δε ουτως αυτου
καταφρονεις, ως και κατα της αυτου δοξης ομνυναι. Και τι παθω, φησι, προς τους
αναγκην επαγοντας; Ποιαν αναγκην, ανθρωπε; Μαθετωσαν απαντες, οτι παντα
αιρεσηι παθειν, η τον του Θεου παραβηναι νομον, και αποστησονται της αναγκης.
Ὅτι γαρ ουχ ορκον αξιοπιστον ποιει, αλλα βιου μαρτυρια και πολιτειας ακριβεια, και
υποληψις αγαθη, πολλοι πολλακις διεῤραγησαν ομνυντες, και ουδενα επεισαν,
ετεροι δε επινευσαντες μονον, αξιοπιστοτεροι των τοσαυτα ομωμοκοτων εφανησαν.
Ταυτ' ουν ειδοτες απαντα, και την κειμενην τοις τε ομνυουσι τοις τε επιορκουσι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

κολασιν προ των οφθαλμων βλεποντες, αποστωμεν της πονηρας συνηθειας, ιν'
εντευθεν και προς τα λοιπα βαδιζοντες κατορθωματα, των μελλοντων αγαθων
επιτυχωμεν, ων γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.97 Προτροπη εις αρετην· και εις το, Περιεπατει ο Θεος το
δειλινον εν τωι παραδεισωι· και περι του φευγειν τους ορκους. Ὁμιλια ηʹ.
αʹ. Ἔγνωτε πρωην πως πασα Γραφη παρακλησιν φερει και παραμυθιαν, καν
ιστοριας διηγησις ηι· και γαρ το, Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην,
ιστοριας εξηγησις ην, αλλ' εδειξεν ο λογος πολλης γεμουσαν παραμυθιας την ρησιν·
οιον, οτι διπλην τραπεζαν ο Θεος εποιησε, γην και θαλατταν ομου προθεις, και
φωστηρας διπλους, ηλιον και σεληνην, αναψας ανωθεν, και διπλου δρομου καιρον,
ημεραν και νυκτα εργασαμενος, και την μεν εις εργασιαν, την δε εις αναπαυσιν. Ου
γαρ ελαττονα της ημερας ημιν εισφερει λειτουργιαν η νυξ· αλλ' ωσπερ επι των
δενδρων ειπον, οτι των εγκαρπων τα ακαρπα εφαμιλλον παρεχεται χρειαν, ουκ
αναγκαζοντα ημας των ημερων απτεσθαι δενδρων εις τας οικοδομας· και των
ημερων ζωων ουκ ελαττονα παρεχεται χρειαν ημιν τα αγρια και ανημερα, και τωι
φοβωι προς τας πολεις ημας συνελαυνοντα, και προσεκτικωτερους ποιουντα, και
συσφιγγοντα προς αλληλους, και των μεν την δυναμιν εγγυμναζοντα, των δε τα
νοσηματα λυοντα πολλα γαρ εξ εκεινων τα φαρμακα κατασκευαζουσιν ιατρων
παιδες, και της παλαιας ημας αμαρτιας αναμιμνησκοντα. Ὅταν γαρ ακουσω, οτι
Ἔσται ο φοβος υμων και ο τρομος επι παντα τα θηρια της γης, ειτα την τιμην
ακρωτηριασθεισαν ιδω ταυτην, αναμιμνησκομαι της αμαρτιας, η και τον φοβον
ημων εξελυσε, και την αρχην υπετεμετο, και γινομαι βελτιων και σωφρονεστερος,
μαθων την εκ της αμαρτιας ημιν γεγενημενην ζημιαν. Ὥσπερ ουν, οπερ εφην, ου το
τυχον εις τον βιον ημιν συντελει ταυτα τε τα ειρημενα και ετερα πλειω τουτων,
απερ ο ποιησας οιδε Θεος· ουτω δη και η νυξ ουκ ελαττονα της ημερας εισφερει
χρησιν, αναπαυσις ουσα πονων, και φαρμακον ουσα νοσηματων. 49.98 Πολλακις
γουν ιατροι πολλα πραγματευσαμενοι, και μυρια κατασκευασαντες φαρμακα, ουκ
ισχυσαν απαλλαξαι της αῤρωστιας τον καμνοντα· υπνος δε αυτοματος επελθων, το
παν ελυσε νοσημα, και των μυριων εκεινους απηλλαξε πονων· ου παθων δε
σωματικων μονον, αλλα και ψυχικων νοσηματων εστι φαρμακον η νυξ αναπαυουσα
τας οδυνωμενας ψυχας. Πολλακις γουν τις απεβαλεν υιον, και μυριων μυρια
παρακαλουντων ουκ ηνεσχετο των θρηνων αποστηναι και της οιμωγης· νυκτος δε
επελθουσης, ειξε τηι τυραννιδι του υπνου ηττηθεις, και τα βλεφαρα κατεκοιμισε, και
μικραν τινα των καθημερινων κακων παραμυθιαν ελαβε. Φερε δη λοιπον προς την
υποθεσιν ιωμεν, αφ' ης και ταυτα ειρηκαμεν. Και γαρ ευ οιδα οτι προς ταυτην
κεχηνατε παντες, και εκαστος υμων ωδινει μαθειν τινος ενεκεν ουκ εξ αρχης το
βιβλιον τουτο εδοθη, αλλ' ουδε νυν ορω τον καιρον οντα της εξηγησεως ταυτης. Τι
δηποτε; Προς το τελος ημιν η εβδομας απηντησε, και δεδοικα της υποθεσεως
αψασθαι, ειτα ευθεως εγκοψαι την διδασκαλιαν. Πολλων γαρ εφεξης ημερων ημιν η
υποθεσις δειται και συνεχους της μνημης· διο παλιν αυτην αναβαλωμεθα. Ἀλλα μη
δυσχερανητε, μετα τοκου παντως υμιν αποδωσομεν το χρεος· ουτω γαρ και ημιν τοις
καταβαλλουσι συμφερει· τεως δε το χθες παραλειφθεν ερουμεν νυν. Τι δε το χθες
παραλειφθεν ην; Περιεπατει, φησιν, ο Θεος εν τωι παραδεισωι το δειλινον. Τι λεγεις,
ειπε μοι, Περιεπατει ο Θεος; Ου περιεπατει ο Θεος· πως γαρ ο πανταχου παρων, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

τα παντα πληρων; αλλα τοιαυτην αισθησιν ενεθηκε τωι Ἀδαμ, ιν' εαυτον συστειληι,
ινα μη διακεχυμενος ηι, ινα το φυγειν και κρυβηναι μερος τι της απολογιας
προβαληται και προ των ρηματων αυ 49.99 των. Καθαπερ γαρ οι μελλοντες εις
δικαστηριον εισαγεσθαι, και ευθυνας των πεπλημμελημενων υπεχειν, αυχμωντες,
ρυπωντες, στυγνοι, κατεσταλμενοι τοις δικαζουσι φαινονται, ωστε και απο του
σχηματος αυτους εις φιλανθρωπιαν επισπασασθαι και ελεον και συγγνωμην· ουτω
και επι του Ἀδαμ γεγονε. Και γαρ εδει κατεσταλμενον εις το δικαστηριον εισαχθηναι
τουτο· δια τουτο προλαβων ο Θεος, αυτον συνεστειλεν. Ἀλλ' οτι μεν τις περιεπατει
ᾔσθετο· ποθεν δε ενομισεν οτι ο Θεος περιεπατει; Τοιουτον των αμαρτανοντων το
εθος εστι· παντα υποπτευουσι, τας σκιας τρεμουσι, παντα ψοφον δεδοικασι, και
εκαστον επ' αυτους βαδιζειν νομιζουσι. Πολλους γουν πολλακις ιδοντες εφ' ετεραν
τρεχοντας διακονιαν, ενομισαν επ' αυτους ηκειν οι αμαρτανοντες, και αλλων αλλα
προς αλληλους διαλεγομενων, οι συνειδοτες εαυτοις αμαρτιαν, περι αυτων εκεινους
διαλεγεσθαι νομιζουσι.
βʹ. Τοιουτον γαρ η αμαρτια· ουδενος ελεγχοντος προδιδωσιν, ουδενος
κατηγορουντος καταδικαζει, και ψοφοδεη ποιει και δειλον τον ημαρτηκοτα· ωσπερ
ουν η δικαιοσυνη το εναντιον. Ἄκουσον γουν πως και τουτου την δειλιαν, κακεινου
την παῤρησιαν υπεγραψεν η Γραφη· Φευγει ο ασεβης, φησιν, ουδενος διωκοντος.
Πως ουδενος διωκοντος φευγει; Ἔνδον εχει τον ελαυνοντα, τον του συνειδοτος
κατηγορον, και τουτον πανταχου περιφερει· και καθαπερ εαυτον ουκ αν δυνηθειη
φευγειν, ουτως ουδε τον ενδοθεν αυτον ελαυνοντα, αλλ' οπουπερ αν απηιει,
μαστιζεται και τραυμα ανιατον εχει· αλλ' ουχ ο δικαιος τοιουτος, αλλ' οποιος, ακουε·
∆ικαιος ως λεων πεποιθε. Τοιουτος ην ο Ἠλιας· ειδε γουν τον βασιλεα προς αυτον
ερχομενον, και ειποντος εκεινου, Ἵνα τι διαστρεφεις τον Ἰσραηλ; Ουκ εγω
διαστρεφω, φησιν, αλλα συ και ο οικος του πατρος σου. Ἀληθως δικαιος ως λεων
πεποιθε. Καθαπερ γαρ λεων κυνιδιου τινος ευτελους κατεξανεστη του βασιλεως·
καιτοι πορφυριδα ειχεν εκεινος, αλλ' ειχε μηλωτην ουτος, ιματιον της πορφυριδος
εκεινης σεμνοτερον. Ἡ μεν γαρ πορφυρις εκεινη τον λιμον ετεκε τον χαλεπον, η
μηλωτη δε αυτη τα δεινα ελυσεν· αυτη τον Ἰορδανην εσχισεν, αυτη τον Ἑλισσαιον
διπλουν Ἠλιανεποιησεν. Ὢ ποση των αγιων η αρετη! ουχι τα ρηματα αυτων μονα,
ουδε τα σωματα, αλλα και αυτα τα ιματια τηι κτισει πασηι παντοτε εστιν αιδεσιμα. Ἡ
μηλωτη τουτου τον Ἰορδανην εσχισε, τα υποδηματα των τριων παιδων το πυρ
κατεπατησαν, το ξυλον του Ἑλισσαιου τα υδατα μετεβαλε, και σιδηριον υπερ την
επιφανειαν βασταζειν εποιησεν· η ραβδος Μωυσεως την Ἐρυθραν εσχισε θαλασσαν,
την πετραν εῤρηξε, τα ιματια Παυλου νοσηματα ηλασεν, η σκια Πετρου θανατον
εφυγαδευσεν. Ἡ τεφρα των αγιων μαρτυρων πονηρους απελαυνει δαιμονας. ∆ια
τουτο μετ' εξουσιας απαντα πραττουσι, καθαπερ και ο Ἠλιας· ου γαρ δη εωρα το
διαδημα και την εξωθεν φαντασιαν του βασιλεως, αλλ' εωρα την ψυχην ρακια
περιβεβλημενην, αυχμωσαν, ρυπωσαν, και καταδικου παντος αθλιωτερον
διακειμενην· και ιδων αυτον αιχμαλωτον και δουλον οντα των παθων,
κατεφρονησεν αυτου της αρχης. Καθαπερ γαρ επι της σκηνης, αλλ' ουκ επι της
αληθειας εδοκει βασιλεα βλεπειν. Τι 49.100 γαρ οφελος της εξωθεν ευποριας, οταν
ενδον πενια τοσαυτη ηι; τι δε βλαβος της εξωθεν πενιας, οταν ενδον τοσουτος
αποκεηται πλουτος; Τοιουτος ην λεων και ο μακαριος Παυλος· εισελθων γαρ εις το
δεσμωτηριον και βοησας μονον, τα θεμελια παντα εσεισε, τα δεσμα κατεφαγεν, ουκ
οδουσι χρησαμενος, αλλα ρημασι· διοπερ ουχι λεοντας αυτους μονον, αλλα και
ετερον τι πλεον λεοντων χρη καλειν. Ὁ μεν γαρ λεων εις δικτυα πολλακις εμπεσων
αλισκεται· οι δε αγιοι δεθεντες, τοτε ισχυροτεροι γινονται· καθαπερ και ο μακαριος
ουτος επι του δεσμωτηριου τοτε εποιησε, τους δεσμωτας λυσας, τους τοιχους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

σαλευσας, τον δεσμοφυλακα δησας, και τωι της ευσεβειας χειρωσαμενος λογωι. Ὁ
λεων φθεγγεται, και τα θηρια φυγαδευει παντα· ο αγιος φθεγγεται, και τους
δαιμονας απελαυνει παντοθεν· οπλα του λεοντος κομη τριχων, ονυχων ακμη, και
οδοντες ηκονημενοι· οπλα δικαιου φιλοσοφια, καρτερια, υπομονη, υπεροψια των
παροντων απαντων. Ταυτα τα οπλα τις εχων, ουκ ανθρωπων μονον πονηρων, αλλα
και αυτων καταγελασεται των αντικειμενων δυναμεων. Φροντισον τοινυν της κατα
Θεον ζωης, ανθρωπε, και ουδεις περιεσεται σου ποτε, αλλα καν απαντων
ευτελεστερος ειναι δοκηις, παντων δυνατωτερος εσηι· ωσπερ αν αμελησηις της κατα
ψυχην αρετης, καν απαντων δυνατωτερος ηις, ευχειρωτος εσηι τοις επιβουλευουσιν
απασι. Και τουτο εδειξε μεν τα ειρημενα παραδειγματα· ει δε βουλει και δι' εργων σε
διδαξαι πειρασομαι των δικαιων το ακαταγωνιστον και των αμαρτωλων το
ευχειρωτον. Ἄκουσον γουν πως αμφοτερα ταυτα ο προφητης ηινιξατο· Ουχ ουτως οι
ασεβεις, ουχ ουτω, φησιν, αλλ' η ωσει χνους, ον εκριπτει ο ανεμος απο προσωπου
της γης. Καθαπερ γαρ εκεινος ταις των ανεμων εμβολαις προκειται ραιδιως
αναῤριπιζομενος, ουτω δη και ο αμαρτωλος υπο παντος πειρασμου περιτρεπεται.
Ὅταν γαρ αυτος εαυτωι πολεμηι, και την μαχην πανταχου περιφερηι, ποια αυτωι
σωτηριας ελπις οικοθεν προδεδομενωι, και διηνεκη πολεμιον περιαγοντι το
συνειδος; Ἀλλ' ουχ ο δικαιος τοιουτος, αλλα ποταπος; Ἄκουσον του αυτου προφητου
λεγοντος· Οι πεποιθοτες επι Κυριον ως ορος Σιων. Τι ποτ' ουν εστιν, Ὡς ορος Σιων;
Ου σαλευθησεται εις τον αιωνα, φησι. Και γαρ οσα αν προσενεγκηις μηχανηματα, οσα
αν ακοντισηις βελη, ορος καταστρεψαι βουλομενος, εκεινου μεν ουδεποτε περιεσηι
πως γαρ;, τα δε μηχανηματα διαλυσεις απαντα, και την σεαυτου καταλυσεις ισχυν.
Τοιουτος εστι και ο δικαιος· οσας αν δεξηται πληγας, αυτος μεν ουδεν επαθε δεινον,
των δε επιβουλευοντων καταλυει την δυναμιν, ουκ ανθρωπων δε μονον, αλλα και
δαιμονων αυτων. Ἤκουσας γουν πολλακις ποσα προσηγαγε μηχανηματα τωι Ἰωβ ο
διαβολος, και ου μονον ου κατεσεισεν εκεινο το ορος, αλλα και εκλυθεις ανεχωρησε,
των βελων αυτου κατακλασθεντων, και των μηχανηματων γενομενων αχρηστων
απο της προσβολης εκεινης.
γʹ. Ταυτα ουν επισταμενοι, της ζωης επιμελωμεθα της ημετερας, και μητε
περι χρηματα σπουδασωμεν τα απολλυμενα, μητε περι δοξαν την σβεννυμενην, μητε
περι το σωμα το γηρασκον, μητε περι καλλος το μαραινομενον, μητε περι τρυφην
την διαῤρεουσαν, αλλα περι ψυχην απασαν αναλωσωμεν την επιμελειαν, και ταυ
49.101 την παντι θεραπευσωμεν τροπωι. Σωματα μεν γαρ θεραπευσαι νενοσηκοτα ου
παντι ραιδιον, ψυχην δε αῤρωστουσαν ιασασθαι ραιδιον πασι· και η μεν του σωματος
αῤρωστια και φαρμακων δειται, και αργυριου προς θεραπειαν· η δε της ψυχης
θεραπεια ευωνος και αδαπανος· και της μεν σαρκος η φυσις μετα πολλου του πονου
των ενοχλουντων απαλλαττεται τραυματων· και γαρ σιδηριον επαγαγειν αναγκαιον
πολλακις, και πικρα φαρμακα· επι δε της ψυχης ουδεν τοιουτον εστιν, αλλ' αρκει
θελησαι και βουληθηναι μονον, και παντα κατωρθωται. Και τουτο της του Θεου
προνοιας εργον γεγονεν· επειδη γαρ απο μεν της του σωματος αῤρωστιας ου πολλη
γενοιτ' αν η βλαβη καν γαρ μη νοσησωμεν, επελθων ο θανατος αυτο φθερει και
καταλυσει παντως, το δε παν εν τηι της ψυχης ημων υγειαι κειται, του πολλωι
χρησιμωτερου και αναγκαιοτερου ραιδιαν εποιησε και αδαπανον και ανωδυνον την
θεραπειαν. Τινα ουν εξομεν απολογιαν, ποιαν δε συγγνωμην, οταν σωματος μεν
νοσουντος, ενθα και αργυριον εστι καταβαλειν, και ιατρους παρακαλεσαι, και
οδυνην υπομειναι πολλην, τοσαυτην ποιωμεθα προνοιαν, και ταυτα ου πολλης ημιν
της βλαβης απο της αῤρωστιας γινομενης εκεινης· ψυχης δε καταφρονωμεν, και
ταυτα μητε αργυριον καταβαλλειν μελλοντες, μητε ετερους διενοχλειν, μητε οδυνας
υφιστασθαι, αλλα χωρις τουτων απαντων δια του προελεσθαι και βουληθηναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

μονον, πασαν αυτης δυναμενοι ποιησασθαι την διορθωσιν, και ακριβως ειδοτες, ως
ει μη τουτο ποιησαιμεν, την εσχατην υποστησομεθα δικην, και τας απαραιτητους
κολασεις και τιμωριας; Ειπε γαρ μοι, ει τις υπεσχετο παιδευσαι σε τεχνην ιατρικην εν
βραχειαι καιρου ροπηι χωρις αργυριου και πονου, ουκ αν ευεργετην ενομισας; ουκ αν
κατεδεξω και ποιησαι και παθειν απαντα απερ εκελευσεν ο ταυτα επαγγειλαμενος;
Ἰδου νυν εξεστι χωρις πονων ουχι σωματων, αλλα των της ψυχης τραυματων τα
φαρμακα ευρειν, και χωρις οδυνης τινος εις υγειαν αυτην επαναγαγειν. Μη τοινυν
αμελωμεν. Ποια γαρ οδυνη, ειπε μοι, οργην αφειναι τωι λελυπηκοτι; Ὀδυνη μεν ουν
εστι το μνησικακειν, και μη καταλλαττεσθαι. Ποιος πονος ευξασθαι και αιτησαι
μυρια αγαθα παρα του προθυμως διδοντος Θεου; ποιος πονος μη κακως ειπειν
μηδενα; ποια δυσκολια απαλλαγηναι φθονου και βασκανιας; ποιος μοχθος αγαπαιν
τον πλησιον; ποια ταλαιπωρια μη φθεγγεσθαι αισχρα ρηματα, μηδε λοιδορεισθαι,
μηδε υβριζειν; ποιος καματος μη ομνυναι; παλιν γαρ επι την αυτην ηξω παραινεσιν.
Πονος μεν ουν μεγιστος το ομοσαι· πολλακις γουν υπο θυμου και οργης κατεχομενοι
διωμοσαμεθα μηδεποτε διαλλαττεσθαι τοις λελυπηκοσιν, ειτα της οργης σβεσθεισης,
και του θυμου χαλασθεντος, βουληθεντες καταλλαγηναι, και υπο της αναγκης
κατεχομενοι των ορκων, ηλγησαμεν ωσπερ τινι παγιδι κατεχομενοι, και δεσμοις
αλυτοις συνδεδεμενοι. Ὅπερ και ο διαβολος ειδως, και ακριβως επισταμενος οτι πυρ
εστιν ο θυμος, και ραιδιως σβεννυται, και του θυμου σβεσθεντος, καταλλαγη γινεται
και φιλια, βουλομενος το πυρ τουτο μενειν ασβεστον, ορκωι πολλακις ημας
κατεδησεν, ινα, καν η οργη ληξηι, η αναγκη του ορκου μενουσα δια 49.102 τηρηι την
πυραν εν ημιν, και δυοιν θατερον γενηται, η καταλλαγεντες επιορκησωμεν, η μη
καταλλαγεντες τοις της μνησικακιας επιτιμιοις υπευθυνους εαυτους καταστησωμεν.
δʹ. Ταυτα ουν ειδοτες φευγωμεν τους ορκους, και μελετατω το στομα ημων
λεγειν συνεχως· Πιστευσον· και εσται τουτο πασης ευλαβειας υποθεσις ημιν. Γλωττα
γαρ παιδευθεισα τουτο λεγειν το εν ρημα, αισχυνεται και ερυθριαι ρηματα εξενεγκειν
αισχρα και ατοπα· καν απο συνηθειας προαχθηι ποτε, πολλους εχουσα τους
κατηγορους ανασταλησεται. Ὅταν γαρ τις ιδηι τον μη ομνυντα αισχρα φθεγγομενον,
επεμβησεται ραιδιως αυτωι και καταγελασεται, και κωμωιδων ερει· Συ ο το,
Πιστευσον, επι πασι λεγων, ουκ ανεχηι ορκον προεσθαι, και ρημασιν αισχροις
καταισχυνεις σου την γλωτταν; Ὥστε και ακοντες, υπο των παροντων
συνελαυνομενοι, προς ευλαβειαν επανηξομεν. Τι ουν, εαν αναγκη, φησιν, ομοσαι·
Ὅπου νομου παραβασις εστιν, ουκ εστιν αναγκη. Και δυνατον, φησι, καθολου μη
ομνυναι; Τι λεγεις; ο Θεος εκελευσε, και τολμαις ερωτησαι ει δυνατον φυλαξαι τον
νομον; Ἀδυνατον μεν ουν το μη φυλαξαι· και τουτο απο των παροντων υμας πεισαι
βουλομαι, οτι ου το μη ομνυναι, αλλα το ομνυναι αδυνατον. Ἰδου γουν χρυσιον
εκελευσθησαν εισενεγκειν οι την πολιν οικουντες δοκουν την των πολλων
υπερβαινειν δυναμιν, και, το πλεον εισενηνεκται, και των απαιτουντων εστιν
ακουσαι λεγοντων· Τι μελλεις, ανθρωπε; τι δε ημεραν εξ ημερας αναβαλληι ημας; μη
γαρ δυνατον εκφυγειν; βασιλεως νομος εστι μελλησεως ουκ ανεχομενος. Τι λεγεις,
ειπε μοι; βασιλευς εκελευσε χρηματα εισενεγκειν, και αδυνατον μη εισενεγκειν· ο
Θεος εκελευσε φευγειν τους ορκους, και λεγεις οτι αδυνατον φευγειν τους ορκους;
Ἕκτην εχω ταυτην ημεραν περι ταυτης υμιν παραινων της εντολης· λοιπον υμιν
συνταξασθαι βουλομαι ως αφισταμενος, ινα ασφαλιζησθε. Ουκ ετι απολογια τις υμιν
εσται, ουδε συγγνωμη· μαλιστα μεν γαρ ει και μηδεν ειρητο, παρ' υμων αυτων εδει
διορθωθηναι τουτο· ουδε γαρ ποικιλον εστιν, ουδε πολλης δεομενον κατασκευης.
Ὅταν δε και τοσαυτης ητε παραινεσεως και συμβουλης απολελαυκοτες, τινα
απολογιαν ειπειν εξετε εγκαλουμενοι, και επι του βηματος εστωτες του φοβερου,
και ευθυνας απαιτουμενοι της παρανομιας ταυτης; Ουκ εστιν ουδεμιαν ειπειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

απολογιαν, αλλ' αναγκη, η κατορθωσαντας απελθειν, η μη κατορθωσαντας
κολαζεσθαι, και την εσχατην υπομενειν δικην. Ταυτα ουν εννοησαντες απαντα, και
μετα πολλης εντευθεν αναχωρησαντες της φροντιδος, αλληλους παρακελευεσθε τα
εν τοσαυταις ημεραις ειρημενα μετα πασης τηρησαι της φυλακης επι της διανοιας
της υμετερας, ινα και ημων σιγωντων αλληλους παιδευοντες, οικοδομουντες,
παρακαλουντες, πολλην επιδειξησθε την επιδοσιν, και τους λοιπους απαντας
εκπληρωσαντες νομους, απολαυσητε των αιωνιων στεφανων, ων γενοιτο παντας
ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και
μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
49.103 Ἔπαινος των κατωρθωκοτων το μη ομνυειν· και οτι ουκ οφειλει τις
διακρινεσθαι μετα εστιασιν ακροασθαι θειων λογιων εν εκκλησιαι· και δια τι μετα
χρονον πολυν εδοθησαν αι αγιαι Γραφαι· και εις το, Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν
Θεου· και φυσιολογια κοσμου, και προς τωι τελει, περι του μη ομνυειν. Ὁμιλια θʹ.
αʹ. Και πρωην προς υμας, και νυν προς υμας λεγω· ειθε δε και αει μεθ' υμων,
μαλλον δε και αει μεθ' υμων, ει και μη σωματος παρουσιαι, αλλ' αγαπης δυναμει·
ουδε γαρ ετερος μοι βιος τις εστιν, αλλ' η υμεις και της υμετερας σωτηριας η
φροντις. Ὥσπερ γαρ ο γεωργος ουδεν ετερον μεριμναι, αλλ' η τα σπερματα και τα
ληια, και ο κυβερνητης τα κυματα και τους λιμενας· ουτω και ο λεγων τους
ακουοντας και την εκεινων προκοπην, καθαπερ και εγω νυν. ∆ιο και παντας υμας
επι της διανοιας περιφερω της εμαυτου, ουκ ενταυθα μονον, αλλα και οικοι. Ει γαρ
και πολυς ο δημος, και βραχυ της εμης καρδιας το μετρον, αλλ' ευρεια η αγαπη, και
Ου στενοχωρεισθε εν ημιν· το δε εξης ουκ ετι λοιπον ερω· ουδε γαρ ημεις
στενοχωρουμεθα παρ' υμιν. Ποθεν τουτο δηλον; Ἔγνων πολλων απαγγειλαντων,
οτι Το επιταχθεν εποιησαμεν, νομους αλληλοις θεντες, και καταδικας ορισαντες τοις
ομνυουσι, και τιμωριας επαγαγοντες τοις τον νομον παραβαινουσι, τιμωριαν την
υμιν πρεπουσαν, οπερ μεγιστης αγαπης τεκμηριον. Ουδε γαρ αισχυνομαι
πολυπραγμονων ταυτα, επειδη μη περιεργιας εστιν, αλλα κηδεμονιας αυτη η
φιλοπραγμοσυνη. Ει γαρ ουκ εστιν ονειδος τωι ιατρωι πυνθανεσθαι περι του
καμνοντος, ουδε ημιν εγκλημα περι της υμετερας εξεταζειν σωτηριας αει· ουτω γαρ
μαθοντες τι μεν υμιν απηρτισται, τι δε ελλελειπται, μετα της προσηκουσης
επιστημης τα λοιπα επιθησομεν φαρμακα. Ἔγνωμεν τοινυν ταυτα περιεργασαμενοι,
και ηυχαριστησαμεν τωι Θεωι, οτι ουκ εις πετρας εσπειραμεν, ουδε εις ακανθας
κατεβαλομεν τα σπερματα, ουδε πολλου χρονου και πολλης εδεηθημεν αναβολης,
ωστε θερισαι τα ληια. ∆ια ταυτα υμας επι της καρδιας εχω συνεχως της εμαυτου, δια
ταυτα ουκ αισθανομαι του πονου της διδασκαλιας, τωι της ακροασεως κουφιζομενος
κερδει. Ἱκανος γαρ ημας ουτος ο μισθος ανακτησασθαι και πτερωσαι και μεταρσιους
ποιησαι, και πεισαι παντα υπερ υμων υπομενειν πονον. Ἐπει ουν πολλην την
ευγνωμοσυνην υμεις επεδειξασθε, φερε δη και ημεις το χρεος καταβαλωμεν το
λοιπον, οπερ υπεσχομεθα πρωην· καιτοι γε ουχ ορω παροντας απαντας τους ηνικα
εποιουμην την υποσχεσιν παραγενομενους ενταυθα. Τι ποτε αρα το αιτιον; τι της
ημετερας τραπεζης αυτους απεσοβησεν; Ὁ τραπεζης, ως εοικε, μετασχων αισθητης,
ενομισεν αναξιον ειναι μετα τροφην αισθητην επι θειων λογιων ακροασιν ελθειν·
αλλ' ου δικαιως τουτο νομιζουσιν· ουδε γαρ αν, ει τουτο ην ατοπον, τους μακρους
και πολλους ανηλωσεν ο Χριστος λογους μετα το δειπνον εκεινο το μυστικον· ουκ
αν, ει τουτο απρεπες ην, εστιασας πολλακις το πληθος επι της ερημου, και λογων
αυτοις μετεδωκεν αν μετα την τραπεζαν. Ει γαρ χρη τι και θαυμαστον ειπειν, τοτε
μεν ουν χρησιμωτατη η των θειων λογιων ακροασις. Ὅταν γαρ ηις σαυτον πεπεικως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

οτι 49.104 μετα το φαγειν και πιειν αναγκη και προς συναξιν απαντησαι, παντως και
ακων πολλακις επιμελησηι της σωφροσυνης, και ουτε εις μεθην, ουτε εις αδηφαγιαν
κατενεχθησηι ποτε· η γαρ φροντις και η προσδοκια της εις την εκκλησιαν αφιξεως
παιδευει μετα της προσηκουσης ευκοσμιας, και τροφης και ποτου μεταλαμβανειν,
ινα μη εισελθων και τοις αδελφοις αναμιχθεις, ειτα αποπνεων οινου και
ερευγομενος ατακτως, καταγελασθηις παρα των παροντων απαντων. Ταυτα ου προς
υμας λεγω νυν, αλλα προς τους απολειφθεντας υμων, ινα δι' υμων ταυτα μαθωσιν.
Ου γαρ το φαγειν κωλυμα ακροασεως, αλλα το ραιθυμειν· συ δε καταγνωσιν ειναι
νομιζων το μη νηστευσαι, και ετερον προστιθης εγκλημα πολλωι μειζον και
χαλεπωτερον, το μη της ιερας ταυτης μετασχειν τραπεζης, και θρεψας σου το σωμα,
κατατηκεις λιμωι την ψυχην· και ποιαν εξεις απολογιαν; Ἐπι μεν γαρ της νηστειας
ισως εχεις σωματος ασθενειαν προβαλεσθαι· επι δε ακροασεως τι αν εχοις ειπειν; ου
γαρ δη σωματος ασθενεια κωλυει των θειων λογιων μετασχειν. Ει μεν γαρ ελεγον·
Μηδεις ηριστηκως συμμιγεσθω, μηδεις φαγων ακροασθω, ειχες τινα συγγνωμην·
νυνι δε οταν ημεις ελκωμεν, και επισπωμεθα, και προς εαυτους καλωμεν, ποιαν
εξετε απολογιαν αποπηδωντες; Και γαρ ανεπιτηδειος ο ακροατης εκεινος αν γενοιτο,
ουχ ο φαγων και πιων, αλλ' ο μη προσεχων τοις λεγομενοις, ο χασμωμενος και
εκλελυμενος, και το μεν σωμα ενταυθα εχων, την δε διανοιαν αλλαχου
πλανωμενην· ουτος καν νηστευηι, προς ακροασιν εστιν αχρηστος· ο μεντοι
διεγηγερμενος και νηφων και συντεινων εαυτου την διανοιαν, καν φαγων και
πεπωκως ηι, παντων επιτηδειοτατος ακροατης αν ημιν γενοιτο. Ἐπι μεν γαρ των
εξωθεν δικαστηριων και βουλευτηριων εικοτως ο νομος ουτος εκρατησεν· ουδε γαρ
ισασι φιλοσοφειν· διο ουδε εσθιουσιν ωστε τραφηναι, αλλ' ωστε διαῤραγηναι·
πινουσι γαρ υπερ κορον πολλακις· δια τουτο εαυτους αχρηστους προς την των
πραγματων οικονομιαν καθιστωντες, και δικαστηρια και βουλευτηρια αποκλειουσι
δειλης και μεσημβριας. Ἐνταυθα δε ουδεν τοιουτον· μη γενοιτο· αλλ' ο φαγων τωι
νηστευοντι κατα την της ψυχης σωφροσυνην εφαμιλλος εσται· ου γαρ ωστε
διαῤρηξαι την γαστερα, ουδε ωστε σκοτωσαι τον λογισμον εσθιει και πινει, αλλ'
ωστε το σωμα ησθενηκος ανακτησασθαι.
βʹ. Ἀλλα της μεν παραινεσεως ταυτης αλις, ωρα δε λοιπον της υποθεσεως
αψασθαι· καιτοι γε αναδυεται και οκνει προς την διδασκαλιαν ταυτην ημιν ο
λογισμος δια τους μη παραγενομενους. Και καθαπερ μητηρ φιλοστοργος τραπεζαν
εχουσα παραθειναι, των παιδων μη παροντων απαντων αλγει και οδυναται· τουτο
δη καγω πασχω νυν, και των αδελφων των ημετερων εννοων την απουσιαν,
αναδυομαι προς την εκτισιν· αλλ' υμεις κυριοι τον οκνον τουτον εκβαλειν. Ει γαρ
υποσχοισθε μοι μετα ακριβειας απαντα προς εκεινους διαπορθμευσειν, 49.105 μετα
προθυμιας ημεις απαντα καταβαλουμεν υμιν· ουτω γαρ εκεινοις τε εσται της
απουσιας παραμυθια της υμετερας αγαπης η διδασκαλια, υμεις τε προσεκτικωτερον
ημων ακουσεσθε, ειδοτες οτι και προς ετερους υμιν απαγγειλαι ταυτα αναγκη. Ἵνα
ουν σαφεστερος ημιν ο λογος γενηται, ανωθεν αναλαβοντες αυτον ειπωμεν.
Ἐζητουμεν τοινυν πρωην τινος ενεκεν μετα ετη τοσαυτα εδοθησαν αι Γραφαι· ου
γαρ επι του Ἀδαμ, ουδε επι του Νωε, και του Ἀβρααμ, αλλα επι του Μωυσεως εδοθη
τουτο το βιβλιον· και πολλων ακουω λεγοντων, οτι, ει χρησιμον ην, εξ αρχης εδει
δοθηναι· ει δε αχρηστον ην, ουδε μετα ταυτα δοθηναι εχρην. Ἀλλ' εωλος ουτος ο
λογισμος· ου γαρ δη παντως, ει τι χρησιμον μετα ταυτα, εξ αρχης οφειλει διδοσθαι·
ουδε ει τι παρα την αρχην εδοθη, τουτο παντως οφειλει και μετα ταυτα μενειν. Ἐπει
και το γαλα χρησιμον, αλλ' ου διηνεκως διδοται, αλλα παισιν ουσιν ημιν διδοται
μονον· και η στερεα τροφη χρησιμος, αλλ' ουδεις ημιν εν αρχηι μεταδιδωσιν αυτης,
αλλ' επειδαν την παιδικην εξελθωμεν ηλικιαν· παλιν το θερος χρησιμον, αλλ' ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

διαπαντος φαινεται· και ο χειμων επιτηδειος, αλλα και ουτος υπεξισταται. Τι ουν; αι
Γραφαι, φησιν, ουκ εισι χρησιμοι; Χρησιμωταται μεν ουν και αναγκαιοταται. Τινος
ουν ενεκεν, φησιν, εξ αρχης ημιν ουκ εδοθησαν; Ὅτι ου δια γραμματων, αλλα δια
πραγματων, ηβουλετο παιδευειν των ανθρωπων την φυσιν ο Θεος. Τι ποτε εστι δια
πραγματων; ∆ια της κτισεως αυτης. Εις τουτο γουν το κεφαλαιον εμπεσων ο
Ἀποστολος, και προς Ἕλληνας αποτεινομενος τους λεγοντας, οτι Ουκ εμαθομεν εξ
αρχης παρα των Γραφων θεογνωσιαν, ορα πως απελογησατο. Ειπων γαρ, οτι
Ἀποκαλυπτεται οργη Θεου απ' ουρανου επι πασαν ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων
των την αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων, επειδη ειδεν αντιθεσιν αντιπιπτουσαν
αυτωι, και πολλους αντερωτωντας, οτι Και ποθεν ᾔδεσαν Ἕλληνες την αληθειαν του
Θεου; επηγαγε λεγων· ∆ιοτι το γνωστον του Θεου φανερον εστιν εν αυτοις. Και πως
φανερον εστιν εν αυτοις; πως δε ηδυναντο ειδεναι Θεον, και τις εδειξεν; ειπε. Ὁ γαρ
Θεος εφανερωσεν αυτοις, φησι. Ποιωι τροπωι; ποιον προφητην πεμψας; τινα
ευαγγελιστην; ποιον διδασκαλον, ει αι Γραφαι μηδεπω ησαν; Τα γαρ αορατα αυτου,
φησιν, απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, η τε αΐδιος αυτου
δυναμις και θειοτης. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι· Την κτισιν εις μεσον προεθηκε προ
των οφθαλμων παντων, ινα απο των εργων τον δημιουργον στοχαζωνται· οπερ ουν
και ετερος ελεγεν· Ἐκ γαρ μεγεθους και καλλονης κτισματων αναλογως ο
γενεσιουργος αυτων καθοραται. Ειδες το μεγεθος; θαυμασον την δυναμιν του
ποιησαντος. Ειδες το καλλος; εκπλαγηθι την σοφιαν του κοσμησαντος· οπερ ουν και
ο προφητης εμφαινων ελεγεν· Οι ουρανοι διηγουνται την δοξαν του Θεου. Πως, ειπε
μοι, διηγουνται; φωνην ουκ εχουσι, στομα ου κεκτηνται, γλωττα παρ' αυτοις ουκ
εστι, πως ουν διηγουνται; ∆ια της οψεως αυτης· οταν γαρ ιδηις το καλλος, το
μεγεθος, το υψος, την θεσιν, το σχημα, το προς τοσουτον χρονον διαρκες, ωσπερ
φωνης ακουων, και διδασκομενος δια της οψεως, προσκυνεις τον ποιησαντα σωμα
καλον ουτω και παραδοξον. Σιγαι ο ουρανος, αλλ' η οψις αυτου φωνην σαλπιγγος
λαμπροτεραν αφιησι, δι' οφθαλμων ημας, ου δι' ακοης παιδευουσα· και γαρ πεφυκεν
αυτη εκεινης η αισθησις και πιστοτερα ειναι και 49.106 σαφεστερα. Ει μεν γαρ δια
βιβλιων επαιδευσε και δια γραμματων, ο μεν ειδως γραμματα εμαθεν αν τα
εγγεγραμμενα, ο δε ουκ ειδως απηλθεν αν μηδεν εκειθεν ωφεληθεις, ει μη τις
ενηγαγεν ετερος· και ο μεν ευπορος επριατο αν το βιβλιον, ο δε πενης ουκ αν ισχυσε
κτησασθαι· παλιν ο μεν την φωνην εκεινην ειδως την δια των γραμματων
σημαινομενην εγνω αν τα εγκειμενα, ο δε Σκυθης, και ο βαρβαρος, και ο Ἰνδος, και ο
Αιγυπτιος, και παντες οι της γλωττης εκεινης απεστερημενοι απηλθον αν μηδεν
μαθοντες· επι δε του ουρανου ουκ εστι τουτο ειπειν, αλλα και Σκυθης, και βαρβαρος,
και Ἰνδος, και Αιγυπτιος, και πας ανθρωπος επι της γης βαδιζων ταυτης ακουσεται
της φωνης· ου γαρ δι' ωτων, αλλα και δι' οψεως εις την διανοιαν εμπιπτει την
ημετεραν. Ἡ δε των ορωμενων αντιληψις μια τις εστι, και ου διαφορος, καθαπερ η
των γλωσσων· εις τουτο και ιδιωτης και σοφος δυνησεται το βιβλιον ομοιως ιδειν,
και πενης και πλουσιος, και οπουπερ αν τις αφικηται, αναβλεψαι εις τον ουρανον
αρκουσαν ληψεται διδασκαλιαν απο της θεωριας· οπερ και αυτος ο προφητης
αινιττομενος και δεικνυς, οτι φωνην η κτισις αφιησι και βαρβαροις και Ἕλλησι και
πασιν απλως ανθρωποις ευσυνοπτον, ουτως ελεγεν· Ουκ εισι λαλιαι ουδε λογοι, ων
ουχι ακουονται αι φωναι αυτων. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ουκ εστιν εθνος, ουδε
γλωττα, φησιν, η μη δυναμενη συνιεναι της φωνης ταυτης· αλλα τοιουτος αυτων
εστιν ο φθογγος, ωστε δυνασθαι υπο παντων ανθρωπων ακουεσθαι, και ουχι του
ουρανου μονον, αλλα και της ημερας και της νυκτος. Και πως της ημερας και της
νυκτος; ουτος μεν γαρ και δια του καλλους, και δια του μεγεθους, και δια των
αλλων απαντων εκπληττει τους θεατας, και προς το θαυμα του δημιουργησαντος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

αυτον παραπεμπει, η δε ημερα και η νυξ τι τοιουτον αν εχοιεν ημιν επιδειξασθαι;
Τοιουτον μεν ουδεν, ετερα δε ουκ ελαττονα τουτων, τον ρυθμον, την ταξιν την μετ'
ακριβειας απασης. Ὅταν γαρ εννοησηις πως τον ενιαυτον απαντα διενειμαντο, και
καθαπερ εν ζυγωι και πλαστιγγι του παντος διαστηματος το μηκος διειλαντο,
εκπλαγησηι τον ταξαντα. Καθαπερ γαρ τινες αδελφαι τον πατρωιον διανειμαμεναι
κληρον μετα πολλης της αγαπης, ουδε το τυχον αλληλαις επηρεαζουσαι· ουτω δη
και η ημερα και η νυξ μετα ακριβειας πασης τον ενιαυτον εν ισομοιριαι τοσαυτηι
διενειμαντο, και τους οικειους διατηρουσιν ορους, και ουδεποτε ετερα την ετεραν
εξωθησεν· ουδεποτε ουν εν χειμωνι μακρα γεγονεν η ημερα, ωσπερ ουδεποτε εν
θερει μακρα γεγονεν η νυξ, τοσουτων παρελθουσων γενεων· αλλ' εν τοσουτωι
διαστηματι και μηκει, ουδε ακαριαιον, ουχ ημιωριον, ου ριπην οφθαλμου η ετερα
την ετεραν επλεονεκτησε.
γʹ. ∆ια ταυτα και ο ψαλμωιδος εκπλαγεις αυτων την ισοτητα, εβοα λεγων·
Νυξ νυκτι αναγγελλει γνωσιν. Ἂν ταυτα ειδηις φιλοσοφειν, θαυμασεις τον ουτω
παρα την αρχην ταξαντα τους ακινητους τουτους ορους. Ἀκουετωσαν τουτων οι
πλεονεκται και των αλλοτριων εφιεμενοι χρηματων, και μιμεισθωσαν ημερας και
νυκτος την ισοτητα· ακουετωσαν οι πεφυσιωμενοι και μεγαλοφρονουντες, και μη
βουλομενοι των πρωτειων ετεροις παραχωρειν. Ἡ ημερα τηι νυκτι παραχωρει, και
ουκ επιβαινει τοις αλλοτριοις οροις· συ δε αει τιμης απολαυων ουκ ανεχηι τοις
αδελφοις μεταδουναι ταυτης; Και σκοπει 49.107 μοι νομοθετου σοφιαν. Ἐν χειμωνι
μακραν εταξεν ειναι 49.107 την νυκτα, οτε απαλωτερα τα σπερματα και
καταψυχεσθαι δεομενα μαλλον, και θερμοτερας ουκ ανεχεται της ακτινος· επειδαν
δε αυξηθηι, συναυξεται παλιν αυτοις η ημερα, και τοτε γινεται μακροτερα, οταν ο
καρπος ακμαζηι λοιπον. Ου τοις σπερμασι δε τουτο, αλλα και τοις σωμασιν
επιτηδειον. Ἐπειδαν γαρ του χειμωνος και ναυτης, και κυβερνητης, και οδοιπορος,
και στρατιωτης, και γεωργος τα πολλα οικοι καθηνται τωι κρυμωι συνδεδεμενοι, και
αργιας καιρος ο του χειμωνος εστι, το πλεον του χρονου εις νυκτα αναλισκεσθαι
εποιησεν ο Θεος, ινα μη περιττον ηι της ημερας το μηκος, ουδεν δυναμενων ποιειν
των ανθρωπων. Τι αν τις ειποι των ωρων την ευταξιαν; πως και αυται καθαπερ
παρθενοι τινες χορευουσαι εν κυκλωι μετα πολλης της ευταξιας αλληλας
διαδεχονται, και κατα μικρον και αψοφητι προς τας εναντιας αι μεσαι διαβιβαζουσαι
ου παυονται; ∆ια τουτο ουτε απο χειμωνος ημας διαδεχεται θερος, ουτε εκειθεν
χειμων ευθεως, αλλα μεσον παρεμβεβληται το εαρ, ωστε ηρεμα και κατα μικρον
διαδεχομενων ημων, πεπυκνωμενα τα σωματα αλυπως προσαγειν τωι θερει. Ἐπειδη
γαρ αι αθροαι προς το εναντιον μεταβολαι νοσον και βλαβην τικτουσι την εσχατην,
ωικοδομησεν ο Θεος απο μεν του χειμωνος ημας το εαρ διαδεχεσθαι, απο δε του
εαρος το θερος, απο δε του θερους το μετοπωρον, και ουτω τωι χειμωνι παραπεμπειν,
ωστε αβλαβεις και κατα μικρον τας μεταβολας τας εκ των εναντιων ωρων δια των
μεσων ημιν εγγινεσθαι. Τις ουν ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ος ορων μεν
ουρανον, ορων δε θαλατταν και γην, ορων δε τοσαυτην ωρων ευκρασιαν ουτως
ακριβη, και ημερας και νυκτος αδιαπτωτον ταξιν, νομιζειν αυτοματως ταυτα
γενεσθαι, αλλα μη προσκυνειν τον απαντα ταυτα μετα σοφιας της προσηκουσης
διαταξαμενον; Ἔχω τι και πλεον τουτων ειπειν· ου γαρ δη μονον το μεγεθος και
καλλος, αλλα και αυτος ο τροπος της δημιουργιας εμφαινει τον συγκροτουντα τα
παντα Θεον. Ἐπειδη γαρ κτιζοντι και δημιουργουντι παντα παρα την αρχην ου
παρημεν, ουδε ει παρημεν, ειδομεν αν πως εγενετο, της αορατου δυναμεως αυτα
κατασκευαζουσης, αυτον τον τροπον της δημιουργιας ημιν αριστον εποιησεν
εγγενεσθαι διδασκαλον, υπερ φυσεως ακολουθιαν συνθεις απαντα τα γενομενα.
Ταχα ασαφεστερον εστιν οπερ ειπον· ουκουν αναγκη σαφεστερον τουτο παλιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

ειπειν· Παντες αν ομολογησαιεν, οτι φυσεως εστιν ακολουθια το υδωρ υπερ την γην
φερεσθαι, αλλ' ουχι την γην επι των υδατων· η μεν γαρ γη πυκνη τις ουσα και
σκληρα και αντιτυπος και συνεχης, ραιδιως δυναται στεγειν των υδατων την φυσιν·
το δε υδωρ ρυτον ον και χαυνον, μαλακον τε και διαῤρεον, και τοις εμπιπτουσιν
εικον απασιν, ουδεν αν δυνηθειη σωμα στεγειν, καν σφοδρα κουφοτατον ηι·
πολλακις γουν ψηφιδος μικρας εμπεσουσης ειξε, και παρεχωρησε, και προς το βαθος
αυτην παρεπεμψεν. Ὅταν ουν ιδηις ουχι ψηφιδα μικραν, αλλα την γην απασαν
υπερανω των υδατων φερομενην και μη καταποντιζομενην, θαυμασον την δυναμιν
την υπερ φυσιν ταυτα θαυματουργουσαν. Και ποθεν τουτο δηλον, οτι η γη υπερανω
των υδατων φερεται; Ὁ προφητης τουτο φησιν, ουτω λεγων· Αυτος επι θαλασσων
εθεμελιωσεν αυτην, και επι ποταμων ητοιμασεν αυτην. Και παλιν, Τωι θεμελιωσαντι
την γην επι των υδατων. Τι λεγεις; ψηφιδα μικραν υδωρ επι των νωτων ουκ αν
δυνηθειη βαστασαι, και γην τοσαυτην φερει, και ορη, και βουνους, και πολεις, και
φυτα, και ανθρωπους. και αλογα, και ου καταποντιζεται; τι λεγω, ου καταποντιζεται;
πως κατω 49.108 θεν ομιλουντος αυτηι του υδατος τοσουτον χρονον ου διελυθη και
πηλος γεγονε το παν; Ει γαρ ξυλων φυσις υδασι βραχυν ενδιατριψασα χρονον
σηπεται και διαλυεται· και τι λεγω ξυλων φυσις, τι σιδηρου γενοιτ' αν ευτονωτερον;
αλλα και ουτος χαυνουται πολλακις, οταν διαπαντος εν υδατι μενηι· και μαλα
εικοτως· και γαρ και αυτος απο γης εχει την υπαρξιν. ∆ια τουτο πολλοι των
δραπετευοντων οικετων, επειδαν τας πεδας και τας αλυσεις επισυρομενοι φυγωσι,
παρα ρυακας υδατων ελθοντες, και δεδεμενους εναποθεμενοι τους ποδας τοις υδασι,
και χαυνοτερον ταυτηι ποιησαντες τον σιδηρον, ραιδιως λιθωι παιοντες διακλωσιν.
Ειτα σιδηρος μεν χαυνουται, και ξυλα σηπεται, και λιθοι φθειρονται υπο της των
υδατων φυσεως, γης δε ογκος τοσουτος επι τοσουτον χρονον επικειμενος τοις
υδασιν, ουτε κατεποντισθη, ουτε διελυθη και απωλετο. δʹ. Και τις ουκ αν εκπλαγειη
ταυτα και θαυμασειε, και θαῤρων αν ειποι, ουχι φυσεως ειναι εργα, αλλα της υπερ
φυσιν Προνοιας; ∆ια ταυτα τις φησιν· Ὁ κρεμασας την γην επ' ουδενος· αλλος δε τις,
Ἐν τηι χειρι αυτου τα περατα της γης· και, οτι Ἐπι θαλασσων εθεμελιωσεν αυτην. Και
δοκει μεν εναντια ταυτα ειναι, πολλην δε εχει την συμφωνιαν. Ὁ γαρ ειπων, οτι Ἐπι
των υδατων εθεμελιωσεν αυτην, ταυτον ειπε τωι ειρηκοτι, οτι επ' ουδενος αυτην
εκρεμασε· το γαρ επι υδατων εσταναι ισον εστι του κρεμασθαι επ' ουδενος. Που ουν
κρεμαται και εστηκεν; Ἄκουσον του αυτου λεγοντος· Ἐν τηι χειρι αυτου τα περατα
της γης· ουχ οτι χειρας εχει ο Θεος, αλλ' ινα μαθηις οτι η δυναμις αυτου η προνοουσα
παντων, αυτη εστιν η συγκρατουσα και διαβασταζουσα το σωμα της γης. Ἀλλ' ου
πειθηι τοις ειρημενοις; Πιστευσον τοις ορωμενοις· και γαρ και εφ' ετερου στοιχειου
την θαυματουργιαν ταυτην εστιν ευρειν. Του γαρ πυρος η φυσις ανωφερης τις εστι
και προς το υψος αει πηδαιν και αλλεσθαι πεφυκε, καν μυρια βιασηι και
καταναγκασηις, ουκ αν ανασχοιτο της κατω φορας. Πολλακις γουν δαιδα καιομενην
λαβοντες, και κατα κεφαλης κλιναντες του πυρος την ορμην ουκ ηναγκασαμεν
κατω νευσαι, αλλα και ουτως ανω τρεχει, και προς το υψος επειγεται κατωθεν· επι
δε του ηλιου τουναντιον απαν εποιησεν ο Θεος· τας γαρ ακτινας αυτου προς την γην
ετρεψε, και το φως κατω νευειν εποιησε, μονονουχι λεγων αυτωι δια του σχηματος·
Κατω βλεπε, φησι, και τοις ανθρωποις φαινε· δια γαρ εκεινους εγενου. Και λυχνου
μεν φλοξ ουκ αν ανασχοιτο τουτο παθειν, αστρον δε ουτω μεγα και θαυμαστον κατω
νευει, και προς την γην βλεπει απεναντιας τωι πυρι, δια την του κελευσαντος
δυναμιν. Βουλει και ετερον ειπω τοιουτον; Τα νωτα του ουρανου του φαινομενου
υδατα περιλαμβανει παντοθεν, και ου καταῤρει, ουδε εξισταται, καιτοι γε ουκ εστι
τοιαυτη των υδατων η φυσις· αλλ' εις μεν τα κοιλα συντρεχει ραιδιως· επειδαν δε
κεκυρτωμενον ηι σωμα, διολισθαινει παντοθεν, και ουκ αν αυτου ουδε μικρον σταιη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

μερος επι του τοιουτου σχηματος. Ἀλλ' ιδου το παραδοξον τουτο γεγονεν επι των
ουρανων· και τουτο αυτο παλιν ο προφητης αινιττομενος λεγει· Αινειτε τον Κυριον,
τα υδατα τα υπερανω των ουρανων. Και ουτε το υδωρ τον ηλιον εσβεσεν, ουτε ο
ηλιος επι τοσουτον χρονον βαδιζων κατωθεν το επικει 49.109 μενον ανεξηρανεν
υδωρ. Βουλει σε παλιν εις την γην καταγαγωμεν, και το θαυμα επιδειξωμεν; Ουχ
οραις ταυτηνι την θαλατταν, την κυματων γεμουσαν και πνευματων βιαιων; αλλ'
αυτη η θαλαττα η ευρυχωρος και μεγαλη και μαινομενη ασθενει ψαμμωι τειχιζεται.
Και σκοπει Θεου σοφιαν· ουκ αφηκεν αυτην ησυχαζειν ουδε ηρεμειν, ινα μη της
φυσεως αυτης ειναι νομισηις την ευταξιαν, αλλ' ενδον μενουσα βοαι, και ταραττεται,
και μεγαλα ηχει, και τα κυματα προς υψος διανιστησιν αφατον· επειδαν δε ελθηι
προς τους αιγιαλους, και την ψαμμον ιδηι, διαλυθεισα προς εαυτην παλιν επανεισι,
δι' αμφοτερων σε τουτων διδασκουσα, οτι ουχι φυσεως εργον εστι το μενειν αυτην
εισω των οικειων ορων, αλλα της του κατεχοντος αυτην δυναμεως. ∆ια τουτο γουν
και ασθενες το τειχιον εποιησε, και ου ξυλα και λιθους ουδε ορη τοις αιγιαλοις
περιεβαλε τουτοις, ινα μη τουτοις λογισηι του στοιχειου την ευταξιαν. Τουτο γουν
και αυτος ποτε τοις Ἰουδαιοις ονειδιζων ελεγεν· Ἐμε ου φοβηθησεσθε τον ταξαντα
αμμον οριον τηι θαλασσηι, και ουχ υπερβησεται; Ου τουτο δε μονον εστι το
θαυμαστον, οτι μεγαν και θαυμαστον τον κοσμον εποιησεν, ουδ' οτι υπερ φυσεως
ακολουθιαν αυτον συνεπηξεν, αλλ' οτι και εξ εναντιων αυτον συνεστησε, θερμου
και ψυχρου, ξηρου και υγρου, πυρος και υδατος, γης και αερος· και τα εναντια ταυτα
στοιχεια, αφ' ων τοδε το παν συνεστηκεν, αλληλοις μαχομενα υπ' αλληλων ουκ
ανηλωθη, ου το πυρ επεδραμε και ανηψεν απαντα, ου το υδωρ επελθον επεκλυσε
την οικουμενην. Ἀλλ' επι μεν των σωματων των ημετερων ταυτα γινεται, και χολης
αυξανομενης τικτεται πυρετος, και τωι παντι ζωωι λυμαινεται· και φλεγματος
πλεοναζοντος πολλα νοσηματα φυεται, και διαφθειρει το ζωον. Ἐπι δε τουδε του
παντος ουδεν τουτων συνεβη, αλλ' εκαστον μενει καθαπερ τινι χαλινωι και δεσμωι
τωι βουληματι του ποιησαντος τους οικειους διαφυλαττον ορους, και η μαχη τουτων
ειρηνης αιτια γινεται τωι παντι. Ταυτα ουχι και τυφλωι δηλα, και τοις σφοδρα
ανοητοις ευσυνοπτα, οτι εκ προνοιας τινος γεγονε και συγκρατειται; Τις γαρ ουτως
αφρων και αναισθητος, ος ορων τοσουτον σωματων ογκον, τοσουτον καλλος,
τοσαυτην συνθεσιν, τοιουτων στοιχειων μαχην διηνεκη και εναντιωσιν, και
διαμονην, μη λογισασθαι προς εαυτον και ειπειν, οτι ει μη προνοια τις ην η τον
ογκον των σωματων διακρατουσα, και μη συγχωρουσα το παν διαπεσειν, ουκ αν
εμεινεν, ουκ αν διηρκεσε; Τοσαυτη μεν ωρων ευταξια, τοσαυτη δε ημερας και νυκτος
συμφωνια, τοσουτων δε αλογων ζωων γενη, και φυτων, και σπερματων, και
βοτανων οδωι βαδιζει, και ουδεν εις την παρουσαν ημεραν ουτε διεπεσεν, ουτε
ανηλωθη καθαπαξ.
εʹ. Ου ταυτα δε μονον, αλλα και πολλα ετερα τουτων πλειονα και βαθυτερα
ην ειπειν, και περι αυτης φιλοσοφησαι της κτισεως· αλλ' εις την επιουσαν εκεινα
ταμιευσαμενοι, σπουδασωμεν τα ειρημενα μετα ακριβειας κατασχειν, και εις ετερους
εξενεγκειν. Και οιδα μεν οτι την ακοην υμων εξενισε των νοηματων το βαθος, αλλ'
εαν ολιγον νηψωμεν, και εν τουτοις εθισωμεν εαυτους, και ετεροις ραιδιως εσομεθα
διδασκαλοι. Τεως δε εκεινο προς την υμετεραν αγαπην αναγκαιον ειπειν· Ὥσπερ
εδοξασεν ημας ο Θεος δια της τοσαυτης δημιουργιας, ουτω δοξασωμεν αυτον και
ημεις δια της πολιτειας της καθαρας. Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου, φαινομενοι
μονον· και ημεις τοινυν διηγησωμεθα δοξαν Θεου, μη λεγοντες 49.110 μονον, αλλα
και σιγωντες, και τηι του βιου λαμπροτητι παντας εκπληττοντες. Λαμψατω γαρ,
φησιν, υμων το φως εμπροσθεν των ανθρωπων, οπως ιδωσιν υμων τα καλα εργα,
και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ὅταν γαρ ο απιστος ιδηι σε τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

πιστον κατεσταλμενον, σωφρονουντα, κοσμιον οντα, εκπλαγησεται και ερει·
Ἀληθως μεγας ο των Χριστιανων Θεος, οιους κατεστησεν ανθρωπους, οιους εξ οιων
εποιησεν, αγγελους αυτους εξ ανθρωπων ειργασατο. Ἂν υβρισηι τις, ου
λοιδορουνται· αν τυπτησηι τις, ουκ αγανακτουσιν· αν αδικησηι τις, υπερευχονται του
λελυπηκοτος· εχθρον ουκ εχουσι, μνησικακειν ουκ επιστανται, φλυαρειν ουκ ισασιν,
ουκ εμαθον ψευδεσθαι, επιορκειν ουκ ανεχονται, μαλλον δε ουδε ομνυειν· αλλα την
γλωτταν εκτμηθηναι αν ελοιντο προτερον, η ορκον τινα απο του στοματος
προεσθαι. Ταυτα δωμεν αυτοις περι ημων λεγειν, και την πονηραν των ορκων
συνηθειαν απελασωμεν, και τοσαυτην δωμεν τωι Θεωι τιμην, οσην τοις ιματιοις
ημων τοις πολυτελεστεροις. Πως γαρ ουκ ατοπον ιματιον μεν εχοντας των λοιπων
βελτιον μη ανεχεσθαι συνεχως αυτωι καταχρασθαι, το δε του Θεου ονομα πανταχου
περισυρειν απλως και ως ετυχε; Μη, δεομαι και αντιβολω, μη ουτω καταφρονωμεν
ημων της σωτηριας αλλα την σπουδην ην εξ αρχης εποιησαμεθα περι την εντολην
ταυτην, εις τελος αγαγωμεν. Και γαρ εγω δια τουτο συνεχη ποιουμαι την
παρακλησιν την περι των ορκων, ουκ επειδη κατεγνων υμων ραιθυμιαν, αλλ' επειδη
το πλεον κατορθωθεν υμιν ειδον, και σπευδω και επειγομαι το παν απαρτισθηναι
και τελος λαβειν. Ουτω και οι θεαται ποιουσι, τους εγγυς οντας των βραβειων
διεγειρουσι μαλλον. Μη τοινυν αποκαμωμεν μηδε ημεις, και γαρ εγγυς εστηκαμεν
του παντος κατορθωματος, και η δυσκολια παρα την αρχην ην. Ὅτε δε το πλεον της
συνηθειας υπετμηθη νυν, και μικρον υπολελειπται λοιπον, ουδε πονου χρεια τινος,
αλλα μικρας παρατηρησεως, και βραχειας τινος ακριβειας δεομεθα, ινα αυτοι
κατορθωσαντες και ετεροις γενωμεθα διδασκαλοι, και μετα παῤρησιας το ιερον
ιδωμεν Πασχα, και μετα πολλης της ηδονης διπλασιονα και τριπλασιονα της
ειωθυιας καρπωσωμεθα την ευφροσυνην. Ου γαρ ουτω το των πονων ημας
απαλλαγηναι και των ιδρωτων της νηστειας ευφραινει, ως το μετα κατορθωματος
και στεφανου λαμπρου εις την ιεραν εκεινην εορτην απαντησαι, στεφανου μηδεποτε
μαραινομενου. Ὥστε δε ταχυτεραν γενεσθαι την διορθωσιν, τουτο ποιησον ο λεγω·
Γραψον επι τον τοιχον της οικιας σου, και επι τον τοιχον της καρδιας σου την
δρεπανην την πετομενην εκεινην, και ταυτην επι της αρας πετεσθαι νομιζε, και
συνεχως αυτην αναλογιζου· καν ετερον ομνυοντα ιδηις, επισχες, κωλυσον, και των
οικετων επιμεληθητι των σων. Ἂν γαρ τουτο σκοπησωμεν, οπως μη μονον αυτοι
κατορθωσαιμεν, αλλα και ετερους εις τουτο εναγαγοιμεν, ταχεως αυτοι προς το
περας ηξομεν. Οι γαρ ετερους παιδευειν καταδεξαμενοι, ερυθριασομεν και
αισχυνουμεθα, α τοις αλλοις επιταττομεν, ταυτα ελλιμπανοντες αυτοι φανηναι.
Ουδε χρεια πλειονων λογων· πολλα γαρ και τα πρωην ειρημενα, και ταυτα δε
υπομνησεως χαριν μονης ειρηται. Ὁ δε Θεος, ο μαλλον ημων των ημετερων
φειδομενος ψυχων, και εν τουτωι και εν παντι καταρτισειεν ημας αγαθωι, ινα
πληρωσαντες παντα καρπον δικαιοσυνης, 49.111 καταξιωθωμεν της βασιλειας των
ουρανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου 49.112 και
μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.111 Ἔπαινος των μετα την εστιασιν απηντηκοτων εις την
ακροασιν· και φυσιολογια κοσμου· και κατα των θεοποιουντων την
κτισιν· και περι του μη ομνυειν. Ὁμιλια ιʹ.
αʹ. Χαιρω και συγχαιρω πασιν υμιν, οτι την παραινεσιν ημων, ην υπερ των μη
νηστευοντων και δια τουτο απολιμπανομενων εποιησαμεθα πρωην, εις εργον υμεις
εξηνεγκατε. Και γαρ πολλους οιμαι των ηριστηκοτων παρειναι τημερον, και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

καλον ημιν συλλογον τουτον πληρουν· και τουτο στοχαζομαι εκ του λαμπροτερον
ημιν το θεατρον γενεσθαι και πλειω των ακροωμενων την συνοδον. Ου ματην, ως
εοικε, τους πολλους περι αυτων πρωην ανηλωσαμεν λογους, την υμετεραν αγαπην
παρακαλουντες ελκειν προς την μητερα αυτους, και πειθειν, ως εξεστι και μετα
τροφην σωματικην και τροφης μετασχειν πνευματικης. Ποτε γαρ, ειπε μοι, βελτιον
πεποιηκατε, αγαπητοι; τηι παρελθουσηι συναξει, οτε μετα την τραπεζαν επι υπνον
ετρεπεσθε, η νυν, οτε μετα την τραπεζαν προς την ακροασιν των θειων απηντηκατε
νομων; οτε επι της αγορας διετριβετε, και συνεδριων μετειχετε ουδεν εχοντων
χρηστον, η νυν, οτε μετα των αδελφων εστηκατε των υμετερων, και προφητικων
ακουετε λογων; Ουκ εστιν αισχυνη το φαγειν, αγαπητοι, αλλα τι; Το φαγοντα μενειν
οικοι και υστερειν της ιερας ταυτης εορτης. Οικοι μεν γαρ μενων αργοτερος εσηι και
νωθεστερος, ενταυθα δε ελθων παντα υπνον και πασαν ραιθυμιαν αποτιναξεις· ου
ραιθυμιαν δε μονον, αλλα και αθυμιαν απασαν αποθεμενος, ραιων και ευθυμοτερος
εν απασιν εσηι τοις συμπιπτουσι πραγμασι. Και τι χρη τα αλλα λεγειν; Στηθι μονον
εγγυς του νηστευοντος, και μετελαβες αυτου ευθεως της ευωδιας· μυρον γαρ εστιν ο
νηστευων πνευματικον, και δια των οφθαλμων και δια της γλωττης και δια παντων
εμφαινων την της ψυχης ευταξιαν. Ταυτα ουχι κατηγορων των ηριστηκοτων ειπον,
αλλ' ινα δειξω της νηστειας το κερδος. Νηστειαν δε ου την αποχην λεγω των
βρωματων μονον, αλλα και προ ταυτης την των αμαρτηματων αποχην· επει και ο
εστιαθεις, και ενταυθα μετα της προσηκουσης παραγενομενος σωφροσυνης, ου πολυ
του νηστευοντος απολιμπανεται, ωσπερ ουν ο νηστευσας και μη μετα σπουδης και
ακριβειας τοις λεγομενοις προσεχων, ουδεν απο της νηστειας καρπωσεται μεγα. Ὁ
γαρ εσθιων και συναξεως αγιας κοινωνων μετα της προσηκουσης σπουδης, του
μηδεν εσθιοντος και απολιμπανομενου πολυ βελτιων εστιν· ουδεν γαρ τοιουτο το μη
φαγειν ημας ωφελησαι δυνησεται, οσα ωφελει και διδωσιν αγαθα το πνευματικης
μετασχειν διδασκαλιας. Που γαρ ετερωθι ταυτα ακουσηι απερ ενταυθα φιλοσοφεις;
Ἂν εις δικαστηριον απελθηις, αμφισβητησεις εκει και μαχαι· αν εις βουλευτηριον, η
των πολιτικων πραγματων φροντις· αν εις οικιαν, των ιδιωτικων η μεριμνα
κατατρυχει παντοθεν· αν εις συλλογους και συνεδρια της αγορας, παντα κακει γηινα
και φθαρτα· 49.112 η γαρ περι των ωνιων, η περι των εισφορων, η περι τραπεζης
πολυτελους, η περι χωριων πρασεως, η περι συμβολαιων ετερων, η περι διαθηκων, η
περι κληρονομιων, η περι ετερων τινων τοιουτων απαντες τοις εκει συλλεγομεγοις
οι λογοι γινονται. Καν εις αυτας δε εισελθηις τας βασιλικας αυλας, και εκει παλιν τα
αυτα ακουσηι διαλεγομενων απαντων περι χρηματων, περι δυναστειας, περι δοξης
της ενταυθα τιμωμενης, πνευματικον δε ουδεν· ενταυθα δε τουναντιον απαν, περι
του ουρανου και των εν ουρανωι πραγματων, περι ψυχης, περι ζωης της ημετερας,
και τινος ενεκεν γεγοναμεν, και δια τι τοσουτον διατριβομεν ενταυθα χρονον, και
επι τισιν αποδημουμεν εντευθεν, και τι μετα ταυτα ημας διαδεξεται, και τινος
ενεκεν το σωμα ημιν πηλινον, και τις η του θανατου φυσις, και τι ποτε εστιν η
παρουσα ζωη, και τις η μελλουσα, και ουδεν απλως γηινον, αλλα παντες περι
πνευματικων ημιν οι λογοι γινονται· και μεγαλα της σωτηριας ημων λαβοντες
εφοδια, ουτως εντευθεν απελευσομεθα μετα χρηστης της ελπιδος.
βʹ. Ἐπει ουν ουκ εικη τα σπερματα κατεβαλομεν, αλλ' ωσπερ υμας
παρεκαλεσα παντας εθηρευσατε τους απολειφθεντας υμων, φερε και ημεις υμας
αμειψωμεθα, και μικρα των προτερον ειρημενων υμας αναμνησαντες, τα λειπομενα
αποδωμεν παλιν. Τινα ουν ην τα πρωην ειρημενα; Ἐζητουμεν πως και τινι τροπωι
προ της των Γραφων δοσεως τα καθ' ημας ωικονομησεν ο Θεος, και ελεγομεν, οτι δια
της κτισεως επαιδευσεν ημων το γενος, ουρανον εκτεινας και εις το μεσον προθεις,
βιβλιον μεγιστον, και ιδιωταις και σοφοις, και πενησι και πλουσιοις, και Σκυθαις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

