In epistulam ii ad Thessalonicenses (homiliae 1-5)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ ∆ΕΥΤΕΡΑΝ.
62.467
ΥΠΟΘΕΣΙΣ. ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
αʹ. Ειπων εν τηι προτεραι επιστοληι, οτι Ευχομεθα νυκτα και ημεραν ιδειν υμας, και οτι Ου
στε 62.468 γομεν, αλλ' εν Ἀθηναις κατελειφθημεν μονοι, και οτι Ἔπεμψα Τιμοθεον, δια
τουτων παντων τον ποθον αυτου δηλοι, ον ειχεν, ωστε παραγενεσθαι προς αυτους. Ἐπει
ουν ουκ εφθασεν ισως απελθειν, και καταρτισαι τα υστερηματα της πιστεως αυτων,
τουτου χαριν την δευτεραν προστιθησιν επιστολην, το ελλει 62.469 φθεν απο της
παρουσιας δια των γραμματων αναπληρων. Ὅτι γαρ ουκ απηλθεν, εκειθεν εστι
στοχασασθαι· γραφων γαρ φησιν· Ἐρωτωμεν δε υμας υπερ της παρουσιας του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου. Και γαρ εν τηι προτεραι επιστοληι ελεγεν· οτι Περι των χρονων και
των καιρων ου χρειαν εχετε γραφεσθαι υμιν. Ὥστε ει παρεγενετο, ουδεν αν εδεηθη
γραψαι· επειδη δε το ζητημα υπερετιθη, τουτου χαριν προστιθησι ταυτην την επιστολην,
καθαπερ και εν τηι προς Τιμοθεον φησιν, οτι Ἀνατρεπουσι την τινων πιστιν τινες,
λεγοντες την αναστασιν ηδη γεγονεναι. Τουτο δε εποιουν, ινα μηδεν μεγα λοιπον η
λαμπρον ελπισαντες οι πιστοι, απαγορευσωσι προς τους πονους. Ἐπειδη γαρ αυτους η
ελπις διεβασταζε, και ουκ ηφιει προς τα παροντα ενδουναι, καθαπερ τινα αγκυραν ο
διαβολος αποκοψαι βουλομενος, επειδη ουκ ισχυσε πεισαι οτι ψευδη τα μελλοντα,
ετεραν ηλθεν οδον, και καταθεις ανθρωπους τινας λυμεωνας, επεχειρει τους
πειθομενους απαταιν, οτι τα μεγαλα εκεινα και λαμπρα τελος ειληφε. Τοτε μεν ουν
ελεγον εκεινοι την αναστασιν ηδη γεγονεναι· νυν δε ελεγον, οτι ενεστηκεν η κρισις, και
η παρουσια του Χριστου, ινα και τον Χριστον αυτον ψευδει υποβαλωσι, και πεισαντες
ως ουκ εστι λοιπον αντιδοσις, ουδε δικαστηριον και κολασις και τιμωρια τοις κακως
πεποιηκοσιν, εκεινους τε θρασυτερους εργασωνται, και τουτους ταπεινοτερους· και το
δη παντων χαλεπωτερον, επεχειρουν οι μεν απλως ρηματα απαγγελλειν, ως παρα του
Παυλου ταυτα λεγομενα, οι δε και επιστολας πλαττειν ως παρ' εκεινου γραφεισας. ∆ια
τουτο πασαν αυτοις αποτειχιζων εφοδον, φησι· Μη θροεισθε, μητε δια πνευματος, μητε
δια λογου, μητε δι' επιστολης, ως δι' ημων. Μητε δια πνευματος, φησι, τους
ψευδοπροφητας αινιττομενος. Ποθεν ουν εισομεθα, φησι; ∆ια της προσθηκης· δια γαρ
τουτο προσεθηκεν· Ὁ ασπασμος τηι εμηι χειρι Παυλου, ο εστι σημειον εν πασηι επιστοληι·
ουτω γραφω. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μετα παντων υμων. Ου τουτο
φησιν, οτι τουτο σημειον· τουτο γαρ εικος και αλλους μιμησασθαι, αλλ' οτι τον
ασπασμον τηι εμηι χειρι γραφω· καθαπερ και νυν εφ' ημων εστιν· απο γαρ της υπογραφης
δηλα γινεται τα γραμματα των πεμποντων. Παρακαλει δε αυτους σφοδρα
τεταριχευμενους υπο των κακων, απο τε των παροντων εγκωμιαζων, απο τε των
μελλοντων· και απο της κολασεως τε και της ανταποδοσεως των αγαθων των
ητοιμασμενων αυτοις προτρεπων, σαφεστερον επεξερχεται τωι τοπωι, τον μεν καιρον
ουκ αποκαλυπτων αυτον, το δε του καιρου σημειον, τον αντιχριστον, δηλων. Μαλιστα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

γαρ τοτε πληροφορειται ψυχη ασθενης, ουκ εαν απλως ακουσηι, αλλ' εαν μαθηι τι πλεον.
Και ο Χριστος δε πολλην υπερ τουτου ποιειται φροντιδα, οτε καθεσθεις εν τωι ορει,
παντα μετα ακριβειας διελεγετο τοις μαθηταις τα περι της συντελειας. ∆ια τι; Ἵνα μη
εχωσι χωραν οι τους αντιχριστους εισαγοντες και ψευδοχριστους. Και πολλα τιθησι και
αυτος σημεια, εν μεν και μεγιστον, λεγων, οταν κηρυχθηι εις παντα τα εθνη το
Ευαγγελιον· ετερον δε, ωστε μη πλανασθαι περι της παρουσιας αυτου· Ὡς αστραπη,
φησιν, 62.470 ηξει, ουκ εν γωνιαι τινι κρυπτομενη, αλλα πανταχου λαμπουσα· ου δειται
του μηνυσοντος, ουτως εστι λαμπρα, ωσπερ ουδε η αστραπη δειται του μηνυσοντος.
Ειπε δε που και περι του αντιχριστου, ηνικα ελεγεν· Ἐγω ηλθον εν τωι ονοματι του
Πατρος μου, και ουκ εδεξασθε με· εαν αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον
ληψεσθε. Και τας επαλληλους δε και αφατους συμφορας τεκμηριον ειναι τουτου ελεγε·
και οτι Ἠλιαν δει ελθειν. Ἠπορουν μεν ουν τοτε οι Θεσσαλονικεις ταυτα, ημιν δε
χρησιμη γεγονεν η εκεινων απορια· ου γαρ προς εκεινους μονον, αλλα και προς ημας
ταυτα χρησιμα, ινα των μυθων των παιδικων και των ληρηματων των γραικων
απαλλαγωμεν. Ἢ ουκ ηκουσατε πολλακις εν παισιν οντες και περι του ονοματος του
αντιχριστου πολλα λεγοντων τινων, και περι του καμπτειν τα γονατα; Ἔτι γαρ απαλαις
ουσαις ταις διανοιαις ταις ημετεραις εγκατασπειρει ταυτα ο διαβολος, ινα ημιν το δογμα
συναυξηθηι, ινα απατησαι δυνηθηι. Ουκ αν ουν ταυτα παρηκεν ο Παυλος περι του
αντιχριστου διαλεγομενος, ει γε χρησιμα ην. Μη δη ταυτα ζητωμεν. Ου γαρ ουτως ηξει
κλινων τα γονατα, αλλ', Ὑπεραιρομενος επι παντα θεον λεγομενον η σεβασμα, ωστε
αυτον εις τον ναον του Θεου ως θεον καθισαι, αποδεικνυντα εαυτον οτι εστι θεος.
Καθαπερ γαρ ο διαβολος εξ απονοιας επεσεν, ουτω και ο ενεργουμενος υπ' αυτου εις
απονοιαν αλειφομενος.
βʹ. ∆ιο, παρακαλω, παντες σπουδαζωμεν ποῤρω γενεσθαι του παθους τουτου, ινα
μη τωι κριματι τωι εκεινου περιπεσωμεν, ινα μη της κολασεως υπευθυνοι γενωμεθα της
αυτης, ινα μη τηι τιμωριαι κοινωνησωμεν τηι αυτου. Μη νεοφυτον, φησιν, ινα μη
τυφωθεις εις κριμα εμπεσηι του διαβολου. Ἄρα ο τετυφωμενος την αυτην τωι διαβολωι
διδωσι δικην. Ἀρχη γαρ, φησιν, υπερηφανιας το μη ειδεναι τον Κυριον· αρχη αμαρτιας
υπερηφανια, πρωτη ορμη και κινησις επι το κακον· ταχα μεν ουν και ριζα και υποβαθρα.
Ἡ γαρ αρχη η την πρωτην ορμην δηλοι την επι το κακον, η την συστασιν· ως αν ειποι
τις, αρχη σωφροσυνης το απεχεσθαι θεας ατοπου, τουτεστι, πρωτη ορμη· αν δε ειπωμεν,
αρχη σωφροσυνης νηστεια, τουτεστι, θεμελιος και συστημα. Ουτω και αμαρτιας αρχη
εστιν η απονοια· και γαρ απ' αυτης αρχεται πασα αμαρτια, και υπ' αυτης συγκροτειται.
Ὅτι γαρ, οσα αν πραττωμεν αγαθα, ουκ αφιησιν αυτα η κακια διαμειναι και μη
διαπεσειν, αλλ' ωσπερ ριζα τις εστιν, ουκ εωσα μη διασαλευθηναι, δηλον εκειθεν· ορα
ποσα ο Φαρισαιος ειργασατο, αλλ' ουδεν αυτον ωνησε· την γαρ ριζαν ουκ εξεκοψεν,
αλλ' αυτη τοις πασιν ελυμηνατο. Ἐξ απονοιας υπεροψια πενητων γινεται, επιθυμια
χρηματων, ερως αρχης, ποθος δοξης· προς υβριν αμυντικος ο τοιουτος. Ὁ γαρ
απονενοημενος, ουδε παρα των μειζονων, μητι γε παρα των ελαττονων ανεχεται
υβριζεσθαι· ο δε μη ανεχομενος υβριζεσθαι, ουδε παθειν κακως ανεχεται. Ὅρα πως αρχη
αμαρτιας υπερηφανια. Πως δε αρχη υπερηφανιας το μη ειδεναι τον Κυριον; Εικοτως· ο
γαρ ειδως τον Θεον ως ειδεναι χρη, ο ειδως οτι ο 62.471 Υιος του Θεου τοσουτον
εταπεινοφρονησεν, ουκ επαιρεται· ο δε ταυτα μη ειδως, επαιρεται· προς απονοιαν γαρ
αλειφει η υπερηφανια. Ειπε γαρ μοι, ποθεν ουτοι οι την Ἐκκλησιαν πολεμουντες φασιν
ειδεναι τον Θεον; ουχι απο απονοιας; Ἰδου το μη ειδεναι τον Κυριον, εις οιον κρημνον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αυτους ενεβαλεν. Ει γαρ πνευμα συντετριμμενον ο Θεος φιλει, εκ τουναντιου
υπερηφανοις αντιτασσεται, και ταπεινοις διδωσι χαριν. Ουδεν ουν υπερηφανιας ισον
κακον· δαιμονα τον ανθρωπον απεργαζεται, υβριστην, βλασφημον, επιορκον, θανατων
ποιει και φονων εφιεσθαι. Ὁ υπερηφανος αει λυπαις συζηι, αει αγανακτει, αει αλυει·
ουδεν εστιν, ο το παθος αυτου κορεσαι δυναται· καν τον βασιλεα ιδηι υποκυπτοντα και
προσκυνουντα, ουκ εκορεσθη, αλλα μαλλον εξηφθη. Καθαπερ γαρ οι φιλαργυροι οσον
αν λαβωσι, τοσουτον πλειονων δεονται· ουτω και οι απονενοημενοι, οσης αν
απολαυσωσι τιμης, τοσουτωι πλειονος επιθυμουσιν· αυξεται γαρ αυτοις το παθος (παθος
γαρ εστι), παθος δε ορον ουκ οιδεν, αλλα τοτε ισταται, οταν αποκτεινηι τον εχοντα. Ουχ
οραις τους μεθυοντας, οτι αει διψωσι; παθος γαρ εστιν, ου φυσεως επιθυμια, αλλα νοσος
τις διεστραμμενη. Ουχ οραις ους καλουσι βουλιμιωντας, οτι αει πεινωσι; παθος γαρ
εστιν, ως φασιν ιατρων παιδες, εξελθον ηδη της φυσεως τους ορους. Ουτω και οι
πολυπραγμονες και περιεργοι, οσα αν μαθωσιν, ουχ ιστανται· παθος γαρ εστι, και ορον
ουκ εχει. Οι πορνειαις χαιροντες παλιν, ουδε αυτοι ιστανται (Ἀνθρωπωι γαρ, φησι,
πορνωι πας αρτος ηδυς· ου μη παυσηται, εως αν καταποθηι)· παθος γαρ εστιν. Ἀλλα παθη
μεν εστι ταυτα, ου μεντοι ανιατα, αλλα εχοντα ιασιν, και πολλωι μαλλον, η τα
σωματικα· αν γαρ θελωμεν, δυναμεθα αυτα σβεσαι. Πως ουν εστιν απονοιαν σβεσαι; Τον
Θεον επιγνοντα. Ει γαρ απο του μη ειδεναι τον Θεον γινεται, εαν γνωμεν αυτον,
απελαυνεται πασα απονοια. Ἐννοησον την γεενναν, εννοησον τους πολλωι βελτιους
σου, εννοησον οσων οφειλεις τωι Θεωι δικας· αν ταυτα εννοησηις, ταχεως συνεστειλας
την διανοιαν, ταχεως αυτην εκαμψας. Ἀλλ' ου δυνασαι ταυτα ποιησαι; ασθενεστερος ει;
Ἐννοησον τα παροντα, αυτην την ανθρωπινην φυσιν, πως ουδεν ανθρωπος. Ὅταν ιδηις
νεκρον επ' αγορας φερομενον, παιδας ορφανους ακολουθουντας, χηραν γυναικα
κατακοπτομενην, οικετας οδυρομενους, φιλους κατηφιωντας, λογισαι το ουδαμινον
των παροντων 62.472 πραγματων, και οτι σκιας και ονειρατων ουδεν διενηνοχεν. Ἀλλ'
ου βουλει τουτο; Ἐννοησον τους πανυ πλουτουντας, τους εν πολεμοις απολλυμενους
απλως· τας οικιας περισκοπει τας των μεγαλων και περιφανων, και νυν εις εδαφος
κατενεχθεισας· εννοησον ποσα ισχυσαν, και νυν ουδε μνημη αυτων υπολελειπται. Καθ'
εκαστην γαρ ημεραν, ει βουλει, ευρισκεις τουτων υποδειγματα· διαδοχας αρχοντων,
δημευσεις πλουτουντων. Πολλοι τυραννοι εκαθισαν επ' εδαφους, ο δε ανυπονοητος
εφορεσε διαδημα. Ταυτα ουχι καθ' εκαστην ημεραν γινεται; ουχι τροχωι τινι τα ημετερα
εοικεν; Ἀναγνωθι, ει βουλει, και τα παρ' ημιν, και τα εξωθεν (και γαρ και εκεινα γεμει
τουτων των παραδειγματων), ει των ημετερων καταφρονεις εξ απονιας· ει τα των
φιλοσοφων θαυμαζεις, καν τουτοις προσιθι· εκεινοι σε διδαξουσι, συμφορας παλαιας
διηγουμενοι, και ποιηται, και ρητορες, και σοφισται, και λογογραφοι παντες. Παντοθεν
ευρισκεις, ει βουλει, τα υποδειγματα. Ει δε μηδεν τουτων θελεις, αυτην αναλογισαι την
φυσιν την ημετεραν, ποθεν συνεστηκε, και που τελευται· εννοησον, οταν καθευδηις,
τινος αξιος ει· ουχι και το μικρον σε θηριον ανελειν δυνησεται; Πολλοις γαρ πολλακις
απο του οροφου κατενεχθεν μικρον ζωΰφιον η τον οφθαλμον εξειλεν, η ετερου τινος
κινδυνου αιτιον γεγονε. Τι δε; ουχι παντων ελαττων ει των θηριων; Ἀλλα τι λεγεις; οτι
λογωι κρατεις; Ἀλλ' ιδου λογον ουκ εχεις αλογιας γαρ η υπερηφανια τεκμηριον. Ἐπι τινι
δε μεγα φρονεις, ειπε μοι; ολως επι ευεξιαι σωματος; Ἀλλα παρα τοις αλογοις τα
νικητηρια. Τουτο και παρα ληισταις και ανδροφονοις και τυμβωρυχοις. Ἀλλ' επι συνεσει;
Ἀλλ' ουκ εστι συνεσεως το μεγα φρονειν· τουτωι μεν ουν πρωτωι σαυτον αποστερεις του
γενεσθαι συνετος. Καταστειλωμεν ημων τα φρονηματα, γενωμεθα μετριοι και ταπεινοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

