Thesaurus de sancta consubstantiali trinitate
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ Η ΒΙΒΛΟΣ ΤΩΝ ΘΗΣΑΥΡΩΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ
ΟΜΟΟΥΣΙΟΥ ΤΡΙΑ∆ΟΣ.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ητοι ΠΡΟΘΕΩΡΙΑ.
75.9
Ουκ επι μικρους ημας αγωνας επειγεσθαι δειν ο σος αναπειθει λογος, ω
φιλοπονωτατε αδελφε Νεμεσινε. Τι γαρ αν ουτω γενοιτο δυσεφικτον τε και χαλεπον
εις καταληψιν, και ου σφοδρα τρανες εις εξηγησιν, ως η περι της αγιας και
ομοουσιου Τριαδος απλανης θεωρια, και η το υπο του διαλοιδορεισθαι μηδαμοθεν
εχουσα διαλεξις; Λεπτη μεν γαρ πως, μαλλον δε ασθενεστατη λιαν εστιν η ανθρωπου
διανοια· αδρανης δε η γλωττα, και μολις τα εν χερσιν ερμηνευειν ισχυουσα·
δυσευρετον δε της αληθειας το καλλος· και ου τοις πολλοις εκκαλυπτεσθαι πεφυκος·
αλλα μονοις τοις εκ διανοιας αγαθης και ακαπηλευτου γνωμης ανιχνευουσιν αυτο,
και ανορυττουσιν ωσπερ τινα θησαυρον ουρανιον· ινα δη και τυχοντες εικοτως
ακουσειαν· Ὑμων δε μακαριοι 75.12 οι οφθαλμοι, οτι βλεπουσι, και τα ωτα υμων, οτι
ακουουσιν. Ουκ οκνητεον δ' ουν ομως προς την εγχειρησιν· αλλ' επ' αυτωι την
ελπιδα τιθεμενοι τωι Χριστωι, και των υπερ δυναμιν αψομεθα πονων, οτι
συμπαρεσται και χειραγωγησει ταις του πνευματος δαιδουχιαις επι την της αληθειας
ευρεσιν ανενδοιαστως πιστευοντες. Σκοπος γαρ ειπειν οτι Κυριος Ἰησους. Ἐρουμεν
δε παντως οτι εν αγιωι Πνευματι· ουτω γαρ ο Παυλος φησιν· Ουδεις δυναται ειπειν
οτι Κυριος Ἰησους, ει μη εν Πνευματι αγιωι. Ἐπειδη γαρ τινες εν Βεελζεβουλ ουκ
αισχυνονται λεγειν αναθεμα Ἰησουν, τας μεν θειας, προς οπερ αν αυτοις δοξειε,
παρατρεποντες Γραφας, των δε του Πνευματος λογιων, το εξ οικειων θεληματων
προταττοντες κινημα, και τον αγορασαντα αυτους ∆εσποτην αρνουμενοι, καθα
γεγραπται· αναγκαιον ομου χρησιμον τε και πρεπον ελογισαμεθα κατα την σην
υπομνησιν τε και προτροπην, αδελφε, τοις της Ἐκκλησιας τεκνοις, της εις το μελλον
ωφελειας υποθεσιν εξυφηναι τον λογον· και εις εκαστα των παρ' εκεινοις
ζητουμενων τε και κεκινημενων κεφαλαιωδως εξειπειν, απερ οιμαι προς
λυσιτελειας εσεσθαι τοις εντευξομενοις ου μικρας. Πολυσχιδης μεν γαρ και
πολυπροσωπος, ιν' ουτως ειπωμεν, η των Ἀρειου και Ευνομιου δογματων εστι
πλανη, και ποικιλως το της αληθειας πλαττεται σχημα. Ὥσπερ γαρ τα εν τοις
γυναιοις εταιριζομενα, το εκ του πραγματος αισχος ταις εξ επινοιας αφανιζειν
οιομενα τεχναις, ωραΐζεται τε και χρισιαζεται, και ταις αλλαις του κοσμου
προσθηκαις ευπρεπεστατην τοις ορωσιν επιδεικνυει την απωλειαν· τον αυτον οιμαι
τροπον και τας ολεθριους των ετεροδοξουντων φωνας το της ευσεβειας
σχηματιζεσθαι καλλος, και τοις της αληθειας πειρασθαι περιανθιζεσθαι λογοις·
ουδαμου μεν ωδινον την αληθειαν, εσωθεν δε κεκρυμμενην εχον την απο του
ψευδους θεοστυγεστατην ασεβειαν. Ἀλλ' οι νηψει τηι κατ' εντρεχειαν λογικην τον
οικειον ανατειχιζοντες νουν, τοις μεν παρ' εκεινων ουχ αλισκονται λογοις, της δε
οντως υγιους απριξ εχομενοι πιστεως, εφ' εαυτοις αναμελπουσι λεγοντες·
Ευλογητος Κυριος ος ουκ εδωκεν ημας εις θηραν τοις οδουσιν αυτων. Ἔδοξε τοινυν
ημιν τα εκ φιλομαθειας συνενεγκειν ευρηματα, και συγκεχυμενον μεν ουδαμως
συνθειναι τον λογον, ευκρινεστεραν δε μαλλον εις εκαστον των κεφαλαιων την
βασανον εχοντα διεξαγαγειν· ουτω γαρ αν ευσυνοπτος τε και ειλικρινεστερα τοις
φιλακροαμοσιν η των εγκειμενων γενοιτο γνωσις. Θησαυρος δε τωι βιβλιωι ονομα,
πολλην εχοντι των θειων θεωρηματων τεθησαυρισμενην εν εαυτωι την πληθυν· ει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

και μετριοι τινες ες λογους ημεις, και προς το δυνασθαι τι νοειν ου σφοδρα γοργοι.
Ἀνακεισθω δε χαρις τωι παντα πασι πλουσιως χορηγουντι Χριστωι. Ειδεναι δε χρη
τους εντευξομενους, οτι συντεθειται μεν, κατα την υποτεταγμενην προγραφην, τα
εν τωι βιβλιωι κεφαλαια. Περιεχεται δε εκαστωι πολλα προς τον αυτον συντεινοντα
των θεωρηματων σκοπον, και δια κυκλου και περιδρομης 75.13 εις τον του
περιεχοντος αναβαινοντα νουν. Παραπεπηγε δε μονοις τοις των κεφαλαιων
περιεκτικοις, των αριθμων η ταξις· τα δε παρεπομενα τουτοις, στοιχηδον μεν
εντετακται ταις υπογραφαις, αριθμους δε ουκ εχει, ως τηι των περιεκτικων διανοιαι
χρεωστουμενα, και εις τον εκεινων τρεχοντα σκοπον.

ΤΑ∆Ε ΕΝΕΣΤΙΝ ΕΝ ΤΩ∆Ε ΤΩ ΒΙΒΛΙΩ.
ΛΟΓΟΣ Αʹ. Περι αγενητου και γενητου, εν ωι, οτι κρειττον εστι και
αξιολογωτερον Πατερα καλεισθαι τον Θεον, η αγενητον. ΛΟΓ. Βʹ. Ὅτι το αγενητον
ουκ ουσια, αλλ' ουσιας σημαντικον. ΛΟΓ. Γʹ. Ὅτι μη το αγενητον ουσια, μονον δε του
μη γεγονεναι τον Θεον σημαντικον. ΛΟΓ. ∆ʹ. Προς τους τολμωντας λεγειν, οτι Ἦν
ποτε, οτε ουκ ην ο Υιος. Ἐκλογαι συλλογισμων και νοηματων κατασκευαι συν
μαρτυριαις· το δε συναγομενον εκ παντων, οτι αΐδιος ο του Θεου Λογος. Εις το αυτο
κατασκευη πιθανη, οτι το ρητον το λεγον· Τα αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου,
τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται· η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης, τον Υιον
σημαινει. Ἕτεραι μαρτυριαι, οτι αΐδιος ο Υιος. Ἀποδειξεις δια μαρτυριων, οτι αι θειαι
Γραφαι, το ην, και το ο ων, και το υπαρχων, και το ημην, και το ειμι, και το εστιν, επι
του Λογου τιθεασι μονου, επι δε των γενητων ουκετι, αλλα μαλλον το ποτε, και το
πριν, και το προ του, και το γεγονε· και οσα τουτοις ομοια. Ἔτι περι του αΐδιον ειναι
τον Υιον, ως εξ αντιθεσεως, κατασκευη. Ἔτι περι αιδιοτητος συλλογισμος, μετα
τινος επαπορησεως πεπλεγμενος, και συναγων εις ομολογιαν του δειν εκ της ουσιας
του Πατρος, ουκ εξωθεν επιγεγονοτα τον Υιον υπολαμβανειν· ει δε τουτο, δηλον οτι
και τωι Πατρι συναΐδιον. Ἔτι, περι αιδιοτητος Υιου. 75.16 Ἐρωτησις Ἀρειανων
ατοπιας μεστη· προς ην αντεπερωτησις ατοπωτερα, οτι χρη μη απαιδευτως ερωταιν
εκδιδασκουσα. Προς τους ερωτωντας, Ει ειχες Υιον πριν τεκηις; και λεγοντας, Ουτω
και ο Θεος ουκ ειχεν Υιον πριν γεννησει. ΛΟΓ. Εʹ. Ὅτι ου προυπαρχει του Υιου ο
Πατηρ, καν αγεννητος ηι· αλλ' ην αυτωι συναΐδιος ο Υιος γεννητος. ΛΟΓ. ϛʹ. Ὅτι ο
Πατηρ αμεριστως και αρευστως εγεννησεν εξ αυτου τον Υιον. ΛΟΓ. Ζʹ. Προς τους
προτεινοντας το, Ἀβουλητως η κατα βουλησιν εγεννησε τον Υιον ο Πατηρ; ΛΟΓ. Ηʹ.
Προς τους λεγοντας οτι ου τωι Πατρι, αλλα τηι βουλησει αυτου, ομοιος εστιν ο Υιος.
ΛΟΓ. Θʹ. Ὅτι ομοουσιος τωι Πατρι ο Υιος, παρατεθεντων και των ρητων, Τι με λεγεις
αγαθον; Ουδεις αγαθος, ει μη εις ο Θεος· και του, Πορευομαι προς τον Πατερα μου,
και Πατερα υμων, και Θεον μου, και Θεον υμων· και ομοιως, Ὁ Πατηρ μειζων μου
εστιν. ΛΟΓ. Ιʹ. Ὅτι ομοουσιος τωι Πατρι ο Υιος· εν ωι απολογια πιθανη προς τον
ερωτησαντα, Τι με λεγεις αγαθον; και εξηγησις του ρητου. ΛΟΓ. ΙΑʹ. Ὅτι ομοουσιος ο
Υιος τωι Πατρι, προκειμενου ρητου, Ὁ Πατηρ μου μειζων μου εστιν. Ἄλλο, διδασκον
οτι προκειμενου του μειζονος και του ελαττονος, απαιδευτως το ανομοιον
εισφερεται, ετερογενες ον κατα την Ἀριστοτελους τεχνην. Ἄλλο αποδειξιν εχον, οτι
δια του λεγεσθαι μειζονα τον Πατερα, συνεισφερεται μεν παντως ο Υιος. Ἔστι δε ουκ
ελαττων αυτου. Ἄλλο, οτι ισος ο Υιος τωι Πατρι, προκειμενου ρητου, Ἀμην λεγω
υμιν, ουκ εγηγερται εν γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του Βαπτιστου, και τα
εξης. ΛΟΓ. ΙΒʹ. Εις το, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν· εν ᾦ αποδειξις εφεξης, οτι ο Θεος ην ο ρυομενος εκ παντων κακων τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πατριαρχην Ἰακωβ. Ἄλλο αποδεικτικον, οτι ο Λογος του Θεου, το ειδος αυτου εστιν.
Ἄλλο, σημαινον οτι ειδος Θεου καλειται ο Λογος. Ἄλλο μετα γοργης αποδειξεως
διδασκον, οτι τα εξομοιουμενα τισιν, ου παντως και κατα φυσιν οις ενεστιν
εξομοιουται· αλλ' ωσπερ τινες εικονες τα φυσει προσοντα τισι γινονται των κατα
προαιρεσιν ημων κινηματων. 75.17 Ἄλλο δεικνυον, οτι το εν τωι Θεωι γινεσθαι τι, ου
φυσεως σημαινει μεταβολην, αλλ' οτι δι' αυτου, η παρ' αυτου. Ἄλλο, δι' ου
μανθανομεν οπως προσηκει νοειν το ρητον, τουτεστιν, Ἵνα ωσπερ εγω και συ εν
εσμεν, ουτω και αυτοι εν ημιν εν ωσιν· εγω εν αυτοις, και συ εν εμοι· ινα ωσι
τετελειωμενοι εις εν. Ἄλλο δεικνυον ακριβως, οτιπερ ου την εαυτων αφεντες φυσιν
προς την θειαν μεταποιουμεθα, οταν εν γινεσθαι προς Θεον λεγωμεθα, αλλ' οτι
μετοχοι γεγονοτες αυτου τουτο καλουμεθα. ΛΟΓ. ΙΓʹ. Περι ομοιοτητος της Υιου προς
τον Πατερα, και οτι ουκ εστι τρεπτης φυσεως ο Υιος, η εξωθεν υποστας· αλλ' εκ της
ουσιας αυτου προελθων ως Υιος. Ἄλλο οτι ουκ εξ αλλοιωσεως της απο του χειρονος
επι το αμεινον ομοιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, αλλα φυσικως. Ἄλλο, σημαινον οτι εκ
της ουσιας του Πατρος εστιν ο Υιος, και ουκ εξωθεν, καθαπερ οι Χριστομαχοι φασιν·
επειδη δε ουκ εξωθεν, ομοιος αρα. Ἀποδειξις απο της θειας Γραφης, οτιπερ εκ
μετοχης της προς το Θειον κατ' εικονα την προς αυτο μορφουμεθα. Ου γαρ εξηρκεσε
τηι του ανθρωπου κατασκευηι προς το φαινεσθαι και ειναι εικονα του πεποιηκοτος,
το εν μοναις εννοιαις τον περι αυτου κεισθαι λογον τοιουτον. ΛΟΓ. Ι∆ʹ. Ἔτι, περι
ομοιοτητος, προκειμενου ρητου, Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και
τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι· το δε συναγομενον εκ των συλλογισμων, οτι
ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος, ωσπερ και ο Πατηρ. ΛΟΓ. ΙΕʹ. Εις το εν ταις Παροιμιαις,
Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου, εις εργα αυτου· οτι το, εκτισεν, ου κατα της
ουσιας του Λογου κειται, ουδε κτισμα η ποιημα ο Υιος. Ἀποδειξις εξ επιτηρησεων
Γραφικων, οτι ως Θεος ουδεν προσκυνειται των κτισματων· ουτε μην
προσκυνουμενα ανεχεται προσκυνεισθαι η δοξολογεισθαι. Ἀντιθεσις απο των
Ἀρειου δογματων, αιτιαν εχουσα του πεποιησθαι τον Υιον, ως αυτοι νομιζουσιν,
αληθη, και λυσις εφεξης μετα πιθανοτητος συλλογισμων. Ἔτι εις το, Κυριος εκτισε
με. Ὅτι ου κτισμα ο Υιος. Ἄλλο των ορθοδοξων λεγοντων, Ει κτισμα εστιν ο Υιος,
πως εχει κατα φυσιν το ειναι δημιουργος; Ου γαρ ιδιον των κτισματων τουτο γε.
Ἀνθυπηνεγκαν οι αιρετικοι τα υποτεταγμενα, ων αι λυσεις εισιν εφεξης. Ἐπιτηρησις
ομοιως, εξ ης μανθανομεν οτι και αγγελοις και αγιοις προφηταις εθος εστιν επι 75.20
ταττομενοις παρα Θεου, και ερωτησεις προσαγειν αγνοουσιν εσθ' οτε το
επιταττομενον. Ὁ δε του Θεου Λογος ουχ ουτως εδειχθη ποιων. Ἄλλο εις το, Ἡνικα
ητοιμαζε τον ουρανον, συμπαρημην αυτωι. ΛΟΓ. Ιϛʹ. Περι αιδιοτητος Υιου, και οτι
αμεριστως προηλθεν εκ της ουσιας του Πατρος. ΛΟΓ. ΙΖʹ. Ὅτι των τηι κτισει
προσοντων ουδεν τωι Υιωι προσεστι· διοπερ ου κτισμα ο Υιος. ΛΟΓ. ΙΗʹ. Ὅτι μη ταυτον
κτισμα και γεννημα, μηδε το κτιζειν και το γενναιν επι Θεου. ΛΟΓ. ΙΘʹ. Προς τους
λεγοντας, οτι ο Υιος ουκ εστιν αληθινος Λογος του Πατρος, αλλ' ετερος τις παρ'
αυτον τηι φυσει και ξενος. Το δε εντευθεν συναγομενον, οτι και ομοουσιος τωι Πατρι,
και ουκ εξωθεν, αλλ' εκ της ουσιας εστιν αυτου. ΛΟΓ. Κʹ. Εις το, Ὑπεμεινε σταυρον,
αισχυνης καταφρονησας· διο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι
ονομα το υπερ παν ονομα· εν ωι σχολια περι σαρκωσεως, τον αυτον εχοντα νουν. Εις
το, Ἐχαρισατο αυτωι, και Ὑπερυψωσεν αυτον, και οσα τοιαυτα λεγεται περι Χριστου.
Εις το αποστολικον ρητον το λεγον, Ἐκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν
υψηλοις, τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων. Παραθεσις ρητων σημαινουσα,
οτι το, κρειττων, η θεια Γραφη επι των πολυ διεστηκοτων η κατα τον της φυσεως
λογον, η κατα την αξιαν τιθησιν, η κατα το μετρον της χαριτος. Ἄλλο διηγηματικον,
οτι το, Κρειττων γενομενος των αγγελων, ουκ ουσιων εισφερει συγκρισιν, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

μαλλον διακονιων. Ειρηται δε και αλλως. Παραθεσις ρητων περι ανθρωποτητος
Χριστου, και λυσις εφεξης. Ἄλλο εκ των αυτων, οτι καλη και χρησιμωτατη των
διακονιων η συγκρισις, της τε των αγγελων και του Υιου, του κρειττονος την
δυναμιν ερμηνευουσα· πως γαρ κρειττων αγγελων εστι, και ποσον, εξ αυτων
γνωσομεθα. ΛΟΓ. ΚΑʹ. Εις το ρητον του Ἀποστολου, Κατανοησατε τον αποστολον και
αρχιερεα της ομολογιας ημων Ἰησουν, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον. Το δε
συναγομενον, οτι ου ποιημα ουδε κτισμα ο Υιος. ΛΟΓ. ΚΒʹ. Εις το, Περι δε της ημερας
και της ωρας εκεινης ουδεις οιδεν, ουδε οι αγγελοι των ουρανων, ουδε ο Υιος, ει μη
ο Πατηρ μονος. ΛΟΓ. ΚΓʹ. Εις το, Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον, και παντα 75.21 δεδωκε εν
τηι χειρι αυτου· και εις το, Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος μου· και εις το, Ου
δυναμαι εγω απ' εμαυτου ποιειν ουδεν, αλλα καθως ακουω, κρινω· και οσα τουτοις
ομοια εστι ρητα. ΛΟΓ. Κ∆ʹ. Εις τα λεγομενα περι του Σωτηρος ανθρωπινως παρα τοις
ευαγγελισταις, εις το, Ἔκλαυσε, και εις το, Νυν η ψυχη μου τεταρακται, και εις το, Ει
δυνατον, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο, και εις το, Περιλυπος εστιν η ψυχη
μου, και οσα τουτοις ομοια ρητα. Παραθεσεις αποδεικτικαι απο της θειας Γραφης, και
Χριστομαχων αποτρεπουσαι την κακονοιαν. ΛΟΓ. ΚΕʹ. Εις το, Πρωτοτοκος πασης
κτισεως· οτι ου κτισμα ο Υιος. ΛΟΓ. Κϛʹ. Εις το ειρημενον επι τοις υιοις Ζεβεδαιου, Το
καθισαι εκ δεξιων μου, η εξ ευωνυμων, ουκ εστιν εμον δουναι. ΛΟΓ. ΚΖʹ. Εις το, Ἵνα
γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν Χριστον. ΛΟΓ.
ΚΗʹ. Εις το παρα τωι Λουκαι κειμενον· Ἰησους δε προεκοπτε σοφιαι και ηλικιαι και
χαριτι παρα Θεωι και ανθρωποις. ΛΟΓ. ΚΘʹ. Εις το, Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα,
τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται [τωι] υποταξαντι αυτωι τα παντα. ΛΟΓ. Λʹ. Εις το,
Πατερ, δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι. ΛΟΓ. ΛΑʹ.
Προς τους λεγοντας, οτι ο Θεος περι της εαυτου ουσιας ουδεν ημων πλεον επισταται,
αλλ' οπερ αν αυτος ειδειη περι εαυτου, τουτο και ημεις απαραλλακτως. ΛΟΓ. ΛΒʹ.
Ἐκλογαι ρητων μετα συλλογισμων εκ της Καινης ∆ιαθηκης, οτι Θεος κατα φυσιν ο
Υιος. Ει δε τουτο, ου ποιημα ουδε κτισμα. ΛΟΓ. ΛΓʹ. Ὅτι Θεος κατα φυσιν το Πνευμα,
και εκ της ουσιας του Πατρος, δι' Υιου δε τηι κτισει χορηγουμενον. ΛΟΓ. Λ∆ʹ.
Παραθεσεις ρητων εφεξης, εν οις εστι τον επιτηρουντα θεωρειν, οτι Θεος, το
Πνευμα, και την αυτην ενεργειαν εχον τωι Υιωι πανταχου, και ουκ απεξενωμενον της
ουσιας αυτου. Ὁμου δε διδασκουσιν, οτι Θεου λεγομενου κατοικειν εν ημιν, το
Πνευμα εστι το ενοικουν. ΛΟΓ. ΛΕʹ. Μαρτυριαι απο της θειας Γραφης, δι' ων εστιν
ιδειν, οτι γενητος εκ Πατρος εστιν ο Υιος, και ουχι πεποιημενος.

75.24 Η ΒΙΒΛΟΣ ΤΩΝ ΘΗΣΑΥΡΩΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ
ΟΜΟΟΥΣΙΟΥ ΤΡΙΑ∆ΟΣ. ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.
Περι γενητου και αγενητου. Ει διερωταιν ημας επιχειροιεν Ἀρειανοι, εν το
αγενητον η δυο, ινα δηθεν εν ειποντες αυτο, και εις τον Πατερα φεροντες, εν τοις
γενητοις καταριθμησωμεν τον Υιον, αποκρινασθαι χρη τοιωσδε· πρωτον μεν ουν
αμαθης και απαιδευτος η ερωτησις· κατα πολλα γαρ σημαινομενα το αγενητον
εκλαμβανεται. Ἀγενητον εστι το μηπω μεν γενομενον, ενδεχομενον δε γενεσθαι, ως
απο ξυλου σκαφος, η εκ χαλκου ανδριας. Και παλιν αγενητον λεγεται το μητε
γενομενον πωποτε, μητε μην γενεσθαι δυναμενον· φερε ειπειν, το τριγωνον σχημα
ου γεγονε ποτε τετραγωνον, ουτ' αν γενοιτο ποτε· αμα γαρ αφανιζεται του τριγωνου
το σχημα, ετερον τι παρ' οπερ ην γινεται. Λεγεται παλιν αγενητον, το υπαρχον μεν
και υφεστηκος, μη μην γεγενημενον υπο τινος. Κατα πολλους τοιγαρουν νοουμενου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

τροπους του αγενητου, τι αρα σημαινειν επι Θεου βουλονται το, αγενητον; Ἀλλ'
ισως το μη γεγενησθαι φησουσιν, ομολογησαντες προτερον απαιδευτως πεποιησθαι
την επερωτησιν. Λεγεσθω τοινυν και παρ' ημων οτι εν το αγενητον. Ει δε προς τουτο
φαιεν, Ουκουν αναγκη πασα συνομολογειν γεγενησθαι τον Υιον, επειδη το αγενητον
εν, οπερ εστιν ο Πατηρ, αντακουσονται παλιν· Ει σοφια και δυναμις, και λογος του
Πατρος εστιν ο Υιος· ην δε αει εν Πατρι λογος, και σοφια, και δυναμις, ουκ
επιγεγονεν ουν ο Υιος, ος ταυτα εστι και καλειται. Ἀλλ' ωσπερ εκ Θεου Θεος, και εκ
φωτος εξελαμψε φως, ουτω και εξ αγενητου αγενητος. ∆ει γαρ ειναι τοιουτον τον
Λογον, οποιος εστι και ο γεννησας αυτον. Ουτω γαρ αν το της του Πατρος ουσιας
γνησιον επαληθευοιτο τωι εξ αυτου γεννωμενωι. Κωλυει τοινυν ουδεν ενος οντος
του αγενητου Πατρος, αγενητον ειναι και τον εξ αυτου Λογον, ως εν τι μετα Πατρος
και εν Πατρι νοουμενον δια το της φυσεως απαραλλακτον· ο δη και αυτος περι
εαυτου φησιν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, δια μεν του, εν, την ταυτοτητα της ουσιας
σημαινων· δια δε του, εσμεν, 75.25 εις δυαδα τεμνων το νοουμενον, και παλιν εις
μιαν περισφιγγων Θεοτητα. ΑΛΛΟ. Ει του Πατρος εικων απαραλλακτος εστιν ο Υιος,
ως εκεινον εν αυτωι φαινεσθαι, κατα το, Ὁ εωρακως εμε, εωρακε και τον Πατερα,
αναγκη λεγειν, αγενητον ειναι τον εξ αγενητου προελθοντα Πατρος· επει πως αν εν
τωι γενητωι οφθειη ποτε το αγενητον; Ει γαρ το αρχετυπον εν τωι μιμηματι φαινοιτο,
εσται παντως κατα τουτο κακεινο. Ὥρα λεγειν ουν γενητον ειναι και τον Πατερα,
καθ' ον η εικων εμορφωθη. Ει δε τουτο ατοπον, εσται παντως αγενητου το αγενητον
εικων. ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος Μωσης την του ανθρωπου κατασκευην εξηγουμενος,
εισφερει λεγοντα Θεον· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ'
ομοιωσιν· εν δε τωι λεγειν, ημετεραν, παλιν η δυας σημαινεται· συνοντος δηλονοτι
και συνθεολογουμενου του αγιου Πνευματος. Ει δε εν ενι τωι ανθρωπωι η αυτη του
Πατρος και του Υιου φαινεται εικων, κατ' ουδεν αρα της προς αλληλους
διαλλαττουσιν ομοιοτητος. Ἀνομοιον δε γενητωι το αγενητον· ουκ αρα γενητος ο
Υιος, ινα μη ανομοιος φαινηται. ΑΛΛΟ. Λεγεται παρα ταις θειαις Γραφαις
παντοκρατωρ και Κυριος ο Πατηρ· αλλ' ουχ ως εν τι των κρατουμενων η
κυριευομενων νοειται και ο Υιος, δια το παντων κρατειν τε και κυριευειν εκεινον·
κρατει γαρ παντων και κυριευει μετα Πατρος, παντοκρατωρ και αυτος υπαρχων και
Κυριος. Ὥσπερ ουν εν τουτοις ουχ ως εν των παντων εστιν ο Υιος, αλλ' επι την των
γενητων φυσιν η των λεξεων δυναμις φερεται, ουτω και επι αγενητου, ου προς τον
Υιον, αλλα προς την κτισιν η συγκρισις, καν εν ειναι λεγηται το αγενητον· δια το
παντα γεγονεναι παρεξ Θεου. Ὅτι κρειττον εστι και αξιολογωτερον Πατερα
καλεισθαι τον Θεον, η αγενητον. Το πατηρ ονομα, την περι υιου παντως εννοιαν εν
εαυτωι συνεισφερει· τα γαρ τοιαυτα δι' αλληλων σημαινεται. Το δε αγενητος ονομα,
τωι μη γεγενησθαι Θεον, την των γενητων αντιπαρατιθησι μνημην. Ἀναγκαια δε τοις
πιστευειν εθελουσιν ορθως, της αγιας Τριαδος η γνωσις. Ει τοινυν ο μεν Πατερα
λεγων οραι τον Υιον δι' ον εστι Πατηρ· ο δε αγενητον ονομαζων αυτον, οραι τα
γενομενα, οις ευλογως ο μη γεγονως αντιδιαστελλεται· πολυ δη κρειττον, αφ' ων η
περι του Υιου τικτεται γνωσις, σημαινεσθαι τον Θεον, η εξ ων η των ποιηματων
αναφαινεται μνημη, συντελουσα προς την γνωσιν της αγιας Τριαδος ουδεν. Και ο
μεν Πατερα λεγων, αφ' ων εστι σημαινει Θεον· ο δε αγενητον ειπων, αφ' ων ουκ
εστιν· εστι μεν γαρ Υιου Πατηρ, γενητος δε ουκ εστι. Ὅτι δε μαλλον εξ ων εστιν, η εξ
ων ουκ εστιν, οικειοτερον σημαινεται Θεος, εκ τουδε γενοιτ' αν παντι τωι σαφες.
75.28 Ει τις γαρ εκεινην την αφραστον και ακαταληπτον φυσιν καλοιη Θεον, αφ' ων
εστιν ονομαζει καλως, και Θεον ειπων, παντως εκεινην εσημηνεν· ει δε τις αφ' ων
ουκ εστιν επιχειροιη σημαινειν αυτην, ακακον και απονηρον λεγων δια το μη
κακιαν η πονηριαν εν αυτηι ειναι, αληθευσει μεν, αλλ' ου παντως μηνυει τον Θεον·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εισι γαρ και εν ανθρωποις ακακοι και απονηροι. Τοιουτους δε ειναι πιστευομεν και
τους αγιους αγγελους. Ουκουν αφ' ων εστιν, η αφ' ων ουκ εστιν, αληθεστερον και
οικειοτερον σημανθησεται. ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος ∆αβιδ ψαλλει, και φησι προς τον
Υιον. ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους
μετοχους σου. Ει τοινυν ετερον τι εστι το μετεχον παρα το μετεχομενον· αλλο γαρ εν
αλλωι νοεισθαι χρη· μετεχει δε η κτισις του Υιου, ετερος αν ειη παρα την μετεχουσαν
αυτου κτισιν· ουκουν ουδε γενητος. Ει δε ουκ εστιν ετερος παρ' εκεινην ο Υιος, και
κατα φυσιν αυτης διηιρημενος, τις η χρεια της μετοχης; η πως αν τις μετασχοι του
οπερ εστιν αυτος;

ΛΟΓΟΣ Βʹ.
Ὅτι το αγενητον ουκ ουσια, αλλ' ουσιας σημαντικον. Το αγενητον ως αρχη
και αιτιον νοειται τε και εστιν. Ουδεμια δε αρχη, καθο αρχη εστιν, ομοιον τι εαυτηι η
ανομοιον σημαινει. Ἡ δε αγενητος φωνη σημαινει το γενητον ανομοιον υπαρχον
αυτωι· τουτο γαρ το αντικειμενον. Ουκ αρα το αγενητον ουσια, αλλα του μη τοιωσδε
ειναι την ουσιαν, καθ' ης αν ταττοιτο το σημαντικον. ΑΛΛΟ. Ὅτι μεν ουκ ουσια το
αγενητον, ηδη δεδεικται. Ἀλλ' ερει τις τυχον, ουσιαν μεν ουκ ειναι, διαφοραν δε·
αμαθως δε και τουτο λεγων ελεγχθησεται. Ει γαρ πασα διαφορα περι τας ουσιας
γινεται, ζητειν αναγκης αν ειη την ουσιαν, ης εσται διαφορα το αγενητον. Οιον φερε
ειπειν, οριζεται ζωον τωι τοιωιδε λογωι· Ουσια εμψυχος αισθητικη. Περι ταυτην την
ουσιαν η διαφορα γινεται. Το μεν γαρ εστι ζωον λογικον, θνητον, νου και επιστημης
δεκτικον, οιον ο ανθρωπος· το δε ζωον αλογον, οιον ιππος. Ουκουν, προυποκειμενης
της ουσιας, αι διαφοραι προσεπινοουνται. Ει τοινυν διαφορα το αγενητον, ζητεισθω
και η ουσια. τινος εσται διαφορα· αμηχανον γαρ ουσιας φορεσαι λογον την
διαφοραν. ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια, και ου του μη γενηθηναι σημαντικον εστι,
κατα τινα τροπον ο Υιος ανομοιος εσται τωι Πατρι, γεννητως υπαρχων εξ αυτου; Ει
γαρ μη τινα διαφορει τα ονοματα προς αλληλα την αντι 75.29 διαστολην, μηδε
αλληλοις μαχεται κατα το εξ αμφοιν σημαινομενον, ουδεν κωλυσει κατ' ουσιαν
ομοιον ειναι τωι Πατρι τον Υιον· και του αγενητου εις ουσιαν λαμβανομενου, ομοιως
δε και του γενητου. Ουσια γαρ ως προς ουσιαν, ουκ εσται εναντια, καθο ουσιαι
αμφοτεραι. ΑΛΛΟ. Ει παν αγενητον παντι γενητωι ανομοιον, αληθευσει τις λεγων,
οτι και παν γενητον παντι γεννητωι ομοιον. Γεννητος δε υπαρχων ο Υιος, ουδεμιαν
εχει την ομοιοτητα προς τα οντα γεννητως· εστι γαρ υπερ πασαν την κτισιν. Ουκ αρα
δια το αγενητον ειναι τον Πατερα, ανομοιος εσται κατα φυσιν αυτωι, γεννητως
υπαρχων εξ αυτου Υιος. Ὥσπερ γαρ την προς τα γενητα γεννητος υπαρχων
αναβεβηκεν ομοιωσιν· ουτω της προς το αγενητον εμφερειας ου καταβησεται, καν
υπαρχηι γεννητος. Ἀνθυποφορα ως εκ των αιρετικων. Το αγενητον, φασιν, επι Θεου,
ουσιαν ειναι φαμεν· και εσται το ονομα ορικον, ωσπερ αν ει τις ορισαιτο και την
ουσιαν του ανθρωπου λεγων· Ζωον λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον.
Προς τουτο λυσις. Ἀμαθως και τουτο προτεινοντες ελεγχθησονται· ει γαρ ορικον
ειναι βουλεσθε το αγενητος ονομα, εκ γενους εστω και διαφορας, ητοι διαφορων·
χωρις γαρ τουτων ορος ουκ αν γενοιτο ποτε. Το δε τοιουτον αγενητον, εις ουδεν
ουσιας υπαρχον γενος, ορος ουκ αν ειναι δυναιτο· προς δε γε τουτωι, τα γενη
φιλοσοφως οριζομενα παρ' εκεινων ορωμεν, ουκ εν μιαι λεξει και μονηι, αλλ' εν
πλειοσιν· ως το ουσια εμψυχος αισθητικη, η ζωον λογικον θνητον. Και ει ενος
ονοματος αποφασις ουκ εξαρκεσει προς ουσιας δηλωσιν, ουκ αρα ορικον το
αγεννητος. ΑΛΛΟ. Ει πας ορος το τι εστι κατα φυσιν των σημαινομενων εκαστον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

εισφερει, και ουχι τι ουκ εστιν· η δε αγεννητος φωνη, ου τι εστιν ο Θεος, αλλα τι ουκ
εστι δηλοι (οτι γαρ ουκ εγενηθη, δια τουτο αγενητος)· ουκ αν ειη ορος το αγενητος
ονομα. ΑΛΛΟ. Των ουσιων τους ορους η φερε ειπειν των συμβεβηκοτων, οι περι
ταυτα σοφοι, ουκ εκ των αντικειμενων γινεσθαι βουλονται, αλλ' εξ ων εισιν
ομολογουμενως· οιον ωσπερ ει τις ειπειν απαιτουμενος τι εστι λευκον, αποκριναιτο
το μη μελαν. Τουτο γαρ ου τι εστι το οριζομενον, αλλα τι ουκ εστι δηλοι. Ει τοινυν η
αγενητος φωνη το μη γεγενησθαι σημαινει, εκ των αντικειμενων εχει την δηλωσιν,
υγιης δε ορος ουκ αν γενοιτο δια των τοιουτων. Ουκ αρα ορος το αγεννητον. ΑΛΛΟ.
Ἡ αγενητος φωνη των πολλαχως λεγομενων νοοιτο κυριως, και εν τοις ομωνυμοις
ευλογως αν 75.32 καταταττοιτο. Ει τοινυν οι των ουσιων οροι ουκ εκ των
ομωνυμων, ουδ' εκ των πολλαχως νοουμενων λαμβανονται (ουδε γαρ εσται σαφες
το οριζομενον, ει εκ τουτων λαμβανοιτο), η δε αγενητος φωνη, καθαπερ ηδη
προειπομεν, των ομωνυμων εστιν, ουκ αν ειη ορος το αγενητον. ΑΛΛΟ. Ει ορος εστι
το αγεννητος ονομα ητοι φωνη, δεξεται δηλονοτι κατα το των ορων σχημα την
αντιστροφην· ωσπερ ει τις τον ανθρωπον οριζων, ως ειη ζωον λογικον, θνητον, νου
και επιστημης δεκτικον, αντιστρεφων παλιν αυτο λεγοι· Ει τις ζωον λογικον,
θνητον, νου και επιστημης δεκτικον, τουτο παντως και ανθρωπος. Ει τοινυν το
αγενητον, καθαπερ ηδη προειπομεν, ορος εστι, μη παραιτεισθω την αντιστροφην· ει
γαρ το αγενητον ουσια, και η ουσια αγενητον· αλλ' ουκ αντιστρεφει. Ου γαρ πασα
ουσια παντως εστι και αγενητος· μονωι δε Θεωι κατ' εξαιρετον τουτο εστιν. Ὅρος ουν
ουκ αν ειη το αγενητον· αλλ' οτι μη γεγενηται μονον σημαινει.

ΛΟΓΟΣ Γʹ.
Ἀπολογια αυτολεξει, οτι μη το αγενητον ουσια, μονον δε του μη γεγονεναι
τον Θεον, σημαντι κον. Ει το αγενητον ουσια, τηι δε ουσιαι ουδεν εναντιον, ουδεν αρα
εσται τωι αγενητωι εναντιον. Ει δε εστιν εναντιον τωι αγενητωι το γενητον, τηι δε
ουσιαι ουδεν εναντιον, το αγενητον ουκ εσται ουσια. ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια, εξ
αναγκης εσται και το γενητον ουσια· ει δε ουσια εκατερα, ουκ εσται εναντιον τωι
αγενητωι το γενητον, αλλα ταυτον. Ου γαρ εναντιον ουσια προς ουσιαν. ΑΛΛΟ. Ει το
αγενητον ουσιαν Θεου σημαινει, αλλ' ου το μη γενεσθαι την ουσιαν, και το γενητον
εικοτως ουσιαν, αλλ' ου το γενεσθαι. Ουσιαν δε σημαινοντων εκατερων, ποθεν γνωι
τις την μεν ποιουσαν, την δε γινομενην, απαξ των ονοματων ουδεν δηλουντων,
αλλ' η μονον ουσιαν; ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια· η δε ουσια επι παντων
συνωνυμως λεγεται· το αγενητον επι πασων των ουσιων λεχθησεται, η επι παντων
των υπ' αυταις. Ει δε το αγενητον επι παντων ου κατηγορειται, η δε ουσια επι
παντων, πως ταυτον ουσια και αγενητον· ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια, ουσια δε
ουσιας ουκ εστι μαλλον και ηττον, ουκ εσται κατα τουτο μαλλον το αγενητον, αλλ'
ουδε ηττον τι αυτου. Ει δε παντων μεν υπερεχει το αγενητον, ουκετι δε και η ουσια·
75.33 ει δε μη, παντα παντων υπερεξει· ουκ αρα εσται το αγενητον ουσια. ΑΛΛΟ. Ει
το αγενητον ουσιαν Θεου σημαινει, αλλ' ου το μη γενεσθαι, ονοματων αυτωι ετερων
χρεια των δυναμενων δειξαι, το μη εκ τινος αιτιου γενεσθαι τον Θεον. Ἅπαξ γαρ το
αγενητον του Θεου ουδεν σημαινει, αλλ' η μονον ουσιαν Θεου. ΑΛΛΟ. Ει η ουσια του
Θεου εν τι εστιν, αλλ' ου πολλα τωι αριθμωι, το δε αγενητον, και αβασιλευτον, και τα
λοιπα, πολλα, αλλ' ουχ εν τωι αριθμωι· ουκ εσται αρα ταυτον η ουσια τωι αγενητωι και
αβασιλευτωι, ως ουδε το εν τοις πολλοις. ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον, και το γενητον, και
τα λοιπα, ουσια Θεου, ετερα δε εισι ταυτα ταις φωναις, αναγκη την ουσιαν εκεινην
ουτω συγκεισθαι κατα τας διαφορους φωνας· ιν' οικειως αι φωναι κατ' αυτης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

λεγωνται· η μη συγκειμενης αυτης, ακολουθον ειναι ταυτα των προσοντων τηι ουσιαι
σημαντικα, αλλ' ου καθ' αυτα ουσιας. ΑΛΛΟ. Ει η ουσια του Θεου ου δια τι λεγεται
(εστι γαρ δι' ουδεν), η δε αγενητος φωνη, δια το παντων αυτον ειναι κρειττω και
υπερεχειν· ουκ εσται αρα ταυτον η μη δια τι λεγομενη τωι δι' αιτιαν λεγομενωι.
ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον προς την αγενησιαν εχει την αναφοραν, η δε ουσια του Θεου
προς ουδεν εχει την σχεσιν, πως ταυτον εσται το προς τι πως εχον τηι προς μηδεν
εχουσηι ουσιαι; ΑΛΛΟ. Ει τηι του Θεου ουσιαι ουδεν αντιδιαστελλεται, τωι δε αγενητωι
αντιδιαστελλεται το γενητον, πως οιον τε ειναι ταυτον ουσιαν και αγενητον; ΑΛΛΟ.
Ει πασα ουσια ρηθεισα θατερα προς θατεραν, ου δηλοι την εαυτης υπεροχην, μη
συμπαραληφθεντος του της υπεροχης ονοματος, ρηθεν δε το αγενητον ευθυς
εμφαινει διαφοραν, πως ουχι οι λεγοντες, Ταυτον ουσια και αγενητον,
αφρονεστατοι; ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια, εσται πασα ουσια αγενητον, οπερ
ασεβες. ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον ουσια, ιδιον δε ουσιας ταναντια δεχεσθαι, των
εναντιων επιδεκτικον εσται το αγενητον. Ει δε ιδιον μεν τουτο ουσιας (τωι γαρ μη
δημιουργειν το δημιουργειν αντικειται, ουκετι δε και τωι 75.36 αγενητωι· ου γαρ
συνεβη αυτωι το γεγονεναι)· ουκ αρα εσται ουσια το αγενητον. ΑΛΛΟ. Ει ουσιαν
λεγοντες επι Θεου, τηι των φιλοσοφων επονται δοξηι, ιδιον εσται Θεου, ταναντια
δεχεσθαι. Ει δε ειναι τον Θεον σημαναι βουλομενοι, τωι της ουσιας, καθα και ημεις,
χρωνται ονοματι· εστι δε ταυτον τηι ουσιαι το αγενητον· ονομα εσται το αγενητον του
ειναι τον Θεον σημαντικον, αλλ' ουκ αυτο ουσια. ΑΛΛΟ. Ει παν το υπο γενος και
ειδος χωρις των συμβεβηκοτων, τουτο ουσια κυριως, υπ' ουδεν δε τουτων εστι Θεος,
ουκ αρα ουσια κυριως λεγεται Θεος. Ει δε το αγενητον κυριως λεγεται επ' αυτου (ου
γαρ γεγονεν), ουκετι δε και η ουσια, πως ταυτον αν ειη τωι καταχρηστικωι το κυριον;
ΑΛΛΟ. Ει το κυριωτατον και πρωτον ουσια λελεκται, δια το πασι τοις συμβεβηκοσιν
αυτο υποκεισθαι· ουκ εστι δε συμβεβηκος, ωι καθυποκειται Θεος· ουδε ουσια αρα
κυριως λεγεται επι Θεου. Ἔστι γαρ υπερουσιος. Ει δε το αγενητον κυριως λεγεται επ'
αυτου (εστι γαρ μη γενομενος), ουκετι δε και η ουσια· ου ταυτον ουσια και αγενητον.
ΑΛΛΟ. Ει το αγενητον, και αβασιλευτον, και τα λοιπα, εκ παραλληλου ουσιας
σημαινουσιν, ουκ εισι δε ταυτα τοις σημαινουσι τα σημαινομενα· ουκ εσται αρα
ταυτον ουσια και αγενητον· ως ουδε τωι σημαινοντι το σημαινομενον. ΑΛΛΟ. Ει το
αγενητον ου δια το μη γεγονεναι, αλλα δια το ειναι ουσιαν του Θεου, λελεκται, και
των ουσιων εκαστη αν ειη αγενητον. Ει δε εισι μεν ουσιαι πολλαι, ουκετι δε και
αγενητοι· ουκ ουσιαν αρα εμφαινει το αγενητον, αλλα της ουσιας την υπεροχην.
ΑΛΛΟ. Ει επι Θεου μονον το αγενητον, ως φασιν, ουσια εστιν, ειη αν αυτης και ορος,
ης μονον ιδιον το αγενητον. Ει δε μηδεις εστιν ορος ωι υποβαλλεται ουσια Θεου, ουδ'
ονομα αρα κυριον εστιν επι Θεου το αγενητον, ως μηδεν αλλο αυτο εμφαινειν, αλλ'
η μονον ουσιαν Θεου.

ΛΟΓΟΣ ∆ʹ.
Προς τους τολμωντας λεγειν, οτι Ἦν ποτε, οτε ουκ ην ο Υιος. Ἐκλογαι
συλλογισμων, και νοηματων κατασκευαι, συν μαρτυριαις· το δε συναγομενον εκ
παντων, οτι αΐδιος ο του Θεου Λογος. Ἀνοητως λεγουσιν οι θεομαχοι περι του Υιου,
οτι 75.37 Ἦν οτε ουκ ην. Ει μεν γαρ επ' αυτου φεροιτο, φασι, του Λογου, το Ἦν,
ουδενα τοπον εξει το Ουκ ην. Ει δε τις επι χρονου λαμβανοι το Ἦν, ινα λεγηι σαφως,
οτι ην χρονος οτε ουκ ην ο Υιος, αμαθης ων και ανοητος ελεγχθησεται, χρονον ειναι
λεγων προ της υπαρξεως του Υιου, δι' ου πεποιησθαι τους αιωνας Παυλος φησιν.
Ὅτι αΐδιος ο του Θεου Λογος, μαρτυριαι. Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ἐν τηι Ἀποκαλυψειτηι Ἰωαννου ταδε λεγει, Ὁ ων, ο
ην, ο ερχομενος, οτι ο ερχομενος, ο Λογος εστι, καθ' ου το Ὁ ων, και Ὁ ην τετακται.
Ἰδου γαρ, φησιν, εγω ερχομαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει Κυριος. Σαφως
δε και ο Ἰωαννης επι του Λογου τιθησι το Ἦν· Ἦνγαρ, φησιν, ο Λογος προς τον Θεον.
Προσειναι δε παντως δει το αΐδιον τωι καθ' ου το Ὢν και το Ἦν τετακται. Μαρτυριαι.
Ὁ Παυλος περι Ἰουδαιων· Ὧν οι πατερες, και εξ ων ο Χριστος το κατα σαρκα, ο ων
επι παντων Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. Ὁ αυτοςπερι του Λογου· Τα γαρ
αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται· η τε αΐδιος
αυτου δυναμις, και θειοτης. Ει δε επι του Πατρος ενεχθειη το ρητον, ετερως εις τον
Υιον περιτραπησεται. Τις γαρ η του Θεου δυναμις, ο Παυλος βοαι· Ὁ Χριστος, Θεου
δυναμις και Θεου σοφια. Ὁ Ψαλμωιδος το αυτο· Ἔντειλαι, ο Θεος, τηι δυναμει σου.
∆υναμωσον, ο Θεος, τουτο ο κατειργασω εν ημιν. Τις δε ο δυναμωσας τουτο το
καταρτισθεν ημιν, ει μη ο εκ της φθορας ημας λυτρωσαμενος του Θεου Λογος, και
αναστησας εις αφθαρσιαν; ΑΛΛΟ. Εις το αυτο κατασκευη πιθανη, οτι το ρητον το
λεγον, Τα αορατα αυτου απο κτισεως κο σμου, τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται· η
τε αΐδιος αυτου δυναμις, και θειοτης, τον Υιον σημαινει. Ὁ δε λογος της κατασκευης
ουτος· Γεγραπται· Ουδεις γινωσκει τον Πατερα, ει μη ο Υιος, και ωι αν ο Υιος
αποκαλυψηι. Ει δε μονωι τωι Υιωι ο Πατηρ γινωσκεται, και δι' αυτου μονου τοις αλλοις
αποκαλυπτεται, ου δια κτισεως αρα, ουδε τοις ποιημασι νοουμενος ο Πατηρ
καθοραται. Ἀλλ' η μεν κτισις τον εαυτης δημιουργον τον Θεον Λογον· ο δε Λογος εν
εαυτωι δεικνυει τον Πατερα. Και γουν τωι Φιλιππωι λεγοντι, ∆ειξον ημιν τον Πατερα,
ουκ εκ της των ποιηματων καλλονης αναλογως αυτον θεωρειν επιταττει, αλλ'
εαυτον δεικνυει, λεγων· Ὁ εωρακως, εμε, εωρακε και τον Πατερα. Ἕτεραι μαρτυριαι,
οτι αΐδιος ο Υιος. Ὁ Ψαλμωιδος αυτον καλει, Ὁ υπαρχων προ των 75.40 αιωνων, ουχ
ο γενομενος· ο Ἡσαΐας, Θεος αιωνιος, Θεος ο κατασκευασας τα ακρα της γης. Ει δε ο
Λογος εστιν ο κατασκευασας τα ακρα της γης, κειται δε επ' αυτου το, αιωνιος, ην αει
δηλονοτι, και ουκ εγενετο. ΑΛΛΟ. Γραφει Παυλος περι του Λογου· Ὃς ων απαυγασμα
της δοξης, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου. Ψαλλει και ∆αβιδ· Και εστω η
λαμπροτης Κυριου του Θεου ημων εφ' ημων. Και παλιν· Ἐν τωι φωτι σου οψομεθα
φως. Ποτε ουν ην ο Πατηρ χωρις του ιδιου απαυγασματος; ποτε δε ουκ ην εν Θεωι η
λαμπροτης αυτου; Και παλιν· Ει φως εστιν εκ φωτος του Πατρος ο Υιος, ποτε ουκ ην
εν Πατρι το φως αυτου; Ὡς γαρ αχωριστον του πυρος το φωτιζειν, ουτω και του
Πατρος το εξ αυτου γεννωμενον φως. ΑΛΛΟ. Ψαλλει ∆αβιδ· Ἡ βασιλεια σου βασιλεια
παντων των αιωνων. Ει δε ο πας χρονος εν τοις αιωσι μετρειται, βασιλευει δε εν
αυτοις ο Λογος, ουκ ην αρα χρονος οτε ουκ ην ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ἀποδειξις δια
μαρτυριων, οτι αι θειαι Γραφαι, το ην, και το ο ων, και το υπαρχων, και το ημην, και
το ειμι, και το εστιν, επι του Λογου τιθεασι μονου, επι δε των γενητων ουκετι, αλλα
μαλλον το ποτε, και το πριν, και το προ του, και το γεγονε, και οσα τουτοις ομοια. Ὁ
Σωτηρ το αΐδιον της ιδιας υποστασεως σημαινων ελεγεν· Ἐγω ειμι η αληθεια· εγω
ειμι το φως· εγω ειμι ο ποιμην. Και παλιν προς τους μαθητας· Ὑμεις καλειτε με, ο
Κυριος και ο ∆ιδασκαλος, και καλως λεγετε· ειμι γαρ· και ο Ψαλμωδος περι αυτου·
Προ του ορη εδρασθηναι, και πλασθηναι την γην και την οικουμενην· και απο του
αιωνος και εως του αιωνος συ ει. Αυτος περι εαυτου· Ἐγω ειμι η οδος· και εγω ειμι η
θυρα. Ὁ Πατηρ δε περι αυτου· Συ ει ο Υιος μου ο αγαπητος· και παλιν, Κυριος ειπε
προς με· Υιος μου ει συ. Πανταχου το ει, και το ην, εν τουτοις φερεται· ουδαμου δε το
γεγονεν. Ἐπι δε των γενητων· Πνευμα θειον το ποιησαν με· ο Μωσης τα περι
γενεσεως κοσμου διηγουμενος· Και παν χλωρον αγρου προ του γενεσθαι επι της γης
και παντα χορτον αγρου προ του ανατειλαι· ου γαρ εβρεξεν ο Θεος επι την γην, και
ανθρωπος ουκ ην εργαζεσθαι την γην. Ὅτι το, οτε, χρονον αει σημαινει. Ἐν τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

∆ευτερονομιωι, Ὅτε διεμεριζεν ο Ὕψιστος εθνη. 75.41 Ὅτι το, προ του, επι των
γενητων. Ἐν τωι Σολομωνι η Σοφια περι εαυτης· Προ του την γην ποιησαι· προ του
τας αβυσσους ποιησαι· προ του προελθειν τας πηγας των υδατων· προ του ορη
εδρασθηναι, προ δε παντων βουνων γενναι με. Ὁ Σωτηρ· Ἀμην λεγω υμιν, πριν
Ἀβρααμ γενεσθαι, εγω ειμι. Προς Ἱερεμιαν ο Θεος· Προ του με πλασαι σε εν κοιλιαι,
επισταμαι σε· και προ του σε εξελθειν εκ μητρας, ηγιακα σε. Ἐν τωι ∆ανιηλ η
Σωσαννα· Ὁ Θεος ο μεγας και ο αιωνιος, ο των κρυπτων γνωστης· ο ειδως τα παντα
πριν γενεσεως αυτων. Ἔτι περι του αΐδιον ειναι τον Υιον, ως εξ αντιθεσεως
κατασκευη. Ἀντιθεσις ετεροδοξων. Ει μη ην ποτε, οτε ουκ ην, φησιν, αλλ' αΐδιος
εστιν ο Υιος, και συνυπαρχει τωι Πατρι, ουκετι Υιον, αλλ' αδελφον ειναι λεγετε
τουτον. Προς τουτο λυσις. Συναΐδιον ειναι λεγοντες, και Υιον ειναι φαμεν. Ει μεν
ουν ην απλως συναΐδιος και ουχ Υιος, χωραν ειχεν υμων η υπονοια· επει δε προς τωι
αιδιωι και Υιον ομολογουμεν, πως ο Υιος αδελφος εστι του γεννησαντος; ΑΛΛΟ. Ει η
πιστις ημων εις Πατερα και Υιον εστι, και ουτω βαπτιζομεθα, ποια αδελφοτης εν
τουτωι φαινεται; η πως ο Λογος αδελφος ειναι δυναται ου εστι Λογος; ΑΛΛΟ. Ουκ εκ
τινος αρχης προυπαρχουσης εγεννηθησαν ο Πατηρ και ο Υιος, ινα και αδελφοι
νομισθωσιν. Ἀλλ' ο Πατηρ αρχη του Υιου, και τικτει τον Υιον, και μενει Πατηρ, και
ουχ Υιος τινος λεγεται· και ο Υιος Υιος εστι, και οπερ εστι μενει· και ουκ αδελφος
τινος κατα φυσιν λεγεται. Ποιον ουν εξει τοπον αδελφοτης εν τουτοις; Ἔτι περι
αιδιοτητος. Ει τελειος ο Πατηρ, τελειον εσται και το εξ αυτου. Και ει προς τουτωι το
αΐδιον εχει, αΐδιον εσται και το εξ αιδιου Πατρος ουκ επισυμβεβηκος τηι του
Γεννησαντος ουσιαι, αλλ' αει συνυπαρχον αυτηι· και ουκ ατελες δια το εν χρονωι
γενεσθαι, κατα τινας· αλλα τελειον, δια το προ παντος ειναι χρονου. ΑΛΛΟ.
Ἐπαπορησις ετερα δια της εις ατοπον απαγωγης, ουτως. Ει ουκ εστιν Υιος ο του Θεου
Λογος, αλλ' εξ ουκ οντων ως ποιημα γεγονε, δεικνυτω προτερον ο βουλομενος. Ειθ'
ουτω φερετω λοιπον κατα ποιηματος, το Ἦν οτε ουκ ην. Ει δε Υιον αυτον αι θειαι
καλουσι Γραφαι, και ουτως ο Πατηρ ονομαζει, το Υιος ονομα την εκ Πατρος
γεννησιν σημαινει· ουκ αρα ποιημα και κτισμα εστιν· ου γαρ ταυτον τωι γεννω 75.44
μενωι το κτιζομενον. Ει δε τουτο αληθες, ουχ εξει τοπον το, Ουκ ην, εφ' Υιου, κατα
μονων κτισματων κυριως τιθεμενον. ΑΛΛΟ. Ει εγεννηθη ο Υιος παρα του Πατρος, το
δε εκ του Πατρος γεννηθεν ο Λογος εστιν αυτου, και η σοφια, και το απαυγασμα, οι
λεγοντες· Ἦν οτε ουκ ην ο Υιος, αντικρυς λεγουσιν, Ἦν οτε αλογος ην και ασοφος,
και χωρις του ιδιου απαυγασματος ο Πατηρ. Ει δε τουτο ατοπον, αργησει παντως επι
του Υιου το, Ουκ ην. Ἔσται ουν τω Πατρι συναΐδιος. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ουκ αληθης,
ανατρεπειν δοκουσα του Υιου το αΐδιον. Ει τομην, φησιν, η θεια φυσις ουκ
επιδεχεται, δια το μη ειναι παθους δεκτικην (οις γαρ το πασχειν κατα φυσιν υπαρχει,
τουτοις εστιν οικειον και το τεμνεσθαι), ου χρη λεγειν εκ της ουσιας του Πατρος
ειναι τον Υιον, ινα μη τι παθος και διαιρεσις περι την απλην φαινηται φυσιν. Ει γαρ
το εκ τινος προελθον, ετερον τι παντως τωι αριθμωι παρ' εκεινο, εξ ου και προηλθε,
μερισμος τις και διακοπη περι την θειαν οραται φυσιν, ει μη εξωθεν, αλλ' οντως εξ
αυτης δοιημεν προελθειν τον Υιον. Ει δε εξωθεν εστιν, επισυμβεβηκεν αρα, και ουκ
εστι τωι Πατρι συναΐδιος. Προς τουτο λυσις. Κακως και απαιδευτως τα σωματων ιδια
τηι ασωματωι τινες προσαπτουσιν ουσιαι. Ἐπι σωματων μεν γαρ αρμοσει λεγειν, παθος
γινεσθαι και τομην και διαιρεσιν· επι δε της ασωματου φυσεως ουδεν εστι των
τοιουτων. Ει δε ασωματος ο Θεος, τικτει μη μεριζομενος, γενναι μη τεμνομενος.
Ἐπειδη και το πυρ εξ εαυτου τικτει το φως, ουδεμιαν υπομενον διαιρεσιν, καν τηι
επινοιαι χωριζεσθαι δοκηι πως αυτου το εξ αυτου προελθον. Ει δε τις ταις σωματικαις
αναγκαις υποβαλλοι το ασωματον, αιτιασθω του οικειου νου την ασθενειαν, ου
δυναμενου νοειν τα τηι ασωματωι πρεποντα φυσει. Και παλιν· ει ασθενουσι τινες περι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

το νοησαι την εξ αιδιου Πατρος αΐδιον του Υιου γεννησιν, δια τε τουτο ταις
σωματικαις ακολουθιαις υποβαλλουσι το ασωματον, επειδη και τι εστιν, η ποδαπος ο
Πατηρ κατα την φυσιν ουχ ευρισκουσιν, αρνεισθωσαν και αυτον. Ει δε πιστει τα υπερ
ημας παραλαμβανεται, υπερ ημας δε και η του Υιου γεννησις· ουδεις γαρ αυτου την
γενεαν διηγησεται, καθα φησιν ο προφητης, πιστει δεχεσθω και τουτο, και αργειτω
το, Ουκ ην, εξ ανθρωπινων λογισμων ασθενως εισφερομενον. ΑΛΛΟ. Περι
αιδιοτητος. Συλλογισμος μετα τινος επαπορησεως πεπλε γμενος, και συναγων εις
ομολογιαν του δειν Ἐκ της ουσιας του Πατρος, ουκ εξωθεν επι γεγονοτα τον Υιον
υπολαμβανειν· ει δε τουτο, δηλον οτι και τωι Πατρι συναΐδιον. 75.45 Ει κατα την
υμετεραν υπονοιαν, ω θεομαχοι, εξ ουκ οντων εστιν ο Υιος, και ουκ ην πριν
γεννηθηι, κατα το μετεχειν του Θεου, δηλονοτι καθαπερ τα αλλα λογικα, και αυτος
εκληθη Θεος, και Υιος, και Σοφια. Τουτο γαρ υπαρχει τοις λογικοις κτισμασιν, οις ου
φυσει το της θεοτητος επαληθευεται καλλος, αλλ' η του διδοντος χαρις προξενει· ως
οταν λεγηι· Ἐγω ειπον· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες. Σχεσει γαρ τηι προς Θεον
υιοποιηθεντες παρ' αυτου θεοποιουμεθα. Ει τοινυν Θεου μετασχοντες κατα χαριν,
υιοι Θεου κεκλημεθα, τινος αν δοιημεν μετεχειν τον Λογον, ινα γενηται Υιος η Θεος;
Ἡμεις μεν γαρ, του αγιου Πνευματος· επι δε του Λογου τουτο νομιζειν, αμαθες.
Αυτος γαρ φησι περι του Πνευματος· Ὅτι εκ του εμου λαμβανει· Τινος ουν αρα
μετεχει; Λειπεται λεγειν, του Πατρος. Και τις εστιν ο της μετουσιας τροπος; η τι το εκ
του Πατρος εξιον και εν τωι λογωι γινομενον, ινα και μετεχηται. Φερε ειπειν, ως απο
πυρος θερμοτης εν σωματι, η εκ τινος ανθους ευωδια· μαλλον δε ωσπερ εις ημων το
Πνευμα, περι ου φησιν η Γραφη· Ὅτι εκ του Πατρος εκπορευεται. Τι ουν εστι το εκ
του Πατρος εξιον και εν τωι Λογωι γινομενον; Ἆρ' εκ της του Πατρος ουσιας, η εξωθεν
ποθεν και τουτο το ληφθεν; Ει μεν ουν εξωθεν εστιν, ουδε του Πατρος μετοχος εστιν
ο Υιος, αλλ' ετερου τινος μετεχων αγιαζεται, οπερ εστι και μονον εννοησαι
δυσσεβες. Ει δε εκ της ουσιας του Πατρος συγχωρειτε νοεισθαι το τωι Λογωι προς
μετοχην παρ' αυτου χορηγουμενον, η τομην τινα και μερισμον και παθος δυνασθαι
συμβαινειν περι την του Θεου φυσιν δεδωκατε, η λεγοντες απαθως και αμεριστως εν
τωι Θεωι τα τοιαυτα γινεσθαι, ματην ανατρεπετε την του Υιου γεννησιν, μερισμον και
παθος περι αυτην εισαγοντες. Ει δε αμεριστως τικτει Θεος, γενναι τε απαθως εξ
εαυτου, ουδεν κωλυει το γεννηθεν ομολογεισθαι τον ζωντα του Πατρος Λογον. Ὁ δε
εξ αιδιου Πατρος προελθων, εσται παντως και αΐδιος· ουτω γαρ αν και την πατρυαν
ευγενειαν εχων και διασωζων εν εαυτωι, αληθευει λεγων· Ὁ εωρακως εμε εωρακε
τον Πατερα. Ου γαρ εν τωι γενητωι το αΐδιον φαινεται ΑΛΛΟ. Ει ο μετεχων του Υιου
θειας γινεται κοινωνος φυσεως, κατα την του Πετρου φωνην, και ει ναοι Θεου
χρηματιζουσιν οις ο Λογος ενοικει, αναγκη λεγειν εκ της ουσιας του Θεου τον Υιον.
Και ει ουδεν επιγενητον εν Θεωι (τελειος γαρ και απροσδεης), ουκ επιγεγονεν ο Υιος;
αλλ' ην τωι Πατρι συναΐδιος. Ἔτι, περι αιδιοτητος του Υιου. Πατερα λεγομεν τον
Θεον, Υιον δε τον Λογον και Θεον, ουχ ινα τον μεν προυπαρχοντα, τον δε μετ' αυτον
γεγονοτα νοωμεν, κατα την εν ανθρωποις 75.48 ταξιν· ανω γαρ παντος χρονου Θεος,
αλλ' ινα τον μεν ως Γεννησαντα, οπερ εστι πατρος ιδιον· τον δε ως γνησιον Υιον
αῤρητον εκ της ουσιας του Πατρος εσχηκοτα την γεννησιν προσκυνωμεν. Πατηρ ουν
οτι γεγεννηκεν· Υιος δε, οτι εγενηθη· και προς μονον των ονοματων η χρεια και το
δια της προς ημων ομοιωσεως σημαινομενον. Ει τοινυν επι Θεου το Πατηρ ονομα
μονου του γενναιν εστι σημαντικον, ουδεις αναγκασει λογος προυπαρχειν του ιδιου
γεννηματος τον αχρονως γεννωντα Θεον. Και ει χρονος ην ουδεις μεταξυ του
γεννησαντος και γενηθεντος, ουκ επιγεγονεν, αλλ' ην αει τωι Πατρι συναΐδιος ο
Υιος. ΑΛΛΟ. Ει ποιητης εστι κατα φυσιν ο Θεος, και ουκ επιγεγονεν αυτωι το
δυνασθαι παραγειν εκ του μη οντος εις το ειναι τα οντα· παντα δε δι' Υιου ποιει και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

κατεργαζεται, πως ουκ ασεβες το λεγειν· Ἦν οτε ουκ ην; ισον γαρ εστιν ειπειν· Ἦν
οτε ουκ ην ο Θεος, υστερον επιγενομενου του παντων δημιουργου Λογου· Χωρις γαρ
αυτου εγενετο ουδε εν, κατα την Ἰωαννου φωνην. Ει δε αει και κατα φυσιν ποιητης
ο Θεος και Πατηρ, ην αρα συν αυτωι δι' ου ποιητης εφαινετο, τουτεστιν ο Λογος
αυτου. Ὥσπερ γαρ αχωριστον ανθρωπου παν το φυσει προσον αυτωι· ουτω και Θεου
παν το εν αυτωι και εξ αυτου. Ἐν Πατρι δε και εκ Πατρος ο Λογος· αχωριστος αρα και
συναΐδιος. ΑΛΛΟ, δια της εις ατοπον απαγωγης. Ει ουκ εστιν ο Υιος τωι Πατρι
συναΐδιος, αλλ' Ἦν οτε ουκ ην, καθ' υμας, αναγκη συνομολογειν ατελη ποτε
υπαρχειν την αγιαν Τριαδα. Ἦν γαρ μονας, ως εικος, προ Υιου. Γεγονε δε υστερον
Τριας, επιγενομενου του λειποντος. Ἐπειδη δε παν οπερ αν συμβηι, και αποσυμβηναι
δυναται, δεος μη και τις ημας αναγκασηι λογος ομολογειν δυνασθαι την αγιαν
Τριαδα προς εναδα παλινδρομειν. Ει δε τουτο φρονειν η λεγειν απασης εστι
δυσσεβειας επεκεινα, ην αει μετα Πατρος της αγιας Τριαδος το πληρωμα. ΑΛΛΟ,
τουτωι ομοιον. Ει ουκ εστιν ο Υιος ιδιον γεννημα της ουσιας του Πατρος, αλλ' εξ ουκ
οντων εγενετο, ανομοιος εσται προς εαυτην η αγια Τριας εξ ουκ οντων εχουσα την
συστασιν. Και λοιπον το κτισμα τωι Κτιστηι συναριθμειται, και το ποιημα τωι ποιητηι
συνδοξαζεται. Ει δε τουτο ασεβες, μια γαρ θεοτης της αγιας Τριαδος, μια δοξολογια,
κυριοτης η αυτη, ουκ ευλογως εις διαφορους ουσιας σχιζεται. Πως δε ουκ ατοπον
του Πατρος οντος αιδιου, τον συγκαθημενον αυτωι και συμβασιλευοντα Λογον
τολμησαι λεγειν ουκ ειναι μεν ποτε· επιγεγονεναι δε υστερον, και προσφατον ημιν
εισφερεσθαι Θεον; 75.49 ΑΛΛΟ. Πηγη σοφιας και ζωης καλειται και εστιν ο Θεος. ∆ια
μεν γαρ Ἱερεμιου φησιν· Ἐμε εγκατελιπονπηγην υδατος ζωντος. Και παλιν· Θρονος
δοξης υψωμενος, αγιασμα ημων, υπομονη Ἰσραηλ, Κυριος. Παντες οι καταλιποντες
σε καταισχυνθητωσαν, αφεστηκοτες επι της γης. Γραφητωσαν οτι εγκατελιπον
πηγην ζωης τον Κυριον. ∆ια δε του Βαρουχ· Ἐγκατελιπετε την πηγην της σοφιας.
Ουτω τοινυν οντος τε και καλουμενου του Θεου, ακολουθον εστι τηι πηγηι της σοφιας
συνυπαρχειν τα εξ αυτης· επει ουκ αν ειη πηγη μηδεν αναβλυζουσα. Ουκουν εν τωι
λεγειν· Ἦν οτε ουκ ην Υιος, ο λεγων· Ἐγω ειμι η ζωη, και εγω η σοφια, κατεσκηνωσα
βουλην, συνομολογειν εστι σαφως ξηραν ποτε και αγονον ειναι την πηγην. Ει δε
τουτο ασεβες, αει γαρ καρπογονος η θεια φυσις, και ουδεν εν αυτηι το καινον, ην αρα
τωι Γεννησαντι συναΐδιος ο εξ αυτου γνησιος Λογος, ωσπερ απο τινος πηγης της
πατρυας αναβλυζων ουσιας. ΑΛΛΟ. Εις το αυτο πιθανον. Ἐπαγγελλεται ποιησειν ο
Θεος τους δουλευοντας αυτωι, ως πηγην ην μη εξελιπεν υδωρ. Ουτω τε δια του
προφητου φησιν Ἡσαΐου· Και εμπλησθησηι καθαπερ επιθυμει η ψυχη σου, και τα
οστα σου πιανθησεται· και εσται ως κηπος μεθυων, και ως πηγη ης μη εξελιπεν
υδωρ. Ταυτα του Θεου ποιησειν επ' ανθρωπων υπισχνουμενου, πως ου πασης αν ειεν
ασεβειας υπευθυνοι, οι την θειαν εκεινην και ακηρατον πηγην ξηραν ποτε
γεγενησθαι λεγοντες· ινα και ανθρωπων δευτερος φαινηται Θεος; Ει δε τουτο
ατοπον, ην αρα εν τηι πηγηι το υδωρ της ζωης και η εξ αυτης σοφια, τουτεστιν ο Υιος.
ΑΛΛΟ, δια της εις ατοπον απαγωγης. Γεγραπται· Εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα,
και ημεις εις αυτον· και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα, και ημεις δι'
αυτου, αλλ' ει τις τον δι' ου τα παντα γεγονεν, ενα των παντων ειναι λεγοι, το
κωλυον ουδεν, και τον εξ ου τα παντα τοις αυτοις υποβαλλειν συλλογισμοις. Ει δε
τουτο ασεβες, ουδε ο Υιος εν εσται των παντων, δι' ου τα παντα γεγονεν, αΐδιος ουν.
Ὁ γαρ ολως το ειναι κτισμα και ποιημα διαπεφευγως, ουκ εν τοις πασιν ων, αλλ'
υπερ παντα και επι παντων Θεος νοηθησεται. ΑΛΛΑ απλα και απολυτα. Ει φως εστιν
ο Θεος και Πατηρ, ην αει εν αυτωι το απαυγασμα αυτου. Ει χαρακτηρ εστιν ο Υιος της
του Πατρος υποστασεως, κατα την του Παυλου φωνην, λεγετωσαν οι επ' αυτου το,
Ουκ ην, τολμωντες φερειν, ποτε χαρακτηρος χωρις ην η υποστασις του Πατρος;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

Ὁμου γαρ τηι υποστασει και ο ταυτης χαρακτηρ συνεισαγεται. Ει αληθεια και σοφια
εστιν ο 75.52 Υιος, ποτε ουκ ην εν τωι Πατρι; Ἀει γαρ αληθεια και σοφια εν Θεωι και
Πατρι. ΑΛΛΟ. Ει εν Υιωι θεωρειται ο Πατηρ, και εικων εστιν απαραλλακτος της του
Γεννησαντος ουσιας, κατα το λεγομενον παρ' αυτου· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε και
τον Πατερα, προσειναι παντως αυτωι αναγκαιον κατα φυσιν οσα και τωι Πατρι. Ἔσται
γαρ ουτως ακριβης ο χαρακτηρ. Ἀΐδιος δε ο Πατηρ, αθανατος, βασιλευς, κτιστης,
παντοκρατωρ, Θεος, ποιητης· ταυτα και ο Υιος. Ἢ πως εν τωι γενητωι το αΐδιον
φαινεται; η εν τωι ποτε μη οντι το τελειον, η εν τωι ποιηματι ο ποιητης; Αι γαρ
εικονες αει προς τα αρχετυπα την εμφερειαν εχουσιν. Ἐρωτησις αιρετικων ως προς
ανοητους γυναικας αυτη. Ει ειχες, φασιν, υιον πριν τεκηις; Ὥσπερ δε ουκ ειχες, ουτω
και ο Θεος. Ουκουν ην ποτε οτε ουκ ην ο Υιος. Τι ουν προς τουτο; Ει επ' αναιρεσει
της αιδιοτητος του Υιου τα της ανθρωποτητος ιδια τηι θειαι φυσει περιτιθεντες ουκ
αισχυνονται, ερωτατωσαν και των αρχιτεκτονων τινας, ει δυνανται χωρις υλης
οικοδομειν. Ει δε ανανευοιεν, ομολογουντες το αληθες, ως ου δυνανται, λεγετωσαν
υλης δεδεησθαι και Θεον εις την των ολων κατασκευην ως ανθρωπον· ινα μηκετι
νοηται Ποιητης εκ του μη οντος εις το ειναι τα οντα παραγων, αλλ' εκ τινος
υποκειμενης αρχης τε και υλης, ως ανθρωπος, μετασκευαστης μαλλον η ποιητης
ευρισκομενος. Ει δε τουτο ατοπον ειναι φασι, κακεινο φευγετωσαν· η λεγετωσαν την
αιτιαν, δι' ην επι μεν του γενναιν ουδεν ανθρωπου πλεον εχειν βουλονται τον Θεον,
επι δε του κτιζειν ουκετι τα ανθρωπου προσαπτουσιν αυτωι. Ει δε ποιητης εστιν, ως
πρεπει Θεωι εσται και γεννητωρ κατα τον ισον τροπον. Ἐρωτησις Ἀρειανων ατοπιας
μεστη, προς ην αντεπερωτησις ατοπωτερα, οτι χρη μη απαι δευτως ερωταιν
εκδιδασκουσα. Ὁ ων, φασιν, Θεος οντα τον Υιον εποιησεν, η μη οντα; Προς τουτο
λυσις ητοι ανθυποφορα. Ὁ ων Θεος, ων γεγονεν, η και πριν γενηται εστιν ων. Και,
εαυτον εποιησεν, η εξ ουδενος εστι; Και μηδενος οντος προτερον, εξαιφνης αυτος
εφανη; Ἐν τουτοις πασα αποκρισις το δυσφημον εχει· χρη τοινυν τοις ουτως
ερωτωσι μη αποκρινεσθαι προς την προταθεισαν πευσιν, αλλα μαλλον ευσεβως
λεγωμεν ως εστιν αΐδιος ο Πατηρ. Ὄντος ουν αιδιου του Πατρος, ων εστιν αΐδιος και
ο Υιος. Ὡς γαρ ουκ αν ποτε φως οφθειη του ιδιου απαυγασματος ερημον, ουτως ουκ
αν ειη Πατηρ μη οντος Υιου, δι' ου και Πατηρ φαινεται. Ἦν δε αει Πατηρ ο Θεος, ην
αρα παντως ου και εστι Πατηρ. 75.53 ΑΛΛΟ. Ει, καθαπερ λεγειν τολμωσιν Ἀρειανοι,
οργανον εαυτωι ο Πατηρ τον Υιον κατεσκευασε, χρησιμευσαι δυναμενον εις την των
οντων δημιουργιαν, δια τε ταυτην την αιτιαν εκ του μη οντος αυτον εις το ειναι
παρηγαγε, λεγετωσαν ημιν ει ο ων του μη οντος εχρηιζε; Τι ουν αρα εσται μειζον; το
εν χρειαι τινος καθεστηκος, η το την χρειαν αναπληρωσαι δυναμενον; Ἀλλα
προδηλον οτι το ενδεες εν εκαστωι δι' αμφοτερων πληρουται, και εκατερον ατελες
εστι καθ' εαυτο. Ει δε εν χρειαι γεγονεν ο αΐδιος Πατηρ του μικρον υστερον
επιγεγονοτος Υιου, κατ' εκεινους, πληρωμα της αιδιοτητος του Πατρος η γενητη του
Υιου γεγονε φυσις· και λοιπον εμιχθη τα αμικτα. Ει δε τουτο λεγειν η φρονειν
ασεβες, ουκ επιγεγονεν αρα τωι Πατρι ο Υιος, δι' ου τα παντα εποιησεν, ουδε ως
οργανον κατεσκευασθη προς τουτο· αλλ' ην αυτωι συναΐδιος, δυναμις αυτου και
σοφια υπαρχων. Προς τους ερωτωντας· Ει ειχες υιον πριν τεκηις; και λεγοντας· Ουτω
και ο Θεος ουκ ειχεν Υιον πριν γεννησηι. Οι γυναικας ερωτωντες· Ει ειχες υιον πριν
τεκηις; απο τε της καθ' ημων συνηθειας τα θειοτερα δοκιμαζοντες, ερωτατωσαν
ομοιως πατερας η μητερας· Ἂν τεκηις υιον, ομοιος αρα σοι κατα φυσιν γενησεται; η
της αυτης σοι και αυτος ουσιας μεθεξει; η ετεροουσιος εσται και απεξενωμενος;
Μανθανοντες δε το αληθες, ουτω φρονειτωσαν και περι Θεου. Και μη τον χρονον
μεν εις την εαυτων δυσσεβειαν ως χρησιμον αρπαζετωσαν· το δε εκ της κατα φυσιν
διαδοχης γνησιον παρορατωσαν. Και παλιν οταν μαθωσι παρα των ερωτωμενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

γονεων, οτι δη τα εξ αυτων εσομενα τεκνα παντως εσται τοις τοκευσι παραπλησια,
και κατ' ουδεν αυτων διαλλαττοντα, κατα γε τον της ουσιας λογον, διακεισθωσαν
ουτω και περι του Θεου Λογου. Και λοιπον ομολογουντες εκ της ουσιας αυτον
γεγεννησθαι του Πατρος, περι μονου του χρονου ζητειτωσαν, και λεγετωσαν ημιν τι
το κωλυον αει Πατερα ειναι τον Θεον, ει μη τις αυτον ταις της ανθρωποτητος
αναγκαις και τοις της φυσεως ημων οροις υποκεισθαι λεγοι· οπερ εστιν
ασεβεστατον. Περι του χρονου τοινυν σκεπτομενοι, μη τα ανθρωπων ιδια
πολυπραγμονειτωσαν· πολυ γαρ ταυτα της θειας απυκισται φυσεως. Ἀλλ'
ερωτατωσαν, ει βουλονται, τον ηλιον, ει το εξ αυτου γεννωμενον φως ην αει συν
αυτωι. Μανθανετωσαν και παρα του πυρος, ει προσην αυτωι το θερμαινειν αει. Ει δε
επι τουτων συνδρομα τε και αει συνοντα τα εξ αυτων φαινεται, ποσωι μαλλον επι
του αιδιου Θεου; Ει τοινυν κατα φυσιν εκ του Πατρος εστιν ο Υιος, και το αναγκαζον
ουδεν εν χρονωι τικτειν τον Θεον, ην αρα τωι Πατρι συναΐδιος ο εξ αυτου προελθων
Λογος, δι' ου τοις μη ουσι γεγονεν η εις το ειναι παροδος. ΑΛΛΟ. Ειδεναι χρη τους
νοειν εθελοντας καλως, οτι ουτε μεριστως η ρευστως εγεννησε Θεος, ινα τι και
παθος περι αυτον γενεσθαι νομισωμεν· το μεν γαρ τεμνε 75.56 σθαι και ρειν της
σωματικης αν ειη φυσεως ιδιον· επι δε της ασωματου και θειας ουσιας, ου παθος, ου
μερισμος των τοιουτων ουδεν συμβησεται. Ουκ εσται τοινυν ωσπερ τι μερος του
Πατρος ο Υιος, αλλ' εξ αυτου, και εν αυτωι. ∆ια μεν του καλεισθαι Υιος το εξ αυτου,
δια δε του καλεισθαι σοφια και Λογος, το εν αυτωι γνωριζων. Ουκουν εσται τωι
τεκοντι συναΐδιος. Ου γαρ αν τις ειποι των ευ φρονειν ειωθοτων αλογον τε και
ασοφον γεγενησθαι ποτε τον Πατερα. ΑΛΛΟ. Ει ο ανθρωπινος νους αμεριστως εξ
εαυτου τον προφορικον απογενναι λογον, και παθος ουδεν περι αυτον εκ τουτου
γινεται, αλλ' εστιν ιδειν εν μεν τωι νωι τον λογον, εν δε τωι λογωι τον νουν, και
εκατερον αυτων εκατερωι ζωγραφουμενον, και ουκ αν τις ειποι σωφρονων αλογον
ποτε γεγενησθαι τον νουν· ουκετι γαρ εσται νους λογον ουκ εχων, λογον δε φαμεν
ου παντως τον δια γλωττης αποκτυπουμενον, αλλα και τον εν τωι νωι νοηματικως
κινουμενον· ουτως ουκ αν τις ειποι μη ειναι παντως εν Θεωι τον ιδιον αυτου Λογον,
ολην εξ ολου του Πατρος εχοντα την εικονα, και εν Πατρι θεωρουμενον δια το της
ουσιας απαραλλακτον. ΑΛΛΟ. Ει βουλοιμεθα δοξαζειν ορθως, αναγκη λεγειν ως ουκ
επιγεγονε τωι Θεωι το ειναι Πατερα, αλλ' ην αει τουτο· η γαρ αν και τρεπτης ων
φαινοιτο φυσεως υστερον γεγονως, οπερ ουκ ην, κατα την των αιρετικων μανιαν. Ει
γαρ καλον τι φαινεται το ειναι αυτον Πατερα, τουτο δε ην ουκ αει, ην αρα χρονος
οτε το καλον ουκ ην εν Θεωι. Ει δε τουτο δυσφημον, ην αρα αει Πατηρ, Υιου δηλονοτι
συνυπαρχοντος· ου γαρ αν ειη Πατηρ ουκ οντος Υιου. Ει δε τις ανθυποφερει λεγων·
Ἄρ' ουν επειδη κατα φυσιν εστι και ποιητης ο Θεος, ην αει τα ποιηματα· και τουτο
λεγειν ημας αναγκαιον, ινα μη υστερον επιγεγονος τωι Θεωι φαινηται το ειναι
ποιητην, και δοξειε τις τροπη περι την θειαν γινεσθαι φυσιν· τουτο γαρ ελεγομεν επι
του Υιου. Ἢ και καθ' ετερον τροπον· επειδη καλον το κτιζειν και ποιειν, ην αει τα
ποιηματα, ινα μη φαινηται ποτε μη ον εν Θεωι το καλον. Προς ταυτα χρη τουτον
υπαντησαι τον τροπον· Υιος και ποιημα, πολυ της προς αλληλα κοινωνιας
απυκισται, και ουδεν εν αυτοις το ισον· ο μεν γαρ εκ της ουσιας προελθων, Πατερα
ευθυς εδειξε τον γεννησαντα. Ἔστω δε ως επ' ανθρωπων ο λογος· το δε εξωθεν της
ουσιας εστιν, τοτε παντως ποιητην αποφαινον τον εργαζομενον, οτε και γινεται· ην
γαρ εν αυτωι του ποιειν η τεχνη, ην και προειναι παντως αναγκη των δι' αυτης·
προτερον γαρ τις εσται τεχνιτης, ειθ' ουτω δημιουργος. Τοσαυτης τοινυν μεταξυ
κειμενης διαφορας, και του μεν Υιου αμα τηι του Πατρος προσηγοριαι
συνεπινοουμενου, και συνεισβαινοντος· αμα τε γαρ Πατηρ, ευθυς και ο Υιος, αμα τε
Υιος, ευθυς και Πατηρ, και ουκ αν νοηθειη χωρις του ετερου το ετερον. Του δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

ποιηματος και μετα την υπαρξιν του ποιητου δυναμενου φαινεσθαι (ου γαρ εκ της
φυσεως 75.57 εστι του ποιουντος, αλλα τεχνης ευρημα· η δε τεχνη φυσις ουκ εστιν,
αλλ' εν των τηι φυσει προσοντων), πως τινες επι Θεου ως ταυτον εισφερουσι ποιημα
και γεννημα, Πατερα δυνασθαι καλειν λεγοντες αυτον, και ουκ οντος Υιου; Ἐπειδη
και δημιουργος υπηρχε προ των δημιουργηματων. Ὅμοιον γαρ εστιν ως ει τις και
τον ναυπηγικην εχοντα τεχνην, Πατερα καλοιη και μη οντος Υιου· επει και
ναυπηγος εστιν οσον εις την τεχνην, και την του δυνασθαι ποιειν επιτηδειοτητα
εχει, και ει μη πω το σκαφος κατεσκευασεν. Ἀλλ' ο τοιουτος ναυπηγος μεν εσται, και
προ του σκαφους δια την τεχνην. Πατηρ δε ουκετι μη πω γεγονοτος του δι' ον εσται
πατηρ. Και τα μεν ποιηματα και μη γεγονοτα ουκ αναιρει το δυνασθαι τινα ειναι
ποιητην· ο δε υιος ουπω γενομενος, αναιρησει παντως το ειναι πατερα τινα. Ὥστε
ουκ αν ισον ειη ποιημα και Υιος· και ποιητης μεν εστιν, οσον εις την οικειαν φυσιν,
και προ των ποιηματων ο Θεος, Πατηρ δε ουδαμως ουκ οντος Υιου.

ΛΟΓΟΣ Εʹ.
Ὅτι ου προυπαρχει του Υιου ο Πατηρ, καν αγενητος ηι, αλλ' ην αυτωι
συναΐδιος γεννητος ο Υιος. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ει εστιν αναρχως και
αγενητως αει ο Πατηρ, ωσπερ ουν και εστιν, εγεννηθη δε ο Υιος, πως ουκ αναγκη
πασα το γεννηθεν αρχηι περιγραφεσθαι; Προς τουτο λυσις. Ουδεις αναγκασει λογος
ανυπαρκτον ειναι παντως προ της γενησεως το γενηθεν, η και αρχηι περιγραφεσθαι,
καν ο γεννων αγενητος ην. Ου γαρ περι τινος των καθ' ημας ο λογος ημιν, ω ουτος,
ινα δη και εν χρονωι το γεννωμενον φαινοιτο και καθαπερ εκ μη οντος εις το ειναι
βαδιζον, αρχηι περιγραφοιτο· αλλα περι της θειας τε και απερινοητου φυσεως,
αῤρητως παντα ποιουσης και θεοπρεπως. Ουκουν υπερβησεται την καθ' ημας γνωσιν
και ο της θειας γεννησεως τροπος, και ου τοις ανθρωπινοις θεσμοις υποκειται· αλλ'
οσον της εν ημιν σμικροπρεπειας η θεια φυσις απυκισται, τοσουτον εν τοις καθ'
εαυτην υπερεχει τα ημετερα. Παυεσθωσαν τοινυν αναγκηι και αρχηι περιγραφοντες
τον αναγκης κρειττονα, και αρχην μεν την εν χρονωι παραιτουμενον· λεγοντα δε
προς Μωσεα τον σοφωτατον· Ἐγω ειμι ο ων. Τωι δε αει οντι (τουτο γαρ σημαινει το
ων), ποιαν τις δοιη την του ειναι κατα χρονον αρχην; Ἄλλως τε ου παντως οπερ αν
τοις του γεννησαντος ιδιωμασιν εναντιον ειναι δοκηι, τουτο τωι γεννηθεντι φαινεται
προσον. Ὡς γουν εστιν ο Θεος· το δε αντιπιπτον τουτωι και αντικειμενον ου Θεος.
Ἀλλ' εστι Θεος και ο Υιος, καιτοι του Πατρος οντος Θεου, βασιλεως τε οντος ομοιως
του Πατρος, βασιλευς εστι και ο Υιος. 75.60 Ὁ δε αυτος σωζεται λογος επι τε του
αφθαρτου και αορατου, και ασωματου, και οσα τοιαυτα προσεστι τηι θειαι φυσει. Ει
τοινυν ου παντως τα αντικειμενα τοις προσειναι λεγομενοις τωι Πατρι, προσεστι τωι
Υιωι, ουδεν αδικησει του Υιου την ουσιαν η γεννησις, καν αγεννητος ο Πατηρ
τυγχανηι. Ἔσται δη αυτωι συναΐδιος ου παντως εχων τα εναντια των φυσικων
ιδιωματων αυτου, καθα δεδεικται. Ἀποδειξις εφεξης, Ὅτι τα αντικειμενα πως προς
αλληλα κατα την ονομασιαν, κοινα πολ λακις εχει τινα των φυσικων. Ου παντως
οσα κατα την προχειρον φωνην ητοι το εν λεξει σημαινομενον εναντιως εχει προς
αλληλα, ταυτα και κατ' ουδενα τροπον των οσα ταις ουσιαις προσεστιν αλληλοις
επικοινωνουντα φαινεται. Και γουν το ζωον αντικειται τωι μη ζωωι· αλλ' αυξην
επιδεχεται το τε ζωον και το μη ζωον, οιον ο ιππος και το φυτον. Ει δε τουτοις καιτοι
την διαφοραν ομοιαν ουκ εχουσι κοινωνια τις περι τι πραγμα γεγονε, τις αναγκασει
λογος Θεωι και Πατρι μηδενα κοινοτητος ειναι τοπον προς Υιον και Θεον, επειδη ο
μεν εστιν αγενητως, ο δε γεννητως, και τοις ονομασιν αντιδιαστελλεσθαι πως δοκει;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

Ουδε γαρ το ειναι τοιωσδε τον Υιον, ει και ο Πατηρ μη ουτως εχει, το της ουσιας
αυτου γνησιον αναιρει. Σημαινει δε μονον η γεννησις το πως εστιν, ουδεν εις
αιδιοτητα βλαπτουσα τον αει οντα εν τωι Πατρι. ΑΛΛΟ. Ἐκ του αντικειμενου
δεικνυον οτι αναρχος εν χρονωι ο Υιος. Ει παν οπερ αν εκ θνητου και φθαρτου
γεννηθειη, τουτο παντως εσται τωι φυσαντι προσεοικος, γενητον δηλαδη και
φθαρτον, αναγκη πασα και το εναντιον, οπερ αν εξ αγενητου και αφθαρτου
γεγεννηται, τουτο παντως αφθαρτον ειναι και αγενητον. Ἕξει τοιγαρουν ουτω
φυσεως ο Υιος οπως αν εχοι και ο γεννησας αυτον. Ου γεγονεν δε ο Πατηρ· ου
γεγονεν αρα ουδε ο Υιος, ο δε μη γεγονως, ποιαν εχει του ειναι την αρχην; Ἦν ουν
αρα τωι Πατρι συναΐδιος, ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Οι απο τινος αρχης αρχεσθαι του
γενναιν οιομενοι τον Θεον, λιαν ασεβουσιν εις τας εαυτων ψυχας, ουδεν αυτωι
διδοντες πλεον ημων. Ἄνθρωπος μεν γαρ επειδη του ειναι ηρξατο αναγκαιως και
του τικτειν αρχεται, και το εξ εαυτου γενητον εχει· ο δε Θεος, αγενητος ων, ουκ εν
χρονωι γενναι, ουδε γενητον εχει τον εξ εαυτου· αλλ' ωσπερ αυτος αναρχος εστι και
αγενητος, ουτω και ο εκ της ουσιας αυτου προελθων Λογος, αναρχος, αχρονος εσται
και αγενητος ωσπερ ο αποκυησας αυτον. Ἐρωτησις ως εκ των Ευνομιου. Λεγετωσαν
ημιν, φασιν, οι τωι Πατρι τον Υιον συναΐδιον ειναι φασκοντες, επαυσατο του γενναιν
ο Πατηρ; Ἐπαυσατο δε. Ἀρχην ουν εχει του ειναι ο Υιος, την εν τωι γενναιν
καταπαυσιν του Πατρος. Προς τουτο λυσις. Ει παντος ανωτερω χρονου και αρχης η
διαστη 75.61 ματος η ουσια του Θεου, ανωτερα τουτων εσται και η γεννησις, και ου
παντως αποστερησει την θειαν φυσιν του δυνασθαι γενναιν, το μη εν χρονωι τουτο
ποιειν. Ἕτερος γαρ παρα τον ανθρωπινον ο τροπος της θειας γεννησεως. Ὁμου γαρ
τωι ειναι τον Θεον και το γενναιν αυτωι συνεπινοειται, και ην εν αυτωι γεννητως ο
Υιος, ου προτρεχουσαν εχων την γεννησιν της υπαρξεως, αλλ' αμα και ων αει
γεννητως. ΑΛΛΟ. Ὁ τολμησας ειπειν· Κατεπαυσεν αρα του γενναιν ο Πατηρ, αφυκτωι
δυσφημιας εγκληματι περιπεσειται δικαιως. Τρεις γαρ αλλοιωσεις εισφερει περι την
θειαν φυσιν. Ἀναγκη γαρ πασα τηι διαστηματικηι γεννησει τρεις δουναι χρονους. Ἕνα
μεν, τον προ της γεννησεως· δευτερον δε, τον εν αυτωι τωι γενναιν· τριτον δε, τον
μετα την γεννησιν. Ει δε εν τουτοις γεγονε Θεος αρχομενος του γενναιν, και
γεννησας, και καταπαυσας, πως ουκ ηλλοιωθη· πως δε αυτος εσται των αιωνων
ποιητης; η πως αληθευσει λεγων ο Παυλος περι Χριστου, οτι ∆ι' αυτου γεγονε τα
παντα, καιρου μεσολαβουντος και ανωτερω κειμενου της γεννησεως αυτου, κατα
την των χριστομαχων μανιαν; ΑΛΛΟ. Ἐν χρονωι μεν ου τικτει Θεος, ο χρονων
ανωτερω κειμενην εχων την φυσιν· ουδε αναγκαις υποκεισεται τισιν, ο παντα
υπεραναβεβηκως. Ου παντως δε το τικτειν πεφυκος, εκ του μη τικτειν εις τουτο
προεισιν, ουδε επειδη τικτειν οιδε, παντως και καταπαυει. Και γουν γενναι μεν εξ
εαυτου το πυρ την τε κατα φυσιν αυτωι προσουσαν θερμοτητα και τον φωτισμον·
ουτε δε εκ του μη ειναι θερμον εις τουτο προηλθεν, ουτε πεπαυσεται γεννων το κατα
φυσιν αυτωι προσον· αλλ' αμα γεγονε πυρ, και ην αυτωι τα αυτου. Ει τοινυν και επι
των πεποιημενων παρα Θεου τοιουτος φαινεται γεννησεως τροπος, πως ουκ ασεβες
μη τα μειζω παραχωρειν αυτωι, καν μη φθανηι προς καταληψιν της μεγαλης αυτου
φυσεως ο ανθρωπινος νους; ΑΛΛΟ. Το γενητον προς το αγενητον, και το ποιηθεν
προς το μη πεποιημενον πολλην εχει την διαστασιν· εναντια γαρ αλληλοις τα
τοιαυτα φαινεται. Ει τοινυν παν οπερ αν εκ γενητου γενηται, ακολουθει παντως τηι
οικειαι φυσει, και εστι γενητον δια το εκ τοιουτου την υπαρξιν εχειν, αναγκαιως
εσται και το εναντιον, και παν οπερ αν εξ αγενητου γεννηθηι, τουτο εστιν αγενητον.
Ἐγενηθη δε ο Υιος εξ αγενητου Πατρος· αγενητος αρα και αυτος και τωι τεκοντι
συναΐδιος, σωζων εν εαυτωι της πατρυας φυσεως το αξιωμα. Ἀντιθεσις ως εκ των
αιρετικων. Κατα τουτο φαμεν και αυτοι συναΐδιον ειναι τωι Πατρι τον Υιον, ου καθο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

ην αει συν αυτωι, αλλ' οτι το θελειν αει τον Υιον ειχεν ο Πατηρ εν εαυτωι. 75.64 Προς
τουτο λυσις. Ἀλλ' εστι τουτο φλυαρια πολλη, και ανοιας ασυγκριτου σαφης
αποδειξις. Τινι γαρ ουκ εστι δηλον οτι δη και περι εκαστου των πεποιημενων ην εν
τωι Θεωι το θελειν; Θελησας γαρ τα παντα πεποιηκεν ο δημιουργος· και ουκ αθελητα
εστιν αυτωι τα παρ' αυτου πεποιημενα. Τις ουν η διαφορα Υιου και ποιηματος,
κτισεως και γενηματος, ει το θελειν εν Θεωι κειται περι αμφοιν; Ουκ αν τις ευλογως
των τουτο φρονουντων καταβοησειεν, οτι τα τοσουτον αλληλων διεστηκοτα κατα
τον της φυσεως λογον εν ισωι μετρωι τιμαιν επιχειρουσιν, εν μονηι προγνωσει του
Θεου κεισθαι διδοντες αμφοτερα, και πλεον ουδεν εχειν των γενητων
παραχωρουντες τωι εκ της του Πατρος ουσιας προελθοντι Λογωι; ΑΛΛΟ. Ει μη συνην ο
Υιος αει τωι Πατρι εξ αυτου τε ων κατα φυσιν και συναΐδιος, συμβεβηκε δε αυτω το
ειναι, συνεβη δηλονοτι και τωι τεκοντι το γενεσθαι Πατερα. Και μεταβολη τις περι
αυτον και αλλοιωσις γενομενη φαινεται. Ὃ γαρ ουκ ην προτερον, καθ' υμας, τουτο
γεγονεν υστερον. Τροπης δε απασης και αλλοιωσεως ανεπιδεκτος η θεια φυσις. Ουκ
αρα συνεβη τωι Θεωι το γενεσθαι Πατερα· αλλ' ην αυτωι συναΐδιος ο εξ αυτου
προελθων Λογος, καθαπερ η θερμοτης εν πυρι, γεννητως εξ αυτου προιουσα και αει
συνυπαρχουσα, και εκ φωτος ο περι τα εξω φωτισμος. ΑΛΛΟ, ως εξ αντιθεσεως των
αιρετικων. Ει τελειος, φησιν, εστιν ο Πατηρ εν τηι οικειαι μεγαλειοτητι και ουδεν
ελλειπει προς τουτο τηι αυτου φυσει, περιττως ως πληρωμα της θεοτητος αυτου ο
Υιος επεισφερεται. Προς τουτο λυσις. Τελειος μεν ο Πατηρ εν τηι εαυτου
μεγαλειοτητι· και ουκ αν τις τουτο των ευ φρονουντων αρνησεται τελειος δε, ουχ
οτι μονον εστι Θεος, αλλ' οτι και Πατηρ. Ει γαρ αφελοις του Θεου το ειναι Πατερα,
αναιρησεις της θειας φυσεως το καρπογονον, ινα μηκετι το τελειον εχοι, λειποντος
αυτηι του γενναιν. Γνωρισμα τοινυν της τελειοτητος, η καρπογονια, και σφαγις τωι
Πατρι του ειναι τελειον, ο εξ αυτου προελθων αχρονως Υιος. ΑΛΛΟ. Ει μη κατα
φυσιν προσεστι τηι του Πατρος ουσιαι το καρπογονον, τελειος δε εστι και διχα του
δυνασθαι γενναιν, περιττον αρα και επεισακτον εγγεγονεν αυτωι τουτο· μαλλον δε
εδεηθη τουτου. Και πως εστι τελειος ο δεηθεις τινος; πως δε ουκ ατοπον το
επεισαγεσθαι τι τηι θειαι φυσει, ως ουκ εχουσηι το τελειον εξ εαυτης; Φυσικον ουν τωι
Πατρι το καρπογονον, και δια τουτο τελειος, οτι και τετοκεν ουδενος των αγαθων
λειπομενος. 75.65 ΑΛΛΟ, διηγηματικωτερον. Ει τελειος εστιν ο Πατηρ εν τηι αυτου
μεγαλειοτητι καν μηδενα καρπον εχηι καθ' υμας, εξωθεν αρα και ουκ εκ της ουσιας
αυτου γεγονεν ο Υιος, ωσπερ και τα ποιηματα· περιττη δε ισως και ουδε ολως
αναγκαια η εις το ειναι παροδος αυτου, καθαπερ η ανθρωπων τυχον και η των
αλλων ποιηματων. Και γαρ και πριν ημων γενεσθαι, ην τουτο Θεος οπερ νυν εστι,
και γενομενων ημων, εν ταυτοτητι μενει. Ουδεν γαρ αυτωι προστιθεμεν εκ του μη
οντος εις το ειναι καλουμενοι· ουτε μην αφαιρησομεθα τι την θειαν φυσιν αυτου,
ουπω το ειναι λαχοντες. Ὥσπερ ουν ημεις, επειδη πεποιημεθα, χαριν εχομεν τωι
∆ημιουργωι, ομολογειτω και ο Υιος· και εστω παλιν ημιν καν τουτωι παραπλησιος,
εξωθεν και αυτος γεγονως, καθαπερ ημεις. Ἀλλ' εστι τουτο βυθος δυσφημιας.
Φευγειν ουν αναγκαιον αυτο, και τωι γεννηματι σωζειν το εκ της του γεγεννηκοτος
ουσιας υπαρχειν· ουτω γαρ αν ειη και γεννημα. Ἀγενητος δε η ουσια του Πατρος·
αγενητον αρα και το εξ αυτης προελθον, τουτεστιν ο Υιος. ΑΛΛΟ, ως εξ αντιθεσεως
των αιρετικων. Ου παντως, φησι, δια το ειναι καρπογονον, τελειος εστιν ο Θεος.
Ἀλλα Θεος ων, και δια τουτο τελειος, γεγονε και Πατηρ. Προς τουτο λυσις. Ειπατε
τοιγαρουν ημιν οι προς τοσαυτην ασεβειαν εκβαινειν ου παραιτουμενοι, ει
επισυνεβη τωι Θεωι το γενεσθαι Πατερα, τι ην αρα πριν γενηται Πατηρ; Το γαρ ολως
ον, εστι τι παντως· η γαρ λεγοντες ουκ ειναι ποτε Πατερα τον Θεον, μαχομενοι
πασαις ευρεθησεσθε ταις Γραφαις· ου γαρ ισασι τον Θεον ουκ οντα Πατερα· η και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

αυτοι συγχωρουντες ενυπαρχειν αει τωι Θεωι την του Πατρος επωνυμιαν, αναγκαιως
αυτωι το εξ αυτου συνεισοισετε. Ου γαρ αν λεγοιτο Πατηρ ουκ οντος Υιου. ΑΛΛΟ. Ει
μεγα τι χαριζεσθαι νομιζουσιν οι χριστομαχοι τωι Θεωι, Πατερα μεν εξ αρχης ουχ
ομολογουντες αυτον, Θεον δε ειναι διδοντες, ακουετωσαν οτι λιαν υβριζουσι,
πραγματος αξιολογωτερου την θειαν αποστερουντες φυσιν. Θεος μεν γαρ ως προς τα
δουλα και τα γενητην εχοντα την ουσιαν εχει την σχεσιν· Πατηρ δε ως προς Υιον.
Λεγοντες τοινυν οτι Θεος μεν ην εξαρχης, ουπω δε και Πατηρ, την προς τα δουλα
σχεσιν προσαπτουσι τωι Θεωι, του μειζονος αποστερουντες αυτον· κρειττον γαρ το
Πατερα γεννηματος ειναι, και τοσουτον, οσωι ποιηματος Υιος διαφερει. Ἐφ' ημων
μεν γαρ λεγεται· Ἡμεις λαος νομης αυτου, και προβατα χειρος αυτου. Περι δε Υιου·
Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· και παλιν
προς αυτον· Καθου εκ δεξιων μου. Ὅση τις ουν εστιν η διαφορα ποιηματος και Υιου,
και δια τουτων εισομεθα. 75.68 ΑΛΛΟ. Ὥσπερ το Πατηρ ως προς Υιον λαμβανεται,
ουτω και Θεος ως προς τα δουλα και τα μη τοιαυτην εχοντα την φυσιν οποιαν αυτος.
Ἀναγκη τοιγαρουν ομου και Θεον και Πατερα νοεισθαι τον του Λογου γεννητορα· η
ειπερ εν χρονωι γεγονε Πατηρ, υστερον τον Υιον απογεννησας, εν χρονωι γεγονε και
Θεος, οτε δια του Λογου προς το ειναι παρηχθη τα παντα ων εστι και Θεος. Και ει
φαινεται παντα γεγονοτα μετα τον Υιον (δι' αυτου γαρ γεγονε), προ του ειναι Θεος,
εξει το ειναι Πατηρ ο γεννησας αυτον. ∆εδεικται γαρ οτι μετα τον Υιον η κτισις, ης
εστι Θεος, και προς ην νοειται εικοτως το της θεοτητος ονομα. ΑΛΛΟ. Ἀποδεικτικως.
Ὅτι πρεπωδεστερον το Πατερα μαλλον καλειν τον Θεον, η τουτο αυτο μονον Θεον.
Ει μη το Πατηρ ονομα κυριωτερον πως εστι και αξιολογωτερον επι Θεου η αυτο δη
τουτο το Θεος, οτου δη χαριν επι το βαπτιζειν αποστελλων. τους εαυτου μαθητας ο
Σωτηρ, ουκ εκελευσε βαπτιζειν τα εθνη εις ονομα Θεου, και Υιου, και αγιου
Πνευματος, αλλα το αληθεστερον σημαινων της θειας φυσεως αξιωμα· Εις Πατερα,
φησι, και εις Υιον, και εις το Πνευμα το αγιον; Ὁ δε γε Φιλιππος την θειαν, ιν' ουτως
ειπω, περιεργαζομενος φυσιν, εφασκε προς αυτον· ∆ειξον ημιν τον Πατερα. Ὁραις
οπως ου Θεον ονομαζει παλιν, αλλα Πατερα καλει; Και αυτος δε προς τουτο φησιν ο
Σωτηρ· Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με Φιλιππε; Ὁ εωρακως
εμε εωρακε τον Πατερα. Παλιν ουκ ειπεν, Ἑωρακε τον Θεον, αλλα τον Πατερα, το
μειζον απονεμων αυτωι, και ου το ελαττον. Ὅτε μεν γαρ καλειται Πατηρ, εκ του
μειζονος και αξιολογωτερου σημαινεται, τουτεστιν εκ του Υιου· οτε δε Θεος, εκ των
ποιηματων· οπερ εστιν ελαττον· και τοσουτον οσον εστι το μεταξυ δουλου και
δεσποτου, ποιητου και ποιηματος. ΑΛΛΟ. Μετα σαφους αποδειξεως, οτι πρωτον εστι
Πατηρ, ειτα Θεος, ει και αμα αμφοτερα. Ὅτε την καθ' ημων αποπληρωσας
οικονομιαν ο Σωτηρ ηπειγετο μετα τον σταυρον εις ουρανους, λεγει προς τους
εαυτου μαθητας· Ἀναβαινω προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου
και Θεον υμων. Ὁραις εν τουτωι σαφη την των ονοματων διαστολην; Ὁραις οτι ο
Πατηρ μεν ως προς Υιον νοειται, Θεος δε, ως προς τα δουλα και πεποιημενα; Ουκουν
ει δευτερα της γεννησεως του Υιου τα ποιηματα, πρωτον εχει το ειναι Πατηρ,
επακολουθουν δε αμα και το ειναι Θεος. ∆ειχθησεται δε ακριβεστερον εντευθεν η
του νοηματος δυναμις. Το γαρ προσον αυτωι κατα φυσιν αξιωμα χαριζομενος ημιν
δια πολλην φιλανθρωπιαν, προστεθεικεν οτι, και Πατερα υμων· κεκλημεθα γαρ εις
υιο 75.69 θεσιαν δι' αυτου, και γεγονεν ημων κατα χαριν Πατηρ ο αυτου κατα φυσιν.
Ἀναλαμβανων δε εις εαυτον τα ημων, και ως την του δουλου φορεσας μορφην τα
των δουλων οικειουμενος, λεγει· Και Θεον μου, και Θεον υμων. Ουκουν αυτου μεν
φυσει Πατηρ, ημων δε Θεος. Και επειδη, καθαπερ ηδη προειπον, δι' Υιου πεποιημεθα,
πρωτον εσται Πατηρ, ειθ' ουτως Θεος, ει και αμα και συνημμενως. ΑΛΛΟ, ως εξ
αντιθεσεως των Ευνομιου. Συναΐδιον, φησι, και αυτοι τωι Πατρι τον Υιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ομολογουμεν ειναι, καθο την του δυνασθαι τεκειν αυτον εξουσιαν ειχεν εν εαυτωι
και πριν αυτον τεκηι. Προς τουτο λυσις. Ει το δυνασθαι γενναιν τον Πατερα συναΐδιον
αυτωι τον Υιον ειναι ποιει, και ουχ οτι συνην αυτωι γεννητως, τι κωλυσει λεγειν
οτιπερ, επειδη το δυνασθαι κτιζειν ην εν Θεωι, εσται παντως αυτωι και τα ποιηματα
συναΐδια; Ει γαρ το δυνασθαι μονον το εν τοις πραγμασιν αποτελεσμα φορει, ην αρα
και πριν γενηται τα ποιηματα. Ἦν γαρ εν τωι Ποιητηι το δυνασθαι ποιειν αυτα. Ει δε
τουτο ατοπον, και ου το δυνασθαι κτιζειν τον Θεον τουτο εστι και γενεσθαι τα
ποιηματα· ουκ αρα το δυνασθαι τεκειν τον Πατερα, το ειναι εστι του Υιου, αλλ' οτι
γεννητως και εξ αυτου κατα φυσιν εστιν αμα και συναΐδιος· ως εκ πυρος θερμοτης, η
και εξ ανθους ευωδια. ΑΛΛΟ. Το δυνασθαι γενναιν ουπω την επ' αυτωι ενεργειαν εχει.
Ὅτε γαρ τις τικτει, τοτε και ενεργει. Ουκουν ου το δυνασθαι γενναιν τον Πατερα το
ειναι εστι του Υιου, αλλ' εκ του ειναι Πατερα τον Θεον, το εξ αυτου συνεπινοειται,
διο και Πατηρ εστιν. Ει δε αμα Πατηρ και Θεος, αμα και Υιος, συντρεχων τηι του
Πατρος αιδιοτητι και συνεκτεινομενος, ινα σωζηται τωι γεννησαντι το ειναι Πατερα.
ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ευνομιου. Ει καθ' υμας, φησι, τους ορθα φρονειν
λεγοντας συναΐδιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, ουδε ποτε αρα γεγονεν ενεργος ο Πατηρ
περι το τικτειν αυτον, αει δε αργος, πως ουν εγεννηθη; Ει δε γεγονεν ενεργος και
ετεκεν, αρχην εξει παντως του ειναι το γεννηθεν. Προς τουτο λυσις. Ει μεν περι
τινος των πεποιημενων ο λογος ην, ω ουτοι, καλως εργατην ημιν εισφερετε τον
Θεον, και ουχι μαλλον γεννητορα. Ἐπειδη δε ουκ εργασιαν τινα γεγενησθαι παρα
του Πατρος ομολογουμεν εις τον Υιον (γεγενησθαι γαρ αυτον εκ της ουσιας, ουκ
εξωθεν πεποιησθαι φαμεν), πως ου διαῤρηδην βλασφημειτε, λεγοντες ενεργον
γεγενησθαι ποτε τον Πατερα περι την γεννησιν του Υιου, τουτον ουκ εχουσης τον
νομον της γεννησεως ουδε εφ' ημων; Τα μεν γαρ εξωθεν, εργαζομεθα· τικτομεν δε
τα εξ εαυτων. Ουκουν 75.72 επειδηπερ ουκ εργον εστιν ο Υιος, γεννημα δε μαλλον
αιδιου Πατρος, εξει δηλαδη του τεκοντος την ευγενειαν, αΐδιος ων ως εκεινος.
ΑΛΛΟ. Ἵνα μη σφοδρα φιλονεικοι τινες ειναι δοκωμεν, συνθησομεθα τοις
χριστομαχοις ενεργητικην ειναι λεγουσι την γεννησιν του Υιου, δια το μη εκ παθους
τετοκεναι τον Πατερα. Ἀλλ' ωσπερ εστιν ενεργητικη, ουτω δη φυσικη τε και
ουσιωδης, και της υποστασεως αχωριστος. Ἀναγκη τοιγαρουν, καν τεκηι τον Υιον
ενεργητικως ο Πατηρ, ειναι παντως αυτον συναΐδιον· προειρηται γαρ οτι της ιδιας
υποστασεως αχωριστον εχει το τικτειν. Ουσης δε αει της υποστασεως αυτου, ειναι
δει παντως και το εξ αυτης προελθον φυσεως υπαρχον καρπος. Πως ουν ουκ εσται
συναΐδιος ο Υιος; ΑΛΛΟ. Ὁρωμεν εν τοις πεποιημενοις παρα Θεου, οτιπερ οσα του
γενναιν την δυναμιν εχει μεμερισμενως (ουτος γαρ σωματων νομος), και οταν εις
μετρον ηλικιας ελθηι φανερον, τοτε και ενεργον ισχει το τικτειν, οιον ανθρωπος,
ζωον αλογον, και φυτον. Ταυτα γαρ μικρα οντα, τικτειν ου δυναται· τελειουμενα δε,
και τουτο ποιει. Τι ουν εκωλυε τελειαν ουσαν την ουσιαν του Πατρος τικτειν το εξ
αυτης αχρονως ως συναΐδιον αυτηι; Ου γαρ δηπου φησειεν αν τις ως εν χρονωι το
τελειον εσχεν η του Πατρος ουσια, αει ωσαυτως εχουσα, και ουτε προσθηκης τινος
δεομενη, ουτε μειωσιν υποστηναι δυναμενη. Ἔδει τοιγαρουν αποθαυμαζειν αυτους,
ει μη συναΐδιον ην τωι Θεωι το εξ αυτου, ουκ εκ των εναντιων επερωταιν το, Ποτε
γεγεννηκε τον Υιον; Τωι γαρ αει τελειωι Πατρι το γενναιν αχρονως πρεπωδεστατον.
ΑΛΛΟ. Τοις διερωτωσι φιλονεικωτερον, ποτερον ποτε γεγεννηκε τον Υιον ο Πατηρ,
ακολουθον αντιθειναι και λεγειν· Ποτε το πυρ του καιειν ηρξατο; Ἀλλ' ουχ
ευρησουσι δειξαι τουτου την αρχην· αμα τε γαρ εγενετο πυρ, και ην καυστικον. Ει
τοινυν τοις παρα Θεου πεποιημενοις ομου και το ειναι και τοιωσδε ειναι υπαρχει, τι
κωλυσει μειζονα των οικειων εργων ομολογειν ειναι τον Πατερα, ομου και το ειναι,
και τον Υιον εχοντα γεννητως εξ εαυτου;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ΛΟΓΟΣ ςʹ.
Ὅτι ο Πατηρ αμεριστως και αρευστως εγεννησεν εξ εαυτου τον Υιον.
Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Και πως, φησιν, ουκ αναγκαιον ομολογειν
ηλαττωσθαι του Πατρος την ουσιαν, ειπερ εξ αυτης προηλθεν ο Υιος μερος ωσπερ τι
τυγχανων αυτης; Ει δε βουλεσθε το ατρεπτον τηρειν τωι Πατρι και το ανω κεισθαι
της ελαττωσεως, ου παραιτησεσθε φρονειν ως ουκ αν ειη μερος ο Υιος της ουσιας
αυτου, ουδε 75.73 εξ αυτου, αλλ' εξωθεν, και κατα δυναμιν την εν βουλησει μονηι
την συνυπαρξιν εχει. Προς τουτο λυσις. Μικρον, ω βελτιστε, σαυτον ανω σωματων
εχε και των περι τα σωματα παθων· περι Θεου γαρ ο λογος. Ει γαρ οιει καθαπερ
ανθρωπον τικτοντα τον Θεον ελαττουσθαι πως ταις αποῤροιαις, και διχα τινος
ζημιας μη δυνασθαι τουτο ποιειν, μεριζομενον ωσπερ εις τον εξ αυτου προελθοντα
Λογον, τι κωλυσαι την αυτην επαγαγειν βλασφημιαν, και επι τοις αλλοις απασι τοις
προσουσιν αυτωι; Ει γαρ ως ανθρωπος τικτει ρευστως, δημιουργησει και ως
ανθρωπος μετα πονου. Ει δε τουτο ατοπον (ου γαρ ως ανθρωπος ο Θεος δημιουργει),
ουδε ως ανθρωπος αρα γεννησει, αλλα την ανθρωπου φυσιν καν τουτωι παλιν
αναβησεται, γεννων αμεριστως. ΑΛΛΟ. Ει καθαπερ ανθρωπος τικτει Θεος, εργαζεται
και ως ανθρωπος. Και επειδηπερ ημεις υλης παρακειμενης τινος δια κινησεως
χειρων αποτελουμεν τι των οσα ποιειν βουλομεθα, ουτω και Θεος. Ει δε διχα χειρων
και υλης εκ του μη οντος εις το ειναι τα παντα λογωι παραγει, την ανθρωπου φυσιν
νικων, νικησει παντως αυτην και περι τον του γενναιν τροπον. ΑΛΛΟ. Τα συνεχοντα
τινα, οιονει κυκλωι περιτετασθαι παντως αναγκαιον των οσα συνεχει. Το δε εις
κυκλον εκτεινεσθαι σωματων ιδιον. Πως ουν τα παντα συνεχει ο Θεος ασωματος ων,
και δια τουτο μηδε εν τοπωι νοεισθαι δυναμενος; Ἀλλα συνεχει την εν τουτοις
ακολουθιαν, ως Θεος, αναβαινων. Ουκ αρα τοις σωματικων υποκεισεται νομοις·
ουκουν ουδε ως σωμα γεννησει. ΑΛΛΟ. Το εν πασιν ον και δια παντων διηκον,
συμπλεκεσθαι τοις πασιν αναγκαιον. Ουτω γαρ αν ειη και εν πασιν. Ἀλλ' ου
συμπεπλεχθαι μεν την ουσιαν του Θεου τηι ποικιλιαι των εν κοσμωι σωματων
ομολογησομεν· μενει γαρ εφ' εαυτης καθαρα τε και της προς ετερον κοινωνιας,
ασυμπλοκος φυσικως· διηκει δε ο μεν δια παντων παραδοξως και αῤρητως. Ουκ αρα
ταις σωματων ακολουθιαις υποκεισεται. ∆ιοπερ ουδε κατα την των σωματων φυσιν
γεννησει. ΑΛΛΟ. Ει απλους και ασυνθετος εστι και νοειται Θεος, πως διαφορους και
ποικιλας εχει τας ενεργειας, πολλα ποιηματων ειδη κατα καιρους εργαζομενος; Ει δε
ουδεν εις το απλους ειναι βλαβησεται διαφορως εν εκαστωι των οντων ενεργων, επει
μη κατα σωμα εστιν, ανω σωματων και εν τωι γενναιν κεισεται. Ἀντιθεσις ως εκ των
Ευνομιου. Ει βουλεσθε, φησι, τον Υιον εκ της του Πατρος ουσιας προεληλυθοτα
λεγειν, αναγκη προτερον ομολο 75.76 γειν προυποκεισθαι τουτον εν αυτωι. Ουτω γαρ
δη και εξ αυτου προελθων φαινοιτο. Και ει τον Υιον εγεννησεν ο Πατηρ, και ετερον
επ' αυτωι ουδενα τεξεται (μονογενης γαρ), αφηιρησθαι και αυτον αναγκη λεγειν της
γεννητικης δυναμεως, ηλαττωσθαι δε και εκ μερους, γεννηθεντος απαξ του Υιου και
μηκετι οντος εν αυτωι καθαπερ και προτερον. Προς τουτο λυσις. Παλιν τα σωματων
ιδια τηι του Θεου φυσει περιτιθεις ουκ ερυθριαις; Ου γαρ καθαπερ σωμα εν σωματι τον
Υιον εν Πατρι κεισθαι δικαιον εννοειν. Ουδε ωσπερ τα εξ ημων γεννωμενα τηι των
γεννωντων οσφυι περιεχεσθαι πιστευειν ευπρεπες, ουτω και επι του θειου
γεννηματος φρονητεον. Ει γαρ τις εις τουτο προβαινει τολμης ως εις την των
σωματων αθλιοτητα την αῤρητον του Θεου καταφερειν ουσιαν, τι κωλυσει λεγειν
μηδε ολως γεγεννηκεναι τον Πατερα; Ἐπει το τικτειν μητρι μαλλον η ανδρι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

πρεπωδεστερον; Ἐπειδη δε ουτε σωμα Θεος, ουτε μην την εν τοις σωμασιν εχει
διαφοραν (αρσεν γαρ και θηλυ μονον εν τοις των σωματων ζητειται σχημασιν),
απλους δε και ασωματος, και αυτο δη τουτο νους ο παντων καθαρωτατος, δια
ταυτην οιμαι την αιτιαν χρηναι δειν τους οσοι την επ' αυτου γεννησιν εξεταζειν
βουλονται, τας εκ νου καρποφοριας ζητειν, και ταυταις μαλλον εξομοιουν
επειγεσθαι του Λογου την γεννησιν, και μη λεγειν σωματων αγονωτερον ειναι Θεον,
επει μη ως σωμα γενναι. Γενναιν μεν γαρ και τον ανθρωπινον νουν παντως αν
ομολογησαιμεν διαλογισμους αγαθους. Ἀπο γαρ της καρδιας ο αγαθος ανθρωπος,
καθα φησιν ο Σωτηρ, προφερει τα αγαθα. Ει τοινυν ασεβες ειπειν τον ανθρωπινον
νουν καρπον ουκ εχειν, και του Κυριου φασκοντος και αυτου δε βοωντος του
πραγματος, πως ουκ ατοπον τον υπερ παντα νουν ακαρπον ειναι λεγειν, και της
πρεπουσης αυτωι καρποφοριας αποστερειν; η ει λεγονται γενναιν, υποκεισθαι ταις
των σωματων αναγκαις υπολαμβανειν, και ουτως αυτον ως σωμα γενναιν, ουδε του
εν ημιν υπαρχοντος νου κατα τον των σωματων γεννωντος νομον; Ὁ δε ανω
παντων αναβεβηκως και παντα υπερκειμενος Θεος, πως ου γεννησει και υπερ νουν,
ουκ αποβολην η αποῤροιαν προυποκειμενου τινος υπομενων, αλλ' εκλαμψας
αμεριστως εξ εαυτου τον Υιον, κατα τον αῤρητον τε και αφραστον της θειας
γεννησεως τροπον; ΑΛΛΟ. Παν οπερ αν καθ' ομοιωσιν γενοιτο τινος, απολειπεται
παντως της προς το πρωτοτυπον ισοτητος, και της εκεινου δοξης εστι δευτερον.
Ἄγεται τοινυν δια δυναμεως Θεου προς καρπογονιαν η γενητη φυσις, προς εκεινην
μορφουμενη δια χαριτος την οντως και αληθως καρπογονον. Ἄρ' ουν
απολειφθησεται παντως και της εκεινηι προσουσης αληθειας περι τον του γενναιν
τροπον· και γεννησει μεν, ουχ ως εκεινο δε, προς ο και μεμορφωται. Ει δε τουτο
αληθες, γεννη 75.77 σει μεν ο Θεος, ουχ ως η κτισις δε κατα χαριν και ταυτην
λαβουσα την προς αυτον ομοιωσιν, αλλ' υπερ παντα τα γενητα. ΑΛΛΟ. Ἐρωτησις ως
εκ του Ευνομιου. Ὁ Πατηρ εγεννησεν εξ εαυτου τον Υιον, καθαπερ υμεις φατε οι επι
πολληι λιαν ορθοτητι δογματων αποσεμνυνομενοι· αλλ' ορατε και τουτο. Τελειος ην
ο Πατηρ προ της γεννησεως του Υιου, αλλ' ει γεννησας εις δυαδα μεμερισται, πως ετι
το τελειον εξει; ει μη αρα γεγονε περι την ουσιαν αυτου πληθυσμος, οιονει το
κενωθεν αναπληρων. Ἀναγκη γαρ πασα το εξ εναδος εις δυαδα τεμνομενον, ελαττον
εαυτου φαινεσθαι, ει μη τις αυξη παρεισδραμουσα προσθειη το εκλελοιπος. Ει δε
τοιουτον ουδεν περι την θειαν ουσιαν συμβαινειν δυναται, ουκ εγεννησεν αρα εξ
εαυτου τον Υιον ο Πατηρ, ινα μη φαινηται μεριζομενος· υπεστησε δε αυτον ομοιον
εαυτωι κατα παντα. Προς τουτο λυσις. Ἔστι μεν και εξ ετερων ιδειν οτι πολλην οι
χριστομαχοι νοσουσι φρενων ερημιαν, ουδεν δε ηττον και δια τουτων. Πλανωνται
γαρ οντως, μη ειδοτες τας Γραφας μηδε την δυναμιν του Θεου. Πως γαρ ομοιον εσται
κατα παντα τωι ακτιστωι και αει οντι Θεωι και Πατρι, το εξ ουκ οντων εις υποστασιν
ενεχθεν; Ει γαρ ολως υπεστη, ουκ ην δηλονοτι ποτε. Πως δε ουκ αισχυνονται
μερισμους και αποτομας περι την θειαν γεννησιν εισφεροντες, και τοις της γενητης
φυσεως νομοις υποτιθεντες την αῤρητον ουσιαν; Ου γαρ δη που τοις οικειοις
ποιημασιν ισος εσται Θεος, ουδε ουτω γεννησει καθαπερ εκεινα· αλλ' ωσπερ εν
απασιν υπερεχει αυτων, ουτως υπερεξει καν τουτωι. Και ει πασης ανω γενητης
ουσιας εστιν ο Θεος και Πατηρ, ανω παλιν αυτης εσται και κατα τον εν τωι γενναιν
τροπον, αῤρητως τουτο ποιων και θεοπρεπως. ΑΛΛΟ. Μερισμους και ελαττωσεις
υπομενειν, αυξην τε και πληθυσμον, και τας εν τωι τικτειν αποῤροιας σωματων,
ιδιον και των οσα της γενητης ουσιας εστιν. Ει τοινυν ουτω τικτει Θεος, ωσπερ και
τα σωματα, και κρατησει νομος επ' αυτου τοιουτος οποιος εν τοις πεποιημενοις,
ουτω και δημιουργησει καθαπερ και τα σωματα, οργανοις δηλαδη και χερσι
κεχρημενος. Ει δε της σωματικης και γενητης φυσεως ουτω δυναμενης δημιουργειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

και ουχ ετερως, λογωι τα παντα Θεος εργαζεται, και εν τηι αυτου βουλησει τα οντα
την συστασιν εχει, πως ου γελοιον εν τοις αξιολογωτεροις και μειζοσι μη ανω
κεισθαι παθους τον Θεον, μηδε εξαλλεσθαι τα τοις σωμασιν ειωθοτα συμβαινειν περι
το γενναιν, αλλ' ως εξ αναγκης ουτως ειναι περι το γενναιν, καθαπερ και τα σωματα.
Ὥσπερ ουν δημιουργει μεν ουχ ως ανθρωπος, ουδε ως σωμα, ουτω και γενναι ταις
των σωματων συνηθειαις ουχ υποκειμενος. 75.80 ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ὁ Πατηρ
εξελαμψεν εξ εαυτου τον Υιον αμεριστως τε και αδιαστατως, ωσπερ ουν και ο ηλιος
το εξ αυτου πεμπομενον απαυγασμα. Ἀλλ' εκεινο μεν ουκ ιδιοσυστατον ουδε την
ουσιαν εντελες αυτο καθ' αυτο· εχει γαρ εν τωι ηλιωι το ειναι· το δε θειον γεννημα
μονον εχον εκ του παραδειγματος το εκ Πατρος προελθειν αμεριστως και
αδιαστατως, ιδιαν εχει την υπαρξιν ου κεχωρισμενην του Πατρος, αλλ' εν Πατρι και
μετα Πατρος νοουμενην και υπαρχουσαν. Το δε λεγειν οτι τομη και αποκοπη περι
την γεννησιν αυτου γεγονε, μανιας αμετρου σημειον εστιν. Ἐπειδη γαρ ουκ εν τοπωι
περιειληπται το θειον, ουδε εν τοπωι τοιουτωι το εξ αυτου. Το δε μη ον εν τοπωι, η και
μη ειναι δυναμενον, πως επιδεχεται μερισμον; Ποι γαρ χωρησει το τεμνομενον; η εκ
τινος εις τι μετοιχησεται; ταυτα γαρ σωματων μεν ιδια, της δε ασωματου φυσεως
παντελως αλλοτρια. Μη τοινυν δυσσεβως αναπλαττωσαν τινες περι την θειαν
γεννησιν τας τε καλουμενας αποῤροιας, και μερισμους, και οσα προς ταυτα την
συγγενειαν εχει. Ἄνω γαρ παθους και μερισμου και τομης, η των παντων
υπερκειμενη φυσις, και ουκ επιδεξεται τα σωματων ιδια. Ἀλλ' ωσπερ δημιουργει
παραδοξως, ου κατα τον της κρατουσης παρ' ημιν συνηθειας νομον, ουτω και
γεννησει το εξ αυτης ξενως η καθ' ημων. Ὑποδειγματα μερικως σημαινοντα το, πως
αμεριστως εκ Πατρος προηλθεν ο Υιος. Ὁ λογος ουτος ο προφορικος ωι κεχρημεθα,
εις νουν και εκ νου γενναται, και δοκει μεν ετερος ειναι παρα τον εν καρδιαι
στρεφομενον, καθο εξω στοματος γιγνεται πεμπομενος ωσπερ εκ βαθους εις φως.
Ἔστι δε παλιν εν αυτωι, και ομοιος αυτωι κατα παντα. Ἔστι γαρ ιδειν εν αυτωι λογωι
τον εν καρδιαι κληθεντα λογισμον, και παλιν εν τωι νωι τον λογον ετι σιωπωμενον.
Ουτω και ο Υιος του Θεου, αμεριστως εκ Πατρος προελθων, χαρακτηρ εστι και
ομοιωμα της ιδιοτητος αυτου, Λογος ων ενυποστατος και ζων εκ ζωντος Πατρος.
ΑΛΛΟ. Ουτως εγεννησεν εξ εαυτου τον Υιον ο Πατηρ αμεριστως, ως αν ει σοφος
αποτεκοι νοημα σοφον, μηχανικην τυχον, η γεωμετριαν, η ετερον τι των τοιουτων.
∆οκει μεν γαρ πως σοφιας ειναι καρπος τα τοιαυτα, και ουτως εχει την φυσιν· αλλ'
ου μεμερισται της σοφιας η εξ αυτης επινοηθεισα τεχνη· αλλ' εστιν εξ αυτης και εν
αυτηι την τεκουσαν εξεικονιζουσα, και αμεριστως ετερον τι παρ' αυτην ειναι
δοκουσα. Ουτως η Υιου γεννησις, αμεριστως ουσα εκ Πατρος, εν ιδιαι υποστασει
σωζεται, την του παραδειγματος υπεραιρουσα δυναμιν. ΑΛΛΟ. Οι την εν τοις θειοις
δογμασι ζητουντες ακριβειαν, ου ταις ανθρωπιναις ενατενιζουσιν ακολουθιαις. Ουδε
επειδη γεγεννηκε τον Υιον ο Πατηρ, ηλαττωσθαι 75.81 φησουσιν αυτον, ως εις
δυαδα μεμερισμενον (ουτος γαρ τοις χριστομαχοις ο λογος), ουτε μην αποῤροιαν
τινα γιγνεσθαι περι την ουσιαν αυτου νομιουσι. Ταυτα γαρ εφ' ημων μεν ακολουθον
εννοειν· επι δε Θεου λιαν ασεβες. Φευκτεον τοιγαρουν την εν τουτοις ατοπιαν, και
νοητεον ουτω γεγεννησθαι τον Υιον εκ του Πατρος, ως σοφιαν εκ νου, η και του
γεννησαντος εξω πως γενεσθαι δοκουσα κατα την εκφανσιν αυτης, παλιν εστιν εν
αυτωι, ου μεμερισμενως προελθουσα. Ουτε μην αποῤροιαν τινα γενεσθαι
παρασκευασασα περι τον νουν τον απογεννησαντα αυτην, αλλ' εν ολοκληρωι
καταστασει τηρησασα, και ολον εν εαυτηι ζωγραφουσα, και ορωμενη παλιν εν αυτωι.
ΑΛΛΟ. Τοιουτον εσται το γεννητικον του Θεου, οποιον αν τις υπολαβοι και το
δημιουργικον. Ὅνπερ γαρ τροπον πολλα και διαφορα δημιουργων, ουκ εις εκαστα
των γινομενων μεριζεται κατα την ουσιαν, καιτοι διαφορως ενεργων εφ' εκαστωι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

αλλα δια μιας και αῤρητου δυναμεως τα παντα δημιουργει, ουτω και γενναι, ου
μεριζομενος, ως εκεινοι φασι. Και παλιν· Ὥσπερ το Πνευμα το αγιον ου μερισμον
υπομενει περι την ουσιαν, διαφορους εκπεμπον τους εν τοις χαρισμασι τροπους και
προς το εκαστου μετρον τοις αξιοις χορηγουν, αλλ' εστιν εν και το αυτο ποικιλως
και απαθως εν πασιν ενεργουν, ουτω και την γεννητικην ουσιαν του Θεου ουκ αν τις
των ευ φρονουντων αδικεισθαι φησειεν η μερισμον, η αποῤροιαν τινα παθειν, ενα
και μονον εξ εαυτης εκλαμψασαν Υιον. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ει
γεγεννηκε, φησιν, εξ εαυτου τον Υιον ο Πατηρ, και εστιν ετερος παρ' αυτον εν ιδιαι
τε ων υποστασει, και Υιου Πατηρ νοουμενος, μεμερισται δηλαδη και παντα τα του
Πατρος, και ουκ εν αυτωι μειναντα μονωι, αλλα και εις τον Υιον, διαβεβηκοτα
φαινεται. Ουκουν η ουκετι τελειαν εχει την δοξαν ο Πατηρ, μεμερισμενης και αυτης
εν τωι Υιωι, η ει τελειαν εχει την δοξαν, αποστερει τον Υιον, το δοθεν ωσπερ εις
εαυτον αυθις επανακλινων· και η προτερον εν μοναδι θεοτης τελειαν εχουσα δοξαν,
νυν εν δυαδι γενομενη, το τελειον ουκ εχει. Μολις δε εξ εαυτης ερανιζεται τουτο,
κιχρωντος τροπον τινα του Πατρος τωι Υιωι την εαυτου, και παλιν αντικιχρωμενου
παρ' αυτου την δοθεισαν αυτωι. Προς τουτο λυσις. Παλιν τα σωματων ιδια τηι
ασωματωι φυσει περιτιθεντες ουκ αισχυνονται, μερισμους και αποτομας, διαστασεις
τε και χωρισμους επι της θειας εισφεροντες ουσιας αμαθως· ουκ ειδοτες οτι
μεριζεσθαι λεγοντες σχηματι σωματικωι, εις την του Πατρος ουσιαν δυσσεβουσι
μεγαλως, ηλλοιωσθαι και παρατετραφθαι λεγοντες αυτον, και εκ τελειου
καταβεβηκεναι προς το ατελες. Οι γαρ ολως εκβεβηκεναι του Πατρος την ουσιαν
οιομενοι τον Υιον διαστατως τε 75.84 και κεχωρισμενως, και δια τουτο φασκοντες
μεμερισθαι παντα τα αυτου, και εις ημισυ δοξης αυτον ελθειν δια το βεβηκεναι το
λειπον εις τον Υιον, αγνοουσιν οιωι περιπιπτουσιν ατοπηματι. Ἄρα γαρ επειδηπερ,
ως αυτοι φασιν, εν μοναδι προτερον ων ο Πατηρ, και την δημιουργικην δυναμιν
εχων εν εαυτωι, προεβαλετο τον Υιον, και δι' αυτου παντα δημιουργει, εξω της
ουσιας της εαυτου την επι τωι δυνασθαι δημιουργειν επεμψε δυναμιν, και ο μη
προτερον ην, τουτο γεγονεν υστερον, ερημος τε νυν εστιν ισχυος δημιουργικης·
αλλα τουτο φρονειν η λεγειν αμετρον εχει την δυσσεβειαν· Ὁ Πατηρ γαρ εως αρτι
εργαζεται, καγω εργαζομαι, φησιν ο Χριστος. Ὥσπερ ουν ου μεμερισται του Πατρος
το δημιουργικον, ουδε ατελης εστι νυν εν τηι ουσιαι αυτου, εχοντος τελειως τουτο και
του Υιου, ουτω και τελειαν εχει την δοξαν, εχοντος παλιν του Υιου και εν δοξηι το
τελειον. Ὅμοιος γαρ ων κατα παντα τωι γεννησαντι, δια τουτο τελειαν εχει την
δοξαν, επειδηπερ εκ τελειαν εχοντος δοξαν εγεννηθη Πατρος.