βαρβαροις, και πασιν απλως τοις την γην οικουσι χρησιμον, βιβλιον πολυ μειζον του
πληθους των διδασκομενων ον. Πολλα και περι νυκτος και ημερας, και της τουτων
ευταξιας, και του ρυθμου του μετα ακριβειας υπ' αυτων φυλαττομενου διελεχθημεν·
πολλα και περι του χορου των ωρων του ετους, και της τουτων ισοτητος. Καθαπερ
γαρ η ημερα της νυκτος ουδε ημιωριον πλεονεκτει κατα παντα τον ενιαυτον· ουτω
και αυται προς αλληλας εξ ισης τας ημερας διενειμαντο πασας. Ἀλλ' οπερ και
εμπροσθεν ελεγον, οτι ου το μεγεθος και το καλλος της κτισεως δεικνυσι τον
∆ημιουργον μονον, αλλα και ο τροπος αυτος της συμπηξεως, και το υπερ φυσεως
ακολουθιαν ειναι της δημιουργιας τον τροπον. Φυσεως μεν γαρ ακολουθια ην, το
υδωρ υπερ την γην φερεσθαι· νυν δε τουναντιον ορωμεν, την γην υπο των υδατων
βασταζομενην. Φυσεως ην ακολουθια, το πυρ ανω τρεχειν· νυν δε το εναντιον
βλεπομεν κατω προς την γην τετραμμενας του ηλιου τας ακτινας, και τα υδατα
υπερανω των ουρανων οντα, και ου διολισθαινοντα, και τον ηλιον κατωθεν
τρεχοντα, και ουδε σβεννυμενον υπο των υδατων, ουτε αφανιζοντα την νοτιδα
εκεινην. Προς τουτοις ειρηκαμεν, οτι εκ τετταρων στοιχειων τοδε το παν
συνεστηκεν εναντιων αλληλοις και μαχομενων, και θατερον το ετερον ου
κατηναλωσε. 49.113 καιτοιγε αλληλων οντα αναλωτικα. Ὅθεν δηλον, οτι δηναμις
τις αορατος αυτα χαλινοι, και δεσμος γινεται η του Θεου βουλησις. Τουτωι πλεον
ενδιατριψαι σημερον βουλομαι τωι λογωι· αλλα διαναστητε, και προσεχετε μετ'
ακριβειας ημιν. Ὥστε δε σαφεστερον γενεσθαι το θαυμα, απο του σωματος του
ημετερου την διδασκαλιαν την περι τουτων ποιησομαι. Και γαρ το σωμα το ημετερον
το βραχυ τουτο και μικρον εκ τετταρων συνεστηκε στοιχειων, θερμου μεν του
αιματος, ξηρου δε της χολης της ξανθης· και υγρου μεν του φλεγματος, ψυχρου δε
της μελαινης χολης. Και μη τις αλλοτριον ημων ειναι νομιζετω τουτον τον λογον· Ὁ
γαρ πνευματικος ανακρινει μεν τα παντα, αυτος δε υπ' ουδενος αναπρινεται. Ουτω
και Παυλος γεωργικων ηψατο θεωρηματων, περι αναστασεως ημιν διαλεγομενος,
και φησιν· Ἄφρον, συ ο σπειρεις ου ζωοποιειται, εαν μη αποθανηι. Ει δε ο μακαριος
εκεινος τους της γεωργιας εκινει λογους, ουδε ημιν μεμψοιτο τις ιατρικων
απτομενοις νοηματων· περι γαρ δημιουργιας Θεου νυν ημιν ο λογος· και αναγκαια
γενοιτ' αν ημιν αυτη των νοηματων η υποθεσις. Ὅπερ ουν εφθην ειπων, εκ
τετταρων ημιν στοιχειων τουτο το σωμα συνεστηκε, καν το ετερον στασιασηι μεχρι
παντος, θανατος απο της στασεως γινεται ταυτης· οιον της χολης πλεοναζουσης,
τικτεται πυρετος, καν επικρατησηι περα του μετρου, ταχιστην επαγει την τελευτην·
παλιν του ψυχρου πλεοναζοντος, παρεσεις και τρομοι και αποπληξιαι και μυρια
ετερα νοσηματα τικτεται· και ολως εκαστη νοσηματων ιδεα απο της πλεονεξιας των
στοιχειων γινεται τουτων, οταν το ετερον τους οικειους υπερβαν ορους κατα των
λοιπων τυραννηι, και την συμμετριαν λυμηνηται πασαν. 49.113 Ἐρωτησον τοινυν
τον λεγοντα αυτοματα ειναι τα παντα, και αφ' εαυτων συνεσταναι. Ει το βραχυ
τουτο σωμα και μικρον, και φαρμακων απολαυον και ιατρικης επιστημης, και της
διοικουσης αυτο ψυχης ενδον, και φιλοσοφιας πολλης, και μυριων ετερων
βοηθηματων, ουκ ισχυει διαπαντος εν ευταξιαι μενειν, αλλ' απολλυται και
διαφθειρεται πολλακις, εν αυτωι ταραχης γενομενης· πως αν ο τοσουτος κοσμος
τοσουτους ογκους σωματων εχων, και εκ των αυτων συγκειμενος στοιχειων, ει μη
πολλης απηλαυσε προνοιας, εμεινεν αν επι τοσουτον χρονον αταραχος; Ουδε γαρ αν
εχοι λογον, το μεν προνοιας απολαυον ημων σωμα και της εξωθεν και της ενδοθεν,
μολις διαρκειν προς την εαυτου συστασιν· τον δε τοσουτον κοσμον, μηδεμιας
απολαυοντα προνοιας, επι τοσαυτα ετη μηδεν τοιουτον παθειν, οιον το σωμα το
ημετερον. Πως γαρ ουδε εν των στοιχειων τουτων, ειπε μοι, τους οικειους υπερεβη
ορους, και τα λοιπα κατηναλωσεν απαντα; τις δε αυτα συνηγαγεν απ' αρχης; τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

εδησε, τις εχαλινωσε, τις επι τοσουτον διακρατει χρονον; Και γαρ ει μεν απλουν και
μονοειδες ην του κοσμου το σωμα, ουχ ουτως αδυνατον ην το λεγομενον· οταν δε
μαχη τοσαυτη των στοιχειων εξ αρχης ηι, τις ουτως ανοητος ως εννοησαι, οτι χωρις
του συναγοντος συνηλθε ταυτα αυτοματα, και συνελθοντα εμεινεν; Ει γαρ ημεις
ουχι φυσει, αλλα προαιρεσει προς αλληλους εχθρωδως εχοντες ουκ αν αυτοματοι
συμβαιημεν, εως αν εχθροι μενωμεν και προς αλληλους εχωμεν αηδως, αλλ' ετερου
δεομεθα του συναγοντος ημας, και μετα το συναγαγειν επισφιγγοντος, και πειθοντος
μενειν επι της καταλλαγης, και μη πα 49.114 λιν αποπηδαιν· πως αν τα μητε
λογισμου μητε αισθησεως τινος μετεχοντα στοιχεια, και φυσει πολεμια αλληλοις
οντα και εχθρα συνηλθε και συνεβη, και μετ' αλληλων εμεινεν, ει μη δυναμις τις ην
αῤρητος, η και συναγουσα, και μετα το συναγαγειν διαπαντος μετα του δεσμου
τουτου κατεχουσα;
γʹ. Ουχ οραις πως τουτο το σωμα της ψυχης αποστασης διαῤρει, και
μαραινεται, και απολλυται, και προς την οικειαν εκαστον των στοιχειων
επανερχεται ληξιν; Το αυτο δη τουτο και επι τουδε εγενετο αν του κοσμου, ει
κατελιπεν αυτον ερημον της οικειας προνοιας η διαπαντος αυτον κοβερνωσα
δυναμις. Ει γαρ πλοιον ανευ κυβερνητου ου συνισταται, αλλα καταποντιζεται
ευκολως, ο κοσμος πως αν συνεστη επι τοσουτον χρονον μηδενος αυτον
κυβερνωντος; Και ινα μηδεν ειπω πλεον, νομισον ειναι πλοιον τον κοσμον, τροπιν
υποκεισθαι την γην, ιστια τον ουρανον, επιβατας τους ανθρωπους, πελαγος την
υποκειμενην αβυσσον· πως ουν επι τοσουτου χρονου ναυαγιον ουκ εγενετο; εασον
γουν πλοιον μιαν ημεραν χωρις κυβερνητου και ναυτων, και οψει
καταποντιζομενον ευθεως· αλλ' ο κοσμος ουδεν τοιουτον επαθε πεντακισχιλια και
πολλωι πλειονα λοιπον ετη εχων. Και τι λεγω πλοιον; καλυβην μικραν επηξατο τις
εν ταις αμπελοις, και του καρπου συναιρεθεντος αφηκεν ερημον, και ουδε δυο
πολλακις ημερας διαμενει, αλλα διαλυεται και καταπιπτει ταχεως. Ειτα καλυβη μεν
ουκ αν σταιη χωρις του προνοουντος, δημιουργημα δε τοσουτον ουτω καλον και
θαυμαστον, και νομοι νυκτος και ημερας, και ωρων ενηλλαγμεναι χορειαι, και
φυσεως δρομος ποικιλος τις και παντοδαπος εν γηι και θαλαττηι, και αερι, και
ουρανωι, και φυτοις, και ζωοις πετομενοις, νηχομενοις, βαδιζουσιν, ερπουσι, και εν
τωι παντων εκεινων κυριωτερωι των ανθρωπων γενει, πως αν διεμεινεν επι
τοσουτον αδιαπτωτος χρονον χωρις προνοιας τινος; Μετα γαρ των ειρημενων
επελθε μοι τους λειμωνας τωι λογωι, τους παραδεισους, τα γενη των ανθων, τας
βοτανας απασας, τας χρειας αυτων, την ευωδιαν, τα σχηματα, την θεσιν, τα ονοματα
μονον· τα δενδρα τα εγκαρπα, τα ακαρπα· των μεταλλων την φυσιν· των ζωων των
εν θαλαττηι, των εν τηι γηι, των νηκτων, των αεροπορων· τα ορη, τας ναπας, τους
δρυμους, τον κατω λειμωνα, τον ανω λειμωνα και γαρ εν τηι γηι λειμων και εν τωι
ουρανωι λειμων, τα ποικιλα των αστρων ανθη, κατω ροδα, ανω ιρις. Βουλει και επι
των ορνιθων σοι δειξω λειμωνα; καταμαθε του ταω το σωμα το ποικιλον και πασαν
υπερβαινον βαφην, τους πορφυριζοντας στρουθους. Ἐννοησον μοι το καλλος του
ουρανου ποσον εχει χρονον και ουκ ημαυρωθη, αλλ' ωσπερ σημερον
κατασκευασθεις, ουτως εστιν αποστιλβων και λαμπρος· της γης την δυναμιν, πως
ουκ ητονησεν αυτης η γαστηρ τοσουτον τικτουσα χρονον. Ἐννοησον μοι τας πηγας
πως αναβλυζουσι, και ουκ επελιπον εξ ου γεγονασι διηνεκως βρυουσαι και ημεραν
και νυκτα πασαν· εννοησον μοι την θαλατταν, ποσους δεχομενη ποταμους ουχ
υπερεβη το μετρον. Ἀλλα μεχρι τινος διωκομεν ακιχητα; Ἄξιον εφ' εκαστωι των
ειρημενων λεγειν· Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε! παντα εν σοφιαι εποιησας.
Ἀλλα τις ο σοφος των απιστων λογος, οταν απαντα ταυτα διελθωμεν προς αυτους,
το μεγεθος, το καλλος της κτισεως, την δαψιλειαν, την αφθονιαν την εν απασιν;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

Αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα εστιν εγκλημα, φησιν, οτι ουτω 49.115 καλον και μεγαν
τον κοσμον εποιησεν ο Θεος· ει μη γαρ αυτον καλον και μεγαν εποιησεν ο Θεος, ουκ
αν αυτον εθεοποιησαμεν· νυν δε εκπλαγεντες αυτου το μεγεθος, και θαυμασαντες
αυτου το καλλος, ενομισαμεν αυτον ειναι θεον. Ἀλλ' εωλος ουτος ο λογος εστιν.
Ὅτι γαρ ουτε το μεγεθος ουτε το καλλος της ασεβειας αιτιον, αλλ' η εκεινων ανοια,
δεικνυμεν ημεις οι μηδεν τοιουτον παθοντες ποτε. Τινος γαρ ενεκεν αυτον ουκ
εθεοποιησαμεν; ου τοις αυτοις οφθαλμοις αυτον βλεπομεν; ου τα αυτα της κτισεως
απολαυομεν απερ και εκεινοι; ου την αυτην ψυχην κεκτημεθα; ου το αυτο σωμα
εχομεν, ου την αυτην πατουμεν γην; πως ημας ουκ επεισε το καλλος και το μεγεθος
τα αυτα νοησαι εκεινοις; Ουκ εντευθεν δε τουτο εσται δηλον μονον, αλλα και
ετερωθεν. Ὅτι γαρ ου δια το καλλος αυτον εθεοποιησαν, αλλα δια την οικειαν
ανοιαν, τον πιθηκον τινος ενεκεν προσεκυνησαν, τον κροκοδειλον, τον κυνα, τα
ευτελεστατα των ζωων; Ὄντως Ἐματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων, και
εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια· φασκοντες γαρ ειναι σοφοι εμωρανθησαν.
Πλην αλλ' ουκ απο τουτων απολογησομεθα μονον, αλλα και ετερον τι πλεον
ερουμεν.
δʹ. Ταυτα γαρ ανωθεν ο Θεος προειδως, και ταυτην αυτων ανειλε την
προφασιν κατα την αυτου σοφιαν· δια τουτο ου μονον θαυμαστον και μεγαν τον
κοσμον εποιησεν, αλλα και φθαρτον και επικηρον, και της ασθενειας αυτου πολλα
δειγματα εγκατεθετο, και οπερ επι των αποστολων εποιησε, τουτο και επι του
κοσμου παντος. Τι δε επι των αποστολων εποιησεν; Ἐπειδη πολλα σημεια και
θαυματα εποιουν και μεγαλα και παραδοξα, ειασεν αυτους συνεχως μαστιζεσθαι,
ελαυνεσθαι, δεσμωτηριον οικειν, ασθενειαις περιπιπτειν σωματικαις, εν διηνεκεσιν
ειναι θλιψεσιν, ινα μη των σημειων το μεγεθος θεους αυτους παρα τοις ανθρωποις
νομιζεσθαι ποιησηι· δια τουτο, τοσαυτην δους χαριν, το σωμα αφηκεν ειναι θνητον,
πολλοις δε και επινοσον, και ου μετεβαλεν αυτων την ασθενειαν, ινα εγγυησηται
την φυσιν. Και ουκ εμος ουτος ο λογος, αλλ' αυτου του Παυλου ουτω λεγοντος· Ἐαν
γαρ και θελησω καυχησασθαι, ουκ εσομαι αφρων· φειδομαι δε, μη τις εις εμε
λογισηται υπερ ο βλεπει, η ακουει τι εξ εμου· και παλιν· Ἔχομεν δε τον θησαυρον
τουτον εν οστρακινοις σκευεσι. Τι δε εστιν, Ἐν οστρακινοις σκευεσιν; Ἐν τωι σωματι
τουτωι, φησι, τωι θνητωι και επικηρωι. Καθαπερ γαρ το οστρακον εκ πηλου και πυρος
γινεται, ουτω δη και το σωμα των αγιων εκεινων πηλινον ον, και του πνευματικου
πυρος δεξαμενον την ενεργειαν, γεγονεν οστρακον. Και τινος ενεκεν τουτο
γεγενηται, και θησαυρον τοσουτον και χαρισματων δαψιλειαν θνητωι και φθαρτωι
σωματι εναπεθετο; Ἵνα η υπερβολη της δυναμεως ηι του Θεου, και μη εξ ημων. Ὅταν
γαρ ιδηις τους αποστολους νεκρους μεν ανιστωντας, αυτους δε ασθενουντας και μη
δυναμενους απαλλαγηναι της αῤρωστιας, εισηι σαφως οτι η του νεκρου αναστασις ου
της δυναμεως του αναστησαντος, αλλα της ενεργειας της του Πνευματος γεγονεν.
Ὅτι γαρ ηῤρωστουν συνεχως, ακουσον τι φησιν ο Παυλος περι Τιμοθεου· Οινωι
ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας· και παλιν περι
ετερου· Τροφιμον δε απελιπον εν Μιλητωι ασθενουντα· και Φιλιππησιοις επιστελλων
ελεγεν, οτι Ἐπαφροδιτος ησθενησε πα 49.116 ραπλησιον θανατωι. Ει γαρ και τουτων
οντων θεους αυτους ειναι ενομισαν, και θυειν επεχειρησαν, λεγοντες, Οι θεοι
ομοιωθεντες ανθρωποις κατεβησαν προς ημας, ει μη ταυτα εγενετο, που ουκ αν
εξεβησαν ασεβειας, τα θαυματα τοτε ορωντες; Ὥσπερ ουν ενταυθα δια το μεγεθος
των σημειων και την φυσιν αφηκεν εν ασθενειαι μενειν, και τους επαλληλους
συνεχωρησε πειρασμους, ινα μη νομισθωσιν ειναι θεοι, ουτω και επι της κτισεως
παραπλησιον τι τουτοις εποιησε. Και γαρ καλην αυτην και μεγαλην, και φθαρτην
παλιν κατεσκευασε. Και αμφοτερα ταυτα αι Γραφαι φιλοσοφουσιν· ο μεν γαρ το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

καλλος των ουρανων διηγουμενος, ουτω φησιν· Οι ουρανοι διηγουνται δοξαν Θεου·
και παλιν Ὁ στησας τον ουρανον ωσει καμαραν, και διατεινας αυτον ως σκηνην επι
της γης· και παλιν· Ὁ κατεχων τον γυρον του ουρανου. Ἕτερος δε δεικνυς οτι ει και
καλος και μεγας, αλλα φθαρτος εστιν, ουτω φησι· Κατ' αρχας συ, Κυριε, την γην
εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι ουρανοι· αυτοι απολουνται, συ δε
διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται, και ωσει περιβολαιον ελιξεις
αυτους, και αλλαγησονται. Και παλιν περι του ηλιου φησιν ο ∆αυιδ, οτι Ὡς νυμφιος
εκπορευομενος εκ παστου αυτου· αγαλλιασεται ως γιγας δραμειν οδον. Ειδες το
καλλος του αστρου και το μεγεθος πως σοι παρεστησε; Καθαπερ γαρ εκ πασταδος
τινος νυμφιος φανεις, ουτως ο ηλιος υπο την εω τας ακτινας αφιησι, και ωσπερ τινι
κροκωτωι παραπετασματι τον ουρανον καλλωπιζων, και ροδοειδεις ποιων τας
νεφελας, και ανεμποδιστως τρεχων πασαν την ημεραν, ουδενι διακοπτεται προς τον
δρομον κωλυματι. Ειδες τοινυν το καλλος αυτου, ειδες αυτου το μεγεθος; βλεπε και
της ασθενειας αυτου το δειγμα. Και γαρ και τουτο δηλων σοφος τις ελεγε· Τι
φωτεινοτερον ηλιου; φησι, και τουτο εκλειπει. Ουκ απο τουτου δε μονον αυτου την
ασθενειαν εστιν ιδειν, αλλα και εν ταις των νεφελων συνδρομαις. Νεφους γουν
υποδραμοντος πολλακις τας ακτινας αφεις, και φιλονεικησας διαῤρηξαι το νεφος
ουκ ισχυσε, παχυτερας της νεφελης ουσης και ουκ ανασχομενης αυτωι διασχειν.
Ἀλλα τα σπερματα τρεφει, φησι· και μην ουκ αυτος τρεφει μονος, αλλα και γης
δειται, και δροσου, και υετων, και ανεμων, και της των ωρων ευμοιριας· καν μη
ταυτα απαντα συνδραμηι, περιττη η του ηλιου γινεται χρεια. Τουτο δε ουκ αν ειη
Θεου, το δεισθαι ετερων προς απερ αν βουληται ποιειν· Θεου γαρ ιδιον μαλιστα το
ανενδεες. Αυτος γουν ουχ ουτω τα σπερματα εξηγαγεν απο της γης, αλλ' εκελευσε
μονον, και παντα εβλαστησε. Και παλιν, ινα μαθηις οτι ουχ η των στοιχειων φυσις,
αλλα το προσταγμα αυτου παντα ποιει, αυτα τε τα στοιχεια ουκ οντα παρηγαγε, και
επι των Ἰουδαιων, ουδενος δεηθεις, το μαννα κατηγαγεν· Ἄρτον γαρ, φησιν,
ουρανου εδωκεν αυτοις. Και τι λεγω, προς την των καρπων ακμην οτι ετερων δειται
στοιχειων προς την αυτων συστασιν, οπου γε και αυτος πολλων χρηιζει προς
συστασιν, και ουκ αν αυτος αρκεσειεν εαυτωι; Και γαρ ινα βαδιζηι, του ουρανου δειται
καθαπερ εδαφους τινος υποκειμενου, και ινα φαινηται, της του αερος καθαροτητος
και λεπτοτητος, ωστε αν πυκνωθηι περα του μετρου και ουτος, ουκ ισχυει δειξαι το
εαυτου φως εκεινος, 49.117 και ινα μη πασιν αφορητος ηι, μηδε κατακαυσηι παντα,
ψυχροτητος δειται παλιν και δροσου. Ὅταν ουν και περιγινηται αυτου στοιχεια
ετερα, και την ασθενειαν αυτου διορθωται περιγινεται μεν ως νεφελαι και τοιχοι,
και αλλα τινα σωματα αποκρυπτοντα αυτου το φως· διορθουται δε αυτου την
αμετριαν ως δροσοι, και πηγαι, και ψυχροτης αερος, πως αν ουτος ειη Θεος; Τον γαρ
Θεον ανενδεη ειναι χρη, και μηδενος δεισθαι, και πασιν απαντων αιτιον ειναι των
καλων, και παρα μηδενος κωλυεσθαι· καθαπερ ουν και περι του Θεου φησιν ο
Παυλος και ο προφητης Ἡσαΐας, ο μεν ουτω λεγων εκ προσωπου αυτου· Τον
ουρανον και την γην εγω πληρω, λεγει Κυριος· και παλιν· Θεος εγγιζων εγω ειμι, και
ου Θεος ποῤρωθεν· και παλιν ο ∆αυΐδ· Ειπα τωι Κυριωι· Κυριος μου ει συ, οτι των
αγαθων μου ου χρειαν εχεις. Ὁ δε Παυλος το ανενδεες αυτου δηλων, και δεικνυς οτι
αμφοτερα ταυτα μαλιστα εστι Θεου, το μηδενος δεισθαι, και πασιν αυτον απαντα
χορηγειν, ουτω πως φησιν· Ὁ Θεος ο ποιησας τον ουρανον και την γην και την
θαλασσαν, ου προσδεομενος τινος αυτος, διδους πασι ζωην και πνοην, και τα παντα.
εʹ. Ἐνην μεν ουν και τα λοιπα στοιχεια επελθειν, τον ουρανον, τον αερα, την
γην, την θαλατταν, και δειξαι αυτων την ασθενειαν, και πως εκαστον του πλησιον
δειται, και τουτου χωρις απολλυται και διαφθειρεται. Και γαρ και η γη, εαν
απολιπωσιν αυτην αι πηγαι και η παρα της θαλαττης και των ποταμων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

ενσπειρομενη νοτις, καταφρυγεισα ταχεως απολλυται· και τα λοιπα δε στοιχεια
αλλων δειται, και αηρ ηλιου, ωσπερ ηλιος αερος· αλλ' ινα μη μακροτερον ποιωμεν
τον λογον, εκ των ειρημενων ικανας τοις βουλομενοις αφορμας δοντες
αρκεσθησομεθα. Ει γαρ ο πασης της κτισεως θαυμαστοτερος ηλιος ουτως ασθενης ων
και ενδεης ωφθη, πολλωι μαλλον τα λοιπα του κοσμου μερη· οπερ ουν ειπον τοις
φιλοπονοις εκεινα δους αναλεγεσθαι, αυτος απο των Γραφων υμιν διαλεξομαι
παλιν, δεικνυς οτι ουχ ο ηλιος μονος, αλλα και απας φθαρτος εστιν ουτος ο κοσμος.
Ὅταν γαρ αλληλων αναλωτικα τα στοιχεια ηι, και κολαζηι μεν του ηλιου την
δυναμιν ψυχροτης επιγινομενη πλεον, αναλισκηι δε ταυτην το θερμον παλιν
επικρατησαν, και τας εναντιας ποιοτητας τε και διαθεσεις εν αλληλοις ποιηι και
πασχηι τα στοιχεια, ευδηλον οτι μεγαλης φθορας ταυτα αποδειξις, και του σωμα ειναι
παντα τα ορωμενα. Ἀλλ' επειδη της αφελειας της ημετερας υψηλοτερος ο λογος
ουτος, φερε επι την γλυκειαν υμας των Γραφων αγαγοντες πηγην, την ακοην υμων
αναπαυσωμεν. Ου γαρ δη περι ουρανου και γης κατα μερος υμιν ερουμεν, αλλα περι
πασης ομου της κτισεως τουτο αυτο τον Ἀποστολον ημιν αποφαινομενον δειξομεν,
και λεγοντα σαφως ουτως, οτι πασα η κτισις φθοραι δουλευει νυν, και δια τι
δουλευει, και ποτε αυτης απαλλαγησεται, και εις ποιαν μεταβησεται ληξιν. Ειπων
γαρ, οτι Ουκ αξια τα παθηματα του νυν κμιρου προς την μελλουσαν δοξαν
αποκαλυπτεσθαι εις ημας, επηγαγεν· Ἡ γαρ αποκαραδοκια της κτισεως την
αποκαλυψιν των υιων του Θεου απεκδεχεται. Τηι γαρ ματαιοτητι η κτισις υπεταγη
ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Φθαρτη,
φησιν, η κτισις εγενετο· τουτο γαρ εστι το, Τηι ματαιοτητι υπεταγη· φθαρτη δε
εγενετο του Θεου κελευ 49.118 σαντος ουτως. Ἐκελευσε δε ο Θεος ουτω δια το γενος
το ημετερον· επειδη γαρ φθαρτον ημελλε τρεφειν ανθρωπον, και αυτην τοιαυτην
ειναι εχρην· ου γαρ δη φθαρτα σωματα ημελλεν αφθαρτωι ενδιαιτασθαι κτισει. Ἀλλ'
ομως ου μενει τοιαυτη, φησιν, αλλα Και αυτη η κτισις ελευθερωθησεται απο της
δουλειας της φθορας· ειτα δηλων ποτε τουτο εσται και δια τινας, επηγαγεν· Εις την
ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου. Ὅταν γαρ αναστωμεν, φησι, και
αφθαρτα λαβωμεν σωματα, τοτε και του ουρανου το σωμα και της γης και της
κτισεως απασης αφθαρτον εσται και ακηρατον. Ὅταν ουν ιδηις ηλιον ανισχοντα,
θαυμασον τον ∆ημιουργον· οταν ιδηις αυτον κρυπτομενον και αφανιζομενον,
καταμαθε της φυσεως την ασθενειαν, και μη προσκυνησηις αυτον ως Θεον. ∆ια γαρ
τουτο ου μονον τηι φυσει των στοιχειων δειγμα της ασθενειας αυτων εγκατεθετο ο
Θεος, αλλα και τοις αυτου δουλοις ανθρωποις ουσιν επιταξαι αυτοις εκελευσεν, ινα
καν απο της οψεως μη γνωρισηις αυτων την δουλειαν, απο των επιταττοντων μαθηις,
οτι συνδουλα σοι εστι ταυτα απαντα. Ὁ γουν Ἰησους ο του Ναυη φησι· Στητω ο ηλιος
κατα Γαβαων, και η σεληνη κατα φαραγγα Αιλων. Και παλιν ο προφητης Ἡσαΐας
αναποδισαι αυτον επι του βασιλεως Ἐζεκιου πεποιηκε, και Μωσης αερι και θαλαττηι
και γηι και πετραις επεταξεν· Ἑλισσαιος υδατων φυσιν μετεβαλεν, οι τρεις παιδες
πυρος περιεγενοντο. Ὁραις πως εκατερωθεν ημων προενοησεν ο Θεος, δια μεν του
καλλους των στοιχειων εις την αυτου θεογνωσιαν ημας αγων, δια δε της ασθενειας
ουκ αφιεις εις την εκεινων καταπεσειν λατρειαν;
ςʹ. Ὑπερ δη τουτων απαντων δοξασωμεν αυτον τον κηδεμονα ημων, μη δια
ρηματων μονον, αλλα και δια πραγματων, και πολιτειαν αριστην επιδειξωμεθα, την
τ' αλλην και την περι τους ορκους εγκρατειαν λεγω. Ου γαρ δη παν αμαρτημα την
αυτην φερει κολασιν, αλλα τα ευκατορθωτα μειζονα ημιν επαγει την τιμωριαν· οπερ
ουν και ο Σολομων αινιττομενος ελεγεν· Ου θαυμαστον, εαν αλωι τις κλεπτων·
κλεπτει γαρ ινα την ψυχην αυτου εμπλησηι πεινωσαν· ο δε μοιχος δι' ενδειαν
φρενων απωλειαν τηι εαυτου ψυχηι περιποιειται. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· ∆εινον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

μεν και ο κλεπτης, αλλ' ουχ ουτω δεινον ως ο μοιχος· εκεινος μεν γαρ ει και ψυχραν
αιτιαν, αλλ' ομως εχει προβαλεσθαι την απο της πενιας αναγκην· ουτος δε, ουδεμιας
αναγκης αυτον βιαζομενης, υπο ανοιας μονης εις το βαραθρον καταπιπτει της
αμαρτιας. Τουτο και επι των ομνυοντων εστιν ειπειν· ουδε γαρ ουτοι τινα προφασιν
εχουσι προβαλεσθαι, αλλα καταφρονησιν μονον. Και οιδα μεν οτι επαχθης ειναι
δοκω λοιπον και φορτικος, τηι συνεχειαι της παραινεσεως δοκων ενοχλειν, αλλ'
ομως ουκ αφισταμαι, ινα καν την αναισχυντιαν αιδεσθεντες την εμην, αποστητε της
πονηρας των ορκων συνηθειας. Ει γαρ ο δικαστης εκεινος ο απηνης και ωμος, χηρας
ενοχλησιν αιδεσθεις τον τροπον μετεβαλε, πολλωι μαλλον υμεις τουτο εργασασθε,
και μαλιστα οταν ο παρακαλων υμας μη υπερ εαυτου, αλλ' υπερ της υμετερας τουτο
ποιηι σωτηριας· μαλλον δε και υπερ εμαυτου ουκ αν αρνησαιμην τουτο ποιειν· τα γαρ
υμετερα αγαθα εμαυτου νομιζω ειναι κατορθωματα. Ἐβουλομην δε υμας, ωσπερ εγω
νυν πονω και κοπτομαι περι της υμετερας σωτηριας, 49.119 ουτω και υμας
φροντιζειν της υμετερας ψυχης, και παντως αν τελος ελαβε τουτι το κατορθωμα.
Και τι χρη τα πολλα λεγειν; ει γαρ μηδε γεεννα ην μηδε κολασις παρακουουσι, μηδε
μισθος υπακουουσιν, εγω δε προσελθων ομιν τουτο εν χαριτος ᾔτησα μερει, αρα ουκ
αν επενευσατε; ουκ αν εδωκατε την αιτησιν, κουφην ουτως αιτουντι χαριν; Ὅταν δε
ο Θεος αυτην αιτων ηι δι' υμαις τους διδοντας, ου δι' εαυτον τον λαμβανοντα, τις
ουτως αγνωμων, τις ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως Θεωι 49.120 χαριν αιτουντι μη
δουναι, και μαλιστα οταν αυτος απολαυειν μελληι της χαριτος ο διδους; Ταυτ' ουν
εννοησαντες, και προς εαυτους αναχωρησαντες εντευθεν, λεγετε τα ειρημενα
απαντα, και τους μη προσεχοντας παντι διορθουτε τροπωι, ινα και των οικειων και
των αλλοτριων κατορθωματων την αμοιβην απολαβωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι
Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.119.10 Ευχαριστια προς τον Θεον περι της απαλλαγης των εκ
της στασεως προσδοκηθεντων κακων, και αναμνησις των τοτε
συμβαντων· ετι δε και κατα των το σωμα ημων διαβαλλοντων, και δι'
ολου περι της του ανθρωπου κατασκευης· και προς τωι τελει περι του
κατορθωσαι το μη ομνυειν. Ὁμιλια ιαʹ.
αʹ. Ἐπειδαν εννοησω τον παρελθοντα χειμωνα και την παρουσαν γαληνην,
ου παυομαι λεγων· Ευλογητος ο Θεος ο ποιων παντα, και μετασκευαζων αυτα· ο
ποιησας φως εκ σκοτους, ο καταγων εις πυλας ᾅδου και αναγων, ο παιδευων και μη
θανατων, και τουτο και υμας λεγειν βουλομαι διηνεκως, και μη διαλιμπανειν· ει γαρ
αυτος τοις εργοις ημας ευηργετησε, τινος αν ειημεν αξιοι συγγνωμης ημεις, μηδε
λογοις αυτον αμειβομενοι; ∆ιο παρακαλω μηδεποτε διαλιμπανειν ευχαριστουντας
αυτωι· αν γαρ περι τα πρωτα γενωμεθα ευγνωμονες, ευδηλον οτι και ετερων
μειζονων απολαυσομεν. Λεγωμεν τοινυν διηνεκως· Ευλογητος ο Θεος, ο και ημιν
δους μετα αδειας την ειωθυιαν υμιν παραθειναι τραπεζαν, και υμιν παρασχων μετα
του θαῤρειν των ημετερων ακροασθαι λογων· ευλογητος ο Θεος, οτι ουκετι τον
εξωθεν φευγοντες κινδυνον, αλλ' ακροασεως επιθυμουντες, ενταυθα συντρεχομεν,
ουκετι μετα αγωνιας και τρομου και φροντιδος αλληλοις συγγινομεθα, αλλα μετα
αδειας πολλης απαν αποτιναξαμενοι το δεος· ως τας γε εμπροσθεν ημερας των
κλυδωνιζομενων εν μεσωι πελαγει, και ναυαγιον καθ' εκαστην προσδοκωντων την
ωραν, ουδεν αμεινον διεκειμεθα, μυριαις δι' ολης ημερας σοβουμενοι φημαις,
ταραττομενοι και δονουμενοι παντοθεν, και καθ' εκαστην ημεραν περιεργαζομενοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

και πολυπραγμονουντες, τις αφικται εκ του στρατοπεδου; τι δε ελθων απηγγειλε,
και ποτερον αληθες η ψευδες το λεγομενον; και νυκτας αΰπνους διατελουντες, και
την πολιν ορωντες και δακρυοντες ως αυτικα απολουμενην. ∆ια τουτο και ημεις τας
εμπροσθεν ταυτας εσιγησαμεν ημερας, δια το κεκενωσθαι την πολιν ημων απασαν,
και προς τας ερημιας μετωκισθαι παντας, και δια το τους υπολειφθεντας εσκοτωσθαι
τωι νεφει της αθυμιας. Ψυχη γαρ απαξ αθυμιας πλησθεισα, προς πασαν ακροασιν
εστιν ανεπιτηδειος. ∆ια τουτο και οι του Ἰωβ φιλοι παραγενομενοι. και την
τραγωιδιαν της οικιας εκεινης ιδοντες, και τον δικαιον επι της κοπριας καθημενον
και ηλκωμενον, διεῤρηξαν τε τα ιματια αυτων, και ανυμωξαν, και σιγηι
παρεκαθηντο, δηλουντες οτι ουδεν ουτως επιτηδειον παρα την αρχην τοις
οδυνωμενοις ως ησυχια και σιγη· και γαρ ην μειζον παραμυθιας το παθος. ∆ια τουτο
και οι Ἰουδαιοι 49.120 τωι πηλωι και τηι πλινθειαι προσδεδεμενοι, Μωσεα
παραγενομενον ιδοντες, ουκ εδυναντο τοις λεγομενοις προσεχειν απο της
ολιγοψυχιας και της θλιψεως αυτων. Και τι θαυμαστον ει μικροψυχοι τινες
ανθρωποι τουτο επαθον, οπου και τους μαθητας ευρισκομεν τουτωι περιπεσοντας τωι
παθει; Μετα γαρ το μυστικον εκεινο δειπνον, επειδη λαβων αυτους ο Χριστος κατ'
ιδιαν διελεγετο, παρα μεν την αρχην συνεχως αυτον ηρωτων οι μαθηται· Που
υπαγεις; επειδη δε ειπεν αυτοις τα μικρον υστερον αυτους διαδεξομενα κακα, τους
πολεμους, τας επαναστασεις, τας απεχθειας τας παρα παντων, τας μαστιγας, τα
δεσμωτηρια, τα δικαστηρια, τας απαγωγας, ωσπερ τινι φορτιωι βαρυτατωι τωι φοβωι
των ειρημενων και τηι των μελλοντων αθυμιαι πιεζομενη τοτε αυτων η ψυχη,
αχανης λοιπον εμεινε. ∆ιο συγχυθεντας αυτους ιδων ο Χριστος, αυτο τουτο
ονειδιζων ελεγε· Πορευομαι προς τον Πατερα μου, και ουδεις εξ υμων ερωται με· Που
υπαγεις; αλλ' οτι ταυτα λελαληκα υμιν, η λυπη πεπληρωκεν υμων την καρδιαν. ∆ια
τουτο και ημεις εσιγησαμεν τον παρελθοντα χρονον, τον παροντα καιρον
αναμενοντες. Ει γαρ ο μελλων δεισθαι τινος, καν ευλογα μελληι προτεινειν,
επιτηδειοτητα αναμενει καιρου, οπως ημερωι και ευ διακειμενωι τωι μελλοντι διδοναι
την αιτησιν προσελθοι, και την απο του καιρου λαβων συμμαχιαν επιτυχοι της
χαριτος, πολλωι μαλλον τον λεγοντα καιρον επιτηδειον ζητειν χρη, οπως ευ
διακειμενωι τωι ακροατηι και πασης απηλλαγμενωι φροντιδος και αθυμιας προσαγαγηι
τους λογους· ο δη και ημεις πεποιηκαμεν.
βʹ. Νυν γουν επειδη την αθυμιαν απετιναξασθε, και των προτερων υμας
αναμνησαι βουλομεθα, ωστε σαφεστερον υμιν γενεσθαι τον λογον· ο γαρ περι της
κτισεως ειρηκαμεν, οτι ουχι καλην μονον και θαυμαστην και μεγαλην αυτην
εποιησεν ο Θεος, αλλα και ασθενη και φθαρτην, και τουτων αυτων παλιν πολλα
εγκατεθηκε δειγματα, αμφοτερα προς το χρησιμον ημιν οικονομων, και δια μεν του
καλλους εις το θαυμα του πεποιηκοτος εναγων, δια δε της ασθενειας του σεβεσθαι
την κτισιν ημας απαγων· τουτο και επι του σωματος του ημετερου εστιν ιδειν
γεγενημενον. Και γαρ και περι τουτου πολλοι ζητουσι των τε της αληθειας εχθρων
των τε συν ημιν τεταγμενων, τινος ενεκεν φθαρτον και επικηρον γεγονεν. 49.121
Ἑλληνων δε πολλοι και αιρετικων ουδε γεγενησθαι αυτο παρα του Θεου φασιν·
αναξιον γαρ αυτο της του Θεου δημιουργιας ειναι λεγουσι, ρυπους και ιδρωτας και
δακρυα και πονους και ταλαιπωριας και τα αλλα του σωματος επιοντες απαντα. Ἐγω
δε, επειδαν περι τουτων γενηται λογος, πρωτον μεν εκεινο αν ειποιμι· Μη μοι τον
ανθρωπον λεγε τουτον τον προσκεκρουκοτα, τον ητιμωμενον, τον καταδικασθεντα·
αλλ' ει βουλει μαθειν οποιον εξ αρχης ημιν το σωμα επλασεν ο Θεος, επι τον
παραδεισον ελθωμεν, και τον εξ αρχης γενομενον ανθρωπον ιδωμεν. Ου γαρ ουτω
το σωμα εκεινο φθαρτον και επικηρον ην, αλλ' ωσπερ τις χρυσους ανδριας απο
χωνευτηριου προελθων αρτι και λαμπρον αποστιλβων, ουτω πασης φθορας εκεινο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

το σωμα απηλλακτο, και ουτε πονος ηνωχλει, ουτε ιδρως ελυμαινετο, ου φροντιδες
επεβουλευον, ουκ αθυμιαι επολιορκουν, ουκ αλλο τι των τοιουτων ελυπει παθων·
επειδη δε σωφρονως την ευημεριαν ουκ ηνεγκεν, αλλ' εξυβρισεν εις τον ευεργετην,
και τον απατεωνα δαιμονα του κηδεμονος Θεου και τιμησαντος αυτον ενομισεν
αξιοπιστοτερον ειναι, και θεος γενεσθαι προσεδοκησε, και μειζονα της οικειας αξιας
ελαβεν εννοιαν, τοτε δη, τοτε και δια των πραγματων αυτων σωφρονιζων αυτον ο
Θεος, φθαρτον τε εποιησε και θνητον, και ταις πολλαις ταυταις κατεδησεν αναγκαις,
ουχι μισων, ουδε αποστρεφομενος, αλλα κηδομενος, και την πονηραν και ολεθριον
εκεινην απονοιαν εκ προοιμιων κωλυων, και περαιτερω προελθειν ουκ εων, αλλα
δι' αυτης των πραγματων της πειρας διδασκων αυτον, οτι θνητος τε εστι και
επικηρος, και ταυτηι πειθων μηδεποτε τοιαυτα φανταζεσθαι και ονειροπολειν· και
γαρ ειπεν ο διαβολος· Ἔσεσθε ως θεοι. Προῤριζον ουν ταυτην ανασπασαι
βουλομενος την εννοιαν, πολυπαθες αυτου και ταλαιπωρον το σωμα πεποιηκε, δι'
αυτης της φυσεως παιδευων αυτον, μηδεποτε τοιαυτην λαβειν εννοιαν. Και οτι
τουτο εστιν αληθες, μαλιστα μεν και εκ των επ' εκεινου γεγενημενων δηλον· μετα
γαρ την προσδοκιαν εκεινην ταυτηι κατεδικασθη τηι τιμωριαι. Και σκοπει μοι Θεου
συνεσιν· ουκ αφηκεν αυτον πρωτον αποθανειν, αλλα τον υιον τον εκεινου
συνεχωρησε τουτο παθειν, ινα προ των οφθαλμων ιδων το σωμα σηπομενον και
φθειρομενον, μεγαλην απο της οψεως ταυτης δεξηται φιλοσοφιας διδασκαλιαν, και
μαθηι τι γεγονε, και σωφρονισθεις καλως, ουτως εντευθεν απελθηι. Μαλιστα μεν ουν,
οπερ εφην, και εκ των ηδη γεγενημενων τουτο δηλον, ουκ ελαττον δε και εκ των
μετα ταυτα ρηθησομενων εσται φανερον. Ει γαρ αναγκηι τοιαυτηι του σωματος
ενδεδεμενου, και παντων αποθνησκοντων και φθειρομενων και σηπομενων εν ταις
απαντων οψεσι και διαλελυμενων εις κονιν, και των εξωθεν φιλοσοφων ενα και
τουτον ποιησαμενων συμπληρωτικον ορον του των ανθρωπων γενους ερωτηθεντες
γαρ, τι ποτε ανθρωπος εστι, ζωον λογικον θνητον ειπον· ει τοινυν παντων ταυτα
ομολογουντων ετολμησαν εαυτους απαθανατισαι τινες εν ταις των πολλων
υποληψεσι, και της οψεως μαρτυρουσης τον θανατον, εφιλονεικησαν αναῤρηθηναι
θεοι, και ετιμηθησαν ουτως· ει μη προυχωρησεν ο θανατος διδασκων απαντας το της
φυσεως επικηρον και φθαρτον, που ουκ αν εξεβησαν ασεβειας πολλοι των
ανθρωπων; Ἄκουσον τοινυν τι φησιν ο προφητης περι τινος βαρβαρου βασιλεως
τοιαυτην μανεντος μανιαν· 49.122 Ἐπανω των αστρων του ουρανου θησω, φησι, τον
θρονον μου, και εσομαι ομοιος τωι Ὑψιστωι. Ειτα καταγελων αυτου, και την
τελευτην αυτου δηλων, φησιν· Ὑποκατω σου στρωσουσι σηψιν, και το κατακαλυμμα
σου σκωληξ. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἄνθρωπος τοιαυτην αναμενων τελευτην,
τοιαυτα φανταζεσθαι ετολμησας; Και περι ετερου παλιν του βασιλεως, λεγω των
Τυριων, τοιαυτα κατασκευαζοντος και βουλομενου νομιζεσθαι θεου, φησι· Συ δε ουκ
ει θεος, αλλ' ανθρωπος, και οι κατακεντουντες σε τουτο ερουσιν. Ὥστε ανωθεν και
μεθ' υπερβολης αναιρων της ειδωλολατρειας την υποθεσιν, τοιουτον ημιν το σωμα
εποιησεν ο Θεος. Και τι θαυμαζεις ει επι του σωματος τουτο γεγονεν, οπου γε και επι
της ψυχης εστιν ιδειν τοιουτον τι γεγενημενον; Θνητην μεν γαρ ουκ εποιησεν, αλλ'
αφηκεν αθανατον ειναι· ληθηι δε και αγνοιαι και αθυμιαι και φροντισιν υπευθυνον
αυτην κατεσκευασε· και τουτο εποιησεν, ινα μη προς την οικειαν ευγενειαν ιδουσα,
μειζονα της οικειας αξιας εννοιαν λαβηι. Ει γαρ και τουτων οντων ετολμησαν τινες
ειπειν, οτι της ουσιας εστι του Θεου· ει και τουτων απηλλακτο των παθων, που ουκ
αν ηλθον ουτοι μανιας; Πλην αλλ' οπερ επι της κτισεως ελεγον, τουτο και επι του
σωματος λεγω, οτι ομοιως δι' αμφοτερα ταυτα θαυμαζω τον Θεον, και οτι φθαρτον
αυτο εποιησε, και οτι εν τηι φθοραι την οικειαν ισχυν επεδειξατο και σοφιαν. Ὅτι μεν
γαρ βελτιονος αυτο ισχυε ποιησαι υλης, εδειξεν εκ του ουρανιου τε σωματος και του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ηλιακου. Ὁ γαρ εκεινα τοιαυτα ποιησας, και τουτο τοιουτον ποιησαι, ειπερ εθελησεν,
ισχυσεν αν· αλλ' η αιτια της ασθενειας εστιν η προειρημενη προφασις. Ου μην τουτο
υποτεμνεται του ∆ημιουργου το θαυμα, αλλα και επιτεινει πλεον. Το γαρ ευτελες
της ουσιας τουτο μαλιστα δεικνυσι της τεχνης το ευπορον και ευμηχανον, οτι εν
πηλωι και τεφραι τοσαυτην ενεθηκεν αρμονιαν, και τοιαυτας αισθησεις ουτω
ποικιλας και παντοδαπας και τοιαυτα δυναμενας φιλοσοφειν. γʹ. Ὥστε οσωιπερ αν
κατηγορηις του της ουσιας ευτελους, τοσουτωι μαλλον θαυμασον το μεγαλειον της
τεχνης. Ἐπει και ανδριαντοποιον ουχ ουτω θαυμαζω τον απο χρυσου καλον
ανδριαντα ποιουντα, ως τον απο πηλου του διαπιπτοντος τηι της τεχνης ευποριαι
δυναμενον καλλος επιδειξαι πλασεως θαυμαστον και αμηχανον. Ἐκει μεν γαρ και
συντελει τι η υλη τωι πλαττοντι, ενταυθα δε, γυμνη της τεχνης εστιν η επιδειξις. Συ
δε ει βουλει μαθειν ποση του δημιουργησαντος ημας εστιν η σοφια, εννοησον τι
γινεται απο πηλου· τι δε ετερον αλλ' η πλινθος και κεραμος; Ἀλλ' ομως ισχυσεν ο
αριστοτεχνης Θεος απο της υλης εξ ης γινεται κεραμος και πλινθος μονον,
οφθαλμον ουτω ποιησαι καλον, ως απαντας εκπληττειν τους ορωντας, και τοσαυτην
ενθειναι τουτωι δυναμιν, ως αερος τοσουτον υψος καθοραιν, και μικρας κορης
αντιληψει τοσαυτα περιλαμβανειν σωματα, και ορη, και ναπας, και βουνους, και
πελαγη, και ουρανον δι' εκεινης της μικρας. Μη τοινυν ειπηις μοι τα δακρυα και τας
λημας· τουτο γαρ δια την σην αμαρτιαν γεγονεν· αλλ' εννοησον αυτου το καλλος,
και την δυναμιν την οπτικην, και πως τοσουτον επιων αερος μηκος ου καμνει και
ταλαιπωρει, αλλα ποδες μεν ολιγον προελθοντες πονουσι και εκλυονται, οφθαλμος
δε οδευων τοσουτο μεν υψος, 49.123 τοσουτο δε ευρος, ουδεμιας αισθανεται
αῤρωστιας. Ἐπειδη γαρ των απαντων μελων ημιν αναγκαιοτερον εστι τουτο, ουκ
αφηκεν αυτο πιεζεσθαι καματωι, ωστε ανεμποδιστον ημιν αυτου την διακονιαν ειναι
και ακωλυτον. Μαλλον δε ποιος λογος παραστησαι δυνησεται του μελους τουτου
την αρετην απασαν; και τι λεγω περι κορης και της οπτικης δυναμεως; Ἐαν γαρ, ο
παντων ευτελεστερον ειναι δοκει των μελων, του οφθαλμου τας βλεφαριδας
εξετασηις μονον, και εν ταυταις πολλην οψει του δημιουργου Θεου την σοφιαν.
Καθαπερ γαρ επι των ασταχυων οι ανθερικες ωσπερ τινα δορατα προβεβλημενοι
τους ορνιθας αποσοβουσιν, ουκ επιτρεποντες εγκαθεζεσθαι τωι καρπωι και διακλαιν
την καλαμην ασθενεστεραν ουσαν· ουτω δη και επι των οφθαλμων, ωσπερ τινες
ανθερικες και δορατα προβεβληνται αι των βλεφαρων τριχες, κονιν και καρφη και
παντα τα διενοχλουντα εξωθεν αποκρουομεναι των οφθαλμων, και ουκ εωσαι
ενοχλεισθαι τα βλεφαρα. Ἴδοις αν και επι των οφρυων ετεραν σοφιαν ουκ ελαττονα
ταυτης. Τις γαρ ουκ αν εκπλαγειη την θεσιν αυτων; οτι ουτε περα του μετρου
προβεβληνται, ωστε επισκοτειν τοις οφθαλμοις, ουτε ενδοτερω του δεοντος
υφιζανουσιν· αλλ' ωσπερ οικιας γεισος, ουτως εξεχουσιν ανωθεν, τον εκ της
κεφαλης κατιοντα ιδρωτα δεχομεναι, και τους οφθαλμους λυπειν ουκ εωσαι. ∆ια δη
τουτο και τριχες αυταις εισιν εμπεφυκυιαι, τηι δασυτητι τα καταῤρεοντα επεχουσαι,
και μετα πολλης στεγουσαι της ακριβειας, και πολλην ταις οψεσι την ευμορφιαν
παρεχουσαι. Ου τουτο δε μονον αν τις θαυμασειεν, αλλα και ετερον ουκ ελαττον
τουτου. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, αι μεν της κεφαλης αυξονται τριχες και
αποκειρονται, αι δε των οφρυων ουκ ετι; ουδε γαρ τουτο απλως, ουδε ως ετυχεν
ημιν γεγονεν, αλλ' ωστε μη χαλωμενας επισκοτειν τοις οφθαλμοις, οπερ οι προς
βαθυ γηρας ελθοντες πασχουσι. Τις δ' αν δυνηθειη την δια του εγκεφαλου
δεικνυμενην σοφιαν απασαν διελθειν; Πρωτον μεν γαρ αυτον απαλον εποιησεν,
επειδη ταις αισθησεσιν απασαις αυτος χορηγει τας πηγας· ειτα ινα μη παρα την
οικειαν παραβλαπτηται φυσιν, οστοις αυτον παντοθεν επετειχισε· παλιν ινα μη τηι
σκληροτητι των οστων παρατριβομενος ενοχληται, υμενα μεσον επετεινεν, ουχ ενα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

μονον, αλλα και δευτερον, τον μεν υποτεινας τωι βρεγματι κατωθεν, τον δε ανωθεν
περιβαλων τηι του εγκεφαλου σαρκι· και εστιν εκεινος τουτου σκληροτερος. Τουτο
δε εποιησε δια τε την ειρημενην αιτιαν, και ινα τας φερομενας επι της κεφαλης
πληγας μη πρωτος ο εγκεφαλος δεχηται, αλλα προαπαντωσαι αι μηνιγγες αυται ταις
βολαις την βλαβην διαλυωσιν απασαν, και ανεπηρεαστον αυτον διατηρωσι. Και το
μη συνεχες τε και εν ειναι το καλυπτον αυτον οστουν, αλλα πολλας πανταχοθεν
εχειν ραφας, πολλης ασφαλειας αυτωι παλιν υποθεσις γινεται. Των τε γαρ
συνεχοντων αυτον ατμων εις το εξω ραιδια γενοιτ' αν αναπνοη δια των ραφων
εκεινων, ωστε αυτον μη συμπνιγεσθαι· πληγη τε ει τις επενεχθειη ποθεν, ουχ
ολοσχερης γινεται η βλαβη. Ει μεν γαρ εν και συνεχες ην το οστουν, και εις εν μερος
κατενεχθεισα η πληγη το παν ελυμηνατο αν· τωι δε εις πολλα διαιρεισθαι νυν, ουκ
αν γενοιτο τουτο. Ει γαρ και συμβαιη τρωθηναι μερος εν, το κατ' εκεινο το μερος
οστουν κειμενον παραβλαπτεται μονον, τα δε λοιπα ασινη μενει παντα, του
συνεχους της πληγης διακοπτομενου τηι των οστων διαι 49.124 ρεσει, και ουκ
ισχυοντος εις τα παρακειμενα εκταθηναι. ∆ια τουτο εκ πολλων αυτου την σκεπην
οστων συνεθηκεν ο Θεος, και καθαπερ οικιαν τις οικοδομων, στεγην και κεραμιδας
ανωθεν επιτιθησιν· ουτω και τα οστα ταυτα επεθηκεν ανωθεν επι της κεφαλης ο
Θεος, και τριχας βλαστανειν παρεσκευασεν, ωστε αντι πιληματων τινων ειναι τηι
κεφαληι. Το αυτο δε τουτο και επι της καρδιας εποιησεν. Ἐπειδη γαρ το κυριωτατον
εστι των εν ημιν μελων η καρδια, και της ζωης ημων απασης αυτη το κυρος
εγκεχειρισται, και το τυχον πληγεισης αυτης θανατος γινεται, στεγανοις και
σκληροις οστοις και ταυτην πανταχοθεν περιεφραξε, ταις του θωρακος προβολαις
και ταις ωμοπλαταις οπισθεν τειχισας αυτην· και οπερ επι των μηνιγγων εποιησε,
τουτο και επι ταυτης ειργασατο. Ὥστε γαρ μη συνεχως αλλομενην αυτην και
πηδωσαν εν τοις θυμοις και ταις τοιαυταις ορμαις και τηι σκληροτητι των οστων
εγκρουουσαν των περιφραττοντων αυτην παρατριβεσθαι και οδυνασθαι, υμενας τε
υπετεινεν εκει πολλους, και τον πνευμονα υπεθηκεν ωσπερ απαλον στρωμα τοις
αλμασιν αυτης παραθεις, ινα αλυπως εῤρηγνυμενη τουτωι, μηδεν αηδες πασχηι. Και
τι λεγω περι εγκεφαλου και καρδιας, οπου γε ει τις και περι των ονυχων αυτων
ζητησειε, πολλην και εν τουτοις οψεται την σοφιαν του Θεου διαδεικνυμενην, και
απο του σχηματος αυτων, και απο της ουσιας, και απο της θεσεως. Ἐνην δε ειπειν
και τινος ενεκεν ουκ ισομετροι παντες ημιν εισιν οι δακτυλοι, και πολλα ετερα
τουτων πλειονα· αλλ' αρκουντως και εκ των ειρημενων τοις εθελουσι προσεχειν η
σοφια του δημιουργησαντος ημας διαλαμπει Θεου· διοπερ αφεις τουτο το μερος τοις
φιλοπονοις εξεργασασθαι μετα ακριβειας, εφ' ετεραν αντιθεσιν τρεψομαι. δʹ. Και γαρ
πολλοι μετα των ειρημενων κακεινο αντιλεγουσι· Τι δηποτε, ει βασιλευς των
αλογων εστιν ο ανθρωπος, και ρωμηι και οξυτητι και ταχει πολλα των ζωων αυτου
πλεονεκτει; και γαρ ταχυτερον ιππος ανθρωπου, και τλητικωτερον βους, και
κουφοτερον αετος, και ιοχυροτερον λεων. Τι ουν αν ειποιμεν προς ταυτα; Ὅτι και
εντευθεν μαλιστα εισομεθα του Θεου την σοφιαν, και την τιμην ην ημας ετιμησε.
Ταχυτερον μεν γαρ ιππος ανθρωπου, αλλ' εις αποδημιας ταχος επιτηδειοτερον
ανθρωπος ιππου· ιππος μεν γαρ, καν παντων οξυτατος και αλκιμωτατος ηι, μολις
διακοσιους δραμειται της ημερας σταδιους· ανθρωπος δε υποζευξας ιππους εκ
διαδοχης πολλους, και δισχιλιους δυνησεται σταδιους διανυσαι. Ὥστε οπερ εκεινωι
το ταχος, τουτωι ο λογισμος και η τεχνη παρεσχε μετα πλειονος της υπερβολης· ουκ
εχει μεν γαρ ποδας ισχυρους ο ανθρωπος, ωσπερ εκεινος, εχει δε τους εκεινου των
εαυτου ουκ ελαττον αυτωι διακονουμενους. Των μεν γαρ αλογων ουδε εν ζωων
ετερον προς την εαυτου χρειαν υποζευξαι δυναται, ο δε ανθρωπος παντα επεισι, και
δια της ποικιλης τεχνης της παρα του Θεου δοθεισης αυτωι, προς την μαλιστα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

προσηκουσαν αυτωι οικονομιαν εκαστον υπαγει των ζωων. Ει δε ησαν ουτως ισχυροι
οι ποδες των ανθρωπων ως οι των ιππων, προς ετερα αν εγενοντο αχρηστοι, προς
δυσχωριας, προς ακρωρειας, προς αναβασεις δενδρων· η γαρ οπλη ταις προς τα
τοιαυτα βαδισεσιν εμποδιζειν ειωθεν. Ὥστε ει και απαλωτεροι αι ποδες αυτων, αλλα
προς πλειους επιτηδειοτεροι χρειας, και ουτε δια την ασθενειαν τι βλαπτονται, της
του ιπ 49.125 που δυναμεως διακονουμενης, και παρα την ποικιλιαν της βαδισεως
πλεονεκτουσι. Παλιν εστι πτερον τωι αετωι κουφον, αλλ' εστιν εμοι λογισμος και
τεχνη δι' ης δυναμαι παντα τα ιπταμενα ζωα κατενεγκειν και χειρωσασθαι. Ει δε
βουλει και το εμον πτερον ιδειν, εχω πολλωι κουφοτερον εκεινου, ου μεχρι δεκα
σταδιων και εικοσι, ουδε μεχρι του ουρανου, αλλα και υπερ αυτον ανιπταμενον τον
ουρανον, και υπερ τον ουρανον του ουρανου ανω, ου ο Χριστος εστιν εν δεξιαι του
Θεου καθημενος. Τα αλογα παλιν εν τωι σωματι τα οπλα εχει, οιον ο βους τα κερατα,
τους οδοντας ο υς ο αγριος, τους ονυχας ο λεων· εμοι δε ουκ εν τηι φυσει του
σωματος τα οπλα κατεθετο ο Θεος, αλλ' εξω του σωματος, δεικνυς οτι ημερον ζωον
ο ανθρωπος, και οτι ουκ αει μοι τουτων των οπλων καιρος· και γαρ πολλακις μεν
αυτα αποτιθημι, πολλακις δε μεταχειριζομαι. Ἵν' ουν ελευθερος ω και
απολελυμενος, και μη διηνεκως αναγκαζωμαι βασταζειν τα οπλα, εποιησεν αυτα
κεχωρισμενα της φυσεως ειναι της εμης. Ου γαρ μονον τωι ψυχην εχειν λογικην
κρατουμεν των αλογων, αλλα και τωι σωματι πλεονεκτουμεν αυτων· και γαρ και
τουτο τηι της ψυχης ευγενειαι συμβαινον κατεσκευασεν ο Θεος, και τοις επιταγμασιν
αυτης επιτηδειον· και γαρ το σωμα τοιουτον ουχ απλως εποιησον, αλλ' οιον εικος
ειναι λογικηι ψυχηι διακονουμενον· ως ει μη τοιουτον ην, σφοδρα αν ενεποδισθησαν
αι της ψυχης ενεργειαι· και τουτο δηλον εκ των νοσηματων. Ει γαρ μικρον τι
παρατραπειη της οικειας καταστασεως αυτη της σαρκος η διακοσμησις, πολλαι των
ενεργειων της ψυχης εμποδιζονται· οιον τι λεγω, ει θερμοτερος η ψυχροτερος ο
εγκεφαλος γενοιτο. Ὥστε πολλην και απο του σωματος εστιν ιδειν την κηδεμονιαν
του Θεου, ουχ οτι μονον εξ αρχης αυτο βελτιον εποιησε του νυν οντος, ουδ' οτι και
νυν προς το χρησιμον αυτο μετεσκευασεν, αλλ' οτι και προς πολλωι μειζονα
αναστησει δοξαν παλιν. Ει δε και ετερωθεν θελεις μαθειν οσην περι το σωμα ο Θεος
επεδειξατο σοφιαν, ερω τουτο ο μαλιστα παντων ο Παυλος εκπληττομενος φαινεται
συνεχως. Τι δε τουτο εστιν; Τα μελη πλεονεκτειν αλληλων πεποιηκεν, ουκ εν τοις
αυτοις, αλλα τα μεν εν καλλει, τα δε ισχυι κρατειν παρεσκευασεν· οιον καλος ο
οφθαλμος, αλλ' ισχυροτεροι οι ποδες· τιμια η κεφαλη, αλλ' ου δυναται ειπειν τοις
ποσιν· Χρειαν υμων ουκ εχω. Και τουτο και επι των αλογων εστιν ιδειν, τουτο και
επι του βιου παντος. Ὁ γουν βασιλευς των υπηκοων δειται, οι υπηκοοι του
βασιλεως, ωσπερ η κεφαλη των ποδων. Και παλιν επι των αλογων τα μεν εστιν
ισχυροτερα, τα δε ευπρεπεστερα, και τα μεν ημας τερπει, τα δε τρεφει, τα δε
περιβαλλει· οιον τερπει μεν ο ταως, τρεφουσι δε ορνιθες και υες, περιβαλλουσι δε
προβατα και αιγες, συμπονει δε βους και ονος. Ἔστι δε και αλλα α τουτων μεν ουδεν
παρεχει, γυμναζει δε ημων την δυναμιν, ως τα αγρια θηρια των κυνηγετων αυξει
την ισχυν, και τωι φοβωι παιδευει το γενος ημων, και προσεκτικωτερον ποιει, και
προς θεραπειαν δε ημιν ουκ ολιγην φοραν απο των οικειων εισαγει σωματων. Ὥστε
οταν ειπηι σοι τις· Πως αρχουν ει των αλογων φοβουμενος λεοντα; ειπε προς αυτον,
οτι Παρα την αρχην ουχ ουτω τα πραγματα διεκειτο, οτε ευδοκιμουν παρα τωι Θεωι,
οτε εν παραδεισωι διετριβον· αλλ' επειδη προσεκρουσα τωι ∆εσποτηι, υπευθυνος
εγενομην τοις δουλοις· και ουδε νυν ολοσχερως, αλλ' εχω τινα τεχνην δι' ης κρατω
των θηριων. Ουτω και επι των οικιων γινεται των μεγαλων, οτε οι υιοι, καν
ευγενεις ωσιν, ωσι δε ατελεις, πολλους των δουλων 49.126 δεδοικασιν· οταν δε και
προσκεκρουκοτες ωσιν, επιτεινεται μαλλον η αγωνια. Ταυτα και περι οφεων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

σκορπιων και εχιδνων εστιν ειπειν, οτι δια την αμαρτιαν ημιν εστι φοβερα. εʹ. Ουκ
επι του σωματος δε του ημετερου μονον, ουδε επι των βιων των διαφορων, ουδε επι
των αλογων, αλλα και επι δενδρων εστιν ιδειν την ποικιλιαν ταυτην· και το παντων
ευτελεστερον ιδοι τις αν κατα του μειζονος εχον υπεροχην, και ου παντα εν απασιν
οντα, ινα παντα ημιν αναγκαια ηι, και του ∆εσποτου την ποικιλην σοφιαν ιδωμεν.
Μη τοινυν κατηγορει του Θεου δια την φθοραν του σωματος, αλλα δια τουτο
μαλλον αυτον προσκυνει, και της σοφιας και της κηδεμονιας αυτον θαυμαζε· της
σοφιας μεν, οτι ισχυσεν εν ουτω φθαρτωι σωματι τοσαυτην επιδειξασθαι αρμονιαν·
της κηδεμονιας δε, οτι δια την της ψυχης ωφελειαν φθαρτον αυτο εποιησεν, ινα
αυτης καταστειληι το φυσημα, και την απονοιαν καθεληι. Τι ουν ουκ εξ αρχης αυτο
τοιουτον εποιησεν ο Θεος, φησιν; Ἀπολογουμενος σοι δια των πραγματων αυτων,
και μονονουχι λεγων δια της εκβασεως αυτης, οτι Ἐγω μεν σε επι μειζονα εκαλουν
τιμην, συ δε σαυτον αναξιον κατεστησας της δωρεας, εκπεσων του παραδεισου· πλην
αλλ' ουδε ουτω περιοψομαι σε, αλλα διορθωσομαι σου το αμαρτημα, και εις τον
ουρανον σε αναξω. Και γαρ δια τουτο σε επι τοσουτον χρονον αφηκα σηπεσθαι και
διαφθειρεσθαι, ινα εν τωι πληθει του χρονου μονιμος σοι γενηται της
ταπεινοφροσυνης η διδασκαλια, και μηδεποτε την προτεραν εννοιαν αναλαβηις.
Ὑπερ δη τουτων απαντων ευχαριστησωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, και της
κηδεμονιας αυτον αμειψωμεθα αμοιβην ημας ωφελουσαν παλιν, και της εντολης,
υπερ ης συχνως υμιν διαλεγομαι, πολλην ποιησωμεθα την σπουδην. Ουδε γαρ
αποστησομαι εως αν κατορθωσητε, επειδη το ζητουμενον ημιν ου τουτο εστιν, η
ολιγακις ειπειν, η πολλακις, αλλα μεχρι τοτε λεγειν, εως αν υμας πεισωμεν. Προς
μεν ουν Ἰουδαιους ο Θεος ελεγε δια του προφητου· Ει εις κρισεις και μαχας
νηστευετε, ινα τι μοι νηστευετε; προς υμας δε ερει δι' ημων· Ει εις ορκους και
επιορκιας νηστευετε, ινα τι νηστευετε; Πως γαρ το Πασχα οψομεθα το ιερον; πως την
θυσιαν δεξομεθα την αγιαν; πως των θαυμαστων κοινωνησομεν μυστηριων δια της
γλωττης, δι' ης τον νομον του Θεου κατεπατησαμεν, δια της γλωττης, δι' ης την
ψυχην εμολυναμεν; Ει γαρ πορφυριδα τις βασιλικην ουκ αν ανασχοιτο χερσι
δεξασθαι μεμιασμεναις, πως σωμα ∆εσποτικον δεξομεθα ακαθαρτωι γενομενηι
γλωττηι; Ὁ μεν γαρ ορκος του Πονηρου, η δε θυσια του ∆εσποτου. Τις ουν κοινωνια
φωτι προς σκοτος, η τις συμφωνησις Χριστωι προς Βελιαρ; Ὅτι μεν ουν εσπουδακατε
ταυτης απαλλαγηναι της παρανομιας, οιδα σαφως, αλλ' επειδη καθ' αυτον εκαστος
ουκ αν ευκολως αυτο κατορθωσειε, ποιησωμεθα φρατριας και συμμοριας, και οπερ
επι των συμποσιων οι πενητες ποιουσιν, επειδαν αυτων εκαστος εστιατωρ
ολοκληρος γενεσθαι μη δυνηται, συνελθοντες απαντες εξ ερανου την ευωχιαν
εισφερουσι, τουτο και ημεις ποιησωμεν· επειδη καθ' εαυτους εσμεν ραιθυμοι,
συμμοριας ποιησαντες αλληλοις παρεγγυωμεν εισφερειν συμβουλην, και
παραγγελιαν, και παρακλησιν, και επιτιμησιν, και υπομνησιν, και απειλην, ινα εκ
της εκαστου σπουδης απαντες κατορθω 49.127 σωμεν. Ἐπειδη γαρ τα των πλησιον
οξυτερον βλεπομεν η τα ημετερα, ημεις ετερους φυλαττωμεν, και την ημετεραν
φυλακην επιτρεψωμεν εκεινοις, και την καλην αμιλλαν ταυτην ποιησωμεθα, ινα
ουτω περιγενομενοι της πονηρας ταυτης συνηθειας, μετα παῤρησιας επι 49.128 την
αγιαν ταυτην ελθωμεν εορτην, και της αγιας μετασχωμεν θυσιας μετα χρηστης
ελπιδος, και συνειδοτος αγαθου, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

49.127 Ἔτι ευχαριστια προς τον Θεον περι της συγχωρησεως των
ημαρτηκοτων εις τον βασιλεα· και φυσιολογια περι της κτισεως· και οτι
ποιησας ο Θεος τον ανθρωπον νομον φυσικον εγκατεθηκεν αυτωι· και
περι του πασηι σπουδηι απεχεσθαι των ορκων.
Ὁμιλια ιβʹ.
αʹ. Και χθες ειπον, Ευλογητος ο Θεος, και σημερον το αυτο τουτο παλιν ερω.
Ει γαρ και τα δεινα παρηλθεν, αλλ' η μνημη των δεινων μη παρερχεσθω, ουχ ινα
αλγωμεν, αλλ' ινα ευχαριστωμεν. Ἐαν γαρ η μνημη των δεινων μενηι, η πειρα των
δεινων ουδεποτ' επιστησεται. Τι γαρ δει της πειρας, της μνημης ημας
σωφρονιζουσης; Ὥσπερ ουν ουκ αφηκεν ημας ο Θεος καταποντισθηναι παροντων
των λυπηρων, ουτω μη αφωμεν εαυτους εκλυθηναι παρελθοντων εκεινων.
Παρεκαλεσεν ημας αθυμουντας τοτε, ευχαριστησωμεν αυτωι χαιροντες νυν·
παρεμυθησατο οδυνωμενους και ου προεδωκε, μη τοινυν μηδε ημεις εαυτους
ευθηνουμενους προδωμεν, εις ραιθυμιαν εκκλινοντες· Μνησθητι γαρ καιρον λιμου,
φησιν, εν ημεραι πλησμονης. Μνησθωμεν ουν καιρον πειρασμου και ημεις εν ημεραι
ανεσεως· και επι των αμαρτηματων δε το αυτο τουτο ποιωμεν. Καν αμαρτηις και
συγχωρησηι σοι την αμαρτιαν ο Θεος, την μεν συγχωρησιν δεξαι και ευχαριστησον,
της δε αμαρτιας μη επιλαθηι, ουχ ινα σαυτον κατατρυχηις τωι λογισμωι, αλλ' ινα την
ψυχην παιδευσηις μη σκιρταιν μηδε περιπιπτειν παλιν τοις αυτοις. Ουτω και ο Παυλος
εποιησεν· ειπων γαρ οτι, Πιστον με ηγησατο θεμενος εις διακονιαν, επηγαγε, Τον
προτερον οντα βλασφημον παι διωκτην και υβριστην. Ἐκπομπευεσθω, φησιν, ο βιος
του οικετου, ινα φανηι η φιλανθρωπια του ∆εσποτου. Ει γαρ και συγχωρησιν ελαβον
των αμαρτηματων, αλλα την μνημην ουκ εκβαλλω των αμαρτηματων. Ου του
∆εσποτου δε την φιλανθρωπιαν εδεικνυ τουτο μονον, αλλα κακεινον λαμπροτερον
εποιει. Ὅταν γαρ μαθηις τις ην εμπροσθεν, τοτε αυτον θαυμασεις πλεον· και οταν
ιδηις εκ τινος τις εγενετο, τοτε αυτον αποδεξηι μειζονως· καν μεγαλα ηις ημαρτηκως,
χρηστας εξεις εντευθεν τας ελπιδας μεταβαλλομενος· προς γαρ τοις ειρημενοις, και
τους εν απογνωσει το υποδειγμα τουτο παρακαλει και ανιστασθαι ποιει. Ὅπερ ουν
και επι της πολεως εσται της ημετερας· τα γαρ συμβαντα απαντα την τε αρετην υμων
δεικνυσι, δυνηθεντων δια της μετανοιας τοσαυτην οργην αποκρουσασθαι, την τε του
Θεου φιλανθρωπιαν κηρυττει, εξ ολιγης της επιστροφης τοσουτον παρενεγκαντος
νεφος, τους τε εν απογνωσει παντας ανιστησι μαθοντας εκ των ημετερων, οτι τον
ανω και προς την του Θεου βλεποντα ροπην, καν μυρια περιστηι πανταχοθεν κυματα,
καταποντισθηναι ουκ ενι. Τις γαρ ειδε, τις ηκουσε ποτε τα ημετερα παθη; εκ βαθρων
αυτων καθ' εκαστην προσεδοκωμεν ημεραν ανασπασθησεσθαι την πολιν ημιν μετα
των ενοικουντων· αλλ' οτε ηλπιζε καταποντιζειν το σκαφος ο διαβολος, τοτε
καθαραν γαληνην εποιησεν ο Θεος. Μη τοινυν επιλανθανωμεθα του μεγεθους των
δεινων, ινα μνημονευωμεν του μεγεθους των ευεργεσιων των παρα του Θεου
γενομενων· και γαρ ο μη ειδως του νοσηματος την φυσιν, ουκ εισεται 49.128 του
ιατρου την τεχνην. Ταυτα και προς τους παιδας λεγωμεν τους ημετερους, και εις
μυριας παραπεμπωμεν γενεας, ινα μαθωσιν απαντες πως εσπουδασεν ο διαβολος και
το εδαφος αφανισαι της πολεως, και πως ισχυσεν ο Θεος πεπτωκυιαν αυτην και
κειμενην επ' οψεσι στησαι παλιν, και μηδε την τυχουσαν συγχωρησαι γενεσθαι
βλαβην, αλλα και τον φοβον ανειλε, και τον κινδυνον απεκρουσατο μετα πολλου
του ταχους. Και γαρ τηι παρελθουσηι εβδομαδι τας ουσιας δημευεσθαι προσεδοκωμεν
απαντες, και στρατιωτας ημιν επαφιεσθαι, και μυρια ετερα ωνειροπολουμεν δεινα·
αλλ' ιδου παντα εκεινα παρηλθεν, ωσπερ νεφος και ωσπερ σκια παρατρεχουσα, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