και επιεικεις· τους τοιουτους γαρ προ παντων και ο Χριστος εμακαρισε λεγων· Μακαριοι
οι πτωχοι τωι πνευματι· και παλιν εβοα λεγων, Μαθετε απ' εμου οτι πραος ειμι και
ταπεινος τηι καρδιαι. ∆ια τουτο τους ποδας ενιψε των μαθητων, υποδειγμα παρεχων της
ταπεινοφροσυνης ημιν. Ἀπο τουτων απαντων κερδαναι σπουδασωμεν, ινα δυνηθωμεν
επιτυχειν των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ.
Παυλος και Σιλουανος και Τιμοθεος τηι Ἐκκλησιαι Θεσσαλονικεων εν Θεωι
Πατρι ημων και Κυριωι Ἰησου Χριστωι· χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου
Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου.
αʹ. Οι πλειους των ανθρωπων απαντα πραττουσι και μηχανωνται, ωστε και παρα
αρχουσι και παρα τοις αυτων μειζοσι χαριν τινα σχειν· και μεγα τιθενται τουτο, και
μακαριους εαυτους ειναι νομιζουσιν, εαν επιτυχωσι του σπουδαζομενου. Ει δε το παρα
ανθρωποις χαριτος τυχειν τοσουτον μεγα, το παρα Θεου χαριν ευρειν, ποσον αν γενοιτο;
∆ια τουτο αει τουτο προτιθησι της αυτου επιστολης, και τουτο επευχε 62.472 ται, ειδως
οτι αν τουτο ηι, ουδεν εσται λοιπον των ανιαρων, αλλ' οσα αν ηι δυσχερη, παντα
λυθησεται. Και ινα μαθητε, ο Ἰωσηφ δουλος ην, νεος, απειρος, απλαστος, και
ενεχειρισθη αθροον οικιας προστασιαν, και ανδρι Αιγυπτιωι παρειχεν ευθυνας. Ἴστε δε
πως ακροχολον εκεινο το εθνος και ασυγγνωστον· οταν δε και αρχη προσηι και εξουσια,
μειζων ο θυμος υπο της εξουσιας αιρομενος. ∆ηλον δε τουτο και εξ ων μετα ταυτα
εποιησε. Της γαρ δεσποινης κατηγορουσης, ηνειχετο· καιτοι γε ου των τα ιματια
κατεχοντων ην το βιαζεσθαι, αλλα του αποδεδυμενου. Ἐχρην γαρ ειπειν, οτι ει ηρες την
φωνην σου, εφυγεν αν, και ει συνηιδει εαυτωι, ουκ αν περιεμεινε του δεσπο 62.473 του
την παρουσιαν. Ἀλλ' ομως ουδεν τοιουτον ενενοησεν εκεινος, αλλ' αλογως τωι θυμωι το
παν επιτρεψας, εις δεσμωτηριον ενεβαλεν· ουτως αλογιστος τις ην. Καιτοι γε ενην και
απο των αλλων στοχασασθαι του ανδρος την ευνοιαν, την συνεσιν· αλλ' ομως επειδη
σφοδρα αλογος ην, ουδεν τοιουτον ελογισατο. Ὁ τοινυν και προς δεσποτην εχων
τοιουτον μοχθηρον και διακονιαν εμπεπιστευμενος οικιας ολοκληρου, και ξενος και
ερημος και απειρος, επειδη ο Θεος αυτου κατεσκεδασε χαριν πολλην, ως ουδεν οντας
τους πειρασμους, ουτω παντα παρηλθε, και δεσποινης συκοφαντιαν, και κινδυνον
θανατου, και δεσμωτηριον, και τελευταιον επι τον θρονον ηλθε τον βασιλικον. Ειδεν
ουν ο μακαριος ουτος, οση του Θεου η χαρις· και δια τουτο ταυτην αυτοις επευχεται. Και
ετερον δε τι κατασκευαζει· βουλομενος γαρ αυτος προς τα μελλοντα της επιστολης
ευγνωμονας καταστησαι· ινα, καν επιτιμαι, καν επιπληττηι, μη αποπηδωσι· δια τουτο
υπομιμνησκει αυτους προ παντων της χαριτος του Θεου, λεαινων αυτων την καρδιαν,
ινα, καν θλιψις ηι, αναμιμνησκομενοι της χαριτος, αφ' ης εσωθησαν εκ των μειζονων, εν
τοις ελαττοσι μη απογινωσκωσιν, αλλ' εκειθεν εχωσι την παραμυθιαν· καθαπερ και
αλλαχου γραφων ελεγεν· Ει γαρ εχθροι οντες κατηλλαγημεν τωι Θεωι δια του θανατου
του Υιου αυτου, πολλωι μαλλον καταλλαγεντες σωθησομεθα εν τηι ζωηι αυτου. Χαρις
υμιν, φησι, και ειρηνη απο Θεου Πατρος ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ευχαριστειν
οφειλομεν τωι Θεωι παντοτε περι υμων, αδελφοι, καθως αξιον εστιν. Ὅρα
ταπεινοφροσυνης υπερβολην· ειπων, Ευχαριστειν οφειλομεν, διδωσιν αυτοις
συλλογιζεσθαι και εννοειν, οτι ει αλλοι υπερ των υμετερων κατορθωματων ουχ υμας
πρωτον θαυμαζουσιν, αλλα τον Θεον, πολλωι μαλλον και ημας. Ἄλλως δε και επαιρει
4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων τα φρονηματα, οτι τοιαυτα πασχουσιν, ου δακρυων αξια ουδε θρηνων, αλλ'
ευχαριστιας της εις τον Θεον. Ει δε Παυλος ευχαριστει επι τοις αλλοτριοις αγαθοις, τι
πεισονται οι μη μονον μη ευχαριστουντες, αλλα και τηκομενοι; Ὅτι υπεραυξανει η
πιστις ημων, και πλεοναζει αγαπη ενος εκαστου παντων υμων εις αλληλους. Και πως
ενι πιστιν αυξησαι, φησι; Πως; οταν υπερ αυτης πασχωμεν τι δεινον. Μεγα μεν ουν και
το εστηριχθαι, και υπο των λογισμων μη παραφερεσθαι· οταν δε και ανεμοι
προσαρασσωσιν, οταν υετοι καταῤρηγνυωνται, οταν αιρηται παντοθεν χαλεπος ο
χειμων, οταν επαλληλα τα κυματα ηι, ειτα μη παρασαλευωμεθα, ουδενος ετερου
τεκμηριον εστιν, αλλ' η του αυξηθηναι, και υπεραυξηθηναι, και υψηλοτεραν γενεσθαι.
Καθαπερ γαρ επι του κατακλυσμου παντα μεν τα λιθωδη και ταπεινα απεκρυβη ταχεως,
οσα δε ην υπερανω, ουκ εφικνειτο αυτων· ουτω και η πιστις υψηλη γενομενη, ουκετι
κατασπαται. ∆ια τουτο ουκ ειπεν, αυξανει, αλλ', Ὑπεραυξανει η πιστις υμων, και
πλεοναζει η αγαπη ενος εκαστου παντων υμων εις αλληλους. Ὁραις οτι και τουτο προς
τας θλιψεις συμβαλλεται, το συμπεφραχθαι, το αλληλων εχεσθαι; Ἀπο τουτου και
παρακλησις εγινετο πολλη. Την μεν ουν ασθενη και αγαπην και 62.474 πιστιν θλιψεις
παρασαλευουσι, την δε ισχυραν ισχυροτεραν ποιουσιν. Ἡ μεν γαρ εν οδυνηι ψυχη, οταν
ασθενης ηι, ουδεν αν προσθοιτο, η δε ισχυρα και τοτε μαλιστα. Και ορα αγαπην· ου τον
μεν ηγαπων, τον δε ου, αλλ' ιση ην παρα παντων· τουτο γαρ ηινιξατο τωι ειπειν, Ἑνος
εκαστου παντων υμων εις αλληλους· οτι ισοῤροπος τις εστιν, ωσπερ ενος σωματος. Ἐπει
και νυν ευρισκομεν αγαπην ουσαν παρα πολλοις, αλλα ταυτην την αγαπην διαστασεως
αιτιαν γινομενην. Ὅταν γαρ κατα δυο και τρεις ωμεν συνημμενοι, και οι μεν δυο προς
αλληλους σφοδρα ωσι συνδεδεμενοι, η τρεις η τεσσαρες, των δε λοιπων εαυτους
αφελκωσι, τωι προς εκεινους εχειν καταφυγειν και εκεινοις παντα θαῤρειν, τουτο
διαστασις αγαπης εστιν, ουκ αγαπη. Ειπε γαρ μοι· ει ο οφθαλμος την προνοιαν, ην υπερ
του παντος σωματος εχει, εις την χειρα περιστησειε, και των αλλων εαυτον αποστρεψας
μελων, εκεινηι μονηι προσεχοι, ουχι τωι παντι λυμαινεται; Εικοτως. Ουτω και ημεις αν
την αγαπην την εις πασαν την Ἐκκλησιαν του Θεου οφειλουσαν εκτεινεσθαι, εις ενα και
δευτερον περιστειλωμεν, και ημιν αυτοις κακεινοις και τωι παντι λυμαινομεθα. Ταυτα
γαρ ουκ αγαπης εστιν, αλλα διαστασεως σχισματα, και ρηγματα διεσπασμενα. Ἐπει καν
απο του παντος ανθρωπου αποσπασας λαβω μερος, αυτο μεν ουν το σχισμα εαυτωι
ηνωται, και εστι συνεχες και συγκεκολλημενον· πλην και ουτω σχισμα εστιν, επειδη τωι
λοιπωι ουχ ηνωται σωματι.
βʹ. Τι γαρ οφελος, οτι τον δεινα φιλεις σφοδρως; Ἀνθρωπινη εστιν η αγαπη· ει
δε ουκ εστιν ανθρωπινη, αλλα δια τον Θεον φιλεις, παντας φιλει· ο γαρ Θεος ουτως
επεταξε και τους εχθρους φιλειν. Ει δε τους εχθρους επεταξε φιλειν, ποσωι μαλλον τους
ουδεν λελυπηκοτας; Ἀλλα φιλω, φησιν. Ἀλλ' ουχ ουτω· μαλλον δε ουδε φιλεις· οταν
γαρ κακηγορηις, οταν φθονηις, οταν επιβουλευηις, πως φιλεις; Ἀλλ' ουδεν τουτων ποιω,
φησιν. Ἀλλ' οταν ακουοντος κακως, μη εμφραττηις το στομα του λεγοντος, μη απιστηις
τοις λεγομενοις; μη καταστελληις, ποιας ταυτα φιλιας τεκμηριον; Και πλεοναζει, φησιν,
η αγαπη ενος εκαστου παντων υμων εις αλληλους, ωστε ημας αυτους εν υμιν
καυχασθαι εν ταις Ἐκκλησιαις του Θεου. Ἐν γουν τηι προτεραι επιστοληι τας Ἐκκλησιας
φησιν απασας της Μακεδονιας και της Ἀχαΐας εξηχεισθαι μαθουσας τα κατα την πιστιν
αυτων· Ὥστε, φησι, μη χρειαν εχειν ημας λαλειν τι· αυτοι γαρ περι υμων
απαγγελλουσιν οποιαν εισοδον εσχομεν προς υμας· ενταυθα δε φησιν, Ὥστε υμας
καυχασθαι. Τι δηποτ' ουν εστι το ειρημενον; Ἐκει φησιν, οτι ου δεονται διδασκαλιας της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παρ' υμων· ενταυθα δε ουκ ειπεν, οτι διδασκομεν αυτους, αλλα, καυχωμεθα και
σεμνυνομεθα. Ει τοινυν ημεις εφ' υμιν και ευχαριστουμεν τωι Θεωι, και καυχωμεθα παρα
ανθρωποις, πολλωι μαλλον υμας επι τοις ημετεροις χρη καλοις τουτο ποιειν. Ει γαρ
ετεροις καυχηματος εστιν αξια τα κατορθωματα υμων, πως ημιν θρηνων; Ουκ εστιν
ειπειν· Ὥστε ημας αυτους, φησιν, εν υμιν καυχασθαι εν ταις Ἐκκλησιαις του Θεου υπερ
της υπομονης υμων και πιστεως. Ἐνταυθα δεικνυσι και πολυν παρελθοντα χρονον· η
γαρ υπομονη απο χρονου φαινεται πολλου, ουκ εν δυο και τρισιν ημεραις. Ουχ απλως
δε φησιν υπομονην. 62.475 Μαλιστα μεν ουν και το των επηγγελμενων αγαθων μη ηδη
απολαυειν, υπομονης εστι· νυν δε και μειζονα λεγει υπομονην. Ποιαν δη ταυτην; Την
δια των διωγμων. Ὅτι δε ταυτην αινιττεται, δηλον εξ ων επαγει και λεγει· Ἐν πασι τοις
διωγμοις υμων και ταις θλιψεσιν αις ανεχεσθε. Πολεμιοις γαρ συνεζων διηνεκως
παντοθεν βλαπτειν επιχειρουσι, και στεῤραν και ακινητον την υπομονην επεδεικνυντο.
Αισχυνεσθωσαν οσοι δια προστασιαν ανθρωπων εις δογματα μεθιστανται. Ἔτι γαρ
αρχης ουσης του κηρυγματος, ανθρωποι πενητες και απο της καθημερινης ζωντες
εργασιας προς ανδρας πολιτευομενους και πρωτους της πολεως εχθρας ανεδεχοντο,
ουτε βασιλεως, ουτε αρχοντος οντος που πιστου, και πολεμον ακηρυκτον υφισταντο,
και ουδε ουτως εξισταντο. Ἔνδειγμα της δικαιας κρισεως του Θεου. Ὅρα πως αυτοις
συναγει την παραμυθιαν. Ειπεν, οτι Ευχαριστουμεν τωι Θεωι, ειπεν, οτι Καυχωμεθα παρα
ανθρωποις. Καλα μεν ουν και ταυτα· αλλ' ο μαλιστα ζητει ο οδυνωμενος, τουτο εστιν,
απαλλαγην των κακων, και τιμωριαν των κακως αυτους διατιθεντων. Ὅταν γαρ
ασθενης ηι η ψυχη, ταυτα μαλιστα επιζητει· η γαρ φιλοσοφος, ουδε τουτο. Τι ουν εστιν ο
φησιν, Ἔνδειγμα της δικαιας κρισεως του Θεου; Ἤδη την ανταποδοσιν ηινιξατο
εκατεραν, και την των ποιουντων κακως, και την των πασχοντων· ως αν ει ελεγεν· ιν',
οταν υμας μεν στεφανοι, εκεινους δε κολαζηι, δεικνυηται το δικαιον του Θεου. Ἅμα
αυτους και παραμυθειται, δεικνυς οτι απο των οικειων πονων και των ιδρωτων και
κατα τον της δικαιοσυνης λογον στεφανουνται. Ἀλλα προτερον τιθησι το αυτων. Ει γαρ
και σφοδρα επιθυμει τις την εκδικιαν, αλλα προτερον των επαθλων ορεγεται. ∆ια τουτο
και επαγει λεγων· Εις το καταξιωθηναι υμας της βασιλειας του Θεου, υπερ ης και
πασχετε. Ουκ αρα ουν απο του δυνατωτερους ειναι τους αδικουντας τουτο γινεται, αλλ'
απο του δειν ουτως εις την βασιλειαν εισιεναι. ∆ια πολλων γαρ θλιψεων, φησι, δει ημας
εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου. Ειπερ δικαιον παρα Θεωι ανταποδουναι τοις
θλιβουσιν υμας θλιψιν, και υμιν τοις θλιβομενοις ανεσιν μεθ' ημων, εν τηι αποκαλυψει
του Κυριου Ἰησου απ' ουρανου μετ' αγγελων δυναμεως αυτου. Το, ειπερ, ενταυθα αντι
του, επει, κειται· οπερ επι των σφοδρα ομολογουμενων και ημεις τιθεμεν και
αναντιῤρητων· αντι του, σφοδρα δικαιον. Ει δικαιον εστι, φησι, παρα Θεωι τουτους
αμυνασθαι, παντως αμυνειται· ως αν ει ελεγεν· ει μελει τωι Θεωι των πραγματων, ει
φροντιζει ο Θεος. Ουτω και αυτος τιθησι το ειπερ τουτο, ως επι ωμολογημενων· ως ει
ελεγε τις· ει μισει τους πονηρους ο Θεος· δια τουτο λεγων ουτως, ινα εκεινους αναγκασηι
ειπειν, οτι μισει· μαλιστα γαρ αι τοιαυται ψηφοι αναμφιλεκτοι εισιν· ως και αυτων
εκεινων ειδοτων, οτι δικαιον εστιν. Ει γαρ παρα ανθρωποις τουτο δικαιον, πολλωι
μαλλον παρα τωι Θεωι. Ἀνταποδουναι, φησι, τοις θλιβουσιν υμας θλιψιν, και υμιν τοις
θλιβομενοις μεθ' ημων ανεσιν.
γʹ. Τι ουν; ιση η ανταποδοσις; Ουδαμως· αλλ' ορα δια των εξης πως δεικνυσι
σφοδροτεραν ουσαν, και την ανεσιν πολλωι μειζονα. Ἰδου και ετερα παρακλη 62.476 σις·
τους κοινωνους γαρ των θλιψεων και εν τηι ανταποδοσει κοινωνους εχειν φησι (τουτο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

γαρ εστι το, Μεθ' ημων)· συναπτων αυτους εν τοις στεφανοις, τοις τα μυρια
κατωρθωκοσι και μειζονα. Ειτα και τον καιρον προστιθησι, και δια της υπογραφης
επαναγει τας διανοιας αυτων, μονονουχι ανοιγων τωι ρηματι τους ουρανους ηδη, και
τοις οφθαλμοις αυτων παριστας, και περιτιθησιν αυτωι την στρατιαν την αγγελικην, και
απο του τοπου, και απο των μετ' αυτου πλατυτεραν την εικονα ποιων, ωστε αυτους
αναπνευσαι μικρον. Και υμιν τοις θλιβομενοις ανεσιν μεθ' ημων, φησιν, εν τηι
αποκαλυψει του Κυριου Ἰησου απ' ουρανου μετ' αγγελων δυναμεως αυτου, εν πυρι
φλογος, διδοντος εκδικησιν τοις μη ειδοσι Θεον, και τοις μη υπακουουσι τωι Ευαγγελιωι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ει οι τωι Ευαγγελιωι μη υπακουοντες διδοασι τιμωριαν,
οι και μετα του μη υπακουσαι θλιβοντες υμας, τι ου πεισονται; Θεα δε μοι συνεσιν· ουκ
ειπεν ενταυθα, τοις θλιβουσιν υμας, αλλα, Τοις μη υπακουουσιν. Ὥστε ει και μη δι'
υμας, δι' εαυτον αναγκη, φησι, τιμωρησασθαι αυτους. Τουτο μεν ουν υπερ πληροφοριας
ειρηται, οτι παντως αυτους κολασθηναι δει· το δε προτερον υπερ του και αυτους
τετιμησθαι. Το μεν ουν πιστευσαι η υπερ της τιμωριας πληροφορια ποιει· το δε ησθηναι,
οτι υπερ των εις αυτους γεγενημενων ταυτα πασχουσι. Ταυτα ειρηται μεν προς
εκεινους. αρμοζει δε και ημιν. Ὅταν ουν εν θλιψεσιν ωμεν, ταυτα λογιζωμεθα. Μη τηι
ετερων τιμωριαι χαιρωμεν ως εκδικουμενοι, αλλ' ως αυτοι τοιαυτης απαλλαττομενοι
κολασεως και τιμωριας. Τι γαρ ημιν οφελος, οταν ετεροι κολασθωσι; Μη εχωμεν,
παρακαλω, τοιαυτας ψυχας, απο της βασιλειας προτρεπωμεθα προς αρετην. Ὁ μεν γαρ
σφοδρα εναρετος ουτε απο φοβου, ουτε απο βασιλειας εναγεται, αλλα δι' αυτον τον
Χριστον· καθαπερ Παυλος εποιει. Πλην ημεις εννοωμεν τα εν τηι βασιλειαι αγαθα, τα εν
τηι γεεννηι κακα, και καν ουτως εαυτους ρυθμιζωμεν και παιδαγωγωμεν, ουτως εαυτους
εναγωμεν προς τα πρακτεα. Ὅταν ιδηις τι χρηστον και μεγα εν τωι παροντι βιωι,
εννοησον την βασιλειαν, και ουδεν αυτο νομισεις· οταν φοβερον, εννοησον την
γεενναν, και καταγελασεις· οταν υπο επιθυμιας κατεχηι σωματικης, λογιζου το πυρ,
λογιζου και αυτης της αμαρτιας την ηδονην, οτι ουδενος εστιν αξια, οτι ουδε εχει
ηδονην. Ει γαρ ο των ενταυθα κειμενων νομων φοβος τοσαυτην εχει την ισχυν, ως και
απαγειν ημας των πονηρων πραξεων, πολλωι μαλλον η μνημη των μελλοντων, η
τιμωρια η αθανατος, η κολασις η αΐδιος· ει ο του βασιλεως φοβος του επι γης τοσουτων
ημας απαγηι κακων, ποσωι μαλλον ο του αιωνιου βασιλεως; Ποθεν ουν δυναμεθα τον
φοβον εχειν διηνεκως; Ἂν συνεχως των Γραφων επακουωμεν. Ει γαρ νεκρος ορωμενος
μονον ουτως ημων συστελλει την διανοιαν, ποσωι μαλλον η γεεννα και το πυρ το
ασβεστον; ποσωι μαλλον ο σκωληξ ο ατελευτητος; Ἂν την γεενναν αει αναλογιζωμεθα,
ου ταχεως εις αυτην εμπεσουμεθα. ∆ια τουτο ηπειλησε κολασιν ο Θεος· ως ει μη ειχε τι
μεγα κερδος το λογιζεσθαι, ουκ αν αυτην ηπειλησεν ηδη ο Θεος· αλλ' επειδη ισχυει η
μνημη αυτης μεγαλα κατορθωσαι, δια τουτο, καθαπερ τι φαρμακον σωτηριον, την
απειλην αυτης εγκατεθετο ημων ταις ψυχαις. Μη δη παρορωμεν το τοσουτον κερδος
62.477 το εντευθεν τικτομενον, αλλα ταυτην συνεχως στρεφωμεν, εν αριστοις, εν
δειπνοις. Ἡ μεν γαρ των ηδεων διαλεξις ουδεν την ψυχην ωφελει, αλλ' ατονωτεραν
εργαζεται· η δε των λυπηρων και σκυθρωπων παν αυτης περικοπτει το διακεχυμενον
και διαῤρεον, και επιστρεφει και συστελλει διαλελυμενην αυτην. Ὁ περι θεατρων και
μιμων διαλεγομενος, ουδεν αυτην ωνησεν, αλλα και μαλλον εξεκαυσε και
προπετεστεραν ειργασατο· ο τα αλλοτρια μεριμνων και πολυπραγμονων, πολλακις αυτηι
και κινδυνους εκ της περιεργιας ταυτης προσετριψατο. Ὁ μεντοι περι γεεννης
διαλεγομενος ουτε κινδυνον εξει τινα, και σωφρονεστεραν εργαζεται. Ἀλλα δεδοικας το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