ΛΟΓΟΣ Ζʹ.
Προς τους προτεινοντας το· Ἀβουλητως η κατα βουλησιν εγεννησε τον Υιον
ο Πατηρ; Ἐρωτησις ως εκ των αιρετικων. Ἀβουλητως αρα, φασι, και ασκεπτως
εγεννησεν ητοι πεποιηκε τον Υιον ο Πατηρ, η κατα βουλησιν οικειαν; Ει μεν ουν
αβουλητως εγεννησεν αυτον, πεπονθε τι των παρα γνωμην· ει δε κατα βουλησιν,
προυπαρχειν δε των γινομενων αναγκη την περι αυτων σκεψιν, προην αρα του Υιου
ο Πατηρ, μεσολαβουσης την γεννησιν της περι αυτου βουλησεως. Ἀπολογια προς
τουτο. Ποθεν υμεις, ω ουτοι, κατα βουλησιν η αβουλητως γεγεννησθαι λεγειν τον
Υιον, η και ολως τοιαυτας τοις εντυγχανουσι τας πευσεις προσαγειν, απο ποιας
τουτο μεμαθηκατε Γραφης; Τις δε των αγιων η κατα βουλησιν η αβουλητως αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

εφησεν εκ του Πατρος προελθειν; Παρα τινι δε ωνομασται τα τοιαυτα ρηματα; Ὅτι
μεν γαρ ην και εστιν ο του Θεου Λογος, εγνωμεν απο της θειας Γραφης. Το δε,
αβουλητως η μη, παρα μονων υμων ηκουσαμεν. Ἀποκαλυπτει μεν γαρ τον Υιον ο
Πατηρ εξ ουρανου, και φησιν· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος· και δια του ∆αβιδ
λεγει· Ἐξηρευξατο η καρδια μου Λογον αγαθον· και ο σοφωτατος Ἰωαννης· Ἐν
αρχηιην, φησιν, ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος· ο
Ψαλμωιδος ως προς τον Πατερα παλιν φησι· Παρα σοι πηγη ζωης, και εν τωι φωτι σου
οψομεθα φως. Ὁ Παυλος απαυγασμα, και μορφην, και εικονα του Θεου αορατου
καλει. Και τουτων ουδεις ευρισκεται λεγων αβουλητως η κατα βουλησιν
γεγεννησθαι τον Υιον. Ἀλλα το, ην, ειποντες, και το, εστιν, ουδεμιαν αρχην την εν
χρονωι δεδωκασι τωι των χρονων ποιητηι. Ποθεν ουν υμεις τα 75.85 τοιαυτα φατε;
Ἀπο καρδιας της εαυτων λαλουντες, καθα φησιν ο προφητης, και ουκ απο στοματος
Κυριου. ΑΛΛΟ. Ει βουλησει γεγεννησθαι φατε τον Υιον, και βιαζεσθε την περι αυτου
θελησιν προυπαρχειν της γεννησεως αυτου, τι μη ταυτα φησιν η Γραφη περι αυτου,
α δη και περι των αλλων ποιηματων λεγουσα φαινεται; Ἐπι μεν γαρ των γεγονοτων
παρα Θεου, προηγειται θελησις, ως εν τωι, Ποιησωμεν ανθρωπον, Και εν τωι, Παντα
οσα ηθελησεν, εποιησεν. Ἐπι δε του Θεου Λογου ουδαμου θελησις ητοι βουλησις
προηγησαμενη φαινεται. Ἀλλ' οτι μονον ην και εστιν ακουομεν. Και, ιν' ουτως ειπω,
τοπος αυτωι φυσικος ο Πατηρ. Ει τοινυν επι μεν των κτισματων απαντων εφησεν
ηγεισθαι θελησιν η Γραφη, επι δε του Υιου ουδεν τοιουτον ευρησομεν παρ' αυτης,
ουκ αρα εις εστι των παντων, ουδε θελησει γεγονε, καθαπερ τα παντα, εκ Πατρος
προελθων και της του γεννησαντος ουσιας, υπαρχων τε αΐδιος. ΑΛΛΟ. Λεγει που
Παυλος περι του Σωτηρος ημων Χριστου, οτι τε Θεου δυναμις ειη και Θεου σοφια. Ει
τοινυν σοφια και δυναμις εστι του Πατρος ο εξ αυτου και εν αυτωι υπαρχων Λογος,
αυτος εστιν εν ωι βουλευεται, και δι' ου τα παντα εργαζεται. Πως ουν βουλησει
γεγονεν ο εν ωιπερ η βουλησις εστι του Πατρος; Ἢ γαρ ετεραν ημας σοφιαν
αναπλαττειν αναγκη, εν ηι βουλευσαμενος πεποιηκε τον Υιον, καθως υμεις φατε, η ει
ετερα ουκ εστιν, αλλ' εστι μονος αυτος η σοφια του Πατρος, αυτος αρα εστι και η
βουλησις. Ἐν γαρ σοφιαι παντως το βουλεσθαι του Θεου. Και ματαιος υμιν ο λογος,
και κενον εδειχθη το επιχειρημα. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ουκ εν τοις γενομενοις η του
Θεου βουλησις ουσιωμενη φαινεται, αλλ' ετερον τι εστι παρα τα δι' αυτης
ποιουμενα. Οιον, θελησει φαμεν γενεσθαι τον ουρανον, ουκ αυτον ειναι την
θελησιν. Ει τοινυν βουλευεται μεν εν σοφιαι Θεος, και οτε τον Υιον, ως υμεις φατε,
απογενναιν ηθελεν, εστι δε η σοφια του Πατρος ο Υιος, ετεραν τωι Πατρι προσειναι
σοφιαν αναγκη, εν ηι βουλευσαμενος απετεκε τον Υιον. Ει δε τουτο λεγειν ασεβες
(εις γαρ Υιος του Θεου, και ου δυο, σοφια του Πατρος υπαρχων ο του Θεου Λογος),
αυτος εστιν ο δι' ου παντων η βουλησις γινεται. ΑΛΛΟ. Των εν χρονωι γεγονοτων,
προηγειται παντως το βουλευεσθαι τι περι αυτων. Ει τοινυν βουλησει γεγενηται,
καθ' υμας, ο Υιος, προηγουμενην εχει και αυτος την περι αυτου βουλησιν, ωσπερ και
τα ποιηματα. Και ουκ ην ποτε. Και ψευδεται λεγων Ἰωαννης περι αυτου· Ἐν αρχηι ην
ο Λογος. Ει γαρ ουκ ην, καθ' υμας, πως ο ευαγγελιστης αληθευσει το, Ἦν, αυτωι
περιτιθεις; Ἀλλ' ουχ υμιν, εκεινωι 75.88 δε, οιμαι, πιστευειν αναγκαιον. Ἦν αρα, κατα
τον εκεινου λογον, ο Υιος, και το, ουκ ην, επ' αυτωι ματαιον τε και διεψευσμενον.
ΑΛΛΟ. Ει των εν βουλησει γενομενων προηγειται χρονος, καθ' ον η περι αυτων
σκεψις εγινετο, και ει μικρον τινα και ακαριαιον δοιημεν αυτον, πως εσται χρονων
ποιητης ο Υιος, ει βουλησις προηγειται της γεννησεως αυτου; Ἀλλ' εστι χρονων
ποιητης. Ἦν αρα, και ουδεν εστι προ της γεννησεως αυτου. ΑΛΛΟ. Ει σοφια του
Πατρος εστιν ο Υιος, ωσπερ ουν και εστι, ποιος εστι χρονος οτε ουκ ην εν αυτωι
σοφια; ει δε εστιν αΐδιος εν Πατρι (αει γαρ σοφος ο Πατηρ), πως ηγησεται τι του αει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

οντος; Πως δε η βουλησις χωρησει μεταξυ, μη οντα ποτε τον Υιον εισφερουσα, τον
τωι γεννησαντι συναΐδιον ως σοφιαν αυτου; ΑΛΛΟ. Ει προηγειται βουλησις του Υιου,
εν χρονωι δε αναγκη την περι αυτου γενεσθαι σκεψιν, και ει μικρος τις ειη και λιαν
βραχυς, πως εσται παντων ποιητης; Ἢ πως πιστευομεν τηι Γραφηι, παντα δι' αυτου
γενεσθαι λεγουσηι; Ὅπου προ αυτου φαινεται χρονος, καθ' ον η περι αυτου γεγονε
βουλησις, χρονων ουκ οντων προ αυτου; ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Ει
μη βουλησει, φησι, γεγονεν ο Υιος του Θεου, εξ αναγκης αρα και μη θελων εσχεν
Υιον ο Πατηρ. Και τις ο μειζων αυτου και την αναγκην επιθεις αυτωι; Τα γαρ παρα
γνωμην επισυμβαινοντα, εξ αναγκης γινεται. Προς ταυτα λυσις. Ἀντερωτητεον τους
χριστομαχους, και δι' ων ημιν προτεινουσιν αμαθως, δια τουτων αυτοις
υπαντησωμεν, την ισην αντεπαγοντες προτασιν. Ειπατε ημιν· Ἀγαθος και οικτιρμων,
ελεημων τε και αγιος εκ βουλησεως εστιν ο Θεος, η παρα βουλησιν; Ει μεν ουν εκ
βουλησεως, η δε βουλησις προτρεχει παντως εκεινων περι ων και γινεται, ην αρα
χρονος οτε ουκ ην ταυτα Θεος, ετι την περι αυτων σκεψιν ποιουμενος. Ει δε
αβουλητως αγαθος εστι και ελεημων παρα γνωμην, αρα τουτο εστι και εξ αναγκης.
Και τις εστιν ο την αναγκην επιθεις αυτωι, καθ' υμων; ∆εδεικται τοινυν μωριας
αναμεστος η παρ' υμας προτασις, και αγαθον ουδεν εισφερουσα νοημα. ΑΛΛΟ,
διηγηματικως. Ἐπι των κατα φυσιν ου προηγειται βουλησις, χωρει δε μονον επι των
εξωθεν της ουσιας οντων του βουλευομενου. Οιον φερε ειπειν· Ἀμπελωνα τις
φυτευει, η ναυπηγειται σκαφος, βουλευσαμενος προτερον περι αυτων· τικτεται δε
κατα φυσιν το εξ ανθρωπου παιδιον, ουδεμιας ηγησαμενης βουλησεως. 75.89 Ει τις
ουν λεγοι τυχον επι τινος των ανθρωπων οτι παρα βουλησιν εσχεν υιον, μη ευθυς
επι το εξ αναγκης τρεχετω· ου γαρ εκ τινος αναγκης εσχεν· αλλ' ορατω μαλλον οτι
των εκ φυσεως ου προηγειται βουλησις. Ἑκων γαρ τις γενναι, ουδεμιας περι τουτου
προηγουμενης βουλησεως. Θελητως ουν αρα και αβουλητως υπαρχει και ο Λογος εν
τωι Πατρι, ωσπερ εστιν εν ανθρωπωι το εξ εαυτου παιδιον. ΑΛΛΟ. Ει κατα φυσιν
αγαθος εστιν ο Θεος και Πατηρ, ουκ εκ βουλησεως, ινα μη φαινηται χρονος, οτε ουκ
ην τουτο, καθ' ον ην βουλησις, ου βουλησει γενναι τον Υιον, αλλα φυσει. Πρεπει γαρ
μαλλον τουτο αυτωι. ΑΛΛΟ. Ἐρωτητεον τους χριστομαχους, ει αυτος ο του Λογου
Πατηρ εκ βουλησεως υπαρχει, η παρα βουλησιν εαυτου. Ει μεν ουν εκ βουλησεως,
προηγεισθαι δε αναγκη της υπαρξεως την βουλησιν, σιωπω το δυσφημον· ει δε παρα
βουλησιν, εξ αναγκης αρα τουτο εστιν, οπερ υπαρχει. Και τις ο την αναγκην επιθεις
αυτωι; Ει δε υπαρχει μεν ο Πατηρ, ουκ εκ βουλησεως δε, ουτε μην παρα βουλησιν, ο
αυτος κρατειτω λογος απεριεργαστως και εφ' Υιου. Ἐξεταζειν γαρ τα τοιαυτα
ριψοκινδυνως ουκ ακολουθον. Χρη δε μαλλον ακουοντας περι Θεου ειδεναι, οτι
αυτος εστιν ο ων, ουκ αρχην τινα του ειναι λαβων, αλλ' αυτος τοις αλλοις αρχη του
ειναι γενομενος. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἄτοπον σφοδρα και επικινδυνον εφ' Υιου
λεγειν το, Βουλησει αρα η παρα βουλησιν εγεννηθη. Ὁ γαρ ουκ εκ βουλησεως
υπαρχων Θεος, ουκ εκ βουλησεως εχει τον εκ της ουσιας αυτου προελθοντα Λογον,
αλλα φυσικως. Ειη γαρ και ουτως εικων αυτου και χαρακτηρ ου διεψευσμενος.
ΑΛΛΟ. Ει βουλησις και σκεψις προηγειται της υπαρξεως του Υιου, ο δε Υιος σοφια
και Λογος εστι του Πατρος, πως εβουλετο ο Θεος αλογος τε και ασοφος ων, καθ'
υμας; Ουπω γαρ ην ο Υιος, ετι της περι αυτου γινομενης σκεψεως. Πως δε ουκ
ατοπον εισφερειν περι εαυτου βουλευομενον τον Πατερα, ποτερον ποτε χρη σοφιαν
εχειν και Λογον, η μη; Παραιτεισθαι τοιγαρουν αναγκαιον τας απαιδευτους των
χριστομαχων προτασεις, ου σφοδρα διατεινεσθαι προς το αντιλεγειν αυταις. ΑΛΛΟ,
διηγηματικως. ∆ια πολλων ηδη δεδεικται λογων οτι των ποιηματων ηγησατο
βουλησις. Ἐξ ενος δε το παν γνωρισθησεται. Ἐπι γαρ τηι του ανθρωπου κατασκευηι,
το, Ποιησωμεν ανθρωπον, και το, Γενηθητω στερεωμα. και το, Γενηθητω τοδε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

τοδε, βουλης 75.92 αν ειη σημαντικον της εφ' εκαστωι των πεποιημενων γενομενης
παρα Θεου, ει και παραχρημα το εργον ακολουθουν φαινεται. Ει τοινυν των μεν
κτισματων ηγειται βουλησις, γεγονε δε παντα δι' Υιου, εκτος εστι των παντων ο δι'
ου τα παντα γεγονε. Και ει ετερος εστιν εκεινων ων ηγησατο βουλησις, ουκ αν ειη
κατα βουλησιν γεγονως ωσπερ αυτα. Αυτος γαρ εστιν η ζωσα βουλη του Πατρος, εν ηι
τα παντα εργαζεται. Καλει δε αυτον και βουλην του Πατρος ο Ψαλμωιδος, λεγων· Ἐν
τηι βουληι σου ωδηγησας με. ΑΛΛΟ. Ει βουλη και θελημα του Πατρος εστιν ο Υιος,
ωσπερ ουν και εστι, πως ηγειται θελησις της υπαρξεως αυτου; Αυτος γαρ εαυτον
εσται πεποιηκως. Και ο μηπω γεγονως, κατα τους χριστομαχους, περι εαυτου
φανειται βουλευομενος. Ει δε τουτο λεγειν ατοπον, ουκ αρα βουλησει γεγονεν,
ωσπερ τα ποιηματα· αλλ' ην ως βουλη του Πατρος εν αυτωι, αυτο της ουσιας
υπαρχων του γεννησαντος το ιδιον. ΑΛΛΟ. Λεγει που Χριστος· Ἐγω εν τωι Πατρι, και
ο Πατηρ εν εμοι, ωσπερ τινα τοπον εαυτον εχοντα μονον σημαινων τον Πατερα, και
παλιν ως του Πατρος οντος εν αυτωι μονον. Ει τοινυν ετερον τι εστιν εν τωι Πατρι
παρα τον Υιον η βουλησις αυτου, πως αληθευσει τα τοιαυτα λεγων; Ευρισκεται γαρ,
κατα την των χριστομαχων μανιαν, προ της υπαρξεως του Υιου, βουλησις ουσα εν
Πατρι, καθ' ην γεγονεν, ως εκεινοι φασιν. Ει δε αληθευει, εαυτον εν Πατρι μεν ειναι
φασκων, και παλιν, ως μονον εν αυτωι τον Πατερα, που η βουλησις κεισεται, ουδενος
οντος τοπου μεταξυ; Ει δε τουτο, ουκ αρα βουλησει γεγονεν, αλλ' αυτος εστιν η του
Πατρος βουλησις. ΑΛΛΟ. Ει καθαπερ των ποιηματων ηγησατο βουλησις, ουτω και
της υπαρξεως του Χριστου, οτου δη χαριν τα την αυτην εχοντα της γενεσεως αρχην
και δια της αυτης γεγονοτα βουλης, τοσουτον αλληλων την φυσιν διεστηκεν, ως τον
μεν Κυριον ουτως ειναι και Θεον, τα δε δουλα τε και ποιηματα; Ἀλλ' εστι δηλον ως ο
μεν Υιος τηι του Πατρος θεοτητι κατα φυσιν ενουμενος Κυριος ειρηται και εστιν· η δε
κτισις, δουλη, δια το εξω κεισθαι της ουσιας του πεποιηκοτος, και της προς τον
Πατερα σχεσεως φυσικης. Ἀναγκη τοινυν τα τοσαυτην εχοντα προς αλληλα την
διαφοραν, μη μιαν εχειν αρχην. Ἀλλα τα μεν, ως ποιηματα, εκ βουλησεως γεγονεν.
Ὁ δε Υιος, ως αυτος ων η βουλησις, ην αιδιως εν Πατρι. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἔδει
τους χριστομαχους αποτολμωντας ερωταιν, ει βουλησει τον Υιον εγεννησεν ο Πατηρ,
και τουτο λεγειν· Ει εν φρονησει τον Υιον εγεννησεν ο Πατηρ. Ταυτον γαρ υπαρχειν
φαινεται βουλη και φρονησις. Ἐπειδη παν οπερ αν τις βουλευηται, τουτο και 75.93
φρονει· και παλιν ωσπερ εξ αντιστρεφοντος, ο φρονει, και βουλευεται. Ευρισκεται
γουν ως ισοδυναμουντα συναπτων αυτα και ο Σωτηρ εφ' εαυτου, και λεγων· Ἐμη
βουλη και ασφαλεια, εμη φρονησις, εμη δε ισχυς. Ὥσπερ γαρ ασφαλεια και ισχυς
ταυτον εστιν, ουτω και βουλη και φρονησις. Ει μεν ουν αφρονα ποτε πιστευουσι
γεγενησθαι τον Πατερα, ερωτατωσαν ει εν φρονησει γεγεννηκε τον Υιον. Ει δε
φριττουσι τουτο και μονον ακουοντες, πως ουκ ασεβες το ερωταιν και λεγειν εφ'
Υιου το· Βουλησει γεγενηται, η μη; τοσαυτην του λογου την δυσφημιαν εισφεροντος.
ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος Παυλος την απαραλλακτον ομοιοτητα δεικνυων, ην ο Υιος εχει
προς τον εαυτου Πατερα, γραφει περι αυτου· Ὃς ων απαυγασμα της δοξης και
χαρακτηρ της υποστασεως αυτου. Ει τοινυν χαρακτηρ εστι και εικων του
γεννησαντος ο Υιος, εγεννηθη δε, καθ' υμας, προηγησαμενης βουλησεως, αναγκη
πασα και τον Πατερα ουτως ειναι, ωσπερ η εικων αυτου και το απαυγασμα· ως και
αυτο εχειν προηγουμενην αυτου την βουλησιν. Ει δε τουτο ασεβες (ου γαρ εκ
βουλησεως εστιν η του Πατρος ουσια και υποστασις), αναγκη πασα μηδε τον Υιον εκ
βουλησεως ειναι, φρονειν η λεγειν. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Και
πως, φησιν, ουκ αναγκη συνομολογειν, οτιπερ αθελητος εστι τωι Πατρι ο Υιος, ητοι
αβουλητος, ει μη εκ βουλησεως και θελησεως γεγονεν; Προς τουτο λυσις.
∆υσωπειτω των χριστομαχων την παντολμον γλωτταν ο Σωτηρ περι εαυτου λεγων·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

Ὁ Πατηρ φιλει τον Υιον. Ὥσπερ γαρ ηδη προειρηται, το ειναι αγαθος τε και
ελεημων, εχει μεν, ουκ εκ βουλησεως δε, ουτε μην αβουλητως ταυτα εστι. Θελει γαρ
ειναι τουτο οπερ εστιν αει και εσται. Ουτω και ει μη εκ βουλησεως εγεννησε τον
Υιον, αλλ' ουκ αβουλητως αυτον εχει. Θελει γαρ τον Υιον και φιλει, καθως
γεγραπται. Και καθαπερ ο Πατηρ της υποστασεως της εαυτου θελητης εστιν, ουκ εκ
βουλησεως τινος τουτο ων οπερ εστιν, ουτω και ο Υιος εκ της του Πατρος ουσιας
προελθων, ουκ αθελητος εστιν αυτωι, ει και βουλησις ουδαμου της γεννησεως
προδραμουσα φαινεται. ΑΛΛΟ. Ει απαυγασμα και χαρακτηρ εστι του Πατρος ο Υιος,
γεγονε δε θελησει, καθ' υμας, ην αρα χρονος οτε ουκ ην, καθ' ον η περι αυτου
θελησις εκινειτο παρα τωι Πατρι. Ουκουν ην ποτε οτε χωρις απαυγασματος ην ο Θεος
και διχα χαρακτηρος. Και, ει το ιδιον της ουσιας του Πατρος εστιν ο Υιος, ουκ ην δε
ποτε, καθ' υμας, ισον εστι τωι λεγειν· ουκ ην ποτε γεννητικη του Πατρος η ουσια·
αλλ' ωσπερ εκ 75.96 τινος μεταβολης εις τουτο παρηλθεν αποκυησασα τον Υιον. Ει
δε τουτο ασεβες φρονειν τε και λεγειν, μη προτεινετωσαν τινες εφ' Υιου το,
Βουλησει η μη. Ὥσπερ γαρ αγαθος κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ, ουτω και γεννητικος
κατα φυσιν. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ει πασα βουλησις η εν τισι γινομενη ου διχα
λογου γινεται (λογος γαρ εστιν αφανως εν καρδιαι στρεφομενος η βουλησις), εστι δε
ο Υιος ο Λογος του Πατρος, αυτος αρα εστιν η βουλησις αυτου. Ειτα πως η βουλησις
εν βουλησει γινεται; η πως ο Λογος εν Λογωι; Παντα τοινυν εστιν ο Υιος τωι Πατρι,
και βουλη και Λογος, και σοφια· και ουδεν εστιν εν Πατρι προ αυτου. ΑΛΛΟ ομοιον.
Ἔχει κατα φυσιν ο ανθρωπος το δυνασθαι τεκνων αυτον γενεσθαι πατερα· και ουχ
ωσπερ εκ βουλησεως αγαθος εστιν η πονηρος, ουτω και πατηρ. Ἀλλα το μεν φυσει,
το δε βουλησει εστι. Και του μεν εσμεν κυριοι· του δε η φυσις απαραβατον εχει τον
νομον. Ὥσπερ ουν ουκ εκ βουλησεως εχομεν ημεις το ειναι πατερες των εξ ημων,
αλλα φυσικως, ουτω και ο Θεος και Πατηρ ουκ εκ βουλησεως Πατηρ εστιν, αλλα
φυσικως. Και ωσπερ οι εξ ημων τικτομενοι ομοιοι παντως ημιν κατ' ουσιαν εισιν,
ουτω και ο Υιος ουκ εξωθεν τωι Πατρι προσγενομενος, αλλ' οντως εκ της ουσιας
αυτου προελθων ομοιος εστι κατα παντα τωι γεγεννηκοτι. Και ωσπερ ουκ εκ
βουλησεως εστι Πατηρ, ουτω και ο Υιος ουκ εκ βουλησεως εστιν, αλλα κατα φυσιν,
απαυγασμα και χαρακτηρ υπαρχων του γεννησαντος αυτον. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ
των Ευνομιου. Ἐρωτητεον, φησι, τους ορθα φρονειν οιομενους, ποτερον ποτε
βουλησει γεγεννηκε τον Υιον ο Πατηρ, η αβουλητως. Ει μεν γαρ ενυπηρχε τηι του
Πατρος ουσιαι, ετερος ων παρ' αυτον ο Υιος, ου προαιρεσει τετοκεν. Ἦν γαρ αναγκη
τεκειν τον εν τηι φυσει κειμενον. Ει δε ουκ ην εν Πατρι, εγεννηθη δε βουληθεντος
του Πατρος, αναγκη προυπαρχειν αυτου την βουλησιν. Ουκ ην ουν αρα τωι
γεννησαντι συναΐδιος. Προς ταυτα λυσις. Πρωτον μεν αποθαυμαζειν αξιον τους
αφυλακτως εις πασαν τρεχοντας δυσφημιαν, πολλην τε αμαθιαν αυτοις εγκαλειν.
Ου γαρ αισχυνονται και αυτον αναγκαις υποτιθεντες τον Θεον, και καθαπερ επι
σωματων ανθρωπινων εμπεριεχεσθαι τι λεγοντες τηι του Πατρος ουσιαι, η ωσπερ τι
σκευος εν σκευει κεισθαι τον Υιον εν Πατρι. Ἡμεις δε οις ορθα και δικαια φρονειν
εσπουδασται, ανω μεν πασης αναγκης ειναι φαμεν την ουσιαν του Θεου· ειναι δε
παλιν τον Υιον εν Πατρι, ουχ ως σωμα υπο σωματος περιεχομενον, αλλ' ως
αχωριστον της ουσιας αυτου και εξ αυτης προελθοντα κατα τον της φυσεως νομον.
Ει δε οιονται σοφον τι προτεινειν, βουλησει λεγοντες η 75.97 αβουλητως αυτον
γεγενησθαι, και παρ' ημων ακουετωσαν· Βουλησει αρα το πυρ την εξ αυτου
θερμοτητα γενναι η αβουλητως; Ἀλλ' ουδεν εξουσι προς τουτο ειπειν. Τα γαρ εκ
φυσεως προιοντα, ουτε βουλησιν, ουτε αβουλησιαν επιδεχεται. Ἐπι δε των εξωθεν
και ων εσμεν εν εξουσιαι, βουλησις και αβουλησια κρατει. Ὥσπερ ουν και ημας
εργαζομεθα τι βουληθεντες, τικτομεν δε εξ εαυτων, ουδενα τοπον εχουσης εν τουτωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

βουλησεως η αβουλησιας, ουτω και Θεος εργαζεται μεν βουλησει τα εκτος, εγεννησε
δε αχρονως τον Υιον εξ εαυτου, ουδενα τοπον εχουσης εν τουτωι βουλησεως και
αβουλησιας, ει και ουκ αθελητος εστιν. Ὁ γαρ Πατηρ αγαπαι τον Υιον, ως γεγραπται.
ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ευνομιου. Ει μη βουλησει, φησιν, εγεννησε τον Υιον ο
Πατηρ, εχει δε αυτον εκ φυσεως, δηλονοτι και την περι αυτον γνωσιν ουκ εχων
αυτος, εχει παλιν αυτην απο της φυσεως. Ἔμαθεν ουν οτι και Υιος αυτου εσται, και
συνδημιουργησει τα παντα· και επισυμβεβηκε τωι Πατρι η περι Υιου γνωσις εκ της
οικειας διδασκομενη φυσεως. Ει δε τουτο ατοπον, βουλησει αρα, ειδως οτι εσται,
προεβαλεν αυτον, και προτρεχει παντως της γεννησεως η βουλησις. Προς τουτο
λυσις. Ὡς ημων ομολογουντων, οτι πρωτον εδιδαχθη τις εσται ο Υιος, ειθ' ουτως
γεγεννηκεν αυτον ο Πατηρ, κατασκευασει την προτασιν ο περι ταυτα δεινος, ουκ
ειδως οτι, διαστηματος ουδενος οντος μεταξυ του μεσολαβουντος το ειναι του
Πατρος και την γεννησιν του Υιου, η περι αυτου προγνωσις ουκ εχει τοπον. Ει γαρ
προεβουλευσατο, και προεδιδαχθη, εν χρονωι δε παντως ταυτα εγινετο, κατω
χρονων ο Υιος. Ει δε αυτος εστιν ο των χρονων ποιητης, τι ματην της θειας φυσεως
καταφλυαρει, διδασκομενην αυτην εισφερων απο της φυσεως, ως αυτος φησι, τα
εσομενα, και πλεον ουδεν ανθρωπωι διδους η τωι υπερ παντας οντι Θεωι; Ἄνω τοινυν
κειμενης αιωνων και χρονων της γεννησεως του Υιου, δυσφημον τε και αμαθες
εικοτως αν ειη το λεγειν προβουλευεσθαι τι, η προδιδασκεσθαι τον Πατερα περι
αυτου. Τελειος γαρ και εν τωι παντα ειδεναι ο Πατηρ, και τοπον ουδενα προ Υιου η
περι αυτου βουλησις εχει. ΑΛΛΟ. Ει οιδεν εαυτον αει οντα Πατερα ο Πατηρ, εχει
παντως και εν εαυτωι του Υιου την γνωσιν. Ἐν γαρ τωι ειδεναι οπερ εστιν αυτος, και
της υιοτητος την γνωσιν φορει· Πατηρ γαρ ως προς Υιον εστι τε και ονομαζεται. Και
παλιν εκ των εναντιων· Οιδεν ο Υιος τον Πατερα, ειδως οπερ εστιν αυτος. Ἀπο γαρ
της υιοτητος η πατροτης νοειται· και το αντιστροφον, εκ της πατροτητος η υιοτης·
ην ουν αει Πατηρ ο Θεος, ην αρα και ο Υιος. ∆υσφημον δε το λεγειν μη ειδεναι τον
Πατερα εξ εαυτου τον Υιον, διδασκεσθαι δε απο της φυσεως, εκαστου δηλαδη αφ' ων
εστιν αυτος την του ετερου γνωσιν εχοντος. Ἄλλως τε ετερον ουκ αν ειη φυσις Θεου
παρ' αυτον· απλους γαρ και ασυνθετος. 75.100 ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των
Ευνομιου. Θελησει, φησιν, ητοι κρισει τον Υιον γεγεννηκεν αρα ο Πατηρ, η κατα
φυσιν. Ει μεν ουν κατα φυσιν μονον, ουκ ετι δε κατα θελησιν η κρισιν, αθελητως
εστι και ακριτως γεννηθεις. Ει δε το συναμφοτερον, συνθετον ποιειτε τον Θεον, και
κρισιν αυτωι και φυσιν διδοντες. Πως γαρ ο εκ τουτων συγκειμενος απλους εσται;
Προς τουτο λυσις. Ἄνω μεν κρισεως και βουλησεως η του Υιου κειται γεννησις. Το
γαρ βουλεσθαι και κρινειν εν χρονωι παντως εστι· χρονων δε ποιητης ο Υιος. Πως
ουν εσται το ποιημα προ του ποιητου; Ει δε συνθετον οιεσθε γινεσθαι Θεον δια το
φυσιν εχειν και κρισιν, ητοι θελησιν, ορατε και τουτο· Ἔχει το γενναιν ο Πατηρ
φυσικως, εχει και το κτιζειν δι' Υιου δημιουργικως, και ου παρα τουτο συνθετος εστι·
μιας γαρ φυσεως τα τοιαυτα καρπος. Ὁ δε αυτος κρατησει λογος επι τε του αγαθου
και αφθαρτου και αορατου, και οσα προσεστι τηι θειαι φυσει. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως
των Ευνομιου. Ειπατε, φησιν, ημιν, οι απαυγασμα λεγοντες ειναι του Πατρος τον
Υιον, τι ποτε αρα λογιζεσθε. Ὁ δε της ερωτησεως τροπος, ουτος· Το φως ητοι το πυρ,
φερε ειπειν, εν λυχνωι κειμενον φωτιζει τα εκτος, αλλ' αυτο μεν ου παντα πληροι,
κειται δε εν τοπωι, και περι τα εκτος, καθαπερ ειπομεν, ο εξ αυτου φωτισμος
γιγνεται. Ει τοινυν φως μεν ειναι φατε τον Πατερα, εκ φωτος δε απαυγασμα τον
Υιον, αναγκη λεγειν του Πατρος την ουσιαν μη δυνασθαι τα παντα πληρουν, ινα
τοπον εχοι και χωρησαι ποι δυναιτο το εξ αυτου πεμπομενον απαυγασμα. Ει δε
παντα πληροι ο Πατηρ, που χωρησει του γεννηματος η ουσια, Προς ταυτα λυσις. Ει
μεν εν τοπωι τιθησι τον Πατερα, και καθαπερ τι σωμα χωρεισθαι βουλεται, ζητειτω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

και τωι γεννηματι τοπον. Ει δε ουκ εν τοπωι του Πατρος η ουσια (ου γαρ τοπωι
περιληπτον το θειον), τι ματην περιεργαζεται τα μηδεμιαν εχοντα ζητησιν, και
τολμαι λεγειν· Που χωρησει του γεννηματος η ουσια, πληρουντος τα παντα του
Πατρος; Φαινεται μεν ουν ο Πατηρ και εστιν εν Υιωι, και Υιος εν Πατρι· ουχ ως
ταυτον δε οντες, ουδε ως εν αριθμωι. Ἔστι γαρ ο Πατηρ εν τηι αυτου ιδιοτητι· και
εστιν ο Υιος εν τηι ιδιαι ιδιοτητι, ταυτην εχων μονην προς τον Γεγεννηκοτα την
διαφοραν· ο μεν γαρ Πατηρ, καθ' εαυτον εστι, και ουκ εστιν Υιος· ο δε Υιος καθ'
εαυτον εστι, και ουκ εστι Πατηρ. Ἀλλα κατα τουτο μονον ως προς τον Πατερα την
διαστολην εχων, φερει μεν αυτο της πατρικης φυσεως το ιδιωμα, εστι δε παλιν εν τωι
Πατρι, ωσπερ το εκ του ηλιου πεμπομενον απαυγασμα, προεισι μεν εξ αυτου, ετερον
δε τι παρ' αυτον εστιν, εν κατα φυσιν υπαρχον. Το μεν γαρ, ηλιος, το δε, απαυγασμα.
Ὢν ουν Πατηρ, απηυγασε 75.101 τον Υιον, σφραγιδα και εικονα της εαυτου φυσεως
ακριβεστατην

ΛΟΓΟΣ Ηʹ.
Προς τους λεγοντας, οτι ου τωι Πατρι, αλλα τηι βουλησει αυτου ομοιος εστιν ο
Υιος. Πολλην αν τις εικοτως αβουλιαν των χριστομαχων καταψηφισαιτο, η
λογιειται ορθως μαινεσθαι, πιστευων τοις της βουλησεως του Πατρος ομοιον ειναι
λεγουσι τον Υιον, ουκ αυτωι τωι Πατρι· καιτοι της θειας Γραφης ου τουτον
εκφερουσης περι αυτου τον ορον, αλλ' ουδε αυτου του Σωτηρος λεγοντος· Ὁ
εωρακως εμε, εωρακε την βουλησιν του Πατρος. Ἐχρην δε γε τον ειποντα Χριστον·
Ἐγω ειμι η αληθεια, μη τωι Πατρι κατα φυσιν εαυτον εξομοιουν, τηι βουλησει δε
μαλλον αυτου, ειπερ ουτως εχει, καθαπερ εκεινοι φασιν. Ἀλλ' ουδαμου την
βουλησιν ονομασας, εικονα δε του Πατρος εαυτον προσειπων, δηλος αν ειη την
εκεινων υπονοιαν αναιρων. ΑΛΛΟ. Ἐρωτητεον τους χριστομαχους· Ἡ βουλησις αυτη
του Πατρος, ης ομοιον ειναι φατε τον Υιον, ποτερον ποτε ουσια τις εστι, και υπεστη
αυτη καθ' εαυτην, η ουχι; Ει μεν γαρ ουσιωδη και υποστατικην ειναι δωσετε ταυτην,
πως ετι μονογενης ο Υιος, τριτος ων εκ Πατρος; Φαινεται γαρ μεσολαβουσα την
γεννησιν αυτου βουλησις τις ενυποστατος και ζωσα, κατα την υμετεραν προτασιν. Ει
δε τουτο παραιτουμενοι, ου καθ' υποστασιν την βουλησιν διακεισθαι δωσετε, ουδε
ουσιαν ειναι ζωσαν και υπαρχουσαν, ωσπερ τον Υιον, απαιδευτως σφοδρα και
αμαθως μη δυο παραθεντες ουσιας ομοιοτητα ζητειτε. Πως γαρ εσται το
ενυποστατον τωι μη τοιουτωι προσεοικος; η πως το μη εις ουσιαν ενεχθεν τωι
υφεστηκοτι κατα τον της εμφερειας τροπον αντεξεταζοιτο; ΑΛΛΟ. Και τις ουκ αν
ομολογησειε νουν εχων οτι τωι ζωωι προς το ζωον η ομοιοτης, και τωι μη ζωωι προς το
μη ζωον; Τα γαρ ετερογενη και παντη της προς αλληλα σχεσεως φυσικως
διακεκομμενα, ουκ αν τις ευ φρονων αντεξεταζοι προς αλληλα, ουδε τουτο εκεινωι
προσεοικος, ουτε μην εκεινο τουτωι φησειεν αν. Οιον φερε ειπειν· Ἄνθρωπος
προσκεισθω, η ετερον τι των οντων οσα πιπτει προς τον ορον του ζωου, κεισθω και
επιστημη, ητοι σοφια, ητοι βουλησις, η ετερον τι των οσα καθ' εαυτα ουκ
ενυποστατα μεν, ενυπαρχει δε ομως των οντων τισιν, ανθρωποις τυχον η αγγελοις.
Ἆρ' ουν, ει τις τον ανθρωπον η ετερον τι ζωον τηι επιστημηι ητοι τηι σοφιαι η τηι
βουλησει προσεοικεναι φησειεν, ουκ αν εικοτως μωριας οφλησοι γελωτα, τα μηδεν
αλληλοις προσεοικοτα δοκιμαζειν τε και αντεξεταζειν επιχειρων; Ουκουν
ενυποστατος ων ο Υιος του Θεου, τηι ανυποστατωι βουλησει κατ' ουδεν εσται
προσεοικως. Ἢ γαρ αποτομως ανομοιον ειναι τωι Πατρι λεγετω 75.104 σαν, και
φανερως δυσφημουντες μισεισθωσαν· η ειπερ αναγκη την ομοιοτητα δουναι τωι Υιωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

προς τον Πατερα, αναγκη δη πασα ως ουκ εσται της βουλησεως ομοιος, αλλα μαλλον
του γεγεννηκοτος. ∆εδεικται γαρ οτι τοις εν ουσιαι και υποστασει προς τα ενουσια τε
και ενυποστατα η ομοιοτης η κατα τουτο σωζεται, ου προς τα ετερογενη, και εν
ετεροις εχοντα το ειναι, ωσπερ η σοφια τυχον εν τωι σοφωι, και η βουλησις εν τωι
βουλευομενωι. ΑΛΛΟ, δια της εις ατοπον απαγωγης. Ει της βουλησεως του Πατρος
ομοιος ων, καθ' υμας, ο Υιος ανομοιος εστι τωι γεγεννηκοτι, αναγκη πασα την
βουλησιν ουδεν προσεοικεναι τωι Θεωι και Πατρι λεγειν, ης χαρακτηρ υπαρχων ο
Υιος, ανομοιος εστι, καθ' υμας, τωι Πατρι. Ἔσται ουν και τηι βουλησει τηι εαυτου
ανομοιος ο Πατηρ. Τουτο γαρ εκ του λογου συναγεται το ασεβημα. Και ει
ενυποστατον τι την βουλησιν ειναι φατε, εστι τι παντως εν τηι ουσιαι του Θεου το
ανομοιον αυτου. Και τουτο γαρ ο λογος προσομολογειν υμας αναγκασει. Ἀλλ'
ενθαδε ζητητεον της ανομοιοτητος τον τροπον, ην η βουλησις εχει προς τον Πατερα.
Ει μεν γαρ ως ελαττων αυτου κατα τι τυγχανουσα, την ομοιοτητα την προς αυτον
ουκ εχει, το προεληλυθος εκ της ουσιας του Πατρος, χειρον αυτου και ελαττον· ου
γαρ εξωθεν, ουδε επεισακτον η βουλησις, αλλ' εξ αυτου και εν αυτωι. Το δε χειρονα
τικτειν, ουδε τοις γενητην εχουσι την φυσιν οιδε συμβαινειν. Ουδε γαρ ανθρωπος
ετερον τι γεννησει παρ' οπερ εστιν αυτος· αλλ' ουδε ετερον τι των αλογων ζωων. Ει
δε, οπερ ου θεμιτον λεγειν, επι το μειζον εχειν τι δραμουσα του Πατρος η βουλησις
αυτου την προς αυτον ανομοιοτητα κατα τουτο φορει, ως προς ελαττονα η κατα τι
χειρονα, πως ουκ ασεβες μειζον τι και κρειττον του Πατρος ειναι λεγειν; Ει δε μητε
τουτο δωσετε, μητε εκεινο, ανυποστατον τε την βουλησιν ειναι ομολογησετε και
ουτω νοουμενην ωσπερ εφ' ημων, πως κανταυθα θησετε ανομοιον ειναι την
βουλησιν τωι Πατρι; Ἔσται γαρ, αν ουτως εχηι, τα εαυτωι μη πρεποντα βουληθεις·
οπερ εστι και μονον εννοειν ατοπωτατον. ΑΛΛΟ. Ὁ λογος αναγκασει και ακοντας
υμας δουναι τωι Υιωι την ομοιοτητα την προς τον Πατερα. Ἐδειχθη γαρ λιαν
ατοπωτατον ον το πιστευειν, τα μη αυτωι πρεποντα βεβουλησθαι Θεον, ως αναγκην
ειναι πασαν εοικυιαν αυτωι την βουλησιν αυτου λεγειν. Ει τοινυν η μεν βουλησις
εοικε τωι Πατρι, ο δε Υιος τηι βουλησει, εσται παντως ο τριτος τωι πρωτωι προσεοικως.
Ἡ γαρ εν τωι μεσωι κειμενη βουλησις, την του τεκοντος αυτον φυσικην εμφερειαν
αναμαξαμενη, δεδωκεν αυτην τωι Υιωι, καθ' υμας· ουτω μεν ουν τωι Πατρι
προσεοικως, και μη βουλομενων υμων, ο Υιος ευρεθησεται. Ἐπειδη δε ουδεν εστι το
μεταξυ Πατρος και Υιου, αργησει μεν παντως ο περι της βουλησεως λογος, και
ουδενος ετι μεσολαβουντος προσεχως ο Υιος εσται κατα φυσιν ομοιος τωι Πατρι.
ΑΛΛΟ. Γεγραπται Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σοφια. 75.105 Ει τοινυν η βουλησις
του Πατρος χαρακτηριζει την τε δυναμιν και σοφιαν αυτου, τουτεστι τον Υιον,
αναγκη πασα μη ανομοιαν αυτην ειναι λεγειν τωι Πατρι, ινα μη φαινηται δυναμιν
και σοφιαν εχων ο Πατηρ ουχ ομοιαν εαυτωι. Ει δε τουτο, λοιπον εννοειτωσαν οι
χριστομαχοι της εαυτων αβουλιας το μεγεθος. Παραιτουμενοι γαρ ενα οντα τον
Υιον, ομοιον ειναι λεγειν τωι Πατρι, δυο δεδωκασιν, ειπερ ειναι τι την βουλησιν
ερουσιν ενυποστατον. Ει δε ανυποστατος εστιν, ουκ εσται χαρακτηρ του υφεστωτος
το μη υφεστηκος, κατ' αυτο δη τουτο το μη υφεστηκεναι. ΑΛΛΟ Τα την αυτην
ενεργειαν εχοντα και ταις αυταις δυναμεσι φυσικαις αποκεχρημενα, της αυτης ειναι
παντως ουσιας αναγκαιον. Ουδεν γαρ των οντων προς το ετερογενες και ετερουσιον
τας αυτας απαραλλακτως φορεσει δυναμεις τε και ενεργειας· κεχρησεται δε μονοις
τοις ισοις ιδιωμασι τα μιαν λαχοντα την φυσιν· οις δε η εν τηι ουσιαι κοινοτης μια,
τουτοις ακολουθησει και το αλληλοις κατα παντα προσεοικεναι. Ει τοινυν μια μεν
ενεργεια Πατρος και Υιου, η αυτη δε δυναμις εν πασιν οραται, ουχ ετερουσιος ως
προς εαυτην η δυας. Ει δε τουτο, φορεσει παντως και την ομοιοτητα του Πατρος ο
Υιος, ως ομοουσιος, και ουκ εσται της βουλησεως εικων. ΑΛΛΟ. Ει οσα βουλευεται ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

Θεος και Πατηρ, ταυτα βουλευεται και ο Υιος (ουδεμια γαρ στασις η διχονοια
χωρησει ποτε εν τηι μιαι και αχραντωι Τριαδι), ποιον εξει τοπον ενυποστατος
βουλησις, τριτον αποφαινουσα τον Υιον τον προσεχη τωι Πατρι, καθο και Υιος ουδεν
εχων μεσολαβουν την γεννησιν αυτου; ∆ιο και αυτος εστιν η ζωσα και ενουσιος η
βουλησις του γεγεννηκοτος. ΑΛΛΟ. Της βουλησεως του Πατρος χαρακτηρα και
ομοιωσιν ειναι τον Υιον καταψευδονται, αλλ' ουκ αυτου του Πατρος. ∆ιο δη παλιν
ερωτητεον τους χριστομαχους, Ει ομοιος εστιν ο Πατηρ της εαυτου βουλησεως, η
ουχι; Ει μεν γαρ ανομοιος, ανομοιαν εαυτωι την βουλησιν εχει· και σιωπω προς τουτο
το δυσφημον· ει δε ομοιαν εαυτωι την βουλησιν εχει, ης, ως φατε, χαρακτηρ εστι και
εικων ο Υιος, εοικεν αρα κατα τουτο τωι Πατρι. Πως ουν ανομοιος εσται κατα την
ουσιαν αυτωι, ο δια το τηι βουλησει προσεοικεναι χαρακτηρ ων αυτου; Συγκεισεται
γαρ, αν ουτως εχηι, καθ' υμας, εξ ομοιου και εξ ανομοιου ο Υιος, κατα τι μεν εοικως
τωι Πατρι, κατα τι δε αλλοτριουμενος της προς αυτον ομοιοτητος. Ειτα, ποιος
συγχωρησει λογος το εν κατ' ουσιαν υπαρχον και εν αριθμωι, οιον Παυλον τυχον η
Πετρον, δυο φερειν εν ταυτωι κατα φυσιν τα εναντια; Ου γαρ δυνησεται τις ειπειν·
Λογικος τε ειμι και αλογος· ουδ' αυ το πυρ ερει τις θερμον ειναι τε και ψυχρον· δει
γαρ, ενος ενυπαρ 75.108 χοντος, αναῤρεισθαι των σημαινομενων το ετερον. Ουκουν
αμηχανον εν Υιωι και το ομοιον ειναι και το ανομοιον. Ἐπιμαρτυρουσης δε της θειας
αυτωι Γραφης την ομοιοτητα την προς τον Πατερα, και αυτου δε φασκοντος· Ὁ
εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα, το ανομοιον ου παραδεξομεθα, ποδηγουμενοι δια
τουτων επι το αληθεστερον τε και πρεπωδεστερον. Ἐπειδη δε παλιν ουκ ειπεν· Ὁ
εωρακως εμε, την βουλησιν εωρακε του Πατρος μου, ου της βουλησεως εικονα τον
Υιον ομολογησομεν, αλλ' αυτου του Πατρος ως Υιον. ΑΛΛΟ. Τα της προς αλληλα
συναφειας η φυσικης εμφερειας αναχωρησαντα, και κατα τον της ουσιωδους
ποιοτητος λογον απεσχοινισμενα, διισταται η τοπωι τεμνομενα, η μοναις ταις
επινοιαις. Τοπωι μεν ουν της προς αλληλα συναφειας διισταται τα σωματικην εχοντα
συστασιν, διισταται δε και λογωι τινα των κατα την ουσιωδη διαφοραν, ως ανθρωπος
ιππου. Τα δε οσα την δηλωσιν και το εξ αυτων αποτελουμενον ανομοιον εχει, λογωι
ψιλωι και επινοιαι μεριζομενα φαινεται, οιον υγιεια και νοσος. Ἐν δε τουτοις οσα
λογωι μονωι και τωι εξ αυτων αποτελουμενωι κατ' εναντιοτητα διεστηκε, τα μεν
αμεσα καλουσιν οι τα της φιλοσοφιας ησκημενοι μαθηματα, τα δε εμμεσα. Ἄμεσα
μεν ουν, καθαπερ ηδη προειπον, υγιεια και νοσος· ουδεν γαρ τουτων εστι μεταξυ. Ει
γαρ επ' ανθρωπου τυχον φεροιτο τι τουτων, εν εσται παντως εν αυτωι. Ἢ γαρ
υγιαινει, η νοσει, και το μεσον του νοσειν η μη νοσειν, ουδεν. Ἔμμεσον δε την
δικαιοσυνην ειναι φασι και την αδικιαν. Ἐπειδηπερ ου πας ανθρωπος η ολοκληρως
δικαιος, η αδικος εστι. ∆υνατον γαρ μεσον ωσπερ τινα τοπον ευρεσθαι εκ μερους
δικαιου τινος οντος, και ου παντελως αδικου. Τουτων τοιγαρουν κατα τονδε τον
τροπον ημιν διεσκεμμενων, και της ανομοιοτητος εν τουτοις εξεταζομενης επι
παντος πραγματος, ιδωμεν κατα ποιον των ειρημενων λογον αφεστηκε της του
Πατρος ομοιοτητος ο Υιος. Τοπωι μεν ουν ουκ αν τις αυτον μεριζεσθαι λεγοι, επει
μητε σωμα εστι· σωματων γαρ ιδιον τοπικαις μεριζεσθαι διαστασεσι· λειπεται τοινυν
το, λογωι χωριζεσθαι· λογωι δε φημι τωι κατα την φυσιν. Ἀλλ' ειπερ φυσει Θεος ο
Πατηρ, και φυσει Θεος ο Υιος, ποιος αυτον αποτεμνει λογος; Τις δε ου συγχωρησει
την προς αλληλα φορειν ομοιοτητα της αυτου ουσιας υπαρχοντα; Ἔτι τε προς
τουτωι, ουδε ως εναντιον εξει τι προς τον Υιον ο Πατηρ, ως τα αμεσα καλουμενα. Ου
γαρ ως υγιεια και νοσος αλληλοις αντικεινται· ουδε ωσπερ εν τι παντων των
ειρημενων εν ανθρωποις σωζεσθαι ο των πραγματων αναγκασει λογος, ουτω και επι
Πατρος και Υιου. Ἐνοικει γαρ τισιν ο Πατηρ, ενοικει δε και ο Υιος. Και ου καθαπερ
εκεινα εις ταυτον ασυμβατα τε και ασυνυπαρκτα εστιν, ουτω και ο Υιος και ο Πατηρ·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Ἰδου γαρ, φησιν ο Χριστος, εισελευσομεθα εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι
ποιησομεν. Ἀλλ' ουδε ουτως εμμεσον εσται πραγμα 75.109 Πατηρ προς Υιον, ωσπερ η
δικαιοσυνη τυχον. Ου γαρ ελαττον εσται Πατηρ ο Πατηρ, ουδε ελαττον εσται Υιος ο
Υιος, ινα τις μεσος γενηται τοπος χωρων της ουσιας την υποβασιν, ωσπερ επι της
δικαιοσυνης και αδικιας ελεγετο. Ουδενος τοιγαρουν χωριζοντος τοπου της προς
Θεον Πατερα ομοιοτητος τον Υιον, περιττον το λεγειν τηι βουλησει προσεοικεναι
μαλλον αυτον, και ουκ αυτωι τωι εκλαμψαντι αυτον Πατρι. ΑΛΛΟ. Ὧν ο λογος ο
αυτος, ταυτα παντως ομοειδη τε ειναι και αλληλοις εοικοτα φυσικως αναγκαιον.
Οιον φερε ειπειν· Ὁ του ανθρωπου λογος ουτως εχων, ζωον λογικον, θνητον, νου
και επιστημης δεκτικον· καθ' ων δ' αν φεροιτο, ταυτα της αυτης ουσιας οντα
δεικνυει. Και οις αν ταυτα επαληθευηται, τα εν τωι ορωι, φημι, ταυτα παντως
ανθρωπους ειναι δει. Ει γαρ ζωον εστι λογικον, θνητον, νου και επιστημης δεκτικον,
τι αν ετερον ειη λοιπον η ανθρωπος το σημαινομενον; Ει τοινυν το Θεος ονομα και
Κυριος, και το αφθαρτος, και το βασιλευς, και ει τι ετερον προς τουτοις περι του
Πατρος λεγεται, και ταυτα και εφ' Υιου φερομενα επαληθευεται, και ου μεχρι μονων
των ονοματων την ευφημιαν εχει, αλλ' εστιν οντως ουτω και κατα φυσιν, ποιος
λογος της προς τον Πατερα φυσικης ομοιοτητος χωριει τον Υιον; Ἕνα γαρ εχουσι
της ουσιας τον ορον, και παντα οσα προσεστι τωι γεγεννηκοτι, και επι του
γεννηθεντος επαληθευεται. Ει δε τις αποτολμαι ψευδωνυμον Θεον ειναι λεγειν τον
Υιον, και πλεον ουδεν εχειν των κατα χαριν εις θεοτητα και εις υιοτητα
κεκλημενων, εις το Παυλου του Σαμοσατεως εμβεβηκως δογμα, δικαιως ακουσεται
παρ' ημων· Ἐαν μη πιστευσητε, ουδε ου μη συνητε. Ἀμηχανον γαρ τους μη φυσει
Θεον υπαρχειν πιστευοντας τον Υιον, νοησαι την εμφερειαν ην εχει προς τον Πατερα
κατα φυσιν. Τοιγαρουν εοικως τωι Πατρι, ουκ ενυπαρκτου βουλησεως εικονα φορει,
υπαρχων προ των αιωνων Υιος.

ΛΟΓΟΣ Θʹ.
Ὅτι ομοουσιος τωι Πατρι ο Υιος, παρατεθεντων και ρητων, του, Τι με λεγεις
αγαθον; Ου δεις αγαθος, ει μη εις ο Θεος, και του, Πορευομαι προς τον Πατερα μου
και Πατερα υμων, Θεον μου και Θεον υμων. Και ομοιως, Ὁ Πατηρ ο πεμψας με
μειζων μου εστιν. Ει ηρξατο του γενναιν τον Υιον ο Πατηρ, και κατεπαυσε, καθαπερ
οι Χριστομαχοι φασι, εν υστερωι χρονωι προσγεγονεν αυτωι. Ἦν ουν αρα πριν
γεννηθηναι, κατ' εκεινους εν μοναδι το Θειον· γεγονε δε υστερον εν δυαδι
γεννηθεντος του Υιου, και ωσπερ τις προσθηκη και αυξησις θεοτητος εξ αρχαιας
μοναδος εις την μετα ταυτα δυαδα. Ἀποκαμων δε ο Πατηρ ωσπερ εν τωι ειναι μονος,
επενοησε τον Υιον κοινωνον της θεοτητος και των εργων. Και πολλα προς τουτοις
δυσφημα τε και πολλης γεμοντα της ατοπιας εκ του φρονειν ουτω παρενεχθησεται·
α και τοσαυτην 75.112 εχει την δυσφημιαν, ως παντι τωι γενεσθαι φευκτα. Ει τοινυν
την εν τοις ειρημενοις ατοπιαν παραιτεισθαι καλον, πιστευειν ακολουθον ως ου
προσγεγονεν ο Υιος τωι Πατρι, αλλ' ην αει συναΐδιος εξ αυτου. Και ωσπερ, ει
προσγεγονως εφαινετο, ουκ αν ην ομοουσιος, ουτως, επει μη τουτο εστιν, αλλ' ην
αει συν αυτωι, παντως εσται και ομοουσιος. ΑΛΛΟ. Καν εχηι τινα διαφοραν ο Υιος ως
προς τον εαυτου Πατερα, καθ' ην ο μεν Πατηρ αρχη εστιν, ο δε Υιος εκ της αρχης,
αλλ' ου δια τουτο της ταυτοτητος και της προς αυτον ομοουσιοτητος εξωσθησεται.
Ου γαρ εσται τι συναΐδιον τωι Πατρι, μη ον εξ αυτου φυσικως· ινα μη και τοις
κτισμασι τουτο προσειναι λεγωμεν, ο μονηι προσεστι τηι θειαι φυσει. Ουκουν καν
αρχην ο Υιος εχηι τον εαυτου Πατερα, αλλα καθο εκ της αρχης εστι, συνδρομον αυτηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

το ειναι εχων, ανομοιος ουκ εσται κατα την ουσιαν αυτηι. Ἐπειδη γαρ εκ της αρχης
εστι, δια τουτο και ομοουσιος τηι αρχηι. Το δε ομοουσιον τωι Πατρι, επιγενητον ουκ
εστι, ινα μη τουτο ων ευρισκηται και αυτος. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ευνομιου.
Ουκ επιδεχεται, φησι, γεννησιν η του Πατρος ουσια· εγεννηθη δε ο Υιος. Πως ουν ο
γεγεννημενος ομοουσιος εσται τωι Πατρι, τωι μη επιδεχομενωι γεννησιν; Προς τουτο
λυσις. Λεγετωσαν ημιν οι τα τοιαυτα προτεινοντες αμαθως, Ει δια της γεννησεως
αναιρειται το ομοουσιον, δια ποιου σωθησεται πραγματος; Και παλιν, ει τωι
γεγεννηκοτι το γεννηθεν ουχ ομοουσιον, ποιον εσται το ομοουσιον; Ἄρα το μη
γεννηθεν και αλλοτριον της ουσιας, η το απο τινος ληφθεν των οσα εστι περι τας
ουσιας· αλλα τουτο αδυνατον. Ἐρεις ουν οτι το αγεννητον τωι αγεννητωι παντως
ομοουσιον, το δε αγεννητον τωι γεννητωι ουχ ομοιον. Ουκουν επειδηπερ ουκ
εγεννηθη μεν ο Ἀδαμ, εγεννηθη δε Ἄβελ εκ γυναικος, ουκ εσται τωι Ἀδαμ ομοουσιος.
Ει δε εγεννηθη μεν, εχει δε της φυσεως την ταυτοτητα προς τον Ἀδαμ, καιτοι μη
γεγεννημενον, τι κωλυει και τον Υιον εξ αγεννητου Πατρος οντα γεννητον ειναι και
ομοουσιον; ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Γεγεννησθαι τον Υιον εκ Πατρος και οι
χριστομαχοι συνθησονται· και ουκ αν τις, οιμαι, προς τοσαυτην ελασαι κακιαν, ως
τολμησαι καθαπερ και τα ποιηματα και αυτον εξω κεισθαι της θειας ουσιας κατα τον
της φυσεως λογον. Ει τοινυν εγεννησεν εξ εαυτου τον Υιον ο Πατηρ, διατι μη
ομοουσιος; Λεγετωσαν ημιν οι του Θεου Λογου κατηγοροι. Ἀδυνατησας αρα
τοιουτον αυτον γενναι, η μη θελησας; Ει μεν ουν αδυνατησας λεγουσιν,
αισχυνεσθωσαν την του Πατρος ουσιαν υβριζοντες, δι' ων αυτηι προσαπτειν 75.113
το μη δυνασθαι τετολμηκασιν. Ει δ' επι θατερον μεταστησονται, και μη εθελησαι
φησουσιν ομοουσιον αυτωι γεννησαι τον Υιον, ετερως υβριζουσι πραγμα χαλεπον
και το παντων αισχιστον περιτιθεντες αυτωι, τον επι τοις αμεινοσιν οκνον. Ει γαρ
κρειττον ην το ομοουσιον του μη τοιουτου, πως ουκ εσται δυσφημιας απασης
επεκεινα το λεγειν οκνησαι περι τα κρειττονα και πρεπωδεστερα την θειαν ουσιαν,
και μη μαλλον εθελησαι το καλλιον η το μη ουτως εχον; Ἀλλα παντα δυναται ποιειν
ο Πατηρ, και θελει μαλλον το κρειττον· ουδεν ουν εστι το κωλυον ομοουσιον ειναι
τον Υιον. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Το εξ αιτιου τινος ον, η
γεγεννημενον, φησιν, αναγκη δευτερον ειναι τουτου, ο δη και γεγονεν αυτωι του
ειναι αιτιον. Ουκουν δευτερος εσται του Πατρος ο Υιος αιτιον αυτον εχων· και δια
τουτο ουχ ομοουσιος. Ἢ αφιλονεικοτερον ενστησεται τις ομοουσιον αυτον ειναι
λεγων, η μια θεοτης, αρα, τομην τινα χωρησασα, γεγονεν εις δυαδα· ου γαρ ετερως
ομοουσιος ειναι δυναται. Ἀναγκη ουν λεγειν ουχ ομοουσιον ειναι τον Υιον. Προς
ταυτα λυσις. Ουκ αισθανεται παλιν μεθυων ο χριστομαχος, και ματην καταφλυαρων
της θειας ουσιας. Το μεν γαρ τεμνεσθαι και διαστασιν τινα μεταξυ την προς αλληλα
δυνασθαι λαβειν, σωματων ιδιον. Ἡ δε θεια του Πατρος ουσια, ασωματος ουσα,
τομης τε και διαιρεσεως ανεπιδεκτος εστιν· ουτε δε εν τοπωι μενουσα, ουτε υπο τινος
ουσα χωρητη, αλλ' εν αῤρητωι τινι και αφραστωι καταστασει κειμενη, τον Υιον εξ
εαυτης αδιαστατως εξελαμψεν· ουκ αν ετερως εχειν το ειναι τελεια δυναμενη, ει μη
εγεννησε τον Υιον, και ανεδειχθη καρπογονος· και παλιν ουκ αν ετερως εσομενη
δημιουργος, ει μη τετοκεν εξ εαυτης αμεριστως τον Υιον, δι' ου τα παντα εργαζεται.
Ἔστιν ουν ο Υιος γεννηθεις εκ Πατρος, ου κατα τινα τομην, η αποῤροιαν, καθαπερ
υμεις φανταζεσθε· αλλ' ωσπερ εκ πυρος θερμοτης, αμεριστως εκ της του τεκοντος
προελθων ουσιας. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ευνομιου. Ει ομοουσιος εστι, φησιν,
ο Υιος τωι Πατρι, τι μη και αυτος εστιν αγαθος ουτως ως ο Πατηρ; Λεγει γαρ που προς
τινα ο Χριστος· Τι με λεγεις αγαθον; Ουδεις αγαθος ει μη εις ο Θεος. Ἕνα δε ειπων,
εαυτον εξω τεθεικεν, ως αγαθον μεν οντα και αυτον, ουχ ουτω δε ωσπερ αν ειη και ο
Πατηρ. Προς ταυτα λυσις. Κυριον αποκαλουσης τον Υιον της θειας Γραφης, δωσεις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

αρα και αυτον ειναι Κυριον, και τουτο κατα αληθειαν, η προς τοις αλλοις αρνησηι και
τοδε. Ει μεν γαρ ουκ ειναι Κυριον ερεις, ταναντια φρονεις ταις θειαις Γραφαις και τωι
ταυτα λαλησαντι Πνευματι. 75.116 Συντεθειμενος δε και φασκων αυτον ειναι
Κυριον, ασεβως ελεγχθησηι και Κυριον λεγων και προσκυνων ον ου φης ομοουσιον
ειναι τωι Θεωι και Πατρι, και κτισματι μαλλον η Θεωι κατα φυσιν λατρευεις. Το γαρ
ετερας υπαρχον ουσιας παρα τον οντα Θεον, ουκ αν ειη φυσει Θεος. Και τουτου
μαρτυς η θεια λεγουσα Γραφη· Κυριος ο Θεος ημων, Κυριος εις εστι· μια γαρ θεοτητος
φυσις. Και οτι ταυτηι μονηι δει προσκυνειν, ακουσηι παλιν· Κυριον τον Θεον σου
προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις. Ει τοινυν δια το μονον αγαθον λεγεσθαι
τον Θεον και Πατερα, εκπεσειται του ειναι αγαθος ο Υιος ουτως ως ο Πατηρ, και δια
το ενα λεγεσθαι Κυριον και Θεον τον Πατερα, εκπεσειται του ειναι Κυριος και Θεος ο
Υιος, κατα την του νοηματος ακολουθιαν· πως ουν προσκυνεις τωι μητε Κυριωι μητε
Θεωι; Ει δε Κυριου και Θεου του Πατρος οντος, συνεπαγεται και ο Υιος την εκειθεν
ιδιοτητα εχων ως εξ αυτου κατα φυσιν υπαρχων, και εστι μετα Πατρος Κυριος και
Θεος, εξει παντως και το ειναι αγαθος ως ο Πατηρ, της πατρικης ιδιοτητος καν
τουτωι παλιν υπαρχουσης εν αυτωι, καθαπερ και εν εκεινωι. ΑΛΛΟ. Πολλα περι τε του
Πατρος και του Υιου λεγουσιν αι θειαι Γραφαι, και ου το των ονοματων διαφορον
διαστελλει παντως αυτοις και της ουσιας τον λογον, ως ανομοιοτητα τινα δια
τουτων χωρησαι μεταξυ. Ἔστι γαρ μια θεοτης Πατρος και Υιου, καν εκατερος τηι των
ονοματων ποικιλιαι διαφορως σημαινηται, ουχ ως ιδιον εχων τι και καθ' εαυτον, ο
μη τωι ετερωι προσεστιν, αλλ' ως επ' αμφοιν χωρειν δυναμενου παντος οπερ αν εφ'
ενος λεγοιτο, διχα μονης της του Πατρος και του Υιου προσηγοριας τε και
πραγματος. Ἔστι γαρ ο Πατηρ αει Πατηρ, και Υιος ουκ αν γενοιτο ποτε· και εστιν ο
Υιος αει Υιος, και Πατηρ ουκ αν ειη ποτε. Ει δε τις βουλοιτο φασκειν μη δυνασθαι
χωρειν επ' αμφοιν οπερ αν εφ' ενος φεροιτο προσρημα, μεγαλωι περιπεσειται κακωι.
Τι γαρ αν ποιησοι, λεγοντος του Παυλου· Εις ο Θεος ο Πατηρ εξ ου τα παντα· και εις
Κυριος Ἰησους Χριστος δι' ου τα παντα. Ἰδου γαρ τωι Πατρι το ειναι Θεον και ενα
δεδωκε· τωι δε Υιωι το ειναι Κυριον και ενα. Ἆρ' ουν δια τουτο Θεος μεν ουκ εσται ο
Υιος, επειδη Θεος και εις ο Πατηρ κατωνομασται; Κυριος δε ουκ εσται ο Πατηρ,
επειδη Κυριος και εις ο Υιος εκληθη; Ἀλλ' ουκ εστι τουτο, μη γενοιτο. Θεου γαρ
οντος του Πατρος, Θεος εστι και ο Υιος· και Κυριου παλιν οντος του Υιου, Κυριος
εστιν ο Πατηρ. Ἀλλ' ειπερ ην τις ουσιας διαφορα την δυαδα διατειχιζουσα, και ουκ
εωσα μισγεσθαι φυσικως εις ταυτοτητα, ουκ αν, οιμαι, κυριως το του ετερου
προσρημα τωι ετερωι προσην. Ἐπειδη δε παντα τα του Πατρος εν Υιωι φαινεται, και τα
του Υιου παλιν εν Πατρι, ως ουδενος ετι τον της ταυτοτητος διειργοντος λογον,
εσται και αυτος αγαθος, ως ο Πατηρ, και δια τουτο ομοουσιος. 75.117 ΑΛΛΟ. Ὅσα της
προς αλληλα φυσικης κοινωνιας τε και ταυτοτητος απεσχοινισται, ταυτα δη παντως
και ξενισμος τις ιδιοτητων της προς αλληλα σχεσεως φυσικης αποτεμνει. Οιον φερε
ειπειν, ανθρωπος εστω και ιππος τα σημαινομενα. Ἀνθρωπωι μεν γαρ ως προς τον
ιππον ξενα τα ιδια, ιππωι δε παλιν ως προς ανθρωπον, ου ταυτα τα ιδιως προσοντα.
Ει τοινυν φυσικη τις διαστασις ειργει τον Υιον, και αλλοτριον της του Πατρος ουσιας
οντα δεικνυει, πως τα του Πατρος ιδια φαινεται φορων; πως δε ο Πατηρ, ειπερ εστιν
αλλοτριος κατα φυσιν του Υιου, τα αυτου ιδια φορει; Ἀληθευει γαρ λεγων ο Σωτηρ
ως προς τον Πατερα, οτι Παντα τα εμα σα εστι· και παντα τα σα εμα εστιν. Ει τοινυν
παντα, εν δε των παντων εστι και το ακρως αγαθον, εξει τουτο και ο Υιος ιδιωμα
φυσεως υπαρχον πατρικης ως εξ αυτου προελθων. Ὁ δε της πατρικης ουσιας εχων
τα ιδια, ειη παντως αν και ομοουσιος. Ὅτι ομοουσιος ο Υιος τωι Πατρι, προκειμενου
ρητου· Πορευομαι προς τον Πατερα μου, και Πατερα υμων, και Θεον μου, και Θεον
υμων. Ὅτε την του ανθρωπου μορφην ο του Θεου Λογος περιεβαλετο, και δια την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

απαντων ημων σωτηριαν υπαρχων εν μορφηι Θεου, καθα γεγραπται, τεταπεινωκεν
εαυτον, τοτε δη και ως ανθρωπος εσθ' οτε διαλεγεται, ουδεν αδικουμενος εις την
δοξαν την θεοπρεπη δια τουτου. Ει γαρ οντως ανθρωπος γεγονε, και ου δια τουτο
απεστη του ειναι Θεος, καν ως ανθρωπος γεγονως λεγηι τα ανθρωπωι πρεποντα, ου
δια τουτο το θεοπρεπες αξιωμα ζημιωθησεται· αλλ' εσται παλιν ο αυτος, φερομενης
επι την οικονομιαν της εν λογοις ταπεινοτητος. Ὅτι δε οικονομικως ως ανθρωπος
τα τοιαυτα φησι, καλως οπερ ανειληφε σχημα λογωι τε και εργωι φυλαττων,
εντευθεν εισομεθα. Λεγει γαρ που προς την εν τηι Σαμαρειαι γυναικα το Ἰουδαικον
υποκρινομενος προσωπον· Ὑμεις προσκυνειτε ο ουκ οιδατε· ημεις προσκυνουμεν ο
οιδαμεν. Καιτοι των προσκυνουμενων ο Υιος, ου των προσκυνουντων, εστι.
Προσκυνησατωσαν γαρ αυτωι, φησι, παντες αγγελοι Θεου. Και περι μεν αγγελων η
ετερας τινος της κατ' αυτους ταξεως ουδεν φερεται τοιουτο παρα ταις θειαις
Γραφαις. Ου γαρ αγγελοις κελευεται τις προσκυνειν, αλλα μονωι Θεωι. Γεγραπται γαρ·
Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις. Ὥσπερ τοινυν
προσκυνουμενος ο Υιος, προσκυνειν φησιν οικονομικως, ως ανθρωπος, ουτως οταν
Θεος κατα φυσιν υπαρχων, Θεον εαυτου τον Πατερα καληι, παλιν ως ανθρωπος
οικονομικως, ου δια τουτο του ειναι Θεος εκβληθησεται· αλλ' ως κατα φυσιν Υιος,
εσται δε ομοουσιος. ΑΛΛΟ. Ει εν μορφηι Θεου υπαρχων ο Υιος και εν ισοτητι (τουτο
γαρ ο Παυλος φησι), Θεον εχει κατα φυσιν τον Θεον και Πατερα, δυναται τουτοις
υποπιπτειν η θεια 75.120 φυσις, εξει και ο Πατηρ Θεον, και ει μη πω γεγονε. Το γαρ
ενδεχομενον γενεσθαι, και ει μη πω τετελεσται, δυναμει τουτο εστιν οπερ ενδεχεται.
Ει δε τουτο δυσφημον, ου κατα φυσιν ο Πατηρ του Υιου Θεος λεγεται, αλλα καθο
γεγονεν ανθρωπος οικονομικως. ΑΛΛΟ. Ει εν μορφηι Θεου υπαρχων ο Υιος και εν
ισοτητι, καθα γεγραπται, εταπεινωσεν εαυτον, μορφην δουλου λαβων, και σχηματι
ευρεθεις ως ανθρωπος, εσται της ταπεινωσεως τα δουλοπρεπη ρηματα, ουκ
αναβαινοντα μεν προς την ουσιαν αυτου, αλλα τωι της ενανθρωπησεως προσωπωι
περικειμενα. Και ωσπερ εκ του της θεοτητος υψους την εν ανθρωποτητι ταπεινωσιν
επιγινωσκομεν, ουτως το εναντιον εκ της ταπεινωσεως της εν ανθρωποτητι, το εν
θεοτητι μεγα και υψηλον της ουσιας του Υιου γνωρισθησεται.

ΛΟΓΟΣ Ιʹ.
Ὅτι ομοουσιος τωι Πατρι ο Υιος. Ουκ ευλογως οι χριστομαχοι τα περι της
θεοτητος του Υιου γυμναζοντες, και σχεσιν ζητουντες ην εχει φυσικως προς τον
εαυτου Πατερα, ταις ανθρωπινως ειρημεναις κεχρηνται φωναις, αις ο Κυριος ειπεν,
οτε την ημων σαρκα περιεβαλετο. Ου γαρ εξ ων ως ανθρωπος οικονομικως
διαλεγεται, εν τουτωι η ασωματος ουσια χαρακτηριζεται, αλλ' ειδεναι χρη και
πιστευειν, οτι Θεος ων ο Λογος και ομοουσιος κατα παντα τωι Πατρι, την ανθρωπου
φυσιν περιεβαλετο, και γεγονεν ανθρωπος, ινα και ως ανθρωπος εσθ' οτε λαληι, δια
την μετα σαρκος οικονομιαν. Λαλει δε και ως Θεος τα υπερ ανθρωπον, ως τουτο
κατα φυσιν ων, και οτε καιρος την τουτου χρειαν εισφερει. Ἀλλ' ει τις βουλοιτο τα
ανθρωπινωτερον και οικονομικως, καθαπερ εφην, ειρημενα φερειν επι τον της
θεοτητος αυτου λογον, και παλιν, τα θεικως ειρημενα φερειν επ' εκεινον τον καιρον
καθ' ον γεγονεν ανθρωπος, αδικησει των πραγματων την φυσιν, και αναιρησει την
οικονομιαν. Ποτε μεν γαρ ως Θεος λεγει· Ἀμην λεγω υμιν, πριν Ἀβρααμ γενεσθαι,
εγω ειμι. Και παλιν· Καταβεβηκα εκ του ουρανου. Ει δε τις βουλοιτο μονον αυτωι
φυλαττειν το θεοπρεπες αξιωμα, αναιρησει παντως το εν υστεροις καιροις
ανθρωπον γενεσθαι αυτον. Ου γαρ ην εν ανθρωποτητι, πριν Ἀβρααμ γενεσθαι, ουδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

καθο ανθρωπος καταβεβηκεν εκ του ουρανου. Και παλιν, ει τις θελησει τα της
ανθρωποτητος ρηματα τε και πραγματα γυμνωι προσαπτειν τωι Θεωι Λογωι προ της
ενανθρωπησεως, ασεβησει μεγαλως. Τι γαρ ποιησει, λεγοντος του Χριστου· Νυν η
ψυχη μου τεταρακται, και περιλυπος εστι; Λυπην αρα και θορυβον δωσει περι την
του Θεου φυσιν γενεσθαι, και κρατειν θανατου φοβον; Τι δε οταν σταυρουμενον ιδηι,
και τουτο πασχειν του Υιου την θεοτητα δωσει ουτως ως ανθρωπον; Ἢ το 75.121
δυσφημον παραιτησεται; Ουκουν εκατερωι καιρωι τε και πραγματι σωζεσθω το
πρεπον, και γυμναζεσθω μεν της θεολογιας ο λογος, μη παντως εξ ων ως ανθρωπος
φαινεται λαλων, αλλ' εξ ων εστιν εκ Πατρος, ως Υιος και Θεος. Συγχωρεισθω δε τηι
οικονομιαι τηι μετα σαρκος, το λεγειν αυτον εσθ' οτε και α μη πρεπει γυμνηι και καθ'
εαυτην ουσηι τηι θεοτητι. Ὅταν ουν, ως ανθρωπος, λεγηι μη ειναι αγαθος ουτως ως ο
Πατηρ, φερεσθω μαλλον και τουτο επι την οικονομιαν την μετα σαρκος, και μη
απτεσθω της ουσιας του Υιου και Θεου. Ἀπολογια πιθανη προς τον ερωτησαντα· ∆ια
τι με λεγεις αγαθον; και εξηγησις του ρητου. Ἐξεταστεον ολην του προκειμενου την
διανοιαν· και ουτω γνωσομεθα σαφως, οπερ εβουλετο διδασκειν ο Χριστος, δια του
φαναι· Τι με λεγεις αγαθον; Νομικος προσηλθεν (ουτω γαρ γεγραπται), το οπως
σωθησεται μανθανειν επιζητων. Ειτα προτεινει διδασκαλον αυτον και αγαθον
προειρηκως το, Τι ποιησας ζωην αιωνιον κληρονομησω; Προς ταυτα Χριστος· Τι με
λεγεις, φησιν, αγαθον; Ουδεις αγαθος, ει μη εις ο Θεος. Ὕπαγε, πωλησον σου τα
υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και εξεις θησαυρον εν ουρανοις. Ἀλλ' ουκ ενεγκων της
εντολης το βαρος, και ατονησας περι την αρετην, οκλαζει περι το προσταγμα.
Ἀπηλθε γαρ, φησι, λυπουμενος. Ποιος ουν ην ενθαδε θεολογιας καιρος; Τωι δε
ερωτησαντι, Τι αρα ποιησας εσται και αυτος τοις σωζομενοις εναριθμιος; ποιον εχει
λογον, μη οπερ εξηιτησε μαθειν αποκαλυψαι μαλλον, αλλ' ετερον τι παρα το εκεινωι
ποθουμενον ειπειν; Πως δε οιον τε ην το ενεγκειν ουκ ισχυσαντα μιας εντολης
ευαγγελικης φορτιον, το υπερ παντα διδασκεσθαι μυστηριον, ουτως ατονουντα περι
την των αγαθων εφεσιν, ως μηδε λογωι δυνασθαι ταυτην χωρειν; Λελυπηται γαρ, ως
γεγραπται. Ἐπειδη τοινυν ανθρωπον βλεπων ο νομικος, ως ανθρωπωι προσεισι, και
ως ψιλον ανθρωπον ερωται, εξελεγχων ως αμαθη, μαλισθ' οτι σοφιας υποληψιν
επραγματευετο, δια του δοκειν ειδεναι τον νομον, δυσωπει λεγων· Μονος αγαθος
κατα αληθειαν ο Θεος. Τι τοιγαρουν ως ανθρωπωι προσελθων, το μονωι προσον τωι
Θεωι κατα φυσιν, εμοι περιτιθης, αγαθον αποκαλων; Εις γαρ εστιν ο φυσει αγαθος,
Θεος δηλαδη. Ει μεν ουν οιδας με, φησι, Θεον οντα, και δια τουτο αγαθον, οτου δη
χαριν ως ανθρωπωι προσερχηι ψιλωι; Ει δε ου πιστευεις ειναι με Θεον, αλλ' ανθρωπον
οιει με ψιλον, τι δη ποτε τωι Θεωι πρεπον αξιωμα μονωι προσαπτεις ανθρωπωι;
Ἔλεγχος ουν αμαθιας το ειρημενον εστιν, ου θεολογιας αξιωσις. ΑΛΛΟ. Ει δια το
λεγεσθαι μονον ειναι και ενα κατα φυ 75.124 σιν αγαθον τον Θεον, εκβαλλεται της
κατα τουτο εμφερειας τε και ομοιοτητος ο Υιος της προς τον Πατερα, φημι, και
ελαττον εσται αγαθος, δια τε τουτο ουχ ομοουσιος, φρασατω τις ημιν των
χριστομαχειν ειωθοτων, τι αρα ποιησαι οταν και ημεις προθωμεν αυτοις τουτωι
παραπλησιον; Λεγει μεν γαρ που περι Θεου και Πατρος τις των αγιων οτι ο Θεος φως
εστι· λεγει δε και περι του Υιου, οτι και ην το φως το αληθινον. Ἰδου φως ο Πατηρ,
φως και ο Υιος. Μονωι δε τωι Υιωι προσκειται το αληθινον. Ἐκβληθησεται αρα του
ειναι κατα αληθειαν φως ο Πατηρ, επειδη μονωι τουτο περιτεθεικε τωι Υιωι η του
Ἰωαννου φωνη. Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις εις τουτο μανιας ελασαι ποτε, ως τουτο
παραδεξασθαι το δυσσεβημα. Ει τοινυν κατα αληθειαν οντος τε και καλουμενου
φωτος μονου του Υιου, φως κατα αληθειαν εστι και ο Πατηρ, και αγαθου κατα φυσιν
οντος του Πατρος και επ' αυτου κειται το μονος, εσται κατα φυσιν αγαθος και ο Υιος,
ωσπερ και ο Πατηρ. Ὅπου δε φυσεως ταυτοτης, εκει παντως εσται και το ομοουσιον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

ΑΛΛΟ. Ει το κατα τι διαφερειν τον Υιον ως προς τον εαυτου Πατερα, την αυτην ουκ
εχειν αυτωι διδωσιν ουσιαν, αλλ' ετερογενη και εκφυλον ωσπερ αυτον απεργαζεται,
το κατα μηδεν διαφερειν ομοουσιον αποδεικνυει. Ὅταν ουν η θεια λεγηι Γραφη περι
του Πατρος οτι φως εστιν, αποκαληι δε παλιν φως τον υιον, ουδενος οντος ενθαδε
του την ομοιοτητα διατεμνοντος (κειται γαρ επ' αμφοιν το φως το αληθινον), τι
κωλυει τον Υιον ομοουσιον ειναι τωι Πατρι; ΑΛΛΟ. Ει ετερουσιος εστιν ο Υιος ως
προς τον Πατερα, πως ο Πατηρ εν αυτωι φαινεται, και αυτος εν Πατρι; Ὁ εωρακως
γαρ εμε, φησιν, εωρακε τον Πατερα. Ου γαρ δη που την ανθρωπου μορφην εν ιππωι
θεωρησομεν· ουδε αυ παλιν την εκεινου κατοψεται τις ανθρωπειαι μορφηι. Το γαρ
ομοιον εν ομοιωι φαινεται· τα δε ετεροειδη, και της αλληλων φυσικης ομοιοτητος
απεσχοινισμενα, ουκ αν εν αλληλοις φαινοιτο ποτε. Φαινεται δε Υιος εν Πατρι, και
Πατηρ εν Υιωι. Ουκ αρα, καθ' υμας ετερουσιος, αλλ' ομοουσιος, ως χαρακτηρ και
εικων του πατρος. Ὅτι ομοουσιος ο Υιος τωι Πατρι, προκειμενου ρητου· Πορευομαι
προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων. Ἀντιθεσις ως
εκ των Ευνομιου. Και πως, φησιν, ο Υιος ομοουσιος ειναι δυναται τωι Πατρι, Θεον και
αυτον εχων; Αυτου γαρ φαινεται φωνη· Πορευομαι προς τον Πατερα μου και Πατερα
υμων, και Θεον μου και Θεον υμων· και παλιν· Θεε μου, Θεε μου, ινα τι με
εγκατελιπες; Ει δε Θεος αυτου εστι, πως ομοουσιος; Τα γαρ της αυτης οντα φυσεως
ουκ αν ειεν επ' αλληλα κατα φυσιν θεοι· ως ουδε ψυχη Θεος αν ετεραι γενοιτο ψυχηι,
ουδε αγγελος αγγελωι. 75.125 Προς ταυτα λυσις. Ουκ αισθανεται παλιν ο χριστομαχος
κτισμα μεν, ουχ Υιον εισφερων τον Κυριον, δουλον δε αντι ∆εσποτου, και λατριν
αντι Θεου. Ει γαρ κατα φυσιν οιεται Θεον ειναι του Υιου τον Πατερα, και την εν τοις
αλλοις οικονομιαν ουχ οραι, ουτε ομοουσιος εσται, ουτε ∆εσποτης, ουτε Θεος. Καλως
γαρ δη τηιδε διισχυριζεται. Ἐκβαλετω τοιγαρουν φανερως και της θεοτητος και
κυριοτητος τον Υιον, και τοις ποιημασι συνταττετω, ινα σαφης αυτων η δυσφημια
γενομενη, παντας αναπεισηις λεγειν· Πλανασθε μη ειδοτες τας Γραφας. ∆εον γαρ
εξεταζειν την κεκρυμμενην του Λογου δυναμιν, δυσφημουσιν αφυλακτως, ουκετι
Θεον, αλλα ναον Θεου, τον Υιον εισφεροντες, ωσπερ ην των αγιων εκαστος, περι ων
φησιν· Ἐνοικησω εν αυτοις, και εμπεριπατησω. Ἔσται τοιγαρουν κατα την εκεινων
μανιαν εις και αυτος των κατα χαριν κεκλημενων υιων και θεων, προς ους ειρηκεν·
Ἐγω ειπα· Θεοι εστε και Υιοι υψιστου παντες. Ὧν οτι παντελως αφεστηκε, και
φυσεως υπεροχηι μεμερισται, διδαξει σαφως εν Ευαγγελιωι Χριστος, λεγων· Ὑμεις εκ
των κατω εστε, εγω εκ των ανω ειμι· κατω λεγων την βασιλευομενην και
υποκειμενην την φυσιν· ανω δε παλιν την βασιλευουσαν και τοις πασιν
εποχουμενην θεοτητα. Ἀληθως τοινυν του Χριστου λεγοντος ανωθεν ειναι, ουτος
αυτον εκ των κατω φησι, φανερως του Υιου την ουσιαν συκοφαντων. Ὅτι
ομοουσιος τωι Πατρι ο Υιος. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Και πως, φησιν, εσται τωι
Πατρι ομοουσιος ο Υιος, αιτιον αυτον του ειναι εχων; Ὃ μη προσεστι τωι Πατρι. Ου
γαρ εξ αιτιου τινος, οπερ αν, ως οιμαι, πας τις ουν αληθες ειναι φησειεν. Προς τουτο
λυσις. Πολλην αν τις εικοτως αμαθιαν καταψηφισαιτο των τα τοιαυτα τολμωντων
λαλειν. Υιον γαρ λεγοντες. ουχ ομοουσιον ειναι φασιν, ουκ αισθανομενοι ταχα προς
ην εμβαινουσιν ανοιαν. Ει γαρ Υιος εστιν, ωσπερ ουν και εστιν αληθως, εσται
παντως τωι γεγεννηκοτι κατα την ουσιαν ο αυτος. Ει δε ουκ εστιν Υιος, καθ' υμας,
δειξατε γυμνην εαυτων την βλασφημιαν, και λεγετε ποιημα ειναι, ινα μηδε
ομοουσιος ηι. Και τοτε δειχθησεσθε πασαις μαχομενοι ταις θειαις Γραφαις. Υιον γαρ
λεγουσι τον Υιον, και ου ποιημα. ΑΛΛΟ Αιτιον γεγενησθαι του ειναι τωι Υιωι τον
Πατερα φατε, κατα τινα τροπον, ω χριστομαχοι; Ει μεν ουν ως δημιουργον τινα
ποιημα φανταζεσθε, και ουχ Υιον, και διαῤρηδην μαχεσθε τωι Πατρι λεγοντι περι του
ιδιου γεννηματος· Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εξεγεννησα σε. Ει δε Υιον οντως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ομολογειτε, και ουτως ειναι πιστευετε, αναγκη πασα μη ως δημιουρ 75.128 γον
αιτιον του ειναι τωι Υιωι γεγενησθαι λεγειν τον Πατερα, αλλ' ως γεννητορα φυσικως.
Κωλυει δε ουδεν, μαλλον δε αναγκη πασα το εκ τινος φυσικως προελθον, ομοιον
ειναι κατ' ουσιαν αυτου, καν αιτιον αυτο του ειναι εχοι. ΑΛΛΟ. Ει παν οπερ αν εξ
αιτιου τινος γενηται, τουτο παντως εσται προς αυτο και ανομοιουσιον, πως ο Ἄβελ
εξ αιτιου γεννηθεις του Ἀδαμ, ομοιος ην αυτωι κατ' ουσιαν; Ουκουν αναγκη πασαν
απλως γεννητικην φυσιν, ομοια παντως αυτηι τα εξ αυτης εχειν, καν το τικτον
αιτιον ηι φυσικως τωι εξ αυτου τικτομενωι. ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο κατ' ουσιαν ο Υιος ουκ
εσται τωι Πατρι προσεοικως ουδε ομοουσιος, επειδηπερ ο μεν Πατηρ ουκ εξ αιτιου
τινος εστιν, ο δε Υιος αιτιον αυτον εχει, τι κωλυσει λεγειν οτι και ο Καιν ουκ αν ειη
τωι πατρι ομοουσιος; Ἐπειδηπερ ο μεν Ἀδαμ υπ' ουδενος εγεννηθη· πρωτος γαρ ην
ανθρωπος. Ὁ δε Καιν αιτιον εσχεν αυτον· εξ αυτου γαρ γεγονεν. Ει δε ψευσεται
παντως ο τουτο λεγων (ομοουσιος γαρ τωι Ἀδαμ ο Καιν), εσται τωι Πατρι παντως
ομοουσιος ο Υιος, καν αιτιον αυτον εχηι του ειναι, εξ αυτου προελθων αχρονως, και
αιδιως ων συν αυτωι. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ευνομιου. Και πως εσται, φησι, το
αγεννητον τωι γεννητωι ομοουσιον; Πολλη γαρ εν αυτοις η διαφορα. Προς τουτο
λυσις. Ουκ ανατρεψει το σοφον των χριστομαχων προβλημα το ειναι τον Υιον
ομοουσιον τωι Πατρι, επειδηπερ ο μεν Πατηρ αγεννητος εστιν, Υιος δε γεννητος. Ει
γαρ το κατα τι διαφερειν, παντως και διαφορον εν τοις ουσι την φυσιν απεργαζεται,
και της προς αλληλα κοινωνιας τε και φυσικης ομοιοτητος αποτεμνει τα γενη·
διοριζετωσαν, φερε ειπειν, και τον Παυλον απο του Πετρου κατα τον της ουσιας
λογον, επειδηπερ τινα μερικην εχουσι και ως εν ατομωι προς αλληλους την
διαφοραν, καθ' ην ο μεν εστι Πετρος, ο δε Παυλος. Ὁρωμεν δε οτι πολλακις και τα
καθ' ετερον τινα τροπον της αλληλων ομοιοτητος πολυ διεστηκοτα, κοινωνει κατα
τον της ουσιας λογον. Ὁ μεν γαρ μελας ανθρωπος τυχον ως προς τον λευκον πολλην
εχει την διαφοραν, αλλ' ου τουτο την ουσιαν αυτοις διατεμνει. Ει τοινυν και εφ'
ημων αυτων η κατα τι διαφορα το ειναι της αυτης ουσιας ουκ ανατρεπει, ης αν ειεν
κακεινοι προς ους αν διακρινοιμεθα· τι κωλυει και τον Υιον ομοουσιον ειναι τωι
Πατρι, κατα τουτο διαφεροντα καθ' ο μεν Πατηρ αγεννητος εστιν, ο δε Υιος
γεννητος; Μια γαρ εν αυτοις η θεοτης, εκ Πατρος αγεννητου τρεχουσα φυσικως επι
το γεννημα. 75.129 ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ουκ αν ειη τελειος, φησι,
μη παντως απο τινος εκτρεχων αρχης. Ει τοινυν κατεπαυσεν ο Πατηρ γεννων τον
Υιον, το δε καταπαυσαι τελος εστιν, αρχην αρα εχει του ειναι. Πως ουν ο τοιουτος
ομοουσιος εσται τωι εκ μηδεμιας αρχης οντι Πατρι; Προς τουτο λυσις. Ει κατεπαυσεν
ο Πατηρ, καθ' υμας, ω χριστομαχοι, γεννων τον Υιον, και απο τινος αρχης ηρξατο
(τουτο γαρ υμων η προτασις εχει), προσγεγονεν αρα τωι Πατρι. Το δε προσγεγονος
και αρχην εχον του ειναι, προσφατον αν ειη παντως και αναγκαιως. Πως δη ουν αρα
θησετε τον Υιον Θεον ειναι παρα της θειας Γραφης ου συγχωρουμενον, αν ουτως
εχηι, καθαπερ υμεις φατε; Ουκ εσται γαρ εν σοι Θεος, φησι, προσφατος. Ἀλλ' οιδεν
αυτον η θεια Γραφη και Υιον οντα και Θεον. Ουκ αρα προσφατος, ουδε αρξαμενος
του γεννασθαι, καθ' υμας· αλλα γεννητος μεν, συναΐδιος δε ομως ως Υιος ων εν τωι
Πατρι. Ει δε το ειναι προσφατον ου συγχωρησει της αυτης ουσιας ειναι τωι Πατρι τον
Υιον, το μη ειναι προσφατον, ομοουσιον αποδειξει. ΑΛΛΟ. Ει μονωι Θεωι τωι κατα
φυσιν το προσκυνεισθαι παρα τε ημων και αγγελων οφειλεται, ετερωι δε ουδενι, και
εφ' ημων μεν τεθειται· Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, αγγελοις δε το Πνευμα
κελευει προσκυνειν τον Υιον, κατα το, Ὅταν δε εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την
οικουμενην, λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου, Θεος αρα
εστιν ο προσκυνουμενος Υιος. Πως ουν εσται μια θεοτης, ει ουκ εστι, καθ' υμας,
ομοουσιος τωι Πατρι; Ει γαρ εχει τινα διαστασιν ητοι διαφοραν κατα τον της ουσιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

λογον, ετεροιος μεν αν ειη Θεος ο Υιος, ετεροιος δε ο Πατηρ, και δυο κατα τουτο
Θεους αναγκη λεγειν· οπερ εστιν ασεβες, και ουδε μεχρι μονον ακοης παραδεκτον.
Ἀλλ' εστι μια θεοτης, και ουτω κηρυττουσιν αι θειαι Γραφαι· ομοουσιος αρα τωι
Πατρι ο Υιος. Ουτω γαρ το εν Θεοτητι σωθησεται. ΑΛΛΟ. Ει ηρξατο του γενναιν τον
Υιον ο Πατηρ και κατεπαυσε, κατα την των χριστομαχων μανιαν, αλλοιωσις τις και
μεταβολη περι αυτον γεγονεν. Ὃ γαρ ουκ ην πριν γεννησηι, γεγονε μετα το
γεννησαι. Ει δε των τοιουτων ανωτερω το θειον εστι τροπης τε και αλλοιωσεως
ανεπιδεκτον, ουκ ηρξατο του γενναιν, ουδε κατεπαυσε, καθαπερ ουτοι φασιν· αλλ' ην
αχρονως εν Πατρι ο των αιωνων και χρονων ποιητης Υιος. Ἐπειδη δε συναΐδιος, δια
τουτο και ομοουσιος. ΑΛΛΟ. Ει ηρξατο του γενναιν ο Πατηρ τον Υιον, προσγε 75.132
γονεν αρα τηι ουσιαι αυτου τουτο, και οπερ ουκ ειχεν εν αρχηι, προσελαβεν υστερον.
Το δε προσθηκην επιδεχομενον τινα, ατελες αν ειη, και ου τελειον. Ἀλλα τουτο
ατοπον· τελεια γαρ η του Πατρος ουσια. Ουκ αρα προσγεγονεν αυτηι το γενναιν, αλλ'
ην εν αυτηι τουτο ουκ αρξαμενον. Ει δε ουκ ηρξατο γενναιν, συναΐδιος αρα εστι τωι
Πατρι ο εξ αυτου γεννηθεις Υιος. Και ωσπερ ει αρχην εσχε του ειναι, ουκ αν ην
ομοουσιος, ουτως επει μη εσχεν αρχην την εν χρονωι, εσται παντως ομοουσιος.
ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ὥσπερ οι τηι αληθειαι μαχομενοι, αρχην και τελος τηι του Υιου
γεννησει περιτιθεντες, εκβαλλουσιν αυτον της ομοιοτητος της προς τον
Γεγεννηκοτα· ουτω και ημεις ουτε αρχην, ουτε τελος περι την του Υιου γεννησιν
παραδεχομενοι, εισφερομεν αυτον εις απαραλλακτον ομοιοτητα την προς τον
Πατερα. Το δε ομοιον κατα παντα, και ομοουσιον. Ὅτι ομοουσιος ο Υιος τωι Πατρι.
Προτασις ως εκ των Ἀετιου. Και πως αν δυναιτο, φησι, ταυτοτης ουσιας επι τε
Πατρος και Υιου σωζεσθαι, ει γε ο μεν Πατηρ αγεννητος εστι, γεννητος δε ο Υιος;
Ἀναγκη γαρ πασα λεγειν εν ουδενι παραλλαττειν το αγεννητον προς το γεννητον. Ει
δε τουτο, ουδεν κωλυσει και τον Πατερα γεννητον ειναι λεγειν και τον Υιον
αγεννητον, και συγκεχυται το παν. Προς ταυτα λυσις. Ὁ ταυτα προτεινων αμαθως,
αντακουσεται παρ' ημων· Και πως αν δυναιτο ταυτοτης ουσιας μη σωζεσθαι επι τε
Πατρος και Υιου, ει γε του Πατρος εικων εστιν ο Υιος, και εν εαυτωι δεικνυσι τον
Πατερα; Ευδηλον γαρ δη πουθεν εστι και πασιν ομολογουμενον, ως ουδεις εν ετεραι
φυσει την ετεραν οψεται· ουδ' αν τις εχοι λεγειν ιππον εωρακως, οτι δη τινα των
ανθρωπων τεθεαται. Ἐν γαρ τοις ομοφυεσιν η των ομοιων αποδειξις, ουκ εν τοις
αλληλων διεστηκοσι, κατα τον του πως ειναι λογον. Ει τοινυν ζητουντι τωι Φιλιππωι
τον Πατερα ιδειν, εαυτον επιδεικνυει Χριστος, λεγων· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα, αναγκη πασα της αυτης ουσιας ειναι λεγειν τον Υιον τωι Πατρι, ως
απαραλλακτον εικονα και χαρακτηρα της υποστασεως αυτου. ΑΛΛΟ. Ὁμοουσιον
εαυτον οντα τωι Πατρι διδασκων ο Κυριος οραται πανταχου, καιτοι γεννητος
υπαρχων· επει πως εαυτον Υιον ειναι φησι; Προς ταυτα την απο των οικειων
λογισμων ασθενειαν αντεπαγοντες οι χριστομαχοι, μη δυνασθαι φασιν, επειδη
γεννητος εστι, της αυτης ουσιας ειναι τωι αγεννητωι Πατρι, Ἐκεινα τοιγαρουν περι
εαυτου φασκοντος του Χριστου, ταυτα δε των χριστομαχων, τις εις τουτο μωριας
εκβησεται, ως οιεσθαι δειν ανθρωπωι μαλλον η 75.133 Θεωι πιστευειν, και μη την
καλην εκεινην των αποστολων φθεγγεσθαι φωνην, λεγειν τε προς τους ανοσιους
αιρετικους· Πειθαρχειν δει Θεωι μαλλον η ανθρωποις; Ει γαρ ατονουσι περι την της
αληθειας καταληψιν, ουκ αδικησει τουτο προσουσης αυτοις αβουλιας. ΑΛΛΟ.
Γεγεννησθαι τον Υιον εκ Πατρος, και αυτοι παντως ομολογειτε· ου γαρ ως εν των
ποιηματων εξω της ουσιας του τεκοντος κεισεται. Και πως ουκ εσται τωι τεκοντι
παντως ομοουσιος, ει γε οντως εστι γεννημα, καρπος ωσπερ τις φυσικος του
γεννησαντος υπαρχων; Ει μεν ουν τουτον εχειν δωσετε τον τροπον, εσται παντως
και ομοουσιος· ει δε μεχρι διακονου φωνης και προσηγοριας ψιλης γεννημα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

καλειται, λεγεσθω ποιημα παρ' υμων, ινα δη και σαφεστερον δυσφημουντες
φαινησθε. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των Ἀετιου. Ει αμεριστος εστι, φησι, την ουσιαν
ο Θεος, ουκ ουσιας διαστασει το γεννηθεν εγεννηθη, αλλ' υπεστη κατ' εξουσιαν. Και
πως αν ειη της αυτης ουσιας η υποστασα φυσις προς την υποστησασαν αυτον; Προς
ταυτα λυσις. Το μεγα τουτο και βαθυ, καθαπερ οιονται, σοφισμα, το μη μεριζεσθαι
του Θεου την ουσιαν, της αυτης ουσιας ειναι τον Υιον τωι Πατρι, πως ουκ επιτρεψει
παρα τοις ορθως δοκιμαζειν ειωθοσι τα πραγματα; Λεγετωσαν ημιν οι δεινοι και
φιλαιτιοι. Ου γαρ επειδηπερ αμεριστος εστι την ουσιαν ο Θεος, δια τουτο και της
γεννητικης δυναμεως ερημος εσται, καθ' υμας. Και ουκ αποδειξιν εχει του μη
δυνασθαι γενναιν αυτον, το αμεριστον ειναι κατα την ουσιαν. Ει δε τιμαιν οιονται τον
Θεον, σωζοντες μεν αυτωι το μεριζεσθαι μηδαμως, αποστερουντες δε του δυνασθαι
γενναιν, ως δια τουτο κατ' εξουσιαν υποστησαι τον Υιον, ακουετωσαν οτι πολυ
μειζον και καλλιον της κατ' εξουσιαν λαμπροτητος της φυσικης ενεργειας η χαρις.
Ἀξιολογωτερον γαρ το αμεριστως οιεσθαι τον Θεον γενναιν εξ αυτου αῤρητωι τινι και
ακαταληπτωι τροπωι, η δια το μη μεριζεσθαι, καθ' υμας, μηδε γενναιν ισχυειν. ΑΛΛΟ.
Ει κατ' εξουσιαν, ως φατε, τον Υιον υπεστησεν ο Πατηρ, περιττως καλειται και Υιος.
Το γαρ ουκ εκ της ουσιας του Πατρος προελθον, πως αν λεγοιτο και ο Υιος; Το δε εκ
τινος κατα φυσιν προελθον, επαληθευουσαν εχει και την του γεννηματος
επωνυμιαν. Ἐγεννηθη τοιγαρουν ο Υιος, ομοουσιος αρα τωι Πατρι. Και μια γαρ τοις
γεννωμενοις προς τα γεννωντα φυσις. ΑΛΛΟ. Ει καθαπερ υμεις οιεσθε πλανωντες τε
και πλα 75.136 νωμενοι, ουκ εκ της ουσιας του Πατρος προηλθεν ο Υιος, υπεστη δε
εξουσιαστικως, και εστιν αυτος η σοφια και δυναμις του Πατρος, ουτε σοφος κατα
φυσιν εστιν ο Πατηρ, ουτε μην δυνατος. Ει δε, κατα την αμαθεστατην υμων
προτασιν, εξωθεν υπεστησε τον Υιον, ος εστιν αυτου σοφια και δυναμις, αλλ' εστι
κατα φυσιν σοφος τε και δυνατος, αναγκη πασα και τον Υιον εκ της του Πατρος
ουσιας ειναι λεγειν, ει δε τουτο, και ομοουσιος. ΑΛΛΟ. Ἀναγκαιον ερεσθαι τους οσοι
τον Υιον κατ' εξουσιαν υποστηναι την του Πατρος, και ουκ εξ αυτου γεγεννησθαι
φασι, τι το πεπεικος τον Πατερα τον Υιον υποστησαι κατα τον υμων αμαθη λογον.
Ἀναγκαιως αρα τουτο πεποιηκεν, η χαρισασθαι τωι Υιωι βουληθεις, οτι δη και αυτον
εις υποστασιν αγοι καθαπερ και ημας. Ει μεν ουν αναγκαιως αναγκηι δωσετε τον
Θεον υποκεισθαι, ει δε μη τουτο, χαρισασθαι δε βουληθεντα τωι Υιωι, εαυτωι
χαρισαμενος φανειται το ειναι δημιουργος και δυνατος και σοφος, ει γε εν Υιωι
ταυτα εστι. Παντα γαρ δι' αυτου εγενετο, φησιν η Γραφη, και χωρις αυτου εγενετο
ουδε εν. Και παλιν, Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σοφια. Ἀλλα μην ουχ εαυτωι
ταυτα χαριζεσθαι φαμεν τον Θεον και Πατερα, αλλ' ειναι φυσικως σοφον τε και
δυνατον. Ουκ εξουσιαστικως αρα τον Υιον υπεστησε, καθ' υμας, αλλα της οικειας
φυσεως εχει καρπον· επειδη δε τουτο, και ομοουσιος. Το γαρ εκ Θεου προελθον κατα
φυσιν, ουκ αλλοτριον αυτου. Ὅτι τωι Θεωι και Πατρι ομοουσιος ο Υιος. Ει δι' ην ελαβε
μορφην ο εν μορφηι Θεου υπαρχων, ομοουσιος ημων οτι εξ ημων, εστι δε μορφη
Θεου ο Υιος, ομοουσιος αρα εκεινωι, ου και εστι μορφη; ΑΛΛΟ. Ει τωι καθ' ημας φωτι
το απαυγασμα αυτου εστιν ομοουσιον, ο δε Υιος του αιδιου φωτος εστιν απαυγασμα,
ομοουσιος αρα και αυτος τωι φωτι, ου και εστιν απαυγασμα, των υποδειγματων κατα
τι μερος της οικειας φυσεως εις το ομοιον παραγομενων. ΑΛΛΟ. Ει το ισον εν
νοητοις ου ποσοτητι μετρητον, το δ' ουτως ισον, και ομοτιμον εξ αναγκης και
ομοουσιον, εστι δε ισος και ομοτιμος τωι Πατρι ο Υιος, κατα τα θεια Λογια, εξ
αναγκης εσται και ομοουσιος· του ισου κατα το ποσον εν ασωματωι φυσει μη
θεωρουμενου, αλλα μαλλον εν ουσιας ταυτοτητι. ΑΛΛΟ. Ει τα κατ' αληθειαν, αλλ'
ου θεσει, γεννωμενα, ομοουσια των κατ' αληθειαν γεννωντων ωμολογηται, εστι δε
των κατ' αληθειαν γεννηθεντων ο Υιος ηπερ 75.137 των κατα θεσιν, ομοουσιος αρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

τωι κατ' αληθειαν αυτον, αλλ' ου θεσει, γεγεννηκοτι Θεωι. ΑΛΛΟ. Ει το ουσιωδως
γεννωμενον κληρονομει την του γεγεννηκοτος ουσιαν, εχον ταυτην εν εαυτωι, εχει
δε παντα τα του Πατρος ο Υιος, ουσιωδως αρα γεγεννηται. ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των μετα
τον Υιον εκ μη οντων ουσιας υφιστησιν, υφιστησι δε ο Υιος, ουκ αρα των μετ' αυτον
εσται συγγενης, αλλα τωι εκ μη οντων υφιστωντι ομοουσιος. Τα γαρ της αυτης
ενεργειας οντα, και της αυτης ουσιας ωμολογηνται. ΑΛΛΟ. Ει τα της αυτης ενεργειας
απαραλλακτως υπαρχοντα, και της αυτης ουσιας ωμολογηνται, εστι δε της αυτης τωι
Πατρι ενεργειας ο Υιος, παντα οσα ποιει και αυτος ομοιως ποιων, ομολογουμενως
εσται και της αυτης ουσιας, δια το και της αυτης ειναι ενεργειας. ΑΛΛΟ. Ει φυσει
Θεος εστιν ο Πατηρ, αλλ' ου μετοχηι, εστι δε φυσει Θεος και ο Υιος. Ειπερ των κατα
μετοχην υπερεχει, της αυτης αρα φυσεως εσται τωι Πατρι, αλλ' ου τοις κατα μετοχην.
ΑΛΛΟ. Ει μετοχηι, αλλ' ου φυσει, Θεος ο Υιος, πολλοι δε οι κατα μετοχην θεοι, ουδεν
αρα πλεοναζει των πολλων εις υπεροχην ουσιας. Ει δε μη εσται μετοχηι, οτι των κατα
μετοχην αυτος εστι ποιητης, της αυτης αρα φυσεως εσται τωι Πατρι, αλλ' ου τοις
κατα μετοχην. ΑΛΛΟ. Ει πασα ουσια λογικη, ου μονωι τωι θελειν, αλλα και τωι
ενεργειν και πασχειν δημιουργει, μονη δε η αγεννητος ουσια τωι θελειν και μη
πασχειν, θελων δε και μη πασχων δημιουργει ο Υιος, της εν θελησει μονηι
δημιουργουσης ουσιας εστιν, αλλ' ου της ενεργουσης κατα παθος. ΑΛΛΟ. Ει παν το
γεννησαν ου νοθον, ομοουσιον εαυτωι γεγεννηκε, γεγεννηκε δε ο Θεος τον
Μονογενη, ουκ οντα νοθον, ομοουσιον αρα εαυτωι γεγεννηκεν. Ει δε γενναι μεν,
νοθον δε γεννησας ου γεγεννηκε. Χειρον γαρ το παρα φυσιν του μηδολως
γεγεννησθαι. ΑΛΛΟ. Ει τον Μονογενη γεννησας ο Θεος και Πατηρ κρειττονως ημων
γεγεννηκε, γεννωντες δε ημεις προυπαρχομεν των γεγεννημενων, Θεος αρα γεννων
ου προυπαρχει. Ει δε ωσαυτως ημιν γεγεννηκεν 75.140 (ουκ αν γαρ ειποι τις
ηττονως), γεννωμεν δ' ημεις εκ της εαυτων ουσιας, και Θεος αρα εκ της εαυτου
γεγεννηκεν ουσιας. ∆ιοπερ ομοουσιον αυτωι το εξ αυτου παντως που και αναγκαιως
τιθεσθαι χρη. ΑΛΛΟ. Ει των γενητων ο καθολου κοσμος ωσπερ τι γενος εστι, του δε
γενους το κατα μερος ειδος, εστι δε γενητος ο Υιος, ειδος αρα εστι του γενους,
τουτεστι του κοσμου. Ει δε μη εστιν ειδος του κοσμου, δια το και προυπαρχειν αυτου,
τωι μη ενδεχεσθαι προυπαρχειν το ειδος του γενους, ουδε εκ του κοσμου ολως εστιν.
Ει δε τουτο, του κοσμοποιου, αλλ' ου του κοσμου, εξ αναγκης εσται ομοουσιος.
ΑΛΛΟ. Ει των οντων το μεν εστι Θεος, το δε κοσμος, εξ αναγκης ο Υιος η κοσμου
ιδιος εστι κατα την γενεσιν, η Θεου κατα την ουσιαν. Ἐπειδη δε μη κοσμου ιδιος τωι
μη ενδεχεσθαι το ιδιον υπο ιδιου δημιουργεισθαι ποτε, του κοσμοποιου αρα Θεου
ομοουσιος εστιν.

ΛΟΓΟΣ ΙΑʹ.
Ὅτι ομοουσιος ο Υιος τωι Πατρι, προκειμενου ρητου· Ὁ Πατηρ μειζων μου
εστιν. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου.Τα την αυτην ουσιαν λαχοντα, φησιν, ομοφυη
τε οντα ουκ εχουσι καθ' εαυτων φυσικως το μειζον, αλλ' ουτε το ελαττον. Ου γαρ
μειζων ανθρωπος ανθρωπου κατα τον της ουσιας λογον, αλλ' ουδε ιππος ιππου
τυχον. Ει τοινυν εαυτου μειζονα φησιν ο Υιος ειναι τον Πατερα, ομοουσιον δε
ομοουσιου ουκ αν ειη μειζον κατα τον της ουσιας λογον, ουκ αρα ομοουσιος αυτωι
εστιν. Προς τουτο λυσις. Ἔδει τους χριστομαχους πανταχοθεν την εν ταις θειαις
Γραφαις αληθειαν θηρασθαι σπουδαζειν, τα περι Πατρος και Υιου γυμναζοντας· ου
προς τας οικειας ηδονας εαυτοις αναπλαττειν συλλογισμους, και πλοκας επινοειν
νοηματων διεστραμμενων. Ει γαρ σκανδαλιζονται λεγοντος του Υιου· Ὁ Πατηρ μου
μειζων μου εστιν, ωφελεισθωσαν ακουοντες περι αυτου· Ὃς εν μορφηι Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Ὃ δη τρανοτατα και Ἰωαννης
φησιν· Ὅτι Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, ισον εαυτον ποιων τωι Θεωι. Ει τοινυν, κατα
την των αγιων φωνην, εν ισοτητι του Πατρος εστι, πως εσται προς αυτον
ετεροουσιος; Ἐρουμεν γαρ αυτοις και ημεις οτι τα ισοτητι προς αλληλα φυσικως
κειμενα εσται παντως και ομοουσια· ωσπερ ανθρωπος ανθρωπωι, και ιππος ιππωι.
ΑΛΛΟ. Ἐπι των ασωματων το μειζον και το ελαττον ου μεγεθει κρινεται, σωματων
γαρ ιδιον τουτο, αλλα 75.141 μοναις εννοιαις δοκιμαζεται. Ἔστω δε υποδειγμα των
λεγομενων το παρα τωι Παυλωι κειμενον· Τωι μεν γαρ, φησι, δεδοται λογος σοφιας
παρα του Πνευματος αλλωι δε χαρισματα ιαματων, και πολλα προς τουτοις ετερα
θεις, επαγει· Ταυτα δε παντα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα. Ειτα παλιν φησιν οτι
Ζηλουτε τα χαρισματα τα μειζονα. Ἆρ' ουν διαφερειν ως προς εαυτο το Πνευμα
ερουσιν, η ουχ ομοιον εαυτωι κατα την ουσιαν ειναι, επειδη μικρον μεν εν μικροις,
μειζον δε εν μειζοσι φαινεται, την των δεχομενων εξιν πληρουν; Ἀλλ' οιμαι μη
τοσουτον εξω φρενων γενεσθαι τινα, ως τολμησαι και τουτο ειπειν. Ουκουν της
ασωματου φυσεως ου δεχομενης εφ' εαυτης δι' εαυτην το μειζον και ελαττον, οταν
λεγηι Χριστος εαυτου τον Πατερα μειζονα, εσται παλιν τηι ανθρωποτητι πρεπων ο
λογος, ου της θειας ουσιας αυτου κατηγορημα, ως εν ελαττοσι κειμενης, η εν οις
εστιν ο Γεννησας αυτον. ΑΛΛΟ, διηγηματικως εις το ρητον. Λεγει που Χριστος· Ὁ
Πατηρ ο πεμψας με, μειζων μου εστι. Μαρτυρει δε παλιν η θεια Γραφη περι αυτου οτι
Ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Πως ουν εσται και ισος, και μειζονα εξει
τον Πατερα, ζητητεον ακριβως· εναντια γαρ αλληλοις τα τοιαυτα εστιν. Ἐπειδη δε
δοκιμαζειν ευσεβως προκειται τα ρητα, ουτε το ισον εκβαλουμεν δια το μειζον, ουτε
μην το μειζον δια το ισον αναιρησομεν· κρατησει δ' αμφοτερα θεωριας ευσεβως
εισφερομενης επ' αυτοις. Ουκουν απλη τις ουσα και ασυνθετος η της θεοτητος φυσις,
ουκ αν ετμηθη ποτε ταις επινοιαις εις δυαδα Πατρος και Υιου, ει μη τις ευδοκει
προκεισθαι διαφορα, ου κατα την ουσιαν φημι, αλλ' εξωθεν επινοουμενη, δι' ης το
εκατερου προσωπον εισφερεται εν ιδιαζουσηι μεν υποστασει κειμενον, εις ενοτητα δε
θεοτητος δια ταυτοτητος φυσικης σφιγγομενον, ινα μη τις αναχυσις και οιονει
φυρμος γενηται Πατρος και Υιου, εις μονην εναδα τρεχουσης της υποστασεως, της
πολλης λιαν ομοιοτητος ουκ εωσης φαινεσθαι δυαδα· ως εντευθεν ηδη και τον
αυτον Πατερα και Υιον υπονοεισθαι παρα τισιν εις δυαδα μηδαμοθεν χωριζομενους.
Ἐπειδη δε εχρην ειδεναι και την γεννησασαν φυσιν και την γεννηθεισαν εξ αυτης,
τεθεικεν η θεια Γραφη το του Πατρος ονομα και το του Υιου, ινα φως εκ φωτος
νοηται, και εκατερον εν ιδιαι υποστασει σωζομενης επ' αμφοιν της ταυτοτητος προς
τον ετερον. Ἀκολουθουσα δε παλιν τηι καθ' ημας συνηθειαι, το μειζονα αποδιδωσι τωι
Πατρι, ινα πανταχοθεν η δυας και το εξ ου σημαινηται· προσμαρτυρει δε το ισον, ινα
μη τις περι την ουσιαν ανομοιοτης νοηται Πατρος και Υιου. Ἴσος τοιγαρουν κατα
τον της ουσιας λογον υπαρχων ο Υιος τωι Πατρι και ομοιος κατα παντα, μειζονα
αυτον φησιν ως αναρχον, εχων αρχην κατα μονον το εξ ου, ει και συνδρομον αυτωι
την υπαρξιν εχει. 75.144 ΑΛΛΟ. Τα της αυτης ουσιας οντα και φυσεως και την προς
αλληλα συγκρισιν κυριωτεραν επιδεχεται· τα δε μη ουτως εχοντα, ετεροφυη δε οντα,
και δια τουτο τεμνομενα προς αλλοτριοτητα, ουκ αν αλληλοις συγκρινοιτο·
απαιδευσια γαρ τουτο γε. Ου γαρ αν τις ειποι νουν εχων, μειζονα του ανθρωπου τον
βουν, την ανθρωπου φυσιν ερευνων· ουδ' αυ παλιν την του βοος εκμαθειν βουλοιτο,
μειζονα τουτου τον ανθρωπον λεγοι. Τα γαρ ομοφυη τε και ομοειδη, καθαπερ
ειρηται, την προς αλληλα συγκρισιν ακολουθον τε και πρεπουσαν εχει. Ει τοινυν
συγκρινεται, καθ' υμας, ο Υιος τωι Πατρι κατα το μειζον και ελαττον, ομοουσιος αρα
και ουκ αλλοτριος αυτου εστιν. Ὁμοουσιον δε ομοουσιου ουκ αν γενοιτο μειζον και
ελαττον κατα τον της ουσιας λογον· ου γαρ μειζων ανθρωπος ανθρωπου, καθο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

ανθρωπος. Ἴσος αρα τωι Πατρι και ο Υιος και ομοουσιος· οικονομικως δε ειρησθαι
πιστευομεν επι του Πατρος το μειζον. Ὅτε γαρ ενανθρωπησας φαινεται, τοτε και
τουτο φησιν ως ανθρωπος. ΑΛΛΟ. Ὅσα την προς αλληλα συγκρισιν κυριως
επιδεχεται, ταυτα παντως εστι και ομοουσια· ανθρωπος γαρ ανθρωπωι, και ιππος
ιππωι συγκρινεται. Ἡ δε εν τοις ομοειδεσι διαφορα περι τα συμβεβηκοτα εστι· και
ταυτα, ως επι πλειστον, εκ παθους γινεται, η εξ ετερας τινος αιτιας, ουκ εν τωι λογωι
της ουσιας κειμενα, καθ' ουπερ αν κατηγοροιτο τι των συμβεβηκοτων. Οιον φερε
ειπειν, ανθρωπος ανθρωπου μειζων, μεγεθει σωματος και ισχυι, ψυχης παραστηματι,
διανοιας οξυτητι· αλλ' εις μεν απασιν ο της ουσιας λογος, και ου μεμερισμενως εν
εκαστωι διαφορος. Τα δε συμβεβηκοτα ριζαν εχει το παθος· εκ παθους γαρ ασθενης ο
ασθενης, και ο νωθρος την διανοιαν, και ο δειλιαν εχων εν ψυχηι. Ει τοινυν μια μεν
η φυσις και της ουσιας ο λογος ο αυτος τοις την προς αλληλα συγκρισιν κυριως
επιδεχομενοις, τα δε οσα περι τας ουσιας εισιν εκ παθους γινεται η εκ του μη παθειν,
συγκρινεται δε ο Υιος προς τον Πατερα κατα το μειζον και ελαττον εισφερομενου
του περι αυτον λογου, και εστι παθους εκτος (απαθης γαρ ως Θεος), κατ' ουδενα
τροπον ο Πατηρ υπερεξει του Υιου και την αυτην εχοντος ουσιαν και παθειν ουδεν
δυναμενου. Λεγεται δε μειζων ως αρχη του συναιδιου γεννηματος. Εις το, Ὁ Πατηρ ο
πεμψας με μειζων μου εστιν. Ἀντιθεσις εκ των Ευνομιου. Αυτος ο Σωτηρ ουκ
επικεκαλυμμενως, τρανοτατα δε μειζονα εαυτου τον Πατερα φησι, δια του λεγειν· Ὁ
Πατηρ ο πεμψας με μειζων μου εστιν. Ει τοινυν αληθευειν δωσετε την αληθειαν,
αληθεια δε ο Χριστος, μειζονα εχει τον Πατερα. Και ει τουτο, παντως εσται και
ανομοιος. Ἐπειδη δε ανομοιος, ουδε ομοουσιος. 75.145 Προς τουτο λυσις. Ἀναγκαιον
υμας, ω χριστομαχοι, και νυν ερεσθαι, ποτε του Υιου μειζων ο Πατηρ η γεγονεν η
ευρεθη, η οπερ αν βουλοισθε λεγειν. Χρονον μεν ουν οριζοντων υμων ουκ αν τις
ανασχοιτο· χρονων γαρ ποιητης ο Υιος, και προ των αιωνων εστι, κατα τας αψευδεις
των αγιων φωνας. Χρονου δε ανηιρημενου, παντως λειπεται λεγειν κατα την υμων
προτασιν αει και αναρχως τον Πατερα μειζονα του Υιου. Ἀλλ', ω βελτιστοι, μικρον
ανανηψαντες εκεινο καθ' εαυτους ενθυμηθητε, οτι το διαφερον τινος κατα το ειναι
μειζον η λεγεσθαι, παρακειμενον εχει και συνεισφερομενον εαυτωι το ελαττον, ου
και εστι μειζον. Ὅταν γαρ το μειζον θελησωμεν μαθειν, επι την του ελαττονος
δραμοντες καταληψιν, την εκεινου βλεπομεν υπεροχην. Ει τοινυν αει μειζων ο
Πατηρ του Υιου, ην μεν αυτος αει· ην δε συν αυτωι και ο Υιος, ου και μειζων ειναι
λεγεται, καθ' υμας. Το δε αει ον, τωι αει οντι πως ανομοιον εσται; Μειζον δε πως,
συντρεχουσης τωι γεγεννηκοτι της υπαρξεως του γεννηματος, και παντα εχοντος
φυσικως οσα προσεστι τωι Πατρι; ΑΛΛΟ. Ἐκ μαθηματων ημιν των Ἀριστοτελους
ορμωμενοι, και τηι δεινοτητι της εν κοσμωι σοφιας αποκεχρημενοι, κτυπους
εγειρουσι ρηματων κενων, ουκ ειδοτες οτι και προς ταυτην αμαθως εχοντες
ελεγχθησονται. Θαυμασαι γαρ οντως ακολουθον οτι δη τον περι του μειζονος και
του ελαττονος εξεταζοντες λογον, επι τον περι του ομοιου και ανομοιου
μεταπεπτωκασιν, ουκ ειδοτες οτι, κατα την Ἀριστοτελους τεχνην εφ' ηι μαλιστα
μεγαλοφρονειν ειωθασιν αυτοι, ουκ εις ταυτον καταταττεται γενος το τε ομοιον και
το ανομοιον, ως και το μειζον και το ελαττον. Το μεν γαρ μειζον και το ελαττον, των
προς τι εχοντων παρ' εκεινοις λεγεται. Το δε ομοιον η και το ανομοιον ετερας εστι
κατηγοριας ητοι διαιρεσεως. Ποθεν τοινυν υμιν απο του μειζονος επι το ομοιον η
μεταβασις; και εξ ελαττονος ητοι του μειζονος την προτασιν εξυφαινοντες,
ετερογενες εισφερετε το συμπερασμα, λεγοντες· Ει ελαττων εστιν ο Υιος του Πατρος,
ανομοιος αρα· εχρην γαρ μαλλον ειπειν, ουκ ισος αρα, η ου τοσουτος αρα, ινα μη
παλιν αμαθεις οντες εξελεγχθησησθε τωι τε μειζονι και τωι ελαττονι το ποσον
επιφεροντες. Ου γαρ τα προς τι πως εχοντα, αλλα το μειζον η ελαττον υποκεισθαι τωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

ποσωι νενομοθετηκεν η Ἀριστοτελους τεχνη. Ειδη δε αυτωι τιθησιν επτα, αριθμον,
και λογον, και γραμμην, και επιφανειαν, και σωμα, και χρονον, και τοπον. Μονων
τοιγαρουν των ειρημενων δεχεσθαι το ποσον πεφυκοτων, ποθεν υμεις, ω ουτοι, τωι
μειζονι και τωι ελαττονι το ποσον επιφερετε, ετερωι γενει ταυτα του Ἀριστοτελους
ανατεθεικοτος; Ἐπειδη τοινυν τον περι του μειζονος και του ελαττονος εξεταζοντες
λογον, απαιδευτως επι την του ομοιου και ανομοιου παραθεσιν εξεκλινατε,
λεγοντες· Ει ελαττων εστιν ο Υιος του Πατρος, ανομοιος αρα· χαλεπωτερω δε παλιν
απαιδευσιας 75.148 εγκληματι περιπιπτετε κατα του μειζονος και του ελαττονος το
ποσον τιθεντες, οταν λεγητε· Ει ελαττων εστιν ο Υιος του Πατρος, ουκ ισος αρα, ουδε
τοσουτος. Ουδαμοθεν δ' υμιν υγιαινοντος του λογου, ματαια παντως εστι και
[κουφη] η προτασις. ΑΛΛΟ. ∆ιδασκον οτι, προκειμενου του μειζονος και του
ελαττονος, απαιδευτως το ανομοιον εισφερε ται, ετερογενες ον κατα την
Ἀριστοτελους τεχνην. Τα προς τι εχοντα των ονοματων ουτω τε παρ' εκεινοις
καλουμενα, φανερα καθιστων ο της τοιαυτης τεχνης ευρετης Ἀριστοτελης, τοιουτον
εκφερει τον ορον· Προς τι δε τα τοιαυτα λεγεται, οσα αυτα απερ εστιν, ετερων ειναι
λεγεται η οπωσουν αλλως προς ετερον· οιον το μειζον τουθ' οπερ εστιν ετερου
λεγεται. Και το διπλασιον ετερου λεγεται τουθ' οπερ εστι· τινος γαρ διπλασιον
λεγεται. Τουτον τοιγαρουν εχοντων των προς τι τον ορον, δεικνυτωσαν ημιν οι την
Ἀριστοτελους ερευγομενοι τεχνην, και τοις εκειθεν μαθημασιν, ου τοις απο της
θειας Γραφης εαυτους αποσεμνυνοντες, ει και το ομοιον τουθ' οπερ εστιν ετερου
λεγεται, καθαπερ και το μειζον και το διπλασιον. Ἀντικειται μεν γαρ τωι ομοιωι το
ανομοιον, ωσπερ και τωι μειζονι το ελαττον, αλλ' ουχ ουτως ουδε ωσαυτως. Το μεν
γαρ μειζον ως ελαττονος μειζον λεγεται. Το δε ομοιον ουκ αν ως ανομοιου μειζον
λεχθειη ποτε, ουδε ωσπερ το μειζον δια το υπερεχειν του αντικειμενου τουτο εστιν
οπερ ειναι λεγεται· ουτω και το ομοιον δια το μειζον ειναι του ανομοιου νοηθησεται
τουτο. Ουκουν ετερογενη παντως εσται τα την αυτην διαιρεσιν τε και ορον ουκ
επιδεχομενα. ΑΛΛΟ. Τα προς τι εχοντα των ονοματων, η και οπως δη ποτ' ουν προς
ετερον τι λεγομενα, αμα εστι και τηι νοησει και τηι φυσει· οιον φερε ειπειν, το
διπλασιον και το μεγα. Το μεν γαρ διπλασιον, συνεισφερει τι παντως εαυτωι ου και
εστι διπλασιον, και το μεγα συνεισοισει παντως εαυτωι το μικρον προς ο και λεγεται
μεγα. Ου γαρ αν ειη διπλασιον, ημισεος ουκ οντος, αλλ' ουδε μεγα, μικρου μη
νοουμενου τινος. Τα μεν ουν προς τι τουτον εχει τον ορον· το δε γε ομοιον ουκ εξ
αναγκης αμα τωι ανομοιωι νοειται, καθαπερ κακεινα· ωσπερ ουδε το δικαιον αμα τωι
αδικωι, ουδε η αρετη αμα τηι κακιαι. Τα μεν γαρ τοιαυτα στερησεις μαλλον εισι και
εκτροπαι των εν εξει κειμενων, ου συνεισφερεσθαι παντως οφειλοντα, καθαπερ και
επι των προς τι τα αντικειμενα. Του μεν γαρ ομοιου εκτροπη τις εστι το ανομοιον,
της δε δικαιοσυνης η αδικια. Ἐπειδη δε, κατα την εκεινων τεχνην, αι στερησεις των
εξεων δευτεραι, ουκ αν ειη των αμα νοουμενων το ανομοιον, στερησις και εκτροπη
του ομοιου τυγχανον. ΑΛΛΟ. Τα προς τι εχοντα των ονοματων οιον εν αλληλοις εχει
το ειναι, και ενος αναιρεθεντος ουκ εστι το δευτερον. Ὥσπερ ουν και αναιρεθεντος
του μειζονος, συναναιρειται παντως το ελαττον· ου γαρ αν ελαττον ειη τι, μη οντος
μειζονος, ου και εστιν ελαττον. Ει τοινυν ομογενες ειναι φατε τοις προς τι και το
ομοιον, 75.149 αναιρεθεν αυτον, συναναιρειτω το ανομοιον, και συναναιρεισθω
παλιν εκεινωι. Ἀλλ' ου συναναιρειται, ουδε μην αναιρει· οντος γαρ τινος ανθρωπου,
τυχον εσται τι το ανομοιον αυτωι· και αναιρεθεντος του ανομοιου, ου συναναιρειται
το ον, τουτεστιν ο ανθρωπος, ου και γεγονεν ανομοιον το αναιρεθεν. Ουκ αρα των
προς αλληλα λεγομενων το ομοιον και το ανομοιον. ΑΛΛΟ. Ἐπι του ομοιου και της
αρετης και των αντικειμενων τουτοις χωρησει το μαλλον και ηττον. Ἔστι γαρ ειπειν
ου ψευδομενον τονδε τινα τυχον ομοιον τωιδε, και ηττον η μαλλον ομοιον, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

μαλλον δικαιον, και δικαιον ηττον. Ἐπι μεν τοι του μειζονος η και του ελαττονος,
διπλασιονος τε και ημισεος, ουκ αν ειποι τις, μαλλον μειζον η μαλλον ελαττον, η
μαλλον διπλασιον η μαλλον ημισυ. Ἀνεπιδεκτα γαρ του ποσου τα της ποιοτητος ειδη
δια πολλων αποδεδεικται. Ει τοινυν το ομοιον του ποσου χωρητικον εστι, και
δεχεται το μαλλον και το ελαττον, ου δεχομενων αυτο του ημισεως και διπλασιου,
ουχ ομογενες αρα τοις προς τι εστιν. ΑΛΛΟ. Το μαλλον ητοι το μειζον επιτασις εστι
και υπερβολη τινος πραγματος οιουδηποτουν, ουκ ανομοιου τινος και αντικειμενου
δηλωσιν εχει. Το δε ομοιον ουχ ουτως. Εισφερει γαρ του ανομοιου την εμφασιν.
Ἄλλως τε τωι μεν ανομοιωι στερησις ακολουθει. Ἀποβολη γαρ του ομοιου το
ανομοιον εργαζεται. Το δε μαλλον και μειζον επιτασις τινος οντα, ποιαν εξει την
αποβολην, η πως επ' αυτου στερησις εσται, ωσπερ και επι του ανομοιου; Ἀλλ' ουκ αν
εχοι τις ειπειν. Ἑτερογενες αρα τωι ομοιωι το μειζον. ΑΛΛΟ, αποδειξιν εχον οτι δια
του λεγεσθαι μει ζονα τον Πατερα, συνεισφερεται μεν παντως ο Υιος, εστι δε ουκ
ελαττων αυτου. Το μειζον ει τις ονομασαι, συνεισοισει παντως και αναγκαιως
ετερον τι παρ' αυτο ου και εστι μειζον. Ουτω τοιγαρουν εχοντος του νοηματος, φερε
κατ' αυτο την θειαν εξετασωμεν γεννησιν, και τον περι Πατρος και Υιου
γυμνασωμεν λογον. Ὅταν τοινυν λεγηται μειζων ο Πατηρ, συνεισφερει μεν παντως
το εν σχεσει τηι προς αυτον, την Υιου σημασιαν φημι, καθ' ης το ελαττον νοουσιν οι
χριστομαχοι. Συνεισενεχθεντος τοιγαρουν αναγκαιως τωι Πατρι του Υιου, φερε
δοκιμαζωμεν πως εξει το μειζον ο Πατηρ. Ει γαρ φυσει Θεος ο Υιος, καθαπερ και ο
Πατηρ, φυσει αγαθος, φυσει δημιουργος, φυσει βασιλευς, ποιον εσται το μειζον εν
Πατρι, εχοντος αυτα τελειως και του Υιου; Ει δε μη εχει τελειως, πως Θεος εστι το ωι
τι των αγαθων ενδεει; Το γαρ ουπω της οφειλουσης προσειναι Θεωι τελειοτητος
επειλημμενον, ουκ αν ειη φυσει Θεος· φυσει δε Θεος ο Υιος· τελειος αρα καθαπερ και
ο Πατηρ. Ἐπειδη δε τελειος ο Πατηρ, ουκ ελαττων δηλαδη. Οικονομικως δε φησιν
εαυτου μειζονα τον Πατερα, η καθο γεγονεν ανθρωπος, παραχωρων τηι της θεοτητος
φυσει το υπερεχειν των γενητων· και τωι κατα φυσιν Κυριωι το ανω κεισθαι διδους
της 75.152 του δουλου μορφης, ει και οτι μαλιστα και αυτος κατα φυσιν Κυριος, η το
μειζον παραχωρων ως Πατρι, ουδεν μεν ηττον εχων αυτου κατα τον της ουσιας
λογον. Ουτω γαρ αν ειη και γνησιον γεννημα και εικων οντως του γεγεννηκοτος, ου
κατα τι παρακεχαραγμενη, αλλ' ολοκληρον προς αυτον σωζουσα την εμφερειαν· δια
δε μονον το πρεπον ως Υιος τωι Πατρι τιμην απονεμων την μειζονα. Προς τους
λεγοντας, οτι μειζων ο Πατηρ του Υιου. Ἀντιθεσις ως εκ των αιρετικων. Ὁ Πατηρ,
φησιν, ην αει, ουκ αει δε ο Υιος· πως ουν ουκ εσται μειζων ο αει υπαρχων του μη
ουτως οντος; Πως δε ουκ ελαττων του αιδιως υπαρχοντος ο μη αΐδιος ων; Ει δε
μειζων ο Πατηρ του Υιου, και ετεροουσιος αρα προς αυτον. Προς ταυτα λυσις. Ἐχρην,
ω βελτιστοι, μη λιαν ουτω κακως μηδε ατεχνως προκεισθαι το σοφον δη τουτο της
υμιν πρεπουσης αμαθιας προβλημα. Εισφεροντες γαρ ημιν επι τε Πατρος και Υιου το
ετεροουσιον, απο του μειζονος και του ελαττονος την αποδειξιν αμαθως ποιεισθαι
σπουδαζετε, ωσπερ αναγκαιως εχοντων προς αλληλα την ετεροουσιοτητα, των οσα
τουτων πεφυκεν ειναι δεκτικα. Καιτοι ξυλωι μεν παντι προς ξυλον, και λιθωι προς
λιθον, και ανθρωπωι προς ανθρωπον, της μεν ουσιας ο λογος ο αυτος. Προσεστι δε
ομως και το μειζον και το ελαττον· ξυλον γαρ ξυλου μειζον κατα τι, και παλιν
ομοιως ελαττον φαινεται. Ἐμβαινοντος τοινυν και επι των ομοουσιων του τε
μειζονος και του ελαττονος, περιττως υμεις επι Πατρος και Υιου ταυτην αποδειξιν
ποιεισθε του ετεροουσιου· και δια τουτων δε ουδεν ηττον ληρουντες ευρισκεσθε.
Ἴσος γαρ υπαρχων ο Υιος τωι Πατρι, το ελαττον εφ' εαυτου τιθησιν οικονομικως, ως
δεδεικται. ΑΛΛΟ. Τα της προς αλληλα φυσικης ομοιοτητος εστερημενα, και κατα τον
του πως ειναι λογον διεστηκοτα, τωι ομοιωι και τωι ανομοιωι κρινεται μαλλον, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

ουδε που τωι τε μειζονι και τωι ελαττονι. Ει μεν ουν εν εστιν ο Πατηρ ως προς τον
Υιον κατα τον της φυσεως λογον, λεγετωσαν ημιν οι πικροι συζητηται, κατα τινα
τροπον χωρησει επ' αυτων το μειζον και το ελαττον; Ει δε παντη διεστηκως και
κεχωρισμενος της του Πατρος ουσιας ο Υιος εισφερεται, ετερας τε φυσεως
υπειληπται παρ' υμιν, πως τα παντη διεστηκοτα κατα τον του πως ειναι λογον την
προς αλληλα συγκρισιν επιδεξεται; Ου γαρ δη τις εξω γελοιοτητος κεισεται τα κατα
μηδεν αλληλοις κοινωνουντα συγκρινων, και ηλιον ξυλου λεγων ειναι
λαμπροτερον. Ει τοινυν τα ετερογενη και την προς αλληλα συγκρισιν παραιτουμενα
φαινεται, απαιδευτος η προτασις το μειζον και το ελαττον επι Υιου και Πατρος
εισφερουσα, ειπερ εισιν ου της αυτης ουσιας, καθ' υμας, 75.153 και ταυτην αποδειξιν
ποιουμενη της ετεροουσιοτητος, ην ουκ οιδα ποθεν επινοουσιν επι της τα παντα
υπερκειμενης ουσιας, και το ελαττον ουδαμοθεν χωρειν δυναμενης· απαιτουσης δε
μαλλον την αυτηι πρεπουσαν τελειοτητα, επειπερ ουδεν ελαττον ουδε ατελες εν τωι
κατα φυσιν Θεωι, οπερ εστιν ο Υιος. ΑΛΛΟ. Μειζονα φασιν οι χριστομαχοι του Υιου
τον Πατερα δυσφημουντες αφυλακτως, και μη νοουντες, καθα γεγραπται, μητε α
λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται. ∆ιο δη παλιν ταις εκεινων μανιαις τον
ορθον αντιστρατευοντες λογον, ερωτησομεν αυτους· Λεγετε παλιν ημιν, ω ουτοι,
ποτερον ποτε, καθαπερ υμεις φατε, μειζων ην αει ο Πατηρ του Υιου, η γεγονεν
υστερον; Ει μεν ουν κατα τινα χρονον μειζων εφαινετο του Υιου, προσγεγονε τι τωι
Θεωι και Πατρι· και ο μη προτερον υπηρχεν αυτωι, νυν εχων φαινεται· πως ουν
τελειος ην ο τουτου λειπομενος εξ αρχης; Ἀλλ' ην αει τελειος, ουκ αρα ελειπετο του
μειζονος· ην δε αει τουτο, καθ' υμας. Ἀλλ', ω βελτιστοι, συνορατε δη που και υμεις
οτι δια το ελαττον και το μειζον υμιν ευλογως κινδυνευσει, και δειχθησεται λοιπον
εωλος υμων η προτασις. Το γαρ μειζον τινος λεγομενον, ουκ αν ειη μειζον, μη
ετερου τινος παντως παρακειμενου και ελαττονος, προς ο δη και μετρουμενον,
μειζον ως προς αυτο φαινεται. Ει τοινυν αει μειζων ην ο Πατηρ του Υιου, αναγκη
πασα τον Υιον συνεισφερεσθαι τωι Πατρι, προς ον ως, καθ' υμας, ελαττονα οντα
συγκρινομενος, μειζων εφαινετο. Ει τοινυν, κατα την υμετεραν προτασιν, δια τουτο
μειζων εστιν ο Πατηρ του Υιου, επειδηπερ αυτος αιδιως μεν ην, ο δε Υιος ουχ ουτως,
επειδη δεδεικται συνων αει και συνυπαρχων τωι Πατρι, ουκ εσται κατα τι γουν
ελαττων, η ετεροουσιος αυτου. Ὧ γαρ λογωι μη συνων απελειπετο της ισοτητος, τωι
αυτωι παλιν και εξ αντιστροφης λογωι, επειδη συνυπαρχει, κατ' ουδενα τροπον
απολειφθησεται. Ἐπι δε των αλληλοις κατα παντα προσεοικοτων φυσικως, και
μεγεθει μη μετρουμενων, που χωρησει το μειζον και το ελαττον; ΑΛΛΟ. Ει μειζων ο
Πατηρ του Υιου, κατα την υμετεραν προτασιν, ω χριστομαχοι, πως αυτωι την ισοτητα
Παυλος αποδιδωσι, λεγων· Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το
ειναι ισα Θεωι· αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην δουλου λαβων, και σχηματι ευρεθεις
ως ανθρωπος, εταπεινωσεν εαυτον; Ει τοινυν ο της ενανθρωπησεως τροπος την
ταπεινωσιν εχει, και την λεγομενην ενθαδε κενωσιν, αναγκη πασα σωζεσθαι το
τελειον τωι Υιωι κατ' ισοτητα την προς τον Θεον και Πατερα προ της ενανθρωπησεως.
Ἐντευθεν γαρ ημιν φανειται και η ταπεινωσις. Ει γαρ ην ελαττων εξ εαυτου και προ
της ταπεινωσεως, ποι δη αρα καταβεβηκως οφθησεται, και τις ημιν ο της
ταπεινωσεως τροπος; 75.156 ΑΛΛΟ. Ει δια το παθημα του θανατου βλεπομεν
ηλαττωμενον τον Ἰησουν, κατα την του Παυλου φωνην, προ του παθους αρα το
ελαττον ουκ ην εν αυτωι. Ειποντος δε τουτου, το ειναι τελειον αυτον εισβαινειν
αναγκη. Τελειος δε ων ο Υιος, και τηι του Πατρος τελειοτητι παρισουμενος, ουκ
επιδεξεται δηλονοτι των ανομοιων το ελαττον. ΑΛΛΟ. Την ισοτητα τωι Υιωι
προσμαρτυρων ο Παυλος ην εχει προς τον Πατερα, φησι που σαφως· Ὃς εν μορφηι
Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Λεγει δε αυτον και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ηλαττωσθαι δια το παθημα του θανατου. Ουκ ενδεχομενου τοιγαρουν εφ' ενος και
του αυτου σημαινεσθαι ομου το τε μειζον και το ελαττον φυσικως, ζητητεον οπως
επι του Θεου Λογου διασωσομεν αμφοτερα, και περι τον ενα και μονον τα δυο
κεισθαι δωσομεν. Ουκουν καθο φυσει Θεος, ισος εσται τωι γεγενηκοτι Θεωι· καθο δε
γεγονεν ανθρωπος, ηλαττωσθαι λεγεται. Ει δε τις αφελοι της φυσικης υπαρξεως
αυτου την ισοτητα, και μη εν τουτωι ταυτην σωζεσθαι λεγοι, ποι δη λοιπον κεισεται;
Ἢ ποιον εξει τον τοπον του Υιου το εξαιρετον, μονης της ελαττωσεως φαινομενης
περι τον της ενανθρωπησεως τροπον; Ἔτι εις το αυτο· Ὅτι ισος ο Υιος κατα παντα
τωι Θεωι και Πατρι, προκειμενου και εξεταζομενου ρητου· Ἀμην λεγω υμιν, ουκ
εγηγερται εν γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του Βα πτιστου, μετα των
εφεξης. Ἀντιθεσις ως εκ των δι' εναντιας. Και πως αν ειη, φησιν, η ισος η ομοιος ο
Χριστος, τουτεστιν, ο Υιος τωι παντελειωι Πατρι, ος γε σαφως που φησιν ως. Ουκ
εγηγερται μεν εν γεννητοις γυναικων Ἰωαννου μειζων ουδεις· ο δε μικροτερος εν τηι
βασιλειαι των ουρανων, μειζων αυτου εστιν. Αυτος γαρ ων ο μικροτερος κατα τον εν
τωι γεγεννησθαι χρονον δια της αγιας Παρθενου, τοτε μολις και το των εις ακρον
ηκοντων αρετης υπεραναβησεσθαι μετρον εαυτον ομολογει, οταν η των ουρανων
βασιλεια παραγενηται, μισθον ωσπερ τινα τουτον της εις ημας διακονιας
αντικομιζομενον. Ὁ δε ουτως εχων φυσεως, πως αν ην ομοιος, η και εν ισοτητι
φαινοιτο του Θεου και Πατρος; Προς ταυτα λυσις εφεξης. Ἀνοητως σφοδρα και
αμαθως οι τησδε διεσκεμμενοι την των ειρημενων παρα του Σωτηρος ημων Χριστου
διειληφασι δυναμιν. Ου γαρ ινα της οικειας κατηγορησηι φυσεως, τα τοιαυτα φησιν,
ουδε ως μεγα τι και αξιοζηλωτον καυχημα περιτιθησιν εαυτωι των Ἰωαννου μετρων
την υπεροχην, ο τοις του Θεου και Πατρος επικομπαζων αξιωμασι, και παντα εχων
εν εαυτωι τα εκεινου φυσικως, δια γε τουτο βοων· Παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστιν.
Ἔχει δε ο Πατηρ το παντελειον· απροσδεης αρα και τελειος εξ 75.157 αυτου
γεγεννημενος ο Υιος. Ὁ δε ουτως εχων φυσεως κατα τον παρ' εκεινων λογον, πως
ουκ αν ειη λοιπον ομοιος τε και ισος κατα παντα τωι φυσαντι; ΑΛΛΟ, δια της εις
ατοπον απαγωγης, εναγον εις ομολογιαν, οτι κιβδηλον των δι' εναντιας το
θεωρημα· και οτι το ουτω νοειν, αμαθες. Φησι που Χριστος· Ουκ εγηγερται εν
γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του Βαπτιστου· ο δε μικροτερος εν τηι βασιλειαι
των ουρανων μειζων αυτου εστιν. Ἀλλ' ειπερ ενεχθεν επι του Χριστου το
μικροτερον την εν χρονωι ποσοτητα σημαινει, και επ' αυτου κρατησει του αγιου
Βαπτιστου το ισον αναλογως τοις θεωρημασι. Σημαινει δε ομοιως τον χρονον το,
Ουκ εγηγερται μειζων. Ἀλλ' ουκ αληθης ημιν ο επι τουτωι λεχθησεται λογος,
αντελεγχουσης τροπον τινα της θειας Γραφης και βιωναι λεγουσης τον μεν του
γενους ημων αρχηγετην Ἀδαμ εφ' ολοις ετεσιν εννεακοσιοις τον αριθμον και
πεντηκοντα· ετερους δε παλιν εκεινωι τιθεισης εις ποσοτητα την εν χρονωι γειτονας,
γεννητους οντας εκ γυναικων, κατα την του Σωτηρος φωνην, καιτοι του
προκηρυττοντος Βαπτιστου κομιδηι νεον τον καθ' ημας αναλυσαντος βιου. Ουκουν
ου τον χρονον επ' αυτου το μειζων δηλοι, μαλλον δε τον εν αρετηι κεκτησθαι το
υψηλον, και επ' αυτους αναβηναι λοιπον της ενουσης ανθρωποις δικαιοσυνης τους
ορους· τουτοις ακολουθως και επι του Σωτηρος ημων Χριστου το μικροτερος τωι
μειζονι αντιπαρακειμενον ου χρονου δεξεται τι σημαντικον. Ειη γαρ αν ουτως και
γελωτος αξιον το εν χρονωι ποσον, των κατα αρετην υψωματων εσεσθαι μειζον
εννοειν. Ποια γαρ ολως τα τοιαυτα προς αλληλα την συγκρισιν επιδεξεται; δηλωσει
δε μαλλον ως εξ αναγκαιου λογου το εν αγιασμωι μειονεκτημα· ινα λοιπον και της
Ἰωαννου πολιτειας φαινηται δευτερος ο Υιος. Ἐχουσης δε οικοθεν της δυσφημιας
τον ελεγχον, το ουτω νοειν παραιτουμεθα. Ὡς εκ των δι' εναντιας. Την απλην, φασι,
και απεριεργοτεραν τοις παρα του Σωτηρος ειρημενοις θεωριαν επαγοντες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