τηι προσδοκιαι των δεινων εκολασθημεν μονον· μαλλον δε ουκ εκολασθημεν, αλλα
και επαιδευθημεν και βελτιους γεγοναμεν, του Θεου την καρδιαν του βασιλεως
μαλαξαντος. Λεγωμεν τοινυν διαπαντος και καθ' ημεραν, Ευλογητος ο Θεος, και
μετα πλειονος σπουδης τηι συναξει προσεχωμεν, και προς την Ἐκκλησιαν τρεχωμεν,
οθεν εκαρπωσαμεθα την ωφελειαν. Ἴστε γαρ εν αρχηι που κατεφυγετε, που
συνεδραμετε, ποθεν ημιν η σωτηρια γεγονεν. Ἐχωμεθα τοινυν της ιερας αγκυρας,
και καθαπερ εν τωι καιρωι των κινδυνων ημας ου προεδωκεν, ουτω μηδε ημεις αυτην
εν τωι καιρωι της ανεσεως καταλιπωμεν, αλλα μεινωμεν μετα ακριβειας, και τας
συναξεις και τας ευχας και την των θειων λογιων ακροασιν ποιωμεθα καθ' ημεραν,
και την σχολην ην ανηλισκομεν περιεργαζομενοι, πολυπραγμονουντες, τους απο
του στρατοπεδου περιτρεχοντες, σπουδαζοντες υπερ των επικειμενων κακων,
ταυτην αναλωσωμεν απασαν εις την των θειων νομων ακροασιν, αλλα μη εις
ακαιρους και ανονητους διατριβας, ινα μη παλιν εις την αναγκην της ασχολιας
εκεινης εαυτους καταστησωμεν.
βʹ. Ἐν μεν ουν ταις παρελθουσαις τρισιν ημεραις ενα θεογνωσιας εξητασαμεν
τροπον, και προς το τελος αυτον ηγαγομεν, ερμηνευοντες πως Οι ουρανοι
διηγουνται την δοξαν Θεου, και τι ποτε εστι το παρα του Παυλου λεγομενον, οτι Τα
αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται, και
εδεικνυμεν πως απο κτισεως κοσμου, και πως δι' ουρανου και γης και θαλαττης ο
∆ημιουργος δοξαζεται. Τημερον δε ολιγα παλιν εις αυτην ταυτην φιλοσοφησαντες
την υποθεσιν, εφ' ετερον βαδιουμεθα λογον· ου γαρ μονον εποιησεν αυτην, αλλα και
γενομενην εργαζεσθαι παρεσκευασεν, ουτε πασαν ακινητον αφεις, ουτε πασαν
κινεισθαι κελευσας· αλλ' ουρανος μεν ακινητος εστηκε, καθαπερ ο προφητης φησιν,
Ὁ στησας τον ουρανον ωσει καμαραν, και διατεινας αυτον ωσει σκηνην επι της γης·
ο δε ηλιος μετα των αστρων των λοιπων καθ' εκαστην τρεχει την ημεραν· και γη
παλιν πεπηγε, τα δε υδατα βαδιζει διαπαντος· ουχ υδατα δε μονον, αλλα και νεφελαι
και ομβροι συνεχεις και επαλληλοι κατα τον οικειον αποδιδομενοι καιρον· και μια
μεν η των ομβρων 49.129 φυσις. διαφορα δε τα εξ αυτων γινομενα· και γαρ εν
αμπελωι γινεται οινος ο υετος, και ελαιον εν ελαιαι, και εν τοις αλλοις δε φυτοις προς
τους αυτων μεθισταται χυμους. Και μια δε της γην η γαστηρ και διαφορους φερει
καρπους· και μια μεν η της ηλιακης ακτινος θερμη και διαφορως απαντα πεπαινει,
τα μεν βραδυτερον, τα δε ταχυτερον προς ακμην αγουσα. Τις ουκ αν ταυτα
εκπλαγειη και θαυμασειε; μαλλον δε ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι
ποικιλην αυτην και διαφορον κατεσκευασεν, αλλ' οτι και κοινην αυτην προσεθηκεν
απασι, και πλουσιοις και πενησι, και αμαρτωλοις και δικαιοις. Ὅπερ ουν και ο
Χριστος ελεγεν, οτι Τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους, και
βρεχει επι δικαιους και αδικους· και μυριων αυτην ζωων εμπλησας, και φυσικα τοις
ζωοις ενθεις ηθη, τα μεν μιμεισθαι, τα δε φευγειν εκελευσεν. Οιον τι λεγω·
φιλοπονον εστιν ο μυρμηξ, και επιπονον ποιειται την εργασιαν· αν τοινυν προσεχηις,
μεγιστην παρα του ζωου δεξηι παραινεσιν, ωστε μη καταμαλακιζεσθαι μηδε φευγειν
ιδρωτας και πονους. ∆ια τουτο και η Γραφη τον οκνηρον προς εκεινον επεμψε
λεγουσα· Ἴθι προς τον μυρμηκα, ω οκνηρε, και ζηλωσον τας οδους αυτου, και γενου
εκεινου σοφωτερος. Ου βουλει, φησι, παρα των Γραφων μαθειν οτι καλον το
εργαζεσθαι, και οτι ο μη εργαζομενος ουδε εσθιειν οφειλει; ου βουλει παρα των
διδασκαλων ακουσαι τουτο; παιδευθητι παρα των αλογων. Ουτω και εν ταις οικιαις
ποιουμεν, πολλακις τους μειζονας και εντιμοτερους ειναι δοκουντας, επειδαν
αμαρτωσι, παιδιοις νηφουσι προσεχειν παρακελευομεθα λεγοντες· Βλεπε τον
μικροτερον σου πως εστι σπουδαιος και διεγηγερμενος. Και συ τοινυν παρα του ζωου
τουτου μεγιστην λαβε φιλοπονιας παραινεσιν, και θαυμασον σου τον ∆εσποτην, μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

επειδη ηλιον εποιησε μονον και ουρανον, αλλ' επειδη και μυρμηκα εποιησεν· ει γαρ
και βραχυ το ζωον, αλλα του μεγεθους της σοφιας του Θεου πολλην εχει την
αποδειξιν. Ἐννοησον γουν πως εστι συνετον, και θαυμασον, πως ισχυσεν ο Θεος εν
ουτω βραχει σωματι τοσαυτην εγκαταθειναι εργασιας επιθυμιαν αδιαπτωτον. Και
απο τουτου μεν το φιλοπονον, απο δε της μελιττης και το φιλοκαλον και το
φιλοπονον μανθανε και το φιλαλληλον. Και γαρ εκεινη ουχ εαυτηι μαλλον η ημιν
πονει και ταλαιπωρειται καθ' εκαστην ημεραν· ο μαλιστα ιδιον Χριστιανωι, το μη τα
εαυτου ζητειν, αλλα τα των ετερων. Ὥσπερ ουν εκεινη παντας περιιπταται τους
λειμωνας, ινα ετοιμην ετερωι παρασκευασηι τραπεζαν· ουτω και συ ποιησον,
ανθρωπε, καν χρηματα συλλεγηις, εις ετερους βαπανησον, καν λογους διδασκαλιας
εχηις, μη κατορυξηις, αλλα προθες εις μεσον τοις δεομενοις, καν ετερον εχηις
πλεονεκτημα, γενου χρησιμος τοις δεομενοις των σων απολαυειν πονων. Ουχ οραις
οτι δια τουτο μαλιστα των αλλων εστιν εντιμοτερα ζωων η μελιττα, ουκ επειδη
πονει, αλλ' επειδη ετεροις πονει; επει και ο αραχνης πονει και ταλαιπωρειται και
λεπτα διατεινει κατα τους τοιχους υφασματα πασαν γυναικος σοφιαν
υπερβαλλοντα, αλλ' εστιν ατιμον το ζωον, επειδη το εργον ημιν ουδαμου χρησιμον.
Τοιουτοι εισιν οι εαυτοις καμνοντες και ταλαιπωρουμενοι. Μιμησαι της περιστερας
το ακεραιον, μιμησαι του ονου το φιλοδεσποτον και του βοος, μιμησαι των ορνιθων
το αμεριμνον· εστι 49.130 γαρ, εστι μεγαλα απο των αλογων καρπωσασθαι εις ηθων
διορθωσιν. Ἀπο τουτων και ο Χριστος ημιν διαλεγεται των ζωων· Γινεσθε γαρ
φρονιμοι, φησιν, ως οι οφεις, και ακεραιοι ως αι περιστεραι. Και παλιν· Ἐμβλεψατε
εις τα πετεινα του ουρανου, οτι ου σπειρει ουδε θεριζει, και ο Πατηρ υμων ο
ουρανιος τρεφει αυτα. Και ο προφητης δε εντρεπων τους αγνωμονας Ἰουδαιους,
ουτω πως φησιν· Ἔγνω βους τον κτησαμενον, και ονος την φατνην του κυριου
αυτου, Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω. Και παλιν, Τρυγων και χελιδων αγρου, στρουθια,
εγνωσαν καιρους εισοδων αυτων, ο δε λαος μου ουκ εγνω τα κριματα Κυριου του
Θεου αυτου. Ἀπο μεν τουτων και των τοιουτων ζωων μανθανε κατορθουν αρετην,
απο δε των εναντιων παιδευου φευγειν κακιαν. Ὥσπερ γαρ φιλοκαλον η μελιττα,
ουτως ολεθριον η ασπις· αποστραφηθι τοινυν την κακιαν, ινα μη ακουσηις· Ἰος
ασπιδων υπο τα χειλη αυτων. Ἀναισχυντον παλιν ο κυων· μισησον και ταυτην την
πονηριαν. ∆ολερον και πανουργον η αλωπηξ· μη ζηλωσηις το νοσημα· αλλα καθαπερ
η μελιττα τοις λειμωσιν εφιπταμενη ου παντα εκλεγει, αλλα τα χρησιμα λαβουσα, τα
λοιπα αφιησιν, ουτω και συ ποιησον· των αλογων επελθων το γενος, ει τι χρησιμον,
παρ' εκεινων λαμβανε· και απερ εχουσιν εν τηι φυσει πλεονεκτηματα, ταυτα συ δια
της προαιρεσεως κατορθωσον· και γαρ και ταυτηι παρα του Θεου τετιμησαι, οτι τα
φυσικα αυτων πλεονεκτηματα εκ προαιρεσεως σοι παρεσχε κατορθουν, ινα και
βραβεια λαβηις. Ἐκεινοις γαρ ουκ εκ προαιρεσεως και λογου τα κατορθωματα, αλλ'
απο φυσεως μονης. Οιον τι λεγω· η μελιττα μελιτουργει ου λογωι μαθουσα τουτο και
λογισμωι, αλλ' απο της φυσεως παιδευθεισα· επει ει μη φυσικον ην το εργον, μηδε τωι
γενει συγκεκληρωτο, εδει παντως τινας εξ αυτων απειρους ειναι της τεχνης· νυν δε
εξ ου γεγονεν ο κοσμος μεχρι της παρουσης ημερας, ουδεις ειδε μελιττας
ησυχαζουσας και μη μελιτουργουσας. Τοιαυτα γαρ τα φυσικα κοινα του παντος
γενους εστι· τα δε εκ προαιρεσεως ουκ εστι κοινα· πονου γαρ δειται προς το
κατορθωθηναι. γʹ. Παντα τοινυν τα καλλιστα λαβων περιβαλου· και γαρ βασιλευς ει
των αλογων· οι δε βασιλεις, ει τι καλλιστον εστιν εν τοις υπηκοοις, ειτε χρυσος, ειτε
αργυρος, ειτε λιθοι τιμιοι, ειτε ιματια πολυτελη, ταυτα μεθ' υπερβολης αυτοι
κεκτηνται· και θαυμαζε σου τον ∆εσποτην απο της κτισεως. Ει δε τι σε υπερβαινει
των ορωμενων, και τον λογον ου δυνασαι ευρειν, και δια τουτο δοξασον τον
ποιησαντα, οτι υπερβαινει σου την καταληψιν η σοφια των γινομενων. Μη λεγε· ∆ια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

τι τουτο; εις τι τουτο; εκαστον γαρ χρησιμον εστιν, ει και τον λογον αγνοουμεν
ημεις. Ὥσπερ ουν εαν εις ιατρειον εισελθηις, και ιδηις εργαλεια πολλα προκειμενα,
θαυμαζεις την ποικιλιαν των οργανων, καιτοι γε τας χρειας αυτων ουκ ειδως· ουτω
και επι της κτισεως ποιησον, καν ιδηις πολλα των ζωων και των βοτανων και των
φυτων και των αλλων πραγματων ων τας χρειας ουκ οιδας, θαυμασον αυτων την
ποικιλιαν, και εκπλαγηθι και δια τουτο τον αριστοτεχνην Θεον, οτι ουτε σοι παντα
δηλα εποιησεν, ουτε παντα αφηκεν αδηλα. Ουκ αφηκε μεν γαρ παντα αδηλα, ινα μη
απρονοητα ειναι λεγηις τα οντα· ουκ αφηκε δε σοι παντα γνωριμα ειναι, ινα μη το
μεγεθος της γνωσεως εις απονοιαν σε επαρηι. Ουτω γουν και τον πρωτον αν 49.131
θρωπον ο πονηρος δαιμων εκεινος εξετραχηλισεν, ελπιδι μειζονος γνωσεως και της
ουσης αποστερησας. ∆ια τουτο και σοφος τις παραινει λεγων· Ἰσχυροτερα σου μη
ζητει, και βαθυτερα σου μη ερευνα· α προσεταγη σοι, ταυτα διανοου· τα γαρ πλειονα
των εργων αυτου εν αποκρυφοις· και παλιν, Πλειονα συνεσεως ανθρωπων
υπεδειχθη σοι. Τουτο δε ειπε παραμυθουμενος τον ασχαλλοντα και αλυοντα, επειδη
μη παντα οιδεν. Και γαρ αυτα, φησιν, απερ επετραπης ειδεναι, σφοδρα υπερβαινει
σου την συνεσιν· ουδε γαρ οικοθεν ευρες, αλλα παρα του Θεου διδαχθεις. Ἀρκου
τοινυν τωι δοθεντι πλουτωι, και μη πλεον επιζητει, αλλ' υπερ ων ελαβες ευχαριστει,
μη αγανακτει υπερ ων ουκ ελαβες, και υπερ ων οιδας δοξαζε, μη σκανδαλιζου δι' α
ουκ οιδας· αμφοτερα γαρ χρησιμως ο Θεος εποιησε, και τα μεν απεκαλυψε, τα δε
απεκλεισε, της σης προνοων σωτηριας. Εις μεν ουν, οπερ εφην, τροπος θεογνωσιας ο
δια της κτισεως, πολλας δυναμενος ημερας αναλωσαι. Ἵνα γαρ μη μονου του
ανθρωπου κατ' ακριβειαν την διατυπωσιν επελθωμεν, κατ' ακριβειαν δε λεγω την
ημιν δυνατην, ου την οντως ακριβειαν· ει γαρ και πολλους ειρηκαμεν των
γενομενων λογους, αλλ' εισι και ετεροι πλειους αποῤρητοι, ους ο ποιησας οιδε Θεος·
ου γαρ δη παντας ισμεν αυτοι· ιν' ουν απασαν του ανθρωπου κατα ακριβειαν την
διαπλασιν επελθωμεν και την εν εκαστωι μελει σοφιαν ευρωμεν, των νευρων, των
φλεβων, των αρτηριων την διανομην, την θεσιν, την διαπλασιν των αλλων
απαντων, ουδε ενιαυτος ολοκληρος ημιν αρκεσειεν αν προς την εξηγησιν ταυτην.
∆ιοπερ τουτον ενταυθα καταλυσαντες τον λογον, και τοις φιλοπονοις και
φιλομαθεσι παρασχοντες εκ των ειρημενων και τα λοιπα της κτισεως επελθειν μερη,
εφ' ετεραν υποθεσιν τον λογον τρεψωμεν, ενδεικτικην και αυτην ουσαν της του
Θεου προνοιας. Τις ουν εστιν η δευτερα υποθεσις; Ἐξ αρχης πλαττων ο Θεος τον
ανθρωπον, νομον αυτωι φυσικον εγκατεθηκε. Και τι ποτε εστιν νομος φυσικος; Το
συνειδος ημιν διηρθρωσε, και αυτοδιδακτον εποιησε την γνωσιν των καλων και των
ου τοιουτων· ου γαρ δεομεθα μαθειν οτι κακον η πορνεια, και καλον η σωφροσυνη,
αλλ' ισμεν εξ αρχης τουτο. Και ινα μαθηις οτι τουτο εξ αρχης ισμεν, ο νομοθετης
νομους διδους υστερον, και ειπων, Ου φονευσεις, ουκ επηγαγε, Κακον γαρ ο φονος,
αλλ' απλως, Ου φονευσεις, ειπεν· απηγορευσε γαρ την αμαρτιαν μονον, ουκ εδιδαξε.
Τινος ουν ενεκεν ειπων, Ου φονευσεις, ου προσεθηκεν, Ὅτι κακον ο φονος; Ἐπειδη
προλαβων το συνειδος ημας επαιδευσε τουτο, και ως ειδοσι και επισταμενοις ουτω
διαλεγεται. Ὅταν γουν περι ετερας εντολης λεγηι της ου γνωριμης ημιν απο του
συνειδοτος γενομενης, ουκ απαγορευει μονον, αλλα και την αιτιαν προστιθησι. Περι
σαββατου γουν νομοθετων και λεγων, Τηι δε ημεραι τηι εβδομηι ου ποιησεις εργον, και
την αιτιαν επηγαγε της αργιας· ποιαν δη ταυτην; Ὅτι εν τηι ημεραι τηι εβδομηι
κατεπαυσεν ο Θεος απο παντων των εργων αυτου ων ηρξατο ποιησαι· και παλιν,
Ὅτι οικετης ησθα εν γηι Αιγυπτωι. Τινος ουν ενεκεν, ειπε μοι, επι μεν του σαββατου
την αιτιαν προσεθηκεν, επι δε του φονου ουδεν τοιουτον εποιησεν; Ἐπειδη αυτη μεν
η εντολη ου των προηγουμενων ην, ουδε των εκ του συνειδοτος ημιν ηκριβωμενων,
αλλα μερικη τις και προσκαιρος, δια τουτο και κατελυθη μετα ταυτα· αι δε αναγκαιαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

και συνεχουσαι 49.132 την ζωην την ημετεραν, εκειναι εισιν· Ου φονευσεις, Ου
μοιχευσεις, Ου κλεψεις. ∆ιοπερ ουδαμου αιτιαν ενταυθα τιθησιν, ουδε διδασκαλιαν
εισαγει, αλλ' αρκειται ψιληι τηι απαγορευσει.
δʹ. Ουκ εντευθεν δε μονον, αλλα και ετερωθεν υμιν δειξαι πειρασομαι πως
αυτοδιδακτος ην ο ανθρωπος προς την της αρετης γνωσιν. Ἥμαρτεν ο Ἀδαμ την
αμαρτιαν την πρωτην, και μετα την αμαρτιαν ευθεως εκρυπτετο· ει δε μη ᾔδει κακον
τι εργασαμενος, τινος ενεκεν εκρυπτετο; Ουδε γαρ γραμματα ην, ου νομος, ου
Μωσης· ποθεν ουν εγνω την αμαρτιαν και κρυπτεται; Και ου κρυπτεται μονον, αλλα
και εγκαλουμενος, εφ' ετερον πειραται μετατιθεναι την αιτιαν, λεγων· Ἡ γυνη ην
εδωκας μοι, αυτη εδωκε μοι εκ του ξυλου, και εφαγον· κακεινη παλιν εφ' ετερον
μεταγει το εγκλημα, τον οφιν. Και ορα Θεου σοφιαν· ειποντος γαρ του Ἀδαμ, οτι
Ἤκουσα της φωνης σου και εφοβηθην, οτι γυμνος ειμι και εκρυβην, ουκ ηλεγξεν
ευθεως ο Θεος το γεγονος, ουδε ειπε· ∆ια τι γαρ εφαγες απο του ξυλου; αλλα πως; Τις
σοι ανηγγειλε, φησιν, οτι γυμνος ει, ει μη απο του ξυλου ου ενετειλαμην σοι τουτου
μονου μη φαγειν, απ' αυτου εφαγες; Ουτε εσιγησεν, ουτε φανερως αυτον ηλεγξεν·
ουκ εσιγησε μεν, ινα αυτον εκκαλεσηται προς ομολογιαν της αμαρτιας· ουκ ηλεγξε
δε φανερως, ινα μη αυτου το παν γενηται, κακεινος ερημος ειη της απο της
εξομολογησεως γινομενης συγγνωμης ημιν. ∆ια τουτο ουκ ειπε φανερως την αιτιαν
αφ' ης γνωσις γεγονεν, αλλ' εν ερωτησεως ταξει προαγει τον λογον, εκεινωι
καταλιμπανων εις εξομολογησιν ελθειν. Παλιν επι του Καιν και του Ἄβελ το αυτο
τουτο εστιν ιδειν. Πρωτον μεν γαρ απηρξαντο τωι Θεωι των οικειων πονων. Μη γαρ
δη απο της αμαρτιας μονον, αλλα και απο της αρετης δειξωμεν, οτι αμφοτερων ην
επιστημονικος ο ανθρωπος. Ὅτι μεν ουν ᾔδει την αμαρτιαν κακον ον ο ανθρωπος,
εδειξεν ο Ἀδαμ· οτι δε και την αρετην ηπιστατο καλον ον, εδηλωσε παλιν ο Ἄβελ.
Ου γαρ παρα τινος μαθων, ουδε νομου περι απαρχων διαλεγομενου τοτε ακουσας,
αλλ' οικοθεν και παρα του συνειδοτος διδαχθεις την θυσιαν εκεινην ανηνεγκε. ∆ια
τουτο ου καταφερω κατω τον λογον, αλλ' επι των προτερων αυτον ανθρωπων
γυμναζω, οτε ουπω γραμματα, ουτε νομος, ουτε προφηται και δικασται, αλλα μονος
ο Ἀδαμ μετα των παιδων ην, ινα μαθηις οτι εν τηι φυσει προαπεκειτο των καλων και
των ου τοιουτων η γνωσις. Ποθεν γαρ εμαθεν οτι καλον το προσφερειν ο Ἄβελ, οτι
καλον το τιμαιν τον Θεον και ευχαριστειν εν απασι; Τι ουν; ο Καιν, φησιν, ου
προσηνεγκε; Προσηνεγκε μεν και ουτος, αλλ' ουχ ομοιως. Καντευθεν δε παλιν η του
συνειδοτος φαινεται γνωσις· επειδη γαρ τωι τιμηθεντι βασκηνας περι σφαγης
εβουλευετο, κρυπτει την δολεραν γνωμην. Και τι φησι; ∆ευρο, εξελθωμεν εις το
πεδιον. Ἕτερον το σχημα, φιλοφροσυνης γαρ η υποκρισις· και το φρονημα ετερον,
αδελφοκτονιας γαρ η γνωμη. Καιτοι ει μη κακον ᾔδει το βουλημα, τινος ενεκεν
49.133 αυτο συνεσκιαζε; Και μετα το γενεσθαι τον φονον, παλιν ερωτωμενος υπο του
Θεου, Που Ἄβελ ο αδελφος σου; φησιν· Ουκ οιδα· μη φυλαξ του αδελφου μου ειμι
εγω; Τινος γαρ ενεκεν αρνειται; ουκ ευδηλον οτι καταγινωσκων σφοδρα εαυτου;
Ὥσπερ γαρ ο πατηρ αυτου εκρυβη, ουτω και ουτος αρνειται· και μετα τον ελεγχον
παλιν φησι· Μειζων η αιτια μου του αφεθηναι με. Ἀλλ' ο Ἕλλην ουκ ανεχεται
τουτων. Φερε ουν και προς εκεινον διαλεχθωμεν, και οπερ επι της κτισεως
εποιησαμεν, ουκ απο των Γραφων μονον, αλλα και απο λογισμων τους προς
εκεινους κινησαντες αγωνας, τουτο και επι του συνειδοτος ποιωμεν νυν· και γαρ και
τουτο το κεφαλαιον ο Παυλος εκινησε προς εκεινους αγωνιζομενος. Τι ποτ' ουν
εστιν ο λεγουσιν; Ουκ εστιν ημιν αυτοδιδακτος νομος εν τωι συνειδοτι, φησι,
κειμενος, ουδε τηι φυσει τουτο εγκατεθηκεν ο Θεος. Ποθεν ουν, ειπε μοι, ποθεν περι
γαμων, περι φονων, περι διαθηκων, περι παρακαταθηκων, περι του μη πλεονεκτειν
αλληλους, περι μυριων ετερων νομους εγραψαν οι παρ' αυτοις νομοθεται; Ουτοι μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

γαρ οι νυν ισως παρα των πρωτων εμαθον, και εκεινοι παρα των προτερων, και
παρα των ανω παλιν ουτοι· οι δε εξ αρχης και πρωτοι παρ' αυτοις νομους θεντες,
παρα τινος εμαθον; ουκ ευδηλον οτι παρα του συνειδοτος; ου γαρ αν εχοιεν ειπειν
οτι Μωυσει συνεγενοντο, οτι προφητων ηκουσαν· πως γαρ Ἕλληνες οντες; Ἀλλ'
ευδηλον οτι απο του νομου ον εθηκεν ο Θεος τωι ανθρωπωι, εξ αρχης αυτον πλαττων,
απο τουτου και νομους εθηκαν, και τεχνας ευροντο, και τα αλλα παντα Και γαρ και
αι τεχναι ουτω συνεστησαν των εξ αρχης αυτοδιδακτως επ' αυτας ελθοντων· ουτω
και δικαστηρια γεγονε, ουτω και κολασεις ωρισθησαν, οπερ ουν και ο Παυλος φησιν.
Ἐπειδη γαρ πολλοι των Ἑλληνων αντιλεγειν εμελλον, και λεγειν οτι, Πως κρινει ο
Θεος τους ανθρωπους τους προ Μωυσεως; ου νομοθετην επεμψεν, ου νομον
εισηνεγκεν, ου προφητην απεστειλεν, ουκ αποστολον, ουκ ευαγγελιστην· πως ουν
ευθυνας απαιτει; βουλομενος ο Παυλος δειξαι, οτι αυτοδιδακτον ειχον νομον, και τα
πρακτεα σαφως ᾔδεσαν, ακουσον πως φησιν· Ὅταν γαρ εθνη, τα μη νομον εχοντα,
φυσει τα του νομου ποιηι, ουτοι νομον μη εχοντες εαυτοις εισι νομος, οιτινες
ενδεικνυνται το εργον του νομου γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων. Πως χωρις
γραμματων; Συμμαρτυρουσης αυτων της συνειδησεως και μεταξυ αλληλων των
λογισμων κατηγορουντων, η και απολογουμενων εν ημεραι, οτε κρινει ο Θεος τα
κρυπτα των ανθρωπων κατα το ευαγγελιον μου δια Ἰησου Χριστου· και παλιν· Ὅσοι
γαρ ανομως ημαρτον, ανομως και απολουνται· και οσοι εν νομωι ημαρτον, δια νομου
κριθησονται. Τι εστιν, Ἀνομως απολουνται; Ουχι του νομου κατηγορουντος, αλλα
των λογισμων και του συνειδοτος. Ει δε μη ειχον νομον τον του συνειδοτος, ουδε
απολεσθαι αυτους αμαρτανοντας εδει· πως γαρ, ει ανομως ημαρτον; Ἀλλ' ανομως
οταν ειπηι, ου τουτο λεγει, οτι ουκ ειχον νομον, αλλ' οτι ουκ ειχον νομον γραπτον,
τον δε της φυσεως νομον ειχον. Και παλιν· ∆οξα δε, και τιμη, και ειρηνη παντι τωι
εργαζομενωι το αγαθον, Ἰουδαιωι τε πρωτον και Ἕλληνι. Ταυτα δε ελεγε περι των
ανω χρονων διαλεγομενος των προ της παρουσιας του Χριστου. Και Ἕλληνα
ενταυθα καλει ου τον ειδωλολατρην, αλλα τον προσκυνουντα μεν τον Θεον μονον,
ουκ ενδεδεμενον δε τηι των Ἱουδαικων παρατηρησεων αναγκηι, σαββατισμοις λεγω
49.134 και περιτομηι και καθαρισμοις διαφοροις, αλλα φιλοσοφιαν και ευσεβειαν
απασαν επιδεικνυμενον. Και παλιν περι του αυτου διαλεγομενος φησι· Θυμος και
οργη, θλιψις και στενοχωρια επι πασαν ψυχην ανθρωπου κατεργαζομενου το κακον,
Ἰουδαιου τε πρωτον, και Ἕλληνος Παλιν ενταυθα Ἕλληνα καλει τον απηλλαγμενον
της παρατηρησεως της Ἰουδαικης. Ει τοινυν μητε νομου ηκουσε, μητε μετα
Ἰουδαιων ανεστραφη, πως εσται αυτωι θυμος και οργη και θλιψις εργαζομενωι το
κακον; Ἐπειδη συνειδος ειχεν ενδον ενηχουν αυτωι, και διδασκον και παιδευον
απαντα. Ποθεν δηλον τουτο; Ἀφ' ων ετερους αμαρτανοντας εκολασεν, αφ' ων
νομους εθηκεν, αφ' ων τα δικαστηρια εκαθισε. Τουτο γαρ αυτο δηλων ο Παυλος
ελεγε περι των εν κακιαι ζωντων· Οιτινες το δικαιωμα του Θεου επιγνοντες, οτι οι τα
τοιαυτα πρασσοντες αξιοι θανατου εισιν, ου μονον αυτα ποιουσιν, αλλα και
συνδοκουσι τοις πρασσουσι. Και ποθεν ᾔδεισαν, φησιν, οτι θελημα Θεου εστι τους εν
πονηριαι ζωντας θανατωι κολαζεσθαι; ποθεν; Ἐξ ων ετερους εδικαζον αμαρτανοντας.
Ει γαρ μη νομιζεις κακον ειναι τον φονον, επειδαν λαβηις ανδροφονον, υπο τηι σηι
ψηφωι μη κολασηις· ει μη νομιζεις κακον ειναι το μοιχευειν, επειδαν εμπεσηι μοιχος,
αφες αυτον της τιμωριας. Ει δε εν τοις ετερων αμαρτημασι και νομους γραφεις, και
τιμωριας οριζεις, και ακριβης ει δικαστης, ποιαν αν σχοιης απολογιαν εν οις αυτος
αμαρτανεις, λεγων αγνοειν τα πρακτεα; Ἐμοιχευσας, και ου κακεινος. Τινος ουν
ενεκεν εκεινον μεν κολαζεις, σαυτον δε συγγνωμης αξιοις; Ει γαρ μη ᾔδεις κακον
ειναι την μοιχειαν, ουδε ετερον τιμωρεισθαι εδει· ει δε ετερον μεν κολαζεις, συ δε
νομιζεις διαφευγειν την κολασιν, πως αν εχοι λογον των αυτων αμαρτηματων μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

τας αυτας διδοναι δικας; Τουτο γουν αυτο εγκαλων ο Παυλος ελεγε· Λογιζηι δε
τουτο, ω ανθρωπε, ο κρινων τους τα τοιαυτα πρασσοντας και ποιων αυτα, οτι συ
εκφευξηι το κριμα του Θεου; Ουκ εστι τουτο, ουκ εστιν· απο γαρ της ψηφου, φησιν, ης
ηνεγκας καθ' ετερου, απο ταυτης σοι κρινει ο Θεος τοτε· ου γαρ δηπου συ μεν
δικαιος, ο δε Θεος αδικος. Ει γαρ συ ου περιοραις ετερον αδικουμενον, πως ο Θεος
περιοψεται; ει συ διορθοις τα ετερων αμαρτηματα, πως ο Θεος ου διορθωσεται σε; Ει
δε ου παρα ποδας επαγει σοι την τιμωριαν, μη θαῤρει δια τουτο, αλλα φοβου
μειζονως. Ουτω και Παυλος εκελευσε λεγων· Ἢ του πλουτου της χρηστοτητος
αυτου και της ανοχης και της μακροθυμιας καταφρονεις, αγνοων οτι το χρηστον του
Θεου εις μετανοιαν σε αγει; ∆ια γαρ τουτο ανεχεται, φησιν, ουχ ινα χειρων γενηι,
αλλ' ινα μετανοησηις· ει δε μη βουλει, κολασεως μειζονος εφοδιον η μακροθυμια σοι
γινεται αμετανοητωι μενοντι. Και τουτο γουν αυτο δηλων ελεγε· Κατα δε την
σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν, θησαυριζεις σεαυτωι οργην εν ημεραι
οργης και αποκαλυψεως, και δικαιοκρισιας του Θεου, ος αποδωσει εκαστωι κατα τα
εργα αυτου. Ἐπει ουν εκαστωι κατα τα εργα αποδιδωσι, και νομον δια τουτο φυσικον
ημιν ενεθηκε, και γραπτον υστερον εδωκεν, ινα ευθυνας απαιτησηι των
αμαρτηματων, και ινα κατορθουντας στεφανωσηι· μετα πολλης ουν της σπουδης, και
ωσπερ εις δικαστηριον απαντησεσθαι μελλοντες φοβερον, τα καθ' εαυτους
οικονομησωμεν, ειδο 49.135 τες ως μηδεμιας απολαυσομεν συγγνωμης, ει μετα
φυσικον και γραπτον νομον, και διδασκαλιαν τοσαυτην, και συνεχη παραινεσιν, της
ημετερας αμελησαιμεν σωτηριας.
ςʹ. Βουλομαι ουν παλιν περι των ορκων υμιν διαλεχθηναι, αισχυνομαι δε.
Ἐμοι μεν γαρ ουκ εστιν επαχθες και εν ημεραι και εν νυκτι τα αυτα προς υμας λεγειν,
δεδοικα δε μη τας πολλας ταυτας ημερας υμιν παρακολουθησας, πολλην υμων
καταγνω ραιθυμιαν περι πραγματος ουτως ευκολου διηνεκους δεομενων
υπομνησεως. Ουκ αισχυνομαι δε μονον, αλλα και δεδοικα περι υμων· η γαρ συνεχης
διδασκαλια τοις μεν προσεχουσι σωτηριον και χρησιμον, τοις δε ραιθυμουσι
βλαβερον και επικινδυνον. Και γαρ οσωιπερ αν τις πλεονακις ακουσηι, τοσουτωι
μαλλον επισπαται την κολασιν μη ποιων τα λεγομενα. Τουτο γουν και Ἰουδαιοις
ονειδιζων ελεγεν ο Θεος· Ἀπεστειλα τους προφητας μου ορθριζων, και αποστελλων,
και ουδε ουτως εισηκουσατε. Ἡμεις μεν ουν απο πολλης κηδεμονιας τουτο
ποιουμεν, δεδοικαμεν δε μη κατα την ημεραν εκεινην την φοβεραν αντικαταστηι
πασιν υμιν η παραινεσις αυτη και η συμβουλη. Ὅταν γαρ και το κατορθωμα ευκολον
ηι, και ο συνεχως υπομιμνησκων μη διαλιμπανηι, ποιαν εξομεν απολογιαν ειπειν; η
τις ημας εξαιρησεται της κολασεως λογος; Ειπε γαρ μοι, αν αργυριον σοι
χρεωστουμενον τυχηι, ουκ αει συντυγχανων τωι οφειλοντι αναμιμνησκεις αυτον του
δανεισματος; Τουτο και συ ποιησον, και εκαστος νομιζετω τον πλησιον αργυριον
οφειλειν αυτωι, την εκπληρωσιν της εντολης ταυτης, και απαντων υπερ της
εκτισεως αυτον αναμιμνησκετω, ειδως ως ου μικρος ημιν αποκειται κινδυνος των
αδελφων ουκ επιμελουμενοις. ∆ια τουτο και εγω τα αυτα λεγων ου παυομαι·
δεδοικα γαρ μηποτε κατ' εκεινην ακουσω την ημεραν· Πονηρε δουλε και οκνηρε,
εδει σε καταβαλειν το αργυριον μου επι τους τραπεζιτας. Ἰδου γουν κατεβαλον ουχ
απαξ, ουδε δις, αλλα πολλακις· υμων εστι λοιπον τον τοκον επιδειξασθαι· τοκος δε
ακροασεως, η δια των εργων επιδειξις· και γαρ 49.136 ∆εσποτικα τα καταβαλλομενα.
Μη τοινυν παρεργως υποδεξωμεθα, αλλα μετα ακριβειας κατεχωμεν την
παρακαταθηκην, ινα μετα πολλης της εργασιας αυτην αποδωμεν κατα την ημεραν
εκεινην. Ἐαν γαρ μη και ετερους εις το αυτο εναγαγηις κατορθωμα, ακουσηι της
φωνης εκεινης ης ηκουσεν ο το ταλαντον κατορυξας. Ἀλλα μη γενοιτο ταυτης, αλλα
της αλλης υμας ακουσαι φωνης ην προς τον εργασαμενον αφηκε λεγων ο Χριστος·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω. Ταυτης δε
ακουσομεθα της φωνης, αν την αυτην εκεινωι σπουδην επιδειξωμεθα· την αυτην δε
επιδειξομεθα σπουδην, εαν τουτο ο λεγω ποιησωμεν. Ἔτι θερμης ουσης της
ακροασεως εν υμιν, εξελθοντες παρακελευεσθε αλληλοις, και καθαπερ εκαστος μετα
προσηγοριας διαλυεσθε, ουτω μετα παραγγελιας εκαστος οικαδε αναχωρειτω, και τωι
πλησιον λεγετω· Σκοπει και μεμνησο οπως φυλαξηις την εντολην, και παντως
περιεσομεθα. Ὅταν γαρ φιλοι παραπεμπωσι μετα τοιαυτης συμβουλης, και οικοι
γενομενον η γυνη παλιν τα αυτα αναμιμνησκηι, και μονους οντας ο λογος ο
ημετερος κατεχηι, ταχεως αποκρουσομεθα την πονηραν συνηθειαν ταυτην. Οιδα μεν
οτι θαυμαζετε τινος ενεκεν τοσαυτην υπερ της εντολης ταυτης ποιουμαι σπουδην·
κατορθωσατε δε το επιταχθεν, και τοτε ερω. Τεως μεν γαρ εκεινο λεγω, οτι νομος
εστι θειος το επιταγμα τουτο, και παραβηναι αυτον ουκ ασφαλες· εαν δε ιδω
κατορθωθεν, και ετεραν υμιν αιτιαν ερω ουκ ελαττονα ταυτης, ινα μαθητε οτι
δικαιως τοσαυτην υπερ του νομου τουτου ποιουμαι σπουδην· ωρα δε λοιπον εις
ευχην καταλυσαι τον λογον. Κοινηι τοινυν παντες ειπωμεν· Ὁ Θεος ο μη θελων τον
θανατον του αμαρτωλου, ως το επιστρεψαι αυτον και ζηιν, και τουτον και τους
λοιπους νομους απαντας καταξιωσον ημας εξανυσαντας, ουτω παραστηναι τωι
βηματι του Χριστου σου, ινα παῤρησιας πολλης απολαυσαντες, της βασιλειας
επιτυχωμεν εις δοξαν σην, οτι σοι πρεπει δοξα, αμα τωι μονογενει σου Παιδι και τωι
αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.135 Ευχαριστια ετι προς τον Θεον περι της μεταβολης των
σκυθρωπων· και αναμνησις των δια την στασιν διασυρεντων και
τιμωρηθεντων· ομοιως δε παλιν εξηγησις περι της του ανθρωπου
δημιουργιας, και οτι φυσικον νομον εδεξατο· και περι του τελειως
κατορθωσαι το μη ομνυειν. Ὁμιλια ιγʹ.
αʹ. Ἀπο της αυτης αρχης και των αυτων προοιμιων, ων χθες και προ εκεινης
ηρξαμην, και σημερον αρξομαι· ερω και νυν· Ευλογητος ο Θεος. Οιαν την
παρελθουσαν ειδομεν τετραδα, και οιαν την παρουσαν ορωμεν νυν; ποσος εν εκεινηι
ζοφος τοτε ην; ποση κατα την παρουσαν γαληνη νυν; Κατα την ημεραν ταυτην το
φοβερον εκεινο γεγονεν εν τηι πολει δικαστηριον, και τας καρδιας απαντων διεσεισε,
και νυκτος ουδεν αμεινον διακεισθαι εποιησε την ημεραν, ου της ακτινος
σβεσθεισης, αλλα της αθυμιας και του φοβου πηρωσαντων υμων τους οφθαλμους.
Ἵν' ουν και ημεις πλειονα καρπωσωμεθα την ηδονην, μικρα των τοτε συμβαντων
διηγησασθαι βουλομαι. Και γαρ και υμιν και τοις γενησομενοις απασι χρησιμην ορω
την τουτων διηγησιν ουσαν· επει και τοις 49.136 εκ ναυαγιου διασωθεισιν ηδυ των
κυματων μεμνησθαι και της ζαλης και των ανεμων, επειδαν εις λιμενα
καταπλευσωσι· και τοις αῤρωστιαι περιπεσουσι ποθεινον μετα την αῤρωστιαν τους
πυρετους, δι' ους παρα μικρον ηλθον αποθανειν, διηγεισθαι προς ετερους. Ὅταν γαρ
παρελθηι τα δεινα, ηδονην εχει των δεινων η διηγησις, της ψυχης ουκ ετι δεδοικυιας,
αλλα και μειζονα καρπουμενης την ευφροσυνην. Ἡ γαρ των παρελθοντων κακων
μνημη αει την ενεστωσαν ευημεριαν ακριβεστερον ορασθαι ποιει. Ἐπειδη γαρ το μεν
πλεον της πολεως απο του φοβου και της απειλης εκεινης προς τας ερημους και τας
φαραγγας και τους λανθανοντας μετυκιστο τοπους, του φοβου παντοθεν αυτους
συνελαυνοντος, και κεναι μεν ησαν γυναικων αι οικιαι, κενη δε ανδρων η αγορα,
μολις δε δυο η τρεις βαδιζοντες εν τωι μεσωι μετ' αλληλων εφαινοντο, και αυτοι
ουτοι καθαπερ εμψυχοι νε 49.137 κροι περιιοντες· απηιειμεν εις το δικαστηριον το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