φορτικον των ρηματων; Μη γαρ, αν σιγησηις, την γεενναν εσβεσας; μη γαρ, αν ειπηις,
ανηψας; Ἄν τε ειπηις, αν τε μη ειπηις, αναβρασεται το πυρ. Λεγεσθω συνεχως περι αυτης,
ινα μηδεποτε εμπεσηις εις αυτην. Ουκ εστι ψυχην μεριμνωσαν περι γεεννης αμαρτειν
ταχεως· ακουε γαρ της αριστης παραινεσεως· Μιμνησκου, φησι, τα εσχατα σου, και εις
τον αιωνα ου μη αμαρτηις. Ουκ εστι ψυχην δεδοικυιαν υπερ ευθυνων μη οκνηραν ειναι
περι τα πλημμεληματα· φοβος γαρ ενακμαζων διανοιαι, ουδεν αφιησι κοσμικον ειναι εν
αυτηι. Ει γαρ λογος περι αυτης κινουμενος ουτω ταπεινοι και συστελλει, λογισμος
διαπαντος ενοικων ταις ψυχαις ουχι παντος πυρος μαλλον εκκαθαιρει ψυχην;
Βασιλειας μη ουτω μνημονευωμεν, ως γεεννης· μαλλον γαρ ο φοβος ισχυει της
επαγγελιας· και οιδα οτι πολλοι κατεφρονησαν αν μυριων αγαθων, ει της κολασεως
ησαν απηλλαγμενοι· οπου γε και νυν εμοι αρκει το μη τιμωρηθηναι, το μη κολασθηναι.
Ουδεις των γεενναν εχοντων προ οφθαλμων, εις γεενναν εμπεσειται· ουδεις των
καταφρονουντων γεεννης εκφευξεται γεενναν. Καθαπερ γαρ παρ' ημιν οι μεν
δεδοικοτες τα δικαστηρια, ουχ αλωσονται δικαστηριοις, οι δε καταφρονουντες, εκεινοι
μαλιστα εισιν οι περιπιπτοντες· ουτω κακει. Ει μη εδεισαν την καταστροφην οι
Νινευιται, κατεστραφησαν αν· επειδη δε εδεισαν, ου κατεστραφησαν. Ει εδεισαν επι του
Νωε τον κατακλυσμον, ουκ αν κατεκλυσθησαν· και οι Σοδομιται ει εδεισαν, ουκ αν
κατεκαυθησαν. Μεγα κακον το καταφρονειν απειλης· ο καταφρονων απειλης, ταχεως
της δια των πραγματων αισθησεται πειρας. Ουδεν ουτω χρησιμον, ως το περι γεεννης
διαλεγεσθαι· αργυρου παντος καθαρωτερας ημιν εργαζεται τας ψυχας. Ἄκουε γαρ του
Προφητου λεγοντος, οτι Τα κριματα σου ενωπιον μου εστι διαπαντος. Και ο Χριστος δε
συνεχως περι αυτης διαλεγεται. Ει γαρ και λυπει τον ακροατην, αλλ' ωφελει τα μεγιστα.
δʹ. Τοιαυτα γαρ τα ωφελουντα παντα· και μη θαυμασηις· και γαρ φαρμακα και σιτια
προτερον λυπουντα τον ασθενουντα, τοτε την ωφελειαν επαγει. Ει δε ρηματων ουκ
ανεχομεθα βαρυτητος, ευδηλον, οτι της δια των πραγματων θλιψεως ουκ ανεξομεθα· ει
των περι γεεννης ουδεις ανεχεται λογων, ευδηλον οτι, ει διωγμος κατελαβε, προς πυρ,
προς σιδηρον ουδεις αν εστη ποτε. Γυμνασωμεν την ακοην ημων μη μαλακιζεσθαι· απο
τουτου γαρ και επι τα πραγματα ηξομεν. Ἂν εθισθωμεν ακουειν φοβερα, εθισθησομεθα
και υπομενειν φοβερα· αν δε ουτως ωμεν διαλελυμενοι, ως μηδε ρηματα φερειν, ποτε
προς τα πραγματα 62.478 στησομεθα; Ὁραις πως καταφρονει των ενταυθα παντων, και
των επαλληλων κινδυνων ο μακαριος Παυλος; ∆ια τι; Ὅτι μεμελετηκει και γεεννης
καταφρονειν υπερ των τωι Θεωι δοκουντων. Ἐκεινος ουδε την πειραν της γεεννης
ηγειτο τι ειναι δια τον του Χριστου ποθον· ημεις υπερ των ημιν συμφεροντων ουδε των
περι αυτης λογων ανεχομεθα. Νυν μεν ουν ολιγα ακουσαντες απερχεσθε· δεομαι δε
υμων, ει τις εστιν εν υμιν αγαπη, διαπαντος τους περι τουτων στρεφειν λογους. Ουδεν
βλαψαι δυνησονται, καν μη ωφελησωσι· παντως δε και ωφελησουσι· προς γαρ τας
διαλεξεις και η ψυχη ποιουται. Φθειρουσι, φησιν, ηθη χρηστα ομιλιαι κακαι. Ουκουν
ωφελουσιν ομιλιαι αγαθαι· ουκουν και σωφρονιζουσιν ομιλιαι φοβεραι. Ὥσπερ γαρ
κηρος τις εστιν η ψυχη· αν μεν γαρ ψυχρας επαγαγηις ομιλιας, επωρωσας αυτην και
εσκληρυνας· αν δε πεπυρωμενας, εμαλαξας· μαλαξας δε, τυποις προς οπερ αν θεληις, και
την εικονα την βασιλικην εγχαραττεις. Ἀποφραττωμεν τοινυν ημων τας ακοας προς τας
ομιλιας τας εικη· ουκ εστι μικρον το κακον· απο τουτου γινεται παντα τα κακα. Ει
μεμελετηκει ημων η διανοια προσεχειν θειοις λογοις, ουκ αν προσεσχεν ετεροις· ου
προσεχουσα δε ετεροις, ουκ αν ουδε τα πραγματα μετηλθε τα πονηρα. Ὁδος γαρ επι τα
εργα λογος εστι· πρωτον εννοουμεν, ειτα φθεγγομεθα, ειτα πραττομεν. Πολλοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

πολλακις και σωφρονουντες, απο ρηματων αισχρων επι πραξεις ηλθον αισχρας. Ου γαρ
εστιν ημων η ψυχη ουτε αγαθη φυσει ουτε κακη, αλλα προαιρεσει και τουτο κακεινο
γινεται. Ὥσπερ ουν το ιστιον, οπουπερ αν πνευσηι ο ανεμος, μεταφερει το πλοιον·
μαλλον δε ωσπερ ο οιαξ μεταφερει το πλοιον, αν εξ ουριων ο ανεμος ηι· ουτω και ο
λογισμος, αν εξ ουριων τα ρηματα φερηται τα καλα, πλευσεται ακινδυνως· αν δε
εναντια, πολλακις και καταδυσει τον λογισμον. Ὅπερ γαρ εστι τοις πλοιοις τα
πνευματα, τουτο ταις ψυχαις οι λογοι· οπουπερ αν θεληις, μεταγεις αυτην και
μετατρεπεις. ∆ια τουτο παραινων τις φησι· Πασα διηγησις σου εστω εν νομωι Ὑψιστου.
∆ιο παρακαλω, απο της τιτθης τα παιδια λαμβανοντες, μη μυθοις γραικοις αυτα
εθιζωμεν, αλλ' εκ πρωτης ηλικιας μανθανετω, οτι κρισις εστιν· οτι κολασις,
εμπηγνυσθω αυτων τηι διανοιαι· ουτος ο φοβος συῤριζωθεις, μεγαλα εργαζεται αγαθα.
Ψυχη γαρ μαθουσα εκ πρωτης ηλικιας τηι προσδοκιαι ταυτηι κατασειεσθαι, ου ταχεως
αποσεισεται τουτο το δεος· αλλ' ωσπερ τις ιππος ευηνιος, επικαθημενον εχουσα τον της
γεεννης λογισμον, ευτακτα βαδιζουσα, και φθεγξεται και ερει χρησιμα· και ουτε νεοτης,
ουτε πλουτος, ουτε ορφανια, ουτε αλλο ουδεν αυτην βλαψαι δυνησεται, ουτω στεῤρον
εχουσα τον λογισμον, και προς παντα αντεχειν δυναμενον. Τουτοις τοις λογοις και ημας
αυτους ρυθμιζωμεν, και γυναικας και δουλους και τεκνα και φιλους, ει δυνατον, και
εχθρους. ∆υναμεθα γαρ μετα τουτων των λογων τα πολλα των αμαρτηματων
υποτεμεσθαι, και βελτιον εν λυπηροις ενδιατριβειν, η χρηστοις· και δηλον εκειθεν. Ειπε
γαρ μοι, αν ελθηις εις οικιαν, ενθα γαμοι επιτελουνται, προς μεν ωραν ησθης τηι θεαι,
υστερον δε απελθων τηκεις σαυτον τηι λυπηι, οτι ουκ εχεις τοσαυτα. Ἂν δε εις οικιαν
πενθουντων εισελθηις, καν σφοδρα πλουτουντες ωσιν, απελθων αναπαυσηι μαλλον· ου
62.479 γαρ δη φθονον εδεξω εκειθεν, αλλα παρακλησιν και παραμυθιαν επι τηι σηι πενιαι.
Ειδες δια των πραγματων, ως ουδεν ο πλουτος αγαθον, ουδεν η πενια κακον, αλλ'
αδιαφορα εστι πραγματα. Ουτω και νυν αν περι τρυφης διαλεγηι, μαλλον κοπτεις την
ψυχην ουκ εχουσαν ισως τρυφαιν· οταν δε κατα τρυφης, και τους της γεεννης εμβαληις
εν μεσωι λογους, ευφραινει σε το πραγμα, και πολλην τεξεται την ηδονην. Ὅταν γαρ
εννοησηις, οτι η τρυφη ουδεν ημιν προς το πυρ εκεινο δυνησεται αμυναι, ουκ
επιζητησεις αυτην· αν δε λογισηι, οτι και μαλλον αυτο αναπτειν ειωθεν, ου μονον ουκ
επιζητησεις, αλλα και αποστραφησηι και αποκρουσηι. Μη δη φευγωμεν τους περι
γεεννης λογους, ινα φυγωμεν την γεενναν· μη φευγωμεν την της κολασεως μνημην,
ινα μη κολασθωμεν. Ει ο πλουσιος εκεινος το πυρ ενενοει εκεινο, ουκ αν ημαρτεν·
επειδη δε ουδεποτε αυτου εμνησθη, δια τουτο αυτωι περιεπεσεν. Ειπε μοι, ανθρωπε,
μελλων παριστασθαι τωι βηματι του Χριστου παντα μαλλον φθεγγηι, η περι τουτου; Και
πραγμα μεν εχων προς δικαστην, μεχρι ρηματων πολλακις, ου νυκτα, ουχ ημεραν, ου
καιρον, ουχ ωραν αλλο τι φθεγγηι, αλλα διαπαντος περι εκεινου του πραγματος· μελλων
δε υπερ πασης της ζωης 62.480 σου λογον διδοναι, και ευθυνας υποσχειν, ουδε αλλων σε
αναμιμνησκοντων υπερ της δικης ανεχηι; Τοιγαρουν δια τουτο παντα απολωλε και
διεφθαρται, οτι βηματι μεν ανθρωπινωι παραστησεσθαι μελλοντες περι πραγματων
βιωτικων, παντα κινουμεν, παντας αξιουμεν, διηνεκως περι τουτου μεριμνωμεν, παντα
υπερ τουτου πραττομεν, εις δε το βημα του Χριστου μελλοντες ηκειν μετ' ου πολυ,
ουδεν ουτε δι' εαυτων, ουτε δι' αλλων πραττομεν, ουκ αξιουμεν τον δικαστην. Καιτοι γε
πολλην ημιν εκεινος διδωσι προθεσμιαν, και ουκ αναρπαζει ημας εν τοις μεσοις
αμαρτημασιν, αλλ' αφιησιν αποδυσασθαι, και ουδεν των εις αυτον ηκοντων
παραλιμπανει η αγαθοτης εκεινη και η φιλανθρωπια. Ἀλλ' ουδεν γινεται πλεον· δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

τουτο μειζων η τιμωρια. Ἀλλα μη γενοιτο γενεσθαι. ∆ιο, παρακαλω, καν νυν
ανανηψωμεν, εχωμεν την γεενναν προ οφθαλμων, εννοωμεν τας ευθυνας εκεινας τας
απαραιτητους· ινα ταυτα λογιζομενοι, και την κακιαν φυγωμεν, και την αρετην
αιρωμεθα, και δυνηθωμεν επιτυχειν των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον,
χαριτι και φιλανθρωπιαι.