χαριεντως αυτον ειρηκεναι πιστευομεν οτιπερ ο μικροτερος ως εν ποσοτητι χρονου
του κατα την γεννησιν την μετα σαρκος, εσται μειζων εν τηι βασιλειαι των ουρανων
και του τελειου προς την εν ανθρωποις αρετην. Ουκουν το μεν μικροτερος το
Κυριακον εισοισει προσωπον ημιν· το δε εν τελειοτητι τηι κατ' ευσεβειαν
ανθρωποπρεπει κεισθαι τον αγιον Βαπτιστην, το, Ἐν γεννητοις γυναικων μη
ηγηγερθαι μειζονα, μαρτυρει· αλλα και τον ουτω μεγαν υπεραλειται Χριστος. Ποιον
εν τουτοις το ατοπον; Προς ταυτα λυσις. Ει μηδεν εν τουτοις το ατοπον, ουχ απλως
ειπειν, αλλα ζητειν αναγκαιον· χρηναι γαρ οιμαι γοργως τοις θειοις επαγωνιζεσθαι
λογοις, ου παντως την εξ απλουστερων θεωρηματων ερανιζειν διαγνωσιν, οτε δη
μαλιστα πολλην ημιν εμποιουσα την ζημιαν οραται. Ἵνα γαρ και νοησωμεν ουτως
το ειρημενον, ως υμεις φατε και βουλευεσθε, σημαινεσθω χαριεντως δια του
Μικροτερος ο Σωτηρ. Ὑπερκεισεται τοινυν 75.160 κατα τινα τροπον τον αγιον
Βαπτιστην εν τηι βασιλειαι των ουρανων, η πως εσται μειζων αυτου; Κατα μεν ουν
τον εν ποσοτητι του γεγεννησθαι χρονον, ουκ αν τις, οιμαι, σωφρονων εννοησειε.
Πως γαρ αν τις και φθασαι το αει προβαδιζον αυτου, και ταις του χρονου περιοδοις
αει συντρεχον και συνελκομενον; Ὅνπερ γαρ τροπον τα εν ταις των κυκλων
περιστροφαις αει προς το προσω χωρει την του διωκοντος και κατοπιν κειμενου
παρεκνευοντα θεσιν, ουτως οι το εν χρονωι τριβοντες μετρον, αει μειζον εν αυτωι
κατα των υστερον κεκτημεθα. Ουκουν ου κατα τουτο πλεονεκτησει Χριστος τον
αγιον Βαπτιστην, λειπει δη λοιπον ως εξ αναγκης ειπειν, οτι κατα τον της αγιοτητος
τροπον. Πως γαρ αν τις ετερως εν αυτοις επινοησειε το μειζον; Ἀλλ' ει τοτε κατα τον
της βασιλειας δηλονοτι καιρον μειζων οφθησεται, νυν αρα το ισον η το ελαττον
εχει. Ἐπειδη δε, ως εικος, το εν ελαττοσι των Ἰωαννου κεισθαι Χριστον λογιουνται
δυσσεβεις, αποδωσουσιν αρα το ισον. Ἀλλ' ορατωσαν και τουτον αυτοις ασθενουντα
τον λογισμον. Ποια γαρ ισοτης αυτοις εν αγιασμωι σωθησεται; Πως δε ου νικησει
Χριστος ασυγκριτοις υπεροχαις, οταν ιδηις τον μακαριον Ἰωαννην λεγοντα προς
αυτον· Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι; Χωρις δε πασης αντιλογιας το ελαττον
υπο του κρειττονος ευλογειται και αγιαζεται. ΑΛΛΟ. Προσεφωνει τοις Ἰουδαιοις ο
μακαριος Βαπτιστης· Ἐγω υμας εβαπτισα εν υδατι. Ὀπισω μου ερχεται ανηρ, ου ουκ
ειμι ικανος ινα κυψας λυσω τον ιμαντα του υποδηματος. Ἐκεινος υμας βαπτισει εν
Πνευματι αγιωι και πυρι. Ου το πτυον εν τηι χειρι αυτου, και διακαθαριει την αλωνα
αυτου, και συναξει τον σιτον εις την αποθηκην, το δε αχυρον κατακαυσει πυρι
ασβεστωι. Ποιος ουν αρα προς ταυτα γενησεται λογος τοις εν ισοτητι των Ἰωαννου
μετρων τιθεισι τον Κυριον; Ουπω γαρ μειζων, ειπερ εσται ποτε, κατα την εκεινων
διαληψιν, οτου χαριν εαυτον μεν υδατι βαπτιζειν, τον δε του Πνευματος εσεσθαι
χορηγον διισχυριζεται; Και αυτος μεν, ως οικετης, ουδ' οσον αποθιγειν του ιμαντος
αποτολμαι· τον δε της αλω ∆εσποτην ειναι φησι. Τουτο γαρ σημαινει το, ∆ιακαθαριει
την αλωνα αυτου. Και διανομεα τε και οιονει σημαντορα των εκαστωι πρεποντων
οφθησεσθαι λεγει· ως τον μεν δικαιον τε και αγαθον σιτου δικην ταις ουρανιοις
εισκομιζειν αυλαις, πυρος δε ποιεισθαι τροφην αχυρου τροπον αποτιναχθεντα τον
αδικον. Ἀλλ' ειπερ ην εν ισωι μετρωι τωι μικρον υστερον εσομενωι μειζονι, τι μη και
αυτος βαπτιζει μεν εν αγιωι Πνευματι· διακαθαιρει δε την αλωνα αυτου, και το
∆εσποτικον αξιωμα περικειμενος κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι; Ἐπειδη δε
τουτων ουδεν ο μακαριος Βαπτιστης Ἰωαννης επιτελων ευρισκεται, πραττει δε ο
Χριστος εν εξουσιαι θεοπρεπει, ουκ ισος αρα εκεινος τωι τοσουτον εξαλλομενωι και
αναβαινοντι. 75.161 ΑΛΛΟ. Την δια πιστεως αφεσιν υπισχνουμενος ημιν ο του Θεου
Λογος, δια του προφητου φησιν Ἡσαΐου· Ἐγω ειμι ο εξαλειφων τας ανομιας σου, και
ου μη μνησθησομαι. Ἐπειδη δε ᾔδη παρην, και δια της αγιας εγεννηθη Παρθενου, επι
γης τε ωφθη, καθα γεγραπται, και τοις ανθρωποις συνανεστρεφετο, κατασημαινει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

τοις ορωσιν αυτον ο κηρυξ και προδρομος, και δη και φησιν ο μακαριος Βαπτιστης·
Ἴδε ο αμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Ειπερ ουν εσται, κατα
τινας, μειζων Ἰωαννου Χριστος εν τηι βασιλειαι των ουρανων, και τουτο εν ελπισιν
εχει το γερας, ην αρα παντως ουκ εν ελαττωσει, εν ισοτητι δε, κατα το εικος. Ειτα
πως τα εν ισωι μετρωι τοσουτον δι' αλληλων απολιμπανεται, ως τον μεν δυνασθαι
του κοσμου την αμαρτιαν αφαιρειν, και τουτο ενεργειν εξουσιαστικως· τον δε του
καθαιροντος και αγιαζοντος επιδεα καθεσταναι; Χρειαν γαρ εγω, φησιν, εχω υπο σου
βαπτισθηναι. Ἐπειδη δε ουκ εν τοις τινος δεομενοις, αλλ' εν τοις χορηγουσι το
μειζον οραται, και ο μεν, ως Θεος, αφιησιν αμαρτιας, ο δε δυναται τουτο ποιειν
ουδαμως, ουκ ισος αρα τωι τοσουτον εξηλλαγμενωι. ΑΛΛΟ, ως εν επιτομηι και
απλοτητι. Ει μειζων εσται του αγιου Βαπτιστου, κατα τινας, ο Σωτηρ εν τηι βασιλειαι
των ουρανων, η ισος, η εν ελαττωσει εστι κατα τον της ενανθρωπησεως χρονον. Ἐν
μεν ουν ελαττωσει, ουδαμως. Ἐν ισοτητι δε· τουτο γαρ πως εστι το πρεπωδεστερον.
Ἀλλ' ειπερ οντως ο της ισοτητος επ' αμφοιν σωζεται λογος, καλεισθω και Ἰωαννης
σοφια και δυναμις του Πατρος, χρηματιζετω δε εικων και χαρακτηρ, και απαυγασμα
της υποστασεως αυτου. Φερετω και αυτος τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως αυτου·
ακουετω και αυτος παρα του Πατρος· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε· και·
Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου.
Εισαγεσθω και αυτος ως πρωτοτοκος εις την οικουμενην, προσκυνεισθω παρα των
αγιων αγγελων, λεγετω δε ανεγκλητως περι εαυτου· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Ὁ
εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα· και παλιν· Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη· και·
Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων ο εκ του ουρανου καταβας, και ζωην διδους τωι κοσμωι. Ει δε
ταυτα μεν εστι παντα Χριστος, ουκετι δε και ο προς ισοτητα την προς αυτον
καλουμενος αμαθως, πως ου λιαν απαιδευτον παντι τωι φανειται λοιπον, το μειζονα
ποτε γενησεσθαι νομιζειν αυτου, τον αει τουτο υπαρχοντα φυσικως, ως Θεον; ΑΛΛΟ.
Ει εν τωι ποτε την Ἰωαννου πλεονεκτησειν αρετην αξιαγαστος οφθησεται Χριστος,
ουδεν εν αυτωι το μεγα· επει και αγγελοι κρειττους αυτου κατα γε τον λογον της
οικειας φυσεως, και της εις Θεον ευσεβειας την υπεροχην. Ειτα ποι ποτε βαδιειται
Παυλος 75.164 Ἡμιν ο σοφωτατος τοσουτον αγγελων υπερτιθεις τον Χριστον, οσον
η θεια φυσις την γενητην υπερτρεχει. Τινι γαρ, ειπε, ποτε των αγγελων, φησι· Καθου
εκ δεξιων μου; Ουχι παντες εισι λειτουργικα πνευματα εις διακονιαν
αποστελλομενα; Πως ουν ο τοσουτον τους Ἰωαννου μειζονας αγγελους αναβαινων
Υιος, ως και τοις του Πατρος ενιδρυσθαι θωκοις, ως μεγα τι και αξιοπιστον εφ'
εαυτωι φησιν, ως εσται μειζων αυτου κατα τον της βασιλειας καιρον, καιτοι το
μειζον εχων αει; Πως γαρ ουχ ουτως ο εν ισοτητι του Θεου και Πατρος; ΑΛΛΟ. Ει
λυχνος ην ο μακαριος Βαπτιστης, φως δε ο Χριστος, πως εν ισοτητι κεισεται τηι
λυχνωι το φως, και το φωτιζειν πεφυκος τωι φωτος δεομενωι; Το δε τοσουτον αει
πλεονεκτουν, πως εν ελαττωσει ον, επι το μειζον αναβησεται; ΑΛΛΟ. Ει ο εχων την
νυμφην νυμφιος εστι, τουτεστιν ο Χριστος, ο δε φιλος του νυμφιου ο εστηκως και
ακουων αυτου, τουτεστιν ο μακαριος Βαπτιστης, ετερος αρα παρ' αυτον εστιν ου
μονον δηλονοτι διαστελλομενος αριθμωι, αλλα το ισον ουκ εχων εν αξιωματι και
τιμηι. Ειπερ ο μεν εστι πανηγυραρχης αληθως, ο δε της ετερου πανηγυρεως μετοχος,
και δια τουτο λαμπροτερος. ΑΛΛΟ. Αυτος που φησιν ο μακαριος Βαπτιστης περι του
Σωτηρος ημων Χριστου· Ὁ ανωθεν ερχομενος επανω παντων εστιν. Ειτα το οικειον
εκκαλυπτων μετρον· Ὁ ων εκ της γης, φησιν, τα της γης λαλει. Ειπερ ουν εν ισοτητι
κεισεται τηι προς αυτον ο Σωτηρ, ως ουπω το μειζον απολαβων, ουδεν, ως εικος,
διακωλυσει και το εκατερωι κυριως προσον μεταβαινειν επι τον ετερον· ως νοεισθαι
μεν, ανωθεν τε και επανω παντων τον αγιον Βαπτιστην, απο δε της γης τον Κυριον.
Ἀλλα τουτο ατοπον. Ὁ μεν γαρ, ως κατα φυσιν υπαρχων Θεος, επανω παντων εστιν·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

ο δε της κατω και υποκειμενης τωι Θεωι κτισεως εκπεφυκως εκ της γης εστιν. Ουκ
ισος αρα, μαλλον δε ασυγκριτοις υπεροχαις παραχωρησει το νικαιν τωι Χριστωι. Πως
ουν εσεσθαι ποτε προσδοκηθησεται μειζων ο αει τοσουτον υπερκειμενος; ΑΛΛΟ.
Μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν ανακαινιζων εν ημιν ο Σωτηρ την αρχαιοτατην του
Πνευματος χαριν, ενεφυσησε τοις μαθηταις λεγων· Λαβετε Πνευμα αγιον. Και παλιν
αυτος που φησι περι του Πνευματος· Ὅτι εκ του εμου λαμβανει. Ἀλλα και Πνευμα
Χριστου το αγιον Πνευμα καλειται παρα ταις θειαις Γραφαις, κατα το εν ταις Πραξεσι
των αποστολων κειμενον· ∆ιελθοντες δε Ἀσιαν και την Γαλατικην χωραν, επειραζον
εις την Βιθυνιαν απελ 75.165 θειν, και ουκ ειασεν αυτους το Πνευμα Ἰησου. Ειπερ
ουν ως εσομενος ποτε μειζων Ἰωαννου Χριστος, εν ισοτητι τεως τηι προς αυτον
ευρεθησεται, ανανεουτω κακεινος εν ημιν την του Πνευματος χαριν, και χορηγειτω
και αυτος, ωσπερ ουν εποιει Χριστος, λεγεσθω δε και αυτου Πνευμα το εν Θεωι και
Πατρι, βοατω και αυτος περι του Πνευματος· Ὅτι εκ του εμου λαμβανει. Ἀλλα τουτο
και μονον εννοειν, ασεβες. Ουκ αρα ισος εστι τωι Χριστωι, ουδε οψε παραχωρησει το
μειζον, αει το ελαττον εχων, και τοσουτον ηττωμενος, οσον ανθρωπος Θεου. ΑΛΛΟ.
Θεον οντα κατα φυσιν επιδεικνυων εαυτον ο Υιος, αντιδιαστελλει τηι κτισει, και
φησιν· Ἐγω εκ των ανω ειμι, υμεις εκ των κατω εστε. Ουκουν λεγετω τουτο και ο
μακαριος Βαπτιστης, ως ουπω το εν μειζοσιν ειναι παραχωρων τωι Χριστωι, ειπερ
εσται τουτο ποτε, κατα την τινων υπονοιαν. Ἀλλα μην εκ της γης ειναι φησιν
εαυτον, και το οικειον ουκ ηγνοησε μετρον. Μειζων αρα Χριστος, ουκ εσομενος
τουτο ποτε, αλλ' εχων αει το πλεον ως Θεος εκ Θεου· τουτο γαρ σημαινει το, Ἐκ των
ανω ειμι. ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος ευαγγελιστης Ἰωαννης το φυσει προσον αξιωμα τωι Υιωι
διερμηνευων ακριβως, και το Ἰωαννου μετρον ως οικετου γνησιου παρατιθεις, ουτω
φησιν· Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα Θεου, ονομα αυτωι Ἰωαννης· ουτος
ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος. Ἦν το φως το αληθινον, ο
φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον. Ποι ποτε ουν αρα προκοψει
Χριστος τοις Ἰωαννου συγκρινομενος μετροις; Ἢπως ου μειζον αει το φωτιζειν
ειδος και δυναμενον, του δεομενου φωτιζεσθαι, και της απο του λαμπρυνοντος
χρηιζοντος χορηγιας; Πως δε ουχι παντως ο προς μονην μαρτυριαν παραληφθεις και
τουτο εχων αξιωμα, παραχωρησει το μειζον αει τωι δι' ον εστιν εξαιρετος; ΑΛΛΟ.
Ἀναλεγομενος ποτε τοις Ἰουδαιοις εφησεν ο Χριστος· Ὑμεις απεσταλκατε προς
Ἰωαννην, και μεμαρτυρηκε τηι αληθειαι. Ἐγω δε ου παρα ανθρωπου την μαρτυριαν
λαμβανω. Ἀλλ' ειπερ εστι και της Ἰωαννου μαρτυριας κρειττων ο Σωτηρ, ουκ αρα
ισος, αλλα μειζων αει και αξιολογωτερος. Ὁ δε ουτως εχων ποι ποτε αρα
προβησεται, η προς ποιον ετι μειζον αναβησεται; ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος Ζαχαριας ο του
αγιου Βαπτιστου, κατα σαρκα πατηρ, οτε την υπερ αυτου προσηγεν ευχαριστιαν ταις
εκ προφητειας αναμεμιγμενην φωναις, απεφθεγγετο· Και συ, παιδιον, προφητης
υψιστου κληθησηι· προπορευσηι γαρ προ προσωπου Κυριου ετοιμασαι αυτωι λαον
κατεσκευασμενον. 75.168 Και αυτος δε που παρα των Ἰουδαιων το τις αν ειη
διερωτωμενος· Ἐγω φωνη βοωντος εν τηι ερημωι, φησιν· Ἑτοιμασατε την οδον
Κυριου. Λεγετε τοινυν ημιν οι προβεβλησθαι ποτε τον Χριστον επι το μειζον αμαθως
υποπτευοντες, και το Ἰωαννου μετρον υπεραλεισθαι μολις εν τηι βασιλειαι των
ουρανων, ποτε του Ὑψιστου προφητης ουκ αν ελαττων νοοιτο δικαιως; Ποτε δε ο
κηρυξ και προδρομος και την οικετηι πρεπουσαν διακονιαν αποπληρων, εις το ισον
αναβαινει μετρον τωι κατα φυσιν Κυριωι; Ἀλλ', οιμαι, πασιν εστιν ο λογος
ευσυνοπτος. Πως ουν ο μειζων αει, τουτο εσται κατα καιρους, ειπερ ως εσομενος
μειζων Ἰωαννου Χριστος, Ὁ μικροτερος, φησιν, εν τηι βασιλειαι των ουρανων,
μειζων αυτου εστιν; Ἐξηγησις ευσεβης ολου του κεφαλαιου, τον εν τωι θεωρηματι
σκοπον απογυμνουσα γοργως. Ἐξαρκουντως ηδη κατα γε τον ημετερον νουν τον εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

τοις προλαβουσι βασανισαντες λογον, και των θεωρηματων εκαστον μετα της
δεουσης ακριβειας διευκρινησαμενοι τον τε των δι' εναντιας ως ουκ εχοι καλως
διελεγξαντες σκοπον, επ' αυτα δη λοιπον ιεναι προσηκειν ενενοησαμεν τα εξ
αληθειας θεωρηματα και την εν τωι παροισθεντι ρητωι διαπτυσσειν διανοιαν. Ου γαρ
οιμαι δειν, ως ουκ αριστα νοουσι, μονον επιτιμαιν τοις οτι μειζων εσται Χριστος
Ἰωαννου κατα τινα χρονον διειληφοσιν, αλλα και αυτηι τηι παραθεσει των
αληθεστερων εννοιων αποκρουεσθαι τωι μη δοκειν ου δεοντως επισκηπτειν αυτοις.
Φερε δη ουν επ' αυτο λοιπον ιωμεν το αναγνωσμα, και των ειρημενων παρα του
Σωτηρος ημων Χριστου την αιτιαν ανακεφαλαιουμενοι, τους ακροωμενους
διδασκωμεν, τις αν ειη λοιπον ο του λογου σκοπος. Ουκουν, εντευθεν γαρ ηδη την
αρχην ποιησομεθα, ο Ἰωαννης εν τωι δεσμωτηριωι ακουσας τα εργα του Χριστου,
πεμψας δυο των μαθητων αυτου ειπεν αυτωι· Συ ει ο ερχομενος, η ετερον
προσδοκωμεν; Προς ταυτα Χριστος απεκρινατο· Πορευθεντες ειπατε Ἰωαννηι α
ηκουσατε και βλεπετε, και την των σημειων καταλεγει μεγαλουργιαν. Ἐπειδη δε
προς τον μακαριον Βαπτιστην παλιν ανεκομιζοντο οι μαθηται, λεγει προς την
περιεστωσαν πληθυν των Ἰουδαιων ο Σωτηρ· Τι εξηλθετε εις την ερημον ιδειν,
καλαμον υπο ανεμου σαλευομενον; αλλ' εν μαλακοις ιματιοις ανθρωπον
ημφιεσμενον; αλλα προφητην; Ναι λεγω υμιν και περισσοτερον προφητου. Ουτος
γαρ εστι περι ου γεγραπται· Ἰδου αποστελω τον αγγελον μου προ προσωπου σου, ος
κατασκευασει την οδον σου εμπροσθεν σου. Ειτα προς τουτοις φησι ζητουμενον·
Ἀμην, αμην λεγω υμιν, ουκ εγηγερται εν γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του
Βαπτιστου· ο δε μικροτερος εν τηι βασιλειαι των ουρανων, μειζων αυτου εστι. Και ου
μεχρι τουτων ο λογος. Ἐπιφερει γαρ ευθυς· Ἀπο δε των ημερων Ἰωαννου του
Βαπτιστου εως αρτι η βασιλεια των ουρανων βιαζεται, και βιασται αρπαζουσιν
αυτην. Ὅλον εν τουτοις, ως επος ειπειν, το κεφαλαιον την 75.169 συμπληρωσιν εχει.
Χρηναι δε οιμαι των νοηματων εκαστον επιδρομαδην διεξιοντας ειπειν, τις μεν
αιτια δεσμωτην εποιει τον αγιον Βαπτιστην, οτου δε χαριν ανεπυνθανετο του
Χριστου δια των οικειων μαθητων, ειπερ ειη σαφως αυτος ο ερχομενος· και τις η
ποθεν η προς τους οχλους αποκρισις γεγονε του Χριστου. Ἢ τι το πεπεικος ως
Ἐγηγερται μεν ουδεις εν γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου λεγειν, ειναι γεμην
του τοσουτου μειζονα τον εν τηι βασιλειαι των ουρανων μικροτερον; Ουκουν επ'
αυτην ιτεον την των προτεθεντων εξηγησιν. Παραδοξον τινα και ξενην επιτηδευσας
πολιτειαν ο μακαριος Βαπτιστης, και βιου τριβον ελασας ασυνηθη τοις αλλοις και ου
τοις τυχουσι βατην, εθαυμαζετο μεν, και λιαν εικοτως, παρα των Ἰουδαιων· τον δε
οσον ουδεπω, μαλλον δε ηδη παροντα, κηρυττων Χριστον, μονονουχι και χειρα
προτεινει λεγων· Ἴδε ο Ἀμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Ἐπειδη
δε ο παρ' αυτου μαρτυρουμενος Κυριος, λιπειν εδοκει την εκ νομου δια Μωσεως
λατρειαν, την ευαγγελικην αντ' εκεινης πολιτειαν εισφερων, μαλλον δε τα εν τυπωι
και σκιαι μεταρυθμιζων εις αληθειαν, ουκ εξω μομφης ο μακαριος εκειτο Βαπτιστης,
ατε δη συνηγορειν αναπεπεισμενος τωι την νομικην ανατρεποντι παιδευσιν, κατα γε
τους των ανοητων λογους. Ει γαρ ην ουτος παρα Θεου, εφασκον, ο ανθρωπος, ουκ
αν ελυε το Σαββατον. Τι ουν αρα μηχαναται προς τουτο; Τας των Ἰουδαιων ου
παντως αποκρουομενος, αλλ', ιν' ουτως ειπω, διαχλευαζων εννοιας, συναγορευειν
προσποιειται τωι νομωι, και Μωσαικων υπεραγωνιζεσθαι προσταγματων. Πολλων
γαρ τωι τηνικαδε κατα ποικιλους παρανομουντων τροπους, προσεισι μονον τον
Ἡρωδην διελεγχων, και ριψοκινδυνως περι της Ἡρωδιαδος βοων· Ουκ εξεστι σοι
εχειν αυτην· ουδενα γαρ ολως του παθειν εποιειτο λογον, αχρις αν αυτωι κατα τον
προτεθεντα σκοπον διεξιοι τα πραγματα. ∆εσμωτης τοινυν ο δικαιος εκ τυραννικων
εγινετο προσταγματων, και το παθος εδυσωπει τον φιλεγκλημονα των Ἰουδαιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

λαον. Ὡς γαρ υπερ νομου πασχοντα λοιπον, αγαπαιν ηναγκαζετο, ετοιμοτερος τε ηδη
τοις παρ' αυτου κηρυττομενοις προς το πιστευειν εγινετο. Ουκουν τας των Ἰουδαιων
ευνοιας, και την των σκληροτερων απειθειαν αγοραζειν ωσπερ ο Βαπτιστης δια του
πασχειν ηπειγετο. Ἐπειδη δε Πνευματος αγιου μετοχος ων, και προφητικης
αναπεπλησμενος χαριτος ετι εκ κοιλιας μητρος αυτου, το τυραννικον εθεωρει ξιφος
απογυμνουμενον ηδη, και τον του σωματος απαστραπτον θανατον, εζητει τους
οικειους μαθητας βεβαιωσαι προς την πιστιν την επι τωι Σωτηρι Χριστωι· ειδεναι τε
και μαλα σαφως επεθυμει κατ' ουδεν ενδοιαζοντας, οτιπερ αυτος εστιν ο επι
σωτηριαι παντων ηξειν προσδοκωμενος. Προσποιειται τοινυν οικονομικως αγνοειν,
ινα πιστευσαντι συνδρομοι παλιν οι μαθηται προς το πιστευειν ευρισκοιντο. Ἦν γαρ
δη και φρονηματος ου μικραν εν εαυτωι την αλαζονειαν ωδινοντος, μη ταις του
διδασκαλου μαλλον, αλλα ταις οικειαις παιδαγωγεισθαι βουλαις Ουκουν
οικονομικως, και ιν' ουτως ειπω 75.172 μεν, ωσπερ επι σκηνης το των αγνοουντων
προσωπειον εαυτωι περιθεις, πεμπει των οικειων μαθητων, οιπερ ησαν συνετωτεροι,
και δη και αναπυνθανεσθαι κελευει, και δια ζωσης του Σωτηρος φωνης εκμαθειν, ει
αυτος εστιν προσδοκωμενος. Ἐπειδη δε ηκον ηδη προς τον Ἰησουν οι απεσταλμενοι,
τουτο συνεις, ατε δη Θεος υπαρχων αληθινος, πλουσιωτεραν εποιειτο την επι τοις
καμνουσι φιλοτιμιαν, και παραδοξων ηυρισκετο ποιητης τοτε μαλλον η προτερον·
εκεινα δε οικονομικως ειργαζετο κατ' εκεινο μαλιστα καιρου, απερ αυτον
επιτελεσειν, οταν ηκοι προς ημας, οι προφηται διηγγελλον. Ἐρωτωμενος τοινυν,
ουκ ευθυς υπανται και φησι το, Ἐγω ειμι, αλλα τοις προφητικοις κηρυγμασι την εν
τοις αποτελεσθεισι παραθεις μεγαλουργιαν· Πορευθεντες, φησιν, απαγγειλατε
Ἰωαννηι α ειδετε και ηκουσατε· ηκουσατε μεν γαρ δια των προφητων, ειδετε δε
πληρωθεντα δι' εμου. Ἀλλα τουτων πορευομενων, ως αυτος φησιν ο ευαγγελιστης,
ηρξατο ο Χριστος λεγειν τοις οχλοις περι Ἰωαννου· Τι εξηλθετε ιδειν; και τα τουτοις
εφεξης κειμενα. Ἀναγκαιον δε παλιν και τον περι τουτου λογον εποιησατο Χριστος.
Ἐπειδη γαρ εμανθανεν η περιεστωσα των ακροωμενων πληθυς, ως ησαν μεν των
Ἰωαννου μαθητων οι την πευσιν προσαγοντες, ηκον δε ουκ ιδιας ωσπερ αγνοιας
ζητουντες απαλλαγην, αλλα της αυτου πεπομφοτος και διερωταιν αναπειθοντος,
κατενοησεν ατε δη και καρδιας ειδως, και τα εν τωι ανθρωπωι γιγνωσκων, οτι
παντως ερουσι τινες και λογιουνται καθ' εαυτους· Ει μεχρι σημερον αγνοει τον
Ἰησουν ο μακαριος Ἰωαννης, πως ημιν αυτον εδεικνυε λεγων· Ἴδε ο Ἀμνος του
Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου; Και ην ου μικρον εντευθεν υπολαβειν
εσεσθαι τοις οχλοις το βλαβος. Ουκουν το συμβεβηκος αυτοις θεραπευων παθος, και
την απο του σκανδαλου ζημιαν αποῤριζων, λεγει προς αυτους· Τι εξηλθετε εις την
ερημον ιδειν; καλαμον υπο ανεμου σαλευομενον; Ἐθαυμασατε, φησι, τον μακαριον
Βαπτιστην, και δη και την προς αυτον αποδημιαν επονισασθε πολλακις, τας ουτω
μακρας της ερημου κατατριβοντες οδους, και ιδρωτι πολλωι την εντευθεν ωφελειαν
ωνουμενοι. Ἄρ' ουν εικη και προχειρως, φησιν, εθαυμαζετε, ειπερ ουτως αυτον
ελαφρον εχειν οιεσθε τον νουν, ως προσεοικεναι καλαμωι τωι λιαν ετοιμως εφ' οπερ
αν συνωθηι το πνευμα συννευοντι. Πως γαρ ουχι τοιουτος ων ευρεθησεται, ειπερ
οντως, ον οιδεν, αγνοειν ομολογει, εκ πολλης τινος τουτο παθων ελαφριας; Ἀλλ' ου
καλαμον μεν· Τι δε ομως ιδειν εξηλθετε; Ἄνθρωπον εν μαλακοις ημφιεσμενον; Ἰδου
οι τα μαλακα φορουντες εν τοις οικοις των βασιλεων εισιν. Οις δη και μαλλον αν
ειη, φησιν, αρμοδιωτερον το εν φρεσιν υπαρχειν ελαφραις. Ποθεν γαρ ο συντονος
ουτω περι την ασκησιν, βεβαιος τε και πολυς εις το και αυτων των της σαρκος
καταγωνιζεσθαι παθων, εις τοσαυτην αμαθιαν εκβησεται; Το γαρ εν τοιαυτηι κεισθαι
διανοιας κουφοτητι, ψυχης αν ειη, φησιν, ου σκληραγωγιαις μαλλον, αλλα ταις
75.173 εν κοσμωι τρυφαις ηδομενης. Ει μεν ουν ως ουκ οντα εν μαλακοις θαυμαζετε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

δοτε τηι ασκησει την αυτηι πρεπουσαν ασφαλειαν. Ει δε εν τωι βιουν αριστα το πλεον
ουδεν, εν δε ισηι ταξει τον πονουντα τωι τρυφωντι θησετε, τι το σεμνυνειν αφεντες
τους οιπερ εισιν εν μαλακοις αμφιοις και εν αυλαις βασιλεων, τας εν ερημωι
διατριβας, και περιβολαιον ευτελες, μαλλον δε τας εκ καμηλων τριχας θαυμαζετε;
Ἀλλ' οιμαι δυσωπησειν υμας το εν τουτοις ατοπον, αξιοζηλωτον δε οντως ερειτε τον
μακαριον Βαπτιστην. Ἆρ' ουν οιεσθε προφητην υπαρχειν αυτον; Ναι προφητην,
μαλλον δε και προφητου πλεονεκτουντα το μετρον. Οι μεν γαρ ως ηξει
προεκηρυττον, ουπω παροντα θεωμενοι· ο δε το συναμφοτερον. Πανταχοθεν
τοιγαρουν ο Σωτηρ αξιαγαστον ουσαν επιδεικνυει την επι τωι προδρομωι διαληψιν,
ινα φαινηται κηρυξας αληθη· και μαρτυρει μεν αυτος εις υψηλον αναφερων αξιωμα,
και προφητικων εξαλλεσθαι τοπων τον ανδρα διαβεβαιουμενος. Παρατιθησι δε
ευθυς ως τοις εαυτου λογοις εποιειτο γειτονα του Πατρος την φωνην, ινα τροπον
τινα και εκ νομικου δικαιωματος η επ' αυτωι μαρτυρια σφραγιζηται. Ουτος γαρ εστι,
φησι, περι ου γεγραπται· Ἰδου εγω αποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου,
ος κατασκευασει την οδον σου εμπροσθεν σου. Ειτα τι φησιν επι τουτοις περι αυτου;
Ἀμην λεγω υμιν, ουκ εγηγερται εν γεννητοις γυναικων μειζων Ἰωαννου του
Βαπτιστου, ο δε μικροτερος εν τηι βασιλειαι των ουρανων, μειζων αυτου εστιν. Ὅρα
δη παλιν εν τουτοις οσην εποιησατο την οικονομιαν ο Σωτηρ. Πολυς αυτωι και
μακρος περι του αγιου Βαπτιστου κεκινηται λογος. Την μεν γαρ, οθεν ην εικος
αδικηθησεσθαι πως αυτον, απεκρουσατο δοξαν. Προφητου δε τι πλεον εχειν ειπων,
αξιοθαυμαστον ηδη και αξιεραστοτατον τοις ακροωμενοις εδεικνυεν. Ειτα προς
τουτοις ουκ εγηγερθαι φησιν εν γεννητοις γυναικων μειζονα. Εικονα τοιγαρουν
ωσπερ αυτον αναθεις της ενουσης αρετης εν γεννητοις γυναικων εχουσαν το
ακροτατον, αντιπαρατιθησιν το μειζονως αγαθον, τουτεστι, τον αρτι της βασιλειας
αψαμενον, και εις υιον αναγεννηθεντα Θεου δια του Πνευματος· ιν' εξ ων εκεινος το
ελαττον εχων θαυμαζεται, αξιολογωτατοι φαινοιντο της βασιλειας οι μετοχοι,
βαδιζοιεν δε προθυμως τινες επι το αρπαζειν αυτην, εκ της Ἰωαννου τιμης το
υπερφερον αυτης αναμετρουμενοι καλλος. Ου γαρ το μικρωι τινι φιλονεικουν εις
ποσοτητα, την του μεγαλου δοξαν αποισεται, αλλ' ει τι προς μεγα την συγκρισιν
εχοι, τωι πλειονι μετρωι νικαι και υπερτεινεται. Βασιλειαν δε ουρανων την του
Πνευματος δοσιν ειναι φαμεν, κατα το ειρημενον παρα Χριστου· Ἡ βασιλεια των
ουρανων εντος υμων εστι. Μειζων ουν αρα παντος γεννητου γυναικος ο τηι του
Πνευματος αναγεννησει τετιμημενος. Οι μεν γαρ ετι τεκνα καλουνται σαρκος, οι δε
Πατερα τον των ολων επιγραφομενοι Θεον, ως υιοι προσευχονται, λεγοντες· Ἀββα, ο
Πατηρ. Ουκουν ει και ενυπαρχηι, φησι, γεννητωι γυναικος το εν ερ 75.176 γοις
εξαιρετον, αλλ' εξει το μειζον ο προς την των ουρανων βασιλειαν κεκλημενος δια το
μηκετι χρηματιζειν υιον γυναικος, αλλα θειας μεν φυσεως γενεσθαι κοινωνον,
τεκνον δε ηδη καλεισθαι Θεου, και ει μικροτερος ειη των εν εξει τελειοτερων,
βρεφος τε ετι νοοιτο βραχυ και αρτιγενες. Ὅτι δε των Ἰωαννου μετρων, η και
παντος γεννητου γυναικων η δια του Πνευματος αναγεννησις ουκ ολιγωι διοισει
τοπωι, ου θυραθεν ημιν ο μαρτυς, αλλ' αυτος ασεβησεται λεγων προς τον Ἰησουν·
Ἐγω χρειαν εχω υπο σου βαπτισθηναι. Ἰδου γαρ, ιδου καιτοι το τελειον εχων εν
αρετηι, της δια του Πνευματος αναγεννησεως την χαριν αιτει, ως εις το μειζον η καθ'
εαυτον δι' αυτης αναβησομενος, και το μεν ειναι γεννητος γυναικος ουχ εξων ετι,
προς δε την θειαν ευγενειαν αναμορφουμενος. Βεβαιοι δε μαλιστα την επι τουτωι
πιστιν ο Σωτηρ· Ἔχεις, ω ουτος, το τελειον εν αγαθοις, ουκ ειπων, και διχα του δια
βαπτισματος αγιασμου, αλλ' ως εν χρειαι μεν αυτου και λιαν υπαρχοι συννευων και
συντιθεμενος, οικονομικως δε την χαριν ετερωι φυλαττων καιρωι. Τουτο γαρ δη και
νομιζω το, Ἄφες αρτι, δηλουν. Ὅτι δε παλιν ουρανων βασιλειαν αποκαλει την του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

θειου Πνευματος δοσιν, και την δι' αυτου τοις πιστευουσιν εις Θεον αναγεννησιν, ου
μακρων ημιν δεησει πονων, εις εναργεστατην αποδειξιν, αλλ' εξ αυτων εισομεθα
των του Σωτηρος ρηματων· Ἀπο γαρ των ημερων Ἰωαννου εως αρτι, φησιν, η
βασιλεια των ουρανων βιαζεται, και βιασται αρπαζουσιν αυτην. Ἰωαννου γαρ δη το,
Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου, βοωντος, ευθειας ποιειτε τας τριβους αυτου, πολλοι
των ακροωμενων, τον εν αμαρτιαις ετι και ασχημονα παραιτουμενοι βιον, εφεσει τε
τηι προς το αμεινον συν βιαι και τονωι τον οικειον εις αρετην αναρυθμιζοντες τροπον,
γεννητοι Θεου δια Πνευματος ανεδεικνυντο, πεφωτισμενοι τον νουν και
κεκαθαρμενοι δια του αγιου βαπτισματος. Ἢ ειπερ ουκ ορθως τε και αναγκαιως
ειρησθαι τα τοιαυτα δοκει τοις την ετεραν πρεσβευουσι δοξαν, διδασκετωσαν οτου
δη χαριν εκ των Ἰωαννου φησιν ημερων την των ουρανων βασιλειαν αρπαζεσθαι,
ως ουδενος αρα προ αυτου την των ουρανων βασιλειαν αρπασαντος. Ποι ποτε ουν
αρα των προφητων η ελπις οιχησεται; Τι δε ο τοσουτος των αγιων πραξει χορος,
ειπερ εξω της των ουρανων βασιλειας κεισεται; τοτε δη πρωτον του αρπαζεσθαι
λαβουσης αρχην, οτε χρονοις υστερησας μακροις, ανεδειχθη μολις ο Βαπτιστης,
Μετανοειτε, λεγων· ηγγικε γαρ η βασιλεια των ουρανων. Ἀλλ' εστιν ευσυνοπτον, ως
ηυτρεπιστο μεν τοις αγιοις το εν βασιλειαι γινεσθαι, και παλαι, ατε δη και
συμμορφοις υπαρχουσι της εικονος του Υιου αυτου, και δια τουτο προεγνωσμενοις
παρα τωι Θεωι και Πατρι. Κατα δε τον Ἰωαννου καιρον, και λοιπον εφεξης, η του
Πνευματος δοσις και η δια του αγιου βαπτισματος εις Θεον αναγεννησις, δια πιστεως
αρπαζεται. Πανταχοθεν τοινυν αποδεδειγμενου σαφως του θεωρηματος, περιττον
ηδη φαινεται το μειζονα ποτε του Σωτηρος εσεσθαι τον Ἰωαννην υπολαμβανειν. Ει
δε τουτο αληθες, λελυσθω παλιν των δι' εναντιας προβλημα.

ΛΟΓΟΣ ΙΒ.
Εις το, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, και, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν.
Ἀντιθεσις ως εκ των αιρετικων.Ουδεν, φασι, θαυμαστον, ει ο Πατηρ εστιν εν Υιωι, και
ο Υιος εν Πατρι, οπου και περι ημων αι θειαι λεγουσι Γραφαι οτι Ἐν αυτωι ζωμεν και
κινουμεθα, και εσμεν. Ὥσπερ ουν και ημεις εν αυτωι ζωμεν, και κινουμεθα, και
εσμεν, καθαπερ ειρηται, ουτω και ο Υιος εστιν εν Πατρι. Πως γαρ οιον τε μειζονα
οντα του Υιου χωρειν εν αυτωι τον Πατερα; Ἢ πως κατα πολυ του Πατρος
ελαττουμενος ο Υιος, εν αυτωι χωρησαι δυνησεται και πληρωσαι το μειζον; Προς
τουτο λυσις. Ει καθαπερ σωμα εν σωματι χωρειν οιεσθε τον Υιον εν Πατρι, εικοτως
αν, οιμαι, και ζητειν ελοισθε τον εις αλληλους αντεμβιβασμον. Ἐπι μεν γαρ σκευους
οστρακινου τυχον η εξ ετερας τινος υλης κατεσκευασμενου, ουκ ακομψον ισως το
λεγειν μη δυνασθαι το μειζον τωι ελαττονι γενεσθαι χωρητον, μηδ' αυ παλιν το
ελαττον αναπληρουν το μειζον. Ἐπι δε των ασωματων, και ων η φυσις το εκ τινος
υλης ειναι διαπεφευγε, ποιον αν εχει λογον η προτασις; Και ταυτα φαμεν ως προς το
παρον, το παρ' υμιν αμαθως υπονοουμενον συγχωρησαντες, και καθαπερ αυτοι
πλανωμενοι πεπιστευκατε, μειζονα του Υιου ειναι λεγειν τον Πατερα· ο δε της
αληθειας λογος ουχ ουτως εχει. Ἔστι γαρ ισος τωι Πατρι κατα παντα. Οιμαι δ' αυ ουκ
αν υμας ολως τουτοις χρησασθαι τοις λογοις, ειπερ ᾔδειτε τι εστιν αληθινος ο
Πατηρ, και αληθινος ο Υιος, και τι φως αορατον και αΐδιον, και το απαυγασμα αυτου,
και τι παλιν εστιν ασωματος υποστασις και χαρακτηρ ασωματος. Ει γαρ τας περι των
τοιουτων μνημας κατα την ακριβη καταληψιν εις νουν εμφορειτε, παντως αν και
την του Θεου φυσιν εννοησαντες, ουκ αν ως περι σωματων εφανταζεσθε, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

ακολουθως τοις ειρημενοις ακριβως εζητειτε, πως μεν ο Υιος εν Πατρι, πως δε εστιν
ο Πατηρ εν Υιωι. Ὡς γαρ χαρακτηρ, και εικων, και απαυγασμα και ομοιοτης, ουτος εν
εκεινωι κακεινος εν τουτωι φαινεται. Ἐπειδη δε φατε μηδεν ειναι θαυμαστον, ει και ο
Υιος εστιν εν Πατρι, δια το και ημας εν αυτωι κινεισθαι και ζηιν, αναγκαιον υμας καν
τουτωι πολυ πλανωμενους επιδειξαι και της αληθειας εκβεβηκοτας τον ορον. Ου γαρ
καθαπερ εν εκαστωι των αγιων γινομενος ο Θεος αγιαζει τουτους, ουτως εστι και εν
τωι Χριστωι. Ἀλλ' αυτος ο Υιος δυναμις εστι και σοφια του Πατρος, αγιαζων παντα τα
μετεχοντα αυτου εν Πατρι, αυτος δε παλιν ου κατα τινα μετουσιαν αγιος ων ωσπερ
ημεις, ουδε κατα χαριν Υιος κεκλημενος, αλλα γεννημα της του Πατρος ουσιας
υπαρχων αΐδιον. Ουκ εστι δε παλιν ουτως ο Υιος εν Πατρι καθαπερ ημεις· ημεις μεν
γαρ εν Θεωι ζωμεν και κινουμεθα, και εσμεν· ο δε κατα φυσιν Υιος, ωσπερ απο τινος
πηγης αει ζωσης, 75.180 εκ της του Πατρος ουσιας προελθων, ζωη κατα φυσιν εστι,
παντα ζωογονων· ου κατα μετοχην ζωης ζωογονουμενος ωσπερ ημεις. Ἢ γαρ αν
ουκ αν ειη κατα φυσιν ζωη. Το γαρ επεισακτον και εξωθεν προσπορισθεν, ουκ αν
νοοιτο κατα φυσιν προσον τωι κεκτημενωι. Λεγει δε ο Υιος· Ἐγω ειμι η ζωη. Ουκ αρα,
καθαπερ ημεις εν Θεωι ζωογονουμεθα, ταυτον δη και αυτος τον τροπον ζηι και εστιν·
αλλ' οντως τουτο κατα φυσιν υπαρχων οπερ ειναι φησιν εαυτον, τουτεστι, ζωην, και
ων εν Πατρι φυσικως, εν τε υπαρχων ως προς αυτον δια την ταυτοτητα της ουσιας,
ητις εστιν η θεοτης. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Ἑαυτον ειναι φησιν εν
Πατρι, και εν αυτωι τον Πατερα, δια το μητε τον λογον, ον εποιειτο προς απαντας,
μητε μην τα εργα ιδια αυτου ειναι· αλλα του τα τοιαυτα λαλειν εντειλαμενου
Πατρος, και του δεδωκοτος την δυναμιν εις, την των εργων συμπληρωσιν. Προς
ταυτα λυσις. Ουκουν εξεστω, καθ' υμας, ω αιρετικοι, και εκαστωι των αγιων την
τοιαυτην αποφθεγγεσθαι φωνην· επει και αυτοι θειων γεγονασι ρηματων διακονοι,
και το δυνασθαι λαβοντες ανωθεν, εργων παραδοξων γεγονασι ποιηται. Ὁ μεν γαρ
μακαριος ∆αβιδ, Ἀκουσομαι, φησι, τι λαλησει εν εμοι Κυριος ο Θεος. Ὁ δε σοφωτατος
Σολομων· Οι εμοι λογοι ειρηνται υπο Θεου. Και Μωσης ο μακαριος των του Θεου
ρηματων πιστος γεγονε διακονος, και απαξαπλως εκαστος των προφητων ου τοις
ιδιοις εκεχρητο λογοις, αλλα, Ταδε λεγει Κυριος, ειχεν επι γλωττης αει. Ἔστι μεν
ουν εκ τουτων ιδειν, οτι και πολλοι τινες ετεροι τους παρα Θεου διακονησαμενοι
φαινονται λογους· ειργαζοντο δε παραδοξα και αυτοι, παρα Θεου δε, καθαπερ
ειρηται, λαβοντες το δυνασθαι. Και γουν οι του Σωτηρος μαθηται προς τους
αποθαυμαζοντας τα παρ' αυτων γινομενα λεγουσιν· Ἄνδρες αδελφοι, τι ημιν
προσεχετε ως ιδιαι δυναμει και ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν τον χωλον.
Ἐξεστω τοιγαρουν και εκαστωι τουτων τηι του Κυριου κεχρησθαι φωνηι και λεγειν·
Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· επειδη και αυτων, καθαπερ ηδη προειρηται,
εκαστος και λογοις εχρησατο θειοις, και δυναμεις πεποιηκε παρα Θεου το δυνασθαι
λαβων. Και ουτως ουδεν εξαιρετον εν Υιωι, αλλα εσται και αυτος των παντων εις,
ματην, ως εοικε χρηματιζων Υιος, ει το περιττον ουδεν εν αυτωι. Ἀλλα τουτο ατοπον,
κρατησει παντως το ετερον. ΑΛΛΟ. Ει πασιν εξην τοις αγιοις η και ολως ετερωι τινι
κτιστην εχοντι την φυσιν ειπειν, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, ειπεν αν ο
επισταμενος τουτο Σωτηρ, ειπερ ην αληθες· Καγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ δε εν
εμοι εστιν· ινα φαινηται διδασκων, οτι καθαπερ εν ετεροις εστιν, ουτω και εν εμοι·
και ωσπερ αλλοι τινες εν αυτωι εισιν, ουτω καγω. Νυνι δε προσλαβων ουδενα των
αλλων, εαυτωι δε μονωι προσον επισταμενος τουτο δια το εκ της 75.181 ουσιας ειναι
του Πατρος, μετα πολλης τινος της επιτηρησεως, Ἐγω, φησιν, εν τωι Πατρι, και ο
Πατηρ εν εμοι. Ουκ αρα κοινον εχει μετα παντων το αξιωμα, αλλ' ιδιαζον και
εξαιρετον ως Υιος, και Λογος, και Θεος. ΑΛΛΟ, διδασκον οπως χρη νοειν το
προκειμενον ρητον. Ὁ Υιος εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν τωι Υιωι νοηθησεται κατα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

τουτον τον τροπον. Ἐκ της του Πατρος ουσιας προηλθεν ο Υιος, ου καθαπερ τα
κτισματα εκ του μη οντος εις το ειναι παρελθων, η εξωθεν ποθεν την του ειναι
συστασιν εχων, αλλ' εστι της του γεννησαντος ουσιας το ιδιον· ωσπερ ουν εκ φωτος
απαυγασμα, η και απο τινος πηγης εκβαινει ποταμος. Ἔστιν ουν τοις ορωσι τον Υιον,
την του Πατρος ουσιαν οραιν, και το του γεννησαντος ιδιον απο τουτου νοειν.
Ὅτιπερ επειδη συμπαν το ειναι του Υιου εκ της του Πατρος ουσιας προεισιν, ουτως
εστιν εν Πατρι, και παλιν εκ των εναντιων, ο Πατηρ εστιν εν Υιωι, επειδηπερ οπερ
εστιν αυτος φυσει, τουτο και ο εξ αυτου προελθων Θεος Λογος. Φαινεται δε και εστιν
εν Υιωι, ωσπερ ουν και εν τωι παρ' αυτου προελθοντι απαυγασματι ο ηλιος, και εν τωι
λογωι ο νους, και εν τωι ποταμωι η τουτον αναβλυζουσα πηγη. Το γαρ ιδιον της του
Πατρος ουσιας εν Υιωι κειμενον, και της θεοτητος, ιν' ουτως ειπω, το ειδος δεικνυει
πασιν αυτον εν αυτωι. Ἐπιτηρησαι δε χρη και αναγκαιως ειδεναι οτιπερ ου της
τυχουσης οικονομιας ενεκα την τοιαυτην ο Σωτηρ ειρηκε φωνην. Ἐπειδη γαρ την
ταυτοτητα της φυσεως ην εχει προς τον γεννησαντα, δειξαι βουληθεις, ειπεν, Ἐγω
και ο Πατηρ εν εσμεν, ινα μη τις τον αυτον ειναι Πατερα και Υιον υπολαβηι, μονοις
ονομασι διαστελλομενους εις δυαδα, οντας δε ουχ ουτως εν υποστασει, αναγκαιως
επεξηγουμενος οπερ ειρηκε, και σαφεστερον τοις ακροωμενοις αυτο καθιστων,
επιφερει το, Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, ινα δια μεν του, τουτον εν
εκεινωι, κακεινον εν τουτωι φαινεσθαι, την ταυτοτητα της θεοτητος και της ουσιας
την ενοτητα δειξηι· δια δε του ετερον εν ετερωι ειναι, μη εν τι ον εν αριθμωι νοηθηι, ο
ποτε μεν Πατηρ, ποτε δε Υιος λεγεται αλλ' οντως υφεστωτα Πατερα, και υφεστωτα
Υιον εναργεστερον αποδειξηι. ΑΛΛΟ. Ὁ Πατηρ και ο Υιος εν μεν εισι κατα φυσιν, δυο
δε εν αριθμωι, ουχ ως ενος τινος εις δυο καταδιαιρεθεντος μερη, ως ειναι λοιπον της
προς αλληλα κοινωνιας τε και σχεσεως αμετοχα, ουτε μην ως του αυτου και ενος
διττοις ονομασιν αποκαλουμενου, ινα εν μονηι προσηγοριαι φαινηται της δυαδος η
δυναμις· ουδε ως του αυτου ποτε μεν Πατρος, ποτε δε Υιου λεγομενου, τουτο γαρ
Σαβελλιου το δογμα, αλλ' εισι μεν αριθμωι δυο· εστι γαρ ο Πατηρ αει Πατηρ, ουδε
ποτε εις Υιον μεταποιουμενος· και παλιν, ο Υιος ουδεποτε εις Πατερα
μεταβαλλομενος. Ουτω δε οντος του πραγματος, και εν δυαδι κειμενου του αριθμου,
μια φυσις αμφοτεροις και η αυτη θεοτης, εοικοτος αει του γεννηματος τωι
γεγεννηκοτι φυσικως. Εικων γαρ εστι, και απαυγασμα, και χαρακτηρ της υποστα
75.184 σεως της του Πατρος ουσιας ο Υιος. Ουτω γαρ ενα φαμεν ειναι Θεον δια την
ταυτοτητα της φυσεως Πατρος προς Υιον, και Υιου προς Πατερα. ΑΛΛΟ. Ὥσπερ το εκ
του ηλιου πεμπομενον απαυγασμα ουκ αν τις ειποι κατα φυσιν ετερον ειναι φως
παρ' εκεινον, η κατα μετουσιαν τινα και σχεσιν την εξ αυτου τοιουτο γινεσθαι, αλλ'
οντως φυσει προιον εξ αυτου, και δυο μεν ταυτα φωτα κατ' επινοιαν οραται, εν δε
εισι κατα φυσιν· ουτως ουκ αν τις ευλογως, ει και εις δυαδα τεμνοιτο Πατρος τε και
Υιου ο αριθμος, ετερον τι παρα τον Πατερα ερει τον Υιον, οσον εις την θεοτητα και
την ταυτοτητα της ουσιας. Ἀλλ' ωσπερ ο ηλιος εν τωι απαυγασματι εστι τωι εξ αυτου
προελθοντι, και το απαυγασμα εν τωι ηλιωι αφ' ου και εξηλθεν, ουτως εστι Πατηρ εν
Υιωι, και Υιος εν Πατρι, αριθμωι μεν εις δυαδα τεμνομενοι, και οντες ουτως εν
υποστασει, τηι δε ταυτοτητι της φυσεως εις μιαν σφιγγομενοι θεοτητα. ΑΛΛΟ. Ει τις
ακριβως εξετασαι την θειαν Γραφην, ευρησει τοσουτοις ονομασιν αποκαλουμενον
τον Υιον, οσοισπερ αν ιδοι και τον Πατερα, διχα μονον του λεγεσθαι Πατερα· και
παλιν επι Πατρος την ισην αντιστροφην, τοσουτοις ονομασιν αποκαλουμενον αυτον,
οσοις και ο Υιος, διχα μονον του λεγεσθαι Υιον. Ἥξει δε ημιν και δι' εναργων
αποδειξεων ο λογος. Παντοκρατωρ ο Πατηρ, φερεται και εφ' Υιου· Ταδε λεγει ο ην, ο
ερχομενος, ο παντοκρατωρ. Κυριος ο Πατηρ, και Εις Κυριος. Ἰησους Χριστος. Φως ο
Πατηρ, λεγει και ο Υιος· Ἐγω ειμι το φως του κοσμου. Ὁ Πατηρ αφιησιν αμαρτιας·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

ποιει τουτο και ο Υιος· Ἵνα γαρ, φησιν, ειδητε οτι εξουσιαν εχει ο Υιος του
ανθρωπου επι της γης αφιεναι αμαρτιας. Ἐπειδη τοινυν παντα προσεστι τωι Υιωι οσα
και εν τωι Πατρι, αληθευων λεγει· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι. Και παλιν προς
τον εαυτου Πατερα τους λογους ποιουμενος φασκει· Τα εμα παντα σα εστι, και τα σα
εμα. Ει τοινυν οσα προσεστι τωι Πατρι, ταυτα και τωι Υιωι· και παλιν, οσα προσεστι τωι
Υιωι, ταυτα και τωι Πατρι, ου ψευδεται λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι·
της των προσοντων ταυτοτητος εν τηι δυαδι φαινομενης απαραλλακτως. Ἐπειδη δε
τουτο αληθες, ιδιον αν ειη γεννημα του Πατρος ο Υιος· ου γαρ αν εφορεσε κατα
φυσιν τα του γεννησαντος, ουκ ων εξ αυτου, ουδ' αυ προσην τωι Πατρι τα του
γεννηματος, ει μη της ουσιας αυτου ιδιον υπηρχε το γεννηθεν. Ἄλλως ως εξ
υποδειγματος. Ὥσπερ αν ει τις εις εικονα διαγεγραμμενην αριστα βλεποι, και
αποθαυμαζοι μεν το του βασιλεως σχημα, και οσαπερ εν εκεινωι φαινεται, ταυτα και
εν τηι γραφηι δυναμενος τε και εχων οραιν, εις επιθυμιαν ελθοι του και αυτον ιδειν
τον βασιλεα· ειποι δ' αν εικοτως προς αυτον η γραφη· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
βασιλεα, και παλιν· Ἐγω και ο βασιλευς 75.185 εν εσμεν, οσον εις ομοιοτητα και
ακριβεστατην εμφερειαν, και παλιν· Ἐγω εν τωι βασιλει, και ο βασιλευς εν εμοι, κατα
το της μορφης σχημα (το γαρ ειδος το εκεινου παντως φορει η γραφη, και το της
γραφης ειδος εν εκεινωι παντως σωζεται)· ουτως εστι και ο Υιος λεγων· Ὁ εωρακως
εμε, εωρακε τον Πατερα. Καγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ
εν εμοι. Το γαρ ιδιον της του Πατρος ουσιας απαραλλακτως εχων ο Υιος, εικων εστι
του Πατρος ακριβης, και μορφη του γεννησαντος, ολον εν εαυτηι δεικνυουσα τον
γεγεννηκοτα. Ουτω γαρ νοησεις και το παρα τωι Παυλωι κειμενον· Ὃς εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Ἴσος γαρ ην τωι Θεωι ολος ων
Θεος, ωσπερ και ο Πατηρ· ουτως ην εν Χριστωι κοσμον εαυτωι καταλλαττων ο Θεος·
ουτως απερ εργαζεται ο Υιος, του Πατρος εστιν εργα. Ουδεμιας γαρ εν αυτοις ουσης
διαφορας οσον εις θεοτητα και φυσιν, το κωλυον ουδεν εργα του Πατρος λεγεσθαι
τα του Υιου, και το αντικειμενον. ΑΛΛΟ. Ει παντα οσα προσεστιν εξαιρετα τωι Πατρι,
ταυτα προσοντα και τωι Υιωι φαινεται, ου κατα χαριν επιγεγονοτα, ουδε κατα τινα
μετοχην, αλλα φυσικως, ωσπερ και τωι γεγεννηκοτι, και το μεσολαβουν ουδεν, η το
μεριζον εις ανομοιοτητα, δηλον αν ειη και παντι τωι σαφες, οτιπερ αυτο της πατρικης
ουσιας το ιδιον υπαρχων ο Υιος, ολον εν εαυτωι φορει τον Πατερα· και ολος εστιν εν
Πατρι κατα την ταυτοτητα της ουσιας· και δια τοι τουτο καλως τε και ακολουθως
ερει· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Και, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. ∆ια γαρ
του μηδεν αυτωι παραλελειφθαι των οσα προσεστι τωι Πατρι, τοιουτος εσται παντως
οποιος αν ειη και ο γεννησας αυτον. ΑΛΛΟ. Πατηρ καλειται Θεος, συνεισφερομενης
αυτωι παντως της υπαρξεως του Υιου· ου γαρ αν ειη Πατηρ, ουκ εχων τον εξ εαυτου
προελθοντα Λογον. Και παλιν η του Υιου προσηγορια συνεισαγει παντως την του
Πατρος υπαρξιν. Τουτο γαρ ως προς εκεινο σημαινεται. Ει τοινυν αναγκαιως
θατερον εστιν εν θατερωι, και Πατηρ μεν σημαινεται μετα του ιδιου γεννηματος· Υιος
δε παντως μετα του γεννησαντος αυτον, προσαληθευει, λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι,
και ο Πατηρ εν εμοι. ΑΛΛΟ. Ει πας ο πιστευων εις τον Υιον, εις τον Πατερα πιστευει,
και ο τιμων τον Υιον, τιμαι τον Πατερα, και παλιν, ο προσκυνων τωι Πατρι, προσκυνει
τωι Υιωι, πως ουχ ουτος εν εκεινωι, κακεινος ων εν τουτωι δειχθησεται κατα το της
ουσιας απαραλλακτον; ∆ια γαρ τουτο και μια προσκυνησις η εν Υιωι και Πατρι
γινομενη συν αγιωι Πνευματι, και εις Θεος παρα παντων ομολογειται, και εστιν, ως
ουδεμιας μεταξυ κειμενης διαφορας Πατρος τε και Υιου, αλλ' εν ταυτο 75.188 τητι
της ουσιας οντων και ουδεν εχοντων ο της φυσικης ιδιοτητος αποτεμνει τον ετερον.
ΑΛΛΟ. ∆ογμα, ως εξ αντιθεσεως των χριστομαχων. Ὁ Πατηρ, φασιν, εν τωι Υιωι, και ο
Υιος εστιν εν τωι Πατρι, κατα τοδε το σχημα. Ἐπειδη γαρ κατα ουδενα τροπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

διαφωνουσιν εν τοις κριμασιν, η εν τοις νοημασιν, αλλ' απερ αν ο Πατηρ βουληται,
και ο Υιος ταυτα, και παλιν απερ αν ο Υιος εθελησηι, ταυτα και ο Πατηρ, και
συμφωνια τις και ταυτοτης θεληματων και γνωμης εν αυτοις φαινεται, κατα τουτο
Πατηρ εν Υιωι, και Υιος εστιν εν Πατρι. Προς τουτο λυσις. Ἄρ' ουν εξεσται και
αγγελοις η και αλλαις λογικαις δυναμεσι, περι ων εν Ψαλμοις ειρηται· Ευλογειτε τον
Κυριον, παντες οι αγγελοι αυτου, λειτουργοι αυτου ποιουντες το θελημα αυτου, ταις
του Σωτηρος κεχρησθαι φωναις, ως εκαστον ειπειν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ
εν εμοι, και Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Καιτοι παντι τωι δηλον, οτι παντα
οσα βουλεται Θεος, ταυτα παντως και Ἄγγελοι βουλονται, και Ἀρχαγγελοι, και
Θρονοι, και Κυριοτητες, και Ἐξουσιαι, και τουτων ουδεν διαφωνουν ευρισκεται προς
την θειαν βουλησιν. Ου γαρ αν εμεινεν εν τηι οικειαι ταξει, μη τουτον εχοντα τον
σκοπον. Ὁ γαρ ετερον τι παρα το του Θεου θελημα ζητησας, ηκουσε· Νυν δε εις αιδην
καταβησηι, και εις τα θεμελια της γης. Ει τοινυν εκαστον των ειρημενων θελει μεν
οσα βουλεται Θεος, εστηκε δ' εν τουτωι, και σωζει την οικειαν αρχην, και ουδαμου
φαινεται ταις του Υιου κεχρημενον φωναις, ουχι συμφωνια της γνωμης, ουδε το
βουλεσθαι τα αυτα, δεικνυει τον Υιον εν Πατρι και τον Πατερα παλιν εν Υιωι, αλλ' η
της ουσιας απαραλλακτος ομοιοτης, και η ταυτοτης της κατα φυσιν ιδιοτητος. ΑΛΛΟ.
Ἐπειδη μενουσιν ακλονητον εχοντες την στασιν και σωζοντες την οικειαν αρχην
Ἄγγελοι τε και Ἀρχαγγελοι, και αι τουτων ανωτερω λογικαι δυναμεις, προδηλον
δηπουθεν ως ου στασιαζουσι κατα των του Θεου θεληματων, αλλ' εικουσι τε και
υποτασσονται τοις του πεποιηκοτος νομοις, και συμφωνον εχουσι προς Θεον την
γνωμην, ως παντα βουλεσθαι τε και ποιειν οσαπερ αυτωι δοκει. Ουτω τοινυν εχοντος
τουδε, και συνομολογουμενου παρα πασιν, οτου δη χαριν μονος ο Υιος Μονογενης,
και Λογος και σοφια εστιν; Ἔδει γαρ, ειπερ οντως το θελειν οσα και ο Πατηρ
βουλεται, Μονογενη καλεισθαι ποιει, και σοφιαν, και Λογον, και τοις αλλοις
λογικοις κτισμασι ταυτα υπαρχειν, και τοσουτοις ονομασιν αποκαλεισθαι και αυτα,
οσοισπερ αν και ο Υιος. Ει δε τουτων ουδεν, ουτε Μονογενης εστιν Υιος, ουτε Λογος,
ουτε σοφια, ουτε φως, ουτε απαυγασμα, ουτε μορφη, ουτε εικων του Πατρος,
αναγκαιον ειδεναι λοιπον, οτιπερ ου το βουλεσθαι τα αυτα τωι Πατρι, 75.189 ουδε το
μιαν εχειν προς αυτον την γνωμην παρασκευαζει λεγειν τον Υιον· Ἐγω εν τωι Πατρι,
και ο Πατηρ εν εμοι, και παλιν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· αλλ' οτι, της του Πατρος
ουσιας γνησιον υπαρχων γεννημα, φερει μεν εν εαυτωι τον Πατερα, φαινεται δε και
αυτος εν Πατρι. Κρατοιη δ' αν ο αυτος ουτος λογος και επ' ανθρωπων αγιων, οις το
ακολουθειν τοις θειοις θελημασι σκοπος, και ουκ εστιν ειπειν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και
ο Πατηρ εν εμοι. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Ει το καλεισθαι, φασιν,
Υιον και εικονα του Πατρος, ενα αυτωι κατα φυσιν εργαζεται τον τοιουτοις ονομασιν
αποσεμνυνομενον, τι κωλυσει και ημας ανθρωπους οντας, επειδηπερ και υιοι
κεκλημεθα, και κατ' εικονα γεγοναμεν Θεου, ομοιους ειναι κατ' ουσιαν αυτωι; Προς
τουτο λυσις. Ἀλλ' ημιν μεν, ω βελτιστοι, κατα χαριν· τωι δε Θεου Λογωι κατα φυσιν
τουτο υπαρχει. Και περι μεν εκεινου λεγεται· Τις ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε; ως ουκ
επεισακτον εχοντος, αλλα φυσικον το αξιωμα. Περι δε ημων· Ἐγω ειπα· Θεοι εστε,
και Υιοι Ὑψιστου παντες. Ὑμεις δε δη ως ανθρωποι αποθνησκετε, και ως εις των
αρχοντων πιπτετε. Ὡς ει μη πασαν ποιησαιμεθα σπουδην εις το παραιτεισθαι το
φαυλον, ραιδιως εξ ων ειληφαμεν αποπεσειν δυναμεθα. Ειληφαμεν δε κατα χαριν το
καλεισθαι και υιοι και θεοι, α δη φυσικως προσεστι τωι Υιωι. Εικων δε παλιν
χρηματιζομεν Θεου, επειδηπερ την αληθινην εικονα τον Λογον αυτου εδεξαμεθα,
και ᾤκησεν εν ημιν, η και εν τελευταιοις καιροις ενηνθρωπησε δια την ημετεραν
σωτηριαν. Πολλη τις ουν και αμετρος η διαφορα, μεταξυ τε ημων των κατα χαριν
κεκλημενων υιων και του κατα φυσιν οντος και αληθινως. Και φλυαρια μαλλον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

υμων η προτασις η νοημα χρησιμον δεδεικται. ΑΛΛΟ. Ει ταυτης ενεκα και μονης της
αιτιας ομοιον ειναι τωι Πατρι φατε τον Υιον, ω χριστομαχοι, οτι δη πανθ' οσα
βουλεται ο Πατηρ, ταυτα και αυτος, ουκ εσται τωι Πατρι μαλλον προσεοικως, αλλα
τοις του Πατρος θελημασι. Και ο μεν Πατηρ, καθ' υμας, ονοματι μονον τουτο εστιν· ο
δε Υιος, ουτε υιος, ουτε απαραλλακτος του γεννησαντος εικων, αλλα μονων των
θεληματων αυτου μιμητης. Ἐπει και ο Παυλος μιμητης υπαρχων του Χριστου και
προσεοικως αυτωι κατα τε το βουλεσθαι πανθ' οσα και αυτος εβουλετο, και κατα τον
της διδασκαλιας λογον, εχει μεν εικονα των θεληματων αυτου, ουκ εστι δε κατα
φυσιν ο αυτος τωι Υιωι του Θεου. Ει δε τουτο ατοπον ομου και ασεβες, αναγκη φερειν
την ομοιοτητα κατα μονης της ουσιας και τους της φυσεως χαρακτηρας. Ουτω γαρ
οντως αληθεστερον εικων του Πατρος ο 75.192 Υιος αναδειχθησεται, ως και
δυνασθαι λεγειν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι, και παλιν· Ὁ εωρακως εμε,
εωρακε τον Πατερα. ΑΛΛΟ, τροπωι διηγηματικωι. Ουτως εν εισιν ο Πατηρ και ο Υιος,
και κατα τονδε τον τροπον εμφερης εστιν αυτωι, ως αν εφ' ημων νοηθειη υιος προς
τον εαυτου πατερα κατα γε τον της ουσιας λογον, και ως αν ιδοι τις προς τον ηλιον
το εξ αυτου προιον απαυγασμα. ∆ια γαρ τουτο και δια το ουτως εχειν τον Υιον προς
τον εαυτου Πατερα, εργαζομενου του Υιου, ο Πατηρ εργαζεται, και προς τους αγιους
ερχομενου παλιν αυτου, ο Πατηρ εστιν ο ερχομενος, ως αυτος εφησεν· Ἐλευσομεθα,
εγω και ο Πατηρ, και μονην παρ' αυτωι ποιησομεν. Παντα γαρ, καθαπερ ηδη
προειρηται, παρα Πατρος δι' Υιου γιγνεται· και γουν ει ποτε τισιν αγιοις δεδοται
χαρις, ταυτην ο Πατηρ δι' Υιου χορηγησας φαινεται. Και μαρτυς ο Παυλος γραφων
προς τινας· Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος και Κυριου Ἰησου Χριστου.
Παλιν ο αυτος ετεροις επιστελλων· Αυτος δε ο Πατηρ και Θεος ημων, και ο Κυριος
ημων Ἰησους Χριστος κατευθυναι την οδον ημων προς υμας. Ἀλλ' ει μη τις ην
ενοτης Πατρι προς Υιον, ειπεν αν, Κατευθυνοιεν την οδον ημων, ινα τους δυο
σημανηι. Νυνι δε τουτο μεν ου ποιει· την δε ενοτητα του Πατρος και του Υιου
τηρησας σαφως, το κατευθυναι τεθεικεν ενικως· ουχ ως ιδιαι μεν του Πατρος, ιδιαι δε
χορηγουντος του Υιου, αλλ' ως Πατρος δι' Υιου εν αγιωι Πνευματι εκ της μιας
θεοτητος πεμπομενων των χαρισματων εις τους αγιους. ΑΛΛΟ. Ει κεχωριστο κατα
φυσιν της του Πατρος ουσιας ο Υιος, και ει μη τις ενοτης αδιαστατος ην εν αυτοις
οποιαν εχει το απαυγασμα προς τον ηλιον, εξηρκει και μονον τον Πατερα τοις αγιοις
επιδιδοναι τα χαρισματα, μη συμπαραλαμβανομενου προς τουτο και του Υιου. Ει γαρ
κτιστης εστιν ουσιας, και ετερον τι παρα τον Θεον, ποιον εχει λογον ουδενος των
αλλων κτισματων επικοινωνουντος Θεωι προς την δοσιν των θειων χαρισματων,
μονον αυτον παραλαμβανεσθαι; Ου γαρ ανεξεται τις λεγοντος τινος· ∆οιη σοι τα
αιτηματα σου Θεος τυχον ο Πατηρ και ο αγγελος· αλλ' ουδε ει τι μειζον ονομασειεν
αγγελου. Μονωι γαρ το διδοναι πρεπει Θεωι. Ει δε διδωσιν, ου μετα τινος ετερου των
κτισματων, αλλα μονωι συν Υιωι και δι' Υιου εν αγιωι Πνευματι, δηλον εντευθεν αν
ειη και παντι τωι γνωριμον, οτιπερ της ουσιας του Πατρος ιδιον εστι γεννημα, και
τον Πατερα εχων εν εαυτωι, αυτος τε ομοιως υπαρχων εν τωι Πατρι, παντα ενεργει
και εργαζεται και χορηγει τοις αγιοις τας δωρεας. Και μαρτυς ο Παυλος λεγων·
Ευχαριστω τωι Θεωι μου παντοτε περι υμων επι τηι χαριτι του Θεου τηι δοθεισηι υμιν εν
Χριστωι Ἰησου. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Ειρηκατε, φασι, μηδεν των
κτισματων συμπαρα 75.193 λαμβανεσθαι τωι Θεωι εν ταις των χαρισματων επιδοσεσι.
Τι ουν αρα ποιησετε τον πατριαρχην Ἰακωβ ευρισκοντες εν ταις θειαις Γραφαις τους
εξ Ἰωσηφ ευλογουντα τον τε Ἐφραιμ δηλονοτι και τον Μανασση, και λεγοντα· Ὁ
Θεος ο τρεφων με εκ νεοτητος μου εως της ημερας ταυτης, και ο αγγελος ο ρυομενος
με εκ παντων των κακων μου, ευλογησαι τα παιδια ταυτα; Ἰδου, φησιν, ονομασας
Θεον, προστεθεικε και τον αγγελον, ως ευλογειν συν αυτωι δυναμενον. Προς ταυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

λυσις. Ει προφητικον ενυπαρχειν πνευμα τωι τα τοιαυτα λεγοντι ενομολογουσιν οι
χριστομαχοι, και πιστευουσιν οντως αγιον ανδρα γεγενησθαι τον Ἰακωβ, οτου δη
χαριν τοσαυτην αυτωι περιτιθεντες πλανην, ουκ αισχυνονται ως αγγελον συναπτειν
τωι παντων Θεωι, και δυνασθαι συνευλογειν τωι πεποιηκοτι το δι' αυτου γενομενον
νομιζειν; Ει δε τουτο ατοπον, ακουετωσαν και παρ' ημων. Ει μεν αγιον οντως
πιστευετε γεγενησθαι τον Ἰακωβ, παυσασθε δυσφημουντες αυτον· ζητειτε δε μαλλον
των ειρημενων παρ' αυτου την αληθη διανοιαν. Ει δε ουκ ην αγιος, προς δε τοις
αλλοις απασι και τουτο λεγειν τολματε, τι προς ανατροπην, ως οιεσθε, των
τοσουτων και τηλικουτων, ανδρος ουχ αγιου φερετε φωνην; Παρελθοντες
τοιγαρουν τας υμων αμαθιας, ερμηνευσομεν καθ' ον δει τροπον του πατριαρχου
τους λογους. Ὡς γαρ ανηρ αγιος και Πνευματι θειωι προς την γνωσιν των της
ευσεβειας δογματων παιδαγωγουμενος, πρωτον μεν εφησεν· Ὁ Θεος ο τρεφων με εκ
νεοτητος μου, ευλογησαι τα παιδια ταυτα. Ειτα φησι· Και ο αγγελος ο ρυομενος με εκ
παντων των κακων μου· ινα δια μεν του λεγειν, Ὁ Θεος, σημαινηι τον Πατερα· δια δε
του λεγειν, Ὁ αγγελος, τον εξ αυτου Λογον. Ἤδει γαρ οτι καλειται το ονομα αυτου,
μεγαλης βουλης Ἄγγελος. Ὅτι δε τον Υιον ενθαδε φησι, και ου τοιουτον αγγελον,
οποιον η συνηθεια διδωσι νοειν, εντευθεν εσται καταφανες. Ειρηκως γαρ, Ὁ
αγγελος, ουχ ιστησι μεχρι τουτου τον λογον, αλλα προστεθεικεν· Ὁ ρυομενος με εκ
παντων των κακων μου. Ἴδωμεν τοινυν εκ των αυτου ρηματων, ει μη ο Θεος ην ο
ρυομενος αυτον, αλλα τις των γενητων αγγελων. Ἀποδειξις εφεξης, οτι Θεος ην ο
ρυομενος εκ παντων των κακων τον πατριαρχην Ἰακωβ. Λεγεται παλαισαι προς τον
πατριαρχην Ἰακωβ αγγελος, και τουτο κειται παρα τηι θειαι Γραφηι. Ἀλλα συσχων
αυτον ο αγιος εφασκεν· Ου μη σε ανω, εαν μη με ευλογησηις. Ἦν δε ουτος ο Θεος.
Αυτου τε του πατριαρχου φερεται φωνη· Ειδον Θεον προσωπον προς προσωπον.
Τουτον τον ως αγγελον αυτωι οφθεντα παρεκαλει τοις εκγονοις επιπεμψαι την
ευλογιαν. ΑΛΛΟ, εκ των αυτων. Ὤφθη τωι πατριαρχηι Κυριος ο Θεος, ως γεγραπται,
και ειπεν αυτωι· Ἰδου εγω μετα σου, δια 75.196 φυλασσων σε εν τηι οδωι ου εαν
πορευθηις. Ουκουν Θεος ην ο ρυομενος, και ουκ αγγελος. Και παλιν, οτε Λαβαν
κατεδιωξε τον Ἰακωβ και κατελαβε, τοτε παλιν Θεος κεκωλυκε την επηρειαν, ου
συγχωρησας λαλησαι ρηματα προς τον Ἰακωβ. Ὅτι δε Θεος αυτωι και τουτο
εξηνυσεν, αυτος εσται μαρτυς λεγων προς τας εαυτου γυναικας· Ουκ εδωκεν ο Θεος
τωι Λαβαν κακοποιησαι με. Και παλιν επιβουλευομενος παρα του αδελφου Ἡσαυ,
ουκ αγγελον επεκαλειτο, αλλα Θεον παρεκαλει βοων· Ἐξελου με, Κυριε, εκ χειρος
του αδελφου μου Ἡσαυ, οτι φοβουμαι αυτον. ΑΛΛΟ, αποδεικτικως, οτι ο Λογος του
Θεου, το ειδος αυτου εστιν. Λεγει που προς Ἰουδαιους λιαν απειθουντας ο Σωτηρ· Ὁ
πεμψας με Πατηρ, εκεινος μεμαρτυρηκε περι εμου, ουτε φωνην αυτου ακηκοατε
πωποτε, ουτε ειδος αυτου εωρακατε, και τον λογον αυτου ουκ εχετε εν υμιν
μενοντα, οτι ον απεστειλεν εκεινος, τουτωι υμεις ου πιστευετε. Τοινυν οτι μη
πεπιστευκασι τωι εκ του Πατρος αποσταλεντι Λογωι, ουτε της φωνης ακηκοεναι
λεγονται του Θεου, ουτε μην το ειδος αυτου τεθεασθαι πωποτε, αλλ' ουτε εχειν εν
αυτοις ενοικουντα τον λογον. Ἔστι δη λοιπον απασι σαφες και ευσυνοπτον, οτιπερ,
ει εδεξαντο τον απεσταλμενον, ηκουσαν αν και της φωνης του Θεου, και το ειδος
εθεασαντο αυτου, και ειχον ενοικουντα τον Λογον. Ταυτα τοινυν παντα εστιν ο Υιος,
φωνη και ειδος, και Λογος του Πατρος. Ει δε ειδος εστι, δηλον οτι και εικων και
χαρακτηρ. Ἔχων ουν ως χαρακτηρ κατα φυσιν εν εαυτωι το πρωτοτυπον, ου και εστι
χαρακτηρ, αληθευσει λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ἐγω και ο
Πατηρ εν εσμεν. ΑΛΛΟ, σημαινον οτι ειδος Θεου καλειται ο Λογος. Ὁ πατριαρχης
Ἰακωβ μετωνομασθη παρα του Θεου και κεκληται κατα τινα χρονον Ἰσραηλ, οτε,
καθα φησιν η θεια Γραφη, Ἀνετειλεν αυτωι ο ηλιος, ηνικα παρηλθε το ειδος του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

Θεου. Ειδος δε Θεου τι αν ετερον ειη, ει μη παντως ο μετα παῤρησιας βοων· Ὁ
εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ἐγω
και ο Πατηρ εν εσμεν; Ἀντιθεσις ως απο των χριστομαχων, ασεβειας μεστη.
Ευρισκεται, φασιν, αυτος ο Σωτηρ τον εαυτου Πατερα παρακαλων υπερ τε των
εαυτου μαθητων, και υπερ παντων των εις αυτον πεπιστευκοτων, και ουτω λεγων·
Πατερ αγιε, τηρησον αυτους εν τωι ονοματι σου, ους δεδωκας μοι, ινα ωσιν εν καθως
και ημεις. Και μεθ' ετερα· Ου περι τουτων δε μονων ερωτω, αλλα και περι των
πιστευοντων δια του λογου αυτων εις εμε· ινα παντες εν ωσι, καθως συ, Πατηρ, εν
εμοι, καγω εν σοι, ινα και αυτοι εν 75.197 ημιν εν ωσιν· ινα ο κοσμος πιστευσηι οτι συ
με απεστειλας. Καγω την δοξαν ην δεδωκας μοι, δεδωκα αυτοις, ινα ωσιν εν καθως
ημεις εν. Ἐγω εν αυτοις και συ εν εμοι, ινα ωσι τετελειωμενοι εις εν· ινα γινωσκηι ο
κοσμος οτι συ με απεσταλκας. Ουκουν ωσπερ ανθρωποι την φυσιν οντες ημεις εν τωι
Πατρι γινομεθα, ουτω και αυτος ο Υιος εν εστι προς τον Πατερα. Και αυτος δε παλιν
ο Πατηρ, ουτως εν εστι προς τον Υιον, καθαπερ και προς ημας. Και ωσπερ ουδεις
αναγκαζει λογος ομοιους ημας ειναι κατα φυσιν τωι Πατρι, οτι δη και προς αυτον εν
γινεσθαι λεγομεθα, ουτως ουκ αναγκη πασα λεγειν εκ της ουσιας ειναι του Πατρος
τον Υιον, επειδηπερ φησιν· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Ὡς γαρ
προλαβοντες ειρηκαμεν, ουτως εστιν εν Πατρι, καθα και ημεις. Ἢ τοινυν και ημας
ακολουθον ομολογειν εκ της ουσιας ειναι του Πατρος, δια το εν γινεσθαι προς Θεον,
η ει μενομεν ανθρωποι, καν εν γενωμεθα προς τον Πατερα, δικαιον και εφ' Υιου
τουτο φρονειν. Μενει γαρ επι της εαυτου φυσεως, ουκ αναβαινων εις την του
Πατρος ουσιαν, καν ως εν υπαρχειν λεγηται προς αυτον. Λυσις εφεξης. Ταυτα και ο
των χριστομαχων πατηρ και της φλυαριας αυτων χορηγος διαβολος ειρηκως
ηκουσε· Νυν δε εις ᾅδην καταβησηι και εις τα θεμελια της γης. Ὡς γαρ τετολμηκεν
ειπειν εκεινος· Ἀναβησομαι επανω των νεφελων, και εσομαι ομοιος τωι Ὑψιστωι· τον
αυτον δη τροπον και ουτοι, πολυ της ανθρωπων φυσεως τους ορους υπερβαινομενοι
και της ουσιας αναβαντες το μετρον, ου φοβουνται λεγοντες· Ἐσομεθα ομοιοι τωι
Ὑψιστωι. Ὥσπερ ουναληθευει ο του Θεου Λογος βοων, οτι Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν, δια το της ουσιας απαραλλακτον, ουτω και οι χριστομαχοι ειποιεν αν
αληθευοντες· Ἡμεις και ο πατηρ ημων ο διαβολος εν εσμεν, δια το της γνωμης
απαραλλακτον. Εις τουτο δε ηδη μωριας ελαυνουσιν ως οιεσθαι κατα χαριν εχοντας
το καλεισθαι θεους, ομοιους ειναι δυνασθαι κατα την φυσιν του την χαριν
επιδεδωκοτος. Και υιοι κεκλημενοι, καθ' ομοιοτητα του κατα φυσιν Υιου, ισους
εαυτους ειναι πιστευουσι του προς υιοθεσιαν αναγαγοντος, και το ιδιον αυτου κατα
φυσιν αξιωμα, κατα χαριν αυτοις επιθεντος δια πολλην φιλανθρωπιαν. Ἀντιθεσις
ως εκ των αιρετικων. Καν λεγηι, φασιν, ο Υιος, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, ου παντως
εσται της αυτης ουσιας τωι Πατρι, επει και ημεις ανθρωποι κατα φυσιν οντες, εν ως
προς τον Θεον γινομεθα· και μαρτυς αυτος λεγων ο Υιος· Θελω, Πατερ, ινα ωσπερ
εγω και συ εν εσμεν, ουτω και αυτοι εν ημιν εν ωσιν. Προς τουτο λυσις. Ει ουτως
εισιν ο Πατηρ και ο Υιος εν, ως και ημεις προς τον Πατερα, και ο Πατηρ προς ημας,
ουδεν αρα το μεταξυ του Θεου Λογου και ημων, αλλ' εσται κατα φυσιν ημιν ο αυτος,
διοισει δε μονον τωι 75.200 χρονωι, επει και αυτος εστι προ παντων· αλλα καν εχηι το
προτερευειν κατα τον χρονον, εσται παλιν ημιν κατ' ουσιαν ο αυτος. Τι γαρ κωλυσει
τον Ἀδαμ εις το ειναι κατα φυσιν ομοιον τωι Παυλωι τυχον, η ετερωι τινι των μετ'
αυτον γεγονοτων, το προ παντων αυτον πεποιησθαι παρα Θεου; Ει τοινυν ουδεν εν
τουτοις ο χρονος ωφελει, τι κωλυει και τον Υιον προ ημων γεγονοτα, της αυτης
ουσιας ημιν υπαρχειν, ει μηδεν εστιν ετερον το μεταξυ ημων τε και αυτου; Και ει
τουτο καθ' υμας εστιν αληθες, οτου δη χαριν αυτος μονος καλειται Ποιητης, ημων
ουκ εχοντων τουτο; Και ημεις μεν δι' αυτου γεγοναμεν, αυτος δε την του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

∆ημιουργου δοξαν φερει. Ἦν δε οντως ακολουθον ει ταυτον εσμεν κατα φυσιν
αυτωι, την αυτην εκεινωι χωραν επεχειν παρα τωι Πατρι και ημας, και εκαστον ημων
καλεισθαι και Μονογενη, και Λογον, και σοφιαν του Πατρος. Ὧν γαρ η φυσις μια,
τουτοις εσται και το ονομα κοινον· και οπερ ενι κατα φυσιν υπαρχει, τουτο παντως
εγκεισεται και τοις της αυτης μετεχουσιν ουσιας. Ει δε τουτο ατοπον, και ουτε
δημιουργοι εσμεν η κεκλημεθα, ουτε μην σοφια, η Λογος, η απαυγασμα· μονος δε
ταυτα εστιν ο Υιος, ουκ αρα κατα φυσιν εσται προς ημας ο αυτος, αλλ' ιδιαζουσαν εκ
του Πατρος εχει την γεννησιν, και ουτως εστιν εν προς τον εαυτου Πατερα, ου
καθαπερ ημεις τηι προς αυτον σχεσει την ενοτητα κερδαινοντες μετοχικως τε και
μεταληπτικως, ωσπερ αν ει και σιδηρος πυρι ομιλησας περιθερμαινοιτο παρ' αυτου.
ΑΛΛΟ, μετα γοργης αποδειξεως διδασκον οτι τα εξομοιουμενα τισιν, ου παντως και
κατα φυσιν ενεισιν οις εξομοιουνται, αλλ' ωσπερ τινες εικονες τα φυσει προσοντα
τισι γινονται των κατα προαιρεσιν ημων κινηματων. Λεγει προς τινας η θεια Γραφη·
Μη γινεσθε ως ιππος και ημιονος, οις ουκ εστι συνεσις. Και παλιν περι ετερων·
Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε, παρασυνεβληθη τοις κτηνεσι τοις ανοητοις, και
ωμοιωθη αυτοις. Και παλιν· Ἵπποι θηλυμανεις εγενηθησαν. Ὁ δε γε Σωτηρ προς
τους εαυτου μαθητας τρανοτερον λεγει· Γινεσθε φρονιμοι ως οι οφεις, και ακεραιοι
ως αι περιστεραι. Και παλιν· Γινεσθε οικτιρμονες καθως ο Πατηρ υμων ο ουρανιος
οικτιρμων εστιν. Ει μεν ουν το τοις αλογοις ζωοις εξομοιουσθαι τινας, οτι την αυτην
εκεινοις ενοσησαν αβουλιαν, και κατα φυσιν ειναι τουτο ποιει οπερ εστιν εκεινα· και
παλιν, ει το μιμεισθαι τους μαθητας το του οφεως φρονιμον, και το της περιστερας
ακεραιον, και το του Πατρος του εν τοις ουρανοις προχειρον περι το παντας ελειν,
και οφεις αυτους και περιστερας και κατα φυσιν ομοιους γινεσθαι παρασκευαζει τωι
Θεωι· οταν λεγωμεθα γινεσθαι προς Κυριον εν, ουδεν κωλυει λεγειν, οτι δη κατα τον
της ουσιας λογον εν γεγοναμεν προς τον Θεον, ωσπερ εστι και ο Υιος προς τον
εαυτου Πατερα. Ει δε μεχρι μονης εννοιας η πραξεως η ομοιοτης ημιν προς τα
αντιπαραβαλλομενα πεφυκε γινεσθαι, ουκ εσμεν αρα 75.201 κατ' ουσιαν οι αυτοι
προς τον Θεον, οταν εν προς αυτον γινεσθαι λεγωμεθα. Ἀλλ' ωσπερ αυτος εν εστι
ρυσει προς τον εαυτου Λογον, ουτω και ημεις εν ως προς αλληλους γινομεθα τηι τε
γνωμηι, και ομονοιαι, και τωι κατα μηδενα τροπον στασιαζειν προς αλληλους, αλλ' ενι
δεσμωι της αγιας αγαπης ωσπερ εις ταυτοτητα περισφιγγεσθαι. ΑΛΛΟ. Ἔθος τωι
Σωτηρι Χριστωι τα κατα φυσιν αυτωι προσοντα αγαθα προφερειν αει, και τουτοις
εξομοιουσθαι κελευειν, ως προς την θειαν ημας αναπλαττων εικονα, καθ' ην και
πεποιημεθα. Ὅτε γουν πραους και ημας διδαξαι βουλεται, λεγει· Μαθετε απ' εμου οτι
πραος ειμι, και ταπεινος τηι καρδιαι. Και ουχ οταν εξ αυτου μαθοντες γενωμεθα
πραοι, παντως εξομοιουμεθα κατα φυσιν αυτωι, αλλα μονον κατα το της πραοτητος
σχημα. Ουκουν οταν λεγηι περι ημων, Ἵνα ωσιν εν, καθως ημεις εν εσμεν, εξ εαυτου
λαβων το παραδειγμα, ου παντως ινα κατα φυσιν εν ως προς τον Θεον γενωμεθα
τουτο φησιν, αλλ' ινα ωσπερ φυσικως εν εστιν αυτος προς τον Πατερα, ουτω και
ημεις τηι ομοψυχιαι και τα αυτα φρονειν εις αλληλους εν γενωμεθα, την φυσικην
ταυτοτητα του Πατρος προς τον Υιον εικονα λαμβανοντες της αδιαστατου γνωμης·
ωσπερ εν ημας σωμα και μιαν ψυχην δυναμενης αποτελειν. Ουτω γαρ περι των
πιστευσαντων γεγραπται, οτι Του πληθους των πιστευσαντων ην η καρδια και ψυχη
μια. ΑΛΛΟ. Τα φυσει προσοντα τισιν ωσπερ εικονες αμεταβλητοι γινονται τοις προς
αυτα την οικειαν προαιρεσιν διαπλαττειν βουλομενοις· οποιον εστι το, Γινεσθε ως οι
οφεις, και ως αι περιστεραι. Ουκουν εικονα τινα υπογραμμον της οφειλουσης εν
ημιν ενοτητος γινεσθαι προαιρετικως, προτεινει και νυν ο Υιος, ην εχει προς τον
Πατερα φυσικην ταυτοτητα. Ὅταν ουν λεγηι περι ημων· Ἵνα και αυτοι εν ωσι, καθως
και ημεις εν εσμεν, ουχ ινα την φυσιν αφεντες την εαυτων, εις την του Υιου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

μεταποιηθωμεν, τουτο φησιν (αδυνατον γαρ), αλλ' ινα καθαπερ ηδη προειρηται,
τουτο κατα γνωμην ως προς αλληλους γενωμεθα οπερ εστι κατα φυσιν αυτος προς
τον Πατερα· εν δηλαδη. Ει δε ουκ εστιν εικων και υποδειγμα το λεγομενον, αλλα
παντως φυσικην εσεσθαι τινα μεταβολην οιεται τις, εαυτον εξαπαται το αληθες ουχ
ορων. Ει γαρ εβουλετο γενεσθαι κατα φυσιν ημας ο Υιος οπερ εστιν αυτος προς τον
Πατερα, εχρην ειπειν· Ἵνα δη, ωσπερ εγω προς σε, Πατερ, εν ειμι, ουτω και αυτοι.
Νυνι δε τουτο μεν ουκ ειπων, τωι δε πληθυντικωι χρησαμενος αριθμωι, και λεγων·
Ἵνα ωσπερ εγω και συ εν εσμεν, ουτω και αυτοι εν ημιν εν ωσι, διδασκει σαφως
οτιπερ ουκ εις την της θεοτητος φυσιν μεταποιηθηναι βουλεται τους εις αυτον
πιστευοντας (απιθανον γαρ), αλλ' εικονα της κατα προαιρεσιν ενοτητος λαβοντας
75.204 το φυσει προσον αυτωι, τουτο ειναι κατα γνωμην επειγεσθαι, ο εστιν αυτος
φυσικως προς τον γεννησαντα. ΑΛΛΟ, δεικνυον οτι το εν Θεωι γινεσθαι, ου φυ σεως
σημαινει μεταβολην, αλλ' οτι δι' αυτου η παρ' αυτου. Ευρισκεται που λεγων ο
Ψαλμωιδος· Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν. Και παλιν· Ἐν τωι Θεωι μου
υπερβησομαι τειχος. Ἀλλ' εστι δηλον οτιπερ ουκ εν τωι Θεωι γενομενος φυσικως και
τειχος υπερβησεσθαι και κερατιειν, αλλ' οτι εν τωι ονοματι του Θεου και εν τηι
δυναμει αυτου τουτο ποιησει. Ουκουν οταν ο Υιος λεγηι· Ἵνα και αυτοι εν ημιν εν
ωσιν, ουχ ινα κατα φυσιν εν γενωνται προς τον Θεον οι πιστευοντες, τουτο φησιν,
αλλ' ινα εν ονοματι Πατρος και Υιου, μιαν εχοιεν εις αλληλους την γνωμην, και εις
φιλιας ενοτητα περισφιγγωνται. Ἐπειδη δε προστιθησι το, καθως ημεις εν εσμεν,
δηλος εστιν ου φυσικην τοις πιστευουσι χαριζομενος μεταβολην, αλλ' ως εικονα και
υποδειγμα το φυσει προσον αυτωι τιθεις της προαιρετικης ημων ενοτητος. Το γαρ,
καθως, ου παντως αληθειαν, αλλ' ομοιωσιν τινα παραδηλοι. ΑΛΛΟ, δι' ου
μανθανομεν οπως προσηκει νοειν το ρητον, τουτεστιν, Ἵνα ωσπερ εγω και συ εν
εσμεν, ουτω και αυτοι εν ημιν εν ωσιν· εγω εν αυτοις, και συ εν εμοι, ινα ωσι τετε
λειωμενοι εις εν. Μεγαλην τινα και υπερφυη τωι γενει των ανθρωπων καταθεσθαι
χαριν βουλομενος ο του Θεου Λογος, ελκει συμπαντας ως προς ενοτητα την προς
εαυτον. Φορεσας μεν γαρ το σωμα το ανθρωπινον, γεγονεν εν ημιν. Ἔχει δε εν
εαυτωι τον Πατερα, ως Λογος αυτου και απαυγασμα. Ὥσπερ ουν, φησιν, εγω ειμι εν
αυτοις, δια το την αυτην αυτοις φορεσαι σαρκα, και συ, Πατερ, εν εμοι, δια το ειναι
με της σης ουσιας το ιδιον, ουτω βουλομαι ινα και αυτοι εις ενοτητα τινα
συναφ[θ]εντες αλληλοις ανακραθωσι, και ωσπερ εν σωμα γενομενοι εν εμοι παντες
ωσιν ως παντας φορουντι δια του ενος αναληφθεντος ναου, ουτω τε ειεν και
φαινοιντο τετελειωμενοι. Και γαρ εγω τελειος ειμι και ανθρωπος γεγονως. ΑΛΛΟ,
δεικνυον ακριβως οτιπερ ου την εαυτων αφεντες φυσιν, προς την θειαν μεταποιου
μεθα, οταν εν γινεσθαι προς τον Θεον λεγω μεθα, αλλ' οτι μετοχοι γεγονοτες αυτου,
τουτο καλουμεθα. Ὁ μακαριος Ἰωαννης φησιν· Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν αυτωι
μενομεν, και αυτος εν ημιν, οτι εκ του Πνευματος αυτου εδωκεν ημιν. Ει τοινυν δια
το μετεχειν του Πνευματος εν γινομεθα προς Θεον, και ημεις μεν εν αυτωι, αυτος δε
εν ημιν ειναι λεγεται· ο δε του Θεου Λογος ουκ εστι των μετεχοντων το Πνευμα,
αλλα μαλλον του Πνευματος χορηγος, προδηλον αν ειη οτιπερ ουχ ως αυτος εστιν
εν Θεωι και Πατρι, ουτω και ημεις. Ἀλλ' αυτος μεν εν τηι φυσει του γεγεννηκοτος
εστιν, ως Λογος αυτου 75.205 και απαυγασμα. Ἡμεις δε δι' αυτου της του Πνευματος
μετοχης αξιουμενοι, εν ως προς Θεον γινεσθαι λεγομεθα. ΑΛΛΟ, την αυτην εχον
διανοιαν. Λεγει που παλιν ο μακαριος Ἰωαννης· Ὃς αν ομολογησηι οτι Ἰησους εστιν
ο Υιος του Θεου, ο Θεος εν αυτωι μενει, και αυτος εν τωι Θεωι. Ει τοινυν
ομολογουντες, οτιπερ Υιος εστιν Ἰησους του Θεου, εν Θεωι γινομεθα, και αυτος
ομοιως εν ημιν· ο δε Υιος ουχ ουτως εστιν εν Πατρι, ου γαρ δωρον ομολογιας εχει το
ειναι εν αυτωι, δηλον εστι και πασιν ευσυνοπτον οτιπερ ανθρωποι μεν καλουνται
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

χαριτι προς ενοτητα την εις Θεον, και γερας ομολογιας και πιστεως εχουσι τουτο. Ὁ
δε του Θεου λογος διχα τινος τοιουτου φυσικως εστιν εν Πατρι, και εν εαυτωι τον
Πατερα φερει, και οντως εν εστι προς αυτον. ΑΛΛΟ. Κατα την Ἰωαννου φωνην, ο
ομολογησας οτι Ἰησους εστιν ο Υιος του Θεου, εχει τον Θεον εν εαυτωι μενοντα, και
αυτος δε εν τωι Θεωι γινεται. Ὡμολογησε τις, υποκεισθω γαρ τουτο τωι λογωι, και
λαβων Πνευμα της ομολογιας δωρον, εδεξατο μεν Θεον εν εαυτωι, γεγονε δε και
αυτος εν Θεωι. Ἀλλα τον ουτω διατιθεντα, συμβεβηκεν εκ τινος διαβολικης επηρειας
μεταγνωσιν των ορθως βεβουλευμενων ελθειν, απεστη τε της ομολογιας, και δια
τουτο την χαριν αποβεβληκε, και του θειου Πνευματος ερημος γεγονως· ου γαρ εν
τοις δυσφημουσι τον Υιον κατοικει. Ἀπωλεσε και το ειναι εν Θεωι, και το εχειν αυτον
εν εαυτωι. Ἄνθρωπος δε ην και ομολογησας, και οτε της ομολογιας απεστη. Ουκ αρα
φυσει προς την θειαν ουσιαν μεταποιουμεθα, εν ως προς τον Θεον γινεσθαι
λεγομενοι, αλλα χαρις ημας, και αρετη συναπτει, και κακια παλιν αφιστησι· και ει
ομολογουντες οτι Ἰησους εστιν ο Υιος του Θεου, εν Θεωι γινομεθα, αρνουμενοι δε
παντως αλλοτριουμεθα. Φαινεται δε ου δωρον αρετης τουτο εχων ο Υιος. Ουκ αρα
ουτως εστιν εν Πατρι ωσπερ ημεις, αλλ' αυτος μεν φυσικως και αμεταπτωτως εξ
αυτου γεγεννημενος, ημεις δε χαριτι και μετοχηι. Ὥσπερ ουν αυτου κατα φυσιν
οντος Υιου και Θεου, ουτω και ημεις καθ' ομοιοτητα αυτου και υιοι και θεοι
χρηματιζομεν. ΛΟΓΟΣ ΙΓʹ. Περι ομοιοτητος του Υιου προς τον Πατερα· και, οτι ουκ
εστι τρεπτης φυσεως ο Υιος, η εξωθεν υποστας, αλλ' εκ της ουσιας αυτου προελθων,
ως Υιος και γεννημα. Ἀντιθεσις ως εκ των θεομαχων. Ει απαραλλακτος, φασιν,
εικων εστιν ο Υιος του Πατρος, και ομοιος εστι κατα παντα τωι γεγεννηκοτι, γεννατω
και αυτος, και Υιου γενεσθω Πατηρ· ουτω γαρ αυτον ακριβως μιμησεται. Ει δε ου
γενναι, πως εν τωι μη τικτοντι το τικτον φαινεται; Ἀνομοιος γαρ εσται κατα τουτο τωι
Πατρι. 75.208 Προς τουτο λυσις. Ει το παραλλαττον ουδεν εν Θεωι και ανθρωποις,
απαιτεισθω το γενναιν και ουτως ως ανθρωπος. Ει δε εξαιρετος η Θεου φυσις, εσται
παντως και της καθ' ημας αναγκης ελευθερα. Ου γαρ ως ανθρωπος εγεννησε Θεος,
ινα και ο τεχθεις ταις φυσικαις ημων επομενος ακολουθιαις τεκηι, αλλα θειαν τινα
και αῤρητον εκ Πατρος εχει την γεννησιν. Ει δε αναγκη τον γεννηθεντα γενναιν δια
την παρ' ημιν φυσικην συνηθειαν, και τοις της ανθρωποτητος νομοις υποπιπτει τα
της θεοτητος ιδια· τι το κωλυον πατερα. δουναι τωι Πατρι; Ουτω γαρ οι παρ' ημιν. Ει
δε εστιν ουκ εκ τινος αρχης ο Πατηρ, και την καθ' ημας αναβαινει συνηθειαν ως
Θεος, ουδεις αναγκασει λογος τικτειν τον Υιον. Ἔσται γαρ και ουτω μαλλον τωι
Πατρι παραπλησιος, ανω πασης αναγκης υπαρχων, ως Θεος. ΑΛΛΟ. Ουκ αν τις ειποι
νουν εχων, ανομοιον φαινεσθαι τωι Πατρι τον Υιον, επει μη και αυτος εγεννησε,
μηδε υιου γεγονε πατηρ. Ἀλλα μαλλον και δια τουτο θαυμαστην τινα και
ακριβεστατην οψεται του Πατρος εν Υιωι την εικονα. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ ατρεπτος
τε και αναλλοιωτος ων, αει μενει Πατηρ, και εις Υιον ου μεταβαλλεται, ουτως ο εξ
αυτου Λογος Υιος προελθων, μενει τουθ' οπερ εστι, του Πατρος το αναλλοιωτον και
δια τουτου δεικνυων εν εαυτωι. Ὅμοιος ουν και κατα τουτο Πατρι. Ἐρωτησις
Ἀρειανων, δι' ης, ως οιονται, δεικνυουσιν ανομοιον τωι Πατρι τον Υιον. Αυτεξουσιος,
φασιν, εστιν ο Υιος, η ουκ εστιν. Ει μεν ουν αυτεξουσιος εστι, προαιρεσει φαινοιτ' αν
εικοτως καλος. Το δε προαιρεσει και ου φυσει περι τι κρατουμενον, δυναιτ' αν εφ'
ετερα μεταβαλλεσθαι, και εφ' οπερ αν η της προαιρεσεως γενοιτο ροπη, εκει παντως
εσται το προαιρεσει διοικουμενον. Τροπη δε τουτο και παθος. Ὁ δε τροπην
υπομενων και παθος, πως αν ειη του ατρεπτου και απαθους εικων και ομοιοτης; Ει
δε ατρεπτος εστιν, εις ουδεν ετερον παρενεχθηναι δυναμενος, αλλ' οπερ εστι μενων
αει, ως λιθος αρα η ξυλον εστηκεν εφ' εαυτωι φυσικωι τινι και αῤρηκτωι δεσμωι, εις
τουθ' οπερ εστι κρατουμενος, και το αυτεξουσιον ουκ εχων. Προς ταυτα λυσις. Ἔδει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

μεν ταις ουτως απαιδευτως προσφερομεναις ερωτησεσι μηδολως αποκρινεσθαι.
Ἔνθα γαρ η αποκρισις πανταχου το δυσφημον εχει, εκει κρειττων η σιωπη. Ἂν μεν
γαρ αυτεξουσιον ειπω τον Υιον, ευθυς η της αυτεξουσιοτητος συνεισαγεται
μεταβολη. Ἀκολουθει γαρ τωι αυτεξουσιωι το επιδεχεσθαι μεταβολην, ει και μηπω
πεπονθος ειη τουτο δια το μη εθελησαι παθειν. Ἐαν δε τουτο αφεις, το ετερον ειπω,
τουτεστιν, Ἄτρεπτος ο Λογος εστιν, ευθυς ημιν του ξυλου την ακινησιαν
προτεινοντες, ουκ αισθα 75.209 νονται τολμωντες λεγειν, α και μονον ην
ενθυμεισθαι κινδυνου μεστα. Τι γαρ αν ειποιεν οι παντα τολμωντες ραιδιως, ει τις
αυτοις περι του Πατρος πευσιν προσαγοι την αυτην; Ἆρα τον ισον ημιν
φοβηθησονται φοβον, και την επι τουτοις επαινεσουσι σιωπην; Ἢ τι ποτε αρα προς
ταυτα ερουσιν· Ἐγω μεν ουκ εχω λεγειν, καλον δε και χρησιμον ει μηδε ενενοησαν
ουτοι. Ὅτι δε ατρεπτος ων ο του Θεου Λογος ωσπερ ο γεννησας αυτον, ομοιος εστι
κατα παντα τωι Πατρι, γενοιτ' αν δια τουτου σαφες. Ει απαραλλακτος εστιν εικων
του Πατρος, και αληθευει, λεγων· Ὁ εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα, και παλιν·
Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, εσται παντως ατρεπτος και αναλλοιωτος ως ο Πατηρ.
Ἐπει πως αν γενοιτο εικων του αει και ωσαυτως εχοντος, το τροπην επιδεχομενον;
Ἢ πως αν ειποιεν, Ἕν εσμεν, τα τοσουτον αλληλων διεστηκοτα, και μακραν ουτω
φεροντα την ανομοιοτητα; Ἐπειδη δε αμηχανον ψευδεσθαι την αληθειαν, τουτεστι
τον Υιον, ομοιον αυτον ειναι λεγοντα του Πατρος, αναγκη πασα τουθ' οπερ εστιν ο
Πατηρ ειναι πιστευειν κατα φυσιν και τον Υιον. Ἄτρεπτος ουν, ως εκεινος, και κατα
παντα αυτωι προσεοικως. Ἄλλως το αυτο. Ει τρεπτης ων φυσεως ο Υιος,
αυτοπροαιρετος τε και αυτεξουσιος, κατ' εκεινους, υπαρχων, εφεσει τηι περι το
αγαθον εις τουτο γεγονε καταστασεως, ως μηδεμιαν εχειν προς τον Πατερα
διαφοραν, αλλα λοιπον δυνασθαι λεγειν· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα, ουδεν
εν Θεωι μεγα, ει και τοις τρεπτην εχουσι την φυσιν εξεστι βουλομενοις ειναι τουτο
κατα φυσιν, οπερ εκεινος εστιν. Ει δε αβατα παντελως εστιν ετεραι φυσει τα της
θεοτητος ιδια, παντα δε ταυτα φυσικως εν Υιωι φαινεται, ομοιος αρα εστι κατα παντα
του Πατρος· ουκ εκ τινος προκοπης η αλλοιωσεως της εις το αγαθον, εκ του μη
τοιουτου οπερ εστιν υπαρχων, αλλα τελειος εκ τελειου, και ατρεπτος εξ ατρεπτου
Πατρος προελθων. Πως γαρ ου τελειος ο ουχ αρπαγμον ηγησαμενος το ειναι ισα
Θεωι; Πως δε ουκ ατρεπτος ο μετα του Πατρος εν ων, καθα φησιν αυτος; ΑΛΛΟ. Ει εκ
του καρπου το δενδρον γινωσκεται, καρπος δε της του Πατρος ουσιας ο εξ αυτου
προελθων Λογος, τουτεστιν ο Υιος· η ποιειτωσαν και το δενδρον σαπρον, τρεπτης
αυτο φυσεως ειναι λεγοντες (ουτω γαρ βουλονται τον καρπον), η ει καλον ποιουσι
το δενδρον, τοιουτον ειναι πιστευετωσαν και τον εξ αυτου προελθοντα καρπον, ου
της αλλοιουμενης, αλλα της ατρεπτου φυσεως ειναι λογιζομενοι, καθα και το
δενδρον. ΑΛΛΟ. Ἐρωτωντι Φιλιππωι και λεγοντι· ∆ειξον ημιν τον Πατερα, Χριστος
αποκρινεται· Τοσουτωι 75.212 χρονωι μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με, Φιλιππε; Ὁ
εωρακως εμε εωρακε τον Πατερα. Ει τοινυν η περι του Υιου γνωσις, γνωσις εστι του
Πατρος, αναγκη πασα τοιουτον ειναι πιστευειν τον Υιον, οποιος εστιν ο Πατηρ. Ει δε
τουτο, ατρεπτος δε ο Πατηρ, εσται τουτο παντως και ο Υιος. Ουτω γαρ αν εν αυτωι
γνωσθειη και φαινοιτο. Μαρτυριαι απο της Γραφης, οτι ατρεπτος ο Υιος, και εξ
αυτων συλλογισμος εις τουτο περιτρε πων. Ὁ Παυλος λεγει· Ἰησους Χριστος χθες και
σημερον, ο αυτος και εις τους αιωνας. Ὁ Ψαλμωιδος· Συ καταρχας, Κυριε, την γην
εθεμελιωσας, και εργα των χειρων σου εισιν οι ουρανοι· αυτοι απολουνται, συ δε
διαμενεις· και παντες ως ιματιον παλαιωθησονται· και ωσει περιβολαιον ελιξεις
αυτους και αλλαγησονται, συ δε ο αυτος ει, και τα ετη σου ουκ εκλειψουσιν. Ὁ
Σωτηρ περι εαυτου· Ἴδετε με, ιδετε οτι εγω ειμι, και ουκ ηλλοιωμαι. Ὁ Ἱερεμιας· Ὅτι
συ καθημενος τον αιωνα, και ημεις απολλυμενοι τον αιωνα. Ἐνταυθα γαρ το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

ιδρυμενον και αμεταθετον, και αει ωσαυτως εχον της θειας φυσεως ο προφητης
σημαινων φησι· Συ καθημενος τον αιωνα· την δε εν παντι χρονωι των γενητων
μεταβολην εξηγουμενος, επιφερει· Και ημεις απολλυμενοι τον αιωνα. Ει τοινυν επι
μεν των γενητων τροπην, και αλλοιωσιν, και απωλειαν, και εξαλλαγην η θεια
λεγουσα Γραφη, της προς ταυτα κοινωνιας υπεξαιρει τον Υιον, Συ δε ο αυτος ει,
λεγουσα, ουκ αρα τρεπτης φυσεως εστιν. Ουδε γαρ αν ο αυτος ειη, εφ' ετερον τι παρ'
οπερ εστι μετατρεπεσθαι δυναμενος. ΑΛΛΟ. Ει κατα φυσιν ουκ εστιν ατρεπτος ο Υιος,
συνεβη δε αυτωι το ειναι τουτο οπερ εστι, και επικτητον εχει την προς τον Πατερα
ομοιοτητα, ην αρα χρονος οτε ην μεν ο Υιος, ανομοιος δε τωι Πατρι; Και πως Υιος ετι
νοηθησεται ο μη εκ της κατα φυσιν ομοιοτητος μαρτυρουμενος; Ἢ πως εν βεβαιωι
της μακαριοτητος στησεται, ο επισυμβεβηκος τουτο εχων; Ει γαρ συνεβη, και
αποσυμβηναι τουτο δυνησεται. Ει δε εν ταυτοτητι μενειν τον Υιον η θεια λεγει
Γραφη, παντα εν αυτωι κατα φυσιν εστι τα της θεοτητος ιδια, αλλοτριον δε ταυτης η
τροπη, ατρεπτος αρα εστι και αναλλοιωτος. ΑΛΛΟ. Το τρεπομενον και αλλοιωθηναι
δυναμενον, ουκ αν λεγοι περι εαυτου· Ἐγω ειμι η αληθεια. Ει γαρ ποτε μεν τοδε
εστιν, ποτε δε ουκ εστι, ψευδεται προς εαυτον. Ὁ δε Υιος περι εαυτου λεγει· Ἐγω ειμι
η αληθεια. Ουκ αρα των αλλοιουμενων, η τρεπομενων εστιν, αλλ' ομοιος τωι Πατρι,
ατρεπτος τε και αναλλοιωτος ων. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἕνα των αλλοιουμενων
σπουδαζοντες δειξαι τον 75.213 Υιον, ινα εκ τουτου νομιζηται ειναι και γενητος, και
λοιπον ανομοιος τωι Πατρι, εις αποδειξιν της εαυτων μανιας προφερουσι τινα των εν
ταις θειαις Γραφαις· και φασι τον Ἀποστολον ειπειν· ∆ιο και ο Θεος αυτον
υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα· ινα εν τωι ονοματι Ἰησου
παν γονυ καμψηι. Παρα δε τωι Ψαλμωιδωι γεγραπται παλιν· ∆ια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους μετοχους σου. Ειτα λεγουσι τα
ρηματα σοφιζομενοι, οτι το, διο, και δια τουτο, αιτιαν τινα σημαινει, δι' ην
υπερυψωθη, και εχαρισθη αυτωι το ονομα το υπερ παν ονομα, και εχρισθη τωι ελαιωι
της αγαλλιασεως. Ει δε αιτια τις τουτων αυτωι γεγονε προξενος, ηλλοιωθη δηλονοτι
και μεταβεβληται, τουτο γεγονως οπερ ουκ ην προ τουτου· και ει δοτον εν αυτωι το
αξιωμα, εσται και αφαιρετον. Το δε εν τοιαυτηι καταστασει τυγχανον, πως αν ειη
κατα φυσιν τωι ατρεπτωι ομοιον, και του αει ωσαυτως εχοντος εικων; Προς ταυτα
λυσις. Ει καθ' υμας γεγονε τις αιτια δι' ην υπερυψωθη, και του ονοματος ετυχεν,
εχρισθη τε τωι ελαιωι της αγαλλιασεως, ουκ αν ην τουθ' οπερ εστι νυν, της αιτιας ου
γενομενης. Ουκουν ου φυσει Θεος ο Υιος, ει εξ αιτιας κατα χαριν Θεος· ουδε φυσει
Υιος, ει εξ αιτιας κατα χαριν Υιος, και μισθος ως εοικεν αρετης η υιοτης αυτωι, και το
της θεοτητος ονομα, ωσπερ και εφ' ημων. Ουδεν ουν εσται το αυτου τε και ημων
μεταξυ. Ἔξεστι γαρ δια βιου σεμνοτητος των ισων τυχειν, ει γε καλουμεθα και θεοι
και υιοι, και χριομεθα τωι ελαιωι της αγαλλιασεως, τουτων αξιους εαυτους
παραστησαντες. Ει δε τουτο ατοπον και νοειν και λεγειν, υπερ ημας εσται και ουχ ως
ημεις ο Υιος. Ὁ μεν γαρ εκ του Πατρος κατα φυσιν υπαρχων, Υιος εστιν αληθινος, ως
ανθρωπος εξ ανθρωπου, και Θεος εστιν εκ Θεου γεννηθεις. Ἡμεις δε οις ταυτα κατα
φυσιν ου προσεστι, την απο του λαβειν χαριν, αντι του κατα αληθειαν εσχηκαμεν,
υιοι και θεοι δια την του δεδωκοτος φιλανθρωπιαν χρηματιζοντες· μεχρι γαρ μονου
του ονοματος εφ' ημων η κτησις των υπερ ημας, ετι δε του Υιου, φυσικη τε και
ουσιωδης. ΑΛΛΟ. Ὁ θειος Ἀποστολος που φησι περι του Υιου· Ὃς εν μορφηι Θεου
υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην
δουλου λαβων, και το εξης· ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι
ονομα το υπερ παν ονομα. Ὅτε τοινυν ενηνθρωπησε την του δουλου μορφην
αναλαβων, εχαρισθη αυτωι το ονομα, και υπερυψωθη. Ουκουν προ της ενσαρκου
παρουσιας και της του δουλου μορφης, ουτε ειχε το ονομα, ουτε ην υψηλοτερος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

κατα τον των Ἀρειανων λογον. Ει γαρ ην ταυτα και προ της επιδημιας, περιττος που
παντως εστιν ο του ειληφεναι τι λογος. Ει δε ουκ ειχεν, οπερ ουκ ην εγενετο. Τι ουν
ην πριν ταυτης 75.216 δεξασθαι καθ' υμας; Και παλιν· Ει οτε εταπεινωσεν εαυτον
ειληφως ταυτα φαινεται εν οις νυν εστιν, εστι δε Λογος, σοφια, δυναμις, αληθεια,
φως, ζωη, αναστασις, εικων του Πατρος, τουτων ουδεν ην προ της ταπεινωσεως.
Σκοπειτωσαν τοινυν εις οσον αυτοις δυσφημιας βαραθρον ο λογος χωρει· ει γαρ
αθλον ωσπερ και μισθον της ταπεινωσεως ταυτ' εχει παρα Πατρος, φαινεται δε ουκ
εν αλλωι χρονωι ταπεινωσας εαυτον, αλλ' οτε γεγονεν ανθρωπος, ανεστραμμενην
ορωμεν των πραγματων την ταξιν. Αι μεν γαρ θειαι Γραφαι την επιδημιαν του Θεου
Λογου γεγενησθαι λεγουσιν επι βελτιωσει της σαρκος, και ολης της ανθρωπου
φυσεως. Ει δε Θεος, και Υιος, και Ὑψηλος γεγονεν εν τωι καιρωι της σαρκος,
βελτιωθεντα μαλλον ορωμεν η βελτιωσαντα· ωφεληθεντα μαλλον η ωφελησαντα.
Ουκουν ουδε δι' ημας επεδημησεν ο του Θεου Λογος, αλλα δι' εαυτον· ουδε της
ημετερας ενεκα σωτηριας την σαρκα περιεβαλετο, αλλ' ινα βελτιωθηι. Πως ουν οι
προφηται και αποστολοι Σωτηρα καλουσιν αυτον; Ἔδει γαρ μαλλον βελτιωτην
εαυτου ονομαζειν η τουτο. Πως δε υπερ ημων απεθανεν, ο τουτου μισθον το ειναι
Θεος και Υιος ειληφεναι λεγομενος; Ει δε τουτο φρονειν δυσσεβεστατον, ουδεν εξ
αλλοιωσεως και τροπης προσγεγονεν αρα τωι Υιωι, αλλ' εστι τουτο φυσικως ως Υιος,
οπερ αν ειη και ο Πατηρ· διο δη και ομοιος. ΑΛΛΟ. Ει κατ' εκεινους ουκ ην ο Υιος, η
ην μεν, εβελτιωθη δε υστερον τροπην υπομεινας την εις το αμεινον, οτε και μορφην
δουλου λαβων εαυτον εταπεινωσε (δια τουτο γαρ αυτον ο Θεος υπερυψωσε και
εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν ονομα), γεγονε δε τουτο εν υστεροις του αιωνος
καιροις, οτε και η εν σαρκι παρουσια· πως δι' αυτου γεγονε τα παντα, πως δε ο Πατηρ
εχαιρεν επ' αυτωι, ουπω το τελειον εχοντι; Το γαρ προσθηκης ετι δεομενον ατελες.
Πως δε παλιν εν υστεροις καιροις ελαβε το προσκυνεισθαι, και εξ αρχης τουτο εχων
εφαινετο; Προσκυνει γαρ αυτον Ἀβρααμ επι τηι δρυι τηι Μαμβρηι, προσκυνει και
Μωσης εν τηι βατωι λεγοντα· Ἐγω ειμι ο ων. Πως δε, καθα φησιν ο ∆ανιηλ, Μυριαι
μυριαδες ελειτουργουν αυτωι; Πως δε παλιν επι θρονου υψηλου και επηρμενου
καθημενος φαινεται, και υπο των Σεραφιμ δορυφορουμενος και δοξολογουμενος;
Πως δε παλιν αι εν τοις ουρανοις δυναμεις δια του Πνευματος ακουουσαι· Ἄρατε
πυλας, οι αρχοντες, υμων, και λεγουσαι· Τις εστιν ουτος ο βασιλευς της δοξης;
Ἀντηκουον· Κυριος των δυναμεων αυτος εστιν ο βασιλευς της δοξης. Ουχ ουτος
γεγονε Κυριος των δυναμεων, αλλ' ουτος εστιν ο παλαι Κυριος των δυναμεων. Ει δε
τουτο ων φαινεται ο δη και νυν εστι και προ του της επιδημιας καιρου, περιττον αν
ειη λεγειν, μαλλον δε κινδυνου μεστον, τροπης δεκτικον υπαρχειν τον Υιον· η
προαιρεσεως αγαθης 75.217 εσχηκενα, μισθον την υιοτητα, και το ειναι σοφιαν, και
Λογον, και Θεον. Ἄτρεπτος γαρ και αναλλοιωτος ων, ομοιος εστι κατα παντα τωι
γεγεννηκοτι. ΑΛΛΟ, οτι ουκ εξ αλλοιωσεως της απο του χει ρονος επι το αμεινον,
ομοιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, αλλα φυσικως. Ει εν μορφηι Θεου υπαρχων εαυτον
εκενωσε μορφην δουλου λαβων, τοσουτον αν δοξειε της κατα φυσιν αξιας
υποβεβηκεναι, οπερ αν οφθειη κεισθαι μεταξυ Θεου και ανθρωπου. Ου γαρ ην μεν
προτερον ανθρωπος, γεγονε δε υστερον ο Θεος, αλλα Θεος ων γεγονεν ανθρωπος·
εχει τοινυν ουδεν εις βελτιωσιν εκ τουτων ο του Θεου Λογος. Ει δε υψουσθαι
λεγεται, και εν ταξει χαρισματος το υπερ παν ονομα δεχεσθαι, εις εκεινο δηλονοτι
μετα σαρκος επαναγεται, εις οπερ ην και διχα σαρκος. Και αυτος δε που φησι· Πατερ,
δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι. Ποια δε ην η προ του
κοσμου δοξα του Υιου; Το εν μορφηι του Πατρος υπαρχειν. Ουδεν αρα εστι το εξ
αλλοιωσεως και τροπης της επι το αμεινον προστεθεν τωι Υιωι, αλλ' η εν χαρισματος
ταξει νυν αυτωι διδομενη δοξα και υψωσις, λυσις εστι της μετα σαρκος αδοξιας, την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

απο της του δουλου μορφης ατιμιαν εξαφανιζουσα. Λεγεται δε διδοσθαι ταυτα παρα
Πατρος. Θεωι γαρ παντα τα υπερ ανθρωποτητα διοικειν οικειοτερον, ουκ εξω της
τουτων οικονομιας υπαρχοντος του Υιου κατα την της θεοτητος ενοτητα, ει και
ιδιαζοντως Υιος εστιν ως προς Πατερα. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ει καθ' υμας, οτε
εταπεινωσεν εαυτον, υπερυψωθη, δια τουτο και εχαρισθη αυτωι το ονομα το υπερ
παν ονομα, τουτεστι, κεκληται Θεος, και δια τουτο εχρισθη και Υιος ωνομασθη, προ
της ταπεινωσεως αναγκη λεγειν ουκ ειναι ταυτα τον του Θεου Λογον· ουδε γαρ αν
δεξαιτο τις οπερ εχει και μη λαβων. Και ει προ των της ταπεινωσεως χρονων
ευρισκεται λεγων προς τινας Θεος· Ἐγω ειπα· Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου, πολλοι
προ αυτου φαινονται γεγονοτες υιοι και θεοι. Πως ουν αληθες οτι παντα δι' αυτου
εγενετο; Πως δε αυτος εστι προ παντων πολλους εχων προ αυτου; Πως δε και
πρωτοτοκος πασης κτισεως; Και ει προς μιμησιν του κατα φυσιν Υιου τιθενται και οι
κατα χαριν, πως ουτοι προ του κατα φυσιν; Και ει του Υιου μετεχοντες υιοποιουμεθα
δι' αυτου, πως το μετεχον πρωτον εσται του μετεχομενου και δι' ου γινεται; Πως δε
ου κρειττων ο πρωτος τουτου τυχων του πολλαις υστερον γενεαις; Ἀλλα πολλην
εχει ταυτα την ατοπιαν. Ουκουν ατρεπτος τε και αναλλοιωτος ο Υιος, ου κατα χαριν,
ουδε εκ προσθηκης εχων την προς τον Πατερα ομοιοτητα, αλλ' ουσιωδως τε και
φυσικως. 75.220 ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ει καθαπερ τινα μισθον αρετης η ταπεινωσεως η
υπακοης εχει το ειναι Υιος ο του Θεου Λογος, κατα τινα τροπον προ των της
ταπεινωσεως χρονων επεγινωσκον τινες τον Πατερα; λεγοντος του Υιου· Ουδεις
επιγινωσκει τον Πατερα, ει μη ο Υιος, και ωι αν Υιος αποκαλυψηι. Μη οντος γαρ κατ'
εκεινους του αποκαλυπτοντος Υιου, πως επιγνωσθειη παρα τινος ο Πατηρ, ει δε αει
Πατηρ γνωριζεται, ην αρα και αει ο αποκαλυπτων Υιος. Ουκουν ουκ εκ μεταβολης
τινος, ουδε εν προσθηκης μερει φαινεται λαβων τουθ' οπερ εστιν, αλλ' ην αει τουτο
φυσικως, ομοιος ων και κατα το απροσδεες τε και τελειον και ατρεπτον τωι Πατρι.
ΑΛΛΟ, σημαινον οτι εκ της ουσιας του Πατρος εστιν ο Υιος, και ουκ εξωθεν, καθαπερ
οι χρι στομαχοι φασιν. Ἐπειδη δε ουκ εξωθεν, ομοιος αρα. Προτασις ως εκ των
αιρετικων. Και τι το πλεον, φασιν, εν Θεωι; Πως δε ουκ εσται καθ' ημας, ει και αυτος
εκ της ουσιας της εαυτου τικτει τον Υιον, ωσπερ και ημεις; Ἐπειδη δε ανω της
ανθρωπειας φυσεως τοσουτον εστιν, οσον των γενητων υπερεχει, ου τα ημων
μιμησεται· ουδε ωσπερ τις των καθ' ημας εκ της ουσιας της εαυτου προβαλει τον
Υιον, αλλ' εξωθεν υποστησει. Ει δε τουτο, και ανομοιος αρα. Προς ταυτα λυσις.
Ἐροιμην αν δικαιως τους χριστομαχους, ει πανταπασι την προς ημας ομοιωσιν
παραιτειται Θεος, και κατ' ουδενα τροπον τα ανθρωπωι προσηκοντα φορεσει. Ει μεν
γαρ ερουσι μη παντη των ημετερων αποφοιταιν την θειαν ουσιαν, εωλος αυτοις η
προτασις ευρεθησεται, λυσιν εχουσα την αυτων ομολογιαν. Ει δε επιμενουσιν
αμαθως οις προτεινουσιν ενισταμενοι, λεγετωσαν ημιν, ει μη ο ανθρωπος ουσια εστι.
Και παλιν επειδηπερ λογικος ο ανθρωπος, εστω Θεος κατ' εκεινους αλογος, ινα
παραιτηται τα ανθρωπινα. Ει δε εν τουτοις οντων ημων, εν αυτοις εστι και Θεος, ου
παραιτησεται γενναιν εξ εαυτου τον Υιον, επειδηπερ ουτω τικτομεν ημεις. Ἔδει γαρ
μαλλον εννοειν οτι κατα μιμησιν της θειας φυσεως οι κατ' εικονα γεγονοτες αυτης,
και τουτο μετα των αλλων κεκτημεθα. Ἐπειδη δε τετοκεν εξ εαυτου τον Υιον, και
ουκ εξωθεν υπεστησατο, αναγκη δουναι το ομοιον αυτωι. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως
των χριστομαχων. Ἡμεις, φασιν, ωσπερ υληι τινι ταις εκ της σωματικης φυσεως
χορηγιαις αποκεχρημενοι, τικτομεν εξ εαυτων τα γεννηματα· καν τι των εξωθεν
κατασκευαζειν εθελησωμεν, υλην λαβοντες τουτο ποιουμεν. Θεος δε παντελως
ασωματος ων, υλης μεν τινος εξ εαυτου χορηγιαν ουκ εχει, ινα τεκηι τον Υιον,
δημιουργει δε εξ ουκ οντων. Ουκουν παντα τα καθ' ημας παραιτουμενος, ουτε εξ
εαυτου προβαλλει τον 75.221 Υιον, ουτε εξ υλης προυποκειμενης εργαζεται τι των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

οντων· αλλ' εξωθεν τα παντα προς το ειναι καλει συν Υιωι. Ει δε τουτο, και ανομοιος
αρα. Προς τουτο λυσις. Και πως ημιν, ω γενναιοι, μονογενης ο Υιος ευρεθησεται, ει
και αυτος εξωθεν ωσπερ τα παντα εστι; Πως δε ολως Υιος ο μη εκ της ουσιας
υπαρχων του γεγεννηκοτος; Ει μεν ουν ενδεχεται και τα εξ ουκ οντων ητοι εξωθεν
γεγονοτα καλεισθαι και ειναι κατα φυσιν υιους, ουδεν, ως εοικε, κωλυσει παντα τα
πεποιημενα καλεισθαι γεννηματα. Και ουκετι μονογενης ο Υιος, πολλους εχων τους
αδελφους κατα φυσιν. Ει δε ουκ ενδεχεται, μονος δε εστι μονογενης, εξηλλαγμενην
αρα παντη την υπαρξιν εχει, ουχ ωσπερ εκεινα προς το ειναι κεκλημενος, αλλ' ως
Υιος εκ Πατρος προελθων φυσικως, και δια τουτο ομοιος. ΑΛΛΟ. Ει παντα εξ ουκ
οντων εστι, και μετα παντων ο Υιος, δια ποιαν αιτιαν ο μεν φυσει Κυριος, τα δε
φυσει δουλα; Ἢ γαρ τα παντα κυριοτητι τηι κατα φυσιν αμασθαι δικαιον την αυτην
εχοντα γενεσιν τωι Υιωι, η και αυτον μετα παντων ως δουλον ειναι τε και λεγεσθαι.
Νυν δε ουχ ορωμεν τουτο κηρυττουσαν την θειαν Γραφην. Ἀλλα Κυριον μεν κατα
φυσιν οιδε τον Υιον, δουλα δε τα ποιηματα, λεγουσα, οτι Τα συμπαντα δουλα σα. Και
παλιν, μετα Πατρος υμνουμενον και σπουδαζομενον αυτωι τον Υιον εισφερει, την
κτισιν δε δοξολογουσαν. Ουκ αρα τοις πασιν ισος εστιν, ουδε εξωθεν, ωσπερ εκεινα,
αλλ' ο μεν Υιος κατα φυσιν, τα δε δουλα και ποιηματα. Ουτω δε εχοντα τον Υιον, τι
το κωλυον ομοιον ειναι τωι Πατρι; ΑΛΛΟ. Ἀγνοουσιν, ως εοικεν, αι λογισμοις
ασυνετοις επερειδομενοι, και ψοφωι διακενων ρηματων η ταις ακριβειαις των
θεωρηματων επικομπαζοντες, οτι το οντως ον και κατ' ουσιαν τικτειν δυναμενον, το
θειον εστιν. Αυτο γαρ δη περι εαυτου φησιν· Ἐγω ειμι ο ων, ως των αλλων απαντων,
ουκ οντων μεν πριν γενεσθαι, βουλησει δε θειαι προς το ειναι παρενεχθεντων.
Ουκουν το οντως ον, ωι και το ειναι κυριωτατον ονομα, αυτο δη και μονον κατ'
ουσιαν γεννησει. Τα γαρ αλλα ποιηματα, ανθρωποι τυχον, βουλησει μαλλον Θεου
προς το δυνασθαι τικτειν εκληθησαν, η κατ' ιδιαν ουσιαν τουτο ποιουσι. Θειος γαρ
τις αναγκαζει νομος τικτειν και το μη τικτειν πεφυκος. Ἐπειδη γαρ ουτως ηθελησεν
ο ∆ημιουργος, ουτω και γεγονεν. Ει γαρ κατ' ουσιαν ιδιως τε και κυριως εχει το
τικτειν τα ποιηματα, διατι μη παντα δυναται τικτειν; Ἐπειδη δε τικτει τινα, δηλονοτι
τα κεκελευσμενα, προδηλον δηπουθεν ως ου κατα φυσιν τοσουτον τοις ποιημασιν
75.224 ενυπαρχειν το γενναιν, οσον εκ του κελευοντος και αναγκαζοντος νομου, ον
εκαστωι των οντων επεθηκεν ο ∆ημιουργος. Ουκουν το κυριως τικτον εξ εαυτου, το
Θειον εστιν· ημεις δε κατα μιμησιν την εκεινου. Ειτα πως ουκ ατοπον το μεν κατα
μιμησιν τικτειν εξ εαυτου, το δε αρχετυπον προς ο και μεμορφωται, μη εξ εαυτου
μαλλον, αλλ' εξωθεν εχειν το γενναιν; Φανερας τοιγαρουν εντευθεν της αληθειας
γεγενημενης, ουδεν τον Πατερα κωλυσει γενναιν τον Υιον εξ εαυτου. Ει δε τουτο, και
ομοιος εσται κατα παντα αυτωι, της του Πατρος ιδιοτητος φυσικως τρεχουσης επι τον
Υιον. ΑΛΛΟ, περι ομοιοτητος της του Υιου προς τον Πατερα. Ἀντιθεσις ως εκ των δι'
εναντιας. Ει ουδεις, φασιν, αγαθος, ει μη εις ο Θεος, κατα την αυτου του Σωτηρος
φωνην, φαινεται δε και το οικειον προσωπον της κατα φυσιν αγαθοτητος εξω τιθεις,
Τι γαρ με φης αγαθον; προς τον Γραμματεα λεγει, κατα τινα τροπον ομοιος εσται τωι
κατα φυσιν αγαθωι Πατρι ο μη τοιουτος Υιος; Προς ταυτα λυσις. Ἀνομοιον ειναι
φασιν οι χριστομαχοι τον Υιον τωι Πατρι, τον επηρτημενον τωι λογωι κινδυνον
μηδολως θεωρουντες, η θεωρουντες μεν, εν δε τοις ουτω μεγαλοις πραγμασι
παιζοντες μαλλον η της αληθειας οντες εξετασται. Ει γαρ ανομοιος, κατ' εκεινους,
εστιν ο Υιος τωι Πατρι, λεγετωσαν ημιν τινα ποτε ερουσι τον αγαθον κατα φυσιν· τον
Πατερα η τον Υιον; Ει μεν ουν τωι Πατρι την επι τουτωι ψηφον απονεμουσιν, αναγκη
πασα μη ειναι αγαθον τον τωι Πατρι μη προσεοικοτα. Ει δε τουτο μεν παραιτησονται
λεγειν, μεταθησουσι δε επι τον Υιον το ουσιωδως αγαθον, εξ αναγκης παλιν
συνελαθησονται προς το χρηναι λεγειν ουκ ειναι τον Πατερα αγαθον, ει γε της προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

τον Υιον ομοιοτητος αποφοιται. Ἐπειδη δε λιαν εστιν ατοπωτατον η κατα του Πατρος
η κατα του Υιου την τοιαυτην φθεγξασθαι δυσφημιαν (αγαθου γαρ οντος του
Πατρος, αγαθος εσται παντως και ο εκ της ουσιας αυτου προελθων Υιος), ουκ εσται
κατα τι γουν ανομοιος τωι Πατρι, ειπερ το αγαθον προσεοικεναι παντως αναγκη τωι
αγαθωι. Ἀνθυποφορα ως εκ των χριστομαχων. Κατα τουτο, φασιν, ομολογουμεν
ομοιον ειναι τον Υιον τωι Πατρι, ουχ οτι παντως την ουσιωδη και φυσικην εχει προς
αυτον ομοιοτητα, αλλ' οτι δια το θελησαι μονον τον Πατερα τοιουτον υποστησαι τον
Υιον οποιος εστιν αυτος, την προς αυτον ομοιωσιν εχει. Ὥσπερ ουν αμελει και οικος
εις ειδος τι και σχημα μεταπεποιημενος ωσπερ εικων εστι της του δημιουργησαντος
εννοιας· δια μεν την υλην ετερος ων ως προς αυτον, δια δε το ουτω πεποιησθαι ως
επενοησε προσεοικως αυτου τηι διανοιαι. Προς ταυτα λυσις. Γελωτος αξια, μαλλον δε
οδυρμων η του λογου κα 75.225 τασκευη. Τις γαρ των ευ φρονουντων ουκ αν
εικοτως επιστυγνασαι τοις εις τοσαυτην εμπεπτωκοσιν αμαθιαν; Τις δε ου θρηνησαι
τους εις τοσαυτην ολισθησαντας αβουλιαν; Ει γαρ ανομοιος εστι κατ' ουσιαν ο Υιος
τωι Πατρι, ομοιος δε κατα το ειδος, πρωτον μεν αναγκη λεγειν εκ διαφορων
συγκεισθαι τον Υιον, και τουτο, αλληλοις πολυ μαχομενων και εναντιως εχοντων,
του ομοιου, φημι, και του ανομοιου· απερ αλληλοις καθ' εν τι το υποκειμενον
αμικτα τε εστι και ασυμβατα. Και ει κατα τι προσεοικως, ουχ ολος εστι φως, αλλ'
ουδε ολος αληθεια, ουδε φυσει Θεος. Ειτα προς τουτωι και εις αυτον διαβησεται τον
γεγεννηκοτα της δυσφημιας το βαρος. Ἔσται γαρ ημιν συνθετος και αυτος ο Πατηρ
εκ τε ουσιας και νοηματος, ειπερ κατα μεν τον της ουσιας λογον ανομοιος εστι τωι
Υιωι, ομοιος δε κατα την εννοιαν. Πως ουν ο Πατηρ ευρεθησεται των παντων αρχη,
συνθετος ων καθ' υμας και ουχ απλους; Καιτοι της αρχης ουδεν προεπινοεισθαι
δυναται. Μηδενος δε προεπινοουμενου της αρχης, ουδαμοθεν αυτηι το συνθετον
προσγενησεται. Ἐπειπερ τα συνθετα συνοδος τις των απλων εργαζεται. Πανταχοθεν
τοιγαρουν ορωμενης της εν τουτοις ατοπιας, σαθροτατη μεν εσται τοις χριστομαχοις
η προτασις. Ἀναιρεθεισης δε της εν τουτοις δυσφημιας, ομοιος εσται κατ' ουσιαν ο
Υιος τωι Πατρι, ουδαμοθεν της προς αυτον φυσικης ομοιοτητος εξωθουμενος. ΑΛΛΟ.
Ει μη κατ' ουσιαν ομοιος εστιν ο Υιος τωι Πατρι, μονης δε της εννοιας αυτου
χαρακτηρ ωσπερ τις και εικων, τελειαν εχειν προς αυτον ομοιοτητα ου δυναται·
επειδη και ημεις κατ' εικονα γεγονοτες του ∆ημιουργου, τοτε μαλιστα τουτο
φαινομεθα σωζοντες, οτε της θειοτητος αυτου μετοχοι γινομενοι δια του
ενοικουντος ημιν αγιου Πνευματος, προς την θειαν μορφουμεθα φυσιν. Και γουν οι
μηπω μετασχοντες αυτου, ουπω συμμορφοι καθεστηκασι της εικονος του Υιου
αυτου. Ει τοινυν φυσικη μεν ομοιοτης ουδεμια του Πατρος εν Υιωι, μονοι δε της
εννοιας οι χαρακτηρες εμφαινονται, ουχ εξει το τελειως ομοιον, οπερ εστι και
μονον, εννοειν απιθανον. Πως γαρ εστιν ισα Θεωι; Ει δε τουτο ατοπον, κρατησει αρα
το ετερον, οπερ εστι και αληθεστερον· οτι της του Πατρος ουσιας αυτο δη το ιδιον
υπαρχων ο Υιος, ομοιος εσται και κατ' ουσιαν αυτωι. Ἀποδειξις απο της θειας
Γραφης, οτιπερ εκ μετ οχης της προς το θειον, κατ' εικονα την προς αυτον
μορφουμεθα. Ου γαρ εξηρκεσε τηι αυτου ανθρωπου κατασκευηι, προς το φαινεσθαι
και γενεσθαι εικονα του πεποιηκοτος, το εν μοναις εννοιαις, τον περι αυτου κεισθαι
λογον. Λεγει που Παυλος· Ει δε τις πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου.
Ἀλλ' ειπερ εξηρκει και διχα της του Πνευματος μετοχης κατ' εικονα φαινε 75.228
σθαι Θεου τον ανθρωπον, παντες αν ημεν Χριστου, και Πνευματος οντες αμετοχοι.
Φησι που παλιν ο μακαριος Ἰωαννης· Ὁ τηρων τας εντολας αυτου, εν αυτωι μενει,
και αυτος εν αυτωι. Και εν τουτωι γινωσκομεν οτι μενει εν ημιν εκ του Πνευματος ου
εδωκεν ημιν. Ουκουν ει το φυλαττειν την δοθεισαν εντολην προξενον ημιν της του
Πνευματος μετουσιας ευρισκεται, μετοχοι δε γεγονοτες του Πνευματος, προς την του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