τελος οψομενοι των γινομενων, και ιδοντες εκει της πολεως τα λειψανα
συνειλεγμενα, μαλιστα παντων εθαυμασαμεν εκεινο, οτι πληθους οντος περι τας
θυρας, ως ουδενος παροντος, βαθυτατη ην η σιγη, παντων εις αλληλους βλεποντων,
και μητε ερεσθαι τον παρεστωτα, μητε ακουσαι τι παρ' εκεινου τολμωντος τινος. Τον
γαρ πλησιον υπωπτευεν εκαστος, δια το πολλους ηδη παρ' ελπιδα πασαν εκ μεσης
αναρπασθεντας της αγορας, ενδον κατεχεσθαι· και παντες κοινηι προς τον ουρανον
εβλεπομεν, και τας χειρας ανετεινομεν σιγηι την ανωθεν εκδεχομενοι ροπην, και
Θεον παρακαλουντες παραστηναι τε τοις δικαζομενοις, και μαλαξαι τας των
δικαζοντων καρδιας, και ποιησαι ημερον γενεσθαι την ψηφον. Και καθαπερ οι τους
ναυαγουντας απο της γης βλεποντες, προσελθειν μεν και χειρα ορεξαι και διορθωσαι
την συμφοραν ουκ εχουσι, τοις κυμασι διειργομενοι, εξωθεν δε απο των αιγιαλων
τας χειρας ανατεινοντες, και δακρυοντες, τον Θεον παρακαλουσι παραστηναι τοις
κλυδωνιζομενοις· ουτω και ενταυθα παντες σιγηι και κατα διανοιαν εκαλουν τον
Θεον, αξιουντες τοις εν τωι δικαστηριωι, καθαπερ εν κυμασιν ανειλημμενοις, χειρα
ορεξαι, και μη συγχωρησαι καταποντισθηναι το σκαφος, μηδε εις ναυαγιον παντελες
καταλυσαι των δικαζοντων την κρισιν. Και ταυτα μεν ην προ των θυρων· επειδη δε
ενδοτερω της αυλης εισεβημεν, παλιν ειδομεν ετερα φοβερωτερα τουτων,
στρατιωτας καθωπλισμενους ξιφεσι και ροπαλοις, και πολλην τοις ενδον δικαζουσι
την ησυχιαν παρεχοντας. Ἐπειδη γαρ οι προσηκοντες απαντες εκεινοις, και
γυναικες, και μητερες, και θυγατερες, και πατερες ειστηκεισαν προ των του
δικαστηριου θυρων, ωστε, ει τινα συμβαιη την επι θανατον απενεχθηναι, μηδενα τηι
θεαι της συμφορας εμπρησθεντα θορυβον τινα ποιησαι και ταραχην, ποῤρωθεν
εφοβουν οι στρατιωται παντας, προκαταλαμβανοντες αυτων τωι δεει την διανοιαν.
Το δε παντων ελεεινοτερον, μητηρ μια και αδελφη των ενδον κρινομενων τινος,
προς αυτα των δικαζοντων εκαθηντο τα προθυρα, κυλινδουμεναι περι το εδαφος,
και κοινον ουσαι θεατρον τοις περιεστωσιν απασι, συγκαλυπτομεναι τας οψεις, και
τοσουτον αισχυνομεναι μονον, οσον επετρεπεν η της συμφορας αναγκη· και ουτε
θεραπαινις αυταις παρην, ουτε γειτων, ουτε φιλη, ουκ αλλη τις των επιτηδειων,
αλλα μοναι μετα ευτελων ιματιων εν μεσωι τοσουτων απειλημμεναι στρατιωτων,
χαμαι συρομεναι περι τας θυρας αυτας, των ενδον δικαζομενων ελεεινοτερα
επασχον, της των δημιων ακουουσαι φωνης, του κτυπου των μαστιγων, του θρηνου
των μαστιζομενων, της φοβερας των δικαζοντων απειλης, και καθ' εκαστον των
παιομενων χαλεπωτερας εκεινων υπεμενον οδυνας αυται. Ἐπειδη γαρ εν ταις
ετερων μαρτυριαις εκινδυνευετο η των εγκληματων αποδειξις, ει ποτε τινος
ᾔσθοντο μαστιζομενου, ωστε ειπειν τους υπευθυνους, και ολολυζοντος, εις τον
ουρανον βλεπουσαι τον Θεον παρεκαλουν δουναι τινα ισχυν και υπομονην εκεινωι,
ωστε μη των αυτοις προσηκοντων την σωτηριαν εν ταις ετερων ασθενειαις
προδοθηναι, την δριμειαν απο των πληγων οδυνην μη δυναμενων ενεγκειν· και
ταυτον παλιν οιον επι των χειμαζομενων συνεβαινε. Καθαπερ 49.138 γαρ εκεινοι, ει
ποτε κυματος ιδοιεν εμβολην ποῤρωθεν κορυφουμενην και κατα μικρον αυξομενην
και μελλουσαν βαπτιζειν το σκαφος, και πριν η πλησιον γενεσθαι του πλοιου
προαποτεθνηκασι τωι δεει· ουτω δη κακειναι, ει ποτε φωνων και ολολυγμων
ᾔσθοντο φερομενων, δεδοικυιαι μη προς τας βασανους απαγορευσαντες οι
καταμαρτυρειν αναγκαζομενοι, κατειπωσι τινος των αυτοις επιτηδειων, μυριους προ
των οφθαλμων εωρων θανατους. Και ην ιδειν ενδον βασανους, εξω βασανους·
εκεινους μεν γαρ οι δημιοι, ταυτας δε εβασανιζεν η της φυσεως τυραννις και η των
σπλαγχνων συμπαθεια· και ην ενδον θρηνος, εξω θρηνος· ενδον των υπευθυνων,
εξω των αυτοις προσηκοντων. Μαλλον δε ουχ ουτοι μονον, αλλα και αυτοι οι
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικαζοντες εθρηνουν κατα διανοιαν, και χαλεπωτερα παντων επασχον, ουτω πικραι
τραγωιδιαι αναγκαζομενοι τοτε υπηρετειν.
βʹ. Ἐγω δε παρακαθημενος και ταυτα βλεπων, οτι γυναικες και παρθενοι
θαλαμευομεναι νυν κοινον εγενοντο θεατρον απασι, και αι επι στρωμνης απαλης
κατακλινομεναι, το εδαφος αντι στρωμνης εχουσι, και αι τοσαυτης απολαυουσαι
θεραπειας θεραπαινιδων, ευνουχων, της αλλης απασης φαντασιας, νυν απαντων
εκεινων ερημοι προς τους απαντων συρονται ποδας, εκαστον παρακαλουσαι
συνεισενεγκειν τι των εις αυτον ηκοντων τοις κρινομενοις, και κοινον παρα παντων
ελεου τινα ερανον γενεσθαι, εφθεγξαμην εκεινο το του Σολομωντος, Ματαιοτης
ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης. Ειδον γαρ τουτο τε αυτο, και ετερον λογιον δι'
αυτων των εργων εκβαινον, το λεγον, οτι, Πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου·
εξηρανθη ο χορτος, και το ανθος εξεπεσε. Και γαρ πλουτος τοτε, και ευγενεια, και
περιφανεια, και φιλων προστασια, και συγγενεια, και παντα ηλεγχετο τα βιωτικα,
της αμαρτιας και της παρανομιας της γεγενημενης την συμμαχιαν απασαν
τρεψαμενης ταυτην, Και καθαπερ μητηρ στρουθων, των νεοττων αφαιρεθεντων,
ελθουσα και την καλιαν ευρουσα κενην, εξελεσθαι μεν ου δυναται τους αλοντας
αυτης νεοττους, περιιπταμενη δε του θηρατου τας χειρας, αυτωι τουτωι την οδυνην
ενδεικνυται· ουτω δη και αι γυναικες εποιουν τοτε εκειναι, αναρπασθεντων αυταις
εκ της οικιας των παιδων, και ενδον απειλημμενων, ωσπερ εν δικτυωι τινι και
παγιδι, προσελθειν μεν και εξελεσθαι τους αλοντας ουκ ισχυον, τωι δε περι τας θυρας
αυτας καλινδεισθαι, και θρηνειν, και ολοφυρεσθαι, και των θηρευσαντων πειρασθαι
γενεσθαι εγγυς, την οδυνην εδεικνυον. Ταυτα δη τοτε ορων, εις νουν εβαλομην το
φοβερον εκεινο δικαστηριον, και προς εμαυτον ειπον· Ει νυν ανθρωπων
δικαζοντων, ου μητηρ, ουκ αδελφη, ου πατηρ, ουκ αλλος ουδεις, καιτοι γε
ανευθυνοι των τολμηθεντων οντες, ουκ ισχυουσιν εξελεσθαι τους κρινομενους, τις
εν τωι φοβερωι του Χριστου δικαστηριωι παραστησεται κρινομενοις ημιν; τις τολμησει
ρηξαι φωνην; τις εξελεσθαι τους απαγομενους επι τας αφορητους εκεινας κολασεις;
Καιτοι πρωτοι της πολεως ησαν οι τοτε δικαζομενοι, και αυτο της ευγενειας το
κεφαλαιον. Ἀλλ' ομως ηγαπων, ει τις δυη παντα αποβαλουσιν, ει δεοι, και την
ελευθεριαν αυτην της παρουσης απολαυειν ζωης. Της ημερας δε λοιπον προς το
τελος επειγομενης, και βαθυτατης γενομενης εσπερας, και του τελους της ψηφου
προσδοκωμενου εν μειζονι παντες ησαν αγωνιαι, και τον Θεον ηξιουν μελλησιν τινα
και αναβολην γενεσθαι, και τηι ψυχηι των δικαζοντων εμβαλειν εις την του βασιλεως
γνωμην ανενεγκειν των 49.139 εξητασμενων την γνωσιν· εσεσθαι γαρ τι ισως
χρηστον απο της υπερθεσεως ταυτης. Και κοιναι παρα του δημου λιται προς τον
φιλανθρωπον Θεον ανεπεμποντο, τα λειψανα σωσαι της πολεως, και μη περιιδειν
τελεον εκ βαθρων ανασπωμενην αυτην. Και ουκ ην ιδειν ουδενα αδακρυτι ταυτα
βοωντα· αλλ' ομως ουδεν τουτων τους δικαζοντας ενδον ακουοντας επεκαμπτε
τοτε, αλλ' εν μονον εσκοπουν, οπως ακριβης γενηται η των τολμηθεντων εξετασις·
και τελος αλυσεις αυτοις περιθεντες, και σιδηρωι δησαντες, επι το δεσμωτηριον
επεμπον δια μεσης της αγορας, ανθρωπους ιπποτροφους, αγωνοθετας, ετερας μυριας
λαμπροτερας εχοντας αριθμειν λειτουργιας, και τας ουσιας εδημευον, και σημαντρα
εν ταις θυραις απαντων ην ιδειν. Και αι γυναικες αι τουτων της πατρυας
εκβαλλομεναι οικιας, εκαστη εκεινο το της γυναικος του Ἰωβ δια των εργων
επληρουν· οικιαν γαρ εξ οικιας και τοπον εκ τοπου περιηρχοντο καταγωγιου
δεομεναι. Και γαρ ουδε τουτο αυτο αυταις ευκολον ην, εκαστου δεδοικοτος και
τρεμοντος των προσηκοντων τινα των υπευθυνων υποδεξασθαι και θεραπευσαι.
γʹ. Ἀλλ' ομως τοσουτων γενομενων, εστεργον πασι τουτοις οι παθοντες,
επειδη της παρουσης ουκ εξεπεσαν ζωης· και ουτε ζημια χρηματων, ουτε ατιμια,
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτε η τοσαυτη πομπη, ουτε αλλο τι των τοιουτων ουδεν αυτους εδακνε. Το γαρ της
συμφορας μεγεθος, και το, μειζονα προσδοκησαντας τουτων, ταυτα υπομειναι,
φιλοσοφειν παρεσκευαζε την ψυχην. Και τοτε εμανθανον πως ευκολον ημιν η
αρετη, ραιδιον τε και ευκατορθωτον, και οτι παρα την ημετεραν ολιγωριαν μονον
επιπονος ειναι δοκει. Ουτοι γαρ οι προ τουτου χρηματων ολιγων ζημιαν ουκ
ενεγκοντες πραως, επειδη φοβωι κατεσχεθησαν μειζονι, παντα τα οντα αποβαλοντες,
ως θησαυρον ευρηκοτες διεκειντο, οτι την ψυχην ουκ απεβαλον. Ὥστε ει και της
μελλουσης γεεννης ειχεν ημας αισθησις, και τας αφορητους εκεινας ενενοουμεν
κολασεις, ει και την ουσιαν και την ψυχην και το σωμα επεδωκαμεν υπερ των του
Θεου νομων, ουκ αν ηλγησαμεν, ειδοτες οτι μειζονα κερδανουμεν την των
μελλοντων δεινων απαλλαγην. Ταχα ικανως υμων κατεμαλαξε την καρδιαν η
τραγωιδια των ειρημενων, αλλα μη δυσχερανητε. Και γαρ επειδη μελλω λεπτοτερων
κατατολμαιν νοηματων, και απαλωτερας δεομαι διανοιας, επιτηδες τουτο εποιησα,
ωστε τωι φοβωι του διηγηματος την διανοιαν υμων πασαν αποτιναξαμενην
ραιθυμιαν, και των βιωτικων απαναστασαν απαντων, μετα πολλης της ευκολιας
προς το βαθος της ψυχης παραπεμψαι των λεγομενων την δυναμιν.
γʹ. Ἱκανως μεν ουν και πρωην ημιν ο λογος απεδειξεν, οτι φυσικος ημιν
εγκειται νομος των καλων και των ου τοιουτων· ινα δε εκ περιουσιας ημιν η
αποδειξις γενηται, τηι αυτηι και σημερον επαγωνιουμεθα παλιν υποθεσει των λογων.
Ὅτι γαρ εξ αρχης τον ανθρωπον πλαττων ο Θεος αμφοτερων αυτον επιστημονικον
εποιησε, δηλουσι παντες ανθρωποι· τους γουν υπευθυνους ημιν αισχυνομεθα
αμαρτανοντες απαντες, και πολλακις δεσποτης προς πορνην γυναικα βαδιζων, ειτα
των επιεικεστερων τινα οικετων ιδων, ερυθριασας ανεχωρησε της ατοπου ταυτης
οδου. Παλιν λοιδορουμενοι παρ' ετερων τα της πονηριας ονοματα, υβριν το πραγμα
ειναι φαμεν· καν κακως πασχωμεν, εις δικαστηριον ελκομεν τους 49.140
ποιησαντας. Ουτως ισμεν τι μεν κακια, τι δε αρετη. Τουτο γουν αυτο και ο Χριστος
εμφαινων και δεικνυς, οτι ουδεν ξενον ουδε υπερβαινον ημων την φυσιν νομοθετει,
αλλ' ο παλαι προλαβων εγκατεθηκεν ημων τωι συνειδοτι, μετα τους πολλους
εκεινους μακαρισμους ουτως ελεγεν· α θελετε ινα ποιωσιν υμιν οι ανθρωποι, ταυτα
και υμεις ποιειτε αυτοις. Ου χρεια πολλων λογων, φησιν, ουδε μακροτερων νομων,
ουδε διδασκαλιας ποικιλης· το θελημα σου γενεσθω νομος. Θελεις ευεργετεισθαι;
ευεργετησον ετερον. Θελεις ελεεισθαι; ελεησον τον πλησιον. Θελεις επαινεισθαι;
επαινεσον ετερον. Θελεις αγαπασθαι; φιλησον. Θελεις των πρωτειων απολαυειν,
παραχωρησον ετερωι προτερον τουτων. Συ γενου δικαστης, συ γενου νομοθετης της
σαυτου ζωης. Και παλιν· Ὃ μισεις, αλλωι μη ποιησηις. ∆ια μεν τουτου της κακιας
εισαγει την απαλλαγην, δια δε του προτερου της αρετης την εργασιαν. Ὃ μισεις,
αλλωι μη ποιησηις. Μισεις υβριζεσθαι; μη υβρισηις ετερον. Μισεις βασκαινεσθαι; μηδε
συ φθονησηις ετερωι. Μισεις απατασθαι; μηδε συ απατησηις αλλον. Και επι παντων δε
απλως, αν τα δυο ρηματα ταυτα κατεχωμεν, ου δεησομεθα διδασκαλιας ετερας. Της
γαρ αρετης την μεν γνωσιν ενεθηκεν ημων τηι φυσει, την δε πραξιν και την
διορθωσιν επετρεψεν ημων τηι προαιρεσει. Ταχα ασαφες το λεγομενον· ουκουν
πειρασομαι σαφεστερον αυτο ποιησαι παλιν. Ὥστε ειδεναι οτι καλον το σωφρονειν,
ου δεομεθα λογων, ουδε διδασκαλιας· εχομεν γαρ εν τηι φυσει την γνωσιν αυτοι, και
ου χρεια πονων ουδε καματων, ωστε περιελθειν και ζητησαι ει καλον η σωφροσυνη
και χρησιμον, αλλα κοινηι γνωμηι παντες ομολογουμεν τουτο, και ουδεις αμφιβαλλει
περι της αρετης. Ουτω και την μοιχειαν κακον ειναι νομιζομεν, και ουδε ενταυθα
πονων ημιν δει και μαθησεως, ωστε γνωναι την της αμαρτιας ταυτης κακιαν· αλλα
παντες εν ταις τοιαυταις ψηφοις εσμεν αυτοδιδακτοι, και την αρετην, καν μη
μετιωμεν αυτην, επαινουμεν, ωσπερ ουν την κακιαν, καν εργαζωμεθα, μισουμεν.
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και τουτο Θεου κατορθωμα γεγονε μεγιστον, ωστε το συνειδος ημων και την
προαιρεσιν τεως και προ της πραξεως οικειωσαι μεν τηι αρετηι, εκπολεμωσαι δε τηι
πονηριαι. Ὥσπερ ουν εφην, η μεν γνωσις εκατερων τουτων εγκειται τωι συνειδοτι
παντων ανθρωπων, και ου δεομεθα διδασκαλου τινος προς το ταυτα μαθειν· η δε
διορθωσις λοιπον προαιρεσει και σπουδηι και πονοις εγκεχειρισται. Τι δηποτε; Ὅτι ει
το παν της φυσεως εποιησεν, αστεφανωτοι και χωρις βραβειων απηλθομεν αν· και
ωσπερ τα αλογα των πλεονεκτηματων ων εχει κατα φυσιν, ουκ αν λαβοι μισθον
ουδε επαινον· ουτως ουδε ημεις απελαυσαμεν αν τινος τουτων. Τα γαρ της φυσεως
πλεονεκτηματα ου των εχοντων, αλλα του δεδωκοτος εστιν επαινος και εγκωμιον.
Τηι μεν ουν φυσει το παν ουκ επετρεψε δια τουτο· παλιν την προαιρεσιν ολοκληρον
αναδεξασθαι το φορτιον ουκ ειασε, και το της γνωσεως, και το της διορθωσεως, ινα
μη προς τον πονον απαγορευσηι της αρετης· αλλ' υπαγορευει μεν αυτηι το συνειδος
τα πρακτεα, προς δε την εργασιαν αυτη τους παρ' εαυτης εισφερει πονους. Και οτι
μεν καλον το σωφρονειν μηδεν καμοντες επισταμεθα· της φυσεως γαρ η γνωσις·
σωφροσυνην δε ουκ αν δυνηθειημεν κατορθωσαι μη καμοντες μηδε την επιθυμιαν
χαλινωσαντες και πολυν υποσταντες πονον. Τουτο γαρ ουκ ετι εκ φυσεως ημιν
προσεστι, καθαπερ 49.141 η γνωσις, αλλα δειται προθυμιας και σπουδης. Ου ταυτηι δε
μονον επεκουφισεν ημιν το βαρος, αλλα και ετερωι τροπωι παλιν, και αυτων των
κατορθωματων ενια φυσικα αφεις ειναι εν ημιν. Και γαρ το συναγανακτειν τοις
υβριζομενοις φυσικον απαντες εχομεν ευθεως ουν τοις επηρεαζουσιν εχθροι
γινομεθα, καν μηδεν ωμεν αυτοι πεπονθοτες, και το συνηδεσθαι τοις αντιληψεως
και βοηθειας απολαυουσι, και το κατακλασθαι επι ταις ετερων συμφοραις και τηι
φιλοστοργιαι τηι προς αλληλους. Καν γαρ πραγματων περιστασεις δοκωσι
μικροψυχιαν τινα εισαγειν, αλλ' ομως εχομεν κοινον προς αλληλους φιλτρον. Και
τουτο τις σοφος αινιττομενος ελεγε· Παν ζωον αγαπαι το ομοιον αυτωι, και ανθρωπος
τον πλησιον αυτου. δʹ. Πολλους δε και ετερους μετα του συνειδοτος επεστησεν ημιν
διδασκαλους ο Θεος· και γαρ πατερας τοις υιοις, και δεσποτας τοις δουλοις, και
ανδρας ταις γυναιξι, και διδασκαλους τοις μαθηταις, και νομοθετας και δικαστας
τοις αρχομενοις, και φιλους τοις φιλοις. Πολλακις δε και παρ' εχθρων εκερδαναμεν
ουκ ελαττον η παρα φιλων· οταν γαρ ημιν ονειδιζωσι τα αμαρτηματα, και ακοντας
εις διορθωσιν αυτων διεγειρουσι. Τοσουτους δε ημιν διδασκαλους επεστησεν, ινα
ευκολος ημιν η του λυσιτελουντος ευρεσις τε και διορθωσις γενηται, του πληθους
των προς αυτο συνελαυνοντων ημας ουκ αφιεντος εκπεσειν των συμφεροντων
ημιν. Καν γαρ των γεγεννηκοτων καταφρονησωμεν, τους αρχοντας δεδοικοτες
επιεικεστεροι παντως εσομεθα· καν εκεινους διαπτυσωμεν αμαρτανοντες, την του
συνειδοτος ουδεποτε δυνησομεθα διαφυγειν επιτιμησιν· καν ταυτην ατιμασωμεν και
διακρουσωμεθα, την παρα των πολλων υποληψιν δεδοικοτες αμεινους εσομεθα· καν
προς ταυτην αναισχυντησωμεν, ο των νομων εγκειμενος φοβος και ακοντας ημας
σωφρονισαι δυνησεται, και νεους μεν οντας διδασκαλοι και πατερες, αυξηθεντας δε
οι νομοθεται και αρχοντες παραλαβοντες ρυθμιζουσιν· οι τε οικεται, ατε
ραιθυμοτερον διακειμενοι μετα των ειρημενων και την παρα των δεσποτων αναγκην
εις σωφροσυνην εχουσι, και αι γυναικες τους ανδρας· και πολλα πανταχοθεν ημων
τωι γενει τα τειχια προς το μη ραιδιως εις κακιαν εξολισθησαι και καταπεσειν. Προς
δε τουτοις απασι, και νοσοι και περιστασεις πραγματων ημας παιδευουσι· και γαρ και
πενια κατεχει, και ζημια σωφρονιζει, και κινδυνος καταστελλει, και πολλα ετερα
τοιαυτα. Ου φοβει σε πατηρ; ουδε διδασκαλος; ουκ αρχων; ου νομοθετης; ου
δικαστης; ουκ εντρεπει σε φιλος; ου δακνει σε εχθρος; ου σωφρονιζει δεσποτης; ου
διδασκει ανηρ; ου διορθουται σε το συνειδος; Ἀλλ' αῤρωστια πολλακις επελθουσα
σωματικη το παν κατωρθωσε, και ζημια δε τον θρασυτερον εποιησεν επιεικεστερον·
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και το δη μειζον, οτι ουχ ημιν μονον, αλλα και ετεροις συμπιπτοντα τα δεινα μεγαλα
ημας ωφελειν ειωθε· και αυτοι μεν μηδεν τι παθοντες, ετερους δε κολαζομενους
ιδοντες ουκ ελαττον εκεινων εσωφρονισθημεν. Τουτο και επι των κατορθωματων
συμβαινον ιδοι τις αν· ωσπερ γαρ κολαζομενων των κακων ετεροι βελτιους
γινονται· ουτω των αγαθων τι κατορθουντων, πολλοι εις τον ισον εναγονται ζηλον·
ο δη και επι της των ορκων συνεβη φυγης. Πολλοι γαρ ετερους ιδοντες την πονηραν
αποθεμενους των ορκων συνηθειαν, εμιμησαντο την σπουδην, και περιεγενοντο της
αμαρτιας· διο και ημεις προθυμοτερον της αυτης απτομεθα παλιν παρ 49.142
αινεσεως. Μη γαρ μοι λεγετω τις, οτι πολλοι κατωρθωσαν· ου τουτο εστι το
ζητουμενον, αλλ' ινα παντες. Ἔως δ' αν μη τουτο ιδω, ου δυναμαι αναπνευσαι. Ὁ
ποιμην εκεινος εκατον προβατα ειχε, και ενος πλανηθεντος, ουκ ελαμβανεν
αισθησιν της σωτηριας των ενενηκοντα εννεα, εως αν το απολωλος ευρε και τηι
ποιμνηι παλιν απεδωκεν. Ουχ οραις και επι του σωματος τουτο γινομενον; εαν γαρ
τον ονυχα μονον προσπταισαντες αναστρεψωμεν, ολον τωι μελει συναλγει το σωμα.
Μη τοινυν τουτο ειπηις, ως ολιγοι τινες υπελειφθησαν οι μη κατωρθωκοτες, αλλ'
εκεινο σκοπει οτι ουτοι οι ολιγοι μη διορθωθεντες πολλους διαφθειρουσιν ετερους.
Και γαρ εις ην ο πεπορνευκως παρα Κορινθιοις, και ομως ουτως εστενεν ο Παυλος
ως ολης της πολεως απολωλυιας. Και μαλα εικοτως· ᾔδει γαρ οτι μη
σωφρονισθεντος εκεινου ταχεως το νοσημα βαδιζον οδωι και τους αλλους
επιδραμειται παντας. Ειδον πρωην εν τωι δικαστηριωι δεδεμενους και απαγομενους
δια μεσης της αγορας τους περιφανεις εκεινους ανδρας, και τινων θαυμαζοντων δια
την υπερβολην της υβρεως, Ουδεν χρη θαυμαζειν, ετεροι ελεγον· ενθα γαρ αν ηι
καθοσιωσις, αξιωμα ουδεν ωφελει. Ουκουν πολλωι μαλλον ενθα αν ασεβεια ηι,
αξιωμα ουδεν ωφελει.
εʹ. Ταυτα ουν εννοουντες διαναστησωμεν εαυτους· εαν γαρ μη την παρ'
υμων σπουδην υμεις εισενεγκητε, περιττα τα παρ' ημων απαντα. Τι δηποτε; Ὅτι ουχ
ωσπερ αι λοιπαι τεχναι, ουτω και η διδασκαλικη εστι δυναμις. Ὁ μεν γαρ
αργυροκοπος οιον αν χαλκευσηι το σκευος και αποθηται, τοιουτον ελθων τηι επιουσηι
παλιν ευρησει· και ο χαλκοτυπος, και ο λιθοξοος, και των δημιουργων εκαστος οιον
αν αφηι το οικειον εργον, τοιουτον αποληψεται παλιν· επι δε ημων ουχ ουτως, αλλα
τουναντιον απαν· ου γαρ αψυχα σκευη, αλλα ψυχας χαλκευομεν λογικας. ∆ια τουτο
ου τοιουτους υμας ευρισκομεν οιους καταλιμπανομεν, αλλ' επειδαν λαβοντες μετα
πολλου καματου διαπλασωμεν, διορθωσωμεν, θερμοτερους εργασωμεθα,
εξελθοντας υμας η των πραγματων περιστασις πανταχοθεν περιστοιχιζομενη
διαστρεφει παλιν, και πλειονα παρεχει την δυσκολιαν ημιν. ∆ια τουτο δεομαι και
αντιβολω χειρα ορεξαι, και οσην ενταυθα ποιουμαι την σπουδην προς την διορθωσιν
την υμετεραν, τοσαυτην απελθοντες εντευθεν επιδεικνυσθε περι την σωτηριαν την
υμετεραν φροντιδα. Ειθε μεν γαρ δυνατον ην υπερ υμων εμε κατορθουν, και τα
επαθλα υμας λαμβανειν των κατορθωματων, και ουκ αν τοσουτον ηνωχλησα. Ἀλλα
τι παθω; τουτο αμηχανον· εκαστωι γαρ κατα τα εργα αυτου αποδωσει. Ὥσπερ ουν
μητηρ ορωσα το παιδιον πυρεττον, παρεστωσα αγχομενωι και καιομενωι, θρηνουσα
πολλακις ειπε προς το νοσουν παιδιον, Ειθε μοι δυνατον ην, τεκνον, τον πυρετον
αναδεξασθαι τον σον, και επ' εμαυτην ελκυσαι την φλογα· ουτω δη και εγω λεγω
νυν· Ειθε δυνατον ην εμε πονησαντα υπερ υμων κατορθωσαι παντων· αλλ' ουκ εστι
τουτο, ουκ εστιν, αλλα των αυτωι πραττομενων εκαστον αναγκη δουναι τας ευθυνας,
και ουκ αν ιδοι τις ετερον υπερ ετερου κολαζομενον. ∆ια τουτο οδυνωμαι και
θρηνω, οτι κατα την ημεραν υμιν εκεινην εγκαλουμενοις ου δυνησομαι παραστηναι·
μαλιστα μεν γαρ ουδε παῤρησια μοι προς τον Θεον εστι τοσαυτη. Ει δε και παῤρησιαν
ειχον, ουκ ειμι Μωσεως αγιωτερος, ουδε Σαμουηλ δικαιοτερος, ους επι τοσου 49.143
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον αρετης ηκοντας ουκ εφη δυνασθαι τι τους Ἰουδαιους ωφελησειν, δια το πολληι
ραιθυμιαι αυτους εκεινους εκδοθηναι. Ἐπει ουν απο των οικειων εργων κολαζομεθα
και σωζομεθα, σπουδασωμεν, παρακαλω, μετα 49.144 των αλλων απαντων και
ταυτην εκπληρωσαι την εντολην, ινα μετα χρηστης ελπιδος εντευθεν απελθοντες,
τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και
αει και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.143 Του δημου παντος αφεθεντος της αγωνιας και
θαρσησαντος, τινες παλιν την πολιν εταραξαν φοβερας πλαττοντες
φημας, και ηλεγχθησαν· εις τουτο τε ουν η ομιλια ειρηται, και εις την
περι των ορκων παραινεσιν· διο και η κατα τον Ἰωναθαν και τον Σαουλ
ιστορια και τον Ἰεφθαε παρηχθη, και εδειχθη ποσαι εξ ενος ορκου
γινονται επιορκιαι. Ὁμιλια ιδʹ.
αʹ. Ουχ ως ετυχε την πολιν ημιν ο διαβολος χθες εθορυβησεν, αλλα και ο
Θεος ημας ουχ ως ετυχε παρεκαλεσε παλιν, ωστε και ημων εκαστον ευκαιρως ειπειν
εκεινο το προφητικον· Κατα το πληθος των οδυνων μου εν τηι καρδιαι μου αι
παρακλησεις σου ευφραναν την ψυχην μου. Ου τωι παρακαλεσαι δε μονον, αλλα και
τωι συγχωρησαι θορυβηθηναι, την κηδεμονιαν ο Θεος ημιν επεδειξατο την εαυτου.
Ὅπερ γαρ λεγων ουδεποτε επαυσαμην, τουτο και τημερον ερω, οτι ουχ η απαλλαγη
των δεινων, αλλα και η συγχωρησις τουτων απο της ευνοιας γινεται του Θεου. Ὅταν
γαρ ιδηι προς ραιθυμιαν ημας εκκλινοντας, και της προς αυτον οικειωσεως
αποπηδωντας, και των πνευματικων ουδενα ποιουμενους λογον, εγκαταλιμπανει
μικρον, ινα ταυτηι σωφρονισθεντες σπουδαιοτερον προς αυτον επανελθωμεν. Και τι
θαυμαζεις, ει εφ' ημων των ραιθυμων τουτο ποιει, οπου γε και Παυλος και επ' αυτου
και των αυτου μαθητων ταυτην ελεγεν αιτιαν ειναι των πειρασμων; Κορινθιοις γαρ
επιστελλων την δευτεραν επιστολην ουτω πως φησιν· Ου θελω δε υμας αγνοειν,
αδελφοι, περι της θλιψεως της γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι, οτι καθ' υπερβολην
εβαρηθημεν υπερ δυναμιν, ωστε εξαπορηθηναι ημας και του ζηιν· αλλ' αυτοι εν
εαυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν· ο δε λεγει τοιουτον εστιν· ουτω
μεγαλοι, φησιν, ημιν επηιωρηθησαν κινδυνοι, ως απαγορευσαι του ζηιν, και μηκετι
λοιπον ελπισαι χρηστην τινα εσεσθαι μεταβολην, αλλ' η θανατον αναμενειν παντως·
τουτο γαρ εστι το, Αυτοι εν εαυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν· αλλ' ομως
μετα την τοσαυτην απογνωσιν ελυσεν ο Θεος τον χειμωνα, και το νεφος παρηνεγκε,
και εξ αυτων του θανατου των πυλων ημας ηρπασεν, Ειτα δεικνυς οτι και το
συγχωρησαι μεχρι τοσουτου κατενεχθηναι, κηδεμονιας ην πολλης, το γινομενον
απο των πειρασμων διηγειται κερδος· τουτο δε ην το συνεχως προς αυτον βλεπειν,
αλλα μη μεγα φρονειν μηδε επαιρεσθαι. ∆ια τουτο ειπων οτι, Αυτοι εν εαυτοις το
αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν, και την αιτιαν επηγαγε. Τις δε εστιν η αιτια αυτη;
Ἵνα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις, φησιν, αλλ' επι τωι Θεωι τωι ζωοποιουντι τους
νεκρους. Νυσταζοντας γαρ ημας και καταπιπτοντας αφυπνιζειν ειωθε των
πειρασμων η φυσις, και διεγειρειν και ευλαβεστερους ποιειν. Ὅταν ουν ιδηις,
αγαπητε, πειρασμον νυν μεν σβεσθεντα, νυν δε εγερθεντα παλιν, μη καταπεσηις μηδε
απαγορευσηις, αλλα χρηστας εχε 49.144 τας ελπιδας, εκεινο προς εαυτον
λογιζομενος, οτι ουχι μισων ουδε αποστρεφομενος ημας ο Θεος παραδιδωσι ταις
χερσι των εχθρων, αλλα σπουδαιοτερους και οικειοτερους αυτωι κατασκευασαι
βουλομενος Μη τοινυν απαγορευσωμεν μηδε την επι το βελτιον απογνωμεν
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεταβολην, αλλα ταχιστην προσδοκωμεν εσεσθαι γαληινην, και το τελος απαντων
των κατεχοντων ημας θορυβων ριψαντες επι τον Θεον, αυτοι των συνηθων
απτωμεθα παλιν, και την ειωθυιαν διδασκαλιαν εις μεσον αγαγωμεν. Παλιν γαρ
υμιν περι της αυτης υποθεσεως διαλεχθηναι βουλομαι, ωστε προῤριζον απο της
διανοιας υμων ανασπασαι την πονηραν των ορκων συνηθειαν. ∆ιοπερ αναγκη παλιν
επι την αυτην καταφυγειν ικετηριαν. Και γαρ παρεκαλεσα πρωην υμας την κεφαλην
Ἰωαννου λαβοντας αποτετμημενην, και θερμου του αιματος ετι αποσταζουσαν,
ουτως απελθειν οικαδε εκαστον, και νομιζειν προ των οφθαλμων οραιν αυτην
φωνην αφιεισαν και λεγουσαν· Μισησατε μου τον σφαγεα τον ορκον. Ὅπερ ελεγχος
ουκ εποιησε, τουτο ορκος εποιησεν· οπερ θυμος τυραννικος ουκ ισχυσε, τουτο
ευορκιας αναγκη παρεσκευασε. Και οτε μεν ηλεγχετο δημοσιαι παντων ακουοντων,
ηνεγκε γενναιως την επιτιμησιν ο τυραννος, οτε δε εις ορκων αναγκην εαυτον
ενεβαλε, τοτε την μακαριαν εκεινην απετεμε κεφαλην. Το αυτο δη τουτο και νυν
παρακαλω, και παρακαλων ου παυομαι, ωστε οπουπερ αν απιωμεν, ταυτην
βασταζοντας την κεφαλην απιεναι, και πασιν αυτην επιδεικνυναι βοωσαν και των
ορκων κατηγορουσαν. Καν γαρ σφοδρα ωμεν ραιθυμοι και ολιγωροι, τους
οφθαλμους της κεφαλης εκεινης ορωντες φοβερον εις ημας βλεποντας και
απειλουντας ομνυουσι, χαλινου παντος ευτονωτερον τωι φοβωι τουτωι
σωφρονισθεντες, αγχειν και αποστρεφειν δυνησομεθα ραιδιως την γλωτταν απο της
επι τους ορκους ορμης. Ουδε γαρ τουτο μονον το δεινον εχει ο ορκος, οτι και
παραβαινομενος και φυλαττομενος κολαζει τους αλισκομενους, οπερ εν ουδενι των
αλλων αμαρτηματων συμβαινον ιδοι τις αν· αλλα και ετερον ουκ ελαττον τουτου
κακον. Τι δε τουτο εστι; Το μηδε βουλομενοις μηδε σπουδαζουσι δυνατον ειναι
ευορκησαι πολλακις. Πρωτον μεν γαρ ο διηνεκως ομνυς, και εκων και ακων, και
αγνοων και ειδως, και σπουδαζων και παιζων, και υπο θυμου πολλακις εκφερομενος
και υπο ετερων πολλων, επιορκησει παντως. Και προς ταυτα ουδεις αντερει· ουτως
εστιν ωμολογημενον και δηλον, οτι τον πολυορκον αναγκη και επιορκον ειναι.
∆ευτερον δε, οτι καν μη συναρπασθεις μηδε ακων μηδε αγνοων τουτο παθηι, υπ'
αυτης του πρα 49.145 γματος της φυσεως, και ειδως και εκων, αναγκασθησεται
επιορκησαι παντως. Πολλακις γουν επι της οικιας αριστοποιουμενων ημων, και των
οικετων τινος διαμαρτοντος, ωμοσε μαστιγωσειν η γυνη· ειτα αντωμοσεν ο ανηρ, τα
εναντια επιφιλονεικων και ουκ εκτρεπων. Ἐνταυθα καν ο τι αν ποιησωσιν, αναγκη
παντως επιορκιαν συστηναι· ουδε γαρ βουλομενοις αυτοις ουδε σπουδαζουσι
φυλαξαι δυνατον τον ορκον λοιπον· αλλ' οπερ αν γενηται, θατερος αυτων επιορκιαι
αλωσεται· μαλλον δε αμφοτεροι παντως· και πως, εγω λεγω· τουτο γαρ εστι το
παραδοξον. Ὁ ομοσας μαστιγωσειν τον οικετην η την θεραπαινιδα, ειτα κωλυθεις,
αυτος τε επιωρκησε μη ποιησας οπερ ωμοσε, και τωι κωλυσαντι παλιν και
διακοψαντι την ευορκιαν το εγκλημα της επιορκιας περιεστησεν. Ου γαρ οι
επιορκουντες μονον, αλλα και οι ετεροις την αναγκην ταυτην εφιστωντες
υπευθυνοι των αυτων εγκληματων εισιν. Ουκ εν οικιαις δε μονον, αλλα και εν ταις
αγοραις ιδοι τις αν τουτο γινομενον, και εν ταις μαχαις μαλιστα, οταν προς
αλληλους πυκτευοντες αντομνυωσιν, ο μεν τυπτησειν, ο δε μη τυπτησεσθαι· ο μεν
αφαιρησειν το ιματιον, ο δε ουκ επιτρεψειν· ο μεν απαιτησειν το αργυριον, ο δε ουκ
αποδωσειν· και πολλα δε ετερα εναντια τοιαυτα φιλονεικουντες ομνυουσι. Και εν
εργαστηριοις δε και διδασκαλειοις ιδοι τις αν τουτο συμβαινον. Πολλακις γουν
τεχνιτης διωμοσατο τωι μαθητηι μη προτερον αυτον αφησειν φαγειν και πιειν, εως αν
το δοθεν εργον απαν ανυσηι. Τουτο δε και παιδαγωγος πολλακις προς νεον, και προς
θεραπαιναν εποιησε δεσποινα, και αναγκη της, εσπερας καταλαβουσης, και του
εργου μη πληρωθεντος, η λιμωι διαφθαρηναι τους ουκ ανυσαντας, η επιορκησαι τους
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομοσαντας παντως. Ὁ γαρ πονηρος δαιμων εκεινος, ο τοις αγαθοις εφεδρευων αει
τοις ημετεροις, παρεστως και ακουων της αναγκης των ορκων, εις ραιθυμιαν τους
υπευθυνους εμβαλλει, η ετεραν δυσκολιαν εργαζεται, ωστε μη πληρωθεντος του
εργου, και πληγας και υβρεις και επιορκιας και μυρια ετερα γενεσθαι δεινα. Καθαπερ
γαρ παιδες σχοινιον μακρον και διεφθαρμενον ελκοντες απεναντιας αλληλων μετα
πολλης της ρυμης, υπτιοι παντες πιπτουσι του σχοινιου μεσου διαῤραγεντος, και οι
μεν τας κεφαλας, οι δε ετερον τι του σωματος τιτρωσκονται μερος· ουτω δη και οι
αντομνυοντες αλληλοις απεναντιας, του ορκου διαῤραγεντος υπο της των
πραγματων αναγκης, εις το της επιορκιας αμφοτεροι καταπιπτουσι βαραθρον, οι μεν
αυτωι τωι επιορκειν, οι δε τωι την αιτιαν της επιορκιας παρασχειν ετεροις.
βʹ. Και ινα μη τουτο απο των εν ταις οικιαις και των εν ταις αγοραις καθ'
εκαστην ημεραν γινομενων μονον, αλλα και απ' αυτων των Γραφων γενηται δηλον,
ιστοριαν υμιν παλαιαν τινα διηγησομαι τοις ειρημενοις συμβαινουσαν. Ἐπελθοντων
ποτε των πολεμιων τοις Ἰουδαιοις, και του Ἰωναθαν υιος δε ουτος ην του Σαουλ
τους μεν κατακοψαντος, τους δε εις φυγην εμβαλοντος, βουλομενος ο Σαουλ ο
τουτου πατηρ μειζονως κατα των υπολειφθεντων το στρατοπεδον διεγειραι, και
ποιησαι μη προτερον αποστηναι, εως αν παντας χειρωσηται, τουναντιον ηπερ
ηθελησεν επραξεν, ομοσας εως εσπερας μηδενα φαγειν αρτον, εως εκδικησεως των
εχθρων αυτου. Ἆρα τι τουτου γενοιτ' αν ανοητοτερον; Πεπονηκοτας γαρ και
κατακοπεντας στρατιωτας οφειλων διανα 49.146 παυσαι και νεαρωτερους επαφειναι
τοις πολεμιοις, των πολεμιων αυτων χαλεπωτερον κατειργασατο δια της αναγκης
του ορκου, λιμωι παραδους αυτους χαλεπωτατωι. Σφαλερον μεν ουν το και περι
εαυτου τινα ομνυναι· πολλα γαρ υπο της των πραγματων περιστασεως βιαζομεθα· το
δε και την ετερων γνωμην τηι των οικειων ορκων αναγκηι καταδησαι πολλωι
σφαλερωτερον, και μαλιστα οταν μη περι ενος και δυο και τριων, αλλα περι πληθους
απειρου τις ομνυηι· οπερ ο Σαουλ τοτε εποιησεν απερισκεπτως, και ουτε οτι εικος ην
εν ουτως απειρωι δημωι ενα γουν τινα παραβηναι τον ορκον ενενοησεν, ουτε οτι
στρατιωται και στρατιωται πολεμουντες πολυ φιλοσοφιας αφεστηκασι, και γαστρος
κρατειν ουκ επιστανται, και μαλιστα οταν πολυς ο καματος ηι. Ἀλλα ταυτα παντα
παριδων εκεινος, ως περι ενος οικετου μονον ομνυς, ον ευκολως ηδυνατο
κατασχειν, ουτω περι παντος ελογισατο του στρατοπεδου. ∆ια τοι τουτο τοσαυτην
ηνοιξε τωι διαβολωι θυραν, ως μη μονον δυο και τρεις και τετταρας, αλλα πολλωι
πλειους απο του ορκου τουτου εν βραχει καιρωι πλεξαι επιορκιας. Ὥσπερ γαρ οταν
μηδ' ολως ομοσωμεν, απασαν αυτωι την εισοδον αποφραττομεν· ουτως εαν ενα
ορκον προωμεθα μονον, πολλην αυτωι παρεχομεν εξουσιαν συνθειναι μυριας
επιορκιας. Και καθαπερ οι τας σειρας πλεκοντες, αν μεν εχωσι τον κατεχοντα αυτοις
την αρχην, μετα ακριβειας απασαν εργαζονται την πλοκην· αν δε μηδεις ο τουτο
ποιων ηι, ουδ' επιχειρησαι δυναιντ' αν την αρχην· τον αυτον δε τροπον και ο
διαβολος τας σειρας των αμαρτηματων ημων πλεκων, αν μη λαβηι την αρχην απο
της γλωττης της ημετερας ουδε επιχειρησαι δυναιτ' αν· αν δε αρχην ποιησωμεθα
μονον, ωσπερ χειρι τηι γλωττηι τον ορκον ημων κατεχοντων, μετα πολλης λοιπον
της αδειας την πονηραν αυτου τεχνην επιδεικνυται, εξ ενος ορκου μυριας συντιθεις
και πλεκων επιορκιας· ο δη και νυν επι του Σαουλ εποιησεν ουτος. Ὅρα γουν ευθεως
οια γινεται τωι ορκωι τουτωι παγις. ∆ρυμωνα παρηιει το στρατοπεδον μελισσωνα
εχοντα, και ο μελισσων κατα προσωπον του αγρου, και εισηλθεν ο λαος εις τον
μελλισσωνα, και διεπορευετο λαλων. Ειδες οιον το βαραθρον; τραπεζα
εσχεδιασμενη, ινα και το ευκολον της επιχειρησεως, και το ηδυ της τροφης, και η
του λησεσθαι ελπις εις την παραβασιν αυτους προκαλεσηται των ορκων. Ὅ τε γαρ
λιμος, ο τε καματος και ο καιρος Πασα γαρ η γη, φησιν, ηριστα τοτε ωθουν επι την
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρανομιαν. Και η των κηριων δε οψις εξωθεν αυτους προεκαλειτο εκλυουσα την
ευτονιαν· το τε γαρ ηδυ και ευπαρασκευον της τραπεζης, και το δυσφωρατον της
κλοπης, ικανα πασαν ην δελεασαι την φιλοσοφιαν. Ει γαρ κρεα ην, απερ εψειν και
οπταιν εδει, ουκ αν ουτως αυτων εγοητευσε την ψυχην, εν τωι μαγειρευειν αυτα και
προς τροφην παρασκευαζειν μελλοντων, και βραδυνοντων, και καραδοκουντων
αλωσεσθαι· νυνι δε ουδεν τοιουτον ην, αλλα μελι μονον, ενθα πραγματειας μεν
ουδεμιας εδει τοιαυτης, ηρκει δε ακρωι τωι δακτυλωι βαψαντα μετασχειν της
τραπεζης και λαθειν. Ἀλλ' ομως εκεινοι κατειχον της επιθυμιας, και ουκ ειπον προς
εαυτους· Τι δε ημιν μελει; μη γαρ δη ημων τις ωμοσατο τουτο; εκεινος δωσει δικην
των απερισκεπτων ορκων. Τινος γαρ ενεκεν ωμνυ; Ἀλλ' ουδεν του 49.147 των
ενενοησαν, αλλα μετα πολλης της ευλαβειας παρηιεσαν, και τοσουτων οντων των
δελεαζοντων αυτους, εφιλοσοφουν, Και διεπορευετο ο λαος λαλων. Τι εστι, Λαλων;
Την οδυνην δια των ρηματων παραμυθουμενοι διελεγοντο προς αλληλους.
γʹ. Τι ουν, επειδη ο λαος εφιλοσοφησεν απας, αρα ουδεν εγενετο πλεον, αλλα
εφυλαχθη ο ορκος; Ουδε ουτω μεν ουν εφυλαχθη, αλλα παρεβαθη. Πως και τινι
τροπωι; Αυτικα ακουσεσθε, ινα και την του διαβολου τεχνην καταμαθητε πασαν. Ὁ
γαρ Ἰωναθαν ουκ ακουσας εν τωι ορκιζειν τον πατερα αυτου, εξετεινε το ακρον του
σκηπτρου αυτου του εν τηι χειρι αυτου, και εβαπτισεν εις το κηριον του μελιτος, και
επεστρεψε την χειρα αυτου εν τωι στοματι αυτου, και ανεβλεψαν οι οφθαλμοι αυτου.
Ὅρα τινα προς την επιορκιαν ωθησεν, ουχ ενα των στρατιωτων, αλλ' αυτον τον
υιον του ομωμοκοτος· ου γαρ επιορκιαν εργασασθαι εβουλετο μονον, αλλα και
παιδοκτονιαν συνετιθει, και τουτο κατεσκευαζε ποῤρωθεν, και την φυσιν αυτην καθ'
εαυτης σχισαι ηπειγετο, και οπερ επι του Ἰεφθαε ποτε εποιησε, τουτο και μετα ταυτα
ποιησειν ηλπισε. Και γαρ εκεινος υποσχομενος τωι Θεωι τον πρωτον απαντησοντα
αυτωι μετα την απο του πολεμου νικην κατασφαξειν, εις παιδοκτονιαν ενεπεσε· το
θυγατριον γαρ πρωτον απαντησαν αυτωι κατεθυσε, και ο Θεος ουκ εκωλυσε. Και οιδα
μεν οτι πολλοι των απιστων ωμοτητα εγκαλουσιν ημιν και απανθρωπιαν δια την
θυσιαν ταυτην· εγω δε πολλης κηδεμονιας και φιλανθρωπιας δειγμα την
συγχωρησιν την επι τηι θυσιαι ταυτηι γεγενημενην ειποιμι αν ειναι, και οτι του γενους
ημων κηδομενος ουκ εκωλυσεν εκεινην την σφαγην. Ει γαρ μετα την ευχην εκεινην
και την υποσχεσιν την θυσιαν εκωλυσε, πολλοι και μετα τον Ἰεφθαε προσδοκωντες
μη δεξασθαι τον Θεον, πολλας αν τοιαυτας ηυξαντο ευχας, και οδωι προβαινοντες εις
παιδοκτονιαν εξεβησαν αν· νυνι δε αφεις αυτην πληρωθηναι εργωι, τους μετα ταυτα
παντας εκωλυσε Και οτι τουτο εστιν αληθες, μετα το σφαγηναι το θυγατριον του
Ἰεφθαε, ωστε αειμνηστον ειναι την συμφοραν, και μη ληθηι παραδοθηναι το παθος,
εγενετο νομος παρα τοις Ἰουδαιοις, συνερχομενας τας παρθενους κατα τον καιρον
εκεινον ημερας τεσσαρακοντα. πενθειν την γεγενημενην σφαγην, ινα τωι θρηνωι της
θυσιας την μνημην ανανεουμενοι, τους μετα ταυτα σωφρονεστερους ποιωσιν
απαντας, και μαθωσιν ως ου κατα γνωμην Θεου εγενετο τουτο· ουδε γαρ αν θρηνειν
και οδυρεσθαι τας παρθενους αφηκε. Και οτι ου στοχασμος το λεγομενον, το τελος
εδειξε. Μετα γαρ την θυσιαν εκεινην ουδεις τοιαυτην ευχην ηυξατο τωι Θεωι· δια
τουτο ταυτην μεν ουκ εκωλυσεν, ην δε αυτος επεταξε διεκωλυσε, την επι του Ἰσαακ,
δι' αμφοτερων δεικνυς ως ου χαιρει ταις τοιαυταις θυσιαις, Ἀλλ' ο πονηρος δαιμων
εφιλονεικει και νυν τοιαυτην τραγωιδιαν εργασασθα, δια τουτο τον Ἰωναθαν επι την
παραβασιν ωθησεν. Ει μεν γαρ τις των στρατιωτων παρεβη τον νομον, ουδεν αυτωι
μεγα εδοκει ειναι κακον το γινομενον, νυνι δε ακορεστος ων των ανθρωπινων
κακων, και ουδεποτε εκ των ημετερων εμπιπλαμενος συμφορων, ουδεν νεανικον
ηγειτο ποιειν, ει φονον εργασαιτο ψιλον· αλλ' ει μη και παιδοκτονιαι την δεξιαν του
βασιλεως μολυνειεν, ουδεν μεγα πεποιηκεναι ενομιζε. Και τι λεγω παιδοκτονιαν;
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επενοησε γαρ ο 49.148 μιαρος εκεινος και τουτου παλιν εναγεστερον φονον ευρειν.
Ει μεν γαρ ειδως ημαρτε και εσφαγη, παιδοκτονια μονον το γινομενον ην· νυνι δε εξ
αγνοιας αμαρτων ουδε γαρ ηκουσε των ορκων, ειτα αναιρεθεις, διπλουν αν εποιησε
τωι πατρι το αλγος· και γαρ παιδα, και παιδα ουδεν αμαρτοντα, καταθυειν εμελλεν.
Ἀλλ' επι τα εχομενα της ιστοριας πορευτεον λοιπον. Ἐπειδη γαρ εφαγεν, Ἀνεβλεψαν
οι οφθαλμοι αυτου, φησι. Πολλην και ενταυθα του βασιλεως κατηγορει την ανοιαν,
δεικνυς οτι σχεδον ο λιμος επηρωσε τους στρατιωτας απαντας, και πολλην των
οφθαλμων αυτων κατεχεε την αχλυν. Ειτα ιδων τις, φησι, των στρατιωτων λεγει·
Ὁρκισας ωρκισεν ο πατηρ σου τον λαον λεγων· Ἐπικαταρατος ο ανθρωπος ος
φαγεται αρτον σημερον· και εξελυθη ο λαος. Και ειπεν Ἰωναθαν· Ἀπηλλαχεν ο
πατηρ μου την γην. Τι εστιν, Ἀπηλλαχεν; Ἀπωλεσε, διεφθειρεν απαντας.
Παραβαθεντος τοινυν του ορκου παντες εσιγων, και ουδεις τον υπευθυνον εις μεσον
αγαγειν ετολμα· ου μικρον δε και τουτο εγκλημα λοιπον εγινετο· ου γαρ οι
επιορκουντες μονον, αλλα και οι συνειδοτες μεν, περιστελλοντες δε, κοινωνουσι
των εγκληματων. δʹ. Πλην αλλ' ιδωμεν τα εξης. Και ειπε Σαουλ· Καταβωμεν οπισω
των αλλοφυλων και διαρπασωμεν αυτους. Και ειπεν ο ιερευς· Προσελθωμεν
ενταυθα προς τον Θεον. Το γαρ παλαιον ο Θεος εστρατηγει των πολεμων, και χωρις
της εκεινου γνωμης ουδεποτε ετολμων απτεσθαι μαχης, και ο πολεμος αυτοις
ευσεβειας υποθεσις εγινετο. Ουτε γαρ εξ ασθενειας σωματος, αλλ' απο αμαρτιων
ηττωντο, ει ποτε και ηττηθησαν, ουτε απο δυναμεως και ανδρειας, αλλ' απο ευνοιας
της ανωθεν εκρατουν, οποτε και εκρατουν. Και η νικη και η ηττα γυμνασιον αυτοις
και διδασκαλιον αρετης ην, ουκ αυτοις δε μονον, αλλα και τοις πολεμουσιν αυτοις·
και γαρ και εκεινοις τουτο καταδηλον ην, οτι ου τηι φυσει των οπλων ο προς
Ἰουδαιους εκρινετο πολεμος, αλλα τωι βιωι των πολεμουντων και τοις κατορθωμασι.
Τουτο γουν ποτε συνιδοντες οι Μαδιηναιοι, και γνοντες ως ακαταμαχητον εστι το
εθνος εκεινο, και μηχανημασι μεν και οπλοις αμηχανον αυτο καταγωνισασθαι,
αμαρτιαι δε μονον δυνατον αυτους ελειν, παρθενους καλλωπισαντες ευμορφους και
στησαντες επι της παραταξεως, εις ασελγειαν εξεκαλουντο τους στρατιωτας, δια της
πορνειας αποστησαι του Θεου την συμμαχιαν σπουδαζοντες· οπερ δη και συνεβη.
Ἐπειδη γαρ ενεπεσον εις την αμαρτιαν, ευχειρωτοι πασιν εγενοντο, και ους οπλα και
ιπποι και στρατιωται και τοσαυτα μηχανηματα ελειν ουκ ισχυσαν, τουτους αμαρτιας
φυσις δεδεμενους τοις πολεμιοις παρεδωκε· και ασπιδες μεν και δορατα και βελη
παντα ηλεγχετο, οψεως δε ευμορφια και ψυχης ακολασια τους γενναιους
εχειρωσατο τουτους. ∆ια τουτο παραινει τις λεγων· Μη καταμανθανε καλλος
αλλοτριον, και μη υπαντα γυναικι εταιριζομενηι. Μελι γαρ αποσταζει απο χειλεων
γυναικος πορνης, ο προς καιρον λιπαινει σον φαρυγγα, υστερον δε πικροτερον
χολης ευρησεις, και ηκονημενον μαλλον μαχαιρας διστομου. 49.149 Πορνη γαρ
φιλειν ουκ επισταται, αλλ' επιβουλευει μονον· ιον εχει αυτης το φιλημα, και
φαρμακον δηλητηριον το στομα. Ει δε ου φαινεται ευθεως, δια τουτο μαλλον
αποφευγειν αυτην δει, οτι περιεστειλε τον ολεθρον, και τον θανατον εγκεκρυμμενον
εχει, και ουδε αφιησιν εκ προοιμιων γενεσθαι καταδηλον. Ὥστε ει τις ηδονην
διωκει, και ευθυμιας γεμοντα βιον, τας των πορνευομενων γυναικων φευγετω
συνουσιας· πολεμων γαρ μυριων και θορυβων τας των εραστων πληρουσι ψυχας,
μαχας αυτοις και φιλονεικιας κινουσαι διηνεκεις δια ρηματων, δια πραγματων
απαντων. Και καθαπερ οι των εχθρων πολεμιωτατοι, ουτω δη και αυται παντα
ποιουσι και πραγματευονται, ωστε και αισχυνηι και πενιαι και τοις εσχατοις αυτους
περιβαλειν κακοις. Και ον τροπον οι θηραται τα δικτυα αναπετασαντες, τα αγρια των
ζωων εμβαλλειν επιχειρουσιν, ωστε αυτα κατασφαξαι· ουτω δη και αυται, επειδαν
τα πτερα της ασελγειας παντοθεν αναπετασωσι δι' οφθαλμων και σχηματων και
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ρηματων, ειτα τους εαυτων εραστας εμβαλωσι και καταδησωσιν, ου προτερον
αφιστανται, εως αν αυτων και αυτο το αιμα εκπιωσιν, επεμβαινουσαι μετα ταυτα και
κωμωιδουσαι αυτων την ανοιαν, και πολυν αυτων καταχεουσαι τον γελωτα. Ουδε
γαρ ελεεισθαι λοιπον ο τοιουτος αξιος, αλλα γελασθαι και σκωπτεσθαι, οταν
γυναικος, και γυναικος πορνης αλογωτερος φαινηται. ∆ια τουτο παραινει παλιν ο
σοφος εκεινος λεγων· Πινε υδατα απο σων αγγειων και απο σων φρεατων πηγης· και
παλιν· Ἔλαφος φιλιας και πωλος σων χαριτων ομιλειτω σοι· περι γυναικος της
νομωι γαμου συνοικουσης τοιαυτα λεγων· Τι καταλιμπανεις την βοηθον, και προς
την επιβουλον τρεχεις; τι την κοινωνον αποστρεφηι του βιου, και την ανατρεπουσαν
σου την ζωην θεραπευεις; Αυτη σου μελος εστι και σωμα, εκεινη δε ξιφος εστιν
ηκονημενον. ∆ιο, αγαπητοι, φευγετε την πορνειαν, και δια τα παροντα κακα, και δια
την μελλουσαν κολασιν. Ταχα δοκουμεν της υποθεσεως εκπεπτωκεναι, αλλ' ουκ
εστι τουτο εκπεσειν· ου γαρ απλως υμιν ιστοριας αναγνωναι βουλομεθα, αλλ' ωστε
εκαστον των ενοχλουντων υμιν διορθωσασθαι παθων· δια τουτο και συνεχεις
ποιουμεθα τας εντροπας, παντοδαπον κατασκευαζοντες υμιν τον λογον, επειδη και
παντοδαπα νοσηματα εν δημωι τοσουτωι ειναι εικος, και ουχ εν ελκος θεραπευειν
προκειται μονον, αλλα πολλα και διαφορα, δια τουτο και ποικιλον ειναι χρη της
διδασκαλιας το φαρμακον. Ἐπανιωμεν τοινυν οθεν εξεβημεν ταυτα ειπειν. Και ειπεν
ο ιερευς· Προσελθωμεν προς τον Θεον. Και επηρωτησε Σαουλ τον Θεον· Ει καταβω
οπισω των αλλοφυλων, και ει παραδωσεις αυτους εις τας χειρας μου; Και ουκ
απεκριθη αυτωι εν τηι ημεραι εκεινηι ο Κυριος. Ὅρα πραοτητα και επιεικειαν του
φιλανθρωπου Θεου· ου γαρ σκηπτον αφηκεν, ουδε την γην εσεισεν, αλλ' ο φιλοι
προς φιλους ποιουσιν, επειδαν υβρισθωσι, τουτο προς τον δουλον ο ∆εσποτης
εποιησε· παρεσιωπησε μονον, δια της σιγης φθεγγομενος και πασαν ενδεικνυμενος
αυτωι την οργην. Συνειδε τουτο ο Σαουλ, Και ειπε, φησι· Προσαγαγετε τας φυλας του
λαου, και γνωτε και ιδετε εν τινι γεγονεν η αμαρτια αυτη σημερον, οτι ζηι Κυριος ο
σωσας τον Ἰσραηλ, οτι εαν αποκριθηι κατα Ἰωναθαν του υιου μου, θανατωι
αποθανειται. Ειδες προπετειαν; ιδων τον προτερον ορκον παραβαθεντα, ουδε 49.150
ουτω σωφρονιζεται, αλλα και δευτερον προστιθησι παλιν. Και σκοπει διαβολου
κακουργιαν. Ἐπειδη γαρ συνειδεν οτι πολλακις ο παις φωραθεις και εις μεσον
ενεχθεις, απο της οψεως αυτης ευθεως τον πατερα πραῧναι δυναται και μαλαξαι τον
του βασιλεως θυμον, δευτερων παλιν ορκων αναγκηι προκατελαβεν αυτου την
γνωμην, διπλωι τινι δεσμωι κατεχων αυτον, και ουκ αφιεις της οικειας γενεσθαι
γνωμης κυριον, αλλα πανταχοθεν αυτον ωθων εις την παρανομον εκεινην σφαγην.
Και ουπω του ημαρτηκοτος φανεντος την κρισιν πεποιηται, και τον αλοντα ουκ
ειδως απεφηνατο, και ο πατηρ εγενετο δημιος, και προ της εξετασεως την
καταδικαζουσαν ψηφον εξηνεγκε. Τι τουτου γενοιτ' αν αλογωτερον;
εʹ. Ταυτα τοινυν ειποντος του Σαουλ, μαλλον εδεισεν ο δημος, και παντες
ησαν εν τρομωι και φοβωι πολλωι· ο δε διαβολος εχαιρε παντας εν αγωνιαι
καταστησας. Ου γαρ ην ο αποκρινομενος, φησιν, εκ παντος του λαου. Και ειπε
Σαουλ· Ὑμεις εσεσθε εις δουλειαν, και εγω και Ἰωναθαν ο υιος μου εις δουλειαν. Ὃ
δε λεγει τοιουτον εστιν· Ουδεν ετερον σπουδαζετε, φησιν, αλλ' η τοις πολεμιοις υμας
παραδουναι και δουλους αντ' ελευθερων ποιησαι, τον Θεον καθ' υμων
παροξυναντες, τωι μη διδοναι τον υπευθυνον. Ὅρα δε και αλλην απο του ορκου
γινομενην εναντιωσιν. ∆εον γαρ, ειπερ εβουλετο τον αιτιον ευρειν, μηδεν απειλησαι
τοιουτο, μηδε ορκωι καταδησαι την τιμωριαν, ιν' αδεεστεροι γενομενοι
προχειροτερον εις μεσον αγαγωσι τον υπευθυνον· ο δε υπο θυμου και μανιας πολλης
και της προτερας αλογιας, παλιν τουναντιον ηπερ βουλεται ποιει. Τι δει τα πολλα
λεγειν; Κληρωι το πραγμα επετρεψε, και κατακληρουνται Σαουλ και Ἰωναθαν. Και
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπε Σαουλ· Βαλετε κληρον ανα μεσον εμου και Ἰωναθαν· και βαλλουσι κληρον, και
κατακληρουται Ἰωναθαν. Και ειπε Σαουλ προς Ἰωναθαν· Ἀπαγγειλον μοι τι
εποιησας. Και απηγγειλεν αυτωι Ἰωναθαν λεγων· Γευσαμενος εγευσαμην εν ακρωι τωι
σκηπτρωι εν τηι χειρι μου μικρον εκ του μελιτος· και ιδου εγω αποθνησκω. Τινα ουκ
αν επεκαμψε, τινα ουκ αν εις οικτον ηνεγκε ταυτα τα ρηματα; Ἐννοησον οσον
χειμωνα λοιπον ο Σαουλ υπεμεινε, των σπλαγχνων αυτου διακοπτομενων, και
εκατερωθεν βαθυτατου κρημνου φαινομενου· αλλ' ομως ουδε ουτως εσωφρονιζετο,
αλλα τι φησι; Ταδε ποιησαι μοι ο Θεος, και ταδε προσθειη, οτι θανατωι αποθανηι
σημερον. Ἰδου τριτος ορκος παλιν, και ουδε απλως τριτος, αλλα μετα πολλης της
του καιρου στενοχωριας· ου γαρ ειπεν απλως, οτι Ἀποθανηι, αλλα, Σημερον. Ἤπειγε
γαρ, ηπειγεν ο διαβολος συνωθων και συνελαυνων αυτον εις την παρανομον ταυτην
σφαγην. ∆ιοπερ ουκ αφιησιν ουδε προθεσμιαν δουναι τηι ψηφωι, ινα μηδεμια απο της
μελλησεως διορθωσις γενηται του κακου. Και ειπεν ο λαος προς Σαουλ· Ταδε
ποιησαι ημιν ο Θεος, και ταδε προσθειη, ει θανατωι θανατωθησεται ο ποιησας την
σωτηριαν την μεγαλην τωι Ἰσραηλ. Ζηι Κυριος, ει πεσειται της τριχος της κεφαλης
αυτου επι την γην, οτι ελεον Θεου εποιησεν εν τηι ημεραι ταυτηι. Ἰδου και ο δημος
δευτερον ωμοσε, και αντωμοσε τωι βασιλει. Νυν αναμνησθητε μοι του καλωδιου του
παρα των παιδων ελκομενου, και διαῤρηγνυμενου και τους ελκοντας ριπτοντος
υπτιους. Ὤμοσεν ο Σαουλ, ουχ απαξ, ουδε 49.151 δις, αλλα και πολλακις· αντωμοσεν
ο λαος, και αντετεινεν. Ἀναγκη λοιπον διαῤραγηναι παντως τον ορκον· παντας γαρ
ευορκησαι τουτους αδυνατον. Και μη μοι την εκβασιν του πραγματος ειπηις, αλλ'
εννοησον οσα ετικτετο κακα, και πως την του Ἀβεσσαλωμ τραγωιδιαν και τυραννιδα
εντευθεν κατεσκευαζεν ο διαβολος. Ει γαρ εθελησεν ο βασιλευς αντιτειναι και
επεξελθειν τωι ορκωι, πας ο δημος αν αντεστη, και τυραννις αν εγενετο χαλεπωτατη·
παλιν ει εθελησεν ο παις της οικειας φειδομενος σωτηριας δουναι εαυτον τωι
στρατοπεδωι, πατροκτονος αν ευθεως εγενετο. Ὁραις και τυραννιδα και
παιδοκτονιαν, και πατροκτονιαν, και πολεμον εμφυλιον, και μαχην, και σφαγας, και
αιματα, και μυριους νεκρους αφ' ενος ορκου γενομενους; Ει γαρ συνεβη γενεσθαι
πολεμον, και ο Σαουλ αν εσφαγη και Ἰωναθαν, ισως και πολλοι των στρατιωτων
κατεκοπησαν αν, και ουδ' αν ουτω τα της ευορκιας προεχωρησεν. Ὥστε μη τουτο
ιδηις, οτι ου γεγονεν, αλλ' εκεινο σκοπει, οτι η του πραγματος φυσις ταυτα ηναγκαζε
γενεσθαι· ο δε λαος εκρατησε. Φερε τοινυν αριθμησωμεν τας γεγενημενας επιορκιας.
Παρεβαθη προτερον ο ορκος του Σαουλ υπο του παιδος, δευτερος και τριτος παλιν ο
αυτου του Σαουλ ο περι της σφαγης του παιδος· και εδοξεν ο λαος ευορκειν· αλλ' εαν
τις ακριβως εξετασηι το πραγμα, και ουτοι παλιν τοις της επιορκιας εγκλημασιν
υπευθυνοι παντες εγενοντο. Τον γαρ πατερα αυτου του Ἰωναθαν επιορκησαι
ηναγκασαν, ουκ εκδοντες τωι πατρι τον υιον. Ὁραις εις ορκος οσους ανθρωπους
υπεβαλεν επιορκιαι, και εκοντας και ακοντας; οσα κακα ειργασατο; οσας σφαγας
εποιησεν;
ςʹ. Ἐγω μεν ουν υπεσχομην αρχομενος του λογου δειξειν εν ταις αντωμοσιαις
παντως επιορκιαν γινομενην, η δε ιστορια προιουσα πολλωι πλεον ηπερ
παρεσκευαζομην απεδειξεν· ου γαρ ενα και δυο και τρεις ανθρωπους, αλλα δημον,
ουχ ενα και δυο και τρεις ορκους, αλλα πολλωι πλειους παραβαθεντας απεφηνεν.
Ἐνην και ετεραν ιστοριαν ειπειν και δειξαι και εξ εκεινης χαλεπωτεραν ταυτης και
μειζονα συμφοραν εργασαμενον ορκον ενα. Και γαρ πολεων και γυναικων και
παιδιων αιχμαλωσιαν, και πυρπολησιν, και βαρβαρων εφοδον, και αγιων μολυσμον,
και μυρια ετερα χαλεπωτερα τους Ἰουδαιους απαντας εις ορκος διεθηκεν. Ἀλλ' ορω
προς μηκος τον λογον εκτεινομενον· δια τουτο ενταυθα της ιστοριας ταυτης την
διηγησιν καταλυσας, μετα της Ἰωαννου κεφαλης και την του Ἰωναθαν σφαγην, και
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την πανωλεθριαν του δημου παντος, την ου γενομενην μεν, συμβασαν δε ομως απο
της αναγκης των ορκων, προς αλληλους λεγειν παρακαλω, και εν οικιαι, και εν
αγοραι, και προς γυναικας, και προς φιλους, και προς γειτονας, και προς παντας
ανθρωπους απλως υπερ του πραγματος τουτου ποιεισθαι σπουδην, και μη νομιζειν
αρκουσαν ημιν απολογιαν ειναι, ει συνηθειαν προβαλοιμεθα. Ὅτι γαρ σκηψις ταυτα
και προφασις, και ου συνηθειας, αλλα ραιθυμιας εστιν η παρανομια, απο των ηδη
συμβαντων υμιν πεισαι πειρασομαι. Ἀπεκλεισε τα βαλανεια της πολεως ο βασιλευς,
και μηδενα λουσασθαι εκελευσε, και ουδεις ετολμησε παραβηναι τον νομον, ουδε
αιτιασασθαι το γεγενημενον, ουδε 49.152 συνηθειαν προβαλεσθαι· αλλα και εν
αῤρωστιαι οντες πολλακις, και ανδρες και γυναικες, και παιδες και γεροντες, και
ωδινων αρτι παυσαμεναι πολλαι γυναικες, και αναγκαιως απαντες το φαρμακον
τουτο επιζητουντες, φερουσι και εκοντες και ακοντες το επιταγμα, και ουτε
ασθενειαν σωματος προβαλλονται, ουτε συνηθειας τυραννιδα, ουτε το ετερων
αμαρτανοντων αυτοι κολαζεσθαι, ουτε αλλο των τοιουτων ουδεν, αλλα στεργουσι
την τιμωριαν ταυτην δια το μειζονα προσδοκησαι κακα, και καθ' εκαστην ευχονται
την ημεραν μεχρι τουτου στηναι την βασιλικην οργην. Ὁραις οτι ενθα φοβος,
ευκολως λυεται συνηθεια, καν σφοδρα χρονια τις ηι και αναγκαια; Καιτοι το μη
λουσασθαι χαλεπον. Καν γαρ μυριακις φιλοσοφωμεν, η του σωματος φυσις
ελεγχεται ουδεν απο της κατα την ψυχην φιλοσοφιας εις την οικειαν υγιειαν
ωφελουμενη· το δε μη ομνυειν σφοδρα ραιδιον, και ουδεμιαν οισει βλαβην, ου τοις
σωμασιν, ου ταις ψυχαις, αλλα και πολυ το κερδος, μεγαλην την ασφαλειαν, πολλην
την ευποριαν. Πως ουν ουκ ατοπον, βασιλεως μεν επιταττοντος και τα χαλεπωτατα
φερειν, Θεου δε νομοθετουντος ουδεν χαλεπον ουδε δυσκολον, αλλα ραιδιον σφοδρα
και ευκολον, καταφρονειν και καταγελαιν, και συνηθειαν προβαλλεσθαι; Μη,
παρακαλω, μη μεχρι τοσουτου της εαυτων καταφρονωμεν σωτηριας, αλλα
φοβηθωμεν τον Θεον, ως φοβουμεθα ανθρωπον. Οιδα οτι εφριξατε τουτο
ακουοντες, αλλα φρικης αξιον το μηδε τοσαυτην απονεμειν τωι Θεωι τιμην, αλλα
τους βασιλικους νομους μετα ακριβειας φυλαττοντας, τους θειους και εκ των
ουρανων καταβαντας καταπατειν, και παρεργον ειναι νομιζειν την περι ταυτα
σπουδην. Ποια γαρ ημιν απολογια λοιπον εσται; τις δε συγγνωμη, οταν μετα
τοσαυτην παραινεσιν τοις αυτοις επιμενωμεν; Και γαρ αρξαμενης της συμφορας
ταυτης της την πολιν κατεχουσης ηρξαμην της παραινεσεως ταυτης· και η μεν
μελλει λυεσθαι λοιπον, ημεις δε ουδεπω μιαν εντολην κατωρθωσαμεν. Πως ουν
αιτησομεν απαλλαγην των κατεχοντων ημας δεινων, μιαν εντολην ανυσαι μη
δυνηθεντες; πως δε προσδοκησομεν την χρηστην μεταβολην; πως δε ευξομεθα; ποιαι
δε γλωττηι τον Θεον καλεσομεν; Ἂν μεν γαρ ανυσωμεν τον νομον, πολλην
καρπωσομεθα την ηδονην, του βασιλεως τηι πολει καταλλαγεντος· αν δε μεινωμεν
επι της παρανομιας, αισχυνη και ονειδος ημιν εσται παντοθεν, οτι, του Θεου
λυσαντος τον κινδυνον, ημεις επι της αυτης εμειναμεν ραιθυμιας. Ειθε μοι δυνατον
ην τας ψυχας αποδυσαι των πολυορκων, και οψεσιν υποβαλειν αυτων τα τραυματα
και τους μωλωπας, ους απο των ορκων καθ' εκαστην λαμβανουσι την ημεραν· και
ουκ αν εδεηθημεν παραινεσεως η συμβουλης, της των τραυματων οψεως αρκουσης
λογου παντος δυνατωτερον και τους σφοδρα επικειμενους τηι πονηραι ταυτηι
συνηθειαι της πονηριας απαγαγειν. Πλην αλλ' ει και μη ταις οψεσι δυνατον, τωι
λογισμωι δυνατον αυτων υποβαλειν της ψυχης το αισχος, και δειξαι σεσηπυιαν
αυτην και διεφθαρμενην. Ὥσπερ γαρ, φησιν, οικετης εταζομενος ενδελεχως απο
μωλωπος ου καθαρισθησεται, ουτως ο ομνυων και ονομαζων τον Θεον διαπαντος,
απο αμαρτιας ου καθαρισθησεται. Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον, στομα μεμελετηκος
ομνυναι, μη συνεχως επιορκειν. ∆ιο δη παρακαλω παντας την ολεθριον 49.153
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ταυτην και πονηραν συνηθειαν αποθεμενους της ψυχης, ετερον στεφανον
αναδησασθαι. Και ωσπερ πανταχου περι της πολεως αιδουσι της ημετερας, οτι πρωτη
των κατα την οικουμενην απασων το Χριστιανων ονομα ανεδυσατο, ουτω δοτε πασι
λεγειν, οτι μονη των κατα την οικουμενην απασων Ἀντιοχεια τους ορκους των
οικειων ορων απηλασε. Μαλλον δε, αν τουτο γενηται, ουκ αυτη στεφανωθησεται
μονη, αλλα και ετερας εις τον αυτον εναξει ζηλον· και καθαπερ το ονομα των
Χριστιανων ωσπερ εκ τινος πηγης εντευθεν αρξαμενον πασαν την οικουμενην
επεκλυσεν, ουτω δη και το κατορθωμα τουτο την ριζαν και την αφορμην εντευθεν
λαβον, 49.154 παντας τους την γην οικουντας ανθρωπους μαθητας υμετερους
εργασεται, ωστε διπλουν υμιν και τριπλουν γενεσθαι τον μισθον, και υπερ των
οικειων κατορθωματων, και υπερ της των αλλων διδασκαλιας. Τουτο διαδηματος
υμιν παντος εσται λαμπροτερον, τουτο μητροπολιν υμιν ποιησει την πολιν, ουκ εν
τηι γηι, αλλα και επι των ουρανων· τουτο και κατ' εκεινην ημων προστησεται την
ημεραν, και τον της δικαιοσυνης ημιν οισει στεφανον· ου γενοιτο παντας ημας
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

49.153 Ἔτι εις την συμφοραν της πολεως Ἀντιοχειας, και οτι
χρησιμον πανταχου φοβος, και οτι πενθος γελωτος λυσιτελεστερον, και
εις την ρησιν την λεγουσαν· Ἐπιγνωθι οτι εν μεσωι παγιδων διαβαινεις·
και οτι του φονευειν το ορκιζειν χειρον. Ὁμιλια ιεʹ.
αʹ. Ἔδει και τημερον και τωι προτερωι σαββατωι τον περι νηστειας κινησαι
λογον, και μηδεις ακαιρον ειναι νομιζετω το λεχθεν. Ἐν μεν γαρ ταις ημεραις της
νηστειας ουδεν δει συμβουλης και παραινεσεως εις τουτο, αυτης των ημερων της
παρουσιας και τους σφοδρα αναπεπτωκοτας διεγειρουσης προς τον της νηστειας
αγωνα. Ἐπειδη δε πολλοι των ανθρωπων εισιεναι τε εις νηστειαν μελλοντες,
καθαπερ πολιορκιαι τινι μακραι παραδιδοσθαι μελλουσης της γαστρος, αδηφαγιαν και
μεθην προλαβοντες αποτιθενται, εξιοντες τε παλιν, ωσπερ εκ τινος μακρου λιμου
και χαλεπου δεσμωτηριου της νηστειας απαλλαγεντες, μετα πολλης της
απειροκαλιας επι τας τραπεζας τρεχουσι, καθαπερ σπουδαζοντες την εκ της νηστειας
γενομενην αυτοις ωφελειαν τηι της αδηφαγιας αμετριαι καταλυσαι παλιν, αναγκαιον
ην και τοτε και νυν τους περι εγκρατειας κινησαι λογους. Ἀλλ' ομως ουτε πρωην
ειρηκαμεν τι τοιουτον, ουτε νυν ερουμεν· ο γαρ της επικειμενης συμφορας φοβος
αντι πασης παραινεσεως και συμβουλης αρκει τας απαντων σωφρονισαι ψυχας. Τις
γαρ ουτως αθλιος και ταλαιπωρος, ως εν τοσουτωι χειμωνι μεθυειν; τις ουτως
αναισθητος, ως της πολεως ουτω σαλευομενης, και ναυαγιας τοιαυτης
απειλουμενης, μη νηφειν και εγρηγορεναι, και πασης συμβουλης και παραινεσεως
ακριβεστερον απο της αγωνιας διορθουσθαι ταυτης; Ου γαρ τοσουτον εργασασθαι
δυνησεται λογος, οσον εργαζεται φοβος· και τουτο αυτο απο των συμβεβηκοτων νυν
δυνατον αποδειξαι. Ποσους γουν ανηλωσαμεν λογους, πολλους των ραιθυμων
παραινουντες, και συμβουλευοντες τα θεατρα αφειναι, και τας εκειθεν ακολασιας;
και ουκ ηνεσχοντο, αλλ' αει κατα την ημεραν ταυτην επι τας παρανομους των
ορχουμενων συνετρεχον θεωριας, και συλλογον διαβολικον αντικαθιστασαν τωι
πληρωματι της Ἐκκλησιας του Θεου, και ταις ενταυθα ψαλμωιδιαις αντηχουν αι
εκειθεν κραυγαι μετα πολλης φερομεναι της σφοδροτητος· αλλ' ιδου νυν σιγωντων
ημων, και ουδεν περι τουτου λεγοντων, αυτοματοι την ορχηστραν εφραξαν, και ο
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιπποδρομος αβατος γεγονε· και προ τουτου μεν πολλοι των ημετερων προς εκεινους
ετρεχον, νυνι δε παντες εκειθεν εις την εκκλησιαν 49.154 κατεφυγον, και τον
ημετερον απαντες ενυμνουσι Θεον. Ὁραις ποσον απο του φοβου το κερδος εγενετο; Ει
μη καλον ην ο φοβος, ουκ αν πατερες παιδαγωγους τοις παισιν επεστησαν, ουκ αν οι
νομοθεται ταις πολεσιν αρχοντας. Τι γεεννης χαλεπωτερον; αλλ' ουδεν του ταυτης
χρησιμωτερον φοβου· ο γαρ της γεεννης φοβος τον της βασιλειας ημιν κομιζει
στεφανον. Ἔνθα φοβος εστιν, ουκ εστι φθονος· ενθα φοβος εστι, χρηματων ερως
ουκ ενοχλει· ενθα φοβος εστιν, εσβεσται θυμος, επιθυμια κατεσταλται πονηρα, απαν
αλογιστον εξωρισται παθος· και καθαπερ εν οικιαι στρατιωτου διηνεκως ωπλισμενου
ου ληιστης, ου τοιχωρυχος, ουκ αλλος τις των τα τοιαυτα κακουργουντων τολμησει
φανηναι πλησιον, ουτω και φοβου τας ημετερας κατεχοντος ψυχας, ουδεν των
ανελευθερων παθων επεισερχεται ραιδιως ημιν· αλλα παντα δραπετευει και
φυγαδευεται τηι τυραννιδι του φοβου παντοθεν εξελαυνομενα. Και ου τουτο μονον
εστιν ο καρπουμεθα απο του φοβου, αλλα και ετερον πολλωι τουτου μειζον. Ου γαρ
δη τα πονηρα ημων απελαυνει παθη μονον, αλλα και πασαν εισαγει μετα πολλης
ευκολιας την αρετην. Ἔνθα φοβος εστιν, εκει και ελεημοσυνης σπουδη, και ευχης
επιτασις, και δακρυα θερμα και επαλληλα, και στεναγμοι πολλην εχοντες την
κατανυξιν. Ουδεν γαρ ουτω κατεσθιει μεν αμαρτηματα, αρετην δε αυξεσθαι ποιει και
θαλλειν, ως διηνεκης φοβου φυσις· δια τουτο τον μη συζωντα φοβωι αδυνατον
κατορθουσθαι· ωσπερ ουν τον εν φοβωι ζωντα αδυνατον διαμαρτειν. Μη τοινυν
αλγωμεν, αγαπητοι, μηδε καταπιπτωμεν επι τηι παρουσηι θλιψει, αλλα θαυμασωμεν
το ευμηχανον της του Θεου σοφιας. ∆ι' ων γαρ προσεδοκησεν ο διαβολος την πολιν
ημων καταβαλειν, δια τουτων αυτην ο Θεος ανεστησε τε και ανωρθωσεν· ο μεν γαρ
διαβολος ενεπνευσε τισι παρανομοις ανθρωποις, και εις τους των βασιλεων υβρισαν
ανδριαντας, ινα και αυτο της πολεως αφανισθηι το εδαφος· ο δε Θεος αυτωι δη τουτωι
τωι γεγενημενωι προς σωφρονισμον ημων πλειονα απεχρησατο, τωι φοβωι της
προσδοκωμενης απειλης πασαν εκβαλων ραιθυμιαν· και γεγονε τουναντιον, ηπερ ο
δαιμων ηθελησε, δι' ων αυτος κατεσκευασεν. Ἡ γαρ πολις ημιν καθ' εκαστην
εκκαθαιρεται την ημεραν, και στενωποι και αμφοδα και 49.155 αγοραι των
πορνικων και διακεκλασμενων απηλλαγησαν ᾀσματων, και οπουπερ αν τις ιδηι,
λιται και ευφημιαι και δακρυα αντι γελωτος ατακτου, και ρηματα φιλοσοφια,
εχοντα αντι ρηματων αισχρων, και εκκλησια γεγονεν ημιν η πολις απασα, των
εργαστηριων αποκεκλεισμενων, και παντων εν ταις πανδημοις ταυταις
διημερευοντων λιταις, και τον Θεον μιαι και κοινηι φωνηι μετα πολλης καλουντων
της προθυμιας. Ποιος ταυτα λογος ανυσαι ποτε ισχυσε; ποια παραινεσις; τις
συμβουλη; ποσον χρονου μηκος;
βʹ. ∆ια ταυτα ευχαριστωμεν, και μη αποδυσπετωμεν μηδε δυσχεραινωμεν.
Ὅτι γαρ καλον ο φοβος, εδιδαξε μεν και τα ειρημενα· ακουσον δε και Σολομωντος
περι αυτου φιλοσοφουντος ουτως, Σολομωντος του πασηι συντραφεντος τρυφηι και
πολλης απολαυσαντος αδειας. Τι ουν εκεινος φησιν; Ἀγαθον πορευθηναι εις οικον
πενθους, η πορευθηναι εις οικον γελωτος. Τι λεγεις, ειπε μοι; Ὅπου θρηνος, και
δακρυα, και οιμωγαι, και οδυνη, και αθυμια τοσαυτη, βελτιον απελθειν μαλλον, η
οπου χορειαι, και κυμβαλα, και γελως, και τρυφη, και αδηφαγια, και μεθη; Ναι, φησι.
Τινος ενεκεν, ειπε μοι, και δια τι; Ὅτι εκειθεν μεν παροινια, εντευθεν δε σωφροσυνη
τικτεται· καν απελθηι τις εις ευπορωτερου συμποσιον, ουκετι μετα της αυτης ηδονης
οψεται την οικιαν, αλλ' αηδως μεν προς την γυναικα επανηξει, αηδως δε της εαυτου
μεθεξει τραπεζης, και δυσαρεστος και τοις οικεταις και τοις παιδιοις και πασιν εσται
τοις κατα την οικιαν, απο της ετερων ευποριας ακριβεστερον κατιδων την εαυτου
πενιαν. Και ου τουτο μονον εστι το δεινον, αλλ' οτι και βασκαινει πολλακις τωι
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλεσαντι αυτον προς την ευωχιαν· και ολως ουδεν αγαθον λαβων οικαδε επανηξει.
Ἐπι δε των πενθουντων ουδεν τοιουτον εστιν ειπειν, αλλα πολλη μεν η φιλοσοφια,
πολλη δε η σωφροσυνη. Ἅμα γαρ αν τις επιβηι των προθυρων της οικιας της νεκρον
εχουσης, και τον τετελευτηκοτα ιδηι αφωνον κειμενον, και την γυναικα τας τριχας
τιλλουσαν, τας παρειας καταξαινουσαν, τους βραχιονας κατατεμνουσαν,
καταστελλεται, σκυθρωπαζει, και των συγκαθημενων εκαστος προς τον πλησιον
ουδεν ετερον φθεγγεται αλλ' η, οτι Ουδεν εσμεν, και η κακια ημων αφατος. Τι
τουτων φιλοσοφωτερον των ρηματων γενοιτ' αν, οταν και της φυσεως την
ευτελειαν επιγινωσκωμεν, και την πονηριαν διαβαλλωμεν, και μηδεν ειναι τα
παροντα νομιζωμεν, ετεροις μεν ρημασι, γνωμηι δε τηι αυτηι τα του Σολομωντος
φθεγγομενοι εκεινα τα θαυμαστα και πολλης φιλοσοφιας γεμοντα, οτι Ματαιοτης
ματαιοτητων, και τα παντα ματαιοτης; Ὁ εις οικον πενθουντων εισελθων, ευθεως
δακρυει τον απελθοντα, καν εχθρος ηι. Ειδες ποσον βελτιων αυτη εκεινης η οικια;
Ἐκει μεν γαρ, καν φιλος ηι, φθονει· ενταυθα δε, καν εχθρος ηι, δακρυει· τουτο, ο
μαλιστα παντων ο Θεος επιζητει, το μη εφηδεσθαι τοις λελυπηκοσιν. Ου ταυτα δε
μονον εστιν εκειθεν καρπωσασθαι τα καλα, αλλα και ετερα τουτων ουκ ελαττω. Και
γαρ αναμιμνησκεται των αμαρτηματων εκαστος των εαυτου, και του δικαστηριου
του φοβερου, και των ευθυνων εκεινων, και της κρισεως, καν ηι μυρια κακα
πεπονθως παρ' ετερων, και λυπας κατα την οικιαν εχων, παντων αυτων λαβων το
φαρμακον ουτως επανεισιν. Ἐν 49.156 νοησας γαρ, οτι μικρον υστερον και αυτος
πεισεται τουτο, και παντες δε οι μεγαλα φυσωντες, και οτι προσκαιρα τα παροντα
απαντα, καν χρηστα ηι, καν λυπηρα, αθυμιαν και βασκανιαν απασαν αποθεμενος, και
κουφην ποιησας την ψυχην, και πτερωθεις, ουτως οικαδε αναστρεψει· και εντευθεν
ημερωτερος εσται πασι λοιπον, επιεικεστερος και προσηνεστερος και
φιλοσοφωτερος, του φοβου των μελλοντων επεισελθοντος αυτου τηι ψυχηι, και τας
ακανθας δαπανησαντος απασας. Και ταυτα παντα εκεινος συνιδων ελεγεν οτι,
Ἀγαθον πορευθηναι εις οικον πενθους, η πορευθηναι εις οικον ποτου· εκειθεν
ραιθυμια, εντευθεν αγωνια γινεται· εκειθεν καταφρονησις, εντευθεν φοβος, ο προς
απασαν ημας παιδαγωγων αρετην. Ει μη καλον ην ο φοβος, ουκ αν τους πολλους και
μακρους ανηλωσε λογους ο Χριστος περι της εκει κολασεως και τιμωριας
διαλεγομενος. Ὁ φοβος ουδεν ετερον εστιν, η τειχος και ασφαλεια, και πυργος
ακαταγωνιστος· και γαρ πολλης ημιν ασφαλειας δει, δια το πολλας ειναι πανταχου
τας ενεδρας· καθαπερ αυτος ουτος παλιν παραινων ο Σολομων ελεγεν· Ἐπιγνωθι,
οτι εν μεσωι παγιδων διαβαινεις και επι επαλξεων πολεως περιπατεις. Βαβαι ποσων
γεμει τουτο το ρημα αγαθων, και ουκ ελαττον η το προτερον! Ἐγγραψωμεν τοινυν
εκαστος επι της διανοιας αυτο της ημετερας, και περιφερωμεν επι της μνημης αει,
και ουχ αμαρτησομεθα ταχεως. Ἐγγραψωμεν προτερον αυτο μετα ακριβειας απασης
μαθοντες· ου γαρ ειπε, Βλεπε, οτι εν μεσωι παγιδων διαβαινεις, αλλ', Ἐπιγνωθι. Και
τινος ενεκεν ειπεν, Ἐπιγνωθι; Συνεσκιασται, φησιν, η παγις· τουτο γαρ εστιν η παγις,
οταν μη φανερος ο ολεθρος φαινηται, μηδε δηλη η βλαβη, αλλα πανταχοθεν
περιεσταλμενη παρακεηται· δια τουτο φησιν, Ἐπιγνωθι· πολλης σοι δει της
κατανοησεως και ακριβους της ερευνης. Ὥσπερ γαρ τα παιδια τηι γηι την παγιδα,
ουτως ο διαβολος τας αμαρτιας ταις βιωτικαις περιεστειλεν ηδοναις· αλλ' επιγνωθι
διερευνωμενος ακριβως, και εαν εμπεσηι κερδος, μη το κερδος ιδηις μονον, αλλ'
ερευνησον ακριβως, μη που θανατος και αμαρτια εις το κερδος ενδον εγκεκρυπται·
καν ιδηις, αποφυγε. Παλιν, οταν τερψις και ηδονη παρεμπεσηι, μη την ηδονην ιδηις
μονον, αλλα μη που παρανομια τις εν τωι βαθει της ηδονης συνεσκιασται, μετα
ακριβειας εξετασον, καν ευρηις, αποπηδησον· καν συμβουλευηι τις, καν κολακευηι,
καν θεραπευηι, καν τιμας επαγγελληται, καν οτιουν ετερον, παντα εξεταζωμεν μετα
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ακριβειας, και περισκοπωμεν παντοθεν μη που τις βλαβη, μη που τις κινδυνος απο
της συμβουλης, η της τιμης, η της θεραπειας ημιν εγγινηται, και μη ταχεως και
απερισκεπτως επιτρεχωμεν. Ει μεν γαρ μια και δυο μονον ησαν αι παγιδες, ευκολος
ην η φυλακη· νυν δε το πληθος αυτων ενδειξασθαι βουλομενος ο Σολομων, ακουσον
πως φησιν· Ἐπιγνωθι, οτι εν μεσωι παγιδων διαβαινεις· ουκ ειπεν, οτι Παρα παγιδας
διαβαινεις, αλλ' Ἐν μεσωι παγιδων. Ἑκατερωθεν ημιν τα βαραθρα, εκατερωθεν οι
δολοι. Ἐνεβαλε τις εις αγοραν, ειδεν εχθρον, εφλεγμανεν απο της οψεως μονης· ειδε
φιλον ευδοκιμουντα, εβασκηνεν· ειδε πενητα, κατεφρονησε και υπερειδεν· ειδε
πλουσιον, και εφθονησεν· ειδε τινα επηρεαζομενον, απεδυσπετησεν· ειδε τινα
επηρεαζοντα, εδυσχερανεν· ειδε γυναικα ευμορφον, εαλω. Ειδες ποσαι αι παγιδες,
αγαπητε; ∆ια τουτο φησιν· 49.157 Ἐπιγνωθι, οτι εν μεσωι παγιδων διαβαινεις. Και εν
οικιαι παγιδες, και επι τραπεζης παγιδες, και επι συλλογων παγιδες. Πολλακις
απερισκεπτως τις μεταξυ φιλων θαῤρων εφθεγξατο τι των ουκ οφειλοντων
εξενεχθηναι ρηματων, και κινδυνον ηνεγκε τοσουτον, ωστε ολοκληρον ανατρεψαι
την οικιαν.
γʹ. Πανταχοθεν τοινυν διερευνωμεθα τα πραγματα μετα ακριβειας. Πολλακις
και γυνη γεγονε παγις τοις μη προσεχουσι, πολλακις παιδια, πολλακις φιλοι,
πολλακις γειτονες. Και τινος ενεκεν τοσαυται παγιδες, φησιν; Ἵνα μη κατωθεν
πετωμεθα, αλλα τα ανω ζητωμεν. Και γαρ τα πετεινα, εως αν τον υψηλον αερα
τεμνηι, ου ταχεως αλισκεται· ουτω και συ, εως αν προς τα ανω βλεπηις, ουτε υπο
παγιδος, ουτε υφ' ετερας τινος αλωσηι ραιδιως επιβουλης. Ἰξευτης εστιν ο διαβολος·
γενου τοινυν των εκεινου καλαμων υψηλοτερος. Ὁ προς το υψος αναβας ουκετι
ουδεν θαυμασεται των βιωτικων πραγματων· αλλ' ωσπερ, επειδαν εις την κορυφην
αναδραμωμεν των ορων, μικρα και η πολις ημιν ειναι δοκει και τα τειχη, και
μυρμηκων δικην επι της γης οι ανδρες ημιν βαδιζοντες φαινονται· ουτως επειδαν
επι την υψηλην εννοιαν της φιλοσοφιας ανελθηις, ουδεν σε των επι της γης
εκπληξαι δυνησεται, αλλα μικρα παντα φανειται, και πλουτος, και δοξα, και
δυναστεια, και τιμη και ει τι τοιουτον ετερον, οταν τα εν ουρανοις βλεπηις· καθαπερ
ουν και Παυλωι μικρα παντα εφαινετο, και νεκρων αχρηστοτερα τα λαμπρα του
παροντος βιου. ∆ια τουτο και εβοα λεγων· Ἐμοι κοσμος εσταυρωται· δια τουτο και
ημιν παρηινει λεγων· Τα ανω φρονειτε. Ἄνω; ποια λεγεις, ειπε μοι; οπου ηλιος, οπου
σεληνη; Ουχι, φησιν. Ἀλλα που; οπου αγγελοι, οπου αρχαγγελοι, οπου τα χερουβιμ
και τα σεραφιμ; Ουχι, φησιν. Ἀλλα που; Ὅπου ο Χριστος εστιν εν δεξιαι του Θεου
καθημενος. Πειθωμεθα τοινυν, κακεινο διηνεκως λογιζωμεθα, οτι καθαπερ τωι
στρουθιωι οφελος ουδεν των πτερων υπο της παγιδος αλοντι, αλλ' εικη και ματην
πτερυσσεται· ουτω και σοι των λογισμων ουδεν οφελος, εαν κατα κρατος υπο της
πονηρας επιθυμιας αλωις, αλλ' οσα αν σκιρτησηις, εαλως. ∆ια τουτο πτερα τοις
στρουθιοις, ινα εκφυγηι τας παγιδας· δια τουτο λογισμοι τοις ανθρωποις, ινα
εκφυγωσι τα αμαρτηματα. Τινα ουν εξομεν συγγνωμην, τινα δε απολογιαν, οταν
των αλογων ωμεν ανοητοτεροι; Ὁ μεν γαρ στρουθος απαξ αλους υπο παγιδος, ειτα
διαφυγων, και ελαφος δε εις δικτυον εμπεσουσα και διαδρασα, δυσκολως αλωσονται
παλιν τοις αυτοις· εκαστωι γαρ η πειρα διδασκαλος ασφαλειας γινεται. Ἡμεις δε
πολλακις τοις αυτοις αλοντες, τοις αυτοις περιπιπτομεν, και ουδε των αλογων το
προνοητικον και μεμεριμνημενον οι λογωι τιμηθεντες μιμουμεθα. Ποσακις ουν
ιδοντες γυναικα, μυρια επαθομεν δεινα οικαδε αναχωρησαντες, και την επιθυμιαν
δεξαμενοι, και επι πολλαις οδυνηθεντες ημεραις, αλλ' ομως ου σωφρονιζομεθα,
αλλα μολις το προτερον θεραπευσαντες ελκος, παλιν τοις αυτοις περιπιπτομεν, και
υπο των αυτων αλισκομεθα, και δια βραχειαν ηδονην οψεως, διηνεκη τινα και
χρονιον υπομενομεν οδυνην. Ἀλλ' εαν μαθωμεν 49.158 συνεχως ταυτην επιλεγειν
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτοις την ρησιν, παντων αποστησομεθα των δεινων· παγις μεγιστη καλλος
γυναικος· μαλλον δε ουχι καλλος γυναικος, αλλ' η ακολαστος οψις· μη γαρ δη τα
πραγματα διαβαλλωμεν, αλλ' ημας και την ημετεραν ραιθυμιαν· μηδε λεγωμεν, Μη
εστωσαν γυναικες, αλλα Μη εστωσαν μοιχεια· μηδε λεγωμεν, Μη εστω καλλος,
αλλα Μη εστω πορνεια· μηδε λεγωμεν, Μη εστω κοιλια, αλλα Μη εστω αδηφαγια· ου
γαρ η κοιλια την αδηφαγιαν ποιει, αλλ' η ημετερα ραιθυμια. Μη λεγωμεν δια το
φαγειν και πιειν παντα τα κακα· ου γαρ δια τουτο, αλλα δια την ραιθυμιαν και την
απληστιαν την ημετεραν. Ουκ εφαγε γουν ουδε επιεν ο διαβολος, και κατεπεσεν·
εφαγε και επιεν ο Παυλος, και εις τον ουρανον ανηλθε. Ποσων ακουω λεγοντων, Μη
εστω πενια! Ἐπιστομιζωμεν τοινυν τους τα τοιαυτα δυσχεραινοντας· βλασφημια γαρ
το τα τοιαυτα λεγειν εστι. Λεγωμεν τοινυν προς αυτους· Μη εστω μικροψυχια· πενια
γαρ μυρια εις τον βιον ημων εισηγαγεν αγαθα, και χωρις πενιας ο πλουτος αχρηστος.
Μη τοινυν μητε τουτον μητε εκεινην διαβαλλωμεν· πενια γαρ και πλουτος οπλα
εστι προς αρετην εκατερα φεροντα, αν εθελωμεν. Ὥσπερ ουν ο γενναιος στρατιωτης,
οιον αν οπλον λαβηι, την οικειαν αρετην επιδεικνυται· ουτως ο ανανδρος και δειλος
υφ' εκατερων εμποδιζεται. Και ινα μαθηις, οτι τουτο εστιν αληθες, αναμνησθητι μοι
του Ἰωβ, ος ομου και πλουσιος και πενης γεγονε, και εκατερα τα οπλα
μετεχειρισατο, και εν εκατεροις εκρατησε. Και οτε μεν πλουσιος ην, ελεγεν· Ἡ θυρα
μου παντι ελθοντι ηνεωικτο· οτε δε πενης γεγονεν, ελεγεν· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο
Κυριος αφειλετο· ως τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο. Ὅτε πλουσιος ην, πολλην
την φιλοξενιαν, οτε πενης γεγονε, πολλην την υπομονην επεδειξατο. Και συ τοινυν
πλουσιος ει; πολλην επιδεικνυσο την ελεημοσυνην. Πενης γεγονας; πολλην την
καρτεριαν και την υπομονην. Ουτε γαρ πλουτος κακον, ουτε πενια απλως· αλλα
παρα την προαιρεσιν των χρωμενων εκατερα ταυτα γινεται.
δʹ. Παιδευσωμεν τοινυν εαυτους μη τοιαυτας περι των πραγματων εχειν τας
κρισεις, μηδε τα εργα του Θεου, αλλα την προαιρεσιν την πονηραν των ανθρωπων
διαβαλλειν. Τον μικροψυχον ουδε ο πλουτος ωφελησαι δυναται· τον μεγαλοψυχον
ουδε η πενια καταβλαπτει ποτε. Ἐπιγνωμεν τοινυν τας παγιδας, και ποῤρωθεν
αυτων βαδιζωμεν· επιγνωμεν τους κρημνους, και μηδε εγγυς γινωμεθα. Τουτο
ασφαλειας ημιν εσται μεγιστης υποθεσις, το μη τα αμαρτηματα φευγειν μονον, αλλα
και τα αδιαφορα μεν ειναι δοκουντα, προς δε τας αμαρτιας ημας υποσκελιζοντα.
Οιον τι λεγω· Το γελαιν και αστεια λεγειν ου δοκει μεν ωμολογημενον αμαρτημα
ειναι, αγει δε εις ωμολογημενον αμαρτημα· πολλακις γουν απο γελωτος αισχρα
ρηματα τικτεται, απο ρηματων αισχρων πραξεις αισχροτεραι· πολλακις απο
ρηματων και γελωτος λοιδορια και υβρις, απο λοιδοριας και υβρεως πληγαι και
τραυματα, απο τραυματων και πληγων σφαγαι και φονοι. Ἂν τοινυν μελληις περι
σεαυτου καλως βουλευεσθαι, ουχι τα αισχρα ρηματα μονον, ουδε τα αισχρα
πραγματα, ουδε τας πληγας και τα τραυματα και τους φονους, αλλα και αυτον τον
ακαιρον γελωτα 49.159 και αυτα τα αστεια αποφευξηι ρηματα, επειδη των μετα ταυτα
κακων ριζα ταυτα εγενετο. ∆ια τουτο ο Παυλος φησι· Μωρολογια και ευτραπελια μη
εκπορευεσθω εκ του στοματος υμων. Ει γαρ και αυτο καθ' εαυτο μικρον ειναι δοκει,
αλλα μεγαλων ημιν κακων αιτιον γινεται. Παλιν το τρυφαιν ου δοκει μεν εγκλημα
ειναι φανερον και ωμολογημενον, μεγαλα δε ημιν τικτει κακα, μεθην, παροινιαν,
πλεονεξιαν, αρπαγας. Ὁ γαρ δαπανηρος και πολυτελης, και λειτουργιας τηι γαστρι
λειτουργων αφορητους, και κλεπτειν αναγκαζεται πολλακις, και τα ετερων
αρπαζειν, και πλεονεκτειν, και βιαζεσθαι. Ἂν τοινυν φυγηις το τρυφαιν, και
πλεονεξιας και αρπαγης και μεθης και μυριων κακων την υποθεσιν ανειλες,
ποῤρωθεν την ριζαν εκτεμων της πονηριας. ∆ια τουτο και ο Παυλος ελεγεν, οτι Ἡ
σπαταλωσα χηρα ζωσα τεθνηκε. Το εις τα θεατρα αναβαινειν παλιν, και ιππων
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αμιλλας θεωρειν, και κυβευειν, ου δοκει πλημμελημα τοις πολλοις ωμολογημενον
ειναι, μυρια δε εις τον βιον εισαγει κακα. Και γαρ η εν τοις θεατροις διατριβη
πορνειαν, ακολασιαν, και πασαν ασελγειαν ετεκε, και η της αμιλλης των ιππων
θεωρια μαχας, λοιδοριας, πληγας, υβρεις, απεχθειας διηνεκεις επηγαγε· και η περι το
κυβευειν σπουδη βλασφημιας, ζημιας, οργας, λοιδοριας, και μυρια ετερα τουτων
δεινοτερα πολλακις ειργασατο. Μη τοινυν τα αμαρτηματα φευγωμεν μονον, αλλα
και τα δοκουντα μεν αδιαφορα ειναι, κατα μικρον δε ημας εις τας πλημμελειας
αγοντα ταυτας. Και γαρ ο παρα κρημνον βαδιζων, καν μη καταπεσηι, τρεμει, και
πολλακις υπ' αυτου του τρομου περιτραπεις κατεπεσεν· ουτω και ο μη ποῤρωθεν
φευγων τας αμαρτιας, αλλ' εγγυς αυτων βαδιζων, μετα φοβου βιωσεται, και
πολλακις εις αυτας εμπεσειται. Και γαρ ο τα αλλοτρια περιεργαζομενος καλλη, καν
μη μοιχευσηι, τεως επεθυμησε, και γεγονε κατα την αποφασιν του Χριστου μοιχος·
πολλακις δε υπ' αυτης της επιθυμιας και εις την δια της πειρας αμαρτιαν
καταφερεται. Ποῤρωθεν τοινυν εαυτους αναστειλωμεν των αμαρτηματων. Βουλει
σωφρονειν; μη φυγηις μοιχειαν μονον, αλλα και ακολαστον οψιν. Βουλει ρηματων
αισχρων ειναι μακραν; μη τα αισχρα ρηματα φυγηις μονον, αλλα και γελωτα
ατακτον, και επιθυμιαν απασαν. Βουλει φονων ειναι ποῤρω; φευγε λοιδοριας.
Βουλει μεθης αφιστασθαι; φευγε τρυφας και τας πολυτελεις τραπεζας, και προῤριζον
την κακιαν ανασπασον. Μεγαλη παγις γλωσσης ακολασια και πολλου δεομενη του
χαλινου. ∆ια τουτο και τις φησι· Παγις ισχυρα ανδρι τα ιδια χειλη, και αλισκεται
ρημασιν ιδιου στοματος. εʹ. Προ των αλλων τοινυν απαντων μελων ταυτην
σωφρονισωμεν, ταυτην χαλινωσωμεν, και λοιδοριας και υβρεις και αισχρολογιας
και κακηγοριας απο του στοματος εξελασωμεν, και την πονηραν των ορκων
συνηθειαν· παλιν γαρ ημας επι την αυτην παραινεσιν ο λογος ηγαγε. Καιτοι γε
εσπερας συνεταξαμην υμων τηι αγαπηι, ως ουκετι περι της εντολης ταυτης ερω, δια
το πασας τας εμπροσθεν ημερας αρκουντως περι αυτης διειλεχθαι· αλλα τι παθω;
Ἕως αν ιδω κατορθωσαντας, ου στεγω της συμβουλης αποσχεσθαι· επει και Παυλος
Γαλαταις λεγων, Του λοιπου κοπους μοι μηδεις παρεχετω, παλιν αυτοις φαινεται
συγγενομενος και διαλεχθεις. Τοιαυτα τα σπλαγχνα τα πατρικα, καν ειπωσιν
αφιστασθαι, ουκ αφιστανται, εως αν ιδωσι σωφρο 49.160 νισθεντας αυτων τους
παιδας. Ἠκουσατε του προφητου σημερον περι των ορκων ημιν διαλεγομενου;
Ἐπεβλεψα τοις οφθαλμοις μου, και ειδον, φησι, και ιδου δρεπανον πετομενον
μηκους πηχων εικοσι, και πλατους πηχων δεκα, και ειπε προς με· Τι συ βλεπεις; Και
ειπον· Ὁρω δρεπανον πετομενον μηκους πηχων εικοσι, και πλατους δεκα πηχων·
και εισελευσεται εις τον οικον, φησι, του ομνυοντος τωι ονοματι μου, και καταλυσει
εν τωι μεσωι, και κατασκαψει τους λιθους και τα ξυλα. Τι ποτε εστι το ειρημενον, και
τινος ενεκεν εν ταξει δρεπανης η τοις ομνυουσιν επομενη τιμωρια φαινεται, και
δρεπανης πετομενης; Ἵνα το αφυκτον της δικης και το αδιεξοδευτον της κολασεως
ιδηις. Ξιφος μεν γαρ πετομενον ισως τις διαδραναι δυνησεται, δρεπανην δε εις τον
τραχηλον εμπεσουσαν και αντι σχοινιου γενομενην, ουδεις αν διαφυγοι· οταν δε και
πτερα προσηι, ποια λοιπον σωτηριας ελπις; Τινος δε ενεκεν τους λιθους και τα ξυλα
καταλυει του ομνυοντος; Ἵνα τοις αλλοις σωφρονισμος το παθος γενηται. Ἐπειδη
γαρ τον ομνυοντα αποθανοντα αναγκη τηι γηι κρυπτεσθαι, η οικια καταλυθεισα και
χωμα γενομενη τοις παριουσιν απασι και βλεπουσι παραινεσεται δια της οψεως, μη
τα αυτα τολμαιν, ινα μη τα αυτα παθωσι, και κατηγορος εσται της του
τετελευτηκοτος αμαρτιας διηνεκης. Ουχ ουτω κεντει ξιφος, ως ορκου φυσις· ουχ
ουτως αναιρει μαχαιρα, ως ορκου πληγη. Ὁ ομοσας, καν δοκηι ζηιν, ηδη τετελευτηκε,
και την πληγην εδεξατο· και καθαπερ ο το σπαρτιον λαβων, και πριν η την πολιν
εξελθειν, και επι το βαραθρον ελθειν, και δημιον ιδειν εφισταμενον, τεθνηκεν αμα
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τωι τας θυρας εξελθειν του δικαστηριου, ουτω και ο ομοσας. Ταυτα λογιζωμεθα, και
μη ορκιζωμεν τους αδελφους. Τι ποιεις, ανθρωπε; επι τραπεζης ορκιζεις ιερας, και
ενθα ο Χριστος κειται τεθυμενος, εκει τον αδελφον καταθυεις τον σον; Και οι μεν
ληισται επι των οδων θυουσι, συ δε εμπροσθεν της μητερος τον υιον καταθυεις
εναγεστερον του Καιν εργαζομενος φονον; Ἐκεινος μεν γαρ εθυσε τον αδελφον
αυτου επι της ερημιας, και τον παροντα θανατον· συ δε θυεις τον αδελφον εν μεσωι
της εκκλησιας, και τον μελλοντα θανατον τον αθανατον. Μη γαρ εκκλησια δια
τουτο γεγονεν, ινα ομνυωμεν; ∆ια τουτο γεγονεν, ινα ευχωμεθα. Μη γαρ τραπεζα
δια τουτο εστηκεν, ινα ορκιζωμεν; ∆ια τουτο εστηκεν, ινα τα αμαρτηματα λυωμεν,
ουχ ινα δεσμωμεν. Συ δε ει μηδεν ετερον, αυτο γουν το βιβλιον αιδεσθητι ο
προτεινεις εις ορκον, και το Ευαγγελιον, ο μετα χειρας λαμβανων κελευεις ομνυναι,
αναπτυξον, και ακουσας τι περι ορκων ο Χριστος εκει διαλεγεται, φριξον, και
αποστηθι. Τι ουν εκει περι ορκων φησιν; Ἐγω δε λεγω υμιν, μη ομοσαι ολως· συ δε
τον νομον τον κωλυοντα ομνυναι, τουτον ορκον ποιεις; Ὢ της υβρεως! ω της
παροινιας! ταυτον γαρ ποιεις, ωσπερ αν ει τις τον νομοθετην τον κωλυοντα
φονευειν, αυτον συμμαχον κελευοι γενεσθαι προς την σφαγην. Ουχ ουτω στενω και
δακρυω σφαζομενους ακουων τινας εν ταις οδοις, ως στενω και δακρυω και φριττω,
επειδαν ιδω τινα πλησιον της τραπεζης ταυτης ελθοντα, και τας χειρας θεντα, και
των Ευαγγελιων αψαμενον και ομνυοντα. Περι χρηματων αμφιβαλλεις, ειπε μοι, και
ψυχην αναιρεις; τι τοσουτον κερδαινεις, οσον ζημιοις και την ψυχην σου, και τον
πλη 49.161 σιον; Ει μεν πιστευεις, οτι αληθης εστιν ο ανηρ, μη επαγαγηις του ορκου
την αναγκην· ει δε οιδας, οτι ψευδεται, μη αναγκασηις επιορκειν. Ἀλλ' ινα
πληροφορηθω, φησιν. Ὅταν μεν ουν μη ορκισηις, τοτε ικανην δεξηι πληροφοριαν.
Νυν μεν γαρ αναχωρησας οικαδε κατεσθιηι διηνεκως υπο του συνειδοτος ταυτα
λογιζομενος, αρα μη ματην ωρκωσα; αρα μη επιωρκησεν; αρα μη εγω της αμαρτιας
εγενομην αιτιος; Ἂν δε μη ορκωσηις, αναχωρησας οικαδε πολλην δεξηι παραμυθιαν
ευχαριστων τωι Θεωι, και λεγων· Ευλογητος ο Θεος, οτι κατεσχον εμαυτον, και ουχ
ωρκωσα εικη ουδε ματην. Οιμωζετω το χρυσιον, απολλυσθω τα χρηματα, ωστε
πληροφοριαν ημιν τουτο εντιθησι μαλιστα, το μη παραβηναι τον νομον, μηδε ετερον
αναγκασαι τουτο ποιησαι. Ἐννοησαι δια τινα ουχ ωρκωσας, και αρκεσει σοι τουτο εις
παραμυθιαν και παρακλησιν. Πολλακις γουν μαχης γινομενης υβριζομενοι φερομεν
γενναιως, και προς τον υβριζοντα λεγομεν· Τι σοι ποιησω; ο δεινα με κωλυει, ο
προστατης ο σος, εκεινος μου κατεχει τας χειρας· και αρκει τουτο ημιν εις
παραμυθιαν. Ουτω και συ, επειδαν μελληις τινα ορκιζειν, επισχες σαυτον και
κωλυσον, και ειπε προς τον μελλοντα ομνυναι· Τι σοι ποιησω; ο Θεος εκελευσε μη
ορκιζειν· εκεινος με κατεχει νυν. Ἀρκει τουτο και εις τιμην του νομοθετησαντος, και
εις ασφαλειαν σην, και εις φοβον του μελλοντος ομνυναι. Ὅταν γαρ εκεινος ιδηι, οτι
ορκωσαι ετερους ουτω δεδοικαμεν, πολλωι μαλλον αυτος ομοσαι προπετως
φοβηθησεται· αν 49.162 τουτο το ρημα φθεγξηι, μετα πολλης οικαδε αναχωρησεις
της πληροφοριας. Ἄκουσον γουν του Θεου εν ταις εντολαις, ινα και αυτος ακουσηι
σου εν ταις προσευχαις. Τουτο το ρημα εγγραφησεται ανω, και παραστησεται σοι εν
τηι ημεραι της κρισεως, και πολλας αμαρτιας διαλυσεται. Και τουτο μη επι του ορκου
μονον, αλλα και επι παντων των πραγματων λογιζωμεθα, και οταν μελλωμεν τι δια
Θεον ποιειν αγαθον, ειτα φερηι ζημιαν τινα, μη την ζημιαν την εκ του πραγματος
βλεπωμεν μονον, αλλα και το κερδος, ο καρπωσομεθα εκ του δια τον Θεον ποιησαι.
Οιον τι λεγω· Ὕβρισε σε τις; φερε γενναιως· οισεις δε γενναιως, αν μη την υβριν
εννοησηις μονον, αλλα και το αξιωμα του κελευοντος φερειν, και οισηι πραως.
Ἔδωκας ελεημοσυνην; μη την δαπανην εννοει, αλλα και την προσοδον την απο της
δαπανης. Ἐζημιωθης χρηματα; ευχαριστησον, και μη την οδυνην την απο της ζημιας
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδηις μονον, αλλα και το κερδος το απο της ευχαριστιας. Ἂν ουτως εαυτους
ρυθμιζωμεν, ουδεν ημας λυπησει των εμπιπτοντων δεινων, αλλα και κερδανουμεν
απο των δοκουντων ειναι λυπηρων, και ζημια πλουτου, και λυπη ηδονης και
ευφροσυνης, και υβρις τιμης ηδιων εσται και ποθεινοτερα, και τα εναντια παντα εις
κερδος ημιν αποβησεται· και ενταυθα πολλης απολαυσομεθα της γαληνης, κακει της
βασιλειας των ουρανων επιτευξομεθα· ης γενοιτο παντας ημας αξιωθηναι, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι αμα
τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