ΟΜΙΛΙΑ Γʹ.
Οιτινες δικην τισουσιν, ολεθρον αιωνιον, απο προσωπου Κυριου, και απο
της δοξης της ισχυος αυτου, οταν ελθηι ενδοξασθηναι εν τοις αγιοις αυτου,
και θαυμασθηναι εν πασι τοις πιστευσασιν.
αʹ. Εισι πολλοι των ανθρωπων, οι τας ελπιδας τας χρηστας ουκ εν τωι των
αμαρτηματων απεχεσθαι εχουσιν, αλλ' εν τωι νομιζειν την γεενναν μη σφοδραν ειναι,
καθως λεγεται, αλλ' ημερωτεραν της ηπειλημενης, και προσκαιρον, ουκ αιωνιον, και
πολλα περι τουτου φιλοσοφουσιν. Ἐγω μεν ουν ου μονον οτι της ηπειλημενης ουκ
εστιν ημερωτερα, αλλ' οτι και σφοδροτερα πολλωι, πολλαχοθεν εχω παραστησαι, και εξ
αυτων συλλογισασθαι των περι γεεννης ρηματων. Πλην αλλ' ουδενα περι τουτων κινω
λογον νυν· αρκει γαρ ο και απο ψιλων ρηματων φοβος, καν μη τον νουν αυτων
αναπτυξωμεν. Ὅτι δε ουκ εστι προσκαιρος, ακουσον του Παυλου λεγοντος νυν περι των
μη ειδοτων τον Θεον, μηδε πιστευοντων εν τωι Ευαγγελιωι, οτι δικην τισουσιν, ολεθρον
αιωνιον. Το αιωνιον ουν πως προσκαιρον; Ἀπο προσωπου, φησι, του Κυριου. Τι εστι
τουτο; Τι ευκολον ενταυθα βουλεται ειπειν; Ἐπειδη γαρ μεγα εφυσων τοτε
πλουτουντες, ου δει, φησιν, πολλης εργωδιας, αλλ' αρκει παραγενεσθαι μονον και
οφθηναι τον Θεον, και παντες εν κολασει και τιμωριαι γινονται. Ἡ παρουσια αυτου τοις
μεν φως εσται, τοις δε τιμωρια. Και απο της δοξης, φησι, της ισχυος αυτου, οταν ελθηι
ενδοξασθηναι εν τοις αγιοις αυτου, και θαυμασθηναι εν πασι τοις πιστευσασι. Τι λεγεις;
Θεος ενδοξαζεται; Ναι, Ἐν πασι, φησι, τοις αγιοις αυτου. Πως; Ὅταν γαρ ιδωσιν οι μεγα
φυσωντες τους μαστιζομενους υπ' αυτων, τους καταφρονουμενους, τους
καταγελωμενους, τουτους εγγυς οντας αυτου, δοξα αυτου γινεται· μαλλον δε τουτο
δοξα εστι και αυτων και αυτου· αυτου μεν, οτι αυτους ουκ εγκατελιπεν, αλλα 62.480
λαμπρους απεδειξεν· αυτων δε, οτι τοσαυτης κατηξιωθησαν τιμης. Ὥσπερ γαρ πλουτος
αυτου εστι το ειναι πιστους, ουτω και δοξα αυτου εστι το ειναι τους μελλοντας
απολαυειν αυτου των αγαθων. ∆οξα εστι του αγαθου το εχειν οις της ευεργεσιας
μεταδωι. Και θαυμασθηναι, φησιν, εν πασι τοις πιστευσασι. Τουτεστι, δια των
πιστευσαντων. Ἰδου παλιν το, εν, δια εστι. ∆ι' εκεινων γαρ θαυμαστος αποδεικνυται.
Ὅταν γαρ τους οικτρους και ταλαιπωρους και μυρια παθοντας δεινα, και πιστευσαντας,
εις τοσαυτην αγηι λαμπροτητα, δεικνυται αυτου η ισχυς τοτε, οτι ει και ενταυθα
δοκουσιν εγκαταλελειφθαι, αλλ' ομως εκει πολλης απολαυουσι δοξης· τοτε μαλιστα
πασα η δοξα του Θεου δεικνυται και η ισχυς. Και πως, ακουε· επαγει γαρ, Ὅτι επιστευθη
το μαρτυριον ημων εφ' υμας εν τηι ημεραι εκεινηι. Εις ο και προσευχομεθα παντοτε περι
υμων. Τουτεστιν, οταν παραγωνται εις μεσον οι μυρια παθοντες δεινα, ωστε εκστηναι
της πιστεως, και μη ενδοντες, αλλα πιστοι μειναντες, δοξαζεται ο Θεος· τοτε δεικνυται
και τουτων η δοξα. Ἐπει τοινυν πολλοι την πιστιν υποκρινονται, μη μακαριζε μηδενα
προ τελευτης· και γαρ εν τηι ημεραι εκεινηι δεικνυνται οι πιστευσαντες. Εις ο και
προσευχομεθα, φησι, παντοτε περι υμων, ινα υμας αξιωσηι της κλησεως ο Θεος ημων,
10
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και πληρωσηι πασαν ευδοκιαν αγαθωσυνης, και εργον πιστεως εν δυναμει. Ἵνα αξιωσηι,
φησιν, υμας της κλησεως, δεικνυς οτι πολλοι και απεβληθησαν. ∆ια τουτο επηγαγε, Και
πληρωσηι πασαν ευδοκιαν αγαθωσυνης. Ἐπει και ο τα ρυπαρα ιματια ενδεδυμενος
εκληθη, αλλ' ουκ εμεινεν εν τηι κλησει· δια τουτο και μαλλον γεγονεν αποβλητος της
κλησεως της εις τον νυμφωνα. Ἐπει και αι 62.481 πεντε παρθενοι εκληθησαν· εγειρεσθε,
φησιν, ο νυμφιος ερχεται· και παρεσκευασαντο, αλλ' ουκ εισηλθον. ∆ηλων ουν ποιαν
κλησιν, επηγαγε· Και πληρωσηι πασαν ευδοκιαν αγαθωσυνης, και εργον πιστεως εν
δυναμει. Ταυτην ζητουμεν την κλησιν, φησιν. Ὅρα πως ηρεμα αυτους καταστελλει. Ἵνα
γαρ μη τηι των εγκωμιων υπερβοληι χαυνωθωσιν, ως μεγαλα κατωρθωκοτες, και
ραιθυμοι γενωνται, δεικνυσιν οτι ετι αυτοις λειπει, εως αν ωσιν εν τωι βιωι τουτωι· οπερ
και Ἑβραιοις γραφων ελεγεν· Ουπω μεχρις αιματος αντικατεστητε, προς την αμαρτιαν
ανταγωνιζομενοι. Εις πασαν, φησιν, ευδοκιαν· τουτεστιν, αρεσκειαν, πεισμα,
πληροφοριαν· ωσει ελεγεν, ινα το πεισμα του Θεου γενηται, ινα μηδεν υμιν λειπηι, ινα
ως βουλεται ουτως ητε. Και εργον, φησι, πιστεως εν δυναμει. Τι εστι τουτο; Ἡ υπομονη
των διωγμων, ινα μη εκλυωμεθα, φησιν. Ὅπως ενδοξασθηι το ονομα του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου εν υμιν, και υμεις εν αυτωι κατα την χαριν του Θεου ημων, και Κυριου
Ἰησου Χριστου.
βʹ. Ὅρα· ειπεν εκει δοξαν, ειπε και ενταυθα· ειπεν οτι αυτοι δοξαζονται, ωστε και
καυχασθαι· ειπεν ο πολλωι πλεον ην, οτι και τον Θεον δοξαζουσιν· ειπεν οτι
αποληψονται την δοξαν εκεινην· αλλα και ενταυθα φησι· του γαρ δεσποτου
δοξαζομενου, και οι δουλοι δοξαζονται. Οι γαρ τον δεσποτην δοξαζοντες, πολλωι
μαλλον αυτοι δοξαζονται, και τουτωι αυτωι, και χωρις τουτου. ∆οξα γαρ εστιν η θλιψις η
δια Χριστον, και πανταχου δοξαν το πραγμα καλει· και οσωι αν ατιμον τι παθωμεν,
τοσουτωι μαλλον γινομεθα λαμπροι. Ειτα παλιν δεικνυς οτι και τουτο αυτο του Θεου
εστι, φησι, Κατα την χαριν του Θεου ημων και Κυριου Ἰησου Χριστου· τουτεστι, ταυτην
την χαριν ημιν αυτος εδωκεν ο Θεος, ινα δοξαζηται εν ημιν, και δοξαζηι ημας εν αυτωι.
Πως δοξαζεται εν ημιν; Ὅτι ουδεν αυτου προτιμωμεν. Πως δοξαζομεθα εν αυτωι; Ὅτι
δυναμιν ειληφαμεν παρ' αυτου ωστε μηδε ενδιδοναι τοις επαγομενοις δεινοις. Ὁμου
γαρ οταν πειρασμος συμβηι, και ο Θεος δοξαζεται, και ημεις· αυτον μεν γαρ δοξαζουσιν,
οτι ουτως ημας ενευρωσεν· ημας δε θαυμαζουσιν, οτι αξιους εαυτους παρεσκευασαμεν.
Παντα δε ταυτα απο της χαριτος του Θεου γινεται. Ἐρωτωμεν δε υμας, αδελφοι, υπερ
της παρουσιας του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και ημων επισυναγωγης επ' αυτον, εις
το μη ταχεως σαλευθηναι υμας απο του νοος. Ποτε μεν εσται αναστασις, ουκ ειρηκεν·
οτι δε νυν ουκ εσται, ειρηκε. Και ημων, φησιν, επισυναγωγης επ' αυτον. Ου μικρον και
τουτο. Ὁραις πως και η παραινεσις παλιν μετ' εγκωμιου και προτροπης, τωι παντως μεθ'
ημων αυτων φαινεσθαι τον Κυριον και τους αγιους παντας; Περι της παρουσιας του
Χριστου ενταυθα διαλεγεται, και περι της επισυναγωγης της ημων· ομου γαρ ταυτα
εσται. Ἐπαιρει την διανοιαν αυτων· εις το μη σαλευεσθαι, φησι, ταχεως υμας. Μητε
θροεισθε, μητε δια πνευματος, μητε δια λογου, μητε δι' επιστολης, ως δι' ημων, ως οτι
ενεστηκεν η ημερα του Κυριου. Ἐνταυθα δοκει μοι αινιττεσθαι περιιεναι τινας
επιστολην πλασαντας δηθεν απο του Παυλου, και ταυτην επιδεικνυμενους λεγειν, ως
αρα εφεστηκε του Κυριου η ημερα, ινα πολλους εντευθεν πλανησωσιν. Ὥστε ουν μη
απατηθηναι, ασφαλιζεται αυτους ο Παυλος, 62.482 δι' ων γραφει και φησι· Μη θροεισθε,
μητε δια πνευματος, μητε δια λογου. Ὃ δε λεγει, τουτο εστι· καν τις πνευμα προφητειας
εχων τουτο ειπηι, μη πιστευσητε. Ὅτε γαρ ημην προς υμας, ταυτα ειπον υμιν· ωστε ου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

δει μεταπειθεσθαι, αφ' ων εδιδαχθητε. Ἢ δια πνευματος. Τους ψευδοπροφητας ουτω
καλει πνευματι ακαθαρτωι λαλουντας, απερ ελαλουν. Βουλομενοι γαρ ουτοι μαλλον
πιστευεσθαι, ου μονον δια πιθανολογιας επεχειρουν απαταιν· τουτο γαρ εμφαινει ειπων,
Μητε δια λογου· αλλα και πεπλασμενην επιστολην επεδεικνυον ως απο του Παυλου, το
αυτο τουτο δηλουσαν. ∆ια τουτο και αυτο εμφαινων επηγαγε το, Μητε δι' επιστολης, ως
δι' ημων. Πανταχοθεν τοινυν αυτους ασφαλισαμενος, ουτω την οικειαν γνωμην
εκτιθεται, και λεγει· Μη τις υμας εξαπατησηι κατα μηδενα τροπον, οτι εαν μη ελθηι η
αποστασια πρωτον, και αποκαλυφθηι ο ανθρωπος της αμαρτιας, ο υιος της απωλειας, ο
αντικειμενος και υπεραιρομενος επι παντα λεγομενον Θεον η σεβασμα, ωστε αυτον εις
τον ναον του Θεου ως Θεον καθισαι, αποδεικνυντα εαυτον οτι εστι Θεος. Περι του
αντιχριστου ενταυθα διαλεγεται, και μεγαλα αποκαλυπτει μυστηρια. Τι εστιν η
αποστασια; Αυτον καλει τον αντιχριστον αποστασιαν, ως πολλους μελλοντα απολλυναι
και αφισταιν· Ὥστε, φησι, σκανδαλισθηναι, ει δυνατον, και τους εκλεκτους. Και
ανθρωπον αμαρτιας αυτον καλει· μυρια γαρ εργασεται και παρασκευασει ετερους
εργασασθαι δεινα. Υιον δε της απωλειας φησιν αυτον δια το και αυτον απολλυσθαι. Τις
δε ουτος εστιν; αρα ο σατανας; Ουδαμως· αλλ' ανθρωπος τις πασαν αυτου δεχομενος την
ενεργειαν· Και αποκαλυφθηι ο ανθρωπος, φησιν, ο υπεραιρομενος επι παντα λεγομενον
Θεον η σεβασμα. Ου γαρ εις ειδωλολατρειαν αξει εκεινος, αλλ' αντιθεος τις εσται, και
παντας καταλυσει τους θεους, και κελευσει προσκυνειν αυτον αντι του Θεου, και
καθεσθησεται εις τον ναον του Θεου, ου τον εν Ἱεροσολυμοις μονον, αλλα και εις τας
πανταχου Ἐκκλησιας. Ἀποδεικνυντα, φησιν, εαυτον Θεον. Ουκ ειπε, λεγοντα, αλλα,
πειρωμενον αποδεικνυναι· και γαρ εργα μεγαλα εργασεται, και σημεια επιδειξεται
θαυμαστα. Ου μνημονευετε οτι ετι ων προς υμας ταυτα ελεγον υμιν;
γʹ. Ὁραις οτι αναγκαιον συνεχως ταυτα λεγειν, και επαντλειν τοις αυτοις
ρημασιν; Ἰδου γαρ και παροντος ηκουσαν ταυτα λεγοντος, και παλιν εδεηθησαν
υπομνησεως. Καθαπερ γαρ περι των θλιψεων ακουσαντες, Και γαρ οτε ημεν, φησι, προς
υμας, προελεγομεν υμιν, οτι μελλομεν θλιβεσθαι· ομως επελησθησαν, και παλιν αυτους
στηριζει δια των γραμματων· ουτω και περι της παρουσιας του Χριστου ακουσαντες,
παλιν εδεοντο γραμματων των ρυθμιζοντων αυτους. Ἀναμιμνησκει γουν αυτους, και
δεικνυσιν οτι ουδεν ξενον λεγει, αλλ' απερ αει ελεγε. Καθαπερ γαρ επι των γεωργων τα
σπερματα καταβαλλεται μεν απαξ, ου μενει δε διαπαντος, αλλα πολλης δειται της
συγκατασκευης, καν μη την γην αναμοχλευσαντες περιστειλωσι τα καταβαλλομενα,
τοις σπερμολογοις ορνεοις εσπειραν· ουτω και ημεις, αν μη τηι συνεχει μνημηι τα
καταβληθεντα περιστειλωμεν, εις τον αερα παντα εῤριψαμεν. Και γαρ και ο διαβολος
εξαρπαζει, και η ημετερα ραιθυμια απολλυσι, και ηλιος ξηραινει, και 62.483 υετος
επικλυζει, και ακανθαι αποπνιγουσιν. Ὥστε ουκ αρκει μονον απαξ καταβαλοντα
απηλλαχθαι, αλλα πολλης δει της επιμελειας και της προσεδρειας τωι μελλοντι τους
καρπους συγκομιζειν, αποσοβουντι τα πετεινα, τας ακανθας εκκοπτοντι, τα πετρωδη
γης πληρουντι πολλης, πασαν λυμην κωλυοντι και αποτειχιζοντι και αναιρουντι. Ἀλλ'
επι μεν της γης το παν του γεωργου γινεται· αψυχος γαρ εκεινη υποκειται, προς το
παθειν ετοιμος ουσα μονον· επι δε ταυτης της γης της πνευματικης ουδαμως· ου των
διδασκαλων εστι το παν, αλλ', ει μη το πλεον, το γουν ημισυ και των μαθητων. Ἡμων
μεν ουν καταβαλειν εστι τον σπορον, υμων δε ποιειν τα λεγομενα, τηι μνημηι δια των
εργων επιδεικνυσθαι τους καρπους, τας ακανθας προῤριζους ανασπαιν. Ἄκανθα γαρ
οντως ο πλουτος, ουδενα καρπον εχων, δυσειδης και οφθηναι, και χρησασθαι αηδης,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

λυπων τους απτομενους, ου μονον αυτος ουκ εχων καρπον, αλλα και τωι βλαστανοντι
εμποδιζων. Τοιουτον εστιν ο πλουτος· ου μονον αυτος ου φερει καρπον αιωνιον, αλλα
και τους βουλομενους κατεχων εμποδιζει. Ἀλογων εισι τροφαι αι ακανθαι καμηλων.
πυρος εισι βρωσις και δαπανη προς ουδεν χρησιμοι. Τοιουτον και ο πλουτος, προς ουδεν
χρησιμος, αλλ' η προς το καυσαι καμινον, προς το την ημεραν αναψαι εκεινην την ως
κλιβανον καιομενην, προς το θρεψαι τα αλογα παθη, μνησικακιαν και οργην. Τοιουτον
γαρ και η τρωγουσα καμηλος τας ακανθας. Λεγεται γαρ υπο των τα τοιαυτα ειδοτων
μηδεν ειναι εν τοις κτηνεσιν ουτω βαρυμηνι και δυσθυμον και μνησικακον, ως η
καμηλος. Τοιουτον ο πλουτος εστι· τα αλογα παθη τρεφει της ψυχης, τα δε λογικα
κεντει και τιτρωσκει, καθαπερ επι των ακανθων. Σκληρον τι εστι και τραχυ τουτο το
φυτον, αυτοματον φυεται. Ἴδωμεν δε και που φυεται, ινα εκκοψωμεν αυτο· εν τοις
αποκρημνοις των χωριων, εν τοις λιθωδεσιν, εν τοις ξηροις, ενθα νοτις ουκ εστιν. Ὅταν
ουν τραχυς τις ηι και αποκρημνος, τουτεστιν ανελεημων, η ακανθα φυεται εν αυτωι.
Ἀλλ' οταν αυτας εκκοψαι βουλωνται γεωργων παιδες, ου σιδηρωι τουτο ποιουσιν, αλλα
πως; πυρ επαφιεντες, ουτω πασαν εξελκουσι την κακιαν της γης. Ἐπειδη γαρ ουκ αρκει
το τεμειν ανωθεν, της ριζης κατω μενουσης, αλλ' ουδε την ριζαν εξελειν (απο γαρ της
κακιας εναπομενει τηι γηι, και καθαπερ τινος λοιμου εις σωμα ενσκηψαντος ετι μενει τα
λειψανα), πασαν εκεινην την νοτιδα την των ακανθων το πυρ ανωθεν ανιμωμενον,
ωσπερ τινα ιον, εξελκει δια της θερμοτητος απο των λαγονων της γης. Καθαπερ γαρ η
σικυα επιτιθεμενη πασαν κακιαν ελκει προς εαυτην· ουτω και το πυρ πασαν κακιαν την
εκ των ακανθων ανιμαται, και καθαραν αυτην ποιει. Τινος δη ενεκεν ταυτα ειπον; Ὅτι
δει την προς τον πλουτον συμπαθειαν παντοθεν εκκαθαιρειν. Ἔστι και παρ' ημιν πυρ,
απο ψυχης ταυτην ελκον την κακιαν, το του πνευματος λεγω· αν τουτο επαφωμεν, ου
τας ακανθας μονον, αλλα και την εξ αυτων νοτιδα αναξηραινειν δυνησομεθα· ως εαν
ωσιν εμπεπηγυιαι, παντα γινεται ματην. Ὅρα γαρ· εισηλθε πλουσιος ενταυθα, η και
πλουτουσα 62.484 γυνη; ου φροντιζει πως ακουσει των λογιων του Θεου, αλλα πως
επιδειξεται, πως μετα κομπου καθισει, πως μετα δοξης πολλης, πως πασας τας αλλας
υπερβαλειται τηι των ιματιων πολυτελειαι, και σχηματι και βλεμματι και βαδισματι
σεμνοτεραν εαυτην εργασεται, και πασα η φροντις και η μεριμνα αυτηι, αρα ειδεν η
δεινα; αρα εθαυμασεν; αρα καλως κεκαλλωπισμαι; Ου περι τουτου δε μονον την
φροντιδα ποιειται, αλλ' ωστε και μη σαπηναι τα ιματια, ωστε μη διαῤραγηναι, και πασα
η φροντις περι τουτο. Ὁμοιως και ο πλουτων ανηρ εισερχεται δειξων εαυτον τωι πενητι,
και εις φοβον καταστησων δια της περιβολης των ιματιων, δια του παιδας εχειν
πολλους· και παρεστηκασιν αποσοβουντες. Ὁ δε απο πολλου τυφου ουδε τουτο καταξιοι
ποιειν, αλλ' ουτως οιδεν αναξιον ον ελευθερου το εργον, οτι καιτοι σφοδρα
τετυφωμενος ουκ ανεχεται τουτο ποιειν, αλλα τοις δουλοις επιτρεπει τοις ακολουθοις·
το γαρ τουτο ποιειν δουλικον οντως και ιταμων ηθων. Ειτα καθημενον ευθεως
επεισερχονται αι της οικιας φροντιδες περισυρουσαι πανταχου, ο τυφος ο κατεχων την
ψυχην περιῤρει· νομιζει χαριζεσθαι και ημιν, και τωι λαωι, ταχα δε και τωι Θεωι, οτι
εισηλθεν εις τον του Θεου οικον. Ὁ δε ουτω φλεγμαινων, πως δυνησεται θεραπευθηναι
ποτε;
δʹ. Ειπε δη μοι, ει τις εις ιατρειον παραγενοιτο, και μη χαριν αιτει τον ιατρον,
αλλα νομιζει χαριζεσθαι εκεινωι, και αφεις φαρμακον αιτησαι επι το τραυμα, περι ιματια
ασχολοιτο, αρα απελθοι τι αν ο τοιουτος λαβων αγαθον; Ουκ εγωγε οιμαι. Το δε αιτιον
τουτων απαντων, ει βουλεσθε, ερω· νομιζουσι προς ημας εισιεναι, οταν εισιωσιν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