πεποιηκοτος εικονα μορφουμεθα, προδηλον δηπουθεν οτι την προς Θεον ομοιωσιν
εχειν αδυνατον τον μη μετεχοντα πως της αυτου φυσεως. Και παλιν ανανεων εις το
κατ' εικονα τον ανθρωπον ο Σωτηρ, ενεφυσησε τοις μαθηταις λεγων· Λαβετε
Πνευμα αγιον. Ὅπερ ουν η ανακαινησις εχει, τουτο κεκτησθαι παντως και την
αρχαιοτητα προσηκει νοειν. Ουκουν τελειωσιν εξεικονισμου προς την θειαν ουσιαν
η του Πνευματος μετοχη τωι ανθρωπωι χαριζεται, ουχ απλως το εν μοναις εννοιαις
Θεου διαπλασθηναι τοιουτον οποιος εστιν αυτος. Ει δε το Πνευμα του Υιου
λαμβανοντες προς Θεον μορφουμεθα, πως ανομοιος εσται τωι Πατρι ο Υιος ο το
μορφουσθαι προς εκεινον και ημιν δι' εαυτου δωρουμενος; Προτασις ως εκ των δι'
εναντιας. Ἀκοινωνητος, φασι, και ου μεθεκτος ημιν ο Πατηρ δι' εαυτου, δια την
υπερβολην και την ακραν ωσπερ και αχωρητον τηι ανθρωπειαι φυσει της θεοτητος
μεταληψιν. Χωρειται δε και εν ημιν γινεται δι' Υιου, ως δι' ελαττονος δηλαδη. Πως
ουν ομοιος εσται τωι Πατρι, χωρητος ων εν ημιν τοις εκεινον ου δυναμενοις χωρειν;
Προς τουτο ανθυποφορα ητοι λυσις. Μεθυουσι παλιν ταις αβουλιαις οι θεομαχοι, μη
ειδοτες, ως φαινεται, μητε α λεγουσι, μητε περι τινων διαβεβαιουνται. Ει γαρ,
καθαπερ υμεις φατε, παντα μεγαλα και υπερφυη τα εν τωι Πατρι, αναγκη δουναι
τοιαυτην και την ενυπαρχουσαν αυτωι αγαθοτητα. Πως ουν ο εις ακρον αγαθος,
αχωρητος εσται τοις αγαθοτητος δεομενοις; Πως δε ολως αγαθος ο ταις υπερ την
κτισιν υπερβολαις αποκλειων απασι το μετασχειν αυτου; Χρη γαρ δηπουθεν, ο δη και
αληθες ον φαινεται, τον απαξ αγαθον, αναλογουσαν αυτου τοις πασι προθειναι την
αγαθοτητα, και εις απολαυσιν τοις αυτης δεομενοις ετοιμην εξαπλουν. Ἀλλ' ηδη και
τουτο ποιων φαινεται, δι' ων και ενοικησειν εν ημιν επαγγελλεται και
εμπεριπατησειν, και υιους αποδεικνυει. Ουκουν εωλος τοις αθεοις η προτασις.
Φαινεται γαρ ου δι' υπερβολην και μεγαλοφυΐαν, εις αγριοτητα Θεος αποκλινων·
αλλα μαλλον τοσουτος υπαρχων εις ημεροτητα οσωι μεγαλα τα αυτου. Ὧν εν δη το
καλλιστον εστιν η αγαθοτης, φθανουσα δι' Υιου, καθα φησιν αυτος, επι πονηρους τε
και αγαθους, και μηδενι το παραπαν αποκλειουσα το μετασχειν αυτης. Μετοχη δε
Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι κυριως τε 75.229 και πρεποντως αν γενοιτο. Ὥσπερ ουν
και ηλιου μετεχομεν δια της εξ αυτου τικτομενης αυγης, ου διχα θερμοτητος η της
του Πνευματος ενεργειας εικονα φερει. Ὥσπερ ουν τωι ηλιωι ουκ αν τις ανομοιον
ειναι λεγοι το εξ αυτου πεμπομενον φως ητοι την θερμοτητα, δια το μετα τουτων
ειναι μεθεκτον, ουτως ουδεν αναγκασει τον Υιον ανομοιον ειναι τωι Πατρι το δι'
αυτου μετεχεσθαι τον Πατερα. Μαλλον δε ομοιον οντα κατα παντα δεικνυει. Ὅπου
γαρ Υιου μετεχοντες, της του Πατρος μετουσιας ουκ εστερημεθα, πως ουκ εσται
ταυτοτης ουσιας Πατρος και Υιου; Ὅπου δε ουσιας ταυτοτης, ποιον εξει τοπον η
ανομοιοτης; Λεγετωσαν οι χριστομαχοι. Ἀντιθεσις ως εκ των αιρετικων. Και πως αν
ειη, φασι, κατα τον της ουσιας λογον ομοιος τωι Πατρι ο Υιος, ος γε τοσουτον
ελαττων φαινεται, ως μηδε οραιν αυτον; Και τουτο γαρ αυτος που διαμαρτυρεται
λεγων· Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· ο μονογενης Θεος, ο ων εις τον κολπον του
Πατρος, εκεινος εξηγησατο. Ει τοινυν αθεωρητον τοις πασι τον Πατερα φησιν ο Υιος,
εν δε τοις πασι και αυτος, πως αν ειη κατα την ουσιαν ομοιος ο τοσουτον ηττωμενος;
Προς τουτο λυσις. Και πως ουκ αντικρυς αυτηι μαχομενοι τηι αληθειαι φανεισθε, και
πασαις ομου ταις θειαις Γραφαις αντιπιπτοντες, μηδε αυτωι λεγοντες ορασθαι τωι Υιωι
τον Πατερα, κεκρυφθαι δε την του Μονογενους αυτοπροσωπον θεαν; καιτοι και
αυτου διαῤρηδην βοωντος ουχ οτι τον Πατερα εωρακε τις, ει μη ο ων παρα του Θεου,
ουτος εωρακε τον Πατερα. Πως δε ει μη καταληπτος εστιν ο Πατηρ τωι Υιωι, και ημιν
αυτον επιδεικνυει, λεγων· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα; Πως δε το Πνευμα
αυτου παντα επισταται και τα βαθη του Θεου, καθαπερ και το πνευμα του ανθρωπου
τα εν αυτωι; Πως δε παλιν οι κατ' ουρανον αγγελοι ως το τουτου προσωπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

θεωρουντες ανεγραφησαν, ει μηδε τωι Υιωι τουτο υπαρχει, καθ' υμας; Ἢ πως ουκ
αληθευσει, λεγων· Καθως γινωσκει με ο Πατηρ, καγω γινωσκω τον Πατερα; Και
παλιν· Ουδεις επιγινωσκει τον Υιον, ει μη ο Πατηρ, ουδε τον Πατερα τις επιγινωσκει,
ει μη ο Υιος, και ωι εαν βουληται ο Υιος αποκαλυψαι; Ὁ τοινυν μη μονον ειδως, αλλα
και αποκαλυπτειν ετεροις τον Πατερα δυναμενος, πως αυτον ουχ οραι; Πως δε ουκ
οιδεν ο εξ ων εστιν αυτος ειδως τον Πατερα, και λεγων προς αυτον· Τα εμα παντα σα
εστι, και τα σα εμα; Ὥσπερ ουν, ειπερ ην αθεωρητος αυτωι, καθ' υμας, ο Πατηρ, ουκ
αν ην αυτωι κατ' ουσιαν ομοιος, ουτως επειδηπερ οραι και γινωσκει τον Πατερα, εσται
παντως αυτωι κατα παντα προσεοικως, και διαψευσεται παλιν της παρ' υμων
συκοφαντιας ο λογος. Ἀνθυποφορα ως εκ των αιρετικων. Κατα τουτο, φασι, μονον
ομοιον ειναι δωσομεν τον 75.232 Υιον τωι Πατρι, καθο πλουσιως αυτου μετεσχηκως,
πεποιηται τροπον τινα και μεμορφωται προς αυτον. Ὥσπερ ουν και ημεις, κατα το
εφικτον ανθρωποις, κοινωνοι της θειας γενομενοι φυσεως, καθως γεγραπται, την
εικονα του επουρανιου λαμβανομεν, και προς τους θειους ωσπερ χαρακτηρας
μορφουμεθα. Προς ταυτα λυσις. Και τις αν, ειπε μοι, των τας θειας ανεγνωκοτων
Γραφας, της τοσαυτης υμων φλυαριας ανασχοιτο; Οι μεν γαρ θειοι κηρυττουσι λογοι
προσφατον ουκ ειναι Θεον εν ημιν, υμεις δε τοις απο του Πνευματος λαλουμενοις
ριψοκινδυνως αντιτεινοντες, προσφατον ημιν, και ιν' ουτως ειπωμεν, αρτιγενη
Θεον εισφεροντες τον Υιον ουκ αισχυνεσθε. Το γαρ εκ μετοχης και μεταληψεως της
περι το θειον ως προς αυτον πεποιημενον τε και μεμορφωμενον, επικτητον εχει και
προσγεγονος τουθ' οπερ αν αυτωι δια της μετοχης ενυπαρξαι. Το δε τι προσειληφος,
αναγκη συνομολογειν, εκ του μη ουτως εχοντος εξ αρχης, εις ετερον τι μεταχωρειν.
Τουτο δε εστι συμβεβηκος. Και πως ου ραιδιον αποβαλειν, οπερ αν τις προσλαβοι; Το
γαρ ολως δοτον, και αφαιρετον· και το επικτητον, εσται δηλαδη και αποβλητον. Ἢ
τοινυν λεγετωσαν δυνασθαι μεταπιπτειν τον Υιον εκ τε του ειναι Θεον, και Κυριον,
και Υιον· η ει τουτο αποναρκησουσιν ειπειν, συγχωρησουσι δε μαλλον εν αδιαπτωτωι
μακαριοτητι του Υιου την ουσιαν εσταναι, παραιτεισθωσαν και το εκ μετοχης της
προς τον Πατερα μεμορφωσθαι νομιζειν αυτον· φυσικην δε μαλλον και ουσιωδη την
ομοιωσιν αποσωζετωσαν τωι εκ της ουσιας του Πατρος προελθοντι Λογωι. ΑΛΛΟ. Τα
εκ μετοχης του αγιαζειν πεφυκοτος Θεου προς αγιασμον κεκλημενα, σωζει μεν δια
νηψεως εν εαυτοις το δοθεν, ετερον δε μεταδουναι της εντεθεισης αυτοις αγιοτητος,
ου δυναται. Ουδεις γαρ ανθρωπων εκ μετοχης το Πνευμα λαβων, ετερωι τουτο
χορηγησει πωποτε, επει και αυτος κεκομισται παρα Θεου· μονηι δε αρμοσει τηι της
αγιοτητος πηγηι, χορηγειν εξ εαυτης οις αν βουληται τον αγιασμον. Και γουν οι κατ'
ουρανον οντες αγγελοι, αγιοι μεν εισιν εκ μετοχης και μεταληψεως της του αγιου
Θεου· αγιοτητα δε δεδωκοτες ανθρωποις ου φανουνται πωποτε. Ὁμοιως και ο
μακαριος Μωσης προβληθεντων εβδομηκοντα πρεσβυτερων δια τας απαραιτητους
χρειας της συναγωγης, ουκ αυτος εδιδου το Πνευμα, αλλα Θεος αφηιρειτο, καθα
γεγραπται, απο του οντος εν αυτωι, και ενετιθει τοις προκεχειρισμενοις. Ουκουν τοις
εκ μετοχης αγιοις, φορειν μεν εξεστι την δοθεισαν απο Θεου χαριν· διδοναι δε
ετεροις, ουδαμως. Ὁ δε Υιος, ουχ ουτως· ως γαρ αγιοτητος υπαρχων πηγη τους
μαθητας αγιαζει, λεγων· Λαβετε Πνευμα αγιον. Τουτο δε ποιων και ο Πατηρ
φαινεται· ο δε την ισην εχων τωι Πατρι κατα την του αγιαζειν 75.233 εξουσιαν τε και
δυναμιν, πως ουκ αληθινην εχει την προς αυτον ομοιοτητα;

ΛΟΓΟΣ Ι∆ʹ.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

Ἔτι περι ομοιοτητος, προκειμενου ρητου· Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ ζωην εχει εν
εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι.Το δε συναγομενον εκ των
συλλογισμων, οτι ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος, ωσπερ και ο Πατηρ, και δια τουτο
ομοιος. Προτασις ως εκ των Ἀρειανων. Και πως αν δυναιτο, φασι, κατ' ουσιαν ομοιος
ειναι τωι Πατρι ο Υιος; Ἢ πως ουκ εσται μετ' αυτον ο εξ αυτου δεχομενος τι, καθα
φησιν αυτος· Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκε ζωην
εχειν εν εαυτωι; Προς τουτο λυσις. Ουδεν, ω βελτιστοι, την ουσιαν αδικησει του
Λογου, το δεχεσθαι τι παρα του Πατρος. Ου γαρ εν τωι δεχεσθαι το ειναι εχει, αλλα
ων και υπαρχων προτερον, δεχεται τι. Και καθο εκ Πατρος φυσικως γεγεννημενος,
επαγεται παντα τα ιδια του Πατρος. Ὥσπερ αν ει και το φως εξ ηλιου προελθον,
δεχεσθαι τι λεγοιτο παρ' αυτου, επειδηπερ παν οπερ εστιν εν αυτωι, τουτο φαινεται
του τεκοντος ηλιου, και ου δη που τον ηλιον προ του απαυγασματος ειναι
καταναγκασει, το την εξ αυτου προιουσαν εκλαμψιν αμεριστως ωσπερ εξ αυτου
προελθουσαν, τα αυτωι προσοντα φορειν φυσικως. Ουκουν ου το λαβειν τι παρα του
Πατρος αναγκασει παντως δευτερον ειναι τωι χρονωι τον Υιον. Τωι γαρ οντι και
υφεστωτι δωσει τι, ου τωι μη οντι και μη πω γενομενωι. ΑΛΛΟ. Ει εν τωι δεχεσθαι τι το
ειναι τοις ουσιν οριουμεθα, και αρκει τουτο προς δηλωσιν ουσιας κατα τινος
κατηγορουμενον, τι κωλυει και δυσφημουντας ειπειν, τοτε του ειναι την αρχην
εχειν τον Πατερα, οτε δεχεσθαι τι λεγεται παρ' ημων; Ἔξεστι γαρ επακροασθαι του
Ψαλμωιδου λεγοντος· ∆οτε δοξαν τωι Θεωι. Ει τοινυν ουκ εν τωι δεχεσθαι παρ' ημας
την δοξαν εχει το ειναι ο Πατηρ (ων γαρ και υπαρχων ως παρ' οικετων την
δοξολογιαν κομιζεται), ουκ εσται τουτο του Υιου το ειναι, εν τωι λαβειν τι παρα του
Πατρος. Ὢν γαρ και υπαρχων αναρχως και αιδιως εξ αυτου προελθων, λαμβανειν
λεγεται τα προσοντα αυτωι φυσικως· ωσπερ αν ει και εξ ανθρωπου προελθων υιος,
παντα φαινοιτο φορων τα του γεγεννηκοτος, μετα παντων των αυτου, εξ αυτου και
το ειναι εχων. Ὑπερκεισθω δε παλιν η θεια και αῤρητος γεννησις, την του
παροισθεντος ημιν υποδειγματος δυναμιν, και νοεισθω το πραγμα θεοπρεπως.
Ἀντιθεσις ως εκ των χριστομαχων. Ὅτι μεν, φασι, τοις ουσιν ηδη και υφεστηκοσιν,
75.236 ου τοις μη ουσι δεχεσθαι τι πρεπωδεστερον, συνθησομεθα και αυτοι. Ἀλλ'
εκεινο νυν αναγκαιον ειπειν, οτι το δεχομενον τι παρα τινος, ως ουκ εχον λαμβανει.
Ει τοινυν εχει μεν ο Πατηρ το ειναι ζωη κατ' ουσιαν, διδωσι δε τουτο τωι Υιωι ως ουκ
εχοντι δηλαδη, πως ουν εσται κατ' ουσιαν ομοιος αυτωι παρ' αυτου δεχομενος οπερ
αυτος ουκ εχει; Προς τουτο λυσις. Ἐξεταστεον ακριβως, ω βελτιστοι, του
προτεθεντος ρητου την διανοιαν, και τοτε του λογου την δυναμιν οψομεθα.
Ἀντακουσεσθε γαρ παρ' ημων, ει ουτως εχει την ζωην ο Υιος ωσπερ και ο Πατηρ,
τουτεστιν, εν εαυτωι, δι' ου το ουσιωδως σημαινεται, τι κωλυσει τα ομοιως εχοντα,
της αυτης ειναι και ουσιας; Ει γαρ ο Πατηρ εχει την ζωην εν εαυτωι, εχει δε παλιν
αυτην ο Υιος εν εαυτωι, ουκ εν προσθηκης μερει, καθαπερ υμεις φατε, εσται και τωι
Πατρι κατ' ουσιαν ισος, ο ωσαυτως εχων την ζωην εκεινωι, και ουχ ετερως. ΑΛΛΟ. Ει
μη ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος, πως επαληθευσει λεγων· Ὁ πιστευων εις εμε, εχει
ζωην αιωνιον; Και παλιν· Τα προβατα τα εμα της εμης ακουει φωνης.–Καγω διδωμι
αυτοις ζωην αιωνιον. Και παλιν· Ὁ πιστευων εις εμε ου μη γευσηται θανατου εις τον
αιωνα. Ἔδει γαρ λεγειν· Ὁ πιστευων εις εμε ληψεται παρ' εμου ζωην, ην δεδωκε μοι
ο Πατηρ. Και παλιν· Τον εις εμε πιστευοντα ου συγχωρησει ο Πατηρ γευσασθαι
θανατου. Ει δε τουτο μεν ειρηκως ου φαινεται, ως δε φυσει προσουσαν εαυτωι την
ζωην, και ως ουσιωδως υπαρχουσαν εν εαυτωι, δωσειν τοις εις αυτον πιστευουσιν
επαγγελλεται, πως ενδεχεται νοειν ουκ εχοντα τον Υιον ειληφεναι ταυτην παρα του
Πατρος; Και γαρ αν ειη πασης επεκεινα δυσφημιας τουτο γε. Ἀλλ', ωσπερ ηδη
προειρηται, προελθων εκ Πατρος, παντα τα αυτου κατα φυσιν επαγεται, και ως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

ειληφως, κατα τουτο νοειται, και απαυγασμα και εικων υπαρχων αυτου. Ἓν δε των
προσοντων τω Πατρι και η ζωη. ΑΛΛΟ. Ει μη ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος του Θεου,
αλλα ζωης μετοχος, καθαπερ οι χριστομαχοι φασιν, ετερον τι εστι κατ' ουσιαν αυτος
παρα το μετεχομενον υπ' αυτου. Πως ουν ημιν αυτος εις μεσον ερχεται λεγων· Ἐγω
ειμι ο αρτος ο εκ του ουρανου καταβας. Ἐαν τις φαγηι εκ τουτου του αρτου, ζησεται
εις τον αιωνα; Ἔδει γαρ ουτως ειπειν, ειπερ ουκ ην κατα φυσιν αυτος η ζωη· Ἐν εμοι
ο αρτος ο εκ του ουρανου καταβας. Και, Ἐαν τις φαγηι εκ του αρτου του εν εμοι,
ζησεται εις τον αιωνα. Νυνι δε λεγων το, Ἐγω ειμι, εαυτον οριζει, και ουχ εν τι των
προσγεγονοτων ητοι προσοντων αυτωι Ει τοινυν αυ 75.237 τος εστιν ο αρτος ο τους
μετεχοντας απαθανατιζειν δυναμενος, ουκ εξωθεν ουδε επικτητον εχει το
ζωοποιειν, αλλ' ων κατα φυσιν ζωη, τους μετεχοντας αυτου ζωοποιησειν αληθως
επαγγελλεται. ΑΛΛΟ. Ει μη κατα φυσιν εχει το ειναι ζωη ο του Θεου Λογος,
επεισακτον δε, ως υμεις φατε, κεκτημενος αυτο, ζωοποιειν δυναται, τι κωλυσει
λεγειν και αγγελους τους αληθως μετοχους γεγονοτας ζωης δυνασθαι ζωοποιειν;
Ἀλλα τουτο μεν ουκ ενδεχεται· μονος γαρ ο Υιος ζωοποιειν δυναται, καθαπερ και ο
Πατηρ. Ουκουν ουκ επεισακτος εν Υιωι η ζωοποιος δυναμις, αλλα κατα φυσιν αυτωι
προσουσα και ουσιωδως ωσπερ και τω Πατρι. ΑΛΛΟ. Λεγων ο Υιος το, Ὥσπερ γαρ ο
Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκεν εχειν ζωην εν εαυτωι, την
απαραλλακτον ομοιοτητα δεικνυει σαφως, ην εχει προς τον γεννησαντα. Ἔχει γαρ
ουτω την ζωην, ωσπερ και ο Πατηρ, φυσικην δηλονοτι και ουσιωδη. Το δε, δεδωκε,
προσθεις, την εξ αυτου φυσικην τε και ουσιωδη σημαινει προοδον. Ου γαρ δη που
δεδωκεν ο Πατηρ, ωσπερ τι των αυτωι προσοντων αφελομενος, και ουκ εχοντι
προστεθεικως τωι Υιωι, κατα σωματικην αποτομην η διαστασιν την εκ τινος ετερου
προς ετερον, η τοπικως η διαιρετικως νοουμενην. Ἀλλ' ωσπερ διδωσι το φυτον τωι εξ
αυτου προελθοντι καρπωι την αυτωι κατα φυσιν προσουσαν ποιοτητα φορειν, ουτως
ο Υιος ειληφεναι παρα Πατρος τα αυτωι προσοντα νοειται, παντα ων οσα και ο
Πατηρ, διχα μονου του ειναι Πατηρ. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των χριστομαχων. Ει
ζωη, φασι, κατα φυσιν εστιν ο Υιος, ως υμεις φιλονεικοτερον ενισταμενοι λεγετε,
πως αληθευσει λεγων ο Παυλος περι του Πατρος· Ὁ μονος εχων αθανασιαν; Ει γαρ
εχει και ο Υιος, ου μονος εχει ο Πατηρ· ει δε μονος εχει, ουχ εξει δηλαδη και ο Υιος.
Προς τουτο λυσις. Πολλα προσειναι λεγεται μονωι τωι Πατρι, και ει τουτων εσται
παντων ουκ ερημος ο Υιος. Ἐπειδη γεγραπται, Μονος αληθινος Θεος ο Πατηρ, εστω
μη αληθινος ο Υιος, νοθος δε ωσπερ τις και ψευδωνυμος επικτητον εχων το ειναι
Θεος. Και πως ως τουτο κατα φυσιν ων προσκυνειται παρα τε ημων και αγγελων,
του θειου νομου διαῤρηδην λεγοντος· Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, και αυτωι
μονωι λατρευσεις; Πως δε φυλαξομεν το, Ουκ εσται εν σοι Θεος προσφατος; Ει γαρ
μονος κατα φυσιν Θεος ο Πατηρ, και δια το ουτω λεγεσθαι του ειναι φυσει 75.240
Θεον εκβαλλει τον Υιον, προσφατος αρα και νεος τις 75.240 ωσπερ επεισαχθησεται
παρα τον οντα εξ αρχης και κατα φυσιν. Ἀλλα τουτο ατοπον. Ουκουν ου δια το
λεγεσθαι μονον αθανασιαν εχειν τον Πατερα, των εναντιων εσται δεκτικος ο Υιος,
αλλ' ως τρεχουσης εις το γεννημα φυσικως της πατρικης ιδιοτητος, τουτο και αυτος
υπαρχων κατ' ουσιαν νοηθησεται, οπερ αν ειη και ο γεννησας αυτον. ΑΛΛΟ. Πολλα
προσειναι λεγεται τωι Πατρι πλεονεκτηματα. Ἀλλ' ει τουτων εσται γυμνος ο Υιος,
λεγει δε που Παυλος, Ἀφθαρτωι, αορατωι, μονωι σοφωι Θεωι, ουτ' αφθαρτος, ουτε
αορατος, ουτε σοφος εσται, καθ' υμας. Ἀλλ' εχει την ασεβειαν αμετρον τινα το ουτω
νοειν. Πως γαρ εσται φθαρτος ο της αφθαρσιας χορηγος; Ἢ πως οραθησεται Θεου
φυσις; Ἢ πως ασοφον ειναι νομιουμεν τον Υιον, περι ου γεγραπται οτι δη Θεου
δυναμις και Θεου σοφια εστιν; Ὥρα γαρ λεγειν ασοφον ειναι την σοφιαν του Θεου.
Ουκουν ουκ αποστερησει τον Υιον το ειναι ταυτα φυσικως, απερ αν λεγοιτο και ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

Πατηρ, ει και επ' αυτου μονον ταττοιτο. Φθασει γαρ παλιν επι τον εξ αυτου
προελθοντα Λογον, παντα τα αυτωι προσοντα φυσικως τε και αναγκαιως. ΑΛΛΟ. Ει
ζωη κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ, ωσπερ ουν και εστιν, εχει παντως τουτο και ο Υιος.
Ἀληθευει γαρ λεγων· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν. ΑΛΛΟ, το αυτο εκ του
εναντιου. Ει ζωη κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ, ο δε Υιος ουχ ουτως, πως αληθευσει
λεγων· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν; Ἀλλ' ουκ αν ψευσαιτο η αληθεια, εσται
δηλονοτι ζωη κατα φυσιν ο Υιος, ωσπερ και ο Πατηρ. Ἄλλως το αυτο. Ει ζωη κατα
φυσιν εστιν ο Πατηρ, ο δε Υιος ουχ ουτως, αλλ' επεισακτον εχει το ειναι τουτο, πως
αληθευσει λεγων προς τον Πατερα, οτι Παντα τα εμα σα εστι, και τα σα εμα; Ἢ γαρ
εξει κατα φυσιν το ειναι ζωη και αυτος, οπερ εστι του Πατρος. Ἢ ει μη τουτο, του δε
Πατρος εστι τα αυτου, επει μη κατα φυσιν εστι ζωη ο Υιος, ουκ εσται τουτο και ο
Πατηρ. Ἀλλα τουτο ατοπον. Φυσει γαρ ο Πατηρ ζωη, εσται τουτο και ο Υιος, ινα μη
ψευδηται την ομοιωσιν. ΑΛΛΟ. Ει χαρακτηρ απαραλλακτος της του Πατρος
υποστασεως εστιν ο Υιος, φορεσει φυσικως και το ειναι ζωη, ινα μη παραχαραττηται
του Πατρος ο χαρακτηρ ΑΛΛΟ. Φησι που Χριστος προς τους εαυτου μαθητας· Ὁ
75.241 εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Ει τοινυν ο Πατηρ εν Υιωι φαινεται ζωη
κατα φυσιν υπαρχων, εσται τουτο και ο Υιος, ινα μη ψευδηται την ομοιωσιν. ΑΛΛΟ,
εκ των αυτων δια της εις ατοπον απαγωγης. Φησι που Χριστος· Ὁ εωρακως εμε,
εωρακε τον Πατερα. Ει τοινυν επεισακτον ητοι κατα μετοχην, και ουκ ουσιωδες εχει
το ειναι ζωη, εσται τουτο και ο Πατηρ. Φυγων δε του λογου την ατοπιαν, εξ αναγκης
ομολογησεις το ετερον· ζωη γαρ κατα φυσιν ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ει του Πατρος την ουσιαν
ο Υιος απαραλλακτως χαρακτηριζειν λεγεται, εστι δε ου κατα φυσιν ζωη, αλλ' εν
προσθηκης μερει τουτο λαμβανει, τουτο και ο Πατηρ νοηθησεται. Το δε εν τουτοις
ατοπον, παρεισοισει το εναντιον, οπερ εστι και αληθες. ΑΛΛΟ. Τα ετερογενη τε και
ετεροφυη την αυτην ενεργειαν εχειν, ουκ αν τις δυη σωφρονων. Ουδε γαρ αν υδατι
πυρ εν τι και ταυτον ενεργησειεν, αλλ' ωσπερ απεσχοινισμενον εχουσι της ουσιας
ητοι της ποιοτητος τον λογον, ουτω και διαφορον αποδωσουσι την ενεργειαν. Ει
τοινυν ζωης οντος κατα φυσιν του Πατρος, ουκ εστι τουτο κατ' ουσιαν ο Υιος, ωσπερ
τοις χριστομαχοις δοκει, πως την αυτην ενεργειαν φορεσει τωι Πατρι; Φησι γαρ που
Χριστος, οτι Ὥσπερ ο Πατηρ ους θελει ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει ζωοποιει.
Ου γαρ δη που ζωοποιεισθαι μεν ετερως ερουσι τους οσοι παρα του Πατρος τουτο
λαμβανουσι, ζωοποιεισθαι δε παλιν καθ' ετερον τροπον τους παρα του Υιου τουτο
δεχομενους. Ουτω γαρ εφησε ζωοποιειν τον Πατερα, ως αν ζωοποιησειεν ο Υιος,
πανταχου την αυτην ενεργειαν εχοντα τωι Πατρι εαυτον οριζομενος. Ουκουν ουκ
ανομοιος εσται προς τον γεγεννηκοτα· αλλ' ωσπερ εκεινος φυσει ζωη λεγεται και
εστιν, ουτω και ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ει την αληθειαν ταις Ἰωαννου φωναις
επιψηφιουμεθα, παντα δωσομεν εργαζεσθαι δι' Υιου τον Πατερα. Ει δε τουτο, εν δε
των εργων του Πατρος και το ζωοποιειν τινας, εσται ζωη κατα φυσιν ο Υιος, δι' ου
τα παντα ζωοποιει, ινα μη νοθος μεσιτης παρεισαγομενος, αμετοχον δειξηι Θεου το
τηι προς αυτον σχεσει ζωοποιουμενον. ΑΛΛΟ. Ει μεσιτης Θεου και ανθρωπων εστιν ο
Υιος, ωσπερ εις ενοτητα φυσικην συναπτων τα ακρα· αναγκαιον ειπειν οτι, ωσπερ
ανθρωποις συνηφθη φυσικως ανθρωπος γεγονως, ουτω και της θειας φυσεως
ηρτηται Θεος κατα φυσιν υπαρχων. Ει δε τουτο, επει κατ' ουσιαν και ουκ εξωθεν εχει
το ειναι ζωη ο Πατηρ, εσται τοιουτος και ο προσεχης αυτωι και εξ αυτου κατα φυσιν
Υιος. 75.244 ΑΛΛΟ. Πανταχου τον Υιον αι θειαι Γραφαι καλουσιν Ἀληθειαν, και
αυτος δε περι εαυτου τουτο φησιν· Ἐγω ειμι, λεγων, η αληθεια. Ει τοινυν
διεψευσμενον εν αυτωι το της ζωης πραγμα, και ουκ ουσιωδες, ουδε αληθινον, πως
ου ψευσεται λεγων εαυτον ειναι την αληθειαν; Ἀλλα μην ου ψευδεται· τουτο γαρ
ασεβες και μονον εννοειν· αληθεια δε εστιν. Ουκ αρα διεψευσμενον εχει το ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

ζωη. ΑΛΛΟ. Ει ζωοποιει του Πατρος η γνωσις τους εχοντας αυτην, ζωοποιει δε
ομοιως και η του Υιου, πως ουκ εσται κατ' ουσιαν ο αυτος, ο ταις του Πατρος
ιδιοτησιν ουτω διαπρεπων, ως αν ει και αυτος ο Πατηρ; ΑΛΛΟ, δια της εις ατοπον
απαγωγης. Ὥσπερ ο Πατηρ, φησιν, εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκε
ζωην εχειν εν εαυτωι· Ἐνταυθα τοις ουκ εθελουσι νοειν ορθως, εις πολλην ο λογος
κινδυνευσει δυσφημιαν εκπεσειν. Ει γαρ εχειν εν εαυτωι λεγεται ζωην ο Πατηρ,
ετερον τι εστιν αυτος παρα την εν αυτωι ζωην. Ει δε τουτο διπλοη τις ωσπερ και
συνθεσις περι αυτον νοηθησεται, πως ουν απλους και συνθετος κατ' ουσιαν ο Θεος;
Ἀλλα τουτο ατοπον. Ἡ ζωη αρα ην εχει ο Πατηρ εν εαυτωι, ουχ ετερα τις εστι παρα
τον Υιον· και παλιν η εν Υιωι ζωη, ουχ ετερα τις εστι παρα τον Πατερα, και αληθευει
λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι και ο Πατηρ εν εμοι. ΑΛΛΟ. Τα προσοντα τωι Θεωι και Πατρι
φυσικα τε και ουσιωδη λεγων ιδιωματα, φησι που Παυλος· Ὁ μονος εχων
αθανασιαν. Ει τοινυν ουδεν ετερον τις οριειται λεγων την αθανασιαν παρα την
ζωην, αυτη δε εστιν ο Υιος ο λεγων· Ἐγω ειμι η ζωη, ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι,
τον Υιον δηλονοτι, και ουχ ετερον τι παρ' αυτον. Αυτος τε ομοιως υπαρχων ζωη,
δεδωκεν εαυτον τωι Υιωι· ουχ ως σωμα χωρησας εν σωματι, ουδ' ως τωι Υιωι
παραχωρησας την ιδιαν υποστασιν, και εν αυτωι λοιπον το ειναι εχων· αλλ' υπαρχων
μεν τουθ' οπερ εστιν αει Πατηρ και Θεος. Τηι δε της ουσιας ταυτοτητι και τηι της
φυσεως ενοτητι προς τον εξ αυτου προελθοντα Λογον αποῤρητως συνδουμενος.
ΑΛΛΟ. Ὅσα προσειναι λεγεται τωι Πατρι φυσικως τε και ουσιωδως, ταυτα παντα
εστιν ο Υιος. Μονος αληθινος λεγεται Θεος ο Πατηρ, επειδη μονος εχει τον Υιον τον
λεγοντα· Ἐγω ειμι η αληθεια. Σοφος και δυνατος ομοιως, επει Χριστος Θεου δυναμις,
και Θεου σοφια. Μονος λεγεται φως οικειν απροσιτον· εχει γαρ εν εαυτωι τον
λεγοντα· Ἐγω ειμι το φως. Μονος εχειν αθανασιαν λεγεται· εχει γαρ εν εαυτωι τον
λεγοντα Υιον· Ἐγω ειμι η ζωη. Ει τοινυν συμπαν το του Πατρος ιδιον, τουτο εστιν ο
Υιος, οταν λεγηται 75.245 ζωην εχειν ο Πατηρ εν εαυτωι, τον Υιον σημαινει, και ουχ
ετερον τι παρ' αυτον. Ὑπαρχων δε και αυτος εν Υιωι κατα το της ουσιας
απαραλλακτον, και ζωη κατα φυσιν ων, δεδωκεν εαυτον αυτωι. ΑΛΛΟ. Ζωη κατα
φυσιν υπαρχων ο Υιος, δεχεσθαι παρα του Πατρος ταυτην φησιν, ουχ ηι Λογος εστιν
η απαυγασμα φυσικως εχει τα του Πατρος ιδια, αλλα καθο γεγονεν ανθρωπος, ωι
παντα θεοσδοτα. Καταστησει δε τουτο σαφες εν τοις εφεξης, του δεδοσθαι την αιτιαν
εξηγουμενος. Ἐξουσιαν γαρ, φησιν, εδωκεν αυτωι κρισιν ποιειν, οτι Υιος ανθρωπου
εστιν. Ει δε επειδηπερ Υιος ανθρωπου εστι, την επι τωι κρινειν εξουσιαν ειληφεναι
λεγεται, τον αυτον ανακυκλωσαντες λογον ερουμεν· Ἐπειδη Υιος ανθρωπου γεγονε,
την ομοιοτητα φορεσας των παρα Θεου δεχεσθαι τα παντα πεφυκοτων, και ζωην
ειληφεναι λεγεται, μονηι και γυμνηι τηι θειαι φυσει τηρων, και το μετοχης τινος
ανεπιδεκτον και το δυνασθαι τοις πασι τα παντα χορηγειν

ΛΟΓΟΣ ΙΕ.
Εις το εν ταις Παροιμιαις, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου.
Ὅτι το, εκτισεν, ου κατα της ουσιας του Λογου κειται· ουδε κτισμα η ποιημα ο Υιος.
Οι της Ἀρειου μανιας προσταται την εαυτων ασεβειαν πιθανοις, ως οιονται,
καλλωπιζοντες ρημασι, λεγουσι· Κτισμα εστιν ο Υιος, αλλ' ουχ ως εν των κτισματων·
ποιημα εστιν, αλλ' ουχ ως εν των ποιηματων· γεννημα εστιν, αλλ' ουχ ως εν των
γεννηματων. Προς ταυτα λυσεις εφεξης διαφοροι. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, πως ουχ εν
των ποιηματων· και ει ολως κτισμα, πως ουχ εν των κτισματων; Ἔστι γαρ τουτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

φρονειν γελοιοτατον. Ει γαρ ολως κτισμασιν η ποιημασιν ουκ εστιν εναριθμιος ο
Υιος, ουτε κτισμα αν ειη ουτε ποιημα. Ει δε εκτισθη καθ' υμας και πεποιηται, πως
ουκ αναγκαιως ως εν εσται των γενομενων; ΑΛΛΟ. Φασιν οτι ποιημα εστιν ο Υιος,
αλλ' ουχ ως εν των ποιηματων. Και νομιζουσι μεν, εξαιρετον τινα δια τουτου
προσαγειν αυτωι την τιμην, επειδηπερ ποιημα μεν ειναι, ου μην ως εν τι των
ποιηματων ομολογουσιν αυτον. Ἀλλ' ουδεν εν τουτωι το εξαιρετον· αλλ' εν τι και
αυτος των αλλων φανειται. Ἕως γαρ αν επ' αυτου το πεποιησθαι κρατηι, και ειναι
κτισμα πιστευηται, ουδεν τι των αλλων κατα τουτο διοισει, καν διαλλαττηι κατα την
φυσιν, η κατα τινα τροπον ετερον. Ουτω γαρ αν τις εχοντα βλεποι τα πεποιημενα
παρα Θεου συγκρινων προς αλληλα. Ευρησει γαρ 75.248 αυτα και ταις υπεροχαις
νικωντα πολλακις τα ετερα, και ταις φυσεσιν εξηλλαγμενα, ως δυνασθαι τινα λεγειν
εφ' εκαστου τε εκεινων, ποιημα εστιν, αλλ' ουχ ως εν των ποιηματων. Ὁ ηλιος
τυχον ποιημα μεν, ουχ ως εν δε των ποιηματων· ου γαρ εστιν ετερος ηλιος. Ἡ
σεληνη ομοιως, ο ουρανος, οι αστερες, η γη· παντα γαρ ταυτα ποιηματα, και εκαστον
αυτων, ουχ ως εν των ποιηματων. Μονον γαρ το γενεσθαι κοινον εχει τα κτισματα·
το δε σχημα και την φυσιν, εκαστον ιδιαζουσαν. Ουδεν ουν το πλεον εν Υιωι
πεποιησθαι λεγομενωι, καν ετερον τι μεγα και εξαιρετον υπαρχηι παρα τα αλλα
ποιηματα. Τι γαρ ωφελησει τον ηλιον εις το μη ειναι ποιημα, το πολυ των αστερων
υπερεχειν; Ὁ δε αυτος ουτος κρατησει λογος και επι των εν ουρανωι λογικων
δυναμεων, αις παλιν το μεν πεποιησθαι κοινον εστιν. Ὁ δε του τι εκαστον ειη λογος,
εξηλλαγμενος. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα εστι, καθ' υμας, ο Υιος, και τουτο ων εχει το
δυνασθαι κτιζειν, δια το μη ως εν υπαρχειν των αλλων ποιηματων, εστω ποιητικα
και τα ετερα κτισματα, δια το ποικιλην εν αυτοις ειναι την φυσιν· και εκαστον
αυτων ειναι ποιημα μεν, ουχ ως εν δε των αλλων. Εις γαρ ο ουρανος, ηλιος εις, μια
σεληνη, φυσις αστερων μια, μια τε γη, εις ανθρωπος οσον εις ουσιαν· και τουτων
ουδεν αλληλοις επικοινωνει κατα τον της φυσεως λογον, ει και πασι το πεποιησθαι
κοινον. Ἀλλ' ουδεν εν τοις κτισμασι φαινεται δημιουργου, αλλα μαλλον προσκυνει
τον δημιουργον του Θεου Λογον, και του ποιητου την δοξαν αναβοαι· Οι ουρανοι
διηγουνται δοξαν Θεου, και ποιησιν χειρων αυτου αναγγελλει το στερεωμα. Και
καθαπερ ο Ἔσδρας φησι· Πασα η γη την αληθειαν καλει, και ο ουρανος αυτην
προσκυνει, και παντα τα εργα αυτην σειεται και τρεμει. Ὁ δε Υιος περι εαυτου φησιν·
Ἐγω ειμι η αληθεια. Ουκ αρα ποιημα εστιν, ουδε κτισμα δια τουτο κτιζειν
δυναμενος, οτι μη ως εν εστι των ποιηματων, αλλ' οτι της του Πατρος ουσιας ιδιον
υπαρχων γεννημα, ολον τε εν εαυτωι δεικνυων αυτον, εχει και το δυνασθαι κτιζειν
ως ο Πατηρ. ΑΛΛΟ. Ει κτισμα εστιν ο Υιος, προσκυνειται δε παρα των αλλων
κτισματων, δια το ετερον τι υπαρχειν παρ' αυτα, και ειναι μη ως εν των κτισματων,
εδει κακεινα προσκυνεισθαι παρ' αλληλων, δια το εξηλλαγμενην εχειν την φυσιν
προς αλληλα. Πολλη γαρ εν τοις ποιημασιν η διαφορα· και εστιν εκαστον ιδειν εν
ιδιαζουσηι φυσει ητοι ποιοτητι, και ουχ οπερ εστι παντως το ετερον. Ἀλλ' ουδεν εν
αυτοις προσκυνειται, παντα δε τον δημιουργον του Θεου Λογον προσκυνει. Ουκ αρα
εν εξ αυτων ο Υιος, ουδε κτισμα, καθ' υμας. Ἔσται γαρ κατα τινα τροπον εν τοις
75.249 προσκυνουσιν ο προσκυνουμενος, εν τοις δοξολογουσιν ο δοξολογουμενος;
Πολυ γαρ εν τουτωι το μεταξυ και διαφορον, και το εκαστωι πρεπον διοριζον σαφως.
ΑΛΛΟ. Ει κτισμα εστιν ο Υιος, παντα δε ο Πατηρ εργαζεται δι' αυτου, αυτος εαυτον
αρα ποιει και κτιζει· αλλ' εστι τουτο νοειν των ατοπωτατων. Πως γαρ το μηπω, καθ'
υμας, ον, εαυτο ποιησει; Ουκουν ου κτισμα εστιν, ουδε ποιημα, αλλα μαλλον της του
Πατρος ουσιας καρπος, εχων ως Θεος το δυνασθαι κτιζειν και ποιειν. ΑΛΛΟ. Ει
κτισμα εστιν ο Υιος, πως εν αυτωι κεισεται το δυνασθαι κτιζειν, και εις το ειναι
παραγειν εξ ουκ οντων τα ποιηματα; Ει γαρ ολως ενδεχεται φυσιν γενητην εκ του μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

οντος εις το ειναι παραγειν, εσται δυναμει δημιουργα και τα αλλα ποιηματα, και ει
μηπω τουτο δια της ενεργειας οραται· ωσπερ αμελει και ο παις ο βραχειαν αγων ετι
την ηλικιαν, δυναμει μεν σπερματιστης, καθο και ανηρ εστιν, ουπω δε τηι ενεργειαι.
Το δε εχον τι πεφυκος, ουκ αν λεγοιτο μη εχειν, ει και μηπω τουτο φαινεται
κρυπτομενης ετι της φυσικης ενεργειας, δια τινα προφασιν, η δια τον χρονον.
Ουκουν εσται δημιουργα και τα αλλα ποιηματα, και το περιττον ουδεν εν Θεωι. Ἀλλα
τουτο ατοπον. Ουδεν γαρ των ποιηματων δημιουργει. Ουκ αρα κτισμα εστιν ο Υιος,
δι' ου τα παντα εγενετο, ινα μη το αυτο φαινηται ποιουν και ποιουμενον, κτιζον και
κτιζομενον· Θεος δε μαλλον ως εκ Θεου και Πατρος. ΑΛΛΟ, μετα συμπλοκης ετερου
συλλογισμου. Ει κτισμα εστιν ο Υιος, πως αυτος μονος αποκαλυπτει τον Πατερα, των
αλλων κτισματων ουκ εχοντων τουτο ποιειν; Πως δε μονος ο Υιος γινωσκει τον
Πατερα, των αλλων ποιηματων ουκ ειδοτων οπερ εστιν; Ουδεις γαρ, φησι, γινωσκει
τις εστιν ο Πατηρ ει μη ο Υιος, και ωι αν ο Υιος αποκαλυψηι. Πως δε Θεον μηδενος
εωρακοτος πωποτε, καθα φησιν ο ευαγγελιστης, βλεπει μονος ο Υιος; Γεγραπται γαρ
ουχ οτι τον Πατερα τις εωρακεν, ει μη ο ων παρα του Πατρος; Ουκουν ει μονος ο Υιος
οραι και γινωσκει τον Πατερα, και αποκαλυπτει αυτον, ουκ αρα κτισμα εστιν, αλλ'
ιδιος αυτου Λογος, οπερ εστιν αυτος κατα φυσιν· τουτο υπαρχειν ειδως και τον οθεν
εβλαστησε, Πατερα, και εν εαυτωι δεικνυων αυτον, καιτοι των αλλων κτισματων ου
δυναμενων τουτο ποιειν. Ου γαρ εν τοις ποιημασιν η του ποιουντος ομοιοτης
σωζεται, ουδε εν τοις γενητοις ο αγεννητος, ουδε εν τοις εκ του μη οντος εις το ειναι
παρηγμενοις ο αει και ωσαυτως ων οραθησεται. Φαινεται δε εν Υιωι· εστι γαρ εικων
απαραλλακτος αυτου. Ὅμοιος ουν κατ' ουσιαν εστι του Πατρος, ου κτισμα και
ποιημα. Ἐπειδη τουτων ουδεν εστιν ο Πατηρ, προς ον και μεμορφωται. 75.252
Ἀποδειξις εξ επιτηρησεων γραφικων, οτι ως Θεος ουδεν των κτισματων
προσκυνειται· ουτε μην προσκυνουμενα ανεχεται προσκυνεισθαι η δοξολογεισθαι. Ὁ
μακαριος Πετρος προσκυνουντα τον Κορνηλιον, διακωλυει λεγων· Μη ποιει· και γαρ
εγω ανθρωπος ειμι. Ἐκωλυσεν αγγελος προσκυνουντα τον Ἰωαννην εν τηι αυτου
Ἀποκαλυψει, λεγων· Ὅρα μη συνδουλος σου ειμι, και των αδελφων σου των
προφητων, και των φυλασσοντων τους λογους του βιβλιου τουτου. Τον Μανωε του
Σαμψων τον πατερα θυσιαν προσαγοντα, κεκωλυκεν ο αγγελος λεγων· Και εαν
ποιησηις εριφον, Κυριωι ποιησεις αυτον. Περι δε του Υιου γεγραπται·
Προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Ἐν τωι Ἡσαΐαι γεγραπται παλιν· Και
εν σοι προσκυνησουσι, και εν σοι προσευξονται. Συ γαρ ει ο Θεος, και ουκ ᾔδειμεν· ο
Θεος του Ἰσραηλ Σωτηρ. Ειη δ' αν εικοτως των εξ εθνων κεκλημενων η τοιαυτη
φωνη λοιπον επεγνωκοτων Θεον. Ει δε τον Υιον επιγνοντες, Θεον επεγνωσαν, και
ως Θεωι προσκυνουσιν, ουκ αρα κτισμα εστιν, ινα μη παλιν κτισματι λατρευηι τα εθνη
παρα τον κτισαντα. ΑΛΛΟ. Λεγει προς τους εαυτου μαθητας ο Χριστος· Ὑμεις καλειτε
με, ο Κυριος και ο ∆ιδασκαλος, και καλως λεγετε· ειμι γαρ. Ειτα λεγει προς αυτον ο
Θωμας· Ὁ Κυριος μου, και ο Θεος μου, και ουκ απεκωλυσε ταυτα λεγοντα τον
μαθητην ως οι αγγελοι τους αγιους. Και ο Ψαλμωιδος· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, ο Θεος,
εις τον αιωνα του αιωνος. Ἀλλ' ειπερ ην κτισμα και αυτος, ουκ αν προσεκυνηθη, ουκ
αν εκληθη Κυριος, ουκ αν ηνεσχετο ακουων τινος λεγοντος· Συ ει ο Θεος μου.
Ἐπειδη δε κατα φυσιν ταυτα εστιν, εχων τα του Πατρος ως Υιος και γνησιον
γεννημα, και αποδεχεται τους τα τοιαυτα λεγοντας, ως ομολογουντας το αληθες.
ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις απο των Ἀρειου δογματων, αιτιαν εχουσα του πεποιησθαι τον Υιον,
ως αυτοι νομιζουσιν αληθη, και λυσις εφεξης μετα πι θανοτητος συλλογισμων.
Βουλομενος, φασιν, ο των ολων Θεος την των γενητων υποστησαι φυσιν, επει μη
ηδυνατο χωρειν αυτη την ακρατον αυτου δυναμιν, κτιζει πρωτον τον Υιον, ον και
Λογον ωνομασεν· ινα δι' αυτου ταλλα γενηται μεσου γενομενου χωρειν ισχυοντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

την αυτου μολις δυναμιν. Ἄλλως τε ην ατοπον την αφατον του Θεου δυναμιν μεχρι
των ουτως ελαχιστων φθασαι, και ασχολεισθαι και περι τα ουτω μικρα. Προς τουτο
λυσις. Ει αφορητος ην η του Θεου δυναμις τηι των γενητων φυσει, πως αυτην
ηνεγκεν ο Υιος, γενητος ων και αυτος και εξ ουκ οντων, καθ' υμας; Πως δε υπεμεινε
την ακρατον αυτουργιαν του Πατρος κτισμα υπαρχων, ως φατε· Ἀναγκη γαρ η
τουτου δυνηθεν 75.253 τος, πασαν δυνασθαι την κτισιν· η της αλλης ατονουσης
κτισεως, συνασθενειν και αυτον ως κτιστης οντα φυσεως. Ει δε εχωρησεν ο Υιος
κτισμα, καθ' υμας, υπαρχων την του Πατρος αυτουργιαν, χωρησει και ταλλα
κτισματα, και περιττη φανειται λοιπον η του Υιου γενεσις ητοι ποιησις, ινα τα αλλα
κτισθηι, ατονησει δε και το υβριζον σοφισμα το κρειττον εν ποιημασιν απονεμον τωι
Υιωι· και δι' ων υπονοουσι τιμαιν, υβρισται μαλλον αλωσονται. Το γαρ ολως εν
ποιημασι καταριθμουμενον, γενητης αν ειη φυσεως, καν αμετροις υπεροχαις των
αλλων φαινηται κρειττον. Ει δε ατοπον ειναι φασι το μεχρι των ελαχιστων φθασαι
την αφατον του Θεου δυναμιν, δυσωπεισθωσαν ακουοντες λεγοντος του Χριστου·
Ουχι δυο στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ
του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις; Και παλιν· Ἐκβλεψατε εις τα πετεινα του
ουρανου, οτι ου σπειρουσιν, ουδε θεριζουσι, και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος τρεφει
αυτα. Και παλιν· Ει δε τον χορτον του αγρου σημερον οντα και αυριον εις κλιβανον
βαλλομενον, ο Θεος ουτως αμφιεννυσι, πως ουχι μαλλον υμας; Τι δ' αν γενοιτο
χορτου και στρουθιων ευτελεστερον, ων εξ αγαθοτητος ο Θεος προνοει; Ειτα πως το
ειναι ποιητης ουκ αν αξιωσειεν, ων ου παραιτειται την προνοιαν; Ἀλλ' ουτοι τυφον
ουκ ειδοτες προσαπτουσι τωι Θεωι, λεγοντες αυτον ουκ αξιουν των ελαχιστων ειναι
ποιητην. Ει τοινυν παντων εστι ποιητης, φθανει δε και μεχρι των ελαχιστων δια
φιλανθρωπιαν τοις πασι χωρουμενος, περιττη των αιρετικων η προφασις δια τα
μικρα των κτισματων προβεβλησθαι λεγοντων τον Υιον. Ἔτι εις το Κυριος εκτισε με·
οτι ου κτισμα ο Υιος. Ει καθ' υμας, ω θεομαχοι, δια το μη δυνασθαι την των γενητων
φυσιν χωρησαι την ακρατον αυτουργιαν του Θεου και Πατρος, μεσιτου χρεια γεγονε,
και ουτως εκτισε τον Υιον ο Πατηρ, πως ο Υιος γενητος ων, καθ' υμας, εχωρησε του
Πατρος την δυναμιν; Ἀναγκη γαρ και αυτωι δουναι τον μεσιτευοντα· αλλα κακεινος,
ει υπαρχοι γενητος, δειται παλιν του μεσιτευοντος, και ουτως εις απειρον μεσιτων
οχλον ο λογος εκβησεται. Εικαιον ουν αρα το περι τουτου σοφισμα, πασαν ομου την
δημιουργιαν ανατρεπον. Ουχ ευρισκομενου γαρ, μαλλον δε μη ζητουμενου
μεσιτευοντος, ουκ αν υπεστη τα γενητα. ΑΛΛΟ. Των ορθοδοξων λεγοντων· Ει κτισμα
ο Υιος, πως εχει κατα φυσιν το ειναι δημιουργος; Ου γαρ ιδιον των κτισματων τουτο
γε· ανθυπ ηνεγκαν οι αιρετικοι τα υποτεταγμενα, ων αι λυσεις εισιν εφεξης.
Ἀνθυποφορα ως εκ των αιρετικων. Κτισμα, φασιν, εστιν ο Υιος, και των γενητων εις
υπαρχει· το δε κτιζειν ως παρα διδασκαλου μαθων η τεχνιτου, υπηρετησε προς την
των εργων χρειαν τωι διδαξαντι Θεωι. 75.256 Λυσις εφεξης. Ει παν οπερ αν τινι
φαινοιτο συμβεβηκος, και ουκ εν τηι φυσει κειμενον, επικτηθεν δε πως κατα τινα
τροπον, τουτο και αποσυμβηναι δυναται ποτε, ουτω φυσεως εχοντος αει του
συμβεβηκοτος, αποσυμβησεται ποτε του Υιου το ειναι δημιουργον. Και εσται του
αξιωματος ερημος, αποβαλων οπερ εμαθεν. Ὁ γαρ ολως εκ του μη ειδεναι τι προς το
ειδεναι κεκλημενος, δεξεται ποτε και της ληθης το παθος. ΑΛΛΟ Το εκ του μη οντος
εις το ειναι παραγειν τα κτισματα, ου τεχνης εργον εστιν, αλλα δυναμεως
δημιουργικης. Τεχνη μεν γαρ τα οντα προς ετερον τι μετασκευαζει· δημιουργικη δε
δυναμις τα μη οντα προς το ειναι καλει. Ει τοινυν απο τεχνης και μαθησεως ειναι
δυναται δημιουργος ο Υιος, ορατωσαν τι ποτε αρα και περι του Πατρος ερουσιν, ει τις
και επ' αυτου ταυτα λεγοι· Ἀλλ' ερεις, οτι φυσει μεν ο Πατηρ, διδακτος δε ο Υιος.
Ἔξεστιν ουν διδακτως κτησασθαι τινα την φυσικην ενεργειαν του Θεου, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

μαθοντα κτιζειν γενεσθαι τουτο οπερ εστι κατα φυσιν αυτος. Ουδεν ουν αρα το
μεταξυ Θεου και κτισματων, ει μη γνωσις περιττη, και φυσει μεν προς αυτον ου
διηιρημεθα, μονηι δε τηι γνωσει λειπομεθα· ης προστεθεισης, εσομεθα παντες κατα
φυσιν θεοι. Πως ουν εις Θεος, ει εν μονωι τωι μαθειν κειται το γενεσθαι θεους; Ει δε
πολλη τις εστιν εν τουτοις η των λογισμων ατοπια, φυσικως αρα δημιουργος ο Υιος,
ου διδακτως, καθ' υμας. ΑΛΛΟ. Ἕτερον τι εστι σοφια, και ετερον ο σοφος· η μεν γαρ
σοφια αυτο το πραγμα το σοφουν εστιν, ο δε σοφος ο του σοφουντος δεκτικος. Ει
τοινυν σοφιαν εαυτον ειναι φησιν ο Υιος, πως εσοφουτο; Ει γαρ ολως εδειτο
μαθησεως, ουκ ην σοφια. Και ει συμβεβηκεν αυτωι το σοφον, εσται ποτε και ου
τοιουτος, του συμβεβηκοτος και αποσυμβηναι δυναμενου. Τι ουν ην αρα προ τουτου;
σοφια γαρ ουκ ην, λειπομενος φρονησεως. Ἀλλ' ην αει σοφια ο Υιος. Τουτο γαρ
κηρυττουσιν αι θειαι Γραφαι. ∆ιεψευσμενον αρα και αμαθες το εκ μαθησεως τι
προσγεγονεναι λεγειν αυτωι. ΑΛΛΟ. Ει διδακτον εστι το δυνασθαι δημιουργειν, και
ουτω γεγονε δημιουργος ο Υιος, φθονου παθος εισαγουσι γεγονος προς τον Πατερα,
ει γε πολλους διδαξαι δυναμενος, ενα μονον εδιδαξε. Τι γαρ ελυπει πολλους περι
αυτον ειναι δημιουργους, ωσπερ ουν και πολλους αρχαγγελους και αγγελους εχει;
Νυν δε μονος ο Υιος τα του Πατρος εργαζεται. Φυσικον ουν αρα και ου διδακτον εν
αυτωι το δημιουργειν, ινα και φθονου φαινηται κρειττων ο Πατηρ, ου διδαξας
μαλλον, αλλα γεννησας εξ εαυτου τον ενα δημιουργον, δι' ου τα παντα εργαζεται.
75.257 ΑΛΛΟ, πιθανον εχον το σχημα. Ει δια τουτο, καθ' υμας, τον Υιον εκτισεν ο
Πατηρ, ινα της γενητης φυσεως ευρεθηι ποιητη, εχρην αυτον αργησαι λοιπον απαξ
του Υιου γενομενου. Πως ουν εργαζεται και μετα τον Υιον; Αυτος γαρ που τουτο
φησιν ο Σωτηρ· Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω εργαζομαι. Ει τοινυν
εργαζεται και μετα τον Υιον, περιττος αν ειη καθ' υμας ο Υιος. Ἀλλα τουτο ατοπον
φρονειν τε και λεγειν. Ουκ αρα παρηχθη προς το ειναι γενητος ο Υιος, ινα των
αλλων γενηται ποιητης, αλλ' εκ της αῤρητου του Πατρος ουσιας προελθων, ως Υιος,
παντα τα του Πατρος μετα του Πατρος εργαζεται, φυσικως υπαρχων τουθ' οπερ εστι,
Θεος δηλονοτι, και δια τουτο δημιουργος. ΑΛΛΟ. Ει τωι θειωι βουληματι, κατα την
θειαν Γραφην, ανθεστηκεν ουδεις, αλλ' εξαρκει τουτο και μονον, προς την των
ολων συστασιν· αμα γαρ ηθελησε τι, παραχρημα γινεται, κατα τον λεγοντα
Ψαλμωιδον· Παντα οσα ηθελησεν εποιησε, τις ην η του μεσιτευοντος χρεια; Περιττως
αρα γεγονεν ο Υιος. Ἀλλα τουτο λεγειν των ατοπωτατων. Αυτος αρα εστιν η
ενουσιος και ζωσα του Πατρος βουλησις, δι' ης τα παντα προς το ειναι καλει. Ειτα
πως αυτη πεποιηται; Πως δε ολως ουκ ην εκεινων ειπειν; ΑΛΛΟ, και δριμυ. Ει δια
τουτο φασιν εκτισθαι τον Υιον, ιν' ημας δημιουργησηι Θεος δι' αυτου, ορατωσαν εις
οσην ασεβειαν αυτοις ο λογος εκβησεται. Φαινεται γαρ αυτος δι' ημας γεγονως, και
ουχ ημεις δι' αυτον. Και ημεις μεν ποιημα, αυτος δε ποιησεως οργανον. Ουκουν
ομολογειτω μεν αυτος και χαριν ημιν· υπεστη γαρ δι' ημας. Ἔσται δε ημων και δοξα,
ωσπερ και η γυνη του ανδρος· Ἡ γαρ γυνη, φησι, δοξα ανδρος εστι· και γειτονα
τιθησι την αιτιαν, λεγων· Ου γαρ εκτισθη ανηρ δια την γυναικα, αλλα γυνη δια τον
ανδρα. Ει τοινυν δι' ημας γεγονεν ο Υιος, και ουχ ημεις δι' αυτον, εσομεθα παντως
αυτου τελειοτεροι, ωσπερ ουν και Ἀδαμ της γυναικος της δι' αυτον γενομενης. Ἀλλα
τουτο ατοπον· ουκ αρα κτισμα εστιν ο Υιος, ουδε γεγονε δι' ημας· αλλα φυσει Θεος
υπαρχων, ως ο Πατηρ, τηι οικειαι δυναμει και ημας εις το ειναι παρηγαγεν. ΑΛΛΟ, και
δριμυ. Ει γεγονεν ο Υιος δι' ημας, καθαπερ εκεινοι φασιν, ουκ εστιν ουδε πρωτος
ημων παρα Θεωι· ου γαρ εκεινον εχων εις νουν, ημας υστερον εργαζεται δι' αυτον,
αλλα τα περι ημων εννοησας, εκεινον εργαζεται δι' ημας. ΑΛΛΟ. Ει δι' ημας εκτισε
τον Υιον ο Πατηρ, ου παντως εκ προαιρεσεως τουτο ποιει, αλλ' ως εξ αναγκης δι'
75.260 ημας. Ουκ αν ουν ολως ο Υιος υπεστη της καθ' ημας απουσης αιτιας, και ταχα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

ουδε κτιζειν ηθελε τον Υιον ο Πατηρ, αλλα μολις αυτον εις το εθελησαι προηγαγεν η
χρεια, και γεγονε, κατ' εκεινους, και υπο αναγκην Θεος. Φευγε του λογου την
ατοπιαν. ΑΛΛΟ. Ει δι' ημας εκτισε τον Υιον ο Πατηρ, γεγονε δε και πεπληρωται το
εργον δι' ο και εκτισθη, περιττος λοιπον ο Υιος, ως οργανον της δι' ην προβεβληται
χρειας αποτελεσθεισης. Ἄλλα πιθανα θεωρηματα. Ει δι' ημας εκτισε τον Υιον ο
Πατηρ, περι πρωτων ημων βεβουλευται. Ει δε περι πρωτων ημων η σκεψις εγγεγονε
τωι Πατρι, διατι προ ημων εκεινος κτιζεται ο εν βουλαις τελευταιος; ∆ιατι δε πρωτον
αυτον κτισας, ου περι πρωτου και εβουλευετο; διατι δε παλιν πρωτους ημας εχων εν
σκεψει, εκεινον μεν Υιον και κληρονομον αποκαλει, ημας δε δουλους και κληρον
του δι' ημας γενομενου; Ἔδει γαρ εκ των εναντιων, ημας μεν Υιους και
κληρονομους υπαρχειν· το δε της ποιησεως ημων οργανον, ο και γεγονε δι' ημας,
δουλον ειναι και υποκειμενον. Φευγε του λογου την ατοπιαν. Ἐξηγησις λοιπον της
ορθης πιστεως. Ου δι' ημας γεγονεν ο Υιος, αλλ' ουδε γεγονεν ολως. Και γαρ και ει
μη δοξαν ην τωι Πατρι ποιησαι τα γενητα, ην ο Λογος εν αυτωι, και Θεος ην ο Λογος,
ως γεγραπται. Τα μεν τοι κτιζομενα παντως εδει γενεσθαι δι' αυτου. Ὅνπερ γαρ
τροπον ουκ αν ετερως φωτισαι το φως, ει μη δια του ιδιου απαυγασματος· ουτως ουκ
αν τι των οντων εργασαιτο Πατηρ, ει μη δια του οικειου Λογου. Παντα γαρ, φησι, δι'
αυτου εγενετο, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. ∆ια τουτο και δεξια και βραχιων
ονομαζεται Θεου. Παντα γαρ δι' αυτου, ως δια χειρος, εργαζεται. Ἐπιτηρησις απο της
θειας Γραφης, καλη και επωφελης. Ειπε, φησιν, ο Θεος· Γενηθητω φως, γενηθητω
στερεωμα, γενηθητωσαν φωστηρες· και εγενετο ουτως. Ειπε· Ποιησωμεν ανθρωπον·
και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον. Ἀλλ' εν τουτοις απασιν ουδαμου φαινεται λογος
ως εξ Υιου προς τον Πατερα μανθανειν εθελοντος οποια τινα χρη γενεσθαι τα
κτιζομενα· αλλ' η φωνη το εργον γινεται. Ει δε λογωι τα εργα γινεται κατα την
βουλην του Πατρος, ο Λογος αρα εστιν η βουλη του Πατρος η ζωσα και ενουσιος,
αυτη τε ουσα εν Πατρι, και εχουσα αυτον εν αυτηι Ἐπιτηρησις ομοιως, εξ ης
μανθανομεν οτι και αγγελοις και αγιοις προφηταις εθος εστιν επι ταττομενοις, παρα
Θεου, και ερωτησεις αγνοου σιν εσθ' οτε το επιταττομενον. Ὁ δε του Θεου Λογος ουχ
ουτως εδειχθη ποιων. Τωι Ἀβρααμ υιον επηγγελλετο ο Θεος, και αυτος 75.261
εφασκε· Κατα τι γνωσομαι τουτο; Ἀπεστελλετο Μωσης και φησιν· Ἐαν ερωτησωσι
με, Τι ονομα αυτωι; τι ερω προς αυτους; Και ο αγγελος δε ο εν τωι Ζαχαριαι διηρωτα
Θεον, λεγων· Κυριε παντοκρατωρ, εως τινος ου μη ελεησηις την Ἱερουσαλημ; Και
παλιν εκδεχεται αχρις αν ακουσηι λογους καλους και παρακλητικους. Και ο
Ἀββακουμ δε φησιν· Ἐπι της φυλακης μου στησομαι, και επιβησομαι επι πετραν, και
αποσκοπευσω του ιδειν τι λαλησει εν εμοι ο Θεος. Ταυτα γαρ ως δουλα και
ποιηματα, και της του λογου μεσιτειας δεομενα, ηξιου παρ' αυτου διδασκεσθαι την
βουλην του Πατρος. Ὁ δε Υιος μανθανειν ουκ επιζητει Λογος ων του Πατρος και
ενουσιος βουλησις. Ουκ αρα εκ μαθησεως εχει το ειναι δημιουργος, αλλ' ουσιωδως
τε και φυσικως. Ἔτι εις το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυ του. Ὅτι ου κτισμα ο
Υιος, αλλα τωι Πατρι συναΐδιος. Ὅπως δε χρη νοειν το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων
αυτου, εκ των εφεξης κειμενων εισομεθα. Πρωτον μεν εκεινο χρη λεγειν, οτι τα
παροιμιωδως λεγομενα δοκει μεν τι σημαινειν κατα τον προχειρον νουν, εχει δε ουχ
ουτως ως λεγεται, αλλ' ετεραν ωδινει διανοιαν. Και γουν εφασκεν ο Σωτηρ προς
τους εαυτου μαθητας· Ταυτα εν παροιμιαις λελαληκα υμιν· ερχεται δε ωρα οτε
ουκετι εν παροιμιαις λαλησω υμιν, αλλα παῤρησιαι, ως της παροιμιας ουκ εχουσης
την παῤρησιαν. Το τοινυν εκτισε με, η σοφια γυμνοτερον λεγουσα, τιθησι παλιν
τοιαυτην τινα φωνην· Ἡ σοφια ωικοδομησεν εαυτηι οικον. Ει τοινυν η σοφια μεν
εστιν ο του Θεου Λογος, εαυτηι δε τον οικον οικοδομει, που το εκτισε με χωρησει,
πιθανως ζητητεον. Ἔστι τοινυν ο τουτο λεγων Χριστος, ως ηδη τεχθεις και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

γενομενος ανθρωπος· εφ' ου το, εκτισε με, αδυσφημητως κεισεται, καθο ανθρωπος.
Γεγονε δε της σοφιας οικος υπ' αυτης κατεσκευασμενος το σωμα τουτο το κοινον το
εκ της αγιας Παρθενου τεχθεν, εν ωι ευδοκησε κατοικησαι παν το πληρωμα της
θεοτητος σωματικως, κατα την του Παυλου φωνην. Ουκουν επειδηπερ ο Λογος σαρξ
εγενετο, τιθησι περι αυτου το, εκτισε με, η θεια Γραφη, καθο γεγονε σαρξ· και ουτως
νοεισθαι χρη το λεγομενον. ΑΛΛΟ, Ὅτι το, εκτισε με, μονον κειμενον, ου παντως την
αιτιαν σημαινει, αλλα την απο τινος ητοι κατασκευης η πραγματος εις ετερον τι
μεταστασιν. Ἔστω δε, ει βουλει, το, εκτι σεν, αδιοριστως επι Χριστου. Κυριος εκτισε
με αρχην οδων αυτου· ει τις ακριβως εθελοι το γεγραμμενον νοειν, ευρησει το,
εκτισεν, ενθαδε ου του Λογου την ουσιαν σημαινον ως πεποιημενην, αλλ' ετεραν
τινα διανοιαν ορθην. Λεγεται γαρ κτιζεσθαι και τα οντα τε ηδη, και τα μηπω
γενομενα. Το δε υπαρχον ηδη, πως αν λεγοιτο κτιζεσθαι, και αρχην ετεραν
λαμβανειν, ακολουθον ιδειν. Ἐπι μεν γαρ των ουπω γεγονοτων ει τεθειη το,
εκτισεν, ευλογως αν την εκ του 75.264 μη οντος εις το ειναι σημαινοι παραγωγην·
επι δε των οντων ηδη και των κτιζεσθαι κατα το ειναι μη δεομενων, ουκετι την
ουσιαν σημαινει, αλλα την εκ τινος ετερου προς ετερον τι μεταστασιν. Ὡς οταν λεγηι
∆αβιδ· Και λαος ο κτιζομενος, αινεσει τον Κυριον. Και παλιν· Καρδιαν καθαραν
κτισον εν εμοι, ο Θεος. Ὁ δε Παυλος φησι που περι Χριστου· Τον νομον των εντολων
εν δογμασι καταργησας, ινα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον ανθρωπον. Και
παλιν· Ἐνδυσασθε τον νεον ανθρωπον τον κατα Θεον κτισθεντα εν δικαιοσυνηι και
οσιοτητι της αληθειας. Και ου δη που λαον μεν τινα κατ' ουσιαν κτιζομενον
εσημαινεν ο ∆αβιδ· αλλα τον εκ πλανης εις επιγνωσιν Θεου μετατιθεμενον λεγει. Ἐν
εαυτωι δε κτιζεσθαι καρδιαν ουχ ετεραν παρ' ην ειχεν ηξιου, αλλ' εις καθαροτητα
αυτην μεταποιεισθαι παρεκαλει. Ὁ δε γε σοφωτατος Παυλος, ου δυο τινας
ανθρωπους εις ενοτητα φυσικην ανακτιζεσθαι λεγει δια Χριστου, ως αρχην του ειναι
λαμβανοντας· αλλα τους τε εξ Ἰσραηλ και τους εξ εθνων εις καινοτητα γνωμης
μεταποιηθησεσθαι λεγει· τους μεν κατα νομον λατρειας, τους δε της συντροφου
πλανης επιλαθομενους. Και παλιν ενδυσασθαι πασιν ημιν επιταττει τον καινον
ανθρωπον τον κατα Θεον κτισθεντα. Και δηλον εστιν ως ουκ ανθρωπον τινα κατ'
ουσιαν γεγονοτα σημαινει, ον ενδυσασθαι χρη, αλλα τον κατ' αρετην βιον και τον
της προαιρεσεως ανακαινισμον. Ει τοινυν το κτιζεσθαι ου παντως την ουσιαν δηλοι,
ποιον αν εχοι λογον, η πως ουκ ανοητον επι μεν των οντως κτισματων ορθως το
γεγραμμενον εκδεχεσθαι, επι δε του Θεου Λογου, εφ' ωι δη μαλιστα τουτο
φυλαττεσθαι χρη, σαθρα νοουντας ευρισκεσθαι; Κυριος γαρ, φησιν, εκτισε με· και ου
μεχρι του, εκτισε με, του λογου την δυναμιν ιστησιν, αλλα προστιθησιν, οτι αρχην
οδων αυτου εις εργα αυτου εκτισε, και ουκ εις το ειναι παραγαγων, αλλ' εκτισεν
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου· οπερ ουτω νοησεις. Ἡ κατα νομον πολιτεια
ετετιμητο μεν παρα τοις Ἰουδαιοις, παρα δε τοις εθνεσιν ουδ' ολως ο κατα
δικαιοσυνην βιος εγινωσκετο. Γεγονε τοινυν, ητοι εκτισθη, σαρξ ο του Θεου Λογος,
τουτεστιν ανθρωπος, ινα και αρχη των οδων του Κυριου και των εργων αυτου πασιν
ευρεθηι. Ἐν γαρ πρωτωι Χριστωι ο ευαγγελικος ανελαμψε βιος. Ὁδους δε και εργα
Κυριου, τι χρη νοειν ετερον, η παντως τας εντολας αυτου; ασπερ επιτελουντες και
εργαζομενοι, ωσπερ δια πολλων και ποικιλης οδου βαδιζομεν προς αυτον. Ὅτι δε τα
εργα τον εξαιρετον σημαινει βιον, και τα προσταγματα του Θεου, ακουε τι φησιν η
θεια Γραφη· Ουαι οι ποιουντες τα εργα Κυριου αμελως. Ὁ δε μακαριος ∆αβιδ, οδους
ειναι λεγων τας εντολας, αναφθεγγεται· Τας οδους σου, Κυριε, γνωρισον μοι, και τας
τριβους σου διδαξον με. Ἄλλως το αυτο. Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις
εργα αυτου. Το, εκτισεν, ου κατα της ουσιας του 75.265 Λογου θετεον· δυσφημον γαρ
οντως και ασεβες, τον αει και ωσαυτως οντα μετα Πατρος, νυν εκτισθαι λεγειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

Νοησεις δε ουτω πιθανωτερον· Ἔκτισε με, φησιν, αρχην οδων αυτου. Ὁδους ενθαδε
φησι, τον τε νομοθετην Μωσεα και τους προφητας, εφ' ους αρχη τις ωσπερ και
εξουσια τετακται Χριστος· μετασκευαζων εις την των ευαγγελικων κηρυγματων
καινοτητα τα παρ' εκεινων ειρημενα, και τουτο εξουσιαστικως. Ὁ μεν γαρ νομος
φησιν· Ου πορνευσεις, ο δε Χριστος· Ἐγω δε λεγω υμιν· Ουκ επιθυμησεις. Ὁδους δε
τους αγιους εκαλεσεν ως δυναμενους αποφερειν δια νουθεσιας προς Θεον. Ουτω
νοησεις το παρα τωι Ἱερεμιαι κειμενον· Στητε επι ταις οδοις, και ερωτησετε τριβους
Κυριου αιωνιους, και μαθετε ποια εστιν η οδος η αγαθη, και βαδιζετε εν αυτηι, και
ευρησετε αγνισμον ταις ψυχαις υμων. Και εστι δηλον ως ου περι τουτων φησι των
οδων των κατα συνηθειαν νοουμενων. Πως γαρ αν τις αυτας ερωτησειε; Πως δε παρ'
εκεινων μαθησεται; Ει δε τις επι τους αγιους αγαγοι τον λογον, ευρησει το εκ του
νοηματος χρησιμον. Ει γαρ τις ωσπερ τισιν οδειαις, τοις αγιοις προφηταις επιστησαι
τον νουν, μη παρατρεχοντως αυτοις ομιλων, αλλ' εξαγων ακριβως των
γεγραμμενων εν αυτοις την διανοιαν, μαθησεται την οδον την αγαθην, τουτεστι, τον
λεγοντα Χριστον· Ἐγω ειμι η οδος. ∆ι' αυτης αγνισθησεται των αμαρτιων την αφεσιν
κακιζομενος. Ἔκτισεν ουν με, φησι, τουτεστι, πεποιηκεν επι νομον και προφητας
αρχην ητοι εξουσιαν, ου τα εκεινων παντως ιστωντα ρηματα τυπικα, αλλ' εις εργα
αυτου νομοθετουντα τα βελτιονα. Ὅτι δε το, εκτισεν, ου παντως την ουσιαν δηλοι,
αρκουντως ηδη προειρηται. Ἄλλως το αυτο. Κυριος εκτισε με, ομοιον ωσπερ αν ει
και λεγοι· Ὁ Πατηρ μοι σωμα κατηρτισατο, και οιον ανθρωπον με εκτισεν υπερ της
ανθρωπων σωτηριας. Ὥσπερ γαρ Ἰωαννου μεν λεγοντος· Ὁ Λογοςσαρξ εγενετο,
Παυλου δε γραφοντος περι Χριστου· Ὅτι γεγονεν υπερ ημων καταρα, και παλιν· Τον
μη γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν εποιησεν, ουτε τον Λογον εις σαρκα
μεταπεποιησθαι πιστευομεν, ουτε μην αυτο καταραν η αμαρτιαν οντως φαμεν
γενεσθαι Χριστον, αλλ', ουτω λεγουσης της θειας Γραφης, νοουμεν ευσεβως· τον
αυτον δη τροπον, ει λεγοι περι εαυτου το, Ἔκτισε με, ο του Θεου Λογος, αντι του,
Ἄνθρωπον εποιησε, νοητεον, και μη κατα της ουσιας αυτου το ειρημενον
εκδεχωμεθα. ΑΛΛΟ, οτι ου κτισμα ο Θεος Λογος. Ει γεννημα εστι του Πατρος ο του
Θεου Λογος, και ουτω καλειται παρα τηι θειαι Γραφηι, πως αν ειη και κτισμα; Ἀναγκη
γαρ αυτον δυοιν ειναι θατερον· η γαρ γεννημα υπαρχων, το ειναι κτισμα δια 75.268
φευξεται, η ποιημα και κτισμα καθ' υμας ων, ουκ αν ειη γεννημα. Ουδεις γαρ πωποτε
το εαυτου ποιημα γεννημα και υιον αποκαλει. Ἐπειδη δε γεννημα εστιν, Υιος αρα
και ου ποιημα νοηθησεται. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Μονογενη τον του Θεου Λογον αι
θειαι καλουσι Γραφαι. Ει τοινυν τουτο εστι, πως αν νοοιτο κτισεσθαι κατ' ουσιαν εις
ετερων αρχην, ας οδους εκαλεσεν ο Παροιμιαστης; Ει γαρ ολως ετεροις συντετακται
και τινων εστιν αρχη, μερος αν ειη του παντος σωματος, και ουκ εσται μονογενης, ο
πολλους εχων τους εφεξης, ων εαυτον και αρχην εκτισθαι φησιν. Ει γαρ και πρωτος
εκτισθη των αλλων, αλλ' ουκ εσται δια τουτο μονος. Ἡ γαρ τινος αρχη, καν
προτερευηι των μεθ' εαυτην δια τον χρονον, εσται παλιν αυτοις εναριθμιος τε και
συγγενης. Γεγονε γουν ο Ῥουβιμ αρχη τεκνων Ἰακωβ, αλλ' ου δια τουτο μονογενης,
ουδε της των μεθ' εαυτον ουσιας αλλοτριος. Ει τοινυν αρχη τινων ο Λογος εκτισθη,
ουτ' αν ειη μονογενης, ουτε μην κατα τον της φυσεως λογον εκεινων απεξενωμενος
ων εστιν αρχη, ουτω τε τοις κτισμασι συνταχθησεται. Και ψευσεται μεν ο Πατηρ Υιον
αυτον αποκαλων· ψευσεται δε και ο μακαριος Ἰωαννης, λεγων· Ἐν αρχηι ην ο Λογος.
Πως γαρ ην, ει γεγονε; Πως δε Θεος ην ο Λογος, ει κτιζεται; Πως δ' αν ειη και Κυριος
ο μετα των αλλων ως δουλος πεποιημενος, και μερος ων της πασης κτισεως; Ἀλλα
τουτο ατοπον· το εκτισεν αρα κατα της ουσιας ου κεισεται ΑΛΛΟ. Ει κατ' ουσιαν
εκτισθη, καθ' υμας, ο Υιος αρχη των εφεξης υπαρχων, ως γεγραπται, πως εχει το
δυνασθαι δημιουργειν, πως δε των αλλων γεγονε ποιητης; Ἀναγκη γαρ την τινος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

υπαρχουσαν αρχην της αυτης ουσιας ειναι τωι παντι, ου και εστιν αρχη. Ει τοινυν
κτισμα ων ο Υιος εχει και δυναμιν δημιουργικην, εξει τουτο και τα αλλα κτισματα, ει
και γεγονε δι' Υιου, και αυτα φυσιν εχοντα δημιουργικην. Ουδεν ουν εν Θεωι το
πλεον παρα τα κτισματα. Ει δε ουκ εστιν αρχη των αλλων κτισματων ως ποιημα και
αυτος· Υιος αρα και μονογενης εστιν. ΑΛΛΟ, το αυτο δια της εις ατοπον απαγωγης.
Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου. Ει τις φιλονεικοτερον εξεταζειν
εθελησαι το ειρημενον, κακοτροπως ερει· Ει πρωτος εκτισθη, και αρχη γεγονε καθ'
υμας, πως εις τα εργα κτιζεται; Ου γαρ ειρηκεν· Ἔκτισε με Κυριος, ινα ποιησω τα
εργα αυτου, αλλ' εις εργα αυτου. Ὡς γαρ ηδη συνεστωτων των εργων, εκτισθαι
φησιν εις αυτα. Ει δε τουτο, πως ετι πρωτος εστιν ο μετ' εκεινα δευτερος; Πως δ' αν
ειη των αλλων αρχη ο επ' αυτοις γεγενημενος; Πως δε παντα δι' 75.269 αυτου
εγενετο, ει αυτος μετ' εκεινα εστιν; Ει δη τουτο νοειν ου θεμις, το εκτισεν ου κατα
της ουσιας του Θεου Λογου τεθησεται, αλλ' ευσεβως νοηθησεται παρ' ημων, εις τον
περι της ενανθρωπησεως λογον ανατρεχοντος του νοηματος. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ
αντιθεσεως των αιρετικων. Κυριον, φασι, τον Πατερα καλει· ουτως οιδεν εαυτον
κτιστης οντα φυσεως. Παντα γαρ τα γενητα, δουλα του ποιησαντος Θεου. Προς τουτο
λυσις. Ἀλλ' ωσπερ Κυριον, ουτω και Πατερα καλει. Και ει δι' εκεινο δουλον οιδεν
εαυτον, οιδεν αρα και δια τουτο Υιον. Ει δε Υιος, ου κτισμα του γεννωντος εικοτως
αν λεγοιτο, αλλ' εκ της ουσιας αυτου προελθων ομολογειται. Ουκουν εστι μεν Υιος
κατα φυσιν· οτε δε δι' ημας την του δουλου μορφην υποδυς γεγονεν ανθρωπος, τοτε
και Κυριον τον Πατερα καλει. Ὥσπερ γαρ Υιος ων κατα φυσιν αληθευει Πατερα
καλων τον Θεον, ουτως οτε την του δουλου μορφην αναλαβειν ου παρηιτησατο,
πρεποντως και καλως αποκαλει Κυριον τον Πατερα. Και ταυτην οιδεν αυτος την
διαφοραν, λεγων· Ἐξομολογουμαι σοι, Πατερ, Κυριε του ουρανου και της γης. Ἰδου
Πατερα μεν εαυτου φησιν ειναι τον Θεον, Κυριον δε των τε εν τοις ουρανοις και των
επι της γης. Ἀλλ' ειπερ ην και αυτος ωσπερ εκεινα γενητος, ουκ αν εαυτωι κληρον
ωσπερ εξαιρετον την του Υιου ταξιν ετηρησε, παντα τα αλλα τωι ζυγωι της δουλειας
υποθεις. Ἐν γαρ τωι λεγειν· Κυριε του ουρανου και της γης, ουδεν αφηκεν ελευθερον,
ει μη μονον εαυτον ως Υιος Πατερα καλεσας τον Θεον. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των
αυτων. Κυριον, φασιν, εαυτου τον Πατερα καλει. Ἀλλ' ειπερ ην Υιος κατα φυσιν, ουκ
αν ειπε Κυριον. Προς τουτο λυσις. Πως ουν ημεις δουλοι κατα φυσιν οντες
(ανθρωποι γαρ), Πατερα καλουμεν τον Θεον; Ει γαρ δια το ειπειν αυτον Κυριον, ουκ
εσται γεννημα, καθ' υμας, ο Υιος, ουδε ημεις εσομεθα κατα φυσιν ποιηματα, Πατερα
καλουντες τον ποιητην. Ει δε ημας ουκ εξω του πεποιησθαι τιθησιν η χαρις
επιτρεπουσα Πατερα καλειν τον ∆εσποτην, ουδε ο Υιος αποπεσειται του ειναι κατα
φυσιν Υιος, δια την χρειαν και το πρεπον τηι καθ' ημας οικονομιαι Κυριον αποκαλων
τον γεννησαντα. Ἐπεδημησε γαρ ο του Θεου Λογος, ινα εις εαυτον αναλαβων τα
ανθρωπινα, τα εαυτου τηι φυσει χαρισηται. Και τουτο δεικνυει λεγων· Πορευομαι
προς τον Πατερα μου και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον υμων. ∆ιδωσι μεν γαρ
τηι ανθρωπου φυσει το εαυτου, Πατερα καλειν επιτρεπων αυτηι τον Θεον.
Ἀναλαμβανει δε αυτος τα της ανθρωποτητος ιδια, Θεον εαυτου τον Πατερα καλων.
Ἀλλ' ουτε 75.272 ημεις αρνησομεθα την κατα φυσιν δουλειαν Πατερα καλουντες τον
Θεον, ουτε μην ο Υιος απολεσει το κατα φυσιν αξιωμα, ημιν εαυτον δια το χρησιμον
εξομοιων. ΑΛΛΟ. Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου. Ου δια τουτο
κτιστης εσται φυσεως ο Υιος, ουδε ποιημα κατ' ουσιαν νοηθησεται· ου γαρ απλως
εκτισθαι φησιν, αλλ' εις εργα και εις αρχην οδων αυτου. Προκειμενης δε της αιτιας,
δι' ην εκτισθαι φησι, προδηλον αν ειη ως ου την εκ του μη οντος εις το ειναι κινησιν
αυτου σημαινει, αλλα την απο τινος εις ετερον τι μεταστασιν. Ἦν μεν γαρ εν αρχηι ο
Λογος, γεγονως δε σαρξ, κατα την Ἰωαννου φωνην, αρχη πασης οδου γεγονεν ημιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

αγαθης. Ὢν ουν ο Λογος αει, καθο γεγονεν ανθρωπος, εκτισθαι φησιν εαυτον εις τα
εργα του Πατρος. Ἐπιτηρησεις απο της θειας Γραφης, οτι οτε την εκ Πατρος γεννησιν
εαυτου σημαινει ο Υιος, η ετερος τις των αγιων περι αυτου, ου προστι θησιν αιτιαν.
Ου γαρ διατι Θεος υπαρχει, η εκ του Πατρος εγεννηθη. Ὅτε δε την προς ημας
ομοιωσιν αυτου σημαινουσιν αι Γραφαι και την δια της Παρθενου γεννησιν, ευθυς
και την αι τιαν συναπτουσιν, ινα μαθωμεν οτιπερ ο ων αει του Θεου Λογος, δια τινα
χρειαν γεγονεν ανθρωπος, ουκ αρχην του ειναι τοτε λαβων, αλλ' εις την του δουλου
μορφην οσον εις το σχημα μεταποιουμενος, και κατα τουτο πε ποιησθαι τε και
εκτισθαι νοουμενος. Ἐν αρχηι ην ο Λογος, ουκ εχει την αιτιαν· και ο Λογος ην προς
τον Θεον, ουκ εχει την αιτιαν· και Θεος ην ο Λογος, ουκ εχει την αιτιαν. Ἐγω εν τωι
Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι. Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα. Ἐγω ειμι το φως. Ἐγω ειμι αληθεια. Ὃς ωναπαυγασμα και χαρακτηρ της
υποστασεως αυτου· ταυτα παντα του Υιου την ουσιαν σημαινοντα, την αιτιαν ουκ
εχει δι' ην ταυτα εστιν. Ἐπι δε της ενσαρκου γενεσεως, συμπεπλεγμενας η Γραφη τας
αιτιας εισφερει. Λεγει γουν αυτος ο Σωτηρ· Καταβεβηκα εκ του ουρανου, ουχ ινα
ποιω το θελημα το εμον, αλλα το θελημα του πεμψαντος με Πατρος. Και παλιν· Ἐγω
φως, εις τον κοσμον εληλυθα, ινα πας ο πιστευων εις εμε, εν τηι σκοτιαι μη μεινηι. Και
παλιν· Ἐγω εις τουτο γεγενημαι, και εις τουτο εληλυθα εις τον κοσμον, ινα
μαρτυρησω τηι αληθειαι. Ὁ δε γε μακαριος Παυλος την αιτιαν της προς ημας αφιξεως
αυτου σαφεστατα λεγων, επιστελλει· Ἐπει ουν τα παιδια κεκοινωνηκεν αιματος και
σαρκος, και αυτος παραπλησιως μετεσχε των αυτων. Και παλιν· Ἐπειδη γαρ δι'
ανθρωπου θανατος, και δι' ανθρωπου αναστασις νεκρων. Και παλιν· Το γαρ
αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει 75.273 δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον
πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν
εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν, τοις μη κατα σαρκα
περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα. Και παλιν· Ου γαρ απεστειλεν ο Θεος τον Υιον εις
τον κοσμον, ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος δι' αυτου. Και παλιν ο
Σωτηρ περι εαυτου· Εις κρισιν εγω εις τον κοσμον τουτον ηλθον, ινα οι μη
βλεποντες βλεπωσι, και οι βλεποντες τυφλοι γενωνται. Ὅτε τοινυν γεγονεν
ανθρωπος ινα ταυτα πληρωσηι τα εργα, και αρχη γενηται των τοιουτων οδων,
εικοτως αν λεγοι περι εαυτου· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου.
Ουκ εκτισθη γαρ εις το ειναι παρενεχθεις, αλλ' ων αει και υπαρχων, εκτισθη σαρξ
δια τας προκειμενας αιτιας. Ἔτι εις το, Κυριος εκτισε με, οτι ου κτισμα ο Υιος. Φησι
που Παυλος περι του Σωτηρος ημων Χριστου· Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων, ο το
μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την εχθραν εν τηι σαρκι αυτου, τον νομον των
εντολων εν δογμασι καταργησας, ινα τους δυο κτισηι εν εαυτωι εις ενα καινον
ανθρωπον. Ει τοινυν το και δυο κτιζει Χριστος εν εαυτωι, και εις ενα καινον
ανθρωπον αναμορφοι, τουτεστιν, εις τον κατα αρετην βιον· ημεις γαρ ημεν οι εν
αυτωι κτιζομενοι, καθο της προς ημας ομοιωσεως επελαβετο, και εν αυτωι πρωτωι της
αρεσκουσης Θεωι πολιτειας εσχηκαμεν τας αρχας εις αμεινονα βιον ανακτιζομενοι·
εικοτως αν λεγοι και νυν ως υπερ ημων εις τον ενα κτιζομενος ανθρωπον· Κυριος
εκτισε με. ΑΛΛΟ. Γεγραπται που περι του Σωτηρος ημων Χριστου Ὅτιπερ αυτος τας
ασθενειας ημων αιρει. Και παλιν· Γεγονεν υπερ ημων καταρα. Και παλιν· Τον μη
γνοντα αμαρτιαν υπερ ημων αμαρτιαν εποιησεν. Ὥσπερ ουν ησθενηκεναι λεγεται,
καιτοι μη ασθενησας πωποτε (δυναμις γαρ Θεου εστιν), οτι τας ημων ασθενειας
εβαστασε· γεγενησθαι τε αυτον καταραν η θεια φησι Γραφη, ουκ αυτο δη τουτο εις
καταραν μεταπεποιησθαι σημαινουσα, αλλ' οτι την υπερ ημων καταραν υπηνεγκε·
και παλιν αμαρτια γεγενησθαι λεγεται, ου της οικειας φυσεως επιλελησμενος, ουδε
εις αμαρτιαν μετενεχθεις, ο ταυτην ουκ ειδως, αλλ' οτι τας αμαρτιας ημων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

ανηνεγκε, καθα γεγραπται, εν τωι σωματι αυτου επι του ξυλου· ουτως οταν ημεις εν
αυτωι κτιζωμεθα εις ενα καινον ανθρωπον, ως και αυτος κτιζομενος λεγεται. Και δια
τουτο φησι· Κυριος εκτισε με, κτισμα μεν αυτος ουκ ων, της δε του Πατρος ουσιας
ιδιον γεννημα. ΑΛΛΟ. Ει, καθ' υμας, αυτος καθ' εαυτον ο του Θεου Λογος κτιστης
ουσιας εστι, και περι εαυτου φησι· Κυριος εκτισε με ου γεγονεν αρα δι' ημας
ανθρωπος ο 75.276 πολυ προ ημων. Ει δε τις τουτο δοιη κρατειν, ουτε ημεις
εκτισθημεν εν αυτωι, ουτε αυτος ειχεν ημας εν εαυτωι, πως ουν εις ενα καινον
ανθρωπον εν Χριστωι κτιζομεθα; ∆υσωπησει γαρ υμας, καν μη βουλησθε, λεγων ο
Παυλος· Αυτου γαρ εσμεν ποιημα, κτισθεντες εν Χριστωι Ἰησου. Ει δε εκτισθημεν εν
Χριστωι, ουκ αρα κτιστης ουσιας εστιν ο του Θεου Λογος. Ἀλλ' οτε γεγονεν
ανθρωπος, εν αυτωι κτιζομεθα, και αυτος εστι τροπον τινα δι' ημων ο λεγων· Κυριος
εκτισε με. Ου γαρ ηι Λογος εστιν, αρμοσει λεγειν αυτωι την τοιαυτην φωνην, αλλα δια
την ημετεραν σωτηριαν, καιτοι κτιστης ων, γεγονεν εν σαρκι, ινα ημας εν εαυτωι
κτιζομενους εχων ειπηι· Κυριος εκτισε με. Και ωσπερ την αΐδιον αυτου και μετα
Πατρος εξηγουμενος υπαρξιν λεγει· Ἐγω ημην ηι προσεχαιρε, καθ' ημεραν δε
ευφραινομην εν προσωπωι αυτου· και παλιν· Προ δε παντων βουνων γενναι με·
ουτως οτε δια την απαντων ημων σωτηριαν την ανθρωπου μορφην ενεδυσατο,
εικοτως ως ανθρωπος λεγει· Κυριος εκτισε με. ΑΛΛΟ. Ει ανθρωπος οντως γεγενησθαι
πιστευεται Χριστος, πως ουκ αναγκαιον τα ανθρωπωι πρεποντα λαλειν; Ἔδει γαρ
ειπειν· Ουκ εν αρχηι ημην ανθρωπος, ο μονηι πρεπει τηι θειαι φυσει, αλλα τηρησαι το
αρμοζον τηι των γενητων ουσιαι. Γενητος δε ο ανθρωπος· δια τουτο φησι· Κυριος
εκτισε με, οτι γεγονεν ανθρωπος, ινα το αει αναρχως ειναι μονωι σωζηται Θεωι.
ΑΛΛΟ. Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου. Ει δια ταυτην οιεσθε την φωνην, κτιστην
ειναι παντως του Υιου την ουσιαν, οταν εφεξης φαινηται λεγων· Προ δε παντων
βουνων γενναι με, διαφευγετω του κεκτισθαι το εγκλημα, γεγεννησθαι φασκων
εαυτον. Ἕτερον γαρ τι εστι παρα το κτισμα το γεννημα. Το μεν γαρ εκ της ουσιας του
γεννωντος προεισι φυσικως· το δε εξωθεν εστιν, ως αλλοτριον. Ει τοινυν Θεος ων ο
Λογος γεγονεν ανθρωπος, λεγετω μεν ως ανθρωπος· Κυριος εκτισε με. Την δε
προαιωνιον υπαρξιν αυτου σημαινετω, βοων· Προ δε παντων βουνων γενναι με.
Ἀντιθεσις ως εκ των δι' εναντιας. Ου παντως, φασι, το εγεννησεν εκ της ουσιας του
Πατρος οντα δεικνυει τον Υιον. Ἀδιαφορει γαρ περι τας λεξεις η θεια Γραφη. Και γαρ
και επι των οντως κτισματων και αντιλογιαν ουκ εχοντων εις τουτο τιθησι το,
εγεννησεν, ως οταν λεγηι· Υιους εγεννησα και υψωσα. Και παλιν· Θεον τον
γεννησαντα σε εγκατελιπες. Και, Τις εστιν ο τετοκως βωλους δροσου; Ου γαρ δη που
και δροσου γενεσθαι 75.277 πατερα φυσικως ερουμεν τον Θεον δια τουτο. Ἓν
τοιγαρουν εσται και το αυτο τωι εκτισε το εγεννησε, και εφ' Υιου ταττομενον. Λυσις
εφεξησ Την μεν θειαν Γραφην αδιαφορουσαν περι τας λεξεις πολλακις ευρησομεν,
ου μην αγνοουσαν την εκαστης δυναμιν, καταχρηστικως δε εσθ' οτε δεχομενην
αυτας. Ἐπι μεν γαρ των ποιηματων οτε κτιστης ουσιας αυτα δεικνυειν βουλεται,
λεγει· Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. –Και εποιησεν ο Θεος τον
ανθρωπον. Ουκ εγεννησεν, αλλ' εποιησε. Την δε του οικειου Λογου γεννησιν ο Θεος
εξηγουμενος· Ἐξηρευξατο, φησιν, η καρδια μου Λογον αγαθον. Και τοις μεν
κτισμασιν οριζουσα του ειναι την αρχην, λεγει παλιν η θεια Γραφη· Ἐν αρχηι
εποιησεν· επι δε του Θεου Λογου· Ἐν αρχηι ην ο Λογος Τοις μεν ουν κτισμασιν ο
χρονος εστιν η αρχη, ο δε προ των αιωνων υπαρχων του Θεου Λογος, αρχην εχει
μονον τον αναρχον Πατερα, αιδιως ων εν αυτωι. Ὥσπερ ουν επι των οντως
κτισματων οτε το εγεννησε κειται, καταχρηστικως και ου φυσικως νοητεον, ουτως
οταν επι του οντως γεννηματος το, εκτισεν, η εποιησε φερεται, καταχρηστικως
νοητεον, σωζομενης αυτωι της φυσικως γνησιοτητος. Τοις μεν γαρ κτισμασιν η χαρις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

το εγεννησε προξενει· τωι δε αγεννητωι και ακτιστωι Λογωι του Πατρος, η της
ανθρωποτητος χρεια το λεγειν εαυτον εκτισθαι διδωσι. Και τα μεν κτισματα λογωι
και βουλησει Θεου καλειται προς υιοθεσιαν. Ἐγω γαρ ειπα, φησιν, Ουκ εγεννησα. Ὁ
δε Υιος την αῤρητον εαυτου και φυσικην εκ Πατρος γεννησιν καταμηνυων ελεγεν·
Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον και ηκω. Και παλιν ετερον εαυτον παρα την των
γενητων φυσιν οντα δεικνυων, φησιν· Ὑμεις εκ των κατω εστε, εγω εκ των ανω
ειμι. Ου γαρ δη τις ερει σωφρονων τοπικοις και διαστηματικοις υψωμασιν
αποσεμνυνεσθαι τον του Θεου Λογον· αλλα το μεν ταπεινον της κτιστης ουσιας δια
του κατω σημαινεται, το δε υψος της θειας και παντα υπεραιρουσης φυσεως δια του
ανω νοειται. Τοσαυτης τοιγαρουν μεταξυ κειμενης διαφορας κτιζομενου και
γεννηματος, αδιαφορειτωσαν αι λεξεις, οτε βλαβος ουδεν κατα των σημαινομενων
γινεται. ΑΛΛΟ, διηγηματικως, εις το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου, και
εφεξης· Προ δε παντων βουνων γενναι με. Ει προ παντων εαυτον γεγεννησθαι φησιν,
ουκ αν ειη των παντων εις, αλλ' ετερος παρ' αυτα. Τα μεν γαρ παντα εν εαυτοις εχει
και την οικειαν αρχην· ουκ αν γαρ ειη παντα ει τι των εν αυτοις εξω μενον
ευρισκοιτο. Ει ουν προ παντων ο Υιος εγεννηθη, εν ιδιωι μεν αριθμωι τα παντα
κεισεται· εξω δε αυτων η του Υιου νοηθησεται γεννησις. Ὁ δε τοις γενητοις
ασυντακτος, ετερας αν ειη φυσεως παρ' αυτα. Ἐγεννηθη τοιγαρουν, καθο Λογος
εστιν, εκ Πατρος· εκτισθη δε, καθο ανθρωπος, και γεγονεν αρχη οδων. Ὥσπερ ουν
ημεις, οτε τον του Θεου Λογον εν εαυτοις 75.280 δεχομεθα, δι' αυτον υιοι καλουμεθα
του Θεου, κατα φυσιν οντες ποιηματα, ουτω και αυτος οτε την ημων σαρκα
λαμβανει, κτισμα καλειται και ποιημα, κατα φυσιν υπαρχων Υιος. Και παλιν, ωσπερ
ημων ποιητης ων ο Θεος γινεται και Πατηρ, ουτω και του Θεου Λογου Πατηρ κατα
φυσιν υπαρχων γινεται και κτιστης, οτε δι' ημας εξομοιουται τοις κτισμασιν. Ει μεν
ουν ημεις κατα φυσιν εσμεν υιοι, εσται και αυτος κατα φυσιν κτισμα και ποιημα. Ει
δε ημεις θεσει και χαριτι προς υιοτητα καλουμεθα, και αυτος θεσει κτισμα δια την
καθ' υμας οικονομιαν, το εκ φυσεως ουκ απολλυων αξιωμα. ΑΛΛΟ, διδασκαλια
σαφης, οπως χρη νοειν ευσε βως το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυ του. Γεγονεν ο
πρωτος ανθρωπος Ἀδαμ, και οδος αυτωι σωτηριας δεδοται παρα Θεου. Ταυτην
απωλεσε, την θειαν εντολην παραβεβηκως, πεπτωκεν εις φθοραν, ηνεχθη προς
αμαρτιαν, καταβεβηκεν εις θανατον. Ἔδει παλιν ημιν οδον ετεραν αναδειχθηναι, δι'
ης την αρχαιαν καταστασιν εκεινην αναβηναι δυνησομεθα. Ἐπειδη δε ανθρωπων
ουδεις ικανος ων εις τουτο κατεφαινετο, αναγκαιως αυτος ο φιλανθρωπος του Θεου
Λογος, ακτιστος ων την φυσιν, ανθρωπος κτιζεται δι' ημας, βουλησει του Πατρος
την ημων σαρκα περιβαλομενος· ινα, καθαπερ ο Παυλος φησιν, οδον ημιν εγκαινισηι
προσφατον και μενουσαν, και πληρωσηι τα εργα του Πατρος, ανανεων μεν εις
αφθαρσιαν το σωμα, τον δ' εξ αμαρτιας κρατησαντα θανατον αναιρων, και αυτην
κατακρινων την αμαρτιαν, και τα αλλα παντα ποιων οσα τηι φυσει γεγονεν αγαθα δι'
αυτου. Ει τοινυν γεγονεν ανθρωπος, ινα και οδος ημιν γενηται των αγαθων, και τα
εργα ταυτα πληρωσηι, α δη παρα Πατρος δι' αυτου γινεται, εικοτως αν λεγοι· Κυριος
εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου. Ἑξης δε παλιν την προαιωνιον υπαρξιν
εαυτου σημαινων, φησι· Προ του αιωνος εθεμελιωσε με. Ει δε και γενναται και
κτιζεται, αμφοτεροις αποδωσει το πρεπον. Γενναται μεν γαρ ως Λογος παρα Πατρος
προ των αιωνων, καθαπερ φησι, κτιζεται δε ως ανθρωπος, οτε δι' ημας γεγονε σαρξ·
ουτως φησιν ο ευαγγελιστης. ΑΛΛΟ. Φησι που περι του Θεου Λογου ∆αβιδ· Ὁ
υπαρχων προ των αιωνων. Ει τοινυν ο μεν Υιος προ των αιωνων υπαρχει, κτιζεσθαι
δε φησιν εαυτον εις τα εργα του Πατρος, αναγκη πασα συνεστωτων ηδη των εργων
κτιζεσθαι νοειν αυτον. Μετα γαρ την των ποιηματων εις το ειναι παροδον, εν
τελευταιοις του αιωνος καιροις γεγονεν ανθρωπος, οτε δη πρεποντως τε και λιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

ευκαιρως το, εκτισε με, φησι. Πως ουν αυτος αν υπαρχηι τουτων ο ποιητης, ει μετ'
εκεινα κτιζεται; Ει δε προ των εργων εστιν ο τουτων ποιη 75.281 της του Θεου
Λογος, κτιζεται δε εις αυτα, ου της ουσιας αυτου δηλωτικον αν ειη το εκτισε·
σημαινει δ' αν εικοτως την ενανθρωπησιν οτε προς επανορθωσιν των εργων του
Πατρος γεγονε σαρξ. Και δια τουτο φησι· Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις
εργα αυτου. ΑΛΛΟ, ως εν επιτομηι. Ἐκτισθαι φησιν εαυτον εις αρχην οδων. Και
ποιων αρα, μαθησηι δια των εφεξης. Πρωτον μεν τας αρετας εξαριθμουμενος, ας
πρωτος ποιησας εδιδαξε και ημας· Γινεσθε γαρ, φησιν, οικτιρμονες· και, Ἐαν τις σε
ραπισηι εις την δεξιαν σιαγονα, στρεψον αυτωι και την αλλην. Ἀπο του αιροντος τα
σα, μη απαιτει. –Ὁ νομος φησιν· Ου μοιχευσεις. Ἐγω δε λεγω υμιν· Ουκ επιθυμησεις,
και οσα προς τουτοις εν τοις ευαγγελικοις κειται κηρυγμασι. Ταυτα γαρ ηρξατο μεν
εν πρωτωι Χριστωι, τρεχει δε εφεξης εις ημας. ∆ια τουτο φησιν· Ἐγω ειμι η θυρα, Ἐγω
ειμι η οδος. Ἀρχη τοιγαρουν των τοιουτων ημιν εργων γενομενος, οτε δια τουτο την
ημων σαρκα περιεβαλετο, και γεγονεν ανθρωπος, εικοτως αν λεγοι· Κυριος εκτισε με
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου. Τον αυτον δε τουτον εφαρμοσεις λογον και τηι εκ
νεκρων αναστασει, και τηι εις αφθαρσιαν της σαρκος μεταβοληι, και τηι ανοδωι τηι εις
ουρανους. Και τουτων γαρ ημιν γεγονεν αρχη, και δια ταυτα κτιζεται. ΑΛΛΟ.
Ἀπεθανε δι' ημας και υπερ ημων ο Χριστος. Ὥσπερ ουν τεθνηκοτος του σωματος
αυτος τουτο λεγεται παθειν, καιτοι την φυσιν αθανατος ων, ουτω κτιζομενου του
σωματος, αυτος εαυτον κτιζεσθαι λεγει, καιτοι την ουσιαν ακτιστος ων. Αυτου γαρ
ουσης και ουχ ετερου τινος της σαρκος, ιδιοποιειται τα εις αυτην συμβαινοντα.
ΑΛΛΟ. Ἔργον των επι της γης το καλλιστον ανθρωπος, ος δη τελειος γεγονως,
ατελης ευρεθη δια την παραβασιν, πεσων μεν εξ αθανασιας εις θανατον, εξ
αφθαρσιας δε εις φθοραν. Ἐπει τοινυν εν τι των ατοπωτατων εφαινετο, και ην
οντως αισχρον μεχρι παντος ατελες διαμειναι το εργον του Θεου, αναγκαιως ο του
Θεου Λογος, ο τελειος τον ατελη ανθρωπον περιεβαλετο· και δια τουτο φησιν εις τα
εργα κτιζεσθαι, ινα τελειωσηι αυτα, ινα παλιν αυτοις την τελειοτητα περιθησηι, το
λειπον τωι ανθρωπωι πληρωσας δι' εαυτου. Και γουν εν τοις Ευαγγελιοις φησι προς
τον εαυτου Πατερα· Ἐγω σε εδοξασα επι της γης, το εργον τελειωσας ο δεδωκας μοι
ινα ποιησω. Και παλιν· Τα εργα α δεδωκε μοι ο Πατηρ, ινα τελειωσω αυτα, αυτα τα
εργα μαρτυρει περι εμου. Ει τοινυν οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε τα εργα τελειοι, και
εις αυτα κτιζεται, προδηλον δηπουθεν οτιπερ ου της ουσιας του Λογου σημαντικον
αν ειη το, 75.284 εκτισε· δηλοι δε μαλλον τον της επιδημιας καιρον, καθο σαρξ
γεγονως, εκτισθαι λεγεται. Τοτε γαρ και ολοκληρα ποιησας τα εργα του Πατρος, και
αποκαταστησας εις το αρχαιον την ανθρωπου φυσιν, παρεστησεν εαυτωι την
Ἐκκλησιαν μη εχουσαν σπιλον η ρυτιδα, η τι των τοιουτων, αλλ' αγιαν και αμωμον·
και γεγοναμεν εν αυτωι καινη κτισις, ουκετι φορουσα το ατελες δια την παραβασιν
και την εκ της αμαρτιας νεκρωσιν, αλλα λοιπον απολαβουσα το τελειον δια την
υπακοην του Χριστου και την εκ νεκρων αναστασιν. Ουκουν ανθρωπος δια ταυτα
γενομενος, εικοτως αν λεγοι το, Κυριος εκτισε με αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου.
ΑΛΛΟ, εις το, Κυριος εκτισε με, οτι ου κτι σμα, ουδε ποιημα ο Υιος του Θεου. Και εις
το, Προ του αιωνος εθεμελιωσε με. Ει κτισμα εστι, καθ' υμας, ο του Θεου Λογος, ω
πασης ασεβειας ευρεται, πως Θεωι κολλωμεθα και θεοποιουμεθα συναφθεντες αυτωι;
Πως δε μεσιτης εστι Θεου και ανθρωπων ο Χριστος; Ἅπτεται μεν γαρ ημων, καθο
γεγονεν ανθρωπος. Ει δε κτισμα εστι και ου Θεος, πως αψεται Θεου; Ποιος αυτον
εκεινωι συναψει τροπος; Τα γαρ ανομοια κατα την ουσιαν ουκ αν αλληλοις φυσικως
συναφθειη ποτε. Πως δε, ει κτισμα εστι, δι' αυτου σεσωσμεθα, της θειας λεγουσης
Γραφης· Ου πρεσβυς, ουκ αγγελος, αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν αυτους; Πως δε εις
αυτον πιστευοντες δικαιουμεθα, ειπερ κτισμα εστι; Πως δε το. Γη ει, και εις γην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

απελευσηι, λυεται δι' αυτου; Ου γαρ ην εργον κτισματι πρεπον, ανατρεπειν την παρα
Θεου δοθεισαν αποφασιν. Πως δε παλιν, ει κτισμα εστιν, αναιρει την αμαρτιαν,
λεγοντος του προφητου περι αυτου· Τις Θεος ωσπερ συ, εξαιρων ανομιας και
υπερβαινων αδικιας; Πως δε, ει κτισμα εστιν, ηδυνατο λεγειν· Ἐαν μη ο Υιος υμας
ελευθερωσηι; και γουν ηλευθερωσεν ως του Πατρος κληρονομος, και ου ποιημα
υπαρχων, κατα την των θεομαχων μανιαν. ΑΛΛΟ. Ει κατα μιμησιν του κατα φυσιν
Υιου και οι κατα θεσιν υιοι καλουνται, αναγκη πασα τον κατα φυσιν ετερον ειναι
παρ' αυτους και κατα την ουσιαν εξηλλαγμενον. Ει τοινυν οι κατα θεσιν υιοι
κτισματα, ο κατα φυσιν ουκ εσται κτισμα η ποιημα, ινα μη ο αυτος υπαρχηι τοις κατα
θεσιν. ΑΛΛΟ. Ει, καθ' υμας, ω Ἀρειανοι, κτισμα εστιν ο Υιος του Θεου, εν ποιαι
γεγονεν αρα σοφιαι; ποια δε χειρ η και αυτον μετα των αλλων δημιουργησασα;
Γεγραπται γαρ, οτι Παντα εν σοφιαι εποιησας. Και αυτος δε που φησιν ο Θεος· Ἡ χειρ
μου εποιησε ταυτα παντα. Και ει παντα εν σοφιαι και χειρι γεγονε Θεου, αι δε θειαι.
Γραφαι περι του Θεου Λογου βοωσιν, οτι Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυ
75.285 του εγενετο ουδε εν· ουκ αν ειη της του Θεου σοφιας εργον ο Υιος· αλλα
μαλλον αυτος εστιν η σοφια και η χειρ, δι' ης τα παντα Θεος εργαζεται. Ουκουν ου
κτισμα, ουδε ποιημα εστιν. Ἐπιτηρησεις απο της θειας Γραφης, οτι ουχ εις των
κτισματων ο Υιος, αλλα μαλλον ποιητης αυτων λεγεται και εστιν. Οι εν Βαβυλωνι
νεανιαι πασαν, ως επος ειπειν, την κτισιν εξαριθμουμενοι, τα τε εν τοις ουρανοις και
τα επι της γης καταλεγοντες, και παρα παντων υμνεισθαι δειν φασκοντες τον Θεον,
ουδαμου τον Υιον εν τοις ευλογειν οφειλουσι καταταττουσιν, ουδε ειρηκασιν·
Ευλογειτω ο Λογος η η σοφια του Θεου τον Κυριον. Ἀλλ' ειδοτες οτι μετα Πατρος
την προσκυνησιν εχει, παντων ομου των κτισματων ποιησαμενοι μνημην, σιωπωσιν
αυτον ως ∆εσποτην και ως υμνουμενον. Ουδεν δε ηττον και ο μακαριος Ψαλμωδος
πολλακις υμνεισθαι κελευων τον Θεον, και πασαν ονομαζων την κτισιν,
λειτουργους τε και αγγελους, και δυναμεις, και ουρανους ουρανων, και σεληνην και
ηλιον, ως δουλα τηι του Θεου προσκυνησει χρηναι δειν υποκεισθαι λεγων, ουδαμου
μεν εν τουτοις καταταττει τον Υιον, αλλ' εκ των εναντιων και προσκυνεισθαι
κελευει βοων· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Ει δε πασα η κτισις
προσκυνει, προσκυνειται δε ο Υιος, ουκ αρα κτισμα εστιν, αλλα Υιος αληθινος μετα
του Πατρος προσκυνουμενος. ΑΛΛΟ. Ὅτι ετερος εστι παρα τα κτισματα ο Υιος, και
ουχ εις των παντων. Παντα δια του Θεου Λογου πεποιησθαι σημαινουσα και η θεια
Γραφη, ουτω φησι· Παντα δι' αυτου εγενετο. Και παλιν· Εις Κυριος Ἰησους Χριστος,
δι' ου τα παντα. Ὁ δε γε Παυλος τρανοτατα των παντων αυτον διαστελλων, λεγει·
Ζων γαρ ο Λογος του Θεου και ενεργης, και τομωτερος υπερ πασαν μαχαιραν
διστομον, και ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου· παντα δε γυμνα και
τετραχηλισμενα τοις οφθαλμοις αυτου. Ει τοινυν παντων εστι ποιητης, και παντα
ενωπιον αυτου τετραχηλισται, ουκ αν ειη των παντων εις ο τουτων ποιητης. Και ωι
τα παντα γυμνα και τετραχηλισμενα εστιν, ουκ αν ευλογως υπαρχειν νοοιτο των
τετραχηλισμενων. Ἐν τωι γαρ λεγειν τα παντα, ουδεν αφηκεν εκτος· και ει εν μονοις
τοις κτισμασι πληρουται τα παντα, ετερος αν ειη παρ' αυτα, ο μη εν αυτοις
αριθμουμενος. Ουτω και ο μακαριος Παυλος του παντα νοει την δυναμιν.
Ἑρμηνευων γαρ το, Παντα υπεταξας υπο τους ποδας αυτου, επιφερει σαφως· Ἐν δε
τωι λεγειν τα παντα, ουδεν αφηκεν αυτωι ανυποτακτον. Ει τοινυν το παντα των
ολων εστι περιεκτικον, παντα δε ο Υιος ποιει, και τα παντα αυτωι τετραχηλισται, ουκ
αν ειη των παντων εις, αλλ' ετερος παρ' αυτα. ΑΛΛΟ. Γεγραπται, οτι Ἐν τωι ονοματι
Ἰησου παν γονυ καμψει επουρανιων, και επιγειων, και καταχθονιων. 75.288 Ει δε τωι
Υιωι καμπτει παν γονυ, ουκ αν ειη των καμπτοντων εις, αλλ' ετερος παρ' αυτα. Και
παλιν γεγραπται· Ὅτι πασα η κτισις συστεναζει, και συνωδινει αχρι του νυν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

απεκδεχομενη την απολυτρωσιν των υιων του Θεου. Ει δε στεναζει μεν η κτισις, και
απεκδεχεται την απολυτρωσιν και την ελευθεριαν των υιων του Θεου, ουτε δε
στεναζων ο Υιος φαινεται, ουτε την υιοποιΐαν εκδεχεται η την ελευθεριαν, αλλ'
αυτος εστιν ο την ελπιδα της κτισεως αποπληρων, και εις υιοθεσιαν τους
στεναζοντας καλων, και ο της ελευθεριας δοτηρ· ουκ αρα εν τοις πασιν εστιν, ουδε
εν τηι κτισει καταριθμηθησεται· αλλ' ετερος εστι παρ' αυτην, καθα μεν ως κτισματα
στεναζει του βοηθουντος δεομενα· ο δε, ως Υιος, ελευθεροι παντα τωι της δουλειας
δεσμωι συνεχομενα. Εις το, Προ του αιωνος εθεμελιωσε με. Γεγραπται· Ὁ Θεος τηι
σοφιαι εθεμελιωσε την γην. Ει τοινυν θεμελιοι μεν η σοφια την γην, αυτη δε εστιν η
παντων ασφαλεια (μενει γαρ εδραια δι' αυτην), κατα τινα τροπον η θεμελιουσα
θεμελιουται, παρα Θεου, ζητητεον. Ειρηται τοινυν και τουτο κατα τον ταις
παροιμιαις πρεποντα τυπον, πλαγιως παραδηλουμενον, και κεκρυμμενην εχον εν
εαυτωι την αληθεστεραν διανοιαν· τοιουτο γαρ αει της παροιμιας το σχημα.
Θεμελιουται τοινυν η σοφια, τουτεστιν, ο Υιος του Θεου, ου καθο Λογος εστιν αρχην
του ειναι δεχομενος, αλλα καθο γεγονως ανθρωπος και την προς ημας φορεσας
ομοιωσιν, αρχη και θεμελιος ημιν γινεται, οικοδομουμενοις εις ευσεβειαν δια της εις
αυτον πιστεως, και εις την καινην κτισιν αναμορφουμενοις, καθως γεγραπται. Λεγει
γουν ουχ απλως, Ὁ Θεος Λογον η Υιον με πεποιηκεν, ινα μη τις τοις ετεροδοξουσιν
υπαρχοι παρεισδυσις του καταψευδεσθαι της ουσιας αυτου ως πεποιημενης, αλλ'
απολελυμενως, Ἐθεμελιωσε με. Ὃ γαρ εφασκεν εν τοις ανωτερω, Κυριος εκτισε με
αρχην οδων αυτου εις εργα αυτου, τουτο και δια τουτο σημαινεται. Ἐκει μεν γαρ
αρχην οδων εαυτον πεποιησθαι φησιν, ενταυθα δε θεμελιον εποικοδομουμενων επ'
αυτωι καταβεβλησθαι διισχυριζεται, πολυτροπως τα αυτα λεγων, και δια των αυτων
νοηματων ανακυκλωσας τον λογον. Ἴσον γαρ εστιν ειπειν αρχην και θεμελιον. Ὡς
γαρ εν εκεινοις αρχη, ουτω και ενταυθα θεμελιος των εποικοδομουμενων επ' αυτον
δια της πιστεως γινεται. ΑΛΛΟ. Λεγει που Παυλος επιστελλων ο σοφωτατος·
Θεμελιον αλλον ουδεις δυναται θειναι παρα τον κειμενον, ος εστιν Ἰησους Χριστος.
Ει τοινυν κειται μεν θεμελιος ο Χριστος, δει δε τα εποικοδομουμενα παντως ειναι
τοιαυτα, οποιον περ αν υπαρχοι το υποκειμενον (ουτω γαρ αν και η οικοδομη
συναρμολογουμενη, καθα γεγραπται, πληρωθησεται εις ναον 75.289 αγιον), ευδηλον
δηπουθεν οτιπερ ου καθο Λογος εστιν, εαυτον τεθεμελιωσθαι φησιν· ουδεν γαρ εστι
κατα φυσιν τωι Λογωι προσεοικος, ουδ' αν αρμοσθειη τι των οντων προς εκεινον
φυσικως· ο μεν γαρ ποιητης, τα δε κτισματα· αλλα καθο γεγονεν ανθρωπος και
ομοιος ημων κατα παντα, χωρις αμαρτιας, θεμελιον εαυτον καταβεβλησθαι φησι
των εποικοδομουμενων επ' αυτωι, δυναμενων αυτωι συναρμολογεισθαι. Καθο γαρ
και αυτος γεγονεν ανθρωπος, πολλην εχει προς ημας την συγγενειαν δια την της
σαρκος φυσιν. Ουκουν επι την του Σωτηρος ενανθρωπησιν και τουτο παρενεκτεον,
ινα το δυσφημον διαφυγωμεν, γεγενησθαι φασκοντες, και αρχην του ειναι
λαμβανειν την σοφιαν του Θεου. Ὅνπερ γαρ τροπον ετεροις αμπελον μεν εαυτον
ειναι φησιν, ημας δε τα κληματα, ου ξενα δεικνυων, ουδε ετερογενη της αμπελου τα
κληματα, αλλ' εξ εκεινης οντα κατα φυσιν, ουτως ενταυθα θεμελιον ημων εαυτον
ειναι φησιν, ινα των εποικοδομουμενων επ' αυτωι την προς αυτον επιδειξηι
συγγενειαν φυσικην, οτε γεγονεν ανθρωπος. Τοτε γαρ και κατα φυσιν αυτωι
συναπτομεθα, και της προς αυτον ομογενειας εξηρτημενοι ωσπερ της αμπελου τα
κληματα, καρποφορουμεν την εις Θεον ευσεβειαν. Κειται τοιγαρουν θεμελιος μεν
ενανθρωπησας ο του Θεου Λογος· ημεις δε επ' αυτωι καθαπερ τινες αγιοι λιθοι
εποικοδομουμεθα, ινα και ναος του ενοικουντος εν ημιν αγιου Πνευματος
χρηματισωμεν. ΑΛΛΟ. Προ του αιωνος εθεμελιωσε με. Ευλογον οιμαι και αναγκαιον
αυτων φαινομενων παραδειγματων τας ανοητους των αιρετικων ανακοπτειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

κακοδοξιας· ταχα καν ουτω δυσωπηθεντες την αληθειαν, προς τας δυσφημιας
αποναρκησωσι. Το θεμελιουμενον τοινυν, και εις τοιαυτην τινα λαμβανομενον
χρειαν, ου παντως τοτε του ειναι την αρχην εχον φαινεται, οτε και εις θεμελιον
πεμπεται. Φερε γαρ ειπειν, εστω λιθος το καταπεμπομενον και εν τηι γηι
κρυπτομενον· δει πρωτον αυτον απο τινος πετρας η εξ ορους αποτμηθεντα, προς την
τοιαυτην λαμβανεσθαι χρειαν· και προτερον γε εστιν, ειθ' ουτω θεμελιος γινεται εις
βαθος γης καταχωννυμενος. Ἀλλ' ειπερ τις τωι καταβληθεντι λιθωι δοιη φωνην, και
τον ανθρωπωι πρεποντα χορηγησειε νουν, ειποι αν τα καθ' εαυτον εξηγουμενος, οτι
Λιθος μεν ημην εις πετραν κειμενος η εν ορει· νυνι δε γεγονα θεμελιος, την
συνεχουσαν με γην περιβεβλημενος. Ουτω πως νοησεις ευσεβως και επι της του
Θεου σοφιας, τουτεστι, του Υιου· ην μεν γαρ εν αρχηι προς τον Θεον, και Θεος ην,
καθα γεγραπται. Ὅτε δε καθαπερ τις λιθος ανευ χειρων εξ ορους αποτμηθεις,
τουτεστιν, απο της ουσιας του Πατρος προελθων, καθαπερ τινα γην την ημετεραν
σαρκα περιεβαλετο, τοτε και τεθεμελιωσθαι φησιν εαυτον, μονονουχι λεγων· Λογον
με οντα και Υιον αληθινον ο Πατηρ γηΐνωι περιβεβληκε σωματι. ινα θεμελιος
γενωμαι και αρχη των εποικοδομουμενων εις 75.292 εμε δια της πιστεως· και
συσσωμος τουτοις αναδειχθεις, δεξωμαι συναρμολογουμενους φυσικως και
συνδεσμουμενους προς εμε δια την κατα σαρκα συγγενειαν. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως
των αιρετικων. Και πως αν δυναιτο, φασι, το εθεμελιωσε με εις την μετα σαρκος
εκλαμβανεσθαι του Λογου παρουσιαν, οπου φησιν αυτος προ του αιωνος ηδρασθαι,
προ του την γην ποιησαι, προ του ορη εδρασθηναι; Ευδηλον γαρ ως πολλοις υστερον
χρονοις μετα το γενεσθαι τοδε το συμπαν και τα εν αυτωι, γεγονεν η ενσαρκος
οικονομια του Λογου. Προς τουτο λυσις. Προς δη τα τοιαυτα των αιρετικων
προβληματα, δυσχερες μεν ουδεν αντιλεγειν· χρεια δε ομως της των ακροωμενων
ευλαβειας. Ὅτι μεν γαρ επι τελει του παροντος αιωνος η μετα σαρκος του Λογου
γεγονε παρουσια, ουκ αν, οιμαι, τις των ευ φρονουντων αρνησαιτο. Φανερα γαρ τα
εν ταις θειαις βοωμενα Γραφαις. Ἀλλ' ο γινωσκων τα εσομενα Θεος και ουχ οτε
γινεται τα πραγματα, και προ της του κοσμου καταβολης ᾔδει τα εν εσχατοις
συμβησομενα καιροις. ∆ιο δη τα εαυτωι πρεποντα πραττων, ουχ οτε γεγοναμεν, τοτε
πρωτον περι ημων βουλευεται, αλλα και πριν γενεσθαι την γην και τους αιωνας,
εσχεν εν εαυτωι των καθ' ημας την γνωσιν· και προεθεμελιωσε τον εαυτου Υιον οσον
εις την οικειαν προγνωσιν, ινα ημεις εποικοδομηθεντες αυτωι, παλιν αναστωμεν εις
αφθαρσιαν οι πεσοντες εις φθοραν δια την παραβασιν. Ἤδει γαρ οτι νεκροι μεν
εσομεθα δια την αμαρτιαν· κεισομεθα δε εν γης χωματι, καθα γεγραπται, δια την
εαυτων απειθειαν, ακουοντες· Γη ει, και εις γην απελευσηι. Ἐπειδη δε χρηστα περι
ημων και παλαι προεβουλευετο ο παντων ημων ποιητης τε και δημιουργος,
προεθεωρει και προωριζε τον δι' ημας και υπερ ημων εσομενον ανθρωπον, τουτεστι,
τον εαυτου Λογον, ινα και αρχη οδων και θεμελιος ευρεθηι, ανακαινιζομενης εις
αφθαρσιαν της ανθρωπου φυσεως εν αυτωι, και χρηματισηι πρωτοτοκος εν πολλοις
αδελφοις, και αναστηι των κεκοιμημενων απαρχη. Ὅπερ γαρ ο πανσοφος Σολομων
εν ταις Παροιμιαις φησι· Προ του αιωνος εθεμελιωσε με, και τα τουτοις εφεξης·
τουτο και ο Παυλος σαφηνιζει προς Τιμοθεον τον εαυτου μαθητην επιστελλων ωδε·
Συγκακοπαθησον τωι Ευαγγελιωι κατα δυναμιν Θεου του σωσαντος ημας, και
καλεσαντος κλησει αγιαι, ου κατα τα εργα ημων, αλλα κατα ιδιαν προθεσιν και χαριν
την δοθεισαν ημιν εν Χριστωι Ἰησου προ χρονων αιωνιων, φανερωθεισαν τε νυν δια
της επιφανειας του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, καταργησαντος μεν τον θανατον,
φωτισαντος δε ζωην και αφθαρσιαν. Ει τοινυν και προ του αιωνος, ουπω γεγονοτες
δηλαδη, κλησει αγιαι κεκλημεθα κατα χαριν και προθεσιν του παντα προειδοτος
Θεου, κεκλημεθα δε εν Χριστωι Ἰησου, 75.293 δηλον αν ειη και παντι τωι σαφες,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

οτιπερ ουχ οτε τεθεμελιωται, τοτε και αρχην του ειναι λαμβανει ο του Θεου Λογος·
αλλα την ενσαρκον εαυτου παρουσιαν ερμηνευει δια τουτων, και προ του αιωνος
ηδρασθαι φησι και προ παντων των κτισματων, οσον εις την προγνωσιν του Πατρος.
ΑΛΛΟ. Ἔτι εις το, Κυριος εκτισε με, και εις το, Προ του αιωνος εθεμελιωσε με. Λεγει
που Παυλος Ἐφεσιοις επιστελλων· Ευλογητος ο Θεος και Πατηρ του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, ο ευλογησας ημας εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επουρανιοις
εν Χριστωι· καθως εξελεξατο ημας εν αυτωι προ καταβολης κοσμου ειναι ημας αγιους
και αμωμους κατενωπιον αυτου εν αγαπηι, προορισας ημας εις υιοθεσιαν δια Ἰησου
Χριστου εις αυτον. Ει τοινυν ουπω γεγονοτες, εις υιοθεσιαν προοριζομεθα δια Ἰησου
Χριστου εις αυτον, και ευλογιαις πνευματικαις ευλογουμεθα εν τοις επουρανιοις,
πως ουκ αν τις ακουσας λεγοντος του Υιου του Θεου, Προ του αιωνος εθεμελιωσε με,
οσον εις την προγνωσιν του Πατρος τα τοιαυτα λεγειν αυτον υπολαμβανοι, καθ' ην
προγνωσθεντες εν αυτηι κεκλημεθα, και πασης ευλογιας απολαυομεν, ουπω προς
υπαρξιν ενεχθεντες ολως, αλλα πολλοις υστερον γεγονοτες καιροις; Αυτο δε δη
τουτο σαφεστατα διδασκων ημας, αυτος ο Κυριος λεγει· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του
Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης
κοσμου. Ει δε ητοιμαστο και η βασιλεια παρα του Πατρος τοις ουπω γεγονοσι, και
προ της του κοσμου καταβολης, ητοιμαστο δε παντως εν Χριστωι, εικοτως αν λεγοι
περι εαυτου· Προ του αιωνος εθεμελιωσε με, προ του ορη εδρασθηναι, προ του
προελθειν τας πηγας των υδατων. Ταυτα γαρ παντα της κτισεως σημαινει την εκ του
μη οντος εις το ειναι παροδον. ΑΛΛΟ, διηγηματικως, δι' ου την αιτιαν ωσπερ
μανθανομεν του προωρισθαι εν Χριστωι, και εις υιοθεσιαν ημας κατατεταχθαι εξ
αγαπης Θεου και Πατρος. Τα συμφεροντα τηι ανθρωπου φυσει προνοησας ο Θεος και
Πατηρ, και γινωσκων μεν οτι πεσειται παντως εις φθοραν, τροπον δε αυτηι ζητησας
ανανεωσεως και της εις αφθαρσιαν επανοδου, ριζας ωσπερ αυτηι της τοιαυτης
ελπιδος εν τωι ιδιωι κατεβαλετο γεννηματι, και εις υιοθεσιαν ημας προοριζει δι'
αυτου, και πασης ευλογιας πνευματικης αξιοι, καιτοι ουπω γενομενους· ιν' οταν
συμβηι πεσειν εις θανατον δια την παραβασιν, ωσπερ εξ αρχαιας ριζης παλιν εις ζωην
αναβλαστησηι, και ως ηδη προευλογηθεισα, μη παντελως υπο την καταραν γενηται,
οταν ακουσηι· Γη ει, και εις γην απελευσηι. Προθεμελιουται τοινυν ημων ο Χριστος,
και εν αυτωι παντες ημεις εποικοδομουμεθα, και τουτο προ καταβολης κοσμου κατα
προγνωσιν του παντα ειδοτος Θεου· ινα, καθαπερ ηδη προειπομεν, αρχαιοτεραν
εχωμεν της κατα 75.296 ρας την ευλογιαν, και της εις τον θανατον καταδικης, την
εις ζωην υποσχεσιν, και της εκ του διαβολου δουλειας, της υιοθεσιας την
ελευθεριαν. Ἀνατρεχει δε η φυσις εις το αρχαιον, τα μεταξυ συμβεβηκοτα νικησασα,
δια την χαριν του θεμελιωσαντος αυτην εν αγαθοις εν Χριστωι, και παλιν εκεινο
γινεται οπερ ην εν προγνωσει του Θεου, εξ αγαπης προοριζομενη προς παντα τα
καλλιστα δι' Υιου. ΑΛΛΟ, ως εν υποδειγματι. Πως ημιν προθεμελιουται η του Θεου
σοφια προ του αιωνος, αναγκαιον ιδειν. Ὥσπερ ει τις αρχιτεκτων σοφος οικου
κατασκευης αρχομενος, εννοησας τε, κατα το εικος, μη τι αρα και παθοι, προιοντος
του χρονου, των οσα πεφυκε γινεσθαι περι τας των οικοδομηματων κατασκευας,
θεμελιον αῤραγη καταβαλλεται, και ριζαν ωσπερ ακλονητον τοις εργοις επινοει, ιν'
ει τι και παθοι σωζομενην εχοντα την αρχην, αυθις επ' αυτηι και αναστηναι δυνηθηι·
τον αυτον δη τροπον ο παντων δημιουργος, της ημετερας σωτηριας προεθεμελιωσε
τον Χριστον, και προ της του κοσμου κατασκευης, ιν' επειδηπερ συμβηι πεσειν δια
την παραβασιν, αυθις ανακτισθωμεν επ' αυτωι. Ὅσον μεν ουν εις βουλην τε και
προθεσιν του Πατρος, και προ του αιωνος θεμελιουται Χριστος· το δε γε εργον
οικειωι γεγονε καιρωι, ουτως απαιτουσης της χρειας του πραγματος. Ἀνανεουμεθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

γαρ εν Χριστωι κατα τον της επιδημιας καιρον, οι και παλαι της σωτηριας αυτον
θεμελιον εχοντες.

ΛΟΓΟΣ Ις ʹ.
Περι αιδιοτητος Υιου, και οτι αμεριστως προηλθεν εκ της ουσιας του Πατρος.
Ἀντιθεσις Ἀρειανων· προς ην αι λυσεις εφεξης. Και πως αν δυναιτο, φασιν, αΐδιος
ειναι ο Υιος; πως δε προελθων εκ Πατρος, ου παντως αυτου και μεμερισται;Το γαρ εκ
τινος προελθον, μερος αν ειη της ουσιας, αφ' ης και προεληλυθε. Το δε απαξ
απομερισθεν, ουκ αν ολοκληρον ειναι νοοιτο. Ἐξ υποδειγματος η λυσις. Τι ουν αρα
φησουσι συμβαινειν περι τον ηλιον, οταν εκπεμπηι το ιδιον απαυγασμα; Τι δε περι το
πυρ νομιζουσι γινεσθαι, οταν εξ εαυτου την θερμασιαν εκπεμπηι; Μερισμους αρα και
αποκοπας εν ταις τοιαυταις ουσιαις υπολαμβανουσι γινεσθαι; Και μη λαμπει μεν ο
ηλιος κατ' ουδενα τροπον ελαττουμενος; ∆ιελοι δ' αν ουδεις τοπικως το απαυγασμα
απ' αυτου. Ἀπο δε γε του πυρος, ου μεμερισμενως ορωμεν την θερμασιαν
εκτρεχουσαν, αλλ' εστι της του πυρος ουσιας καρπος αμεριστως εξ αυτης προιων,
ωσπερ και το απαυγασμα του φωτος. Και ουκ αν ειη το φως ποτε χωρις
απαυγασματος, ουδε το πυρ χωρις του θερμαινειν. Ἀει γαρ παραπεφυκε ταις
τοιαυταις ου 75.297 σιαις τα εξ αυτων τικτομενα. Ουτω μοι νοει τον Υιον εκ της του
Πατρος ουσιας προερχομενον, αιδιως τε οντα εν αυτωι, και εν ιδιαι νοουμενον
υποστασει, και κατ' ουδενα τροπον ελαττουντα την του Πατρος ουσιαν, η αυτον
ταυτης απομεριζομενον· αλλ' ειναι τε αυτον εν Πατρι, και εχειν εν εαυτωι τον
Πατερα, ως και αληθευειν λεγοντα· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και δια το
της ουσιας απαραλλακτον, αυτον τε εν τωι Πατρι, και εν αυτωι φαινεσθαι τον Πατερα,
ουτω τε δυνασθαι λεγειν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα. ΑΛΛΟ. Οι λεγοντες αποκεκοφθαι της του Πατρος ουσιας τον Υιον, δια το εξ
αυτης προελθειν, και ειναι μερος λοιπον ουχ ολοκληρον, λεγετωσαν αποκεκοφθαι
και του φωτος το απαυγασμα, και του πυρος την εξ αυτου προιουσαν θερμασιαν, και
του νου τον λογον· και δεικνυτωσαν οτι μερη ταυτα διηιρημενως εστι των ουσιων, εξ
ων και προερχονται, η οτι χωρις μεν απαυγασματος ην ποτε το φως, χωρις δε
θερμασιας το πυρ, αλογος δε ο νους. Και τοτε φανταζεσθωσαν τοιαυτα τινα και περι
τον του Θεου Λογον. Ει δε ταυτα συνεστι μεν αει ταις ουσιαις, αφ' ων και
προερχονται, αμεριστως δε τουτο ποιουσι, και ου κεχωρισμενως (ου γαρ παθη και
αποκοπας εμποιουσιν αυταις), πως ου πασης εισιν ασεβειας επεκεινα ταυτα τηι θειαι
φυσει προσαπτοντες, α μηδε περι την των γενητων φυσιν γενεσθαι δοιη τις αν, ει γε
νουν εχοι και φρονοιη καλως; ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Και πως,
φασι, δυναται ο Υιος αΐδιος ειναι μετα Πατρος; Και γαρ οι των ανθρωπων υιοι
τικτονται μετα τους πατερας, και χρονοις υστερον γινονται πολλοις, ουκ οντες πριν
γεννηθηναι. Πως δε παλιν ο Υιος Λογος ειναι δυναται, η εικων του Θεου; Και γαρ ο
των ανθρωπων λογος ουτε ενυποστατος εστιν, ουτε μετα το ρηθηναι σωζεται· αλλ'
ευθυς εις το μη ον αναλυεται, σημηνας το κατα διανοιαν τωι λαλουντι κειμενον, και
τα εν τωι βαθει της καρδιας φανεροποιησας νοηματα. Προς τουτο λυσις. Ει μεν ως
ανθρωπος ουτως εστι και Θεος, και πλεον των εν ημιν ουδεν εν αυτωι, κρατειτω και
επ' αυτου τα ανθρωπινα· και προυπαρχετω του ιδιου γεννηματος ωσπερ και ημεις·
και εκ του μη οντος εστω το εξ αυτου προελθον. Ει δε πολυ των ημετερων το Θειον
απυκισται, και ουδεν αυτωι κοινον προς ημας, οσον εις τον της ουσιας λογον, πως
αυτο τοις ανθρωπινοις καταδεσμουσι κακοις, και ταις ημετεραις αναγκαις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

υποτιθεντες ουκ αισχυνονται; Ὅσωι γαρ αν την ανθρωπου φυσιν εξαλληται,
τοσουτον, οιμαι, και των παρ' ημιν εθων τε και νομων φυσικων εσται και αμεινων.
Ουκουν φθαρτοι μεν ημεις, αφθαρ 75.300 τος δε ο Θεος. Ἐκ του μη οντος εις το ειναι
παρηχθημεν· αει δε ην και εσται Θεος. Ὁποιος δ' αν ο τικτων υπαρχηι, τοιουτον ειναι
χρη και τον εξ αυτου τικτομενον. Ἀΐδιος δε ο Θεος και Πατηρ, αΐδιον αρα και το εξ
αυτου φως ην και εστι. Συνην αρα τωι φωτι το απαυγασμα. Και ο μεν εξ ανθρωπου
προερχομενος λογος, εις το μη ον αναλυεται, και ουτε ζων εστιν, ουτε ενεργης. Και
γαρ και ο τουτον γεννησας ανθρωπος, εκ του μη οντος εστι και υποκειται φθοραι. Ὁ
δε του Θεου Λογος ζων εστι· και εκ ζωντος προελθων, ην αει και εστιν. Ου γαρ ην,
ουδε εσται ποτε, χωρις Λογου Θεος. Και γουν ο Παυλος φησι περι αυτου, οτι Ζων ο
Λογος του Θεου και ενεργης. ∆ημιουργος γουν εστι, και παντα γεγονε δι' αυτου, και
χωρις αυτου εγενετο ουδε εν. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των αιρετικων. Ουκ εστι,
φασιν, ο Χριστος η εμφυτος και ενυπαρχουσα τωι Θεωι δυναμις και σοφια, αλλ' ετερα
μεν εκεινη περι ης και ο Παυλος φησιν, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θεοτης· ετερος
δε παρ' εκεινην ο Χριστος, και ετεραι πολλαι συν αυτωι δυναμεις τε και σοφιαι
καλουμεναι. Και η μεν εμφυτος οντως και αληθης του Θεου δυναμις, ποιητικη των
ολων εστιν· αι δε γεγονασι παρ' αυτης, ει και τις εξαιρετος του Θεου δυναμις παρα
τας αλλας υπαρχει Χριστος, εις τουτο γενομενη, ινα δυναμωσηι τα δυναμεως
χρηιζοντα· ινα σοφωσηι τα δεομενα σοφισμου, ινα δικαιωσηι τα δικαιοσυνην ουκ
εχοντα. Ἔστιν ουν, φησιν, η μεν εμφυτος του Θεου δυναμις αναρχος τε και
αγενητος, αιδιως εν Πατρι. Γεγονε δε ο Χριστος επι ταις ειρημεναις αιτιαις. Ει δε
νομιζουσι τινες αυτον ειναι τον Χριστον την εμφυτον του Θεου δυναμιν δια το
γεγραφθαι παρα Παυλωι· Χριστος Θεου δυναμις και Θεου σοφια, τι αρα ερουσιν
ακουοντες του Θεου λεγοντος περι της καμπης· Ἡ δυναμις μου η μεγαλη; Τι δε
ποιησουσι πολλας Θεου δυναμεις σημαινοντος του Ψαλμωιδου, δι' ων φησιν·
Ευλογειτε τον Κυριον, πασαι αι δυναμεις αυτου; Προς ταυτα λυσις. Ει δια τουτο
γεγονεν ο Χριστος, ινα δικαιωσηι τα δικαιοσυνης δεομενα, ινα σοφωσηι τα δεομενα
σοφισμου, ινα δυναμωσηι τα δυναμεως χρηιζοντα, ημεις αρα αυτωι γεγοναμεν του
ειναι αιτιοι, και ουδ' αν εγενετο καθ' ημας, ει μη Θεος εβουλευσατο δημιουργησαι τα
γενητα. Και ει της ημων ενεκα χρειας ταυτα εστιν, οργανον αρα της ημων
δημιουργιας εστιν, ουκ εξ εαυτου τοιουτος υπαρχων, αλλ' ουτω γεγονως δι' ημας.
Ἆρ' ουν ωσπερ καλειται δυναμις δια τα δυναμουμενα, και σοφια δια τα σοφουμενα,
ουτω και ο Υιος δια τα υιοποιουμενα, και ουδεν εστι κυριως δι' εαυτον, παντα δε
ταυτα δι' ημας. Πως ουν σωθησεται το εν Ψαλμοις ᾀδομενον· Αυτος εποιησε ημας,
και ουχ ημεις, ειπερ ημεις αυτωι δεδωκαμεν του ειναι τας αιτιας; Ει γαρ και αυτος
φαινοιτο της 75.301 ποιησεως ημων αυτουργος, αλλ' ημεις αυτωι γεγοναμεν του
ειναι τα σπερματα, και δια την ημετεραν χρειαν εκτισθη, καθ' υμας. Ὥσπερ αμελει
και ο ουρανος, ινα καλυπτηι τους επι γης, και ο ηλιος ινα φαινηι τοις φωτος
δεομενοις· και η γη δε ομοιως ινα τρεφηι τα τροφης δεομενα. Και το περιττον ουδεν
εν Υιωι και κτισμασιν, ει γε και αυτος ως εκεινα ταξιν εχει την υπουργικην· φευγε
του λογου την ατοπιαν. ΑΛΛΟ, εκ των αυτων. Ὁμολογεις και ακων, αιρετικε, την
εμφυτον του Θεου σοφιαν και δυναμιν, αγενητως ενυπαρχειν αυτωι· οταν ουν
ακουσηις αγενητον τον Υιον, μη παλιν λεγε· ∆υο ουν αγενητα. Αυτην δε ταυτην την
εν Θεωι σοφιαν και δυναμιν αγενητως τε και αχρονως υπαρχουσαν πιστευομεν ειναι
τον Υιον, ος και παντα δεδημιουργηκε, και δι' ημας γεγονε σαρξ, κατα την Ἰωαννου
φωνην. ΑΛΛΟ, ως εν ερωτησεως σχηματι, αποδεικτικην εχον δυναμιν. ∆ιατι τα
παντα ο Πατηρ εργαζεται δι' Υιου; η διατι παλιν εν τωι αγιωι βαπτισματι και ο Υιος τωι
Πατρι συγκατονομαζεται; ∆ιατι δε γενητης υπαρχων φυσεως, καθ' υμας,
συναριθμειται τωι κτισαντι; Τις δε χρεια του πεποιημενου εις την των παντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

τελειωσιν και αγιασμον; Πως δε βοηθον αυτον επικαλουμεθα; Καιτοι πολλα μεν και
ετερα κτισματα γεγονοτα φαινεται, αλλα τουτων ουδεν εις την των ειρημενων
χρειαν παραλαμβανεται· μονος δε ο Υιος αει συνυπαρχων τωι Πατρι. Ποιον γαρ εχει
λογον, ει μη Θεος υπαρχοι και αυτος, εις κτιστην και κτισμα την πιστιν κυρηττεσθαι;
∆ιατι δε και δημιουργος ονομαζεται, ει μη τουτο εστι κατα φυσιν οπερ και ο Πατηρ;
Και μην αυτος εφησεν ο Υιος· Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι. Ἔχει δε ο Πατηρ το
δυνασθαι δημιουργειν, τουτο και εν Υιωι σωζεται. Ὁμοιως το αγιαζειν, το σωζειν, και
οσα πρεπει Θεωι, παντα δι' Υιου. Συνεστι γαρ αει τωι Πατρι, ως τωι φωτι το
απαυγασμα. Θεος αρα Υιος, ου πεποιημενος, καθαπερ εκεινοι ψευδομενοι λεγουσιν,
αλλ' εκ της του Πατρος ουσιας προελθων γνησιον γεννημα.

ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ.
Ὅτι των προσοντων τωι Υιωι, ουδεν τηι κτισει προσεστι φυσικως· παντα δε εκ
μετοχης η καθ' ομοιωσιν την προς τον διδοντα φορει· ο δε Υιος ουχ ουτως. ∆ιοπερ
ετερος παρ' αυτην. Ει δε τουτο, ουκ αρα κτισμα εστιν. Ἀπολογια αυτολεξει.Ει πασα η
κτισις εν αγνοιαι καθεστηκε τηι περι τον Πατερα, ουδεις γαρ οιδε τις εστιν ο Πατηρ,
οιδε δε μονος ο Υιος, ουκ αρα κτισμα τυγχανει. ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των γεγονοτων εστι
φυσει Θεος, φυσει δε Θεος ο Υιος, ουκ αρα των γεγονοτων εστιν. Ἦν 75.304 δ' ημων
καταγελαστος ο προτερος βιος, οτι μη ουσι φυσει θεοις εδουλευσαμεν, πολλωι
μαλλον νυν εσμεν αθλιωτεροι, τωι μη φυσει θεωι προσαγοντες την λατρειαν· φευγε
το ατοπον. ΑΛΛΟ. Ει παν το γενητον ετερον εστι παντη του αγενητου κατα την
φυσιν, ου δυναται της εκεινου δοξης ισομετρως κοινωνειν. Την γαρ δοξαν μου,
φησιν ο Θεος, ετερωι ου δωσω. Ει δε κοινωνει ο Υιος ερχομενος εν τηι δοξηι του
Πατρος, ουκ αρα κτισμα εστιν ο την του ακτιστου δοξαν ημφιεσμενος. ΑΛΛΟ. Θεον
αληθινον αποκαλουσιν αι θειαι Γραφαι τον Υιον, και ουτω πιστευομεν. Ει δε παν το
γενομενον προσφατον εστιν ως προς το αγενητον· ουχ οσιον δε ειναι Θεον
προσφατον εν ημιν, ουκ εσται αρα Θεος προσφατος ο Υιος, οπερ εστι το αγενητον.
ΑΛΛΟ. Ει το γενητον καθολου ετερον εστι του αγενητου, ου δει αυτωι προσκυνειν.
Ἀπηγορευσε γαρ τουτο το θειον λογιον. Ει δε τωι Υιωι προστασσομεθα προσκυνειν,
ουκ ετι δε και ετερωι Θεωι, οπερ εστι το γενητον· ου γενητος αρα ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ει παν
το γενομενον δουλον εστι του πεποιηκοτος, αδυνατως αρα εχει ετερωι την
ελευθεριαν ορεγειν, ης αυτο ουκ ετυχεν. Ει δε παρεχει ο Υιος, ουχ ως δουλος
δηλονοτι, Κυριος δε μαλλον και Θεος. ΑΛΛΟ. Ει πασα η κτισις υπο φυσιν ουσα τηι
φυσει δουλευει υφ' ην και πεποιηται, ελευθερον δε παντη το θειον και κρειττον
αναγκης φυσικης, δηλον ως ου δεδουλωται φυσει Θεος. Ἐπει δε Θεος ο Υιος, ουκ
εσται αρα υπο φυσιν, οπερ των γεγονοτων εστιν οικειον. Ὁ δε της προς την κτισιν
ομογενειας φυσικως απωικισμενος, πως ουκ αν ειη παρ' αυτην ετεροφυης τε και
ξενος; ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των εν τηι κτισει φυσικως απηκριβωται προς την του Θεου και
Πατρος ομοιοτητα, ομοιος δε ο Υιος, ως τον ορωντα αυτον, τον Πατερα οραιν, ουκ
αρα κτισμα ο την εκεινου απηκριβωμενως φερων ομοιοτητα. ΑΛΛΟ. Ει παντα τα
κτισματα δουλα του Θεου, αλλ' ου κυρια της δοξης, ουκετι δε ο Υιος· της γαρ δοξης
Κυριος· ουκ αρα κτισμα τυγχανει. ΑΛΛΟ. Ει παν το εκ του μη οντος εις το ειναι
παρενεχθεν, αυθις ενδεχεται και εις το μη ον χωρησαι, ουκ εστι 75.305 δε τουτο
ενδεχομενον επι του Υιου, ειπερ αληθως εστι Θεος, ουκ αρα εκ του μη οντος ο Υιος,
αλλ' εκ του οντως Πατρος γενητος. ΑΛΛΟ. Ει κτισματων ιδιον το δυνασθαι
αμαρτανειν, ουκ ετι δε και του Υιου, ουκ αρα κτισμα τυγχανει. ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

γεγονοτων ανεδειχθη ποτε εκ μη οντων ποιουν ουσιας, ποιει δε ο Υιος, πως των
γεγονοτων εστιν; ΑΛΛΟ. Ει παν το γενητον ομοιον ως προς εαυτο κατα τον του
πεποιησθαι λογον, και ουδεν ουδενος διαφερει καθο γεγονεν εκαστον· εστι δε
γενητος και ο Υιος, ουδενος αρα εσται διαφερων ηι και αυτος γεγονεν. Ει δε παντων
των γενητων κατα παντα διαφερει, δηλον οτι και κατα τον της γενεσεως τροπον,
οπερ εστι το μη γενεσθαι. Ουτω γαρ διοισει των γεγονοτων. Ει δε τουτο, πως ου
Θεος; ΑΛΛΟ. Ει πασα η κτισις εν διαστηματι ητοι χρονωι γεγονεν, ουδεν δε τουτων
προλαμβανει την Υιου γεννησιν, ουκ αρα γεγονεν αυτος. Ει δε προλαμβανεται
διαστηματι χρονικωι τε και γενητωι, πως παντων εστι δημιουργος, διαστηματι
προλαμβανομενος γενητωι; Ει δ' αγενητον ειη τουτο το διαστημα, συναμιλλον
ευρησει Θεος της εαυτου αγενησιας το διαστημα. Ει δε μητε ροπη, μητε διαστημα,
μητε αλλο τι εστι προ του Υιου, ποθεν προυπαρχειν λεγουσι τον Πατερα, τουτο
προυπαρχειν σημαινοντος ουχ ευρισκομενου; ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των γενομενων
λελεκται τε και εστιν επι παντων Θεος, εστι δε επι παντων Θεος ο Υιος, ουκ αρα των
γενομενων εστιν. Ει δε Θεος επι παντων υπαρχων ο Υιος, και γενητος εστιν, εστι δε
επι παντων Θεος και ο Πατηρ, γενητος εσται κατ' αυτους, οπερ ασεβες εννοειν.
ΑΛΛΟ. Ει μηδεν των γενομενων τα αυτα δυναται ποιειν τωι Θεωι, παντα δε α ποιει ο
Πατηρ, ομοιως και ο Υιος, ουκ αρα των γενομενων εστιν. ΑΛΛΟ. Ει παντα τα γενητα
εξ ετερου το ειναι εχει, πολλωι μαλλον το λεγεσθαι αυτους θεους. Ει δε μετοχηι
εχουσι το ειναι θεοι (ου φυσει δηλονοτι θεοι τα γενητα), τοις δ' ου φυσει θεοις
προσκυνειν απαγορευτεον. Ει δε τουτοις μεν απαγορευτεον, ουκετι δε και τωι Υιωι,
ουχ ως μη φυσει αρα Θεωι οπερ εστι τα γεννητα. ΑΛΛΟ. Ει τον εκ μη οντων
υφιστωντα ουσιας ενεδεχετο 75.308 υφ' ετερου γενεσθαι, ποιει δε εκ μη οντων ο
Πατηρ, ενδεχεται αρα αυτον, κατ' αυτους, εκ μη οντων γεγονεναι. Ει δε απρεπες και
αδυνατον ετερων φυσεων δημιουργον εννοειν υφ' ετερας εκτισθαι φυσεως,
ατοπωτερον αρα, τον απασης φυσεως αυτουργον υφ' ετερας δημιουργεισθαι φυσεως
υπολαμβανειν. Και γαρ αν το ποιουν εγινετο και το γινομενον εποιει, ειπερ ο Υιος
γινομενος εποιει, κατ' εκεινους, οπερ εστιν ατοπωτατον· ει γε μονηι προσηκει
τηρεισθαι τηι θειαι φυσει τα αυτης εξαιρετα, ων εν και πρωτον υπαρχει το εκ μη
οντων δυνασθαι δημιουργειν.

ΛΟΓΟΣ ΙΗʹ.
Ὅτι μη ταυτον κτισμα και γεννημα, μηδε τωι κτιζειν το γενναιν επι Θεου· και
αλλα δια της εις ατοπον απαγωγης εχοντα το συμπε ρασμα. Ἀπολογια αυτολεξει. Ει
το γεννημα τωι κτισματι ταυτον ην παρα Θεωι, ουκ αν επι τον Μονογενη εφερετο
φωνη· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος· ατε δη και των αψυχων κατα φυσιν υιων
οντων Θεου, ειπερ το κτισμα ταυτον τωι γεννηματι τυγχανει. ΑΛΛΟ. Ει ωσπερ το
κτισμα κυριως λεγεται εφ' ημων, ουτως και το γεννημα, ωσαυτως δε και επι του
Υιου, ουδεν ημων εξει πλεον εις υπεροχην κτισμα και γεννημα κυριως ων. ΑΛΛΟ. Ει
το γεννημα και το κτισμα ταυτον τυγχανει, εστι δε κτισμα και το Πνευμα το αγιον,
κατ' αυτους, δηλον οτι και γεννημα. Ει δε και το Πνευμα γεννημα, και ο Υιος του
Θεου γεννημα, και τα παντα γεννηματα, πως μονογενης ο Υιος ο μετα πολλων
αδελφων εισαγομενος; ΑΛΛΟ. Ει, ει τι κτισμα Θεου, τουτο και γεννημα, ουδεν των
γεγονοτων λειπεται της υιοθεσιας. Ει δε τουτο, ματην ημιν υιοθεσιαν επηγγειλατο ο
Θεος, ατε δη και των αψυχως εχοντων τουτο κατα φυσιν, ειπερ, ει τι κτισμα, τουτο
και γεννημα κυριως εστιν. ΑΛΛΟ. Ει το γεννημα και το κτισμα ταυτον εστιν, εστι δε
το γενομενον Θεου κτισμα φυσει, κτισμα Θεου δηλονοτι και φυσει γεννημα Θεου το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

αυτο. Ει δε το φυσει, αλλ' ου θεσει γεννωμενον, ομοουσιον τωι Θεωι, παν το
γενομενον ευρεθησεται φυσει, ειπερ το κτισμα φυσει και γεννημα τυγχανει, και ου
μετοχηι. ΑΛΛΟ. Ει το κτισμα τουτο και γεννημα κυριως ην, πολλωι 75.309 μαλλον
υπερ τα αλλα ησαν οι αγγελοι κυριως υιοι. Ει δε τα πολλωι κρειττονα μετρωι κυριως
ουκ εισιν υιοι (ουδενι γαρ ποτε των αγγελων ειπεν· Υιος μου ει συ), ουκ εσται αρα το
κτισμα τουτο και γεννημα κυριως. ΑΛΛΟ. Ει κτισμα και γεννημα ταυτον εστιν, ο
κτιζων εσται και Πατηρ. Ει δε κτιζει ο Υιος, εσται ο αυτος και Πατηρ. Ει δε τουτο,
εσται Πατρος Πατηρ ο αγενητος, ουδεν πλεον εχων της καθ' ημας πραγματειας εν τηι
εαυτου θεογονιαι, ειπερ το γεννημα τουτο ο και κτισμα τυγχανει. ΑΛΛΟ. Ει το κτισμα
εστιν αληθως και γεννημα, καθαπερ ο Υιος, εσται των παντων αδελφος ο Υιος, ου
μην Κυριος ο Θεος. Ει δε εστι Κυριος και Θεος, ουκ αρα αδελφος. Ει τοινυν τωι Υιωι
οντι μονογενει ουδεν των οντων εστιν αδελφον, ουδε γεννηματα κυριως εισι τα
λοιπα, εισι δε κτισματα κυριως· πως αρα ταυτον κτισμα και γεννημα; ΑΛΛΟ. Ει το
ποιημα εσται και γεννημα, ο ποιων εσται και γεννητωρ. Και προαγων μεν το παν εξ
εαυτου ως γεννητωρ, εξωθεν δε το αυτο ποιων ως δημιουργος. Ει δε εξωθεν τουτο
ποιει ο και τικτειν εξ εαυτου δυναται, ενος οντος ηδη του επ' αμφοιν τροπου, πως το
εν ενι πραγματι συναχθεν, δυο πραγματων αν εχοι προσηγοριας, ει μη αρα θατερα
αυτων ειη διεψευσμενη; ΑΛΛΟ. Ει το κτισμα τουτο και γεννημα, κτισμα δε, ως φασι,
το Πνευμα, δηλον οτι και γεννημα. Ἀλλ' ει μεν Πατρος, ουκετι μονογενης ο Υιος. Ει
δε Υιου, εσται Υιος Υιου, ειπερ το κτισμα τουτο και γεννημα τυγχανει. Ὅτι μη τωι
κτιζειν το γενναιν ταυτον εστιν επι Θεου. Ει το γενναιν και το ποιειν ταυτον εστι
παρα Θεωι, γενναι δε τον Υιον αμεσιτευτως, δηλον οτι και παντα γενναι η ποιει
αμεσιτευτως. Ει δε γενναι μεν ου δια τινος, ουκετι δε και τα παντα ποιει αμεσιτευτως,
πως το γενναιν ταυτον εστι τωι ποιειν παρα Θεωι; Ποιει δε σεισμον, λοιμον,
κατακλυσμον, ταυτα εσται γεννων α ποιει, ειπερ τωι ποιειν το γενναιν ταυτον εστι
παρ' αυτωι. ΑΛΛΟ. Ει οθεν γενναι Θεος, εκειθεν και κτιζει, ουδεν αραχνου διοισει,
κατ' αυτους, του το κτιζειν παρα το γενναιν ουκ αλλως εχοντος. Ἀλλ' ουτος μεν
νομωι φυσεως αγομενος, οθεν γενναι, εκειθεν και κτιζει. Θεος δε, ουκ ων υπο φυσιν,
ως αναγκηι φυσεως υποκειμενος παρ' αυτων ατιμαζεται. ΑΛΛΟ. Ει επει ασυνθετον το
Θειον, ωσαυτως εχει τωι γεν 75.312 ναιν το ποιειν, ωσαυτως εξει και το προγινωσκειν
τωι ποιειν, ινα και ταυτηι ηι ασυνθετον. Ει δε τουτο, εσται ποιων α προγινωσκει κακα,
ειπερ ταυτον ταυτα παρ' αυτωι, οτι δη και ασυνθετον. ΑΛΛΟ. Ει το γενναιν και το
κτιζειν ωσαυτως εχει Θεος, επειδη ασυνθετος, και το οραιν τωι γενναιν ταυτον αν ειη
παρ' αυτωι, ινα παντη εν αυτωι το ασυνθετον ηι. Ει δε μη οντα παρ' αυτωι ταυτα
αδιαφορα (ου γαρ οπερ οραι, τουτο παντως και τικτει), το απλουν αυτου ου
λυμαινεται, ουδε το γενναιν δηλονοτι αυτον ετερως και κτιζειν αλλως, στερησιν
αυτωι του ασυνθετου εργαζεται. ΑΛΛΟ. Ει παρ' οις του γενναιν το κτιζειν ετερον,
παρα τουτοις το εξ εαυτων γενναιν, εξωθεν δε κτιζειν υπαρχει, παρ' ωι δε το γενναιν
τωι κτιζειν ταυτον, το εξωθεν κτιζειν ουχ υπαρχει, ως ουδε το οικοθεν γενναιν. Ει δε
το εξωθεν μονον αυτωι συγχωρουσιν, ο εστι μεν ποιειν, γενναιν δε ου θελουσι, θεσει
εσται πατηρ ο κατα φυσιν δημιουργος. ΑΛΛΟ. Ει το γενναιν και το κτιζειν παρα Θεωι,
επειδη ασυνθετος, ταυτον εστιν, ουκετι δε και παρ' ημιν, επει μη τοιουτοι, εσται
ταυτον παρ' αυτωι το προνοειν τωι γενναιν. Ου γαρ ταυτο τουτο παρ' ημιν, οτι
συνθετοι· ει δε το απλουν αυτου και ασυνθετον την παρ' ημιν διαφοραν ουκ αλλοιαν
ειναι παρ' αυτωι εξεβιασατο; ουδε το γενναιν αυτον αλλως, και κτιζειν ετερως,
στερησιν αυτωι του ασυνθετου εργαζεται. ΑΛΛΟ. Ει τωι γενναιν ταυτον εστι το ποιειν,
ο γεννων εσται ποιων το γεννωμενον, και γεννων το ποιουμενον. Ἀλλα το μεν
ποιειν, ενεργειας εστι, φυσεως δε το γενναιν. Φυσις δε και ενεργεια ου ταυτον· ουκ
αρα τω γενναιν το ποιειν ταυτον εσται. ΑΛΛΟ. Ει τωι ποιειν δημιουργος τις εστι, τωι δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

γενναιν πατηρ, ουκ αν ειη ταυτον το ποιειν τωι γενναιν, ειπερ ετερον μεν εστι πατηρ,
δημιουργος δε ομοιως ετερον. Ει δε τωι ποιειν ταυτον εστι το γενναιν, ο ποιων εσται
και πατηρ. Ει δε εστι ποιητης ο υιος αμα τωι πατρι, ο δε ποιων εστι και πατηρ, εσται
και αυτος πατηρ, οπερ ατοπον. ΑΛΛΟ. Ει ταυτον εστι πατηρ και δημιουργος, επει και
τωι γενναιν το ποιειν ταυτον, εστι δε ενεργειας ονομα ο δημιουργος, και το πατηρ
εικοτως ενεργειας, αλλ' ου σχεσεως αν ειη· ει δε και τουτο κακεινο ενεργειας εστι,
κατα τον αυτον χρονον εσται γεννων και ποιων 75.313 ο Θεος, της ενεργειας και εν
τωι γενναιν και εν τωι κτιζειν ουκ αλλως εχουσης. ΛΟΓΟΣ ΙΘ. Προς τους λεγοντας, οτι
ο Υιος ουκ εστιν αληθι νος Λογος του Πατρος, αλλ' ετερος εστι παρ' αυτον τηι φυσει
και ξενος, το δε εντευθεν συν αγομενον, οτι και ομοουσιος τωι Πατρι, και ουκ
εξωθεν, αλλ' εκ της ουσιας εστιν αυτου. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ει Λογος,
φησιν, ο Υιος εστιν, ομοουσιον δε ειναι φατε τωι Πατρι, μη διαλλαττετω κατα τι γουν
ως προς αυτον· ουτω γαρ αν ειη και ομοουσιος. Ει δε τουτο, καλεισθω και εστω
Λογος και ο Πατηρ. Ἀλλ' ου παραδεξεται τουτο της θειας Γραφης ο σκοπος, και των
αγιων αποστολων το κηρυγμα. Πατερα γαρ οιδε τον Πατερα και ουχ Υιον· και παλιν
τον Υιον εν μονηι τηι του Υιου προσηγοριαι τηρει, ουκ εωσα καλεισθαι ουδε ειναι
Πατερα· ετερος αρα παρ' αυτον εστι και διεστηκως κατα την ουσιαν. Ουκουν ουδε
Λογος αληθινος, ουδε εξ αυτου προελθων ο φυσει μεμερισμενος. Προς τουτο λυσις.
Και που τον Ἰωαννην, ω βελτιστε, θησεις, Λογον αποκαλουντα τον Υιον, και ταυτην
αυτωι κυριωτατην ανατιθεντα την επωνυμιαν και της ουσιας αυτου μαλιστα
σημαντικην; Φασκει γαρ· Ἐν αρχηι ην ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και
Θεος ην ο Λογος. Ὁραις οπως της ουσιας του Υιου παραστατικον εστι τουνομα, και το
καλεισθαι Λογον, οπερ εστι κατα φυσιν σημαινει. Θεος γαρ ην ο Λογος, φησιν. Ει δε
μη φυσεως ειη και της ουσιας δηλωτικον επι του Υιου το Λογος ονομα, σημαινει τι
παντως ετερον. Και γαρ ζητειν αναγκαιον, τι κατα φυσιν ων ο Υιος, εκληθη Λογος, ει
μη την ουσιαν αυτου σημαινει τουνομα. Οιον τεκτονα τις ειπων, η λιθοξοον, η
ταχυγραφον, ου τι εστι κατα φυσιν σημαινομενον οριζεται, αλλ' οιον εχει το
επιτηδευμα μηνυει. Ει τοινυν ου την ουσιαν του Υιου σημαινει τουνομα, και το
καλεισθαι Λογον, ου τι εστιν κατα φυσιν παριστησιν αυτον, αλλα φερε ειπειν οιον
εχει το επιτηδευμα, τι ματην τον ευαγγελιστην θαυμαζομεν; Πως δε ο υιος εκληθη
βροντης ως μεγα τι λαλησας και υπερογκον; Καιτοι πολλοις ετεροις ονομασιν
αποκαλουσης τον Υιον της θειας Γραφης, αλλα Λογον ειρηκως, παραδοξον τι και
υπερφυες εφθεγξατο· και ουδεν ετερον επ' αυτωι προστεθεικεν, οιον επι του Παυλου
φαινεται, το, Παυλος αποστολος. Ἠρκεσθη δε τωι ειπειν, Λογον, εις το παραστησαι
του Υιου την ουσιαν. Αυτος αρα εστιν ο αληθινος Λογος του Πατρος, και ουχ ετερος
τις παρ' εκεινον. ΑΛΛΟ. Ει δια ταυτην υπειληφασι την αιτιαν οι χριστομαχοι μη ειναι
τον Υιον ομοουσιον τωι Πατρι, επει μητε ο Πατηρ Λογος εστι, μητε ο Λογος Πατηρ,
και την ενοτητα της φυσεως τωι διαφορωι των ονοματων δια 75.316 τεμνειν
δυνασθαι πεπιστευκασι, λεγετωσαν ημιν πως ο προπατωρ Ἀδαμ ομοουσιος εσται
προς τον εξ αυτου γεγονοτα, ουτε αυτος Ἄβελ ειναι δυναμενος, ουτε μην του Ἄβελ
εσομενου ποτε Ἀδαμ. Ἀλλ' ουκ εκβαλλει της ουσιας την ταυτοτητα, η των ονοματων
διαφορα. Και τουτο επι γενητης και κτιστης ουσιας. Πως ουν ουκ ασεβες επι της
αγενητου φυσεως εκεινο δοξαζειν, παντα υπερκειμενης τα γενητα; Ὡς ουν ειπερ ην
ετεροουσιος, ουκ αν ην Λογος αληθινος, ουτως επειδηπερ ομοουσιος, αληθινος αν
ειη Λογος. ΑΛΛΟ. Σημαντικα μεν τα ονοματα των ουσιων εστι, τα πρωτα δη μαλιστα
και τα κυριωτατα· αλλα πολλην αν τις εν τουτοις ιδοι την διαφοραν. Τα μεν γαρ
καθολικωτερον τα οντα σημαινει, και γενικην ποιειται την δηλωσιν· τα δε εις το
καθ' εν τα καθολου σημαινομενα διατεμνοντα, πολλα τα οντα φαινεσθαι ποιει. Οιον
φερε ειπειν, το ανθρωπος ονομα απλως τε και απολελυμενως λεγομενον, συμπαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

σημαινει το ανθρωπειον γενος, η την ουσιαν αυτην· το δε Παυλος τυχον η Πετρος,
Ἰακωβος η Κηφας, εις το καθ' ενα σχιζον την ανθρωποτητα, πολλους ειναι τους
ανθρωπους ποιει. Ουκουν η των ονοματων διαφορα λαμβανεται μεν επι των
ομοουσιων, ου μην εκβαλλει της προς αλληλα φυσικης εμφερειας τα τοις αυτοις
ειδεσιν υποπιπτοντα. Ὅταν ουν ο μεν Πατηρ λεγηται Πατηρ, ο δε Υιος Λογος, ουκ
εσται την φυσιν η ουτος προς εκεινον, η εκεινος ως προς τουτον ανομοιος, εν μονοις
ονομασιν εχοντες την διαστολην. ∆εδεικται γαρ ως ουκ ανατρεψει των ομοφυων
την προς αλληλα φυσικην ομοιοτητα των ονοματων η διαφορα. Ουδεν αρα κωλυει
τον Υιον ομοουσιον ειναι τωι Πατρι, καν Υιος καλειται και μη Πατηρ αυτος εστιν ο
αληθινος αυτου Λογος. Ἁπλη γαρ ουσα η του Πατρος ουσια, ουδεν ετερον επιδεξεται
μεσολαβουν την γεννησιν του εξ αυτου φυσικως προελθοντος Λογου, και ως εν
οντως προς αυτον, καθο φυσει και αυτος Θεος και ζων εκ ζωντος εξελαμφθη Πατρος.
Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ἐν τοις Ευαγγελιοις, φησιν, ευρισκομεν λεγοντα τον
Υιον ως προς τον Πατερα· Πατερ, δοξασον σου τον Υιον, αντακουοντα δε παρ' αυτου·
Και εδοξασα, και παλιν δοξασω. Και πως αν ειναι δυναιτο Λογος του Πατρος κατα
αληθειαν ο Υιος, οπου φαινεται προς αυτον διαλεγομενος ο Πατηρ; διαλεξις δε
λογου χωρις ουκ αν γενοιτο ποτε. Ἢ τοινυν αυτος εαυτωι εσται διαλεγομενος, η
ειπερ οντως λεγει τι προς αυτον ο Πατηρ, ετερος εστι παρα τον ενδιαθετον και
ενυπαρχοντα τωι Θεωι κατα φυσιν Λογον, ος λαλει προς αυτον, κατα βουλησιν του
Πατρος. Προς ταυτα λυσις. Ου παυσηι συκοφαντων την ασωματον ουσιαν, λογον εξ
αυτης αποτελεισθαι πιστευων τοιουτον, οποιος αν ειη και ο ανθρωπινος, δια
χειλεων και γλωττης αποκτυπουμενος· και την του πελας προσαρασσων ακοην, ινα
δη και γενοιτο σαφης του λαλουντος η βουλησις. 75.317 Ει γαρ εθελησαις αποσωζειν
τηι ασωματωι φυσει τον αυτηι καταλληλον λογον, ου τοιαυτην ειναι νομιεις του
Πατρος την φωνην, ως εις ακοην φερεσθαι σωματικως. Ου γαρ μονος ο Κυριος
ηκροασατο του Πατρος λεγοντος· Και εδοξασα, και παλιν δοξασω· αλλα γαρ και οι
συνοντες αυτωι. ∆ιδασκων δε σαφως ο Χριστος, οτι κυριως και φυσικως ουκ εκεινη
του Πατρος ην η φωνη, αλλα τις κτυπος φωνηι προσεοικως εξηγγελλε του Πατρος
την εφ' Υιωι βουλησιν. Και οτιπερ ειη τιμιος παρ' αυτωι, λεγει προς τους
ακροωμενους· Ου δι' εμε η φωνη αυτη γεγονεν, αλλα δι' υμας. Προσχες γαρ ακριβως
ως ουκ εφησεν, Ου δι' εμε λελαληκεν ο Πατηρ, η εβοησεν, η ετερον τι τοιουτον, αλλ'
οτι Ου δι' εμε γεγονεν η φωνη, αλλα δι' υμας. Ει τοινυν δια τινος θειας ενεργειας
γεγονεν η φωνη, ου δια Χριστον, ως αυτος φησιν, αλλα δια τους συνοντας αυτωι,
αμηχανον δε ην ανθρωπους οντας ετερως δυνασθαι μαθειν του Πατρος την
βουλησιν, ει μη ανθρωπεια προς αυτους εγενετο φωνη· τι ματην τα οικονομικως
γεγονοτα και ανθρωπινως διοικουμενα δι' ημας παλιν αναφερεις επι την ασωματον
ουσιαν, ριψοκινδυνως τα τηι γενητηι πρεποντα φυσει και επι την αγενητον ανατιθεις;
ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Φαινεται που λεγων, φασιν, ο Πατηρ προς τον
Υιον· Ποιησωμεν ανθρωπον. Και αυτος δη παλιν ο Σωτηρ προς Ἰουδαιους
διαλεγομενος λεγει· Ἀπ' εμαυτου ου λαλω, αλλ' οσα ηκουσα παρα του Πατρος, ταυτα
απαγγελλω υμιν. Ἆρ' ουν ει τις υμας εροιτο τους επι δογματων ορθοτητι
μεγαλαυχουμενους, ποτερον ποτε ως προς ειδοτα τον Υιον ο Πατηρ οπερ εμελλεν
ερειν διαλεγεται, η ως προς μη ειδοτα, τι αν αποκρινοισθε; Ει μεν ουν ουκ οιδε,
μανθανει δε τοτε οταν ο του Πατρος λογος προς αυτον γενηται περι τινος, ετερος
εστι παρα τον οντα φυσει· ει δε οιδε, πως ουκ αμαθες και ανοητον το προς ειδοτα
λεγειν ωσπερ ουκ ειδοτα; Και επ' ανθρωπων γαρ ουκ εξω λογου το τοιουτον
κεισεται. Ει δε ατοπον τοιουτωι τινι περιπιπτειν φαναι τον Θεον, δηλον οτι ως προς
ουκ ειδοτα λεγει. Ουτε ουν αυτος εστιν ο ενδιαθετος Λογος, ουτε μην οιδεν απερ
βουλεται ο Θεος και Πατηρ, ει μη γενοιτο προς αυτον ο παρ' αυτου λογος. Προς
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

τουτο λυσις. Ουδεν ουν διοισει προφητων ο εν προφηταις λαλων του Θεου Λογος,
και τα εσομενα προμηνυων αυτοις· ου γαρ ειχον εξ εαυτων το ειδεναι ταυτα· μονωι
δε αρμοζει Θεωι εσομενων η προγνωσις. Και τι ποιησωμεν, του Κυριου σαφως εαυτον
της προς εκεινους ισοτητος αποδιοριζοντος; δι' ων ουτω φησιν· Ει εκεινους ειπε
θεους, προς ους ο λογος του Θεου εγε 75.320 νετο, και ου δυναται λυθηναι η Γραφη,
ον ο Θεος ηγιασε και απεστειλεν εις τον κοσμον, υμεις λεγετε οτι Βλασφημεις, οτι
ειπον· Υιος του Θεου ειμι. Και γαρ ει την προς τους προφητας ειχεν ισοτητα φυσικην,
ουκ αν ως εκ του ελαττονος των καθ' εαυτον εποιειτο την συγκρισιν, τα εκεινων
λαμβανων εις παραδειγματος δυναμιν. Λεγων γαρ, Ει εκεινους ειπε θεους, προς ους
ο λογος του Θεου εγενετο, σαφως αποδεικνυσιν ου λογον γεγενησθαι Θεου προς
αυτον, ωσπερ και προς εκεινους, αλλ' οτιπερ αυτος ειη του Πατρος ο λογος ο προς
τους προφητας λεγομενος. Πως ουν ο τοσουτον των προφητων απεσχοινισμενος και
ανω που κειμενος, ουδεν εξει πλεον αυτων κατα την σην, ω βλασφημε, τολμαν;
ΑΛΛΟ. Ει ουκ οιδεν ο Υιος την του Πατρος βουλησιν, εκδεχεται δε, καθαπερ οι
χριστομαχοι νομιζουσι, τον παρ' αυτου λογον, ινα δη ποτε και μαθοι, και ωσπερ προς
τινα των προφητων ο Πατηρ διαλεγεται προς αυτον, ισος αρα προφηταις εστι. Ποι δη
ουν αρα χωρησει παλιν ημιν ο αγιος Ψαλμωιδος εν Πνευματι λεγων, οτι Τις εν
νεφελαις ισωθησεται τωι Κυριωι; και τις ομοιωθησεται τωι Κυριωι εν υιοις Θεου; Ἰδου
γαρ ενθαδε σαφως ουδενα φησιν ουτε εν προφηταις, ους και νεφελας τροπικωτερον
λεγει, ουτε μην τοις εις υιοτητα Θεου καταταττομενοις δια της χαριτος, ισον εσεσθαι
τωι κατα φυσιν Υιωι. Πως ουν αληθευσει ∆αβιδ ο εν Πνευματι τα τοιαυτα λεγων,
ειπερ και λογος του Πατρος προς αυτον γινεται, καθαπερ προς τους αγιους, και ουκ
οιδε την του Πατρος βουλησιν καθαπερ εκεινοι, αλλ' εκδεχεται την αποκαλυψιν
αυτης δια της ακροασεως; Ει δε δυσφημον το ψευδεσθαι το Πνευμα λεγειν,
δυσφημον δε παντως, και ουχ ετερως εχον, υπερεξει προφητων ο Κυριος
ασυγκριτοις υπεροχαις, αυτος ων ο αληθινος λογος και η του Πατρος βουλησις και
σοφια. ΑΛΛΟ. Ει ετερος εστιν ο ενυπαρχων τωι Πατρι κατα φυσιν Θεος Λογος παρα
τον εν ταις θειαις Γραφαις σημαινομενον, και κειται μεν τις εν Πατρι κεκρυμμενος
και ενδιαθετος· ετερος δε τις εστιν εξαγγελτικος των παρ' αυτου λαλουμενων, ον
και Ἰωαννης Θεον Λογον ειναι φησι, πως ετι τωι Θεωι και Πατρι το απλουν και
ασυνθετον σωθησεται; Ειπερ αναγκαιως ο κεκρυμμενον τι και εμφανες εχων,
απλους ουκ αν ειη, συνθετος δε μαλλον και εκ δυο συγκειμενος. Ἔστι δε απλους
κατα φυσιν ο Θεος, και ουδεν εν αυτωι συνθετον. Εις αρα Λογος εν αυτωι φυσικος τε
και ενδιαθετος ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ει, καθαπερ οι χριστομαχοι τολμωσι λεγειν, ετερος ων
παρα τον ενυπαρχοντα φυσει Θεον Λογος ο δια των Ευαγγελιων ημιν κηρυττομενος,
ουκ οιδε τα κεκρυμμενα του Πατρος, μανθανει δε οτε προς αυτον διαλεγεται· εξ
αγνωσιας αρα εις γνωσιν ερχεται, και εξ ανοιας εις νοησιν. Και πως αληθευσει
λεγων· 75.321 Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν. Πως δε απαραλλακτος εικων εσται του
γεγεννηκοτος, ει καθαπερ ανθρωπος αγνοιαι κρατειται; Χρη γαρ παντως η και τον
Πατερα λεγειν τι των εσομενων αγνοειν, η ει παντα γινωσκει, και εικονα της ιδιας
αιδιοτητος εχει τον Υιον, αδυνατον μη τοιαυτην εχειν αυτον την γνωσιν, οποιαν και
ο Πατηρ, ου και εστι χαρακτηρ και εικων απαραλλακτος. Ἀντιθεσις ως εκ του
Ευνομιου. Και τις ουτω, φησιν, αμαθης ως τολμησαι λεγειν τα ονοματα κατα
πραγματων κειμενα, μη ετερα ειναι παρ' αυτα; Ἰδου γαρ, ο μεν ουρανος, εργον ουτω
μεγα και εξαιρετον Θεου· το δε ονομα, δι' ου σημαινεται, ετερον εστι παρ' αυτον· και
γνωσομεθα τουτο εντευθεν. Ὁ μεν γαρ ουρανος πραγμα εστιν ορατον, το δε επ' αυτωι
κειμενον ονομα ου ταις οψεσιν υποπιπτει, αλλ' εστι μονον ακουστον. Ουκ ουν δια το
λεγεσθαι Λογος ο Υιος, παντως εστι τουτο ο νοουσι τινες, αλλα καλειται μεν Λογος,
εστι δε ετερον τι κατα φυσιν. Προς ταυτα λυσις. Σιωπαιν εδει, και μηδεν
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποκρινεσθαι προς την ουτως ανοητον του λογου κατασκευην. Ὅμως δ' ουν
ερωτητεον τους οσοι τα τοιαυτα φασιν, ει μη τα ονοματα κυριως κατα πραγματων
κειμενα, τας ουσιας αυτων σημαινει, καν ετερα παρα ταυτα τυγχανηι. Και γουν το
ανθρωπος ονομα, σημαινει μεν του ανθρωπου την φυσιν, ετερον δε τι εστι παρ'
αυτον. Ὁ μεν γαρ ανθρωπος πραγμα ορατον, το δε επ' αυτωι ονομα μονον ακουστον.
Ουκουν ει τις ανθρωπον ονομασαι, επειδη μη τουτο εστι παντως ο σημαινει
τουνομα, κατα τον εκεινων συλλογισμον, ετερον τι νοειτω, και μη παντως τουτο ο
σημαινει τουνομα. Ει δε μανιας αναμεστον τουτο γε, ουκ αποβλητεον τας των
ονοματων κυριολογιας, ουδε ετερον τι παρα το σημαινομενον δι' αυτων νοητεον·
αργησει γαρ ουτω των αιρετικων η μανια. ∆εικνυτω δε ημιν ο δεινος εις λογισμους
οτι μη κυριον ονομα τωι Υιωι του Θεου το Λογος, και αντιταττεσθω ταις θειαις
Γραφαις, και τωι μακαριωι ευαγγελιστηι Ἰωαννηι, πρεπωδεστατην και κυριαιτατην
ειδοτι του Υιου την προσηγοριαν δια του καλεισθαι Λογον· Ἐν αρχηι γαρ, φησιν, ην ο
Λογος. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Και πως αν δυναιτο, φησι, λογος ειναι του
Πατρος και σοφια ο Υιος, ειπερ η μεν σοφια επιστημη εστιν, ο δε λογος ρηματος αργη
προφορα; Ἐπιστημη δε ουκ ενυποστατον τι εστιν, αλλ' ουδε ζωον και λογος ομοιως.
Ὁ δε Υιος ζωον εστιν· ουκ αρα επιστημη, ουδε σοφια, ουδε λογος. Ειτα προς τουτωι,
πως αν γενοιτο λογος εν λογωι, αδυνατου πανταπασιν οντος του το ομοιον εν ομοιωι
γινεσθαι; ουδε γαρ αν γενοιτο χρωμα εν χρωματι. Ειπερ ουν ην ο λογος οντως ο
75.324 φυσει του Πατρος Υιος, πως αν προς αυτον εγενετο λογος, φερε ειπειν, εν τωι,
Ποιησωμεν ανθρωπον; Προς τουτο λυσις. Σκανδαλιζηι παλιν ουκ αναβαινων τα
ανθρωπινα· αλλ' ωσπερ επιλελησμενος οτι σοι περι της θειας ουσιας ο λογος εστιν,
εκ των καθ' ημας οριζηι τα εκεινηι προσοντα. Ἢ ουκ οισθα οτι τοις καθ' ημας ονομασι
το Θειον αποκαλειται, παντα δε ετερως εστιν η καθαπερ ημεις; Ου γαρ επειδηπερ ο
μεν ανθρωπου λογος ανυποστατος και γλωττης εξηχημα προς αερα πεμπομενον, δια
τουτο και ο θειος ωσαυτως εξει λογος, αλλα ζων εκ ζωντος, και υφεστηκως εξ
υφεστηκοτος εστι. Και παλιν, ουκ επειδηπερ η εν ημιν σοφια και επιστημη ουκ εν
υποστασει κειται καθ' εαυτην, δια τουτο και η ενυπαρχουσα τωι Θεωι σοφια το
ενυποστατος ειναι καθ' εαυτην ζημιωθησεται. Ἀλλ' ειπερ ομολογεις μη καθ' ημας
ειναι τον Θεον, ομολογεις δηλονοτι και πως τα αυτου μη ειναι των καθ' ημας, αλλ'
υπερ ημας τοσουτον, οσον και κατα τον της ουσιας λογον διεστηκεν. ΑΛΛΟ, προς το
αυτο. Ἠγνοησεν ο σοφος, ως οιεται, και οξυς εις το νοειν αμετρωι περιπεσων
δυσφημιαι· ζωον γαρ ονομαζει τον Κυριον, ουκ ειδως οτι το ζωον ετερον εστι παρα
την ζωην, ωσπερ η επιστημη παρα τον επιστημονα. Ζωην μεν γαρ ει τις λεγοι, αυτο
σημαινει το πραγμα το εν τισι γινομενον και ζωοποιουν αυτα· ζωον δε λεγων, το
μετεχον του ζωοποιουντος φησιν. Ἀλλ' ουχ ουτως εαυτον ο Κυριος ονομαζων
φαινεται, ζωην δε μαλλον αποκαλει. Ει δε ζωη υπαρχων και ζωον εστι κατα την
εκεινου φρενοβλαβειαν, λεγεσθω και ο Πατηρ ζωον, επειδηπερ φαινεται λεγων· Ζω
εγω, λεγει Κυριος. Ἀλλα ταις εκεινου φλυαριαις εῤρωσθαι φρασαντες, και το
αποστολικον εκεινο προσθεντες· Τα νοηματα σου συν σοι ειη εις απωλειαν, επι την
ορθοτητα των δογματων δραμουμεθα, και ου ζωον κατ' εκεινους, αλλα ζωην
ερουμεν τον Κυριον, ζωογονουσαν τα παντα ως εν αυτωι κινεισθαι και ειναι, κατα
την Παυλου φωνην. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Λογον η θεια Γραφη τον Υιον ονομαζειν, και
προφοραν ρηματων τοιουτων οποια εστι τα ανθρωπινα, φανταζεται παλιν ο γοργος
εις αβουλιαν και νεανικος εις το μη νοειν ορθως τα θεια μυστηρια· ουκ ειδως οτι
κατα μεν την ημετεραν συνηθειαν ουτως αυτον αι θειαι κηρυττουσι Γραφαι.
∆ιαλεγεται δε αῤρητως Πατηρ προς Υιον, εχοντος αυτου φυσικως του ειδεναι του
τεκοντος την βουλησιν, ου λογον εκφαινειν δυναμενον τα κεκρυμμενα
περιμενοντος, επει και αυτος εστιν ο Λογος. Ὅτε τοινυν επι Θεου τι λεγεται των οσα
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλλον ανθρωποις εστι πρεπωδεστερα, αναβαινετω τα καθ' ημας ο ακροωμενος, και
επι την 75.325 πνευματικην και την εν νοησει τηι θειαι τρεχετω καταληψιν. Ἀντιθεσις
ως εκ των Ευνομιου. Ἀλλ' ουκ εξαρκει, φησιν, εις Υιου δηλωσιν το Λογος ονομα,
ουδ' αν γενοιτο σαφης η ουσια αυτου δια της τοιασδε προσηγοριας· φερεται γαρ και
κατα πολλων ετερων ρηματων αργων τε και ανυποστατων. Προς ταυτα λυσις.
Ουκουν ατονησει προς το παραστησαι του Θεου την ουσιαν το Θεος ονομα. Φερεται
γαρ και κατα των μη φυσει θεων, κατα το, Ἐγω ειπα· Θεοι εστε. Τι δε κωλυσει
κακεινο λεγειν, ως επειπερ το δικαιος ονομα, και το αγαθος, και το αγιος, και επ'
ανθρωπων ταττεται (πολλοι γαρ τοιουτοι κατα μετοχην του κατ' αληθειαν και
οντως αγαθου και δικαιου τυγχανοντος), ου κυριως επι Θεου τεταξεται των
ειρημενων εκαστον; Ει δε κοινα μεν ημιν προς αυτον τα ονοματα, αυτωι δε μονωι
κατα φυσιν το πραγμα επαληθευεται, ουδεν κωλυσει και Λογον κυριως κεκλησθαι
τον Υιον, παραστατικην τε της ουσιας αυτου ταυτην εχειν την επωνυμιαν, ει και
ετεροι λογοι πολλοι τινες ειεν καταχρηστικως και προς μιμησιν του κατ' αληθειαν
κεκλημενου. ∆ια γαρ ταυτην την αιτιαν περι εαυτου φησιν ο Υιος· Ἐγω ειμι η
αληθεια. Ὥστε οπερ αν τις ειποι περι αυτου θεοπρεπες τε και αξιον της θειας
γεννησεως, ερει μεν επ' αυτου κυριως, επι δε των ετερων ουκετι, καταχρηστικως δε
μαλλον, καθαπερ ειρηται. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Λογος ειρηται, φησι, παρα
ταις θειαις Γραφαις, ουχ ως εκ Πατρος κατα φυσιν υπαρχων, η αυτος ων ο
ενδιαθετος λογος, αλλ' οτι τον Πατρος λογον ακουσας και ημιν εξαγγελλει· ωσπερ
ουν και αγιασμος ειρηται, οτι αγιαζει, και δικαιοσυνη, οτι δικαιοι. Προς τουτο λυσις.
Ει Λογος εκληθη, κατα την σην, ω βελτιστε, δυσφημιαν, ουχ οτι κατα φυσιν τουτο
εστιν εκ Πατρος προελθων, και της του τεκοντος ουσιας εκφαντικος, αλλ' οτι τον
παρα Πατρος ακουσας λογον, εξαγγελλει τουτον εις ημας· τηρει και εν τοις αλλοις
την ισην ακολουθιαν, ινα και μειζονως ασχημονησηις. Ει γαρ Λογος εστιν, οτι λογον
ακηκοεν, αναγκαιον ειπειν οτι και δικαιοσυνη και αγιασμος εστιν, ως δικαιοσυνης
και αγιασμου μετοχος, και ου κατα φυσιν ταυτα υπαρχων. Τα δε μη κατα φυσιν
προσοντα τισιν, αλλ' εξωθεν επιγεγονοτα, ραιδιως αποσυμβησεται. Και ποτε
δικαιοσυνης και αγιασμου ερημος, καθ' υμας, ο του Θεου Λογος φανειται, ο λεγων·
Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Φθανουσης τοιγαρουν και εις αυτον ηδη τον
Πατερα της δυσφημιας, παραιτητεον των χριστομαχων την κακονοιαν. 75.328 ΑΛΛΟ.
Ουκ επινομοθετησεις, ω χριστομαχε, ταις θειαις Γραφαις· ουδ' αν γενοιτο τις εκφρων
τοσουτον, ως ετερα λεγοντος του θειου Πνευματος περι του Υιου, τοις σοις πειθεσθαι
νοθοις σοφισμασι μαλλον, και μη εκεινωι προσεχειν. Λογον τοιγαρουν ονομαζει τον
Υιον το Πνευμα το αγιον· αυτος δε ου Λογον εισφερεις, αλλα Λογου μετοχον. Ει γαρ
δια τουτο κεκλησθαι φης αυτον Λογον, επειδηπερ λογον ακουσας παρα του Πατρος,
τουτον εις ημας εξηγγειλε, πως ουχ ευρεθησηι ληρων; Ὁ γαρ τοιουτος ουκετι Λογος
εστιν, αλλα Λογου μετοχος· ου γαρ αν ειη ταυτον ως προς εαυτο το μετοχον τινος
και μετεχομενον. Οιον φερε ειπειν, η σοφια προς τον σοφον τον μετεχοντα αυτης,
ουδε η γραμματικη προς τον γραμματικον τον μετεχοντα αυτης. Ἕτερον γαρ τι
πραγμα και ετερον εστιν. Ἀναγκη τοινυν η Λογον ομολογειν και ου Λογου μετοχον·
η ει μετεχει Λογου, μηκετι Λογον ονομαζειν. Ἀναιρει γαρ τουτο εκεινο. Και εκεινωι
τουτο μαχεται, και δει παντως εν τι των ειρημενων υπαρχειν τον Υιον· αμφοτερα δε
ουδαμως. Λογον δε αυτον ονομαζουσης της θειας Γραφης, εῤρωσθαι φρασωμεν
εικοτως τοις εισφερουσιν αυτον ου Λογον, αλλα Λογου μετοχον.

ΛΟΓΟΣ Κʹ.
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Εις το, Ὑπεμεινε σταυρον αισχυνης καταφρονησας, διο και ο Θεος αυτον
υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι το ονομα το υπερ παν ονομα. Ἀντιθεσις ως εκ των
δι' εναντιας. Γεγραπται, φασιν· Ἕκαστοι τουτο φρονειτε εν υμιν, ο και εν Χριστωι
Ἰησου, ος εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι· εως
του, ∆ιο και ο Θεος αυτον υπερυψωσε, και εχαρισατο αυτωι ονομα το υπερ παν
ονομα. Ει τοινυν υψωθη παρα του Θεου, και εδοξασθη, και ως εν χαρισματος μερει
εσχε το ονομα το υπερ παν ονομα, οτι εταπεινωσεν εαυτον μεχρι θανατου, μισθον
εχει της ταπεινωσεως την τιμην και το ονομα το υπερ παντα· ου φυσει Θεος ων η
Υιος, αλλ' εκ προσθηκης ταυτα γενομενος. Το δε προσθηκης δεομενον, ατελες αν ειη
και ελλιπες οσον εις την οικειαν φυσιν. Και το υψουμενον που, κατωθεν αναγκη
προς τουτο επαιρεσθαι· και το χαριν δεχομενον δεισθαι χρη παντως ου δεχεται· και
το τιμασθαι ζητουν, ουκ ειναι τοιουτον αναγκη λεγειν, οπερ δη και γενεσθαι
βουλεται. Ει ουν εχαρισθη αυτωι το ονομα το υπερ παν ονομα, φυσει μεν τουτο ουκ
ην, γεγονε δε υστερον κατα χαριν· το δε ουτως εχον, ουκ αν ειη Θεος, προσφατον
γαρ. Προς ταυτα λυσις εφεξης ως εν επιτομηι. Και ποια γεγονε προσθηκη τιμης τωι εν
μορφηι μεν υπαρχοντι Θεου, ενδυσαμενωι δε την του δουλου μορφην; Πως δε μαλλον
ουκ ηλαττωσθαι δοξειεν αν, ο το μειζον αφεις και το ελαττον αναλαβων; Θεος υπ
75.329 αρχων γεγονεν ανθρωπος, ινα ποιον ευρηι μισθον; Ἢ πως εδοξασθη ο απο
δοξης εις ατιμιαν καταβεβηκως; Πως δε γεγονεν υψηλος ο της θεοτητος το αξιωμα
υπεριδων, και εις ανθρωποτητα κατελθων; Πως ο κατελθων, γεγονεν ανω; Ποιαν
εχει βελτιωσιν ο εν ελαττοσι γεγονως εξ αμεινονων; Ει Θεος ων υψιστος και εν
υψηλοις κατοικων υψουσθαι λεγεται, ποι δε ετι μετα την του Θεου φυσιν
αναβησεται το υψουμενον; Πως δε ην ταπεινος ο εν κολποις ων του υψηλοτατου
Πατρος; Ποιας προσθηκης εδειτο Θεος; Ει δια τουτο καταβεβηκεν, ινα και υψωθηι, τις
ην η χρεια της καταβασεως; Ει δια τουτο εταπεινωσεν εαυτον, ινα και δοξασθηι, τις
ην η χρεια της ταπεινωσεως; Πως δε ουκ ασοφος ο μετα πονου ζητων, ο και διχα
πονων εχειν εδυνατο; Πως ελαβε το ονομα το υπερ παν ονομα ο διαπαντος εν αυτωι
προσκυνουμενος; Ῥητα, οτι Θεος ο Υιος. Ὁ Θεος εν τωι ονοματι σου σωσον με· και,
Προσκυνησατωσαν τωι ονοματι σου, Κυριε, τωι μεγαλωι. Προ του ηλιου διαμενει το
ονομα αυτου. ∆οτε δοξαν ονοματι αυτου. Ουτοι εν αρμασι και ουτοι εν ιπποις, ημεις
δε εν ονοματι Κυριου Θεου ημων μεγαλυνθησομεθα. Πως ουν ελαβεν, οπερ εχων αει
φαινεται; Λυσις ετερα. Ει εν αρχηι ην ο Λογος, και Θεος ην ο Λογος, και ην εν αρχηι
προς τον Θεον, υστερον δε δια την ημετεραν σωτηριαν εταπεινωσεν εαυτον, δια τε
τουτο υψουσθαι λεγεται, πως ουκ εσται παντι τωι σαφες, οτιπερ ου περι την του
Λογου φυσιν τουτο γινεσθαι συμβαινει, αλλ' εις το της ανθρωποτητος μυστηριον; Ὧ
γαρ αρμοσει το ταπεινον, τουτωι και το υψουσθαι πρεπειν ακολουθει. Ταπεινον δε
χρημα η ανθρωποτης, περι αυτην αρα και το υψουσθαι νοηθησεται. Ου προτερον δε
περι του Θεου Λογου τοιουτον τι λεγουσαν ευρησομεν την Γραφην, ει μη, Σαρξ
γεγονε, και εσκηνωσεν εν ημιν. Ει τοινυν περι την προσληψιν της σαρκος η
ταπεινωσις γεγενησθαι λεγεται, δι' αυτην εσται και περι αυτην η υψωσις. ΑΛΛΟ, εις
το αυτο. Ὁ Παυλος επιστελλων φησιν, οτι Προδρομος υπερ ημων εισηλθεν Ἰησους,
ουκ εις αντιτυπα των αληθινων, αλλ' εις αυτον τον ουρανον, νυν εμφανισθηναι τωι
προσωπωι του Θεου υπερ ημων. Ὥσπερ ουν εν τοις ουρανοις και εν προσωπωι του
Πατρος υπαρχων αει, νυν υπερ ημων εισερχεται μεν εις τον ουρανον, εμφανιζεται δε
τωι Πατρι· ουτω παλιν και νυν υπερ ημων υψουται και δοξαζεται, και λαμβανει το
ονομα το υπερ παν ονομα· ιν' ωσπερ εν αυτωι και εις τον ουρανον εισερχομεθα και
εμφανιζομεθα τωι Πατρι, ουτω παλιν εν αυτωι δοξαζομενοι, και υψουμενοι, και υιου
Θεου χρηματιζωμεν. 75.332 ΑΛΛΟ. Του Σωτηρος ημων την εις ουρανους αναληψιν ο
Ψαλμωιδος εξηγουμενος δια του Πνευματος λεγει· Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων,
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και επαρθητε, πυλαι αιωνιοι, και εισελευσεται ο Βασιλευς της δοξης. Ἐνταυθα γαρ
ταις εν τοις ουρανοις αγιαις δυναμεσιν επιταττει το Πνευμα τας πυλας ανοιγειν
εισερχομενωι Χριστωι. Ἀλλ' ην και προ της αναληψεως εισω τε των πυλων και εν
τοις ουρανοις ως Θεος. Τι ουν εδει των τοιουτων του Πνευματος προσταγματων; Ἢ
πως ο ενδον ων εισερχεσθαι λεγεται; Ὥσπερ ουν ου καθο Θεος εστιν, αλλα καθο
ανθρωπος, δι' ημας και υπερ ημων τας των ουρανων εισερχεται πυλας, ημας εν
αυταις εισαγων δι' εαυτου, και ταυτην δι' ημας ενεκαινισε την οδον· ουτω και
υψιστος τυγχανων, υψουται δι' ημας, ως ανθρωπος, ιν' ημεις υψωθωμεν εν αυτωι
φορουντι την προς ημας ομοιωσιν, και ουτως αναμορφωσηι προς εαυτον εις το κατ'
εικονα του κτισαντος, ανακαινιζων την φυσιν ωσπερ ην εξ αρχης. Σχολια, περι
σαρκωσεως τον αυτον εχοντα νουν. Εις το, Ἐχαρισατο αυτωι, και, Ὑπερυψωσεν
αυτον· και οσα τοιαυτα λεγεται περι Χριστου. Ὕψιστος ο του Θεου Λογος αει, καθο
Θεος· υψουται δε ως ανθρωπος· ανενδεης ων ως Θεος, λαμβανειν ως ανθρωπος
λεγεται· προσεκυνειτο παρα παντων ως Θεος, δεχεται νυν την προσκυνησιν ως
ανθρωπος. Ει ως ανθρωπος απεθανε, και ψογον ουδενα τωι Θεωι Λογωι τουτο
προστριβεται, ουδεν αδικησει και το λεγεσθαι λαβειν· ωσπερ γαρ εκεινο περι την
ανθρωποτητα γεγονεν, ουτω και ταυτα ομοιως. Ει αθανατος ων Θεος, λεγεται
τεθναναι ως ανθρωπος, Ὕψιστος ων ως Θεος, υψουσθαι λεγεται, ως ανθρωπος. Πως
Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος. Ὅτι δια της ενανθρωπησεως το απολωλος
ανεσωθη· το συντετριμμενον κατεδεσμευθη, το πλανωμενον επεστραφη· συντεινει
δε ταυτα εις δοξαν του Θεου και Πατρος. ΑΛΛΟ. Ει Θεος ων γεγονεν ανθρωπος, και
εργωι τουτο παθειν υπεμεινε, σκανδαλιζεσθω μηδεις, ει τα τηι ανθρωποτητι πρεποντα
και τωι σχηματι τωι οικετικωι φερεται και επ' αυτου· ως γαρ ανθρωπος και λαμβανειν
και υψουσθαι λεγεται. Ὁ δε την ανθρωποτητα αυτην υπομεινας, ουκ αν ευλογως
ψεγοιτο, και τα της ανθρωποτητος ιδια φορεσαι μη παραιτουμενος. Ἴδιον δε
ανθρωπου φυσεως το λαμβανειν παρα Θεου, κατα το ρητον το λεγον· Τι γαρ εχεις ο
ουκ ελαβες; Ειληφεν αρα ως ανθρωπος κατα χαριν, απερ ειχεν ως Θεος φυσικως.
ΑΛΛΟ. Ει παντα δι' Υιου ο Πατηρ εργαζεται, χωρις τε αυτου γεγονεν ουδεν,
αναγκαιον ειπειν, οτιπερ αυτος ην εαυτωι και το υψουσθαι διδους, και την παρα
75.333 Πατρος χαριν διακονουμενος. Ἐδεχετο μεν γαρ θεοποιουμενου του
αναληφθεντος ναου, και ην φυσει Θεος Λογος ων του Πατρος· υψουτο δε παλιν καθο
και ανθρωπος γεγονως, και εν τηι του δουλου μορφηι φαινομενος προσεκυνειτο, και
παλαι τουτο εχων μετα Πατρος. Ἔσται τοινυν περι την ανθρωποτητα η χαρις και η
υψωσις, εις εαυτον οικειουμενου του Θεου Λογου τα περι τον ιδιον αυτου ναον
συμβαινοντα. Ου γαρ ετερου τινος, αλλ' αυτου το σωμα, διο και ως αυτος
λελογισται. Εις γαρ ο Χριστος εκ τε ανθρωποτητος και Θεου Λογου κεκερασμενος,
ουκ εκ του τετραφθαι προς οπερ ουκ ην, αλλ' εκ του προσλαβειν τον εκ Παρθενου
ναον. ΑΛΛΟ. Ψαλλει που ∆αβιδ· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος.
Ειτα φησι· ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου, ελαιον αγαλλιασεως. Και ην ο
Λογος και προ της χρισεως βασιλευων μετα Πατρος. Πως ουν εις βασιλεα χριεται και
αγιαζεται ο αει βασιλευων και αγιος ων; Ὥσπερ τοινυν αει τουτο ων, εν εσχατοις
καιροις βεβασιλευκεναι λεγεται· ουτω και υψιστος ων, υψουσθαι λεγεται δια την
ενσαρκον οικονομιαν. Ὑψουται δε, και χριεται και αγιαζεται δι' ημας, ινα δι' αυτου
τρεχηι λοιπον εις παντας η χαρις, ως ηδη δοθεισα τηι φυσει, και λοιπον ολωι
σωζομενη τωι γενει. Ουτω και ο Σωτηρ ελεγεν εν τωι κατα Ἰωαννην Ευαγγελιωι·
Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυτον, ινα ωσι και αυτοι ηγιασμενοι. Ὅσα γαρ εν
Χριστωι, ταυτα και εις ημας. Ουχ εαυτωι δεχομενου τον αγιασμον (αυτος γαρ ην ο
αγιαζων), αλλ' ινα τουτον τηι φυσει δι' εαυτου προξενισηι, οδος ωσπερ και αρχη των
εις ημας αγαθων γινομενος. ∆ιο δη και φησιν· Ἐγω ειμι η οδος· δι' ης ωσπερ προς
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας η θεια καταβεβηκε χαρις, υψουσα και αγιαζουσα και δοξαζουσα, και
θεοποιουσα την φυσιν εν πρωτωι Χριστωι. ΑΛΛΟ. Ει Θεος ων ανθρωπος γεγονε, και
ουκ ανθρωπος ων γεγονε Θεος, χριεται δε ως ανθρωπος, ινα δοξασθηι, δηλον οτι περι
την ανθρωποτητα η χαρις. ΑΛΛΟ. Ει αυτος ων του Πνευματος χορηγος, κατα το περι
αυτου λεγομενον· Λαβετε Πνευμα αγιον· το Πνευμα λαμβανειν λεγεται περι την
ανθρωποτητα, και η δοσις και το λαμβανειν ομοιως. ΑΛΛΟ. Φησι που Χριστος ως
προς τον Πατερα διαλεγομενος· Ὑπερ αυτων εγω αγιαζω εμαυτον. Ὁ δε εαυτον
αγιασαι δυναμενος, και μη παρ' ετερου τουτο ζητων, κυριος του αγιαζειν εστιν. Ει δε
ουκ εστιν εν χρειαι, περι το χρηιζον ο αγιασμος αποτελειται. Ἁγιαζεται δε η ανθρωπου
φυσις. Και τουτο ην αρα 75.336 δι' ημας εν Χριστωι πληρουμενον, ινα ημεις
αγιασθωμεν εν αυτωι. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως αιρετικων. Γεγραπται, φασιν·
Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας ανομιαν, δια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος
σου. Ουκ αν ουν ολως κεχρισθαι τον Κυριον δωσομεν, ει μη δικαιοσυνην ηγαπησε,
και εμισησεν αδικιαν. Ὁ γαρ συνδεσμος ο αιτιολογικος, τουτεστι, δια τουτο, μεταξυ
κειμενος, μισθον ωσπερ αρετης το χρισμα δεικνυει. Ει δε δια τουτο χριεται, οτι
δικαιοσυνην αγαπαι, και αδικιαν μισει, δωρον εχει τον αγιασμον. Ὁ δε προσθηκης
τινος δεηθεις, ατελης αν ειη, και ουχ ομοιος τωι τελειωι Πατρι. Προς τουτο λυσις.
Ἔγειραι ο καθευδων, και αναστα εκ των νεκρων, και ακουσηι παλιν, αιρετικε.
Ἐπειδη, φησιν, εμισησας αδικιαν, και ηγαπησας δικαιοσυνην, δια τουτο εχρισε σε ο
Θεος, ουχ ινα μισθον αρετης το χρισμα δεδοσθαι τις υπολαβηι, αλλ' ινα τοιωσδε
νοησωμεν το λεγομενον. Τρεπτης υπαρχων φυσεως ο προπατωρ Ἀδαμ, και πεφυκως
εσθ' οτε ποτε μεν την δικαιοσυνην αγαπαιν και μισειν την αδικιαν, ποτε δε παλιν εις
την εναντιαν εξιν μεταπηδαιν, και αγαπαιν μεν την αδικιαν, μισειν δε την
δικαιοσυνην (τουτο γαρ των τρεπομενην εχοντων την φυσιν ιδιον), παρηνεχθη
παρα του διαβολου. Ἐπειδη δε προς την του τοιουτου νοσηματος λυσιν εδει τον
ατρεπτον του Θεου Λογον εαυτον υπερ ημων αντιθειναι τωι πονηρωι, ιν' ωσπερ δια
της εκεινου τροπης ενικηθημεν, ουτω δια της ατρεψιας του Λογου κρατησωμεν· δια
τουτο χριεται ως αει και [α]παραλλακτως δικαιοσυνην αγαπων, και μισων αδικιαν,
και τραπηναι μη δυναμενος. Ὅταν ουν λεγηι, Ἠγαπησας δικαιοσυνην, και εμισησας
αδικιαν, δια τουτο εχρισε σε ο Θεος, τοιαυτην τινα δεχου διανοιαν· Ἐπειδη παντων
των γενητων τρεπομενην εχοντων την φυσιν ουδεν ηδυνατο μαχεσθαι τωι διαβολωι,
συ δε εξ ατρεπτου Πατρος ατρεπτος ων, Θεος Λογος, αει δικαιοσυνην αγαπαις, την τε
αδικιαν μισεις, εχρισε σε ο Θεος, ινα εν σοι και πρωτωι την ανθρωπου φυσιν παρ'
αυτα νικωσαν θεασηται. ΑΛΛΟ, εκ του αυτου συναχθεν συλλογισμου. Ευρισκεται
παρα τηι θειαι Γραφηι περι του Θεου και Πατρος κειμενα τοιαυτα πολλα, οτι ∆ικαιος
Κυριος και δικαιοσυνας ηγαπησε. Και παλιν· Ἐμισησας παντας τους εργαζομενους
την ανομιαν. Και παλιν· Ἐγω ειμι Κυριος ο αγαπων δικαιοσυνην, και μισων
αρπαγματα εξ αδικιας. Ἆρ ουν ει τις και δια ταυτα λεγοι· Μεγας ο Κυριος ημων, οτι
την δικαιοσυνην αγαπαι, μισει δε την αδικιαν, μισθος εσται τωι Θεωι και Πατρι το
μεγας και αρετης ανταποδοσις, οτι ταδε μεν αγαπαι, μισει δε εκεινα; Ἀλλ' ουκ αν τις
ουτω μανειη ποτε. Ὥσπερ ουν επι 75.337 του Πατρος ευσεβως νοειται τα τοιωσδε
λεγομενα, ουτως αν ευλογως εκληφθειη και εφ' Υιου. Προς γαρ το αρχετυπον η
εικων, και προς την εικονα το αρχετυπον. Εις το ρητον του Ἀποστολου το λεγον·
Ἐκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν υψηλοις, τοσουτωι κρειττων γενομενος των
αγγελων. Οι της ουσιας του Θεου Λογου τολμωντες κατηγορειν, και τον Υιον τοις
γενητοις συνταττειν σπουδαζοντες φασι, σοφιζομενοι την αληθειαν· Ει κρειττων
γεγονε των αγγελων ο Υιος, απο τροπης αρα εχει τουτο της επι το αμεινον· ο γαρ
ουκ ην εγενετο. Το ολως μεταποιεισθαι δυναμενον, και απο τινος εις ετερον τι
παραφερεσθαι, τρεπτης αν ειη φυσεως. Ει δε τρεπτης, δηλον οτι και γενητης, ης
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ιδιον η τροπη. Προς τουτο λυσις. Πρωτον μεν ουν προσηκει τον εις ερευναν των
θειων εισβαινοντα Γραφων, τον καιρον επιτηρειν καθ' ον λεγεται το δηλουμενον,
και προσωπον παρ' ου, η δι' ου, η περι ου λεγεται· ουτω γαρ αν απλανης η διανοια
φυλαχθειη τοις ορθως εθελουσι νοειν. Γνωσομεθα μεν ουν το απο του καιρου
χρησιμον, των αγιων αποστολων ακουοντες λεγοντων Χριστωι· Ποτε ταυτα εσται,
και τι το σημειον της σης παρουσιας; Ἐκ δε του μη ειδεναι καιρον, εζημιωθησαν οι
περι Ὑμεναιον και Ἀλεξανδρον, νομισαντες αναστασιν ηδη γεγονεναι, και τουτο
λεγοντες Ὅτι δε των προσωπων αναγκαια και επωφελης η γνωσις, εισομεθα παλιν,
οταν ο Ευνουχος λεγηι προς Φιλιππον· ∆εομαι σου, περι τινος ο προφητης λεγει, περι
εαυτου η περι ετερου τινος; η ως οταν ο μακαριος Παυλος, του Σωτηρος το
προσωπον εισφερεσθαι βουλομενος, λεγηι· Ἐφ' ον γαρ λεγεται ταυτα, φυλης ετερας
μετεσχηκε. Προδηλον γαρ, οτι εξ Ἰουδα ανατεταλκεν ο Κυριος. Ὅτι δε και το πραγμα
μη αγνοειν αναγκαιον, εντευθεν εσται καταφανες. Ὅταν γαρ οι προφηται τα περι
του Σωτηρος προκηρυττωσι, και ο μεν λεγηι· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει· ετερωθι
δε παλιν, Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη· και μη κυριως τα τοιαυτα νοηται περι
Χριστου, μακραν που της αληθειας ο νους οιχησεται, και των ευσεβων
εκπετασθησεται νοηματων. Ἀναγκαια τοινυν των ειρημενων η επιτηρησις.
Ἐπιτηρηθεντων τοινυν ακριβως καιρου, και προσωπου, και πραγματος, ευρεθησεται
ταυτα λεγων ο Παυλος, οτι δι' ημας ενηνθρωπησεν ο του Θεου Λογος, οτε των
αμαρτιων ημων καθαρισμον ποιησαμενος εκαθισεν εν δεξιαι της μεγαλωσυνης εν
υψηλοις, τοτε κρειττων γεγονε των αγγελων· ου την φυσιν εις ετερον τι μεταβαλων,
η οπερ ουκ ων φαινεται προτερον, υστερον γεγονως· ου γαρ περι της φυσεως του
Υιου νυν ο λογος εστι τωι Παυλωι, αλλα περι πραγματος γενομενου εν καιρωι της
ενανθρωπησεως. Ουκουν ου τηι φυσει των αγγελων την του Υιου φυσιν
συγκρινεσθαι θελων, κρειττονα των αγγελων αυτον γεγενησθαι φησιν, αλλα 75.340
πραγματων ποιειται συγκρισιν· και κατα τουτο κρειττονα τον Υιον γενεσθαι φησιν.
Ἔσται δε του λεγομενου τοιουτος ο νους· Ὁ Παυλος Ἑβραιοις διαλεγομενος και μετα
πολλης παῤρησιας αποδειξαι βουληθεις, οτι κρειττων εστιν η Χριστου διακονια και
της των προφητων αποστολης και του διακονηθεντος δι' αγγελων νομου, απο της
των προσωπων αξιας ποιειται την συγκρισιν, και φησι· Παλαι λαλησας ο Θεος τοις
πατρασιν ημων εν τοις προφηταις, επ' εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν
εν Υιωι, ον εθηκε κληρονομον παντων, δι' ου και εποιησε τους αιωνας. Ὃς ων
απαυγασμα της δοξης και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, φερων τε τα παντα τωι
ρηματι της δυναμεως αυτου, καθαρισμον των αμαρτιων ποιησαμενος, εκαθισεν εν
δεξιαι του θρονου της μεγαλωσυνης εν υψηλοις. Τοσαυτην τοινυν περιθεις τωι Υιωι
την δοξαν, και τα της φυσεως του Πατρος ιδια προσαψας αυτωι, τοτε φησι κρειττονα
γενεσθαι των αγγελων, οσωι και μειζον εχει παρ' εκεινους το ονομα, ως Υιος και
κληρονομος, και απαυγασμα, και χαρακτηρ, και εικων, και ομοθρονος, και ποιητης.
Ει δε πολυ κρειττων και διαφορωτερος των αγγελων δια ταυτα νοειται, κρειττων
αρα και η αυτου της εκεινων διακονιας. Σημαινοι δ' αν εικοτως ενθαδε το γεγονεν,
ου την εκ του μη οντος εις το ειναι παραγωγην (ην γαρ ο Λογος εν αρχηι), ουδε την
εξ ελαττονος εις τι μειζον μεταβολην (τελειος γαρ εκ τελειου Πατρος υπηρχεν ο
Υιος), αλλ' ωσπερ εν συγκρισει δοξης και αξιωματος το μειζον και κρειττον οφθεν.
Ὥσπερ αν ει τις ανθρωπος ιππωι συγκρινοιτο, και λεγοιτο κρειττων αυτου
γεγενησθαι παρα τοις δοκιμαζουσι δια το ειναι λογικον. Ὅτι γαρ το γενεσθαι ου
παντως φυσεως σημαινει μεταβολην, προδηλον εσται δια του λεγοντος προς Θεον,
Γενου μοι εις Θεον υπερασπιστην· και παλιν· Ἐγενετο μοι Κυριος εις καταφυγην· και,
Ἐγενετο μοι Κυριος εις σωτηριαν. ∆ιακονιας αρα και δοξης, και ου φυσεως, τωι Υιωι
προς αγγελους η συγκρισις. Παραθεσις ρητων σημαινουσα οτι το, κρειττων, η θεια
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γραφη και επι των πολυ διεστηκοτων, η κατα τον της φυσεως λογον, η κατα την
αξιαν τιθησιν, η κατα το μετρον της χαριτος. Ὅσον εις την χαριν· Κρεισσων ημερα
μια εν ταις αυλαις σου υπερ χιλιαδας· τι γαρ ισον εσται των αυλων των ουσων εν
τοις ουρανοις; Εις ανομοιοτητα φυσεως· Λαβετε παιδιαν, και μη αργυριον· κρεισσων
γαρ σοφια λιθων εκλεκτων. Ἡσαΐας περι των ευνουχων εισφερει λεγοντα Θεον·
Κρεισσον υιων και θυγατερων ονομα αιωνιον δωσω αυτοις. Ουκουν το κρεισσον,
ουκ επι της τυχουσης διαφορας, αλλα και επι μεγαλης και ασυγκριτου πολλακις
υπεροχης ταττεται. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ἐπεξηγουμενος την οικειαν φωνην ο
μακαριος Παυλος, και σαφεστατα δεικνυων, τι εστι το, Κρειττων γενομενος των
αγγελων, επιφερει τοις ειρη 75.341 μενοις· Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων· Καθου
εκ δεξιων μου; και οτι περι του Υιου γεγραπται· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες
αγγελοι Θεου. Ει δε ο της συγκρισεως λογος, το μεν ως συγκαθεζομενον τωι Πατρι
και προσκυνουμενον εισφερει, τους δε ως παρεστηκοτας τε και προσκυνειν
επιτεταγμενους, ουκ επι της ουσιας εσται παντως το, κρειττων· αλλ' εν τοις περι την
ουσιαν αξιωμασι και ταις εξωθεν της φυσεως τιμαις. Ουκουν ουχ εν τι των γενητων
ο Υιος, αλλ' ετερον τι παρα ταυτα, τουτεστι, Λογος ιδιος του Πατρος. ΑΛΛΟ, εις το
αυτο. Το γεγονεν, οτε μονον και καθ' εαυτο λεγεται, σημαινει πολλα· και ου παντως
υποστασεως εστι δηλωτικον, αλλ' οταν αυτωι τι συναπτηται, τοτε γνωριει την καθ'
ου κατηγορειται δυναμιν· οιον, φερε ειπειν, γεγονε τις τεκτων η λιθοξοος, ου
παντως ανθρωπος ινα και τεκτων· αλλ' επειδηπερ ανθρωπος, γεγονε τεκτων, της
τεχνης ων δεκτικος, και κατα μονης ενθαδε της επιστημης χωρησει το γεγονεν, ου
παντως κατα της υποστασεως η της εις το ειναι παραγωγης. Ουκουν ει λεγοιτο
Χριστος κρειττων γεγενησθαι των αγγελων, ου περι τον της φυσεως λογον εχει την
συγκρισιν, αλλα περι τιμην και αξιωμα. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Τοσουτωι κρειττων
γενομενος των αγγελων. Το γεγονεν ει και κατα της ουσιας ταττοιτο του Υιου,
ουδεν αυτην αδικησει της λεξεως η δυναμις, αδιαφορως κειμενης πολλακις κατα
των γεννωμενων. Ἐπι μεν ουν των οντως γινομενων και ποιουμενων, ουκ αν τις
επιδειξαι το γεννασθαι κειμενον κυριως και κατα φυσιν· οτι καν γεννωμενον
φαινηται, εχει προ εαυτου το πεποιησθαι παρα του κτισαντος. Οιον ανθρωπος
γενναται μεν, πεποιηται δε, και κυριον αυτου τουτο μαλλον η το δευτερον. Ει δε και
λεγοιντο τινες δια του Πνευματος γεγεννησθαι, αλλα και ουτοι προς μιμησιν του
αληθως γεννηθεντος εκ Πατρος Θεου Λογου, και ουκ εξω του πεποιησθαι
τυγχανουσιν· ωστε το της γεννησεως ονομα καταχρηστικως αν ειη μαλλον η
φυσικως εν τοις γενητοις. Το δε γεννηθεν, καν γενεσθαι λεγηται, ουδεν υπομενει το
βλαβος, αδιαφορουσης περι τουτο της θειας Γραφης. Λεγει γαρ οτι εγενοντο τωι Ἰωβ
υιοι επτα και θυγατερες τρεις. Και παλιν· Ἦν Ἀβρααμ εκατον ετων οτε εγενετο αυτωι
Ἰσαακ ο υιος αυτου. Ει δε το γεννωμενον γενεσθαι λεγεται και επ' ανθρωπων,
αδιαφορειτω τις τουτο ακουων και περι του Υιου. Ἐπι δε των γενητων ουκ
αδιαφορησει δια τον προαποδεδομενον λογον. ΑΛΛΟ. Εις το αυτο, ως εκ των δι'
εναντιας. Γεγραπται, φησι, περι Υιου, οτι Τοσουτωι κρειττων γενομενος των
αγγελων. Ἐπειδη δε φιλουσιν αι συγκρισεις αει γινεσθαι περι τα ομοειδη (ουδε γαρ
75.344 αν τις ευλογως ιππωι συγκριναι τον ανθρωπον η κυνι το προβατον, αλλ'
ανθρωπον μεν ανθρωποις, το δε προβατον τωι προβατωι), αναγκη πασα γενητον ειναι
συνομολογειν τον Υιον, ος αγγελοις συγκρινεται τοις γενητην εχουσι την φυσιν.
Προς τουτο λυσις. Φιλουσι μεν ομολογουμενως εν τοις ομοειδεσιν αι συγκρισεις
γινεσθαι. Ἀλλ' οταν τα τοιαυτα προς αλληλα κρινηται, το κρειττων λεγεσθαι μισει,
και ουκ οικειως επιδεξεται την φωνην· αρμοσει δε επ' αυτων το μαλλον και το
ηττον, και το διαφεροντως λεγεσθαι, και το πλεον εσθ' οτε· α δη και κυριωτεραν
δεικνυει την συγκρισιν· ουτως Ἰωσηφ ωραιος παρα τους αδελφους. Ἀστηρ δε παλιν
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αστερος ου κρειττων, αλλα διαφερει εν δοξηι· ουτως ο Σωτηρ, οτε τοις ανθρωποις ως
ανθρωπος συγκρινεται, ου κρειττων καλλει λεγεται, αλλ' ωραιος παρα τους υιους
των ανθρωπων. Ὅτε δε τα ετεροειδη προς αλληλα την συγκρισιν εχει, τοτε λεγεται
το κρειττον οικειοτερον. Ουτω και γεγραπται· Κρεισσων γαρ σοφια λιθων
πολυτελων. Ποια δε κοινωνια φυσεως σοφιαι και λιθοις; Ει τοινυν ετερον μεν εχει
τυπον εν τοις ομοειδεσιν η συγκρισις, επι δε των ανομοιων κατα την φυσιν το
κρειττον ταττεται, ουκ εσται τοις αγγελοις ομοιος ο Υιος, ουδε γενητος ωσπερ
εκεινοι, αλλ' υπερβολικην εχει την συγκρισιν. Και δια του λεγεσθαι κρειττων,
ετεροειδης εσται μαλλον η ομοειδης. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ει δια το λεγειν την Γραφην,
Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων, ομοειδης εσται τοις αγγελοις ο Υιος ως
προς αυτους εχων την συγκρισιν, ορατωσαν ποι ποτε ο λογος αυτοις κινδυνευσει.
Ὥρα γαρ ομολογειν και συγκαθεσθηναι δυνασθαι τωι Θεωι τους αγγελους και
συμβασιλευειν αυτωι· και το περιττον ουδεν εν Υιωι παρ' εκεινους. Τα γαρ αλληλοις
ομοειδη, καν εχηι τινα προς αλληλα την διαφοραν, αλλα της αυτης εχεται φυσεως.
Ουτω γαρ αν ειη και ομοειδη. Ουκουν επειδηπερ περι μεν αγγελων λεγεται· Ὁ ποιων
τους αγγελους αυτου πνευματα, περι δε του Υιου· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον
αιωνα του αιωνος, ομοειδεις δε αγγελοι και ο Υιος κατ' εκεινους, δια το προς αυτους
εν τωι λεγεσθαι κρειττων εχειν την συγκρισιν· ουδεν αρα κωλυσει και αγγελους
δυνασθαι συγκαθεσθηναι τωι Θεωι, ει και μη τις αυτων ηξιωθη του πραγματος. Και
ματην, ως εικος, ο Παυλος λεγει· Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων· Καθου εκ δεξιων
μου; Ἢ πως τουτο διδωσιν ως εξαιρετον τωι Υιωι, ελκουσης αυτο προς εαυτην και της
των αγγελων φυσεως, ειπερ εισιν ομοειδεις προς αυτον; Κοινα γαρ απασι τοις
ομοειδεσι τα εν τηι αυτηι φυσει κειμενα. Τα δε εκ προσθηκης επισυμβαινοντα τισι
πλεονεκτηματα, της ουσιας ουχ απτεται. Οιον μια μεν ανθρωποις η φυσις, πλουτουσι
δε ου παντες, ουτε μην βασιλευουσι· δεκτικοι δε ομως 75.345 και τουτων εισιν. Ἀλλ'
ουδεις επιτρεπει τοις αγγελοις την Υιου δοξαν φορειν· ο μεν γαρ ∆εσποτης, τα δε
δουλα τυγχανει. Ουχ ομογενης αρα τοις αγγελοις εστιν, ο τωι Πατρι συμβασιλευων
και συγκαθημενος. ΑΛΛΟ. Ὅτι ουχ ομοφυης τοις αγγελοις ο Υιος. Ποιημα και
ποιητης ουκ αν ποτε της αυτης ειεν φυσεως. Ἕτερον γαρ τι το ποιουν, και ετερον το
ποιουμενον εστιν. Ει γαρ μη ουτως εχει, τι το διαιρουν κατα φυσιν των γενητων τον
Θεον; Ὅτε τοινυν παντα δι' Υιου ο Θεος και Πατηρ εργαζεται, εν δε τι των παντων
εστι και η των αγγελων φυσις, γεγονεν αρα δι' Υιου και πεποιηται. Ουχ ομογενης
ουν τοις δι' αυτου γενομενοις και δια τουτου φανειται· αλλ' ο μεν φορεσει του
∆ημιουργου την αξιαν, τα δε την κατα το πεποιησθαι δουλειαν. Τα γαρ συμπαντα,
φησι, δουλα σου, η θεια Γραφη. ΑΛΛΟ. Ὅτι ουχ ομογενης τοις αγγελοις ο Υιος δια το
λεγεσθαι κρειττων αυτων γεγενησθαι. Παν οπερ αν φαινηται γεγονος κατ' ουσιαν,
και εις το μη ειναι καταληξει ποτε θελησαντος του ∆ημιουργου· και οπερ αν εχοι
φυσιν του παθειν δεκτικην, παθοι, αν ει και μη πω πεπονθε. Το δε πασχειν ου
πεφυκος, ουκ αν τι παθοι ποτε, και ετερον τι παρ' εκεινο εστι· και το αει ωσαυτως ον,
ουτε του ειναι ηρξατο, ουτε μην οιδε τον επι τελει δρομον, ωσπερ τα του ειναι
αρξαμενα. Ἀλλ' ουκ αν τις ειποι νουν εχων, τα τοσαυτην εχοντα προς αλληλα την
εναντιοτητα, και ουτω κατα φυσιν διεστηκοτα, ομοφυη τε ειναι και της αυτης
υπαρχειν ουσιας. Ει τοινυν επι μεν των ποιηματων ως υποκειμενων και φθοραι
λεγεται. Αυτοι απολουνται· επι δε του Υιου, Συ δε διαμενεις· κακεινα μεν
παλαιωθησεται, ως γενητην εχοντα την φυσιν· του δε Υιου τα ετη ουκ εκλειψουσι·
πως ομοφυης εσται τοις αγγελοις ο Υιος, τοις πεποιημενοις ο ποιητης, τοις
γεγενημενοις ο αγενητος, τοις παρελθειν δυναμενοις ο αιωνιος; Ει γαρ και αθανατον
τι χρημα ο αγγελος εστι δια την ουτω κειμενην επ' αυτωι του ποιησαντος βουλησιν
τε και χαριν, αλλ' επειπερ αρχην του ειναι εχει, δυναιτ' αν και εις τελος ελθειν.
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Φυσεως δε πλεονεκτηματα τοις εχουσιν εστιν ισχυρα, και ουχι τωι πεποιηκοτι Θεωι.
Ὥσπερ ουν και το πυρ καυστικον μεν εστιν, αλλ' ου τωι Θεωι· ουτω και αγγελος
αθανατος μεν, αλλ' ου τωι Θεωι. Μονος γαρ αυτος κυριως αθανατος, φυσικως εχων,
ουκ απο χαριτος, την ασφαλειαν, ωσπερ τα γενητα. ΑΛΛΟ, μετα αποδειξεως, οτι
αγγελοι μεν δουλοι, ∆εσποτης δε ο Υιος. Ει ουδεις δυναται αφειναι αμαρτιας, ει μη
μονος ο Θεος, αφιησι δε ο Υιος, Θεος αρα, και ου τοις ποιημασιν εναριθμιος. Ἄγγελοι
μεν γαρ προσευχονται 75.348 λεγοντες· Κυριε παντοκρατωρ, εως τινος ου μη
ελεησηις την Ἱερουσαλημ και τας πολεις Ἰουδα; Ὁ δε Υιος εξουσιαστικως· Ἄνθρωπε,
αφεωνται σοι αι αμαρτιαι. Ουχ ομογενες ουν αρα τωι δεσποτηι το δουλον, ουτε τωι
χαριζομενωι το αιτουν ινα λαβηι. ΑΛΛΟ τουτωι ομοιον, οτι ουκ εν τοις δουλοις ο Υιος.
Ἀποστελλει τους προφητας ο Θεος απαιτησαι του αμπελωνος τους καρπους, οι προς
τωι μηδε δυνασθαι λαβειν, και απεθανον. Ὁ Σωτηρ ως ∆εσποτης και τας οφειλας
αφιησι, και εις ετερους γεωργους μετατιθησι τον αμπελωνα ως δεσποτης και Κυριος·
φαινονται δε και τηι του νομου διακονιαι υπηρετησαντες αγγελοι, και ποιησαντες
ουδεν ων εποιησεν ο Υιος. Ουκουν ουχ ομογενης αγγελοις εστιν, αλλα ∆εσποτης και
Κυριος. ΑΛΛΟ, διηγηματικως οτι το Κρειττων γενομε νος των αγγελων, ουκ ουσιων
εισφερει συγ κρισιν, αλλα μαλλον διακονιων. Τοσουτωι κρειττων γενομενος των
αγγελων, επι του Υιου φησιν ο Παυλος, ου τηι φυσει των αγγελων την του Θεου
Λογου συγκρινεσθαι θελων, ουδε των ανομοιων ουσιων εξισου ποιουμενος την
εξετασιν (ασυγκριτον γαρ πραγμα θεοτητος και απαραβλητον), αλλα την επι ταις
διακονιαις εισφερων διαφοραν, ιν' αφ' ων εκαστος επιστευθη και ωικονομησεν, εκ
τουτων οστις ειη γινωσκηται. Ὅτι δε το κρειττων ως προς την των αγγελων
διακονιαν εχει την συγκρισιν, γενοιτ' αν ενθενδε καταφανες· Σκοπος ην τωι Παυλωι
κρειττονα των νομικων ενταλματων επιδειξαι τα δια Χριστου κηρυττομενα. Ποθεν
ουν ποιειται τας αποδειξεις; Ἐπι τους διακονουντας χωρει, και ταις τουτων
διαφοραις αναλογως οριζει τα υπ' αυτων διακονουμενα. Ἄγγελοι μεν ουν
διακονουσι τον νομον, και λαλειται δι' αυτων· ο δε Υιος, την δια των Ευαγγελιων
κηρυττει γνωσιν. Ἀλλα κρειττων, φησιν, ο Υιος των αγγελων· καθο των αμεινονων
κατεστη διακονος, κατα τουτο κρειττων. ∆ιακονειται δε τα μεγαλα δια μεγαλων, και
τα μικρα δια των μικρων. Μεγας δε ο Υιος, καθο απαυγασμα και χαρακτηρ, καθο
ακουει· Καθου εκ δεξιων μου· καθο πρωτοτοκος και υπ' αυτων αγγελων
προσκυνουμενος. Οι δε αγγελοι, τουτων ουδεν, αλλ' οι μεν ως λειτουργοι
παρεστηκασιν, ως δουλοι προσκυνουσιν, ως υπηρεται τρεχουσι δια τους μελλοντας
κληρονομειν σωτηριαν. Κρειττων αρα του Σωτηρος η διακονια της δι' αγγελων,
οσωιπερ ο μεν εν τουτοις, οι δε εν εκεινοις. ∆ια ταυτην τοιγαρουν την αιτιαν ο
Παυλος τας διακονιας συγκριναι θελησας, λεγει· Κρειττων γενομενος των αγγελων.
Ὅτε δε επι την των ουσιων ερχεται συγκρισιν, λεγει· Ὅσωι διαφορωτερον παρ'
αυτους κεκληρονομηκεν ονομα. Ουκετι, κρειττον, αλλα, διαφορωτερον, ο δη και
πολλην εισφερει την εξαλλαγην. 75.349 Παραθεσις ρητων, περι ανθρωποτητος
Χριστου, και λυσις εφεξης εις το, Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων. Ὅτι το
κρειττων ενθαδε τιθεμενον, των διακονικων εισφερει την συγκρισιν, γνωσομεθα,
Παυλου λεγοντος· Ει γαρ ο δι' αγγελων λαληθεις λογος, εγενετο βεβαιος, και πασα
παραβασις και παρακοη ελαβεν ενδικον μισθαποδοσιαν, πως ημεις εκφευξομεθα
τοιαυτης αμελησαντες σωτηριας, ητις αρχην λαβουσα λαλεισθαι δια του Κυριου, υπο
των ακουσαντων εις ημας εβεβαιωθη; Και παλιν· Ἀθετησας τις νομον Μωσεως,
χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι μαρτυσιν αποθνησκει. Ποσωι δοκειτε χειρονος
αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου καταπατησας; Καιτοι ει δια το κρειττονα
λεγεσθαι των αγγελων αυτον, ειναι δει παντως αυτοις και ομοφυη (αι γαρ
συγκρισεις επι των αλληλοις προσεοικοτων φιλουσι γινεσθαι), τι μαλλον εδει
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χειρονος αξιουσθαι τιμωριας τον καταπατουντα τον Υιον, ου τοιαυτης μετεχοντος
του καταπατουντος τους αγγελους δια της παραβασεως του λαληθεντος νομου δι'
αυτων; Ὁ γαρ εις τους ισους και ομοειδεις εξυβριζων, της αυτης αν εικοτως μετεχοι
τιμωριας, και ου των αδικουμενων ουκ εστι διαφορα, και των κολασεων ομοιοτης
ευλογως αν γενοιτο. Νυνι δε ο μεν εις τον Υιον εξαμαρτανων, χειρονος αξιωθησεται
τιμωριας· ο δε εις τον υπ' αγγελων λαληθεντα νομον, ελαττονος. Ουχ ομογενης αρα
τοις αγγελοις εκεινος, εις ον και μειζον εστι το αμαρτανειν· και το τιμωριας μετρον,
αναλογως τηι υπεροχηι του πατηθεντος εκτινεται. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως εις το
αυτο. Χειρονος, φασιν, αξιουται τιμωριας ο εξαμαρτανων εις τον Υιον, ως εις
μειζονα των αγγελων. Τουτο δε αυτον ου παντως εξω της προς αγγελους ομογενειας
γενεσθαι ποιει. Ἀναλογως γαρ τηι εκαστωι χρεωστουμενηι τιμηι και η εις αυτον υβρις
εκμετρειται. Ἐπειδη τοινυν κρειττων γεγονε των αγγελων ο Υιος, εχει βαρυτερως
την τιμωριαν ο εις αυτον εξαμαρτανων. Προς ταυτα λυσις εκ του αυτου. Ἐχρην ουν
επι τηι παραβασει των νομικων εντολων, μη αναλογως τοις πλημμελημασι τας
τιμωριας οριζεσθαι, μηδε παντως τωι μεγεθει της αμαρτιας συμμετρεισθαι την
κολασιν, αλλα μαλλον οριζεσθαι προς την αξιαν του διακονησαντος αυτην αγγελου.
Ει δε τουτο μεν ουχ ορωμεν γενομενον, εις δε ο νομος, πολλων οντων αγγελων, και
δια των αυτων τιμωριων τρεχει τα αμαρτηματα· ουκ αρα αληθες το λεγομενον, οτι
χειρονος αξιωθησεται τιμωριας ο εις τον Υιον εξαμαρτανων, ως εις κρειττονα των
αγγελων, αλλ' ως εις ετεροφυα και πολυ παρηλλαγμενον. Οι μεν γαρ γενητοι, ο δε
Θεος αληθινος, ου των γενητων εις, ουδε προς αυτα την συγκρισιν εχων· αλλ'
οσωιπερ αν αυτος αξιολογωτερος φαινεται, τοσουτωι μειζονι και 75.352 χαλεπωτεραι
τιμωριαι υπευθυνον οντα δεικνυων τον τα αυτου παραβαινοντα. ΑΛΛΟ, εκ των
αυτων, οτι καλη και χρησιμωτατη των διακονιων η συγκρισις, της τε των αγγε λων
και του Υιου, του κρειττων την δυνα μιν ερμηνευουσα. Πως γαρ κρειττων των αγγε
λων εστι και ποσον, εξ αυτων γνωσομεθα. Ἅγγελοι τον νομον ελαλησαν, αλλ' ουδεν
ετελειωσεν ο νομος. Ὁ δε Υιος ετελειωσε το εργον του Πατρος. Τελειος γαρ εις
ευσεβειαν ο τοις αυτου νομοις παιδαγωγουμενος. Ἐβασιλευσεν ο θανατος και κατα
τον του νομου καιρον· Ἀπο γαρ Ἀδαμ, φησι, και μεχρι Μωσεως. Λελυται δε θανατος
δια Χριστου· ουκετι γαρ εν Ἀδαμ αποθνησκομεν, αλλ' εν Χριστωι ζωοποιουμεθα. Ἀπο
∆αν και εως Βηρσαβεε τα νομικα προσταγματα διηγγελλετο, και ην εν μονηι τηι
Ἰουδαιαι γνωστος ο Θεος· νυνι δε εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος αυτου, και
γεγονασι παντες διδακτοι Θεου, ουκ αγγελων, αλλα Θεου. Θεου μεν γαρ και ο νομος,
αλλα δι' αγγελων· ο δε Υιος φησιν· Αυτος ο λαλων παρειμι. Ουκουν κατα την του
Παυλου φωνην, οσωι διαφορωτερας τετυχηκε λειτουργιας, και οσωι κρειττονος
διαθηκης γεγονεν εγγυος, τοσουτον υπερεξει τους αγγελους, ουχ ως προς αυτους
συγκρινομενος κατα την φυσιν, αλλα τοσουτον υπεραιρομενος, οσον απυκισται των
γενητων ο Θεος κατα τον της ουσιας λογον. Το αρα κρειττων επι της διακονιας
φερομενον, οσον αυτην της εκεινων δεικνυει μειζονα και υψηλοτεραν, τοσουτον
εξαιρει της των γενητων φυσεως τον Υιον. Και τοις μεν αγγελοις ως δουλοις
απονεμει διακονιαν την ελαττονα· τωι δε Υιωι, την Υιωι πρεπουσαν και ∆εσποτηι. Ἐπι
γαρ κρειττοσι, φησιν, επαγγελιαις νενομοθετηται. ΑΛΛΟ, οτι κρειττων η του Θεου
Λογου διακονια της των αγγελων, και καθ' ετερους τροπους· οσωι δε κρειττων αυτη,
τοσουτωι και ο διακο νησας αυτον. Ὁ Παυλος φησιν· Ὅτι το αδυνατον του νομου εν
ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος
αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι. Ει δε ησθενησεν ο
νομος κατακριναι την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, κατεκρινε δε ο Χριστος, δεκτικην αυτην
αποδειξας του αγιου Πνευματος, ως δυνασθαι λεγειν ημας· Ουκ εσμεν εν σαρκι, αλλ'
εν Πνευματι· γεγονεν αρα και κατα τουτο κρειττων αγγελων, δι' ων ο νομος
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λελαληται· και παλιν ο κοσμος υπο μεν του νομου κατεκρινετο δια την αμαρτιαν.
Ἐπεδημησε δε ο Υιος, ουχ ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωσηι τον κοσμον, ουδε
απαιτησων τινα τιμωριαν, αλλ' ινα πασι χαρισηται. Κρειττων ουν ο δικαιων του
κατακρινοντος, κρειττων του απαιτουντος ο χαριζομενος, κρειττων του μη
ισχυσαντος κατακριναι την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ο και τουτο πληρωσας Υιος.
Κρειττων αρα 75.353 κατα τουτο των αγγελων των τον ασθενη και κατακρινοντα
λαλησαντων νομον. ΑΛΛΟ, οτι τοις ποιημασιν η τοις αγγελοις ουχ ομοφυης ο Υιος.
Ει ποιημα εστιν ο Υιος, και ομοφυης τοις αγγελοις, καλεισθωσαν και αυτοι παρα του
Πατρος ωσπερ εκεινος υιοι, η αυτος ωσπερ εκεινοι αγγελος. Ἀλλ' ουδενι των
αγγελων ειπε ποτε· Υιος μου ει συ, κατα την του Παυλου φωνην· ουτε μην αυτος
αγγελος κεκλημενος φαινεται κατα αληθειαν. Καθεζεσθωσαν εν δεξιαι του Πατρος
ωσπερ Υιος· αλλ' ουδεις των αγγελων συγκαθηται τωι Πατρι, αλλα μαλλον
παρεστηκασι λειτουργουντες αυτωι. Λεγετωσαν αγγελοι διαταττοντες ωσπερ ο Υιος·
Ἐγω δε λεγω υμιν· αλλ' ου τουτο φασιν, αλλα μαλλον· Ἀπεσταλην λαλησαι προς σε.
Και οι μεν διακονουσιν, ο δε διακονειται· Ἰδου γαρ, φησιν, αγγελοι προσελθοντες
διηκονουν αυτωι. Και ο μεν εστι δημιουργος, οι δε γεγονασι δι' αυτου· και οι μεν
προσκυνουσιν, ο δε προσκυνειται· και οι μεν αγγελοι τας των ουρανων πυλας αιρειν
προσταττονται· ο δε εισερχεται ως Κυριος των δυναμεων, ως βασιλευς της δοξης· και
οι μεν ζωης μετεχουσι της παρα Θεου· ο δε της ζωης εστι χορηγος, αυτος ζωη τοις
πασιν υπαρχων. Και ο μεν φησιν· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, και Ὁ εωρακως εμε,
εωρακε τον Πατερα, και, Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι, και Ἐγω ειμι το φως του
κοσμου, και Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη· αγγελοι δε τας τοιαυτας ου τολμωσι
φθεγγεσθαι φωνας. Καν εν τωι ονοματι του Υιου προσευξωμεθα, οσαπερ αν
αιτησωμεν, ληψομεθα· εν ονοματι δε των αγγελων ουκ αν τις προσευξαιτο. Και τωι
μεν Υιωι συν τωι Πατρι και μετα Πατρος η δοξα· αγγελοι δε ου δοξαζονται, αλλα
μαλλον δοξαζουσι μετα του Πατρος τον Υιον. Πως ουν τοσαυτης κειμενης διαφορας
μεταξυ των αγγελων και του Υιου, της αυτης ουσιας ειναι νομισθησονται, ουδενος
συγχωρουντος λογου; Ἀναλογως γαρ τηι των προσωπων αξιαι το της φυσεως
διαφορον ορισθησεται. ΑΛΛΟ, οτι και επι του Πατρος ευρισκεται το, εγενετο. Ὁ
Ψαλμωιδος λεγει· Γενου μοι εις Θεον υπερασπιστην· και παλιν, Ἐγενετο μοι εις
σωτηριαν. Ει δε επι του Υιου και ταυτα φησουσιν ειρησθαι, και ακοντες αυτωι
μαρτυρησουσιν οτι τοις κτισμασιν ουκ εστιν ομοφυης, ο τους αγιους διασωζων,
καταφυγη τε αυτοις και σκεπη φαινομενος. Και τουτο γαρ εσται μονωι πρεπον Θεωι.
ΑΛΛΟ, εις το, Τοσουτωι κρειττων γενομενος των αγγελων, οτι το γενομενος, ου κατα
της ουσιας νοητεον. Ει το γενομενος παντως σημαινει τινος την απο του μη οντος
εις το ειναι παροδον, και αει κατα 75.356 της ουσιας η λεξις ταττεται, τισιν ελεγεν ο
Σωτηρ· Γινεσθε οικτιρμονες. καθως και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος οικτιρμων εστιν;
Ει μεν ουν υπηρχον ηδη προς ους ην ο λογος, πως αν σημαινοι παντως το γινεσθαι
την εις το ειναι παροδον; Ου γαρ αν δηπου το ηδη ον εις το ειναι φεροιτο, αλλα το
μη ον. Ει δε κατα των οντων το γινεσθαι κειμενον, ουκ αρχην τινα σημαινει της
υπαρξεως τουτων, αλλα την απο τινος εις τι μεταβολην, ουδεις αναγκασει λογος επι
του Υιου του Θεου, το γενομενος της υπαρξεως ειναι σημαντικον.

ΛΟΓΟΣ ΚΑ.
Εις το ρητον του Ἀποστολου· Κατανοησατε τον αποστολον και αρχιερεα της
ομολογιας ημων Ἰησουν, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυ τον· το δε συναγομενον, οτι
ου ποιημα ουδε κτισμα ο Υιος. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, εν τι και αυτον ειναι των
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντων αναγκη προσομολογειν, ουκ εχοντα της θεοτητος το εξαιρετον, το αει ειναι,
φημι. Ει δε τουτο αληθες, παντα δε γεγονε δι' Υιου, και χωρις αυτου εγενετο ουδε εν,
εαυτον ο Λογος δημιουργει. Και πως αν ενδεχοιτο μηπω ον, εαυτο παραγειν εις το
ειναι; Ει δε τουτο αδυνατον, ουκ αρα εν των παντων εστιν ο Υιος, ινα μη τοις πασι
συναριθμουμενος, εαυτου φαινηται ποιημα. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, καλειται
δε και εστι σοφια του Πατρος, ος παντα εν σοφιαι εποιησεν, εαυτην η σοφια ποιει. Ει
δε τουτο ατοπον, ουκ εστι ποιημα ο Υιος, τουτεστιν, η σοφια του Πατρος, ινα μη
εαυτην εργαζηται. ΑΛΛΟ. Ει γεγονεν ο Υιος, καλειται δε και εστι Θεου δυναμις και
Θεου σοφια, ην αρα χρονος, εν ωιπερ ην ασοφος τε και αδυνατος ο Θεος, ουκ οντος
Υιου. Το γαρ ποιημα παντως εκ του μη οντος γινεται. Σοφος δε ην αει και δυνατος ο
Πατηρ. Ἦν αρα και Υιος ος ταυτα εστιν αυτωι. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, λεγει δε
αληθευων· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα· εν τηι κτισει φαινεται του Πατρος η
εικων, εχουσα την ομοιωσιν προς το αρχετυπον. Ει δε τουτο, ουδεν εν τηι κτισει και
τωι Θεωι το διαφορον· εσται δε ποιημα και αυτος. Ει δε ουκ εστι ποιημα, φαινεται δε
ολος εν Υιωι, ουκ αρα ποιημα εστιν ο Υιος η εικων του Πατρος. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα
εστιν ο Υιος, του Πατρος ου ποιηθεντος, λεγει δε περι εαυτου· Ὁ εωρακως εμε,
εωρακε τον Πατερα· πως εν τωι πεποιημενωι το μη ποιηθεν απαραλλακτως φανειται;
Και ει ποιημα ων, 75.357 λεγει· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα, τι κωλυσει και
ημας τηι αυτηι κεχρησθαι φωνηι, ει μηδεν ετερον παρ' ημας ο Υιος, καθο ποιημα και
αυτος ωσπερ ημεις; Ἀλλα τουτο ατοπον· ου γαρ εν ποιηματι του μη ποιηθεντος η
ομοιοτης. Ουκ αρα ποιημα ο Υιος η του Πατρος απαραλλακτος εικων. ΑΛΛΟ. Ει
ποιημα εστιν ο Υιος, λεγει δε αληθευων, οτι Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν·
ουδεν αρα περιττον εν Θεωι και κτισμασιν, ει παντα προσεστιν αυτοις οσα και τωι
Πατρι. Ει δε τουτο ατοπον (πολυ γαρ το Θειον των ποιηματων απυκισται), ουκ αρα
ποιημα εστιν ο Υιος, ωι παντα προσεστι φυσικως τα του Πατρος ιδια και εξαιρετα.
ΑΛΛΟ. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, μη καλεισθω Πατηρ αυτου ο Θεος, αλλα μαλλον
ποιητης η δημιουργος. Υιος γαρ δεικνυει πατερα, και ποιημα τον δημιουργον. Ει δε
Πατηρ καλειται και εστι Θεος, ουκ αρα ποιημα ο Υιος, αλλα γεννημα, ουχ ως ποιητην
τον Θεον, αλλ' ως Πατερα δηλουν. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, μη καλεισθω
Λογος, μη σοφια, μη δυναμις, μη απαυγασμα, η ταυτα κοινα και τοις αλλοις εσται
ποιημασιν, ειπερ ολως κεχωρηκεν αυτα φορειν ποιημα ων καθ' υμας ο Υιος. Καν γαρ
τι πλεον των αλλων αυτον εχειν λεγητε ποιηματων, αλλ' εσται παλιν ουδεν ηττον
ποιημα. Ει δε επι μεν των αλλων ουδενος τα τοιαυτα λεγεται, μονωι δε πρεπειν τωι
Υιωι επαληθευεται, ουκ αρα εν των ποιηματων εστιν, αλλα καρπος της ουσιας του
Πατρος. ΑΛΛΟ. Ει παντα δι' Υιου γεγενησθαι φησιν η θεια Γραφη, ποιημα δε τις και
ουχ Υιον ομολογει τον Λογον, Υιον ουκ εχει Θεος. Ει δε τουτο αληθες, πως εσται
ποιητης, ουκ εχων δι' ου τα παντα εργαζεται; Ἀλλ' εργαζεται και δημιουργει τα
παντα Θεος· εστιν αρα και ο Υιος δι' ου τα παντα, το ειναι ποιημα διαφευγων ως
Θεος. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως των δι' εναντιας. Βουλησει, φασιν, ο Πατηρ τον Υιον
υποστησας, ουτως αυτον εποιησε και δημιουργον. Ἀπο δε της ουσιας του Πατρος ου
φαμεν υπαρχειν αυτον, ινα μη τομη τις και αποῤροια νοηται περι την αφραστον
εκεινην ουσιαν. Προς τουτο λυσις. Ἀλλ' εστι ταυτα ληρος και φλυαρια πολλη.
Ἀποῤροια μεν γαρ και τομη, και οσα τοιαυτα παθη, νοεισθω 75.360 περι τα σωματα,
οις και το πασχειν οικειον· ο δε το ειναι σωμα διαφυγων, και τα σωματων
διαφευξεται παθη. Τικτει τοιγαρουν αμεριστως και απαθως ο ασωματος. Ποιον γαρ
παθος περι τον ηλιον οραται γινομενον, οτε τικτει το φως; Ποιος συμβαινει περι το
πυρ μερισμος, οταν εκπεμπηι τον εξ εαυτου φωτισμον; Ει δε ταυτα γενναι μεν
αμεριστως, εκπεμπει δε τα εξ εαυτων απαθως, πως ου πολλωι μαλλον ο τουτων
ποιητης της εαυτου φυσεως εκπεμψει το απαυγασμα; Ποτε χαρακτηρ εικονος
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χωριζεται; Ἀει γαρ αυτηι συμπεφυκε τε και ενυπαρχει. Ει δε κατ' εκεινους ξηρα και
ακαρπος εστιν η του Θεου φυσις, τις η εξ αυτου προελθουσα βουλησις ενεργης, η και
τον Υιον κατ' εκεινους υπεστησε, δημιουργικη τις ουσα και των ουκ οντων ποιητικη;
Φευγοντες γαρ το εκ της ουσιας του Πατρος γεγεννησθαι λεγειν τον δημιουργον
αυτου Λογον, εκ της αληθειας εις αυτο συνελαυνονται. Ἔστι γαρ Υιος η ζωσα και
ενουσιος του Πατρος βουλησις, και ο Λογος αυτου, δι' ου τα παντα εργαζεται.
Ἐπιτηρησις απο της θειας Γραφης, οτι και επι των φυσει υιων, το εγενοντο η και
εποιη θησαν κειται αδιαφορως. Ουδεν αι λεξεις αδικουσιν, οταν ετερως εχηι τα
πραγματα. Ἐπι γαρ των φυσει υιων, καν το της δουλειας ονομα ταττηται, ου
παραιτειται της φυσικης ευγενειας το αξιωμα. Καν ο γεννηθεις πεποιησθαι λεγηται,
εως αν αυτωι περισωζηται το αληθεστερον, ουδεν απο της λεξεως υπομενει το
αδικημα. Ἡ γαρ φυσις, ου παντως η λεξις εξεταζεται. Ὅταν τοινυν επι του
γεννηθεντος Θεου Λογου φερηται το, Πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτο, μη
συκοφαντεισθω το γνησιον της υπαρξεως αυτου, αλλ' η νοεισθω περι τον της
ενανθρωπησεως λογον, η μηδεν αδικειτω την αληθειαν το της λεξεως αδιαφορον.
Βηρσαβεε τον Σολομωνα δουλον εκαλει του ∆αβιδ, λεγουσα· Τον δουλον σου
Σολομωνα. Και πατερες πολλακις τους εξ εαυτων γεννηθεντας δουλους αποκαλουσι,
και τους οικετας υιους. Ἀλλ' ουχ αι λεξεις την φυσιν αλλαττουσι, μαλλον δε την
εξουσιαν των ουτω βουλομενων αποκαλειν επιδεικνυουσιν. Ὅτι δε και επι των
γεννωμενων ευρισκεται το εποιησε, δηλον εντευθεν. Ὁ μεν γαρ Ἐζεχιας φησιν· Ἀπο
γαρ της σημερον παιδια ποιησω. Περι δε του Ἰωβ γεγραπται, οτι Ἐγενοντο αυτωι υιοι
επτα και θυγατερες τρεις. Ει τοινυν επ' ανθρωπων ου ταις ακριβειαις των λεξεων,
αλλα τηι φυσει των πραγματων ενορωντες εκδεχομεθα το λαλουμενον· πως ουκ
αναγκαιως τον αυτον διακεισομεθα τροπον επι του θειου γεννηματος; ΑΛΛΟ. Το υιος
ονομα την εκ πατρος σημαινει γεννησιν· το δε ποιημα, το εξωθεν συνισταμενον. Ει
τοινυν Υιος εστι, μη καλεισθω ποιημα· ει ποιημα εστι, μη 75.361 καλεισθω
ψευδωνυμος Υιος. Ἀλλ' Υιος καλειται και εστιν· ουκουν ου ποιημα. ΑΛΛΟ, λογος
πιθανος δεικνυων, οτι ου ποιημα εστιν ο Υιος. Ειρηκε που Σολομων ο σοφωτατος,
οτι Συμπαν το ποιημα αξει ο Θεος εις κρισιν. Ει τοινυν εν των ποιηματων εστιν ο
Υιος, αχθησεται και αυτος εις κρισιν. Και πως αληθευσει λεγων περι εαυτου, οτι Ὁ
Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα πασαν την κρισιν δεδωκε τωι Υιωι; Ἢ πως ο ∆ανιηλ ου
ψευσεται λεγων οτι αυτωι εδοθη η κρισις; Ἀληθευει δε· αυτος γαρ εστιν ο ερχομενος
κριναι ζωντας και νεκρους. Ουκουν ου ποιημα, ουδε των παντων εν, ινα μη αγηται
και αυτος εις κρισιν. ΑΛΛΟ, διηγηματικως εις το, Κατανοησατε τον αποστολον και
αρχιερεα της ομολογιας ημων, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον· και εξης η διανοια
του ρητου. Ου την του Λογου φυσιν εξηγουμενος ο Ἀποστολος, τοιαυτα φησιν, αλλα
την μετα σαρκος οικονομιαν. Ποτε γαρ γεγονεν αρχιερευς της ομολογιας ημων; Ποτε
δε αποστολος; Ποτε δε πιστος τωι ποιησαντι αυτον; Ἦ οτε δι' ημας και υπερ ημων
γεγονεν ανθρωπος, και κατα την Ἰωαννου φωνην, Ὁ Λογος σαρξ εγενετο. Τοτε τωι
ποιησαντι αυτον, ως ανθρωπος, και πιστος εγενετο πληρων αυτου το εργον, καθαπερ
αυτος ελεγε· τοτε γεγονεν αποστολος υπερ ημων και δι' ημας αποσταλεις· τοτε
γεγονε της ομολογιας ημων αρχιερευς, προσφερων της πιστεως ημων την
ομολογιαν τωι Πατρι, και το ιδιον σωμα, καθαπερ τι θυμα προσαγων αμωμον, ινα
παντας ημας δι' αυτου καθαρισηι. Ἂν τοινυν λεγηται περι Υιου οτι γεγονε πιστος, οτι
γεγονεν αποστολος, γεγονεν αρχιερευς, μη κατα της ουσιας αυτου φερεσθω το ρημα,
αλλα κατα της των πραγματων ποιοτητος. Ἐπειδη και Παυλος, ανθρωπος ων και
υπαρχων ηδη, γεγονεν αποστολος, και Μωσης ωσαυτως γεγονε πιστος εν ολωι τωι
οικωι αυτου, και Ἀαρων ωσαυτως γεγονεν αρχιερευς εν εαυτωι και παλαι τον Σωτηρα
μορφων. Ὅνπερ γαρ τροπον ο Ἀαρων ουκ εγεννηθη μεν αρχιερευς, πολλοις δε
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υστερον χρονοις τουτο γεγονε, τον ποδηρη περιβαλομενος, και την επωμιδα, και τα
αλλα της ιερατικης εσθητος σχηματα, απερ ην εργα γυναικων· τον αυτον δη τροπον
και επι Χριστου. Ἦν μεν γαρ ο Λογος εν αρχηι, πολλωι δε υστερον χρονωι γεγονεν
υπερ ημων αρχιερευς, ωσπερ τινα ποδηρη τον εκ γυναικος ανθρωπον ητοι ναον
αναλαβων· ινα τωι ιδιωι αιματι καθαρισηι τον λαον, εαυτον προσενεγκων ως αμνον
αμωμον τωι Θεωι· Ου γαρ εποιησεν αμαρτιαν, ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι
αυτου. Ὅτι ουδεν ετερον σημαινειν βουλεται το πιστος, η οτι αληθινος και
αναλλοιωτος. Πιστος ο Σωτηρ καλειται δικαιως, μιαν υπερ παντων θυσιαν
προσενεγκων, την αυτην αει και ουκ 75.364 αλλαττομενην. Ἅπαξ γαρ αποθανων
υπερ ημων· ουκ οψεται θανατον εκ δευτερου. Και παλιν ο Ἀποστολος επιστελλων
τισι λεγει· Πιστος ο Θεος, δι' ου εκληθητε εις κοινωνιαν του Υιου αυτου. Πετρος
ομοιως· Ὥστε και οι πασχοντες πιστωι κτιστηι παρατιθεσθωσαν τας ψυχας αυτων. Ὁ
Ἀποστολος Θεσσαλονικευσι· Πιστος ο καλων ημας, ος και ποιησει. Και ομοιως προς
ετερους· Ει απιστησομεν, εκεινος πιστος μενει. Ἀρνησασθαι γαρ εαυτον ου δυναται.
Πιστος ουν ο Χριστος, οτι και ανθρωπος γεγονως, εμεινεν ο αυτος, χθες, και
σημερον, και εις τους αιωνας· και πιστος ουτως, ως και ο Πατηρ ειναι λεγεται πιστος
παρα ταις θειαις Γραφαις. Εις το, Ἀσφαλως ουν γινωσκετω πας οικος Ἰσραηλ, οτι και
Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος τουτον Ἰησουν, ον υμεις εσταυρωσατε.
Χρη παλιν ενθαδε το, εποιησε, μη εις την ουσιαν αναφερειν του Λογου, μηδε της
υπαρξεως του Υιου δια την λεξιν καταθρασυνεσθαι. Ἀλλα το, εποιησεν, ει μεν
φυσικως εθελοις, εκληψηι καλως επι του εκ Μαριας ποιηθεντος ναου· ει δε
πραγματικως παλιν, ουδεν προς τον Λογον, οιον φερε ειπειν· Πενης τις παλαι
τυγχανων, χρηματων γεγονε κυριος· η προφητης ουκ ων εξ αρχης, εις προφητην
προεχειρισθη παρα Θεου. Ἀλλ' εν τοις τοιουτοις το εγενετο, ου την αρχην του ειναι
σημαινει, αλλ' εις ποιον τι πραγμα και απο τινος ετερου μετεστη το σημαινομενον.
Πως ουν Κυριον εποιησε τον Ἰησουν ο Θεος, πως δε Χριστον, αναγκαιον ζητειν
ευσεβως. Ἐπειδη γαρ Θεος Λογος ων και παντων υπαρχων ∆εσποτης, ενανθρωπησας
γεγονεν εν τηι του δουλου μορφηι, χριεται μεν, η κεχρισθαι λεγεται δια το ανθρωπωι
πρεπον. Ἀναβαινει δε εις την της κυριοτητος εξουσιαν παλιν ως ανθρωπος, καιτοι
Κυριος ων ως Θεος. Ἐπεδημησε γαρ ο του Θεου Λογος, ουχ ινα την ελευθεραν του
Θεου φυσιν τηι του δουλου καταχωσηι μορφηι, ουδε ινα το οικειον αφεις, τοις της
ανθρωποτητος ιδιωμασι κρατηθηι· αλλ' ινα το δουλον εις την της κυριοτητος
αναρπασηι τιμην, και εις την οικειαν ευγενειαν μετασκευασηι το ητιμωμενον. Ἐπει
πως αδελφοι καλουμεθα Χριστου, πως δε υιοι χρηματιζομεν, ει μηδεν ημας
ωφελησεν ανθρωπος γεγονως ο του Θεου Λογος; Ἐαν δε λεγουσης ακουσηις της
θειας Γραφης οτι και Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος, και την του Θεου
προσηγοριαν εις το του Πατρος προσωπον αναφερηις, συνομολογεις μεν και ουτως
οτι τοις θελημασι του Υιου συνευδοκει και ο Πατηρ. Και Κυριον οιδεν αυτον και οτε
γεγονεν εν τηι του δουλου μορφηι· ουκ εξω δε ομως ουδε του ταυτα ποιειν ο Υιος
ευρεθησεται. α γαρ αν εργαζηται ο Πατηρ, ταυτα παντως εστιν εργα του Υιου, και
απερ αν ο Υιος επιτεληι, ταυτα παντως ο Πατηρ εργαζεται. ∆ια τουτο φησιν ο Σωτηρ·
Ἀπ' εμαυτου ποιω ουδεν· ο δε Πατηρ εν εμοι 75.365 μενων, ποιει τα εργα αυτος.
Γινεται τοινυν Κυριος και Χριστος, οτε και ανθρωπος γεγονως, και δια τουτο
χρηματισας δουλος, εκληθη και Ἰησους. Ου γαρ απαρατηρητως ο αγιος εφη μαθητης·
Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος· αλλα προσεθηκεν, οτι Τουτον τον
Ἰησουν ον υμεις εσταυρωσατε. Χρη δε παλιν εις την των γεγραμμενων ακριβειαν
εφοραιν. Ου γαρ ειπεν οτι πεποιηκεν εαυτωι Λογον η Υιον, αλλα Κυριον και Χριστον,
οπερ ουκ αρχην σημαινει του ειναι, αλλα την απο τινος εις ετερον τι μεταστασιν.
Ὅπως δε γεγονε Κυριος η Χριστος, εν τοις ανωτερω προειρηται. Ἄλλως το αυτο.
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριον αυτον και Χριστον εποιησεν ο Θεος, ουκ απο του μη οντος εις το ειναι
παραγων· ην γαρ αει και προ της σαρκωσεως ο του Θεου Λογος, και ουκ αν τις ευ
φρονων το εποιησεν ενθαδε κατα της ουσιας εκλαβοι, ινα μη ασεβειν αναγκαζηται·
τοτε πρωτον διδους υπαρξαι τον του Θεου Λογον, οτε γεγονεν ανθρωπος· αλλα το
εποιησεν, αντι του, απεδειξε, νοητεον. Ουτω και αυτος ο Πετρος τοις Ἰουδαιοις
προσδιαλεγομενος εφασκεν· Ἰησουν τον Ναζωραιον ανδρα αποδεδειγμενον απο του
Θεου εις υμας δυναμεσι και τερασι και σημειοις, καθως αυτοι οιδατε. Ουκουν δια των
εργων δεικνυων ενυπαρχον αυτωι του Πατρος το αξιωμα, Κυριος γινεται των
πιστευσαντων εις αυτον· αναδεικνυται δε οτι και αυτος εστιν ο Χριστος. ∆ια γαρ
τουτο τοις Ἰουδαιοις απειθουσιν ελεγε· Καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου
πιστευσατε, ινα γνωτε οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και παλιν· Ει ου
ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι. Ει δε δια του δυνασθαι ποιειν τα
εργα του Πατρος και εχειν εν εαυτωι τον Πατερα, ειναι τε ομοιως εν Πατρι, Θεος ὣν
αληθινος αναδεικνυται, κατα τουτο γεγονε των εις αυτον πιστευσαντων Κυριος,
εφανη δε και αυτος ων ο Χριστος· ει δε παρα Θεου πεποιησθαι Κυριος λεγεται, και
τουτο εχει καλως. Ἐπιγινωσκομενος γαρ δια των εργων γνησιον τε και αληθινον
του Θεου γεννημα, κυριευει των απειθουντων παλαι, τωι τε οικειωι αξιωματι και τηι
εκ Πατρος ευγενειαι μαρτυρουμενος ως Θεος. Ἐπειδη γαρ ολως εγνωσθη Θεου
υπαρχων Υιος, γεγονε και Κυριος, ου τοτε πρωτον του ειναι Κυριος αρξαμενος (ην
γαρ αει και Θεος και Κυριος), αλλ' οτε παρα τοις πεπιστευκοσιν εγνωσθη, τοτε
γεγονως και επ' αυτους Κυριος. Ἀποδειξις απο της θειας Γραφης, οτι ο Λογος ην αει
Κυριος και βασιλευς. Ὁ Ἀβρααμ αυτον προσεκυνει, Κυριον αποκαλων. Ὁ Μωσης
ομοιως φησι· Και Κυριος εβρεξε παρα Κυριου πυρ και θειον επι Σοδομα και Γομοῤρα.
Ὁ Ψαλμωιδος παλιν· Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου· Καθου εκ δεξιων μου. Και παλιν·
Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. ∆ια τουτο εχρισε σε· ραβδος
ευθυτητος η ραβδος της 75.368 βασιλειας σου. Και παλιν· Ἡ βασιλεια σου, βασιλεια
παντων των αιωνων. Ει τοινυν και προ της σαρκωσεως βασιλευς τε και Κυριος ην ο
του Θεου Λογος, πως ουκ αν τις ενοχος ειη τοις της δυσφημιας εγκλημασι, κατα της
ουσιας αυτου φερων το πεποιησθαι; Γεγονε γαρ ημων Κυριος των επεγνωκοτων τον
εαυτων ∆εσποτην, οτε τωι οικειωι αιματι παντας αγορασας, ανεδειχθη Χριστος και
Κυριος. Ἄλλως το αυτο, εκ των καθ' ημας εχον το υποδειγμα. Ει επ' ανθρωπου
λεγοιτο τυχον· Γεγονεν οδε τουδε του κτηματος κυριος, τις ουτως αν ειη ληρων, ως
τοτε την ουσιαν αυτου πεποιησθαι νομιζειν, οτε και κυριος εδειχθη τινος; Γεγονε
γαρ ουκ αυτος εις συστασιν του ειναι τοτε προελθων, αλλ' υφ' εαυτωι τι
ποιησαμενος. Ουτω μοι νοει και επι Χριστου. Ἐδουλευομεν παλαι τοις μη ουσι θεοις·
υπεκειμεθα τηι φθοραι· αλλα γεγονεν ανθρωπος ο του Θεου Λογος ευδοκησαντος του
Πατρος, ινα της πλανης ημας απαλλαξας γενηται παντων Κυριος. Ἔχρισε δε αυτον ο
Πατηρ, ινα δι' αυτου φθασηι και εις ημας η του χρισαντος δυναμις. Γεγονε γαρ εν
πρωτωι Χριστωι τα της φυσεως ημων αγαθα, και απαρχη των θειων ημιν χαρισματων
εν αυτωι και δι' αυτου ως ανθρωπωι και παρα Θεου· Θεος γαρ ην εν σαρκι. Ἄλλως το
αυτο. Ψαλλει που και φησιν ο μακαριος ∆αβιδ· Γενου μοι εις Θεον υπερασπιστην· και
παλιν· Και εγενετο Κυριος καταφυγη τωι πενητι. Ἀλλ' εν τουτοις, ουκ αν τις ειποι
τοτε προς ουσιαν κεκλησθαι τον Θεον, οτε τωι πενητι γεγονε καταφυγη. Ἀει γαρ ων
τουτο και σωζων τους αδικουμενους, γεγονε τωι μεν ∆αβιδ εις Θεον υπερασπιστην,
τωι δε πενητι καταφυγη. Ὥσπερ ουν οπερ ην αει, τουτο γινεται παλιν τωι αιτουντι και
προσευχομενωι· ουτω και ο Χριστος, Κυριος ων αει και βασιλευς ως Θεος, γεγονε και
εν ημιν Κυριος, οτε του συνεχοντος ημας διαβολου την τυραννιδα μισησαντες,
εβοησαμεν προς τον Πατερα· Ἐξαποστειλον το φως σου και την αληθειαν σου. Θεωι
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε το εργον ανατιθησιν η θεια Γραφη. Παντα γαρ οσα την ανθρωπου φυσιν
εξαλλεται, ταυτα δικαιως εργα καλειται Θεου.

ΛΟΓΟΣ ΚΒʹ.
Εις το, Περι της ημερας εκεινης και ωρας, ουδεις οιδεν, ουδε οι αγγελοι των
ουρανων, ουδε ο Υιος, ει μη ο Πατηρ μονος. Ἀντιθεσις εκ των Χριστομαχων. Και
πως, φασιν, εσται κατ' ουσιαν ομοιος ο Υιος τωι Πατρι, λεγων μη ειδεναι την ημεραν
της συντελειας του αιωνος· καιτοι του Πατρος ειδοτος, ως φησιν αυτος;Πολυ γαρ εν
τουτωι το ανομοιον φαινεται, και φυσικη τις διαστασις. Προς τουτο λυσις. Ει αυτος
εστι ποιητης αιωνων, και χρονων, και και 75.369 ρων, εστι δε ουτως, πως ως μιαν
ημεραν και ωραν αγνοησας παρ' υμιν κρινεται; Πως δε απερ αυτος εποιησε, μη
ειδεναι δυναται; Ἔστι τοινυν εξετασαι τα ειρημενα παρ' αυτου προς τους μαθητας.
Και σαφως εστιν εντευθεν ιδειν, οτιπερ οιδεν και την ημεραν και την ωραν ως Θεος,
καν αποδεικνυων εν εαυτωι το ανθρωπινον, μη ειδεναι λεγηι. Ει γαρ τα εσομενα
παντα προ της ημερας και της ωρας εκεινης διηγειται σαφως, και φησιν· Ἔσται μεν
τοδε, συμβησεται δε εκεινο, ειτα το τελος· δηλον οτι τα προ αυτης ειδως, και αυτην
επισταται. Μετα γαρ τα ειρημενα παρ' αυτου, τιθησιν, οτι Το τελος εστι. Τελος δε τι
αν ετερον ειη η παντως η εσχατη ημερα, ην αγνοειν εφησεν οικονομικως, αποσωζων
παλιν τηι ανθρωποτητι την αυτηι πρεπουσαν ταξιν; Ἀνθρωποτητος γαρ ιδιον το μη
ειδεναι τα μελλοντα. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἐν ταις του Σωτηρος φωναις αναγκη τον
χρονον εξεταζεσθαι, καθ' ον ειρηται παρ' αυτου· ουτω γαρ το πλανασθαι
διαφευξομεθα. Ει μεν ουν προ της ενανθρωπησεως ο του Θεου Λογος ευρισκεται που
ταπεινον τι περι εαυτου λαλησας, απτεσθω της θεοτητος αυτου, και φερεσθω κατ'
εκεινης τα ρηματα. Ει δε οτε γεγονε σαρξ, ανθρωπιναις εχρησατο φωναις, ιν' οντως
εαυτον και ανθρωπον οντα δειξηι, πως ουκ ακολουθον εις την ανθρωποτητα φερειν
τα ανθρωπινως ειρημενα; Τουτο γαρ εστιν αποδεχεσθαι της οικονομιας τον τροπον.
Ει μεν γαρ ου γεγονεν ανθρωπος, λαλειτω παντα ως Θεος· ει δε γεγονεν ανθρωπος,
συγχωρεισθω λαλειν καθως ανθρωπος, ουδεν αυτον αδικουσης εις τον της θεοτητος
λογον της καθ' ημας οικονομιας. Τουτο γαρ εσται το παρα του Παυλου ειρημενον·
Αιχμαλωτιζοντες παν νοημα εις την υπακοην του Χριστου. Ἴδιον μεν ουν του
Λογου, καθο Λογος εστι, το ειδεναι των παρ' αυτου πεποιημενων την αρχην και τα
τελη· εν δε των ποιηματων ο χρονος, και ο ποιησας αυτον οιδε που παντως και μεχρι
τινος αυτωι το συνεσταναι δεδωρηται. ΑΛΛΟ. Λεγει που προς τον εαυτου Πατερα
διαλεγομενος Πατερ, εληλυθεν η ωρα, δοξασον σου τον Υιον. Ει τοινυν οιδεν
ακριβως την ωραν, ην εληλυθεναι λεγει, τι το κωλυον ειδεναι κακεινην, ην ως
ανθρωπος αγνοειν μεν φησι δια το τηι ανθρωποτητι πρεπον, οιδε δε παντως ως Θεος;
Χρη δε ου δια την τοιαυτην φωνην κατηγορειν του Θεου Λογου, και ριψοκινδυνως
αγνοιαν αυτωι προσαπτειν τινα· αλλα μαλλον θαυμαζειν αυτου την φιλανθρωπιαν,
ου παραιτησαμενου δια την εις ημας αγαπησιν εις τοσαυτην εαυτον ταπεινωσιν
καταγαγειν, ως παντα φορεσαι τα ημων, ων εν υπαρχει και η αγνοια. ΑΛΛΟ.
Ἐρωτητεον τους χριστομαχους, οτου δη χαριν ο Σωτηρ αγγελους και Υιον ονομασας,
ουδαμου του 75.372 Πνευματος εποιησατο μνημην; Ου γαρ ειρηκεν· Ουκ οιδε το
Πνευμα, αλλ' Ουκ ισασιν οι αγγελοι, ουδ' οιδεν ο Υιος· και τουτο απολελυμενως· ου
γαρ προστεθεικε, του Θεου. ∆ηλον ουν οτι αγγελους μεν εφησεν αγνοειν ως
κτισματα. Ειπειν δε τοις μαθηταις ου θελησας, δια τινα λογον οικονομιας
αποῤρητον· Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, η τις συμβουλος αυτου εγενετο; ινα μη
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φαινηται κρυπτων αυτους, και δια τουτο λυπησηι, και τον Υιον εφησε μη ειδεναι,
ανθρωπινωτερον μεν περι εαυτου λεγων, ωσπερ περι ανθρωπου· φυλαττων δε
εαυτωι το ειδεναι παλιν παντα ως Θεος. ∆ια γαρ τουτο ουδε το Πνευμα εφησεν
αγνοειν. Ει γαρ το Πνευμα παντα ερευναι, και τα βαθη του Θεου, καθα γεγραπται,
οιδε δηλονοτι παντα τα εν αυτωι. Και ει το Πνευμα το παντα ειδος, και τα παντα
περιεργαζεσθαι δυναμενον, παρα του Υιου λαμβανει· Ἐκεινο γαρ, φησιν, εξ εμου
ληψεται· πως ο Λογος αγνοει, ο του παντα ειδοτος Πνευματος χορηγος; ΑΛΛΟ. Ει
παντα δι' Υιου ο Πατηρ εργαζεται, καθα φησιν η Γραφη· χωρις γαρ αυτου εγενετο
ουδε εν· εν δε των παντων εστι και το ορισθηναι την ημεραν και την ωραν καθ' ην ο
κοσμος εξει το τελος· ωρισται δηλονοτι και τετυπωται και τουτο δι' Υιου. Το δε
ορισθεν δι' αυτου, πως αγνοειν δυναται; Ουκουν οιδεν ως Θεος, καν αγνοειν λεγηι,
καθο γεγονε σαρξ, και τα ανθρωπωι πρεποντα φρονηι. ΑΛΛΟ. Ει παντα οσα εχει ο
Πατηρ του Υιου εστι, καθα φησιν αυτος, εχει δε ο Πατηρ την γνωσιν της ημερας και
της ωρας εκεινης, εχει δηλονοτι ταυτην και ο Υιος. Ουτω γαρ αληθευσει λεγων·
Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστιν. ΑΛΛΟ. Ει αληθευει λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι, και
ο Πατηρ εν εμοι, οιδε δε την ημεραν εκεινην και την ωραν ο Πατηρ, οιδε δηλονοτι
και ο Υιος, εν Πατρι τε ων και παντα γινωσκων τα εν αυτωι, και εχων εν εαυτωι τον
ειδοτα Πατερα. ΑΛΛΟ. Εικων απαραλλακτος του Πατρος ο Υιος λεγεται και εστιν. Ει
δε οιδεν ο Πατηρ την ημεραν και την ωραν, αγνοει δε ο Υιος, πως το αγνοουν
ειδοτος φορεσει τον χαρακτηρα; Ἀλλ' εστιν εικων του Πατρος, καν οι χριστομαχοι
μη βουλωνται. Ἔοικεν αρα και κατα τουτο τωι Πατρι, και ωσπερ οιδεν εκεινος, ουτω
και αυτος. ΑΛΛΟ. Ὁ μη ειδεναι λεγων τον Υιον, καθο Λογος εστι, την ημεραν και την
ωραν εκεινην, ουκ εξω των απο της βλασφημιας εγκληματων ευρεθησεται. Ει γαρ
οιδε τον Πατερα, καθα φησιν αυτος, τι κωλυει και το τελος ειδεναι της κτισεως; Ει
μεν ουν μειζον 75.373 ερουσι του γινωσκειν τον Πατερα το ειδεναι το της κτισεως
τελος, αποισονται της βλασφημιας την κολασιν. Ει δε πασης γνωσεως
υπεραναβεβηκε το γινωσκειν τον Πατερα, πως ο το μειζον ειδως αγνοησει το
ελαττον; ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ουκ αγνοων ο Λογος, ηι Λογος εστι και σοφια του
Πατρος, το, Ουκ οιδα, φησιν, αλλα δεικνυων εν εαυτωι και το ανθρωπινον, ωι
μαλιστα πρεπει το αγνοειν· ιδιον γαρ ανθρωποτητος τουτο γε. Ἐπειδη γαρ την ημων
περιεβαλετο σαρκα, δια τουτο και την ημων αγνοιαν εχειν εσχηματιζετο. Ὅτι γαρ τηι
ανθρωποτητι και ου τηι οικειαι φυσει το αγνοειν περιτιθησιν, εντευθεν εξεστι μαθειν.
Παραγαγων γαρ εις μεσον την ιστοριαν των κατα τους χρονους του Νωε γεγονοτων
ανθρωπων, και ειρηκως· Ἤσθιον, επινον, εγαμουν, εγαμιζοντο, εως ηλθεν ο
κατακλυσμος, και ηρεν απαντας, επηγαγεν ευθυς· Γρηγορειτε ουν και υμεις, οτι ουκ
οιδατε ποιαι ωραι ο Κυριος υμων ερχεται· και παλιν· Ἧ ου δοκειτε ωραι, ο Υιος του
ανθρωπου ερχεται. Ἐχρην, δε ειπερ αυτος ην ο αγνοων, καθο Λογος εστιν, εκεινο
μαλλον ειπειν· Ουκ οιδα ποιαι ημεραι ερχομαι, και ηι ου δοκω ωραι πεμφθησομαι.
Ἐπειδη δε τοις ακροωμενοις, το μη ειδεναι τον καιρον η την ημεραν της παρουσιας
αυτου περιτεθεικε, δηλος εστιν αυτος μεν ειδως ως Λογος. Ἀγνοειν δε λεγων, καθο
των αγνοειν πεφυκοτων, δηλονοτι ανθρωπων, την ομοιωσιν ενεδυσατο. ΑΛΛΟ. Ει εκ
της εικονος της κατα τον Νωε σημαινειν βουλεται της δευτερας αυτου παρουσιας
τον καιρον, οτε κρινων ελευσεται την οικουμενην, φαινεται δε του κατακλυσμου
την ημεραν ουκ αγνοησας (ουτω γαρ εφησε τωι Νωε· Εισελθε, συ και οι υιοι σου, εις
την κιβωτον· ετι γαρ ημερων επτα, εγω επαγω υετον επι την γην)· οιδεν αρα της
εαυτου παρουσιας την τε ωραν και την ημεραν, ινα σωζηται των πραγματων η
ομοιοτης, και η εν εκεινοις εικων, ταυτην σημαινηι. ΑΛΛΟ, ετι εις το αυτο· Περι δε
της ημερας και ωρας εκεινης, ουδεις οιδεν, ουτε οι αγγελοι των ουρανων, ουδε ο
Υιος, ει μη μονος ο Πατηρ. Ὅταν η θεια λεγηι Γραφη περι του Σωτηρος ημων
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Χριστου, οτι και επεινησε, και εδιψησε, και εκοπιασεν εκ της οδοιποριας, και
εκαθευδεν εισελθων εις το σκαφος, τι αρα ποιησουσιν οι χριστομαχοι; Τολμησουσιν
αρα λεγειν και ταυτα υπομειναι τον του Θεου Λογον, η ταυτα μεν ως της
ανθρωποτητος ιδια προσαψουσι τηι σαρκι, εξω δε αυτων ομολογησουσιν ειναι τον
του Θεου Λογον, ηι Λογος εστιν· Ὥσπερ ουν συγκεχωρηκεν εαυτον ως ανθρωπον
γενομενον μετα ανθρωπων και πεινηιν και διψηιν, και τα αλλα πασχειν, απερ ειρηται
περι αυτου, τον αυτον δη τροπον ακολουθον μη σκανδαλιζεσθαι, καν ως ανθρωπος
λεγηι 75.376 μετ' ανθρωπων αγνοειν, οτι την αυτην ημιν εφορεσε σαρκα. Οιδε μεν
γαρ ως σοφια και Λογος ων εν Πατρι· μη ειδεναι δε φησι δι' ημας και μεθ' ημων ως
ανθρωπος. ΑΛΛΟ, δι' ου δεικνυται σαφως ο Σωτηρ ειδως μεν τινα, οικονομιας δε
χαριν αγνοειν αυτα σχηματιζομενος. Λεγει που προς τους εαυτου μαθητας ο Σωτηρ·
Λαζαρος ο φιλος ημων κεκοιμηται, καιτοι μηδενος απαγγειλαντος αυτωι περι
τουτου, αλλ' ως Θεος τα παντα γινωσκων. Ειτα μακραν ελασας οδον αμα τοις
μαθηταις, ερχεται προς τας του μνημονευθεντος αδελφας, και ηρωτα· Που τεθεικατε
αυτον; Ὁ ειδως οτι κεκοιμηται, πως ουκ οιδε τον τοπον οπου εκειτο το σωμα; αλλ'
οιδεν. Ἀπιθανον γαρ το εκεινο μεν ειδεναι, τουτο δε αγνοειν. Ὥσπερ ουν οικονομιας
τινος ενεκεν το μη ειδεναι που κειται Λαζαρος εφασκεν, ουτω και περι της ημερας
και της ωρας, καν λεγηι μη ειδεναι, χρησιμον τι και αγαθον οικονομων, τουτο ποιει·
οιδε γαρ ως Θεος. ΑΛΛΟ, την αυτην εχον διανοιαν. Περι τα μερη Καισαρειας της
Φιλιππου γεγονως ο Σωτηρ, ηρωτα τους εαυτου μαθητας· Τινα με λεγουσιν οι
ανθρωποι τον Υιον του ανθρωπου· Ἀποκριναμενου δε Πετρου και ειρηκοτος, Συ ει ο
Χριστος ο Υιος του Θεου του ζωντος, επηγαγεν ευθυς, οτι Μακαριος ει, Σιμων Βαρ
Ἰωνα, οτι ο Πατηρ απεκαλυψε σοι ο εν τοις ουρανοις. Ουδεις γαρ οιδε τον Υιον ει μη
ο Πατηρ, κατα την αυτου του Σωτηρος φωνην. Ει δε δι' Υιου παντα Πατηρ εργαζεται,
εν δε των εργων και η αποκαλυψις, αυτος ο Λογος αποκαλυψας τωι Πετρωι φαινεται
τα παρα του Πατρος· πως ουν ο αποκαλυψας ως αγνοων ερωται, τινα λεγουσιν οι
ανθρωποι; Ουκουν οικονομει τι πολλακις της αγνοιας το σχημα. Ειδως γαρ οπερ
εμελλον ερειν οι μαθηται, προσαγει την πευσιν, ιν' αποδεξαμενος αυτων την
αποκρισιν, βεβαιωσηι την πιστιν. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ουκ αγνοει την ημεραν και
την ωραν της εαυτου παρουσιας ο Υιος, ηι Λογος εστι και σοφια, αλλ' ινα μη λυπην
εντεκηι τοις μαθηταις, ως ου θελησας αποκρινεσθαι τηι παρ' αυτων προσενεχθεισηι
πευσει, το, Ουκ οιδα, φησιν ως ανθρωπος, εξουσιαν εχων και του, ειπειν δια, το
γενεσθαι σαρξ, καθο γεγραπται, και τας της σαρκος ασθενειας ιδιοποιησασθαι. Ὅτι
γαρ ταυτης ενεκα της αιτιας το μη ειδεναι φησιν, εντευθεν εισομεθα. Μετα γαρ το εκ
νεκρων αναστηναι, μελλων τε ηδη λοιπον αναβαινειν εις ουρανους, ερωτησαντων
αυτον των μαθητων, ποτε το τελος εσται, και ποτε παλιν παραγενησεται, δριμυτερον
απεκρινατο λεγων· Ουχ υμων εστι γνωναι χρονους η καιρους, ους ο Πατηρ εθετο εν
τηι ιδιαι εξουσιαι. Ἀλλ' ειπερ ηγνοει, σαφως αυτον εχρην λεγειν· Ειπον υμιν, ουκ οιδα.
Νυνι δε ως ουκ ευλογως ερωτωντας ελεγχει, και ως μειζονα η καθ' εαυτους
εξεταζοντας 75.377 αποτρεπει. ∆ηλον ουν εστιν οτι και τοτε, καιτοι παντα ειδως ως
Θεος, δια το ειναι την γνωσιν υπερ τους μαθητας, ανθρωπινως εφασκε μη ειδεναι
την ημεραν μηδε την ωραν εκεινην. ΑΛΛΟ. Ὅταν ευρισκηται ο Θεος εν μεν τωι
παραδεισωι λεγων προς τον Ἀδαμ· Που ει; προς δε τον Καιν· Που Ἄβελ ο αδελφος
σου; τι αρα και περι τουτου φατε; Ἂν μεν γαρ αγνοουντα ποιεισθαι την ερωτησιν
λεγητε, φανερως δυσφημουντες ευρισκεσθε. Ει δε τροπον οικονομιας εισαγεσθαι
τινα δια τουτο δωσετε, μη ξενιζεσθε, καν ο του Θεου Λογος, δι' ου και τοτε την
ερωτησιν προς τε Ἀδαμ και τον Καιν εποιειτο Θεος, οικονομων τι χρησιμον μη
ειδεναι λεγηι την ημεραν ως ανθρωπος, καιτοι παντα ειδως ως σοφια του Πατρος.
ΑΛΛΟ, δι' ου δεικνυται σαφως οικονομικως εσθ' οτε την αγνοιαν σχηματιζομενος ο
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Σωτηρ. Ὅτε κατα την ερημον ο Σωτηρ αποτρεφειν εβουλετο τους ακολουθησαντας
αυτωι, λεγει προς Φιλιππον· Ποσους αρτους εχετε; και εστι μεν ως αγνοουντος η
ερωτησις. ∆ιαμαρτυρεται δε παραχρημα λεγων ο ευαγγελιστης· Τουτο δε ελεγε
πειραζων τον Φιλιππον· αυτος γαρ ᾔδει τι εμελλε ποιειν. Ει τοινυν οπερ εμελλε
ποιειν επισταμενος, ως αγνοων ερωται, τι κωλυει και νυν χρησιμου τινος ενεκα
συγχωρειν αυτωι, μη ειδεναι λεγειν την ημεραν και την ωραν; Και ου ψευδομενος
τουτο φησιν· ειδως γαρ ως Θεος Λογος, δυναται ως ανθρωπος αγνοειν, ινα κατα
παντα τοις αδελφοις ομοιωθηι, κατα την του Παυλου φωνην. Ἔτι εις το, Περι δε της
ημερας και της ωρας εκεινης ουδεις οιδεν, ουτε οι αγγελοι των ου ρανων, ουτε ο
Υιος, ει μη ο Πατηρ μονος. Προτασις ως εκ των αιρετικων. Παντα, φασιν, οιδεν ο
Πατηρ, ου παντα δε ο Υιος, κατα την αυτου φωνην· ταυτηι γαρ μαλιστα προς
αποδειξιν χρησθαι καλον. Ει τοινυν οιδε μεν ο Πατηρ την ωραν εκεινην, αγνοει δε ο
Υιος, πως της αυτης εσται φυσεως τωι παντα ειδοτι ο μη τοιουτος; Προς τουτο λυσις.
Ει μη παντα οιδεν ο Υιος, καθ' υμας, ω χριστομαχοι, ψευδεσθαι λεγειν αναγκη τας
θειας Γραφας, και των αγιων καταθρασυνεσθαι λεγοντων περι αυτου· Ὁ ειδως τα
παντα πριν γενεσεως αυτων. Και γαρ εν τοις πασιν εστι και η της συντελειας ημερα·
ουδεν γαρ εξω κεισθαι το παντα συγχωρει. Ει δε ταυτην αγνοει ο Υιος, πως οιδε τα
παντα; Ἀλλα δει παντως τας των αγιων αληθεις ειναι φωνας. Και οιδε τα παντα ο
Υιος. Ει δ' εν τοις πασιν αναγκη και το τελος νοειν, ματαιον ημων αναπεφανται το
σοφισμα. Οικονομει γαρ τοι Χριστος, μη ειδεναι λεγων την ωραν εκεινην, και ουκ
αληθως αγνοει. 75.380 ΑΛΛΟ. Ει αληθευει λεγων ο Παυλος, οτι παντα γυμνα και
τετραχηλισμενα ενωπιον αυτου εστι, περι δε του Υιου δηλονοτι φησιν, εν δε των
παντων και η ωρα εκεινη, πως αγνοει ταυτην ο εν οφθαλμοις εχων τα παντα
τετραχηλισμενα; ΑΛΛΟ. Ει μη δυσφημον ειναι πιστευετε το λεγειν ηγνοηκεναι τι
των οντων τον Υιον, εχετω, καθ' υμας, και ουτως. Ἀλλ' ειδωμεν ει μη σφαλλεσθε τα
τοιαυτα φρονουντες περι αυτου· εξ αυτου θεωρησομεν του πραγματος, ει μη
σαθροταταις εννοιαις επερειδεσθε, καλαμινην ωσπερ εαυτοις υποθεντες την
βακτηριαν. Μονην εφησε την ημεραν εκεινην αγνοειν ο Υιος· ουκουν ει μονην
εκεινην αγνοει, οιδε τας αλλας· εν δε ταυταις και η προ αυτης κεισεται. Και πως ο
ειδως την προ αυτης, ουκ οιδεν οτι μεθ' ην οιδεν ευθυς η αγνοουμενη καθ' υμας
εισβαινει; Ὅμοιον γαρ ωσπερ ει τις λεγοι μη ειδεναι τον δεκα αριθμον, ποιαν εχει
την θεσιν, τους ειδοτας τον εννεα. Προδηλον γαρ οτι μετα τον εννεα ο δεκα κεισεται
παντως. Ει τοινυν οιδε την προ αυτης, πως ουκ εισεται και αυτην; Πως ο τοσαυτα
σημεια προ του τελους εσεσθαι λεγων, ουκ οιδεν οτι μετα τα σημεια το τελος;
Πανταχοθεν τοιγαρουν ανοητοι δειχθησεσθε, της αληθειας τολμωντες
καταψευδεσθαι. Οιδε γαρ τα παντα ο Υιος, καν οικονομικως αγνοειν τι λεγηι.