49.161.30 Φημισθεισης εις τον αρχοντα πραιδας, και παντων περι φυγης
βουλευομενων, του αρχοντος εισελθοντος εις την εκκλησιαν και
παρακαλεσαντος, ελεχθη η παρουσα ομιλια· και περι του μη ομνυναι·
και εις το ρητον του Ἀποστολου, Παυλος δεσμιος Ἰησου Χριστου. Ὁμιλια
ιςʹ.
αʹ. Τον αρχοντα μεν επηινεσα της κηδεμονιας, οτι τεθορυβημενην την πολιν
ιδων και παντας περι φυγης βουλευομενους, εισελθων παρεκαλεσε τε υμας και εις
χρηστας ηγαγεν ελπιδας· υπερ υμων δε ηισχυνθην και ηρυθριασα, οτι της εξωθεν
εδεηθητε παρακλησεως μετα τους πολλους και μακρους λογους εκεινους. Ηυξαμην
διαστηναι μοι την γην και καταδυναι, οτε ηκουον αυτου προς υμας διαλεγομενου,
και νυν μεν παραμυθουμενου, νυν δε αιτιωμενου την ακαιρον ταυτην και αλογον
δειλιαν. Ου γαρ υμας παρ' εκεινου διδασκεσθαι εδει, αλλ' υμας τοις απιστοις απασι
γινεσθαι διδασκαλους. Ου γαρ δικαζεσθαι παρα τοις απιστοις ο Παυλος επετρεψε· συ
δε διδασκαλων των εξωθεν εδεηθης μετα την τοσαυτην των πατερων παραινεσιν,
και δραπεται και μαστιγιαι τινες πολιν τοσαυτην ανεπτερωσαν και εις φυγην
ενεβαλον. Ποιοις οφθαλμοις αντιβλεψομεν λοιπον τους απιστους, ουτω ψοφοδεεις
οντες και δειλοι; ποιαι γλωττηι προς αυτους διαλεξομεθα, και πεισομεν θαῤρειν υπερ
49.162 των επιοντων δεινων, λαγωου παντος δειλοτεροι δια της αγωνιας γενομενοι
ταυτης; Και τι παθωμεν, φησιν; Ἄνθρωποι γαρ εσμεν. ∆ι' αυτο μεν ουν τουτο ου χρη
θορυβεισθαι, επειδη ανθρωποι εσμεν, και ουκ αλογα. Ἐκεινα απο ψοφων και κτυπων
απαντα σοβειται· ου γαρ εχει λογισμον τον δυναμενον αποκρουσασθαι το δεος· συ δε
λογωι και λογισμωι τετιμημενος, πως εις την εκεινων καταπιπτεις δυσγενειαν;
Εισηλθε τις, απηγγειλεν εφοδον στρατιωτων; μη θορυβηθηις, αλλ' αφεις αυτον,
κλινον τα γονατα, τον ∆εσποτην σου παρακαλεσον, στεναξον πικρον, και
αποκρουσεται το δεινον. Συ μεν στρατιωτων εφοδον ακουσας ουκ αληθη, και της
ζωης εκινδυνευσας αποῤραγηναι της παρουσης· ο δε μακαριος Ἰωβ εκεινος
επαλληλων αγγελων ερχομενων, και τα δεινα απαγγελλοντων ακουων, και
προσθεντων την αφορητον των παιδων απωλειαν, ουκ ανυμωξεν, ουκ εστεναξεν,
αλλ' επι προσευχην ετρεπετο, και ηυχαριστει τωι ∆εσποτηι. Τουτον και συ μιμησαι·
και οταν ελθων τις απαγγειληι οτι στρατιωται την πολιν εκυκλωσαν και τας ουσιας
διαρπαζειν μελλουσι, προς τον ∆εσποτην σου καταφυγε, και ειπε· Ὁ Κυριος εδωκεν,
ο Κυριος αφειλατο· ως τωι Κυριωι εδοξεν, ουτω και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου
ευλογημενον εις τους αιωνας. 49.163 Ἐκεινον ουκ εφοβησεν η πειρα των
πραγματων, σε και η ακοη μονη πτοει; Και τινος αν ειημεν αξιοι λογου, οι και
θανατου κατατολμαιν κελευσθεντες, και υπο φημης ψευδους ουτω πτοουμενοι; Ὁ
θορυβουμενος και τον ουκ οντα φοβον συνιστησι και ταραχην την μη φαινομενην· ο
δε εν καταστασει και γαληνηι ψυχης ων και τον οντα διαλυει. Ουχ οραις τους
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κυβερνητας, οτι της θαλασσης μαινομενης, νεφων συντρεχοντων, βροντων
καταῤρηγνυμενων, παντων των επι του πλοιου θορυβουμενων, επι των οιακων
αυτοι καθηνται, χωρις θορυβου και ταραχης τηι τεχνηι τηι εαυτων προσεχοντες, και
σκοπουντες, οπως τον επιοντα διακρουσωνται χειμωνα; Τουτους και συ μιμησαι, και
της ιερας αγκυρας επιλαβομενος, της εις τον Θεον ελπιδος, ασειστος μενε και
απεριτρεπτος. Πας οστις ακουει μου τους λογους τουτους, φησι, και ου ποιει αυτους,
ομοιωθησεται ανδρι μωρωι, οστις ωικοδομησεν αυτου την οικιαν επι την αμμον, και
κατεβη η βροχη, και ηλθον οι ποταμοι, και επνευσαν οι ανεμοι, και προσεῤρηξαν τηι
οικιαι εκεινηι, και κατεπεσε, και ην η πτωσις αυτης μεγαλη. Ὁραις οτι ανοιας εστι το
προκαταπιπτειν και περιτρεπεσθαι; Μαλλον δε ημεις ουδε κατα τον μωρον εκεινον
εγενομεθα, αλλα και εκεινου αθλιωτερον κατεπεσομεν. Ἐκεινου μεν γαρ η οικια
μετα ποταμους, μετα το κατενεχθηναι τον υετον, μετα το προσπεσειν τους ανεμους
κατεπεσεν· ημεις δε ουκ ανεμων ενεχθεντων, ου ποταμων προσρηξαντων, ου
πνευματων προσβαλοντων, προ της πειρας των δεινων απο της ακοης μονης
περιετραπημεν, και παντα, απερ εφιλοσοφουμεν, εξεχεαμεν. Ποιαν οιεσθε μοι την
διανοιαν ειναι νυν; πως εγκαλυπτεσθαι; πως καταδυεσθαι; πως ερυθριαιν; Ει μη
πολλην παρα των πατερων υπεστην αναγκην, ουδ' αν ανεστην, ουδ' αν διελεχθην
υπο της αθυμιας σκοτωθεις της επι τηι μικροψυχιαι τηι υμετεραι· αλλ' ουδε νυν
δεδυνημαι εις εμαυτον επανελθειν· ουτω μοι θυμος και αθυμια πολιορκει την
ψυχην. Τις γαρ ουκ αν αγανακτησειε, τις ουκ αν δυσχερανειεν, οταν μετα τοσαυτην
διδασκαλιαν, Ἑλληνων δεησθε διδασκαλων εις το παρακληθηναι και πεισθηναι
γενναιως ενεγκειν τον παροντα φοβον; Ευξασθε τοινυν δοθηναι λογον ημιν εν
ανοιξει του στοματος ημων, δυνηθηναι τε την αθυμιαν ημας αποτιναξασθαι ταυτην
και μικρον αναστηναι. Και γαρ σφοδρα κατεβαλεν ημων την ψυχην η υπερ της
υμετερας μικροψυχιας αισχυνη.
βʹ. Πολλα πρωην διελεχθην προς την υμετεραν αγαπην και περι παγιδων των
πανταχοθεν ημιν κειμενων, και περι φοβου και αθυμιας, και περι πενθους και
ηδονης, και περι της δρεπανης της επι τας οικιας των ομνυοντων πετομενης· απο
των πολλων δη μαλιστα τουτων απαντων εκεινα διαμνημονευσατε μοι τα περι της
δρεπανης ειρημενα της πετομενης, και εις την οικιαν του ομνυοντος καταλυουσης,
και τους λιθους και τα ξυλα κατασκαπτουσης και δαπανωσης απαντα. Και μετα
τουτου κακεινο φυλαττετε, οτι της εσχατης ανοιας εστιν, Ευαγγελιον λαμβανοντας
ομνυναι, και τον νομον τον κωλυοντα ομνυναι, τουτον ορκον ποιεισθαι· και οτι
βελτιον ζημιουσθαι χρηματα, η τοις πλησιον ορκον επαγαγειν· οτι ικανη τουτο εις
τον Θεον γινεται τιμη. Ὅταν γαρ ειπηις τωι Θεωι, οτι ∆ια σε ουχ ωρκωσα τον δεινα τον
κεκλοφοτα και κακουργησαντα, αντι ταυτης σοι της τιμης πολλην και κατα παρον
και μετα ταυτα αποδωσει την 49.164 αμοιβην. Ταυτα και προς ετερους λεγετε, και
αυτοι διαφυλαττετε. Οιδα οτι ενταυθα ευλαβεστεροι γινομεθα, και πασαν πονηραν
συνηθειαν αποτιθεμεθα· αλλα το ζητουμενον τουτο εστιν, ινα μη ενταυθα
φιλοσοφωμεν μονον, αλλ' ινα και εξω την ευλαβειαν ταυτην λαβοντες απελθωμεν,
οπου μαλιστα αυτης δεομεθα. Και γαρ οι υδρευομενοι ου παρα την κρηνην μονον
εχουσι πεπληρωμενα τα αγγεια, οικοι δε απελθοντες κενουσιν, αλλ' εκει μαλιστα
αυτα μετα ασφαλειας αποτιθενται, ωστε μη περιτραπηναι και ματαιον γενεσθαι τον
πονον. Τουτους και ημεις μιμησωμεθα, και οικοι γενομενοι τηρωμεν μετα ακριβειας
τα ειρημενα· ως εαν ενταυθα μεν ητε πεπληρωμενοι, οικοι δε αναχωρητε κενοι, τα
αγγεια της διανοιας υμων ερημα της ακροασεως εχοντες, ουδεν εσται εκ της
ενταυθα πληρωσεως υμιν οφελος. Μη μοι δειξηις εν τηι παλαιστραι τον αθλητην, αλλ'
εν τωι σκαμματι· μη μοι την ευλαβειαν κατα τον καιρον της ακροασεως, αλλα κατα
τον καιρον της πραξεως. Ἐπαινεις τα λεγομενα νυν· οταν σε δεηι ομοσαι, παντων
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων αναμνησθητι τοτε. Ἂν ταχεως τουτον κατορθωσητε τον νομον, και εφ' ετερα
μειζονα την διδασκαλιαν προαξομαι. Ἰδου δευτερον ετος εχω τουτο προς την
υμετεραν διαλεγομενος αγαπην, και ουδε εκατον στιχους των Γραφων υμιν ισχυσα
εξηγησασθαι· το δε αιτιον, οτι παρ' ημων δεεσθε μανθανειν, απερ οικοθεν και παρ'
εαυτων δυνασθε κατορθουν· και το πλεον ημιν της παραινεσεως εις τον ηθικωτερον
αναλισκεται λογον. Ταυτα δε ουκ εχρην ουτω γινεσθαι· αλλα την μεν των τροπων
επιμελειαν οικοθεν υμας και παρ' εαυτων παιδευεσθαι, των Γραφων δε τα νοηματα
και τας θεωριας ημιν επιτρεπειν. Ει δε και εχρην και παρ' ημων υμας ακουσαι, πλεον
μιας ημερας ουκ εδει· ουδε γαρ ποικιλον τι και δυσευρετον εστι το λεγομενον, ουδε
κατασκευης δεομενον τινος. Ὅταν γαρ ο Θεος αποφαινηται, σοφισμων ουκ εστι
καιρος. Ὁ Θεος ειπε· Μη ομοσηις· μη απαιτει με λοιπον ευθυνας. Νομος εστι
βασιλικος· ο θεις αυτον οιδε τον λογον του νομου· ει μη συμφερον ην, ουκ αν
εκωλυσε, ουκ αν απηγορευσε. Βασιλεις εισφερουσι νομους, και ουχ απαντας
συμφεροντως πολλακις· ανθρωποι γαρ εισι και ουκ αν δυναιντο το χρησιμον ουτως
ευρειν, ωσπερ ο Θεος, αλλ' ομως ουτω πειθομεθα· καν γυναικας αγωμεθα, καν
διαθηκας ποιωμεν, καν οικετας ωνεισθαι μελλωμεν, καν οικιας, καν αγρους, καν
οτιουν ετερον ποιειν, ουκ οικειαι γνωμηι ταυτα πραττομεν, αλλ' οπως αν εκεινοι
διαταξωσι, και τα ημων αυτων διαθεσθαι κατα γνωμην την ημετεραν ουκ εσμεν
κυριοι καθολου· αλλα πολλαχου ταις εκεινων δουλευομεν γνωμαις, καν ποιησωμεν
τι παρα το δοκουν εκεινοις, ακυρον και αχρηστον γινεται. Ειτα τοις μεν των
ανθρωπων νομοις τοσαυτην απονεμομεν τιμην, τους δε του Θεου νομους ουτω
καταπατησομεν, ειπε μοι; και ποιας ταυτα απολογιας αξια; ποιας συγγνωμης; Ειπε·
Μη ομοσηις· μη αντινομοθετησηις αυτωι δια των πραγματων, ινα μετα ασφαλειας
απαντα και ποιηις και λεγηις.
γʹ. Ἀλλα περι μεν τουτων αλις· φερε δε μιαν ρησιν εκ των σημερον
αναγνωσθεντων παραθεντες υμιν, καταπαυσωμεν τον λογον· Παυλος δεσμιος Ἰησου
Χριστου, φησι, και Τιμοθεος ο αδελφος. Μεγας ο του Παυλου χρηματισμος, ουκ
αρχης και τιμης ονομα, αλλα δεσμα και αλυσεις· αληθως μεγας· καιτοι πολλα αυτον
ετερα λαμπρον ποιει, το εις ουρανον αρπαγηναι τριτον, το εις παραδεισον
απενεχθηναι, το ακουσαι αῤρητα ρηματα· αλλ' ουδεν τουτων εθηκεν, αλλ' αντι
παντων την αλυ 49.165 σιν· αυτη γαρ αυτον εκεινων επιφανεστερον εποιει και
λαμπροτερον. Τι δηποτε; Ὅτι εκεινα μεν της του ∆εσποτου φιλανθρωπιας εστι
χαρισματα, ταυτα δε της καρτεριας του δουλου, και της υπομονης δειγματα· εθος δε
τοις φιλουσιν επ' εκεινοις μαλλον φρονειν, εφ' οις αν πασχωσιν υπερ των
φιλουμενων, η εφ' οις αν ευεργετωνται παρ' αυτων. Ουχ ουτω βασιλευς επι τωι
διαδηματι εναβρυνεται, ως εκεινος επι τοις δεσμοις εκαλλωπιζετο· και μαλα
εικοτως. ∆ιαδημα μεν γαρ κοσμον μονον φερει τηι στεφανουμενηι κεφαληι, η δε
αλυσις και κοσμον πολλωι μειζονα και ασφαλειαν. Ὁ στεφανος ο βασιλικος πολλακις
προυδωκε την περικειμενην αυτον κεφαλην, και μυριους επιβουλους επεσπασατο,
και εις τυραννιδος επιθυμιαν εκαλεσε· και εν πολεμοις δε ουτως εστιν επισφαλης ο
κοσμος ουτος, ως κρυπτεσθαι αυτον και αποτιθεσθαι. Οι γουν βασιλεις εν πολεμοις
το σχημα αμειβοντες, ουτως εαυτους τοις πολεμουσιν αναμιγνυουσι· τοσαυτη η
προδοσια απο του στεφανου γινεται. Ἡ δε αλυσις ουδεν τοιουτον προξενει τοις
εχουσιν, αλλα τουναντιον απαν· οταν πολεμος ηι και παραταξις προς τους δαιμονας
και τας αντικειμενας δυναμεις, προβαλλομενος αυτην ο περικειμενος αποκρουεται
τας εκεινων εφοδους. Και των μεν αρχοντων των εξωθεν πολλοι ουχ ηνικα αν
αρχωσιν, αλλα και ηνικα αν παραλυθωσι της αρχης, περιφερουσιν αυτης το ονομα.
Ὁ δεινα εξ υπατων λεγοντες, ο δεινα εξ υπαρχων· ουτος δε αντι παντων τουτων,
Παυλος δεσμιος, φησι· και μαλα εικοτως. Ἐκειναι μεν γαρ αι αρχαι ου παντως εισι
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της κατα ψυχην αρετης αποδειξεις· χρηματων γαρ εισιν ωνηται, και φιλων
κολακειας δεονται· αυτη δε η αρχη η απο των δεσμων της κατα ψυχην φιλοσοφιας
εστιν ενδειγμα, και του περι τον Χριστον ποθου τεκμηριον μεγιστον· κακειναι μεν
αποπηδωσι ταχεως, αυτη δε ουκ εχει τον διαδεξομενον η αρχη. Ἰδου γουν εξ εκεινου
μεχρι νυν ποσος διαγεγονε χρονος, και λαμπροτερον το ονομα του δεσμιου γεγονε
τουτου· και υπατοι μεν απαντες, οσοι γεγονασιν εν τοις εμπροσθεν χρονοις,
σεσιγηνται και ουδε εκ προσηγοριας εισι γνωριμοι τοις πολλοις· το δε του δεσμιου
τουτου ονομα του μακαριου Παυλου πολυ μεν ενταυθα, πολυ δε εν τηι βαρβαρων
χωραι, πολυ δε παρα Σκυθαις και Ἰνδοις, καν προς αυτα της οικουμενης ελθηις τα
περατα, ταυτης ακουσηι της προσηγοριας, και οπουπερ αν τις αφικηται, Παυλον
πανταχου εν τοις απαντων στομασι περιφερομενον εισεται. Και τι θαυμαστον, ει εν
γηι και θαλαττηι, οπου γε και εν τοις ουρανοις πολυ το ονομα Παυλου παρα τοις
αγγελοις, παρα τοις αρχαγγελοις και ταις ανω δυναμεσι και τωι τουτων βασιλει Θεωι;
Και ποταπα ην εκεινα, φησι, τα δεσμα, οτι τοσαυτην ηνεγκε τωι δεδεμενωι την δοξαν;
ουκ απο σιδηρου κατεσκευαστο; Ἀπο σιδηρου μεν κατεσκευαστο, αλλα πολλην ειχεν
επανθουσαν του Πνευματος την χαριν, επειδη δια τον Χριστον αυτα περιεκειτο. Ὢ
του θαυματος! οι δουλοι εδεθησαν, ο ∆εσποτης εσταυρωθη, και το κηρυγμα καθ'
εκαστην αυξεται την ημεραν, και δια πραγματων, δι' ων ενομιζετο κωλυεσθαι, δια
τουτων ανηφθη· και σταυρος, και δεσμα, απερ εδοκει βδελυγμα ειναι, ταυτα νυν
σωτηριας συμβολα γεγονε, και παντος χρυσιου το σιδηριον εκεινο ημιν τιμιωτερον
ην, ου παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την αιτιαν ταυτην και την υποθεσιν. Ἀλλ'
ορω τι και ζητημα τικτομενον 49.166 ημιν εντευθεν· καν προσεχητε μετα ακριβειας,
και το ζητουμενον ερω, και την λυσιν προσθησω. Τι ποτ' ουν εστι το ζητουμενον;
Εισελθων ουτος ο Παυλος ποτε προς τον Φηστον, και διαλεγομενος αυτωι, και
απολογουμενος περι των εγκληματων ων επηγαγον οι Ἰουδαιοι, και λεγων πως ειδε
τον Ἰησουν, πως ηκουσε της μακαριας εκεινης φωνης, πως δια πηρωσεως ανεβλεψε,
πως επεσε και ανεστη, πως εισηλθεν αιχμαλωτος εις ∆αμασκον χωρις δεσμων
δεδεμενος, και περι προφητων και νομου διαλεχθεις, και δειξας οτι κακεινοι
προειπον ταυτα απαντα, ειλε τον δικαζοντα, και σχεδον επεισε προς εαυτον
μεταστηναι. δʹ. Τοιαυται γαρ των αγιων αι ψυχαι· επειδαν εις κινδυνους εμπεσωσιν,
ουχ οπως απαλλαγωσι των κινδυνων σκοπουσιν, αλλ' οπως τους εμβαλοντας
θηρευσαιεν, απαντα πραττουσι· καθαπερ ουν και τοτε εγενετο· εισηλθεν
απολογησομενος, και τον δικαστην λαβων απηιει. Και ταυτα αυτος ο δικαστης
εμαρτυρησε λεγων· Ἐν ολιγωι με πειθεις Χριστιανον γενεσθαι. Τουτο και σημερον
γενεσθαι εχρην, και τον αρχοντα τουτον θαυμασαι υμων την μεγαλοψυχιαν, την
φιλοσοφιαν, την ησυχιαν απασαν, και εκ της καταστασεως υμων διδασκαλιαν
λαβοντα απελθειν, θαυμασαι τον συλλογον, επαινεσαι το συνεδριον, μαθειν και απ'
αυτων των πραγματων, οσον το μεσον Ἑλληνων τε και Χριστιανων. Ἀλλ', οπερ
ελεγον, επειδη αυτον ειλεν ο Παυλος, κακεινος ειπεν, Ἐν ολιγωι με πειθεις
Χριστιανον γενεσθαι, απεκρινατο ο Παυλος ουτως· Ευξαιμην αν εγωγε, και εν ολιγωι
και εν πολλωι, ου μονον σε, αλλα και παντας τους ακουοντας μου γενεσθαι
Χριστιανους ανευ των δεσμων τουτων. Τι λεγεις, ω Παυλε; Ὅταν μεν Ἐφεσιοις
γραφηις, λεγεις· Παρακαλω ουν υμας εγω ο δεσμιος εν Κυριωι, αξιως περιπατησαι της
κλησεως ης εκληθητε· και οταν προς Τιμοθεον διαλεγηι· Ἐν ωι κακοπαθω μεχρι
δεσμων, ως κακουργος· και οταν προς Φιλημονα παλιν· Παυλος δεσμιος Ἰησου
Χριστου· και οταν Ἰουδαιοις συνδικαζηι, λεγεις· Ἕνεκα της ελπιδος του Ἰσραηλ την
αλυσιν ταυτην περικειμαι· και Φιλιππησιοις γραφων ελεγες· Ὥστε τους πλειονας
των αδελφων, πεποιθοτας τοις δεσμοις μου, περισσοτερως τολμαιν αφοβως τον
λογον λαλειν· πανταχου την αλυσιν περιφερεις, πανταχου τα δεσμα προβαλληι, και
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καυχασαι επι τωι πραγματι· εις δικαστηριον δε ελθων προεδωκας την φιλοσοφιαν,
οτε μαλιστα παῤρησιασασθαι εδει, και τωι δικαστηι λεγεις· Ευξαιμην αν σε γενεσθαι
Χριστιανον ανευ των δεσμων τουτων; Και μην ει καλα τα δεσμα, και ουτω καλα,
ωστε παρεχειν και ετεροις θαῤρειν εις τον υπερ της ευσεβειας λογον συ γαρ αυτο
τουτο εφθης ειπων, οτι οι πλειονες των αδελφων πεποιθοτες τοις δεσμοις μου τον
λογον ελαλουν αφοβως, τινος ενεκεν επι του δικαστου ουκ εγκαλλωπιζηι τωι
πραγματι, αλλα και τουναντιον ποιεις; Ἆρα ου δοκει ζητημα ειναι το λεγομενον;
Ἀλλα ταχιστην επαγω την λυσιν. Ου γαρ εξ αγωνιας ουδε δειλιας ο Παυλος τουτο
εποιησεν, αλλ' απο σοφιας πολλης και συνεσεως πνευματικης· και πως, εγω λεγω.
Προς Ἕλληνα διελεγετο και απιστον, και ουκ ειδοτα τα ημετερα. Ουκ εβουλετο
τοινυν αυτον απο των φορτικων εναγαγειν, αλλ' 49.167 ωσπερ ελεγεν, Ἐγενομην
τοις ανομοις ως ανομος, τουτο και ενταυθα επραττεν. Ἂν ακουσηι δεσμα, φησι, και
θλιψεις, ευθεως αποπηδαι· ουκ οιδε των δεσμων την δυναμιν· γενεσθω προτερον
πιστος, γευσασθω του κηρυγματος, και τοτε και αυτος επιδραμειται τοις δεσμοις
τουτοις. Ἤκουσα του ∆εσποτου μου λεγοντος, οτι Ουδεις επιβαλλει επιβλημα
ρακους αγναφου επι ιματιωι παλαιωι, επει αιρει το πληρωμα αυτου, και χειρον το
σχισμα γινεται· ουδε βαλλουσιν οινον νεον εις ασκους παλαιους, επει ρηγνυνται οι
ασκοι. Ἡ ψυχη η τουτου ιματιον εστι παλαιον, και ασκος παλαιος· ουκ ανενεωθη τηι
πιστει, ουκ ανεκαινισθη τηι του Πνευματος χαριτι, ασθενης εστιν ετι και γηινος,
βιωτικα φρονει, και προς την κοσμικην φαντασιαν επτοηται, δοξης εραι της
παρουσης. Ἂν εκ προοιμιων ευθεως ακουσηι, οτι γενομενος Χριστιανος δεσμωτης
ευθεως γενησεται και αλυσιν περικεισεται, αισχυνθεις και ερυθριασας αποπηδησεται
του κηρυγματος· δια τουτο φησιν, Ἄνευ των δεσμων τουτων, ουκ αυτα τα δεσμα
παραιτουμενος, μη γενοιτο! αλλ' εκεινου τηι ασθενειαι συγκαταβαινων, επει αυτος
ουτως αυτα φιλει και ασπαζεται, ως γυνη φιλοκοσμος τα χρυσια τα εαυτης. Ποθεν
τουτο δηλον; Χαιρω εν τοις παθημασι μου, φησι, και ανταναπληρω τα υστερηματα
των θλιψεων του Χριστου εν τηι σαρκι μου. Και παλιν· Ὅτι υμιν εχαρισθη απο του
Χριστου, ου μονον το εις αυτον πιστευειν, αλλα και το υπερ αυτου πασχειν. Και
παλιν· Ου μονον δε, αλλα και καυχωμεθα εν ταις θλιψεσιν. Ει τοινυν χαιρει και
καυχαται, και χαρισμα το πραγμα καλει, ευδηλον οτι δια την αιτιαν ταυτην προς τον
δικαστην διαλεγομενος ταυτα ελεγεν· επει και εις αναγκην αλλαχου παλιν εμπεσων
του καυχησασθαι, τουτο αυτο ενδεικνυται λεγων· Ἥδιστα ουν καυχησομαι, φησιν,
εν ταις ασθενειαις μου, εν αναγκαις, εν υβρεσιν, εν διωγμοις, εν στενοχωριαις, ινα
επισκηνωσηι επ' εμε η δυναμις του Χριστου· και παλιν· Ει καυχασθαι δει, τα της
ασθενειας μου καυχησομαι. Και αλλαχου συγκρινων εαυτον ετεροις, και την κατα
συγκρισιν υπεροχην ημιν ενδεικνυμενος, ουτωσι πως φησι· ∆ιακονοι Χριστου εισι·
παραφρονων λαλω, υπερ εγω. Και δειξαι βουλομενος την υπεροχην, ουχ οτι νεκρους
ανεστησεν, ουδ' οτι δαιμονας απηλασεν, ουδ' οτι λεπρους εκαθαρισεν, ουδ' οτι αλλο
τι των τοιουτων εποιησεν, ειπεν, αλλα τι; Ὅτι τα μυρια επαθε δεινα. Ειπων γουν, οτι
Ὑπερ εγω, επηγαγε των πειρασμων το πληθος ουτω λεγων· Ἐν πληγαις
υπερβαλλοντως, εν θανατοις πολλακις, εν φυλακαις περισσοτερως· υπο Ἰουδαιων
πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν ελαβον, τρις εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην· τρις
εναυαγησα, νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα, και τα λοιπα απαντα. Ουτω
πανταχου καυχαται εν ταις θλιψεσιν ο Παυλος, και εγκαλλωπιζεται τωι πραγματι
μεθ' υπερβολης· και μαλα εικοτως. Τουτο γαρ εστιν ο μαλιστα την δυναμιν
ενδεικνυται του Χριστου, οτι δια τοιουτων εκρατησαν οι αποστολοι, δια δεσμων και
θλιψεων και μαστιγων και των εσχατων κακων. ∆υο γαρ ταυτα ο Χριστος
επηγγειλατο, θλιψιν και ανεσιν, πονους και στεφανους, ιδρωτας και αμοιβας,
χρηστα και λυπηρα· αλλα τα μεν λυπηρα κατα τον παροντα βιον δεδωκε, τα δε
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρηστα εις τον μελλοντα αιωνα εταμιευσατο, ομου τε δεικνυς, οτι ουκ απαται τους
ανθρωπους, και αυτο των δεινων 49.168 το φορτικον υποτεμνεσθαι τηι ταξει
βουλομενος. Ὁ μεν γαρ απατων τα χρηστα προτεινεται προτερον, και υστερον επαγει
τα λυπηρα. Οιον τι λεγω· Ἀνδραποδισται πολλακις παιδια μικρα συλωντες και
κλεπτοντες, ου πληγας και μαστιγας, ουδ' αλλο τι των τοιουτων υπισχνουνται, αλλα
πλακουντας και τραγηματα και ετερα τοιαυτα, οις η παιδικη χαιρειν ειωθεν ηλικια,
προτεινουσιν, ινα τουτοις εκεινα δελεασθεντα, και την ελευθεριαν αυτων
αποδομενα εις κινδυνον εμπεσηι τον εσχατον. Και ορνιθων δε και ιχθυων οι
θηρευται ουτω τα θηρευομενα δελεαζουσι, την συνηθη τροφην και καθ' ηδονην τοις
αγρευομενοις ουσαν προτερον προτεινοντες, και την παγιδα ταυτηι περιστελλοντες.
Ὥστε απατωντων μαλιστα τουτο εργον εστι, προτερον τα χρηστα προτεινεσθαι, ειτα
υστερον επαγειν τα λυπηρα, κηδομενων δε και φροντιζοντων τουναντιον απαν. Οι
γουν πατερες απεναντιας τοις ανδραποδισταις ποιουσιν· οταν εις διδασκαλειον
πεμπωσι τα παιδια, παιδαγωγους εφιστωσι, πληγας απειλουσι, φοβον επιτειχιζουσι,
και επειδαν την προτεραν ηλικιαν ουτως αγαγωσι, τοτε εν εξει γενομενοις αυτοις
τιμας και δυναστειας και τρυφην και τον αυτων πλουτον απαντα εγχειριζουσιν.
εʹ. Ουτω και ο Θεος εποιησεν, ου κατα τους ανδραποδιστας, αλλα κατα τους
πατερας τους κηδομενους· προτερον εις τα λυπηρα ενεβαλε, καθαπερ παιδαγωγοις
και διδασκαλοις τηι παρουσηι θλιψει παραδιδους, ινα δια τουτων παιδευθεντες,
σωφρονισθεντες, υπομονην απασαν επιδειξαμενοι, φιλοσοφιαν απασαν μαθοντες,
ειτα εν εξει γενομενοι την βασιλειαν των ουρανων κληρονομησωμεν· προτερον
επιτηδειους κατεσκευασε προς την οικονομιαν του διδομενου πλουτου, και τοτε
αυτον εγχειριζει τον πλουτον. Ει γαρ μη τουτο εποιησεν, η του πλουτου δοσις, ου
δωρεα, αλλα κολασις ην και τιμωρια. Καθαπερ γαρ παις ανοητος και ασωτος τον
πατρωιον κληρον διαδεξαμενος υπ' αυτου τουτου κατακρημνιζεται, φρονησιν ουκ
εχων αρκουσαν προς την των χρηματων οικονομιαν· ει δε συνετος γενοιτο, και
επιεικης, και σωφρων, και μετριος, εις δεον οικονομων τα πατρωια, λαμπροτερος
ταυτηι και περιφανεστερος γινεται· ουτω και εφ' ημων αναγκη συμβαινειν. Ἐπειδαν
συνεσιν πνευματικην δεξωμεθα, επειδαν εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας
καταντησωμεν οι παντες, τοτε ημιν εγχειριζει παντα, απερ υπεσχετο· νυνι δε
καθαπερ παιδια μικρα παιδευει μετα παρακλησεως και παραμυθιας. Και ου τουτο
μονον εστι το κερδος απο του τας θλιψεις προλαβειν, αλλα και ετερον ουκ ελαττον
τουτου. Ὁ μεν γαρ προτερον τρυφων, ειτα μετα την τρυφην κολασιν προσδοκων,
ουδε της παρουσης τρυφης αισθανεται, δια την προσδοκιαν των επαγομενων
δεινων· ο δε προτερον ων εν λυπηροις, ειτα μετα ταυτα μελλων απολαυσεσθαι
χρηστων, και των παροντων υπεροραι δυσχερων, δια την ελπιδα των μελλοντων
χρηστων. Ου τοινυν ασφαλειας ενεκεν μονον της ημετερας, αλλα και ηδονης και
παραμυθιας προτερα εταξεν ειναι τα δεινα, ινα ταις ελπισι των μελλοντων
κουφιζομενοι, μηδεμιαν των παροντων λαβωμεν αισθησιν. Και τουτο αυτο ο Παυλος
δεικνυς και εμφαινων, ελεγεν, οτι Το παραυτικα ελαφρον της θλιψεως ημων καθ'
υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν, μη σκοπουντων
ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Ἐλαφραν την θλιψιν εκαλεσεν, ου
παρα την οικειαν φυσιν των δεινων, αλλα παρα την προσδοκιαν των μελλοντων
αγαθων. Καθαπερ γαρ ο 49.169 εμπορος ουκ αισθανεται της κατα την ναυτιλιαν
ταλαιπωριας, τηι των φορτιων ελπιδι κουφιζομενος, και ο πυκτευων γενναιως φερει
τα τραυματα της κεφαλης, προς τον στεφανον αποβλεπων· ουτω δη και ημεις προς
τον ουρανον και τα εν τοις ουρανοις ατενιζοντες αγαθα, οσα αν επιφερηται δεινα,
παντα γενναιως οισομεν τηι χρηστηι των μελλοντων ελπιδι νευρουμενοι. Ταυτην
τοινυν λαβοντες την ρησιν απελθωμεν· ει γαρ και ψιλη και βραχεια, αλλα πολλην
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εχει φιλοσοφιας διδασκαλιαν. Ὁ εν οδυνηι και θλιψει, αρκουσαν εχει παρακλησιν· ο
εν τρυφηι και πολυτελειαι, μεγαν σωφρονισμον. Ὅταν γαρ επι της τραπεζης
κατακειμενος αναμνησθηις της ρησεως ταυτης, αποπηδησεις ταχεως της μεθης και
της αδηφαγιας, μαθων δια της λεξεως ταυτης, οτι εναγωνιους ημας ειναι χρη· και
προς εαυτον ερεις· Παυλος εν δεσμοις και δεσμωτηριοις, εγω δε εν μεθηι και
πολυτελει τραπεζηι· και ποιας τευξομαι συγγνωμης; Τουτο και γυναιξιν επιτηδειον
το ρημα· αι γαρ φιλοκοσμοι και πολυτελεις, και χρυσωι παντοθεν εαυτας
καταδεσμουσαι, της αλυσεως ταυτης αναμνησθεισαι, μισησουσιν, ευ οιδ' οτι, και
βδελυξονται τον κοσμον εκεινον, και προς ταυτα δραμουνται τα δεσμα. Ἐκεινα μεν
γαρ πολλων κακων αιτια γεγονε πολλακις, και μυριους πολεμους εις την οικιαν
συνηγαγε, και φθονους και βασκανιας και μισος ετεκε· ταυτα δε της οικουμενης τας
αμαρτιας ελυσε, και δαιμονας εφοβησε, και διαβολον εφυγαδευσε. Μετα τουτων εν
τωι δεσμωτηριωι διατριβων τον δεσμοφυλακα επεισε, μετα τουτων τον Ἀγριππαν
επεσπασατο, μετα τουτων πολλους μαθητας κατεσκευασεν ο Παυλος, ∆ια τουτο και
ελεγεν· Ἐν ωι κακοπαθω μεχρι δεσμων, ως κακουργος, αλλ' ο λογος του Θεου ου
δεδεται. Καθαπερ γαρ ακτινα δησαι ου δυνατον ουδε συγκλεισαι εν οικιαι, ουτως
ουδε του κηρυγματος τον λογον. Και πολλωι πλεον ο διδασκαλος εδεδετο, και ο
λογος επετετο· εκεινος το δεσμωτηριον ᾤκει, και η διδασκαλια πτερωθεισα
πανταχοσε της οικουμενης ετρεχε. ςʹ. Ταυτ' ουν ειδοτες μη προκαταπιπτωμεν επι
τοις δεινοις, αλλα μαλλον τοτε δυνατωτεροι γινωμεθα, τοτε ισχυροτεροι· Ἡ γαρ
θλιψις υπομονην κατεργαζεται. Μη αλγωμεν επι ταις επαγομεναις συμφοραις, αλλ'
εν απασιν ευχαριστωμεν τωι Θεωι. ∆ευτεραν εβδομαδα της νηστειας παρηλθομεν,
αλλα μη τουτο σκοπωμεν· ου γαρ τουτο εστι παρελθειν νηστειαν, εαν τον χρονον
παρελθωμεν. Τουτο λογισωμεθα, ει σπουδαιοτεροι γεγοναμεν, ει διωρθωσαμεν τι
των ημετερων ελαττωματων, ει τα αμαρτηματα απενιψαμεθα. Ἔθος απασιν ερωταιν
κατα την Τεσσαρακοστην, ποσας εκαστος εβδομαδας ενηστευσε· και εστιν ακουσαι
λεγοντων των μεν, οτι δυο, των δε, οτι τρεις, των δε, οτι πασας ενηστευσαν τας
εβδομαδας. Και τι το κερδος, εαν ερημοι κατορθωματων παρελθωμεν την νηστειαν;
Ἐαν ετερος λεγηι, οτι Πασαν ενηστευσα την τεσσαρακοστην, συ ειπε, οτι Ἐχθρον
ειχον, και κατηλλαγην· εθος ειχον κακηγορειν, και επαυσαμην· εθος ειχον ομνυναι,
και ελυσα το πονηρον εθος. Ουδεν οφελος τοις εμποροις, αν πολυ μηκος πελαγους
παραδραμωσιν, αλλ' εαν μετα φορτιων πλεωσι και πολλης της εμποριας· ουδεν
οφελος της νηστειας ημιν, αν παρελθωμεν αυτην απλως και εικη και ματην. Ἂν την
των βρωματων νηστευωμεν νηστειαν, παρελθουσων των τεσσαρακοντα ημερων
παρερχεται και η νηστεια· εαν 49.170 δε αμαρτηματων απεχωμεθα, και της νηστειας
παρελθουσης ταυτης, εκεινη παλιν μενει, και διηνεκης εσται εντευθεν ημιν η
ωφελεια, και προ της βασιλειας των ουρανων ου μικρας ημιν ενταυθα αποδωσει τας
αμοιβας· ωσπερ γαρ ο ζων εν πονηριαι, και προ της γεεννης κολαζεται τωι συνειδοτι
κεντουμενος· ουτως ο πλουτων εν κατορθωμασι, και προ της βασιλειας χαρας
μεγιστης απολαυσεται, χρησταις εντρεφομενος ελπισι. ∆ια τουτο ο Χριστος φησι·
Παλιν οψομαι υμας, και χαρησεσθε, και την χαραν υμων ουδεις λαμβανει. Βραχυ το
ρημα, αλλα πολλην εχει παραμυθιαν. Τι ποτ' ουν εστι, Την χαραν υμων ουδεις
λαμβανει; Χρηματα αν εχηις, πολλοι δυνανται σου την χαραν την απο του πλουτου
λαβειν, και κλεπτης διορυττων τοιχον, και οικετης αφαιρουμενος τα εμπιστευθεντα,
και βασιλευς δημευων, και βασκανος ανθρωπος επηρεαζων. ∆υναστειαν αν εχηις,
πολλοι δυνανται σου λαβειν την απο ταυτης χαραν· οταν γαρ παραλυθηι τα της
αρχης, παραλυθησεται και τα της ηδονης· και εν αυτηι δε τηι αρχηι πολλα
συμπιπτοντα πραγματα, δυσκολιαν εχοντα και φροντιδας, υποτεμνεται σου την
ευθυμιαν. Ἰσχυν σωματος εαν εχηις, νοσος επελθουσα κατελυσε την απο ταυτης
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χαραν· καλλος εαν εχηις και ωραν, γηρας επελθον εμαρανε και αφειλετο την χαραν·
τραπεζης εαν απολαυσηις πολυτελους, εσπερας καταλαβουσης, κατελυθη και η της
ευωχιας χαρα· εκαστον γαρ των βιωτικων πραγματων ευεπηρεαστον εστι, και
μονιμον ημιν ουκ ισχυει παρασχειν την ηδονην· η δε ευσεβεια και η κατα ψυχην
αρετη τουναντιον απαν. Ἐλεημοσυνην εαν ποιησηις, ουδεις αφελειν δυναται το
κατορθωμα, καν στρατοπεδα, καν βασιλεις, καν μυριοι συκοφανται, καν επιβουλοι
παντοθεν επιθωνται, το εις τον ουρανον αποτεθεν κτημα αφελεσθαι ου δυνανται·
αλλα μενει διηνεκης η χαρα. Ἐσκορπισε γαρ, φησιν, εδωκε τοις πενησιν, η
δικαιοσυνη αυτου μενει εις τον αιωνα· και μαλα εικοτως. Ἐν γαρ τοις των ουρανων
αποκειται ταμιειοις, οπου ου κλεπτης διορυττει, ου ληιστης λαμβανει, ου σης
κατεσθιει. Ευχας εαν ευξηι συνεχεις και εκτενεις, τον καρπον τον απο τουτων ουδεις
συλησα. δυνησεται· και γαρ ουτος ο καρπος εν τοις ουρανοις εῤριζωται, πασης
επηρειας απηλλαγμενος, και μενων αχειρωτος. Ἐαν κακως παθων ευεργετησηις, εαν
κακως ακουσας φιλοσοφησηις, εαν λοιδορηθεις ευλογησηις, ταυτα τα κατορθωματα
μενει διηνεκως, και την εκ τουτων χαραν ουδεις λαμβανει· αλλ' οσακις αν αυτων
υπομνησθηις, χαιρεις και ευφραινηι, και πολλην καρπουσαι την ηδονην. Ουτω δη και
το φευγειν ορκον εαν κατορθωσωμεν, και πεισωμεν την γλωτταν την ημετεραν
απεχεσθαι της ολεθριου συνηθειας ταυτης, το μεν κατορθωμα εσται εν βραχει καιρωι,
η δε ευφροσυνη του κατορθωματος διηνεκως και αδιαλειπτως. Λοιπον υμας και
ετερων διδασκαλους ειναι χρη και καθηγητας, και φιλους τους πλησιον, και τους
οικετας δε τους συνδουλους, και νεους τους ομηλικας λαμβανειν και παιδευειν και
εναγειν. Ἆρα ει τις σοι χρυσινον ενα καθ' εκαστον διορθουμενον ανθρωπον
επηγγειλατο, ου πασαν αν εποιησω σπουδην, και διημερευες προσεδρευων, πειθων,
παρακαλων; Νυν δε ουχ ενα χρυσινον, ουδε δεκα, ουδε εικοσι, και εκατον, και
χιλιους, ουδε γην ολοκληρον υπισχνειται σοι των πονων τουτων αμοιβην ο Θεος·
αλλ' 49.171 ο του κοσμου παντος μειζον εστι, τουτο σοι διδωσι, την βασιλειαν των
ουρανων, και ου τουτο μονον, αλλα και ετερον προς τουτωι. Ποιον δη τουτο; Ὁ
εξαγων τιμιον εξ αναξιου, ως στομα μου εσται, φησι· τι τουτου γενοιτ' αν ισον εις
τιμης λογον και ασφαλειας; Ποια δε ημιν απολογια και συγγνωμη μετα την
τοσαυτην υποσχεσιν της των πλησιον αμελουσι σωτηριας; Συ δ' αν μεν εις βαραθρον
ιδηις καταπιπτοντα τυφλον, χειρα ορεγεις, και νομιζεις αναξιον ειναι το περιιδειν
απολλυμενον· ορων δε καθ' εκαστην ημεραν κατακρημνιζομενους παντας τους
αδελφους εις την πονηραν των ορκων συνηθειαν, ουδε ρημα προεσθαι τολμαις; Ἀλλ'
ειπας απαξ, και ουκ ηκουσεν· ουκουν ειπε και δις, και τρις, και τοσαυτακις, εως αν
πεισηις. Καθ' εκαστην ημεραν ο Θεος ημιν διαλεγεται, και ουκ ακουομεν, και ουκ
αφισταται διαλεγομενος· ταυτην και συ μιμησαι την κηδεμονιαν 49.172 περι τον
πλησιον. ∆ια τουτο μετ' αλληλων εσμεν, και πολεις οικουμεν, και εν εκκλησιαις
συναγομεθα, ινα τα αλληλων βαρη βασταζωμεν, ινα τα αλληλων αμαρτηματα
διορθωμεθα. Και καθαπερ εργαστηριον εν οικουντες ανθρωποι διαφορως μεν
εμπορευονται, παντα δε εις το κοινον αποτιθενται· ουτω δη και ημεις ποιωμεν.
Ἅπερ αν εκαστος αγαθα δυναται εισφερειν τωι πλησιον, μη οκνειτω, μηδε
αναδυεσθω, αλλα γινεσθω πραγματεια τις και αντιδοσις τοιαυτη πνευματικη, ινα εις
το κοινον απαντα καταθεμενοι, και πολυν κτησαμενοι πλουτον, και μεγαν
ποιησαντες τον θησαυρον, κοινηι παντες τυχωμεν της βασιλειας των ουρανων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49.171 Εις τους αρχοντας τους παρα του βασιλεως Θεοδοσιου
αποσταλεντας, Ἐλλεβιχον στρατηλατην και Καισαριον μαγιστρον, εις
την των πεπλημμεληκοτων εξετασιν δια την των ανδριαντων
καταστροφην. Ὁμιλια ιζʹ.
αʹ. Εις καιρον υπεψηλαμεν απαντες κοινηι τημερον· Ευλογητος Κυριος ο Θεος
του Ἰσραηλ, ο ποιων θαυμασια μονος. Και γαρ θαυμαστα και παραδοξα γεγονε
πραγματα· πολιν ολοκληρον και δημον τοσουτον καταποντιζεσθαι μελλοντα και
υποβρυχιον γινεσθαι και απολλυσθαι τελεον αθροον, εν μιαι καιρου ροπηι της
ναυαγιας απασης απηλλαξεν. Ευχαριστησωμεν τοινυν, μη μονον, οτι τον χειμωνα
ελυσεν, αλλ' οτι και γενεσθαι αυτον συνεχωρησε· μη μονον οτι της ναυαγιας ημας
απηλλαξεν, αλλ' οτι και προς τοσαυτην αγωνιαν καταπεσειν αφηκε, και τον περι
των εσχατων ημιν επικρεμασθηναι κινδυνον. Ουτω και Παυλος εκελευσεν εν παντι
ευχαριστειν. Ὅταν δε ειπηι, Ἐν παντι ευχαριστειτε, τουτο λεγει, μη μονον εν τηι λυσει
των δεινων, αλλα και εν τωι καιρωι των δεινων· Τοις γαρ αγαπωσι τον Θεον παντα
συνεργει εις αγαθον. Ευχαριστησωμεν αυτωι δια την λυσιν των πειρασμων, και μη
επιλαθωμεθα τουτων ποτε· ευχαις προσεχωμεν, ικετηριαις συνεχεσιν, ευλαβειαι
πολληι. Ὅτε παρα την αρχην η χαλεπη των κακων τουτων ανηφθη πυρα, ελεγον, οτι
ουκ εστι καιρος διδασκαλιας, αλλα καιρος ευχων· τουτο δη και νυν, επειδη εσβεσθη,
λεγω, οτι νυν μαλιστα καιρος ευχων η προτερον, νυν μαλιστα καιρος δακρυων και
κατανυξεως και ψυχης πεπονημενης και πολλης σπουδης και πολλης ασφαλειας.
Τοτε μεν γαρ αυτη των θλιψεων η φυσις και ακοντας ημας συνεστελλε και
σωφρονειν παρεσκευαζε, και προς πλειονα ηγαγεν ευλαβειαν· νυνι δε αφαιρεθεντος
του χαλινου, και του νεφους παρελθοντος, δεος, μη προς ραιθυμιαν αποκλινωμεν, μη
χαυνοτεροι γενωμεθα παλιν υπο της ανεσεως, μη και περι ημων ειπηι τις· Ὅτε
απεκτεινεν αυτους, τοτε εξεζητουν αυτον, και επεστρεφον, και ωρθριζον προς τον
Θεον. ∆ια τουτο και Μωυσης Ἰουδαιοις παρηινει λεγων· Φαγων και πιων και
εμπλησθεις μνησθητι Κυριου του Θεου σου. 49.172.20 Νυν υμων η ευγνωμοσυνη
φανειται, αν επι της ευλαβειας μενητε της αυτης· τοτε μεν γαρ πολλοι τωι φοβωι και
τηι των δεινων επαγωγηι την σπουδην υμων ελογιζοντο· νυν δε καθαρον υμων εσται
το κατορθωμα, αν μεινητε την αυτην διατηρουντες σπουδην. Ἐπει και παιδιον, εως
μεν αν υπο παιδαγωγου τινος αγηται φοβερου, και μετα σωφροσυνης και επιεικειας
ζηι, θαυμαστον ουδεν, αλλα τωι του παιδαγωγου φοβωι την σωφροσυνην του νεου
λογιζονται παντες· οταν δε αποθεμενος την εκειθεν αναγκην, επι της αυτης μενηι
σεμνοτητος, τοτε και την επι της προτερας ηλικιας σωφροσυνην αυτωι παντες
λογιζονται. Τουτο δη και ημεις ποιησωμεν· επι της αυτης μενωμεν ευλαβειας, ινα
και της προτερας σπουδης πολυν τον επαινον παρα του Θεου καρπωσωμεθα. Μυρια
προσεδοκησαμεν δεινα, τας ουσιας διαρπαγησεσθαι παντων, τα οικηματα
εμπρησθησεσθαι μετα των οικουντων, την πολιν εκ μεσης αναρπασθησεσθαι της
οικουμενης, και τα λειψανα αυτης απολεισθαι απαντα, αροτρον αυτης το εδαφος
δεξεσθαι· αλλ' ιδου ταυτα παντα επι της προσδοκιας εστη μονον και εις εργον ουκ
εξηλθε. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι τοσουτον κινδυνον ελυσεν ο
Θεος, αλλ' οτι και μεγαλα ημας ευηργετησε, και την πολιν ημων εκοσμησε, και δια
του πειρασμου τουτου και της συμφορας δοκιμωτερους ειργασατο· και πως, εγω
λεγω. Ὅτε οι παρα του βασιλεως αποσταλεντες επι την των γεγενημενων εξετασιν,
το φοβερον εκεινο συνεκροτησαν δικαστηριον, και παντας επι τας ευθυνας των
τετολμημενων εκαλουν, και θανατων διαφορων προσδοκια πασιν ην, τοτε οι τας
ακρωρειας των ορων κατοικουντες μοναχοι την οικειαν επεδειξαντο φιλοσοφιαν.
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἔτεσι γαρ τοσουτοις εν ταις αυτων καλυβαις συγκεκλεισμενοι, ουδενος
παρακαλεσαντος, ουδενος συμβουλευσαντος, επειδη τοσουτον νεφος ειδον την
πολιν περιισταμενον, καταλιποντες αυτων τας σκηνας και τα σπηλαια, παντοθεν
συν 49.173 εῤρευσαν, καθαπερ εξ ουρανου τινες αγγελοι παραγενομενοι· και ην ιδειν
την πολιν εοικυιαν ουρανωι τοτε, πανταχου των αγιων εκεινων φαινομενων, και
απο της οψεως μονον παρακαλουντων τους οδυνωμενους, και προς πασαν
υπεροψιαν συμφορας αγοντων. Τις γαρ ιδων εκεινους ουκ αν κατεγελασε θανατου;
ουκ αν υπερειδε ζωης; Ου τουτο δε μονον ην το θαυμαστον, αλλ' οτι και τοις
αρχουσιν αυτοις προσελθοντες μετα παῤρησιας διελεχθησαν υπερ των υπευθυνων,
και το αιμα παρεσκευασαντο παντες εκχειν, και τας κεφαλας αποθεσθαι, ωστε τους
αλοντας των προσδοκωμενων εξαρπασαι δεινων, και ουκ εφησαν αποστησεσθαι
προτερον, εως αν η φεισωνται του δημου της πολεως οι δικαζοντες, η κοινηι μετα
των υπευθυνων αυτους προς βασιλεα πεμψωσι. Θεοφιλης γαρ εστι, φησιν, ο κρατων
της καθ' ημας οικουμενης, πιστος, εν ευσεβειαι ζων· ημεις ουν αυτον καταλλαξομεν
παντως· ουκ επιτρεψομεν υμιν ουδε συγχωρησομεν αιμαξαι ξιφος, ουδε αποτεμειν
κεφαλην. Ει δε μη ανασχοισθε, και ημεις μετ' αυτων αποθανουμεθα παντως. ∆εινα
μεν τα τετολμημενα και ημεις ομολογουμεν, αλλ' ουχ υπερβαινει την του βασιλεως
φιλανθρωπιαν η των γεγενημενων παρανομια. Λεγεται τις εξ αυτων και ετερον
ρημα γεμον φιλοσοφιας ειπειν, οτι οι μεν ανδριαντες οι κατενεχθεντες ανεστησαν
παλιν, και το οικειον απελαβον σχημα, και το γεγενημενον διορθωσιν εσχε
ταχιστην· υμεις δε αν του Θεου την εικονα αποκτεινητε, πως δυνησεσθε παλιν
ανακαλεσασθαι το πεπλημμελημενον; πως αναστησαι τους απολλυμενους, και τας
ψυχας τοις σωμασιν αποδουναι; Πολλα και περι κρισεως αυτοις διελεχθησαν. βʹ. Τις
ουκ αν εκπλαγειη, τις ουκ αν θαυμασειε την φιλοσοφιαν των ανδρων; Ει γαρ μια
των υπευθυνων μητηρ γυμνωσασα την κεφαλην και τας πολιας δειξασα, του
μελλοντος δικαζειν κατασχουσα τον ιππον απο του χαλινου, και παρατρεχουσα δια
της αγορας ουτως εις το δικαστηριον συνεισηλθε, παντες εξεπλαγημεν, παντες
εθαυμασαμεν την φιλοστοργιαν, την μεγαλοψυχιαν· πως ουχι μαλλον τουτους
εκπληττεσθαι χρη; Ἐκεινη μεν γαρ ει και απεθανεν υπερ του παιδος, ουδεν
θαυμαστον· μεγαλη γαρ η της φυσεως τυραννις, και αμαχος η των ωδινων αναγκη·
ουτοι δε ους ουκ εγεννησαν ουδε εθρεψαν, μαλλον δε ους ουκ ειδον, ων ουκ
ηκουσαν, οις ουδεποτε συνεγενοντο, ους απο της συμφορας εγνωρισαν μονης, ουτως
εφιλησαν ως, ει και μυριας ειχον ψυχας, ελεσθαι πασας υπερ της τουτων επιδουναι
σωτηριας. Μη γαρ μοι τουτο ειπηις, οτι ουκ εσφαγησαν ουδε εξεχεαν το αιμα, αλλ'
οτι τοσαυτηι προς τους δικαζοντας εχρησαντο παῤρησιαι, οσηι μονους τους
απεγνωκοτας της εαυτων ψυχης χρησασθαι εικος ην, και μετα τοιαυτης γνωμης απο
των ορων επι το δικαστηριον εδραμον. Ουδε γαρ, ει μη προτερον εαυτους προς
πασαν παρεσκευασαν σφαγην, ουκ αν ουτως ισχυσαν προς τους δικαζοντας
ελευθεροστομησαι τοτε και τοσαυτην επιδειξασθαι με γαλοψυχιαν. Και γαρ
διημερευον προ των θυρων του δικαστηριου καθημενοι, τους απαγεσθαι μελλοντας
εξαρπασαι των δημιων παρεσκευασμενοι. Που νυν εισιν οι τους τριβωνας
αναβεβλημενοι, και βαθυ γενειον δεικνυντες, και ροπαλα τηι δεξιαι φεροντες, οι των
εξωθεν φιλοσοφοι, τα κυνικα καθαρματα, οι των επιτραπεζιων κυνων αθλιωτερον
διακειμενοι, και γαστρος 49.174 ενεκεν παντα ποιουντες; Παντες κατελιπον τοτε την
πολιν, παντες απεπηδησαν, εις τα σπηλαια κατεκρυβησαν, μονοι δε οι δια των εργων
αληθως την φιλοσοφιαν επιδεικνυμενοι, καθαπερ ουδενος δεινου την πολιν
κατειληφοτος, ουτως αδεως επι της αγορας εφανησαν. Και οι μεν τας πολεις
οικουντες προς τα ορη και τας ερημιας απεπτησαν, οι δε της ερημου πολιται εις την
πολιν εισηλασαν, δεικνυντες δια των εργων αυτων, οπερ εν ταις εμπροσθεν ημεραις
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου διελιπον λεγων, οτι τον μετα της αρετης ζωντα ουδε καμινος τι βλαψαι
δυνησεται. Τοσουτον εστι φιλοσοφια ψυχης παντων υψηλοτερα γινομενη, και των
χρηστων και των λυπηρων απαντων· ουτε γαρ εν εκεινοις χαυνουται, ουτε υπο
τουτων καταστελλεται και ταπεινουται, αλλα μενει δια παντων ιση, την οικειαν
ισχυν και δυναμιν επιδεικνυμενη. Τινα γαρ ουκ ηλεγξεν η του παροντος καιρου
δυσκολια; Οι τα πρωτα πολιτευσαμενοι παρ' ημιν, οι εν δυναστειαις οντες, οι
πλουτον αφατον περιβεβλημενοι, οι πολλην προς βασιλεα παῤρησιαν εχοντες, τας
οικιας αφεντες ερημους απαντες, υπερ της εαυτων εβουλευοντο σωτηριας, και φιλια
πασα και συγγενεια τοτε ηλεγχετο, και ους παλαι ᾔδεσαν, κατα τον καιρον της
συμφορας τουτους αγνοειν εβουλοντο, και αγνοεισθαι παρ' εκεινων ηυχοντο· οι δε
μοναχοι, ανθρωποι πενητες, ιματιου πλεον ουδεν εχοντες ευτελους, εν αγροικιαι
βεβιωκοτες, ουδενες ειναι δοκουντες εμπροσθεν, ορεσι και ναπαις ομιλουντες,
καθαπερ τινες λεοντες, μετα μεγαλου και υψηλου φρονηματος, παντων δεδοικοτων
και κατεπτηχοτων, εις το μεσον σταντες το δεινον ελυσαν, ουκ εν πολλαις ημεραις,
αλλ' εν βραχειαι καιρου ροπηι. Και καθαπερ οι γενναιοι των αριστεων ου
συμπλακεντες τοις εναντιοις, αλλα και φανεντες επι της παραταξεως μονον, και
βοησαντες τρεπονται τους αντιπαλους· ουτω δη και ουτοι εν ημεραι μιαι και
κατεβησαν, και διελεχθησαν, και την συμφοραν ελυσαν, και προς τα οικεια
ανεβησαν καταγωγια. Τοσουτον εστιν η παρα του Χριστου τοις ανθρωποις
εισενεχθεισα φιλοσοφια. Και τι λεγω περι των πλουτουντων και των εν δυναστειαις
οντων; οπου και αυτοι οι δικαζειν λαβοντες εξουσιαν, οι τας ανωτατω διεποντες
αρχας, παρ' αυτων τουτων παρακαλουμενοι των μοναχων μετα συγγνωμης
ποιησασθαι την ψηφον, ουκ εφησαν ειναι κυριοι του τελους· σφαλερον γαρ ειναι και
επικινδυνον ουχ υβριζειν μονον εις τον βασιλεα, αλλα και τους υβρικοτας λαβοντας
τιμωριας αφειναι χωρις. Ἀλλ' ουτοι παντων εγενοντο κυριωτεροι, και τηι
μεγαλοψυχιαι και τηι καρτεριαι προσεδρευοντες εδυσωπησαν, ην ουκ ελαβον παρα του
βασιλεως εξουσιαν, ταυτην επιδειξασθαι· και ισχυσαν, των υπευθυνων γενομενων
φανερων, πεισαι τους δικαζοντας μη την καταδικαζουσαν εξενεγκειν ψηφον, αλλ'
εις την βασιλεως γνωμην αναβαλεσθαι το τελος, και υπεσχοντο πεισειν εκεινον
παντως δουναι συγγνωμην τοις εις αυτον ημαρτηκοσι, και της αποδημιας ηπτοντο.
Ἀλλ' οι δικαζοντες αιδεσθεντες αυτων την φιλοσοφιαν, και το υψηλον
καταπλαγεντες φρονημα, ου συνεχωρησαν στειλασθαι ταυτην την μακραν οδον,
αλλ' ει φωνας αυτων λαβοιεν μονον εν τοις γραμμασιν, απελευσεσθαι και βασιλεα
δυσωπησειν αφειναι την οργην απασαν, ο δη και προσδοκωμεν εσεσθαι. Και γαρ της
δικης λεγομενης, εισελθοντες πολλης εφθεγξαντο φιλοσοφιας ρηματα, και δια των
γραμματων παρεκα 49.175 λεσαν τον βασιλεα, και της κρισεως ανεμνησαν, και τας
εαυτων εφασαν υποθησειν κεφαλας, ει μη τουτο γενοιτο. Και ταυτας οι δικαζοντες
δια γραμματων λαβοντες τας φωνας, απηλθον, ο παντος στεφανου λαμπροτερον την
ημετεραν κοσμησει πολιν. Και νυν τα ενταυθα γεγενημενα ακουσεται μεν βασιλευς,
ακουσεται δε και η μεγαλη πολις, ακουσεται δε πασα η οικουμενη, οτι τοιουτοι την
Ἀντιοχεων πολιν οικουσι μοναχοι, ως αποστολικην επιδειξασθαι παῤρησιαν· και
των γραμματων νυν αναγιγνωσκομενων εν τωι στρατοπεδωι, παντες αυτων
θαυμασονται την μεγαλοψυχιαν, παντες την πολιν ημων μακαριουσι, και την
πονηραν αποκρουσομεθα δοξαν· και εισονται παντες, ως τα γεγενημενα ου των
ενοικουντων την πολιν ην, αλλ' ανθρωπων ξενων και διεφθαρμενων, και οτι ικανη
του της πολεως ηθους αποδειξις η των μοναχων εσται μαρτυρια. Μη τοινυν
αλυωμεν, αγαπητοι, αλλα χρηστας προσδοκωμεν ελπιδας. Ει γαρ η προς ανθρωπους
παῤρησια τοσουτον ισχυσε κωλυσαι δεινον, η προς τον Θεον αυτων παῤρησια τι ουκ
εργασεται; Ταυτα και προς Ἕλληνας λεγωμεν, οταν τολμωσιν υπερ φιλοσοφων ημιν
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαλεγεσθαι. Ἀπο των νυν ευδηλον, οτι και τα προτερα ην ψευδη τα παρ' εκεινοις·
απο τουτων δηλον, οτι και τα προτερα ην αληθη τα παρ' ημιν, τα περι Ἰωαννου και
Παυλου και Πετρου και των αλλων απαντων. Ἐπειδη γαρ την εκεινων ευσεβειαν
διεδεξαντο, δια τουτο και την αυτων παῤρησιαν επεδειξαντο· επειδη τοις αυτοις
νομοις ετραφησαν, δια τουτο και την αυτων αρετην εζηλωσαν. Ὥστε ου χρεια
γραμματων ημιν υπερ του δειξαι την αποστολικην αρετην, των πραγματων αυτων
βοωντων, και των μαθητων τους διδασκαλους ενδεικνυντων· ου χρεια λογων ημιν,
ωστε τον των Ἑλληνων δειξαι ληρον και την των παρ' αυτοις φιλοσοφων
μικροψυχιαν, των πραγματων αυτων βοωντων των νυν και των προτερων, ως
απαντα τα παρ' αυτοις μυθος και σκηνη και υποκρισις. Ουχ οι μοναχοι δε μονον
αλλα και οι ιερεις την αυτην επεδειξαντο μεγαλοψυχιαν, και την ημετεραν
διενειμαντο σωτηριαν. Και ο μεν εις το στρατοπεδον απηρε, παντα δευτερα θεμενος
της υμετερας αγαπης, και αυτος ετοιμος ων, ει μη πεισειε τον βασιλεα, αποθανειν·
ουτοι δε ενταυθα μειναντες, και τα αυτα τοις μοναχοις επιδειξαμενοι, ταις οικειαις
χερσι τους δικαζοντας κατεχοντες ουκ επετρεπον εισελθειν, πριν η περι του τελους
υποσχεσθαι της δικης· και ηνικα μεν εωρων ανανευοντας, πολληι τηι παῤρησιαι και
αυτοι παλιν εκεχρηντο· επειδη δε ειδον επινευσαντας, ποδων αψαμενοι και
γονατων, και χειρας καταφιλησαντες, εκατεραν την αρετην μεθ' υπερβολης
επεδειξαντο, την τε ελευθεριαν, την τε επιεικειαν. Ὅτι μεν γαρ ουκ ην θρασυτητος η
παῤρησια, τωι καταφιλησαι γονατα και ποδων αψασθαι μαλιστα εδειξαν· παλιν οτι
ταυτα κολακεια ουκ ην, ουδε δουλοπρεπεια τις, ουδε εξ ανελευθερου γνωμης
εγινετο, τα φθασαντα εμαρτυρησεν αυτων την παῤρησιαν. Ου ταυτα δε μονον απο
του πειρασμου τα καλα εκαρπωσαμεθα, αλλα και πολλην σωφροσυνην, πολλην
επιεικειαν· και μοναστηριον ημιν η πολις εξαιφνης εγενετο. Ουκ αν τις αυτην ουτως
εκοσμησεν, ει χρυσους ανδριαντας ανεστησεν επι της αγορας, ως νυν εστι λαμπρα
και περιφανης τους καλους της αρετης ανδριαντας παρασχομενη, και τον οικειον
επιδειξασα πλουτον. 49.176 μεν ουν φορτικα, αλλα και αυτα πολυ το κερδος ηνεγκε.
Τι γαρ επαχθες, ειπε μοι, των γενομενων; οτι την ορχηστραν ανεφραξεν, οτι τον
ιπποδρομον αβατον εποιησεν, οτι τας της πονηριας πηγας απεκλεισε και κατεχωσε;
Μηδε ανοιχθηναι μεν ουν ειη ταυτα ποτε. Ἐντευθεν αι ριζαι της πονηριας
εβλαστησαν τηι πολει, εντευθεν οι το ηθος αυτης διαβαλλοντες εισιν, οι τας αυτων
φωνας τοις ορχουμενοις πωλουντες, και τριων οβολων την εαυτων προπινοντες
εκεινοις σωτηριαν, οι παντα ανω και κατω κινουντες. ∆ια ταυτα ασχαλλεις,
αγαπητε; ∆ια ταυτα μεν ουν και χαιρειν χρη, και ευφραινεσθαι, και χαριτας
ομολογειν τωι βασιλει, οτι η κολασις αυτου διορθωσις γεγονε, και η τιμωρια
παιδαγωγια, και η οργη διδασκαλια. Ἀλλ' οτι τα βαλανεια ημιν αποκεκλεισται; Ἀλλ'
ουδε τουτο αφορητον, και ακοντας τους τον αβρον και χαυνον και διαλελυμενον
βιον ζωντας προς την φιλοσοφιαν επαναγαγειν. Ἀλλ' οτι το της πολεως αφειλε
αξιωμα, και ουκετι καλεισθαι αυτην μητροπολιν ειασεν; Ἀλλα τι ποιησαι εχρην;
επαινεσαι τα γεγενημενα, και χαριν ομολογησαι; Και τις ουκ αν αυτον εμεμψατο, οτι
ουδε μεχρι σχηματος επεδειξατο την αγανακτησιν; Ουχ οραις τους πατερας, οτι
πολλα τοιαυτα ποιουσιν εις τους υιους τους εαυτων; αποστρεφονται, και τραπεζης
ειργουσι. Τουτο και ο βασιλευς εποιησε τοιαυτας επιθεις τιμωριας, βλαβην μεν
ουδεμιαν εχουσας, πολλην δε φερουσας την διορθωσιν. Ἐννοησον τινα
προσεδοκησαμεν, και τινα γεγονε, και τοτε μαλιστα εισομεθα του Θεου την χαριν.
Ἀλγεις οτι το της πολεως αξιωμα αφηιρηται; μαθε τι ποτε εστι της πολεως αξιωμα,
και τοτε εισηι σαφως, οτι εαν οι οικουντες αυτο μη προδωσιν, ουδεις ετερος
αφελεσθαι δυνησεται αξιωμα πολεως. Ου το μητροπολιν ειναι, ουδε το μεγεθος
εχειν και καλλος οικοδομηματων, ουδε το πολλους κιονας, και στοας ευρειας και
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιπατους, ουδε το προ των αλλων αναγορευεσθαι πολεων, αλλ' η των
ενοικουντων αρετη και ευσεβεια, τουτο και αξιωμα και κοσμος και ασφαλεια
πολεως, ως αν μη τουτο ηι, παντων εστιν ευτελεστερα, καν μυριας παρα βασιλεων
απολαυηι τιμης. Βουλει μαθειν σου της πολεως το αξιωμα; βουλει τα πατρια αυτης
ειδεναι; Ἐγω ταυτα μετα ακριβειας ερω, ουχ ινα μαθηις μονον, αλλ' ινα και ζηλωσηις.
Τι ποτ' ουν εστι της παρ' ημιν πολεως το αξιωμα; Ἐγενετο πρωτον εν Ἀντιοχειαι τους
μαθητας χρηματισαι Χριστιανους. Τουτο δε ουδεμια των κατα την οικουμενην εχει
πολεων, ουδ' αυτη η Ῥωμυλου πολις· δια τουτο προς απασαν την οικουμενην
αντιβλεψαι δυναται, δια το φιλτρον το περι τον Χριστον, δια την παῤρησιαν, δια την
ανδρειαν εκεινην. Βουλει και ετερον ακουσαι της πολεως αξιωμα και εγκωμιον;
Λιμος ποτε χαλεπωτατος εμελλεν εσεσθαι, και οι κατοικουντες εν Ἀντιοχειαι ωρισαν,
καθως ηυπορειτο τις, πεμψαι προς τους αγιους τους κατοικουντας εν Ἱεροσολυμοις.
Ἰδου και δευτερον αξιωμα, η εν λιμωι φιλοφροσυνη. Ου συνεστειλεν αυτους ο
καιρος, ουδε οκνηροτερους εποιησεν η της συμφορας προσδοκια· αλλ' οτε παντες τα
ετερων συλλεγουσι, τοτε αυτοι τα εαυτων 49.177 προΐεντο, ουχι τοις παρουσι μονον,
αλλα και τοις ποῤρω καθημενοις. Ειδες πιστιν περι τον Θεον, και αγαπην την περι
τον πλησιον; Βουλει και ετερον μαθειν της πολεως ταυτης αξιωμα; Κατηλθον τινες
απο της Ἰουδαιας εις Ἀντιοχειαν επιθολουντες το κηρυγμα, και Ἰουδαικας
παρεισαγοντες παρατηρησεις· ουκ ηνεγκαν σιγηι την καινοτομιαν εκεινοι, ουδε
ησυχασαν· αλλα συνελθοντες και εκκλησιαν ποιησαντες, εις Ἱεροσολυμα επεμψαν
Παυλον και Βαρναβαν, και παρεσκευασαν τους αποστολους καθαρα δογματα, πασης
Ἰουδαικης απηλλαγμενα ασθενειας, πανταχου διαπεμψασθαι της οικουμενης. Τουτο
πολεως αξιωμα, τουτο προεδρια, τουτο μητροπολιν αυτην ποιει, ουκ εν τηι γηι, αλλ'
εν τωι ουρανωι· ως αι γε αλλαι πασαι τιμαι φθαρται και επικηροι, και τωι παροντι
συγκαταλυονται βιω, πολλακις δε και προ του παροντος βιου τελος λαμβανουσι,
καθαπερ ουν και νυν ελαβον. Ἐμοι πολις μη εχουσα πολιτας θεοφιλεις πασης κωμης
εστιν ευτελεστερα, και σπηλαιου παντος ατιμοτερα. Και τι λεγω περι πολεως; Ἵνα
γαρ μαθηις ακριβως, οτι αρετη μονη κοσμει τους ενοικουντας, ουδεν σοι λεγω περι
πολεως, αλλ' ο πασης πολεως εστι σεμνοτερον, τον του Θεου ναον τον εν
Ἱεροσολυμοις εις μεσον ενεγκων τουτο αποδειξαι πειρασομαι. Ουτος γαρ ο ναος, εν
ωι θυσιαι και ευχαι και λατρειαι, ενθα τα Ἅγια των αγιων, και τα χερουβιμ, και η
διαθηκη, και η σταμνος η χρυση, τα μεγαλα συμβολα της του Θεου προνοιας της περι
το γενος εκεινο, ενθα χρησμοι ανωθεν συνεχεις εφεροντο, ενθα προφηται ενθεοι
εγενοντο, ενθα ουκ ανθρωπινης τεχνης, αλλα της του Θεου σοφιας η διατυπωσις
εργον εγινετο, ενθα πολλωι παντοθεν οι τοιχοι κατελαμποντο χρυσιωι, και προς
πασαν υπερβολην και υλης πολυτελεια και τεχνης ακριβεια συνελθουσαι μονον
τοιουτον επι της γης εδειξαν ναον τοτε· μαλλον δε ου τεχνης ακριβεια μονον, αλλα
και Θεου σοφια της οικοδομης συνεφηψατο εκεινης. Ου γαρ οικοθεν, ουδε παρ'
εαυτου, αλλα παρα του Θεου παντα μαθων ο Σολομων, και την υπογραφην εκ των
ουρανων κατενεγκων, ουτως αυτον διεχαραξε και ανεστησεν. Ἀλλ' ομως ο καλος
ουτος και θαυμαστος ναος και αγιος, των χρωμενων αυτωι διαφθαρεντων, ουτως
ητιμωθη και κατεφρονηθη, και γεγονε βεβηλος, ως προ γε της αλωσεως σπηλαιον
αυτον καλεισθαι ληιστων, και σπηλαιον υαινης· μετα δε ταυτα βαρβαρικαις και
ακαθαρτοις και βεβηλοις παραδοθηναι χερσι. Βουλει και περι πολεων το αυτο τουτο
μαθειν; Τι των εν Σοδομοις πολεων λαμπροτερον ην; και γαρ οικιαι και
οικοδομηματα λαμπρα, και τειχη παρ' αυτοις ην, και χωρα λιπαρα και ευγειος, και
τωι παραδεισωι του Θεου προσεοικυια· η δε καλυβη του Ἀβρααμ ευτελης και μικρα,
και ουδεμιαν εχουσα ασφαλειαν· αλλα πολεμου ποτε γενομενου βαρβαρικου, τας
μεν πολεις τας τειχηρεις κατεσκαψαν τε και ειλον οι βαρβαροι, και τους ενοικουντας
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λαβοντες αιχμαλωτους απηλθον, τον δε της ερημου πολιτην Ἀβρααμ ουκ ηνεγκαν
επελθοντα· και μαλα εικοτως· της γαρ απο του πληθους και των τειχων ασφαλειας
πολλωι μειζονα ειχε δυναμιν, την ευσεβειαν. Ει Χριστιανος ει, πολιν ουκ εχεις επι
της γης· της πολεως ημων τεχνιτης και δημιουργος εστιν ο Θεος· καν απασαν
λαβωμεν την οικουμενην, ξενοι και παρεπιδη 49.178 μοι πασης εσμεν. Εις τον
ουρανον ενεγραφημεν, εκει πολιτευομεθα· μη κατα τα παιδια τα μικρα των μεγαλων
υπερορωντες, τα μικρα θαυμαζωμεν. Ου μεγεθος πολεως, αλλα ψυχης αρετη κοσμος
εστι και ασφαλεια. Ει δε αξιωμα ειναι νομιζεις πολεως, εννοησον ποσοι πορνοκοποι,
ποσοι μαλακοι και διεφθαρμενοι και μυριων γεμοντες κακων κοινωνουσι σοι της
αξιας ταυτης, και καταφρονησον ποτε της τιμης ταυτης. Ἀλλ' ουκ εκεινη τοιαυτη·
και γαρ αδυνατον εστιν αυτης μετασχειν τον μη πασαν επιδειξαμενον αρετην. Μη
τοινυν ανοητοι γινωμεθα, αλλα τοτε αλγωμεν, οταν το αξιωμα ημων της ψυχης
αφεληται τις, οταν αμαρτιαν εργασωμεθα, οταν τωι κοινωι παντων ∆εσποτηι
προσκρουσωμεν· ως τα γε νυν γεγενημενα ου μονον ουδεν παραβλαψει την πολιν,
αλλ' εαν νηφωμεν, και ωφελησει τα μεγιστα. Και γαρ γυναικι νυν εοικεν ημιν η
πολις ευσχημονι και ελευθεραι και σωφρονι· ο φοβος επιεικεστεραν αυτην και
σεμνοτεραν εποιησε, και των μιαρων εκεινων των τα γεγενημενα τολμησαντων
απηλλαξε. Μη τοινυν γυναικωδεις θρηνωμεν θρηνους· και γαρ ηκουσα πολλων
κατα την αγοραν λεγοντων· Ουαι σοι, Ἀντιοχεια! τι σοι γεγονε; πως ητιμωθης; και
ακουσας κατεγελασα της παιδικης των ταυτα λεγοντων διανοιας. Ου γαρ νυν ταυτα
λεγειν χρη· αλλ' οταν ιδηις ορχουμενους, μεθυοντας, αιδοντας, βλασφημουντας,
ομνυοντας, επιορκουντας, ψευδομενους, τοτε ταυτην επιλεγε την ρησιν· Ουαι σοι
πολις! τι σοι γεγονεν; εαν δε ιδηις την αγοραν ολιγους εχουσαν ανδρας επιεικεις και
σωφρονας και μετριους, μακαριζε την πολιν εκεινην. Ουδεν γαρ η ολιγοτης αυτην
παραβλαψαι ποτε δυνησεται, της αρετης προσουσης, ωσπερ ουν το πληθος ουδεν
ωφελησει ποτε, κακιας ουσης. Ἐαν ηι ο αριθμος των υιων Ἰσραηλ, φησιν, ως η αμμος
της θαλασσης, το καταλειμμα σωθησεται. Ουδεν με το πληθος δυσωπησαι δυνησεται,
φησιν· ουτω και ο Χριστος εποιησεν· εταλανισε πολεις ου δι' ολιγοτητα, ου δια το μη
ειναι μητροπολεις· και την Ἱερουσαλημ παλιν δι' αυτο τουτο εταλανισεν ουτω
λεγων· Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ, η αποκτεινουσα τους προφητας, και λιθοβολουσα
τους απεσταλμενους προς αυτην. Τι γαρ μοι το πληθος οφελος φερει, ειπε μοι, αν
μετα κακιας ηι πολιτευομενον; Τουναντιον μεν ουν και βλαβος απο τουτου γινεται.
Νυν ουν τα γεγενημενα κακα τι αλλο ειργασατο; ουχ η ραιθυμια, και η ολιγωρια, και
η μοχθηρια των ενοικουντων; μη τι το αξιωμα την πολιν ωφελησε, μη τι το μεγεθος
της οικοδομης, μη τι το μητροπολιν αυτην ειναι; Ει δε παρα βασιλει τωι επι της γης
ουδεν αυτης τουτο αμαρτουσης προεστη, αλλα παντα εκεινα αφηιρηται, πολλωι
μαλλον παρα τωι ∆εσποτηι των αγγελων ουδεν αυτης το αξιωμα προστησεται τουτο·
ουδεν γαρ ημας ωφελησαι δυνησεται κατα την ημεραν εκεινην, το μητροπολιν
οικειν, και στοας εχουσαν ευρειας και τα αλλα αξιωματα τα τοιαυτα. Και τι λεγω
κατα την ημεραν εκεινην; εις γαρ τον παροντα βιον τι σε ωφελησαι δυνησεται το
μητροπολιν ειναι σου την πολιν; αρα οικιαν τις κακως διακειμενην απο τουτου
διωρθωσεν, η προσοδον τινα εσχεν, η απο της αξιας ταυτης αθυμιαν απεκρουσατο, η
σωματος αῤρωστιαν ελυσεν, η κακιαν ψυχης απεθετο; Μη παιζωμεν, αγαπητοι, μηδε
προς τας των πολλων υποληψεις 49.179 βλεπωμεν, αλλα μαθωμεν, τι ποτε εστι
πολεως αξιωμα, τι ποτε εστι το ποιουν πολιν μητροπολιν. Ταυτα λεγω προσδοκων
μεν παλιν αποληψεσθαι και τουτο την πολιν το σχημα, και επι της οικειας
φανησεσθαι προεδριας· και γαρ φιλανθρωπος ο βασιλευς και θεοφιλης· βουλομαι δε
υμας, ει και αποδοθειη, μη μεγα επι τουτωι φρονειν μηδε εγκαλλωπιζεσθαι, μηδε εκ
τουτων την πολιν ημιν σεμνυνειν. Ὅταν εθεληις της πολεως ειπειν εγκωμιον, μη μοι
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την ∆αφνην ειπηις το προαστειον, μηδε το πληθος και μηκος των κυπαρισσων, μηδε
τας πηγας των υδατων, μηδε το πολλους την πολιν οικειν ανθρωπους, μηδε το μεχρι
βαθυτατης εσπερας επι της αγορας διατριβειν μετα αδειας πολλης, μηδε των ωνιων
την αφθονιαν· αισθητα απαντα ταυτα, και μεχρι του παροντος μενοντα βιου· αλλ'
εαν εχηις ειπειν αρετην, επιεικειαν, ελεημοσυνην, παννυχιδας, ευχας, σωφροσυνην,
φιλοσοφιαν ψυχης, απο τουτων κοσμει την πολιν. Ταυτα και τοις την ερημον
οικουσι προσοντα πασης πολεως λαμπροτεραν αυτην ποιει· και παλιν παντων
ευτελεστεραν, αν μη παρηι ταυτα τοις εκεινης πολιταις. Τουτο μη επι πολεως μονον,
αλλα και επ' ανθρωπων ποιησωμεν. Ἐαν ιδηις ανθρωπον πολυσαρκουντα, εις
ευεξιαν πολλην εκβεβηκοτα, υψηλον και τους αλλους υπερβαινοντα τωι μηκει του
σωματος, μη θαυμασηις, εως αν αυτου την ψυχην καταμαθηις. Μη απο της εξωθεν
ευμορφιας, αλλα και απο του κατα την διανοιαν καλλους μακαριζωμεν απαντας.
Μικρος ην ο ∆αυιδ και βραχυς τωι σωματι, αλλ' ομως ο βραχυς εκεινος και μικρος,
και των οπλων γεγυμνωμενος απαντων, στρατοπεδον τοσουτον και τον σαρκικον
εκεινον πυργον απο μιας κατηνεγκε πληγης, ουκ ακοντισας δορυ, ουδε βελος αφεις,
ουδε ξιφος γυμνωσας, αλλα μικραι βοληι το παν εργασαμενος. ∆ια τουτο και τις
παραινει λεγων· Μη επαινεσηις ανθρωπον εν καλλει αυτου, μηδε βδελυξηι ανδρα εν
ορασει αυτου· μικρα εν πετεινοις η μελισσα, και αρχη γλυκασμων ο καρπος αυτης.
Τουτο και επι πολεως 49.180 και ανδρων λεγωμεν, και προς αλληλους
φιλοσοφωμεν, και τωι Θεωι χαριν εχωμεν διηνεκως και υπερ των παροντων και υπερ
των παρελθοντων, και παρακαλωμεν αυτον κοινηι μετα εκτενειας πασης, ωστε και
τους το δεσμωτηριον οικουντας, και τους εις την αλλοτριαν μετοικιζεσθαι
μελλοντας, τους μεν αφεθηναι, τους δε επανελθειν. Μελη ημων εισι κακεινοι, μεθ'
ημων εκλυδωνισθησαν, μεθ' ημων τον χειμωνα υπεστησαν· παρακαλωμεν τοινυν
τον φιλανθρωπον Θεον μεθ' ημων αυτους απολαυσαι της γαληνης. Μη λεγετω τις·
Τι δε μοι μελει λοιπον; απηλλαγην του κινδυνου, απολλυσθω ο δεινα, διαφθειρεσθω
ετερος. Μη παροξυνωμεν τον Θεον δια της υπεροψιας ταυτης, αλλ' ως αυτοι οντες
εν τοις δεινοις, ουτως οδυνωμεθα, ουτω τον Θεον μετα εκτενειας παρακαλωμεν,
εκεινο το Παυλου πληρουντες ρητον· Τοις δεσμιοις ως συνδεδεμενοι, τοις
κακουχουμενοις ως και αυτοι οντες εν σωματι, και κλαιοντες μετα κλαιοντων, τοις
ταπεινοις συναπαγομενοι. Τουτο και ημας αυτους ωφελησει τα μεγιστα· ουδεν γαρ
ουτω τον Θεον ευφραινειν ειωθεν, ως το μετα πολλης προθυμιας αλγειν υπερ των
μελων των ημετερων. Παρακαλωμεν τοινυν αυτον κοινηι και υπερ των παροντων
και υπερ των μελλοντων, ωστε κακεινης ημας εξαρπασαι της κολασεως. Τα μεν γαρ
παροντα οια αν ηι, φορητα τε εστι και τελος εχει· τα δε εκει βασανιστηρια αθανατα τε
και αφυκτα. Μετα δε της παρακλησεως και αυτοι σπουδαζωμεν, μηκετι τοιουτοις
περιπιπτειν αμαρτημασιν, ειδοτες οτι λοιπον ουδε συγγνωμης απολαυσαι
δυνησομεθα. Κοινηι τοινυν τωι Θεωι προσπιπτωμεν απαντες, και ενταυθα οντες, και
κατα τους οικους γινομενοι, λεγωμεν· ∆ικαιος ει, Κυριε, επι πασιν οις εποιησας ημιν,
οτι εν αληθινηι κρισει επηγαγες, οσα επηγαγες. Ει αι αμαρτιαι ημων αντεστησαν
ημιν, ποιησον ημιν ενεκεν του ονοματος σου, και μη συγχωρησηις μηκετι τοιουτων
δεινων πειραν λαβειν, Μηδε εισενεγκηις ημας εις πειρασμον, αλλα ρυσαι ημας απο
του πονηρου, οτι σου εστιν η βασιλεια και η δυναμις, και η δοξα εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
49.179.40 Εις την προειρημενην υποθεσιν της στασεως, περι νηστειας, και εις
το ρητον του Ἀποστολου, Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε. Ὁμιλια ιηʹ.