ενταυθα· νομιζουσι παρ' ημων ακουειν απερ ακουουσιν· ου προσεχουσιν, ουκ εννοουσιν
οτι προς τον Θεον εισερχονται, οτι αυτος αυτοις διαλεγεται. Ὅταν γαρ αναστας ο
αναγινωσκων λεγηι, Ταδε λεγει Κυριος, και ο διακονος εστως επιστομιζηι παντας, ου τωι
αναγινωσκοντι τιμην ποιων τουτο φησιν, αλλα τωι δι' εκεινου πασι διαλεγομενωι. Ει
ᾔδεσαν οτι Θεος ην ο ταυτα λεγων δια του προφητου, παντα αν τον τυφον εῤριψαν. Ει
γαρ αρχοντων αυτοις διαλεγομενων ουκ ανεχονται εξω προσεχειν, πολλωι μαλλον του
Θεου. Ἡμεις υπηρεται εσμεν, αγαπητοι· ημεις ου τα ημετερα λεγομεν, αλλα τα του Θεου·
επιστολαι καθ' εκαστην ημεραν απο του ουρανου ηκουσαι αναγινωσκονται. Ειπε δη μοι,
παρακαλω, ει τις αρτι παροντων ημων παντων εισηλθεν εχων ζωνην χρυσην, και
ανατεταμενος και σοβων εφησε πεμφθηναι παρα του βασιλεως του επι της γης, και προς
την πολιν απασαν την επιστολην κομιζειν περι τινων αναγκαιων, αρα ουκ αν απαντες
συνεστραφητε; αρα ουκ αν και του διακονου μη παρακελευομενου πολλην παρειχετε
την σιγην; Ἔγωγε οιμαι· και γαρ ηκουσα επιστολων βασιλεων αναγινωσκομενων
ενταυθα. Ειτ' αν μεν τις παρα βασιλεως ηκηι, παντες προσεχετε· παρα δε του Θεου ηκει,
και εκ των ουρανων φθεγγεται ο προφητης, και ουδεις ο προσεχων; Ἢ ου πιστευετε, οτι
παρα του Θεου ταυτα τα λεγομενα; Ἐπιστολαι αυται εισι πεμφθεισαι παρα του Θεου.
Εισερχωμεθα τοινυν μετα της προσηκουσης τιμης εις τας εκκλησιας, και μετα 62.485
φοβου επακουωμεν των λεγομενων. Τι εισερχομαι, φησιν, ει ουκ ακουω τινος
ομιλουντος; Τουτο παντα απολωλεκε και διεφθειρε. Τι γαρ χρεια ομιλητου; απο της
ημετερας ραιθυμιας αυτη η χρεια γεγονε. ∆ια τι γαρ ομιλιας χρεια; παντα σαφη και ευθεα
τα παρα ταις θειαις Γραφαις, παντα τα αναγκαια δηλα. Ἀλλ' επειδη τερψεως εστε
ακροαται, δια τουτο και ταυτα ζητειτε. Ειπε γαρ μοι, ποιωι κομπωι λογου Παυλος ελεγεν;
αλλ' ομως την οικουμενην επεστρεψε. Ποιωι δε Πετρος ο αγραμματος; Ἀλλ' ουκ οιδα,
φησι, τα εν ταις θειαις Γραφαις κειμενα. ∆ια τι ουκ οιδας; μη γαρ Ἑβραιστι; μη γαρ
Ῥωμαιστι; μη γαρ ετερογλωσσως ειρηται; ουχι Ἑλληνιστι λεγεται; Ἀλλ' ασαφως, φησι.
Ποιον ασαφες, ειπε μοι; ουχι ιστοριαι εισι; Τα γαρ σαφη οιδας, ινα περι των ασαφων
ερωτησηις. Μυριαι ιστοριαι εισιν εν ταις Γραφαις· ειπε μοι μιαν εξ εκεινων· αλλ' ουκ
ερεις. Προφασις ταυτα και λογοι. Καθ' ημεραν, φησι, τα αυτα εστιν ακουειν. Τι δε, ειπε
μοι; εν τοις θεατροις ου τα αυτα ακουεις; εν ταις ιπποδρομιαις ου τα αυτα οραις; τα δε
πραγματα παντα ου τα αυτα εστιν; ο δε ηλιος ουχ ο αυτος αει ανατελλει; τροφαις δε ου
ταις αυταις χρωμεθα; 62.486 Ἐβουλομην σου πυθεσθαι, επειδη τα αυτα λεγεις ακουειν
καθ' εκαστην ημεραν, ειπε μοι, ποιου προφητου εστι το χωριον το αναγνωσθεν, και
ποιου αποστολου, η ποιας επιστολης; Ἀλλ' ουκ αν εχοις ειπειν, αλλα δοκεις ξενων
ακουειν. Ὅταν μεν ουν ραιθυμησαι θεληις, τα αυτα λεγεις ειναι· οταν δε ερωτηθηις, ως
ουδεποτε ακουσας διακεισαι. Ει τα αυτα εστιν, εχρην αυτα ειδεναι, συ δε αγνοεις.
Θρηνων αξια τα παροντα, θρηνων και οδυρμων, οτι εις κενον αργυροκοπος
αργυροκοπει. Ταυτηι μαλιστα εχρην προσεχειν, οτι τα αυτα εστιν, οτι ουδενα παρεχομεν
υμιν πονον, ουδε ξενα τινα και ενηλλαγμενα λεγομεν. Τι ουν; επειδη εκεινα τα αυτα
λεγεις ειναι, τα δε ημετερα ου τα αυτα εστιν, αλλ' αει ξενα λεγομεν, τουτοις προσεχετε;
Ουδαμως· αλλ' αν μεν ειπωμεν, ∆ια τι ουδε ταυτα κατεχετε; Ἅπαξ, φησι, ακουομεν, και
πως ενι κατασχειν; αν ειπωμεν· Ἐκεινοις δια τι ου προσεχετε; φατε, Ἀει τα αυτα λεγεται,
και παντοθεν ραιθυμιας και σκηψεως τα ρηματα. Ἀλλ' ου προχωρησει ταυτα διαπαντος,
αλλ' εσται καιρος, οτε θρηνησομεν εικη και ματην· οπερ μη γενοιτο· αλλα γενοιτο
ενταυθα μετανοησαντας, και μετα συνεσεως και μετα ευλαβειας προσεχοντας τοις
λεγομενοις, προς την των αγαθων εργων κατορθωσιν επειγεσθαι, και μετα πασης
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ακριβειας τον εαυτων βιον ευθυνειν, ινα δυνηθωμεν επιτυχειν των επηγγελμενων
αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι, και τα εξης.

ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ.
Και νυν το κατεχον οιδατε, εις το αποκαλυφθηναι αυτον εν τωι εαυτου
καιρωι. Το γαρ μυστηριον ηδη ενεργειται της ανομιας, μονον ο κατ εχων
αρτι εως εκ μεσου γενηται· και τοτε αποκαλυφθησεται ο ανομος, ον ο
Κυριος Ἰησους αναλωσει τωι πνευματι του στοματος αυτου, και καταργησει
τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου· ου εστιν η παρουσια κατ' ενεργειαν του
σατανα.
αʹ. Ζητησειεν αν τις πρωτον εικοτως, τι ποτε εστι, Το κατεχον, και μετα ταυτα
μαθειν, τι δηποτε ασαφως ουτως αυτο τιθησιν ο Παυλος. Τι δηποτ' ουν εστι Το κατεχον
αποκαλυφθηναι αυτον, τουτεστι, το κωλυον; Οι μεν του Πνευματος την χαριν φασιν, οι
δε την Ῥωμαικην αρχην· οις εγωγε μαλιστα τιθεμαι. ∆ια τι; Ὅτι ει το πνευμα εβουλετο
ειπειν, ουκ αν ειπεν ασαφως, αλλα φανερως, οτι και νυν αυτον κατεχει η του
Πνευματος χαρις, τουτεστι, τα χαρισματα. Ἄλλως δε εδει ηδη παραγενεσθαι, ει γε
εμελλε των χαρισματων εκλειποντων παραγενεσθαι· και γαρ παλαι εκλελοιπεν. Ἐπειδη
δε περι της Ῥωμαικης αρχης τουτο φησιν, εικοτως ηινιξατο, και τεως φησι
συνεσκιασμενως· ουδε γαρ εβουλετο περιττας εχθρας αναδεχεσθαι και ανονητους
κινδυνους. Ει γαρ ειπεν οτι μικρον υστερον καταλυθησεται η Ῥωμαιων αρχη, ηδη
ευθεως αν αυτον και κατωρυξαν ως λυμεωνα, και τους πιστους απαντας, ως επι τουτωι
ζωντας και στρατευομενους. ∆ια τουτο ουκ ειπεν ουτως, ουδ' οτι ταχεως εσται, καιτοιγε
αει αυτο λεγει· αλλα τι; Εις το αποκαλυφθηναι αυτον εν τωι εαυτου καιρωι, φησι. Το γαρ
μυστηριον ηδη ενεργειται της ανομιας. Νερωνα ενταυθα φησιν, ωσανει τυπον οντα του
αντιχριστου· και γαρ ουτος εβουλετο νομιζεσθαι θεος. Και καλως ειπε το μυστηριον· ου
γαρ φανερως, ως εκεινος, 62.486.30 ουδε απηρυθριασμενως. Ει γαρ προ του χρονου
εκεινου ανευρεθη, φησιν, ος ου πολυ του αντιχριστου ελειπετο κατα την κακιαν, τι
θαυμαστον, ει ηδη εσται; Ουτω δη συνεσκιασμενως ειπε, και φανερον αυτον ουκ
ηθελησε ποιησαι, ου δια δειλιαν, αλλα παιδευων ημας μη περιττας εχθρας αναδεχεσθαι,
οταν μηδεν ηι το κατεπειγον. Ουτω δη και ενταυθα φησι· Μονον ο κατεχων αρτι εως εκ
μεσου γενηται· τουτεστιν, η αρχη η Ῥωμαικη οταν αρθηι εκ μεσου, τοτε εκεινος ηξει. Και
εικοτως. Ἕως γαρ αν ο ταυτης ηι της αρχης φοβος, ουδεις ταχεως υποταγησεται· οταν δε
αυτη καταλυθηι, επιθησεται τηι αναρχιαι, και την των ανθρωπων και την του Θεου
επιχειρησει αρπασαι αρχην. Ὥσπερ γαρ αι προ τουτου κατελυθησαν βασιλειαι, οιον η
Μηδων υπο των Βαβυλωνιων, η Βαβυλωνιων υπο Περσων, η Περσων υπο Μακεδονων,
η Μακεδονων υπο Ῥωμαιων· ουτω και αυτη υπο του αντιχριστου, κακεινος υπο του
Χριστου, και ουκετι καθεξει. Και ταυτα μετα πολλης της σαφηνειας ο ∆ανιηλ ημιν
παρακατατιθεται. Και τοτε, φησιν, αποκαλυφθησεται ο ανομος. Και τι μετα ταυτα;
Ἐγγυς η παραμυθια· επαγει γαρ· Ὃν ο Κυριος Ἰησους, φησιν, αναλωσει τωι πνευματι του
στοματος αυτου, και καταργησει τηι επιφανειαι της παρουσιας αυτου, ου εστιν η
παρουσια κατ' ενεργειαν του σατανα. Καθαπερ γαρ πυρ επελθον απλως τα μικρα ζωΰφια
και προ της παρουσιας αυτης ποῤρωθεν οντα ναρκαιν ποιει και αναλισκει· ουτω και ο
Χριστος τωι επιταγματι μονον και τηι παρουσιαι τον αντιχριστον αναλωσει. Ἀρκει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

παρειναι αυτον, και ταυτα παντα απολωλε· στησει την απα 62.487 την και φανεις μονον.
Ειτα δηλων τις εστιν ουτος, Ου η παρουσια κατ' ενεργειαν του Σατανα· Ἐν πασηι
δυναμει, φησι, και σημειοις και τερασι ψευδους. Τουτεστι, πασαν επιδειξεται δυναμιν,
αλλ' ουδεν αληθες αλλα προς απατην τα παντα. Ταυτα προειπεν, ινα μη απατηθωσιν οι
τοτε. Και τερασι, φησι, ψευδους· ητοι διεψευσμενοις, η εις ψευδος αγουσι. Και εν πασηι
απατηι της αδικιας εν τοις απολλυμενοις. Τι ουν συνεχωρησε, φησιν, ο Θεος τουτο
γενεσθαι, και ποια αυτη οικονομια; τι δε το κερδος της εκεινου παρουσιας επι λυμηι
ημων παραγενομενου; Μη φοβηθηις, αγαπητε, αλλ' ακουε λεγοντος αυτου· Ἐν τοις
απολλυμενοις ισχυει, οι, ει και μη παρεγενετο εκεινος, ουκ αν επεισθησαν. Τι ουν το
κερδος, φησιν; Ὅτι αυτοι ουτοι οι απολλυμενοι επιστομισθησονται. Πως; Ὅτι ει και μη
ηλθεν εκεινος, ουκ αν επιστευσαν τωι Χριστωι· ερχεται ουν ελεγξων αυτους. Ἵνα γαρ μη
μελλωσι λεγειν, οτι Ἐπειδη Θεον ελεγεν εαυτον ο Χριστος, καιτοι γε ουδαμου ειπε
φανερως, πλην αλλ' επειδη οι μετα ταυτα εκηρυξαν, ουκ επιστευσαμεν· επειδη
ηκουσαμεν οτι εις Θεος εξ ου τα παντα, δια τουτο ουκ επιστευσαμεν· ταυτην ουν αυτων
την προφασιν ο Ἀντιχριστος αναιρησει. Ὅταν γαρ ελθηι εκεινος, και ουδεν επιταττων
υγιες, αλλα παντα παρανομα, απο σημειων μονων ψευδων πιστευηται, αποῤραψει το
στομα αυτοις. Ει γαρ τωι Χριστωι ου πιστευεις, πολλωι μαλλον ουκ εχρην τωι Ἀντιχριστωι
πιστευσαι· εκεινος μεν γαρ ελεγε παρα του Πατρος πεπεμφθαι, ουτος δε τουναντιον. ∆ια
τουτο ελεγεν ο Χριστος, Ἐγω ηλθον εν τωι ονοματι του Πατρος, και ουκ εδεξασθε με· εαν
αλλος ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον ληψεσθε. Ἀλλα σημεια ειδομεν, φησιν.
Ἀλλα και επι του Χριστου γεγονε πολλα και μεγαλα. Ουκουν πολλωι μαλλον αυτωι
πιστευσαι εχρην. Καιτοι περι μεν τουτου πολλα προεῤρηθη, οτι ο ανομος, οτι ο υιος της
απωλειας, οτι παρουσια αυτου κατ' ενεργειαν του Σατανα· περι δε εκεινου τα εναντια,
οτι Σωτηρ, οτι μυρια αγαθα κομιζει. Ἀνθ' ων γαρ την αγαπην της αληθειας ουκ
εδεξαντο εις το σωθηναι αυτους, δια τουτο πεμψει αυτοις ο Θεος ενεργειαν πλανης, εις
το πιστευσαι αυτους τωι ψευδει· ινα κριθωσι παντες οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι, αλλ'
ευδοκησαντες εν τηι αδικιαι.
βʹ. Ἵνα κριθωσιν. Ουκ ειπεν, Ἵνα κολασθωσι· και γαρ και χωρις τουτου εμελλον
κολαζεσθαι, αλλ', Ἵνα κριθωσι, τουτεστι, κατακριθωσιν επι του δικαστηριου του
φοβερου, εις το ειναι αυτους αναπολογητους. Τινες δε εισιν ουτοι; Αυτος ηρμηνευσεν
επαγων, Οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι, αλλ' ευδοκησαντες εν τηι αδικιαι. Ἀγαπην δε
αληθειας τον Χριστον καλει· ανθ' ων γαρ, φησι, την αγαπην της αληθειας ουκ εδεξαντο·
αμφοτερα γαρ ην, και δι' αμφοτερα παρεγενετο, και αγαπων τους ανθρωπους και υπερ
αληθων πραγματων. Ἀλλ' ευδοκησαντες, φησιν, εν τηι αδικιαι· επι γαρ λυμηι των
ανθρωπων ηλθε, και αδικησων αυτους. Τι γαρ ουκ εργασεται τοτε; παντα κινησει, παντα
ταραξει, και επιταγματων ενεκεν και φοβου. Φοβερος εσται παντοθεν, απο της εξουσιας,
απο της ωμοτητος, απο των παρανομων επιταγματων. Ἀλλα μη δεισηις· εν τοις
απολλυμενοις, φησιν, εξει την ισχυν. Και γαρ και ο Ἠλιας ηξει τοτε τους πιστους
ασφαλιζομενος. Και τουτο ο Χριστος φησιν, Ἠλιας ερχεται και αποκαταστησει παντα.
∆ια τουτο ειρηται περι Ἰωαννου το, Ἐν 62.488 δυναμει και πνευματι Ἡλιου. Ουτε γαρ
σημεια ειργασατο, καθαπερ Ἠλιας, ουτε θαυματα· Ἰωαννης μεν γαρ, φησι, σημειον
εποιησεν ουδεν· παντα δε, οσα ειπεν Ἰωαννης περι τουτου, αληθη ην. Πως ουν Ἐν
δυναμει και πνευματι Ἠλιου; Τουτεστι, την αυτην αναληψεται διακονιαν. Καθαπερ
ουτος προδρομος της προτερας παρουσιας, ουτω κακεινος προδρομος της δευτερας και
ενδοξου αυτου παρουσιας, και εις τουτο φυλαττεται. Μη τοινυν δεισωμεν· κατεσεισε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