ΛΟΓΟΣ ΚΓʹ.
Εις το, Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον, και παντα δεδωκεν εν τηι χειρι αυτου. Και εις
το, Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος μου. Και εις το, Ου δυναμαι εγω απ' εμαυτου
ποιειν ουδεν· αλλα καθως ακουω, κρινω· και οσα τουτοις ομοια εστι ρητα. Ἀντιθεσις
εκ των αιρετικων.Και πως αν δυναιτο, φασι, κατ' ουσιαν ομοιος ειναι τωι Πατρι ο
Υιος, ο λεγων ειληφεναι παντα παρα του Πατρος, Ἔχων γαρ, ουκ αν εδεξατο. Ἐπειδη
δε φαινεται λαβων, ως αυτος φησι, δηλος εστιν ουδεν εχων εξ εαυτου. Προς τουτο
λυσις. Ὅταν ουν ακουσηις λεγοντος του Υιου, Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι, και
τα εμα παντα του Πατρος εστι, τι αρα ποιησεις, αιρετικε; Ει γαρ ουδεν εχει, καθ' υμας,
ο Υιος εξ εαυτου, εχει τουτο και ο Πατηρ· και ει παντα εχει φυσικως ο Πατηρ, εχει
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο και ο Υιος. Ἀναγκη τοινυν, η το μηδεν εχειν δυνασθαι λεγοντας τον Υιον,
περιθειναι τουτο και τωι Πατρι, ιν' εχων φαινηται τα του Υιου· η ει τουτο φευκτεον,
αναγκη συνομολογειν κεκτησθαι τον Υιον οσα και ο Πατηρ. Του Πατρος γαρ εφησεν
ειναι παντα τα εαυτου, και αυτος εχειν παντα του Πατρος. 75.381 ΑΛΛΟ,
διηγηματικως. Ου δια το μη εχειν ο Υιος, ειληφεναι λεγεται παρα του Πατρος. Ἔχει
γαρ φυσικως, ιδιος ων αυτου Λογος και απαυγασμα, παντα τα αυτου, διχα μονου του
ειναι και λεγεσθαι Πατηρ. Λεγει δε ειληφεναι παρα του Πατρος, προαναιρων ως Θεος
τας των αιρετικων υπονοιας. Ἵνα γαρ μη τις τον Υιον θεωρων παντα τα του Πατρος
εχοντα εκ της πολλης λιαν ομοιοτητος και απαραλλακτου ταυτοτητος νομισηι τον
αυτον ειναι Πατερα και Υιον, και εις την Σαβελλιου πλανην εκπεσηι, αναγκαιως
ειληφεναι φησι παρα Πατρος, φυσικως τουτο εχων· ιν' ο λογος εισφερων ενα μεν
τον διδοντα, δευτερον δε τον δεχομενον, εν ιδιαζουσαις υποστασεσι δυαδα δεικνυηι
ου μονοις ονομασι διαστελλομενην. Ἴδιος δε ων του Πατρος ο Λογος, και εκ της
ουσιας αυτου προελθων, παντα μεν τα του Πατρος αιδιως εχει. Παρ' αυτου δε φησιν
ειληφεναι δια το εξ αυτου προελθειν, φυσικως εχων τα παντα προσοντα αυτωι.
ΑΛΛΟ. Ουδεν εις τον θεοτητος λογον τον Υιον αδικησει το λεγειν· Παντα μοι
παρεδοθη παρα του Πατρος μου· αλλα μαλλον αποδεικνυει σαφως κατα φυσιν οντα
Υιον. Ει γαρ παντα αυτωι παρεδοθη, εν δε τωι παντα ειπειν ουδεν αφηκεν εκτος· ουκ
αρα εις εστι των παντων, απερ και ειληφεναι φησιν, αλλ' ιδιαζουσαν εκ Πατρος την
γεννησιν εχει. Υιος δε ων κατα φυσιν, εχει παντως τα του γεννησαντος ιδια. Ἴδιον
δε του γεννησαντος το παντα εχειν· ουκ αρα ενδεης τινος ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ει παντα
αυτωι παρεδοθη, καθα φησιν αυτος, και δεδοται εν τηι χειρι αυτου, ουτε των παντων
εις εσται, αλλα και μονος φανειται κληρονομος, ως Υιος. Ει γαρ εις ων και αυτος
των παντων ετυγχανε, κατηριθμειτο αν εν τοις πασι, και ουκ αν ην κληρονομος.
Ἐπειδη δε φαινεται παντα λαβων φυσικως τε και ουσιωδως, δηλονοτι διατρεχουσης
εις αυτον της του γεννησαντος αρχης τε και κυριοτητος, αλλος εστι των παντων εξ
αναγκης, και μονος ιδιος του Πατρος Υιος. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ευρισκεται που
λεγων ο Σωτηρ· Ὥσπερ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκε ζωην
εχειν εν εαυτωι· οπερ ακολουθον ουτω νοειν. ∆ια μεν γαρ του λεγειν, ∆εδωκε, το εκ
Πατρος εχειν φυσικως σημαινει, και καθ' υποστασιν ετερον εαυτον προς τον
δεδωκοτα δεικνυει· ετερον δε λεγω μονον τωι αριθμωι. ∆ια δε του λεγειν, Ὥσπερ εχει
ο Πατηρ, ουτως εχει και ο Υιος, δηλος εστιν εκεινο διδασκων, οτι ωσπερ αιδιως εχει
ο Πατηρ εν εαυτωι την ζωην, ουτω και ο Υιος αιδιως εχει ζωην εν εαυτωι. Ει μεν ουν
τολμαι τις λεγειν ειναι χρονον οτε ζωην ουκ ειχεν ο Πατηρ εν εαυτωι, κρατειν
αναγκη 75.384 τουτο και εφ' Υιου. Ει δε τουτο ασεβες, εχειν δε δωσομεν αει τον
Πατερα ζωην εν εαυτωι, εσται τουτο και εφ' Υιου· τουτο γαρ εστι το ουτως εχειν
αυτον, ωσπερ και ο Πατηρ. Ει δε αει εχων, ειληφεναι λεγει, οικονομει τι σοφον η
φωνη, και ουδεν εις τον της φυσεως λογον αδικησει τον Υιον. ΑΛΛΟ. Ει τις τωι εκ του
φωτος απαυγασματι περιθειη φωνην, ειτα τουτο λεγοι· Παντα μοι δεδωκε το φως τα
εαυτου, φωτιζω γαρ ωσπερ εκεινο· αρ' ευλογως αν ειποι μη εσχηκεναι ποτε το
απαυγασμα του φωτιζειν την δυναμιν; και πως απαυγασμα ην; Ει δε και φωτιζειν
δυναμενον δια το παντα τα του φωτος εχειν, και γεννασθαι παλιν εξ εαυτου,
ειληφεναι λεγει παρ' αυτου, πως ουκ ατοπον μη και πλεον τι του παραδειγματος
νοειν επι του Θεου Λογου; Παντα γαρ εχων φυσικως εκ Πατρος, ειληφεναι φησιν εξ
αυτου δια το εξ αυτου γεγεννησθαι, μετα παντων ων εχει. ΑΛΛΟ, εις το, Ἐδοθη μοι
πασα εξουσια· και, ∆οξασον σου τον Υιον, η και καθολικωτε ρον, περι του
δοξαζεσθαι η δεχεσθαι τι τον Υιον. Ουκ εν χρειαι δοξης η ετερου τινος καθεστηκως ο
Υιος, ηι Λογος εστιν, αιτει παρα του Πατρος, η και λαμβανειν λεγεται, οικονομικως δε
τουτο ποιει. ∆εχεται μεν γαρ ανθρωπινως δια το σχημα της προς ημας ομοιωσεως.
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἔστι δε πληρης ως Θεος. Ἐπειδη γαρ μονος και καθ' εαυτον ο ανθρωπος, καν τι των
αγαθων παρα Θεου λαβηι, τουτο ραιδιως απολλυει (ο δη και πεπονθεν Ἀδαμ), και
γυμνος εκ παρακοης εδειχθη της προτεθεισης αυτωι χαριτος, αναγκαιον ην, ινα μη
παλιν τοις αυτοις περιπεσωμεν, τον ατρεπτον του Θεου Λογον γενομενον ανθρωπον,
αιτησαι παρα του Πατρος τα εξ αυτου χαρισματα· ινα δι' αυτου βεβαια τηι ημετεραι
φυσει φυλαττηται, ατρεπτου και αναλλοιωτου τυγχανοντος. Ἀρχην γαρ η χαρις
λαβουσα, μενει μεν ασφαλως εν Χριστωι, παραπεμπει δε αυτος και εις ημας την
ομοιωσιν· οτι παντες εσμεν εν αυτωι, καθο ανθρωπος γεγονε, και την αυτην ημιν
εφορεσε σαρκα. Ουτω γαρ και αδελφοι και εν ως προς Θεον γεγεννησθαι λεγομεθα.
Αιτει τοινυν και δεχεται παρα του Πατρος δι' ημας, απερ εχει μεν φυσικως, ως Θεος·
επειδη δε σαρκα του δοξαζεσθαι χρηιζουσαν ελαβε, και ουχ ετερου τινος, αλλ' αυτου
γεγονεν αυτη, εικοτως ιδιοποιειται τα εις αυτην η περι αυτην γινομενα, και ως
ανθρωπος μη εχων, δεχεται παρα του Πατρος απερ εχει φυσικως, ως Υιος και Θεος.
ΑΛΛΟ. Ει γεγονεν ανθρωπος ο του Θεου Λογος, γεγονε δε, και αντερειν οιμαι
μηδενα, τι το αναπειθον τινας, μη επιτρεπειν αυτωι ταις ανθρωπου κεχρησθαι
φωναις; Ὁ γαρ αυτο το πραγμα μη φυγων, αλλ' 75.385 εις τοσαυτην εαυτον
ταπεινωσιν καταγαγων, ουκ αν εφυγε το εν λογοις εαυτου φαινεσθαι μετριωτερος.
Ει μεν ουν ου γεγονεν ανθρωπος, περιαπτετωσαν τινες τωι Λογωι τα ταπεινα ρηματα,
και λεγετωσαν αυτον και αγνοειν και δοξης χρηιζειν, και δεχεσθαι τι παρα του
Πατρος. Ει δε γεγονεν ανθρωπος, εστωσαν της ανθρωποτητος αι φωναι, και μηδεις
συκοφαντειτω τον του Θεου Λογον, ως ουκ εχοντα το τελειον, ωσπερ ο Πατηρ· μηδε
υβριζετω το του Θεου γνησιον γεννημα. ΑΛΛΟ. Ουχ ο του Θεου Λογος, ηι Λογος εστι,
δοξαζεται και δεχεται τι παρα του Πατρος, η και αγιαζεται, αλλ' ημεις εν αυτωι· και
δι' ημας ταις τοιαυταις αυτος τε εχρησατο φωναις, και η θεια Γραφη τοιαυτα τινα
λεγει περι αυτου. Ει γαρ, καθως οιονται τινες, εις τον του Θεου Λογον αναφερειν χρη
τα τοιαυτα, ορατωσαν μη και τον της επιδημιας τροπον ποιουσιν αργον, και της
παρα Θεου χαριτος ερημον ημων την φυσιν αποδεικνυουσιν. Ει γαρ ο Λογος εστιν ο
δοξασθεις και αγιασθεις κατα την θεοτητα, ποια γεγονε τοις ανθρωποις η ονησις, εκ
του γενεσθαι αυτον ανθρωπον; Φαινεται γαρ αυτος αναστας εκ νεκρων, ουχ ημεις. Τι
δε αυτον επεισε γενεσθαι και σαρκα; Ει μεν γαρ, ινα την ανθρωπου φυσιν ωφελησηι,
αργον κατ' εκεινους το επιχειρημα· ουδεν γαρ η σαρξ ωφεληθεισα φαινεται, αλλα
μαλλον αυτος. Και ει οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε φαινεται και δοξαν λαβων, και
αγιασμον, και εξουσιαν, και οσα τοιαυτα φερεται περι αυτου, προδηλον εστιν οτι προ
της επιδημιας τουτων ερημος ων, κατ' εκεινους, λαμβανει ταυτα κατα τον της
επιδημιας καιρον. Χαριν ουν ομολογειτω τηι σαρκι, βελτιων αναδειχθεις, οτε
πεφορεκεν αυτην, ου βελτιωσας αυτην. Ἀλλ' εστι τουτο και φρονειν και λεγειν
δυσσεβεστατον. Ἐπεδημησε γαρ ινα δοξασηι τον ανθρωπον και αγιασηι. Ουχ ο Λογος
αρα εστιν ο δεχομενος τι· τελειος γαρ, ωσπερ και ο γεννησας αυτον. Ἀλλ' ημεις εν
αυτωι λαμβανομεν, οτε την ημετεραν εφορεσε σαρκα· ως γαρ ανασταντος αυτου,
ημεις ανεστημεν, και αναβεβηκοτος αυτου παλιν, εις ουρανους ημιν η ανοδος
ανεκαινισθη· ουτως και δοξαζεσθαι και αγιαζεσθαι λεγομενου, ημεις εσμεν οι
τουτων απολαυοντες. ΑΛΛΟ, δι' ου δεικνυται σαφως, απερ ειχεν ως Θεος, δι' ημας
αιτων ως ανθρωπος. Λεγει που Χριστος· Πατερ, δοξασον σου τον Υιον. Και παλιν·
Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος. Και μετα την αναστασιν· Ἐδοθη μοι, φησι,
πασα εξουσια εν ουρανωι και επι γης. Ἀλλα δεικνυται και πριν αυτωι παραδοθηναι τα
παντα, παντων ων Κυριος. Γεγονε γαρ τα παντα δι' αυτου, και ο Ψαλμωιδος δε δουλα
του πεποιηκοτος ειδως αυτα λεγει, οτι Τα συμπαντα δουλα σα. Αιτων δε δοξαν
φαινεται, καιτοι της δοξης ων Κυριος. Ουτω γαρ ο Παυλος ελεγε περι τινων, οτιπερ
Ει εγνω 75.388 σαν, ουκ αν τον Κυριον της δοξης εσταυρωσαν. Ὅτι δε και πριν
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιτησαι παρα Πατρος την δοξαν ειχεν ως Υιος, αυτος διδασκει σαφως λεγων· Πατερ,
δοξασον σου τον Υιον τηι δοξηι ηι ειχον, προ του τον κοσμον ειναι, παρα σοι. Ει δε
ομολογει μεν εχειν και προ του κοσμου την δοξαν, αιτει δε νυν αυτην ως ουκ εχων,
δι' ημας αρα τουτο ποιει· και ημων εν αυτωι γεγονεν η αιτησις, καλουσα την δοξαν
εις την ανθρωπου φυσιν. Λεγων δε μετα την αναστασιν, Ἐδοθη μοι πασα εξουσια,
και προ της αναστασεως ταυτην εχων φαινεται. Ει γαρ μη ειχε, πως επετιμα τωι
διαβολωι λεγων· Ὕπαγε οπισω μου, Σατανα; πως δε τοις μαθηταις κατα δαιμονων
εχαριζετο την εξουσιαν; πως δε την Ἀβρααμ θυγατερα, καθα γεγραπται, δεδεμενην
υπο του διαβολου ως εξουσιαν εχων ελυσεν αυτος; η πως παραλυτικωι την υγιειαν
εχαρισατο; πως τηι γυναικι τηι αμαρτωλωι τας αμαρτιας ηφιει; νεκρους δε πως ηγειρε;
τυφλων δε πως ανεωιξεν οφθαλμους; ∆ηλον ουν εντευθεν εστιν, οτι τας ανθρωπωι
πρεπουσας λεγει φωνας, ουχ οτε Λογος ην προ της επιδημιας εξω σαρκος· αλλ' οτε
γεγονεν ανθρωπος, εις ημας καλων τας παρα του Πατρος δωρεας. Ουτω γαρ
λεγομεθα και θειας φυσεως γενεσθαι κοινωνοι, του Λογου φορεσαντος την ημων
ταπεινωσιν, ιν' ημας αναγαγηι προς το υψος το εαυτου, ουχ ινα μεινηι κατω καθαπερ
ημεις. ∆ια γαρ τουτο και ανθρωποι την φυσιν οντες, θεοι χρηματιζομεν, ως οντες και
τουτο εν Χριστωι· Θεος γαρ ο Χριστος. ΑΛΛΟ. Ει τα της σαρκος ταπεινα ρηματα τηι
θεοτητι του Λογου προσαπτειν επιχειρουσι τινες, οταν ιδωσι θαυματουργουντα
Χριστον δια της σαρκος, τι ερουσιν αρα; Πτυσας μεν γαρ και ποιησας πηλον,
εθεραπευσε τον τυφλον· εκτεινας δε την χειρα και αψαμενος της σορου, τον
μονογενη της χηρας ανεστησεν υιον· φωνην δε αφεις δια του σωματος, εξω του
μνηματος εκαλεσε τον Λαζαρον. Ταυτα μεν γαρ ετελειτο δια της σαρκος, αλλ' ουκ ην
εργα σαρκος. Ὥσπερ ουν εις την φυσιν του πραγματος βλεποντες, τηι δυναμει της
θεοτητος την των αποτελεσματων εκβασιν λογιζομεθα, ει και δια της σαρκος
εγενετο· ουτως οταν δια την σαρκα λεγηι τι και ανθρωπινον, μη τωι Θεωι Λογωι τουτο
προσαπτωμεν, αλλα της θεοτητος αλλοτριον ορωντες αυτο, φερωμεν επι την σαρκα.
Ουτω γαρ εκαστον των γινομενων ητοι λεγομενων παρ' αυτου, ωσπερ εν τωι ιδιωι
τοπωι τιθεντες, απλανη την περι του Σωτηρος ημων γνωσιν εχοντες ευρισκομεθα.
ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἕνα Χριστον κηρυττουσιν αι θειαι Γραφαι· Εις γαρ Θεος ο
Πατηρ, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος. Ἀπο μεν γαρ των εργων των, οσα πρεπει
μονωι τωι Θεωι, γνωριζεται Θεος. Ἐπειδη δε σαρκα γεγονοτα τον Λογον, καθα
γεγραπται, δει και ανθρωπον φαι 75.389 νεσθαι, ουκ ην δε αλλαχοθεν ορασθαι
τοιουτον, ει μη εκ των της σαρκος αλοιδορητων παθων τε και λογων, αναγκαιως και
τα ανθρωποις πρεποντα ποιει τε και λαλει, ιν' ουτως δεικνυηται και ανθρωπος
γεγονως. Ἔστι γουν ιδειν κατα ταυτον αμφοτερα εν αυτωι. Ἐπυνθανετο μεν γαρ που
κειται Λαζαρος ανθρωποπρεπως· ηγειρε δε αυτον, ως Θεος. Και τηι μεν μητρι
λεγουσηι, Οινον ουκ εχουσιν, επεπληττεν ως ανθρωπος· το δε υδωρ ευθυς εις οινον
μετεποιει. Θεος γαρ ην αληθινος εν σαρκι, και σαρξ αληθως εν Θεωι. ∆ι' ων ουν εδει
γνωριζεσθαι Θεον, ταυτα θεικως ενεργει· και αφ' ων ην αναγκαιως ανθρωπον οντως
ορασθαι, ταυτα ποιει και λεγει, οικονομων τωι μυστηριωι την αληθειαν. Ἀποδιδοσθω
τοινυν Θεωι τα Θεωι χρεωστουμενα, και τηι ανθρωποτητι τα αυτηι πρεποντα και
οφειλομενα, και ουτως εξω παντος σκανδαλου και πλανης ο εις αυτον πιστευων
γενησεται. ΑΛΛΟ. Ὡς εξ αντιθεσεως. Παντα μοι, φασι, παρεδοθη υπο του Πατρος μου.
Ὁ δε παντα παρ' ετερου λαβων, δηλος εστιν ουδεν εχων εξ εαυτου· ο δε τοιουτος,
πως εσται κατ' ουσιαν ομοιος τωι παντα εχοντι Θεωι και Πατρι; Προς τουτο λυσις, ως
δια της εις ατοπον απαγωγης. Ει παντα λαβων ο Υιος, ουδεν εχων εξ εαυτου
φαινεται, παντα δους ο Πατηρ, ουδεν εχει νυν εν εαυτωι. Ἀλλα τουτο ατοπον· πως
γαρ ερημος εσται των προσοντων αυτωι φυσικως ο Πατηρ; Ἔχει δε παντα, και δους
αυτα τωι Υιωι δηλονοτι· καν ο Υιος ειληφεναι λεγηι, χρονος ην ουδεις οτε τουτων
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ερημος ην. Λαμβανει μεν γαρ κατα το σχημα το ανθρωπινον· εχει δε αυτα φυσικως,
ωσπερ και ο Πατηρ. ΑΛΛΟ. Λεγει που Χριστος· Ὁ Πατηρ αγαπαι τον Υιον, και
εξουσιαν εδωκεν αυτωι κρισιν ποιειν, οτι Υιος ανθρωπου εστιν. Ει τοινυν εξουσιαν
του κρινειν λαμβανει, ου δια τινα προφασιν ετεραν, αλλ' οτι μονον Υιος ανθρωπου
εστιν, ουχ ηι Λογος εστι και Θεος ο Υιος λαμβανει, αλλα καθο γεγονεν ανθρωπος.
Λογιστεον ουν τηι μεν ανθρωποτητι το λαβειν, τηι δε θεοτητι του Υιου, το παντα
κεκτησθαι φυσικως τα του γεννησαντος αυτον. Ουτω γαρ αν ειη και εικων
απαραλλακτος του Πατρος.

ΛΟΓΟΣ Κ∆ʹ.
Εις τα λεγομενα περι του Σωτηρος ανθρωπινως παρα τοις ευαγγελισταις, εις
το, Ἔκλαυσε· και εις το, Νυν η ψυχη μου τεταρακται· και εις το, Ει δυνατον,
παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο· και εις το, Περιλυπος εστιν η ψυχη μου· και
οσα τουτοις ομοια ρητα, παραθεσεις αποδεικτικαι και απο της θειας Γραφης, των
χριστομαχων ανατρεπου σαι την κακονοιαν.
Ει παρα τινος των τυχοντων η και ανθρωπου ψι 75.392 λου τας τοιαυτας
ειρησθαι πιστευομεν φωνας, κλαιετω μεν ως ανθρωπος, και φοβεισθω παλιν και
δειλιατω τον θανατον, και γινεσθω περιλυπος, και ταραττεσθω, και οσα πεφυκεν η
ανθρωπου φυσις υπομενειν, ταυτα και αυτος. Ει δε Θεος ην εν σαρκι, ην δε τουτο,
και ουχ ετερως, τινα φοβειται Θεος; Ει αληθης ην λεγων, Ἐγω ειμι η ζωη, κατα τινα
τροπον φοβειται τον θανατον η ζωη; Ει αλλους εκ θανατου διεσωσε, πως δε αυτος
εφοβειτο τον θανατον, ο τους μαθητας επαλειφων εις φρονημα νεανικον, και
λεγων· Μη φοβεισθε απο των αποκτεινοντων το σωμα, την δε ψυχην μη δυναμενων
αποκτειναι; Πως αν αυτος εφοβειτο τουτο παθειν, ει τον Ἀβρααμ παραθαρσυνει,
λεγων· Μη φοβου, οτι μετα σου ειμι; Ει Μωσεα γοργοτερον εποιει κατα του Φαραω,
και προς Ἰησουν τον του Ναυη λεγει· Ἴσχυε και ανδριζου, πως αυτος δειλιας εσται
δεκτικος, η πως ανθρωπους εφοβηθη, ο αλλοις συμβουλευων εις το μη φοβεισθαι,
και πειθων βοαιν· Κυριος εμοι βοηθος, ου φοβηθησομαι τι ποιησει μοι ανθρωπος;
Πως δε ο εις τουτο παρελθων, ινα τον θανατον αποκτεινηι, αυτος εφοβειτο τον καθ'
ου παραγεγονεν; Ἢ πως ου πασης επεκεινα δυσσεβειας εστι το λεγειν φοβεισθαι τον
ᾅδην, ον οι τουτου πυλωροι και μονον ιδοντες κατεπτηξαν, και τας αφυκτους
πετασαντες πυλας, αφηκαν τα εναποκλεισθεντα πνευματα, ως αναστηναι των αγιων
πολλους, και εισελθειν εις την πολιν, καθα γεγραπται, και οφθηναι τισι; Πως
εφοβειτο τον θανατον ο εν τωι ζητεισθαι λεγων προς τους παραγεγονοτας αυτον
συλλαβεσθαι· Ἐγω ειμι; Πως εφοβειτο τον θανατον ο λεγων· Ἐξουσιαν εχω θειναι
την ψυχην μου και παλιν εξουσιαν εχω λαβειν αυτην· και· Ουδεις αιρει αυτην απ'
εμου, αλλ' εγω τιθημι αυτην απ' εμαυτου; Ουκ ην ουν αρα καθ' εαυτον ο του Θεου
Λογος ο τον θανατον υποπτηξας· αλλ' ην εν αυτωι το ανθρωπινον πεφυκος τουτο
πασχειν αει. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Ἀναγκη πασα τους ορθως εθελοντας νοειν τα
παρα ταις θειαις ειρημενα Γραφαις περι του Σωτηρος ημων Χριστου, τον καιρον
εξεταζειν και τους χρονους καθ' ους η αυτος ειρηκως τι περι εαυτου φαινεται, η αι
θειαι Γραφαι περι αυτου. Ει μεν ουν πριν γενηται σαρξ ο του Θεου Λογος, η κλαυσας
οραται πωποτε, η θανατον φοβηθεις, η ετερον τι των ανθρωπινων υπομεινας,
κρατειτω και νυν τα ειρημενα περι αυτου. Ει δε οτε γεγονεν ανθρωπος, τοτε και τας
τοιαυτας φωνας περι αυτου ειρηκασιν αι θειαι Γραφαι, τι μη μαλλον ανθρωπινως
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρησθαι τα τοιαυτα φησομεν, ινα το εκ της βλασφημιας διαφυγωμεν κακον; ΑΛΛΟ.
Ὡς εξ αντιθεσεως των χριστομαχων. Ὁ κλαυσας, φασι, και φοβηθεις, και περιλυπος
γεγονως, πως εσται φυσει Θεος; Ἀνθρωπων γαρ ιδια τα τοιαυτα. 75.393 Προς τουτο
λυσις. Ὁ τον Λαζαρον αναστησας εκ νεκρων, και το υδωρ εις οινον μεταποιησας, και
το βλεπειν χαρισαμενος τωι εκ γενετης τυφλωι, ειρηκως τε οτι Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν, πως ουκ εσται φυσει Θεος; Θεοτητος γαρ εργα φαινεται τα γενομενα. Ει δε εκ
των ανθρωπινως ειρημενων η και γενομενων σκανδαλιζεσθε, δια ποιαν αιτιαν ουκ
ωφελεισθε δι' εκεινων, οσα και ποιησας και λαλησας θεοπρεπως ευρισκεται; Και
παλιν, ει δι' εκεινων εις το νοειν τι ταπεινον περι του Υιου του Θεου καταβαινετε, τι
μη δια τουτων εις το μεγαλα και υψηλα νοειν αναβαινετε; Ὁ γαρ εκεινα ταπεινως
ειρηκως τε και παθων, και ταυτα υψηλως, ως Θεος, ειπε τε και πεπραχεν. Ουκουν η
της ενανθρωπησεως αιτια, και η της ενσαρκου παρουσιας οικονομια, προφασις ην
αναγκαια του γενεσθαι τινα και ανθρωπινα. ΑΛΛΟ. Ἐξεταζεσθω της ενσαρκου
παρουσιας η οικονομια, και της ενανθρωπησεως ο τροπος, και ποῤρω παντος
κεισονται σκανδαλου τινες των ακροωμενων, οσα περι του Σωτηρος
ανθρωπινωτερον λεγουσιν αι θειαι Γραφαι. Σκοπος τοινυν τωι ενανθρωπησαντι
Λογωι δειξαι σαφως, οτιπερ οντως σαρκα περιεβαλλετο, και γεγονεν ανθρωπος, ουκ
αποβαλων το ειναι Θεος Λογος (ου γαρ ην ετερως διασωθηναι το ανθρωπινον
γενος)· αλλ' ινα μη τις ακουων οτι γεγονε σαρξ, μεταπεποιησθαι τον ατρεπτον του
Θεου Λογον υπολαβηι, και ετερον τι γενεσθαι παρ' οπερ ην εξ αρχης, αναγκαιως ποτε
μεν τας ανθρωπωι πρεπουσας αφιησι φωνας· ποτε δε δεικνυει πραγματα θεοτητι
μονηι χρεωστουμενα, ινα νοηται το συναμφοτερον. Ὅθεν ουν εδει φαινεσθαι σαφως,
οτιπερ οντως ανθρωπος ειη, και ου φαντασμα, εκειθεν αυτο δεικνυειν επειγεται.
Ἁμαρτια μεν γαρ, ως αναμαρτητος, και ουκ ειδως τουτο παθειν, παραιτειται δικαιως·
επιτρεπει δε τωι σωματι και τηι ανθρωποτητι τα τηι φυσει αυτηι προσοντα παθειν, εις
αποδειξιν του οντως και κατα αληθειαν φορεσαι σαρκα, και ανθρωπον γενεσθαι,
κατα τας Γραφας. Ἐπειδη δε, καθαπερ ηδη προειρηκαμεν, εχρην αυτον και εν σαρκι
γεγονοτα φαινεσθαι Θεον, εργαζεται μεν εσθ' οτε τα πρεποντα Θεωι, λεγει δε προς
τους ορωντας αυτον· Ει εμοι ου πιστευετε, δια το ανθρωπον βλεπειν δηλονοτι, αλλα
τοις εργοις μου πιστευετε· ινα γνωτε οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι.
Ουκουν τα θεοπρεπως ειρημενα τε και πεπραγμενα δεικνυει τον Σωτηρα Θεον. Και
παλιν τα ανθρωπινως ειρημενα τε και γεγονοτα δεικνυει κατα αληθειαν ανθρωπον.
Αυτη γαρ εστιν η του μυστηριου δυναμις. ΑΛΛΟ. Πανταχοθεν αναισχυντουντες οι
χριστομαχοι φανουνται, και σκοπον εχοντες ενα το ματην διαλοιδορεισθαι τωι Υιωι
του Θεου. Ἀκουοντες μεν γαρ λεγοντος αυτου· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, απειθου
75.396 σιν αβουλως, και πειρωνται το ειρημενον εις ετερας περιελκειν εννοιας, ουκ
αποδιδοντες τωι Υιωι το εν ειναι Πατρος (προς) τον Πατερα, αλλα το καλως τε και
ορθως ειρημενον επιχειρουντες παραλυειν. Ευρισκοντες δε παλιν εν τοις
Ευαγγελιοις τα οσαπερ ως ανθρωπος η πεπονθεν η και ειρηκως φαινεται, οιον το
εκλαυσεν η και ελυπηθη, και τα τουτοις ομοια, ου φερουσιν επι την ανθρωποτητα,
αλλ' ευθυς τωι Λογωι ταυτα προσαπτοντες, αποδειξιν ποιουνται του μη ειναι Θεον
τον ταυτα πεπονθοτα· ωστε και αυτον συναριθμεισθαι τηι κτισει, τον ταυτης οντα
ποιητην. Ἢ τοινυν αποδος τωι Υιωι το εν ειναι προς τον Πατερα, και ουχ ευρησεις τον
εν ισοτητι του Πατρος οντα Λογον καθ' εαυτον, ηι Λογος εστι, κλαιοντα η
λυπουμενον, η φοβωι βαλλομενον· η ει μη πιστευεις λεγοντι αυτωι, οτιπερ εν εστι
προς τον εαυτου Πατερα, μηδε οτι λελυπηται λεγοντι πιστευσηις· και ουτως εσηι μετα
των απιστων Ἰουδαιων, ουδεν ολως των παρα του Σωτηρος ειρημενων δεχομενος.
ΑΛΛΟ. Λεγει που Παυλος περι του Υιου του Θεου· Ὃς εν μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε, μορφην δουλου λαβων,
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος. Γεγονεν ουν ανθρωπος ο του Θεου Λογος· ουκ
εις ανθρωπον ηλθεν, ωσπερ εν τοις προφηταις· αλλ' οντως τουτο γεγονεν οπερ και
ημεις, διχα μονης αμαρτιας. Ἔστιν ουν Θεος μεν, ηι Λογος εστι του Πατρος, και της
ουσιας αυτου το ιδιον· ανθρωπος δε, καθο γεγονε σαρξ, ως γεγραπται, και την ημων
περιεβαλετο σαρκα. Ὅρον ουν εχουσης τουτον της πιστεως της περι του Σωτηρος
ημων Χριστου, διακρινεσθωσαν αι περι αυτου φωναι κατα τον λογον τον πρεποντα.
Καν ακουσηις· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, μιαν ορα την θεοτητα του Υιου και του
Πατρος, και Θεον εννοει τον Υιον εκ της ουσιας οντα του Πατρος. Ἐαν δε παλιν
ακουσηις περι αυτου, οτι εκλαυσε και ελυπηθη, και επτοηθη, και αδημονειν ηρξατο,
εννοει παλιν ανθρωπον οντα μετα το ειναι Θεον, και ανατιθει τηι ανθρωποτητι τα
αυτηι χρεωστουμενα. Ἐπειδη γαρ θνητον και φθαρτον απελαβε σωμα, και τοις
τοιουτοις παθεσιν υποκειμενον, αναγκαιως μετα της σαρκος και τα αυτης
ιδιοποιειται παθη και αυτης υπομενουσης αυτα, ως αυτος υπομενων λεγεται. Ουτως
γαρ φαμεν οτι και εσταυρωθη και απεθανε, τουτο παθουσης της σαρκος, ουκ ιδιαι και
καθ' εαυτον του Λογου· απαθης γαρ εστι και αθανατος. Ουκουν ορθοδοξως
εκληψομεθα τα ειρημενα, τηι μεν θεοτητι νεμοντες τα θεοπρεπη, ανατιθεντες δε τηι
σαρκι τα δι' αυτην και ως εξ αυτης ειρημενα δια των εν ημιν φυσικων κινηματων·
ων ο νους εχων την αισθησιν, αναβλυζει δια γλωττης τα εν βαθει κατα το αφανες
αφωνως ψιθυριζομενα. ΑΛΛΟ, διηγηματικως. Γεγονεν ανθρωπος ο του Θεου Λογος
ου δια τινα προφασιν ετεραν, αλλ' ινα παντα τα εαυτου ταις ημων 75.397 ασθενειαις
αναμιξας τροπον τινα και συγκερασας, νευρωσηι την ανθρωπου φυσιν, και προς την
εαυτου μεταποιησηι στεῤροτητα. Ὅταν ουν φαινηται δειλιων τον θανατον και
λεγων· Ει δυνατον, παρελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο, εννοει παλιν οτι
δειλιωσα τον θανατον η σαρξ, εδιδασκετο φορουμενη παρα του Λογου μηκετι τουτο
πασχειν. Ἔλεγε γαρ προς τον Πατερα· Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ. Ουκ εφοβειτο
μεν γαρ, καθο Λογος εστι και Θεος, τον θανατον αυτος, αλλ' εις τελος διεξαγειν την
οικονομιαν ηπειγετο. Τουτο γαρ ην το θελημα του Πατρος. Ἔχει δε και το μη θελειν
αποθανειν, δια το παραιτεισθαι της σαρκος τον θανατον φυσικως. ∆ιδασκων τοινυν
την ανθρωποτητα μηκετι τα αυτηι προσοντα φρονειν, αλλα το του Θεου θελημα
ζητειν ως ανθρωπος λεγει· Ουχ ως εγω θελω, αλλ' ως συ. ∆ια τουτο γαρ φαινεται και
προσθεις· Το πνευμα προθυμον, η δε σαρξ ασθενης. ΑΛΛΟ. Ει θανατου
καταφρονουντας ουτως ευρισκομεν τους αγιους, ως οιεσθαι μαλλον εις ζωην
μεταβαινειν, ει τις αυτους προς το του παθειν καλοιη καιρος, ανδρειοι τε οντως εισι,
δια το εχειν εν εαυτοις, εις τον εσω ανθρωπον, καθα γεγραπται, κατοικουντα τον
Χριστον, πως δειλιαι τον θανατον ο τους αλλους διδασκων θανατου καταφρονειν;
Πως δε ουκ ατοπον θαυμαζειν μεν την ανδριαν των εχοντων εν εαυτοις τον Λογον,
αυτον δε οιεσθαι τον Λογον ασθενη και ανανδρον υπαρχειν ουτως, ως και φοβωι
κρατεισθαι και τωι της δειλιας νοσηματι; ΑΛΛΟ. Τωι οικειωι θανατωι τον θανατον
κατηργησεν ο Σωτηρ. Ὥσπερ ουν ουκ αν ο θανατος κατηργηθη μη αποθανοντος
αυτου, ουτως εφ' εκαστου των της σαρκος παθων. Ει μη γαρ εδειλιασεν, ουκ αν
ελευθερα του δειλιαιν η φυσις εγενετο, ει μη ελυπηθη, ουκ αν απηλλαχθη του
λυπεισθαι ποτε, ει μη εταραχθη, ουκ αν εξω ποτε τουτων εγενετο. Και εφ' εκαστωι
των ανθρωπινως γεγονοτων τον αυτον εφαρμοζων λογον, ευρησεις εν Χριστωι τα
της σαρκος παθη κεκινημενα, ουχ ινα κρατησηι ωσπερ και εν ημιν, αλλ' ινα
κινηθεντα καταργηθηι τηι δυναμει του ενοικησαντος τηι σαρκι Λογου, προς το
αμεινον μεταποιουμενης της φυσεως. ΑΛΛΟ, εις το, Θεε μου, Θεε μου. Ἐπι τωι
σταυρωι του Σωτηρος ημων Χριστου καυχωμεθα, και πιστευομεν δια τουτο σεσωσθαι,
οτιπερ ο του Θεου Λογος ανθρωπος γεγονως δι' ημας και υπερ ημων εσταυρωθη, ινα
τον εν ημιν καταργησηι θανατον, και παλιν ημας εαυτωι συναναστησηι, απο της
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φθορας εις αφθαρσιαν μεταβαλων. Ἔδει τοινυν και παρ' αυτον τον του παθους
καιρον ανθρωπον οντως γεγονοτα φαινεσθαι, και ου κατα τινα φαντασιαν
υπονοεισθαι ως ανθρωπον. Και δια ταυτην την αιτιαν ελαλει μεν τα ανθρωπωι
πρεποντα· Θεε μου, Θεε μου, ινα τι με εγκατελιπες; και, Παρελθετω απ' 75.400 εμου
το ποτηριον. Ἐδεικνυ δε δια των εργων οτι Θεος εστιν, ο δι' ημας ενανθρωπησας, και
ταυτα υπομενων εν τωι σταυρωι, δια την απαντων ημων σωτηριαν· συνεστελλε μεν
γαρ την ηλιακην ακτινα, και σκοτωι περιεβαλλε τον ουρανον, εσχιζε δε τας πετρας,
και την γην και το καταπετασμα του ναου· ετερα τε προς τουτοις εποιει μεγαλα, ινα
Θεος ενανθρωπησας φαινηται. Και γουν οι σταυρωσαντες και παλαι γελωντες
αυτον, τα γενομενα θεικως ορωντες ελεγον· Ἀληθως Θεου Υιος ην ουτος. ΑΛΛΟ.
Ἄνθρωπος γεγονεν ο του Θεου Λογος, ουχ ινα παλιν ως Θεος προ της
ενανθρωπησεως παντα πραττηι και λαληι, αλλ' ινα πολλακις και δια την χρειαν της
μετα σαρκος οικονομιας και ως ανθρωπος λεγηι τινα. Ταυτην εχοντος του μυστηριου
την δυναμιν, πως ουκ ατοπον σκανδαλιζεσθαι τους ακροωμενους ανθρωπινωτερον
εσθ' οτε λαλουντος αυτου; Λαλει γαρ ως ανθρωπος, λαλει δε και ως Θεος, εχων εν
αμφοτεροις την εξουσιαν. Ἀνθρωπινως μεν γαρ ελεγε· Νυν η ψυχη μου τεταρακται,
θεικως δε παλιν· Ἐξουσιαν εχω θειναι αυτην, και παλιν εξουσιαν εχω λαβειν αυτην.
Το μεν ουν ταραττεσθαι, της σαρκος ιδιον παθος· το δε εξουσιαν εχειν θειναι τε και
παλιν λαβειν, της του Λογου δυναμεως εργον εστιν. Ὥσπερ ουν οταν λεγηι τι θεικως,
καιτοι φαινομενος ανθρωπος, ου σκανδαλιζομεθα, αλλ' εννοουμεν τον ενοικουντα
τηι σαρκι Λογον· ουτως οταν τι λαληι και ως ανθρωπος, μη σκανδαλιζωμεθα,
εννοουντες οτι δι' ημας γεγονεν ανθρωπος, και τα τηι ανθρωποτητι πρεποντα λαλει.
ΑΛΛΟ. ∆ια πολλην και αμετρον φιλανθρωπιαν εαυτον ημιν εκερασεν ο του Θεου
Λογος· ουχ ινα μεταποιηθηι προς το ημετερον αυτος, ατρεπτος γαρ εστι και
αλλοιωσιν ουκ ειδως, αλλ' ιν' ημας αναμιξας εαυτωι, μεταβαληι προς το οικειον.
Ὥσπερ γαρ ημεις αυτον δεξαμενοι δια το ενοικησαι σαρκι, παντα λοιπον εχομεν τα
αυτου· και γαρ και υιοι κεκλημεθα και θεοι, ει και μη φυσικως ωσπερ αυτος, αλλα γε
κατα χαριν· ουτω και αυτος, οτε προς ημας ανεμιχθη γενομενος ανθρωπος, εφορεσε
τας ασθενειας ημων· και ως αυτος πεπονθως νενομισται ιδιοποιουμενος μετα του
αναληφθεντος ναου και τα εν αυτωι, ινα και εν ημιν νεκρωθηι τα της σαρκος παθη,
τρεχοντων εις ομοιοτητα του τα ημων δι' ημας εις εαυτον αναλαβοντος Χριστου.
ΑΛΛΟ. Φησι που Θεος δια των αγιων προφητων, επι τισιν αμαρτιαις τους εξ Ἰσραηλ
καταιτιωμενος, οτι Τα τεκνα αυτων διηγον δια πυρος, ο ουκ ενετειλαμην αυτοις, και
ου διενοηθην εν τηι καρδιαι μου. Και παλιν ως προς την Ἱερουσαλημ· Και ελυπεις με
εν πασι τουτοις. Και παλιν εφ' ετεροις κακοις· Μη 75.401 επι τουτοις ουκ
οργισθησομαι, λεγει Κυριος, η εν λαωι τοιουτωι ουκ εκδικησει η ψυχη μου; ∆ηλου
τοιγαρουν υπαρχοντος απασιν ως ο του Θεου Λογος ην ο εν τοις προφηταις τα
τοιαυτα λαλων, τι ποιησουσιν οι χριστομαχοι; Ψυχην αρα και καρδιαν περιθησουσιν
αυτωι, ερουσι δε τωι της λυπης κρατεισθαι παθει και τωι της οργης, ινα μη πλεον τι
εχων ανθρωπου φαινηται, ο υπερ πασαν γενητην φυσιν υπαρχων του Θεου Λογος,
και τοσουτος οσος και ο Πατηρ; Ἀλλ' ισως τουτο μεν παραιτησονται· ερουσι δε
ειρησθαι τα τοιαυτα παρα του Λογου τροπικως τε και συγκαταβατικως. Ει τοινυν προ
της επιδημιας τα τοιαυτα λεγοντι τωι Υιωι του Θεου, το αυτωι πρεπον αξιωμα
σωζομεν, ανω και λυπης και οργης και παντος παθους υπαρχειν αυτον
διαβεβαιουμενοι, καν δια το χρησιμον υπομενειν αυτα προσποιηται, πως ουκ
ατοπον, οτε γεγονεν ανθρωπος και εν τηι ταυτα πασχουσηι σαρκι καταβεβηκε, μη
συγχωρειν αυτωι τα τοιαυτα λεγοντι μενειν εν απαθειαι, εχουσης αυτα φυσικως της
σαρκος, ην δι' ημας ανελαβε μετα παντων των αυτηι προσοντων φυσικως;
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀνθρωποτητος δε ιδιον, το κλαιειν, και ταραττεσθαι, και αδημονειν, και
παραιτεισθαι τον θανατον, και τα τουτοις ομοια πασχειν.

ΛΟΓΟΣ ΚΕʹ.
Εις το, Πρωτοτοκος πασης κτισεως, οτι ου κτισμα ο Υιος. Ἀντιθεσις εκ των
χριστομαχων. Ει μη κτισμα, φασιν, υπαρχει ο Υιος, ουκ αν εκληθη πρωτοτοκος
πασης κτισεως· ως γαρ πολλην εχων προς τα γεγονοτα την ευγενειαν, ει και πρωτος
αυτων ειη και προ παντων εστι, και ταυτηι κεκληται τηι επωνυμιαι. Προς τουτο λυσις.
Προς μεν τα τοιαυτα των αιρετικων προβληματα ου χαλεπον αντιλεγειν. Ἐκεινο δε
χρη πρωτον ειπειν· Ει το πρωτοτοκος ονομα συγκαταταττει τηι κτισει τον Υιον,
υπεξελειται παντως αυτον η του Μονογενους προσηγορια· ωσπερ γαρ ουκ αν τις
καλοιτο πρωτοτοκος, ει μη πολλους εχοι τους αδελφους, ων εστι και πρωτοτοκος,
ουτως ουκ αν ειη μονογενης, ει μη μονος υπαρχοι, ετεροις τισιν ου
συναριθμουμενος. Πως ουν εστι και πρωτοτοκος και μονογενης; ∆ει γαρ η εκεινο
κρατειν η τουτο. Ἐπειδη δε η θεια Γραφη αμφοτεροις αυτον αποκαλει τοις ονομασι,
ζητειν αναγκαιον τους οσοι ταις θειαις Γραφαις προσβαλλουσιν ακριβως, πως μεν
εσται πρωτοτοκος, κατα τινα δε τροπον και μονογενης. Μονογενης μεν ουν, καθο
Λογος εστιν εκ Πατρος, αδελφους κατα φυσιν ουκ εχων, ουδε ετερωι τινι
συνταττομενος εις γαρ και μονος ο Υιος του Θεου· πρωτοτοκος δε ουχ απλως, ουδε
απολελυμενως, αλλ' εν πολλοις αδελφοις, καθα γεγραπται. Ποτε ουν αρα γεγονεν
ημων αδελφος, ει μη οτε την ημων περιεβαλετο σαρκα; Ουκουν τοτε 75.404
πρωτοτοκος, οτε πολλους κατα χαριν υιους απεδειξε Θεου. ΑΛΛΟ. Πρωτοτοκος
πασης καλειται κτισεως, ουχ ως πρωτος αυτης κατα χρονον υπαρχων, ουδε της
αυτης τοις κτισμασιν υπαρχων ουσιας, αλλα καθαπερ ηδη προειρηται, δια την προς
τα κτισματα συγκαταβασιν, και την προς ημας ομοιωσιν. Ἐπιτηρησαι δε ομως
κακεινο καλον, μονογενης καλειται και πρωτοτοκος. Ὅτε μεν ουν μονογενης
ονομαζεται, ουδεμιας αυτωι συμπεπλεγμενης αιτιας, καθ' ην εστι μονογενης, τουτο
καλειται, αλλ' απολελυμενως, μονογενης Θεος ο ων εις τον κολπον του Πατρος. Ὅτε
δε πρωτοτοκον αυτον αι θειαι καλουσι Γραφαι, ευθυς επιφερουσι και ων εστι
πρωτοτοκος, και την αιτιαν δι' ην και ταυτην εχει την επωνυμιαν. Φασι γαρ,
Πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις, και Πρωτοτοκος εκ των νεκρων. Ἐπειδη γαρ εδει
τον Υιον του Θεου κατα φυσιν εχοντα το πρωτευειν, και οτε γεγονεν ανθρωπος
τουτο μη απολεσαι, εικοτως και της προς ημας ομοιωσεως επιλαβομενος, πασης
προταττεται κτισεως. Ου γαρ καθο γεγονεν ανθρωπος, ελαττων εσται τινος οσον εις
το πρεπον αξιωμα τηι θειαι φυσει· αλλα και ουτω πρωτευσει και καθηγησεται πασης
ομου κτισεως, ατε δη ποιητης υπαρχων αυτης και Κυριος. Ουτω και ο ευαγγελιστης
φησιν· Ἐθεασαμεθα την δοξαν αυτου, δοξαν ως Μονογενους παρα Πατρος. ΑΛΛΟ. Ει,
κατα την του Παυλου φωνην, εν αυτωι εκτισθη τα παντα, αλλος εσται των παντων.
Ἐν γαρ τωι ειπειν παντα, ουδεν αφηκεν εκτος ο μη γεγονεν δι' αυτου. Ουκουν κτισμα
μεν ο Υιος ουκ εσται, κτιστης δε μαλλον των παντων, καθα γεγραπται. Ου γαρ
ειρηκεν η θεια Γραφη, οτιπερ εστι πρωτοτοκος των αλλων κτισματων, ινα μη οντως
ως εξ αυτων ειναι νοοιτο, αλλα πασης κτισεως πρωτοτοκον αυτον ειναι φησιν, ινα
δια τουτο, ως ειπειν, ολης ομου της κτισεως εν μερει κειμενης, ετερος ειναι παρ'
αυτην πιστευηται. Ὁ δε εξω πασης υπαρχων κτισεως, ουκ αν ειη κτιστης ουσιας, αλλ'
ετερος παρα ταυτην. Και γουν η θεια Γραφη την τοιαυτην επιτηρησιν ειδυια σαφως,
ουκ εκαλεσε τον Ῥουβημ πρωτοτοκον παντων των τεκνων του Ἰακωβ, ινα μη
ετερος ειναι παρα τουτους νομιζηται· αλλα μετα πολλης ακριβειας πρωτοτοκον
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον ειναι φησι του Ἰακωβ και των αδελφων αυτου. ΑΛΛΟ. Ει δια το καλεισθαι
πρωτοτοκον πασης κτισεως τον Υιον, τηι κτισει συγκαταριθμειν αυτον επιχειρουσι
τινες, εσται και αυτος εν τοις πασιν. Ει δε τις δοιη τουτο κρατειν, εαυτου
πρωτοτοκος εσται, καθο πασης κτισεως πρωτοτοκος ων, και αυτος εν τοις πασιν
εστιν. Ἔσται ουν εαυτου και πρωτος και δευτερος. Ει μεν γαρ δια το πασης κτισεως
ειναι πρω 75.405 τοτοκος, εξω των παντων αυτον κεισθαι νοησαιμεν, πρωτος εσται
των παντων. Ει δε τοις πασι και αυτος συνταχθησεται, εαυτου κατα χρονον εσται
δευτερος· πρωτος μεν κατ' εκεινον τον τροπον, δευτερος δε κατα τουτον. ΑΛΛΟ. Ει
δια το καλεισθαι πρωτοτοκος πασης κτισεως, εις εσται και αυτος των κτισματων,
γεγονε δε παντα δι' αυτου, εαυτου ποιητης εσται, καθ' υμας, και ο κτιζων κτιζεται,
και τουτο δι' εαυτου. Ει γαρ εν τοις πασιν εστι και παντα δι' αυτου, αληθες εσται το
ειρημενον. Και ει πασα η κτισις εν αυτωι συνεστηκε, πως εις των παντων ειναι
δυναται, ο τοις πασι το συνεσταναι διδους; ΑΛΛΟ διηγηματικως, κατα την ευσεβη
νοησιν, καθ' ην νοειται Πρωτοτοκος. Πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις, καθο
γεγονεν ομοιος ημων κατα παντα χωρις αμαρτιας, και καθο την ημετεραν σαρκα
φορεσας αδελφος τε ημων χρηματισας, τουτο καλειται δικαιως. Πρωτοτοκος δε και
εκ των νεκρων· πρωτος γαρ αυτος εις αφθαρσιαν ανεστησεν την εαυτου σαρκα, και
πρωτος αυτην εις ουρανους ανηγαγε. ∆ιο και φησιν· Ἐγω ειμι η οδος, και εγω ειμι η
θυρα. ∆ι' αυτου γαρ η φυσις η ανθρωπεια και την καινην της αναστασεως βαδιζειν
οδον εκδιδασκεται, και ωσπερ δια τινος θυρας εις αυτον εισερχεται τον ουρανον.
ΑΛΛΟ, πως αν ευσεβως νοηθειη, Πρωτοτοκος πασης κτισεως. ∆ια την του Πατρος
φιλανθρωπιαν ην εχει περι τα αυτου κτισματα, πρωτοτοκον εαυτον πασης κτισεως
εκαλεσεν ο Υιος, και τηι προς τα πεποιημενα συγκαταβασα μονονουχι και εαυτον
τουτοις συνταττειν ουκ οκνει· ιν' επειδηπερ καλειται τουτων πρωτοτοκος, δι' αυτον
σωζηται τα μετ' αυτον. Ει γαρ δει παντως αυτον ειναι πρωτοτοκον, μενουσι παντως
και ων εστι πρωτοτοκος. Ἔστι τοινυν μονογενης μεν κατα φυσιν, ατε δη μονος ων
εκ Πατρος, Θεος εκ Θεου, φως εκ φωτος αναλαμψας· πρωτοτοκος δε δι' ημας, ιν'
ωσπερ αθανατωι τινι ριζηι πασα η κτισις εγκεκεντρισμενη και εκ του αει οντος
αναβλαστησασα ηι. Γεγονε γαρ τα παντα δι' αυτου, και συνεστηκεν εις αει, και αυτωι
διασωζεται. ΑΛΛΟ. Ει το καλεισθαι πρωτοτοκον πασης κτισεως ως κτισμα κατα
φυσιν οντα, τηι κτισει συνταξομεν τον Υιον, εσται πρωτος μεν ταυτης κατα τον
χρονον συγγενης δε ομως κατα την φυσιν, και δια το ειναι κτισμα τοις αλλοις απασι
προσεοικως. Συγγενης ουν εσται και αλογοις ζωοις, ορνεοις τε και νηκτοις. Και
ταυτα γαρ, ει και ελαχιστα, μερη γουν πασης της κτισεως εστιν. Ἀλλα τουτο ατοπον.
Ουκουν ευσεβως πρωτοτοκος μεν, ως εν πολλοις αδελφοις δια τους κατα χαριν εις
υιοθεσιαν κεκλημενους νοηθησεται. 75.408 Πασης δε κτισεως ανωτερω κεισεται, ως
προ ταυτης ων, και εις το ειναι ταυτην παραγαγων, κτιστης τε αυτος ουχ υπαρχων
ουσιας. ΑΛΛΟ. Ὥσπερ πρωτοτοκος εν πολλοις αδελφοις εκληθη, δια το κεκλησθαι
προς υιοθεσιαν Θεου κατα χαριν τους δι' αυτου σεσωσμενους· και παλιν πρωτοτοκος
και απαρχη των νεκρων δια το αυτον εις αφθαρσιαν εγηγερθαι προ παντων· ουτως
αρχη οδων εκτισθαι λεγεται, δια το παντας δι' αυτου δυνασθαι λοιπον τρεχειν εις
σωτηριαν. Ὅτι μη δι' αλλην αιτιαν μονογενης κεκληται, αλλ' η ως μονος κατ'
αληθειαν γεννηθεις. Ἀπολογια αυτολεξει. Ει δια το μονον αμεσιτευτως αυτον
γεγονεναι, δια τουτο μονογενης, αβουλητως γεγονεν· ει δε των γενομενων ουδεν
εστιν, ο βουλη Θεου ουκ εμεσιτευσεν· ουκ αρα δια το αμεσιτευτως γεγονεναι, δια
τουτο μονογενης, αλλα δια το μονον τουτον ειναι καρπον πατρικον. ΑΛΛΟ. Ει δια
τουτο μονογενης, οτι μονος υπ' εκεινου γεγονε, καθ' υμας, ουκ αν ειη των καθολου
δημιουργος ο τουτον μονον, αλλ' ου παντα, πεποιηκως. Ει δε εστι των καθολου
δημιουργος ο Πατηρ· τα παντα γαρ εξ αυτου· ουχ ως μονος αρα υπαρξας ο Υιος
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονογενης, αλλ' ως μονος φυσικως γεννηθεις. ΑΛΛΟ. Ει μονογενης, οτι μονος υπο
μονου γεγονε, μονος δε ηλιος ημεραν ποιει, μονογενης ηλιου και η ημερα
λεχθησεται. Ει δε και μονος τις και μιας επιστημης γεγονεν ευρετης, η μιας εικονος
αυτουργος, μονογενη ειη αν αυτωι γεννηματα τα μονα υπ' αυτου πεποιημενα. Ει δε
μηδεις πωποτε μονογενες το μονον εργον κεκληκε, πως ο Υιος ως γενομενος, αλλ'
ουχ ως γεννηθεις, μονογενης νοηθησεται; ΑΛΛΟ. Ει μη ως γεννηθεις μονος, ου μην
και γενομενος, μονογενης κεκληται, κεκληται δε και το του Ἰεφθαε θυγατριον
μονογενες, ειη αν μονον εργον αυτου, αλλ' ου γεννημα. Ἢ ειπερ ωμολογηται
μονογενες αυτο ειναι, δια το μονον εκ του ιδιου γεγεννησθαι πατρος, και ο Υιος
δηλον οτι μονογενης, μονος της του Πατρος ουσιας γεννητως κληρονομος. ΑΛΛΟ. Ει
επει μονος τοιουτος γεγονε, δια τουτο μονογενης, μονον δε εργον τοιουτον ο
ουρανος γεγονεν, οποιον εστιν, ειη αν και αυτος μονογενης. Ει δε καιτοι πολλα και
μονα κτισματα γενομενα ουκ εῤρεθη μονογενη, ο Υιος αρα μονογενης ουχ ως μονος
τοιουτος γενομενος, αλλ' ως μονος γεννηθεις. 75.409 ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο μονογενης
οτι μονος των παντων υπερεχει, υπερεχει δε των παντων και ο Πατηρ, μονογενης
αρα λεχθειη αν και αυτος. Ει δε μη εστι μονογενης, καιτοι των παντων υπερεχων,
ουδε ο Υιος αρα μονογενης, δια την υπεροχην την προς τα πεποιημενα, αλλα δια την
εκ Πατρος γεννησιν. ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο μονογενης οτι μονος των πατρικων
βουληματων εστιν αγγελος, μονος δε ο καθ' ημας ητοι εν ημιν εμφυτος λογος των
του νου βουλευματων εστιν αγγελτικος· μονογενης αν υιος του νου κληθειη και
ουτος. Ει δε μηδεις των απ' αιωνος τον των αποῤρητων εκφαντικον λογον μονογενη
κεκληκε, πως αν Υιος ως εξαγγελευς, αλλ' ουχι ως γεννηθεις μαλλον μονογενης;
ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο μονογενης, οτι μονος των μετ' αυτον εστι δημιουργος, ουδενα
εξει τον συνδημιουργησαντα, ουδεν συν αυτωι πεποιηκοτα τι πλην μονου του
Πατρος. Ει δε παντα εν αυτωι ως εν σοφιαι γεγενηται, και εν αυτωι οι ουρανοι
εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του Θεου πασα η δυναμις αυτων, περιττον το λεγειν
αυτον μονογενη, ως των μετ' αυτον οντα μονον δημιουργον, αλλ' ουχ ως μονον
δημιουργον εκ Θεου γεννηθεντα φυσικως. ΑΛΛΟ. Ει το μονον γενομενον, αλλ' ουχι
το μονον γεννηθεν κατα αληθειαν τουτο μονογενες, ουκ αρα μονογενης ο Σαῤρας
υιος· ου γαρ γεγονεν υπ' αυτης, αλλα γεγεννηται. ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο μονογενης οτι
μονον αυτον ο Πατηρ υπεστησατο, ουκετ' αν ειη πρωτοτοκος ουτε αυτος γεννηθεις,
και των αλλων αδελφων ουκ οντων εκ Πατρος. Ει δε αληθως εστι πρωτοτοκος εν
πασι πρωτευων, ουχ ως μονον αρα υποστας, μονογενης, μονος δε ως εκ Πατρος
αγαθου καρπος αποκυηθεις αγαθος. ΑΛΛΟ. Ει πρωτοτοκος εκ Θεου, ως των πολλων
πρωτος γεννηθεις, εστι δε και εκ Παρθενου πρωτοτοκος, ειη αν και εξ αυτης ως
πρωτος ετερων. Ει δε μονος, αλλ' ου προ αλλων γεννηθεις εκ Μαριας, πρωτοτοκος
αυτης κεκληται· και εκ Θεου αρα πρωτοτοκος, ουχ ως πολλων πρωτος, αλλ' ως
μονος γεννηθεις. ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο πρωτοτοκος, οτι των αλλων πρωτος
γεγεννηται, το δε πρωτον γεννωμενον ου διοισει των εκ του αυτου μετ' αυτο
γεννηθεντων, ουδε ο Υιος αγα των μετ' αυτον ειη αν κρειττων. Ει δε το ποιουν του
ποιουμενου κατα παντα διαφερει, ποιει δε ο Υιος, διαφεροι αν των παντων· και πως
αν των 75.412 εαυτου δημιουργηματων ειη πρωτοτοκος, ος πρωτος της Υιου
προσηγοριας γενομενος αυτοις αιτιος; ΑΛΛΟ. Ει τα πρωτα των δευτερων αιτια
ωμολογηται, πρωτον δε ην Θεος και Θεου Υιος, των αρα λεγομενων και αιτιος ο
Υιος, ως εξ εκεινου. Ὁ αρα αιτιος των δευτερων υιων, ει λεγοιτο πρωτοτοκος, ουχ
ως πρωτος εκεινων υπαρξας, αλλ' ως πρωτος της υιου προσηγοριας γενομενος
αυτοις αιτιος. ΑΛΛΟ. Ει δια τουτο πρωτοτοκος οτι πρωτος γεγονε, τωι δε πρωτον,
αλλ' ου μονον τι πεποιηκοτι, μετα το πρωτον επεται πεποιηκεναι και ετερα· ο Υιος
αρα πεποιηκεν ουδεν. Ἐπει δε πεποιηκεν, ουχ ως κτισθεις πρωτοτοκος, αλλ' ως των
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντων εν αυτωι κτισθεντων των τε εν ουρανωι και των επι γης. ΑΛΛΟ. Ει δια την
των κτισματων παροδον υπεστη, χαριν αυτοις εξει, οτι της γενεσεως αυτου
γεγονασιν αιτια. ΑΛΛΟ. Ει επει μη εφερεν η κτισις αυτουργουντα τον αγενητον, δια
τουτο δημιουργει ο Υιος, μεση τις αν ειη αυτος δυναμις, και ουτε αυτος αν ειη
αγενητος· ουκ αν γαρ εφερεν αυτον η κτισις, ουδ' αυ των γινομενων· ου γαρ εφερεν
αυτος τον αγενητον. Τουτων δ' οποτερον ουκ οντος αυτου, λειπεται γεννημα αυτον
της αγεννητου φυσεως ομολογειν. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Ει Θεος
αληθινος, φησιν, εστιν ο Υιος, πως αυτον τοις γενητοις συναριθμει και η θεια Γραφη
λεγουσα, Πρωτοτοκος πασης κτισεως; Ἀναγκη γαρ πασα τοιουτον ειναι και αυτον
κατα φυσιν, οποια περ αν υπαρχηι και τα ων εστι πρωτος. Προς ταυτα λυσις. Ἀσεβης ο
λογος, και πολλην ωδινων την ατοπιαν. Ει γαρ εσται τοις μετ' αυτον γεγονοσιν
αναγκαιως ο Υιος παραπλησιος, επει και πρωτοτοκος αυτων καλειται, γεγονε δε ουκ
ανθρωπος μονον, αλλα και ζωα πολλα και διαφορα, ωρα λοιπον δυσσεβουντας υμας
αδεως, ω χριστομαχοι, λεγειν οτι και τοις αλογοις ζωοις ο αυτος εστι κατα φυσιν ο
Υιος. Ουκουν ου παντως εσται συγγενης ων και πρωτοτοκος ειναι λεγεται· καλειται
δε τουτο, δεικνυουσης ημιν της θειας Γραφης, οτι παντες εν Υιωι και δι' Υιου προς το
ισον αυτωι σχημα καλουμεθα, υιοι Θεου κατα χαριν αναδεικνυμενοι. Και αυτος εστιν
αρχη της δοθεισης ημιν χαριτος, εξομοιων εαυτωι δια φιλανθρω 75.413 πιαν τους δι'
αυτου γενομενους· αυτο δε δη τουτο ειναι πρωτον, εικονα δεικνυσιν αυτον του
Πατρος αληθινην. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ πρωτον αυτον ειναι φησιν, ουτω και ο Υιος
εικων ακριβης και ομοιωμα του πρωτου Πατρος υπαρχων, πρωτος και εστι και
λεγεται· εν αυτωι γαρ εστιν ο πρωτος Πατηρ, και αυτος ομοιως εν τωι πρωτωι Πατρι,
και δι' αυτου τα παντα γεγονε, και προς υιοθεσιαν καλειται τα λογικα. ΑΛΛΟ. Ει
παντως το λεγεσθαι πρωτον της κτισεως ειναι τον Υιον, αναγκασει συγγενη τοις μετ'
αυτον γενομενοις υπαρχειν αυτον, και τοιουτον ειναι κατα φυσιν, οποια περ αν ειη
τα τωι χρονωι δευτερα, τι αρα φατε καν ο Πατηρ λεγηι περι εαυτου, Ἐγω πρωτος, και
εγω μετα ταυτα; Ἆρα και αυτωι το τωι χρονωι προτερευειν μονον των κτισματων
παραχωρησαντες, γενητην περιθησετε την ουσιαν, και τοις πεποιημενοις αυτον
συγκαταριθμησετε; Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις εις τοσαυτην ελθοι μανιαν, ως τολμησαι
τουτο καν δεχεσθαι κατα νουν. Ὥσπερ ουν το λεγεσθαι πρωτον τον Πατερα, ουκ
αναγκασει παντων αυτον συγγενη τοις μετ' αυτον νοεισθαι· ουτω καν πρωτος
λεγηται της κτισεως ο Υιος, ου παντως εσται των ποιηματων εις. Ἀλλ' ωσπερ ο
Πατηρ, αρχην εαυτον των παντων αποδεικνυων, ελεγεν, Ἐγω ειμι πρωτος, ουτω και
ο Υιος πρωτος της πασης κτισεως λεγεται. ∆ι' αυτου γαρ τα παντα γεγονε, και αυτος
εστιν η παντων κτισματων αρχη, ως κτιστης και δημιουργος.

ΛΟΓΟΣ Κ ςʹ.
Εις το ειρημενον επι τοις υιοις Ζεβεδαιου, το, Καθισαι εκ δεξιων μου η εξ
ευωνυμων, ουκ εστιν εμον δουναι. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Και πως, ειπερ ην
εν ισοτητι του Πατρος, εφησεν αν επι τοις Ζεβεδαιου παισιν· Ουκ εστιν εμον δουναι;
Τουτο γαρ διαῤρηδην ουκ εχοντος εξουσιαν εστιν, ουδε δυναμενου παρασχειν οσπερ
ην εκεινοις εν ευχηι. Ουκουν ουδε ισος τωι Πατρι τωι παντων εχοντι την εξουσιαν.
Προς τουτο λυσις. Πολλην, ω θεομαχοι, καν τουτωι την απαιδευσιαν εχοντες
ευρεθησεσθε. Ἐχρην γαρ δη που παντως υμας τας του Σωτηρος ακριβως
περιεργαζεσθαι φωνας, ουκ απερισκεπτως τα καλως ειρημενα κατηγοριας ποιεισθαι
προφασεις. Προσηλθον οι Ζεβεδαιου παιδες τας εν ακρωι κειμενας αιτουντες τιμας.
Ἀλλ' ην απιθανον μη την του χορηγουντος περιμενειν φιλοτιμιαν, αρπαζειν δε
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωσπερ την ετεροις εσθ' οτε χρεωστουμενην δωρεαν. Προς ουν την ουτως ατοπον
αιτησιν εικοτως φησιν ο Σωτηρ, Ουκ εστιν εμον δουναι, ουχ οτι μη εδυνατο
παρασχειν, αλλ' οτι των πονουντων εστιν αναλογως οις καμνουσι κομι 75.416
ζεσθαι τον μισθον. Ὥσπερ γαρ ει τις τοις εις αγωνα κεκλημενοις τα γερα προθεις,
λεγοι προς αυτους· Ουκ εμον εστιν, ω ουτοι, το μειζον ελειν, και ᾦ βουλομαι
παρασχειν, ου γαρ επι τουτοις τεθεικα τωι σταδιωι τους ορους· αλλ' εκεινος ληψεται
τουτο, ωι το παντας νικαιν περιποιησει δικαιως το τιμασθαι μειζονως. Ουτω και ο
Σωτηρ ουκ ευλογον ειναι φησι τοις αιτουσι το μειζον επιδουναι προχειρως, τον
οφειλοντα δικαιως λαβειν παρωσαμενον. Ἀλλ' εκεινους εχειν εστι πρεπωδεστερον,
οις η του Πατρος προγνωσις δια την των ανδραγαθηματων υπεροχην τουτο
ηυτρεπισεν· εστιν ουν ο λογος ουκ ασθενειας αποδειξις, αλλ' οικονομικης ασθενειας.
ΑΛΛΟ. Ει μη δυναται, καθ' υμας, ω θεομαχοι, τοις Ζεβεδαιου παισιν αποπληρωσαι
την αιτησιν, και δια τουτο φησιν, Ουκ εστιν εμον δουναι, πως εν ετεροις ευρισκεται
πασιν ομου τοις μαθηταις τουτο χαρισαμενος, δι' ων ουτω φησιν· Ἀμην, αμην λεγω
υμιν, οταν καθισηι ο Υιος του ανθρωπου επι θρονου δοξης αυτου, καθισεσθε και
υμεις επι δωδεκα θρονους; Τουτο γαρ ου τα εσομενα προφητευοντος εστιν, αλλ'
ορεγοντος ως συγκεκμηκοσι την χαριν. Ει μεν ουν αληθευει τα τοιαυτα λεγων, πως
ο πασι διδους, δυο μονων αιτουντων ασθενει; Ει δε τολματε λεγειν μη ειναι την
υποσχεσιν αληθη, αρκεσει τουτο προς το πασαν καθ' υμων κυρουσθαι κακιαν.
Ψευδεσθαι γαρ φατε την αληθειαν. Ὥσπερ ουν ει τοις Ζεβεδαιου παισιν ουκ εδυνατο
παρασχειν, ουκ αν ην ισος τωι Πατρι, ουτως επειδηπερ πασι φαινεται διδους, ισος
εσται τωι γεγεννηκοτι. ΑΛΛΟ. Ει αληθευει λεγων ο Σωτηρ, Παντα μοι παρεδοθη υπο
του Πατρος μου, εν δε τοις πασιν εστι και το διδοναι χαριν ην αν βουλοιτο τισιν, ουκ
εξ ασθενειας εφησεν, Ουκ εστιν εμον δουναι, αλλ' εχει λογον οικονομιας το ρημα.
ΑΛΛΟ. Ὁ προφητης Ἡσαΐας τους περι του Σωτηρος ποιουμενος λογους, φησι που
σαφως· ∆ια τουτο αυτος κυριευσει πολλων, και των ισχυρων μεριει σκυλα, ανθ' ων
παρεδοθη εις θανατον η ψυχη αυτου. Ει τοινυν αυτος επιμεριζει τοις αγιοις τας
τιμας, πως αυτον ερουμεν μη δυνασθαι παρασχειν οπερ αν βουλοιτο τισι; Και ει
παντα ο Πατηρ εργαζεται δι' Υιου, εν δε των παντων εστι και το διανεμεσθαι τοις
αγιοις τα γερα, αυτος εσται παλιν ο διδους, εχων εν εαυτωι τον Πατερα. Λυσις του
ρητου, Ουκ εστιν εμον δουναι, και οπως αυτο χρη νοειν σαφης διδασκαλια. Του
Σωτηρος ημων Χριστου παραινουντος τοις μαθηταις, το μηδεν ολως των εν τωιδε τωι
βιωι κεκτησθαι θελειν, αφιλοχρηματειν δε μαλλον, και απερι 75.417 σπαστως
προσεδρευειν Θεωι, ολους τε εξ ολων ανακεισθαι τηι εις αυτον λατρειαι, και πλουσιαν
επι τουτοις αποδωσειν επαγγελλομενου τιμην τοις φυλαττουσι την εντολην,
προσηλθον λεγοντες· Ἰδου ημεις αφηκαμεν παντα, και ηκολουθησαμεν σοι, τι αρα
εσται ημιν; Προς ταυτην αυτων την πευσιν αποκρινεται Χριστος· Ὑμεις οι
ακολουθησαντες μοι εν τηι παλιγγενεσιαι, οταν καθισηι ο Υιος του ανθρωπου επι
θρονου δοξης αυτου, καθισεσθε και υμεις επι δωδεκα θρονους, κρινοντες τας
δωδεκα φυλας του Ἰσραηλ. Ταυτην οι Ζεβεδαιου παιδες την επαγγελιαν ακουσαντες
ηλθον εις επιθυμιαν ου πρεπουσαν αυτοις Το γαρ πασι τοις μαθηταις προτεθεν ως εν
αμοιβηι της προς τον Χριστον ευνοιας, αρπαζειν ηθελον μονοι· αιδοι δε του μη
δοκειν επιθυμιαι δοξης ηττησθαι κενης, αυτοι μεν σιωπωσι το κατα νουν ουκ
εκφαινοντες, διακονειν δε αυτοις την μητερα προς τουτο παρασκευαζουσι. Και δη
προσελθουσα φησιν· Ειπε ινα οι δυο υιοι μου καθισωσιν εις εκ δεξιων σου, και εις εξ
ευωνυμων σου. Φαινεται τοινυν δια τουτων, το πασι χρεωστουμενον, μονοις
αρπαζουσα τοις εαυτης παισιν η γυνη. Ει γαρ μη τουτο εστι, ποιον εχει λογον, το ηδη
δοθεν αυθις προσιουσαν αιτειν; Και αυτοι γαρ ησαν εν τοις ακουσασιν, Ὑμεις οι
ακολουθησαντες μοι, καθισεσθε επι δωδεκα θρονους. Ειδως δε ο Σωτηρ ως Θεος τι
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ην εν τωι ανθρωπωι, προσκαλειται μεν τους Ζεβεδαιου παιδας, αποτομως δε ουκ
ελεγχει φιλαγαθος ων, ινα μη τωι βαρει της λυπης βαπτισηι προς αθυμιαν· πιθανως δε
φησιν, Ουκ εστιν εμον δουναι· και ου δη που κατηγορει της εαυτου φυσεως, ως ουκ
εχουσης το δυνασθαι παρασχειν (ατοπον γαρ οντως και λιαν ευηθες ουτω νοειν,
ειπερ ηδη φαινεται τουτο παρεσχηκως και επαγγειλαμενος), αλλ' επειδη, φησιν,
αδικον αιτησιν και χαριν τοιαυτην, ην ουκ εμοι πρεπει παρασχειν, επιζητειτε λαβειν,
Ουκ εστιν εμον δουναι. Ειμι γαρ δικαιος κριτης, και προς αξιαν τοις εκαστου πονοις
αποδιδους, ως εν οφληματος ταξει τα γερα. Ἄλλως τε δοξαν ενομισατε κενην το
καθισαι εκ δεξιων μου και εξ ευωνυμων· αλλ' ουκ εστιν εμον τουτο παρασχειν. Ὁ
γαρ διδασκων μη νοσειν, ουκ αν αυτος νοσον επιδοιη τινι· ωσπερ αν ει το πυρ τωι
καταψυχεσθαι βουλομενωι, και τουτο αιτουντι παρ' αυτου, λεγοι, Ουκ εστιν εμον ο
ζητεις επιδουναι σοι· φυσεως γαρ ετερας ειμι. ∆ικαιος ουν υπαρχων αγωνοθετης, ου
τοις αιτουσιν απλως οφειλω παρασχειν, ουδε παντας αδικησας τους αγωνιζομενους,
εις δυο μονους συνενεγκειν τας τιμας· αλλα τοις εκαστου κατορθωμασιν αναλογως
αποδουναι τα αυτωι χρεωστουμενα. Ἐκεινων ουν εστι λαβειν οις τουτο δικαιως
ηυτρεπισται παρα του Πατρος, του εν εμοι και δι' εμου παντα εργαζομενου. Οιεσθω
δε μηδεις, δια το αυτον μη δυνασθαι παρασχειν, την του Πατρος επωνυμιαν
εισφερεσθαι, και παρ' αυτου τοις αγιοις ηυτρεπισθαι λεγειν τας τιμας. Ἀλλ'
οικονομικως φησι τουτο· εθος γαρ αυτωι παν οπερ αν υπερεχοι την ανθρωπου φυσιν
αναβαινον, τουτο ανατιθεναι τωι 75.420 Πατρι ως Θεωι. Θεος δε ων και αυτος κατα
φυσιν και εν ως προς τον Πατερα, ουκ αδυνατησει περι το ανατεθεν τηι θειαι φυσει,
αλλ' αυτος εσται παντων εργατης. Φιλαρχιαν ουν τινα και κενην ωδινοντας δοξαν
ευρισκει τους Ζεβεδαιου παιδας, και πιθανως αποτρεπει μεν και εξιστησι του κακου,
μετρια δε μαλλον διδασκει φρονειν· και τουτο δια των εφεξης εισομεθα.
Ἀγανακτουσι μεν γαρ οι ετεροι μαθηται, το πασι προτεθεν και οφειλομενον υπο δυο
μονων αρπαζομενον βλεποντες, οσον εις την αιτησιν και του γυναιου την προσοδον.
Προσκαλεσαμενος δε, ως γεγραπται, παντας ο Σωτηρ, παιδευει τους Ζεβεδαιου
παιδας, και φησιν απολελυμενως, ινα μη προς μονους αυτους αποτεινεσθαι· Οι
βασιλεις των εθνων κατακυριευουσιν αυτων, και οι αρχοντες κατεξουσιαζουσιν
αυτων. Ουχ ουτως δε εσται εν υμιν· αλλ' ος αν θεληι εν υμιν ειναι πρωτος, εσται
υμων δουλος. Ἑαυτον δε του πραγματος εικονα παραγει προθεις· Καθως και ο Υιος
του ανθρωπου ουκ ηλθε διακονηθηναι, αλλα διακονησαι. Ἐπισφραγιζων δε ωσπερ
τα ειρημενα, και τρανοτερον εκτιθεμενος τον εν αυτοις σκοπον, επισυναπτει
παραβολην, δι' ης παλιν συμβουλευει τους κεκλημενους εις αριστον, μη δειν
αυτοματως επι τον πρωτον ιεναι τοπον· περιμενειν δε την απο του δειπνοκλητορος
τιμην. Κρειττον γαρ, φησι, το εν τωι τελευταιωι κειμενον τοπωι δια της του εστιωντος
φωνης επι τον πρωτον καλεισθαι, η εν πρωτωι τεθεντα θερμως πεμπεσθαι προς τον
υστερον, ετερου παροντος, ωι το εν πρωτωι κεισθαι παρα του πανηγυριαρχου
χρεωστουμενον φαινεται. ∆εδεικται τοινυν ολου του κεφαλαιου καθεξης την
πρεπουσαν εσχηκοτος βασανον, ουκ ασθενησας περι το δουναι την χαριν ο Σωτηρ·
αλλα της προαποδεδομενης οικονομιας ενεκα, λεγων το, Ουκ εστιν εμον δουναι· και
περιττη λοιπον η των φλυαρουντων μανια.

ΛΟΓΟΣ ΚΖʹ.
Εις το, Ἵνα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας
Ἰησουν Χριστον. Ἀντιθεσις ως εκ των αιρετικων. Ἰδου, φασιν, αυτος ο Υιος μονον
ειναι Θεον αληθινον ομολογει τον Πατερα, και αυτος δε ο Πατηρ ευρισκεται λεγων·
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐγω Θεος πρωτος, και εγω μετα ταυτα· και ουκ εστι Θεος πλην εμου. Πως ουν υμεις
συνεισαγετε πρωτωι και μονωι και κατ' αληθειαν οντι Θεωι και Πατρι τον Υιον, ως
οντα και αυτον κατα φυσιν Θεον; Προς τουτο λυσις. Ειδεναι χρη πρωτον ως ουκ εις
αναιρεσιν του Υιου τα τοιαυτα φησιν ο Πατηρ. Τι γαρ ην το εις ταυτα παρελθειν
παροτρυναν αυτον; Ει μεν γαρ ως ανθρωπος τωι εξ αυτου γεννηθεντι φιλονεικει·
ωσπερ ο ∆αβιδ πολεμουμενος υπο των εαυτου παιδων· εχει τινα λογον ισως ο
τοιουτος μυθος. Ει δε στασιαζειν καθ' εαυτης η θεια φυσις ουκ οιδε, φαινεται δε
μαλλον ο Υιος αει τωι Πατρι την δοξαν αποδιδους, ποιον εχει λογον το εις αναιρεσιν
αυτου τοιαυτα φαναι τον Πατερα; Ουκουν προς ανατροπην μαλλον των ψευ 75.421
δωνυμων θεων ειρησθαι τα τοιαυτα δωσομεν. Ειτα προς τουτοις ο Σωτηρ λεγων,
Ἵνα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, εαυτον ευθυς συναπτει, και ον
απεστειλας Ἰησουν Χριστον, ως της του Πατρος ουσιας αδιαιρετος ων οσον ηκεν εις
θεοτητος λογον, και παντως μετα Πατρος νοουμενος. ΑΛΛΟ. Ει Λογος εστι του
Πατρος ο Υιος, ωσπερ ουν και εστι, και τουτο ων ομολογειται, τις ουτως φρενων
εκβεβηκεν, ως νομισαι προς αναιρεσιν του οικειου Λογου, δι' ου τα παντα εργαζεται,
μονον εαυτον Θεον αληθινον ειπειν τον Πατερα; Ἐπειδη δε τουτο ατοπον, ερχεται
μαλλον η του ρηματος δυναμις κατα των ψευδωνυμων θεων, καν οι χριστομαχοι μη
βουλωνται. ΑΛΛΟ, εξ υποθεσεως. Ὑποκεισθω νυν ημιν οτι πλανωμενοι τινες των
οσοι της αληθινης αμοιρουσι σοφιας, εικονα στησαντες, και τινα τυχον μορφην
ανθρωπου η ετερου ζωου καταγραψαντες εν αυτηι, τουτο κεκληκασι φως, εκειθεν
οντως οιομενοι γεννασθαι τουτο αυτοις· φωνην δε ει τις ηλιωι περιθειη, ειτα λεγοι
προς αυτους· Ἄνθρωποι, πλανασθε, εγω μονος ειμι το φως, ουκ εστιν αλλος πλην
εμου, αρ' εκβαλλει του ειναι φως το ιδιον απαυγασμα, προς αναιρεσιν του
ψευδωνυμου φωτος εκεινο βοων; Ἀλλ' ουκ εχει λογον το ουτω νοειν. Ουκουν οτε
φησι και ο Πατηρ· Ἐγω ειμι Θεος μονος, και πλην εμου ουκ εστιν, ουκ εκβαλλει της
θεοτητος το ιδιον της εαυτου ουσιας, τουτεστι, τον εξ αυτου προελθοντα Λογον, αλλ'
εν τηι ταυτοτητι της φυσεως εχει παρ' εαυτωι σωζομενον και εν τηι μιαι θεοτητι
συνομολογουμενον τε και συνδοξαζομενον. ΑΛΛΟ. δεικνυον οτι καν μονος Θεος
λεγηται ο Πατηρ, συνεισαγεται παντως ο Υιος. Λεγει που προς Θεον εις των
προφητων· Ὁ τανυσας τον ουρανον μονος· φερεται δε και Θεου φωνη· Ἐγω μονος
εξετεινα τον ουρανον. Και παλιν ετερα σαφως περι του Υιου, οτι Τωι Λογωι Κυριου οι
ουρανοι εστερεωθησαν. Ει τοινυν του Θεου και Πατρος λεγοντος τον ουρανον
ειργασθαι μονου, ο Υιος ευρισκεται τουτον πεποιηκως, παντι που δηλον οτιπερ καν
ως μονος ονομαζηται ο Πατηρ Θεος ων αληθινος, συμπαραλαμβανεται παντως και ο
Υιος, δι' ου τα παντα εργαζεται και λαλει· και εστιν οντως εν τωι ενι και μονωι και
πρωτωι και αληθινωι φυσικως, ωσπερ εν τωι φωτι το απαυγασμα αυτου.

ΛΟΓΟΣ ΚΗʹ.
Εις το παρα τωι Λουκαι κειμενον, Ἰησους δε προεκοπτε σοφιαι και ηλικιαι και
χαριτι παρα Θεωι και ανθρωποις. Ἀντιθεσις ως εκ των Ευνομιου. Και πως δυναιτο,
φησιν, ισος ειναι κατ' ουσιαν τωι Πατρι, ο μη τελειος ων; Ἰδου γαρ φαινεται προ
75.424 κοπτων εν σοφιαι. Ὁ δε γε Πατηρ ανενδεης ων, ουκ επιδεχεται προκοπην.Προς
τουτο λυσις. Ἐρωτησαι προσηκει τους χριστομαχους, περι τινος ειρησθαι νομιζουσι
το, Προεκοπτεν εν σοφιαι και χαριτι. Ἀλλ' ερουσι δηλονοτι περι του Ἰησου Χριστου.
Ειτα, ω παντων ανοητοτατοι, τινα οιεσθε η ποδαπον ειναι τον Χριστον περι ου νυν ο
λογος εστι τωι Λουκαι; Ει μεν ουν κοινον ανθρωπον ειναι πιστευετε, και πλεον ουδεν
εχειν των αλλων υπολαμβανετε, προκοπτετω και αυτος, ως ανθρωπος. Ει δε Θεος
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν ενανθρωπησας, και Λογος, καθα γεγραπται, γενομενος σαρξ, ποιαν επιδεξεται
προκοπην; η πως ατελης εστιν ο υπαρχων ισα Θεωι; Ἀναγκη γαρ ατελη κακεινον
υπαρχειν, ωι εστιν ισος, αν ουτως εχει καθ' υμας. Ει δε τουτο φρονειν τε και λεγειν
δυσσεβες, και παρ' υμιν αυτοις ηδη φαινεται (τελειον γαρ ειναι δεδωκατε τον
Πατερα), αναγκη τελειον ειναι πιστευειν και τον ισον αυτωι Υιον. Ουκουν ου καθο
Λογος εστι, προκοπτειν λεγεται, αλλα καθο γεγονεν ανθρωπος· και φυσιν πεφορηκε
την τουτου δεκτικην. ΑΛΛΟ. Λεγει που Παυλος περι του Θεου Λογου, οτι και εν
μορφηι Θεου υπαρχει, και εστιν ισα Θεωι. Ει τοινυν εν ισοτητι του Πατρος υπαρχων
προκοπην επιδεχεται, και προεκοψεν οντως, εστι τι μειζων του Πατρος, και
υπερηλατο τον γεννησαντα ο προκοψας Λογος, αν ουτως εχηι καθ' υμας. Ἀλλα τουτο
των ατοπωτατων. Ουκ αρα προεκοψεν, ηι Λογος εστιν· εστι γαρ τελειος ως ο Πατηρ,
αλλ' ειρηται και τουτο δια την της ενανθρωπησεως οικονομιαν. ΑΛΛΟ. Ει
προεκοψεν ο Λογος οτε γεγονεν ανθρωπος, και την ημων εφορεσε σαρκα, ουκ αυτος
ωφελησεν ημας ενανθρωπησας, αλλα μαλλον η σαρξ αυτωι γεγονε της τελειωσεως
προξενος. Ει γαρ οντως προεκοψεν, οτε γεγονε σαρξ, ατελης ην αρα προ της
επιδημιας· και νυν τετελειωται καθ' υμας. Πως ουν ευχαριστουμεν ως δι' ημας
ενανθρωπησαντι, δεον αυτον και χαριν ομολογειν τωι πραγματι; Ἀλλα τουτο
ατοπον. Ουκ αρα προεκοψεν ηι Λογος εστιν, αλλ' ειρηται τουτο δια την μετα σαρκος
οικονομιαν. ΑΛΛΟ. Πολλοις ονομασιν ο Λογος του Θεου καλειται παρα τηι θειαι
Γραφηι. Ειρηται γαρ και εστιν Υιος· εκληθη και σοφια, ωνομασται και Θεος, και
δυναμις, και μορφη, και εικων του Πατρος. Ει δε ταυτα ων συμπαντα προκοπτει, τι
αρα μειζον εχουσιν ειπειν Υιου και σοφιας, και δυναμεως, και Θεου, και των αλλων
απαντων, ινα μη τις τα καθ' εκαστον λεγοι; Ἀλλ' εστι 75.425 τουτο φρονειν
δυσσεβες. Θεου γαρ μειζον ουδεν. Ουκ αρα, ηι Λογος εστι προκοπτειν λεγεται. ΑΛΛΟ.
Ἀρχαι, και Θρονοι, και Κυριοτητες, Ἄγγελοι τε και Ἀρχαγγελοι, και πασα δυναμις
λογικη, ετι τε προς τουτοις ανθρωποι τηι του Λογου μετοχηι, τελειοι προς πασαν
ευσεβειαν εισι τε και γινονται. Πως ουν ο τοις αλλοις την τελειοτητα διδους, ατελης
ειναι δυναται, ως και προκοψαι ζητειν, και εις αυξην επιδουναι τινα; πως δε ειπερ
οντως σοφια εστι, προκοπτειν εν σοφιαι δυναται; η πως ο αλλοις την χαριν διδους,
αυτος εν χαριτι προκοπτει ως ουκ εχων αυτην; ει μη αρα ψευδεσθαι τον Παυλον
ερουσι, και σοφιαν καλουντα τον Υιον, και χαριτος χορηγον; Ἀλλ' ου ψευδεται της
αληθειας ο υπηρετης. Ουκ αρα προεκοψεν, ηι Λογος εστιν, αλλ' ως περι ανθρωπου
λεγεται, παντα τα ημων αναλαβοντος δι' ημας. ΑΛΛΟ. Το ατελες αει προς το τελειον
επειγεται, τον μεν πρωτον εν ωιπερ εστιν ατιμαζον τοπον, ζητουν δε ωσπερ αει τον
εν μειζοσι και αμεινονα. Οιον φερε ειπειν, ανθρωποι προκοπτομεν εν σοφιαι· οντες
ταις αλλαις αρεταις και βραχυ βελτιουμενοι, ουτω τε προς τελειοτητα βιου
φερομεθα. Ὁ δε του Θεου Λογος ολως ων εν Πατρι, ποι ποτε αναδραμειται; ποιαν δε
αυξην επιδεξεται ουτω τελειος ων, ως ολον εχειν εν εαυτωι τον Πατερα, και ολος
ειναι παλιν εν Πατρι; Ει γαρ τον Πατερα πληρων (ειρησθω γαρ και σωματικωτερον
ως εν υποδειγματι), προκοπην η αυξην επεδεξατο τινα, εξω γεγονε του Πατρος,
μειζων του εν ωιπερ εστι γεγονως. Ἀλλ' ουκ εκβεβηκε τον Πατερα. Ἔστι δε αει εν
αυτωι, τελειος εν τελειωι μενων, και τον τελειον εχων εν εαυτωι. Ουκ αρα προεκοψεν,
ηι Λογος εστιν, αλλ' εστι τελειος, μενων ο αυτος, και ουκ αλλοιουμενος. ΑΛΛΟ. Λεγει
που Παυλος περι του Υιου, οτιπερ εταπεινωσεν εαυτον μορφην δουλου λαβων. Ει
τοινυν ουδεις επι τουτωι σκανδαλιζεται, ουδε ακουων, Ἐταπεινωσεν εαυτον, μικρον
τι περι του Θεου Λογου φρονει, αλλα μαλλον αυτου θαυμαζει την φιλανθρωπιαν.
Πως ου περιττον ακροωμενους οτι προεκοπτε, σκανδαλιζεσθαι; Ει γαρ ουδεν εκ του
ταπεινωθηναι πεπονθεν εις την θεοτητα, ουδε εκ τουτου πεισεται. Και ωσπερ δι'
ημας εταπεινωσεν εαυτον, ουτω και δι' ημας επιδεχεται το προκοπτειν, ινα παλιν
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημεις εν αυτωι προκοπτωμεν εν σοφιαι, οι παλαι δια την αμαρτιαν αποκτηνωθεντες·
προκοψωμεν δε και εν χαριτι οι παλαι μεμισημενοι δια την εν Ἀδαμ παραβασιν.
Παντα γαρ τα ημων δι' ημας εις εαυτον ανεδεξατο Χριστος, ινα παντα μεταποιησηι
προς το αμεινον, και αρχη γενηται των γενητων ανθρωπων παντος αγαθου. 75.428
ΑΛΛΟ, εξηγησις πιθανη του αυτου ρητου. Φυσικος τις νομος ουκ επιτρεπει τον
ανθρωπον της του σωματος ηλικιας ωσπερ μειζονα πολυ την φρονησιν εχειν· αλλα
συντρεχει πως και η εν ημιν συνεσις, και συμβαδιζει τροπον τινα ταις του σωματος
προκοπαις. Ἦν ουν ο Λογος εν σαρκι γενομενος ανθρωπος, καθα γεγραπται· και ην
τελειος, σοφια του Πατρος και δυναμις ων. Ἐπειδη δε τωι της φυσεως ημων εθει
παραχωρειν πως εχρην, ινα μη τι ξενον παρα τοις ορωσι νομισθηι, ως ανθρωπος,
κατα βραχυ προς αυξην ιοντος του σωματος, απεκαλυπτεν εαυτον και οσημεραι
σοφωτερος παρα τοις ορωσιν η και ακουουσιν εφαινετο. Τελειος μεν ων εν απασι,
καθα προειρηται, ακολουθων δε τωι κοινωι της φυσεως εθει. Ὅταν ουν ακουσηις,
Προεκοπτεν εν σοφιαι και χαριτι, μη αυτωι τινα προσθηκην σοφιας εγγενεσθαι
νομισηις, ανενδεης γαρ ο του Θεου Λογος· αλλ' οτι παρα τοις ορωσι σοφωτερος αει
και χαριεστερος ην, προκοπτειν ειρηται, ως εντευθεν ηδη την των θαυμαζοντων
προκοπτειν εξιν, η την αυτου. ΑΛΛΟ. Το εν τινι προκοπτον, ετερον εστι παρ' εκεινο
εν ωι προκοπτειν λεγεται. Ει τοινυν εν σοφιαι προκοπτειν ειρηται, ουχ η σοφια
προεκοπτεν, αλλ' εν αυτηι το ανθρωπινον, Ἀποκαλυπτομενης γαρ και φανερουμενης
οσημεραι της θεοτητος εν αυτωι, αει θαυμαστοτερος παρα τοις ορωσιν εγινετο. Και
τουτο εστι το, Προεκοπτεν εν σοφιαι. ΑΛΛΟ. Ἐν σοφιαι προεκοπτε το ανθρωπινον,
κατα τονδε τον τροπον· η την ανθρωπου φυσιν ενδυσαμενη σοφια, τουτεστιν, ο του
Θεου Λογος, κατα βραχυ δια των εργων και των παραδοξων αποτελεσματων,
θεοποιουσα παρα τοις ορωσι τον αναληφθεντα ναον, προκοπτειν αυτον εποιει κατα
τουτο. Ουτως εν σοφιαι προεκοπτεν η ανθρωποτης, θεοποιουμενη δι' αυτης. ∆ιο και
ημεις καθ' ομοιοτητα του δι' ημας ενανθρωπησαντος Λογου, και υιοι Θεου
κεκλημεθα και θεοι. Προεκοπτεν ουν η φυσις ημων εν τηι σοφιαι, τρεχουσα μεν απο
φθορας εις αφθαρσιαν, απο δε ανθρωποτητος εις το της θεοτητος αξιωμα εν Χριστωι.
Ἀντιθεσις ως εκ των δι' εναντιας. Ἤκουσα, φησιν, απο της θειας Γραφης, οτιπερ ο
του Θεου Λογος γενομενος ανθρωπος, Ἰησους εκληθη. Αυτος ουν εστιν ο
προκοπτων. Μη γαρ μοι διεληις, ενα Χριστον του Παυλου κηρυττοντος. Και ει
προκοπην επιδεχομενος φαινεται, ατελης αρα. Και πως ο τοιουτος ισος εσται τωι
τελειωι Πατρι· Προς τουτο λυσις. Ουδεν αδικησεις εις θεοτητα τον Υιον, ουτε
κολοβωσαι δυνησηι το φυσικον αξιωμα, καν τουτο λεγων εμμενηις, αλωσηι δε μαλλον
εξ ων οιει νικαιν. Ει γαρ 75.429 ολως οισθα σαρκα γεγονοτα τον Λογον, και
ανθρωπον γεννηθεντα, καθα φησιν η θεια Γραφη, τι μη διδως αυτωι και τα ανθρωπωι
πρεποντα πασχειν χωρις αμαρτιας; Ἐπειδη γαρ τηι σαρκι το προκοπτειν οφειλεται,
λεγεσθω προκοπτειν, ως εν αυτηι γενομενος, και τα αυτης οικειουμενος
ακατηγορητα παθη. Ου γαρ ετερου τινος ην η σαρξ, αλλ' αυτου του Λογου. Και
ωσπερ λεγομεν αυτον πεπονθεναι σαρκι, καιτοι μονης παθουσης της σαρκος,
επειδηπερ και ει μη πεπονθεν, ως Θεος, αλλ' ιδιον ην αυτου το πασχον σωμα, ουτω
καν προκοπτειν λεγηται, προκοπην ουδεμιαν επιδεχομενος ως Θεος, δια το
προκοπτειν εν αυτω την ιδιαν εαυτου σαρκα τουτο λεγεται. ΑΛΛΟ. Και αυτος
ομολογεις, ω χριστομαχε, τον του Θεου Λογον γεγενησθαι σαρκι, οπερ ουδεν ετερον
εστι λεγειν, η οτι σαρκα περιεβαλετο, και οντως γεγονεν ανθρωπος. Ὥσπερ ουν,
οταν ακουσηις μεγα τι περι του Λογου, και οπερ αυτωι πρεπει γυμνωι και ουπω την
σαρκα περιβεβλημενωι, ως οταν λεγηται φως και απαυγασμα η σοφια του Πατρος, ου
την σαρκα νοεις, αλλα τον εν τηι σαρκι κατοικησαντα Λογον, ουτως οταν λεγηται τι
παρα ταις θειαις Γραφαις, ο μονηι πρεπει τηι σαρκι, η και τωι ανθρωπινωι σχηματι, μη
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι τον Λογον αγαγηις, αλλα διδου τηι φυσει της σαρκος τα αυτηι χρεωστουμενα.
Ουκουν οταν προκοπτειν λεγηται, ουχ η σοφια καθ' εαυτην προεκοπτεν ηι σοφια
εστιν, αλλ' εν σοφιαι το ανθρωπινον, κατα βραχυ διαλαμπον και φαινομενον δι'
αυτης. Ὅτιπερ και οργανον ειη της εν αυτηι θεοτητος, κατα βραχυ προς την εκφασιν
αυτης δια των εργων υπηρετουν. Ἐπιτηρει δε ομως, οτι ουκ ειπεν, Ὁ Λογος δε
προεκοπτεν, αλλ' Ἰησους, ινα μη γυμνον νοησηις τον Λογον· αλλ' οτε γεγονε σαρξ.
Και ει προκοπτειν λεγεται, οτι το προκοπτειν πεφυκος ανεδεξατο, τουτεστι, το
ανθρωπινον, της ανθρωποτητος αν ειη· και κατ' αυτης ευλογως αν φεροιτο το
προκοπτειν. Ουτω γαρ εκαστον των λεγομενων εν τηι οικειαι ταξει κεισεται, ουτε των
οσα πρεπει γυμνωι τωι Λογωι καταφερομενων εις το ανθρωπινον, ουτε μην των
ανθρωπινων αναβαινοντων εις τον της θεοτητος λογον.

ΛΟΓΟΣ ΚΘʹ.
Εις το, Ὅταν δε υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται
τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα. Ἀντιθεσις ως εκ των αιρετικων. Και πως ισος εσται,
φασι, κατα φυσιν τωι Πατρι ο Υιος, ει γε αληθευειν λεγει ο Παυλος, οτι και αυτος ο
Υιος υποταγησεται τωι Πατρι; Ἀναγκη γαρ πασα συνομολογειν οτι το υποτασσομενον
του υποτασσοντος ελαττον· ωσπερ ουν αμελει και του νικωντος το νικωμενον.
75.432 Προς τουτο λυσις. Ου νοουσιν οι χριστομαχοι και ταις εαυτων ασεβειαις δια
τουτων μαχομενοι. Ει γαρ διδως ειναι τον Υιον ελαττονα του Πατρος, και τουτο
κρατυνειν επειγηι, διατι μη νυν υποτετακται; Λεγων γαρ ο Παυλος οτι Τοτε
υποταγησεται, τονδε τον του πραγματος καιρον ως εσομενον οριζων, ουπω
δεικνυσιν υποτεταγμενον αυτον. Ειτα πως ου πασης επεκεινα δυσφημιας εστι το
λεγειν ουχ υποτεταχθαι νυν τωι Πατρι τον Υιον, μαχεσθαι δε ωσπερ και στασιαζειν
προς τον γεννησαντα; Το γαρ ανυποτακτον ως εν λογικοις, εν ιδιοις εστι θελημασι.
Τι ουν ερουμεν, οταν λεγηι Χριστος· Ουκ ηλθον ινα ποιησω το θελημα το εμον, αλλα
το θελημα του πεμψαντος με; Λεγετωσαν ημιν οι δεινοι περι το δυνασθαι νοειν τας
θειας Γραφας, ει μη υποταγης εχει δυναμιν το εξανυειν το θελημα του Πατρος; Πως
ουν ο νυν υποτασσομενος ως τοτε υποταχθησομενος λεγεται; Ουκουν ακουετωσαν
ευλογως· Πλανασθε μη ειδοτες τας Γραφας. ΑΛΛΟ. Ει ποιημα και κτισμα διδως ειναι
τον Υιον, και τοις γεγονοσιν αυτον ει καταριθμεις, πως, ειπε μοι, κατα την σην, ω
ουτος, αβουλιαν δουλικης υπαρχων ουσιας, ουχ υποτασσεται νυν τωι παντων Πατρι,
του Ψαλμωιδου περι των πεποιημενων λεγοντος οτι Τα συμπαντα δουλα σα; Ἢ γαρ
αναγκη μη δυνασθαι λεγειν τον Πατερα και ακοντα τον Υιον υποθειναι, και γεγονε
κρειττων ο καθ' υμας ελαττων, η ειπερ εστι το υποτασσεσθαι καλον, ουχ
υποτασσεται δε νυν ο Υιος, ως γαρ εις υστερον υποταχθησομενος λεγεται, αμαρτιαν
αυτου καταψηφιεισθε. Και που σωθησεται το Πατρι αυτου λεγομενον, Ὃς αμαρτιαν
ουκ εποιησεν; Φευγε την ατοπιαν του λογου. ΑΛΛΟ. Ἀντιθεσις ως εκ των αυτων· Και
πως ου πασιν ευσυνοπτον εσται, φασιν, οτι του Πατρος ελαττων εστιν ο Υιος,
υποταττομενος αυτωι; Προς ταυτα λυσις. Και πως ου πασιν ευσυνοπτον εστι
(κεχρησθαι γαρ ακολουθον ταις υμων ηδη φωναις), οτι το ισον ισωι πολλακις
οικονομικως υποτασσεται; Ἦ γαρ ουχ εν και το αυτο δωσομεν εν τοις προφηταις
ειναι το Πνευμα; Και πως ο Παυλος φησιν, οτι και Πνευματα προφητων προφηταις
υποτασσεται; Πως δε της υποταγης ονομα της προς τον Πατερα ισοτητος εκβαλλει
τον Υιον; Ἦ γαρ ουχι και εν ημιν εικουσι μεν πατρασιν οι υιοι και υποταττονται,
μιαν εχοντες ως προς αυτους την ουσιαν, και της αυτης οντες φυσεως μετοχοι; Ουτε
γαρ εν τοις υποτεταγμενοις ελαττων ο της φυσεως λογος, ουτε εν τοις υποταττουσι
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μειζων η υπερβεβηκως ευρισκεται. Ἑνος γαρ οντος και του αυτου κατα παντων
ανθρωπων του λογου της ουσιας, μυρια δια της τινων υποταγης οικονομειται τα χρη
75.433 σιμα. Ει δε καλον τουτο τετακται και εφ' ημων, και κατ' ουδενα τροπον του
κοινου της φυσεως εξιστησιν ορου, τι μη το ισον φυλαττοντες επι του Θεου Λογου,
την ατοπον ταυτην παραιτεισθε δυσφημιαν; ΑΛΛΟ. Ποθεν υμιν, ω ουτοι, παρεστη
λεγειν ελαττονα του Πατρος ειναι τον Υιον δια την καλουμενην υποταγην; Ου γαρ
εν τωι υποτασσεσθαι της ουσιας αυτου τον λογον οριζομεθα· ουτε μην εν τηι υποταγηι
εστι το ειναι του Υιου· αλλ' ων και υπαρχων ιδιαζοντως, υποτασσεσθαι λεγεται.
Ουκουν ει της ουσιας αυτου τον ορον ουκ εχει το της υποταγης ονομα, ου δι' αυτην
ελαττων εσται του Πατρος. Ει δε οιεσθε την υποταγην ορον ειναι της ουσιας του
Υιου, σκοπειτε λοιπον εις οσον ασεβειας καταφερεσθε βοθρον. Ἀναγκη γαρ ειπειν
τοτε εις υπαρξιν καλεισθαι τον Υιον, οταν και ο της υποταγης γενηται καιρος. Ὡς
γαρ υποταχθησεσθαι μελλοντα, και ουπω υποτεταγμενον ο Παυλος εισφερει. ΑΛΛΟ,
εξηγησιν εχον πιθανην του ρητου. Παντα ο Πατηρ εργαζεται δι' Υιου, και τουτο εστι
το της υποταγης σχημα, το δοκειν ωσπερ τοις του Πατρος υποκεισθαι θελημασιν.
Ὥσπερ αμελει και του Πατρος λεγοντος· Ποιησωμεν ανθρωπον, χουν απο της γης ο
Λογος λαμβανει θεοπρεπως, και το δοξαν εργαζεται. Παντα γαρ δι' αυτου εγενετο.
∆ιδασκων τοιγαρουν ο Παυλος, οτι και κατα τον αιωνα τον μελλοντα τα παντα ο
Πατηρ εν ημιν γενησεται παλιν δι' Υιου, σοφως δη λιαν φησιν· Ὅταν δε υποταγηι
αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα παντα,
ινα ο Θεος ηι τα παντα εν πασιν. Ὅμοιον γαρ ως ει ελεγεν· Μηδεις οιεσθω κατα τον
αιωνα τον μελλοντα, ετερως ημας μετοχους εσεσθαι του Πατρος, ει μη παλιν δι'
Υιου. Το δε, δι' Υιου, την υποταγην σημαινει, ουδεν μεν εις τον της ουσιας λογον
αδικουσαν τον Υιον, την δε της αγιας Τριαδος ενοτητα και συνηθη στασιν
απαραλλακτον εισφερουσαν. Ου γαρ στασιασει τοτε προς εαυτην, ουδε ατακτοις
μεταβολαις θορυβηθησεται το αει ωσαυτως εχον, αλλ' εσται παλιν και κατ' εκεινο
καιρου Πατηρ δι' Υιου τα παντα εν πασι, και ζωη, και αφθαρσια, και χαρα, και
αγιοτης, και δυναμις, και οπερ αν υπαρχοι τοις αγιοις εν υποσχεσει κειμενον. Ὅρα
γαρ οσην οικονομιαν ο Λογος φερει. Ἐπειδη γαρ εφησεν υποταχθησεσθαι τωι Υιωι δια
του Πατρος τα παντα, ινα μη της απαντων, κυριοτητος εξω γεγονως ο Πατηρ
υποπτευηται ως κρατησαντος αυτων του Υιου, αναγκαιως τον παντων κρατησαντα,
ουκ ανυποτακτον εισφερει προς τον Πατερα, ινα της παντων κυριοτητος το παν εχοι
κρατος ο Πατηρ, συμμετεχοντος αυτωι φυσικως του Υιου, καθο μια θεοτης η
βασιλευουσα, Πατηρ δι' Υιου συν αγιωι Πνευματι. ΑΛΛΟ. Ει το της υποταγης ονομα
της προς τον Πατερα 75.436 ισοτητος εκβαλλει τον Υιον, ωρα λεγειν υμας, οις ουδεν
ατολμητον ειπειν, οτιπερ ελαττων εστι κατα τον παροντα καιρον ο Πατηρ του Υιου
τωι της υποταγης διακονουμενος τροπωι, και λεγων προς αυτον· Καθου εκ δεξιων
μου, εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Ει δε τηι προς τον Υιον
των παντων υποταγηι διακονουμενος ο Πατηρ, ου δια τουτο ελαττων εστιν, ουδε ο
Υιος ελαττων εσται του Πατρος, δια την υποταγην. Ὅπερ γαρ ηδη φθασας πεποιηκεν
ο Πατηρ, τουτο παρα του Υιου τροπον τινα και αυτος αντικομιζεται. ΑΛΛΟ. Ὁ και
νυν υποτεταγμενος τωι Πατρι, πως εν υστεροις καιροις, μαλλον δε κατα τον αιωνα
τον μελλοντα υποταχθησεσθαι λεγεται; Ἢ γαρ ουχ υποτετακται και νυν του Πατρος
εξανυων το θελημα και ταπεινωσας εαυτον, καθα γεγραπται, δουλικον δε σχημα και
μορφην αναλαβων, ινα πληρωσηι το εργον αυτου, καθα φησιν αυτος; Ἀλλ' οιμαι
τουτο πασιν υπαρχειν καταφανες, αληθες τε ον δια της των πραγματων ερευνης
ευρισκεται. Πως ουν τον υποτεταγμενον ηδη ως ες υστερον υποταχθησομενον ο
θεσπεσιος ημιν εισφερει Παυλος; Ουκουν εξεταζετωσαν το ρητον ακριβως. Ὅταν,
φησιν, υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι τα παντα, ινα ηι ο Θεος τα παντα εν τοις πασι. Τι ουν εστιν ο βουλεται λεγειν;
υποτετακται και νυν ο Χριστος τωι Πατρι, ουχ υπερ παντων, αλλ' υπερ μονων των
πεπιστευκοτων εις αυτον· και υπερ αυτων ως αμνον αμωμον εαυτον προσηνεγκε τωι
Πατρι, σταυρου και αισχυνης καταφρονησας, ινα πασης αμαρτιας ελευθερωσας,
καθαρους και ασπιλους προσαγαγηι τωι πεποιηκοτι. Ὅταν ουν πασης εκποδων
γενομενης πλανης οι κατα πασαν την υφ' ηλιωι τον αληθινον επιγνοιεν Θεον, και
βασιλεα και Κυριον ομολογησωσι τον Χριστον τοις σωτηριοις αυτου επιταγμασιν
υποτασσομενοι, τοτε δη, τοτε ως παντων υποτεταγμενων, υπερ παντων
υποταχθησεται, Θεος και Κυριος και αρχιερευς παντων ευρισκομενος, και δι' εαυτου
τοις πασι διδους το μετεχειν δυνασθαι του εν αυτωι Πατρος. Ουτω γαρ εν πασιν εσται
τα παντα Θεος, δι' Υιου μεσιτου τοις πασιν ενοικιζομενος, και χωρων εις εκαστον
των κεκλημενων εις σωτηριαν. ΑΛΛΟ. Σκοπειτω πας ευσεβης των ειρημενων την
δυναμιν, και περιεργαζεσθω σαφως την ακριβεστατην του ρητου διανοιαν· τροπον
γαρ τινα το εξ αμαθιας διαβησεται κακον. Φησι τοιγαρουν ο Παυλος οτι, Ὅταν δε
υποταγηι αυτωι τα παντα, τοτε και αυτος ο Υιος υποταγησεται τωι υποταξαντι αυτωι τα
παντα, ινα ηι ο Θεος τα παντα εν πασι. Πρωτον μεν αξιον επιτηρειν εις ποιαν
κατεληξε διανοιαν η του Παυλου φωνη. Ου γαρ ειπεν υποταγησεσθαι τωι Πατρι τον
Υιον, ινα ελαττων αυτου κατ' ουσιαν γενηται, αλλ' ινα ηι ο Θεος τα παντα εν πασιν.
Ὁραις οτι την με 75.437 σιτειαν εισφερει του Λογου την προς ημας ως προς τον
Πατερα; Συνεσται γαρ παλιν τοις αγιοις, αναλογως τηι εκαστου χαριτι χορηγων
εαυτον, ινα δι' αυτου μετοχοι γενοιντο του Πατρος. Και ουτος εστι της υποταγης ο
τροπος· διακονει γαρ ωσπερ την παρα Πατρος ευλογιαν, φυσικως δι' εαυτου
μεταδιδους τοις εις αιωνιον κεκλημενοις ζωην. Ουκ αναγκασει δε τουτο της φυσικης
αξιας εξω γενεσθαι τον Υιον· αλλ' ων και υπαρχων οπερ εστιν, τηι προς ημας
συγκαταβασει, διακονησει και τοτε τωι Πατρι, χορηγων ημιν την περι θεοτητος
γνωσιν ως μανθανειν δυναμεθα. Ειτα κακεινο προς τουτοις ακολουθον νοειν, ωσπερ
ημας υποταττων ο Πατηρ τωι Υιωι, ουκ αλλο τι κατα την ουσιαν εργαζεται, ουδε
ετεροι τινες κατα την φυσιν δια την υποταγην ευρισκομεθα, παρ' οπερ γεγοναμεν εξ
αρχης, γνωμης δε μεταβοληι και τροπου και γνωσεως την υποταγην εργαζεται, ουτω
και ο Υιος, ου της οικειας φυσεως τους ορους εκβαινων (ου γαρ οιδε μεταποιεισθαι
Θεος), υποτασσεται τωι Πατρι, αλλα τις εσται τροπος πραγματος και κατ' εκεινο
καιρου υποταττομενον αυτον δεικνυων, και εν θεληματι μονωι, ου παντως εν ουσιας
μεταβοληι το της υποταγης ευρεθησεται πραγμα. ΑΛΛΟ. Ει ελαττων εσται του Πατρος
και κατα φυσιν ετερος ο Υιος υποταττομενος αυτωι κατα τον ορισθεντα καιρον δια
της του Παυλου φωνης, ουπω δε υποτετακται, εχει νυν αρα προς αυτον την ισοτητα.
Και πως το νυν κατα φυσιν ισον τωι γεγεννηκοτι, ελαττον εστι κατ' εκεινο καιρου; Ἢ
γαρ φθορα τις εσται περι αυτον και ελαττωσις, και λοιπον τοιουτοις υποπεσειται το
Θειον, η επειπερ τουτο ασεβες και αλογιστον ειπειν, αυτοι της ελαττωσεως
εισηγεισθωσαν τον τροπον. Ουδεν γαρ εις ουσιαν αδικουμενου του Υιου, ουδεν
αδικησει της υποταγης ο τροπος.

ΛΟΓΟΣ Λ.
Εις το, Πατερ, δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι.
Ἀντιθεσις ως εκ των χριστομαχων. Και πως, φασιν, ουκ ατοπον ομοιον ειναι λεγειν
κατ' ουσιαν τον Υιον τωι Πατρι, ος γε δοξαν αιτων ευρισκεται παρ' αυτου; Λεγει γαρ·
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατερ, δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ του τον κοσμον ειναι παρα σοι. Ει μεν γαρ
εχων αιτει, περιττως τουτο φανειται ποιων· ει δε μη εχων, δηλος εντευθεν εστιν,
ουκ ων τοσουτος οσος ο χορηγος ων εξηιτει λαβειν. Προς τουτο λυσις. Και πως αν
δεοιτο δοξης ο της δοξης Κυριος; τι δε ελλειπον, ειπε μοι, τωι τελειωι φανειται; Ου
γαρ ανεξεται τις λεγοντων υμων ατελη κατα τι γουν υπαρχειν τον Υιον του Θεου.
Ἄλλως τε κακεινο λιαν ατοπωτατον εννοειν, οτι καθαπερ τις ανθρωπος επι δοξαις
ηδομενος και εκ παθους τουτο ποιων, ουτως εστι και ο 75.440 Υιος δοξαν αιτων
παρα του Πατρος. Ἀλλ' εστι τις εν τουτωι βαθυς οικονομιας λογισμος και τροπος.
ΑΛΛΟ. Συνθησομεθα και αυτοι τωι παροισθεντι ρητωι παρ' υμων, ω χριστομαχοι.
Ἔφησε μεν γαρ ο Σωτηρ ομολογουμενως· Πατερ, δοξασον σου τον Υιον. Ἀλλα προς
ταυτην αυτου την φωνην απεκρινατο και ο Πατηρ, λεγων· Και εδοξασα, και παλιν
δοξασω. Ει τοινυν δοξαν ως οιεσθε τοιαυτην ως δοξης λειπομενος ᾔτησεν ο Υιος,
υπεσχετο δε δοξασειν αυτον ο Πατηρ, οτου δη χαριν υβρεις ακολουθουσι μετα την
αιτησιν, και τα παρα των Ἰουδαιων ραπισματα, και στεφανος εξ ακανθων, και
εμπτυσματα; Ἐνταυθα γαρ ου δοξασας αυτον ο Πατηρ φαινεται, αλλα παν
τουναντιον εκβεβηκως οις ηθελε και εβουλετο λαβειν, κατα τον υμετερον λογον.
Ουκουν ουχ εαυτωι δοξαν ᾔτει παρα του Πατρος ο Υιος (ανενδεης γαρ δοξης, καθα
φυσει Θεος), αλλ' ελκει δι' εαυτου την παρα Πατρος δοξαν εις το γενος το
ανθρωπινον. Παντα γαρ εν αυτωι και δι' αυτου πεπλουτηκαμεν τα αγαθα. ΑΛΛΟ,
ερμηνειαν εχον του ρητου. Οι των ονοματων ακριβεις εξετασται, και το εξ εκαστου
σημαινομενον σαφως δοκιμαζοντες, το της δοξης ονομα νοουσι διχως. Πη μεν γαρ
επι τιμης αυτο λαμβανειν υπειληφασι δειν, πη δε παλιν επι της γνωσεως ταττουσιν·
ωσπερ αν ει τις λεγοι, τι αν τις δοξασαι περι του ηλιου τυχον, η περι τινος ετερου
στοιχειου, ποτερον γενητα ταυτα η αγενητα; ερει γουν παντως ο δοξαζων ορθως, ως
ειη γενητα. Ουκουν και η περι τι των οντων γνωσις, δοξα καλειται παρα τοις ταυτα
σοφοις. Ὅταν ουν ευρισκηται λεγων ο Υιος· Πατερ, δοξασον με τηι δοξηι ηι ειχον προ
του τον κοσμον ειναι παρα σοι, νοειν ακολουθον τοιωσδε το λεγομενον· επειδηπερ,
φησιν, ω Πατερ, ανθρωπος δι' οικονομιαν γεγονως, αυτο δη τουτο νομιζομαι μονον
οπερ ορωμαι, και ου πολλοις προαιωνιος ων Υιος γινωσκομαι, δοξασον με, αντι του,
Φανερωσον με, τοιαυτην ενθεις περι εμου γνωσιν τοις ανθρωποις, οποιαν αν
δεχοιντο περι εμου, και πριν γενεσθαι τον κοσμον υπαρχειν ακουοντες, Θεον δηλαδη
κατα φυσιν, φως εκ φωτος, αληθειαν εξ αληθινου προελθοντα Πατρος. Γνωσομεθα
δε τουτο μαλιστα δια της επαγωγης. ∆οξασον με γαρ, φησιν, αντι του, Φανερον με
καταστησον, επειδη σου καγω το ονομα πεφανερωκα τοις ανθρωποις. Ει τοινυν οπερ
πεποιηκε γενεσθαι βουλεται, εδοξασε δε τον Πατερα φανερωσας αυτον τοις
ανθρωποις, δοξαζεσθαι βουλεται και αυτος, φανερος υπο του Πατρος τοις ανθρωποις
γινομενος. Και περιττος των χριστομαχων ο λογος, τιμης ητοι δοξης ενδεα τον Υιον
εισφερων. ΑΛΛΟ. Ει δοξης ειναι και τιμης ενδεα φατε τον Υιον, δια τε τουτο παρα
του Πατρος δοξαζεσθαι ζητειν, και εν 75.441 τευθεν υμιν το της ανομοιοτητος
εγκλημα πλεκεται, λεγετε δη παλιν, πως ο Πατηρ εν Υιωι θεωρειται; Ει γαρ χρηιζει
δοξης ο Υιος, ουκ οντος του Πατρος, πως το δοξης μη δεομενον, εν δεομενωι καθ'
υμας οφθησεται· ΑΛΛΟ. Ει αληθευει λεγων ο Σωτηρ· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα, τελειαν εχει την δοξαν, ωσπερ και ο Πατηρ, ινα φαινηται και εν αυτωι. Ου
γαρ αν απαραλλακτως εν εαυτωι δειξειε τον Πατερα, μη τουτο ων και κατα την
δοξαν, οπερ εκεινος εστιν. ΑΛΛΟ. Ει δοξης εστιν ενδεης ο Υιος, ετερον τι παρα τον
Πατερα φανειται. Ου γαρ αν ειη το ενδεες τινος τωι παντελειωι ταυτον. Ει δε αληθευει
λεγων ο Σωτηρ· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, εσται τελειος ωσπερ και ο Πατηρ, προς
ον εστιν εν. Ει δε τουτο, τελειαν εχει την δοξαν, ωσπερ και ο γεννησας αυτον. ΛΟΓΟΣ
ΛΑʹ. Προς τους λεγοντας, οτι ο Θεος περι της εαυτου ουσιας ουδεν πλεον ημων
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επισταται· αλλ' οπερ αν αυτος ειδειη περι εαυτου, τουτο και ημεις απαραλλακτως.
Ἀντιθεσις ως εκ των δι' εναντιας. Ἀγενητος εστιν, φασιν, η του Θεου σοφια, και
τουτο εστι το ειναι αυτηι. Ουκουν ο γινωσκων οτιπερ τουτο ειη Θεος, εισεται παντως
αυτον. Οιδε δε και αυτος εαυτον αγενητον. Ουδεν ουν το παραλλαττον, αυτου μεν
περι εαυτου τουτο δοξαζοντος, ημων δε αυ παλιν ουτως εχειν αυτον πιστευοντων.
Προς τουτο λυσις. Γελως μεν οντως τα τοιαυτα και μωρια πολλη, μαλλον δε μανιας
απασης επεκεινα χωρει τοις ουτω διακειμενοις ο νους. Ἄνθρωποι γαρ οντες, και
τοσουτον καταβεβηκοτες την θειαν ουσιαν, οσον αυτων υπερεχει, τον αυτον εχειν
εκεινηι φανταζονται νουν, ει γε δει και τουτο λεγειν επι Θεου· ου γαρ ηκουσαν, ως
εικος, Ἡσαΐου λεγοντος· Τις εμετρησε τηι χειρι το υδωρ, και τον ουρανον σπιθαμηι;
Τις εγνω νουν Κυριου; Λεγοντων τοιγαρουν ημιν οι την αμετρητον και
ακαταληπτον του Θεου φυσιν ανθρωπινοις μετρειν επιχειρουντες λογισμοις, ωσπερ
οι τον ουρανον σπιθαμηι· τι ποτε αρα φησουσιν αντερωτωμενοι παρ' ημων, ποτερον
ποτε κατα την εαυτων επιχειρησιν, εν τωι αγενητωι ειναι τον Θεον· και αυτο δη τουτο
την αῤρητον ουσιαν δηλουν, η ουχι; Ει μεν γαρ αρνησονται, οιχεται συμπαν αυτοις
το κατασκευασμα, και η σοφη προτασις ως εωλος ευρεθησεται, αυτων οπερ εθεντο
παραιτουμενων ειπειν. Ει δε κρατυνειν οιονται δειν το κατασκευασμα, και ουτω
ληρουντες ελεγχθησονται. Ου γαρ επειδηπερ αγενητως ειναι δει τον Θεον, δια τουτο
παντως και εν τωι αγενητωι το ειναι εχει. Ὅμοιον γαρ, ως ει τις λεγοι· Ἐπειδη πας
75.444 αριθμος η αρτιος εστιν η περιττος, εν τουτοις το ειναι εχει. Και παλιν· Ἐπειδη
πας αριθμος αναγκαιως εκ μοναδος συγκειται, εν τηι μοναδι το ειναι εχει. Και παλιν·
Ἐπειδη πας ανθρωπος εν τωι ειναι ζωον λογικον, θνητον, νου και επιστημης
δεκτικον, ουκ αυτος υπαρξει καθ' εαυτον ο ανθρωπος, αλλ' εν τουτοις το ειναι εξει.
Και παλιν· Ἐπειδηπερ πας ανθρωπος απτερος εστιν, εν τωι απτερος ειναι το ειναι
εχει. Ἀλλ' εστι γελοιον τα τοιαυτα και μονον εννοειν. Ἐπειδη γαρ ανθρωπος, δια
τουτο και ζωον λογικον, θνητον· και επειδη ανθρωπος, δια τουτο απτερος· και
επειδηπερ αριθμος, δια τουτο εν τωι περιττωι και αρτιωι γινεται. Ουκουν υποκειμενης
της ουσιας, παντα λεγεται τα επ' αυτηι κατηγορουμενα, ουκ αναιρεθεισης της ουσιας,
ως οροι τα επισυμβεβηκοτα αυταις λαμβανονται. Ει τοινυν και η αγενητος φωνη
κατηγορειται της του Θεου ουσιας, ως εν τι των περι αυτον, ουκ αυτη τυγχανον το
γαρ μη γενεσθαι δηλοι, ου μεν τωι αγενητωι το υπαρχειν εξει Θεος· αλλ' ων και
υπαρχων, αγενητος εστιν. ΑΛΛΟ. Ει οπερ αν υπαρχοι μονωι τωι Θεωι, τουτο παντως
και ουσια εσται αυτου, εκ πολλων ημιν ουσιων συγκεισεται. Πολλα γαρ εστιν, α
μονωι μεν αυτωι κατα φυσιν υπαρχει. Ἑτερωι δε των οντων ουδενι, και βασιλευς, και
κυριος, και αφθαρτος, και αορατος, και προς τουτοις ετερα μυρια περι αυτου
λεγουσιν αι θειαι Γραφαι. Ει τοινυν εκαστον των αυτωι προσοντων, εν ουσιας ταξει
κεισεται, πως ουκ εσται συνθετος ο απλους; Ὅπερ εστιν εννοειν ατοπωτατον.
Ουκουν η αγενητος φωνη, εν τι των αυτωι προσοντων γνωριζουσα, ουκ εσται ουσια,
και περιττον το λεγειν εν τωι αγενητωι το ειναι εχειν τον Θεον. ΑΛΛΟ. Ει πασα ουσια
το τι εστι σημαινει το οριζομενον ουχι τι ουκ εστιν (ου γαρ αν τις ευφρονων την
ανθρωπου φυσιν οριζομενος λεγοι, απτερος, ουχι τετραπους, αλλα μαλλον εξ ων
σημαινεται κυριωτερον, και εξ ων εστι, τουτεστι, ζωον λογικον θνητον), η δε
αγενητος φωνη, ου τι εστι κατα φυσιν Θεος, αλλα τι ουκ εστι δηλοι (οτι γαρ μη
γενητος εστι, σημαινει), ουκ αν ειη ουσια, ουδε εν αυτωι το ειναι εξει Θεος. ΑΛΛΟ.
Παν οπερ αν κατηγοροιτο κατα τινος, ως το τι εστιν ευ μαλα σημαινον· η ως γενος, η
ως ειδος, η ως διαφορα, η ως ορος εσται. ∆ει γαρ παντως εν ειναι των ειρημενων. Ἡ
τοινυν αγενητος φωνη πως ημιν την θειαν ουσιαν σημανει; Λεγετωσαν οι τας
αμαθεις προτασεις εισφεροντες· γενος μεν γαρ η ειδος ουκ αν ειη, κατα την
Ἀριστοτελους τεχνην. Κατα πλειονων γαρ κατηγορειται τα γενη και τα ειδη·
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαφεροντων δε, η τωι ειδει η τωι αριθμωι. Το δε αγενητος ονομα, ουκ αν φεροιτο
κατα τινος ετερου, μονωι δε υπαρχει Θεωι· διο δη κατ' αυτου κατ 75.445 ηγορειται
μονον. Ουκουν ουκ αν ειη γενος το εις ειδη, και διαφορας, και αριθμον τεμνεσθαι μη
δυναμενον. Ἀλλ' ερει τις τυχον, ορον ειναι το αγενητον· εντευθεν ημιν και τουτο
ψευδος ον ελεγχθησεται. Πας μεν γαρ ορος λογος εστι, το τι εστι κατ' ουσιαν το
σημαινομενον αποδιδους· το δε αγενητος, ου λογος ον, αλλ' ονομα φαινεται.
∆ιαφορα τοιγαρουν εσται το αγενητον, και διαφορα ουσιωδης· τουτο γαρ το
λειπομενον. Ἀλλ' ιδωμεν ει τις ημιν επιτρεπει λογος, ουτω νοουντας μη
σφαλλεσθαι. Ὁρωμεν τοινυν οτι παν οπερ αν δεχοιτο την διαφοραν, συνθετον εσται,
και ουχ απλουν. Ἐπειδη δε απλους τε ων και ασυνθετος παρα παντος αν δηπουθεν
ανθρωπου Θεος ομολογηθησεται, ουκ αν ειη διαφορα το αγενητον. Ει δε των
ειρημενων ουδεν εστιν, ουκ εν τωι αγενητωι το ειναι εστι του Θεου. Ου γαρ ουσιαν
σημαινει τουτο, αλλα του ειναι τοιωσδε αυτην παραστατικον φαινεται. ΑΛΛΟ. Ει το
αγενητος ονομα, το μη γεγενησθαι σημαινον, της ουσιας εστι δηλωτικον της του
Θεου, τι κωλυσει και το γελαστικον τηι του ανθρωπου φυσει προσον, ουσιαν αυτου
ειναι· και πανθ' οσαπερ αν τοις ουσιν ιδιως προσηι, ταυτα λεγειν αυτοις ειναι ουσιας;
Ει δε το εκαστου ιδιον, ουκ αυτο εστιν ουσια, αλλα τηι ουσιαι προσον, οιον ανθρωπωι
το γελαστικον, και ιππωι το χρεμετιστικον, ουκ αν ειη το αγενητον ουσια, ου τι εστι
σημαινον κατα φυσιν Θεος, αλλ' οτι τοιωσδε εστι, και ωσπερ επι των αλλων ιδιον
αυτου τυγχανει. ΑΛΛΟ. Της ουσιας του Θεου το αγενητον ως αχωριστον
κατηγορηθησεται, ωσπερ αν ει και κατα παντος σωματος χρωμα. Ἀλλ' ουκ εκ των
αχωριστως προσοντων αι ουσιαι νοηθησονται, αλλ' εξ ων εισιν αυται. Ὥσπερ ουκ αν
τις ειδειη τον κυκνον, ητοι την χιονα τι κατα φυσιν εισιν, ει μαθοι μονον οτι λευκα
ταυτα εστιν. Ου γαρ η λευκοτης εις ουσιαν νοηθησεται, αλλα τι των τηι ουσιαι
προσοντων. Ἡ τοινυν αγενητος φωνη, εν τι των προσοντων αχωριστως τηι ουσιαι
του Θεου σημαινουσα, ουκ αν ειη καθ' υμας ουσια. Ει δε τουτο, ο ειδως οτιπερ
αγενητος εστιν ο Θεος, ουπω τι εστι κατα φυσιν επισταται, αλλ' οτι το μη γενεσθαι
προσεστι τηι ουσιαι αυτου. Ἀντιθεσις εκ των λεγοντων ειδεναι τον Θεον, ως αυτος
εαυτον. Το αγενητος ονομα, φασιν, η τι παραστατικον της ουσιας του Θεου
νοηθησεται, η σημαινει τι των συμβεβηκοτων αυτηι. Ἀλλα μην ουδεν τηι θειαι
συμβεβηκεν ουσιαι· τελεια γαρ εξ εαυτης. Το αγενητον αρα της ουσιας εσται
δηλωτικον. Ει δε τουτο, οιδε Θεος εαυτον αγενητον. Και ει τις ετερος τουτο ειδειη,
εισεται παντως Θεον, ως αυτος εαυτον. Προς τουτο λυσις. Σοφον μεν το λεγειν
μηδεν επισυμβαινειν τηι ουσιαι του Θεου. δια το εχειν αυτην εξ εαυτης το ειναι τε
75.448 λειαν. Ὁρωμεν δε οτι πολυς ημας αναγκαζει λογος, ως συμβεβηκοτα τα
τοιαυτα νοειν επι Θεου, και ει μη παντως συνεβη. Τι γαρ ερουμεν εννοουντες οτι προ
μεν της διακοσμησεως τουδε του παντος, ην μεν κατ' ουσιαν δημιουργος, ουπω δε
τουτο τηι ενεργειαι, δια το μηπω των οντων τι παρηχθαι προς γενεσιν; Ἐπειδη δε
εποιησε το παν, γεγονεν ωσπερ και δημιουργος, και τροπον τινα συμβεβηκε τουτο
αυτωι, δια του και εξ ενεργειας οφθηναι τοιουτον. Ει τοινυν νοειται τινα των
πραγματων ως επισυμβεβηκοτα Θεωι, τι ματην περι του μη δειν επισυμβεβηκεναι
λεγειν τωι Θεωι το αγενητον διατεινεσθε, εν τωι τοιωιδε σχηματι φαινομενων τινων
των οσαπερ εστι κατ' ουσιαν αυτωι; ΑΛΛΟ. Ἀποκρινασθωσαν ημιν οι σπιθαμηι μετρειν
επιχειρουντες τον ουρανον, και την θειαν ουσιαν οπως εχει φυσεως νοειν
υπισχνουμενοι, τι ποτε αρα ερουσι το πατηρ ονομα ταττομενον επι Θεου; Της ουσιας
αυτου παραστατικον η συμβεβηκοτος αυτηι τινος; Ἀλλ' ουδεν επισυμβαινειν τηι ουσιαι
του Θεου φασκοντες, ουκ ειναι δωσουσι συμβεβηκος. Λειπεται τοινυν ειπειν οτι της
ουσιας δηλωτικον εστι. Ταυτον ουν το πατηρ τωι αγενητωι, ινα μη συνθετος και εκ
δυο συγκειμενος ουσιων νοηται Θεος. Ει δε τουτο, επειδη ταυτον αγενητος και
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πατηρ καθ' υμας, ωσπερ του ειναι ουκ ηρξατο, ουτως ουδε του ειναι πατηρ· αλλ' ην
αει τουτο, συνεισφερομενου δηλαδη και του γεννηματος· ουτω γαρ αν ειη Πατηρ.
Ἔτι τε προς τουτωι, ει το αγενητον και πατηρ επι Θεου την ουσιαν σημαινει, τι
κωλυσει λεγειν οτι παντως αντιστρεψει προς εαυτα τα ονοματα, ως ει τις εστι πατηρ,
τουτ' ειναι και αγενητον· και ει τι αγενητον, τουτο και πατηρ; Οιχησεται δη ουν και
χωρησει λοιπον επι παντας το μονωι προσον τωι Θεωι ως ιδιον αυτου και εξαιρετον το
αγενητον ειναι φημι. Ὁρατε τοινυν εις οσην ατοπιαν υμιν καταστρεφουσιν οι λογοι.
ΑΛΛΟ. Μηδεν κατ' επινοιαν συμβεβηκος νοουντες επι Θεου, μητε μην ουτω τισιν
νοειν επιτρεποντες, πολληι δυσχερειαι περιπεσεισθε παντως, και μυριος ημας
νοηματων αθεσμων περιεστηξει θορυβος. Ἆρα γαρ ει τις υμας ερωτυη, το πατηρ και
το αγενητος, αφθαρτος τε και αθανατος, και αορατος, και οσα ετερα εστι τοιαυτα,
κατα φυσιν ενυπαρχοντα τωι Θεωι, και κατα μονης της ουσιας αυτου κατηγορουμενα,
ποτερον ουσιας ειναι δωσετε, μαλλον δε εκαστον αυτων ουσιαν σημαινει, η ουχι;
Ποιον αποδωσετε λογον; Ει μεν ουν εκαστον ουσιαν σημαινει, εκ τοσουτων υμιν
ουσιων, ο απλους συγκεισεται Θεος, οσαπερ αν αυτωι φυσικως προσοντα φαινηται.
Προς δε γε τουτωι κακεινο παντως αναγκαιον υπαρχειν αληθες, οτι και τα
αντικειμενα τοις ειρημενοις το γενητον δηλαδη, το φθαρτον, το ορατον εσται παντα
της αυτης ουσιας· μαλλον δε μιαν ουσιαν σημαινει. Ει δε τουτο, ουδεν κωλυσει
λεγειν ταυτον ειναι ξυλον και υιον, λιθον και γεννημα. Γενητα γαρ και φθαρτα και
ορατα ταυτα εστι και συγκεχυται λοιπον των πραγματων η ταξις. 75.449 Ει τοινυν
ουχ οσα προσειναι λεγεται κατα φυσιν τωι Θεωι, ταυτα παντως εσται αυτου και ουσια,
λειπεται λεγειν αυτα τηι ουσιαι συμβεβηκοτα, μεχρι μονης φωνης ουτω νοουμενα.
Ουκ εχει γαρ η ανθρωπου φυσις μειζον τι των καθ' εαυτην λεγειν επι Θεου. ∆ιο δη
τοις ιδιοις εθεσιν επ' αυτου κεχρημεθα, τα καθ' εαυτους μειζονων υποδειγμα
ποιουμενοι, ωσπερ οι εν μικρωι πινακι τον ουρανιον καταγραφοντες κυκλον.
Ἀντιθεσις εκ των αυτων δια της εις ατοπον απαγωγης. Ὁ Θεος, φασι, την εαυτου
φυσιν οιδεν ακριβως και αληθως, και οπερ εστι κατ' ουσιαν επισταται σαφως. Ει δε
ουκ ισμεν ημεις ουτως ως αυτος οιδεν, εσφαλμενως αρα και διεστραμμενως τα περι
αυτον δοξαζοντες αλισκομεθα. Ὁ γαρ μη ομοιως τωι αληθως ειδοτι γινωσκων, ουκ
αληθως εισεται, πλαναται δε παντως ο τοιουτος. Προς τουτο λυσις. Ουχ ορωσι παλιν
οι δεινοι προς τολμας, εις οσον ασεβειας καταφερονται βαραθρον. ∆εδοικασι γαρ, ως
εικος, ελαττους φαινεσθαι κατα το νοειν του Θεου· φριττουσι δε ως ευτελες το μη
ουτως ειναι νομιζεσθαι λεπτους εις γνωσιν, ως αν ειναι τις δυη και την θειαν
ουσιαν, ουκ ειδοτες οτι τοσουτον υπερεξει και κατα τουτο των γενητων, οσον αυτων
και κατα φυσιν διεστηκεν. Ειτα προς τουτωι πως ου λιαν εστιν ατοπωτατον, ουκ
αληθως ειδεναι λεγειν τον μη παραπλησιως ειδοτα τι τωι τελειαν εχοντι την γνωσιν
πραγματος τινος τυχον, εφ' ουπερ αν τυχον και οι λογοι γινονται; Ἔστι μεν γαρ
ηττον ειδεναι και κατα τουτο του τελειως ειδοτος απολιμπανεσθαι, ου μην
παντελως και διεστραμμενως. Οιον φερε ειπειν, επισταται τις οτι περι την σεληνην
εκλειψις γινεσθαι συμβαινει, αγνοει δε οπως και τινα τροπον· αλλ' εστω τις ετερος
τυχον ο και τουτο ειδως. Ἆρ' ουν επειδηπερ ο μεν τις σοφωτερος ων οιδε το
συναμφοτερον, ο δε κατα το δυνασθαι νοειν ελαττων εκεινου τυγχανων, οιδε το
ετερον, ψευδως δοξασει περι την σεληνην τας εκλειψεις γινεσθαι λεγων; Ἀλλ' ουκ
εστι τουτο. Ει τοινυν ενδεχεται περι ενος και του αυτου πραγματος, μειζονα μεν εν
τισι κεισθαι την γνωσιν, ελαττοντα δε εν ετεροις, και αληθεις ειναι τας δοξας εν
αμφοτεροις, τι κωλυσει και ημας ανθρωπους οντας, ελαττον μεν ειδεναι Θεου, η ως
αυτος εαυτον οιδε, τι ποτε εστι κατ' ουσιαν, μη μην ψευδως τε και διεστραμμενως;
ΑΛΛΟ. Ἐπι την των οντων σημασιαν ητοι καταληψιν, πολλαις και διαφοροις
εννοιαις ερχομεθα. Και ου παντως ψευδως τε και διεστραμμενως δοξασει τις προς
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ετερον, οτι μη ταις αυταις εννοιαις, αλλ' ετεραις τισιν επι τι των ζητουμενων
βαδιζει. Οιον φερε ειπειν, εστωσαν δυο τινες ερωτωμενοι, ει ταυτον εστι τωι
ανθρωπωι ο ιππος, και ο μεν αποκρινεσθω μη ειναι ταυτον, επει πας ανθρωπος
γελαστικον, ο δε ιππος ου τουτο· ο δε ετερος λεγετω, Ου ταυτον ιππωι ο ανθρωπος,
επειδηπερ το χρεμετιστικον της ουσιας αυτου ου κατηγορειται. Ἆρ' ουν ουκ
αληθευσουσιν 75.452 αμφοτεροι, και λογον αποδωσουσιν ορθον, ει και μη ταις
αυταις εννοιαις εχρησαντο; ∆υνατου τοιγαρουν οντος διαφορως μεν δοξαζειν περι τι
των οντων, μη ψευδως δε μηδε διεστραμμενως, τι κωλυσει Θεον μεν εαυτον ειδεναι
τελειως οπερ εστιν κατ' ουσιαν· ημας δε ανθρωπους οντας ελαττον τε νοουντας
αυτου, μη παντως και διεψευσμενας εχειν τας δοξας; ΑΛΛΟ. Ει παντι λογικωι την
ενυπαρχουσαν αυτωι γνωσιν ορωμεν τηι του γενους διαφοραι συμμεμετρημενην, ως
ετεραν μεν ειναι πιστευειν εν αγγελοις, μειζονα δε εν αρχαγγελοις, και ετι ταυτης
υπερεχουσαν εν ταις ανωτερω δυναμεσι· συμμεμετρηται τοινυν και ανθρωπου
γνωσις ελαττων ουσα της των ειρημενων. Πως ουν ομοιως δοξασει Θεωι ο μη
τοσουτος εις νουν, οσον αν ειναι τις δοιη τον αγγελον, ομολογουμενου δηπουθεν
οτιπερ η Θεου γνωσις υπερεχει παντα νουν, και πασαν καταληψιν αναβησεται; ΑΛΛΟ
Πολλα των ονοματων ορωμεν επι Θεου ταττομενα, αλλ' εκαστον αυτων ου τι κατ'
ουσιαν εστιν ο Θεος, σημαινον φαινεται, αλλ' η τι ουκ εστι δηλοι, η σχεσιν τινα
σημαινει προς τι των διαστελλομενων. Οιον φερε ειπειν, το αφθαρτον και το
αθανατον τι ουκ εστι δηλοι· το δε πατηρ η αγενητος, οτι γεννητωρ εστι προς υιον
αντιδιαστελλομενον, και οτι ου γεγονεν· αλλα τουτων εκαστον ου της ουσιας εστι
σημαντικον, καθαπερ ηδη προειπομεν, αλλα τι των περι την ουσιαν σημαινει. Ει
τοινυν εκ των τοιουτων ονοματων ητοι σημασιων ημεις επι την του Θεου γνωσιν
χειραγωγουμεθα, πως εισομεθα την ουσιαν αυτου μονα τα περι αυτην μανθανοντες,
ου τι εστι κατα φυσιν παιδευομενοι; Ὅμοιον γαρ ως ει τις λεγοι την ανθρωπου
ψυχην τι κατ' ουσιαν εστιν επιστασθαι σαφως, ειπερ ειδειη οτιπερ αποιος, αποσος τε
εστι και ασχηματιστος· η ειπερ λεγοι το σωμα τυχον το ανθρωπινον τι κατα φυσιν
εστιν ειδεναι, η λευκον η μελαν ειναι λεγοι. Ουκουν ουκ εκ των περι τας ουσιας αι
ουσιαι γνωσθησονται, αλλ' εξ ων εισιν αυται καθ' εαυτας. ΑΛΛΟ. Ἁπλους και
ασυνθετος ων ο Θεος προς απαντων ομολογηθησεται. Ουκουν ατοπον το λεγειν
τοιαυτην εχειν αυτον περι εαυτου την γνωσιν, οποιαν αν και ημεις. Ει γαρ αυτος
ετερον τι εστιν, ετερα δε τις παρ' αυτον η εν αυτωι γνωσις, συνθετος εσται, και ουχ
απλους. Ἐπειδη δε απλους ομολογουμενως, ουχ ετερον τι παρ' αυτον η εν αυτωι
γνωσις· ημεις δε ουχ ουτως. Ἐσμεν γαρ κατ' ουσιαν ιδιως· εν δε τηι ουσιαι κειμενην
εχομεν την γνωσιν, ωσπερ χρωμα εν σωματι. Ουκ αρα παραπλησιον εισομεθα τι τωι
Θεωι οι μη ουτως οντες ως αυτος. Ἀλλ' αυτος μεν ως αυτο δη τουτο νους ο παντων
ανωτατω, θεωρησει θεοπρεπως τα τε οντα και εαυτον. Ἡμεις δε το δοθεν ημιν
μετρον υπερβαινειν ου δυναμενοι ως εν 75.453 εσοπτρωι και αινιγματι τον
ακαταληπτον ορωμεν Θεον.