 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αʹ. Πολλους ειδον χαιροντας, και προς αλληλους λεγοντας Ἐνικησαμεν,
εκρατησαμεν, εδαπανηθη της νηστειας το ημισυ. Τους δε τοιουτους παρακαλω, μη
δια τουτο χαιρειν, οτι εδαπανηθη της νηστειας το ημισυ, αλλ' εκεινο σκοπειν, ει των
αμαρτηματων εδαπανηθη το ημισυ, και τοτε αγαλλεσθαι· τουτο γαρ ηδονης αξιον,
τουτο εστι το ζητουμενον και δι' ο παντα γινεται, ινα τα ελαττωματα ημων
διορθωσωμεν, ινα μη τοιουτοι εξελθωμεν απο νηστειας, οιοι εισηλθομεν εις
νηστειαν, αλλ' απονιψαμενοι και παντα αποθεμενοι τα της πονηρας συνηθειας,
ουτω την ιεραν αγαγωμεν εορτην· ως αν μη τουτο ηι, ου μονον ουδεν ημιν εσται
κερδος, αλλα και βλαβος μεγιστον της νηστειας δαπανηθεισης. Μη τοινυν χαιρωμεν,
οτι διηνυσαμεν της νηστειας το μηκος τουτο 49.180 γαρ ουδεν μεγα εστιν, αλλα
χαιρωμεν, οταν μετα κατορθωματων αυτο διανυσωμεν, ινα και απελθουσης ταυτης,
ο ταυτης διαλαμπηι καρπος. Και γαρ του χειμωνος το κερδος τοτε μαλιστα δεικνυται,
οταν εκεινος παρελθηι· και γαρ κομωντα τα ληια, και φυλλοις και καρπωι τα δενδρα
βρυοντα δια της οψεως βοαι την εκ του χειμωνος γενομενην ωφελειαν αυτοις. Τουτο
δη και εφ' ημων γενεσθω. Και γαρ υετων συνεχων και επαλληλων απελαυσαμεν εν
τωι χειμωνι κατα τον της νηστειας καιρον διηνεκους μετασχοντες διδασκαλιας, και
σπερματα εδεξαμεθα πνευματικα, και τας ακανθας της τρυφης απετεμομεν.
Μενωμεν τοινυν απερ υπεδεξαμεθα τηρουντες μετα ακριβειας, ινα και της νηστειας
απελθουσης ο της νηστειας βρυηι καρπος, και δια των αγαθων ων εκαρπωσαμεθα
απο της νηστειας, και αυτης μνημονευωμεν της νηστειας. Ἐαν ουτως εαυτους
παρασκευα 49.181 σωμεν, προσιουσαν αυτην μεθ' ηδονης δεξομεθα παλιν. Και γαρ
ουτως ορω πολλους μικροψυχως εχοντας, ως εν τωι παροντι περι της μελλουσης
μεριμναιν τεσσαρακοστης, και πολλων ηκουσα λεγοντων, οτι μετα την της νηστειας
απαλλαγην ουκ αισθανονται της ηδονης της εκ της ανεσεως δια την φροντιδα του
μελλοντος ενιαυτου. Τι αν γενοιτο τουτου μικροψυχοτερον, ειπε μοι; Τι δε το αιτιον
τουτου εστιν; Ὅτι νηστειας παραγενομενης ουχ οπως τα κατα ψυχην ευ διατεθειη
σπουδαζομεν, αλλ' εν τηι των σιτιων αποχηι μονον αυτην οριζομεθα. Ὡς ει μεγα τι εις
την των τροπων διορθωσιν απ' αυτης εκαρπωσαμεθα, καν ηυξαμεθα καθ' εκαστην
ημεραν παραγινεσθαι την νηστειαν, δι' αυτων των εργων αισθησιν λαμβανοντες
των κατορθωματων αυτης, και ουκ αν ποτε την επιθυμιαν αυτης εξεβαλομεν, ουκ αν
προσδοκωμενης αυτης εγενομεθα κατηφεις και εναγωνιοι. Τον γαρ κατα διανοιαν
ευ διακειμενον και της ψυχης επιμελουμενον της εαυτου, ουδεν ολως των οντων
θλιψαι δυνησεται, αλλ' απολαυσεται καθαρας ηδονης και διηνεκους· και οτι τουτο
εστιν αληθες, ηκουσατε του Παυλου σημερον παραινουντος ημιν και λεγοντος·
Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε, παλιν ερω, χαιρετε. Και οιδα μεν, οτι πολλοις αδυνατον
ειναι δοκει το λεγομενον· πως γαρ οιον τε, φησιν, ανθρωπον οντα χαιρειν διηνεκως;
το μεν γαρ χαιρειν ου δυσκολον, το δε διηνεκως χαιρειν, τουτο και αδυνατον ειναι
μοι δοκει, ισως ειποι αν τις· πολλαι γαρ αθυμιας ημας αναγκαι περιστοιχιζονται. Ἢ
γαρ παιδα τις απεβαλεν, η γυναικα, η φιλον γνησιον, παντος συγγενους
αναγκαιοτερον, η ζημιαν υπεστη χρηματων, η νοσωι περιεπεσεν, η περιστασιν
πραγματων υπεμεινεν ετεραν, η παρ' αξιαν υβρισθεις ηλγησεν, η λιμος, η λοιμος, η
εισπραξις αφορητος, η τα κατα την οικιαν πραγματα· μαλλον δε ουκ αν φθανοιμεν
απαντα καταλεγοντες, οσα και ιδιαι και δημοσιαι λυπειν ημας ειωθεν. Πως ουν
δυνατον, φησι, παντοτε χαιρειν; ∆υνατον μεν ουν, ανθρωπε· και ει μη δυνατον ην,
ουκ αν ο Παυλος παρηινεσεν, ουδ' αν συνεβουλευσεν ανθρωπος πνευματικης
απολαυων σοφιας. Και δια τουτο συνεχως υμιν ελεγον, και λεγων ου παυσομαι, οτι α
μηδαμου μηδε παρ' ετερωι τινι εστι μαθειν, ταυτα ενταυθα υμιν εξεστι φιλοσοφειν.
Ἡδονης μεν γαρ και του χαιρειν επιθυμουσιν απαντες, και δια τουτο παντα ποιουσι
και λεγουσι και πραγματευονται. Και γαρ εμπορος δια τουτο πλει, ινα χρηματα
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συναγαγηι· χρηματα δε συναγει, ινα εχων αποκειμενα χαιρηι· και ο στρατευομενος δια
τουτο στρατευεται, και ο γεωργος δια τουτο γεωργει, και τεχνην εκαστος δια τουτο
μετεισι, και αρχης οι ερωντες δια τουτο ερωσιν, ινα δοξης απολαυσωσι, δοξης δε
απολαυειν βουλονται, ινα χαιρωσι· και πραγμα εκαστον προς τουτο ιδοι τις αν
επιγινομενον ημιν το τελος, και προς τουτο εκαστος βλεπων δια πολλων των μεσων
επ' αυτο σπευδει βαδιζειν. Ευθυμιας μεν, οπερ εφην, ερωσι παντες, επιτυχειν δε ουχ
απαντες δυνανται· ου γαρ ισασι την εκει φερουσαν οδον· αλλα πολλοι νομιζουσιν,
οτι το πλουτειν αιτιον τουτου γινεται. Ει δε τουτο αιτιον ην, ουδεις αν των χρηματα
κεκτημενων ηθυμησε ποτε· νυν δε πολλοι των πλουτουντων αβιωτον ειναι τον βιον
νομιζουσι, και θανατους μυριους ευχονται, επειδαν δυσημεριας τινος αισθωνται, και
οι σφοδρα αθυμουντες, ουτοι μαλιστα 49.182 παντων εισι. Μη γαρ μοι τας τραπεζας
αυτων ιδηις, μηδε τους κολακας αυτων και τους παρασιτους, αλλα τα εξ αυτων
γινομενα πραγματα, τας επηρειας, τας συκοφαντιας, τους κινδυνους, τας αγωνιας,
και ο τουτου πολλωι χαλεπωτερον, οτι και αμελετητοι προς ταυτας ερχομενοι τας
μεταβολας, φιλοσοφειν ουκ επιστανται, ουδε γενναιως τα συμπιπτοντα φερειν.
∆ιοπερ ουδε τοιαυτα αυτοις φαινεται τα δεινα, οιαπερ εστι τηι φυσει, αλλα και τα
κουφα αφορητα λοιπον ειναι δοκει. Ὥσπερ ουν επι των πενητων τουναντιον
γινεται, και τα ανηκεστα φορητα φαινεται, ως τα πολλα τοιαυτα αυτοις
μεμελετηκοσιν· ουδε γαρ ουτως η των πραγματων φυσις, ως η των πασχοντων
διαθεσις, και μεγαλα και μικρα ποιει φαινεσθαι τα επιοντα ημιν κακα. Και ινα μη
ποῤρωθεν αγαγω τα παραδειγματα εκατερων τουτων, απο των συμβαντων ημιν
διαλεξομαι. Ἰδου γουν οι μεν πενητες διεφυγον απαντες, και ο δημος απηλλακται
του κινδυνου, και αδειας απολαυουσι καθαρας· οι δε τα της πολεως πραττοντες
πραγματα, ιπποτροφοι και αγωνοθεται, και τα αλλα λειτουργησαντες, ουτοι το
δεσμωτηριον οικουσι νυν και περι των εσχατων δεδοικασι, και των απασι
τετολμημενων αυτοι τας ευθυνας υπεχουσι, και φοβωι συζωσι διηνεκει, και παντων
αθλιωτερον εκεινοι διακεινται νυν, ου δια το μεγεθος των κινδυνων, αλλα δια το
τρυφηι τον εμπροσθεν χρονον συνεζηκεναι.
βʹ. Πολλοι γουν παρ' ημων παρακαλουμενοι, και γενναιως φερειν
συμβουλευομενοι τα δεινα, τουτο ελεγον, οτι ουδεν ουδεποτε τοιουτον
εμελετησαμεν, ουδε επισταμεθα τοιαυτα φιλοσοφειν· δια τουτο πολλης δεομεθα της
παρακλησεως. Ἕτεροι παλιν νομιζουσιν, οτι το υγιαινειν, τουτο εστιν αιτιον ηδονης·
ουκ εστι δε. Πολλοι γουν των υγιαινοντων και αυτοι μυριακις ηυξαντο αποθανειν,
τας επαγομενας αυτοις ουκ ενεγκοντες επηρειας. Ἄλλοι παλιν το δοξης απολαυειν,
και δυναστειας επειληφθαι, και διεπειν αρχας και παρα πολλων κολακευεσθαι,
διηνεκους χαρας ποιητικον ειναι φασιν· ουκ εστι δε ουδε τουτο. Και τι λεγω τας
αλλας αρχας; Καν γαρ επ' αυτην αναβωμεν τωι λογωι την βασιλειαν, και τον εν
εκεινηι ζωντα, πολλαις ευρησομεν περιεστοιχισμενον αθυμιαις, και τοσουτωι πλειους
εχοντα λυπης αναγκας, οσωι και μειζονα περιβεβληται πραγματων ογκον. Και τι χρη
λεγειν πολεμους και μαχας και τας παρα των βαρβαρων επαναστασεις; πολλακις
αυτους τους ενδον στρεφομενους δεδοικε. Και γαρ πολλοι των βασιλευσαντων τας
πολεμικας διαφυγοντες χειρας, τας των σωματοφυλακων ου διεφυγον επιβουλας.
Τοσαυται δε τοις βασιλευουσιν αθυμιας αναγκαι, οσα τηι θαλαττηι τα κυματα. Ει δε
βασιλεια ουκ αν αλυπον εργασαιτο βιον, τι ετερον δυνησεται κατορθωσαι τουτο;
Των μεν βιωτικων ουδεν· το δε Παυλου ρημα μονον, το βραχυ τουτο και ψιλον, αυτο
ημιν τουτον ανοιξει τον θησαυρον. Ου γαρ πολλων δει λογων, ουδε μακρας της
περιοδου, αλλ' εαν εννοησωμεν μονον το ειρημενον, ευρησομεν την οδον την επι
τουτο φερουσαν. Ουδε γαρ ειπεν απλως, Χαιρετε παντοτε, αλλα προσεθηκε την
αιτιαν της διηνεκους ηδονης, Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε, ειπων· ο εν Κυριωι χαιρων,
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδενι των συμπιπτοντων της ηδονης ταυτης εκπεσειν δυναται. Τα μεν γαρ αλλα
παντα, εφ' οις χαιρομεν, τρεπτα τε εστι και ευμεταπτωτα, και 49.183 αλλοιουται
ραιδιως· και ου τουτο μονον εχει το δεινον, αλλ' οτι και μενοντα ου παρεχει
τοσαυτην ημιν την ηδονην, ως την εκ των αλλων ημιν επιγινομενην αθυμιαν
διακρουεσθαι και συσκιαζειν· ο δε του Θεου φοβος αμφοτερα ταυτα εχει, βεβαιος τε
εστι και ακινητος, και τοσαυτην βρυει χαραν, ως μηδεμιαν ημας αισθησιν των
αλλων λαμβανειν δεινων. Ὁ γαρ τον Θεον, ως χρη, φοβουμενος, και επ' αυτωι
θαῤρων, την ριζαν εκαρπωσατο της ηδονης, και πασαν της ευθυμιας εχει την πηγην.
Και καθαπερ εις πελαγος απειρον σπινθηρ μικρος εμπεσων αφανιζεται ραιδιως,
ουτως οσαπερ αν προσπεσηι τωι φοβουμενωι τον Θεον, καθαπερ εις πελαγος αχανες
ευθυμιας εμπιπτοντα κατασβεννυται και απολλυται. Και το δη θαυμαστον μαλιστα
τουτο εστιν, οτι των λυπουντων παροντων μενει χαιρων αυτος. Ει μεν γαρ μηδεν ην
το λυπουν, ουκ ην αυτωι μεγα το δυνασθαι διηνεκως χαιρειν· το δε πολλων
επικειμενων των εις αθυμιαν εμβιβαζοντων ανωτερον ειναι απαντων, και εν μεσοις
τοις λυπηροις ευφραινεσθαι, τουτο εστι το παραδοξον. Και καθαπερ τους παιδας
τους τρεις ουδεις αν εθαυμασε μη κατακαεντας, ει ποῤρω της Βαβυλωνιας ησαν
καμινου το γαρ εκπληξαν απαντας τουτο εστιν, οτι τωι πυρι τοσουτον ομιλησαντες
χρονον, των ουχ ωμιληκοτων εξεβησαν αλυποτεροι· ουτω και επι των αγιων εστιν
ειπειν, οτι ει μηδεις αυτοις επηγετο πειρασμος, ουκ αν αυτους εθαυμασαμεν
διηνεκως χαιροντας· το δε εκπληξεως αξιον και φυσιν ανθρωπινην υπερβαινον
τουτο εστιν, οτι μυριοις κυκλουμενοι κυμασι παντοθεν, των γαληνης καθαρας
απολαυοντων ραιον διακεινται. Ὅτι μεν ουν ουδενα βιον των εξωθεν ευρειν
δυνατον ευθυμιαι συγκεκληρωμενον διηνεκως, δηλον εκ των ειρημενων· οτι δε τον
πιστον αμηχανον μη διηνεκους απολαυειν ηδονης, και τουτο αυτο παλιν αποδειξαι
πειρασομαι, ουχ ινα μαθητε μονον, αλλ' ινα και ζηλωσητε τον αλυπον τουτον βιον.
Ἔστω γαρ τις μηδεν εαυτου κατεγνωκως, αλλ' αγαθωι συνειδοτι συντρεφομενος, και
προς τα μελλοντα κεχηνως, και τας αγαθας εκεινας αναμενων ελπιδας, τι τουτον,
ειπε μοι, εις αθυμιαν εμβαλειν δυνησεται; Ου παντων αφορητοτατον ο θανατος ειναι
δοκει; αλλ' η τουτου προσδοκια ου μονον αυτον ου λυπει, αλλα και ευφραινει
μειζονως· οιδε γαρ οτι η του θανατου παρουσια πονων εστιν απαλλαγη, και δρομος
επι τους στεφανους και τα βραβεια τα αποκειμενα τοις υπερ ευσεβειας και αρετης
αγωνισαμενοις. Ἀλλα παιδων αωρος τελευτη; αλλα και τουτο φερει γενναιως, και
ερει τα του Ἰωβ ρηματα· Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος αφειλατο· ως τωι Κυριωι εδοξεν,
ουτω και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου ευλογημενον εις τους αιωνας. Ει δε θανατος
και παιδων αποβολη λυπειν ου δυνανται, πολλωι μαλλον ζημια χρηματων, και
ατιμιαι, και κατηγοριαι, και διαβολαι της ουτω μεγαλης και γενναιας ψυχης ουκ αν
ποτε αψαιντο, ουδε οδυνη σωματος· επει και οι αποστολοι εμαστιγουντο μεν, ουκ
ηθυμουν δε. Μεγα μεν ουν και τουτο· το δε πολλωι μειζον, οτι ου μονον ουκ
ηθυμουν, αλλα και αυτας τας μαστιγας υποθεσιν εποιουντο μειζονος ηδονης, και
υπεστρεφον απο προσωπου του συνεδριου χαιροντες, οτι κατηξιωθησαν υπερ του
ονοματος του Χριστου ατιμασθηναι. Ὕβρισε τις και ελοιδορησε τον τοιουτον; αλλ'
επαιδευθη παρα του Χριστου χαιρειν επι ταις υβρεσι. 49.184 Χαιρετε γαρ, φησι, και
αγαλλιασθε, οταν ειπωσι παν πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι ενεκεν εμου, οτι
ο μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις. Ἀλλα νοσωι περιεπεσεν; αλλ' ηκουσεν ετερου
παραινουντος και λεγοντος· Ἐν νοσωι και πενιαι επ' αυτωι πεποιθως γινου, οτι ωσπερ
εν πυρι δοκιμαζεται χρυσος, ουτως ανθρωποι δεκτοι εν καμινωι ταπεινωσεως. Ὅταν
ουν μητε θανατος, μητε ζημια χρηματων, μητε νοσος σωματος, μητε ατιμια, μητε
λοιδορια, μητε αλλο τι των τοιουτων μηδεν λυπησαι αυτον δυνηται, αλλα και
ευφραινηι μαλλον, ποιαν αθυμιας υποθεσιν εξει ποτε; Τι ουν, ουκ ηθυμουν οι αγιοι,
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν; ουκ ακουεις Παυλου λεγοντος, Λυπη μοι εστι μεγαλη, και αδιαλειπτος οδυνη
τηι καρδιαι μου; Αυτο μεν ουν τουτο εστι το θαυμαστον, οτι η λυπη κερδος και ηδονην
την εκ του πενθους εφερεν. Ὥσπερ γαρ αι μαστιγες ουκ οδυνας, αλλα χαραν, ουτω
και η λυπη παλιν τους μεγαλους εκεινους προεξενει στεφανους. Και το παραδοξον
τουτο εστιν, οτι του κοσμου μεν ουχ η αθυμια μονον, αλλα και η χαρα ζημιαν εχει
την εσχατην· επι δε των πνευματικων τουναντιον απαν, ουχ η χαρα μονον, αλλα και
η αθυμια πολυν εχει των αγαθων τον θησαυρον· και πως, εγω λεγω. Χαιρει τις εν τωι
κοσμωι πολλακις εχθρον δυσημερουντα ιδων, και δια της χαρας ταυτης πολλην
επισπαται εαυτωι την κολασιν· αλγει τις παλιν ετερος τον αδελφον πεσοντα ιδων,
και δια της αθυμιας ταυτης πολλην εαυτωι παρα τωι Θεωι προξενει την ευνοιαν. Ὁραις
πως η κατα Θεον λυπη της του κοσμου χαρας βελτιων και χρησιμωτερα; Ουτω και
Παυλος ελυπειτο δια τους αμαρτανοντας, δια τους απιστουντας τωι Θεωι, και της
λυπης ταυτης πολυν ειχεν αποκειμενον αυτωι τον μισθον. Ἵνα δε σαφεστερον ο
λεγω ποιησω, και μαθητε, ως, ει και παραδοξον το ειρημενον, αλλ' ομως εστιν
αληθες, και οιδεν ο θρηνος πολλακις ανακτασθαι τας οδυνωμενας ψυχας, και
κουφιζειν συνειδος βεβαρημενον, πολλαι πολλακις γυναικες αποβαλουσαι παιδας
ποθεινοτατους, αν μεν κωλυθωσι δακρυσαι και θρηνησαι και ολοφυρασθαι,
διαῤρηγνυνται και απολλυνται· αν δε τα των αθυμουντων ποιησωσιν απαντα,
κουφιζονται και παραμυθιαν λαμβανουσι. Και τι θαυμαστον, ει επι γυναικων τουτο
συμβαινει, οπου γε και αυτον τον προφητην ιδοι τις αν τουτο πασχοντα; ∆ια τουτο
συνεχως ελεγεν· Ἄφετε με, πικρως κλαυσομαι· μη κατισχυσητε παρακαλουντες επι
το συντριμμα της θυγατρος του γενους μου. Ὥστε εστι πολλακις λυπη παραμυθιαν
φερουσα· ει δε επι του κοσμου τουτο, πολλωι μαλλον επι των πνευματικων
πραγματων. ∆ια τουτο φησιν· Ἡ δε κατα Θεον λυπη μετανοιαν εις σωτηριαν
αμεταβλητον κατεργαζεται. Και δοκει μεν τουτο ασαφες ειναι· ο δε λεγει τοιουτον
εστιν· Ἂν λυπηθηις επι χρημασιν, ουδεν ωφελησας· αν λυπηθηις επι νοσηματι, ουδεν
εκερδανας, αλλα και επετριψας σαυτον μαλλον. γʹ. Και πολλων εγωγε ηκουσα μετα
την τοιαυτην πειραν αιτιωμενων και προς εαυτους λεγοντων· Τι το οφελος, οτι
ηλγησα; ουτε χρηματα ανεκτησαμην, και εμαυτον εβλαψα. Ἂν δε λυπηθηις εφ'
αμαρτιαι, ταυτην τε εξηλειψας και εκαρπωσω μεγιστην ηδονην· αν λυπηθηις επι τοις
αδελφοις τοις πεπτωκοσι, σαυτον τε παρεκαλεσας και παρεμυθησω, κακεινους
ανεκτησω 49.185 παλιν· καν μηδεν ωφελησηις αυτους, μεγιστην εχεις αντιδοσιν. Και
ινα μαθηις, οτι τουτο το λυπεισθαι επι τοις πεπτωκοσι, καν μηδεν ωφελωμεν,
μεγιστην ημιν την αμοιβην φερει, ακουσον του Ἰεζεκιηλ λεγοντος, μαλλον δε του
Θεου δι' εκεινου λαλουντος· επειδη γαρ επεμψε τινας κατασκαψαι την πολιν, και
σιδηρωι και πυρι δαπανησαι τα οικοδομηματα απαντα μετα των ενοικουντων αυτων,
κελευει τινι λεγων ουτως· ∆ος το σημειον επι το προσωπον των ανδρων των
στεναζοντων και κατοδυνωμενων. Και τοις ετεροις κελευσας, και ειπων, οτι Ἀπο
των αγιων μου αρξασθε, επηγαγε λεγων, Ἐπι δε ους εστι το σημειον, μη αψησθε
αυτων. Τινος ενεκεν, ειπε μοι; Ὅτι ει και μηδεν ωφελουσιν, αλλ' ομως στενουσι τα
γινομενα και ολοφυρονται. Και ετεροις δε εγκαλει λεγων παλιν, οτι τρυφωντες και
γαστριζομενοι, και πολλης απολαυοντες αδειας, ιδοντες τους Ἰουδαιους εις
αιχμαλωσιαν απαγομενους, ουκ ηλγησαν, ουκ εκοινωνησαν της αθυμιας· και
εγκαλων αυτοις φησιν, Ουκ επασχον ουδεν επι τηι συντριβηι του Ἰωσηφ, Ἰωσηφ τον
λαον καλων απαντα· και παλιν, Ουκ εξηλθε κατοικουσα Αιναν, κοψασθαι οικον
εχομενον αυτης. Καν γαρ δικαιως κολαζωνται, βουλεται συναλγειν ημας, αλλα μη
χαιρειν μηδε εφηδεσθαι. Ει γαρ εγω, φησιν, ο κολαζων ου χαιρων τουτο ποιω, ουδε
ηδομαι αυτων επι τηι τιμωριαι Ου γαρ θελησει θελω τον θανατον του αμαρτωλου, δει
και σε τον ∆εσποτην μιμεισθαι, και δι' αυτο μεν ουν τουτο αλγειν, οτι δικαιας
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολασεως υποθεσιν παρεσχε και προφασιν. Ὥστε καν λυπηται τις κατα Θεον,
μεγαλην εντευθεν καρπουται ωφελειαν. Ὅταν ουν οι μαστιζομενοι των
μαστιζοντων εισι μακαριωτεροι, και οι θλιβομενοι παρ' ημιν των εν ανεσει παρα
τοις εξωθεν, και οι αθυμουντες των ηδομενων, τις εσται λοιπον θλιψεως ημιν
αφορμη; ∆ια τουτο ουδενα χρη μακαριζειν, αλλ' η τον κατα Θεον ζωντα μονον.
Τουτους και η Γραφη μακαριζει μονους· Μακαριος γαρ, φησιν, ανηρ, ος ουκ
επορευθη εν βουληι ασεβων· Μακαριος ον αν παιδευσηις, Κυριε, και εκ του νομου σου
διδαξηις αυτον· Μακαριοι οι αμωμοι εν οδωι· Μακαριοι παντες οι πεποιθοτες επ'
αυτωι· Μακαριος ο λαος, ου Κυριος ο Θεος αυτου· Μακαριος, ου ου κατεγνω η ψυχη
αυτου· Μακαριος ανηρ, ο φοβουμενος τον Κυριον. Και ο Χριστος παλιν ουτως·
Μακαριοι οι πενθουντες, μακαριοι οι ταπεινοι, μακαριοι οι πραεις, μακαριοι οι
ειρηνοποιοι, μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης. Ὁραις πως πανταχου
ουδενα των πλουτουντων, ου των εν ευγενειαι, ου των δοξης απολαυοντων
μακαριζουσιν οι θειοι νομοι, αλλα τον αρετης επειλημμενον; Το γαρ ζητουμενον,
παντων ων αν ποιωμεν η πασχωμεν, υποθεσιν ειναι τον του Θεου φοβον, καν
ταυτην προκαταβαληις την ριζαν, ουκ ανεσις μονον, ουδε τιμαι, και δοξαι, και
θεραπειαι, αλλα και επηρειαι, και συκοφαντιαι, και υβρεις, και ατιμιαι, και βασανοι,
και παντα απλως ηδονης σοι βλαστησει καρπους. Και καθαπερ των δενδρων αι ριζαι
αυται μεν εισι πικραι, ηδιστους δε ημιν τους καρπους φερουσιν, ουτω δη και η κατα
Θεον λυπη πολλην ημιν οισει την ηδονην. Ἴσασιν, οσοι πολλακις μετ' οδυνης
ηυξαντο και δακρυα εξεχεαν, ποσην εκαρ 49.186 πωσαντο την ευφροσυνην, πως
εξεκαθηραν το συνειδος, πως μετα χρηστης ανεστησαν ελπιδος. Ὅπερ γαρ αει λεγω,
ουχ η των πραγματων φυσις, αλλ' η διανοια η ημετερα λυπειν ημας ειωθε και
ευφραινειν. Ἂν τοινυν ταυτην κατασκευασωμεν, οιαν ειναι χρη, πασης ευθυμιας
ενεχυρον εξομεν· και καθαπερ το σωμα ουχ ουτως η των αερων φυσις ουδε αι
εξωθεν προσβολαι, ως η οικεια κατασκευη και βλαπτει και ωφελει, ουτω και επι της
ψυχης· και πολλωι πλεον. Ἐνταυθα μεν γαρ φυσεως εστιν αναγκη, εκει δε το παν επι
τηι προαιρεσει κειται. ∆ια τουτο ο Παυλος μυρια υπομεινας δεινα, ναυαγια,
πολεμους, επαναστασεις, επιβουλας, ληιστων εφοδους, και οσα ουδε απαριθμησασθαι
ενι τωι λογωι, και καθημερινους θανατους αποθνησκων, ου μονον ουκ ηλγει ουδε
εδυσχεραινεν, αλλα και εκαυχατο και εχαιρε, και λεγει· Νυν χαιρω εν τοις παθημασι
μου, και ανταναπληρω τα υστερηματα των θλιψεων του Χριστου εν τηι σαρκι μου·
και παλιν· Ου μονον δε, αλλα και καυχωμεθα εν ταις θλιψεσιν· η δε καυχησις
ηδονης εστιν επιτασις.
δʹ. Ἂν τοινυν ευθυμιας επιθυμηις, μη χρηματα, μη σωματος υγιειαν, μη δοξαν,
μη δυναστειαν, μη τρυφην, μη τραπεζας πολυτελεις, μη σηρικων ιματιων περιβολας,
μη πολυτελεις αγρους, μη οικιας λαμπρας και περιφανεις, μηδε αλλο τι των
τοιουτων διωκε μηδεν· αλλα φιλοσοφιαν μετελθε την κατα Θεον, και αρετης
επιλαβου· και ουδεν σε ου των οντων, ου των ελπιζομενων λυπησαι δυνησεται· τι
λεγω λυπησαι; προσθηκη μεν ουν ηδονης σοι γενησεται τα τους αλλους λυπουντα·
και γαρ μαστιγες, και θανατος, και ζημιαι, και κακηγοριαι, και το κακως πασχειν, και
παντα τα τοιαυτα, οταν δια τον Θεον ημιν επαγηται, και ταυτην εχηι την ριζαν,
πολλην ημιν εις την ψυχην εισαγει την ηδονην. Ουδεις γαρ ημας αθλιους ποιησαι
δυνησεται, εαν μη εαυτους ποιησωμεν· ωσπερ ουν ουδε μακαριους, εαν μη εαυτους
εργασωμεθα, μετα την του Θεου χαριν. Και ινα μαθητε, οτι ουτος μονος εστι
μακαριος, ο φοβουμενος τον Κυριον, ουκ απο των παρελθοντων, αλλ' απο των ημιν
συμβαντων τουτο υμιν αποδειξω νυν. Ἐκινδυνευσεν ημιν η πολις αφανισθηναι
πασα, και των μεν πλουτουντων και περιφανων και επισημων ανδρων ουδεις
ετολμησεν εν τωι μεσωι φανηναι, αλλα παντες εφυγον και απεπηδων· οι δε τον Θεον
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φοβουμενοι, οι εν μοναστηριοις διατριβοντες, ουτοι μετα πολλης της παῤρησιας
καταδραμοντες παντα ελυσαν, και τοσουτον απεσχον αυτους φοβησαι και εις
αγωνιαν εμβαλειν τα συμβαντα δεινα και αι προσδοκωμεναι απειλαι, οτι ποῤρω
καθημενοι της συμφορας και ουδεν κοινον εχοντες, εκοντες εαυτους εῤριψαν εις
μεσην την πυραν, και παντας εξειλοντο, και ο πασι δοκει φοβερον ειναι και
φρικωδες, ο θανατος, τουτο ουτοι μετα πασης ανεδεξαντο της προθυμιας· και μετα
πλειονος ετρεχον επι το πραγμα ηδονης, η επ' αρχας ετεροι και τιμας· ᾔδεσαν γαρ οτι
μεγιστη τουτο αρχη και τιμη, και δι' αυτων των εργων εδειξαν, οτι ουτος μονος
μακαριος εστιν ο φιλοσοφιας επειλημμενος της ανω, και μεταβολην ουδεμιαν
δεχεται, ουδε δυσημεριαν υπομενει τινα, αλλα διηνεκους ευημεριας απολαυει, και
παντων καταγελαι των δοκουντων ειναι λυπηρων. Νυν γουν οι μεν εν δυναστειαις
αθυμιαι πολληι 49.187 κατεχονται, το δεσμωτηριον οικουντες, αλυσεις
περιβεβλημενοι, και καθ' εκαστην ημεραν αποθανεισθαι προσδοκωντες· ουτοι δε
καθαρωτατης απολαυουσιν ηδονης, καν συμβαιη τι παθειν δεινον, και α τοις αλλοις
ειναι δοκει φοβερα, ταυτα τουτοις εστι ποθεινα· ισασι γαρ επι τι τρεχουσι, και ποια
ληξις μετα την εντευθεν αποδημιαν διαδεξεται. Και τοσαυτηι συζωντες ακριβειαι, και
θανατου καταγελωντες, ομως υπερ των αλλων αλγουσι, και απο τουτου μεγιστην
παλιν ωφελειαν καρπουνται. Σπουδασωμεν τοινυν της ψυχης επιμελεισθαι της
ημετερας, και ουδεν ημας των αδοκητων λυπησαι δυναται· και υπερ των
εμβεβλημενων τον Θεον παρακαλωμεν, ωστε αυτους απαλλαξαι της επικειμενης
αυτοις συμφορας. Ἠδυνατο μεν γαρ ο Θεος αθροον λυσαι το δεινον, και μηδε μικρα
αφειναι λειψανα· αλλ' ινα μη παλιν επι την προτεραν επανελθωμεν ραιθυμιαν,
ηρεμα και κατα μικρον τον χειμαῤρον των κακων τουτων χαλαιν παρεσκευασε,
κατεχων ημας επι της αυτης ευλαβειας. Και οτι τουτο εστιν αληθες, και πολλοι προς
την προτεραν επανηλθον αν ραιθυμιαν, ει συντομως ελυθη το παν, δηλον εκειθεν·
Ἔτι τα λειψανα μενει της συμφορας, και ετι του βασιλεως αδηλος εστιν η γνωμη,
και οι τα της πολεως αγοντες πραγματα απαντες εισιν εν δεσμοις, και πολλοι των
την πολιν ημιν οικουντων τηι του λουεσθαι επιθυμιαι επι τον ποταμον τρεχουσι,
μυρια κωμωιδουντες εκει, ασελγαινοντες, σκιρτωντες, χορευοντες, γυναικας
επισυρομενοι. Ἆρα τινος αν ειεν εκεινοι συγγνωμης αξιοι, ποιας απολογιας; μαλλον
δε ποιας ουκ αν ειεν αξιοι κολασεως και τιμωριας; Ἡ κεφαλη της πολεως εν τωι
δεσμωτηριωι, τα μελη ημων εν εξοριαι, αδηλος η περι τουτων ψηφος, και συ χορευεις,
ειπε μοι, και παιζεις και γελαις; Ου γαρ φερομεν την αλουσιαν, φησιν. Ὢ της
αναισχυντου γνωμης! ω της βαναυσου και διεφθαρμενης! ποσοι γεγονασιν, ειπε μοι,
μηνες; ποσοι ενιαυτοι; ουπω εικοσιν ημερας εχεις των βαλανειων αποκλεισθεις, και
ως ενιαυτον εχων ολοκληρον εν αλουσιαι, ουτως αλυεις και 49.188 δυσχεραινεις;
Ουτως ησθα, ειπε μοι, οτε στρατιωτων προσεδοκησας εφοδον, οτε καθ' εκαστην
ηλπιζες την ημεραν αποθανεισθαι, οτε εις τας ερημους εφευγες, και τας κορυφας
των ορεων ετρεχες; Ει τις σοι τοτε προετεινεν ενιαυτον ολοκληρον εν αλουσιαι
μειναι, ωστε απαλλαγηναι της επικειμενης αγωνιας, ουκ αν ετοιμως κατεδεξω και
υπεμεινας; ∆εον ουν ευχαριστειν τωι χωρις πασης ζημιας λυσαντι ταυτα Θεωι,
σκιρταις παλιν και εξυβριζεις, και επειδη παρηλθεν ο φοβος, προς μειζονα παλιν
επανηλθες ραιθυμιαν; Ουτω σου καθηψατο τα δεινα, ως και βαλανειων επιθυμησαι;
ει γαρ ανειτο τα βαλανεια, ουκ ην ικανη των ετι κατεχομενων η συμφορα, και τους
ουκ οντας εν τοις δεινοις τουτοις πεισαι πασης επιλαθεσθαι τρυφης; Περι ψυχης ο
κινδυνος εστι, και συ βαλανειων μεμνησαι, και τρυφαιν βουλει; Καταφρονεις οτι
διεφυγες νυν; ορα μη μειζονος κολασεως σαυτωι περιστησηις αναγκην, και παλιν
απελθουσαν καλεσηις μετα πλειονος της περιουσιας την απειλην, και παθηις ταυτον,
ο περι των δαιμονων φησιν ο Χριστος· επειδαν γαρ εξελθηι το πνευμα το ακαθαρτον,
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν, ειτα ευρηι τον οικον σχολαζοντα και σεσαρωμενον, επτα ετερα πνευματα
πονηροτερα εαυτου παλιν λαβον επεισερχεται τηι ψυχηι, και γινεται τα εσχατα αυτου
χειρονα των πρωτων. Φοβηθωμεν ουν και ημεις, μη των προτερων απαλλαγεντες,
μειζονα των προτερων επισπασωμεθα δια της μετα ταυτα ραιθυμιας. Οιδα, οτι υμεις
ταυτης καθαροι εστε της ατοπιας· αλλα και τους ακοσμουντας κατεχετε, κολαζετε,
σωφρονιζετε, ινα παντοτε χαιρωμεν, καθως ο Παυλος προσεταξεν, οπως και των
οικειων κατορθωματων και της ετερων προνοιας πολλην και ενταυθα, και κατα την
μελλουσαν ζωην καρπωσωμεθα την αμοιβην, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, τιμη
και προσκυνησις, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.187 Τηι Κυριακηι της επισωζομενης προς τους απο της χωρας· και περι
του μη ομνυειν. Ὁμιλια ιθʹ.
αʹ. Κατετρυφησατε των αγιων μαρτυρων εν ταις εμπροσθεν ταυταις ημεραις·
ενεφορηθητε της πνευματικης εορτης· εσκιρτησατε τα καλα σκιρτηματα· ειδετε
πλευρας ηνεωιγμενας, και λαγονας κατατμηθεισας, αιμα καταῤρεον παντοθεν, μυρια
βασανιστηριων ειδη· ειδετε φυσιν ανθρωπινην τα υπερ φυσιν επιδεικνυμενην, και
στεφανους εξ αιματος πλεκομενους· εχορευσατε χορειαν καλην, πανταχου της
πολεως του καλου τουτου περιαγοντος υμας στρατηγου· αλλ' ημας η ασθενεια και
ακοντας οικοι μενειν κατηναγκαζε. Πλην ει και μη μετεσχομεν της εορτης,
μετεσχομεν της ηδονης· ει και μη της πανηγυρεως απηλαυσαμεν, αλλ'
εκοινωνησαμεν της ευφροσυνης υμιν. Τοιαυτη γαρ η της αγαπης δυναμις· τους ουκ
απολαυοντας των απολαυοντων εξ ισης ποιει χαιρειν, κοινα τα των πλησιον
49.188.40 αγαθα πειθουσα νομιζειν. ∆ια τουτο και οικοι καθημενος εχαιρον μεθ'
υμων, και της αῤρωστιας μοι μηδεπω λυθεισης απασης, ανεστην και εδραμον προς
υμας, ωστε τα ποθεινα προσωπα υμων ιδειν και της παρουσης εορτης μετασχειν.
Ἑορτην γαρ μεγιστην ειναι νομιζω την παρουσαν ημεραν, δια την των αδελφων
παρουσιαν των ημετερων, οι την πολιν ημιν εκαλλωπισαν τημερον και την
εκκλησιαν εκοσμησαν. Λαος κατα μεν την γλωτταν ημιν ενηλλαγμενος, κατα δε την
πιστιν ημιν συμφωνων, λαος απραγμοσυνηι συζων, βιον σωφρονα και σεμνον εχων.
Παρα γαρ τοις ανδρασι τουτοις ουκ εστι θεατρα παρανομιας, ουδε ιππων αμιλλαι,
ουδε πορναι γυναικες, ουδε η λοιπη της πολεως ταραχη· αλλ' απαν μεν ασελγειας
ειδος εξεληλαται, πολλη δε πανταχου ανθει η σωφροσυνη. Το δε αιτιον, επιπονος
αυτοις εστιν ο βιος, και διδασκαλειον 49.189 της αρετης και της σωφροσυνης εχουσι
την της γης εργασιαν, και τεχνην μετιοντες ην προ των αλλων απασων ο Θεος εις
τον βιον εισηγαγε τον ημετερον. Και γαρ προ της αμαρτιας ο Ἀδαμ, ηνικα πολλης
απηλαυε παῤρησιας, γεωργιαν τινα επεταγη μετιεναι, ουκ επιπονον μεν ουδε
ταλαιπωριαν εχουσαν, πολλην δε αυτωι παρεχουσαν την φιλοσοφιαν. Ἔθηκε γαρ
αυτον, φησιν, εργαζεσθαι και φυλασσειν τον παραδεισον. Τουτων εκαστον ιδοις αν,
νυν μεν ζευγνυντα βοας αροτηρας και αροτρον ελκοντα και βαθειαν αυλακα
κατατεμνοντα, νυν δε επι το ιερον αναβαινοντα βημα και τας ψυχας αροτριωντα
των υπηκοων, νυν μεν δρεπανηι τας ακανθας εκτεμνοντα της γης, νυν δε λογωι τας
αμαρτιας εκκαθαιροντα των ψυχων. Ου γαρ επαισχυνονται την εργασιαν, καθαπερ
οι την πολιν ημιν οικουντες, αλλ' επαισχυνονται την αργιαν, μαθοντες οτι πασαν
εκεινη την κακιαν εδιδαξε, και διδασκαλος πονηριας εγενετο εξ αρχης τοις
αγαπωσιν αυτην. Ουτοι μαλιστα εισιν οι την αριστην ημιν φιλοσοφουντες
φιλοσοφιαν, ουκ απο του σχηματος, αλλ' απο της γνωμης την αρετην ενδεικνυμενοι
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την εαυτων. Ὡς οι γε των εξωθεν φιλοσοφοι των εν τηι σκηνηι και ταις των μιμων
παιδιαις ουδεν αμεινον διακεινται, του τριβωνος και του πωγωνος και της στολης
ουδεν πλεον εχοντες επιδειξασθαι· ουτοι δε τουναντιον απαν, βακτηριαι και πωγωνι
και τηι αλληι σκευηι πολλα χαιρειν ειποντες, την ψυχην εαυτων κατεκοσμησαν τοις
της αληθους φιλοσοφιας δογμασιν, ουχι τοις δογμασι δε μονοις, αλλα και τοις εργοις
αυτοις. Καν ερηι τινα τουτων των εν αγροικιαι ζωντων, και εν σκαπανηι και εν
αροτρωι δαπανηθεντων, υπερ των δογματων, υπερ ων μυρια περιελθοντες οι των
εξωθεν φιλοσοφοι και πολλους αναλωσαντες λογους ουδεν ηδυνηθησαν υγιες
ειπειν, μετα ακριβειας αποκρινειται σοι παντα εκ πολλης της σοφιας. Και ου τουτο
εστι το θαυμαστον μονον, αλλ' οτι και δια των εργων βεβαιουνται την δια των
δογματων πιστιν. Και γαρ οτι ψυχην αθανατον εχομεν, και μελλομεν των ενταυθα
πεπραγμενων ευθυνας διδοναι και βηματι παριστασθαι φοβερωι, και την διανοιαν
επεισαν, και τον βιον απαντα προς ταυτας κατεστησαντο τας ελπιδας, και πασης
ανωτεροι βιωτικης εγενοντο φαντασιας, παιδευθεντες παρα της θειας Γραφης, οτι
Ματαιοτης ματαιοτητων, τα παντα ματαιοτης, και προς ουδεν των δοκουντων ειναι
λαμπρων κεχηνασιν. Ουτοι και περι Θεου φιλοσοφειν ισασι ταυτα, απερ επεταξεν ο
Θεος· καν ενα αυτων λαβων φιλοσοφον τινα των εξωθεν αγαγηις εις μεσον νυν·
μαλλον δε νυν μεν ουδενα εστιν ευρειν· αν δε τινα τουτων λαβων, και τα βιβλια των
παλαι παρ' αυτοις φιλοσοφησαντων αναπτυξας επελθηις, και τι μεν ουτοι
αποκρινονται νυν, τι δε εκεινοι τοτε εφιλοσοφησαν παραλληλα θεις εξετασηις, οψει
ποση μεν η τουτων σοφια, ποση δε η εκεινων ανοια. Ὅταν γαρ οι μεν αυτων μηδε
προνοιας λεγωσιν απολαυειν τα οντα, μηδε υπο Θεου γεγενησθαι την κτισιν, μητε
την αρετην αυτην εαυτηι αυταρκη ειναι, αλλα δεισθαι χρηματων και ευγενειας και
της εξωθεν περιφανειας, και ετερα πολλωι τουτων καταγελαστοτερα· ουτοι δε και
περι προνοιας, και περι δικαστηριων των μετα ταυτα, και περι της του Θεου
δημιουργιας της εξ ουκ οντων τα παντα παραγαγουσης, και περι των αλλων
απαντων φιλοσοφωσι, της εξωθεν ολως μη μετασχοντες 49.190 παιδευσεως· τις ουκ
αν αυτοθεν μαθοι την του Χριστου δυναμιν, η τους αγραμματους και ιδιωτας των
μεγα επι σοφιαι κομπαζοντων τοσουτωι σοφωτερους απεδειξεν, οσωι των μικρων
παιδιων τους εμφρονας ανδρας υπερεχοντας εστιν ιδειν; Τι γαρ αυτοις βλαβος απο
της κατα τον λογον ιδιωτειας γενοιτ' αν, οταν τα νοηματα αυτοις πολλης γεμηι
σοφιας; τι δε οφελος τοις εξωθεν απο της των λογων διδασκαλιας, οταν ερημη
νοηματων η διανοια ηι; Ὥσπερ αν ει τις μαχαιραν εχοι την μεν λαβην εχουσαν
αργυραν, το δε σιδηριον μολυβδου παντος ασθενεστερον· και γαρ και τουτοις η μεν
γλωττα δια ρηματων και ονοματων εστι κεκαλλωπισμενη, η διανοια δε πολλης
γεμει της ασθενειας, και προς απαντα αυτοις, εστιν αχρηστος· αλλα ουχι των
φιλοσοφων τουτων, αλλα τουναντιον απαν, πολλης αυτοις η διανοια γεμει
φιλοσοφιας πνευματικης, και ο βιος τα δογματα μιμειται. Παρα τουτοις ουκ εισι
γυναικες θρυπτομεναι, ουδε ιματιων καλλωπισμος, ουδε επιτριμματα και
υπογραφαι, αλλα πασα τοιαυτη διαφθορα τροπων απεληλαται· οθεν και
ευκολωτερον τον υποτεταγμενον αυτοις δημον εις σωφροσυνην αγουσι, και τον του
Παυλου νομον, τον κελευοντα σκεπασματα εχειν και διατροφας, και μηδεν πλεον
επιζητειν, μετα πολλης φυλαττουσι της ακριβειας. Παρα τουτοις ουκ εστιν αλοιφη
μυρων καταγοητευουσα την διανοιαν, αλλ' η γη βοτανας εκφερουσα παντος
μυρεψου σοφωτερον αυτοις κατασκευαζει την ποικιλην των ανθων ευωδιαν. ∆ια
τουτο αυτοις και τα σωματα υγιειας απολαυει καθαρας μετα της ψυχης, επειδη
πασαν τρυφην απηλασαν και τα πονηρα της μεθης εξεβαλον ρευματα. και τοσουτον
εσθιουσιν, οσον αποζηιν. Μη τοινυν απο του σχηματος αυτων καταφρονωμεν, αλλα
την διανοιαν αυτων θαυμαζωμεν. Τι γαρ οφελος της εξωθεν περιβολης, οταν η ψυχη
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσαιτου παντος αθλιωτερον εσταλμενη ηι; Τον ανδρα ουκ απο των ιματιων,
μαλλον δε ουδε απο του σωματος, αλλ' απο της ψυχης επαινειν χρη και θαυμαζειν.
Ἀποδυσον τουτων την ψυχην, και οψει το καλλος αυτης και τον πλουτον δια των
ρηματων, δια των δογματων, δια της ολης των τροπων καταστασεως.
βʹ. Αισχυνεσθωσαν τοινυν οι Ἕλληνες, εγκαλυπτεσθωσαν και
καταδυεσθωσαν επι τοις αυτων φιλοσοφοις, και τηι πασης μωριας αθλιωτεραι αυτων
σοφιαι. Οι μεν γαρ παρ' αυτοις φιλοσοφοι κατα τον καιρον, ον εζων, ολιγους μολις
και σφοδρα ευαριθμητους ισχυσαν τα αυτων διδαξαι δογματα, και κινδυνου μικρου
καταλαβοντος και τουτους απωλεσαν· οι δε του Χριστου μαθηται, οι αλιεις, και
τελωναι, και σκηνοποιοι, εν ολιγοις ετεσι την οικουμενην απασαν προς την
αληθειαν επανηγαγον, και μυριων εξ εκεινου γινομενων κινδυνων, ου μονον ουκ
εσβεσθη το κηρυγμα, αλλα και ανθει και προς το μειζον επιδιδωσι· και φιλοσοφειν
εδιδαξαν ανθρωπους ιδιωτας και γηπονους και θρεμμασιν ομιλουντας. Ουτοι μετα
των αλλων απαντων και την παντων των αγαθων αιτιαν αγαπην εῤριζωμενην
εχοντες, εσπευσαν προς ημας τοσαυτην δραμοντες ελθειν οδον, και τα οικεια
περιπτυξασθαι μελη. Φερε ουν και ημεις αντι των δωρων τουτων, της αγαπης λεγω
και της διαθεσεως, εφοδια δοντες αυτοις, ουτως αυτους αποπεμψωμεν, και τον περι
των ορκων παλιν κινησωμεν λογον, ωστε προῤριζον εκ της διανοιας απαντων
ανασπασθηναι την πονηραν ταυτην συνηθειαν. 49.191 Βουλομαι δε προτερον μικρα
των πρωην ημιν ειρημενων αναμνησαι τημερον. Ἐπειδη γαρ της Περσιδος
απαλλαγεντες οι Ἰουδαιοι και της τυραννιδος ελευθερωθεντες εκεινης, προς την
οικειαν επανηλθον πατριδα, Ειδον δρεπανον, φησι, πετομενον μηκους πηχων εικοσι,
και πλατους πηχων δεκα· και του προφητου παιδευοντος αυτους ηκουον, οτι Αυτη
εστιν η αρα η εκπορευομενη επι προσωπον της γης, και εισερχομενη εις τον οικον
του ομνυοντος επι ψευδει, και καταλυσει εις το μεσον, και τα ξυλα και τους λιθους
καθελει παντας. Και τουτων αναγνωσθεντων τοτε, εζητουμεν τινος ενεκεν ουχι τον
ομοσαντα μονον, αλλα και την οικιαν αυτου καταλυει· και ταυτην ελεγομεν αιτιαν
ειναι, οτι των χαλεπωτατων αμαρτηματων τας τιμωριας βουλεται μενειν διηνεκεις
ο Θεος, ωστε τους μετα ταυτα σωφρονιζεσθαι παντας. Ἐπει ουν τον επιορκον
αποθανοντα αναγκη ταφηναι και τοις κολποις παραδοθηναι της γης, ωστε μη και τωι
σωματι την πονηριαν αυτου συνταφηναι, την οικιαν εποιησε χωμα, υπερ του τους
παριοντας απαντας ορωντας αυτην και την αιτιαν μανθανοντας της κατασκαφης
φυγειν την της αμαρτιας μιμησιν. Τουτο και επι Σοδομων εγενετο· επειδη γαρ
εξεκαυθησαν εν τηι ορεξει αυτων εις αλληλους, εξεκαυθη και της γης η φυσις υπο
του κατενεχθεντος ανωθεν πυρος· εβουλετο γαρ και ταυτης της αμαρτιας την
τιμωριαν μενειν διηνεκη. Και σκοπει του Θεου την φιλανθρωπιαν· ουχι τους
αμαρτανοντας αυτους εποιησε διηνεκως καιεσθαι μεχρι της παρουσης ημερας, αλλ'
εκεινους μεν απαξ εμπρησθεντας απεκρυψε, το δε προσωπον της γης κατακαυσας,
εις το μεσον απασι προυθηκε τοις μετα ταυτα βουλομενοις οραιν, και νυν φωνης
απασης λαμπροτερον πασαις ταις μετα ταυτα παραινει γενεαις η της γης οψις,
μονονουχι βοωσα και λεγουσα· Μη τολμησητε τα Σοδομων, ινα μη παθητε τα
Σοδομων. Ουδε γαρ ουτω λογος καθικεσθαι διανοιας ειωθεν, ως οψις φοβερα και τα
ιχνη της συμφορας φερουσα δια παντος του χρονου. Και μαρτυρουσιν οι εν τοις
χωριοις εκεινοις παραγενομενοι, οι πολλακις της Γραφης υπερ τουτων
διαλεγομενης ακουοντες, ου σφοδρα εδεισαν· επειδη δε ηλθον, και της χωρας
επεβησαν, και την οψιν αυτης ηφανισμενην ειδον απασαν, και τον εμπρησμον
εθεασαντο, και γην μεν ουδαμου φαινομενην, κονιν δε παντα και τεφραν,
καταπλαγεντες και πολλην απο της θεωριας εκεινης δεξαμενοι διδασκαλιαν
σωφροσυνης, ουτως απηλθον. Και γαρ αυτος ο της κολασεως τροπος της αμαρτιας
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον τροπον μεμιμηται. Καθαπερ γαρ εκεινοι μιξιν επεισηγαγον αγονον, ουκ εις
παιδοποιΐαν τελευτωσαν, ουτω δη και ο Θεος τιμωριαν επηγαγεν, η την γαστερα της
γης εποιησεν αγονον καθαπαξ, και καρπων ερημον απαντων. ∆ια τουτο και των
ομνυοντων τας οικιας καθαιρειν ηπειλησεν, ινα ετερους ταις εκεινων τιμωριαις
σωφρονεστερους ποιησηι.
γʹ. Ἐγω δε δεικνυμι σημερον ουχι μιαν και δυο και τρεις καθαιρεθεισας οικιας
απο των ορκων, αλλα πολιν ολοκληρον, και δημον θεοφιλη, και εθνος πολλης
απολαυσαν προνοιας αει, και φυλην πολλους διαφυγουσαν κινδυνους. Και γαρ
Ἱερουσαλημ, η πολις του Θεου, η την κιβωτον την αγιαν εχουσα και την λατρειαν
απασαν εκεινην, ενθα προφηται ησαν και Πνευματος χαρις, και κιβωτος, και πλακες
διαθηκης, και σταμνος η χρυση, ενθα αγγελοι πολλακις εφοιτων, αυτη η πολις,
μυριων 49.192 γενομενων πολεμων και πολλων αυτην επιδραμοντων βαρβαρων,
καθαπερ τειχος εξ αδαμαντος περιβεβλημενη, ουτω παντων αει κατεγελασεν
εκεινων, και της χωρας αφανισθεισης απασης ουδεν επασχε δεινον. Και ου τουτο
μονον εστι το θαυμαστον, αλλ' οτι και χαλεπην πολλακις δουσα πληγην τοις
πολεμιοις, ουτως αυτους εξεπεμψε, και τοσαυτης απηλαυσε παρα του Θεου της
προνοιας, ως αυτον τον Θεον λεγειν· Ὡς σταφυλην εν ερημωι ευρον τον Ἰσραηλ, και
ως σκοπον εν τηι συκηι πρωιμον ειδον πατερας αυτων. Και περι της πολεως αυτης
παλιν, Ὡς ρωγες ελαιας επ' ακρωι του μετεωρου, και ερουσι, Μη λυμηνηι αυτους.
Ἀλλ' ομως η του Θεου φιλη πολις, και τοσουτους διαφυγουσα κινδυνους, και εν
πολλαις αμαρτιαις συγγνωμης τυχουσα, και δυνηθεισα απαντων απαχθεντων των
αλλων μονη την αιχμαλωσιαν διαφυγειν, και απαξ, και δις, και πολλακις, απο ορκου
μονου κατηνεχθη· και πως, εγω λεγω. Ἐγενετο τις Σεδεκιας παρ' αυτοις βασιλευς·
ουτος ο Σεδεκιας τωι βασιλει των βαρβαρων τωι Ναβουχοδονοσορ ορκον εδωκεν,
ωστε μενειν επι της εκεινου συμμαχιας· μετα ταυτα απεστη και προς τον Αιγυπτιον
ηυτομολησε βασιλεα, των ορκων καταπτυσας, και τοσαυτα επαθεν, οσα αυτικα
ακουσεσθε. Προτερον δε αναγκαιον ειπειν την παραβολην του προφητου, δι' ης
απαντα ταυτα ηινιξατο. Ἐγενετο λογος Κυριου, φησι, προς με λεγων· Υιε ανθρωπου,
διηγησαι διηγημα, και ειπε παραβολην, και ερεις· Ταδε λεγει Ἀδωναι Κυριος· Ὁ
αετος ο μεγας, ο μεγαλοπτερυγος, ο μακρος τηι εκτασει, ο πληρης ονυχων. Ἀετον
ενταυθα τον βασιλεα των Βαβυλωνιων εκαλεσε, μεγαν δε αυτον και
μεγαλοπτερυγον ειπε, και μακρον τηι εκτασει και πληρη ονυχων ωνομασε, δια το της
στρατιας πληθος και το της δυναμεως μεγεθος και το ταχος της εφοδου· καθαπερ
γαρ τωι αετωι πτερυγες και ονυχες οπλα, ουτω τοις βασιλευσι στρατιωται και ιπποι.
Ουτος τοινυν ο αετος, φησιν, Ἔχει το ηγημα εισελθειν εις τον Λιβανον. Τι εστι το
ηγημα; Βουλην, γνωμην. Λιβανον δε την Ἰουδαιαν εκαλεσε, δια το πλησιον εκεινου
κεισθαι του ορους. Ειτα βουλομενος ειπειν τους ορκους και τας συνθηκας, Ἔλαβε,
φησιν, απο του σπερματος της γης, και εδωκεν εις το πεδιον το σποριμον λαβειν
ριζωσιν εν υδατι πολλωι· επιβλεπομενον εταξεν αυτο· και ανετειλε, και εγενετο εις
αμπελον ασθενουσαν και μικραν τωι μεγεθει, και εξετεινε τα κληματα αυτης επ'
αυτον, και αι ριζαι αυτης υποκατω αυτου ησαν. Ἄμπελον δε ενταυθα την πολιν
εκαλεσε την Ἱερουσαλημ· το δε ειπειν, οτι τα κληματα αυτης επ' αυτον εβαλε τον
αετον, και αι ριζαι αυτης υποκατω αυτου ησαν, τας συνθηκας εδηλωσε και την προς
αυτον συμμαχιαν, και οτι επεῤριψεν εαυτην επ' εκεινον. Ειτα βουλομενος δειξαι την
παρανομιαν, φησι· Και εγενετο αετος ετερος, περι του Αιγυπτιου βασιλεως λεγων,
μεγας και μεγαλοπτερυγος και πολυς τοις ονυξι, και η αμπελος αυτη περιπλεκομενη
επ' αυτον, και ο ελιξ αυτης επ' αυτον, και τα κληματα αυτης εξαπεστειλε του ποτισαι
αυτην. ∆ια τουτο ειπον· Ταδε λεγει Ἀδωναι Κυριος· Ει κατευθυνει, τουτεστι
παραβασα τον ορκον και τας συνθηκας, ει δυνησεται μειναι και σωθηναι, και μη
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαπεσειν. Ειτα δεικνυς, ως ουκ εστι τουτο, αλλ' απολειται παντως δια τον ορκον,
περι της κολασεως αυτης διαλεγεται, και την αιτιαν τιθησιν· Αι ριζαι γαρ αυτης,
φησι, της απαλοτητος, και ο καρπος σαπησεται, και ξηρανθησονται παντα τα
προσανατελλοντα αυτηι. Και δειξαι βουλομενος, οτι ουκ ανθρωπινηι δυναμει
καθαιρεθησεται, αλλ' επειδη τον 49.193 Θεον εξεπολεμωσεν εαυτηι δια τους ορκους
εκεινους, επηγαγεν· Ουκ εν βραχιονι μεγαλωι, ουδε εν λαωι πολλωι του εκσπασαι
αυτην εκ ριζων αυτης. Και η μεν παραβολη αυτη, παλιν δε αυτην σαφηνιζει ουτως
ειπων· Ἰδου ερχεται βασιλευς Βαβυλωνος επι Ἱερουσαλημ. Ειτα ειπων ετερα τινα
μεταξυ, λεγει τους ορκους και τας συμμαχιας· ∆ιαθησεται γαρ, φησι, προς αυτον
διαθηκην. Ειτα και την αποστασιαν δηλων, Και αποστησεται, φησιν, απ' αυτου του
εξαποστελλειν αγγελους εις Αιγυπτον του δουναι αυτωι ιππους και λαον πολυν. Και
μετα ταυτα επαγει, δεικνυς οτι δια τον ορκον ταυτα παντα γινεται τα της απωλειας·
Ει μη εν τωι τοπωι του βασιλεως του βασιλευσαντος αυτον, ος ητιμωσε την αραν μου,
και παρεβη την διαθηκην μου, εν μεσωι Βαβυλωνος τελευτησει, και ουκ εν δυναμει
μεγαληι, ουδε εν οχλωι πολλωι, οτι ητιμωσε την ορκωμοσιαν, του παραβηναι την
διαθηκην μου, η μην την ορκωμοσιαν μου, ην ητιμωσε, και την διαθηκην μου, ην
παρεβη, δωσω αυτην εις κεφαλην αυτου, και εκπετασω επ' αυτον το δικτυον μου.
Ὁραις πως ουχ απαξ, ουδε δις, αλλα και πλεονακις ειπεν, οτι δια τον ορκον ταυτα
παντα επασχεν εκεινος; και γαρ απαραιτητος εστιν ο Θεος, υβριζομενων ορκων. Ουκ
εκ της κολασεως δε μονης της επαχθεισης τηι πολει δια τον ορκον τουτον, τουτο
εστιν ιδειν, αλλα και εκ της μελλησεως και της αναβολης, οσην ποιειται ο Θεος την
σπουδην υπερ του μη καταπατεισθαι τους ορκους. Ἐγενετο γαρ, φησιν, εν τωι εννατωι
ετει της βασιλειας Σεδεκιου, εν τωι μηνι τωι δευτερωι, εν τηι δεκατηι του μηνος, ηλθεν
Ναβουχοδονοσορ ο βασιλευς Βαβυλωνος και πασα η δυναμις αυτου επι Ἱερουσαλημ·
και περιεκαθισεν αυτην, και περιωικοδομησεν αυτηι τειχος κυκλοθεν· και ηλθεν η
πολις εις συνοχην εως του ενδεκατου ετους Σεδεκιου του βασιλεως, εννατηι του
μηνος, και ενισχυσεν ο λιμος εν αυτηι τηι πολει, και ουκ ην αρτος του φαγειν τωι λαωι,
και εῤραγη η πολις. Ἠδυνατο μεν γαρ εκ πρωτης ευθεως αυτους παραδουναι της
ημερας και ποιησαι τοις πολεμιοις υποχειριους, αλλα δια τουτο χρονον εν μεσωι
τριων ετων τριβηναι συνεχωρησε, και πολιορκιας αυτους αισθεσθαι χαλεπωτατης
εποιησεν, ινα και τωι των στρατιωτων εξωθεν φοβωι και τωι συνεχοντι την πολιν
ενδον λιμωι σωφρονιζομενοι, και ακοντα τον βασιλεα καταναγκασωσιν υποταγηναι
τωι βαρβαρωι, και γενεσθαι τινα τωι αμαρτηματι παραμυθιαν. Και οτι τουτο εστιν
αληθες και ουκ εμος ο στοχασμος, ακουσον τι δια του προφητου φησι προς αυτον·
Ἐαν εξελθηις προς ηγεμονας βασιλεως Βαβυλωνος, ζησεται η ψυχη σου, και η πολις
αυτη ου μη κατακαυθηι εν πυρι, και ζησηι συ και η οικια σου. Ἐαν δε μη εξελθηις συ
προς τους αρχοντας βασιλεως Βαβυλωνος, παραδοθησεται η πολις αυτη εις χειρας
των Χαλδαιων, και κατακαυσουσιν αυτην, και συ ου μη σωθησηι εκ χειρος αυτων.
Και ειπεν ο βασιλευς· Λογον εχω των Ἰουδαιων των πεφευγοτων προς τους
Χαλδαιους, μη παραδωσι με εις χειρας αυτων, και καταμωκησωνται μου. Και ειπεν
Ἱερεμιας· Ου μη παραδωσουσι σε· ακουσον τον λογον Κυριου, ον εγω λαλω προς σε·
και βελτιον εσται σοι, και ζησεται η ψυχη σου· και ει μη θελησεις εξελθειν, ουτος ο
λογος, ον εδειξε μοι ο Κυριος· Πασαι αι γυναικες αι καταλειφθεισαι εν οικωι
βασιλεως Ἰουδα εξαγονται προς τους αρχοντας βασιλεως Βαβυλωνος, και αυται
λεγουσιν· Ἠπατησαν σε, και ηδυνηθησαν σοι ανδρες ειρηνικοι σου· κατισχυσουσιν
εν ολισθημασι ποδας σου· απεστρεψαν απο σου, και πασας τας γυναικας σου
εξαξουσι 49.194 προς τους Χαλδαιους, και ου μη σωθησηι εκ χειρος αυτων, οτι εν
χειρι βασιλεως Βαβυλωνος συλληφθησηι, και η πολις αυτη κατακαησεται πυρι. Ἀλλ'
επειδη ουκ επεισε ταυτα λεγων, αλλ' εμεινεν επι της αμαρτιας και της παρανομιας,
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα τρια ετη την πολιν παρεδωκεν ο Θεος, και την εαυτου φιλανθρωπιαν επιδειξας
και την αγνωμοσυνην την εκεινου. Και εισελθοντες μετ' ευκολιας πολλης
ενεπρησαν τον οικον του Κυριου και τον οικον του βασιλεως και τους οικους
Ἱερουσαλημ, και παντα οικον μεγαν ενεπρησεν ο αρχιμαγειρος, και το τειχος
Ἱερουσαλημ καθειλε, και πανταχου πυρ ην βαρβαρικον, του ορκου των εμπρησμων
στρατηγουντος και την φλογα πανταχου περιαγοντος· και το καταλειφθεν του λαου
εν τηι πολει και τους προσκεχωρηκοτας τωι βασιλει μετυκισεν ο αρχιμαγειρος· Και
τους στυλους τους χαλκους τους εν οικωι Κυριου κατεκοψαν οι Χαλδαιοι, και τας
βασεις, και την θαλασσαν την χαλκην την εν οικωι Κυριου συνεκοψαν οι Χαλδαιοι,
και τους λεβητας, και τας κρεαγρας, και τας φιαλας, και τας θυΐσκας, και παντα τα
σκευη τα χαλκα, εν οις ελειτουργουν εν αυτοις, ελαβον, και τα πυρεια, και τας
φιαλας τας χρυσας και αργυρας ελαβον, και των στυλων των δυο, και των βασεων,
και της θαλασσης, ην εποιησεν ο Σολομων εν οικωι Κυριου, ελαβε Ναβουζαρδαν ο
αρχιμαγειρος· και ελαβεν τον Σαρεα τον ιερεα τον πρωτον, και τον Σαφαν τον ιερεα
τον δευτερον, και τους τρεις τους φυλασσοντας τον σταθμον, και εκ της πολεως
ευνουχον ενα τον καθεσταμενον επι τους ανδρας τους πολεμουντας, και πεντε
ανδρας τους ορωντας το προσωπον του βασιλεως, και τον Σαφαν τον
αρχιστρατηγον, και τον γραμματεα, και εξηκοντα ανδρας· και ελαβεν αυτους, και
απηγαγεν αυτους προς τον βασιλεα Βαβυλωνος, και επαταξεν αυτους ο βασιλευς, και
εθανατωσεν αυτους. Ἀναμνησθητι μοι ουν της δρεπανης νυν της πετομενης και
καταλυουσης εν τωι οικωι του ομνυοντος, και καθαιρουσης τους τοιχους και τα ξυλα
και τους λιθους· αναμνησθητι μοι, πως ο ορκος ουτος εισελθων εν τηι πολει και
οικιας και ναον και τειχη και οικοδομηματα λαμπρα καθειλε, και χωμα την πολιν
εποιησε, και ουτε τα Ἅγια των αγιων, ουτε τα σκευη τα ιερα, ουτε αλλο ουδεν
απεστρεψε την κολασιν και την τιμωριαν εκεινην δια το παραβαθηναι τον ορκον.
Και η μεν πολις ουτως ελεεινως κατελυετο· ο δε βασιλευς ελεεινοτερα και
οδυνηροτερα τουτων επασχε· και καθαπερ τα οικοδομηματα καθειλεν αυτη η
δρεπανη η πετομενη, ουτω και τουτον φευγοντα καθειλεν· Ἐξηλθε γαρ ο βασιλευς,
φησι, νυκτος οδον πυλης, και οι Χαλδαιοι εκυκλουν την πολιν, και κατεδιωξε
δυναμις των Χαλδαιων οπισω του βασιλεως, και κατελαβον αυτον, και συνελαβον
τον βασιλεα, και ηγαγον αυτον προς τον βασιλεα Βαβυλωνος, και ελαλησεν ο
βασιλευς Βαβυλωνος μετα Σεδεκιου κρισιν, και εσφαξε τους υιους αυτου ενωπιον
αυτου, και τους οφθαλμους Σεδεκιου εξετυφλωσε· και εδησεν αυτον εν πεδαις, και
απηγαγεν αυτον εις Βαβυλωνα. Τι εστιν, Ἐλαλησε μετ' αυτου κρισιν; Ἀπηιτησεν
αυτον ευθυνας, εδικασατο μετ' αυτου, και πρωτον τους υιους αυτου κατεσφαξεν, ινα
θεωρος γενηται της οικειας συμφορας, και την τραγωιδιαν εκεινην ιδηι την ελεεινην,
και τοτε αυτον εξετυφλωσε. Τινος ενεκεν τουτο παλιν γινεται; Ἵνα διδασκαλος τοις
βαρβαροις απελθηι και τοις εκει κατοικουσιν Ἰουδαιοις, και ινα μαθωσιν οι
βλεποντες δια του πεπηρωμενου, ποσον κακον ο ορκος· ουκ εκεινοι δε μονον, αλλα
και οι παρα την οδον παντες οικουντες δεδεμενον και πεπηρωμενον ορωντες
μανθανωσι δια της συμφορας της 49.195 αμαρτιας το μεγεθος. ∆ια τουτο ο μεν των
προφητων φησιν, Ουκ οψεται Βαβυλωνα· ο δε λεγει, οτι Εις Βαβυλωνα απαχθησεται.
Και δοκει μεν εναντια ειναι η προφητεια· ουκ εστι δε, αλλ' αμφοτερα ταυτα αληθη.
Και γαρ Βαβυλωνα ουκ ειδε, και εις Βαβυλωνα απηχθη. Πως ουν Βαβυλωνα ουκ
ειδεν; Ὅτι εν τηι Ἰουδαιαι τηνπηρωσιν υπεστη· ενθα γαρ ο ορκος ηθετηθη, εκει και
εξεδικειτο και την τιμωριαν αυτος υπεμεινε. Πως δε απηχθη εις Βαβυλωνα;
Αιχμαλωτος γενομενος. Ἐπειδη γαρ δυο ησαν αι τιμωριαι, πηρωσις και αιχμαλωσια,
διενειμαντο αυτας οι προφηται, και ο μεν, Ουκ οψεται, φησι, Βαβυλωνα; την
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πηρωσιν αυτου λεγων· ο δε φησιν· Εις Βαβυλωνα απαχθησεται· την αιχμαλωσιαν
αυτου αινιττομενος.
δʹ. Ταυτα ουν ειδοτες, αδελφοι, και τα ειρημενα και τα προ τουτων λεχθεντα
συλλεγοντες, παυσωμεθα ποτε της πονηρας ταυτης συνηθειας, ναι δεομαι και
αντιβολω παντων υμων. Ει γαρ εν τηι Παλαιαι, οτε ου την ακριβη φιλοσοφιαν
απηιτουντο οι Ἰουδαιοι, αλλα πολλη συγκαταβασις ην, τοσαυτη οργη γεγονε δι'
ορκον ενα, τοσαυτη αλωσις και αιχμαλωσια· τι εικος υποστησεσθαι νυν τους
ομνυοντας μετα νομον κωλυοντα τουτο ποιειν και τοσαυτην εντολων προσθηκην;
Μη γαρ τουτο εστι το ζητουμενον, οπως εις συναξιν ελθωμεν και ακουσωμεν των
λεγομενων; Τουτο μεν ουν και κριμα μειζον εστι και κολασις απαραιτητος, οταν
συνεχως ακουοντες μη ποιωμεν τα λεγομενα. Τινα γαρ εξομεν απολογιαν, τινα δε
συγγνωμην, οταν εκ πρωτης ηλικιας ημεις αχρις εσχατης πολιας ενταυθα
συναγομενοι και τοσαυτης απολαυοντες διδασκαλιας, ομοιοι μενωμεν εκεινοις, και