των ακροατων την διανοιαν, ουκετι εποιησε δεινα τα παροντα νομιζειν, αλλ'
ευχαριστιας αξια. ∆ιοπερ επηγαγεν· Ἡμεις δε οφειλομεν ευχαριστειν τωι Θεωι παντοτε
περι υμων, αδελφοι ηγαπημενοι υπο Κυριου, οτι ειλετο υμας ο Θεος απ' αρχης εις
σωτηριαν εν αγιασμωι πνευματος και πιστει αληθειας. Πως εις σωτηριαν ειλετο;
∆εικνυσιν ειπων, Ἐν αγιασμωι πνευματος, τουτεστιν, αγιασαι δια πνευματος και πιστεως
αληθους. Ταυτα γαρ ημων εστι τα συνεκτικα της σωτηριας· ουδαμου απο εργων,
ουδαμου απο κατορθωματων, αλλα δια πιστεως αληθειας. Ἰδου το, εν, παλιν δια εστιν.
Ἐν αγιασμωι πνευματος, φησιν. Εις ο εκαλεσεν υμας δια του Ευαγγελιου ημων, εις
περιποιησιν δοξης του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ου μικρον και τουτο, ει αυτου
δοξαν την ημετεραν σωτηριαν ηγειται ο Χριστος. ∆οξα γαρ του φιλανθρωπου το
πολλους ειναι τους σωζομενους. Ἄρα μεγας ημων ο Κυριος, ει ουτως εφιεται της
σωτηριας ημων· μεγα και το Πνευμα το αγιον εργαζομενον ημιν τον αγιασμον. ∆ια τι ου
προτερον ειπε την πιστιν, αλλα τον αγιασμον; Ὅτι και μετα τον αγιασμον πολλης αυτης
ετι δεομεθα, ωστε μη παρασαλευθηναι. Ὁραις πως ουδεν αυτων δεικνυσιν ον, αλλα το
παν του Θεου; Ἄρα ουν, αδελφοι, στηκετε, και κρατειτε τας παραδοσεις, ας εδιδαχθητε
ειτε δια λογου ειτε δι' επιστολης ημων. Ἐντευθεν δηλον οτι ου παντα δι' επιστολης
παρεδιδοσαν, αλλα πολλα και αγραφως· ομοιως δε κακεινα και ταυτα εστιν αξιοπιστα.
Ὥστε και την παραδοσιν της Ἐκκλησιας αξιοπιστον ηγωμεθα. Παραδοσις εστι, μηδεν
πλεον ζητει. ∆εικνυσιν ενταυθα πολλους οντας τους παρασαλευομενους. Αυτος δε ο
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος, και ο Θεος και Πατηρ ημων, ο αγαπησας ημας, και δους
παρακλησιν αιωνιον και ελπιδα αγαθην εν χαριτι, παρακαλεσαι υμων τας καρδιας, και
στηριξαι εν παντι εργωι και λογωι αγαθωι. Παλιν ευχη μετα παραινεσιν· τουτο γαρ εστιν
οντως βοηθειν. Ὁ αγαπησας ημας, φησι, και δους παρακλησιν αιωνιον και ελπιδα
αγαθην εν χαριτι. Που νυν εισιν οι τον Υιον ελαττουντες, επειδη μετα τον Πατερα εν τηι
χαριτι του λουτρου ονομαζεται; ιδου γαρ ενταυθα τουναντιον εστιν· αυτος φησι
πρωτον, Ὁ Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· ειτα, Ὁ Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων. Ὁ
αγαπησας ημας, και δους παρακλησιν αιωνιον. Ποιαν δη ταυτην; Την ελπιδα των
μελλοντων. Ὁραις πως εν ταξει ευχης διανιστησιν αυτων την διανοιαν, τα της
κηδεμονιας του Θεου της αφατου τιθεις ενεχυρα και τεκμηρια; Παρακαλεσαι, φησιν,
υμων τας καρδιας εν παντι εργωι και λογωι αγαθωι· τουτεστι, δια παν 62.489 τος εργου
και λογου αγαθου. Χριστιανων γαρ αυτη παρακλησις, το μη μονον ποιησαι τι χρηστον
βουλεσθαι, αλλα και τωι Θεωι δοκουν. Ὅρα πως αυτων καταστελλει το φρονημα. Ὁ δους
παρακλησιν, φησι, και ελπιδα αγαθην εν χαριτι. Ἅμα και ευελπιδας υπερ των
μελλοντων ποιει. Ει γαρ τοσαυτα χαριτι εδωκε, πολλωι μαλλον τα μελλοντα. Ἐγω
μεντοι ουτως ειπον, φησι, το δε παν του Θεου εστι. Στηριξαι· βεβαιωσαι, ωστε μη
σαλευεσθαι μηδε παρακλινεσθαι· και γαρ ημων και αυτου τουτο εστιν. Ὥστε και
δογματων και πραξεων ενεκεν. Τουτο γαρ εστι παρακλησις, το εστηριχθαι. Ὅταν γαρ τις
μη παραφερηται, παντα, οσαπερ αν παθηι, μετα πολλης φερει της μακροθυμιας· ως εαν
παρασαλευθηι η διανοια, ουδεν λοιπον εργασεται των αγαθων και γενναιων πραξεων,
αλλ' ως αν τις τας χειρας εκλυθηι, ουτω και ψυχη παρασαλευεται, οταν μη πεπιστευκυια
ηι, οτι επι τι χρηστον απανται τελος. Το λοιπον προσευχεσθε, αδελφοι, περι ημων, ινα ο
λογος του Κυριου τρεχηι και δοξαζηται, καθως και προς υμας.
γʹ. Αυτος μεν ουν προσηυξατο περι αυτων, ωστε στηριχθηναι· αιτει δε νυν παρ'
αυτων, προσευξασθαι υπερ αυτου αξιων, ουχ ινα μη κινδυνευηι (εις τουτο γαρ εκειτο),
αλλ', Ἵνα ο λογος του Κυριου τρεχηι και δοξαζηται, καθως και προς υμας. Και μετ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εγκωμιου η αιτησις· Καθαπερ, φησι, και προς υμας. Και ινα ρυσθωμεν απο των ατοπων
και πονηρων ανθρωπων· ου γαρ παντων η πιστις. Τουτο δηλουντος εστι και τους αυτου
κινδυνους· διο μαλιστα αυτους παρεκαλει. Ἀπο των ατοπων, φησι, και πονηρων
ανθρωπων· ου γαρ παντων η πιστις. Ἄρα περι των αντιλεγοντων τωι κηρυγματι λεγει,
περι των ανθισταμενων και μαχομενων τοις δογμασι. Τουτο γαρ ηινιξατο ειπων· Ου γαρ
παντων η πιστις. Ου κινδυνους ενταυθα μοι δοκει αινιττεσθαι, αλλα τους αντιλεγοντας
και εμποδιζοντας αυτου τωι λογωι, ωσπερ ην ο Ὑμεναιος, ωσπερ Ἀλεξανδρος ο χαλκευς.
Λιαν γαρ, φησιν, ανθεστηκε τοις ημετεροις λογοις· ως αν περι κληρου ει ελεγε τις
πατρικου, οτι ου παντων εστι το στρατευεσθαι εν τοις βασιλειοις, ουτω και αυτος αφ'
ων βουλεται ρυσθηναι πονηρων, εισι τοιουτοι, φησιν, οις δεδοται το μη πιστευειν. Ἅμα
δε τουτο λεγων και διανιστησιν αυτους. Ἄρα μεγαλοι τινες ησαν, ει γε τοσαυτην εχουσι
παῤρησιαν, ως δυνασθαι και τον διδασκαλον κινδυνων απαλλαττειν, και εξευμαριζειν
αυτωι το κηρυγμα. Ουκουν και ημεις τα αυτα προς υμας λεγομεν. Μηδεις ημων απονοιαν
καταγινωσκετω· μηδεις υμων εξ αμετρου ταπεινοφροσυνης αποστερειτω ημας τοσαυτης
βοηθειας. Ουτε γαρ απο της αυτης διανοιας λεγομεν, αφ' ης Παυλος ελεγεν· εκεινος μεν
γαρ παρακαλεσαι τους μαθητας βουλομενος, ταυτα ελεγεν· ημεις δε καρπουσθαι τι μεγα
και χρηστον· και σφοδρα πιστευομεν οτι παντα κατορθωσομεν, αν εθελησητε παντες
ομοθυμαδον τας χειρας εκτεινειν προς τον Θεον υπερ της ημετερας σμικροτητος. Ουτω
πολεμωμεν τοις εχθροις ευχαις και ικετηριαις. Ει γαρ τοις ενοπλοις ουτως επολεμουν οι
παλαιοι, πολλωι μαλλον τοις χωρις οπλων ουτω δει πολεμειν. Ουτως ετροπωσατο
Ἐζεκιας τον Ἀσσυριον, ουτως ο Μωυσης τον Ἀμαληκ, ουτω τους Ἀσκαλωνιτας ο
Σαμουηλ, ουτως ο Ἰσραηλ τους τρια 62.490 κοντα δυο βασιλεις. Ει ενθα οπλων εδει και
παραταξεως και μαχης, τα οπλα αφεντες επι την ευχην κατεφυγον· ενθα ευχαις μονον
ανυσθηναι τα πραγματα χρη, πως ου πολλωι μαλλον ευχεσθαι δει; Ἀλλ' εκει, φησιν, οι
ηγουμενοι υπερ του λαου παρεκαλουν· συ δε αξιοις τον λαον υπερ του ηγουμενου
παρακαλειν; Οιδα καγω. Τοτε μεν γαρ οι αρχομενοι ταλαιπωροι τινες ησαν και ευτελεις·
διοπερ απο της παῤρησιας και της αρετης του στρατηγουντος εσωζοντο μονης· νυνι δε
οτε η του Θεου χαρις επεδωκε, και εν τοις αρχομενοις πολλους, μαλλον δε τους πλειους
ευρησομεν του κρατουντος εκ πολλου περιοντας του μερους, μη δη της συμμαχιας ημας
αποστερησητε ταυτης· ανορθωσατε τας χειρας ημιν, ινα μη εκλυωνται· ανοιξατε το
στομα ημιν, ινα μη εμφραττηται· παρακαλειτε τον Θεον, παρακαλειτε δια τουτο. Ἔστι
μεν ουν υπερ ημων το γινομενον, το δε παν υπερ υμων γινεται· εις γαρ το υμιν
χρησιμον κειμεθα, και τα υμετερα μεριμνωμεν. Παρακαλειτε εκαστος και ιδιαι και κοινηι.
Ὅρα Παυλον λεγοντα, Ἵνα το εις ημας χαρισμα δια πολλων ευχαριστηθηι υπερ ημων·
τουτεστιν, ινα πολλοις δωι την χαριν. Ει επι ανθρωπων καταδικους ανδρας και
απαγομενους εις θανατον δημος προσελθων εξηιτησατο, και το πληθος δυσωπηθεις ο
βασιλευς την γνωμην ανεθετο· πολλωι μαλλον και υφ' υμων ο Θεος δυσωπηθησεται, ου
τωι πληθει, αλλα τηι αρετηι. Σφοδρον γαρ ημεις τον πολεμιον εχομεν. Ὑμων μεν γαρ
εκαστος τα εαυτου μεριμναι και φροντιζει, ημεις δε τα παντων ομου· εις το μερος
εστηκαμεν του πολεμου το πονουν. Σφοδροτερον καθ' ημων ο διαβολος οπλιζεται. Και
γαρ εν τοις πολεμοις προ των αλλων απαντων τον στρατηγον καταβαλειν ο δι' εναντιας
επιχειρει. ∆ια τουτο εκει παντες οι συνασπισται τρεχουσι· δια τουτο πολυς ο θορυβος,
εξελειν αυτον εκαστου επιχειρουντος, και ταις ασπισι περιφραττουσι παντοθεν, την
εκεινου βουλομενοι διασωσαι κεφαλην. Ἀκουσατε τι φησι προς τον ∆αυιδ απας ο δημος
(ου τωι ∆αυιδ εαυτον παραβαλλων ταυτα λεγω, ουχ ουτω μεμηνα, αλλα δημου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

φιλοστοργιαν προς αρχοντα δειξαι βουλομενος)· Μη εξελθηις, φησιν, εις τον πολεμον
μεθ' ημων, ινα μη σβεσθηι ο λυχνος του Ἰσραηλ. Ὅρα εν ποσηι φειδοι τον γεροντα ειχον.
Σφοδρα δεομαι των υμετερων ευχων· μηδεις με, οπερ εφην, εξ αμετρου
ταπεινοφροσυνης αφαιρεισθω ταυτην την συμμαχιαν και την βοηθειαν. Ἂν τα ημετερα
ευδοκιμηι, και τα υμετερα λαμπροτερα εσται· αν επιῤρεηι τα της διδασκαλιας ημιν, εις
υμας ο πλουτος διαβησεται. Ἄκουε του προφητου λεγοντος, Μη εαυτους ποιμαινουσιν
οι ποιμενες; Ὁραις τον Παυλον επιζητουντα συνεχως ταυτας τας ευχας; ακουεις οτι
Πετρος ουτως εξηρπαγη του δεσμωτηριου, επειδη ην ευχη εκτενης υπερ αυτου
γινομενη; Σφοδρα πιστευω οτι πολλα δυνησεται υμων η ευχη, μετα τοσαυτης
συμφωνιας γινομενη. Ποσον νομιζετε μειζον ειναι της ημετερας σμικροτητος το υπερ
δημου τοσουτου προσιεναι τωι Θεωι και παρακαλειν; Ει γαρ αυτος υπερ εαυτου
παῤρησιαν δεηθηναι ουκ εχω, πολλωι μαλλον υπερ ετερων. Των γαρ ευδοκιμουντων
εστι τουτο και ετεροις αξιουν ιλεων γενεσθαι τον Θεον, των εαυτοις ευμενη
καταστησαντων· ο δε και αυτος προσκεκρουκως, πως υπερ αλλου δεησεται; Ἀλλ' ομως
επειδη σπλαγχνοις υμας περιπλεκομαι πατρικοις, επειδη η αγαπη παντα τολμαι, ουκ επι
της εκκλησιας μονον, 62.491 αλλα και κατ' οικον, προ των αλλων απαντων υπερ της
υμετερας υγειας της κατα ψυχην, της κατα σωμα ποιουμαι την δεησιν. Ου γαρ εστιν
ουτως ιερει πρεπουσα ευχη ετερα, ως το υπερ των του λαου καλων προ των αυτου
προσιεναι και εντυγχανειν τωι Θεωι. Ει γαρ ο Ἰωβ ανισταμενος ευθεως υπερ των τεκνων
τοσαυτα εποιει των σαρκικων, ποσωι μαλλον υπερ των πνευματικων ημεις τουτο ποιειν
οφειλομεν;
δʹ. Τι δε ταυτα φημι; Ὅτι ει ημεις υπερ απαντων υμων ποιουμεθα δεησεις και
προσευχας, καιτοι γε τοσουτον απεχοντες του μεγεθους του πραγματος, πολλωι μαλλον
δικαιον και υμας τουτο ποιειν. Ἕνα μεν γαρ υπερ πολλων αξιουν, σφοδρα τολμηρον και
πολλης δεομενον παῤρησιας· πολλους δε ομου συνελθοντας υπερ ενος ποιεισθαι την
δεησιν, ουδεν φορτικον. Ου γαρ τηι οικειαι πιστευων εκαστος αρετηι τουτο ποιει, αλλα τωι
πληθει, και τηι ομονοιαι, ηι μαλιστα ο Θεος δυσωπειται πανταχου. Ὅπου γαρ αν ωσι δυο η
τρεις, φησι, συνηγμενοι εις το εμον ονομα, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ει, οπου δυο η τρεις
εισι συνηγμενοι, εν μεσωι εστι, πολλωι μαλλον εφ' υμων. Ὃ γαρ καθ' εαυτον τις
ευχομενος λαβειν ου δυναται, τουτο μετα του πληθους ευχομενος ληψεται· δια τι; Ὅτι
ει και μη η οικεια αρετη, αλλ' η συμφωνια πολλην εχει την ισχυν. Ὅπου εαν ωσι, φησι,
δυο η τρεις συνηγμενοι. ∆ια τι ειπε, ∆υο; Ἂν γαρ εις ηι εις το ονομα σου, δια τι μη ει εκει;
Ὅτι παντας ομου βουλομαι ειναι, και μη διεσπασθαι. Συμφραττωμεν τοινυν αλληλους,
συνδεσμωμεν τηι αγαπηι, μηδεις ημας χωριζετω. Ει τις εγκαλει, ει τις λελυπηται, μη κατα
διανοιαν εχετω, καν προς τον πλησιον, καν προς ημας. Ταυτην υμας την χαριν αιτω,
προσιεναι, και εγκαλειν, και απολογιας δεχεσθαι παρ' ημων. Ἔλεγξον, φησι, μηποτε ουκ
ειπεν· ελεγξον, μηποτε ουκ εποιησε· και ει εποιησεν, ινα μη προσθηι. Ἢ γαρ
απελογησαμεθα, η καταγνωσθεντες συγγνωμην ηιτησαμεν, και πειρωμεθα λοιπον
μηκετι περιπεσειν τοις αυτοις. Τουτο και υμιν συμφερει, και ημιν. Ὑμεις μεν γαρ ισως
και αλογως εγκαλουντες, μαθοντες του πραγματος την αληθειαν, διορθωθησεσθε· ημεις
δε ημαρτηκοτες αγνοουμεν και διορθουμεθα. Ὑμιν μεν αδιαφορειν ου συμφερει· και
γαρ τιμωρια κειται τοις παν ρημα αργον εκβαλλουσιν· ημεις δε αποδυομεθα τα
εγκληματα, τα τε ψευδη τα τε αληθη· τα μεν ψευδη, οτι ψευδη εστι δειξαντες, τα δε
αληθη, μηκετι ποιουντες τα αυτα. Πολλη γαρ αναγκη τον τοσουτων 62.492 φροντιζοντα
και αγνοειν, και εξ αγνοιας αμαρτανειν. Ει γαρ οικιαν εκαστος υμων εχων, και γυναικος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

και παιδων προεστηκως και ανδραποδων, ο μεν πλειονων, ο δε ελαττονων, ομως εν
ουτω ευαριθμητοις ψυχαις πολλα αμαρτανειν, ουχ ως βουλεται, αναγκαζεται, η μη
ειδως, η διορθωσαι τι βουλομενος· πολλωι μαλλον ημεις δημου τοσουτου προεστωτες.
Και ετι πληθυναι υμας ο Κυριος, και ευλογησαι υμας, τους μικρους μετα των μεγαλων.
Ει γαρ και μεγαλη η φροντις απο του πληθους γινεται, ομως ου παυομεθα ευχομενοι
αυξηθηναι την φροντιδα ταυτην ημιν, και επιδοθηναι τουτι το πληθος, και
πολλαπλασιον γενεσθαι και απειρον. Και γαρ πατερες, καιτοι υπο της πολυπαιδιας
πολλακις κοπτομενοι, ομως ουδενα βουλονται αποβαλειν. Παντα ημιν και υμιν ισα, και
αυτα τα κεφαλαια των αγαθων. Ου μετα πλειονος μεν εγω δαψιλειας, υμεις δε μετα
ελαττονος μετεχομεν της ιερας τραπεζης, αλλ' ομοιως εκατεροι ταυτης εφαπτομεθα. Ει
δε εγω προτερος, ουδεν τουτο μεγα, επει και εν τοις παισιν ο πρεσβυτερος προτερος την
χειρα εκτεινει εις την εστιασιν, αλλ' ομως ουδεν πλεον παρα τουτο γινεται, αλλα παντα
ισα ημιν· η σωτηριος και η συνεχουσα τας ψυχας ημων ζωη μετα της αυτης τιμης
εκατεροις διδοται. Ουχ ετερου μεν εγω προβατου, ετερου δε υμεις, αλλα του αυτου
μετεχομεν παντες· το βαπτισμα το αυτο εχομεν εκατεροι, πνευματος ηξιωθημεν ενος,
επι την αυτην βασιλειαν σπευδομεν εκατεροι, αδελφοι ομοιως εσμεν του Χριστου·
παντα ημιν κοινα. Που ουν το πλεον εμου; Ἐν ταις φροντισιν, εν τοις πονοις, εν ταις
μεριμναις, εν τωι αλγειν υπερ υμων. Ἀλλ' ουδεν ταυτης της αλγηδονος ηδιον· επει και
μητηρ αλγουσα υπερ του παιδος, ηδεται τηι αλγηδονι, φροντιζει υπερ των τεχθεντων,
και ευφραινεται επι ταις φροντισι· καιτοι γε η φροντις καθ' εαυτην πικρον· αλλ' οταν γε
υπερ παιδων γενηται, πολλην εχει την ηδονην. Πολλους υμων εγεννησα, αλλα μετα
ταυτα αι ωδινες. Ἐπι μεν γαρ των σωματικων μητερων προτερον αι ωδινες, και τοτε ο
τοκος· ενταυθα δε μεχρις εσχατης αναπνοης αι ωδινες, μη που τι και μετα τον τοκον
αμβλωθριδιον γενηται. Και επιποθω δε εγω. Ει γαρ και ετερος εγεννησε πολλακις, αλλ'
ομως εγω ταις φροντισι διακοπτομαι· ουδε γαρ εξ εαυτων γεννωμεν, αλλα της χαριτος
εστι του Θεου το παν. Ει δε αμφοτεροι δια πνευματος τικτομεν, ουχ αμαρτησεται τις και
τους παρ' εμου τεχθεντας εκεινου προσειπων, και τους παρ' εκεινου εμους. Ταυτα δη
παντα εννοησατε, και χειρα ορεξατε, ινα και υμεις καυχημα ημων γενησθε, και ημεις
υμων εν τηι ημεραι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου· ην γενοιτο μετα παῤρησιας ημας
απαντας ιδειν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων.