ΛΟΓΟΣ ΛΒʹ.
Ἐκλογαι ρητων μετα συλλογισμων εκ της Καινης ∆ιαθηκης οτι Θεος κατα
φυσιν ο Υιος, ει δε τουτο, ου ποιημα, ουδε κτισμα. Ἐκ της προς Ῥωμαιους Ἐπιστολης.
Ῥωμαιοις επιστελλων Παυλος, ∆ουλος, φησιν, Ἰησου Χριστου, κλητος αποστολος,
αφωρισμενος εις Ευαγγελιον Θεου. Και παλιν εν τηι αυτηι Ἐπιστοληι περι του
Σωτηρος λεγει· ∆ι' ου ελαβομεν χαριν και αποστολην εις υπακοην πιστεως εν πασι
τοις εθνεσιν υπερ του ονοματος αυτου. Ὁ λεγων εις Ευαγγελιον αφωρισθαι Θεου,
παραχρημα φησιν, απεσταλθαι κηρυξων εν πασι τοις εθνεσιν υπερ του ονοματος του
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ως ομολογειν εντευθεν δηλονοτι Θεον οντα τον
Χριστον. Πως ουν ετι κτισμα η ποιημα ουκ ενδεχομενου κτιστην ειναι την ουσιαν
του κατα φυσιν οντος Θεου; ΑΛΛΟ. Χαρις υμιν και ειρηνη, φησιν, απο Θεου Πατρος
ημων, και Κυριου Ἰησου Χριστου. Ει συμπαραλαμβανεται Χριστος παρα του Θεου και
Πατρος εις την των θειων χαρισματων επιδοσιν, και συγχορηγει τοις αγιοις τα δωρα,
πως ου Θεος ο εν Θεου ταξει τεθεις, και παντα ραιδιως ενεργειν δυναμενος απερ αν
και ο γεννησας αυτον; Ου γαρ δη που μιαν ειναι φυσικην την ενεργειαν δωσομεν
Θεου και ποιηματος· ινα μητε το ποιηθεν εις την θειαν αναγωμεν ουσιαν, μητε μην
της θειας φυσεως το εξαιρετον εις τον τοις γενητοις πρεποντα καταγωμεν τοπον. Οις
γαρ η ενεργεια και η δυναμις απαραλλακτως μια, τουτοις αναγκη και την του ειδους
ενοτητα σωζεσθαι. Ἄλλως τε και του προφητου λεγοντος Ἡσαΐου· Κυριε, ο Θεος
ημων, ειρηνην δος ημιν, ταυτην ο Υιος μετα Πατρος χορηγων φαινεται. Θεος ουν
αρα και Θεος αληθινος ο εν Θεωι Πατρι και μετα Πατρος παντα ενεργων. ΑΛΛΟ, εις το
αυτο. Συνταττομενος τοις εαυτου μαθηταις ο Χριστος, και οσον ουδεπω μελλων ηδη
προς το σωτηριον αναβησεσθαι παθος, Ειρηνην, φησι, την εμην διδωμι υμιν, ειρηνην
την εμην αφιημι υμιν. Ει τοινυν εαυτου την ειρηνην ειναι φησιν, ως ιδιον αγαθον
και φυσικως ενυπαρχον αυτωι, πως ουκ εσται παντι τωι σαφες, οτιπερ ου μετοχικως
επι τον Υιον τα Πατρος εξαιρετα διαβαινηι, καθαπερ και εν τοις λογικοις κτισμασιν,
αλλ' ουσιωδης ελκει λογος επι τον γεγεννημενον τα του γεννησαντος ιδια; ∆ιο δη
και συνδοτηρ και συγχορηγος φυσικως τε και αδιαστατως παραλαμβανεται, και
διανεμει συν Πατρι τοις αγιοις τας δωρεας. Ὁ δε ουτως εχων ουσιας, πως ουκ αν ειη
φυσει Θεος; Ει δε φυσει Θεος, ου ποιημα. 75.456 ΑΛΛΟ. Ἀποκαλυπτεται γαρ, φησιν,
οργη Θεου απο ουρανου επι πασαν ασεβειαν και αδικιαν ανθρωπων των την
αληθειαν εν αδικιαι κατεχοντων, διοτι το γνωστον του Θεου, φανερον εστιν εν
αυτοις. Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου, τοις ποιημασι νοουμενα
καθοραται, η τε αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης. Ει τοινυν απο της εν τοις ποιημασι
μεγαλουργιας αναλογως η του μεγαλουργησαντος οραται θειοτης, εξω μεν παντων
των γενητων ο Υιος κεισεται. Ἐπειδη δε παλιν αυτος εστιν ο παντων ποιητης, αυτου
δηλονοτι και η θειοτης δια των πεποιημενων οραται· πως ουν ποιημα η κτισμα ον η
των γενητων φυσις δι' αυτου του πεποιησθαι δεικνυει Θεου οντα κατα φυσιν; ΑΛΛΟ.
Τους εκ των ποιηματων αναλογως του δημιουργου την θειοτητα δυναμενους οραιν,
αναπολογητους εσεσθαι φησιν ο μακαριος Παυλος, διοτι γνοντες τον Θεον, ουχ ως
Θεον εδοξασαν η ηυχαριστησαν. Ουκουν ει Θεον επιγινωσκουσιν οι τον της κτισεως
ορωντες δημιουργον, τωι δε Λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, Θεος αρα, και ου
ποιημα ο Υιος, ο παντα προς το ειναι καλεσας· ον και δοξασαι παραιτησαμενοι
μενουσιν αναπολογητοι, περι ων ημιν ο λογος. ∆οξολογια δε παλιν χρεωστειται και
πρεπει μονωι Θεωι, γενητης δε φυσεως αλλοτριον· ο και διδασκων ημας ο Σωτηρ,
προς τους οικειους φησι μαθητας· Λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των
ανθρωπων, οπως ιδωσι τα καλα εργα υμων, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν
τοις ουρανοις. Ου γαρ τοις μαθηταις την εφ' οις ευδοκιμουσι δοξαν, ανακεισθαι δειν
εδοκιμασε· Θεωι δε μαλλον ως αυτωι χρεωστουμενην. Ει δε χρηναι δοξαζεσθαι τον
Χριστον, ως αποδεδεικται, και ο της αληθειας μαρτυς φησι, πως ουκ εστι Θεος ο την
Θεωι πρεπουσαν δοξαν περικειμενος; ΑΛΛΟ. Παραδεδοσθαι φησιν ο μακαριος Παυλος
εις αδοκιμον νουν, και εις παθη ατιμιας τους αλλαξαντας την αληθειαν του Θεου εν
τωι ψευδει· οι και εσεβασθησαν και ελατρευσαν τηι κτισει παρα τον κτισαντα· ος
ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. Ει τοινυν αλλαττει την αληθειαν εν τωι ψευδει ο
τηι κτισει λατρευων παρα τον κτισαντα, φυλαττει δηλαδη την αληθειαν ο μη τουτο
ποιων, αλλ' εξ αντιστροφου τοις πλανωμενοις τωι κτιστηι λατρευων και ποιητηι.
Κτιστης δε και ποιητης ο Υιος, και αυτωι λατρευομεν ως Θεωι παντων. Ου γαρ ετι
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλανωμεθα την αληθειαν ουκ αλλαξαντες. Ουκουν ου ποιημα ο εξ αντιστροφου τοις
ποιημασιν, ως κτιστης μετα Πατρος νοουμενος, και υπαρχων ευλογητος εις τους
αιωνας. Ἀμην. ΑΛΛΟ. Προς τους επι τοις οικειοις πταισμασιν ουκ ειδοτας μετανοειν,
αῤρηκτον δε ωσπερ επιθεντας εαυτοις της φαυλοτητος τον δεσμον, ο Παυλος φησι·
Κατα 75.457 δε την σκληροτητα σου και αμετανοητον καρδιαν θησαυριζεις σεαυτωι
οργην εν ημεραι οργης και αποκαλυψεως δικαιοκρισιας του Θεου, ος αποδωσει
εκαστωι κατα τα εργα αυτου. Ειτα παλιν ετεροις· Τους γαρ παντας ημας δει
φανερωθηναι ενωπιον του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος προς
α επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε φαυλον. Ουκουν ει παραστησομεθα παντες τωι βηματι
του Χριστου (Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα την κρισιν πασαν δεδωκε τωι
Υιωι), και αυτος αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου· πως ουκ εσται φυσει Θεος,
του Παυλου λεγοντος αποκαλυψιν εσεσθαι δικαιοκρισιας Θεου, την εφ' εκαστωι των
κρινομενων παρ' αυτου τιθεμενην ψηφον δηλαδη, ως τοις μεν φαυλοις ειπειν·
Πορευεσθε απ' εμου, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το αιωνιον· τοις δε της εις αυτον
ευσεβειας εργαταις· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, και τα εξης. ΑΛΛΟ.
Γεγραπται παλιν· ∆ιοτι εξ εργων νομου ου δικαιωθησεται πασα σαρξ ενωπιον αυτου.
∆ια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας, νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου
πεφανερωται, μαρτυρουμενη υπο του νομου και των προφητων. ∆ικαιοσυνη δε Θεου
δια πιστεως Ἰησου Χριστου εις παντας τους πιστευοντας. Ὅτε τοινυν πιστευοντες εις
Χριστον δικαιουμεθα, ως τον οντα φυσει και κατα αληθειαν επιγνοντες Θεον (τουτο
γαρ επισφραγιζει και αυτος ο Παυλος τοις εξ εθνων επιστελλων· Νυνι δε γνοντες
Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο Θεου)· πως εσται ποιημα η κτισμα ο Υιος, και ουχι
μαλλον Θεος, κατα τας των αγιων φωνας; ΑΛΛΟ. Τοις δικαιουμενοις δια της πιστεως
της εις Χριστον συναγορευων Παυλος φησι· Λογιζομεθα γαρ δικαιουσθαι ανθρωπον
χωρις εργων νομου· η Ἰουδαιων ο Θεος μονων, ουχι και εθνων; ναι και εθνων. Ειπερ
εις Θεος ος δικαιωσει περιτομην εκ πιστεως, και ακροβυστιαν δια της πιστεως. Τουτο
ποιουντα Χριστον ευρισκομεν. ∆ικαιουν γαρ υπισχνουμενος τους πιστευοντας εις
αυτον, Ἀμην, φησι, λεγω υμιν· ο πιστευων εις εμε, ου κρινεται, αλλ' εχει ζωην
αιωνιον. Ει δε πρεπει μονωι το δικαιουν τωι Θεωι, δικαιοι δε Χριστος, πως ουκ εστι
φυσει Θεος; Ει δε τουτο, ου ποιημα. ΑΛΛΟ. Φησι που παλιν ο Παυλος περι του
προπατορος ημων Ἀβρααμ· Ὅς εστι πατηρ παντων ημων, καθως γεγραπται· Ὅτι
πατερα πολλων εθνων τεθεικα σε κατεναντι Θεου του ζωοποιουντος τους νεκρους.
Θεου τοιγαρουν ζωογονειν τους νεκρους λεγομενου, ειτα του Υιου φασκοντος· Ἐγω
ειμι η ζωη· παλιν, Ὁ πιστευων εις εμε, εχει ζωην αιωνιον, καγω 75.460 αναστησω
αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι· και παλιν, 75.460 Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη· τις ουκ
αν ομολογησειεν, ει γε νουν εχοι, της ουσιας αυτον υπαρχειν της του Πατρος
γνησιον τε και αληθεστατον γεννημα, παντα φερον εν εαυτωι φυσικως τα του
γεννησαντος ιδια; Ει δε τουτο, Θεος αρα το εκ Θεου, και ου κτισμα η ποιημα. ΑΛΛΟ.
Τοις εξ εθνων επιστελλων ο Παυλος φησι· Μνημονευετε γαρ υμεις τα εθνη οι
καλουμενοι ακροβυστια, οτι ητε ποτε απεξενωμενοι των διαθηκων της επαγγελιας,
και κεχωρισμενοι της ευλογιας του Ἰσραηλ, ελπιδα μη εχοντες, και αθεοι εν τωι
κοσμωι, νυνι δε επιγνοντες Θεον. Ειτα τον τροπον της επιγνωσεως αυτοις
εξηγουμενος λεγει· Ἐγγυς σου το ρημα εστιν εν τωι στοματι σου, και εν τηι καρδιαι
σου, τουτεστι, το ρημα της πιστεως ο κηρυσσομεν. Ὅτι εαν ομολογησηις εν τωι
στοματι σου, οτι Κυριος Ἰησους, και πιστευσηις εν τηι καρδιαι σου, οτι ο Θεος αυτον
ηγειρεν εκ νεκρων, σωθησηι. Ὅτε τοινυν ο πιστευων εις Χριστον Ἰησουν, και
ομολογων οτι Κυριος εστιν, ως Θεον επιγνους τον αληθινον, δικαιουται, πως ουκ
εστι κατα φυσιν Θεος ο Υιος; Ὁ δε τουτο υπαρχων, πως αν ειη και ποιημα; ΑΛΛΟ.
Των θειων μυστηριων οικονομον και λειτουργον εαυτον αναδεικνυων ο Παυλος,
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Τολμηροτερον δε, φησιν, εγραψα υμιν απο μερους, ως επαναμιμνησκων υμας δια
την χαριν την δοθεισαν μοι υπο του Θεου, εις το ειναι με λειτουργον Ἰησου Χριστου,
εις τα εθνη ιερουργουντα το Ευαγγελιον του Θεου, ινα γενηται η προσφορα των
εθνων ευπροσδεκτος ηγιασμενη εν Πνευματι αγιωι. Ἰδου παλιν ενθαδε σαφως
ειληφεναι μεν εν χαριτος μερει παρα του Θεου διισχυριζεται το ειναι λειτουργος
Ἰησου Χριστου. Ειτα της ιερουργιας τον τροπον εξηγουμενος, εις το Ευαγγελιον,
φησι, του Θεου. Καιτοι Χριστον Ἰησουν κηρυσσων και ευαγγελιζομενος, ουτως οιδε
φυσει Θεον οντα τον Υιον. Ου γαρ αν ωνομασε Θεον μη τουτο κατα φυσιν
υπαρχοντα· ουδ' αν εφ' εαυτωι πολυ λιαν εκαυχησατο λεγων, Ευδοκησεν ο Θεος
αποκαλυψαι τον Υιον αυτου δι' εμου, ειπερ ην κτισμα και ποιημα. Ἐκ της προς
Κορινθιους αʹ. Περι των αρχοντων του αιωνος τουτου και της εν αυτοις μωριας τους
λογους ποιουμενος, Ει γαρ εγνωσαν, φησιν, ουκ αν τον Κυριον της δοξης
εσταυρωσαν. Ουκουν ει της δοξης Κυριος εστιν ο τον σταυρον υπομεινας Υιος, πως
ουκ εστι φυσει Θεος; πως δε κτισμα η ποιημα, ο και υπο των Σεραφιμ υμνουμενος;
Πληρη γαρ ειναι φασι τον τε ουρανον και την γην της δοξης αυτου· και Κυριον
Σαβαωθ ονομαζουσι. ∆ηλον γαρ οτι περι αυτου τα τοιαυτα φασιν, ειπερ εστι της
δοξης Κυριος, κατα την του Παυλου φωνην. 75.461 ΑΛΛΟ. Ουτω, φησιν, ημας
λογιζεσθω ανθρωπος ως υπηρετας Χριστου, και οικονομους μυστηριων Θεου. Ει
τοινυν το περι του Υιου μυστηριον, Θεου μυστηριον ο Παυλος αποκαλει, πως ουκ
εσται φυσει Θεος, η πως εν ποιημασι τεταξεται ο δια των αποστολων
υπηρετουμενος; Πως δε ουκ αληθευσει, Θεου μυστηριον ονομαζων το Ευαγγελιον
Χριστου, ο μετα πολλης παῤρησιας ειπων· Ουδε γαρ εγω παρα ανθρωπου παρελαβον
αυτο, ουδε εδιδαχθην, αλλ' υπο του Θεου δηλαδη; Ὅτε τοινυν θεοδιδακτος ων Θεον
οντα τον Υιον επιγινωσκει, τις των ετερα διδασκοντων ανεξεται; ΑΛΛΟ. Ὥστε, φησι,
μη προ καιρου τι κρινετε, εως αν ελθηι ο Κυριος, ος και φωτισει τα κρυπτα του
σκοτους, και φανερωσει τας βουλας των καρδιων, και τοτε ο επαινος γενησεται
εκαστωι απο του Θεου. Ἐν δε τοις Ευαγγελιοις, στησειν μεν εκ δεξιων τα προβατα, εξ
ευωνυμων δε τα εριφια Χριστος επαγγελλεται, κατα τον καιρον της δευτερας αυτου
παρουσιας· και τους μεν της ανομιας εργατας εκπεμψειν εις το πυρ το αιωνιον, τοις
δε γε τον δεξιον επεχουσι τοπον τους επαινους ομου τοις μισθοις αποδωσειν, λεγων
το, ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν
βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. Ουκουν ει τον της αρετης εργατην και
επιστημονα επαινεσειν μελλοντος του Θεου, Χριστος εστιν ο επαινων, πως εσται
ποιημα, και ουχι μαλλον Θεος εκ Θεου, της πατρυας ουσιας ολον εχων το ιδιον, και
ων δια τουτο φυσει Θεος, ωσπερ και ο γεννησας αυτον; ΑΛΛΟ. ∆οκω γαρ, φησιν, ο
Θεος ημας τους αποστολους εσχατους απεδειξεν ως επιθανατιους. Ἰδου παλιν τους
αγιους αποστολους αποδειξαι λεγομενου του Θεου, Χριστος εστιν ο αναδειξας. Πως
ουν [ου] φυσει Θεος, ο τουτο ων και καλουμενος; Ὁ δε ουτως εχων, πως εσται
ποιητος; ΑΛΛΟ. Ἐγενομην, φησι, τοις ανομοις ως ανομος, μη ων ανομος Θεου, αλλ'
εννομος Χριστου, ινα κερδανω τους ανομους. Θεος ουν αρα ο Χριστος, ου τον νομον
εχοντες, ουκ εσμεν ανομοι Θεου. Ὅτι δε παλιν μονωι Θεωι το νομοθετειν οικειον, ουκ
αμφιβολον. Ἐκ της προς Κορινθιους βʹ. Ου γαρ θελομεν υμας, φησιν, αγνοειν,
αδελφοι, υπερ της θλιψεως ημων της γενομενης εν τηι Ἀσιαι, οτι καθ' υπερβολην
υπερ δυναμιν εβαρηθημεν, ωστε εξαπορηθηναι ημας και του ζηιν· αλλ' αυτοι εν
αυτοις το αποκριμα του θανατου εσχηκαμεν, ινα μη πεποιθοτες ωμεν εφ' εαυτοις,
αλλ' επι τωι Θεωι τωι 75.464 εγειροντι τους νεκρους. Ἰδου παλιν ενθαδε σαφως Θεον
ειναι φησι τον εγειροντα τους νεκρους. Τουτο δε Χριστος εργαζεται, λεγων, ποτε
μεν· Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη· ποτε δε παλιν· Ὁ πιστευων εις εμε, εχει ζωην
αιωνιον, καγω αναστησω αυτον εν τηι εσχατηι ημεραι. Θεος ουν αρα κατα φυσιν ο
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Υιος, ενεργειν δυναμενος, α μονωι πρεπει Θεωι. Ουκουν ου ποιημα, ουδε γενητος.
ΑΛΛΟ. Πιστος δε ο Θεος, οτι ο λογος ημων ο προς υμας ουκ εστι, ναι και ου. Ὁ του
Θεου γαρ Υιος Χριστος Ἰησους, ο εν υμιν δι' ημων κηρυχθεις, δι' εμου και Σιλουανου
και Τιμοθεου, ουκ εγενετο, ναι και ου· αλλα ναι εν αυτωι γεγονεν. Ὅταν ουν
κηρυττηται μεν ως Υιος, του Πατρος λεγοντος περι αυτου· Ουτος εστιν ο Υιος μου·
και παλιν· Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε· ποιημα δε και κτισμα παρα τινων
ονομαζεται· πως ουκ εστι, ναι και ου; Ου γαρ αν ειη κτισμα το φυσει γεννωμενον·
ουδ' αν γενοιτο φυσει τεκνον το πεποιημενον. Ἐπειδη δε αληθεια εστιν ο Χριστος,
και γεγονεν εν αυτωι το ναι, καθα φησιν ο Παυλος, Υιος υπαρχων, και ουτω
κηρυττομενος, ουκ αν ειη κτισμα η ποιημα. ΑΛΛΟ. Τωι δε Θεωι χαρις, φησι, τωι
παντως τε θριαμβευοντι ημας εν τωι Χριστωι, και την οσμην της γνωσεως αυτου
φανερουντι, δι' ημων εν παντι τοπωι, οτι Χριστου ευωδια εσμεν τωι Θεωι εν τοις
σωζομενοις και εν τοις απολλυμενοις. Ουκουν ει δια των αγιων αποστολων
φανεραν τωι κοσμωι καθιστησιν ο Θεος και Πατηρ την οσμην της γνωσεως του
Χριστου, τουτεστι, τον περι της επιγνωσεως αυτου λογον· οι δε τουτον λαβοντες ουκ
ετι πλανωνται, ουτε μην εν τοις αθεοις και ελπιδα μη εχουσι καταταχθησονται, αλλ'
εγνωσαν μεν τον Θεον, ηι φησιν ο Παυλος, μαλλον δε εγνωσθησαν υπο Θεου· Θεος
αρα κατα αληθειαν ο Χριστος, ο των ψευδωνυμων θεων αποστησας τα εθνη, και
γνωσθεις μεν αυτοις κατα τουτο, επιγνους δε παλιν αυτα δια της εις εαυτον πιστεως.
Ὁ δε αληθως υπαρχων Θεος, πως αν ειη κτισμα η ποιημα; ΑΛΛΟ. Ου γαρ εσμεν ως οι
πολλοι καπηλευοντες τον λογον του Θεου. Ουκουν ει των αγιων αποστολων ο λογος
το περι του Σωτηρος εστι κηρυγμα, Θεος αρα εστιν ο Υιος, ου τον λογον ου
καπηλευουσιν οι ουτω κηρυττοντες, και ποιημα λεγειν αυτον η κτισμα
παραιτουμενοι. Ἄκρατος ουν ωσπερ εστιν ο περι της αληθειας λογος, τας
υδαρεστερας των αιρετικων ψευδοδοξιας ουκ εχων. ΑΛΛΟ, εις το, Τωι δε Θεωι χαρις
τωι παντοτε θριαμβευοντι ημας εν τωι Χριστωι, και την οσμην της γνωσεως αυτου
φανερουντι δι' ημων. Ὁ φανερουμενος δια τε των αποστολικων και ευαγγελικων
κηρυγματων, τις αν ετερος ειη παρα Χρι 75.465 στον, Αυτος τοιγαρουν εστιν η οσμη
της γνωσεως του Θεου και Πατρος, κατα το ειρημενον παρ' αυτου· Ουδεις ερχεται
προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου. Και παλιν· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα.
Ὀσμη τοιγαρουν υπαρχων του Θεου και Πατρος, ουκ αν ειη προς αυτον ετεροουσιος·
αλλ' ωσπερ η εξ ανθεων ευωδια φυσικως τε και ουσιωδως προεκκυπτουσα, του
γεννησαντος αυτην ειδους εστιν εκφαντικη, ουτω και ο Υιος οσμη τις ωσπερ
υπαρχων της πατρυας ουσιας, αφ' ης εστιν αυτος, τον γεννησαντα δηλοι. Ουκουν ου
ποιημα, επει μη τουτο εστιν ο Πατηρ. ΑΛΛΟ. Ου γαρ εαυτους, φησι, κηρυττομεν,
αλλα Χριστον Ἰησουν Κυριον· εαυτους δε δουλους υμων δια Χριστου. Ὅτι ο Θεος ο
ειπων, Ἐκ σκοτους φωςλαμψει, ος ελαμψεν εν ταις καρδιαις ημων προς φωτισμον
της γνωσεως της δοξης αυτου. Ἰδου δοξαν του Πατρος ονομαζει τον Υιον.
Ἐλλαμψαντος γαρ εν ταις καρδιαις ημων του Θεου και Πατρος, φωτιζομεθα προς
επιγνωσιν του Χριστου, καθα και αυτος που φησιν· Ουδεις δυναται ελθειν προς με,
εαν μη ο Πατηρ, ο πεμψας με, ελκυσηι αυτον. Ἕλκει δε προς επιγνωσιν του Υιου την
εκαστου φωτιζων καρδιαν. ∆οξα τοιγαρουν υπαρχων του Πατρος, πως εσται ποιημα,
και ουχι μαλλον Υιος, και Θεος εκ Θεου, δια της ενουσης αυτωι μεγαλειοτητος
φυσικης παρασκευαζων δοξαζεσθαι τον γεννησαντα αυτον, ως εν εικονι τωι Υιωι
φαινομενος, κατα το παρ' αυτου λεγομενον· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα;
ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Ει δοξα του Πατρος υπαρχων ο Υιος, ποιημα και κτισμα εστι,
λεγεσθω και εκαστον των πεποιημενων δοξα του Θεου και Πατρος. Ει γαρ ολως
ενδεχεται κτιστην και πεποιημενην ουσιαν αναβηναι προς τουτο, το κωλυον ουδεν
επι πασαν την κτισιν αγεσθαι το αξιωμα. Το γαρ δυναμει πεφυκος τι γενεσθαι,
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενοιτ' αν εσθ' οτε, και ει μη πω γεγονεν. Ει δε επι των αλλων ουδεν το τοιουτον
ειρηται, μονωι δε προσεστι τωι Υιωι, ουκ αρα εις των παντων εστιν. Ει δε τουτο, ου
ποιημα· το γαρ εξω παντων ον, ουκ εν τοις πασιν εσται, αλλ' ετερον τι παρα παντα,
οπερ εστι Θεος. ΑΛΛΟ. Τους γαρ παντας ημας φανερωθηναι δει, φησιν, εμπροσθεν
του βηματος του Χριστου· ινα δη κομισηται εκαστος προς α επραξεν, ειτε αγαθον,
ειτε φαυλον. Ουκουν ει Χριστωι παραστησομεθα, και αυτος εστιν ο κρινων την γην,
και αποδιδους εκαστωι κατα τα εργα αυτου, καθα φησιν ο Ψαλμωιδος· Θεος αρα εστι
και Υιος, ου ποιημα. Ἐπει και ο πανσοφος Σολομων εν Ἐκκλησιαστηι τοιουτον τι
φησιν· Ὅτι συμπαν το ποιημα αξει ο Θεος εις κρισιν εν παντι παρεωραμενωι, εαν
αγαθον, εαν πονηρον. 75.468 ΑΛΛΟ. Ου παλιν εαυτους συνιστανομεν υμιν, αλλα
αφορμην διδοντες καυχηματος υπερ ημων, ινα εχητε προς τους εν προσωπωι
καυχωμενους, και μη εν καρδιαι. Ειτε γαρ εξεστημεν Θεωι, ειτε σωφρονουμεν υμιν.
Ἰδου παλιν ο Παυλος Θεον ονομαζει Χριστον, ωι και εκστηναι φησιν. Και οπως
εξεστη, διδαξει λεγων αυτος· Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν τωι του Χριστου
σταυρωι, δι' ου εμοι κοσμος εσταυρωται, καγω τωι κοσμωι· και παλιν εν ετεροις·
Ἑβραιοι εισι, καγω· Ἰσραηλιται εισι, καγω.– Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, κατα νομον
Φαρισαιος, κατα δικαιοσυνην την εν νομωι γενομενος αμεμπτος. Ἀλλ' ατινα ην μοι
κερδη, ταυτα ηγημαι δια τον Χριστον ζημιαν, και ηγουμαι σκυβαλον ειναι, ινα
Χριστον κερδανω, και ευρεθω εν αυτωι, μη εχων εμην δικαιοσυνην την εν νομωι,
αλλα δικαιοσυνην την δια πιστεως Ἰησου Χριστου. Ὁραις οπως απαντων των κατα
νομον εξεστη καυχηματων, ινα κερδανηι Χριστον; Ὅπερ και αυτος ημιν ο Σωτηρ, ως
εν παραβολης εισηγειται σχηματι, λεγων· Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων
ανθρωπωι εμπορωι ζητουντι καλους μαργαριτας· ευρων δε ενα πολυτιμον
μαργαριτην, απελθων πεπρακεν οσα ειχε, και ηγορασεν αυτον. Ουκουν ει εξεστη
Χριστωι, Θεωι δε τουτο πεποιηκεναι φησι, πως ου Θεος κατα φυσιν ο Υιος; Ει δε τουτο,
ου ποιημα. ΑΛΛΟ. Τα αρχαια, φησι, παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα. Τα δε
παντα εκ του Θεου, του καταλλαξαντος ημας εαυτωι δια Χριστου, και δοντος ημιν
την διακονιαν της καταλλαγης, ως οτι Θεος ην εν Χριστωι, κοσμον καταλλασσων
εαυτωι, μη λογιζομενος αυτοις τα παραπτωματα αυτων. Ζητητεον εν τουτοις της
προς Θεον ημων καταλλαγης τον τροπον. Ἀλλ' εστι δηλον οτι πιστευσαντες εις
Χριστον, ως Υιος τε ειη του Θεου, και Θεον αυτον αληθινον παραδεξαμενοι, δι'
αυτου προσιεμεν τωι Πατρι, καθα και αυτος φησιν· Ουδεις ερχεται προς τον Πατερα ει
μη δι' εμου. Ἄλλως τε και αυτος ο Σωτηρ τους δια την αμαρτιαν αποστησαντας εκ
φιλανθρωπιας καλει προς εαυτον, και εαυτωι καταλλασσων ελεγε· ∆ευτε παντες
προς με, οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας. Ουκουν ει
προσιοντες και καταλλασσομενοι τωι Χριστωι, Θεωι καταλλασσομεθα, και την αφεσιν
των αμαρτιων κομιζομεθα· πως ουκ εσται Θεος εκ Θεου, ο εν Πατρι και μετα Πατρος,
δικαιων μεν τον προσερχομενον κοσμον δε καταλλασσων εαυτωι; Ει δε τουτο
αληθες, ουκ εσται γενητος. ΑΛΛΟ. Ὑπερ Χριστου ουν πρεσβευομεν, ως του Θεου
παρακαλουντος δι' ημων· δεομεθα υπερ Χριστου, καταλλαγητε τωι Θεωι. Τον γαρ μη
γνοντα αμαρτιαν, υπερ ημων αμαρτιαν εποιησεν, ινα ημεις γενωμεθα 75.469
δικαιοσυνη Θεου εν αυτωι. Ουκουν ωσπερ ο μονογενης Υιος του Θεου, εν ομοιωματι
σαρκος αμαρτιας γενομενος, αυτος κεχρηματικεν αμαρτια· ουτως και ημεις,
αναμορφωθεντες εις αυτον δια της πιστεως, δικαιοσυνη Θεου γεγενησθαι λεγομεθα,
οπερ εστι κυριως ο Υιος. Ἡμεις μεν γαρ των αυτωι φυσει προσοντων αγαθων
ηξιωμεθα, μετοχοι γεγονοτες αυτου δια του Πνευματος· αυτος δε παλιν εις εαυτον
αναδεχεται τα ανθρωπινα, προς το θειον καλλος εν εαυτωι την φυσιν αναζωγραφων.
Ὅτε τοινυν εστιν ο Χριστος η δικαιοσυνη του Πατρος, πως αν ειη γενητος, και ουχι
μαλλον τωι γεννησαντι συναΐδιος, ειπερ αει ην δικαιος ο Θεος και Πατηρ, συνουσης
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι δηλονοτι της δικαιοσυνης αυτου, τουτεστι του Υιου; Ἐκ της προς Γαλατας. Ει
τις υμας ευαγγελιζεται παρ' ο παρελαβετε, αναθεμα εστω. Ἄρτι γαρ ανθρωπους
πειθω, η τον Θεον; Ἢ ζητω ανθρωποις αρεσκειν; Ει ετι ανθρωποις ηρεσκον, Χριστου
δουλος ουκ αν ημην. Ὁ πειθων Θεον, τουτεστιν, επι τοις οικειοις τροποις, ως επ'
αγαθοις πληροφορειν επαγομενος, ουκ ανθρωποις αρεσαι ζητει, αλλ' ινα μαλλον
δουλευσηι Χριστωι. Θεος αρα κατα φυσιν ο Υιος, ωι την εξ εργων αγαθων δουλειαν
προσαγοντες ως Θεωι και ∆εσποτηι παντες απολογουμεθα· τουτο γαρ εστι το πειθειν
αυτον. Ὁ δε φυσει Θεος, ουκ αν ειη γενητος. ΑΛΛΟ. Ὥστε ο νομος παιδαγωγος ημων
γεγονεν εις Χριστον, ινα εκ πιστεως δικαιωθωμεν. Ἐλθουσης δε της πιστεως, ουκ ετι
υπο παιδαγωγον εσμεν. Παντες γαρ Υιοι Θεου εστε δια της πιστεως εν Χριστωι Ἰησου.
Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε. Ει δε Χριστον ενδυσαμενοι
δια της πιστεως, ανεμορφωθημεν εις αυτον· και δια τουτο χρηματιζομεν υιοι Θεου,
κατα θεσιν δηλονοτι, τα δε κατα θεσιν αει προς μιμησιν του κατα φυσιν γινεται·
φυσει αρα και ου θετως Υιος ο Χριστος. Το δε φυσει γεννηθεν απο Θεου, πως αν ειη
κτισμα η ποιημα, παντας ημας επαναγκαζοντος λογου τωι γεννησαντι την αυτην
εχειν ουσιαν ομολογειν το εξ αυτου γεννωμενον; ΑΛΛΟ. Λεγω δε εφ' οσον χρονον ο
κληρονομος νηπιος εστιν, ουδεν διαφερει δουλου, Κυριος παντων ων, αλλα υπο
επιτροπων εστι και οικονομων, αχρι της προθεσμιας του Πατρος. Ουτως και ημεις
οτε ημεν νηπιοι, υπο τα στοιχεια του κοσμου ημεν δεδουλωμενοι· οτε δε ηλθε το
πληρωμα του χρονου, εξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου, γενομενον εκ γυναικος,
γενομενον υπο νομον, ινα τους υπο νομον εξαγορασηι, ινα την υιοθεσιαν
απολαβωμεν. Ει τοις του κοσμου στοιχειοις, ως ποιημασι δουλευοντες, νηπιοι τε
ημεν και παραφρονες, ποιημα δε και κτισμα κατ' εκεινους εστιν ο Υιος του Θεου· ετι
τοις αρχαιοις εγκλημασιν ενεχομεθα, νηπιοι δε ουδεν 75.472 ηττον και νυν εσμεν
δουλευοντες κτισματι παλιν παρα τον κτισαντα. Ει δε επεγνωκοτες ως αληθινον
Θεον και ∆εσποτην τον δι' ημας γενομενον εκ γυναικος, και γενομενον υπο νομον,
εξεβημεν του λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα· Θεος αρα και Υιος αληθινος ο
Χριστος, ου και ημεις αναδεικνυμενοι μετοχοι, την υιοθεσιαν απολαμβανομεν,
ελευθεροι τε ηδη χρηματιζομεν, ως αυτον ενδυσαμενοι τον ελευθερον Υιον, ινα το
της δουλειας ημων αφανιζηται σχημα. ΑΛΛΟ. Γνωριζω δε υμιν, αδελφοι, το
Ευαγγελιον το ευαγγελισθεν υπ' εμου, οτι ουκ εστι κατα ανθρωπον. Ουδε γαρ εγω
παρα ανθρωπου παρελαβον αυτο, ουδε εδιδαχθην, αλλα δι' αποκαλυψεως Ἰησου
Χριστου. Ἴδωμεν τοινυν τι περι του Υιου φησιν ο παρ' αυτου το περι αυτου
μεμαθηκως μυστηριον· Ἰησους Χριστος, φησι, χθες και σημερον ο αυτος και εις τους
αιωνας. Ἰδου σαφως το εν ατρεπτωι και αμεταποιητωι φυσει κεισθαι τον Υιον
ομολογει· οπερ ιδιον μονου Θεου και Πατρος, ετερωι δε προσεστι των γενητων
ουδενι. Ουκουν ει μονος ατρεπτος ο Θεος και Πατηρ, εν ταυτοτητι δε φυσεως και ο
Υιος, αει τουτο ων οπερ εστιν ο γεννησας αυτον, πως αν ειη των γενητων εις, ο
μονος τωι φυσαντι κατα τον αφραστον της ουσιας λογον αμιλλωμενος, και τουτο ων
κατα φυσιν, οπερ εστιν ο Πατηρ διχα μονου του ειναι Πατηρ; ΑΛΛΟ. Ἐγω γαρ δια
νομου νομωι απεθανον, ινα Θεωι ζησω· Χριστωι συνεσταυρωμαι, ζω δε ουκετι εγω, ζηι
δε εν εμοι Χριστος. Ει του Σωτηρος τον νεον παραδεξαμενοι νομον, ζωμεν μεν τωι
Θεωι, νομωι δε τωι δια Μωσεως αποθνησκομεν (ου γαρ ετι κατ' εκεινον βιουμεν η
πολιτευομεθα)· Θεος αρα Χριστος και Θεος αληθινος. Ει δε τουτο, ου ποιημα. Ὅτι δε
ζωμεν αυτωι τωι Χριστωι, μαρτυρησει λεγων αυτος της αληθειας ο κηρυξ· Ει γαρ εις
υπερ παντων απεθανεν, αρα οι παντες απεθανον, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις
ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και εγερθεντι. Ει δε ζωντες τωι Χριστωι, Θεωι
ζηιν λεγομεθα, πως ουκ εστι Θεος; Πως δε εστι κτισμα η ποιημα; ΑΛΛΟ. Προιδουσα δε
η Γραφη οτι εκ πιστεως δικαιοι τα εθνη ο Θεος, προευηγγελισατο τωι Ἀβρααμ, οτι
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐνευλογηθησονται εν σοι παντα τα εθνη. Ει Θεος τα εθνη λεγεται δικαιουν, Χριστος
δε εστιν ο τουτο ποιων, και αιρων την αμαρτιαν του κοσμου, κατα την Ἰωαννου
φωνην· Θεος αρα εστιν ο Υιος, και Θεος αληθινος. Πονηροι γαρ οντες Ἰουδαιοι,
μονον εκεινο λεγουσιν αληθες, ως ουδεις αμαρτιας αφειναι δυναται, ει μη μονος ο
Θεος, ως του νομου Κυριος. ΑΛΛΟ. Ἀλλα τοτε μεν ουκ ειδοτες Θεον, εδουλευσατε
75.473 τοις φυσει μη ουσι θεοις· νυν δε γνοντες Θεον, μαλλον δε γνωσθεντες υπο
Θεου, πως παλιν επιστρεφετε επι τα ασθενη και πτωχα στοιχεια του κοσμου, οις
παλιν ανωθεν δουλευειν θελετε; Ει τοις του κοσμου στοιχειοις, γεννητην εχουσι την
φυσιν, αντιπαραβαλλεται Χριστος, ως μη τουτο ων, οπερ εκεινα· ουκ αρα των
γενητων εις και αυτος ευρισκεται, ο τοσουτον διεστηκως, ως τα μεν μη ειναι φυσει
θεους, τον δε τουτο υπαρχειν αληθινως. Ταυτην γαρ ο Παυλος εισφερει την
διαφοραν δια του προτεθεντος κεφαλαιου. Ὅτι δε τον Χριστον ως Θεον επεγνωκε τα
εθνη, πασιν εστιν, ως οιμαι, καταφανες. Εις αυτον γαρ πιστευοντα, της πολυθεου
πλανης απαλλαττεται. Ὅτι δε παλιν αυτον επεγνωκε τα εθνη, και επεγνωσθη παρ'
αυτου, ακουε λεγοντος· Τα προβατα τα εμα της φωνης μου ακουει, και γινωσκω τα
εμα, και γινωσκουσι με τα εμα. ΑΛΛΟ. Ἀδελφοι, δεομαι υμων, ουδεν με ηδικησατε,
οιδατε δε οτι δι' ασθενειαν της σαρκος ευηγγελισαμην υμιν το προτερον, και τον
πειρασμον υμων τον εν τηι σαρκι μου ουκ εξουθενησατε, ουδε εξεπτυσατε, αλλ' ως
αγγελον Θεου εδεξασθε με ως Χριστον Ἰησουν. Ὑποδεξαμενος και λιαν θαυμασας
των εν Γαλατιαι την τε εις Θεον ευλαβειαν, και την εις αυτον αγαπησιν, ειρηκως τε,
οτι Ὡς αγγελον Θεου εδεξασθε με, και επι πολυ μειζον αναβαινει, προσθεις, ως
Χριστον Ἰησουν. Τις ουν υπεροχη Χριστου προς αγγελους, αυτος διδασκετω, λεγων·
Ὅταν δε εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει· Και
προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Και παλιν· Τινι γαρ ειπε ποτε των
αγγελων· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε· και, Καθου εκ δεξιων μου, εως
αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου; Γεγραπται δε παλιν περι αυτων·
Ὁ ποιων τους αγγελους αυτου πνευματα, και τους λειτουργους αυτου πυρος φλογα.
Τοσαυτης τοιγαρουν μεταξυ κειμενης διαφορας, ως τον μεν Υιον προσκυνεισθαι,
λειτουργειν δε αυτωι τους αγγελους· και τον μεν εν ταξει βασιλεως και Υιου και
∆εσποτου καθεζεσθαι, τους δε αποστελλεσθαι εις διακονιαν· πως ουκ εσται Θεος ο
και υπο των αγγελων ως τουτο ων κατα φυσιν γινωσκομενος; Ει γαρ ποιημα εστι,
κατα την των ετεροδοξουντων αβουλιαν, ωρα λεγειν ου μονον ημας, αλλα και
αυτας τας εν ουρανοις πεπλανησθαι δυναμεις, ως λατρευειν τηι κτισει παρα τον
κτισαντα. Ει δε τουτο ατοπον (ου γαρ αν τις πλανασθαι φησειε τους αγιους
αγγελους, αληθης δε μαλλον εν αυτοις η περι του Θεου γνωσις, και προσκυνουσιν
ως τουτο κατα φυσιν οντα τον Υιον), ουκ αρα κτισμα εστιν, ουδε ποιημα. Το γαρ
ολως ποιηθεν, ουκ αν ειη φυσει Θεος. ΑΛΛΟ. ∆ιο, αδελφοι, ουκ εσμεν παιδισκης
τεκνα, αλλα της ελευθερας, τηι ελευθεριαι ηι Χριστος ημας ηλευθε 75.476 ρωσεν. Ει
∆εσποτου το ελευθερουν, ελευθεροι δε ημας ο Χριστος, και τον ζυγον της δουλειας
ανιησιν εις υιοτητα καλων· ουκ αρα δουλος, αλλα Υιος και ∆εσποτης, οπερ εστι κατα
φυσιν, τουτο τοις αξιοις κατα χαριν περιτιθεις. Ἐκ της προς Ἐφεσιους. Παυλος
αποστολος Ἰησου Χριστου, δια θεληματος Θεου, τοις αγιοις πασι τοις ουσιν εν
Ἐφεσωι και πιστοις εν Χριστωι Ἰησου. Ὁ δια θεληματος του Θεου και Πατρος
προκεχειρισμενος εις αποστολην, ως αυτος ενθαδε διισχυριζεται, απαυγασμα του
Πατρος και χαρακτηρα της υποστασεως αυτου τον Υιον αποκαλει. Ειτα πως της
ακτιστου και αγενητου του Πατρος ουσιας τε και υποστασεως εσται χαρακτηρ ο Υιος,
ειπερ εξ ουκ οντων υπεστη, κατα τινας; Ἀναγκη γαρ πασα την τινος εικονα ακριβη
την ομοιωσιν εχειν ως προς εκεινον, ου και εστιν εικων. Ει δε χαρακτηρ εστιν ο Υιος
του αγενητου Πατρος, εσται και αυτος κατ' εκεινον αγενητος, ακτιστος τε και το παν
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηδη Θεος αληθινος. Ει δε τουτο, ου κοιημα. ΑΛΛΟ. ∆ιο μνημονευετε, οτι ποτε υμεις
τα εθνη εν σαρκι, οι λεγομενοι ακροβυστια, υπο της λεγομενης περιτομης εν σαρκι
χειροποιητου, οτι ητε εν τωι καιρωι εκεινωι χωρις Χριστου, απηλλοτριωμενοι της
πολιτειας του Ἰσραηλ, και ξενοι των διαθηκων της επαγγελιας, ελπιδα μη εχοντες
και αθεοι εν τωι κοσμωι. Νυνι δε εν Χριστωι Ἰησου υμεις, οι ποτε οντες μακραν,
εγενηθητε εγγυς εν τωι αιματι του Χριστου. Ει καθ' ον επλανατο τα εθνη καιρον,
κεχωριστο του Χριστου, και ην δια τουτο και ελπιδος ερημα χρηστης, και αθεα εν τωι
κοσμωι· Χριστος αρα εστιν η παντων ελπις και Θεος, ον ειπερ επιγνοιη τα εθνη, το
ειναι λοιπον εν αθεοτητι διαφευξεται, ως μεμαθηκοτα τον οντως Κυριον. Πως ουν
αν ειη κτισμα η ποιημα ο παρα των πλανωμενων ως Θεος επιγινωσκομενος, και
διασωζων τους ευρισκοντας αυτον, εισω τε πασης αγαθης ελπιδος εισφερων, κατα
το, Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω,
εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου. ΑΛΛΟ. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων ο
ποιησας τα αμφοτερα εν, και το μεσοτοιχον του φραγμου λυσας, την εχθραν εν τηι
σαρκι αυτου, τον νομον των εντολων εν δογμασι καταργησας. Γεγραπται που περι
των του Θεου νομων, ως επ' αυτοις ουκ εστι προσθηναι, και απ' αυτων ουκ εστιν
αφελειν. Ἀποφησαντος τοινυν το τοιουτον παντελως του Θεου, και μηδενι λεγοντος
εξειναι προσθηναι τι τοις παρ' αυτου διατεταγμενοις, η και αφελειν, τουτο μονος
πεποιηκως ευρισκεται Χριστος. Ἀφειλε μεν γαρ καταργησας των εντολων τον
νομον· προστεθηκε δε τα περι της εις αυτον πιστεως τε και ευσεβειας δογματα. Και
75.477 πως ημιν εν τοις γενητοις αριθμηθησεται, ο την τωι Θεωι πρεπουσαν εξουσιαν
περικειμενος, και μονος εργασαμενος, α μονωι προσηκει Θεωι; ΑΛΛΟ. Ἄρα ουν ουκ ετι
εστε ξενοι και παροικοι, αλλα συμπολιται των αγιων και οικειοι του Θεου. Ειτα πως
ουκ εσται Θεος ο Υιος, ειπερ αυτωι δια της πιστεως συναπτομενοι, οικειοι Θεου δια
τουτο χρηματιζουσιν; Και αυτος δε που της κατα πνευμα συγγενειας επιδεικνυων
τον τροπον, λεγει περι των εαυτου μαθητων· Ὅστις γαρ αν ποιηι το θελημα του
Πατρος μου του εν ουρανοις, ουτος αδελφος μου και αδελφη μου και μητηρ εστιν.
ΑΛΛΟ. Τουτου χαριν καμπτω τα γονατα μου προς τον Πατερα, εξ ου πασα πατρια εν
ουρανωι και επι γης ονομαζεται. Τα κατα θεσιν αει γινομενα τοις κατα φυσιν
απεικαζεται. Παλιν τε αυ και τα κατα μιμησιν την τινος ανατυπουμενα, της των
πρωτοτυπων αληθειας απολιμπανεται. Ει τοινυν εκ της του Θεου πατροτητος, το της
πατριας ονομα διαβαινει και εις ημας· πως ου λιαν ασεβουσιν οι λεγοντες, δειν ημας
μεν ειναι φυσει των εξ ημων πατερας, τους κατα μιμησιν του αληθινου τουτο
γεγονοτας και κεκλημενους· τον δε αρχετυπον και πρωτον Πατερα Θεον, της εν τωι
γενναιν αληθειας αποστερεισθαι, και μη εξ αυτου μηδε ουσιωδως προελθοντα τον
Υιον ομολογειν, αλλ' εκφυλον τινα της πατρυας ουσιας και επεισακτον
φανταζεσθαι; Πως δ' αν ολως ειη και Πατηρ ο μηδεν γεννησας, ει γε το πατηρ ονομα,
της εν τωι δυνασθαι γενναιν επιτηδειοτητος εστι σημαντικον, και τον γεννησαντα τωι
γεγεννημενωι δια γεννησεως ωσπερ ωδινος εις ενοτητα της ουσιας συνδει; Ἐπει ουν
αληθευει λεγων ο Πατηρ προς τον ιδιον Υιον· Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα
σε· και γεγεννηκεν οντως αυτον εξ εαυτου (τουτο γαρ σημαινει το, εκ γαστρος)· ουκ
αν ειη ποιημα, Θεος δε μαλλον ως εκ Θεου, και Υιος ως εκ Πατρος φυσικως. ΑΛΛΟ.
Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα, εις Θεος και Πατηρ παντων, ο επι παντων, και
δια παντων, και εν πασιν. Ἑνος οντος Κυριου του Θεου και Πατρος, πως εσται Κυριος
ο Υιος, ει γε ποιημα η κτισμα εστι; Προδηλον γαρ οτι τα πεποιημενα δουλην εχει την
φυσιν. Πως δε και πιστεως ουσης μιας ο πιστευων εις τον Υιον, εις τον Πατερα
πιστευει, ει γε κατα την τινων αβουλιαν διακεκοπται της προς τον Πατερα
κοινωνιας φυσικης; Ἀλλ' οντος Κυριου του Θεου και Πατρος, Κυριος εστι και ο Υιος,
και ο πιστευων εις αυτον, εις τον Πατερα πιστευει. Ἐκ Πατρος γαρ δηλονοτι και εν
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι φυσικως υπαρχων Υιος, εχων τε αυ παλιν εν εαυτωι τον Πατερα,
συνθεολογειται και συνδοξαζεται. Και ουτως εις μιαν αναβαινει θεοτητα των
προσιοντων η πιστις. Πως 75.480 ουν εν ποιημασιν, ο παντα εχων κοινα προς τον
Πατερα, ως αληθης αυτου της ουσιας καρπος, και ου καθαπερ ημεις θετοι προς
υιοτητα και εγκεκεντρισμενα βλαστηματα; ΑΛΛΟ. Γινεσθε ουν μιμηται του Θεου, ως
τεκνα αγαπητα, και περιπατειτε εν αγαπηι, καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας, και
παρεδωκεν εαυτον υπερ ημων. Ὅρα δη παλιν οπως Θεον οιδε τε και ονομαζει
Χριστον. Ειρηκως γαρ δειν ημας μιμητας γενεσθαι Θεου, ευθυς παρατιθησιν αυτον,
και οπως μιμεισθαι προσηκει, διδασκει λεγων· Καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας,
και εαυτον εδωκεν υπερ ημων. Θεου τοιγαρουν οντος τε φυσει και ονομαζομενου
Χριστου, και τουτο παρα του πεπιστευμενου το Ευαγγελιον παρα Θεου και Πατρος,
τις των ετερα λεγοντων ανεξεται; Ὁ δε φυσει Θεος, πως αν ειη κτισμα η ποιημα;
ΑΛΛΟ. Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες οτι πας πορνος, η ακαθαρτος, η πλεονεκτης, ος
εστιν ειδωλολατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του Χριστου και Θεου.
Ἰδου παλιν Χριστον ονομασας, ευθυς αυτον εισφερει και Θεον, ως του Θεου και
Πατρος εν αυτωι βασιλευοντος, αυτου τε αυ παλιν εν τωι Πατρι, κατα το παρ' αυτου
λεγομενον ως προς τον Πατερα, οτι Παντα τα εμα σα εστι, και τα σα εμα. Ἓν δε των
παντων η βασιλεια, κοινη μεν Υιωι προς Πατερα, κοινη δε Πατρι προς Υιον,
συμβασιλευοντος δηλαδη του αγιου Πνευματος· ουτω γαρ η αγια και
προσκυνουμενη Τριας, εις την μιαν της θεοτητος αναφερεται φυσιν. Πως ουν ποιημα
ο βασιλευων εν Πατρι και μετα Πατρος Θεος Λογος; ΑΛΛΟ. Μηδεις υμας απατατω
κενοις λογοις. ∆ια ταυτα γαρ ερχεται η οργη του Θεου επι τους υιους της απειθειας.
Και τινες αν ειεν οι της απειθειας υιοι, ει μη παντως οι δια του πλημμελειν των του
Σωτηρος αποσκιρτησαντες νομων; Ει δε τουτοις επαγων την οργην, αυτος εστιν ο
Σωτηρ δια του λεγειν· Πορευεσθε απ' εμου, οι κατηραμενοι, εις το πυρ το αιωνιον·
και Θεον αυτον ο μακαριος Παυλος οιδε τε οντα, και εισφερει δια τουτων· τις των
ποιημα λεγοντων ανεξεται; ΑΛΛΟ. ∆ιο λεγει· Ἔγειρε, ο καθευδων, και αναστα εκ
των νεκρων, και επιφαυσει σοι ο Χριστος. Ει Κυριου το δυνασθαι φωτιζειν, εργον
εστι φωτος· φωτιζει δε ο Χριστος· φως αρα εστι, και φως αληθινον. Ἡ γαρ σκοτεια
αυτον ου κατελαβε. Φως δε και ο Πατηρ αληθινον, φως αρα εκ του φωτος ο Υιος, και
Θεος εκ Θεου. Ει δε τουτο, ου ποιημα. ΑΛΛΟ, εις το αυτο. Το εκ μετοχης ετερου το
δυνασθαι φωτιζειν εσχη 75.481 κος, επικτητον εχει την χαριν, και ουκ αν αυτο
κυριως ονομαζοιτο φως. Ὁ δε Υιος ουχ ουτως· Ἐγω γαρ ειμι, φησι, το φως. Ἀληθινον
αρα φως ωσπερ και ο Πατηρ. Το δε τωι Θεωι και Πατρι κατα φυσιν απαραλλακτως
εχον, πως αν ειη κτισμα η ποιημα; Ὥρα γαρ ηδη και αυτον τον Πατερα τουτο καλειν,
οπερ εστιν ατοπωτατον, και αμετρον εχον την δυσφημιαν. ΑΛΛΟ. Οι ανδρες, γαπατε
τας γυναικας, καθως και ο Χριστος ηγαπησε την Ἐκκλησιαν, και εαυτον παρεδωκεν
υπερ αυτης, ινα αυτην αγιασηι, καθαρισας τωι λουτρωι του υδατος εν ρηματι. Ει μηδεν
των προσοντων τηι θειαι φυσει πλεονεκτηματων εν ουδενι των γενητων ευρισκεται
φυσικως τε και κυριως υπαρχον, ενεσπαρμενον δε μαλλον και εντεθειμενον παρα
του πεποιηκοτος αυτα, ωσπερ ουν αμελει και ο Παυλος τοιουτον τινα κατα παντων
ορον τιθεις αληθεστατον· Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες; λεγει· προδηλον οτι και η
αγιοτης εν μονωι κειται Θεωι, εν δε τοις αλλοις ουκ ετι. Ἁγιαζεται γαρ μαλλον παρα
του αγιου Θεου, καθαπερ απο πηγης δεχομενα τον αγιασμον. Αυτα δε αγιαζειν ου
δυναται. Ουκουν ει μηδενος των πεποιημενων αγιαζειν ισχυοντος, τουτο ποιων
ευρισκεται Χριστος, ετερος εσται κατα φυσιν ως προς αυτα. Ὁ δε το ειναι ποιημα
διαφυγων, και τα της θειας φυσεως εχων αγαθα, πως ουκ αν ειη φυσει Θεος; Ἐκ της
προς Φιλιππησιους. Παντα ποιειτε, φησι, χωρις γογγυσμων και διαλογισμων, ινα
γενησθε αμεμπτοι και ακεραιοι, τεκνα Θεου αμωμα. Ει, καθαπερ αυτος που φησιν ο
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μακαριος Παυλος, Χριστος εστιν ο λεγων περι ημων· Ἰδου εγω και τα παιδια α μοι
εδωκεν ο Θεος· αυτου δηλονοτι τεκνα εσμεν δια προσοχης αμωμητα. Θεος ουν αρα ο
Χριστος. Ει δε τουτο, πως εσται ποιημα; ΑΛΛΟ. Ἡμων γαρ το πολιτευμα εν ουρανοις
υπαρχει, εξ ου και Σωτηρα απεκδεχομεθα Κυριον Ἰησουν Χριστον, ος
μετασχηματισει το σωμα της ταπεινωσεως ημων συμμορφον τωι σωματι της δοξης
αυτου, κατα την ενεργειαν του δυνασθαι αυτον και υποταξαι αυτωι τα παντα.–Καθου
εκ δεξιων μου, φησι που προς τον Υιον ο Πατηρ, εως αν θω τους εχθρους σου
υποποδιον των ποδων σου. Ἀλλ' ιδου και Παυλος επιμαρτυρει το δυνασθαι τωι Υιωι
και υποταττειν εαυτωι τα παντα, και τουτο ραιδιως επιτελεσειν, οπερ εν μονηι κειται
τηι του Πατρος ισχυι. Ἐπειδη δε απλους ο Θεος, ουχ ετερον τι παρ' αυτον η ισχυς η εν
αυτωι, αλλ' αυτος δηλονοτι ο Υιος, μιαν εχων ως προς αυτον την ουσιαν, και τηι
ταυτοτητι της φυσεως ωσπερ ενυπαρχων προς τον γεννησαντα, ει και Θεος εκ Θεου,
και φως εξελαμψεν εκ φωτος, Υιος και ου Πατηρ νοουμενος. Ει τοινυν πασα
ενεργεια και δυναμις του 75.484 Πατρος δι' ης τα παντα εργαζεται, πως αν ειη
φυσεως της γενητης; Ουκουν ου ποιημα ο Υιος κατα τινων αβουλιαν. ΑΛΛΟ, του
αυτου συλλογιστικως. Ει παν το ως εν υποστασει πεποιημενον εκ του μη οντος εις το
ειναι παρηχθη, Χριστος δε σοφια και δυναμις ων του Θεου και Πατρος της των
γενητων εστι φυσεως κατα τινας, αναγκη συνομολογειν ασοφον μεν ποτε και
αδυνατον ειναι τον Θεον, υστερον δε πως γενεσθαι τουτο, προς το ειναι ποτε
κληθεντος του Υιου. Τοιαυτη γαρ των γενητων η φυσις. Ἀλλ' ομου δυσφημον τε και
αμαθες, το τοιαυτην εχειν περι Θεου την δοξαν. ∆υσφημον μεν, ου γαρ ην ασοφος
ποτε και ισχυος ερημος ο Πατηρ· αμαθες δε παλιν δια τουτο. Ει γαρ και πεποιηται
κατ' εκεινους ο Υιος, πεποιηται δηλονοτι παρα Πατρος. Ἀλλ' ουκ αν ισχυος τε ομου
και σοφιας ερημος ων ο Πατηρ, προς το ειναι παρηγαγεν τον τοσουτον Υιον, ως και
εικονα και χαρακτηρα καλεισθαι της υποστασεως αυτου. Πως γαρ αν γενοιτο μη εν
ισχυει και σοφιαι ο υπερ πασαν την κτισιν Υιος, οπου και την τοσουτον αυτου μειονα
κτισιν εν σοφιαι πεποιησθαι φησιν η θεια Γραφη, και εν δυναμει Θεου; Και ει τωι
μικρωι σοφιαν εδεησε της του ποιουντος προς το γενεσθαι καλως, πως ου πολλωι
μαλλον τωι μειζονι; Ἀλλα πολυ μαλλον εν τουτοις η των λογισμων ατοπια. Ἦν δε
αει σοφος τε και δυνατος ο Πατηρ, ουκ αρα των γενητων εστιν ο Υιος, ο τωι Πατρι
συναΐδιος, ως σοφια και δυναμις υπαρχων αυτου. ΑΛΛΟ. Ὁ Κυριος, φησιν, εγγυς,
μηδεν μεριμνατε. Ὅρα δη παλιν, οπως ημιν και δια τουτου Θεος υπαρχων αληθινος
ο Υιος αναδεικνυται. Παυλου γαρ ημιν εγγυς ειναι φασκοντος τον Χριστον ως
Κυριον, αυτος δι' ενος φησι των προφητων· Θεος εγγιζων εγω ειμι, λεγει Κυριος, και
ουχι Θεος ποῤρωθεν. Αυτου τοιγαρουν του Υιου Θεον εαυτον ειδοτος τε και
αποκαλουντος, ως ηκουσαμεν, πως αν τις ει τωι ποιημα δοκειη λεγειν αυτον, ουτως
εχων οφθησεται, και ουχ αμαρτησει; ΑΛΛΟ. Ἀλλ' εν παντι, τηι προσευχηι και τηι
δεησει, μετ' ευχαριστιας τα αιτηματα υμων γνωριζεσθω προς τον Θεον· και η ειρηνη
του Θεου η υπερεχουσα παντα νουν, φρουρησει τας καρδιας υμων και τα νοηματα
υμων εν Χριστωι Ἰησου. ∆ιαλεγομενος που φησιν ο Σωτηρ προς τους οικειους
μαθητας· Ειρηνην την εμην διδωμι υμιν, ειρηνην την εμην αφιημι υμιν. Ὅτε τοινυν
εαυτου μεν ειναι φησιν την ειρηνην, Παυλος δε αυτην του Θεου λεγει, Θεον οντα
τον Υιον δηλονοτι επισταται, τον της ειρηνης τοις αγιοις χορηγον· προς ον και ο
μακαριος Ἡσαΐας προφητικωι κινουμενος πνευματι, ως εκ προσωπου των εις αυτον
πεπιστευκοτων φησι· Κυριε ο Θεος ημων, ειρηνην 75.485 δος ημιν· Παντα γαρ
απεδωκας ημιν. Ουκουν ει Θεον ο Παυλος οιδε τε οντα και ομολογει τον Υιον,
οιχεσθω μακραν των ετερα δοξαζοντων ο ληρος. ΑΛΛΟ. Το λοιπον αδελφοι, οσα
εστιν αληθη, οσα σεμνα, οσα δικαια, οσα αγνα, οσα προσφιλη, οσα ευφημα, ει τις
αρετη, ει τις επαινος, ταυτα λογιζεσθε, α και εμαθετε και παρελαβετε, και ο Θεος της
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρηνης εσται μεθ' υμων. Ἰδου παλιν Θεον ενθαδε καλει τον λεγοντα Χριστον·
Ειρηνην την εμην διδωμι υμιν. Ἐφαρμοσεις τοινυν και τουτοις τον εν τοις οπισω
προαποδοθεντα λογον. Ἐκ της προς Κολοσσαεις. Ἐν παντι, φησιν, εργωι αγαθωι
καρποφορουντες και αυξανομενοι τηι επιγνωσει του Θεου. Ει τον Κυριον ημων
Ἰησουν τον Χριστον επιγινωσκοντες δια των αποστολικων τε και ευαγγελικων
κηρυγματων, ουχ εν τι των ποιηματων, αλλ' αυτον ηδη τον επι παντων Θεον
επιγινωσκομεν, πως ουκ εστι κατα αληθειαν Θεος ο Υιος, συνεισαγων μεν εαυτωι την
περι του Πατρος γνωσιν, αντεισφερομενος δε αυθις δια της του Πατρος επωνυμιας
ως Υιος; Ἀναγκη γαρ θατερον εν θατερωι· επειπερ ουτος των ως προς τι εχοντων
ονοματων ο τυπος. Και αυτος δε που φησιν ο Σωτηρ ως προς τον ιδιον Πατερα·
Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις, γνωστον εμαυτον δηλονοτι καταστησας
αυτοις. Ἅμα γαρ εγνω τις τι εστιν Υιος, εγνω και του γεγεννηκοτος τον ορον, ητοι το
τι εστι Πατηρ. Ὅτε τοινυν Υιος εστι και Θεος, πως αν ειη πεποιημενος υπ' αυτου, και
ουχι μαλλον γεγεννημενος, ως εκ Πατρος; Ὅπερ εστι και αληθες. ΑΛΛΟ.
Ευχαριστουντες τωι Θεωι και Πατρι τωι ικανωσαντι ημας εις την μεριδα του κληρου
των αγιων εν τωι φωτι, ος εῤρυσατο ημας εκ της εξουσιας του σκοτους, και
μετεστησεν εις την βασιλειαν του Υιου της αγαπης αυτου, εν ωι εχομεν την
απολυτρωσιν, και την αφεσιν των αμαρτιων. Πασαν των γενητων την φυσιν τωι
κανονι της προς Θεον δουλειας, υποτιθησιν η θεια Γραφη λεγουσα, οτι Τα συμπαντα
δουλα σα. Μονωι δε τωι Θεωι το βασιλικον αξιωμα τετηρηκεν ως εξαιρετον
συνημμενως βοωσα· Συ ει αυτος ο βασιλευς μου και ο Θεος μου, ως επομενου
παντως τωι κατα φυσιν βασιλει του ειναι και Θεον. Ουκουν ει μηδενος ετερου των
γενητων εις την βασιλιδα παραλαμβανομενου τιμην, κατα φυσιν και κατα αληθειαν
βασιλευει μετα Πατρος ο Υιος, πως αν ειη των γενητων ο της θειας τε και πατρυας
ουσιας εχων εν εαυτωι φυσικως τα ιδια και εξαιρετα; ΑΛΛΟ. Ὅτι εν αυτωι εκτισθη τα
παντα εν τοις ουρανοις 75.488 και επι της γης, ειτε ορατα, ειτε αορατα. Ει εν αυτωι τα
παντα εκτισθη, ουκ αν τοις πασι συναριθμοιτο δικαιως, παντων δε μαλλον αυτος
εξω κεισεται. Ἐν γαρ τωι τα παντα ειπειν, ουδεν αφηκεν εκτος των οσα προς γενεσιν
εξ ουκ οντων ενεχθεντα φαινεται. Ει δε παντα δι' αυτου, και αυτος των παντων
ετερος, πως αν ειη κτισμα, ο το εν τοις πασιν ειναι διαφυγων δια το της φυσεως
εξηλλαγμενον; ΑΛΛΟ. Θελω γαρ υμας ειδεναι ηλικον αγωνα εχων υπερ υμων και
των εν Λαοδικειαι, και παντων οσοι ουχ εωρακασι το προσωπον μου εν σαρκι, ινα
παρακληθωσιν αι καρδιαι αυτων, συμβιβασθεντες εν αγαπηι, εις παν το πληθος της
πληροφοριας της συνεσεως εις επιγνωσιν του μυστηριου του Θεου και Χριστου, εν ωι
εισι παντες οι θησαυροι της σοφιας και γνωσεως αποκρυφοι. Ει πασης γνωσεως
μετρον υπεραιρει το περι Θεου μυστηριον, και πασης σοφιας τε και συνεσεως το
ακροτατον εν τοις περι αυτου λογοις οραται, και εν τωι μυστηριωι τωι περι Χριστου
παντες εισιν οι θησαυροι της σοφιας, και της γνωσεως αποκρυφοι, πως ουκ εσται
Θεος, ο πασης μεν γλωττης αναβαινων το μετρον, παντα δε νουν και σοφιαν
εξαλλομενος, ου προς καταληψιν ουδεν εξαρκειν των πεποιημενων φαινεται; Την
γενεαν γαρ αυτου τις διηγησεται; καθα φησιν ο προφητης. ΑΛΛΟ. Ει ουν
συνηγερθητε τωι Χριστωι, τα ανω ζητειτε, ου ο Χριστος εστιν εν δεξιαι του Θεου
καθημενος. Ει των πεποιημενων ουδεν τωι βασιλει των ολων ομοθρονον τε εστι και
συνεδρον (Τινι γαρ ειπε ποτε των αγγελων· Καθου εκ δεξιων μου;), παντες δε
μαλλον εισι λειτουργικα πνευματα, ειτα μονος εχων ο Υιος το αξιωμα φαινεται, και
συνεδρευει και συμβασιλευει τωι Πατρι· πως αν ειη των πεποιημενων εις, ο το υπερ
πασαν την κτισιν αξιωμα φερων, ως Θεος, και των βασιλικων θρονων τωι
γεννησαντι κοινωνος; ΑΛΛΟ. Τα ανω φρονειτε, μη τα επι της γης. Ἀπεθανετε γαρ,
και η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι Χριστωι. Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι υμιν, τοτε και
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν δοξηι. Ει εν Θεωι παντες και ζωμεν, και
κινουμεθα, και εσμεν, πως ουκ εσται Θεος ο Υιος η παντων ζωη; Ει γαρ μονωι το
δυνασθαι ζωογονειν προσεστι κατα φυσιν Θεωι, των πεποιημενων ουδεν ζωη κυριως
τε και αληθως κληθησεται, ζωης δε μαλλον της του χορηγουντος μετοχον. Ει δε εν
Χριστωι το εψευσμενον ουδεν (αληθεια γαρ), ζωη κατα φυσιν αρα εστιν· ει δε τουτο,
και Θεος. ΑΛΛΟ. Μη ψευδεσθε εις αλληλους, απεκδυσαμενοι τον 75.489 παλαιον
ανθρωπον συν ταις πραξεσιν αυτου, και ενδυσαμενοι τον νεον τον ανακαινουμενον
εις επιγνωσιν κατ' εικονα του κτισαντος αυτον. Εις Χριστον αναμορφουμεθα δια της
πιστεως. Τουτο γαρ ημας ο Παυλος διδασκει λεγων· Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω,
αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Και παλιν· Ὥσπερ γαρ εφορεσαμεν την εικονα
του χοικου· ουτω φορεσωμεν και την εικονα του επουρανιου. Ὅτε τοινυν την αυτου
λαβοντες ομοιωσιν, κατ' εικονα του κτισαντος αναδεικνυμεθα· κτιζει δε τον
ανθρωπον ο Θεος, κατα το, Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον· Θεος αρα ο Χριστος,
και κτιστης μαλλον, ου κτισμα, ποιητης και ουχι ποιημα. Ἐκ της προς Θεσσαλονικεις
αʹ. Ἀφ' υμων γαρ, φησι, εξηχηται ο λογος του Κυριου, ου μονον εν τηι Μακεδονιαι και
εν τηι Ἀχαΐαι, αλλα και εν παντι τοπωι η πιστις υμων η προς τον Θεον εξεληλυθεν. Ει
οι Χριστωι πιστευοντες, ουχ ετερωι τινι των οντων, αλλ' αυτωι πιστευουσι τωι Θεωι,
πως ουκ εσται Θεος ο Χριστος; Ἐπειδη δε τουτο, ουκ εσται ποιημα. ΑΛΛΟ. Ὥσπερ
τινων διαλεγομενος, Αυτοι, φησι, περι ημων επαγγελλουσιν οποιαν εισοδον εσχομεν
προς υμας, και πως απεστρεψατε απο των ειδωλων, δουλευειν Θεωι ζωντι και
αληθινωι. Ει την αρχαιαν διαφυγοντες πλανην οι εξ εθνων δια του πιστευειν εις
Χριστον, επιστρεφουσι προς Θεον, και ει Χριστωι δουλευοντα δια της των
ευαγγελικων κηρυγματων φυλακης δουλευειν Θεωι τωι αληθινωι, πως ουκ εστι κατα
φυσιν Θεος ο Υιος; Τουτο γαρ εστι το αληθινον. Ὁ δε φυσει Θεος, πως εσται και
ποιημα; ΑΛΛΟ. Αυτοι γαρ οιδατε, αδελφοι, την εισοδον ημων την προς υμας, οτι ου
κενη γεγονεν· αλλα προπαθοντες και υβρισθεντες, καθως οιδατε, εν Φιλιπποις,
επαῤρησιασαμεθα εν τωι Θεωι ημων λαλησαι προς υμας το Ευαγγελιον του Θεου εν
πολλωι αγωνι. Ἰδου παλιν, αναφανδον Θεον ονομαζει Χριστον· αυτου γαρ το
Ευαγγελιον. ΑΛΛΟ, τουτωι ομοιον. Ἀλλ' εγενηθημεν νηπιοι εν μεσωι υμων· ως εαν
τροφος θαλπηι τα εαυτης τεκνα, ουτως ιμειρομενοι υμων ευδοκουμεν μεταδουναι
υμιν, ου μονον το Ευαγγελιον του Θεου, αλλα και τας εαυτων ψυχας. Και παλιν
ευθυς εφεξης· Μνημονευετε γαρ, αδελφοι, τον κοπον ημων και τον μοχθον· νυκτος
και ημερας εργαζομενοι προς το μη επιβαρησαι τινα υμων, εκηρυξαμεν εις υμας το
Ευαγγελιον του Θεου. ΑΛΛΟ. ∆ια τουτο και ημεις ευχαριστουμεν τωι Θεωι
αδιαλειπτως, οτι παραλαβοντες λογον ακοης παρ' ημων του Θεου, εδεξασθε ου
λογον ανθρωπων, αλλα, καθως εστιν αληθως, λογον Θεου, ος και ενεργειται εν υμιν
75.492 τοις πιστευουσιν. Ει τοις μακαριοις αποστολοις ο λογος περι της εις Χριστον
γεγονε πιστεως, κατα το ειρημενον παρα του Παυλου· Ου γαρ εκρινα τι ειδεναι εν
υμιν, ει μη Ἰησουν Χριστον, και τουτον εσταυρωμενον, ειτα λογον Θεου το περι
αυτου καλουσι κηρυγμα· τις αρα ουτως θρασυς ως τολμησαι ποιημα λεγειν τον δια
γλωττης αποστολικης Θεον ονομαζομενον, και ριψοκινδυνως τοις δια Πνευματος
λαλουσιν αντιφωνειν; Ἐκ της προς Θεσσαλονικεις βʹ. Πιστος δε εστιν ο Κυριος ος
στηριξει υμας και φυλαξει απο του πονηρου. Ει πιστος εστιν ο Σωτηρ οτι πιστους
απεργαζεται τους προσιοντας αυτωι, στηριζων δια της πιστεως, εσται δηλονοτι και
φυσει Θεος, οτι θεους αποτελει τους ελπιζοντας επ' αυτον. Πιστου μεν γαρ το
πιστοποιειν, Θεου δε παλιν το θεοποιειν· ωσπερ αμελει και του φωτος το φωτιζειν
εργον εστιν. Ἐκ της προς Ἑβραιους. Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος
λαλησας τοις πατρασιν εν τοις προφηταις, επ' εσχατων των ημερων τουτων ελαλησε
ημιν εν Υιωι, ον εθετο κληρονομον παντων, δι' ου και εποιησε τους αιωνας.
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κρειττονα της δια Μωσεως ∆ιαθηκης και των προφητικων κηρυγματων την
ευαγγελικην αποδεικνυων παιδευσιν, απο της των προσωπων διαφορας ποιειται την
διακρισιν. Κατα μεν ουν το αρχαιον δια των προφητων τοις πατρασιν
ανακεκηρυχθαι τον λογον διισχυρισατο· επ' εσχατων δε των καιρων δι' Υιου, του
τοσαυτην εχοντος προς εκεινους την υπεροχην, ως τους μεν το οικετικον ουχ
υπερβαινοντας μετρον, το, Ταδε λεγει Κυριος, αναφωνειν, τον δε το δεσποτικον
αξιωμα φορουντα λεγειν ως Υιον· Ἐῤρεθη τοις αρχαιοις· Ου μοιχευσεις· εγω δε λεγω
υμιν, και εξης. Πως ουν εν κτισμασιν ο κατα φυσιν Θεος, η πως εν δουλοις ο παντων
∆εσποτης τεταξεται; Και ει παντων εστι κληρονομος, ετερος εστι παρα παντα, ων και
εστι κληρονομος. Και ει δι' αυτου πεποιηκε τους αιωνας, ουκ αν ειη των γενητων ο
υπαρχων προ των αιωνων, επειπερ ουδεν των κτισματων προγενεστεραν του
αιωνος εχει την γενεσιν, αλλ' εν χρονωι πεποιηται. Μονωι δε προσεστι τωι Υιωι, το
αχρονως ειναι μετα Πατρος. ΑΛΛΟ. Ει γαρ ο δι' αγγελων λαληθεις λογος εγενετο
βεβαιος, και πασα παραβασις και παρακοη ελαβεν ενδικον μισθαποδοσιαν, πως ημεις
εκφευξομεθα τηλικαυτης αμελησαντες σωτηριας, ητις αρχην λαβουσα λαλεισθαι δια
του Κυριου, υπο των ακουσαντων εις ημας εβεβαιωθη; Ἐνταυθα σαφως εκ της των
προσωπων διαφορας, οσην εχει την υπεροχην τα ευαγγελικα κηρυγματα ως προς τας
δια του νομου σκιας, αποδεικνυειν πειραται. Ει γαρ τοις δι' αγγελων, φησι,
διατεταγμενοις προσην ουτως το αξιοπιστον ως τοις παραβαινειν επιχειρουσι την
χαλεπω 75.493 τατην επηρτησθαι κολασιν, πως ου μαλλον τοσουτον μειζονως εις το
κολαζεσθαι δικαιοτερος ο τα δι' Υιου παραβαινων φανειται, οσον περ αν ειη της εις
αγγελους τιμης αξιολογωτερος ο Υιος; Ει δε χρη και το εκαστου μετρον συνιδειν, οι
μεν παρεστωτες υμνουσι, λειτουργικα τε εισι πνευματα εις διακονιαν
αποστελλομενα· ο δε υμνολογειται μετα Πατρος, συνθρονος τε ων και
συμβασιλευων αυτωι, και υπο των αγγελων διακονουμενος, κατα το εν τοις
Ευαγγελιοις· Και ιδου αγγελοι προσηλθον, και διηκονουν αυτωι· πως ουν ο τοσουτον
υπερεχων, εν τοις τοσουτον υποβεβηκοσιν, ως ο Μονογενης ευρεθησεται; Πως δε ο
Πατρι συγκαθημενος, εν τοις παρεστηκοσι, και εν τοις διακονουσιν ο διακονουμενος,
η εν τοις βασιλευομενοις ο βασιλικον αξιωμα περικειμενος; ΑΛΛΟ. Εις Χριστον
αναφερων ο μακαριος Παυλος το εν ογδοωι ψαλμωι, λεγει· Τι εστιν ανθρωπος οτι
μιμνησκηι αυτου, η υιος ανθρωπου οτι επισκεπτηι αυτον; Ἠλαττωσας αυτον βραχυ τι
παρ' αγγελους, δοξηι και τιμηι εστεφανωσας αυτον, και κατεστησας αυτον επι τα εργα
των χειρων σου. Παντα υπεταξας υποκατω των ποδων αυτου. Ειτα τουτοις συναπτει·
Ἐν γαρ τωι υποταξαι αυτωι τα παντα, ουδεν αφηκεν αυτωι ανυποτακτον. Ἆρ' ουν ουχι
βασιλεα και Κυριον, και την θεοπρεπη περικεισθαι δοξαν ομολογησαιμεν ωι τα παντα
υποτετακται; Πως ουν ου Θεος; Πως δε εν τοις πασιν ο υπερ παντα, και τοσουτον των
γενητων την φυσιν υπερκειμενος, ως τα μεν υποτεταχθαι, και τωι της δουλειας
ενεχεσθαι ζυγωι, τον δε αυ παλιν περικεισθαι μεν της κυριοτητος το ελευθερον
αξιωμα, παντα δε εχειν υπο τους ποδας; ως και αυτος που φησι δι' ενος των αγιων
προφητων· Ὁ ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου. ΑΛΛΟ. Ὅθεν,
αδελφοι αγιοι, κλησεως επουρανιου μετοχοι, κατανοησατε τον αποστολον και
αρχιερεα της ομολογιας υμων Ἰησουν, πιστον οντα τωι ποιησαντι αυτον, ως και
Μωσης εν ολωι τωι οικωι αυτου. Πλειονος γαρ ουτος δοξης παρα Μωσην ηξιωται,
καθοσον πλειονα τιμην εχει του οικου ο κατασκευασας αυτον, Πας γαρ οικος
κατασκευαζεται υπο τινος· ο δε παντα κατασκευασας, Θεος. Ουκ εν ισωι μετρωι τον
ποιηθεντα τωι πεποιηκοτι τιμασθαι δειν εκδιδασκων, δηλος αν ειη δηπουθεν ουκ
επιτρεπων εν ποιημασι καταταττεσθαι τον Υιον· Πλειονα γαρ, φησι, τιμην εχει του
οικου ο κατασκευασας αυτον. Και τις ο τοτε το συμπαν τεχνησαμενος, λεγετω παλιν
αυτος περι του Υιου, οτι ∆ι' αυτου εκτισθη τα ορατα, και τα αορατα, ειτε Θρονοι, ειτε
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀρχαι, ειτε Κυριοτητες, τα παντα εν αυτωι και δι' αυτου εκτισθη, και αυτος εστι προ
παντων. Πως ουν εν ποιημασιν ο ποιητης; Και ει εν τοις πασι και αυτος ο χρονος
εστιν, ως εν των παντων, εστι δε προ παντων αυτος, δηλον οτι και του χρονου
πρεσβυτερος ο Υιος. ∆ι' αυτου γαρ, φησι, 75.496 τους αιωνας εποιησε. Πως ουν ο προ
αιωνων εν τοις εν χρονωι γενομενοις αριθμηθησεται; Ἐπει και παν οπερ αν ειη
ποιηθεν ως εν γενεσει, τουτο παντως εσται και εν χρονωι του ειναι αρξαμενον, ειπερ
μονηι σωζεται το αΐδιον, ως εξαιρετον, τηι θειαι και ακηρατωι φυσει. ΑΛΛΟ. Και Μωσης
μεν πιστος εν ολωι τωι οικωι αυτου, ως θεραπων, εις μαρτυριον των λαληθησομενων.
Χριστος δε ως Υιος επι τον οικον αυτου, ου οικος εσμεν ημεις. Ἀπο των ονοματων
και των αποτελεσματων της υπεροχης ποιειται την συγκρισιν, και της ουσιωδους, ιν'
ουτως ειπω, ποιοτητος την διαφοραν δεικνυει, ην εχει Χριστος προς Μωσεα, και δι'
αυτου προς παντα τα πεποιημενα. Τρεχει γαρ ο λογος εις τουτι το συμπερασμα. Ει
τοινυν ο μεν ως θεραπων, ο δε ως Υιος· και ο μεν ως οικετης εν τωι οικωι πιστος, ο δε
ως κληρονομος, ουκ εν τωι οικωι, αλλ' επι τον οικον αυτου· πως εσται λοιπον
ομογενης, ο τοσουτον αυτου διενεγκων; Ὁ δε Μωσηι μητε ομογενης υπαρχων
γενητης οντι φυσεως, μητε μην αλλως ομοδουλος, ουκ αν ετερωι τινι κατα τον της
φυσεως λογον ομοφυης συνταττοιτο. Προς γαρ τα πεποιημενα, και ου προς Μωσεα
παντως η συγκρισις, ει και το Μωσεως προσωπον επι του παροντος εξεταζεται.
ΑΛΛΟ, εκ του αυτου σχηματος. Ει παν το εις γενεσιν εναχθεν, δουλον εστι του
πεποιηκοτος Θεου, κατα το εν Ψαλμοις μελωιδουμενον, οτι Τα συμπαντα δουλα σα,
ελευθεροι δε εισιν οι υιοι, κατα την αψευδη του Σωτηρος φωνην, πως αν ενδεχοιτο
της αυτης ειναι φυσεως τοις δια το πεποιησθαι δουλευουσι τον δια την εκ Πατρος
αῤρητον γεννησιν ελευθερον Υιον; ΑΛΛΟ, εκ του αυτου, εις το, Ου οικος εσμεν ημεις.
Ει ο Θεος εστιν ο εν προφηταις ειπων, οτι Ἐνοικησω εν αυτοις και εμπεριπατησω,
και εσομαι αυτων Θεος, και αυτοι εσονται μου λαος· πως νυν ημεις οικος εσμεν του
Υιου, ειπερ μη εστι φυσει Θεος; Ἀλλ' ευχομεθα, καθα φησιν ο Παυλος, κατοικησαι
τον Χριστον εις τον εσω ανθρωπον, και οικος του Υιου εσμεν τε και χρηματιζομεν.
Θεος αρα ο Χριστος. Ει δε τουτο, ου ποιημα. ΑΛΛΟ. Βλεπετε, αδελφοι, μη ποτε εσται
εν τινι υμων καρδια πονηρα απιστιας εν τωι αποστηναι απο Θεου ζωντος. Εις Χριστον
η πιστις, και επ' αυτηι τοις αγιοις τα γερα, και η απεραντος χρεωστειται ζωη. Τουτο
γαρ εκδιδασκων ημας αυτος που φησιν· Ἀμην, αμην λεγω υμιν, ο πιστευων εις εμε
εχει ζωην αιωνιον. Ειπερ ουν ο την πιστιν εις αυτον αρνουμενος, και καρδιαν
αναλαβων πονηραν, Θεου ζωντος αποστατει, πως ου κατα φυσιν Θεος ο Υιος; 75.497
Πως δε κτισμα η ποιημα, τουτο υπαρχων, οπερ αν ειη και ο Πατηρ ου και εστιν Υιος,
παντα φερων τα του γεννησαντος ιδια και εξαιρετα; Ζων γουν Θεος ο Πατηρ, ζων
ομοιως και ο Υιος. ΑΛΛΟ. Ζων γαρ ο Λογος του Θεου και ενεργης, και τομωτερος
υπερ πασαν μαχαιραν διστομον, και διικνουμενος αχρι μερισμου ψυχης και
πνευματος, αρμου τε και μυελων, και κριτικος ενθυμησεων και εννοιων καρδιας.
Και ουκ εστι κτισις αφανης ενωπιον αυτου, παντα δε γυμνα και τετραχηλισμενα τοις
οφθαλμοις αυτου. Ταυτα δη παλιν εξεστιν οραιν τα του Πατρος ιδια φεροντα τον
Υιον, και τοιουτοις επαγλαιζομενον αγαθοις, οισπερ αν φαινοιτο και ο γεννησας
αυτον. Του Θεου και Πατρος τοιγαρουν φεροντος ετοιμως παντα, και πασιν
ακωλυτως ενατενιζοντος, ειδοτος ετι καρδιας και νεφρους, και δια τουτο λεγοντος,
ποτε μεν· Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην; ποτε δε· Θεος εγγιζων εγω ειμι, λεγει
Κυριος, και ουχι Θεος ποῤρωθεν. Μη απ' εμου κρυβησεται τι; ταυτα προσειναι και τωι
Υιωι, δι' ων εφησεν ο Παυλος επιμαρτυρει· ειτα ζωντος και του Πατρος δια το ειναι
ζωην, ζωντα και τον Λογον αποκαλει, δια το ειναι και αυτον κατα φυσιν ζωην.
Παντων ουν οσα δικαια προσεστι τωι Πατρι κατα φυσιν και εν Υιωι κειμενων φυσικως
τε και ουσιωδως, τις ουκ εσται, ποιημα λεγων αυτον, τοις αφυκτοις της δυσφημιας
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγκλημασιν ενοχος; Πως γαρ ουκ ειεν αλληλοις ομοφυη τα της αυτης οντα φυσεως
τε και ουσιωδους ενεργειας; ΑΛΛΟ. Πιστει νοουμεν κατηρτισθαι τους αιωνας ρηματι
Θεου, εις το μη εκ φαινομενων το βλεπομενον γεγονεναι. Ει των ποιηματων ουδεν
προαιωνιον εχει την υπαρξιν, τωι δε θειωι ρηματι, τουτεστι, τωι Θεωι Λογωι και Υιωι και
αυτους κατηρτισθαι τους αιωνας πιστευομεν, αναγκη προυπαρχειν αυτον και των
αιωνων ομολογειν. Ὢν γαρ και υπαρχων προτερον αυτος, τους ουκ οντας αιωνας
ποτε προς το ειναι παραγει. Πως ουν εν ποιημασιν ο ποιητης; Πως δε παλιν εν τοις
υπο χρονον ο χρονων εργατης, και την μονην πρεπουσαν τωι Θεωι και Πατρι φερων
αιδιοτητα; ΑΛΛΟ. Της δε ευποιΐας και κοινωνιας μη επιλανθανεσθε· τοιαυταις γαρ
θυσιαις ευαρεστειται ο Θεος. Ὅρα παλιν οπως ενθαδε Θεον ο Παυλος τον Υιον
αποκαλει. Ει γαρ αυτος εστιν ο συμπαν αγων εις κρισιν το ποιημα, και αποδιδους
εκαστωι κατα εργα αυτου. δια τοι τουτο και τους ευποιουντας τον πλησιον
αποδεχομενος, και λεγων· ∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε
την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. Ἐπεινασα γαρ, και
εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με· πως ουκ εσται Θεος, ουτως
αποκεκλημενος δια της αψευδους των αγιων φωνης, και τας των ευ 75.500
ποιουντων θυσιας αποδεχομενος, αποδιδους τε εκαστωι την αυτωι πρεπουσαν
αμοιβην, και εις την των ουρανων βασιλειαν εισπεμπων τον των αγιων χορον· Ἐκ
της προς Τιμοθεον αʹ. Παυλος αποστολος Ἰησου κατ' επιταγην Θεου Σωτηρος ημων,
και Χριστου Ἰησου της ελπιδος ημων, Τιμοθεωι γνησιωι τεκνωι εν πιστει. Ἰδου κατ'
επιταγην Θεου του Σωτηρος ημων αναδεδεχθαι την της αποστολης λειτουργιαν ο
Παυλος διισχυρισατο. Ἀλλ' ιδωμεν εξεταζοντες απο της θειας Γραφης, ει μη Χριστος
εστιν ο επιταξας αυτωι. Ὅτε τοινυν πορθησων, ως γεγραπται, τους μαθητας εκ των
Ἱεροσολυμων εις ∆αμασκον ηπειγετο, κατα μεσην οντι την οδον, επιφαινεται
Χριστος λεγων· Σαουλ, Σαουλ, τι με διωκεις; Παυλου δε αναπυνθανομενου και
λεγοντος· Τις ει, Κυριε; Ἐγω, φησιν, ειμι Ἰησους, ον συ διωκεις. Ἀλλα αναστηθι, και
εισελθε εις την πολιν, και λαληθησεται σοι ο τι σε δει ποιειν. Τι ουν αρα προς αυτον
ελαληθη παλιν, εν ταις Πραξεσιν των αποστολων ευρισκομεν, οτι Νηστευοντων δε
αυτων και λειτουργουντων τωι Κυριωι, ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε δη μοι
τον Βαρναβαν και τον Σαυλον εις το εργον ο προσκεκλημαι αυτους. Ειτα παλιν
γεγραπται περι αυτων, οτι Οι μεν ουν πεμφθεντες δια του Πνευματος του αγιου,
απηλθον εις Σελευκειαν, εκειθεν δε απεπλευσαν εις Κυπρον. Και γενομενοι εν
Σαλαμινι, κατηγγειλαν τον λογον του Θεου εν ταις συναγωγαις των Ἰουδαιων. Ὁραις
οπως κατ' επιταγην του Σωτηρος ημων δια του αγιου Πνευματος κηρυξων
αποστελλεται; Ὅτε τοινυν και Θεον αυτον, και Σωτηρα, και ελπιδα ημων αποκαλει,
πως ου λιαν ασεβες το ποιημα λεγειν τον Υιον; Ευρεθησομεθα γαρ, αν ουτως εχηι, και
ποιηματι λατρευοντες, και δια ποιηματος ανασεσωσμενοι, και εις ποιημα την ελπιδα
εχοντες, και το πλεον ουδεν ημιν παρα τους τηι κτισει λατρευοντας. ΑΛΛΟ. ∆ικαιωι
νομος ου κειται, ανομοις δε και ανυποτακτοις. Ειτα τουτοις ετερα προσαριθμησας
κακα, τελευταιον εναγει· Και ει τι ετερον τηι υγιαινουσηι διδασκαλιαι αντικειται, κατα
το Ευαγγελιον της δοξης του μακαριου Θεου, ο επιστευθην εγω. Τινος ουν ο Παυλος
επιστευθη το Ευαγγελιον; Τινος δε κηρυξ εστι και αποστολος, ει μη του Σωτηρος
ημων Χριστου; ον δη μακαριον ονομαζων Θεον, ποιητον ειναι λεγειν ουκ επιτρεπει
τισι. Πως γαρ ετι Θεος το πεποιημενον και προσφατον; Ει γαρ παν το κτιζομενον και
γενητην εχον την ουσιαν, εκ του μη οντος εις το ειναι καλειται, πως ου προσφατον;
Το δε τοιουτον, ου Θεος· Ου γαρ εσται εν σοι Θεος προσφατος, φησιν η θεια Γραφη.
Ἐπειδη Θεος ο Υιος, ου προσφατος αρα. Ει δε τουτο, ου ποιημα. Ὅτι δε το Ευαγγελιον
του Σωτηρος ημων ο μακαριος Παυλος επιστευθη παρ' αυτου, δηλοι παλιν αυτος εν
75.501 τοις εφεξης επιλεγων· Χαριν εχω τωι ενδυναμωσαντι με Χριστωι, οτι πιστον με
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηγησατο θεμενος εις διακονιαν, το προτερον οντα βλασφημον, και διωκτην και
υβριστην. Ἀλλα ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι. ΑΛΛΟ. Πιστος ο λογος, και
πασης αποδοχης αξιος, οτι Χριστος Ἰησους ηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι,
ων πρωτος ειμι εγω. Ἀλλα δια τουτο ηλεηθην, ινα εν εμοι πρωτωι ενδειξηται Χριστος
την απασαν μακροθυμιαν, εις υποτυπωσιν των μελλοντων πιστευειν επ' αυτωι εις
ζωην αιωνιον. Ει δια πιστεως της εις Χριστον σωζομεθα, και της αιωνιου μετισχομεν
ζωης, τον του θανατου ζυγον αποσειομενοι, πως ου Θεος κατα φυσιν ο Υιος, ο και
ζωης παρεκτικος, ως αυτος κατα φυσιν υπαρχων ζωη, και διασωζων ως ο Θεος, ο
μονος τουτο ποιειν δυναμενος, και δια τουτο λεγων· Ἐγω ειμι ο Θεος ο σωζων σε,
και ουκ εστι παρεξ εμου; Και γαρ οντως τε και αληθως ου πρεσβυς, ουκ αγγελος,
αλλ' αυτος ο Κυριος εσωσεν ημας, ο παλαι μεν σωζειν δια των αγιων προφητων
υπισχνουμενος, κατα δε τον της επιδημιας καιρον εαυτον ηδη παροντα δεικνυων,
και δια τουτο βοων· Αυτος ο λαλων παρειμι. Ὡς ωραιοι επι των ορεων, ως ποδες
ευαγγελιζομενων ακοην ειρηνης! Ἐλθων γαρ ευηγγελισατο ειρηνην ημιν τοις
μακραν, και ειρηνην τοις εγγυς, κατα την του Παυλου φωνην. ΑΛΛΟ. Τωι δε βασιλει
των αιωνων, αφθαρτωι, αορατωι, μονωι Θεωι, τιμη και δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην. Ει
βασιλευς των αιωνων εστιν ο Υιος, ως αει τε και ατελευτητως κρατων, αυτους δε
τους αιωνας πεποιηκως, αυτον αρα και Θεον αφθαρτον τε και αορατον αποκαλει. Ὁ
δε της του Πατρος ουσιας εχων εν εαυτωι φυσικως τε και ουσιωδως τα εξαιρετα, πως
αν ειη προς αυτον ετεροουσιος, και ουχι μαλλον ομοφυης τε και εξ αυτου, ουδενος
επιτρεποντος λογου προσειναι τοις κτισμασιν φυσικως τα της θεοτητος ιδια; Ὅτι δε
βασιλευς των αιωνων εστιν ο Υιος, και αυτος ημιν ο αρχαγγελος Γαβριηλ
επιμαρτυρησει λεγων περι αυτου προς την αγιαν Παρθενον· Ουτος εσται μεγας, και
Υιος Ὑψιστου κληθησεται. Και δωσει αυτωι Κυριος ο Θεος τον θρονον ∆αβιδ του
πατρος αυτου, και βασιλευσει επι τον οικον Ἰακωβ εις τους αιωνας, και της
βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος. ΑΛΛΟ. Τας υπερ απαντων ποιεισθαι προσευχας,
υπερ τε βασιλεων οντων εν υπεροχηι επιταξας, ο Παυλος τωι οικειωι μαθητηι
χρησιμως επαγει· Τουτο καλον και αποδεκτον ενωπιον του Σωτηρος ημων Θεου, ος
παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. Ουκουν ειπερ
εστιν απαντων Σωτηρ ο Θεος, σωζομεθα δε την αληθειαν επιγινωσκον 75.504 τες,
αληθεια δε ο Χριστος, αυτος αρα εστιν ο Θεος και Σωτηρ. Ει δε τουτο, πως ου φυσει
Θεος ο Υιος; Πως δε και ο φυσει Υιος εν ποιημασι εξαριθμοιτο; Ἄτοπον γαρ ομου τε
και δυσφημον. Ουκουν ου ποιημα ο Υιος, Θεος δε μαλλον και Σωτηρ, εκ Σωτηρος και
Θεου Πατρος. ΑΛΛΟ. Εις γαρ Θεος, εις και μεσιτης Θεου και ανθρωπων, ανθρωπος
Χριστος Ἰησους, ο δους εαυτον αντιλυτρον υπερ παντων. Ει μεσιτης εστι Θεου και
ανθρωπων Ἰησους ο Χριστος, ου φυσει και ουσιωδως Θεωι τε και ανθρωποις
συναπτομενος, διαλλαττων δε μονον, και εις φιλιαν εισαγων τα της προς αλληλα
κοινωνιας αποστατησαντα, τουτεστιν ανθρωπον και Θεον, πως ενα φησιν ο Παυλος
αυτον; επει και ετεροι των αγιων πολλοι της τοιαυτης ηξιωνται λειτουργιας, και
αυτος δη πρωτος, αναβοων· ∆εομεθα υπερ Χριστου, καταλλαγητε τωι Θεωι Γεγονε
μεσιτης και ο μακαριος Μωσης διακονησας τοις υιοις Ἰσραηλ τον παρα Θεου νομον.
Μεσιτης υπηρχε και ο πανσοφος Ἱερεμιας λεγων προς Θεον ως περι των εκ γενους
Ἰσραηλ· Μνησθητι εστηκοτος μου κατα προσωπον σου, του λαλησαι υπερ αυτων.
Ἀλλα και εκαστος των αγιων προφητων τουτο πεποιηκως ευρισκεται. Πως ουν
μεσιτης εις ο Χριστος, ει μη τι ξενον το επ' αυτου; Ἀλλ' εστιν εις, ως ο Παυλος
αληθευων φησι. Ξενως αρα και ουχ ομοιως τοις αλλοις, και οπως ειπειν αναγκαιον.
Ουκουν επειδηπερ το δυο τινων κατα μεσου κειμενον, αμφοτερων δηλαδη τοις ιδιοις
ακροις εφαπτεται, συνεχων εις ενοτητα τα διηρημενα, μεσιτης δε Θεου και
ανθρωπων εστιν ο Χριστος, προδηλον οτι Θεου μεν ως Θεος, ανθρωπων δε ως
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος απτεται φυσικως. Αυτος γαρ εστιν η ειρηνη ημων, δια της προς ημας
ομοιωσεως εις ενοτητα και κοινωνιαν της θειας ουσιας την ανθρωπου φυσιν
αναδεσμων. Ἐπει πως αν ετερως ευρισκοιμεθα θειας φυσεως κοινωνοι; Ουκουν
ειπερ εστι φυσει Θεος, τωι κατα φυσιν Θεωι και Πατρι συμφυης τε και ομοουσιος, πως
αν ειη κτισμα η ποιημα, πολλην εχοντος του λογου την ατοπιαν; ΑΛΛΟ. Πιστος ο
λογος, και πασης αποδοχης αξιος· εις τουτο γαρ κοπιωμεν, και αγωνιζομεθα, οτι
ηλπικαμεν επι Θεωι ζωντι, ος εστι Σωτηρ παντων ανθρωπων, μαλιστα πιστων. Ὁ
μακαριος Ψαλμωιδος δια Πνευματος αγιου τα εσομενα ορων, και της του Σωτηρος
ημων επιδημιας την χαριν εκδιδασκομενος, ανεφωνει βοων ως προς αυτον· Ἡ ελπις
παντων των περατων της γης, και των εν θαλασσηι μακραν. Ὅτι τοινυν η παντων
ελπις εστιν ο Χριστος, και επ' αυτωι παντες ηλπικαμεν οι πιστευοντες, Θεον δε ζωντα
ο Παυλος αυτον αποκαλει, τουτο κατα φυσιν οντα γινωσκων, πως εσται των
γενητων εις τις και αυτος, 75.505 και ουχι μαλλον Υιος ζων εκ ζωντος Πατρος,
διαβαινουσης εις αυτον φυσικως της του γεννησαντος ιδιοτητος. ΑΛΛΟ.
Παραγγελλω σοι, ενωπιον του Θεου του ζωογονουντος τα παντα, και Χριστου Ἰησου
του μαρτυρησαντος επι Ποντιου Πιλατου την καλην ομολογιαν, τηρησαι σε την
εντολην ασπιλον, ανεπιληπτον μεχρι της επιφανειας του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, ην καιροις ιδιοις δειξει ο μακαριος και μονος δυναστης, ο βασιλευς των
βασιλευοντων, και Κυριος των κυριευοντων, ο μονος εχων αθανασιαν, φως οικων
απροσιτον. Αυτος αρα την εαυτου παρουσιαν καιροις ιδιοις δειξει Χριστος, η μαλλον
ο τουτου Πατηρ. Ει μεν ουν αυτον ειναι φαμεν τον επιδεικνυντα Χριστον, πως ο
τοσουτοις αξιωμασι φυσικοις εις ακροτητα δοξης μαρτυρουμενος γενητος ειναι
νομισθησεται; Φθασει γαρ ουτω δυναμει και εφ' εκαστον των γενητων, α μονον
πρεπει τηι θειαι φυσει. Και ουδεν εσται λοιπον εν αυτηι το παραδοξον, ειπερ ολως και
τοις γενητοις προσειναι ταυτα δυναται φυσικως, απερ αν αυτης υπαρχει και μονης
ιδια. Ἀλλ' ουδεν κοινον, εις θεοτητος λογον, τοις πεποιημενοις προς τον ποιητην,
παντα δε προσεστι τωι Κυριωι τα του Πατρος ιδια, και η της θεοτητος φυσις εν αυτωι
διαγραφεται, ουκ αρα των ποιηματων εις εσται. Ει δε ο Πατηρ επιδειξει του Υιου την
παρουσιαν, και αυτωι μαλλον των θεοπρεπων αξιωματων τον καταλογον περιτιθησι
της αληθειας ο κηρυξ, πως μονου του Πατρος αθανασιαν εχοντος, εχει ταυτην ο
Υιος; Ἐγω γαρ ειμι, φησιν, η ζωη. Ἀλλ' εστι δηλονοτι της του Πατρος ουσιας ουκ
αλλοτριος ων, ουδε εις εκφυλον τινα και ξενην εκβεβηκως ιδιοτητα, καθαπερ τα
πεποιημενα. Μενει δε και σωζεται και εστιν εικων του γεννησαντος απαραλλακτος,
και δια τουτο διαφευγων το ειναι γενητος, Θεος δε μαλλον ως εκ Θεου, και φως εκ
φωτος, και ζωη παλιν εκ ζωης. Ουκ αρα ποιημα η κτισμα εστι κατα τας τινων
αθυρογλωσσιας. Ἐκ της προς Τιμοθεον βʹ. Μη ουν επαισχυνθηις το μαρτυριον του
Κυριου ημων, μηδε εμε τον δεσμιον αυτου, αλλα συγκακοπαθησον τωι Ευαγγελιωι
κατα δυναμιν Θεου του σωσαντος ημας και καλεσαντος κλησει αγιαι. Ἰδου παλιν
αναφανδον και Θεον και Σωτηρα τον Υιον ονομαζει. Αυτος γαρ εστιν ο καλων ημας,
δια του λεγειν· ∆ευτε παντες προς με, οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω
αναπαυσω υμας. Πως ουν εσται γενητος, ειπερ οντως εστι και Θεος και Σωτηρ; Ου
γαρ αν δια κτισματος, αλλα δια μονου Θεου σεσωσμεθα. Ἐκ της προς Τιτον.
Ἐπεφανη γαρ η χαρις του Θεου η σωτηριος πασιν ανθρωποις, παιδευουσα ημας, ινα
αρνησαμενοι την ασεβειαν και τας κοσμικας επιθυμιας, σωφρονως, και δικαιως, και
ευσεβως ζησωμεν εν τωι νυν αιωνι, 75.508 προσδεχομενοι την μακαριαν ελπιδα και
επιφανειαν της δοξης του μεγαλου Θεου και Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου. Ει
παντων ελπις εστιν ο Χριστος, εστι δε και Θεος μεγας και Σωτηρ, πως ου λιαν εισι
δυσσεβεις και παραφρονες οι ποιημα λεγοντες τον Υιον, και εν δουλοις καταταττειν
τολμωντες τον ωι παντα προσεστιν, οσα μονηι πρεπει τηι θειαι φυσει, και δι' ων οντως
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτο ουσα γινωσκεται; ΑΛΛΟ. Ει, κατα την του Προφητου φωνην, ευλογημενος ο
ανθρωπος ος πεποιθεν επι τωι Κυριωι, και εστι Κυριος ελπις αυτου, κρατησει παντως
και εναντιον· εξω γαρ απασης ευλογιας κεισεται τις ουκ εχων επι Θεον την ελπιδα.
Ειπερ ουν κτισμα και ποιημα εστιν ο Υιος, δουλος αρα εστι, και ου φυσει Κυριος. Πως
ουν, κατα τον αγιον Ψαλμωιδον, Ευλογημενοι ημεις τωι Κυριωι, οι την ελπιδα εχοντες
εις αυτον; Πως δε και αυτος αληθευσει λεγων ο Παυλος· Ευλογητος ο Θεος και
Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου ο ευλογησας ημας εν πασηι ευλογιαι
πνευματικηι; Κυριος αρα κατα φυσιν εστιν ο Υιος. Ει δε τουτο, ου ποιημα. Κατα γαρ
των ποιηματων λεγεται· Ὅτι τα συμπαντα δουλα σα. Ἐκ των Πραξεων. ∆ιηλθον δε
την Φρυγιαν και την Γαλατικην χωραν, κωλυθεντες υπο του αγιου Πνευματος
λαλησαι τον λογον εν τηι Ἀσιαι. Ἐλθοντες δε κατα την Μυσιαν, πειραζοντες εις την
Βιθυνιαν πορευθηναι, και ουκ ειασεν αυτους το Πνευμα Ἰησου. Ἰδου παλιν ενθαδε
σαφως το Πνευμα το αγιον, Πνευμα κεκληκεν Ἰησου. Ὅτε τοινυν το του Πατρος
Πνευμα, και Υιου Πνευμα εστι, πως ουκ εσται κατα φυσιν Θεος ο του κατα φυσιν
οντος Θεου και Πατρος εχων ουσιωδως τα ιδια και εξαιρετα; Ἄλλως τε κακεινο προς
τωιδε θεωρητεον. Ει μεν γαρ αγγελου τυχον η ετερας τινος λογικης δυναμεως
ειρηται ποτε Πνευμα το εν Θεωι φυσικως αγιον Πνευμα, τεταχθω μετα των
ποιηματων και ο Υιος, ουδεν εχων ως προς ταυτα το πλεον αυτου, καν Πνευμα
αυτου λεγηται το αγιον Πνευμα. Ει δε επι μονου φερεται του κατα φυσιν οντος Υιου
το τοιουτον, πως αν ειη τοις αλλοις ομογενης, ο τοσουτον αυτων υπερκειμενος, ως
μονον εχειν αυτον της πατρυας φυσεως το θεοπρεπες αξιωμα, και κοινοποιεισθαι τα
της ουσιας τωι ιδιωι γεννητορι; ΑΛΛΟ. Κατα δε το μεσονυκτιον Παυλος τε και Συλας
προσευχομενοι υμνουν τον Θεον· επηκροωντο δε αυτων οι δεσμιοι. Ἄφνω δε
σεισμος μεγας εγενετο, ωστε σαλευθηναι τα θεμελια του δεσμωτηριου· ανευχθησαν
δε αι θυραι πασαι, και παντων τα δεσμα ανεθη. Ειτα δια μεσον θεις τον επι τουτωι του
δεσμοφυλακος θορυβον, και τας του Παυλου φωνας, παλιν επιφερει· Ἔντρομος δε
γενομενος (ο δεσμοφυλαξ δηλονοτι), προσεπεσε τωι Παυλωι και τωι Συλαι. Και
προαγαγων αυτους εις το εξω, εφη· Κυριοι, τι 75.509 με δει ποιειν, ινα σωθω; Οι δε
ειπον· Πιστευσον εις τον Κυριον Ἰησουν, και σωθησηι συ, και ο οικος σου. Και
ελαλησαν αυτωι τον λογον του Κυριου, συν πασι τοις εν τηι οικιαι αυτου. Και
παραλαβων αυτους εν εκεινηι τηι ωραι της νυκτος, ελουσεν απο των πληγων, και
εβαπτισθη αυτος και οι αυτου παντες παραχρημα. Ἀναγαγων τε αυτους εις τον οικον
αυτου, παρεθηκε τραπεζαν, και ηγαλλιασατο πανοικει πεπιστευκως τωι Θεωι. Ὁ
πιστευσας εις τον Κυριον Ἰησουν, κατα την των αποστολων παραινεσιν, ως Θεωι
πιστευσας ηγαλλιασατο πανοικει πεπιστευκως. Ἀλλ' ειπερ ην ποιημα και κτισμα ο
Υιος, κατα τον δυσσεβη των αιρετικων λογον, διατι μη προς γνωσιν αληθη
χειραγωγειται παρα των αποστολων ο δεσμοφυλαξ, ακουων· Ουκ εις Θεον, ω ουτος,
επιστευσας, αλλ' εις εν τι των ποιηματων και γενητων; Νυνι δε, τουτο μεν ειποντες
ου φαινονται, ην δε μαλλον αυτοις και λιαν αποδεκτος ως αριστα διατιθεμενος, και
αληθη περι της πιστεως την διαληψιν εχων. Και πως ουκ ηδη παντι τωι σαφες, οτι
Θεος κατα φυσιν ο Υιος; Ὁ δε τουτο υπαρχων, πως αν ειη κτισμα και ποιημα; Ἐκ της
Ἰακωβου Ἐπιστολης. Ἰακωβος, Θεου και Κυριου Ἰησου Χριστου δουλος, ταις δωδεκα
φυλαις ταις εν τηι διασποραι, χαιρειν. Θεον ενθαδε και Κυριον αποκαλει τον Ἰησουν
Χριστον, τουτο κατα φυσιν οντα γινωσκων της αληθειας ο κηρυξ. Και πως εις
τοσουτον αποθρασυνεται των ετεροδοξουντων ο νους, ως τον ουτως εχοντα φυσεως
Υιον, γενητον η ποιητον υπολαμβανειν; Ου γαρ εξω θησουσι ψογου τον Πατερα και
Θεον οντα φυσει και Κυριον, ωσπερ ουν και εστιν ο Υιος, ειπερ ολως ενδεχεται
γενητης ειναι φυσεως τον οντως Θεον. Ἀλλα τουτο ατοπον, και γυμνην εχων
φαινεται την ευσεβειαν. Ουκουν ου κτισμα ο Υιος, Θεος δε μαλλον ουσιωδως και
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Κυριος, ωσπερ ο εξ ουπερ ετεχθη Πατηρ. ΑΛΛΟ. Ἀδελφοι, μη εν προσωποληψιαις
εχετε την πιστιν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου της δοξης. Ἐν τοις αγιοις
προφηταις ο Θεος που φησι· Την δοξαν μου ετερωι ου δωσω. Πως ουν εσται της δοξης
Κυριος ο Υιος, ειπερ οντως αλλογενης τε εστι, και της του Πατρος ουσιας αλλοτριος;
Ουδεν γαρ φορεσει την μονωι πρεπουσαν τωι Θεωι δοξαν, ειπερ ολως ειη
πεποιημενον. Ἀλλ' εστι Κυριος της δοξης ο Υιος· ου γαρ ψευδεται της αληθειας το
Πνευμα το εν τοις αγιοις τα τοιαυτα λαλουν. Ουκουν ου γενητος, εικων δε μαλλον
και χαρακτηρ του Πατρος, ος εστι της δοξης Κυριος. Ὧ δε παντα προσεστι φυσικως τα
του Πατρος ιδια, εποιτο αν εικοτως μετα των αλλων και το ειναι της δοξης Κυριον.
Ἐκ της Πετρου Ἐπιστολης. Πρεσβυτερους τους εν υμιν παρακαλω, ο
συμπρεσβυτερος, και μαρτυς των του Χριστου παθηματων, ο της μελλουσης
αποκαλυπτεσθαι δοξης κοινω 75.512 νος· ποιμαινετε το εν υμιν ποιμνιον του Θεου.
Σοφως παλιν ενθαδε Θεον ο Πετρος αποκαλει τον Υιον, τουτο κατα φυσιν οντα
γινωσκων· ου γαρ ψευδεται. Ἀκηκοως γαρ αυτος παρα του Σωτηρος ημων του
Χριστου· Σιμων Ἰωνα, φιλεις με; Βοσκε τα αρνια μου· και παλιν, Ποιμαινε τα
προβατα μου, την ομοιαν διδωσιν εντολην, Θεου ποιμνιον τα του Σωτηρος
ονομαζων, ως ανωθεν εκ Πατρος, και ου δια σαρκος και αιματος, του θειου
μυστηριου την γνωσιν παραλαβων. Ει δε Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, πως εσται
κτισμα η ποιημα; ΑΛΛΟ. Ποιητου και ποιηματος αμετρον τινα και ασυγκριτον ουσαν
την διαφοραν επιδεικνυων ο Ψαλμωδος, αναφθεγγεται· Αυτος εποιησε ημας, και ουχ
ημεις· ημεις δε λαος νομης αυτου, και προβατα χειρος αυτου. Ἐν μεν ουν τωι
δυνασθαι ποιειν τε και κτιζειν, η θεια και δεσποζουσα φυσις διαγινωσκεται· εν δε τωι
πεποιησθαι και παρηχθαι προς γενεσιν, η δουλη και γενητη. Ἐπειδη δε παντων
δημιουργος εστιν ο Υιος, ουτε εις εσται των παντων, ουτε εν τοις πεποιημενοις
τεταξεται, ο δια του δυνασθαι κτιζειν ετεροφυης ως προς την κτισιν
αναδεικνυμενος, και το δουλικον αναβεβηκως μετρον, ωστε και εντος ορων της
δεσποζουσης ουσιας υπαρχειν. Ἐκ της Ἰωαννου Ἐπιστολης. Γραφω υμιν, φησι,
πατερες, οτι εγνωκατε τον απ' αρχης. Ει των ποιηματων ουδεν απ' αρχης η εν αρχηι,
δια το παντα εν χρονωι κεκλησθαι προς γενεσιν, ην δε απ' αρχης ο Υιος, ον και
εγνωκασι προς ους ο λογος, πως εσται των ποιηματων ο μη ουτως εχων καθαπερ
εκεινα; ΑΛΛΟ. Ὁ αρνουμενος τον Πατερα, και τον Υιον αρνειται, και ο αρνουμενος
τον Υιον, ουδε τον Πατερα εχει. Ἀρνησεται τις τον Υιον ουχ ετερως, ει μη δια του
ποιημα λεγειν αυτον, και της του Πατρος εκπεμπειν ομοουσιοτητος, ομολογησει δε
παλιν αποσωζων αυτωι γνησιον τε και αληθες το της υιοτητος αξιωμα, και της προς
Πατερα ομοιωσεως φυσικης ουκ αποστερισκων αυτον. Ουκουν οπερ αν υπο του περι
του Πατρος λεγηται, τουτο παντως και περι του Υιου, διχα μονου του οτι Πατηρ εστι.
Και οπερ αν εφ' Υιου ταττοιτο, τουτο κρατησει και περι του Πατρος, διχα μονου
παλιν του οτι Υιος εστιν. Οιον ο Πατηρ Θεος κατα φυσιν, παντοκρατωρ, δημιουργος,
Κυριος, βασιλευς, αφθαρτος, αθανατος, ζωη, αρχην του ειναι μη εχων, αλλ' ουδε εκ
μη οντος εις το ειναι παρενεχθεις· ταυτα και ο Υιος απαραλλακτως. Ει δε διδως μεν
ταυτα προσειναι τωι Πατρι, και ουτως εχειν αυτον ομολογεις, εκβαλλεις δε αυτον
τον Υιον, ποιημα λεγων, και τον δημιουργον εν τηι των κτισματων ταξει καταφερων,
εξωθησεις αυτων και τον Πατερα, καταδικαζων αμαθως του Υιου, και του
θεοπρεπους αξιωματος αλλοτριον ειναι φασκων τον του γεννησαντος 75.513
χαρακτηρα, εις ον ενορωντες την του Πατρος φυσιν καταθεωμεθα κατα το παρ'
αυτου τοις μαθηταις ειρημενον· Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Ουκουν
αγενητου τυγχανοντος του Πατρος, αγενητον ειναι χρη και τον Υιον· αγενητον δε
φημι το μη πεποιημενον. ΑΛΛΟ. Και εωρακαμεν και μαρτυρουμεν, και
απαγγελλομεν υμιν ζωην την αιωνιον, ητις ην προς τον Πατερα, και εφανερωθη
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμιν. Το αιωνος ονομα, πολλακις επι Θεου τεθειται παρα τηι αγιαι Γραφηι, ως την εν
τωι χρονωι γενεσιν αναιρουν επι της θειας και ακηρατου φυσεως, ηι και μονηι το μη
πεποιησθαι προσεστιν ουσιωδως. Ει τοινυν αιωνιος ην η ζωη παρα τωι Θεωι και
Πατρι, τουτεστιν ο Υιος, πως αν ειη γενητος, κατα την τινων αβουλιαν; Το γαρ ολως
γενηθεν, ουκ αιωνιον. ΑΛΛΟ. Και οιδαμεν οτι ο Υιος του Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν
διανοιαν, ινα γινωσκομεν* τον αληθινον Θεον, και εσμεν εν τωι αληθινωι Υιωι αυτου
Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος και ζωη η αιωνιος. Τι παλιν ερουσιν οι
φιλεγκλημονες αιρετικοι και προς ταυτας του αγιου τας αψευδεις τε και
ηκριβωμενας φωνας; Ει Θεος αληθινος ο Υιος, ουσιωδως αρα τουτο εστι και ου
χαριτι, καθαπερ και τα ποιηματα. Ὁ δε φυσει Θεος, ει πεποιηται, κατ' αυτους, ουδεν
ολως ουδε εν τωι Πατρι το εξαιρετον, και ει λεγοιτο φυσει Θεος. Το γαρ απαξ ποιητον
η κτιστον του πεποιησθαι την αιτιαν, καν ποιηθεν ουπω φαινηται, ουδαμως
διαφευξεται, ποιεισθαι πεφυκος· ωρα τοινυν και εις αυτον ευσεβειν* τον Πατερα.
Ἀλλ' ου παραδεχεται τον του πεποιησθαι λογον η θεια και ακηρατος φυσις· τουτο δε
εστιν ο Υιος· ουκ αρα ποιητος, αγενητος δε μαλλον, ως φυσει Θεος και αληθινος και
ζωη αιωνιος. Ἐκ της Ἰουδα Ἐπιστολης. Ὑπομνησαι δε υμας βουλομαι, ειδοτας απαξ
παντα, οτι Ἰησους λαον εκ γης Αιγυπτου σωσας, το δευτερον τους μη πιστευσαντας
απωλεσεν. Ει κατα την προκειμενην του αγιου φωνην διεσωσεν ο Ἰησους εξ
Αιγυπτου τον λαον, αυτος αρα εστιν ο λεγων προς τον ιεροφαντην Μωσεα· Ἐγω ειμι
ο ων· ακουων ηκουσα του στεναγμου των υιων Ἰσραηλ, και κατεβην του εξελεσθαι
αυτους. Ειπερ ουν οντως αυτος εστιν ο ων, πως αν ειη και γενητος; Ουκ ετι γαρ ων,
αλλα πεποιημενος. Ἀλλ' ου ψευδεται Χριστος. Ὢν γαρ εστι και υπαρχων αει, ουκ
αρα πεποιημενος ευρισκεται, ουδε αρχην του ειναι λαχων την εν χρονωι, καθαπερ τα
ποιηματα. Ἐκ του κατα Ματθαιον Ευαγγελιου. Ἰωσηφ, υιος ∆αβιδ, μη φοβηθηις
παραλαβειν Μαριαμ την γυναικα σου· το γαρ εν αυτηι γεννηθεν εκ Πνευματος εστιν
αγιου. Τεξεται δε Υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν. Αυτος γαρ σωσει 75.516
τον λαον αυτου απο των αμαρτιων αυτου. Ει διασωζει τον οικειον λαον ο Υιος, και
αφιησιν αμαρτιας, ως του νομου Κυριος και Θεος, τις τοις ποιημασι συνταξει τον
εισω βεβηκοτα των της θεοτητος ορων, και αυτον κατα φυσιν οντα Θεον; Οιμαι δε
οτι πας οστις ουν ερει και συνθησεται μονωι χρεωστεισθαι Θεωι το κεκτησθαι λαον,
ως ∆εσποτηι και βασιλει. ΑΛΛΟ. Τουτο δε ολον γεγονεν, ινα πληρωθηι το ρηθεν δια
Ἡσαΐου του προφητου, λεγοντος· Ἰδου η παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον,
και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ, ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο
Θεος. Ει μη Θεος κατα φυσιν υπηρχεν ο Υιος, ουκ αν εκληθη Μεθ' ημων ο Θεος, ο δη
και γεγονεν οτε δια γυναικος εγεννηθη την προς ημας ομοιωσιν αναλαβων. Ουκ
αγγελου δε ολως, αλλ' ουδε ετερου τινος ευρημα των γενητων το Ἐμμανουηλ, αλλ'
ο Πατηρ ουτως ωνομασε τον Υιον, και μαρτυρησει λεγων ο αγιος προφητης περι του
θειου γεννηματος· Και καλεσουσι το ονομα αυτου το καινον, ο Κυριος ονομασει
αυτο. Καινον γαρ οντως ονομα τωι Υιωι το Ἐμμανουηλ, τουτεστι, Μεθ' ημων ο Θεος.
Προ μεν γαρ της μετα σαρκος εν τωι κοσμωι παρουσιας, αυτο δη τουτο γυμνως ην τε
και εκαλειτο Θεος· μετα δε την εκ Παρθενου γεννησιν, ουκετι μονον Θεος, αλλα μεθ'
ημων, τουτεστιν, ενανθρωπησας Θεος. Θεον τοιγαρουν ονομαζοντος του Πατρος τον
ιδιον Υιον, ερυθριατωσαν οι πεποιησθαι λεγοντες αυτον δυσσεβως τε και αμαθως. Ὁ
γαρ φυσει Θεος, ουκ εστι ποιημα. ΑΛΛΟ. Ἠκουσατε οτι εῤρεθη τοις αρχαιοις, οτι Ου
φονευσεις· ος δ' αν φονευσει, ενοχος εσται τηι κρισει. Ἐγω δε λεγω υμιν, οτι πας ο
οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου, ενοχος εσται τηι κρισει. ∆εχου μοι παλιν ενθαδε
τοιονδε τινα λογισμον, και περιαθρει σαφως ει μη σοι φανουμαι λεγων ορθως·
Ἐπειδη μονωι το νομοθετειν βασιλει πρεπωδεστατον, ουδενι των οντων εφιησι Θεος
προσθειναι τι τοις παρ' αυτου δια Μωσεως τετυπωμενοις. Λεγει γαρ· Ἐπ' αυτοις ουκ
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι προσθειναι, και απ' αυτων ουκ εστιν αφελειν. Ει δε αφειλε το ελαττον ο Σωτηρ,
προσεθηκε δε το μειζον και τελεωτερον, ως Θεος αρα και του νομου Κυριος τουτο
εργαζεται, η παντως, ει μη τουτο εστιν, ουκ αν ειη παρανομιας ελευθερος,
παραλυσας την εντολην. Ἀλλ' εστιν αληθες το γεγραμμενον, Ὅτι αμαρτιαν ουκ
εποιησεν. Ὡς Θεος αρα την μεν πρωτην απεσκευασεν εντολην, αντεισφερει δε την
δευτεραν εξουσιαστικως. Τουτο γαρ σημαινειν εοικε το, Ἐγω δε λεγω υμιν. Πως ουν
εσται γενητος η κτιστος, ο νομοθετων ως φυσει Θεος, δια τε τουτο προσφατος ειναι
μη δυναμενος; ΑΛΛΟ. Ἐαν γαρ αφητε τοις ανθρωποις τα παραπτωματα αυτων,
αφησει και υμιν ο Πατηρ υμων ο ου 75.517 ρανιος. Ἐαν δε μη αφητε τοις ανθρωποις,
ουδε ο Πατηρ υμων αφησει τα παραπτωματα υμων. Του Θεου και Πατρος αφιεντος
αμαρτιας και τον ταις παρανομιαις ενοχον απολυοντος, εξουσιαν εχει τουτο
χαριζεσθαι και ποιειν και ο Υιος. Και γουν ο Σωτηρ που προς τινα φησι· Τεκνον,
αφεωνται σοι αι αμαρτιαι σου. Ὅτε τοινυν τοσαυτης εξουσιας επειλημμενον ορωμεν
τον Υιον, ης αν εχηι και ο Πατηρ, πως αυτον ετεροφυη τε και εκφυλον λεγοντων
ανεξομεθα των ανοσιων αιρετικων, εν ουδενι των πεποιημενων επιδειξαι
δυναμενων κειμενην ουτω την μονωι Θεωι πρεπουσαν εξουσιαν; ΑΛΛΟ. Ου δυναται
δενδρον αγαθον καρπους πονηρους ποιειν, ουδε δενδρον σαπρον καρπους καλους
ποιειν. Ὅρος ουτος εξ ενος κατα παντων του Σωτηρος ημων αληθεστατος. Ἴδωμεν
τοινυν ακριβως των ειρημενων την δυναμιν, και επ' αυτης ηδη της θειας ουσιας
εξεταζεσθω το πραγμα. Ουκουν το τινος κατα τι γενος των αγαθων ελαττουμενον,
ως προς εκεινο το νικων, ου καλον· ου γαρ ομοιον ουδε ισον απαραλλακτως αυτωι.
Καλου δε οντος του αγενητου λιαν, εν ελαττονι μοιραι το γενητον ευρισκεται, και ως
προς εκεινο, ου καλον. Πως εσται καρπος γενητος εξ αγενητου φυτου, ειπερ ων
αγενητος ο Πατηρ πιστευεται; Ει γαρ ου δυναται δενδρον καλον καρπους πονηρους
ποιειν, δενδρον τε καλον ο Θεος και Πατηρ και δια το ειναι αγενητος, πως δη και
ποθεν ο εξ αυτου καρπος εσται γενητος, ως εντευθεν ορασθαι πονηρον, δια το
ψευδεσθαι του γεννησαντος αυτον την ευγενειαν; Ἀλλα μην αγαθον ο καρπος,
ωσπερ ουν αμελει και το φυτον. Ουκ αρα διαψευσεται του Πατρος την ευγενειαν ο
Υιος, εξ αγενητου γενητος αναδεικνυμενος. Ἔσται δε και αυτος αγενητος ωσπερ και
ο Πατηρ. Ει δε τουτο, πως εσται ποιημα η κτισμα, κατα την των αιρετικων αβουλιαν;
ΑΛΛΟ. Και ιδου προσελθων προσεκυνει αυτωι λεπρος, λεγων· Κυριε, εαν θεληις
δυνασαι με καθαρισαι. Και εκτεινας την χειρα, ηψατο αυτου, λεγων· Θελω,
καθαρισθητι. Και ευθεως εκαθαρισθη αυτου η λεπρα. Ἐξ αυθεντιας η χαρις·
δεσποτικον το επιταγμα. Πως ουν εν δουλοις ως γενητος ο Υιος, ο και εν τωι
εθελησαι μονον παντα ποιειν δυναμενος, και το θεικον αξιωμα και του τεκοντος
ιδιον και κατα τουτο φερων; Γεγραπται γαρ περι του Θεου και Πατρος, οτι Παντα οσα
ηθελησεν εποιησεν, ως εν τηι θειαι θελησει των εργων ευθυς υφισταμενων, και
νευματι μονωι προς το ειναι καλουμενων. Ὁ δε του ιδιου Πατρος την τε δυναμιν
εχων και την εξουσιαν, πως αν ειη προς αυτον ετεροφυης δια το ειναι γενητος, ουχ
ουτω φυσεως εχουσης εκεινου; Φιλει γαρ αει τα την αυτην ενεργειαν εχοντα, της
αυτης υπαρχειν και ουσιας, και το ετεροφυες εν τουτοις απιθανον. Ουκουν ομοφυης
ο Υιος τωι Πατρι, και εξ αγενητου αγενητος, ως την αυτην εχων εξουσιαν και
δυναμιν, 75.520 μαλλον αυτος ων η ζωσα και ουσιωδης ενεργεια και δυναμις και
σοφια του Πατρος. ΑΛΛΟ. Τοτε εγερθεις επετιμησε τωι ανεμωι και τηι θαλασσηι, και
εγενετο γαληνη μεγαλη. Οι δε ανθρωποι εθαυμασαν, λεγοντες· Ποδαπος εστιν ουτος,
οτι και η θαλασσα και οι ανεμοι υπακουουσιν αυτωι; Εις αποδειξιν της ενουσης αυτωι
μεγαλειοτητος, φησι που Θεος δι' ενος των προφητων προς τους αναιδην
εξαμαρτανοντας· Μη εμε ου φοβεισθε; λεγει Κυριος. Ἦ απο του προσωπου μου ουκ
ευλαβηθησεσθε, τον ταξαντα αμμον οριον τηι θαλασσηι, προσταγμα αιωνιον, και ουχ
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερβησεται αυτο; Και παλιν αυτο δη τουτο σημαινων εν Ἰωβ περι της θαλασσης
φησιν· Ἐθεμην δε αυτηι ορια επιθεις κλειθρα και πυλας· ειπα δε αυτηι· Μεχρι τουτου
ελευσηι, και ουχ υπερβησηι· αλλ' εν σεαυτηι συντριβησεται σου τα κυματα. Ὁ δε γε
μακαριος Ψαλμωιδος την πνευματικην ανακρουομενος λυραν εις δοξολογιας* φησι
προς Θεον· Συ δεσποζεις του κρατους της θαλασσης, και τον σαλον των κυματων
αυτης συ καταπραΰνεις. Ὅτε τοινυν την θειαν χαρακτηριζει φυσιν, και το δυνασθαι
της θαλασσης κρατειν, και νομους επιθειναι τοις υδασιν, αγειν τε υπο τον της
δεσποτειας ζυγον των εν κοσμωι στοιχειων τα καιριωτατα, τουτο δε ποιων μετα
πολλης τινος της εξουσιας ο Υιος φαινεται, κατα τινα τροπον ουκ εσται φυσει Θεος;
Πως δ' αν ειη γενητος ο και μαλα ραιδιως εξανυειν δυναμενος οσα μονωι πρεπει τωι
Θεωι και Πατρι; Ει μεν γαρ ουδεν ολως ειναι φαμεν το δυνασθαι της θαλασσης
κρατειν, κλειθρα τε αυτηι και πυλας επιτιθεναι, τι ματην επικομπαζει τουτοις, ως
πολυ το αξιοπιστον εχουσιν, ο Θεος και Πατηρ; Ει δε μονης της θεοπρεπους
δυναμεως τε και δοξης εξηρτηται το δυνασθαι ταυτα ποιειν, ουδεις επιτρεψει λογος
τηι των γενητων ουσιαι χαριζεσθαι τα μονηι τηι θειαι φυσει χρεωστουμενα. Ουκουν ουκ
αν ειη γενητος ο Υιος ο των της θεοτητος ορων εισω βεβηκως δια του ταυτα
δυνασθαι φυσικως ενεργειν, απερ εκεινης ιδια τε και εξαιρετα φαινεται. ΑΛΛΟ. Οι δε
δαιμονες παρεκαλουν αυτον, λεγοντες· Ει εκβαλλεις ημας, αποστειλον ημας εις την
αγελην των χοιρων. Και ειπεν αυτοις ο Ἰησους· Ὑπαγετε. Οι δε εξελθοντες απηλθον
εις τους χοιρους, και ιδου ωρμησεν η αγελη πασα κατα του κρημνου εις την
θαλασσαν, και απεθανον εν τοις υδασιν. Ἔτι και τουτο εστι της θειας ουσιας το
εξαιρετον, το δυνασθαι παντα συνεχειν δηλαδη, και μεχρι των ευτελεστατων της εφ'
εκαστωι προνοιας λογους εξαπλουν. Και μαρτυρησει λεγων αυτος ο Σωτηρ· Ουχι δυο
στρουθια ασσαριου πωλειται, και εν εξ αυτων ου πεσειται επι την γην ανευ του
Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις; Ει τοινυν μεγα και τουτο και θεοπρεπες εν τωι
Πατρι το αξιωμα, φερει δε τουτο και ο Υιος, τοις πονηροις δαιμονιοις ουδε χοιρων
εχειν επιτρε 75.521 πων την εξουσιαν (αξιουσι γαρ λαβειν, ως ουκ εχοντας δηλαδη),
ποιον εχει λογον ετεροφυη και ποιητον υπολαμβανειν τον εκ Θεου πεφυκοτα Θεον
Λογον, και παντα εχοντα φυσικως τα του γεννησαντος ιδια; ΑΛΛΟ. Και
προσκαλεσαμενος τους δωδεκα μαθητας αυτου, εδωκεν αυτοις εξουσιαν κατα
πνευματων ακαθαρτων, ωστε εκβαλλειν αυτα, και θεραπευειν πασαν νοσον και
πασαν μαλακιαν. Ὅρα μοι παλιν ενθαδε θεικην του Υιου την εξουσιαν, και ου
γενητηι πρεπουσαν φυσει. Το μεν γαρ δυνασθαι δραιν τι των οσα δικαιως θαυμαζεται,
και τοις αγιοις προσην ου φυσικως, αλλ' εκ μετοχης του αγιου Πνευματος και παρα
Θεου. Το δε και ετεροις διδοναι την επι τουτοις χαριν, παντελως της εκεινων
δυναμεως τε και εξουσιας αλλοτριον. Πως γαρ αν δυναιτο γενητη δεσποζειν φυσις
των του Πνευματος χαρισματων; Ὁ δε Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, ατε Θεος τε
υπαρχων φυσει και Υιος, θεραπευει μεν εξουσιαστικως, ουκ ευχης εργον
επιδεικνυων, καθαπερ εκεινοι, αλλ' οικειας και ουσιωδους ενεργειας αποτελεσματα.
Χορηγει δε ομοιως οισπερ αν βουλοιτο την επι τουτωι χαριν, ουκ αλλοτριαν επ'
αυτους δυναμιν καλων, αλλ' οικοθεν εντιθεις· ωσπερ αν ει και το πυρ τοις αυτωι
πλησιαζουσιν, εμβαλλοι της εαυτου φυσεως την ενεργειαν. Πως ουν ο μετοχους της
θειας ουσιας αποτελων τους εν οις αν γενοιτο τηι δυναμει του Πνευματος, γενητος τε
ειη και πεποιημενος, και ουχι μαλλον φυσει Θεος; ΑΛΛΟ. Παντα μοι παρεδοθη υπο
του Πατρος μου, και ουδεις επιγινωσκει τον Υιον, ει μη ο Πατηρ, ουδε τον Πατερα τις
επιγινωσκει, ει μη ο Υιος. Ου δυναμενης της των γενητων διανοιας περιδραττεσθαι
τροπον τινα της θειας ουσιας, δια το παντα υπερκεισθαι νουν, και πασης διανοιας
εξαλλεσθαι το υπερφυες αυτης και ακηρατον καλλος, υπο μονης εαυτης οπερ εστι
κατα φυσιν γινωσκεται. Ουκουν αφ' ων εστιν ο Πατηρ, οιδε τον ιδιον Υιον, και
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παλιν αφ' ων εστιν ο Υιος, οιδε τον εαυτου Πατερα. Και ουτω γαρ και αν αληθευοι
λεγων· Ἐγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι· και, Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον
Πατερα. Ουδεμιας τοιγαρουν εξαλλαγης μεταξυ κειμενης, οσον εις θεοτητος φυσιν,
πως αν ειη γενητος ο Υιος, ουκ οντος τουτο του Πατρος, ου και εστιν εικων και
χαρακτηρ απαραλλακτος; ΑΛΛΟ. ∆ευτε προς με, φησι, παντες οι κοπιωντες και
πεφορτισμενοι, καγω αναπαυσω υμας. Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας. Ει πασα των
γενητων η φυσις υπο τον θειον εστι ζυγον, και μονωι δουλευει τωι κτισαντι, κλινασα
τον αυχενα, κατα τον λεγοντα προς Θεον, Ὅτι τα συμπαντα δουλα σου· υπαγει δε
ημας ο Σωτηρ και υποτιθησι τωι οικειωι ζυγωι· ∆εσποτης αρα 75.524 εστι και Κυριος
και κτιστης ως Θεος. Πως εν ποιημασιν ο τοιουτος; Πως δε υπο ζυγου και δουλειας ο
παντα ηνιοχων και διιθυνων ως Κυριος; Ει γαρ μη τουτο εστι, προσκυνουντες
αλωσομεθα ποιημα, και κτισματι παρα τον κτιστην δουλευοντες. Ἔχει δε ουχ ουτω
τα καθ' ημας· αληθινος γαρ Θεος ο Υιος. Ουκ αρα εστι κτισμα η ποιημα. ΑΛΛΟ. Ἢ ουκ
ανεγνωτε εν τωι νομωι, οτι τοις Σαββασιν οι ιερεις εν τωι ιερωι το Σαββατον βεβηλουσι
και αναιτιοι εισι; Λεγω δε υμιν οτι του ιερου μειζων εστι. Και πλεον εχει το σεβας
του εκ λιθων διηρτισμενου ναου, Θεος ο κατοικων εν αυτωι και αγιαζων αυτον, ου
και εις δοξαν η του ιερου γεγονε κατασκευη. Πλειονα πως ουν του ιερου την τιμην
εχει Χριστος, ειπερ ουκ εστι Θεος ο εν αυτωι τωι ιερωι προσκυνουμενος; Ἀλλ' εχει το
πλεον και αληθευει· πως γαρ ου; Θεος αρα εστιν ως Υιος εκ Θεου Πατρος πεφηνως.
Ει δε τουτο, ου ποιημα ουδε κτισμα εστιν. Ου γαρ επλανατο λατρευων αυτωι και
προσκυνων ο Ἰσραηλ εν τωι ιερωι, προς ον ειρηται που· Κυριον τον Θεον σου
προσκυνησεις και αυτωι μονωι λατρευσεις. ΑΛΛΟ. Ἢ ποιησατε το δενδρον καλον, και
τον καρπον αυτου καλον, η ποιησατε το δενδρον σαπρον, και τον καρπον αυτου
σαπρον· απο γαρ του καρπου το δενδρον γινωσκεται. Καρπος δε του Πατρος εστιν ο
Υιος· τοιουτος αν ειη παντως αυτος, οποιον περ αν υπαρχοι το εξ αυτου γεννηθεν.
Ουκουν ει κτισμα και ποιημα εστιν ο Υιος, εσται τουτο και ο Πατηρ. Ει δε αγενητος ο
Πατηρ, αγενητος εσται και ο Υιος, επει κατα τινα τροπον εκ του καρπου το δενδρον
επιγνωσθησεται. ΑΛΛΟ. Ἐβασανιζετο ποτε των αποστολων το σκαφος, χειμωνος
οντος κατα την λιμνην σφοδρου, και πνευματων αφορητου βιας των υδατων
καταῤρηγνυμενων. Τεταρτηι δε φυλακηι, ως επι ξηρας βαδιζων επι του κυματος ο
Σωτηρ, κατα μεσην την λιμνην τοις μαθηταις επιφαινεται. Οι δε φαντασμα βλεπειν
οιηθεντες, υπο του δεους εκραζον. Ὡς δε παρεθαρσυνεν αυτους ο Σωτηρ λεγων, Ἐγω
ειμι, μη φοβεισθε, μογις μεν τον φοβον εξεπτυσαν, εισδεχονται δε αυτον εις το
σκαφος, και παραχρημα, φησιν, εκοπασεν ο ανεμος. Οι δε εν τωι πλοιωι
προσεκυνησαν αυτωι λεγοντες· Ἀληθως Θεου Υιος ει. Τι ουν παλιν ερουσιν οι τηι
αληθειαι μαχομενοι, και μονοις τοις ιδιοις ακολουθουντες θελημασιν, οταν ιδωσιν
ολον ομου τον των αποστολων χορον ως Θεωι προσκυνουντα τωι Υιωι, και μεθ' ορκου
λεγοντα, οτιπερ αληθως Υιος ειη Θεου; ∆ηλον δε οτι και Θεος. Ει γαρ εν των
κτισματων εστι κατα την αυτων αμαθιαν, πως αληθως Υιος εστι του Θεου;
Ἀμηχανον γαρ τον μη εκ τινος κατα φυσιν προεληλυθοτα και το ιδιον της του 75.525
γεννησαντος ουσιας επαγομενον, αληθως ειναι υιον. Πως δε, ειπερ εσφαλ[λ]οντο
τουτο λεγοντες οι μαθηται, σεσιωπηκε ο Σωτηρ, καιτοι σφαλλομενους ου
δυσωπουμενος; Και γουν τωι Πετρωι φησι ουκ ορθως αποκριναμενωι· Ὕπαγε οπισω
μου, Σατανα, σκανδαλον μοι ει, οτι ου φρονεις τα του Θεου, αλλα τα των ανθρωπων.
Ἐπειδη σεσιωπηκε, αληθως Υιος ειναι Θεου λεγομενος, δι' ων ως σφαλεντας ουκ
ηλεγξεν, δηλος εστιν ως ορθως λεγοντας αποδεχομενος. Υιον ουν αυτον και αληθως
ειναι φασκοντων των αγιων αποστολων, και αυτου δε τουτωι συνεπινευοντος του
Χριστου, τις των ετερα θρυλλουντων ανεξεται; ΑΛΛΟ, ως εκ του αυτου. Και πως ου
πασης εξω κεισονται φρενος αγαθης οι τολμωντες ποιημα λεγειν τον Υιον του Θεου;
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ει γαρ αληθως Υιος εστι, πως αν ειη γενητος, ο εκ της πατρυας προελθων ουσιας;
Τουτο γαρ σημαινει το της υιοτητος ονομα, φυσικως κατα τινος τεταγμενον. Ἕτερον
δε το σχημα των κατα θεσιν υιων. Ἐπειδη ουκ εν τουτωι Χριστος, αληθως αρα Υιος
εστιν, ως δια τουτο τοις κατα θεσιν ημιν αντιδιαστελλεσθαι· ουκ αν γαρ ειη το κατα
θεσιν και ομοιωσιν, μη προυποκειμενου προτερον του αληθους, προς ο και
μορφουται το εις ομοιωσιν αυτου δια τινος τεχνης και χαριτος καλουμενον. ΑΛΛΟ.
Ἐλθων δε ο Ἰησους εις τα μερη Καισαρειας της Φιλιππου, ηρωτα τους μαθητας αυτου
λεγων· Τινα με λεγουσιν οι ανθρωποι ειναι τον Υιον του ανθρωπου; Οι δε ειπον· Οι
μεν Ἰωαννην τον Βαπτιστην, αλλοι δε Ἠλιαν, ετεροι δε Ἱερεμιαν, η ενα των
προφητων. Λεγει αυτοις· Ὑμεις δε τινα με λεγετε ειναι; Ἀποκριθεις δε ο Πετρος, ειπε·
Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου. Ἀποκριθεις ο Ἰησους ειπεν αυτωι· Μακαριος ει,
Σιμων Βαρ Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν τοις
ουρανοις. Ἐκ των προκειμενων εξεστιν οραιν, και αυτης δε μαλιστα της του Κυριου
φωνης, ως ο Πατηρ απεκαλυψε τωι Πετρωι, και ουκ ανθρωποδιδακτος ην, Υιον
ομολογων τον του Θεου Λογον. Καιτοι μετα σαρκος ορων επι γης ανθρωποις
συνδιαιτωμενον, και το γε παραδοξωτερον, Υιον ομολογων, ουκ εν τοις κατα χαριν
εις τουτο τεθειμενοις οριζεται. Ου γαρ ειπεν· Εις υπαρχει των υιων του Θεου· αλλ'
ενα και μονοειδως, ως δη και κυριως κατα φυσιν εστιν Υιος της του Πατρος ουσιας
εξαστραφεις, αυτον ειναι φησι τον Χριστον. Μακαριζεται δε ως αληθευων, και τα
υπερ ανθρωπου διανοιαν θεοθεν εκδιδαγμενος. Πως ουν ποιημα η κτισμα τολμωσι
λεγειν ον οιδεν Υιον ο Πατηρ, και ουτος αυτον τοις αξιοις αποκαλυπτει; ΑΛΛΟ.
Μελλει γαρ ο Υιος του ανθρωπου ερχεσθαι εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα των
αγγελων αυτου, και τοτε αποδωσει εκαστωι κατα τα εργα αυτου. 75.528 Ει αληθευει
λεγων ο Θεος και Πατηρ· Την δοξαν μου ετερωι ου δωσω· πως αυτην διδωσι τωι Υιωι,
ειπερ οντως δια το ειναι γενητος, ετεροφυης τε εστι και της προς αυτον φυσικης
κοινωνιας διωρισμενος, Ἀλλα μην και αληθευειν αναγκη συνομολογειν τον Πατερα.
Και δεδωκε την εαυτου δοξαν τωι Υιωι, ουκ εξω της μιας θεοτητος ταυτην τιθεις.
Ουτω γαρ αληθευσει· φυσεως αρα κοινωνον, και της αυτης ουσιας οιδεν οντα τον
Υιον. Ουτω γαρ εις μιαν θεοτητα συμπαν οραι δια της αγιας και ομοουσιου Τριαδος
αποπληρωμενην. Πως ουν ποιημα η κτισμα ο Υιος ο τωι Πατρι κατ' ουσιαν ο αυτος
ως Υιος εκ Πατρος αληθινος; ΑΛΛΟ. Και ιδου, νεφελη φωτεινη επεσκιασε αυτους· και
ιδου φωνη εκ της νεφελης, λεγουσα· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εν ωι
ευδοκησα. Ει μη πολυ τι το μεταξυ φαινεται ποιηματος και Υιου, ταυτον δε ειναι
δοκει παρα τισιν, παν οπερ εστι ποιημα, τουτο παντως εσται και Υιος. Και ει τι εστιν
Υιος, τουτο και ποιημα. Ει δε τικτομεν μεν εξ αυτων τα γεννωμενα, ποιουμεν δε τι
των εξωθεν, αλλοτριαν της εαυτων φυσεως υλην λαμβανοντες, πως ου πολυ το
διαφορον Υιου και ποιηματος; Ὅπερ ουν εστιν εφ' ημων αληθες, σωζεσθω τουτο και
επι Θεου. Ειτα πως ενδεχεται τον οντως Υιον ποιητον η κτιστον υπολαμβανειν, και
ταυτα του Θεου και Πατρος ανωθεν επιβοωντος· Ουτος εστιν ο Υιος μου; Ουχ εις των
υιων, αλλ' ο κυριως και κατα φυσιν Υιος, ου κατα μιμησιν οι κατα θεσιν υιοι, δια το
δυνασθαι βοαιν εν τωι Πνευματι του Υιου· Ἀββα, ο Πατηρ. ΑΛΛΟ. ∆ιδασκαλε, τι
αγαθον ποιησας ζωην αιωνιον κληρονομησω; Ὁ δε ειπεν αυτωι· Τι με ερωταις περι
του αγαθου; Ουδεις αγαθος ει μη εις ο Θεος. Το κυριως αγαθον, ου κατα μετοχην την
εξ ετερου τουτο εστιν, αλλ' εν τηι οικειαι φυσει κειμενην εχει την αρετην, και ωσπερ
εξ εαυτου πηγαζουσαν· μαλλον δε αυτο δη τουτο κατα φυσιν υπαρχει οπερ ειναι
φαμεν το αγαθον. Ὄντος ουν εν ιδιαι μεν υπαρξει του Πατρος, οντος δε παλιν εν ιδιαι
υπαρξει του Υιου, τινι και μονωι το αγαθον περιθησομεν; Ἢ ποιον οντως εσται το
αγαθον; Ἀλλ' ισως φησειεν αν τις πρεπειν αυτο τωι Πατρι. Καλως εχετω και τηιδε·
συνθησομεθα γαρ, ως ετι γυμναζοντες το θεωρημα. Ειτα τις αποτολμησει λεγειν ουκ
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειναι φυσει τον Υιον αγαθον, οταν ακουσηι λεγοντος· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν; Ὁ
εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα; Ει γαρ μη αγαθος κατα φυσιν ο Υιος, πως ημιν εν
εαυτωι δεικνυει τον κατα φυσιν αγαθον οντα Πατερα; Ἀλλ' εστιν εικων και κατα
τουτο του Πατρος. Ἀγαθος αρα και αυτος, ωσπερ ουν και ο Πατηρ. Πως ουν εις εστιν
αγαθος κατα την αυτου φωνην; ∆ηλον οτι της αγιας Τριαδος δια την ταυτοτητα της
ουσιας εις μιαν θεοτητα δι' εαυτης αναπλεκομενης, ως ειναι 75.529 μονην την θειαν
ουσιαν το κυριως αγαθον. Ὁ δε εις τοσαυτην ενοτητα τωι Πατρι περισφιγγομενος
φυσικως Θεος Λογος, πως αν ειη γενητος η πεποιημενος; ΑΛΛΟ. Ἐρωτωμενος υπο
των αρχιερεων επι Ποντιου Πιλατου Χριστος, ει αυτος εστιν ο Υιος του Θεου, Συ
ειπας, φησιν, ουκ αρνουμενος. Ειτα προστιθεις λεγει· Πλην λεγω υμιν, απαρτι
οψεσθε τον Υιον του ανθρωπου καθημενον εκ δεξιων της δυναμεως, και ερχομενον
επι των νεφελων του ουρανου. Τι ουν ημιν το εντευθεν συναγομενον; Ὅτι [οταν]
επι Θεου λεγηται το καθεζεσθαι και θρονος, το τε αρχικον τε και δεσποτικον,
βασιλικον τε ομου και παντων κρατουν αξιωμα σημαινεται. Ου γαρ δηπου φησειεν
αν τις των σοφων κατα τας εν τοις πιναξιν ορωμενων γραφας χρηναι νοεισθαι περι
Θεου· ουδε θρονον μεν τινα λογιουμεθα κεισθαι, των δε απαντων Κυριον
ανακεκλισθαι πιστευομεν επ' αυτωι, αλλ' ουδε ολως ειναι δεξιον τε και αριστερον επι
της θειας και απερινοητου φυσεως. Σωματων γαρ οικειον και σχημα και τοπος,
ιδρυσις τε και εγερσις. Ταυτην ουν εχοντων την δυναμιν επι Θεου, των τε ονοματων
και των λεξεων, οσαι δηποτουν τα τοιαυτα σημαινουσι· κατα τινα τροπον ο Υιος εκ
δεξιων της δυναμεως καθεζομενον εαυτον οφθησεσθαι λεγει, η ως ομοθρονον
δηλαδη και ου δευτερον εις τιμην, ωσπερ αν ει τις οιηθειη, του Πατρος; Τουτο γαρ το
εκ δεξιων εοικε δηλουν, απο της παρ' ημιν συνηθειας το υπερ ημας ανατυπουν. Πως
ουν ομοτιμος τε και εν τοις αυτοις τωι Πατρι θρονοις ο Υιος ων ευρεθησεται, ειπερ
ουκ εστι κατα φυσιν Υιος την του Πατρος ιδιοτητα φυσικως εχων εν εαυτωι, ποιημα
δε μαλλον, ως εκεινοι ληρουντες φασιν; Ἢ γαρ αναγκη συνομολογειν μη υπο μονου
του κατα αληθειαν οντος Θεου βασιλευεσθαι την κτισιν, επιστατειν δε αυτηι και
ετερον τινα γενητον και επεισακτον Θεον, και ουκ ετι Θεος εις εφ' ημας, κατα την
Γραφην· η ειπερ εις εστιν ο Θεος, συμβασιλευει δε αυτωι Θεος ων ο Υιος, της αυτης αν
ειη φυσεως εικοτως, ησπερ αν ων υπαρχει και ο Πατηρ. Ουτω γαρ εις εσται Θεος, τηι
της φυσεως ταυτοτητι προς θεοτητα μιαν τρεχουσης της αγιας Τριαδος, ει και εν τηι
καθ' εκαστον των ονοματων θεσει και ιδιαζοντως εν υπαρξει μοναδικηι νοουμενη,
τον τριττον ευρυθμως αριθμον επιδεχοιτο. Ὅτε τοινυν της αυτης ουσιας εστιν ο Υιος
τωι ακτιστωι Πατρι, πως αν αυτος ως κτισμα νοοιτο, κατα την των αιρετικων
αβουλιαν, και ουχι μαλλον ως γνησιον γεννημα, οπερ εστι και αληθες; Ἐκ του κατα
Ἰωαννην Ευαγγελιου. Ἐν αρχηι ην ο Λογος. Ει ην εν αρχηι τηι κατ' επινοιαν χρονικηι
(ουτω γαρ ημιν εσχηματισθω προς το παρον οικονομικως ο λογος), πως αν εγενετο
μετ' αυτην; Το γαρ ολως δια του πεποιησθαι προς το ειναι κεκλημενον, ουκ αν
υπαρχειν εν αρχηι νοοιτο ποτε, αλλ' ουδ' αν ολως αρχη καλοιτο, χρονου μεν αυτης
προβαδιζοντος, φαινεσθαι δε τι προ αυτης 75.532 επιτρεποντος. Ἢ τοινυν ουδεν
ολως ειναι προ αυτης λεγετωσαν, και λελυσθω δια τουτου το ζητουμενον· η ειπερ
αρχην τινα της αρχης ετεραν ειναι φασιν, ιστωσαν μεν τουτο λεγοντες αμαθως,
πλην και παρ' ημων ακουετωσαν, ως ηνπερ αν ανωτατω δοιεν αρχην, ταυτην ειναι
φαμεν καθ' ην ην ο Λογος. Πως δε ημιν ουκ αρκεσει το, ην, προς ανατροπην των
πεποιησθαι λεγοντων αυτον; Ει γαρ ην, ουκ εγενετο· ει εγενετο, ουκ ην. Ἐπειδη δε
ην, ουκ εγενετο· το γαρ ον και υπαρχον ηδη, και τουτο εν αρχηι, ουκ αν λεγοιτο
πεποιησθαι ποτε. ΑΛΛΟ. Και ο Λογος ην προς τον Θεον. Φαινεται λοιπον ο μακαριος
ευαγγελιστης σαφεστερον ημιν ερμηνευων το της αρχης ονομα. Ουδεν γαρ ετερον,
ως εικος, την αρχην ειναι φησιν, η αυτον τον Πατερα, αφ' ουπερ ο ζων εξελαμψε
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λογος, καθαπερ εξ ηλιου το φως. Ἕτερον μεντοι παρ' αυτον ειναι νοουμενον, ουκ
εξω δε ομως της του εκπεμποντος ουσιας κειμενον. Ουκουν αρχη τωι Υιωι ο Πατηρ.
Ἀρχην δε ου την εν διαστημασι χρονικοις μετρουμενην φαμεν, αλλα μαλλον την
τοιαυτην, εφ' ης το τε αμα και το εξ αυτης νοειται. Οιον η εκ πυρος θερμοτης, αρχην
εχει το πυρ· αλλ' αμα και εξ αυτου και εν αυτωι νοειται και αχωριστως· η ψυξις η εξ
υδατος, αρχην εχει το υδωρ· αλλ' αμα και εξ αυτου και εν αυτωι παλιν αχωριστως.
Ἀμηχανον γαρ τι των ειρημενων διχα των προσοντων αυτωι φυσικων, η ειναι, η
φαινεσθαι· ει γε μη δια τινος μηχανης ετερας εκβιασθεν, της εξ εθους αυτωι και
φιλης ενεργειας παρασαλευοιτο· ωσπερ αμελει το υδωρ εκ πυρος εις θερμοτητα
συνωθουμενον. Ἡ θεια και ακηρατος φυσις πολυ των παρενεχθεντων υποδειγματων
την δυναμιν αναβαινουσα, παντως που στησεται μεν εφ' εαυτηι, εξει δε αει ωσαυτως,
επει και παντος ελευθερα παθους εστιν. Ουκουν ως εν αρχηι τωι Πατρι ην ο Λογος, ινα
νοηις αμα τε οντα τον Πατερα, και τον εξ αυτου και εν αυτωι Λογον, ουδενος
μεσολαβουντος χρονου την υπαρξιν αυτου. Το γαρ, ην, ουτω νοειν ημας αναγκαζει.
ΑΛΛΟ. Και Θεος ην ο Λογος. Ἐνταυθα σαφως αναιρειται το προσφατον ειναι Θεον
τον Υιον. Ἦν γαρ Θεος ων, φησιν ο αγιος ευαγγελιστης. Ὁ δε τουτο ων εν αρχηι, πως
αν ειη πεποιημενος; Ἄλλως τε κακεινο προς τουτοις ειδεναι καλον, το εν χαριτος
μερει θεοποιουμενον, και Θεος κατα φυσιν ουκ ον, αναγκη καθ' εαυτο και
ιδιαζοντως υπαρχειν τι και υφεσταναι, ειθ' ουτω προσθηκην ωσπερ τινα την του
αξιωματος δεχεσθαι περιβολην· ωσπερ ουν και ημεις ανθρωποι κατα φυσιν
υπαρχοντες, χαριτι πλουτουμεν το καλεισθαι θεοι. Ἢ τοινυν λεγετωσαν τι μεν
προτερον ην ο εκ Πατρος Θεος προελθων Λογος, πως 75.533 δε και υστερον εκληθη
Θεος· η ειπερ αισθανονται δυσσεβουντες αμετρως, της κατα φυσιν θεοτητος
απογυμνουντες τον Υιον, παυεσθωσαν αμαθως πεποιησθαι λεγοντες τον κατα φυσιν
οντα Θεον, ουδενος αυτοις τουτο φρονειν επιτρεποντος λογου. ΑΛΛΟ. Ουτος ην εν
αρχηι προς τον Θεον. Ουκ εξωθεν οντα της του Πατρος ουσιας επιδεικνυει τον Υιον,
αλλ' εν αυτωι και εξ αυτου κατα φυσιν υπαρχοντα. Και τουτο παλιν, ουκ εν χρονωι
φησι λαβειν το αξιωμα, αλλ' ουτως ειναι εν αρχηι. Ὁ δε της του γεννησαντος ουσιας
καρπος αληθης, κατα τινα τροπον ετεροφυης ευρεθησεται; Ὥσπερ γαρ εξ ακανθων
ουκ αν τις τρυγησαι σταφυλας, ουτως αδυνατον εξ αμπελου τεχθηναι την ακανθαν.
Ουκουν επειδηπερ Θεος κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ, ουτως ημιν εξει και ο Υιος, ινα μη
φαινηται των εαυτου ποιηματων ελαττων ο Θεος και Πατηρ· ει γε τα μεν ουκ
εκφυλον τον εξ εαυτων αποτικτει καρπον, ο δε τουτο φαινοιτο παθων δια το γενναιν
τον μη φυσει Θεον. Τουτο γαρ το πεποιησθαι διδωσι νοειν καθ' ουπερ αν φεροιτο. Ου
γαρ αν ειη φυσει Θεος ο πεποιημενος. ΑΛΛΟ. Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις
αυτου εγενετο ουδε εν. Ει εν τωι παντα ειπειν, ουδεν ολως καταλελοιπως ευρισκεται,
ο μη τωι των γεγονοτων αριθμωι συγγραφεται, ετερος αρα εστι παρα παντα λοιπον, ο
παντα προς το ειναι κεκληκως Θεος Λογος. Πως ουν ετερος, ειπερ εστιν ομογενης τε
αυτοις και συμπεποιημενος; Ἐπειδη δε ετερος, ουκ αρα ομογενης. Ουκουν ουδε
ποιημα, ποιητης δε μαλλον και κτιστης, ως Θεος. ΑΛΛΟ. Γεγραπται· Κυριον τον Θεον
σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις. Πως ουν, ειπερ εστι ποιημα, κατ'
εκεινους, ο Υιος, προσκυνειται παρ' ημων τε και των αγιων αγγελων; Και μαρτυς ο
Παυλος παρεσται λεγων· Ὅταν δε εισαγαγηι τον Πρωτοτοκον εις την οικουμενην,
λεγει· Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Πως δε, ειπε μοι, κατα των
λελατρευκοτων τηι κτισει παρα τον κτισαντα, βαρυ τι το εγκλημα φερεται, ειπερ ωδε
φυσεως εχοντα τον Υιον και κτισμα τυγχανοντα, κατ' αυτους, θεραπευουσιν ως
Θεον και αι καθαρωταται των ουρανων δυναμεις; αις δη και μαλιστα το μηδαμου
πλανασθαι δοιη τις αν προσειναι δικαιως, οσωι δη και μαλλον εισι των παρ' ημιν
συνετων νουνεχεστεραι. Ἀλλ' ουδεις ο ελεγχος τοις λατρευουσι Χριστωι, εκ δε των
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναντιων πολυς ο μισθος. Ουκ αρα εστι ποιημα, Θεος δε μαλλον, ακατηγορητως τε
και ανεγκλητως παρα πασης ομου της κτισεως προσκυνουμενος. ΑΛΛΟ, εκ του
αυτου. Ει ποιημα και κτισμα, κατ' εκεινους, εστιν ο Υιος, 75.536 παντα δε δι' αυτου
γεγονοτα φαινεται, εαυτην η κτισις δημιουργει, και ματην ως ποιητης επικομπαζει,
λεγων· Ἡ χειρ μου εποιησε ταυτα παντα. Ἀλλ' ουδε[ν] των πεποιημενων φαινεται
δημιουργουν, Θεον δε η κτισις ανακηρυττει τον ποιητην. Ουκ αρα κτισμα εστιν ο
Υιος, ουδε των ποιηματων εν, κατα την των πλανωμενων αβουλιαν τε ομου και
ασεβειαν. ΑΛΛΟ. Ἦν το φως το αληθινον. Ει φωτος οντος αληθινου του Πατρος, φως
αληθινον εστι και ο Υιος, ποιαν εξει την διαφοραν, κατα γε τον της φυσεως λογον,
ως προς αυτον ο εν ισηι ταξει και κατα τουτο τιθεμενος αυτωι; Ει δε υπαρχων
ετεροφυης, κατα την των ανοσιων αιρετικων αβουλιαν, αληθινον ειναι δυναται
φως, τις η επιτηρησις τοις αγιοις ευαγγελισταις; Τι δε ως μεγα και εξαιρετον τωι Θεωι
και Πατρι το ειναι φως αληθινον απονεμουσι; Φαινεται γαρ, καιτοι κατ' εκεινους
γενητος ων ο Υιος, φως υπαρχων αληθινον. Ειπερ ουν αβατα τοις γενητοις εστι τα
θεια πλεονεκτηματα, και ουκ αν τι των πεποιημενων ουσιωδως, ητοι κυριως, τουτο
υπαρχει ποτε, οπερ αν ειη φυσικως κατα τι γουν ο επι παντων Θεος· Τι γαρ εχεις ο
ουκ ελαβες; ειρησθω τηι κτισει. Ευρισκεται δε φυσικως ενυπαρχοντα τωι Υιωι τα του
Πατρος ιδια. Ὁμοουσιος αρα εστιν ως προς αυτον, και τοσουτον της των γενητων
ομογενειας απωικισμενος, οσον αν τις ιδοι και τον γεννησαντα αυτον. ∆ια τουτο και
αβατον εχει το θεοπρεπες αξιωμα, και τουτο ου μερικως, αλλ' ολοκληρως. ΑΛΛΟ.
Ἧν το φως το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον. Ει το
αποστελλομενον τωι κοσμωι φως παρα του Θεου και Πατρος, ο Λογος εστιν ο εξ αυτου
προελθων, κατα το ειρημενον παρ' αυτου· Ἐγω εκ του Πατρος εξηλθον, και ηκω· και
παλιν· Ἐγω φως εις τον κοσμον εληλυθα· προς αυτον αρα φησι και ο μακαριος
Ψαλμωδος, την πνευματικην ανακρουομενος λυραν· Ὅτι συ φωτιεις λυχνον μου,
Κυριε ο Θεος, φως εις το σκοτος μου. Ὅτε τοινυν κατα την αυτου του Σωτηρος
φωνην ο μακαριος ∆αβιδ εν Πνευματι Κυριον αυτον ομολογει και Θεον, πως εσται
ποιημα, κατα τινα δε τροπον γενητος ολως ο φυσει Θεος; ΑΛΛΟ. Ὅσοι δε ελαβον
αυτον, εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου γενεσθαι. Περιαθρειτω μοι παλιν και
τουτο τοιωσδε, και ακουετω και νυν ο φιλεγκλημων αιρετικος. Τοπος ωσπερ οικειος
εστιν εκαστωι των οντων, ο ιδιος της φυσεως λογος, η και το του προσοντος
αξιωματος μετρον. Οιον επι μεν του λογου του κατα την φυσιν, εγω μεν ανθρωπος,
αγγελος δε ετερος. Το δε οσον εις αξιωμα, το μεν τοι δουλον εστι, το δε ου τουτο
τυχον, αλλ' ελευθερον. Ἀλλ' οταν τι τουτων τωι βελτιουν ειδοτι συμπλακεν, ετερον
τι 75.537 φαινηται γεγονος παρ' οπερ ην εξ αρχης, εξηλκυσθη τροπον τινα του
οικειου τοπου, και προς την του βελτιουντος μετακεχωρηκε θεσιν. Τουτο και ημεις
υπομειναντες, εις υιοτητα την Θεου και Πατρος μετεστημεν εκ δουλειας, το μεν
οικειον εκβεβηκοτες μετρον, εις δε το του χαριζομενου και τουτο ημιν
μεταπηδησαντες, ει και μη τηι φυσει κατα γουν το κεκλησθαι τεκνα Θεου. Ἆρ' ουν
ουκ ωφελησθαι την ανθρωπου φυσιν κατα τουτο φησομεν; Ἀλλ' εστιν
ομολογουμενον. Ειτα τις εσται της ωφελειας ο τροπος, ει μηδεν ολως το μεταξυ
ποιηματος και Υιου; Ποια δε ολως εν ημιν φαινεται μεταστασις η επι το αμεινον, ει
μηδεν εν υιοτητι το πλεον παρα το πεποιησθαι κεισεται; Ἢ πως αν αυτοι
χρηματισαιμεν υιοι, ως λαβοντες εν αυτοις τον του Θεου Λογον, ει μη κατα φυσιν
Υιος υπαρχει του Πατρος; Ει δε Υιος κατα φυσιν εστι, πως αν ειη και ποιημα, ουκ
ενδεχομενου μη παντως εκ της του γεννησαντος ειναι φυσεως, οπερ αν ειη
γεννηθεν υπο τινος; ΑΛΛΟ. Ὅτι ο νομος δια Μωσεως εδοθη, η χαρις και η αληθεια
δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Ει μη Θεος κατα φυσιν εστιν ο Υιος, θετος αρα και
διεψευσμενος. Ἀλλ' ειπερ αληθεια και της αληθειας εργατης εστι, πως αν ειη και
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εψευσμενος; Ουκουν κατα φυσιν Θεος. Ὁ δε τουτο υπαρχων, πως αν ειη γενητος;
ΑΛΛΟ. Ἴδε ο Ἀμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου. Φησι που προς τον
των ολων ∆εσποτην ο μακαριος προφητης Ἡσαΐας· Τις Θεος ωσπερ συ, εξαιρων
ανομιας και υπερβαινων αδικιαν; Ὅτε τοινυν Θεου ταυτα ποιειν λεγομενου, Χριστος
εστιν αφαιρων την αμαρτιαν του κοσμου, πως ουκ εστι Θεος; Ει δε τουτο, ου ποιημα.
ΑΛΛΟ. Τηι επαυριον, φησιν, ηθελησεν εξελθειν εις την Γαλιλαιαν, και ευρισκει
Φιλιππον, και λεγει αυτωι· Ἀκολουθει μοι. Ἀναδεικνυσιν εν τουτοις μαθητην τον
Φιλιππον ο Σωτηρ. Σκοπει δη ουν ει μη σοφος τις και επ' αυτωι διηρτισται λογος,
συναινειν αναπειθων, οτι δη και υπαρχοι Θεος κατα φυσιν ο Υιος. Πολλων αει τωι
Σωτηρι προσεδρευοντων, και μυριανδρου τους μαθητας περιθεοντος πληθους,
επαρας τους οφθαλμους, εφησεν αυτοις ο Σωτηρ· Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε
εργαται ολιγοι· δεηθητε ουν του Κυριου του θερισμου, οπως εκβαληι εργατας εις τον
θερισμον αυτου· θερισμον ουδεν ετερον ειναι λεγων, η τους δια της πιστεως της εις
εαυτον ασταχυων δικην αναβλαστωντας εις ευλαβειαν. Τουτων δε τις αν ειη Κυριος,
ει μη παντων Θεος; Ὧ δη και ο Παυλος δια μετανοιας συναπτεσθαι τους ετι
κληρονομους παρακαλει βοων· ∆εομεθα υπερ Χριστου, καταλλαγητε τωι Θεωι. Ὄτι
τοινυν μονος εστι του θερισμου Κυριος ο Θεος, ατε δη παντων υπαρχων 75.540
∆εσποτης και ποιητης, αυτωι δε προσηκειν μονωι και την των εργατων αναδειξιν
εφησεν ο Σωτηρ· ειτα τουτο ποιησας αυτος εξ οικειας αυθεντιας οραται· ακολουθειν
γαρ αυτωι κελευει τον Φιλιππον. Θεος αρα εστιν αληθινος, ατε δη και του θερισμου
Κυριος δι' αυτου καταληφθεις του πραγματος. ΑΛΛΟ. Ἄρατε ταυτα εντευθεν, μη
ποιειτε τον οικον του Πατρος, οικον εμποριου. Ει ποιημα εστιν ο Υιος, κατα χαριν
εχει δηλονοτι και το κεκλησθαι Θεος, και θετον αυτωι το της υιοτητος ονομα,
καθαπερ ουν και τοις αλλοις λογικοις κτισμασιν, οις ουχ η φυσις το αξιωμα
προξενουσα φαινεται, αλλ' η του λεγοντος χαρις· Ἐγω ειπα· Θεοι εστε και υιοι
Ὑψιστου παντες. Ει τοινυν ουκ ουσιωδως Υιος εστιν, αδελφος αρα των κεκλημενων
εις υιοτητα Θεου. Πως ουν, ειπηι τις αν εικοτως, ουδεν εχων, ως προς ημας το πλεον
εις το της υιοτητος αξιωμα, τον κοινον δη και παντων μονος ιδιοποιειται Πατερα,
λεγων· Μη ποιειτε τον οικον του Πατρος μου; Ἐχρην γαρ δη τον οντα δικαιον τε και
αγαθον τοις εμπορευομενοις ειπειν· Μη ποιειτε τον οικον του Πατρος υμων, οικον
εμποριου. Ἀλλα μην τουτο ειπων ου φαινεται, εαυτωι δε μονωι το του Πατρος ονομα
μετα πολλης τινος επιγραφει της εξουσιας. Οιδεν αρα κυριως οντα εαυτον και κατα
φυσιν Υιον, ου κατα μιμησιν ημεις εις τουτο παρα Θεου κεκλημεθα. Ὁ δε ουτως
εχων φυσεως Υιος, πως αν ειη γενητος; ΑΛΛΟ. Τι σημειον δεικνυεις ημιν οτι ταυτα
ποιεις; Ἀπεκριθη Ἰησους και ειπεν αυτοις· Λυσατε τον ναον τουτον, και εν τρισιν
ημεραις εγερω αυτον. Ὅτι ναον το ιδιον αποκαλει σωμα Χριστος, και αυτος ημιν ο
ευαγγελιστης καταστησει φανερον ευθυς επαγων· Ἐκεινος δε ελεγε περι του ναου
του σωματος αυτου. Ὅτε ουν ηγερθη εκ των νεκρων, εμνησθησαν οι μαθηται, οτι
τουτο ην ο ελεγεν αυτοις. Ναος τοιγαρουν ουκ αν λεγοιτο τι κυριως και αληθως μη
ενοικουντος εν αυτωι του Θεου. Ὥσπερ ουν και εφ' ημων ουκ αν τις ονομασαι το
σωμα ναον της ενοικουσης εν αυτωι ψυχης· ναοι δε τοτε χρηματιζομεν, οτε δια της
εις Χριστον πιστεως το Πνευμα ημιν το αγιον ενοικιζεται. Ναος δε το σωμα του
Χριστου δικαιως τε και αληθως· εν αυτωι γαρ ευδοκησεν εγκατοικησαι παν το
πληρωμα της θεοτητος σωματικως, ως ο Παυλος φησιν· αλλ' εστι δηλον ως ο Θεος
Λογος ο ενοικησας εστι. Πως αν ουν υπαρχοι γενητος, ο ναον αποδειξας ως φυσει
Θεος το εν ωιπερ ην αγιον σωμα; ΑΛΛΟ. Ὡς δε ην εν τοις Ἱεροσολυμοις εν τωι Πασχα
εν τηι εορτηι, πολλοι επιστευσαν εις το ονομα αυτου, θεωρουντες αυτου τα σημεια α
εποιει. Αυτος δε Ἰησους ουκ επιστευσε αυτον αυτοις δια το αυτον γινωσκειν παντας,
και οτι ου χρειαν ειχεν ινα τις μαρ 75.541 τυρησηι εν τωι ανθρωπωι· αυτος γαρ
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εγινωσκε τι ην εν τωι ανθρωπωι. Την θειαν υπερθαυμαζων φυσιν ο Ψαλμωιδος,
ωσανει μεγα τι και αξιολογωτατον πλεονεκτημα, και αυτηι μονηι κυριως προσον,
προΐσχεται λεγων ως προς τον των ολων ∆εσποτην· Ὁ πλασας κατα μονας τας
καρδιας αυτων, ο συνιεις παντα τα εργα αυτων. Ἔστι δε, ως οιμαι, δηλον οτι περι
ανθρωπων τα τοιαυτα φησιν. Ὅτε τοινυν μονου του κατα την αληθειαν οντος Θεου
το ειδεναι εστι καρδιαν, και παντα συνιεναι τα εν ανθρωπωι κρυπτα· συνιησι και
οιδεν ο Υιος, πως ουκ αν ειη φυσει τε και αληθως Θεος; Ει δε τουτο, πως αν ειη
γενητος; ΑΛΛΟ. Του Σωτηρος ημων Χριστου προς Ναθαναηλ ειποντος· Προ του σε
Φιλιππον φωνησαι, οντα υπο την συκην, ειδον σε· παλιν αυτος φησιν, ο Ναθαναηλ,
ως Θεον αποθαυμαζων εξ ενος δη τουτου και μονου σημειου· Ῥαββι, συ ει ο Υιος του
Θεου· συ ει ο βασιλευς του Ἰσραηλ. Ειπερ ουν, κατα την επ' αυτωι του Σωτηρος ημων
μαρτυριαν, αληθως Ἰσραηλιτης υπηρχεν ο Ναθαναηλ, εν ωι δολος ουκ ην, πως αν
αυτον ενδεχοιτο ψευδεσθαι περι του Χριστου λεγοντα, οτι Συ ει ο Υιος του Θεου και
ο βασιλευς του Ἰσραηλ; Ει γαρ οιδεν ολως το ψευδεσθαι, δολον επι γλωττης φορει.
Ει δε αληθης η του Σωτηρος φωνη, δολον ουκ ειχε, ψευδους και απατης ελευθερος
ων. Ουκουν αληθης, Υιον αποκαλων τον του Θεου Λογον και μετα σαρκος, και το τωι
κατα φυσιν Υιωι πρεπον αξιωμα συναψας· βασιλεα γαρ Ἰσραηλ ονομαζει. Ὁ δε
υπαρχων Υιος και βασιλευς δια τουτο, πως αν ειη δουλος τε ομου και πεποιημενος;
ΑΛΛΟ. Ευρισκεται που Χριστος απαιδευτως ερωταιν επιχειρουσι τοις Φαρισαιοις
ειπων· Πλανασθε μη ειδοτες τας Γραφας· ην γαρ δη και οντως διδασκαλωι σοφωι
πρεπωδεστατον σπουδασμα, και τους οιπερ ησαν επερωτωντες επανορθουν, και τοις
ουκ ειδοσιν ηγεισθαι τα καλλιστα. Ουκουν ειπερ οντως της αληθειας ο Ναθαναηλ
απεσφαλ[λ]ετο, και Υιον του Θεου και βασιλεα του Ἰσραηλ τον Χριστον αποκαλων,
τι μη παραχρημα προς την ευθειαν ηγετο γνωσιν, Ἐπλανηθης, ω ουτος, ακουων;
Ἔχει γαρ ουχ ουτως, καθαπερ αυτος υπετοπησας. Ει μη γαρ ουχ Υιος του Θεου,
ποιημα δε μαλλον· και βασιλευς μεν ουδαμως, δουλος δε ως πεποιημενος. Τουτο γαρ
ην ουτως ωφελησαι μαλιστα προς τα καιριωτατα τον εις μαθητειαν αρτι
κεκλημενον, και προς τουτο βαδιζοντα. Ἄλλως τε και την αυτωι πρεπουσαν
επιστημην ο διδασκαλος αλοιδορητον αν διεσωσατο, πρωτον αυτωι και σωτηριον
ωσπερ μαθημα παραθεις, της ουκ αληθους διαληψεως την απαλλαγην. Ἐπει δε
τουτο ποιειν ειθισμενος επι των αλλων, επι ταις του Ναθαναηλ ομολογιαις
μονονουχι και εκπληττεται, δηλος αν ειη δηπουθεν ως σοφως τε και ευπαιδευτως
νενηκοτα τιμων. Ει δε το ειναι Υιος Θεου και βασι 75.544 λευς του Ἰσραηλ
καταδεχεται, πως αν ειη γενητος η πεποιημενος ηι Λογος εστιν; Ουτε γαρ εις υιοτητα
το ποιηθεν, ουτε μην εις βασιλειαν την κατα φυσιν κεκλησεται. ∆ουλα γαρ του
πεποιηκοτος τα συμπαντα, και το ποιηθεν ολως, ουκ αν ειη γεγεννημενον. ΑΛΛΟ.
Ουτως γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον μονογενη αυτου Υιον εδωκεν, ινα
πας ο πιστευων εις αυτον, μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον. Ει το μεγα και
υπερφυες της αγαπης του Θεου και Πατρος Κυριος εχει περι τον κοσμον, εν τουτωι
διαγινωσκεται, εν τωι ειναι Υιον τον υπερ αυτου και δι' αυτον σαρκι κινδυνευσαντα,
σμικρον αρα φαινεται το πραγμα, και του μηδενος αξιον, ει μη Υιος εστιν, αλλα
ποιημα το δοθεν υπερ αυτου. Ειη δ' αν και ετερως το του Μονογενους ονομα
πεπλασμενον τε και ουκ αληθες. Ει γαρ εστι των ποιηθεντων ο Υιος, πως αν νοοιτο
μονογενης; Ἐπειδη δε μεγαλη τε και εξαιρετος η αγαπη του Θεου και Πατρος, Υιος
αρα εστιν ο υπερ της του κοσμου δοθεις σωτηριας. Ἐν τουτωι γαρ οντως εστι του
πραγματος το αξιωμα. Ἔστι δε και μονογενης· ουκ αρα των ποιηματων εις, αλλ' ως
μονος εκ Πατρος γεννηθεις. Τουτο γαρ τε και πραγμα. ΑΛΛΟ. Ου γαρ απεστειλεν ο
Θεος τον Υιον αυτου εις τον κοσμον, ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος.
Το μεγα του παντων ∆εσποτου προσωπον, ημιν εισφερων ο προφητης Ἡσαΐας,
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φησιν· Ἐγω ειμι ο Θεος, και ουκ εστι παρεξ εμου σωζων δικαιος και Σωτηρ. Ει δε
ταυτα παντα εστιν ο Υιος και διασωζει τον κοσμον, δια τε τουτο παρα του Πατρος
απεσταλθαι λεγεται· αυτος αρα εστιν ο δια του προφητου λεγων· Ἐγω ειμι ο Θεος,
και ουκ εστι παρεξ εμου. Ειτα πως αν ο τουτο υπαρχων νοοιτο και γενητος; ΑΛΛΟ.
Ἰωαννης φησιν ο μακαριος Βαπτιστης περι του Σωτηρος ημων Χριστου, οτι Ἐκεινον
δει αυξανειν, εμε δε ελαττουσθαι. Ἄρ' ουν ειποι τις αν, οτωι δη το νοειν αριστα
περισπουδαστον, την τε αυξησιν ενθαδε και την ελαττωσιν περι τας των σωματων
ηλικιας σημαινεσθαι· και πως ουκ αν φαινοιτο ληρων ει γε τοι τοιουτον εκλαβοι
κατα διανοιαν; Αυξην μεν γαρ επιδεχεται τυχον των ανθρωπινων σωματων η φυσις·
το δε κατω πιπτον και το απαξ εξυφανθεν παρα της φυσεως μετρον, αδυνατον
υφιζανειν αυτοματως και απλεονεκτως· πολλα γαρ τα τοις ημετεροις σωμασιν
επισυμβαινοντα παθη. Ουκουν απιθανον κομιδηι περι σωματων ειρησθαι το, Ἐκεινον
δει αυξανειν, εμε δε ελαττουσθαι. Ἀξιοπιστον δε τι και της Ἰωαννου διανοιας ου
ξενον ακολουθον εννοειν. Αυξει τοιγαρουν Χριστος αει τον Ἰωαννην ελαττονα
δεικνυς· ουκ εν τωι προφερειν ως ανθρω 75.545 πον ανθρωπου, η ως ποιημα
ποιηματος (μικρα γαρ και ου λιαν αξιοχρεως η διαφορα), αλλ' εν τωι δια των εργων
αυτον μεν ορασθαι Θεον, και προς το εντευθεν αναβαινειν υψος αει, τον δε ως
ανθρωπον υποπιπτειν τοσουτον οσον της θειας ουσιας το ανθρωπινον ελαττουται
γενος. Ειτα πως ου λιαν εσται δυσσεβης ο τον εις τουτο τρεχοντα το αξιωμα τηι του
πεποιησθαι σμικροπρεπειαι περιβαλλειν αποτολμων; ΑΛΛΟ. Ὁ ανωθεν ερχομενος,
επανω παντων εστι. Το ανωθεν εν τουτοις ουδεν ετερον οιμαι σημαινειν, η το εκ της
ανωτατω πασων ουσιας. Ου γαρ δηπου σωματικοις, ιν' ουτως ειπωμεν, και τοπικοις
υψωμασιν εναμβρυνεσθαι τον Υιον ερουμεν τε ημεις, η και τον αγιον Βαπτιστην
διισχυριζεσθαι δωσομεν. Ὅπου τοινυν το ανωθεν ουκ εκ τοπου νοειται σωματικου,
αλλ' ουδε την απο τινος εις ετερον τι κινησιν εχει πραγματικως, τι αν ετερον ειη
λοιπον, η οπερ ειπομεν φθασαντες, αυτης ανωθεν ουσιας, της εν τωι ειναι,
θεοπρεπως το του αξιωματος υψος εχουσης; Πως ουν ο εντευθεν προεληλυθως Θεος
Λογος την μεν απογεννησασαν αυτον διαψευσεται φυσιν, ανατελει δε ημιν
ετερογενης τε και εκφυλος, ποιημα μαλλον και ουχ Υιος, δουλος και ου ∆εσποτης;
Πως δ' αν και επανω παντων νοηθειη λοιπον, ο δια το ειναι τοις πασιν ομογενης,
μετα παντων υποκεισθαι παρ' εκεινων αναγκαζομενος, ειπερ οντως εστι
πεποιημενος; Και γαρ αληθευει λεγων ο Ψαλμωιδος, ως προς Θεον και Πατερα· Ὅτι
τα συμπαντα δουλα σου. Τουτο γαρ το πρεπον τηι κτισει μετρον· ο δε Υιος επανω
παντων εστιν. Ουκ αρα των υποκειμενων δουλικως εις υπαρχει και αυτος, μαλλον
δε το εναντιως εχον τωι τοιωιδε σχηματι τε και πραγματι. ΑΛΛΟ, εκ του αυτου. Ει
επανω παντων εστιν ο Υιος, ουκ εν τοις πασι τεταξεται, αλλ' ετερος εσται παρα
παντα και επανω, τουτεστιν, εν υψηλοτεραι τινι και αῤρητωι φυσει την ομοιωσιν
υπερκειμενηι την προς τα γενητα. Τουτο γαρ παλιν ημιν το επανω σημαινει, την ως
εν τοπωι σωματικως παραιτουμενον θεσιν επι Θεου. Ει δε ουτως εχει φυσεως τε και
λογων των καθ' εαυτον ο Υιος, πως αν νοοιτο και πεποιημενος; ΑΛΛΟ. Περι του
Σωτηρος φησιν ο μακαριος Βαπτιστης, οτι Ὁ λαμβανων αυτου την μαρτυριαν,
εσφραγισε οτι Θεος αληθης εστιν. Ει ο πιστευων οις αν λεγοι και διαβεβαιοιτο
Χριστος, εσφραγισε οτι ο Θεος αληθης εστι· Χριστος αρα εστιν ο Θεος ο ων αληθης
παρα των ακροωμενων πιστευομενος· Θεου δε ουκ οντος εν ημιν προσφατου, πως αν
ειη γενητος; ΑΛΛΟ. Φησι που παλιν ο Σωτηρ· Ἐγω ειμι η ζωη. Και ουτως εχειν περι
αυτου πιστευτεον, ει γε Θεος ου ψευδεται. Ἀλλα μην ου ψευδεται· αληθης γαρ εστι.
Ζωη δε κατα φυσιν ο Υιος, ουκ αρα γενητος, 75.548 ουδε πεποιημενος, ζωη δε
μαλλον ως εκ ζωης, ουσιωδως εχουσα το ειναι δια παντος. Ὅπερ εστι τωι γενεσθαι
πολεμιωτατον. Το γαρ ολως γεγονος αναγκη λεγειν ουκ ειναι μεν δια παντος, ηχθαι
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε χρονωι μαλλον εις γενεσιν. ΑΛΛΟ. Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται, καγω
εργαζομαι. ∆ια τουτο ουν μαλλον εζητουν οι Ἰουδαιοι αποκτειναι τον Ἰησουν, οτι ου
μονον ελυε το Σαββατον, αλλα και Πατερα ιδιον ελεγε τον Θεον, ισον εαυτον ποιων
τωι Θεωι. Ἀγανακτουσιν οι Ἰουδαιοι κατα του Σωτηρος ημων Χριστου, οτι
φαινομενος ανθρωπος, μη μαλλον Πατερα κοινον, αλλ' ιδιον αποκαλει τον Θεον,
λεγων· Ὁ Πατηρ μου εως αρτι εργαζεται. Ἀπο δε του λεγειν αυτον ιδιον Πατερα τον
Θεον, προς φυσικην τινα και αληθη θεωριαν καλουμενοι, και την προς Θεον
αρπαζειν ισοτητα φασιν αυτον, επειπερ το εκ τινος φυσικως προελθον, ισον εστι
κατα τον του πως ειναι λογον τωι εξ ουπερ εστι. Ταυτας ουν εχοντων των Ἰουδαιων
τας υπονοιας περι Χριστου, τις δη ο σφαλ[λ]εσθαι της ορθοτητος και, της αληθειας
ειπων τους τηιδε διακειμενους, οτι Πατερα ιδιον τον Θεον, ισον εαυτον εποιει τωι
γεγεννηκοτι; Ἀλλ' ουδε αυτος ο Σωτηρ, καιτοι της αληθειας προστατης υπαρχων αει,
και δια ταυτης τους προσιοντας αυτωι χειραγωγων εις απλανη και καθαρωτατην
διαληψιν, της των Ἰουδαιων υπονοιας επιλαμβανεται. Ἐκ δε των εναντιων φαινεται
και οπερ υπετοπησαν βεβαιων δια του λεγειν εφεξης· α γαρ εαν ο Πατηρ ποιηι, ταυτα
και ο Υιος ομοιως ποιει. Ἴδιον αρα Πατερα τον Θεον επισταται, και ισος εστιν αυτωι,
φυσικην εχων εις παντα την ομοιωσιν. Ὁ δε τοιουτος Υιος, πως αν ειη και ποιημα;
ΑΛΛΟ. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους
θελει ζωοποιει. Ποι ποτε αρα δραμειται και νυν τοις Χριστομαχοις ο λογος; Ἢ τι και
προς ταυτην ερουσι του Υιου την φωνην; Πως ανιστησι τους νεκρους ο Πατηρ; Ἆρα
ζωης της εξ ετερου μετεχων, η αυτος υπαρχων η ζωη κατα φυσιν; Ἀλλ', οιμαι,
παντως αυτον ειναι δωσουσι την ζωην, ουτω τε δυνασθαι ζωογονειν τους εν οις αν
γενοιτο μεθεκτος. Ουκουν επειδηπερ ουτω και ο Υιος ζωογονει τους νεκρους, ζωη
παντως εκ ζωης κατα φυσιν εστιν. Ὁ δε ουτως εχων απαραλλακτως προς τον
Πατερα, πως αν ειη γενητος, ειπερ ου τουτο εστιν ο Πατηρ; Ἀλλα μην ου τουτο. Ἦν
γαρ αει και εστιν ως ζωη. Ουκ αρα ποιημα ο Υιος, αει ζων και υπαρχων, ως ο Πατηρ.
ΑΛΛΟ. Ουδε γαρ ο Πατηρ κρινει ουδενα, αλλα πασαν την κρισιν δεδωκε τωι Υιωι, ινα
παντες τιμωσι τον Υιον, καθως τιμωσι τον Πατερα. Θεος κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ
ομολογουμενως. Ὁ δε Υιος κατα την 75.549 των ετεροδοξουντων μανιαν, κτισμα τε
υπαρχων και ποιημα, Θεος ειναι κατα φυσιν ου δυναται. Πως ουν, ειποι τις αν,
ισοσταθμωι και ισοῤροπωι τιμηι και τον Θεον και το ποιηθεν θεραπευσομεν, και ουχ
αμαρτησομεν; Ἢ πως αυτος ημας ο Πατηρ δραιν επιταττει, κελευει δε ωσπερ
λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα, καιτοι δια Μωσεως ειπων· Κυριον τον Θεον
σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις; Ἀλλ' εστιν, ως φαινεται, των λιαν
ατοπωτατων τηι κτισει λατρευειν ημας εθελειν οιεσθαι τον Θεον και Πατερα.
Ἐπιταττει δε ουτω τιμασθαι τον Υιον ωσπερ ουν και εαυτον. Οιδεν αρα κατα φυσιν
οντα Θεον, και της ουσιας της εαυτου καρπον αληθη τε και γνησιον. Ειτα πως αν
λεγοιτο γενητος ο ουτως εχων φυσεως Υιος, ει του πεποιησθαι μακραν τον εξ ουπερ
εστιν ομολογουμεν Πατερα; ΑΛΛΟ. Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω
και τωι Υιωι δεδωκε ζωην εχειν εν εαυτωι. Ει ουτως εχει την ζωην ο Υιος εν εαυτωι,
ωσπερ εχει και ο Πατηρ, ουσιωδως αρα, και ου μεθεκτως. Ουσιωδης γαρ η ζωη εν
Πατρι, μαλλον δε αυτοζωη κατα φυσιν εστιν ο Πατηρ. Μη γαρ δη θορυβειτω τους
ακροωμενους ο Υιος δεδοσθαι λεγων εαυτωι παρα Πατρος την ζωην. Ὅμοιον γαρ ως
αν ει και η εκ του πυρος προιουσα λεγοι θερμοτης· Ὥσπερ το πυρ εχει το θερμον εν
εαυτωι, ουτω καμοι δεδωκεν εχειν εν εμαυτηι. Και ου δηπου κατα μετοχην του
λαμβανοντος, η κατα απομερισμον τινα και αποκοπην την ως εκ του διδοντος εν
τοις τοιουτοις η ληξις νοειται· αλλ' ως εξ ενοτητος της προς το εκπεμπον ουσιωδους
αποτελειται του πεμπομενου φορα. Ἔχων ουν ο Υιος ουτω εν εαυτωι την ζωην
ωσπερ εχει και ο Πατηρ, και τουτο υπαρχων απαραλλακτως οπερ εκεινος εστι, πως
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αν ειη γενητος, ουκ εχοντος ουτως του γεννησαντος αυτον; ΑΛΛΟ. Ἐαν εγω
μαρτυρω περι εμαυτου, η μαρτυρια μου ουκ εστιν αληθης, αλλος εστιν ο μαρτυρων
περι εμου, και οιδα οτι αληθινη αυτου η μαρτυρια ην μαρτυρει περι εμου. Ὑμεις
απεσταλκατε προς Ἰωαννην, και μεμαρτυρηκε τηι αληθειαι. Ἐγω ου παρα ανθρωπου
την μαρτυριαν λαμβανω. Μεμαρτυρηκε μεν τηι αληθειαι και ο μακαριος Βαπτιστης
περι του Σωτηρος ειπων· Ἴδε ο Ἀμνος του Θεου, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου.
Ἐπειδη δε απαξ φησιν ο Σωτηρ, ου παρα ανθρωπου την μαρτυριαν βουλεσθαι
λαβειν, αλλον δε ειναι τον αληθη μαρτυρουντα περι αυτου, τις αρα ουτος εστιν, ο
και της Ἰωαννου φωνης αξιολογωτερος; Ἦ δηλονοτι παντως που φησι τον Πατερα,
τον Ἰωαννηι λεγοντα· Ἐφ' ον αν ειδηις το Πνευμα καταβαινον και μενον επ' αυτον,
ουτος ο βαπτιζων εν Πνευματι αγιωι· οτε και ανωθεν η του Πατρος ηνεχθη φωνη
λεγοντος· Ουτος εστιν ο Υιος μου ο αγαπητος, εν ωι ευδοκησα. Του Θεου τοιγαρουν
και Πατρος Υιον αποκαλουντος αυτον, και αληθη ποιουμενου την 75.552 τοιαυτην
επ' αυτωι μαρτυριαν, τις ο ποιημα λεγων αυτον, και ου διαῤρηδην τηι του παντων
κρατουντος απομαχομενος γνωσει, ην εχει περι του ιδιου γεννηματος; Ὁ δε τοιουτος
πως αν ολως φαινοιτο σωφρονων; ΑΛΛΟ. Ἐγω εχω την μαρτυριαν μειζω του
Ἰωαννου. Τα γαρ εργα α δεδωκε μοι ο Πατηρ, ινα τελειωσω αυτα, αυτα τα εργα α
ποιω, μαρτυρει περι εμου, οτι ο Πατηρ με απεσταλκεν. Ει [φορτ. εις] το δυνασθαι
μαρτυρειν περι αυτου, μικραν μεν ειναι τυχον την Ἰωαννου φωνην διαβεβαιουται
Χριστος, ουχ ως Ἰωαννου το αξιοχρεων εν τωι μαρτυρειν ουκ εχοντος αληθως (επει
πως ηλθεν εις μαρτυριαν ινα μαρτυρησηι περι του φωτος, και τουτο απεσταλμενος
παρα του Θεου), αλλ' οτι παρα τοις ανοσιοις Ἰουδαιοις εν τωι μηδενι λελογισται και
αυτος, καιτοι τοσουτος υπαρχων εις αρετην. Ἀξιολογωτατην δ' ουν ομως την απο
των εργων αποδειξιν εσεσθαι φησιν, οτιπερ ειη Θεος εκ Θεου Πατρος προελθων. Ἀπο
γαρ της εν τοις εργοις μεγαλειοτητος αξιοι γνωριζεσθαι, καθα φησιν αυτος, οτιπερ
αυτου Πατρος εξηλθε και ηκει, ως ουκ αν ισχυσας εργασασθαι τι των οσα μονωι
πρεπει Θεωι, ειπερ ην οντως ετεροφυης ως προς τον γεννησαντα αυτον. Ὅταν ουν
φαινηται τοσαυτα ισχυων οσα και ο Πατηρ, πως ουκ αναγκαιον Θεον εκ Θεου κατα
φυσιν οντα πιστευειν, και μη ποιημα λεγοντας βλασφημειν ασεβως τε και αμαθως;
ΑΛΛΟ. Ἐγω εληλυθα εν τωι ονοματι του Πατρος μου και ου λαμβανετε με. Ἐαν αλλος
ελθηι εν τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον ληψεσθε. Πως εληλυθεν εν τωι ονοματι του
Πατρος ο Υιος; ως Θεος δηλονοτι, ως Κυριος, ως ζωη, ως παντοκρατωρ, ως φως, ως
ζωογονειν τους νεκρους δυναμενος. Ταυτα γαρ εστιν ο Πατηρ. Ἀλλ' ειπερ εστιν
αληθεια κατα φυσιν ο Υιος, εστι δε παντως, ουδεν των ειρημενων εν αυτωι
διεψευσμενον ευρεθησεται· ο δε τουτο ων κατα φυσιν, οπερ αν ειη και ο Πατηρ διχα
μονου του ειναι Πατηρ, πως αν ειη γενητος, ουκ εχοντος ουτως του γεννησαντος
αυτον· ΑΛΛΟ. Καθως απεστειλε με ο ζων Πατηρ, καγω ζω δια τον Πατερα, και ο
τρωγων με κακεινος ζησει δι' εμε. Ἀπεσταλθαι φησι παρα του Πατρος ο Υιος, κατα
τον της υπακοης τε και ενανθρωπησεως τροπον. Ἑαυτον γαρ εκενωσε μορφην
δουλου λαβων, και γεγονεν υπηκοος μεχρι θανατου· η καθαπερ εξ ηλιου το εξ αυτου
τικτομενον τε και εκπεμπομενον φως, η και εκ πυρος θερμοτης, αμεριστως τε και
αδιαστατως επι τον μετεχοντα διατρεχουσα, ζηιν δε παλιν δια τον Πατερα φησιν, ου
ζωης μετοχος, καθαπερ ημεις, γινομενος, αλλ' ως της Πατρος ιδιοτητος φυσικως
διαβαινουσης εις αυτον, ατε δη και Υιον οντα, και ουσιωδως εξ αυτου
προεληλυθοτα. Ἰδιοτητος δε του Πατρος το ζηιν. Τουτο δη ουν υπαρχει και ο Υιος δια
τον Πατερα. Ἦν 75.553 γαρ δη και αμηχανον μη ουχι παντως ζηιν τον εκ ζωντος
Πατρος, ειπερ εστιν απαραλλακτος εικων του γεννησαντος αυτον ο Υιος. Ὥσπερ ουν
εκ ζωντος εστι Πατρος, ζων εστι και αυτος, ουτω της φυσικης ομοιοτητος ανασωζων
τον χαρακτηρα πανταχου, επειπερ εστιν εξ αγενητου Πατρος, αγενητος εσται και
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτος. Και επειπερ εκ Θεου του κατα αληθειαν, αληθινος εσται Θεος, και ου ποιητος
η κτιστος η προσφατος. ΑΛΛΟ. Ἀπεκριθη ο Ἰησους· Ουτε εμε οιδατε, ουτε τον Πατερα
μου· ει εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα μου αν ᾔδειτε. Ὅρα μοι παλιν εντευθεν
ακριβεστατην οντα του Πατρος εικονα τον Υιον. Ει γαρ, ει τις αυτον ειδειη, γινωσκει
παντως και τον Πατερα, πως ου προδηλον ως αναγκη πασα τοιουτον ειναι πιστευειν,
οποιος περ αν υπαρχοι κατα φυσιν εκεινος; ουδεμιας τοιγαρουν μεσολαβουσης
παραλλαγης, σωζομενης τε της ομοιοτητος απαραλλακτου, πως αν ειη γενητος ο
Υιος, ουκ εχοντος ουτω του Πατρος; ΑΛΛΟ. Τα προς τι πως εχοντα των ονοματων ου
μονα νοειται και ιδιαζοντως καθ' εαυτα, ωσπερ ουν και τα λοιπα, αλλ' εισφερει
παντως και του ετερου την δηλωσιν, και κατασημαινει κακεινο προς οπερ εχει την
σχεσιν. Οιον, ημεραν ειπων τις, ουδε νυκτος αμνημονει· δεξιον ωσαυτως ως προς
αριστερον· ουτω και υιον ως προς πατερα. Ουκουν ου ποιημα λεγων τον Υιον, ουκ
ευλογως αυτον αντιδιαστελλει τωι Πατρι. Ὁ δε Υιον ομολογων, οιδεν οτι και Πατερα
εχει. Ποιηματος γαρ ο ποιητης ουκ αν νοοιτο πατηρ· κτιστης γαρ μαλλον και
δημιουργος. Ἐπει ουν ειδεναι βουλομεθα τον Θεον οντα Πατερα, Υιον κατα φυσιν
ομολογωμεν τον εξ αυτου, η παντη τε και παντως μετα των απαιδευτων Ἰουδαιων
ακουσομεθα παρ' αυτου· Ει εμε ᾔδειτε, και τον Πατερα μου αν ᾔδειτε. ΑΛΛΟ.
Ἀπεκριθησαν, φησιν, οι Ἰουδαιοι· Ἡμεις εκπορνειας ου γεγεννημεθα, ενα πατερα
εχομεν τον Θεον. Ειπεν ουν αυτοις ο Ἰησους· Ει ο Θεος πατηρ υμων ην, ηγαπατε αν
εμε. Ἐγω γαρ εκ του Θεου εξηλθον και ηκω· ουδε γαρ απ' εμαυτου εληλυθα, αλλ'
εκεινος με απεστειλεν. Οι τον εκ Θεου Πατρος πεφυκοτα Υιον ουκ αγαπησαντες, πως
αν αληθευσειαν λεγοντες ηγαπηκεναι τον εξ ουπερ εστι; Και οι τον καρπον
ατιμασαντες, ποιαν και προσοισουσι τωι δενδρωι τιμην; Ει δε καρπος εστι του Θεου
και Πατρος ο Υιος· τουτο γαρ σημαινει το, Ἐκ του Πατρος εξηλθον και ηκω, πως αν
ειη γενητος; Πως δε ολως η της θεοτητος αῤρητος φυσις εκφυλον τι και αλλογενες
ως προς εαυτην αποτεξεται, ουδε της γενητης ουσιας ανεχομενης τουτο παθειν;
Ἄνθρωπος γαρ εξ ανθρωπου, και βους εκ βοος. Ουκουν αναγκη Θεον εκ Θεου
πεφυκεναι τον Υιον ομολογειν, ινα μη φαι 75.556 νηται των εαυτου κτισματων
ελαττων ο Πατηρ. Ἀπεσταλθαι δε παρ' αυτου φησιν ο Υιος, ου τοπον εκ τοπου
μεταμειβων (σωματων γαρ τουτο γε), αλλ' ως εκ πυρος η αυτου θερμοτης, η καθαπερ
εκ φωτος ο εξ αυτου φωτισμος. ΑΛΛΟ. Ὁ Πατηρ μου, ος δεδωκε μοι, παντων μειζων
εστι, και ουδεις δυναται αρπασαι εκ της χειρος του Πατρος. Ἐγω και ο Πατηρ εν
εσμεν. Ει παντων μειζων εστιν ο Πατηρ, θεοπρεπη δηλονοτι την υπεροχην εχων ως
προς τα ποιηματα, και εξω παντων και επι παντων εστιν. Ὁ δε ουτως εχων φυσεως
τε και αξιωματος, εν εστι προς τον Υιον. Ειτα πως εσται γενητος, ο τωι αγενητωι
Πατρι κατ' ουσιαν ο αυτος; Ἢ πως εν τοις πασιν ως ποιημα λογισθησεται, ο μειζων
παντων μετα Πατρος, μειζων δε ωσει Θεος προς ποιηματα; ΑΛΛΟ. Πολλα καλα εργα
εδειξα υμιν εκ του Πατρος μου. ∆ια ποιον εργον αυτων εμε λιθαζετε; Ἀπεκριθησαν
αυτωι οι Ἰουδαιοι· Περι καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ,
ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον. Του Σωτηρος ημων διαλεγομενου και
φασκοντος· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, αγανακτουσιν οι Ἰουδαιοι, μη νοουντες τις ο
ταυτα λεγων εστι, μονην δε εις την σαρκα βλεποντες, ειτα καταλευειν αυτον
εβουλοντο τε και επεχειρουν, ηδη βλασφημιας εγκληματι περιβαλλοντες. ∆ια γαρ
του φαναι, φασιν, Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, Θεον σεαυτον κατα φυσιν ποιεις, τουτο
μονον νοουντες ορθως. Κρειττους ουν αρα των ανοσιων Ἀρειανων Ἰουδαιοι, τον
ολως ειπειν θαῤρησαντα· Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν, ωσπερ εξ αναγκαιου λογου
λοιπον προς το της θεοτητος αναβαινειν αξιωμα διαβεβαιουμενοι. Πως γαρ αν εν
υπαρχοι προς τον φυσει Θεον, ο μη τουτο υπαρχων; Ἐπειδη δε ου ψευδεται, κατα
φυσιν αρα και αυτος υπαρχων Θεος, εν εστι προς τον Πατερα. Ὁ δε τοιουτος, πως αν
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειη γενητος η πεποιημενος; ΑΛΛΟ. Ἀπεκριθη αυτοις ο Ἰησους· Ουκ εστι γεγραμμενον
εν τωι νομωι υμων· Ἐγω ειπα· Θεοι εστε; Ει εκεινους ειπε θεους, προς ους ο λογος του
Θεου εγενετο, και ου δυναται λυθηναι η Γραφη, ον ο Πατηρ ηγιασε, και απεστειλεν
εις τον κοσμον, υμεις λεγετε, οτι Βλασφημεις, οτι ειπον, Υιος του Θεου ειμι; Ὁραις
οπως εαυτον αντιδιαστελλει σαφως τοις κατα θεσιν θεοις, ως αυτος δηλονοτι κατα
φυσιν υπαρχων, οπερ εκεινοις εν χαριτος μερει προστιθεται; Πως ουν ενδεχεται τον
ουσιωδως οντα Θεον μη ουχι και παντως το ειναι ποιημα διαφευγειν, ειπερ ανω του
κτιζεσθαι θησομεν την θειαν τε και απερινοητον φυσιν; ΑΛΛΟ. Ει ου ποιω τα εργα
του Πατρος, μη πιστευετε μοι. Ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις 75.557
πιστευετε, οτι εν εμοι ο Πατηρ, καγω εν τωι Πατρι. Ὅτι τα κατα φυσιν της αλληλων
ομογενειας διεστηκοτα, διαφορον εχει και την ενεργειαν, σαφεστατα δε δεικνυει δι'
ων εφησεν ο Σωτηρ. Ει γαρ εις την της σαρκος ευτελειαν αποβλεποντες, ου
πιστευετε, φησιν, εις εμε, αλλα γε των εργων η μεγαλειοτης αξιοχρεως τε και
αξιολογωτατη προς το δυνασθαι πειθειν υμας οτιπερ ειμι Θεος εκ Θεου
προεληλυθως. Ὁ γαρ εν εργοις ισος ων τωι Πατρι, πως αν ειη δευτερευων κατα την
φυσιν αυτου; Και ο την αυτην ενεργειαν τε και δυναμιν εκεινωι περικειμενος, πως αν
γενοιτο προς αυτον ετεροφυης; Μαλλον δε πως ουχι κατα παντα προσεοικως, και
ουτω προς εμφερειαν ουσιωδη καλως απηκριβωμενος, εχων τε ολον του
γεννησαντος εν εαυτωι το ιδιωμα φυσικως, ως ειναι μεν αυτον εν Πατρι, εχειν τε
ομοιως εν εαυτωι τον Πατερα; ειτα τις ο τολμων ποιημα λεγειν του Πατρος την
εικονα, και ουχι παντως εις αυτον ασεβων τον Πατερα; ΑΛΛΟ. Ἐγω ειμι η αναστασις
και η ζωη. Ει ποιημα και κτισμα, κατα τινας, υπαρχων ο Υιος, αναστασις εστι και
ζωη, μη θαυμαζεσθω ταυτα ων ο Πατηρ. Τι γαρ το πλεον εν αυτωι παρα τα ποιηματα;
Ει δε των ποιηματων τοσουτον, οσον ισμεν, απυκισται κατα τον της φυσεως λογον
και δια το ειναι ζωη, πως αν ειη ποιημα ο Υιος, ζωη και αυτος κατα φυσιν υπαρχων,
ωσπερ ουν αμελει και ο γεννησας αυτον; Ζωη δε ολως των ποιηματων ουδεν εστι,
ζωης δε μαλλον της απο του ζωντος Θεου μετοχα. Ἐπει και εν Θεωι κινουμεθα και
εσμεν, ως ο Παυλος φησιν. ΑΛΛΟ Ὁ πιστευων εις εμε, ου πιστευει εις εμε, αλλ' εις
τον πεμψαντα με. Ει τοσαυτην εχει την ομοιωσιν ο Υιος προς τον εαυτου Πατερα, ως
ανακεκρασθαι τροπον τινα κατ' ουσιαν αυτωι και την εκεινου φυσιν καθαπερ εν
εικονι δεικνυειν, πως ου λιαν εστι δυσσεβης ο ποιημα λεγειν αυτον αποτολμων, ει
μη και αυτωι το πεποιησθαι διδωσι τωι Πατρι; Ειναι γαρ αναγκη τοιουτον τον Υιον
οποιος περ αν υπαρχοι κατα φυσιν ο Πατηρ. Ἐπειδη δε ου ποιημα ο Πατηρ, ουκ αρα
εσται ποιημα ο Υιος, ακτιστος δε μαλλον, ωσπερ ο γεννησας αυτον. Ουτως γαρ εξει
και το ειναι κατα αληθειαν ο Υιος, και εν αυτωι τον Πατερα θεωρησομεν. ΑΛΛΟ.
Παντα οσα εχει ο Πατηρ εμα εστιν. Ει παντα οσα εχει ο Πατηρ, ταυτα εστι και του
Υιου (προδηλον δε οτι τοις φυσικοις αξιωμασι του γεννησαντος εναμβρυνεται),
προσεστι δε τωι Πατρι μετα των αλλων θεοπρεπων αγαθων και το ειναι αγενητως,
εξει τουτο και ο Υιος. Ἔστι γαρ ου πεποιημενος, αλλ' ην εν αρχηι μετα Πατρος και εν
Πατρι, Θεος τε ων Λογος, αῤρητον δε και αφραστον εχων τον της γεννησεως τροπον.
75.560 ΑΛΛΟ. Ἐξηλθον εκ του Πατρος, και εληλυθα εις τον κοσμον, και παλιν αφιημι
τον κοσμον, και πορευομαι προς τον Πατερα. Λεγουσιν αυτωι οι μαθηται αυτου, Ἴδε
νυν παῤρησιαι λαλεις και παροιμιαν ουδεμιαν λεγεις. Νυν οιδαμεν οτι οιδας παντα,
και ου χρειαν εχεις, ινα τις σε ερωται. Ἐν τουτωι πιστευομεν οτι απο Θεου εξηλθες.
Ἀξιολογωτατη λιαν η των αγιων αποστολων σφραγις τε και μαρτυρια διατεθεισθαι
φασκοντων πεπιστευκεναι τε ηδη και μαλα γοργως, οτι περ εκ της ουσιας του Θεου
και Πατρος εξελαμψεν ο Υιος. Τουτο γαρ οιμαι σημαινειν, και ουχ ετερον τι, το
εξελθειν εκ Πατρος. Ζητητεον δε ομως ποθεν αυτοις το πιστευσαι συμβεβηκε, και επι
τισιν η ποιαις αφορμαις η της συνεσεως δεδοται ψηφος. Νυν, φασιν, οιδαμεν οτι
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οιδας παντα, και ου χρειαν εχεις ινα τις σε ερωται. Ἐν τουτωι πιστευομεν οτι απο
Θεου εξηλθες. Ἐν τωι ειδεναι τα παντα τον Υιον, διετεθησαν οι μαθηται οτιπερ οντως
ειη παρα Θεου και Πατρος εκφανεις. Θεοτητος γαρ οντως ιδιον το μηδεν αγνοειν,
οπερ ην εν Υιωι. ∆ιο δη και Θεον ειναι πιστευουσιν αυτον, αναπεφανθαι τε γεννητως
εκ Πατρος, εχοντα τα εκεινου φυσικως εν εαυτωι. Ειτα πως εσται γενητος ο τοις της
θεοτητος ιδιωμασιν εκλαμπων, και ου μονον εχων το παντα ειδεναι, αλλα γαρ και
μεγαληι λεγων τηι φωνηι, Παντα οσα εχει ο Πατηρ, εμα εστι. ΑΛΛΟ. Αυτη δε εστιν η
αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν
Χριστον. Ει τοις ψευδωνυμοις θεοις των εθνων αντιδιαστελλομενος, μονος εστιν
αληθινος ο Πατηρ, συνημμενος δηλαδη κατα την ταυτοτητα της φυσεως τωι Υιωι,
ορατωσαν οι ποιημα λεγοντες αυτον, ει μη πασης ασεβειας επεκεινα βαδιουνται,
γενητον ειναι φασκοντες τον ωι προσεστι κατα αληθειαν το ειναι Θεον μετα του
γεννησαντος αυτον. ΑΛΛΟ. Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις. Ἄρα ποιον
ονομα του Πατρος φησιν ο Σωτηρ, ο δη και φανερον τοις ανθρωποις καταστησαι
διισχυριζεται; Ἀλλ' εστιν ειπειν οτι, Θεον σε παρα ανθρωποις εκηρυξα; Τι δε αρα των
προφητων οι λογοι; Θεον η ουχ ουτω καλουσι τον απαντων ∆εσποτην τοσουτοις
ανωθεν της ενανθρωπησεως χρονοις; Τι ουν το πλεον δια Χριστου; αλλ' ισως,
∆ημιουργον, φησι, και του παντος κοσμου ποιητην τε και φιλοτεχνημονα
καταγγελλων διατετελεκα. Καιτοι πρωτος ο μακαριος Μωσης, το περι της
κοσμοποιΐας συντιθεις βιβλιον, ομου και Θεον και ποιητην αυτον εισφερει, λεγων,
Ἐν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. Ποιον ουν ονομα πεφανερωσθαι
φησιν; Ἦ δηλον οτι του Πατρος; Ἐπειδη γαρ πεπιστευκασιν ως Υιον,
συνωμολογησαν δηλονοτι το ειναι Πατερα, και εγνωσαν τις εστιν και οποιος ο
Πατηρ, απο της κατα φυσιν ωραιοτητος του Υιου προς το του γεννησαντος 75.561
καλλος χειραγωγουμενοι, και απο της ακριβους εικονος το αρχετυπον βλεποντες. Τι
ουν αρα εστιν το δια τουτων κατασκευαζομενον; Ει ποιημα εστιν ο Υιος, ουκ αν εξ
αυτου νοοιτο Πατηρ ων ο Θεος· ποιημα γαρ ως προς ποιητην, υιος δε προς πατερα
νοειται· τοιαυτη γαρ η θεσις αει των προς τι πως εχοντων εστιν. Ει δε χρη κατα
αληθειαν ενεργειαι και πραγματι Πατερα νοεισθαι Θεον, Υιον ομολογητεον τον εξ
αυτου· ο δε αυτος και εφ' Υιου κρατησει λογος. Γεννημα γαρ ειναι και ου ποιημα
πιστευομενος, συνεισοισει παντως εαυτωι την του γεννησαντος γνωσιν· και ουτως
αληθευει λεγων, Ἐφανερωσα σου το ονομα τοις ανθρωποις. ΑΛΛΟ. Ὁ Σωτηρ που
φησι προς την Μαριαμ, μετα το εκ νεκρων αναστηναι· Μη μου απτου, ουπω γαρ
αναβεβηκα προς τον Πατερα μου· πορευου δε προς τους αδελφους μου, και ειπε
αυτοις, οτι αναβαινω προς τον Πατερα μου, και Πατερα υμων, και Θεον μου και Θεον
υμων. Θεα δη παλιν μικρον επιστησας τοις λεγομενοις τον νουν, οτι παρεστι κατα
αληθειαν ο Υιος ο εκ Θεου και Πατρος αναλαμψας Λογος, και ουχι κτισμα, κατα την
των αιρετικων απονοιαν τε ομου και απαιδευσιαν. ∆ιασκευασθω δη παλιν ομου κατα
τονδε τον τροπον η του θεωρηματος δυναμις· Εις το της ανθρωποτητος σχημα τε και
πραγμα καταβεβηκως ο Θεος Λογος, ινα διασωσηι τον ανθρωπον, ατε δη λοιπον
τουτο γεγονως οπερ ημεις κατα φυσιν εσμεν, λαμβανει μεν εις εαυτον τα της
ανθρωποτητος ιδια· τα δε οικεια παλιν αυτος αντιδιδωσιν ημιν, και ουτως εις την
αυτωι φυσει πρεπουσαν τιμην αναφερει τον ανθρωπον, αυτης αρχαιας
κατολισθησαντα δοξης δια την εν Ἀδαμ παραβασιν. Ἀναμιξας τοινυν τροπον τινα
και ανακερασας ημας εν εαυτωι, και παλιν ημιν εαυτον, κατεισι μεν εις τα ημετερα
αυτος, αναρπαζει δε ημας εις τα εαυτου· οιον ανθρωποι μεν κατα φυσιν ημεις, αυτος
δε εις το παρα φυσιν δια φιλανθρωπιαν καταδραμων, γεγονεν ανθρωπος. ∆ουλοι
Θεου κατα φυσιν ημεις ως ποιηματα· δουλος εχρηματισε και αυτος εις το παρα φυσιν
ενεχθεις, οτε γεγονεν ανθρωπος. Ἀλλα και το εναντιον, Θεος κατ' ουσιαν αυτος· θεοι
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ημεις εις το παρα φυσιν αναβαινοντες δια την χαριν· ανθρωποι γαρ· Υιος κατα
φυσιν αυτος· υιοι και ημεις κατα θεσιν, ως εις αδελφοτητα την προς αυτον
κεκλημενοι. Ουκουν ειπερ ημεις κατα θεσιν υιοι και θεοι, τουτο παλιν αυτος εσται
κατα αληθειαν ως τοις κατα θεσιν αντινοουμενος. Ὁ δε αληθινος Υιος τε υπαρχων
και Θεος, πως αν ειη γενητος, ουδαμοθεν παραδεχομενης το κτιζεσθαι της θειας
ουσιας; ΑΛΛΟ. Ὁ Σωτηρ προς τους εαυτου μαθητας φησι που παλιν· Ειρηνη υμιν·
καθως απεσταλκε με ο Πατηρ, καγω αποστελλω υμας. Και τουτο ειπων, ενεφυσησε,
και λεγει αυτοις· Λαβετε Πνευμα αγιον. ∆ημιουργικον κατα φυσιν το Πνευμα ειδως
και ο Ψαλμωιδος, φησι προς τον ολων ∆εσποτην Θεον και Πατερα· 75.564
Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου, και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της
γης. Ὅτε τοινυν το Πνευμα το αγιον και δημιουργει και ανακαινιζει τα παντα,
τοιαυτην εχον την φυσιν, πως αν ειη γενητος, η πως αν κτισμα νοοιτο κατα φυσιν ο
Υιος, ο του κτιζειν ισχυοντος Πνευματος χορηγος; ΑΛΛΟ. Θωμας ο μακαριος μαθητης
απαγγελλοντων αυτωι των συναποστολων, οτι δη Τεθεαμεθα τον Κυριον εκ νεκρων
εγηγερμενον, ολιγον απιστησας φησιν· Ἐαν μη βαλω τας χειρας μου εις τους τυπους
των ηλων, ου μη πιστευσω. Ἐπειδη δε παρην ο Σωτηρ και αυτον αποπεισων, και δη
και τας χειρας τοις τυποις των ηλων εντιθεναι προσεταττεν, ανακεκλημενος εις
πιστιν ο μαθητης λεγει προς αυτον· Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου. Και τουτο ειπων,
ου μονον παρα τοις το τηνικαδε συμβιοτευουσιν αυτωι, αλλα μεχρι νυν και παρ' ημιν
θαυμαζεται, ως ορθως δηλονοτι και αληθως περι του Σωτηρος διαλαβων. Ει τοινυν
και Κυριος εστι και Θεος, πως εσται των ποιηθεντων εις; παν γαρ το πεποιημενον,
και δουλον τηι φυσει, και ου Θεος κατα φυσιν· ο δε Σωτηρ φυσει Κυριος και Θεος, ουκ
αρα γενητος, ωι τα της θειας ουσιας εφηρμοσται καλλη. ΑΛΛΟ, εκ του αυτου. Ει
κτισμα κατα φυσιν εστιν ο Υιος, ουτω δε εχοντι κατ' εκεινους φησιν ο Θωμας, Ὁ
Κυριος μου και ο Θεος μου, και το εκ της δυσφημιας εγκλημα διαπεφευγε, ως εξον
και κτισματι ταυτα καλεισθαι, τι κωλυσει και αγγελοις και εκαστωι των αγιων τυχον
τουτο λεγειν ημων, οταν αυτους επι τισι παραδοξοις θαυμαζωμεν; Ἀλλ' ουκ αν τις
ειποι νουν εχων ενι των κατειλεγμενων την τοιαυτην φωνην, ως μονωι πρεπουσαν
Θεωι, μακραν τε ειναι φαμεν του διεσφαλθαι τον μαθητην. Ουκουν αληθευει Θεον
αυτον αποκαλων και Κυριον· ο δε τουτο υπαρχων φυσικως, και ουτω κεκλημενος,
κατα τινα τροπον εσται γενητος; ΑΛΛΟ. Πολλα μεν, φησι, ουν και αλλα εποιησε
σημεια ο Ἰησους ενωπιον των μαθητων αυτου, α ουκ εστι γεγραμμενα εν τωι βιβλιωι
τουτωι. Ταυτα δε γεγραπται ινα πιστευσητε οτι Ἰησους εστιν ο Χριστος Υιος του Θεου.
Λεγετωσαν ημιν οι θεομαχειν ανοητως αποτολμωντες Ἀρειανοι, ει ποιημα λεγοντες
τον Χριστον, καθο Λογος εστιν, Υιον αυτον ομολογουμεν του Θεου και Πατρος. Ἀλλ'
οιμαι γε σφοδρα κατηγορησειν αυτους της εαυτων αβουλιας, εις τον επι τουτοις
αναβλεποντας λογισμον, και τι μεν εστι το ποιηθεν, τι δε το γενηθεν υπο του
θεωρησαντας ακριβως. Το μεν γαρ ποιηθεν ουκ εκ της ουσιας του ποιουντος
λαμβανεται· το δε γεννωμενον, την του 75.565 γεννωντος φυσιν αποσυλαι. Τουτο δε
φαμεν ως επι σωματων, ετερον εχοντος του πραγματος τυπον επι Θεου, ομως δ' ουν
εκ των καθ' ημας αληθεστατην εισφεροντος την εικονα. Τοσαυτης τοινυν μεταξυ
κειμενης διαφορας, και ουτω μακρου διοριζοντος λογου ποιημα και Υιον, οτου δη
χαριν ο μακαριος ευαγγελιστης τας εκ του Πνευματος ημιν διακονων αληθειας,
πολλα και αξιοθαυμαστα γενεσθαι σημεια φησιν, ινα πιστευσωμεν οτι Ἰησους
Χριστος αυτος εστιν ο Υιος του Θεου, και ουχι μαλλον εις των ποιηθεντων παρα
Θεου, ειπερ εστι γενητος, ως εκεινοι ληρουντες φασιν. Ἀλλα τουτο μεν ου φησιν, εις
δε την της υιοτητος εννοιαν αναφερει των ακροωμενων τον νουν. Ουκ αρα γενητον
νοεισθαι βουλεται τον Υιον, καθο Λογος
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ΛΟΓΟΣ ΛΓʹ
Ὅτι Θεος κατα φυσιν το Πνευμα, και εκ της ουσιας του Πατρος· δι' Υιου δε τηι
κτισει χο ρηγουμενον. Προτασις ως εκ των δι' εναντιας.Ει δια το λεγεσθαι, φασι,
παρα ταις θειαις Γραφαις εκ Θεου το Πνευμα, της ουσιας αυτο δωσομεν του Πατρος,
και ομοουσιον ομολογησομεν τηι τα παντα υπερκειμενηι φυσει, εστω και παντα τα
αλλα κατα τονδε τον τροπον· επειδηπερ τα παντα εκ Θεου της αληθειας ο κηρυξ
ομολογει. Τι δη λοιπον το εντευθεν; Πληθος απειρον ημιν εισηκται θεων, ειπερ το εξ
ου τοις πασι προσκειμενον, παντα δεικνυσιν ομοουσια τωι Πατρι. Προς τουτο λυσις.
Τοις μεν συνιεναι τας θειας επιθυμουσι Γραφας, χρεια τις εις το πιστευειν
ετοιμοτητος. Ἐαν γαρ μη πιστευσητε, ουδ' ου μη συνητε, φησι που λογος
προφητικος. Ἐπειδη δε αμαθως και ταυτα προτεινουσιν οι δι' εναντιας, αναγκη δη
λοιπον επ' εκεινα χωρειν, δι' ων το εξ ων δυσφημουσιν αμαθως αποκρουσθησεται
βλαβος. Ουχ ουτως, ω βελτιστοι, τα παντα φαμεν εκ Θεου, καθαπερ και το Πνευμα.
Το μεν γαρ εστι φυσικως ενυπαρχον αυτωι, και ουσιωδως εμπεπηγος, ιν' ουτως
ειπωμεν, και αμεριστως εξ αυτου προιον. Τα δε της ενεργειας εργα και ποιηματα, δι'
Υιου εν Πνευματι γεγονοτα και ουτως εκ Θεου νοουμενα. Ει δε τουτοις ημων ου
πειθεσθε τοις λογοις, εν ισηι δε ταξει τοις πεποιημενοις και το Πνευμα θησετε, δια το
εκ Θεου και αυτο λεγεσθαι, καθαπερ εκεινοι, τι το κωλυον και ημας
ανθυπενεγκοντας ειπειν· Ει εκ Θεου τα παντα εστιν, ωσπερ και το Πνευμα, και το
εξαιρετον ουδεν εν αυτωι παρα τα ποιηματα, διατι μη και εκαστον των γεγονοτων,
επειδηπερ εκ Θεου ειναι λεγεται, οιδε τα του Θεου, και ερευναι τα βαθη του Θεου;
∆ιατι μη δια παντων αποκαλυπτει Θεος, αλλα δια μονου του Πνευματος; Ὅτε τοινυν
τα μεν αλλα ποιηματα, δια του Πνευματος την αποκαλυψιν εχει· αυτο δε το Πνευμα
ερευναι και τα βαθη του Θεου, ως εξ αυτου και εν αυτωι φυσικως υπαρχον, ωσπερ και
εν τωι ανθρωπωι το αν 75.568 θρωπινον, προδηλον δηποθεν ως Θεος μεν, το Πνευμα
το εξ ου κυριως εχον και φυσικως εν Θεωι. Τα δ' αλλα ποιηματα καταχρηστικωτερον,
ως εκ ποιητου και δημιουργου πεφηνοτα, το εξ ου λεγομενα. Μαρτυριαι του ρητου.
Ὁ Παυλος· Ἡμεις δε το Πνευμα του Θεου ελαβομεν, ινα ειδωμεν τα υπο του Θεου
χαρισθεντα ημιν. Και παλιν· Τις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου, ει μη το
πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι· Ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν, ει μη το
Πνευμα του Θεου το εν αυτωι. ΑΛΛΟ. Ἡμιν γαρ απεκαλυψεν ο Θεος δια του
Πνευματος αυτου. Το γαρ Πνευμα παντα ερευναι, και τα βαθη του Θεου. ΑΛΛΟ. Ει το
πνευμα το ανθρωπινον ουκ εξ αποκαλυψεως ετερου τινος οιδε τα εν αυτωι, αλλ' ως
φυσικως και κυριως υπαρχον αυτου, τα της καρδιας βαθη γινωσκει και ερευναι, ουτω
δε [φ. δη] εν Θεωι και Πατρι το Πνευμα το αγιον. Της φυσεως αρα της θειας εσται,
καθαπερ και του ανθρωπου το ανθρωπινον. ΑΛΛΟ. Ἐπιστελλει δε τισιν ο Παυλος·
Ὑμεις ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν Πνευματι, ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Ει δε
τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν αυτου. Ει δε Χριστος εν υμιν, το μεν
σωμα νεκρον δι' αμαρτιαν, το δε Πνευμα ζωη δια δικαιοσυνην. ∆εχου μοι παλιν
εντευθεν ορθας περι του αγιου Πνευματος τας εννοιας, ινα δη και εκμαθηις απο της
του Σωτηρος υπαρχον ουσιας, και της μιας θεοτητος ουκ αλλοτριον. Πνευμα γαρ
αποκαλεσας αυτου Θεου, ευθυς αυτο και Πνευμα λεγει Χριστου. ∆εικνυων μεν οτι
παντα τα του Πατρος ιδια, διαβαινει επι τον εξ αυτου φυσικως γεννηθεντα Υιον.
Χριστον δε παλιν ευθυς το Πνευμα καλει, λεγων· Ει δε Χριστος εν υμιν, ουκ
αλλοτριον αυτο δεικνυων της του Λογου φυσεως. Ἀλλ' ουτως ηνωμενον, ει και
εστιν ιδιοσυστατον, ως αυτο τε υπαρχειν εν Υιωι, και Υιον εν αυτωι δια την της
ουσιας ταυτοτητα. ΑΛΛΟ. Ἐκ Θεου το Πνευμα το αγιον ειναι φαμεν, και ουτω
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευομεν. Ἀλλ' οι προς μονον το δυσφημειν ετοιμοτατοι, και τα αλλα παντα εκ
Θεου γενεσθαι φασι, του Παυλου γραφοντος· Εις Θεος ο Πατηρ, εξ ου τα παντα. Ειτα
νομιζουσιν δυνασθαι ανατρεπειν το εκ της ουσιας ειναι τε του Πατρος το Πνευμα,
δια το φερεσθαι και κατα των ποιηματων, το, εξ ου, οπερ επι του Πνευματος
κειμενον, εκ της ουσιας αυτο φυσικως υπαρχον αποδεικνυον· αλλ' εστι προς τουτο
λεγειν, οτι και εφ' Υιου κυριως μεν κειται το υιος ονομα, κειται δε και επ' ανθρωπων
καταχρηστικως. Και ου δη που το θεσει τισι και κατα χαριν 75.569 προσκειμενον,
ανατρεψει τον εχοντα φυσικως· ουτω και το, εξ ου, των ποιηματων
κατηγορουμενον, ου κατοισει προς την οικειαν ταπεινωσιν τε και ομοιοτητα το του
Πνευματος υψηλον τε και θεικον· αλλα μενει μεν αυτωι κυριως το, εξ ου, δια το εκ
της ουσιας ειναι του Πατρος. Χωρησει δε και επ' εκεινα, δια το εκ Θεου προς το ειναι
τα ουκ οντα δραμειν, δι' Υιου δηλαδη. Ει δε το πλεον ουδεν εν Πνευματι και
ποιημασι δια το κατηγορεισθαι το εξ ου κατ' αμφοιν, λεγετωσαν ημιν οτου δη χαριν,
του μεν Πατρος οικουντος εν ημιν, Χριστος εν ημιν εστιν· ετερου δε τινος των
ποιηματων αγγελου τυχον η αρχαγγελου η λαλουντος η ενεργουντος εν ημιν, ουκ
ετι Χριστος και Θεος λεγεται κατοικειν· Ὅπου δε ταυτηι διαφορα φαινεται, πως ουχι
και παντα την φυσιν αυτης υπαρχειν εξηλλαγμενην ομολογειν αναγκαιον, ως τα
μεν ειναι ποιηματα, το δε ποιητικον, φυσικως μεν ενυπαρχον τωι Ποιητηι, φορουν δε
παλιν εν εαυτωι τον ποιητην δια της φυσεως ταυτοτητα, και το της ουσιωδους
ποιοτητος απαραλλακτον; ΑΛΛΟ. Ἐπιστελλει τισιν ο Παυλος, και μαλα δη φρονων τε
και λεγων ορθως· Ὅσοι γαρ Πνευματι Θεου αγονται, ουτοι Θεου υιοι εισιν. Ου γαρ
ελαβετε Πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον· αλλ' ελαβετε Πνευμα υιοθεσιας, εν ωι
κραζομεν· Ἀββα, ο Πατηρ. Ουκουν ει το Πνευμα το αγιον υιους αποδεικνυει Θεου
τους εν οις κατοικει, και θειας εργαζεται φυσεως κοινωνους, ως εντευθεν ημας
ηνωμενους οντας τωι υπερ παντα οντι Θεωι, μετα παῤρησιας αναβοαιν· Ἀββα, ο
Πατηρ, ουκ εν δουλοις ουδε εν τοις ποιημασι τεταξεται· φορεσει δε μαλλον φυσικως
το της θειας ουσιας αξιωμα, εξ αυτης τε υπαρχον και παρ' αυτης, τοις αγιοις δι' Υιου
χορηγουμενον, δια τε τουτο θεοποιουν, και εις υιοτητα καλουν τους εν οις αν
γενοιτο. ΑΛΛΟ. Γεγραπται παλιν· Αυτο γαρ το Πνευμα συμμαρτυρει τωι πνευματι
ημων, οτι εσμεν τεκνα Θεου. Ὡς γαρ εκ της ουσιας υπαρχον της του χορηγουντος
αυτο τοις αγιοις, Χριστου δηλαδη, και ως του Θεου Λογου δια Πνευματος ημιν
ενοικιζομενου και εν ημιν γινομενου, προς το της υιοθεσιας αναβαινομεν αξιωμα,
αυτον εχοντες εν αυτοις τον Υιον, προς ον και αναμορφουμεθα τηι του Πνευματος
αυτου μετοχηι, και εις το ισον της παῤρησιας αναβαινοντες σχημα, τολμωμεν λεγειν·
Ἀββα, ο Πατηρ. Ουκουν το Πνευμα Θεος, ειπερ εργαζεται θεους τους δεχομενους
αυτο. ΑΛΛΟ. Ἐπιστελλει παλιν ο Παυλος τισιν· Ὥσπερ γαρ εφορεσαμεν την εικονα
του χοικου, φορεσωμεν την εικονα του επουρανιου· χοικον ειναι λεγων του
ανθρωπινου γενους τον αρχηγετην Ἀδαμ, ου την εικονα πεφορεκαμεν επι τωι
ομοιωματι της παραβασεως 75.572 Ἀδαμ καταβεβηκοτες εις θανατον και φθοραν.
Ἐπουρανιον δε τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, ου την εικονα λαβοντες, το
ενοικησαν εν ημιν ζωοποιον τε και αγιον Πνευμα, προς αυτον αναμορφουμεθα τον
ζωντα του Θεου Λογον, παλιν εις αφθαρσιαν αναβαινοντες, και εις αιωνιον
ανακαινιζομενοι ζωην. Το γαρ Πνευμα εστι το ζωοποιουν, κατα την αυτου του
Σωτηρος φωνην. Ὥσπερ ουν επειδηπερ εικων εστιν ακριβεστατη του Πατρος ο Υιος,
ο δεξαμενος αυτον και τον Πατερα εχει· ουτως επι το ισον σχημα της αναλογιας
τρεχουσης, ο δεξαμενος του Υιου την εικονα, τουτεστι το Πνευμα, εχει παντως δι'
αυτου τον Υιον, και τον εν αυτωι Πατερα. Πως ουν εν ποιημασι το Πνευμα το αγιον
καταριθμηθησεται, ειπερ εστιν εικων απαραλλακτος του Υιου του Θεου; Ου γαρ δη
που και εις τουτο παρανοιας βαδιουνται τινες, ως τολμησαι λεγειν εν τοις
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πεποιημενοις του ποιουντος εικονα δυνασθαι διαπρεπειν απαραλλακτως, και παντα
φερειν εν εαυτηι φυσικως οσαπερ εκεινωι προσεστιν, ου και εστιν εικων. Ει δε εικων
του Υιου το Πνευμα καλειται, Θεος αρα και ουχ ετερως ΑΛΛΟ. Γεγραπται παλιν·
Προφηται δυο η τρεις λαλειτωσαν. Ειτα φησιν· Ἐαν δε παντες προφητευουσιν,
εισελθηι δε τις απιστος η ιδιωτης, ελεγχεται υπο παντων, ανακρινεται υπο παντων.
Τα κρυπτα της καρδιας αυτου φανερα γινεται, και ουτως πεσων επι προσωπον
προσκυνησει τωι Θεωι, απαγγελλων οτι οντως ο Θεος εν ημιν εστιν. Ὅτε τοινυν οι το
Πνευμα λαμβανοντες το αγιον, Θεον εχοντες εν εαυτοις προφητευουσι, και δια
τουτο θαυμαζονται, πως εσται ποιημα, και ουχι μαλλον της ανωτατω πασων ουσιας
μεταληψις σχετικη, φυσικως διαβαινουσα παρα Πατρος δι' Υιου προς τους
επιτηδειους εις το λαβειν, ωσπερ αν γενοιτο και εκ πυρος θερμοτης εν σωματι;
ΑΛΛΟ. Γεγραπται παλιν· Ὁ γαρ λαλων γλωσσαις, ουκ ανθρωποις λαλει, αλλα τωι
Θεωι. Ουδεις γαρ ακουει, Πνευματι δε λαλει μυστηρια. Ἰδου τον γλωσσαις λαλουντα,
Θεωι διαλεγεσθαι σαφως ο Παυλος φησιν. Ειτα Θεον δεικνυων το Πνευμα, συναψας
επαγει· Πνευματι δε λαλειται μυστηρια. Πως ουν ουκ εσονται τοις της δυσφημιας
εγκλημασιν ενοχοι, οι το Πνευμα τολμωντες καταριθμειν εν ποιημασιν; ΑΛΛΟ.
Ἐπιστελλει παλιν Κορινθιοις ο Παυλος· Ἡμεις γαρ ναοι εσμεν Θεου ζωντος, καθως
ειπεν ο Θεος· Ἐνοικησω εν αυτοις και εμπεριπατησω, και εσονται μοι εις λαον, και
εγω εσομαι αυτοις εις Θεον. Και παλιν επι τουτοις· Μη λυπειτε το Πνευμα το αγιον
του Θεου το ενοικουν εν ημιν. Και παλιν· Ει τις ουν τον ναον του Θεου φθειρει,
φθερει τουτον ο Θεος. Ὁ γαρ ναος του Θεου αγιος εστιν, οιτινες εστε υμεις. Ουκουν
ει το Πνευμα λαβοντες, και ναος 75.573 και οικος Θεου χρηματιζομεν, ως Θεον
εχοντες εν εαυτοις οικουντα και εμπεριπατουντα, καθως γεγραπται, πως ου Θεος το
Πνευμα το αγιον, καν μη βουλωνται τινες των δι' εναντιας, οις το μη πειθεσθαι τηι
θειαι Γραφηι συνηθες τε και φιλον; ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος Παυλος δουλον εαυτον Ἰησου
Χριστου και κλητον αποστολον αποκαλων, αφωρισθαι φησιν εις Ευαγγελιον Θεου.
Ειτα παλιν ετεροτροπως το αυτο σημαινων, επιστελλει προς τινας ως περι Θεου· Ὃς
ικανωσεν ημας διακονους Καινης ∆ιαθηκης, ου γραμματος, αλλα πνευματος. Ει
τοινυν διαθηκην Πνευματος οιδεν το Ευαγγελιον του Θεου εις ο και αφωρισθαι
φησι, πως ου Θεος το Πνευμα το αγιον; ΑΛΛΟ. Γεγραπται παλιν· Ει δε το Πνευμα του
εγειραντος Χριστον Ἰησουν εκ νεκρων οικει εν υμιν, ο εγειρας Ἰησουν Χριστον εκ
νεκρων, ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων, δια του ενοικουντος αυτου
Πνευματος εν υμιν. Ἀλλ' ειπερ ην οντως ποιημα και κτισμα κατα την των
ετεροδοξων μανιαν το Πνευμα το αγιον, πως ολην εχει του Θεου την ενεργειαν; Ου
γαρ δη τις τοσουτον, οιμαι, του φρονειν ορθως εκβησεται, ως τολμησαι και μονον
ειπειν την θειαν ουσιαν δι' οργανων τινων εξωθεν εις το ειναι παρενεχθεντων
διακονεισθαι προς ενεργειαν την εξ αυτης φυσικως διαβαινουσαν προς τινας των
επιτηδειων προς το λαβειν. Ἐπειδη δε ζωη μεν εστι κατα φυσιν ο Υιος, ζωοποιει δε
το Πνευμα το παρ' αυτου χωρηγουμενον, αναγκη λοιπον εκ της ουσιας υπαρχειν
ομολογειν αυτο της του Υιου και Θεου, και πασαν αυτου την τε δυναμιν και την
ενεργειαν εχον, ωσπερ αν ει και υδατος ατμις αναβαινοι, και δι' ων ενεργει τους
παρ' οις αν γενοιτο ψυχουσα, του εκπεμποντος αυτην την φυσιν σημαινουσα.