μηδε εν ελαττωμα διορθωσασθαι σπουδαζωμεν; Μη μοι τις λοιπον συνηθειαν
προβαλλεσθω· δια γαρ τουτο αγανακτω και οργιζομαι, οτι συνηθειας περιγενεσθαι
ου δυναμεθα, και ει συνηθειας μη περιγενωμεθα, πως περιεσομεθα επιθυμιας;
Ἐκεινης η ριζα απο της φυσεως εχει την αρχην· το μεν γαρ επιθυμειν, φυσικον· το δε
κακως επιθυμειν, της προαιρεσεως λοιπον· το μεντοι ομνυναι ουδε την αρχην εκ της
προαιρεσεως ελαβεν, αλλ' εκ ραιθυμιας μονης. Και ινα μαθηις, οτι ουκ εκ της
δυσκολιας του πραγματος, αλλα παρα την ολιγωριαν την ημετεραν μεχρι τοσουτου
το αμαρτημα προυβη τουτο, εννοησωμεν ποσα πολλωι τουτων δυσκολωτερα
κατορθουσιν ανθρωποι, και ταυτα μηδεμιαν αμοιβην προσδοκωντες εκειθεν·
εννοησωμεν τινα ο διαβολος επεταξε, πως επιπονα, πως επιμοχθα, και ουκ εγενετο
κωλυμα η δυσκολια τοις επιταγμασι. Τι γαρ αν γενοιτο δυσκολωτερον, ειπε μοι, αλλ'
η οταν τις νεος τοις βουλομενοις καταμαλαττειν αυτον και λυγιζειν αυτου τα μελη
παραδους εαυτον, φιλονεικοιη προς ακριβειαν τροχου δικην το σωμα απαν καμπτειν
και στρεφεσθαι επι του εδαφους, και δια των οφθαλμων και δια της των χειρων
περιαγωγης και της αλλης δινησεως εις το θηλυ γενος εκβηναι βιαζηται, και μητε
την δυσκολιαν των γινομενων, μητε την αισχυνην την απο τουτων λογιζηται; τους
δε επι της ορχηστρας παλιν επισυρομενους, και καθαπερ πτεροις τας κωλοις
κεχρημενους του σωματος, τις ουκ αν ορων εκπλαγειη; οι δε μαχαιρας εναλλαξ εις
τον αερα ακοντιζοντες, και πασας απο της λαβης δεχομενοι παλιν, τινα ουκ αν
καταισχυνοιεν των υπερ της αρετης ουδενα βουλομενων αναδεξασθαι πονον; η τι αν
τις ειποι περι εκει 49.196 νων των ανδρων, οι κοντον επι του μετωπου βασταζοντες,
καθαπερ δενδρον εῤριζωμενον επι της γης, ουτως ακινητον διατηρουσι; Και ου
τουτο μονον εστι το θαυμαστον, αλλ' οτι και παιδια μικρα επ' ακρου του ξυλου
παλαιειν αλληλοις παρασκευαζουσι, και ουτε χειρες ουτε αλλο τι του σωματος
μερος, αλλα το μετωπον μονον δεσμου παντος ασφαλεστερον φερει τον κοντον
εκεινον ασειστον. Ἕτερος παλιν επι σχοινου στενωτατης μετα τοσαυτης αδειας
βαδιζει, μεθ' οσης οι τα υπτια πεδια κατατρεχοντες. Ἀλλ' ομως ταυτα τα και ταις
εννοιαις αφορητα ειναι δοκουντα, τηι τεχνηι γεγονε δυνατα. Τι τουτων εχομεν ειπειν
επι των ορκων, ειπε μοι; ποιαν δυσκολιαν; ποιον ιδρωτα; ποιαν τεχνην; ποιον
κινδυνον; Ὀλιγης χρεια σπουδης μονον ημιν, και ταχεως το παν ημιν ανυσθησεται.
Και μη μοι λεγε, οτι το πλεον κατωρθωσα, αλλ' ει μη το παν κατωρθωσας, μηδεν
μηδεπω πεποιηκεναι νομιζε· το γαρ ολιγον τουτο αμεληθεν και το λοιπον απαν
καθαιρει. Πολλακις γουν οικιας οικοδομησαντες ανθρωποι, και τον οροφον
επιθεντες, μιας κεραμιδος αποτιναχθεισης, μη ποιησαμενοι σπουδην, ολοκληρον τον
οικον απωλεσαν. Και επι ιματιων δε το αυτο τουτο συμβαινον ιδοι τις αν· και γαρ και
εκει μικρον ρηγμα γενομενον και μη ραφεν, πολυ το σχισμα εποιησε. Τουτο και επι
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των χειμαῤρων συμβαινει πολλακις· και γαρ εκεινοι μικρας αν επιλαβωνται μονον
εισοδου, ολοκληρον το ρευμα εισαγουσι. Και συ τοινυν ει και παντοθεν σαυτον
ετειχισας, μικρον δε υπολειπεται μερος λοιπον, και τουτο αποφραξον τωι διαβολωι,
ινα εστηριγμενος ηις παντοθεν. Ειδες την δρεπανην; ειδες την κεφαλην Ἰωαννου;
ηκουσας της ιστοριας της κατα τον Σαουλ; ηκουσας της αιχμαλωσιας της Ἰουδαικης
τον τροπον; μετα δε τουτων παντων ηκουσας της αποφασεως του Χριστου λεγουσης,
οτι ου το επιορκειν μονον, αλλα και το ομνυειν οπωσουν διαβολικον εστι, και ολον
του πονηρου το κατασκευασμα; εμαθες οτι πανταχου τοις ορκοις επονται επιορκιαι;
Ταυτα δη παντα συναγαγων εγγραψον τηι διανοιαι σου. Ουχ οραις, πως αι γυναικες
και τα μικρα παιδια αντι φυλακης μεγαλης Ευαγγελια εξαρτωσι του τραχηλου, και
πανταχου περιφερουσιν, οπουπερ αν απιωσιν; Συ τα παραγγελματα του Ευαγγελιου
και τους νομους εγγραψον σου τηι διανοιαι. Ου χρεια χρυσιου και κτηματων ενταυθα,
ουτε βιβλιον πριασθαι, προαιρεσεως δε μονης και διαθεσεως ψυχης διεγηγερμενης,
και ασφαλεστερον εξεις το Ευαγγελιον, ουκ εξωθεν περιφερων, αλλ' ενδον αυτο τοις
της ψυχης αποτιθεμενος ταμειοις. Ἀνισταμενος τοινυν απο της κλινης, και την
οικιαν εκβαινων την σεαυτου, τον νομον επιλεγε τουτον, Ἐγω δε λεγω υμιν, μη
ομοσαι ολως, και εσται σοι διδασκαλια το ρημα· ουδε γαρ πολλου δει πονου, αλλα
μικρας προσοχης μονον. Και οτι τουτο εστιν αληθες, ευδηλον εκειθεν· Τον υιον σου
καλεσας φοβησον, και απειλησον αυτωι επιθησειν πληγας ολιγας, ει μη κατορθωσειε
τον νομον τουτον, και οψει ως ευθεως αποστησεται της συνηθειας. Πως ουν ουκ
ατοπον, ει τα μεν μικρα παιδια τον παρ' ημων δεδοικοτα φοβον περιγενοιτο της
εντολης, ημεις δε μηδε ουτω φοβουμεθα τον Θεον, ως ημας οι υιοι δεδοικασιν; Ὅπερ
ουν και πρωην ειπον, τουτο και νυν λεγω. Νομον εαυτοις θωμεν, μη προτερον μη
δημοσιων, μη ιδιωτικων αψασθαι πραγματων, εως αν τουτον εκ 49.197 πληρωσωμεν
τον νομον, και παντως υπο της αναγκης συνωθουμενοι περιεσομεθα ραιδιως, και
κοσμησομεν μεν εαυτους, κοσμησομεν δε και την πολιν απασαν. Ἐννοησον γαρ
ηλικον εστι πανταχου της οικουμενης ταυτα ακουειν, ως εν Ἀντιοχειαι κεκρατηκεν
εθος Χριστιανοις πρεπον, και ουδενος ακουσηι, καν μεγιστη αναγκη επικεηται, ορκον
προιεμενου. Παντως ακουσονται ταυτα αι γειτονες πολεις· μαλλον δε ουχ αι
γειτονες μονον, αλλα και προς αυτα τα περατα της γης ο λογος αφιξεται· και γαρ
εικος, και υμιν επιμιγνυμενους εμπορους, και εντευθεν ετερους αφικνουμενους
ταυτα απαγγελλειν απαντα. Ὅταν ουν αλλας πολεις εγκωμιαζοντες πολλοι λιμενας
λεγωσι, και αγοραν, και αφθονιαν ωνιων, δοτε τοις εντευθεν αφικνουμενοις λεγειν,
οτι οπερ εστιν εν Ἀντιοχειαι, τουτο ουδαμου των αλλων πολεων εστιν 49.198 ιδειν·
ελοιντο γαρ αν οι ανθρωποι οι την πολιν εκεινην οικουντες την γλωτταν εκκοπηναι
προτερον, η ορκον απο του στοματος προεσθαι. Τουτο υμιν κοσμος εσται και
ασφαλεια· ου μονον δε, αλλα και μισθον οισει πολυν. Και γαρ παντως ζηλωσουσιν
υμας ετεροι και μιμησονται· ει γαρ ενα τις και δυο κερδανας τοσουτον ληψεται
μισθον παρα του Θεου, οι την οικουμενην απασαν παιδευοντες ποσας ου ληψεσθε
τας αμοιβας; Χρη τοινυν σπουδαζειν και εγρηγορεναι και νηφειν, ειδοτας ως ουχι
των οικειων κατορθωματων μονον, αλλα και των ετεροις κατορθουμενων
αντιδοσιν ληψομεθα μεγιστην, και πολλης παρα του Θεου της ευνοιας απολαυσομεν·
ης γενοιτο διηνεκως παντας ημας απολαυσαντας τυχειν της βασιλειας των
ουρανων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα, και το κρατος συν τωι Πατρι
και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49.197 Ὅτι ουκ αρκει η νηστεια της Τεσσαρακοστης προς το
δυνασθαι κοινωνειν, αλλα και δει της κατα ψυχην αρετης πρωτης· και
πως δυνατον μη μνησικακειν, και οτι πολυς τωι Θεωι του νομου τουτου
λογος, και οτι προ της γεεννης το μνησικακειν κολαζει τους αλοντας·
και περι της των ορκων αποχης, και περι των μη κατωρθωκοτων το μη
ομνυειν. Ὁμιλια κʹ.
αʹ. Προς το τελος ημιν της νηστειας λοιπον ο καιρος επειγεται· ουκουν και
ημεις προς πλειονα εαυτους επιδωμεν αρετην. Ὥσπερ γαρ ουδεν οφελος των
πολλων διαυλων τοις τρεχουσιν, αν των βραβειων εκπεσωσιν· ουτως ουδε ημιν
εσται τι κερδος απο των πολλων πονων και ιδρωτων των περι την νηστειαν, εαν μη
μετα καθαρου συνειδοτος δυνηθωμεν της ιερας απολαυσαι τραπεζης. ∆ια τουτο
νηστεια και τεσσαρακοστη, και τοσουτων ημερων συναξεις και ακροασεις και ευχαι
και διδασκαλιαι, ινα παντι τροπωι τα παρα παντα τον ενιαυτον ημιν αμαρτηματα
προστριβεντα δια της σπουδης ταυτης των θεικων ενταλματων αποσμηξαμενοι,
μετα παῤρησιας πνευματικης μετασχωμεν ευλαβως της αναιμακτου εκεινης θυσιας,
ως, αν μη τουτο ηι, ματην και εικη και επ' ουδενι χρησιμωι τον τοσουτον υπεστημεν
πονον. Ἕκαστος τοινυν αναλογιζεσθω παρ' εαυτωι, ποιον ελαττωμα διωρθωσε,
ποιον κατορθωμα προσεκτησατο, ποιαν αμαρτιαν απεβαλετο, ποιαν κηλιδα
απενιψατο, κατα τι βελτιων εγενετο· καν μεν ευρηι πλεον τι γενομενον απο της
νηστειας εαυτωι προς την καλην ταυτην εμποριαν, και συνιδηι πολλην εαυτωι
πεποιημενωι των τραυματων την επιμελειαν, προσερχεσθω· ει δε ημελημενος εμεινε,
νηστειαν μονον εχων επιδειξασθαι, των δε αλλων ουδεν κατωρθωκως, εξω μενετω,
και τοτε εισιτω, οταν απαντα εκκαθαρηι τα αμαρτηματα. Μηδεις μονηι τηι νηστειαι
επιστηριζεσθω, εαν τοις κακοις εμεινεν αδιορθωτος. Τον μεν γαρ μη 49.198
νηστευοντα εικος και συγγνωμης τυχειν, σωματος ασθενειαν προβαλλομενον· τον
δε μη διορθωσαντα εαυτου τα πλημμεληματα, αμηχανον απολογιας τυχειν. Ουκ
ενηστευσας δια την της σαρκος ασθενειαν· τοις εχθροις σου τινος ενεκεν ου
κατηλλαγης, ειπε μοι; Μη και ενταυθα ασθενειαν σωματος προβαλεσθαι εχεις; Παλιν
αν βασκανιαν και φθονον μενηις εχων, ποιαν εξεις απολογιαν, ειπε μοι; Ουδαμου γαρ
εν τουτοις τοις ελαττωμασιν επι σωματος ασθενειαν εστι καταφυγειν. Και τουτο της
του Χριστου φιλανθρωπιας εργον εγενετο, το τας κυριωτατας των εντολων και
συνεχουσας ημων την ζωην μηδεν απο της του σωματος ασθενειας παραβλαπτεσθαι.
Ἐπει ουν παντων μεν ομοιως δεομεθα των ιερων νομων, μαλιστα δε παντων του
κελευοντος μηδενα εχειν εχθρον, μηδε μενειν οργιζομενον διηνεκως, αλλα
καταλλαττεσθαι ευθεως, φερε περι ταυτης υμιν διαλεχθωμεν σημερον της εντολης.
Ὡς γαρ τον πορνευοντα και τον βλασφημουντα αμηχανον μετασχειν της ιερας
τραπεζης· ουτω τον εχθρον εχοντα και μνησικακουντα, αδυνατον απολαυσαι
κοινωνιας αγιας· και μαλα εικοτως. Ὁ μεν γαρ πορνευσας και μοιχευσας ομου τε
επληρωσε την επιθυμιαν, και τελος εδωκε τηι αμαρτιαι, καν θελησηι νηψας
ανενεγκειν απο του πτωματος πολλην μετα ταυτα επιδειξαμενος την μετανοιαν,
εχει τινα παραμυθιαν· ο δε μνησικακων καθ' εκαστην ημεραν εργαζεται την
αμαρτιαν, και ουδεποτε αυτην απαρτιζει. Ἐκει γεγονε το πλημμελημα, και
επληρωθη η αμαρτια· ενταυθα δε καθ' εκαστην ημεραν τολμαται η αμαρτια· τινα ουν
εξομεν, ειπε μοι, συγγνωμην τοιουτωι πονηρωι θηριωι παραδιδοντες εαυτους εκοντες;
Πως δε βου 49.199 λει τον ∆εσποτην ημερον σοι γενεσθαι και πραον, τωι συνδουλωι
γενομενος αυτος χαλεπος και ασυγγνωστος; Ἀλλ' υβρισε σε ο συνδουλος; και συ τον
Θεον υβριζεις πολλακις. Που δε ισον συνδουλος και δεσποτης; Και αυτος μεν ενια
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεν που ηδικημενος ισως υβρισε, και παρωξυνθης· συ δε τον ∆εσποτην υβριζεις, ουκ
ηδικημενος ουδε επηρεαζομενος, αλλ' ευεργετουμενος καθ' εκαστην υπ' αυτου την
ημεραν. Ἐννοησον τοινυν, οτι ει βουληθειη μετα ακριβειας τα εις αυτον γινομενα ο
Θεος εξεταζειν, ουδε μιαν βιωσομεθα την ημεραν. Ἁμαρτιας γαρ, φησιν ο προφητης,
εαν παρατηρησηις, Κυριε, τις υποστησεται; Και ινα παρω τα αλλα παντα, α το
συνειδος εκαστου των αμαρτανοντων επισταται, και ων ουκ εχει μαρτυρας
ανθρωπους, αλλα τον Θεον μονον, των φανερων τουτων και ωμολογημενων αν
απαιτηθωμεν λογον, ποιαν εν τουτοις εξομεν συγγνωμην; Ἂν εξετασηι την ραιθυμιαν
ημων την εν ταις ευχαις, και την ολιγωριαν, και οτι εμπροσθεν Θεου εστωτες και
παρακαλουντες αυτον, ουδε τοσαυτην αυτωι παρεχομεν αιδω και τιμην, οσην τοις
δεσποταις οι δουλοι, οσην τοις αρχουσιν οι στρατιωται, οσην τοις φιλοις οι φιλοι;
Φιλωι μεν γαρ διαλεγομενος μετα του προσεχειν τουτο ποιεις, Θεωι δε εντυγχανων
υπερ αμαρτηματων, υπερ πλημμεληματων τοσουτων συγχωρησιν αιτων, και
συγγνωμην αξιων σοι γενεσθαι, ραιθυμεις πολλακις, και των γονατων σου χαμαι
κειμενων, πολλαχου της αγορας και της οικιας πλανασθαι σου την διανοιαν εαις, του
στοματος σου ληρουντος εικη και ματην· και τουτο ουχ απαξ ουδε δις, αλλα και
πολλακις πασχομεν. Ἂν τοινυν τουτο μονον εξετασαι θελησηι ο Θεος, αρα εξομεν
συγγνωμην; αρα δυνησομεθα απολογιας τυχειν; Ουκ εγωγε οιμαι. βʹ. Τι δε, αν τας
κακηγοριας, ας καθ' εκαστην ημεραν αλληλους λεγομεν κακως, εις μεσον παραγαγηι,
και τας κρισεις τας ακαιρους, εν αις κατακρινομεν τον πλησιον ουδεν εχοντες
πραγμα, αλλα φιλαιτιοι τινες οντες και μεμψιμοιροι, τι δυνησομεθα απολογησασθαι
και ειπειν; Ἂν δε τας περιεργους ημων οψεις εξετασηι, και τας πονηρας επιθυμιας, ας
εχομεν εν διανοιαι, πολλακις αισχρους και ακαθαρτους αναδεχομενοι λογισμους απο
της ανεξεταστου των οφθαλμων πλανης, ποσην υποστησομεθα δικην; Της δε
λοιδοριας ημας αν απαιτησηι λογον Ὃς γαρ αν ειπηι, φησι, τωι αδελφωι αυτου, Μωρε,
ενοχος εσται εις την γεενναν του πυρος, αρα δυνησομεθα διαραι το στομα; η χαναι
μεν ολως, η μικρον η μεγα τι προς τουτο ειπειν; Τας δε κενοδοξιας, ας υπομενομεν
και ευχομενοι και νηστευοντες και ελεημοσυνην ποιουντες, αν εξετασωμεν, ου λεγω
ο Θεος, αλλ' ημεις αυτοι οι ημαρτηκοτες, αρα δυνησομεθα εις τον ουρανον
αναβλεψαι; Τους δε δολους, ους κατ' αλληλων ραπτομεν, νυν μεν παροντα
επαινουντες τον αδελφον, και ως φιλωι διαλεγομενοι, αποντα δε κατηγορουντες,
αρα υποστησομεθα τας υπερ τουτων κολασεις; Τι δε τους ορκους; τι δε το ψευδος; τι
δε τας επιορκιας, τους αδικους θυμους, την βασκανιαν, ην βασκαινομεν πολλακις
ευδοκιμουσιν, ουκ εχθροις μονον, αλλα και φιλοις; και οτι ηδομεθα πασχοντων
ετερων κακως, και νομιζομεν παραμυθιαν της οικειας συμφορας τας αλλοτριας
δυσημεριας; Της δε εν ταις συναξεσι ραιθυμιας αν απαιτησηι τας ευθυνας, τι αν
παθοιμεν; Ἴστε γαρ δηπου τουτο, οτι πολλακις αυτου του Θεου διαλεγομενου προς
παντας ημας 49.200 δια του προφητου, πολλους και μακρους προς τον πλησιον
ποιουμεθα λογους περι των ουδεν ημιν προσηκοντων. Ἂν τοινυν παντα παρεις τα
αλλα ταυτης της αμαρτιας θελησηι δικην απαιτησαι ημας, ποια σωτηριας εσται ημιν
ελπις; Μη γαρ δη μικρον ειναι νομισηις το πλημμελημα· αλλ' ει βουλει το μεγεθος
αυτου κατιδειν, επ' ανθρωπων αυτο τουτο εξετασον, και τοτε οψει της αμαρτιας το
μεγεθος. Τολμησον αρχοντος προς σε φθεγγομενου, μαλλον δε φιλου τινος των
ολιγωι σεμνοτερων, αφεις αυτον προς τον οικετην διαλεγεσθαι τον σαυτου, και τοτε
οψει ηλικον τολμαις επι του Θεου τουτο ποιων. Ἐαν γαρ ηι τις των περιφανεστερων
εκεινος, και δικην σε απαιτησηι της υβρεως· αλλ' ο Θεος τοσαυτα και πλειονα τουτων
καθ' εκαστην υβριζομενος την ημεραν, ου παρ' ενος, και δυο, και τριων ανθρωπων,
αλλα παρα παντων σχεδον ημων, ανεχεται και μακροθυμει και ουκ επι τουτοις
μονον, αλλα και εφ' ετεροις πολλωι χαλεπωτεροις. Ταυτα μεν γαρ εστι τα
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωμολογημενα και πασι δηλα, και υπο παντων σχεδον τολμωμενα· εστι δε και ετερα,
απερ το των αμαρτανοντων συνειδος οιδεν· εαν απαντα ταυτα εννοησωμεν και προς
εαυτους αναλογισωμεθα, καν απαντων ωμεν ωμοτεροι και απηνεστεροι, το πληθος
των αμαρτιων ημων σκοπησαντες, απο του φοβου και της αγωνιας ουδε μνησθηναι
της παρ' ετερων εις ημας γεγενημενης υβρεως δυνησομεθα. Ἀναμνησθητι του
ποταμου του πυρος, του σκωληκος του ιοβολου, της φοβερας κρισεως, καθ' ην
απαντα γυμνα και τετραχηλισμενα· εννοησον, οτι τα κρυπτομενα νυν εκκαλυπτεται
τοτε. Ἂν τοινυν αφηις τωι πλησιον τα αμαρτηματα, απερ εκκαλυπτεσθαι μελλει τοτε,
ταυτα ενταυθα αφανιζεται παντα, και απελευσηι μηδεν επισυρομενος ων
επλημμελησας, ωστε μειζονα λαμβανεις, η διδως. Και γαρ πολλα πολλακις
ημαρτηκαμεν τοιαυτα, α μηδεις ετερος οιδεν· ειτα εννοουντες οτι κατα την ημεραν
εκεινην προ των οφθαλμων απαντων κεισεται ημων τα αμαρτηματα εν τωι κοινωι
της οικουμενης θεατρωι, της κολασεως χαλεπωτερον αλγουμεν, πνιγομενοι και
αγχομενοι τωι συνειδοτι. Ἀλλα την τοσαυτην αισχυνην, τα τοσαυτα αμαρτηματα, την
τοσαυτην κολασιν εστιν απονιψασθαι δια της εις τον πλησιον συγχωρησεως· και γαρ
ουδεν ταυτης ισον εστι της αρετης. Βουλει μαθειν ταυτης της αρετης την δυναμιν;
Ἐαν στηι Μωυσης και Σαμουηλ, φησι, προ προσωπου μου, ουκ εστιν η ψυχη μου προς
αυτους. Ἀλλ' ομως ους ουκ ηδυνατο Μωυσης και Σαμουηλ εξαρπασαι της οργης του
Θεου, αυτη ηδυνατο εξαρπασαι η εντολη· δια τουτο εκεινοις, οις ταυτα ειπε, συνεχως
παρεκελευετο λεγων· Κακιαν εκαστος τωι αδελφωι αυτου μη μνησικακειτω εν ταις
καρδιαις υμων· και, Την κακιαν του πλησιον αυτου εκαστος μη λογιζεσθω. Ουκ
ειπεν, Ἄφες, μονον, αλλα, Μηδε εχε εν διανοιαι, μηδε λογιζου· αφες την οργην
απασαν, αφανισον το ελκος. ∆οκεις μεν γαρ εκεινον αμυνεσθαι, προτερον δε
σεαυτον βασανιζεις, καθαπερ δημιον ενδοθεν περιστησας σου πανταχοθεν τον
θυμον, και καταξαινων σαυτου τα σπλαγχνα. Τι γαρ γενοιτ' αν αθλιωτερον
ανθρωπου διηνεκως οργιζομενου; Και καθαπερ οι μεμηνοτες ουδεποτε απολαυουσι
γαληνης, ουτως ο μνησικακων και εχθρον εχων, ουδεποτε απολαυσεται τινος
ειρηνης, διηνεκως φλεγμαινων, και τον χειμωνα των λογισμων καθ' εκαστην 49.201
αυξων την ημεραν, τα ρηματα αναμιμνησκομενος και τα πραγματα, και προς αυτην
την προσηγοριαν του λελυπηκοτος απεχθως εχων. Καν το ονομα μονον ειπηις του
εχθρου, εκθηριουται και πολλην ενδον υπομενει την οδυνην· καν ψιλην ιδηι την
οψιν μονον, δεδοικε και τρεμει, καθαπερ τα εσχατα πασχων κακα· καν τινας των
εκεινωι προσηκοντων, καν ιματιον, καν οικιαν, καν στενωπον θεασηται, υπο παντων
βασανιζεται των ορωμενων. Καθαπερ γαρ των φιλουμενων και τα ιματια, και τα
προσωπα, και τα υποδηματα, και αι οικιαι, και οι στενωποι πτερουσιν ημας ευθεως
οφθεντες· ουτω των εχθρων και μισουμενων καν οικετην, καν φιλον, καν οικιαν,
καν στενωπον ιδωμεν, καν οτιουν ετερον, υπο παντων δακνομεθα, και πυκναι και
συνεχεις ημιν αφ' εκαστου των ορωμενων πληγαι γινονται.
γʹ. Τις ουν χρεια της τοιαυτης πολιορκιας, τοσαυτης βασανου και κολασεως;
Ει γαρ και μη γεεννα προηπειλητο τοις μνησικακοις, δια την εκ του πραγματος ημιν
γινομενην βασανον αφειναι τα αμαρτηματα τοις λελυπηκοσιν εχρην· οταν δε και
αθανατοι μενωσιν αι τιμωριαι, τι γενοιτ' αν ανοητοτερον του και ενταυθα και εκει
κολαζοντος μεν εαυτον, νομιζοντος δε τον εχθρον τιμωρεισθαι; Ἄν τε γαρ
ευδοκιμουντα ιδωμεν, απολλυμεθα υπο της αθυμιας· καν δυσπραγουντα, δεδοικαμεν
μη τις γενηται δεξια παλιν μεταβολη· αμφοτερων δε τουτων ημιν κειται κολασις
απαραιτητος. Ἐπι γαρ τωι υποσκελισματι του εχθρου σου, φησι, μη επαιρου. Και μη
μοι λεγε των αδικηματων το μεγεθος· ου γαρ τουτο εστι το ποιουν μενειν παρα σοι
την οργην, αλλα το μη μεμνησθαι σε των οικειων πλημμεληματων, μηδε την
γεενναν εχειν προ οφθαλμων και τον του Θεου φοβον. Και ινα μαθηις, οτι τουτο
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν αληθες, απο των συμβαντων τηι πολει τουτο αποδειξαι πειρασομαι. Ὅτε γαρ οι
των παρανομων τολμηματων εκεινων οντες υπευθυνοι προς το δικαστηριον
ηχθησαν, οτε πυρ ενδον εκαιετο, και δημιοι παρειστηκεισαν και τας πλευρας
κατεξαινον, ει τις αυτοις παραστας εκ πλαγιων ειπεν, οτι Ει τινας εχθρους εχετε,
λυσατε την οργην, και δυνησομεθα ταυτης υμας απαλλαξαι της κολασεως· αρα ουκ
αν και τους ποδας αυτων κατεφιλησαν; Και τι λεγω τους ποδας; ει και δεσποτας τις
αυτους ελεσθαι εκελευσεν, ουκ αν παρητησαντο τοτε. Ει δε ανθρωπινη κολασις και
τελος εχουσα πασης αν εκρατησεν οργης, πολλωι μαλλον η μελλουσα τιμωρια, ει
συνεχως ημων την διανοιαν κατειχεν, ουχι μνησικακιαν μονον, αλλα και παντα αν
απο της ψυχης εξηλασε πονηρον λογισμον. Τι γαρ ευκολωτερον, ειπε μοι, του την
οργην αφειναι τωι λελυπηκοτι; Μη γαρ μακραν αποδημιαν εστι στειλασθαι; μη γαρ
χρηματα δαπανησαι, μη γαρ ετερους παρακαλεσαι; Ἀρκει θελησαι μονον, και το
κατορθωμα τελος ελαβε. Τινος ουν ουκ αν ειημεν αξιοι κολασεως, ει βιωτικων μεν
ενεκεν πραγματων και δουλοπρεπεις υπομενομεν διακονιας, και αναξιους ημων
επιδεικνυμεθα θεραπειας, και χρηματα αναλισκομεν, και πυλωροις διαλεγομεθα, ινα
μιαρους ανθρωπους κολακευσωμεν, και παντα ποιουμεν και λεγομεν ωστε
κατορθωθηναι ημιν το προκειμενον, υπερ 49.202 δε των του Θεου νομων τον
λελυπηκοτα αδελφον ουχ υπομενομεν παρακαλεσαι, αλλα και αισχυνην ειναι
νομιζομεν το προτεροι προσδραμειν; Αισχυνηι, ειπε μοι, μελλων προτερος
κερδαινειν; Τουναντιον μεν ουν αισχυνεσθαι χρη το μενειν επι του παθους, και τον
λελυπηκοτα εκδεχεσθαι προς τας καταλλαγας ελθειν· τουτο γαρ και αισχυνη και
ονειδος και ζημια μεγιστη. Ὁ γαρ προτερος ελθων, εκεινος καρπουται το παν. Ἂν
μεν γαρ παρ' ετερου παρακληθεις αφηις την οργην, εκεινωι λογιζεται το κατορθωμα
ου γαρ δη τωι Θεωι πειθομενος, αλλ' εκεινωι χαριζομενος τον νομον επληρωσας· αν δε
μηδενος παρακαλουντος, μητε αυτου του λελυπηκοτος προς σε παραγενομενου και
δεηθεντος, αυτος πασαν αισχυνην και παντα οκνον ριψας απο της διανοιας,
προσδραμηις τωι ηδικηκοτι και καταλυσηις την οργην, ολοκληρον σου γινεται το
κατορθωμα, και τον παντα ληψηι μισθον. Ἂν ειπω, Νηστευσον, ασθενειαν μοι
προβαλληι σωματος πολλακις· αν ειπω, ∆ος πενησι, παιδοτροφιαν και πενιαν· αν
ειπω, Σχολαζε εις συναξεις, φροντιδας βιωτικας· αν ειπω, Προσεχε τοις λεγομενοις,
και νοει της διδασκαλιας την δυναμιν, ιδιωτειαν· αν ειπω, Κατορθωσον ετερον,
λεγεις, οτι Ουχ υπακουσεται συμβουλευομενος· πολλακις γαρ ειπων κατεφρονηθην.
Ψυχραι μεν ουν αι προφασεις, αλλ' ομως καν προφασιν εχηις ειπειν· αν ειπω, Την
οργην αφες, τι τουτων ειπειν δυνησηι; Ουτε γαρ ασθενειαν σωματος, ουτε πενιαν,
ουκ ιδιωτειαν, ουκ ασχολιαν, ουκ αλλο ουδεν εχεις ειπειν, αλλ' ασυγγνωστος αυτη
μαλιστα παντων εστιν η αμαρτια. Πως δυνησηι τας χειρας εις τον ουρανον ανατειναι;
Πως την γλωτταν κινησαι; Πως αιτησαι συγγνωμην; Καν γαρ βουληται ο Θεος
αφειναι τας αμαρτιας σου. ουκ αφιης αυτος, τα του συνδουλου κατεχων. Ἀλλ' ωμος
εστι, και αγριος, και θηριωδης, και κολασεως επιθυμει και αντιδοσεως. Και δια τουτο
μαλιστα αφες. Ἠδικησαι πολλα, και απεστερησαι, και κακως ηκουσας, και εν τοις
μεγιστοις εβλαβης πραγμασι, και βουλει κολαζομενον ιδειν τον εχθρον. Και εις
τουτο σοι παλιν χρησιμον το αφιεναι. Ἂν μεν γαρ αυτος εκδικησηις και επεξελθηις,
ειτε δια ρηματων, ειτε δια πραγματων, ειτε δια της ευχης της κατ' αυτου, ο Θεος ουκ
επεξελευσεται λοιπον, ατε σου την τιμωριαν λαβοντος· και ου μονον ουκ
επεξελευσεται, αλλα και σε απαιτησει δικην ως υβρισμενος.
δʹ. Ει γαρ επ' ανθρωπων τουτο γινεται, καν τυπτησωμεν αλλοτριον οικετην,
ο δεσποτης αγανακτει, και υβριν ειναι φησι το πραγμα· καν γαρ ηδικημενοι τυχωμεν
ειτε υπο δουλων, ειτε υπο ελευθερων, τας παρα των αρχοντων και τας παρα των
δεσποτων αναμενειν χρη ψηφους· ει τοινυν επ' ανθρωπων ουκ ασφαλες εαυτους
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκδικειν, πολλωι μαλλον, οταν ο Θεος δικαζηι. Ἀλλ' ηδικησε σε και λελυπηκε, και
μυρια διεθηκεν ο πλησιον κακα. Μηδε ουτως αυτος αυτωι επεξελθηις, ινα μη υβρισηις
σαυτου τον ∆εσποτην· παραχωρησον τωι Θεωι, και αυτος διαθησει το πραγμα πολλωι
βελτιον ου συ βουλει. Σοι μονον ευχεσθαι υπερ του λελυπηκοτος εκελευσε· το δε
πως εκεινωι δει χρησασθαι, αυτωι καταλιπειν προσετα 49.203 ξεν. Ουχ ουτως συ
σαυτον εκδικεις, ως εκεινος σε εκδικησαι παρεσκευασται, αν αυτωι παραχωρησηις
μονον, και μη κατευξηι του λελυπηκοτος, αλλ' αυτον αφηις κυριον γενεσθαι της
ψηφου· καν γαρ ημεις αφωμεν τοις ηδικηκοσι, καν καταλλαγωμεν, καν υπερ αυτων
δεηθωμεν, ο Θεος ουκ αφιησιν, εαν μη μεταβαλλωνται και αυτοι, και βελτιους
γενωνται· ουκ αφιησι δε προς το χρησιμον εκεινων βλεπων. Σε μεν γαρ επαινει και
αποδεχεται της φιλοσοφιας, εκεινον δε επεξερχεται, ινα μη τηι σηι φιλοσοφιαι χειρων
γενηται. Ὥστε περιττος ο των πολλων λογος. Πολλοι γαρ πολλακις εγκαλουμενοι
παρ' ημων, επειδη παρακαλουμενοι καταλλαγηναι τοις εχθροις ουκ επειθοντο,
ταυτην εδοκουν την απολογιαν προβαλεσθαι παραπετασμα της εαυτων ουσαν
πονηριας· Ου βουλομαι καταλλαγηναι, φησιν, ινα μη χειρονα αυτον εργασωμαι, ινα
μη τραχυτερον, ινα μη μειζονως μου καταφρονησηι μετα ταυτα. Και προς τουτοις
κακεινο λεγουσιν, οτι Πολλοι των ανθρωπων εξ ασθενειας με νομιζουσι προτερον
επι τας καταλλαγας ερχεσθαι και τον εχθρον παρακαλειν. Ταυτα παντα ματαια· ο
γαρ ακοιμητος οφθαλμος ειδε την γνωμην την σην· διοπερ ουδενα χρη ποιεισθαι
των συνδουλων λογον, οταν τον κριτην πεισηις και τον μελλοντα σοι δικαζειν. Ει δε
του μη γενεσθαι σοι χειρονα δια της σης επιεικειας τον εχθρον φροντιζεις, εκεινο
μανθανε, οτι ουχ ουτω γινεται χειρων, αλλ' αν μη καταλλαγηις μαλλον· καν γαρ
απαντων μιαρωτερος ηι, καν μη λεγηι, καν μη κηρυττηι, και σιγων παντως αποδεξεται
σου την φιλοσοφιαν, αιδεσθησεται σου την πραοτητα κατα το συνειδος το εαυτου·
εαν δε επι της αυτης μενηι πονηριας κολακευομενος και θεραπευομενος, εξει
τιμωρον μεγιστον τον Θεον. Και ινα μαθητε, οτι, καν ημεις παρακαλεσωμεν υπερ
των εχθρων και υπερ των ηδικηκοτων, ο Θεος ουκ αφιησιν, αν μελλωσι γινεσθαι
χειρους δια της ημετερας ανεξικακιας, ιστοριαν υμιν ερω παλαιαν. Κατελαλησε ποτε
του Μωυσεως η Μαρια· τι ουν ο Θεος; Λεπραν επαφηκεν αυτηι, και ακαθαρτον αυτην
εποιησε, καιτοι γε τα αλλα ουσαν επιεικη και σωφρονα· ειτα του Μωυσεως αυτου
του υβρισμενου παρακαλουντος αφειναι την οργην, ουκ ηνεσχετο ο Θεος· αλλα τι
φησιν; Ει εμπτυων ενεπτυσεν ο πατηρ αυτης εις το προσωπον, ουκ αν ενετραπη;
Μεινατω, φησιν, εξω της παρεμβολης επτα ημερας. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ει
πατερα, φησιν, ειχε και εξ οψεως αυτην εποιησεν, ουκ αν ηνεγκε την επιτιμησιν; Σε
μεν αποδεχομαι της φιλαδελφιας και της πραοτητος και της επιεικειας· εγω δε οιδα
ποτε αυτην αφειναι δει της κολασεως. Συ μεν πασαν φιλοφροσυνην επιδειξαι περι
τον αδελφον, και μη κολασεως επιθυμιαι μειζονος αφηις τα πλημμεληματα, αλλα
φιλοστοργιαι και γνωμηι χρηστηι. Ἐκεινο μεν γαρ τοι σαφως ισθι, οτι οσωι αν
θεραπευοντα υπεριδηι σε, τοσουτωι μειζονα επισπασεται καθ' εαυτου την κολασιν
εκεινος. Τι λεγεις, ειπε μοι; Φαυλοτερος γινεται θεραπευομενος; Τουτο εκεινου μεν
κατηγορια, σον δε εγκωμιον· σον μεν εγκωμιον, οτι και ορων τοιουτον γινομενον,
δια το τωι Θεωι δοκουν ουκ απεστης θεραπευων αυτον· εκεινωι δε εγκλημα, οτι ουδε
απο της σης επιεικειας βελτιων γε 49.204 γονε. Παυλος δε φησιν, αιρετωτερον
ετερους εγκαλεισθαι δι' ημας, η ημας δι' ετερους. Μηδε λεγε τα ψυχρα ταυτα ρηματα·
Μη νομισηι, φησιν, οτι φοβηθεις αυτον προσεδραμον, ινα μαλλον μου καταφρονησηι·
παιδικης ταυτα ψυχης και ανοητου και προς δοξαν επτοημενης ανθρωπινην.
Νομιζετω, οτι φοβηθεις προσηλθες, και ουτω μειζων ο μισθος εσται σοι, οταν και
ταυτα προειδως δια τον του Θεου φοβον υπομενηις παντα. Ὁ μεν γαρ την παρα των
ανθρωπων δοξαν θηρωμενος, και δια τουτο καταλλαττομενος, υποτεμνεται της
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντιδοσεως το κερδος· ο δε ακριβως επισταμενος, οτι πολλοι καταγνωσονται και
καταγελασονται, και ουδε ουτως αφισταμενος της καταλλαγης, διπλασιονα και
τριπλασιονα εξει τον στεφανον· και ουτος μαλιστα εστιν, ο δια τον Θεον τουτο
ποιων. Μη μοι λεγε, οτι Τα και τα ηδικησε· και γαρ ει πασαν πονηριαν την εν
ανθρωποις επεδειξατο περι σε, και ουτω σοι παντα αφειναι εκελευσεν ο Θεος.
εʹ. Ἰδου προλεγω, και διαμαρτυρομαι, και λαμπραι βοω τηι φωνηι, μηδεις των
εχοντων εχθρον προσιτω τηι ιεραι τραπεζηι και δεχεσθω το σωμα του Κυριου· μηδεις
προσιων εχθρον εχετω. Ἐχθρον εχεις; μη προσελθηις· βουλει προσελθειν;
καταλλαγηθι, και τοτε προσελθων αψαι του ιερου. Μαλλον δε ουκ εγω ταυτα λεγω,
αλλ' ο δι' ημας σταυρωθεις ∆εσποτης αυτος· ινα σε καταλλαξηι τωι Πατρι, ουδε
σφαγηναι παρηιτησατο, ουδε το αιμα εκχειν· και συ ινα καταλλαγηις τωι συνδουλωι,
ουδε ρημα προεσθαι βουλει, ουδε προτερος προσδραμειν; Ἄκουσον τι φησι περι των
ουτω διακειμενων· Ἐαν προσφερηις το δωρον σου επι το θυσιαστηριον, κακει
μνησθηις, οτι ο αδελφος σου εχει τι κατα σου· ουκ ειπεν, Ἀναμεινον εκεινον ελθειν
προς σε, ουδε, Ἑτερωι τινι μεσιτηι διαλεχθητι, ουδε, Ἄλλον τινα παρακαλεσον, αλλ',
Αυτος συ προς εκεινον δραμε· Ὕπαγε γαρ, φησι, πρωτον διαλλαγηθι τωι αδελφωι σου.
Ὢ της υπερβολης! αυτος ουχ ηγειται ατιμιαν ειναι, του δωρου καταλιμπανομενου,
και συ νομιζεις υβριν ειναι το προτερος επελθειν και καταλλαγηναι; Και που ταυτα
αξια συγγνωμης, ειπε μοι; Ἐαν ιδηις σου μελος εκτετμημενον, ου παντα ποιεις, ωστε
αυτο ενωσαι τωι σωματι; Τουτο και επι των αδελφων ποιησον· οταν ιδηις αυτους
εκτμηθεντας σου της φιλιας, περιστειλαι σπευσον ταχεως, μη προτερους αναμεινηις
εκεινους ελθειν, αλλ' αυτος προτερος επειχθητι λαβειν τα βραβεια. Ἕνα μονον
εχθρον εκελευσθημεν εχειν τον διαβολον· προς αυτον μηδεποτε καταλλαττου, προς
δε τον αδελφον μηδεποτε κατα καρδιας απεχθως εχε, αλλα καν γενηται τις
μικροψυχια, εφημερος αυτη μονον εστω, και μη υπερβαινετω το διαστημα της
ημερας· Ὁ ηλιος γαρ, φησι, μη επιδυετω επι τωι παροργισμωι υμων. Ἂν μεν γαρ προ
της εσπερας καταλλαγηις, εχεις απο του Θεου τινα συγγνωμην· αν δε περαιτερω
μενηις εχθρος ων, ουκετι θυμου και οργης συναρπαζουσης, αλλα πονηριας εστιν η
απεχθεια και ψυχης μιαρας και κακιαν 49.205 μελετωσης. Ου τουτο δε μονον εστι το
δεινον, οτι συγγνωμης εαυτον αποστερεις, αλλ' οτι και το κατορθωμα
δυσκολωτερον γινεται· μιας γαρ παρελθουσης ημερας πλειων η αισχυνη, και
δευτερας προσγινομενης αυξεται παλιν· καν επιλαβηι τριτην και τεταρτην,
προσθησει και πεμπτην· ουτως αι πεντε γινονται δεκα, αι δεκα εικοσιν, αι εικοσιν
εκατον, και λοιπον ανιατον εσται το ελκος· οσωι γαρ προεισιν ο χρονος, τοσουτωι
μαλλον διισταμεθα. Ἀλλα μηδεν τουτων παθηις, ω ανθρωπε, των παραλογων παθων,
μηδε αισχυνθηις και ερυθριασηις, μηδε ειπηις προς σεαυτον, Προ μικρου τοσαυτα
αλληλους ελοιδορησαμεν, μυρια ρητα και αῤρητα ειπομεν, και νυν δραμουμαι επι
τας καταλλαγας; και τις ου καταγνωσεται μου την πολλην ευκολιαν; Ουδεις νουν
εχων ευκολιαν σου καταγνωσεται, αλλ' οταν μενηις ακαταλλακτος, τοτε σε παντες
γελασονται, τοτε πολυ δωσεις τωι διαβολωι το διαστημα. Ου γαρ απο του χρονου
λοιπον δυσδιαλυτος η εχθρα γινεται, αλλα και απο των μεταξυ γενομενων
πραγματων. Ὥσπερ γαρ Ἀγαπη καλυπτει πληθος αμαρτιων, ουτως εχθρα και τα ουκ
οντα αμαρτηματα συνιστησι, και παντες αξιοπιστοι οι κατηγορουντες λοιπον, οι τοις
αλλοτριοις χαιροντες κακοις, και τας ετερων εκπομπευοντες ασχημοσυνας. Ταυτα
ουν απαντα ειδως, προλαβε και κατασχε τον αδελφον, πριν τελεον αποπηδησηι, καν
δεηι πασαν την πολιν περιδραμειν κατα την ημεραν εκεινην, καν εξω των τειχων
απελθειν, καν οδον βαδισαι μακραν, παντα τα εν χερσιν αφεις, ενος τουτου μονου
γενου του καταλλαξαι τον αδελφον. Ει γαρ εργωδες το πραγμα, εννοησον οτι δια τον
Θεον ταυτα πασχεις απαντα, και ικανην ληψηι παρακλησιν· και την ψυχην
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναδυομενην και οκνουσαν, και ερυθριωσαν, και αισχυνομενην διεγειρον, ταυτας
αυτηι συνεχως επαιδων τας επωιδας· Τι μελλεις, τι δε αναδυηι και οκνεις; ουχ υπερ
χρηματων, ουδ' υπερ αλλου τινος των επικηρων, αλλ' υπερ σωτηριας ημιν ο λογος.
Ὁ Θεος ταυτα ποιειν εκελευσε, και παντα δευτερα εστω των εκεινου προσταγματων.
Ἐμπορια τις εστι πνευματικη το πραγμα· μη αμελωμεν, μητε ραιθυμωμεν· μανθανετω
ο εχθρος, οτι πολλην εποιησαμεθα σπουδην, δια το τωι Θεωι δοκουν· καν υβριζηι
παλιν, καν τυπτηι, καν οτιουν ετερον χαλεπωτερον ποιηι, φερωμεν απαντα γενναιως,
ως ουδεν εκεινωι τοσουτον, οσον ημιν αυτοις χαριζομεθα· παντων των
κατορθωματων τουτο μειζονως ημων κατ' εκεινην προστησεται την ημεραν.
Ἡμαρτομεν πολλα και μεγαλα, και προσεκρουσαμεν, και τον ∆εσποτην ημων
παρωξυναμεν· εδωκε δια την αυτου φιλανθρωπιαν ταυτην οδον καταλλαγης· μη
τοινυν προδωμεν τον καλον τουτον θησαυρον. Μη γαρ ουκ ην κυριος κελευσαι
μονον καταλλαττεσθαι, και μηδενα ημιν ειναι μισθον; μη γαρ εχει τινα τον
αντιλεγοντα και διορθουμενον αυτου τα προσταγματα; Ἀλλ' ομως δια την πολλην
αυτου φιλανθρωπιαν και μισθον ημιν υπεσχετο μεγαν και αφατον, και ου μαλιστα
επιθυμουμεν τυχειν, την των αμαρτιων ημων συγχωρησιν, και ταυτην την υπακοην
ημιν ευκολωτεραν ποιων. Τινα ουν εξομεν συγγνωμην, οταν και μισθον τοσουτον
μελλοντες λαμβανειν, μηδε ουτως υπακουωμεν τωι νομοθετηι, αλλα μενωμεν
καταφρονουντες; Ὅτι γαρ καταφρονησις τουτο εστι, δηλον εκειθεν· Ει νομον εθηκεν
ο βασιλευς, τους εχθρους απαντας αλληλοις καταλ 49.206 λαττεσθαι, η τας κεφαλας
αποτεμνεσθαι, αρα ουκ αν παντες εσπευσαμεν επι τας των πλησιον καταλλαγας;
Ἔγωγε οιμαι. Τινα ουν εξομεν συγγνωμην, μηδε τοσαυτην απονεμοντες τωι ∆εσποτηι
τιμην, οσην τοις ομοδουλοις τοις ημετεροις; ∆ια τουτο εκελευσθημεν λεγειν, Ἄφες
ημιν τα οφειληματα ημων, ως και ημεις αφιεμεν τοις οφειλεταις ημων. Τι τουτου
πραοτερον; τι δε ημερωτερον του προσταγματος; Σε κριτην εποιησε της
συγχωρησεως των σων αμαρτηματων· αν ολιγα αφηις, ολιγα αφιεται· αν πολλα
αφηις, πολλα αφιεται· αν απο καρδιας αφηις και καθαρως, ουτω σοι και ο Θεος
αφιησιν· αν μετα του συγχωρησαι και φιλον αυτον εχηις, ουτω και ο Θεος προς σε
διακεισεται. Ὥστε οσωι μειζονα ημαρτε, τοσουτωι μαλλον ημας σπευδειν επι τας
καταλλαγας χρη, επειδη και μειζονων αμαρτηματων συγχωρησεως ημιν αιτιος
γινεται. Βουλει μαθειν, ως ουδεμια συγγνωμη μνησικακουσιν ημιν, ουδε εστι τις
ημας ο εξαιρουμενος; Ἐπι παραδειγματος, ο λεγω, ποιησω φανερον· Τι σε ηδικησεν ο
πλησιον; τα χρηματα ηρπασεν, εδημευσεν, επλεονεκτησεν; ου λεγω τουτο μονον,
αλλα και ετερα προστιθημι πλειονα τουτων, και οσαπερ αν εθεληις· ανελειν σε
επεθυμησε, μυριους σοι παρεστησε κινδυνους, πασαν σοι επεδειξατο μιαριαν, και
ουδεν απελιπεν ολως της ανθρωπινης πονηριας· ινα γαρ μη παντα καθ' εκαστον
επεξιωμεν, θες τοσαυτην αυτον ηδικηκεναι σε αδικιαν, οσην ουδεις ουδεποτε τινα
ηδικησεν· ουδε γαρ ουτω μνησικακων αξιος εσηι συγγνωμης. Και πως εγω λεγω. Ει
τις οικετης σος ωφειλε σοι χρυσινους εκατον, ειτα εκεινωι ετερος τις ωφειλε αργυρια
ολιγα, και προσελθων ο του δουλου χρεωστης παρεκαλεσε σε και ικετευσεν αξιων
συγγνωμης τυχειν, και συ τον οικετην καλεσας τον σαυτου προσεταξας ειπων
αφειναι το οφειλημα τουτωι, και Ἀπο του λογου ου οφειλεις μοι, λογιζομαι σοι το
οφειλημα· ειτα εκεινος αναισχυντων και πονηρευομενος παλιν ηγχε τον οφειλοντα·
αρα αν εξειλετο τις αυτον των σων χειρων; αρα ουκ αν αυτωι μυριας επεθηκας
πληγας, ως υβρισθεις την εσχατην υβριν; και μαλα εικοτως. Τουτο και ο Θεος
ποιησει· ερει γαρ σοι κατ' εκεινην την ημεραν, Ὦ πονηρε δουλε και παμμιαρε, μη γαρ
εκ των σων αυτωι συνεχωρησας; εξ ων εμοι ωφειλες, εκελευσθης αυτωι λογισασθαι·
Ἄφες γαρ, φησι, και αφιημι σοι. Ει και τα μαλιστα, και ει μη τουτο προσεθηκα, και
ουτως αφιεναι εχρην δεσποτηι πειθομενον· νυνι δε ουχ ως δεσποτης επεταξα, αλλ'
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ως φιλωι χαριν ᾔτησα, και ταυτην εκ των εμων, και μειζονα δωσειν υπεσχομην
παλιν· και ουδε ουτω βελτιων εγενου. Και ανθρωποι μεν οταν τουτο ποιωσι,
τοσουτον λογιζονται τοις αυτων οικεταις, οσον εστι το μετρον του οφειληματος·
οιον οφειλει τωι δεσποτηι χρυσινους εκατον ο οικετης, ο του οικετου χρεωστης
χρυσινους δεκα· αν αυτωι συγχωρησηι το οφειλημα, ουχι τους εκατον αυτωι αφιησιν ο
δεσποτης, αλλα τους δεκα μονους, τους δε ετερους απαντας απαιτει· ο δε Θεος ουχ
ουτως. αλλ' αν αφηις ολιγα τωι συνδουλωι, παντα σοι αφιησιν αυτος. Ποθεν τουτο
δηλον· Ἀπ' αυτης της ευχης· Ἐαν γαρ αφητε, φησι, τοις 49.207 ανθρωποις τα
οφειληματα αυτων, και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος αφησει υμιν τα οφειληματα υμων.
Ὅσον δε εκατον δηναριων και μυριων ταλαντων το μεσον, τοσουτον εκεινων και
τουτων των οφειληματων. Ποιας ουν ουκ αν ειης κολασεως αξιος ο τα μυρια
ταλαντα αντι εκατον δηναριων λαμβανειν μελλων, και ουδε ουτω τα μικρα ταυτα
αφεις, αλλα καθ' εαυτου την ευχην ταυτην ποιουμενος; Ὅταν γαρ ειπηις, Ἄφες ημιν,
ως και ημεις αφιεμεν, ειτα συ μη αφηις, ουδεν ετερον τον Θεον παρακαλεις, αλλ' η
πασης απολογιας αποστερειν σε και συγγνωμης. Ἀλλ' ου τολμω, φησιν, ειπειν, Ἄφες
μοι, καθως αφιημι, αλλ', Ἄφες μοι, μονον. Και τι τουτο; καν γαρ αυτος μη ειπηις, ο
Θεος ουτω ποιει· καθως αφιης, ουτως αφιησι. Και τουτο εκ της επαγωγης ευδηλον
εποιησεν. Ἐαν γαρ μη αφητε, φησι, τοις ανθρωποις, ουδε ο Πατηρ υμων ο ουρανιος
αφιησιν υμιν. Μη τοινυν ευλαβειαν ειναι νομισηις το μη λεγειν ολοκληρον την
ρησιν, μηδε εξ ημισειας ποιου την ευχην, αλλ' ως εταξεν, ουτως ευχου, ινα καν η
αναγκη της λεξεως φοβουσα καθ' ημεραν συνωθησηι σε προς την των πλησιον
συγχωρησιν. Μη μοι λεγε· Παρεκαλεσα πολλα, ικετευσα, εδεηθην, και ου κατηλλαγη·
προτερον μη αποστηις, εως αν καταλλαξηις. Ου γαρ ειπεν, Ἄφες το δωρον σου, και
υπαγε, ικετευσον τον αδελφον σου, αλλ', Ὕπαγε, διαλλαγηθι· ωστε καν πολλα
ικετευσηις, μη προτερον αποστηις, εως αν πεισηις. Ὁ Θεος καθ' εκαστην ημεραν ημας
παρακαλει, και ουκ ακουομεν, και ομως ου παυεται παρακαλων· συ δε τον
συνδουλον σου απαξιοις παρακαλεσαι; Και ποτε δυνησηι σωθηναι; Ἀλλα πολλακις
παρεκαλεσας, και πολλακις απεκρουσθης· αλλα πλειονα δια τουτο ληψηι μισθον.
Ὅσωι γαρ αν εκεινος φιλονεικηι, και συ μενηις παρακαλων, τοσουτωι σοι τα της
αμοιβης αυξεται· οσωι μετα πλειονος δυσκολιας το κατορθωμα γινεται, και πολλου
του πονου η καταλλαγη, τοσουτωι κακεινωι μειζον εσται το κριμα, και σοι
λαμπροτεροι της καρτεριας οι στεφανοι. Ταυτα μη μονον επαινωμεν, αλλα και δια
των εργων επιδειξωμεθα, και μη προτερον αναχωρησωμεν, εως αν εις την προτεραν
επανελθωμεν φιλιαν. Ου γαρ αρκει το μη λυπειν μηδε αδικειν τον εχθρον, μηδε
αηδως εχειν προς αυτον κατα διανοιαν, αλλα χρη κακεινον παρασκευαζειν ηδεως
προς ημας εχειν.
ζʹ. Και γαρ ακουω πολλων λεγοντων· Ἐγω ουκ εχθραινω, ουδε λυπουμαι,
ουδε εχω τι κοινον προς αυτον. Ἀλλ' ου τουτο εκελευσεν ο Θεος, ινα μηδεν κοινον
εχηις προς αυτον, αλλ' ινα προς αυτον κοινα εχηις πολλα. ∆ια τουτο γαρ σου εστιν
αδελφος, δια τουτο ουκ ειπεν· Ἄφες τωι αδελφωι σου, α εχεις κατ' αυτου· αλλα τι;
Ὕπαγε, πρωτον διαλλαγηθι αυτωι, καν εκεινος εχηι τι κατα σου, και μη προτερον
αποστηις, εως αν ενωσηις το μελος εις ομονοιαν. Συ δε, ινα οικετην κτησηι χρησιμον,
και χρυσιον καταβαλλεις, και εμποροις διαλεγηι πολλοις, και αποδημιαν πολλακις
αποδημεις μακραν· ινα δε τον εχθρον ποιησηις φιλον, ου παντα κινεις και πραττεις,
ειπε μοι; Και πως δυνησηι τον Θεον παρακαλεσαι, των νομων αυτου ουτω
καταμελων; Καιτοι οικετου μεν η κτησις ουδεν μεγα ημας ονησαι δυνησεται, ο δε
εχθρος γινομενος φιλος, και τον Θεον ημιν ιλεω ποιησει και ευ 49.208 μενη, και τα
αμαρτηματα ημιν διαλυσει ραιδιως, και παρα ανθρωποις επαινον και πολλην ημιν
κατα τον βιον προξενησει την ασφαλειαν· ουδεν γαρ επισφαλεστερον του και ενα
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονον εχθρον κεκτημενου. Και γαρ η δοξα της ζωης ημων καταβλαπτεται, μυρια
κακως εκεινου λεγοντος προς παντας ημας, και η διανοια ημων θολουται, και το
συνειδος θορυβειται, και χειμωνα διηνεκη λογισμων υφισταμεθα. Ἅπερ απαντα
συνειδοτες απαλλαξωμεν εαυτους κολασεως και τιμωριας, και την παρουσαν εορτην
μετα των ειρημενων αιδεσθωμεν παντων, και ων παρα του βασιλεως δι' εκεινην
αξιουμεν τυχειν, τουτων και ημεις απολαυσαι δωμεν ετεροις. Και γαρ πολλων
ακουω λεγοντων, οτι παντως ο βασιλευς το Πασχα το ιερον αιδεσθεις τηι πολει
καταλλαγησεται και τα αμαρτηματα αφησει παντα. Πως ουν ουκ ατοπον, ηνικα μεν
παρ' ετερων σωζεσθαι δεηι, την εορτην και την ταυτης αξιαν προβαλλεσθαι· ηνικα δε
αν ετεροις καταλλαττεσθαι κελευωμεθα, ατιμαζειν ταυτην και μηδεν ειναι νομιζειν;
Ουδεις γαρ ουτως, ουδεις την ιεραν ταυτην καταισχυνει πανηγυριν, ως ο μετα του
μνησικακειν αυτην επιτελων· μαλλον δε ουδε επιτελειν αυτην δυναται ο τοιουτος,
καν δεκα ημερας εφεξης ασιτος μενηι· οπου γαρ εχθρα και απεχθεια, ουδε νηστεια
ουδε εορτη γενοιτ' αν. Μη τολμαις ανιπτοις χερσι της ιερας αψασθαι θυσιας, καν
πολλη αναγκη επικεηται; Μη τοινυν ανιπτωι προσερχου ψυχηι· πολλωι γαρ εκεινου
τουτο χαλεπωτερον, και μειζονα φερει την κολασιν. Ουδεν γαρ ουτως ακαθαρσιας
πληροι την διανοιαν, ως οργη διηνεκως ενδον μενουσα. Ἔνθα γαρ εστι θυμος η
οργη, πνευμα πραοτητος ουκ εφιπταται· Πνευματος δε αγιου ανθρωπος ερημος ων
ποιαν εξει σωτηριας ελπιδα; ποτε δε ορθα βαδιειται; Μη τοινυν, αγαπητε, τον εχθρον
αμυνασθαι βουλομενος, σαυτον κατακρημνιζε, μηδε ερημον ποιει της του Θεου
προστασιας. Μαλιστα μεν γαρ, ει και δυσκολον ην το πραγμα, ικανον της τιμωριας
το μεγεθος, οπερ εκ του μη πειθεσθαι γινεται, και τον σφοδρα υπτιον και
νωθεστατον εστιν αναστησαι, και παντα πεισαι πονον υπενεγκειν· νυνι δε και
πολλην εδειξεν ο λογος την ευκολιαν ουσαν, αν εθελωμεν. Μη τοινυν
καταμελησωμεν της εαυτων ζωης, αλλα σπουδασωμεν και παντα ποιωμεν, ωστε
χωρις εχθρων παραστηναι τηι ιεραι τραπεζηι. Ουδεν γαρ, ουδεν των του Θεου
προσταγματων εσται δυσκολον, εαν προσεχωμεν· και τουτο εκ των ηδη
κατωρθωκοτων δηλον. Ποσοι υπο της των ορκων εκλεπτοντο συνηθειας, και το
πραγμα δυσκατορθωτον ειναι ενομιζον! αλλ' ομως δια την του Θεου χαριν, επειδη
μικραν επεδειξασθε σπουδην, το πλεον απενιψασθε. ∆ια τουτο δη παρακαλω και το
λειπον αποθεσθαι, και ετεροις γενεσθαι διδασκαλους. Τους δε μηπω κατορθωσαντας,
αλλα τον μακρον χρονον ημιν προβαλλομενους, καθ' ον ωμνυον εμπροσθεν, και
λεγοντας, ως αδυνατον εν βραχει καιρωι το πολλοις ετεσι ριζωθεν ανασπασαι, εκεινο
αν ειποιμι, ει τι ενθα αν δεοι κατορθωσαι των υπο Θεου κελευομενων, ου χρονου
χρεια, ουδε 49.209 πληθους ημερων, ουδε διαστηματος ενιαυτων, αλλα φοβου μονον
και ψυχης ευλαβειαν εχουσης, και παντως περιεσομεθα, και εν βραχει καιρωι. ηʹ. Και
ινα μη νομισητε, οτι απλως ταυτα λεγω, ον νομιζετε ειναι πολυορκον ανθρωπον και
πλειονα ομνυοντα μαλλον η φθεγγομενον, τουτον εμοι παραδοτε δεκα μονον
ημερας, καν μη πασαν εξελω την συνηθειαν εν ταις ολιγαις ταυταις ημεραις,
καταγνωτε μου την εσχατην ταυτην καταγνωσιν· και οτι ου κομπος τα ρηματα
ταυτα, απο των ηδη γεγενημενων τουτο εσται δηλον υμιν. Τι των Νινευιτων
αλογωτερον; τι δε ανοητοτερον; αλλ' ομως ουτοι οι βαρβαροι και ανοητοι, οι
μηδενος μηδεποτε ακουσαντες φιλοσοφουντος, οι μηδεποτε παραγγελματα τοιαυτα
λαβοντες, ακουσαντες του προφητου λεγοντος, Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευι
καταστραφησεται, εν τρισιν ημεραις πασαν απεθεντο πονηραν συνηθειαν· ο πορνος
σωφρων εγενετο, ο θρασυς επιεικης, ο πλεονεκτης και αρπαξ μετριος και φιλοφρων,
ο ραιθυμος σπουδαιος. Ου γαρ δη εν, ουδε δυο, και τρια, και τεσσαρα των παθων ησαν
τα ιαματα, αλλα πασαν αυτων διωρθωσαν την πονηριαν. Και ποθεν τουτο δηλον,
φησιν; Ἀπο των του προφητου ρηματων· αυτος γαρ ο κατηγορησας αυτων, και
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπων, οτι Ἀνεβη η κραυγη της κακιας αυτων εως των ουρανων, αυτος αυτοις το
εναντιον εμαρτυρησε παλιν ειπων, οτι Ειδεν ο Θεος, οτι απεστησαν εκαστος απο των
οδων αυτων των πονηρων, ουκ ειπεν, οτι Ἀπο πορνειας η μοιχειας η κλοπης, αλλ',
οτι Ἀπο των οδων αυτων των πονηρων. Και πως απεστησαν; Ὡς ο Θεος οιδεν, ουκ
ως ανθρωπος εδοκιμασεν. Ειτα ουκ αισχυνομεθα ουδε ερυθριωμεν, ει βαρβαρων
ανθρωπων εν τρισιν ημεραις μονον πασαν αποθεμενων κακιαν, ημεις εν τοσαυταις
ημεραις ενηχουμενοι, διδασκομενοι, μιας μη περιγενοιμεθα πονηρας συνηθειας;
Καιτοι γε εις εσχατον ησαν κακεινοι προτερον κακιας εληλακοτες· οταν γαρ
ακουσηις, οτι Ἀνεβη η κραυγη της κακιας αυτων προς με, μηδεν αλλο νομιζε, η την
υπερβολην της πονηριας αυτων· αλλ' ομως ισχυσαν εν τρισιν ημεραις προς
ολοκληρον αρετην μεταταξασθαι. Ὅπου γαρ φοβος Θεου, ου χρεια ημερων ουδε
διαστηματος χρονου, ωσπερ οπου αφοβια, ουδεν οφελος ημερων. Καθαπερ γαρ τα
ιωθεντα των σκευων ο μεν υδατι μονον αποτριβων, καν πολυν αναλωσηι χρονον,
πασης ουκ απαλλαξει της κακιας εκεινης, ο δε εις χωνευτηριον εμβαλων, εν βραχειαι
καιρου ροπηι φαιδροτερα των νεοτευκτων ευθεως εργασεται· ουτω δη και ψυχη, τωι
της αμαρτιας ιωι βαφεισα, αν μεν απλως και ως ετυχεν εαυτην αποσμηξηι, και καθ'
εκαστην ημεραν μετανοηι, ουδεν πλεον κερδανει· αν δε ωσπερ εις χωνευτηριον του
Θεου τον φοβον εαυτην εμβαληι, εν βραχειαι καιρου ροπηι το παν απονιψεται. Μη
τοινυν εις την αυριον αναβαλλωμεθα· Ου γαρ οιδαμεν τι τεξεται η επιουσα· μηδε
λεγωμεν· Περιεσομεθα της συνηθειας κατα μικρον· τουτο γαρ το, κατα μικρον,
ουδεποτε επιλειψει. ∆ιοπερ, τουτο αφεντες, εκεινο λεγωμεν, οτι Ἐαν μη σημερον
κατορθωσωμεν τον ορκον, ουκ αποστησομεθα προτερον, καν μυρια αγχηι πραγματα,
καν αποθανειν δεηι, καν κολασθηναι, καν παντα απολεσαι· ου δω 49.210 σομεν τωι
διαβολωι ραιθυμιας εξουσιαν, ουδε αναβολης προφασιν. Ἂν ο Θεος ιδηι σου την
πεπυρωμενην ψυχην, την διεγηγερμενην προθυμιαν, και αυτος συνεφαψεται σου
της διορθωσεως. Ναι, δεομαι και αντιβολω, σπουδασωμεν, ινα μη και ημεις
ακουσωμεν, οτι Ἄνδρες Νινευῗται αναστησονται, και κατακρινουσι την γενεαν
ταυτην, οτι εκεινοι μεν απαξ ακουσαντες κατωρθωσαν, ημεις δε ουδε πολλακις
ακουσαντες επεστραφημεν· εκεινοι ολοκληρον αρετην, ημεις δε ουδε μερος αρετης·
εκεινοι κατασκαφηναι ακουσαντες εφοβηθησαν, ημεις δε ουδε γεενναν ακουοντες
φοβουμεθα· εκεινοι προφητειων ου μετασχοντες, ημεις δε συνεχους απολαυοντες
διδασκαλιας και πολλης της χαριτος. Ταυτα λεγω νυν ουχ υπερ των οικειων, αλλ'
υπερ των αλλοτριων υμιν εγκαλων αμαρτηματων. Ὑμιν μεν γαρ, ευ οιδ' οτι,
καθαπερ εφθην ειπων, ο νομος ουτος ο περι του ομνυειν κατωρθωται· αλλ' ουκ
αρκει τουτο εις σωτηριαν ημιν, ει μη και ετερους διδαξαντες διορθωσομεν, επει και ο
το ταλαντον εκεινο προσενεγκων, την παρακαταθηκην ολοκληρον αποδους, επειδη
το δοθεν ουκ επλεονασεν, εκολαζετο. Μη τοινυν μηδε ημεις τουτο σκοπησωμεν, ει
αυτοι της αμαρτιας απηλλαγημεν, αλλ' εως αν ετερους απαλλαξωμεν, μη
αποστωμεν· και εκαστος δεκα φιλους ρυθμισας τωι Θεωι προσαγαγετω, καν οικετας
εχηις, καν μαθητας. Ἀλλ' ουδε μαθητας, ουδε οικετας εχεις; αλλα φιλους εχεις·
τουτους κατορθωσον. Και μη μοι λεγε, οτι Τους πλειονας των ορκων απηλασαμεν,
ολιγακις δε αλισκομεθα· αλλα και το ολιγακις τουτο ανελε. Ει χρυσινον ενα
απολεσεις, ουκ αν απαντας περιηλθες ερευνων και ζητων, ωστε αυτον ευρειν; Τουτο
και επι των ορκων ποιησον. Ἐαν ιδηις, οτι ενα ορκον εκλαπης, θρηνησον, στεναξον,
ως της ουσιας σου πασης απολωλυιας. Παλιν λεγω, ο και προτερον· συγκλεισον
σαυτον επι της οικιας, μελετην ποιησον και γυμνασιον μετα της γυναικος, μετα των
παιδιων και συνοικουντων· ειπε προς εαυτον συ προτερον· Ουκ ιδιωτικων, ου
δημοσιων αψομαι πραγματων, εως αν την ψυχην διορθωσωμαι την εμαυτου. Ἂν
υμεις τους υιους τους εαυτων παιδευσητε, κακεινοι τους εαυτων διδαξουσι, και
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτω μεχρι της συντελειας και παρουσιας του Χριστου το προσταγμα βαινον, τοις
την ριζαν παρασχουσιν απαντα οισει τουτον τον μισθον. Ἂν μαθηι λεγειν ο υιος σου,
Πιστευσον, ου δυνησεται εις θεατρον αναβηναι, ουδε εις καπηλειον εισελθειν, ουδε
εν κυβοις διατριψαι· το γαρ ρημα τουτο αντι χαλινου το στομα περικειμενον, και
ακοντα ερυθριαιν παρασκευασει και αισχυνεσθαι· ει ποτε εν εκεινοις φανειη, και
αποπηδαιν αναγκασει ταχεως. Ἀλλα καταγελωσιν εκεινοι· αλλα συ δακρυσον αυτων
την παρανομιαν. Πολλοι και του Νωε κατεγελασαν ποτε, οτε την κιβωτον
κατεσκευαζεν· αλλ' οτε ηλθεν ο κατακλυσμος, εκεινος αυτων κατεγελασε· μαλλον
δε ουδεποτε αυτων κατεγελασεν ο δικαιος, αλλ' εθρηνησε και εστεναξεν. Ὅταν ουν
ιδηις γελωντας, εννοησον, οτι οι γελωντες νυν οδοντες τοτε κλαυθμον και βρυγμον
υποστησονται χαλεπωτατον, και του γελωτος τουτου μνησθησονται τριζοντες κατ'
εκεινην την ημεραν και βρυχομενοι· τοτε αναμνησθησηι του γελωτος τουτου. Ποσα
κατεγελασε του Λαζαρου ο πλουσιος! αλλ' υστερον ιδων 49.211 αυτον εν τοις
κολποις του Ἀβρααμ, εαυτον εθρηνει λοιπον.
θʹ. Ταυτα ουν απαντα εννοων συνωθει παντας ταχεως εις την της εντολης
εκπληρωσιν. Και μη μοι λεγε, οτι Κατα μικρον, μηδε εις την αυριον αναβαλλου· η
γαρ αυριον ουδεποτε λαμβανει τελος. Τεσσαρακοντα λοιπον ημεραι παρηλθον· αν
τοινυν το Πασχα παρελθηι το ιερον, ουδενι συγγνωσομαι λοιπον, ουδε παραινεσιν
προσαξω, αλλ' επιταγην και αποτομιαν ακαταφρονητον· ουδε γαρ ισχυρα αυτη η
απολογια η δια της συνηθειας. ∆ια τι ο κλεπτων ου προβαλλεται συνηθειαν, και
απαλλαττεται κολασεως; δια τι ο φονευων και μοιχευων; Πασι τοινυν προλεγω και
διαμαρτυρομαι, οτι αν συγ 49.212 γενομενος υμιν κατ' ιδιαν και λαβων αποπειραν
ληψομαι δε παντως, ευρω τινας μη διορθωσαντας το ελαττωμα, απαιτησω δικην,
κελευσας εξω μενειν των μυστηριων των ιερων, ουχ ινα μενωσιν εξω, αλλα ινα
διορθωσαντες εαυτους ουτως εισελθωσι, και μετα καθαρου συνειδοτος απολαυσωσι
της ιερας τραπεζης· τουτο γαρ εστι μετασχειν κοινωνιας. Γενοιτο δε ευχαις των
προεδρων και των αγιων παντων και ταυτα και τα αλλα παντα διορθωσαντας
ελαττωματα, τυχειν της βασιλειας των ουρανων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι δοξα, τιμη και
προσκυνησις, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