ΟΜΙΛΙΑ Εʹ.
Πιστος δε εστιν ο Κυριος, ος στηριξει υμας, και φυλαξει απο του πονηρου.
Πεποιθαμεν δε εν Κυριωι εφ' υμας οτι α παραγγελλομεν υμιν, και ποιειτε
και ποιησετε. Ὁ δε Κυριος κατευ θυνει υμων τας καρδιας εις την αγαπην
του Θεου και εις την υπομονην του Χριστου.
αʹ. Ουτε το παν ταις ευχαις των αγιων επιτρεψαντας αυτους αργειν χρη, και τηι
κακιαι προστρεχειν, και μηδενος των εις αρετην φεροντων αντιλαμβανεσθαι· 62.492
ουτε παλιν εργαζομενους τα αγαθα, καταφρονειν της συμμαχιας εκεινης. Μεγαλα μεν
γαρ δυναται, μεγαλα η ευχη η υπερ ημων, αλλ' οταν και ημεις εργαζωμεθα. ∆ια τουτο
και ο Παυλος ευχομενος υπερ αυτων, παλιν το αξιοπιστον τιθησιν απο της επαγγελιας,
και φησι· Πιστος δε εστιν ο Κυριος, ος στηριξει υμας, και φυλαξει απο του πονηρου. Ει
γαρ ειλετο υμας εις σωτηριαν, ου ψευσεται, ουδε αφησει παντως απολεσθαι. Ἵνα δε μη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

δια του 62.493 των εις ραιθυμιαν αγαγηι, και το παν του Θεου νομισαντες ειναι αυτοι
καθευδωσιν, ορα πως και την παρ' αυτων συνεργιαν απαιτει, λεγων· Πεποιθαμεν δε εν
Κυριωι εφ' υμας, οτι α παραγγελλομεν, και ποιειτε και ποιησετε. Πιστος μεν ουν εστι,
φησιν, ο Θεος, και επαγγελλομενος σωσαι, παντως σωσει, αλλ' ως επηγγειλατο. Πως δε
επηγγειλατο; Ἐαν θελωμεν, και ακουωμεν αυτου· ουχ απλως, ουδε, ως ξυλα και λιθους,
αργουντας. Καλως δε και το, Πεποιθαμεν εν Κυριωι, τεθεικε, τουτεστι, Τηι φιλανθρωπιαι
αυτου πιστευομεν. Παλιν αυτους καθαιρει, το παν αναρτων, εκει. Ει μεν γαρ ειπεν, οτι
Πιστευομεν δε υμιν, ην μεν το εγκωμιον μεγα, αλλ' ουκ αν εδειξεν αυτους εξαρταιν εις
τον Θεον απαντα· ει δε ειπε, Πεποιθαμεν δε εν Κυριωι, οτι φυλαξει υμας, και μη
προστεθεικε το Ἐφ' υμας, και το, α παρηγγειλαμεν ποιειτε και ποιησετε, αργοτερους αν
αυτους εποιησε, το παν επι την του Θεου ριψας δυναμιν. ∆ει μεν γαρ το παν επ' αυτον
ριπτειν, αλλ' ενεργουντας και αυτους, τοις πονοις εμβεβηκοτας και τοις αγωσι. Και
δεικνυσιν ενταυθα, οτι ει και αρκει η αρετη και μονη σωσαι, αλλ' ομως χρη διαρκη τε
αυτην ειναι, και μεχρι του ελθειν ημας εις εσχατας αναπνοας ημιν συμπαρειναι. Ὁ δε
Κυριος κατευθυναι υμων τας καρδιας εις την αγαπην του Θεου, και εις την υπομονην
του Χριστου. Ἐγκωμιαζει παλιν αυτους, και ευχεται, την κηδεμονιαν αυτου δεικνυς.
Ἐπειδη γαρ μελλει εμβαινειν εις επιτιμησιν, τουτοις αυτων προλεαινει τας καρδιας, τωι
τε λεγειν, οτι Θαῤρω οτι ακουσεσθε, και τωι παρ' αυτων ευχας απαιτειν, και τωι παλιν
αυτοις επευχεσθαι μυρια αγαθα· Ὁ δε Κυριος κατευθυναι υμων, φησι, τας καρδιας εις
την αγαπην του Θεου. Πολλα γαρ εστι τα παρεκτρεποντα απο της αγαπης, και πολλαι αι
εκειθεν εξελκουσαι ατραποι. Και πρωτον μεν η του μαμωνα κακια, καθαπερ τινας
αναισχυντους χειρας επαφιεισα ημων τηι ψυχηι, και απριξ επιλαβομενη, ελκει και συρει
και μη βουλομενους εκειθεν· επειτα κενοδοξια, και θλιψεις δε πολλακις και πειρασμοι
περιετρεψαν. ∆ια τουτο καθαπερ τινος πνευματος της του Θεου δεομεθα βοηθειας, ινα
ημιν το ιστιον ωσπερ υπο τινος σφοδρου πνευματος παραπεμφθηι προς την αγαπην του
Θεου. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι Ἀγαπω αυτον και υπερ εμαυτον· ταυτα ρηματα εστι· δια των
εργων δειξον, ει αγαπαις αυτον υπερ σεαυτον. Ὑπερ το αργυριον αγαπησον, και τοτε
πιστευω οτι και υπερ σεαυτον αγαπαις· ο δε χρηματων μη καταφρονων δια τον Θεον,
πως σαυτου καταφρονησεις; Τι δε λεγω χρηματων; ο πλεονεξιας μη καταφρονων, Ὁ και
χωρις των επιταγματων του Θεου εδει ποιειν, πως καταφρονησεις σαυτου; Και εις την
υπομονην, φησιν, του Χριστου. Τι εστιν, Εις την υπομονην; Ἵνα υπομενωμεν, ως
εκεινος υπεμεινεν, η ινα εκεινα πραττωμεν, η και ινα μεθ' υπομονης αναμενωμεν
αυτον, τουτεστιν, ινα εμπαρασκευοι ωμεν. Ἐπειδη γαρ πολλα επηγγειλατο, και αυτος
ερχεται κριναι ζωντας και νεκρους, αναμενωμεν αυτον και υπομενωμεν. Ἔνθα δε αν
υπομονην λεγηι, παντως θλιψιν αινιττεται· τουτο γαρ εστιν αγαπαιν τον Θεον, το
υπομενειν, και μη θορυβεισθαι. Παραγγελλομεν δε υμιν, αδελφοι, εν ονοματι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, στελλεσθαι υμας απο παντος αδελφου ατακτως
περιπατουντος, και μη κατα την παραδοσιν, ην παρελαβον παρ' ημων. Τουτεστιν, ουχ
ημεις ταυτα λεγομεν, αλλ' ο Χριστος· τουτο γαρ εστιν, Ἐν ονο 62.494 ματι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου. Ουτως ειπων, το φοβερον της παραγγελιας δεικνυσι. ∆ια του
Χριστου, φησι, παραγγελλομεν. Ουκ αρα ο Χριστος προσεταξεν ουδαμου αργειν.
Στελλεσθαι υμας, φησιν, απο παντος αδελφου. Μη μοι τον πλουσιον ειπηις, μη μοι τον
πενητα, μη μοι τον αγιον· τουτο αταξια εστι. Περιπατουντος, φησι, τουτεστι, βιουντος.
Και μη κατα την παραδοσιν, ην παρελαβον παρ' ημων. Παραδοσιν την δια των εργων
φησι· και κυριως ταυτην αει λεγει παραδοσιν. Αυτοι γαρ οιδατε πως δει μιμεισθαι ημας,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

οτι ουκ ητακτησαμεν εν υμιν, ουδε δωρεαν αρτον εφαγομεν παρα τινος. Καιτοι, ει και
εφαγον, ουκ ην δωρεαν· Ἄξιος γαρ, φησιν, ο εργατης του μισθου αυτου. Ἀλλ' εν κοπωι
και μοχθωι, νυκτα και ημεραν εργαζομενοι προς το μη επιβαρησαι τινα υμων. Ουχ οτι
ουκ εχομεν εξουσιαν, αλλ' ινα εαυτους τυπον δωμεν υμιν εις το μιμεισθαι ημας. Και
γαρ, οτε ημεν προς υμας, τουτο παρηγγελλομεν υμιν, οτι ει τις ου θελει εργαζεσθαι,
μηδε εσθιετω.
βʹ. Ὅρα πως εν μεν τηι προτεραι επιστοληι προσηνεστερον πως περι τουτων
διαλεγεται, ως οταν λεγηι, Παρακαλουμεν δε υμας, αδελφοι, περισσευειν μαλλον και
φιλοτιμεισθαι, και ουδαμου, Παραγγελλομεν, ουδε, Ἐν ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, οπερ ην φοβερον και κινδυνον εχον, αλλα περισσευειν φησι και φιλοτιμεισθαι,
ο ην εις αρετην προτρεποντος. Ἵνα ευσχημονως, φησι, περιπατητε· ενταυθα δε ουδεν
τοιουτον, αλλ', Ει τις ου θελει εργαζεσθαι. φησι, μηδε εσθιετω. Ει γαρ Παυλος αναγκην
ουκ εχων, αλλ' εξουσιαν εχων αργειν, και τηλικουτον εργον αναδεδεγμενος, ομως
ειργαζετο, και ουχ απλως ειργαζετο, αλλα νυκτα και ημεραν, ωστε δυνασθαι και ετεροις
επικουρειν, πολλωι μαλλον τους αλλους εχρην τουτο ποιειν. Ἀκουομεν γαρ τινας
περιπατουντας εν υμιν ατακτως, μηδεν εργαζομενους, αλλα περιεργαζομενους. Τουτο
μεν ενταυθα· εκει δε εν τηι προτεραι, Ἵνα ευσχημονως, φησι, περιπατητε προς τους εξω.
Τινος ενεκεν; Ἴσως ουδεν ουδεπω τοιουτον ην γεγονος· και γαρ αλλαχου παραινων
ελεγε· Μακαριον τι εστι μαλλον διδοναι, η λαμβανειν. Το δε, Ευσχημονως περιπατειτε,
ου περι αταξιας εστι· διο και επηγαγεν· Ἵνα μηδενος χρειαν εχητε. Ἐνταυθα δε και
ετεραν αναγκην τιθησιν, ωστε το καλον ποιειν και αγαθον προς παντας· προιων γαρ
φησι, Μη εκκακησητε καλοποιουντες. Παντως γαρ τον αργουντα, και δυναμενον
εργαζεσθαι, αναγκη περιεργον ειναι. Ἡ δε ελεημοσυνη εκεινοις δεδοται μονοις, τοις ουκ
ισχυουσιν εκ της των χειρων εργασιας επαρκεσαι εαυτοις, η τοις διδασκουσι, και το παν
απησχολημενοις εις τον της διδασκαλιας λογον. Ου γαρ φιμωσεις, φησι, βουν αλοωντα·
και, Ἄξιος ο εργατης του μισθου αυτου. Ὥστε ουδε ουτος αργος εστιν, αλλ' εργασιας,
και εργασιας μεγαλης λαμβανει τον μισθον. Το δε ευχεσθαι και νηστευειν αργουντα,
ουκ εστιν εργον χειρων· εργασιαν γαρ φησιν ενταυθα την δια των χειρων. Και ινα
μηδεν τοιουτον υποπτευσηις, επηγαγε· Μηδεν εργαζομενους, αλλα περιεργαζομενους.
Τοις δε τοιουτοις παραγγελλομεν και παρακαλουμεν δια του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου. Ἐπειδη σφοδρα καθηψατο, προσηνεστερον βουλομενος ποιησαι τον λογον,
επηγαγε· ∆ια του Κυριου, παλιν το αξιοπιστον και φοβερον ταυτηι δη 62.495 λων. Ἵνα
μεθ' ησυχιας εργαζομενοι, τον εαυτων αρτον εσθιωσι. ∆ια τι μη ειπεν, Ει δε μη
ατακτουσι, τρεφεσθωσαν παρ' υμων· αλλα αμφοτερα απαιτει, και το εν ησυχιαι ειναι, και
το εργαζεσθαι; Ὅτι βουλεται αυτους εργαζομενους τρεφειν εαυτους. Τουτο γαρ εστι, το,
Ἵνα τον εαυτων αρτον εσθιωσι, τουτεστι τον εξ οικειων πονων, αλλα μη τον
αλλοτριον, τον απο του προσαιτειν εκποριζομενον. Ὑμεις δε, αδελφοι, μη εκκακησητε
καλοποιουντες. Ὅρα πως ευθεως κατεκλασθη τα σπλαγχνα τα πατρικα. Ουκ ισχυσε
περαιτερω την επιτιμησιν προαγαγειν, αλλα παλιν αυτους ηλεησε· και ορα μεθ' οσης
συνεσεως. Ουκ ειπε, Πλην συγγινωσκετε αυτοις, εως αν διορθωσωνται· αλλα τι; Ὑμεις
δε το καλον ποιουντες μη εκκακησητε. Στελλεσθε μεν, φησιν, απ' αυτων και επιτιματε
αυτοις, μη μην περιιδητε λιμωι διαφθαρεντας. Τι ουν, φησιν, αν εχων την παρ' ημων
αφθονιαν επιμενηι αργων; Ἐπι τουτου φαρμακον προσηνες, φησιν, ειπον, οτι Στελλεσθε
απ' αυτου, τουτεστι, μη μεταδιδοτε αυτωι παῤρησιας, ενδεικνυσθε οτι οργιζεσθε. Ου
μικρον δε τουτο. Τοιαυτη γαρ η προς τον αδελφον γινεται επιτιμησις, ει γε οντως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

διορθωσασθαι βουλομεθα. Ουκ αγνοουμεν τους τροπους της επιτιμησεως. Ειπε γαρ μοι,
ει σαρκικον ειχες αδελφον, αρα αν περιειδες αυτον λιμωι τηκομενον· Ουκ εγωγε οιμαι·
αλλ' ισως καν εῤρυθμισας αυτον. Ει δε τις ουχ υπακουει τωι λογωι ημων, δια της
επιστολης. Ὅρα ταπεινοφροσυνην του Παυλου· ουκ ειπεν, Ὁ παρακουων, εμου
παρακουει· αλλ' ηρεμα αινιττεται. Τουτον σημειουσθε. Ὥστε μη λανθανειν τουτο ποιειν
προτρεπει. Μη συναναμιγνυσθε αυτωι. Ου μικρα παιδευσις και αυτη. Ειτα παλιν· Ἵνα
εντραπηι, φησιν. Ουτως ουκ αφιησιν περαιτερω προελθειν. Ὥσπερ γαρ ειπων, Ει τις μη
εργαζεται, μηδε εσθιετω, δεδοικως μη λιμωι απολωνται, επηγαγεν, Ὑμεις δε το καλον
ποιουντες μη εκκακησητε· ουτως ειπων, Στελλεσθε, και, Μη συναναμιγνυσθε αυτωι, ειτα
δεισας μη τουτο αυτο εκκοψηι αυτον της αδελφοτητος (ο γαρ απογνους εαυτου ταχεως
απολειται μη μεταλαβων παῤρησιας), επηγαγε· Και μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλα
νουθετειτε ως αδελφον. ∆ια τουτου δεικνυσιν οτι μεγαλην ωρισε κατ' αυτου τιμωριαν,
τωι της παῤρησιας αυτον αποστερεισθαι.
γʹ. Ει γαρ και το ειναι μετα πολλων λαμβανοντα αισχυνης αξιον, οταν και
επιτιμωντες παρεχοιεν και στελλωνται, ποσου ονειδους τουτο; πως ικανον δακειν
ψυχην; Ει γαρ μονον οκνηροτερον διδοντες, η γογγυζοντες εμπυριζουσι τους
λαμβανοντας (μη γαρ μοι περι των αναισχυντων επαιτων ειπηις, αλλα περι των πιστων)·
ει και εμελλον επιτιμαιν διδοντες, τι ουκ αν ειργασαντο; ποσης ουκ ην τιμωριας αξιον;
Ἡμεις δε ουχ ουτως, αλλ' ως τα μεγιστα ηδικημενοι, ουτω τους προσαιτουντας
υβριζομεν, αποστρεφομεθα. Ου διδως· τι και λυπεις; Νουθετειτε, ειπεν, ως αδελφους,
ουχ υβριζετε ως εχθρους. Ὁ τον αδελφον νουθετων, ου δημοσιαι τουτο ποιει, ουκ
εκπομπευει την υβριν, αλλα ιδιαι και μετα πολλης της προσοχης, και αλγων, και
δακνομενος, και δακρυων και οδυρομενος. Ἀπο αδελφικης τοινυν παρεχωμεν της
διανοιας, απο αδελ 62.496 φικης νουθετωμεν της προαιρεσεως· μη ως αλγουντες επι τωι
διδοναι, αλλ' ως αλγουντες επι τωι εκεινον παραβαινειν την εντολην. Ἐπει τι το κερδος;
Ει γαρ και μετα το δουναι υβριζεις, λυμαινηι τηι της δοσεως ηδονηι· οταν δε μητε δωις και
υβρισηις, ποσον ουκ ειργασω κακον τον αθλιον εκεινον και ταλαιπωρον; Προσηλθεν ως
ελεηθησομενος παρα σου· λαβων δε καιριαν την πληγην απηλθε, και μαλλον
εδακρυσεν. Ὅταν γαρ αναγκαζηται δια την ενδειαν προσαιτειν, δια δε το προσαιτειν
υβριζηται, ορα ποση των υβριζοντων εσται η τιμωρια· Ὁ ατιμαζων πενητα, φησι,
παροξυνει τον ποιησαντα αυτον. Ειπε γαρ μοι· αυτος αυτον αφηκε πενεσθαι δια σε, ινα
συ εχηις θεραπευειν σαυτον, και συ τον δια σε πενομενον υβριζεις; ποσης αγνωμοσυνης
ταυτα; ποσης αχαριστιας τουτο το εργον; Νουθετειτε, φησιν, ως αδελφους. Και μετα το
δουναι νουθετειν εκελευσεν· οταν δε και χωρις του διδοναι υβριζωμεν, τις ημιν εσται
απολογια; Αυτος δε ο Κυριος της ειρηνης δυη υμιν την ειρηνην διαπαντος εν παντι
τοπωι. Ὅρα πως, οταν τα πρακτεα υπαγορευηι, επισημαινεται αυτα τηι ευχηι, καθαπερ τινα
σημαντρα των αποτεθεντων, τιθεις την δεησιν και την ικετηριαν. ∆υη υμιν, φησι, την
ειρηνην εν παντι τοπωι. Ἐπειδη γαρ απο τουτων εικος μαχας γινεσθαι, εκεινων τε
τραχυτερων γινομενων, τουτων τε ουκετι ομοιως τοις τοιουτοις παρεχοντων, εικοτως
τουτο επηυξατο νυν, ∆υη υμιν ειπων την ειρηνην διαπαντος. Τουτο γαρ εστι το
ζητουμενον, ωστε αει εχειν αυτην. Τι εστιν, Ἐν παντι τοπωι; Πανταχοθεν βουλεται
ειρηνευειν, ωστε μηδαμοθεν εχειν φιλονεικιας αφορμην. Πανταχου γαρ ειρηνη καλον,
οπου γε και προς τους εξω· ακουε γαρ αυτου αλλαχου λεγοντος· Ει δυνατον, το εξ υμων,
μετα παντων ανθρωπων ειρηνευετε. Ουδεν γαρ ουτω προς το κατορθωσαι α βουλομεθα
επιτηδειον, ως το ειρηναιον και αταραχον, ως το απεχθειας απηλλαχθαι απασης, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