49.211 Εις την επανοδον του επισκοπου Φλαβιανου, και εις την
του βασιλεως διαλλαγην προς την πολιν· και προς τους
πλημμελησαντας εις την των ανδριαντων καταστροφην. Ὁμιλια καʹ.
αʹ. Ἀπο της ρησεως, αφ' ης αει παρα τον καιρον των κινδυνων προς την
υμετεραν ειωθειν αγαπην προοιμιαζεσθαι, απο της αυτης ταυτης και σημερον
αρξομαι του προς υμας λογου, και ερω μεθ' υμων· Ευλογητος ο Θεος, ο την ιεραν
ταυτην εορτην μετα χαρας και ευφροσυνης πολλης καταξιωσας ημας επιτελεσαι
σημερον, και την κεφαλην αποδους τωι σωματι, και τον ποιμενα τοις προβατοις, και
τον διδασκαλον τοις μαθηταις, τον στρατηγον τοις στρατιωταις, τον αρχιερεα τοις
ιερευσιν· ευλογητος ο Θεος ο ποιων υπερεκπερισσου ων αιτουμεθα η νοουμεν. Ἡμιν
μεν γαρ αρκουν ειναι εδοκει το των επικειμενων τεως απαλλαγηναι κακων, και
υπερ τουτου πασαν εποιουμεθα την ικετηριαν· ο δε φιλανθρωπος Θεος, και τηι δοσει
τας αιτησεις ημων αει νικων μετα πολλης της υπερβολης, και τον πατερα ημιν
θαττον ελπιδος απασης απεδωκε. Τις γαρ αν προσεδοκησεν, οτι εν ουτως ολιγαις
ημεραις και απελευσεται, και διαλεξεται τωι βασιλει, και λυσει τα δεινα, και παλιν
επανηξει προς ημας ουτω ταχεως, ως και το Πασχα το ιερον δυνηθηναι φθασαι και
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεθ' ημων επιτελεσαι; Ἀλλ' ιδου, γεγονε το απροσδοκητον τουτο, και τον πατερα
απειληφαμεν, και μειζονα καρπουμεθα την ηδονην, τωι παρ' ελπιδα αυτον
απολαβειν νυν. Ὑπερ δη τουτων απαντων ευχαριστωμεν τωι φιλανθρωπωι Θεωι, και
θαυμαζωμεν αυτου την δυναμιν και την φιλανθρωπιαν, και την σοφιαν και την
κηδεμονιαν την υπερ της πολεως γεγενημενην. Ὁ μεν γαρ διαβολος, καταδυσαι
πασαν αυτην επεχειρησε δια των τολμηθεντων· ο δε Θεος και την πολιν και τον
ιερεα και τον βασιλεα δια ταυτης εκοσμησε της συμφορας, και λαμπροτερους παντας
απεφηνεν. Ἡ πολις μεν γαρ ηυδοκιμησεν, οτι κινδυνου τοιουτου καταλαβοντος,
παραδραμουσα παντας τους εν δυναστειαις, τους πλουτον πολυν περιβεβλημενους,
τους μεγαλην παρα βασιλει δυναμιν εχοντας, επι την Ἐκκλησιαν και τον ιερεα του
Θεου κατεφυγε, και μετα πολλης της πιστεως της ανωθεν εαυτην εξεκρεμασεν
ελπιδος. Πολλων γουν μετα την αποδημιαν του κοινου πατερος τους το
δεσμωτηριον οικουντας θορυβουντων, και λεγοντων, ως Ου καθυφιησι της οργης ο
βασιλευς, 49.212 αλλα παροξυνεται μειζονως, και περι κατασκαφης ολοκληρου της
πολεως βουλευεται, και ετερα πολλωι πλειονα τουτων θρυλλουντων, οι δεδεμενοι
τοτε ουδεν εγινοντο εκ της φημης ταυτης δειλοτεροι, αλλ' ημων λεγοντων, ως
Ψευδη ταυτα και διαβολου μαγγανειας εστιν εργα, βουλομενου καταβαλειν υμων τα
φρονηματα, Ουδεν δεομεθα της δια λογων παρακλησεως, προς ημας ελεγον· ισμεν
γαρ ου την αρχην κατεφυγομεν, και ποιας ελπιδος εαυτους εξεκρεμασαμεν· της
ιερας αγκυρας την σωτηριαν ημων εξηρτησαμεν· ουκ ανθρωπωι ταυτην
ενεπιστευσαμεν, αλλα τωι παντοδυναμωι Θεωι. ∆ιο δη και θαῤρουμεν χρηστον εσεσθαι
το τελος παντως· ου γαρ εστιν, ουκ εστι την ελπιδα ταυτην καταισχυνθηναι ποτε.
Τουτο αντι ποσων στεφανων, αντι ποσων εγκωμιων αρκεσει τηι πολει; ποσην
επισπασεται του Θεου την ευνοιαν, και εν τοις λοιποις πραγμασιν; Ου γαρ εστιν, ουκ
εστι της τυχουσης ψυχης, εν τηι των πειρασμων επαγωγηι νηφειν, και προς τον Θεον
βλεπειν, και παντων καταγελασασαν των ανθρωπινων, προς εκεινην κεχηνεναι την
συμμαχιαν. Ἡ μεν ουν πολις ουτως ευδοκιμησεν· ο δε ιερευς παλιν ουχ ηττον ηπερ η
πολις· την γαρ εαυτου ψυχην υπερ παντων εδωκε, και πολλων οντων των
κωλυοντων, του χειμωνος, της ηλικιας, της εορτης, και ουκ ελαττον της αδελφης
προς εσχατας ουσης αναπνοας, απαντων υψηλοτερος εγενετο των κωλυματων, και
ουκ ειπε προς εαυτον· Τι τουτο; η μονη περιλειφθεισα ημιν αδελφη, και μετ' εμου
τον ζυγον ελκουσα του Χριστου, και τοσουτον μοι συνοικησασα χρονον, προς
εσχατας εστι νυν αναπνοας· ημεις δε αυτην καταλειψαντες απελευσομεθα, και ουκ
οψομεθα εκπνεουσαν και τας τελευταιας αφεισαν φωνας; Ἀλλ' αυτη μεν καθ'
εκαστην ηυχετο την ημεραν ημας και οφθαλμους καθελειν και στομα συνελειν και
περιστειλαι, και τα αλλα παντα τα προς τον ταφον επιμελησασθαι· νυνι δε καθαπερ
ερημος τις και απροστατευτος ουδενος επιτευξεται τουτων παρα του αδελφου, παρ'
ου μαλιστα επεθυμει τυχειν, αλλ' αφιεισα την ψυχην, ουκ οψεται τον παντων αυτηι
ποθεινοτερον; και ποσων ουκ εσται θανατων αυτηι τουτο βαρυτερον; Ει γαρ και
ποῤρωθεν αφεστηκει, ουκ εδει δραμειν και παντα ποιησαι και παθειν, ωστε ταυτην
αυτηι παρασχειν την χαριν; νυν δε πλησιον ων εγκαταλειψω, και αφεις απελευσομαι;
και πως οισει τας μετα ταυτα ημερας; Ἀλλ' ουδεν τουτων ου μονον ουκ ειπεν, αλλ'
ουδε εν 49.213 ενοησεν, αλλα και πασης συγγενειας τον του Θεου προτιμησας φοβον,
εγνω τουτο καλως, οτι καθαπερ τον κυβερνητην οι χειμωνες, και τον στρατηγον οι
κινδυνοι, ουτω και τον ιερεα ο πειρασμος ποιει φαινεσθαι. Παντες, φησι, προς ημας
κεχηνασι και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες· μη καταισχυνωμεν αυτων τας περι ημων
ελπιδας, μηδε τοσουτον περιιδωμεν ναυαγιον, αλλα τα καθ' ημας επιτρεψαντες τωι
Θεωι παντα, και την ψυχην αυτην εκδωμεν. Και σκοπει ιερεως μεγαλοψυχιαν, και
Θεου φιλανθρωπιαν· ων υπερειδεν απαντων, τουτων απηλαυσεν απαντων, ινα και
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της προθυμιας τον μισθον λαβηι, και δια της απολαυσεως της παρα προσδοκιαν
μειζονος επιτυχηι της ηδονης. Ειλετο την εορτην επι της αλλοτριας και ποῤρω των
οικειων επιτελεσαι δια την της πολεως σωτηριαν· ο δε Θεος προ του Πασχα ημιν
αυτον απεδωκεν, ωστε κοινην μεθ' υμων την εορτην αγαγειν, ινα και της
προαιρεσεως εχηι τον μισθον, και της ευφροσυνης απολαυσηι μειζονος. Ουκ εδεισε
την ωραν του ετους, και θερος παρα παντα γεγονε της αποδημιας τον καιρον· ουχ
υπελογισατο την ηλικιαν, και καθαπερ νεος και σφριγων, ουτω μετ' ευκολιας
διεδραμε την μακραν ταυτην οδον· ουκ ενενοησε την τελευτην της αδελφης, ουδε
κατεμαλαχθη· και επανελθων ζωσαν αυτην κατειληφε, και παντων, ων υπερειδε,
παντων επετυχε.
βʹ. Και ο μεν ιερευς ουτως ευδοκιμος γεγονε παρα Θεωι και ανθρωποις· τον
βασιλεα δε του διαδηματος λαμπροτερον τουτο το πραγμα εκοσμησε. Πρωτον μεν οτι
δηλον εγενετο τοτε, οτι απερ ουδενι ετερωι, ταυτα χαριειται τοις ιερευσιν· επειτα, οτι
και μετα πολλου του ταχους την χαριν εδωκε, και την οργην ελυσεν. Ἀλλ' ινα
σαφεστερον και του βασιλεως την μεγαλοψυχιαν, και του ιερεως την σοφιαν, και
προ τουτων αμφοτερων του Θεου μαθητε την φιλανθρωπιαν, δοτε μοι μικρα της
εκει γεγενημενης δημηγοριας διηγησασθαι προς υμας. Ἐρω δε α παρα τινος των
ενδον εστωτων εμαθον· ο μεν γαρ πατηρ ουτε μικρον ουτε μεγα ειπε προς ημας,
αλλα την Παυλου μεγαλοψυχιαν μιμουμενος, αει τα οικεια κρυπτει κατορθωματα,
και προς τους ερωτωντας πανταχου, τι προς τον βασιλεα ειπε, και πως επεισε, και
πως αυτου την οργην εξεβαλεν απασαν, ταυτα ελεγε τα ρηματα· Ουδεν ημεις εις το
πραγμα εισηνεγκαμεν, αλλ' αυτος ο βασιλευς, του Θεου μαλαξαντος αυτου την
καρδιαν, και προ των ημετερων ρηματων πασαν αφηκε την οργην, και τον θυμον
ελυσε, και περι των γεγενημενων διαλεγομενος, ως ετερου τινος υβρισθεντος, ουτω
τα συμβαντα απαντα χωρις οργης διηγειτο. Ἀλλ' απερ ουτος απεκρυψεν απο
ταπεινοφροσυνης, ταυτα ο Θεος εις μεσον εξηνεγκε. Τινα δε εστι ταυτα; Μικρον
ανωτερω τον λογον αγαγων υμιν διηγησομαι. Ἐπειδη γαρ εξηλθε της πολεως
παντας εν τοσαυτηι καταλιπων αθυμιαι, πολλωι δεινοτερα ημων επασχε των εν αυτοις
οντων τοις δεινοις. Πρωτον μεν γαρ συγγενομενος κατα μεσην την οδον τοις επι την
εξετασιν των γεγενημενων παρα του βασιλεως πεμφθεισι, και μαθων παρ' εκεινων,
εφ' οις ησαν απεσταλμενοι, και τα καταληψομενα την πολιν αναλογιζομενος δεινα,
τους θορυβους, τας ταραχας, την φυγην, τον φοβον, την αγωνιαν, τους κινδυνους,
πηγας ηφιει δακρυων, των σπλαγχνων αυτωι διακοπτομενων· τοις γαρ πατρασιν
εθος πολλωι μειζον 49.214 αλγειν, οταν μηδε παρειναι δυνωνται κακουμενοις τοις
εαυτων παισιν. Ὃ δη και ο φιλοστοργοτατος ουτος επασχεν, ου τα καταληψομενα
ημας δεινα θρηνων μονον, αλλα και το ποῤρω ταυτα πασχοντων ημων ειναι· πλην
αλλα και τουτο υπερ της ημετερας εγινετο σωτηριας. Ἐπειδη γαρ εμαθε ταυτα παρ'
εκεινων, θερμοτερας ηφιει πηγας δακρυων, και μετα πλειονος δεησεως προς Θεον
κατεφευγε, και τας νυκτας αυπνος διηγε παρακαλων, και τηι πολει παραγενεσθαι
ταυτα πασχουσηι, και του βασιλεως πραοτεραν ποιησαι την διανοιαν. Ὡς δε επεβη
της μεγαλης πολεως εκεινης, και εις τας βασιλικας εισηλθεν αυλας, ειστηκει του
βασιλεως ποῤρωθεν, αφωνος, δακρυων, κατω κυπτων, εγκαλυπτομενος, ωσπερ
αυτος ων ο παντα εργασαμενος εκεινα. Ἐποιει δε τουτο, τωι σχηματι, τωι βλεμματι,
τοις θρηνοις προτερον επισπασασθαι βουλομενος αυτον εις ελεον, και τοτε αρξασθαι
της υπερ ημων απολογιας· μια γαρ τοις αμαρτανουσιν απολειπεται συγγνωμη, το
σιγαιν και μηδεν υπερ των γεγενημενων φθεγγεσθαι. Ἐβουλετο γαρ δη παθος το μεν
εξενεγκειν, το δε εισενεγκειν, εκβαλειν μεν τον θυμον, εισαγαγειν δε αθυμιαν, ινα
ουτω προοδοποιησηι τοις της απολογιας ρημασιν· οπερ ουν και εγενετο. Και καθαπερ
Μωυσης εις το ορος αναβας, του λαου προσκεκρουκοτος, αφωνος ειστηκει αυτος,
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εως ο Θεος αυτον εξεκαλεσατο ειπων, Ἄφες με, και εξαλειψω τον λαον τουτον·
ουτω και ουτος εποιησεν. Ἰδων τοινυν αυτον ο βασιλευς δακρυοντα και κατω
κυπτοντα, προσηλθεν αυτος, και οπερ επαθε δια των δακρυων του ιερεως, τουτο
εδεικνυ δια των ρηματων των προς αυτον· ου γαρ θυμουμενου ουδε αγανακτουντος
ησαν οι λογοι, αλλ' αλγουντος· ουκ οργιζομενου, αλλ' αθυμουντος και περιοδυνιαι
κατεχομενου μαλλον· και οτι τουτο εστιν αληθες, αυτα τα ρηματα ακουσαντες
εισεσθε. Ου γαρ ειπε· Τι ποτε τουτο εστιν; υπερ ανθρωπων μιαρων και παμμιαρων,
και ους ουτε ζηιν εδει, πρεσβειαν ηκεις κομιζων, των τυραννων, των νεωτεροποιων
των πασης αξιων κολασεως; Ἀλλα παντα ταυτα αφεις τα ρηματα, απολογιαν
συνεθηκεν εντροπης γεμουσαν και βαρυτητος, και τας εαυτου κατελεγεν ευεργεσιας,
οσας παρα παντα τον καιρον της βασιλειας την πολιν ημων ευηργετησε, και εφ'
εκαστωι ελεγεν· Ταυτα με αντ' εκεινων παθειν εδει; ποιων αδικηματων με ταυτην
επραξαντο δικην; Τι μικρον η μεγα εγκαλειν εχοντες, ουκ εις εμε μονον, αλλα και
εις τους απελθοντας ενυβρισαν; ουκ ηρκει τον θυμον στηναι μεχρι των ζωντων;
αλλ' ει μη και τους ταφεντας καθυβρισαιεν, ουδεν ενομισαν νεανικον ποιειν.
Ἠδικηκαμεν ημεις, ως αυτοι νομιζουσι· ουκουν των νεκρων φεισασθαι εδει των
ουδεν ηδικηκοτων· ου γαρ δη κακεινοις ταυτα εγκαλειν ειχον. Ουχι ταυτην παντων
προυθηκα την πολιν αει, και της ενεγκουσης ποθεινοτεραν ειναι ενομιζον, και ευχης
μοι διηνεκους εργον ην, την πολιν εκεινην ιδειν, και τουτον εποιουμην ορκον προς
παντας;
γʹ. Ἐνταυθα πικρον ανοιμωξας ο ιερευς, και θερμοτερα αφεις δακρυα, ουκετι
λοιπον εσιγα· εωρα γαρ την του βασιλεως απολογιαν μειζονα ποιουσαν την
κατηγοριαν ημων· αλλα στεναξας κατωθεν βαρυ και πικρον, Ὁμολογουμεν, φησιν,
ω βασιλευ, και ουκ αν αρνηθειημεν τον ερωτα τουτον, ον περι την πατριδα επεδειξω
την ημετεραν, και δια τουτο μαλιστα θρηνουμεν, οτι την ουτω φιλουμενην
εβασκηναν δαιμονες, και περι τον 49.215 ευεργετην αγνωμονες εφανημεν, και τον
σφοδρον ημων παρωξυναμεν εραστην. Καν κατασκαψηις, καν εμπρησηις, καν
αποκτεινηις, καν οτιουν ετερον πραξηις, ουδεπω την αξιαν ημας απηιτησας δικην·
φθασαντες γαρ ημεις εαυτους μυριων θανατων χαλεπωτερα διεθηκαμεν. Τι γαρ αν
γενοιτο πικροτερον, αλλ' η οταν τον ευεργετην και ουτω φιλουντα φανωμεν αδικως
παροξυναντες, και τουτο πασα η οικουμενη μανθανηι, και την εσχατην ημων
αγνωμοσυνην καταγινωσκηι; Ει βαρβαροι την πολιν ημων καταδραμοντες
κατεσκαψαν τα τειχη, και τας οικιας ενεπρησαν, και λαβοντες αιχμαλωτους
απηλθον, ελαττον ην το δεινον. Τι δηποτε; Ὅτι σου ζωντος, και τοσαυτην
επιδεικνυμενου περι ημας ευνοιαν, ελπις ην εκεινα παντα λυθησεσθαι τα δεινα, και
παλιν ημας επι το προτερον επανηξειν σχημα, και λαμπροτεραν αποληψεσθαι την
ελευθεριαν· νυν δε, της σης ευνοιας αφηιρημενης και του φιλτρου σβεσθεντος, ο
παντος τειχους ην ημιν ασφαλεστερον, προς τινα λοιπον καταφευξομεθα; που
δυνησομεθα ιδειν ετερωσε, τον γλυκυν ουτω δεσποτην και πατερα προσηνη
παροργισαντες; Ὥστε δοκουσι μεν αφορητα πεποιηκεναι· επαθον δε παντων
δεινοτερα, προς ουδενα ανθρωπων αντιβλεψαι τολμωντες, ουδε αυτον ιδειν
δυναμενοι τον ηλιον ελευθεροις οφθαλμοις, της αισχυνης πανταχου
καταστελλουσης τα βλεφαρα και εγκαλυπτεσθαι καταναγκαζουσης· της παῤρησιας
ουν αυτοις ανηιρημενης, παντων αιχμαλωτων αθλιωτερον διακεινται νυν, και την
εσχατην υπομενουσιν ατιμιαν, και το μεγεθος των κακων εννοουντες, και εις οσον
απεσκιρτησαν υβρεως, ουδε αναπνειν δυνανται του δοκουντος υβρισθαι
σφοδροτερους τους την οικουμενην οικουντας απαντας ανθρωπους επισπασαμενοι
κατηγορους. Ἀλλ' εαν θεληις, ω βασιλευ, εστιν ιασις τωι τραυματι, και φαρμακον τοις
τοσουτοις κακοις. Πολλακις και επι ιδιωτων τουτο γεγονε· τα μεγαλα και αφορητα
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσκρουσματα μεγαλης διαθεσεως γεγονεν υποθεσις· ουτω και επι της φυσεως
συνεβη της ημετερας. Ὅτε γαρ τον ανθρωπον εποιησεν ο Θεος και εις τον
παραδεισον εισηγαγε και πολλης ηξιωσε τιμης, ου φερων την τοσαυτην ευημεριαν ο
διαβολος εβασκηνεν τε αυτωι και της δοθεισης εξεβαλε προεδριας. Ἀλλ' ο Θεος ου
μονον αυτον ου κατελιπεν, αλλα και αντι παραδεισου τον ουρανον ημιν ανεωιξε,
τουτωι τε αυτωι την τε οικειαν φιλανθρωπιαν επιδεικνυμενος, και τον διαβολον
μειζονως κολαζων. Τουτο και συ ποιησον· παντα εκινησαν οι δαιμονες νυν, ωστε
την πασων σοι φιλτατην πολιν αποῤρηξαι σου της ευνοιας· τουτο τοινυν ειδως,
δικην μεν ην θελεις απαιτησον, της δε φιλιας μη εκβαληις ημας της προτερας. Ἀλλ' ει
δει τι και θαυμαστον ειπειν, μειζονα ημιν επιδειξαι την ευνοιαν νυν, και παλιν εις
τας πρωτας των φιλουμενων αυτην εγγραψον, ει γε βουλει τους ταυτα
κατασκευασαντας αμυνασθαι δαιμονας. Ἂν μεν γαρ καθεληις και κατασκαψηις και
αφανισηις, απερ εκεινοι παλαι εβουλοντο, ταυτα εργασηι· αν δε αφηις την οργην και
παλιν ομολογησηις φιλειν αυτην ωσπερ προτερον εφιλεις. καιριαν αυτοις εδωκας
την πληγην, και την εσχατην αυτους απηιτησας δικην, δειξας ως ου μονον αυτοις
ουδεν πλεον γεγονεν απο της επιβουλης, αλλα και τα εναντια αυτοις απαντα απεβη,
ηπερ εβουλοντο. ∆ικαιος δ' αν ειης ταυτα ποιησαι και ελεησαι πολιν, ηι δια την σην
εφθονησαν φιλιαν οι δαιμονες· ει γαρ μη σφοδρα αυτην ουτως ηγαπησας, ουκ αν
αυτην ουδε εκεινοι τοσουτον εβασκηναν αν. Ὥστε 49.216 ει και θαυμαστον το
λεγομενον, αλλ' ομως εστιν αληθες, οτι δια σε και την σην φιλιαν ταυτα επαθε.
Ποσων εμπρησμων, ποσης καταστροφης τα ρηματα ταυτα πικροτερα, απερ
απολογουμενος ελεγες; Νυν υβρισθαι φης, και πεπονθεναι οια μηδεις πωποτε των
προτερων βασιλεων· αλλ' εαν θεληις, ω φιλανθρωποτατε και φιλοσοφωτατε και
πολλης ευσεβειας γεμων, του διαδηματος τουτου μειζονα σοι και λαμπροτερον η
υβρις αυτη περιθησει στεφανον. Τουτο μεν γαρ το διαδημα εστι και μεν της σης
αρετης αποδειξις· εστι δε και της του δεδωκοτος φιλοτιμιας τεκμηριον· ο δε απο της
φιλανθρωπιας σοι ταυτης πλεκομενος στεφανος σον μονον εσται κατορθωμα και της
φιλοσοφιας της σης· και ουχ ουτω σε θαυμασονται παντες δια τους λιθους τους
τιμιους τουτους, ως επαινεσονται δια την υπεροψιαν την κατα της οργης. Καθειλον
σου τους ανδριαντας; αλλ' εξεστι σοι λαμπροτερους αναστησαι εκεινων. Ἂν γαρ
αφηις τοις ηδικηκοσι τα εγκληματα, και μηδεμιαν απαιτησηις δικην αυτους, ου
χαλκουν σε επι της αγορας αναστησουσιν, ουδε χρυσουν, ουδε λιθοκολλητον, αλλα
την πασης υλης τιμιωτεραν στηλην, φιλανθρωπιαν και ελεημοσυνην
αναβεβλημενον. Ουτως επι της διανοιας εκαστος αναστησουσι σε της εαυτων, και
τοσουτους εξεις ανδριαντας, οσοι την οικουμενην οικουσιν ανθρωποι, και
οικησουσιν. Ου γαρ ημεις μονον, αλλα και οι μεθ' ημας, και οι μετ' εκεινους απαντες
ταυτα ακουσονται· και καθαπερ ευ παθοντες αυτοι, ουτω σε θαυμασονται και
φιλησουσι. Και οτι ταυτα ου κολακευων λεγω, αλλ' ουτως εσται παντως, ερω σοι
παλαιον τινα λογον, ινα μαθηις, οτι ουχ ουτω στρατοπεδα και οπλα και χρηματα και
υπηκοων πληθος και τα αλλα δη τα τοιαυτα λαμπρους ποιειν τους βασιλεις ειωθεν,
ως φιλοσοφια ψυχης και ημεροτης. Ὁ μακαριος λεγεται Κωνσταντινος, της εικονος
αυτου καταλευσθεισης ποτε, παροξυνοντων αυτον πολλων επεξελθειν τοις υβρικοσι
και δικην απαιτησαι, και λεγοντων, οτι πασαν αυτου την οψιν ετρωσαν τους λιθους
εξακοντιζοντες, ψηλαφησας τηι χειρι το προσωπον, και ηρεμα μειδιασας, ειπεν, οτι
Ουδαμου πληγην επι του μετωπου γεγενημενην ορω, αλλ' υγιης μεν η κεφαλη,
υγιης δε η οψις απασα, κακεινους ερυθριασαντας και αισχυνθεντας αποστηναι της
αδικου ταυτης συμβουλης. Και το ρημα τουτο μεχρι νυν αιδουσιν απαντες, και
τοσουτος χρονος ουκ εμαρανεν, ουκ εσβεσε της φιλοσοφιας ταυτης την μνημην.
Ποσων ουκ αν ειη τουτο τροπαιων λαμπροτερον; Πολλας και μεγαλας πολεις
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινος ανεστησε, και πολλους βαρβαρους ενικησεν, αλλ' ουδενος εκεινων
μεμνημεθα· το δε ρημα τουτο μεχρι της σημερον αιδεται, και οι μεθ' ημας αυτο και οι
μετ' εκεινους ακουσονται παντες. Και ου τουτο μονον εστι το θαυμαστον, οτι
ακουσονται, αλλ' οτι και μετ' επαινων και ευφημιας οι τε λεγοντες λεγουσιν, οι τε
ακουοντες δεχονται· και ουκ εστιν ουδεις, ος ανεξεται σιγησαι τουτο ακουσας, αλλ'
ομου τε ανεκραξε, και τον ειρηκοτα επηινεσε, και μυρια αυτωι και απελθοντι γινεσθαι
ηυξατο αγαθα. Ει δε παρα ανθρωποις τοσαυτης απηλαυσε δοξης δι' εκεινο το ρημα,
ποσων απολαυσεται παρα τωι φιλανθρωπωι Θεωι στεφανων; Και τι χρη λεγειν
Κωνσταντινον και τα αλλοτρια παραδειγματα, δεον οικοθεν σε και εκ των σων
παρακα 49.217 λειν κατορθωματων; Μεμνησαι πρωην, οτε της εορτης ταυτης
καταλαβουσης επιστολην επεμψας πανταχου της οικουμενης κελευουσαν τους το
δεσμωτηριον οικουντας αφειναι, και συγχωρειν αυτοις τα εγκληματα, και ως ουκ
αρκουντων εκεινων δειξαι σου την φιλανθρωπιαν, ελεγες δια των γραμματων, οτι
Ειθε μοι δυνατον ην και τους απελθοντας καλεσαι και αναστησαι και προς την
προτεραν αναγαγειν ζωην! Τουτων αναμνησθητι των ρηματων νυν· ιδου καιρος
τους απελθοντας καλεσαι και αναστησαι, και προς την προτεραν επαναγαγειν ζωην.
Και ουτοι γαρ ηδη τεθνηκασι, και πριν η την ψηφον εξενεχθηναι, και παρ' αυτας η
πολις εσκηνωται τας του ᾅδου πυλας νυν. Ἀναστησον ουν αυτην εκειθεν χωρις
χρηματων, χωρις δαπανης. χωρις χρονου και πονου τινος. Ἀρκει γαρ σοι φθεγξασθαι
μονον, και αναστησαι την πολιν την εν σκοτωι κειμενην. Νυν δος αυτην καλεισθαι
λοιπον απο της σης φιλανθρωπιας· ουδε γαρ τοσαυτην εισεται χαριν τωι παρα την
αρχην αυτην οικισαντι, οσην τηι ψηφωι τηι σηι· και μαλα εικοτως. Ἐκεινος μεν γαρ
αρχην αυτηι δους απηλθε, συ δε αυξηθεισαν και γενομενην μεγαλην, και μετα την
πολλην ταυτην ευημεριαν κατενεχθεισαν αναστησεις. Ουκ ην ουτω θαυμαστον, ει
πολεμιων αυτην ελοντων, και βαρβαρων καταδραμοντων, απηλλαξας του κινδυνου,
ως εστι θαυμαστον το φεισασθαι νυν· εκεινο μεν γαρ πολλοι πολλακις βασιλεων
εποιησαν· τουτο δε συ μονος εργασηι, και πρωτος παρα προσδοκιαν απασαν. Κακεινο
μεν ουν ουδεν θαυμαστον ουδε παραδοξον, αλλα των αει συμβαινοντων εστι, το των
υπηκοων προΐστασθαι, το δε τοσαυτα παθοντα και τοιαυτα αφειναι την οργην, τουτο
πασαν ανθρωπινην υπερβαινει φυσιν. Ἐννοησον οτι νυν ου περι της πολεως σοι
βουλευτεον μονον εστιν εκεινης, αλλα και περι της δοξης της σης· μαλλον δε και
περι του Χριστιανισμου παντος. Νυν και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες,και πασα η
οικουμενη, και βαρβαροι και γαρ κακεινοι ταυτα ηκουσαν προς σε κεχηνασιν
αναμενοντες ιδειν, οιαν οισεις κατα των γεγενημενων την ψηφον· καν μεν
φιλανθρωπον εξενεγκηις και ημερον, επαινεσονται το δογμα παντες, και δοξασουσι
τον Θεον, και προς αλληλους ερουσι· Βαβαι, ποση του Χριστιανισμου η δυναμις!
ανθρωπον ουδενα εχοντα ομοτιμον επι της γης, κυριον οντα απολεσαι παντα και
διαφθειραι, κατεσχε και εχαλινωσε, και φιλοσοφειν επαιδευσε φιλοσοφιαν, ην ουδ'
αν ιδιωτης ανθρωπος επεδειξατο· οντως μεγας ο των Χριστιανων Θεος, ος εξ
ανθρωπων αγγελους ποιει και πασης αναγκης φυσικης ανωτερους καθιστησιν. Μη
γαρ δη τον περιττον εκεινον δεισηις φοβον, μηδε ανασχηι λεγοντων τινων, ως αι
λοιπαι χειρους εσονται πολεις και καταφρονησουσι μαλλον, ταυτης μη κολασθεισης.
Ει μεν γαρ αδυνατως ειχες επεξελθειν, και βιαι σου περιεγενοντο ταυτα ποιησαντες,
και ισοστασιος ην η δυναμις, εικοτως ταυτα υποπτευειν εχρην· ει δε κατεπτηχασι και
προαπεθανον τωι δεει, και προς τους ποδας εδραμον τους σους δι' εμου, και ουδεν
ετερον καθ' εκαστην προσδοκωσι την ημεραν, η το βαραθρον, και λιτας ποιουνται
κοινας, εις τον ουρανον βλεποντες, και τον Θεον παρακαλουντες ελθειν και
συνεφαψασθαι της αυτης ημιν πρεσβειας, και καθαπερ οι προς τας εσχατας οντες
αναπνοας, περι των οικειων εκαστος επεσκηψε των εαυτου, πως ου περιττον τουτο
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το δεος; Ουκ αν, ει σφαγηναι εκελευσθησαν, τοσαυτα αν επαθον, οσα πασχουσι νυν
ημεραις τοσαυταις φοβωι και τρομωι συζωντες, και εσπερας καταλαβουσης ου
προσδοκωντες οψεσθαι την εω, και ημερας γενομενης 49.218 ουκ ελπιζουσιν εις
εσπεραν αφιξεσθαι. Πολλοι και θηριοις ενεπεσον τας ερημους διωκοντες, και προς
τας αβατους μετοικισθεντες, ουκ ανδρες μονον, αλλα και παιδια μικρα, και γυναικες
ελευθεραι και ευσχημονες πολλας νυκτας και ημερας εν σπηλαιοις και φαραγξι και
ταις οπαις κατακρυπτομεναι της ερημου. Και καινος αιχμαλωσιας κατεχει την πολιν
τροπος· των γαρ οικοδομηματων και των τοιχων εστηκοτων χαλεπωτερα των
εμπρησθεισων πασχουσι πολεων· ουδενος βαρβαρου παροντος, ουδε πολεμιου
φαινομενου αθλιωτερον των αλοντων διακεινται, και φυλλον κινουμενον μονον
παντας αυτους αποσοβει καθ' εκαστην ημεραν. Και ταυτα ισασιν απαντες· και ει
κατασκαφεισαν αυτην ειδον, ουκ αν ουτως εσωφρονισθησαν, ως νυν ταυτας αυτης
ακουοντες τας συμφορας. Μη τοινυν τουτο νομισηις, ως χειρους εσονται αι λοιπαι
πολεις. Ουκ αν, ει κατεσκαψας τας αλλας πολεις, ουτως αυτας εσωφρονισας, ως νυν
δια της αδηλου των εσομενων προσδοκιας σφοδροτερον πασης κολασεως παιδευσας
αυτους. Και μη περαιτερω προενεγκηις αυτοις τας συμφορας, αλλ' αφες αναπνευσαι
λοιπον. Το μεν γαρ κολασαι τους υπευθυνους και δικην απαιτησαι των
πεπραγμενων, ραιδιον παντως και ευκολον· το δε φεισασθαι των υβρικοτων, και
συγγνωμην δουναι τοις ασυγγνωστα ημαρτηκοσιν, ενος που και δευτερου μολις εστι,
και μαλιστα οταν βασιλευς ο υβρισμενος ηι· και το φοβωι δε υποταξαι πολιν ευκολον,
το δε παντας εραστας καταστησαι και μετ' ευνοιας πεισαι διακεισθαι περι την
βασιλειαν την σην, και μη μονον κοινας, αλλα και ιδιας υπερ της σης αρχης
ποιεισθαι ευχας, δυσκατορθωτον· καν μυρια τις αναλωσηι χρηματα, καν μυρια
κινησηι στρατοπεδα, καν οτιουν εργασηται, ουκ ευκολως τοσουτων ανθρωπων
διαθεσιν προς εαυτον επισπασασθαι δυνησεται, ο νυν ραιδιον εσται και ευκολον. Οι
τε γαρ ευεργετηθεντες, οι τε ακουσαντες ομοιως τοις ευεργετηθεισι περι σε
διακεισονται. Ποσων αν επριω χρηματων, ποσων αν επριω πονων εν βραχειαι καιρου
ροπηι την οικουμενην απασαν ανακτησασθαι, και πεισαι τους τε νυν οντας
ανθρωπους τους τε εσομενους απαντας οσα τοις αυτων ευχονται παισι, τοσαυτα και
τηι σηι κεφαληι! Ει δε παρα ανθρωπων ταυτα, εννοησον οσον παρα του Θεου ληψηι τον
μισθον, ουχι των νυν γινομενων μονον, αλλα και των μετα ταυτα παρ' ετερων
κατορθουμενων. Ει γαρ ποτε συμβαιη γενεσθαι τοιουτον, οιον δη γεγονε νυν, ο μη
γενοιτο, και τινες των υβρισμενων βουλευσωνται επεξελθειν τοις υβρικοσιν, η
πραοτης η ση και η φιλοσοφια αντι πασης εσται διδασκαλιας αυτοις και
παραινεσεως, και ερυθριασουσι και καταισχυνθησονται τοιουτον εχοντες
φιλοσοφιας παραδειγμα, ελαττους φανηναι. Ὥστε των μετα ταυτα παντων εσηι
διδασκαλος, και τα νικητηρια κατ' αυτων εξεις, καν εις αυτην την κορυφην της
φιλοσοφιας φθασωσιν. Ου γαρ εστιν ισον αυτον καταρξαι τοσαυτης πραοτητος
πρωτον, και προς ετερους βλεποντα μιμησασθαι τα παρ' εκεινων κατορθωθεντα. ∆ια
τουτο οσην αν οι μετα σε φιλανθρωπιαν και ημεροτητα επιδειξωνται, συ ληψηι τον
μισθον μετ' εκεινων· ο γαρ την ριζαν παρασχων, ουτος αν ειη και των καρπων
αιτιος. ∆ια τουτο μετα σου μεν ουδεις δυναται μεριζεσθαι νυν τον επι τηι
φιλανθρωπιαι μισθον· σον γαρ το κατορθωμα γεγονε μονον· συ δε μετα παντων των
μετα ταυτα, ει τινες ποτε τοιουτοι φανειεν, εξ ισης δυνησηι μετ' αυτων διανειμασθαι
το κατορθωμα, και τοσαυτην απενεγκασθαι μοιραν, οσην επι τοις μαθηταις οι
διδασκαλοι· καν μηδεις γενηται τοιου 49.219 τος, παλιν σοι τα των εγκωμιων και
των επαινων καθ' εκαστην επιδιδωσι την γενεαν. Ἐννοησον γαρ ηλικον εστι τους
μετα ταυτα παντας ακουειν, οτι πολεως ουτω μεγαλης και υπευθυνου κολασει και
τιμωριαι γενομενης, πεφρικοτων απαντων, και δεδοικοτων στρατηγων και υπαρχων
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και δικαστων, και ουδε φωνην ρηξαι τολμωντων υπερ των αθλιων εκεινων, εις
παρελθων πρεσβυτης του Θεου την ιερωσυνην εγκεχειρισμενος απο της οψεως
μονης αυτης, και ψιλης της συντυχιας ενετρεψε τον κρατουντα· και ο μηδενι των
υπ' αυτον εχαρισατο, ενι γεροντι τουτο εδωκε τους του Θεου νομους αιδεσθεις. Και
γαρ και τουτωι αυτωι ου μικρως σε, ω βασιλευ, τετιμηκεν η πολις, εμε προς την
πρεσβειαν ταυτην αποστειλασα· ψηφον γαρ αριστην εξηνεγκαν περι σου και
καλλιστην, οτι της αρχης απασης της υπο σε κειμενης, του Θεου τους ιερεας
προτιμαις, καν ευτελεις οντες τυχωσιν. Ου παρ' εκεινων δε ηκω νυν μονον, αλλα και
προ εκεινων παρα του κοινου των αγγελων απεσταλμαι ∆εσποτου, ταυτα ειπειν
προς την ημερωτατην σου και πραοτατην ψυχην, οτι Ἂν αφητε τοις ανθρωποις τα
οφειληματα αυτων, και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος αφησει υμιν τα παραπτωματα
υμων. Ἀναμνησθητι τοινυν της ημερας εκεινης, καθ' ην απαντες δικην δωσομεν
περι των πεπραγμενων· εννοησον, οτι ει και τι σοι ημαρτηται, παντα απονιψασθαι
δυνησηι τα πλημμεληματα δια της ψηφου και της γνωμης ταυτης, χωρις πονων,
χωρις ιδρωτων. Ἄλλοι μεν ουν πρεσβευομενοι χρυσιον και αργυριον και ετερα
τοιαυτα δωρα κομιζουσιν· εγω δε μετα των ιερων προς την σην βασιλειαν αφιγμαι
νομων, και αντι δωρων απαντων τουτους προτεινω· και παρακαλω σε μιμησασθαι
σου τον ∆εσποτην, ος καθ' ημεραν παρ' ημων υβριζομενος, ου διαλιμπανει τα παρ'
εαυτου χορηγων απασι· και μη καταισχυνηις ημων τας ελπιδας, μηδε ελεγξηις τας
υποσχεσεις. Και γαρ και τουτο σε μετα των αλλων ειδεναι βουλομαι, οτι ει μεν
βουληθειης καταλλαγηναι και της προτερας ευνοιας μεταδουναι τηι πολει, και την
οργην αφειναι την δικαιαν ταυτην, μετα πολλης απελευσομαι της παῤρησιας· ει δε
εκβαλοις την πολιν της διανοιας της σης, ου μονον ουκ επιβησομαι, ουδε οψομαι
αυτης το εδαφος, αλλα και αρνησομαι αυτην καθαπαξ λοιπον, και εις ετεραν
εμαυτον εγγραψω πολιν. Μη γαρ μοι γενοιτο πατριδα επιγραψασθαι ποτε εκεινην,
προς ην ο φιλανθρωποτατος συ και παντων ανθρωπων ημερωτατος ουκ αν ελοιο
σπεισασθαι και καταλλαγηναι.
δʹ. Ταυτα και πλειονα τουτων ειπων, ουτω τον βασιλεα συνεχεεν, ως ταυτο
γενεσθαι, οπερ επι του Ἰωσηφ συνεβη γενεσθαι ποτε. Καθαπερ γαρ εκεινος τοτε τους
αδελφους ιδων εβουλετο μεν δακρυειν, εστεγε δε το παθος, ωστε μη διαφθειραι την
υποκρισιν· ουτω δη και ο βασιλευς εδακρυε μεν κατα διανοιαν, ουκ εδεικνυτο δε δια
τους παροντας απαντας· ου μην ισχυσεν εις τελος κρυψαι το παθος, αλλα και ακων
ηλεγχετο. Μετα γαρ την δημηγοριαν ταυτην ουκ εδεηθη ρηματων δευτερων, αλλ' εν
μονον εφθεγξατο ρημα, ο του διαδηματος αυτον πολλωι μειζονως εκοσμησε. Τι δε
τουτο εστιν; Και τι θαυμαστον και μεγα φησιν, ει τοις υβρικοσιν αφησομεν την
οργην ανθρωποις ουσιν ανθρωποι και αυτοι τυγχανοντες, οπου γε ο της οικουμενης
∆εσποτης επι γης ελθων και δι' ημας γενομενος δουλος, και παρα των
ευεργετηθεντων σταυρωθεις υπερ των σταυρωσαντων αυτον παρεκαλει τον Πατερα,
λεγων, Ἄφες αυτοις· ου γαρ 49.220 οιδασι τι ποιουσι; τι τοινυν θαυμαστον, ει τοις
ομοδουλοις και ημεις αφησομεν; Και οτι ταυτα τα ρηματα ουχ υποκρισις ην, εδειξε
μεν και τα γεγενημενα απαντα, ουκ ελαττον δε τουτων και τουτο, ο μελλω νυν ερειν
αυτον γαρ τον ιερεα τουτον βουλομενον εκει κοινηι μετ' αυτου την εορτην
επιτελεσαι ταυτην, ακοντα κατηναγκασε κατεπειχθηναι και σπευσαι, και τοις
πολιταις φανηναι. Οιδα, φησιν, οτι νυν αυτων εισιν αι ψυχαι δεδονημεναι, και
πολλα της συμφορας τα λειψανα· απελθε, παρακαλεσον· αν ιδωσι τον κυβερνητην,
ουδε του παρελθοντος μεμνησονται χειμωνος, αλλα και την μνημην αυτην
εξαλειψουσι των λυπηρων απασαν. Ὡς δε επεκειτο ο ιερευς, αξιων τον υιον πεμψαι
τον εαυτου, βουλομενος εκεινος δειξαι σαφως, ως πασαν καθολου της διανοιας
εξηλειψε την οργην, Ευξασθε, φησι, ταυτα αναιρεθηναι τα κωλυματα, σβεσθηναι
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τους πολεμους τουτους, και αυτος αφιξομαι παντως. Τι της ψυχης εκεινης
ημερωτερον γενοιτ' αν; Αισχυνεσθωσαν Ἕλληνες λοιπον· μαλλον δε μη
αισχυνεσθωσαν, αλλα παιδευεσθωσαν, και την οικειαν αφεντες πλανην επανιτωσαν
επι την του Χριστιανισμου δυναμιν, απο του βασιλεως, απο του ιερεως μαθοντες την
παρ' ημιν φιλοσοφιαν. Ουδε γαρ μεχρι τουτων εστη τοτε ο θεοφιλεστατος βασιλευς,
αλλ' επειδη και της πολεως εξηλασεν ο ιερευς και διεβη την θαλασσαν, επεμψε και
εκει τινας περιεργαζομενος και πολυπραγμονων, μη ποτε τριβηι τον χρονον, και τηι
πολει την ηδονην εξ ημισειας ποιηι, εξω την εορτην επιτελων. Ποιος πατηρ ημερος
τοσαυτην αν υπερ των υβρικοτων εποιησατο σπουδην; Ειπω τι και ετερον του
δικαιου εγκωμιον. Ταυτα γαρ ανυσας, ουκ εσπευσεν, ως αν ει τις ετερος δοξης ερων,
αυτος τα γραμματα τι λυοντα την κατηφειαν ημιν εκεινην κομισαι· αλλ' επειδη
σχολαιοτερον εβαδιζεν, ετερον τινα των ιππους ελαυνειν ειδοτων ηξιωσε
προλαβειν, και κομισαι τηι πολει τα ευαγγελια ωστε μη τηι μελλησει της επανοδου
της εαυτου την αθυμιαν επιταθηναι. Το γαρ σπουδαζομενον αυτωι μονον ην, ουχ
οπως αυτος ελθοι φερων τα χρηστα ταυτα και πολλης ηδονης γεμοντα, αλλ' οπως
ταχεως η πατρις ημιν αναπνευσειεν. Ὅπερ ουν τοτε εποιησατε στεφανωσαντες την
αγοραν, και λυχνους αψαντες, και στιβαδας προ των εργαστηριων συνθεντες, και
ωσπερ αρτι της πολεως τεχθεισης, ουτω πανηγυρισαντες· τουτο ετερως δια παντος
ποιειτε του χρονου, μη τοις ανθεσιν, αλλ' αρετηι στεφανουμενοι, το φως το απο των
εργων απτοντες κατα την ψυχην την υμετεραν, ευφροσυνην ευφραινομενοι
πνευματικην, και τωι Θεωι διηνεκως υπερ τουτων απαντων ευχαριστουντες μη
διαλειπωμεν, μηδ' οτι μονον ελυσε τα δεινα, αλλ' οτι και συνεχωρησεν αυτα
γενεσθαι, και πολλην αυτωι χαριν ομολογωμεν· δι' αμφοτερων γαρ ημιν την πολιν
εκοσμησε. Ταυτα δε παντα κατα το προφητικον λογιον αναγγειλατε τοις τεκνοις
υμων, και τα τεκνα υμων τοις τεκνοις αυτων, κακεινοι παλιν εις γενεαν ετεραν, ινα
απαντες οι μεχρι της συντελειας γινομενοι την του Θεου φιλανθρωπιαν την επι τηι
πολει γεγενημενην μαθοντες, μακαριζωσι μεν ημας τους τοσαυτης απολαυσαντας
ευνοιας, θαυμαζωσι δε ημων τον δεσποτην τον ουτω καταπιπτουσαν την πολιν
αναστησαντα, κερδανωσι δε και αυτοι, δια παντων των γεγενημενων προς
ευλαβειαν συνωθουμενοι. Ου γαρ δη μονον ημας, ει μνημονευοιμεν αυτων
διηνεκως, αλλα και τους μεθ' ημας γινομενους, τα μεγιστα των συμβαντων ημιν η
ιστορια 49.221 ωφελησαι δυνησεται. Ἅπερ ουν απαντα λογιζομενοι, μη μονον εν τηι
λυσει των δεινων, αλλα και εν τηι συγχωρησει των δεινων ευχαριστωμεν αει τωι
φιλανθρωπωι Θεωι, απο τε των θειων Γραφων, απο τε των ημιν συμβαντων αυτο δη
τουτο μαθοντες, ως απαντα αει προς το δεον 49.222 ημιν οικονομει μετα της αυτωι
πρεπουσης φιλανθρωπιας· ης γενοιτο διηνεκως ημας απολαυοντας, και της
βασιλειας των ουρανων επιτυχειν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, ωι η δοξα και
το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