μηδενα εχειν εχθρον. Ὁ Κυριος μετα παντων υμων. Ὁ ασπασμος τηι εμηι χειρι Παυλου, ο
εστι σημειον εν πασηι επιστοληι· ουτω γραφω. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου
μετα παντων υμων. Ἀμην. Τουτο λεγει γραφειν εν πασηι επιστοληι, ωστε μηδενι εξειναι
παραποιειν αυτας, της υπογραφης ωσπερ τεκμηριου κειμενου μεγαλου. Ἀσπασμον δε
καλει την ευχην, δεικνυς οτι παντα πνευματικα επραττον τοτε, και οτε ασπασασθαι εδει,
μετα κερδους το πραγμα ην· και ευχην ουχ απλως φιλιας συμβολον. Ἀπο τουτου ηρχετο,
και εις αυτο εληγε, περιφραττων τειχιοις μεγαλοις τα λεγομενα εκατερωθεν, ασφαλεις
τε θεμελιους τιθεις, και το τελος επηγαγεν ασφαλες. Χαρις υμιν, φησι, και ειρηνη· και
παλιν, Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου μετα παντων υμων. Ἀμην. Τουτο και ο
Κυριος επηγγειλατο λεγων τοις μαθηταις, Ἰδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας
εως της συντελειας του αιωνος. Ἀλλα τουτο γινεται, οταν ημεις βουλωμεθα· ου γαρ
παντως εσται μεθ' ημων, εαν εαυτους ποῤρω ποιωμεν. Μεθ' υμων, φησιν, εσομαι
διαπαντος. Μη τοινυν την χαριν απελασωμεν. Στελλεσθαι ημας βουλεται απο παντος
αδελφου ατακτως περιπατουντος. Μεγα ην τοτε τουτο το κακον, το απο του
πληρωματος αποσπασθηναι των αδελφων. Τουτωι γουν απαντας τιμωρειται, καθως και
62.497 αλλαχου γραφων Κορινθιοις ελεγε· Τωι τοιουτωι μηδε συνεσθιειν φησιν. Ἀλλ' ου
νυν μεγα αυτο ηγουνται οι πλειους, αλλα παντα συγκεχυται και διεφθαρται· μετα
μοιχων, μετα πορνων, μετα πλεονεκτων απλως και ως ετυχεν αναμιγνυμεθα. Ει απο
του αργως τρεφομενου μονον στελλεσθαι εδει, ποσωι μαλλον απο των αλλων; Και ινα
μαθηις οσον ην φοβερον το χωριζεσθαι απο του συλλογου των αδελφων, και οσον φερει
κερδος τοις ευγνωμονως την επιτιμησιν δεχομενοις, ακουσον οπως ο πεφυσιωμενος
εκεινος τωι αμαρτηματι, ο εις εσχατην κακιαν ελασας, ο πορνειαν πορνευσας, οια ουδε
εν τοις εθνεσιν ονομαζεται, ο αναισθητως εχων του τραυματος (τουτο γαρ εστιν
υπερβολη διαστροφης)· ουτος δη ο τοιουτος ουτω κατεκαμφθη και συνεσταλη, ωστε τον
Παυλον ειπειν· Ἀρκει τωι τοιουτωι η επιτιμησις αυτη η υπο των πλειονων· ωστε
κυρωσατε εις αυτον αγαπην. Καθαπερ γαρ μελος αποσπασθεν του λοιπου σωματος,
ουτως ην τοτε.
δʹ. Το δε αιτιον, και ποθεν ην τουτο φοβερον τοτε· επειδη και το ειναι μετ' αυτων
μεγα αγαθον αυτοις ενομιζετο. Καθαπερ γαρ οικιαν μιαν οικουντες, και υπο πατερα ενα
οντες, και μιας τραπεζης μετεχοντες, ουτως ᾤκουν τοτε καθ' εκαστην Ἐκκλησιαν. Το
τοινυν τοσαυτης εκπεσειν αγαπης, ποσον κακον ην; Νυν δε ουδε ειναι μεγα δοκει, δια το
μηδε μεγα τι νομιζεσθαι, οταν μετ' αλληλων ωμεν. Ὅπερ εν ταξει τιμωριας ην τοτε,
τουτο δια την πολλην ψυξιν της αγαπης και χωρις τιμωριας γινεται νυν, και
στελλομεθα απ' αλληλων εικη, και απο ψυχροτητος. Το γαρ παντων αιτιον των κακων,
το μη ειναι αγαπην· τουτο παντα διελυσε και ηφανισε τα σεμνα και λαμπρα της
Ἐκκλησιας, εφ' οις αγαλλεσθαι εδει. Μεγαλη διδασκαλου παῤρησια, οταν εκ των
οικειων κατορθωματων εχηι τοις μαθηταις επιτιμαιν. ∆ιο και Παυλος ελεγεν· Αυτοι γαρ
οιδατε πως δει μιμεισθαι ημας· και του βιου μαλλον οφειλει διδασκαλος ειναι, η του
λογου. Μηδεις δε νομιζετω τουτο μεγαληγοριας ειναι· εις γαρ αναγκην καταστας τουτο
εφθεγξατο, και προς το κοινηι χρησιμον. Ὅτι ουκ ητακτησαμεν, φησιν, εν υμιν. Ἀπο
τουτου ουχ οραις την ταπεινοφροσυνην, ην δωρεαν καλει και ευταξιαν; Ουκ
ητακτησαμεν, φησιν, εν υμιν, ουδε δωρεαν αρτον εφαγομεν. ∆εικνυσιν ενταυθα και
πενητας αυτους ισως οντας. Και μη μοι ειπηις, Ἀλλ' ου παντες πενητες ησαν· περι γαρ
πενητων και των ουκ αλλως της αναγκαιας ευπορουντων τροφης, η απο της των
χειρων εργασιας διαλεγεται. Ου γαρ ειπεν, Ἵνα απο πατερων εχωσιν, αλλ', Ἵνα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εργαζομενοι τον εαυτων αρτον εσθιωσιν. Ει γαρ ο κηρυξ εγω, φησι, του λογου της
διδασκαλιας εφοβηθην βαρησαι υμας, πολλωι μαλλον ο μηδεν υμας ωφελων. Τουτο γαρ
οντως βαρος εστι. Βαρος δε εστιν, οταν τις μη μετα προθυμιας πολλης διδωι. Ἀλλ' ου
τουτο αινιττεται, αλλ' ως ουκ εχοντων ευκολως. ∆ια τι γαρ ουκ εργαζηι; χειρας σοι εις
τουτο εδωκεν ο Θεος, ουχ ινα παρ' ετερων λαμβανηις, αλλ' ινα ετεροις παρεχηις. Ὁ δε
Κυριος, φησι, μεθ' υμων. Τουτο εξεστι και 62.498 ημιν εαυτοις επευχεσθαι, αν τα του
Κυριου πραττωμεν. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος τοις μαθηταις· Πορευθεντες
μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου
και του αγιου Πνευματος, διδασκοντες αυτους τηρειν παντα, οσα ενετειλαμην υμιν· και
ιδου εγω μεθ' υμων ειμι πασας τας ημερας εως της συντελειας του αιωνος. Ου μονον
ταυτα προς εκεινους ειρηται, αλλα και προς ημας. Ὅτι γαρ εκεινοις ουκ επηγγελται
μονον, δηλον εκ του ειπειν, Ἕως του αιωνος της συντελειας, αλλα και τοις κατ' ιχνος
εκεινων βαινουσι. Τι ουν προς τους μη διδασκαλους φησιν; Ἕκαστος υμων, ει βουλοιτο,
διδασκαλος εστιν, ει και μη ετερου, αλλ' εαυτου· διδαξον σεαυτον πρωτον. Ἐαν διδαξηις
παντα, οσα ενετειλατο σοι τηρειν, δια τουτου πολλους εξεις τους ζηλουντας. Ὥσπερ γαρ
ο λυχνος, οταν αυτος γενηται λαμπρος, μυριους δυναται αναψαι· εσβεσμενος δε ουδε
εαυτωι παρεξει φως, ουτε ετερους αναψαι λυχνους δυνησεται· ουτω και επι του βιου του
καθαρου, εαν το εν ημιν φως λαμπρον ηι, μυριους και μαθητας και διδασκαλους
εργασομεθα, ωσπερ αρχετυπον προκειμενοι. Ουδε γαρ ουτω τα παρ' εμου ρηματα τους
ακουοντας ωφελησαι δυνησεται, ως ο βιος ο ημετερος. Ἔστω γαρ, ει βουλει, ανηρ τις τωι
Θεωι φιλος, και εν αρετηι διαλαμπων, και γυναικα εχων· εξεστι γαρ και γυναικα εχοντα
αρεσκειν Θεωι και παιδια και οικετας και φιλους· ουτος, ειπε μοι, ου πολλωι μαλλον εμου
τους παντας ωφελησαι δυνησεται; Ἐμου μεν γαρ απαξ η δευτερον ακουσονται του
μηνος, η ουδε απαξ, και απερ αν ακουσωσιν, ισως μεχρι του της εκκλησιας ουδου
φυλαξαντες, ευθεως αποβαλλουσιν· εκεινου δε τον βιον ορωντες διηνεκως, μεγαλα
κερδαινουσιν. Ὅταν γαρ υβρισθεις μη ανθυβρισηι, ουχι σχεδον ενεπηξε και ενεχαραξε
της επιεικειας αυτου την αιδω εις την του υβριζοντος ψυχην; καν μη παραυτικα
ομολογηι την ωφελειαν, απο του θυμου η αισχυνομενος η εντρεπομενος, αλλ' ομως
αισθησιν ευθεως λαμβανει· και αδυνατον ανθρωπον υβριστην, καν θηριον ηι, ανεξικακωι
τινι προσμιξαντα, μη μεγαλα κερδησαντα απελθειν. Τα γαρ αγαθα καν μη πραττωμεν,
αλλ' ομως επαινουμεν απαντες και θαυμαζομεν. Ἡ γυνη παλιν αν ιδηι τον ανδρα
επιεικη, μεγαλα κερδαινει αει συνουσα, και το παιδιον. Ἔξεστιν ουν εκαστωι διδασκαλωι
γενεσθαι. Οικοδομειτε γαρ, φησιν, αλληλους εις τον ενα, καθως και ποιειτε. Ὅρα γαρ·
προσεπεσε ζημια επι της οικιας; η γυνη θορυβειται, ατε ασθενεστερα ουσα και
φιλοκοσμος; ο ανηρ εαν ηι φιλοσοφος και καταγελαστης ζημιας, και εκεινην
παραμυθειται, και πειθει φερειν γενναιως. Ἆρ' ουν, ειπε μοι, ου πολλωι μαλλον αυτην
των ημετερων ωφελησει λογων; Ειπειν μεν γαρ παντι ευκολον, πραξαι δε οταν εις
χρειαν καταστωμεν, σφοδρα δυσκολον. ∆ια τουτο μαλλον απο των εργων ρυθμιζεσθαι η
ανθρωπινη φυσις ειωθε· και τοσαυτη της αρετης η υπερβολη, ωστε και δουλος πολλακις
ολοκληρον ωφελησεν οικιαν μετα του δεσποτου.
εʹ. Ουδε γαρ εικη ουδε απλως αυτοις συνεχως επιταττει την αρετην ασκειν ο
Παυλος, και πειθηνιους ειναι τοις δεσποταις, ου της διακονιας τοσουτον φροντιζων των
δεσποτων, οσον ινα μη ο λογος του Θεου βλασφημηται και η διδασκαλια· οταν δε μη
βλασφημηται, ταχεως και θαυμασθησεται. Και οιδα πολλας οικιας, οτι μεγαλα
εκερδαναν απο της των δουλων αρετης. Ει δε οικετης υπ' εξουσιαν κειμενος τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

δεσποτην ρυθμισαι δυναιτ' αν, πολλωι μαλλον δεσποτης οικετας. ∆ιανειμασθε προς εμε,
παρακαλω, ταυτην την διακονιαν. Ἐγω πασι κοινηι διαλεγομαι· υμεις ιδιαι εκαστωι, και
εκαστος εγχειριζεσθω την σωτηριαν των πλησιον. Ὅτι γαρ δει των της οικιας
προεσταναι εν τουτοις, ακουσον που παραπεμπει τας γυναικας ο Παυλος· Ει δε τι μαθειν
θελουσι, φησιν, εν οικωι τους ιδιους ανδρας επερωτατωσαν· και ου προσαγει αυτας τωι
διδασκαλωι. Καθαπερ γαρ εν ταις διατριβαις των γραμματων εισι και εν τοις μαθηταις
διδασκαλοι, ουτω και εν τηι Ἐκκλησιαι· βουλεται γαρ μη υπο παντων ενοχλεισθαι τον
διδασκαλον. ∆ια τι; Ὅτι μεγαλα αγαθα ουτως εσται, ου μονον οτι κουφος εσται ο πονος
τωι διδασκαλωι, αλλ' οτι και των μαθητων εκαστος μεριμνησας, ταχεως γενεσθαι
δυναται διδασκαλος, ταυτην εχων την φροντιδα. Ὅρα γαρ ποσην διακονιαν εισαγει η
γυνη· οικουρει, και των κατα την οικιαν παντων φροντιζει, ταις θεραπαινισιν
εφεστηκεν, αμφιεννυσι ταις αυτης χερσι, πατερα σε ποιει παιδων καλεισθαι,
χαμαιτυπειων απαλλαττει, προς σωφροσυνην βοηθει, τον οιστρον της φυσεως παυει.
Ἀλλ' ευεργετει αυτην και συ. Πως; Ἐν τοις πνευματικοις ορεξον χειρα· απερ αν ακουσηις
χρησιμα, ταυτα, καθαπερ αι χελιδονες, τωι στοματι διαβασταζων απαγαγε, και ενθες εις
το στομα και της μητρος και των νεοττων. Πως γαρ ουκ ατοπον εν μεν τοις αλλοις των
πρωτειων αξιουν σαυτον, και την της κεφαλης χωραν επεχειν, εν δε τηι διδασκαλιαι
λειπειν την ταξιν; Τον αρχοντα των αρχομενων ουκ εν ταις τιμαις υπερεχειν δει, αλλ'
εν ταις αρεταις· τουτο γαρ αρχοντος· εκεινο μεν γαρ των αρχομενων εστι, τουτο δε
αυτου του αρχοντος κατορθωμα. Ἂν πολλης απολαυσηις τιμης, ουδεν τουτο προς σε·
ελαβες γαρ παρ' ετερων· αν πολληι λαμπηις τηι αρετηι, τουτο ολον σον. Κεφαλη της
γυναικος ει· ουκουν ρυθμιζετω το σωμα το λοιπον η κεφαλη. Ουχ οραις οτι ου τωι τοπωι
τοσουτον υπερεχει 62.500 του λοιπου σωματος, οσον τηι προνοιαι, καθαπερ τις
κυβερνητης, απαν αυτο ευθυνουσα; Ἐν γαρ τηι κεφαληι και οι του σωματος, και οι της
ψυχης οφθαλμοι· εκειθεν επιῤρει τουτοις το διορατικον, εκειθεν το ηγεμονικον. Και το
μεν λοιπον ταττεται εις διακονιαν, αυτη δε εις το επιταττειν κειται. Πασαι αι αισθησεις
εκειθεν εχουσι την αρχην και την πηγην· τα φωνητικα οργανα εκειθεν αναπεμπεται, το
διορατικον, το οσφρητικον, η αφη πασα· η γαρ των νευρων ριζα και των οστων εκειθεν
συνεστηκεν. Ὁραις οτι τηι προνοιαι μαλλον υπερεχει, η τηι τιμηι· Ουτω και των γυναικων
ημεις αρχωμεν· νικωμεν αυτας μη τωι πλειονα τιμην ζητειν παρ' αυτων, αλλα τωι
μειζονως αυτας ευεργετεισθαι παρ' ημων. Ἔδειξα οτι ου μικρας ημας ευεργεσιας
ευεργετουσιν, αλλ' εαν θελωμεν εν τοις πνευματικοις δουναι την αντιδοσιν, ημεις
νικωμεν· επει εν τοις σωματικοις αντιῤροπον τι εισαγαγειν ου δυνατον. Τι γαρ; εισαγετε
πολλα χρηματα; Ἀλλ' εκεινη φυλαττει· αντιῤροπος δε αυτη εκεινης η προνοια, και
ουτως αυτης δειται. ∆ια τι; Ὅτι πολλοι πολλα κεκτημενοι, επειδη φυλαττουσαν ουκ
εσχον, παντα απωλεσαν. Ἀλλα των παιδων ενεκεν κοινωνειτε αμφοτεροι, και ιση παρ'
εκατερου η ευεργεσια· μαλλον δε εκεινη πολυπονωτεραν εν τουτοις εχει την διακονιαν,
διαπαντος φερουσα το κυομενον, και ταις ωδισι διακοπτομενη. Ὥστε εν τοις
πνευματικοις μονοις δυνησηι νικαιν. Μη δη φροντιζωμεν οπως ημιν χρηματα εσται, αλλ'
οπως ας ενεπιστευθημεν ψυχας, μετα παῤρησιας τωι Θεωι παραστησωμεν· εν τωι γαρ
ρυθμιζειν εκεινας και εαυτους τα μεγιστα ονησομεν. Ὁ γαρ ετερον διδασκων, ει και
μηδεν ετερον, αλλ' εν τωι λεγειν κατανυσσεται, και μαλιστα οταν ιδηι εαυτον υπευθυνον
οντα τουτοις, υπερ ων ετεροις επιτιμαι. Ἐπει ουν και ημας αυτους, κακεινας ωφελουμεν,
και δι' εκεινων τον οικον, και τωι Θεωι τουτο δοκει προηγουμενως, μη αποκαμωμεν και
της εαυτων, και της των διακονουμενων ημιν ψυχης κηδομενοι, ιν' υπερ απαντων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

λαβωμεν την αμοιβην, και μετα πολλου του πλουτου καταντησωμεν εις την αγιαν
πολιν την μητερα ημων, την ανω Ἱερουσαλημ· ης μη γενοιτο ποτε εκπεσειν, αλλ' εν τηι
αριστηι λαμψαντας πολιτειαι μετα πολλης της παῤρησιας αξιωθηναι ιδειν τον Κυριον
ημων Ἰησουν Χριστον, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27