ΛΟΓΟΣ Λ∆ʹ.
Παραθεσις ρητων εφεξης, εν οις εστι τον επι τηρουντα θεωρειν, οτι Θεος το
Πνευμα, και την αυτου ενεργειαν εχον τωι Υιωι πανταχου, και ουκ απεξενωμενον της
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουσιας αυτου· ομου δε διδασκουσιν οτι Θεου λεγομενου κατοικειν εν ημιν, το
Πνευμα εστι το ενοικουν.Προς Τιμοθεον ο Παυλος· Την καλην παραθηκην φυλαξον,
δια Πνευματος αγιου του ενοικουντος εν ημιν. Προς Ῥωμαιους· Ου τολμω μεν
λαλειν τι, ων ου κατειργασατο Χριστος δι' εμου, εις υπακοην εθνων λογωι και εργωι,
εν δυναμει σημειων και τερατων, εν δυναμει Πνευματος Θεου. Και παλιν· Παρακαλω
ουν υμας, αδελφοι, δια του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου και δια της αγαπης του
Πνευματος, συναγωνισασθαι μοι εν ταις προσευχαις. Προς Κορινθιους· Ἢ ουκ οιδατε
οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν αγιου Πνευματος εστιν, ου εχετε 75.576 απο
του Θεου; Και παλιν· Ὁ κολλωμενος τωι Κυριωι, εν Πνευμα εστιν. Ἰδου σαφως ενθαδε
Πνευμα λεγει Κυριον· σαφεστερον δε τουτο ποιων, επιστελλει παλιν περι των
Ἰουδαιων· Ἄχρι γαρ της σημερον ημερας το αυτο καλυμμα επι της Παλαιας
∆ιαθηκης μενει μη ανακαλυπτομενον, οτι εν Χριστωι καταργειται. Ἀλλ' εως σημερον
ηνικα αναγινωσκηται Μωσης, καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται. Ἡνικα δ' αν
επιστρεψηι προς Κυριον, περιαιρειται το καλυμμα. Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστιν. Ου
δε το Πνευμα Κυριου, εκει ελευθερια. Και παλιν· Ἡμεις δε παντες ανακεκαλυμμενωι
προσωπωι την δοξαν Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα μεταμορφουμεθα
απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος. Ὅτε τοινυν εις εστι Κυριος
Ἰησους Χριστος, κατα την του Παυλου φωνην, Κυριον δε το Πνευμα καλει, ουδεμιαν
αρα φυσεως οιδε διαφοραν του Υιου και Πνευματος, αλλ' ως εξ αυτου και εν αυτωι
φυσικως υπαρχον τωι της κυριοτητος ονοματι καλει. ΑΛΛΟ. Γραφει παλιν· Τις γαρ
εγνω νουν Κυριου, ος συμβιβασει αυτον; Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν· το Πνευμα
λεγων το ενοικουν εν ημιν. Ὅτε τοινυν νους απεκληθη Χριστου· πως αν ειη των
πεποιημενων, ουκ ενδεχομενου την θειαν και ακηρατον φυσιν εχειν τι των εξωθεν
ουσιωδως εν αυτηι; ΑΛΛΟ. Ευρισκεται που γεγραμμενον, μαλλον δε φησιν ο
μακαριος ευαγγελιστης Ἰωαννης· Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν ο Θεος, εκ
του Πνευματος ου εδωκεν ημιν. Ει τοινυν ενοικισθεντος ημιν δια μετοχης του
Πνευματος, Θεος εστιν ο ενοικων, και ημεις μεν εν αυτωι γινομεθα, αυτος δε παλιν
εν ημιν, δια το Πνευμα φορειν, πως ουκ εσται το Πνευμα Θεος, ολην εχων ουσιωδως
εν εαυτωι την ιδιοτητα του Πατρος και Θεου, ου και Πνευμα εστι δι' Υιου τηι κτισει
χορηγουμενον; ΑΛΛΟ. Φησι που Χριστος Ἰουδαιοις προσδιαλεγομενος· Ει δε εν
δακτυλωι Θεου εγω εκβαλλω τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του
Θεου; Και δακτυλον φησιν ενθαδε το Πνευμα το αγιον, τροπον τινα της θειας ουσιας
εκπεφυκος και φυσικως αυτης εκκρεμαμενον, ωσπερ και ο δακτυλος εκ της
ανθρωπειας χειρος. Βραχιονα μεν γαρ και δεξιαν Θεου τον Υιον αποκαλουσιν αι
θειαι Γραφαι, κατα το· Ἔσωσεν αυτον η δεξια αυτου, και ο βραχιων ο αγιος αυτου.
Και παλιν· Κυριε, υψηλος σου ο βραχιων, και ουκ ᾔδεισαν· γνοντες δε
αισχυνθησονται. Ὥσπερ ουν ο βραχιων φυσικως ενηρμοσται τωι ολωι σωματι, παντα
ενεργων οσαπερ αν δοξηι τηι διανοιαι, καταχριει δε συνηθως, τωι δακτυλωι προς τουτο
κεχρημενος· ουτω τον μεν του Θεου Λογον εξ αυτου και 75.577 εν αυτωι φυσικως
ηρμοσμενον, ιν' ουτως ειπω, και εμπεφυκοτα λογιζωμεθα, εν δε τωι Υιωι φυσικως τε
και ουσιωδως διηκον παρα Πατρος το Πνευμα, δι' ου τα παντα χριων αγιαζει.
Ουκουν ουκ αλλοτριον ουδε απεξενωμενον το Πνευμα το αγιον της θειας φυσεως
φαινεται, αλλ' εξ αυτης και εν αυτηι φυσικως. Ὥσπερ ουν και ο του σωματος
δακτυλος εν τηι χειρι, ομοφυης ων αυτηι, και η χειρ αυ παλιν εν τωι σωματι ουχ
ετεροουσιος ως προς αυτο τυγχανουσα. Τουτων δε ημιν εχοντων τηιδε, Θεος αρα το
Πνευμα εστι, και ουχ ετερως. ΑΛΛΟ. Λεγει που Ψαλλων ο μακαριος ∆αβιδ, και τους
λογους ανατεινων προς τον Θεον· Που πορευθω απο του Πνευματος σου; και απο του
προσωπου σου που φυγω; Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει· εαν καταβω εις
τον ᾅδην, παρει. Ἐαν αναλαβω τας πτερυγας μου κατ' ορθρον, και κατασκηνωσω εις
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα εσχατα της θαλασσης, και γαρ εκει η χειρ σου οδηγησει με, και καθεξει με η δεξια
σου. Ὅτε τοινυν το Πνευμα και προσωπον αποκαλει του Πατρος ως εξεικονιζον δια
της θεοπρεπους ενεργειας την εξ ης εστιν ουσιαν· αποκαλει δε και χειρα δια την
ενυπαρχουσαν αυτωι παντουργον δυναμιν, πως ουκ αν ειη Θεος κατ' ουσιαν τωι
Πατρι συνημμενον, εξ αυτου τε ον και εν αυτωι, ωσπερ ουν και η χειρ του
ανθρωπειου σωματος ου κεχωρισται, δεδεται δε μαλλον εν αυτωι και εῤριζωθη
φυσικως. ΑΛΛΟ. Ὅτι Θεος το Πνευμα, και εντευθεν εισομεθα· Ὁ των αποστολων
προκριτος, ωι το θειον μυστηριον σαρξ και αιμα, καθα φησιν ο Σωτηρ, ουκ
απεκαλυψεν, αλλ' ο Πατηρ ο εν τοις ουρανοις λεγει που προς Ἀνανιαν, προσαγοντα
μεν την του χωριου τιμην, απονοσφισαμενον δε τι μερος απ' αυτης· Ἀνανια, δια τι
επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου ψευσασθαι σε το Πνευμα το αγιον, και
νοσφισασθαι απο της τιμης του χωριου; Ειτα συναπτει προς τουτοις το· Ουκ εψευσω
ανθρωποις, αλλα τωι Θεωι. Ουκουν ει ο τωι Πνευματι τωι αγιωι ψευδομενος, τωι Θεωι
ψευδεται, Θεος αρα το Πνευμα και εν Θεωι φυσικως. ΑΛΛΟ. Γαλαταις επιστελλων ο
Παυλος φησι· Τεκνια, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Ει δε
μορφουται Χριστος εν ημιν δια της Πνευματος ενεργειας, δια πασης αρετης
αναπλαττων ημας εις οικειαν εμφερειαν, και πνευματικους επεργαζομενος, Θεος
αρα το Πνευμα Χριστου το ως αυτος εν ημιν μορφουμενον. ΑΛΛΟ. Τα εκ της του
Σωτηρος ημων επιδημιας ευαγγελιζομενος αγαθα, φησι που Θεος περι των εαυτου
ποιμνιων, οτι Ἀναστησω αυτοις ποιμενας κατα την καρδιαν μου, και ποιμανουσιν
αυτα ποιμαινοντες μετ' επιστημης. Παυλος δε της αληθειας ο κηρυξ τοις 75.580
Ἐφεσιων πρεσβυτεροις προσομιλων· Προσεχετε, φησιν, εαυτοις και παντι τωι
ποιμνιωι εν ωι υμας το Πνευμα το αγιον εθετο επισκοπους. Ὅτε τοινυν απερ υπεσχετο
δραιν ο Θεος μετ' εξουσιας το Πνευμα πληροι, και ποιμενας εγειρει κατα την εν
προφηταις επαγγελιαν, ουκ αλλοτριον αρα της θειας ουσιας εστιν, αλλ' ως ενεργεια
φυσικη τε και ουσιωδης και ενυποστατος, εξ αυτης προιουσα και εν αυτηι μενουσα
παντα εργαζεται τα του Θεου. ΑΛΛΟ. Λεγει που Χριστος προς τον εαυτου Πατερα περι
ημων· Ἁγιασον αυτους εν τηι αληθειαι σου. Αυτος τε παλιν φησιν ο Θεος δια του
προφητου Ἰεζεκιηλ· Και εσομαι αυτοις Θεος, και αυτοι εσονται μοι λαος. Και
γνωσονται τα εθνη οτι εγω Κυριος, ο αγιαζων αυτους. Ει τοινυν Θεου λεγοντος
αγιαζειν τους αυτωι προσεδρευοντας, το Πνευμα εστι το την υποσχεσιν αποπληρουν
και αγιαζον, Θεος αρα το Πνευμα, και ουκ αλλοτριον της ανωτατω πασων ουσιας.
ΑΛΛΟ. Ἐνανθρωπησαι τον του Θεου Λογον, πασα μεν η θεια διισχυριζεται Γραφη,
και αυτοι δε παντως ομολογησουσιν οι δι' εναντιας. Ἐπειδη δε γεγραπται περι
αυτου, οτι ποτε μεν ηγετο τωι Πνευματι εις την ερημον, ποτε δε και ηγετο ο Ἰησους
εν τηι δυναμει του Πνευματος εις την Γαλιλαιαν, λεγετωσαν ημιν οι της θειας ουσιας
το Πνευμα διοριζοντες και τολμωντες αυτο τοις κτισμασιν εγκαταριθμειν, τινα
τροπον ο Υιος η σοφια και δυναμις του Πατρος, τηι δυναμει του Πνευματος εις την
Γαλιλαιαν ανηγετο, και τον διαβολον εν τηι ερημωι δια του Πνευματος ενικα και
κατηγωνιζετο. Ἆρα και ισχυος αυτον ενδεα τολμησουσι λεγειν, μαλλον δε εις
τοσαυτην δωσουσιν ασθενειαν ελθειν, ως εν χρειαι καθεστηκεναι της απο του
Πνευματος βοηθειας του πεποιημενου και εκτισμενου, κατα τον των ετεροδοξων
λογον; Και πως ετι των δυναμεων Κυριος ο δια κτισματος βοηθουμενος; Ἀλλα τουτο
και μονον εννοειν ατοπωτατον. Θεος αρα το Πνευμα εστι το εν Υιωι παρα Πατρος
φυσικως υπαρχον, και ολην αυτου την ενεργειαν εχον. Ἐνεργος δε ο Λογος εις την
επ' εκεινωι νικην δια Πνευματος ην, ως ταυτηι κεχρημενος ισχυι, εχων το ουσιωδως
εν εαυτωι, τωι διαβολωι μεν κατα την ερημον αντιστατουν, εν δε τηι Γαλιλαιαι τας δια
των σημειων δυναμεις επιτελουν. Τα γαρ παντα παρα Πατρος δι' Υιου εν Πνευματι.
ΑΛΛΟ. Φησι που Θεος· Ἦ ουχι και τον ουρανον και την γην εγω πληρω, λεγει Κυριος;
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και πληροι δηλονοτι, πανταχοθεν δια Πνευματος παρων. Ὅπερ ειδως ο Ψαλμωιδος
ελεγε· Που πορευθω απο του Πνευματος σου; Ἐαν αναβω εις τον ουρανον, συ εκει ει.
Ἐαν καταβω εις τον ᾅδην, παρει. Ει τοινυν δια του Πνευματος πληροι μεν τα παντα
Θεος, παρεστι δε πανταχου, Θεος αρα το Πνευμα, το τα παντα πληρουν ως Θεος.
75.581 ΑΛΛΟ. Ἀθηναιοις ο Παυλος τα προς ευσεβειαν διαλεγομενος, και τον αληθη
καταγγελλων Θεον, εφασκεν, ως Ἐν αυτωι ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν. Ὁ δε
Κυριος ημων Ἰησους Χριστος την τοιαυτην ενεργειαν την εν ημιν γινομενην παρα
Θεου, τωι αγιωι Πνευματι περιτιθησι λεγων· Το Πνευμα εστι το ζωοποιουν. Θεος ουν
αρα το Πνευμα το εν ωι ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν, κατα την του Παυλου
φωνην, και την του Σωτηρος ημων μαρτυριαν. ΑΛΛΟ. Λεγει που Χριστος περι των
αξιων, εις το και θεοτητος μετασχειν· Ἐγω και ο Πατηρ ελευσομεθα, και μονην παρ'
αυτωι ποιησομεθα. Ἀλλ' εστι δηλον οτι τοις αγιοις ενοικει δια Πνευματος. Ὅτε
τοινυν την του Πατρος παρουσιαν, ομοιως δε και την του Υιου το Πνευμα το αγιον
αναπληροι, πως ουκ εσται δηλον, ως ου διωρισται της ουσιας της θειας, αλλ' εξ
αυτης φυσικως εκπεμπομενον, ολην εχει του Πατρος και του Υιου την ενεργειαν;
Και οτι το Πνευμα εστι το τοις αγιοις παρα Πατρος δι' Υιου πεμπομενον, αυτος
μαρτυρησει λεγων ο Σωτηρ· Ὅταν δε ελθηι ο Παρακλητος ον εγω πεμψω παρα του
Πατρος, το Πνευμα της αληθειας, ο παρα του Πατρος εκπορευεται, εκεινος
μαρτυρησει περι εμου Και παλιν· Ὁ δε Παρακλητος το Πνευμα το αγιον, ο πεμψει ο
Πατηρ εν τωι ονοματι μου, εκεινος διδαξει υμας, και υπομνησει υμας παντα οσα
ειπον υμιν. ΑΛΛΟ. Κορινθιοις ο Ἀποστολος επιστελλων, περι εαυτου φησιν εν αρχηι
της επιστολης· Παυλος αποστολος Ἰησου Χριστου. Ἰδου σαφως ενθαδε το της
αποστολης ονομα και πραγμα παρα Χριστου και Ἰησου διισχυριζεται λαμβανειν. Ἐν
δε ταις Πραξεσι των αποστολων γεγραπται τι τοιουτον· Λειτουργουντων δε αυτων
τωι Κυριωι, και νηστευοντων, ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε δη μοι τον
Βαρναβαν, και τον Σαυλον εις το εργον ο προσκεκλημαι αυτους, Ει τοινυν
κεκληκοτος αυτον εις αποστολην του Πνευματος, παρα Χριστου Ἰησου κεκλησθαι
φησι, δεικνυται σαφως ουκ αλλοτριον της ουσιας του Υιου το Πνευμα το αγιον. Ἀλλ'
εν αυτωι και εξ αυτου, και ωσπερ ενεργεια τις φυσικη παντα δυναμενη πληρουν οσα
και βουλεται. ΑΛΛΟ, οτι τελειον το Πνευμα το αγιον και ουδεν ατελες εν αυτωι· καν
γαρ φερηται τινα περι αυ του παρα ταις θειαις Γραφαις, υπεμφαινοντα τι τοιουτον,
της οικονομιας ενεκα της δι' ημας ειρησθαι δωσομεν. Προτασις ως εκ των δι'
εναντιας. Και πως ουκ ατοπον και σφοδρα, φασι, δυσμαθες, το εκ της ουσιας της του
Θεου λεγειν το Πνευμα, το ουτως ατελες, και ουδεν εχον εξ αυτου· αλλ' εκ μετοχης
εκεινου υπαρχον οπερ εστι; Σαφεστατα γουν εν τοις Ευαγγελιοις, τουτο περι αυτου
φησιν ο 75.584 Σωτηρ· Ου γαρ λαλησει λεγων αφ' εαυτου ουδεν, αλλ' οσα ακουσει,
λαλησει. Ειπερ ουν ην εξ εαυτου, το τελειον εχειν δυναμενον, ελαλησεν αν και εφ'
εαυτου, μηδεν της παρ' ετερου δεηθεν υπομνησεως. Προς τουτο λυσις. Θαυμασειεν
αν τις, και μαλα εικοτως, εννοησας την των δι' εναντιας απονοιαν τε και αβουλιαν·
δι' ων γαρ εχρην εκπαιδευεσθαι μαλλον το περι του αγιου Πνευματος μυστηριον, και
νοειν οτι δη καρπος τις ωσπερ εστι της θειας ουσιας, εν αυτηι τε ον και εξ αυτης
αμεριστως τε και αχωριστως προσερχομενον, και ηνωμενον κατα την ταυτοτητα της
φυσεως. ∆ια τουτων αυτων σκανδαλιζονται, σειραις των οικειων αμαρτηματων
σφιγγομενοι, κατα το γεγραμμενον, και την ευθειαν των μαθηματων οδον δια τουτο
βαδιζειν ουκ ισχυοντες. Ου γαρ ατελες το Πνευμα δεικνυων ταυτα περι αυτου φησιν
ο Σωτηρ, αλλ' ινα μαλλον πληροφορησηι τους ακροωμενους, ως της ουσιας υπαρχον
αυτου, ουχ ετερον τι λαλησει παρ' οπερ αυτος βουλεται. Και γαρ νους υπαρχων
αυτου, κατα τον μακαριον Παυλον· Ἡμεις δε νουν Χριστου εχομεν, λεγοντα περι του
Πνευματος, εκεινα παντως λογιειται και διαταξει, απερ αν και αυτος, ου και εστι
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νους. ∆ια τουτο μηδεν εξ αυτου λαλησει το Πνευμα· διισχυρισατο, μονονουχι λεγων·
Ἐγω ειμι παλιν ο λαλων, ωσπερ αν ει και ο εν ανθρωπωι νους λεγοι περι του
προκυπτοντος εξ αυτου λογου. Ου λαλησει αφ' εαυτου ουδεν· αλλ' οσα αν ακουσηι
λαλησει. Και ου δη που τον κοινον τουτονι και προφορικον του ανθρωπου λογον,
ατελη τις ερει, δια το εν νωι μορφουσθαι προτερον, και τα εξ αυτου λαβοντα
προερχεσθαι. Φυσικη γαρ ενωσις οξεως τα εντευθεν εν εκεινωι τιθησι. Τοιαυτην τινα
διανοιαν δεχεσθαι χρη και περι του αγιου Πνευματος. Νους γαρ υπαρχων Χριστου,
παντα τα εν αυτωι διαλεγεται τοις μαθηταις, ουκ εν ιδιαι τινι θελησει, ουδε μην εν
αλλοτριαι βουλησει του εν ωι και εξ ου εστιν ομιλουν, αλλ' ως εκ της ουσιας αυτου
φυσικως προιον, και ολην αυτου την βουλησιν εχον ωσπερ και την ενεργειαν. Ὅτι
εκ της ουσιας του Πατρος και του Υιου το Πνευμα το αγιον. Την ανθρωπου ποιησιν
και την εις το ειναι παροδον εξηγουμενος ο μακαριος Μωσης, ειληφεναι τον Θεον
χουν απο της γης διισχυριζεται, και πλασαι μεν τηι παντουργωι δυναμει το ορωμενον
δη τουτο του σωματος σχημα, εμφυσησαι δε εις το προσωπον αυτου πνοην ζωης· ως
γενεσθαι τον ανθρωπον εις ψυχην ζωσαν. Το δοθεν τοιγαρουν εμφυσημα θειον τωι
πεπλασμενωι, ουκ αυτην ειναι φαμεν την ψυχην (η γαρ αν ατρεπτος ην, ως εκ
τοιαυτης προελθουσα φυσεως), αλλα την του αγιου Πνευματος μετουσιαν
εντεθεισαν εξ αρχης τηι ανθρωπειαι ψυχηι. Πασα γαρ η τελειοτης τοις πεποιημενοις
δια του Πνευματος, οθεν και κατ' εικονα Θεου το τεχνηθεν εποιηθη ζωον, ως δια της
μετουσιας του Πνευματος, 75.585 προς αυτον μεμορφωμενον. Ἀλλ' οπερ ο μακαριος
Μωσης εμπεφυσησθαι παρα Θεου τωι ανθρωπωι διισχυρισατο, τουτο Χριστος
ανανεων εν ημιν μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν, ενεφυσησε τοις εαυτου μαθηταις
λεγων· Λαβετε Πνευμα αγιον, ινα παλιν αναμορφωθεντες εις την εξ αρχης εικονα,
συμμορφοι φαινωμεθα τωι πεποιηκοτι δια της του Πνευματος μετοχης. Ὅτε τοινυν
το Πνευμα το αγιον εν ημιν γενομενον, συμμορφους αποδεικνυει Θεου, προεισι δε
και εκ Πατρος και Υιου, προδηλον οτι της θειας εστιν ουσιας, ουσιωδως εν αυτηι και
εξ αυτης προιον. Ὥσπερ ουν αμελει και το εξ ανθρωπειου στοματος εκτρεχον
εμφυσημα, ει και μικρον και ουκ αξιον του λογου το υποδειγμα· παντα γαρ υπερεχει
Θεος. ΑΛΛΟ. Ὅρους επωφελεστατους ταις Ἐκκλησιαις ο Παυλος τιθεις, και οπως
ημας εν αυταις ειναι χρη διατασσων, και τωι επι παντων φαινεσθαι Θεωι· Ἀνηρ μεν,
φησι, ουκ οφειλει κατακαλυπτεσθαι την κεφαλην, εικων και δοξα Θεου υπαρχων.
Ειτα την γυναικα δοξαν ανδρος ειναι διισχυρισατο. Και κατα ποιον λογον,
αναγκαιον εξεταζειν αμφοτερα. Προκεισθω δη ουν εν πρωτοις το περι ανδρος
ειρημενον, και ζητωμεν οπως εικων υπαρχει και δοξα Θεου. Ἀλλ' οιμαι προδηλον
ειναι πασι ουτω προαγορευεσθαι τον ανδρα, δια το μετεσχηκεναι θειου Πνευματος,
και δι' αυτου της θειας γενεσθαι φυσεως κοινωνον, ως εντευθεν και της παρα Θεου
πληρωθηναι δοξης. Ὡς εχων τοιγαρουν εν εαυτωι το Πνευμα το εκ της ουσιας του
Θεου, και δια της προς αυτο κοινωνιας μεμορφωμενος εις ομοιοτητα του
πεποιηκοτος, εικων εκληθη και δοξα Θεου. Μαθοιμεν δ' αν ουδεν ηττον, δια του και
την γυναικα κεκλησθαι τοιωσδε, του λεγομενου την δυναμιν. ∆οξαν αυτην ειναι του
ανδρος ο Παυλος φησι, δια το εκ της ουσιας αυτου γενεσθαι ταυτην. Ἔλαβε γαρ,
φησιν, ο Θεος μιαν των πλευρων αυτου, και την γυναικα ειργασατο. Ὥσπερ ουν η
γυνη δοξα κεκληται του ανδρος δια το μερος ειληφεναι των αυτου μελων εις την
οικειαν κατασκευην· ουτω και ο ανηρ δοξα κεκληται Θεου, δια το γενεσθαι μετεχων
της ουσιας αυτου, δια του ενοικησαντος εν αυτωι Πνευματος αγιου. Τουτων
τοιγαρουν εχοντων τηιδε, αναγκη πασα το Πνευμα λεγειν μη ειναι γενητον η
κτιστον, αλλ' εκ της ουσιας του Θεου, Θεον δηλαδη μετα Πατρος και Υιου κατα την
ταυτοτητα της φυσεως προσκυνουμενον. ΑΛΛΟ. Προσερχεται τις εν τοις
Ευαγγελιοις, και φησι προς τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον· ∆ιδασκαλε αγαθε.
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Προς τουτον Χριστος απεκρινατο· Τι με λεγεις αγαθον; Ουδεις αγαθος, ει μη εις ο
Θεος. Χριστου τοινυν ενα τον οντως και ουσιωδως αγαθον ειναι φασκοντος, ο
Ψαλμωιδος που φησι· Το Πνευμα σου το αγαθον οδηγησει με εν γηι ευθειαι. Ει τοινυν
ενος οντος αγαθου, το Πνευμα εστι αγαθον, προδηλον οτι της θειας εστι φυσεως, εφ'
ης επαληθευεται το κυριως και μοναδικως αγαθον. 75.588 ΑΛΛΟ. Ἐπιστελλει τισιν ο
Παυλος τοιωσδε· Γνωριζω δε υμιν, οτι ουδεις εν Πνευματι Θεου λαλων, λεγει
αναθεμα Ἰησου· και ουδεις δυναται ειπειν· Κυριος Ἰησους, ει μη εν Πνευματι αγιωι.
Προδηλον ουν οτι ο μετεχων του αγιου Πνευματος, οιδεν οντα Κυριον Ἰησουν· ο δε
μη μετεχων αγνοει. Πως ουν ο του Πνευματος μετασχων, οιδεν οτι Κυριος Ἰησους;
Ὥσπερ οι μελιτος γευσαμενοι, δια της εξ αυτου ποιοτητος ισασιν οτι γλυκυ το μελι,
ουτω και ο του Πνευματος μετοχος. Ουκουν εκ της ουσιας του Υιου το Πνευμα,
ποιοτης τις, ιν' ουτως ειπωμεν, υπαρχων του κυριευοντος απαντων Θεου. Ει δε
τουτο, Θεος αρα, και ου γενητον η κτιστον, ωσπερ τοις ετεροδοξοις δοκει. ΑΛΛΟ. Τας
των θειων χαρισματων διανομας ο μακαριος Παυλος τηι του αγιου Πνευματος
αναθεις ενεργειαι, γραφει παλιν· Ὧ μεν γαρ δια του Πνευματος διδοται λογος σοφιας,
αλλωι δε πιστις εν τωι αυτωι Πνευματι, αλλωι δε χαρισματα ιαματων εν τωι ενι
Πνευματι, αλλωι δε ενεργηματα δυναμεων, αλλωι δε προφητεια, αλλωι δε διακρισεις
πνευματων, αλλωι γενη γλωσσων, αλλωι δε ερμηνεια γλωσσων. Ταυτα δε παντα
ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται. Ἀλλ' ειδως
οτι το Πνευμα Θεος εστιν, εν τηι αυτηι Ἐπιστοληι παλιν φησι· Και ους μεν εθετο ο Θεος
εν τηι Ἐκκλησιαι, πρωτον αποστολους, δευτερον προφητας, τριτον διδασκαλους,
επειτα δυναμεις, επειτα χαρισματα ιαματων, αντιληψεις, κυβερνησεις, γενη
γλωσσων. Τι τοινυν αμφιβαλλουσιν, ει Θεος το Πνευμα υπαρχει κατ' ουσιαν, οι προς
μονον το δυσφημειν ετοιμοτατοι, Παυλου σαφεστατα διειποντος μεν, ως το Πνευμα
εστι το διαιρουν μεν καθως αν αυτο βουληται τα των θειων χαρισματων ειδη; ειτα
παλιν φασκοντος, Θεον ειναι τον εν ταις Ἐκκλησιαις τα τοιαυτα χορηγουντα τοις
αξιοις; Πως δε ουκ ατοπον τους ορθως εθελοντας φρονειν, μη ταις του Παυλου
φωναις, αλλα ταις αλλων προσεχειν αβουλιαις; Θεος ουν το Πνευμα, καν οι αμαθεις
μη βουλωνται. ΑΛΛΟ. Τους επι ταις γυναιξιν οριζων νομους ο Παυλος φησι· Γυνη
δεδεται εφ' οσον χρονον ζηι ο ανηρ αυτης. Ἐαν δε αποθανηι ο ανηρ, ελευθερα εστιν ωι
θελει γαμηθηναι, μονον εν Κυριωι. Μακαριωτερα δε εστιν, αν ουτως μεινηι, κατα την
εμην γνωμην. ∆οκω γαρ καγω Πνευμα Θεου εχειν. Τι ουν το εντευθεν ημιν
συναγομενον; Ει μονωι πρεπει το νομοθετειν Θεωι, νομοθετει δε Παυλος, ως εχων
Πνευμα Θεου, Θεος αρα Πνευμα το εν αυτωι, το και νομους αυτον αναπειθον οριζειν.
ΑΛΛΟ. Ἐπιστελλει παλιν ο Παυλος τισιν· Ει ημεις υμιν τα πνευματικα εσπειραμεν,
μεγα ει ημεις υμων τα σαρκικα θερισομεν; Ἀλλ' εστι δηλον οτι τα 75.589 πνευματικα
τα θεια παντως ειναι φησιν, ωσπερ ουν και σαρκικα τα της σαρκος. Ει τοινυν τα θεια,
τουτεστι, τα περι Θεου μυστηρια, καλως δη μαλα ποιων αποκεκληκε πνευματικα.
ΑΛΛΟ. Ἐν τοις Ευαγγελιοις ο Σωτηρ που φησι περι εαυτου· Ἐγω ειμι η αληθεια. Ὁ δε
μακαριος Ἰωαννης εκ τε της του Πατρος ουσιας και του Υιου το Πνευμα δεικνυων,
εν μεν τοις Ευαγγελιοις φησι· Το Πνευμα της αληθειας παρα του Πατρος
εκπορευεται. Ἐν δε τηι Ἐπιστοληι· Το Πνευμα εστιν η αληθεια. Πως ουν το εκ του
Πατρος εκπορευομενον, και Πνευμα της αληθειας υπαρχον, τοσαυτην τε προς τον
Υιον εχον την εμφερειαν δια την της ουσιας ταυτοτητα, ως αληθειαν καλεισθαι και
αυτο, πως γενητον αν ειη και πεποιημενον; Ἀλλα τουτο ατοπον. Ουκουν το Πνευμα
Θεος, ειπερ οντως αληθεια, και εκ Πατρος πορευεται. ΑΛΛΟ. Ὁ μακαριος Ἰωαννης
περι του Θεου Λογου διαλαμβανων, αυτον ειναι φησι το φως το αληθινον, ο φωτιζει
παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον. Ὁ δε σοφωτατος Παυλος ελλαμπειν το
Πνευμα το αγιον ταις καρδιαις ημων διισχυρισατο προς φωτισμον της γνωσεως της
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δοξης του Θεου εν προσωπωι Χριστου. Ὅτε τοινυν ο Λογος μεν εστι το φως το
αληθινον, ελλαμπει δε το Πνευμα το αγιον, αναγκη πασα της ουσιας του Λογου και
το Πνευμα συνομολογειν, δι' ου φωτιζει παντα ανθρωπον, ωσπερ τινα της οικειας
φυσεως ακτινα, προτεινων την του Πνευματος ελλαμψιν. Ἀντιθεσις ως εκ των δι'
εναντιας. Ει τας των αγιων, φασι, ψυχας καταχριεσθαι φατε παρα Θεου τωι αγιωι
Πνευματι, εν ταξει μυρου το Πνευμα κεισεται. Και πως αν ειη της αυτης ουσιας τωι
χριοντι το μυρον, μηδε της καθ' ημας συνηθειας το τοιουτον επιδεχομενον; Προς
τουτο λυσις. Ὢ πασηι μεθυοντες ανοιαι, και της απασων αισχιστης αβουλιας
αναπλεοι· ου γαρ βραχυ διανηψαντες, και τας περι σωματων αφεντες εννοιας,
ανελευσεσθε προς τα μεγαλα της θεολογιας υψωματα, και θεοπρεπως τα περι της
θειας φυσεως λαλουμενα διαληψεσθε, καν ανθρωπινοις προσφερηται ρημασι, και
της καθ' ημας συνηθειας ουκ αναβαινει το σχημα, δια το μολις ουτω δυνασθαι νοειν
τους ακροωμενους. Ἵνα δε τι ταις υμων αμαθιαις ειπωμεν συγγενες, ει εν ταξει
μυρου το Πνευμα κεισεται, καθ' υμας, και επειδη το χρισμα του χριοντος ειναι δει
παντως ετεροουσιον, αναγκη λεγειν και το Πνευμα του Πατρος ετεροουσιον. Ἐπειδη
δε το μυρον εκ πολλων συντεθειται, παρα των εις τουτο σοφων, αναγκη και το
Πνευμα το αγιον δια πολλων και ποικιλων ημιν συγκεισθαι μερων. Και παλιν,
επειδη το μυρον αλογον, εστω και το Πνευμα το 75.592 αγιον. Ἡ μεν ουν επι τουτωι
δυσφημια δραμειται παντως εις τας εκεινων κεφαλας. Ἡμεις δε αυτοις αντεπαγομεν·
Ει ετεροουσιον το Πνευμα το αγιον του εν αυτωι χριοντος τους αγιους Θεου, πως του
Πνευματος οικουντος εν ημιν, Χριστος οικων αποδεικνυται, ο τωι Πατρι κατ' ουσιαν
ουχ ετερος ων· Ὅπερ ειδως και ο Παυλος επιστελλει· Ἵνα δωι υμιν κατα τον πλουτον
της δοξης αυτου δυναμει κραταιωθηναι δια του Πνευματος αυτου εις τον εσω
ανθρωπον, κατοικησαι τον Χριστον δια της πιστεως εν ταις καρδιαις υμων. Ὅτε
τοινυν δια του Πνευματος εις τον εσω ανθρωπον ο Χριστος κατοικει, προδηλον
δηπουθεν ως ουκ αλλοτριον εστι της ουσιας αυτου το δι' ου τοις αγιοις ενοικειν
φαινεται. ΑΛΛΟ. Ἄφυκτον επαγει την τιμωριαν τοις εις τον απαντων βλασφημουσι
Θεον και ο δια Μωσεως νομος. Και γουν τον της Αιγυπτιας υιον κατα την ερημον
λιθολευστον παρα πασης της συναγωγης προσταττει γενεσθαι Θεος, μνημονευσαντα
του ονοματος, καθα γεγραπται, και ειπειν τι των απηγορευμενων τολμησαντα.
Ουδεν δε ηττον και αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, την αυτην αποσωζων
τιμην τηι θειαι φυσει, αφεθησεσθαι μεν διισχυριζεται τωι λεγοντι λογον κατα του Υιου
του ανθρωπου· τωι δε εις το Πνευμα το αγιον δυσφημησαντι ουκ αφεθησεσθαι, ουτε
εν τωι νυν αιωνι τουτωι, ουτε εν τωι μελλοντι. Ἀλλ' ειπερ ην ποιημα το Πνευμα το
αγιον, και μη της θειας ουσιας υπηρχε Πατρι και Υιωι συνθεολογουμενον, πως η εις
αυτο δυσφημια τοσαυτην εχει την κολασιν, οση κατα των εις Θεον δυσφημουντων
οριζεται; Ἀλλ' εστι δηλον οτι Θεος εκ Θεου και εν Θεωι το Πνευμα, το ως Θεος
τιμωμενον παρα ταις θειαις Γραφαις, και ουτως υπαρχον τηι φυσει. ΑΛΛΟ. Ει,
καθαπερ φησιν ο Σωτηρ, ο γεννωμενος εκ του Πνευματος Πνευμα εστιν· ο δε
τοιουτος, ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος ανδρος η γυναικος, αλλ' εκ Θεου
εγεννηθη· Θεος αρα το Πνευμα εστι κατα φυσιν το τους αγιους αναγεννων εις
ενοτητα την προς Θεον, δια του κατοικειν εν αυτοις, και της οικειας φυσεως
εργαζεσθαι κοινωνους. ΑΛΛΟ Ει θεοποιει το Πνευμα τους εν οις αν γενοιτο, και
μετοχους θειας εργαζεται φυσεως, Θεος αρα εστι, και εκ της θειας ουσιας φυσικως δι'
Υιου τηι κτισει χορηγουμενον, και αναμορφουν αυτην ως προς εαυτο. Ὥσπερ γαρ
φωτος εργον οικειον το φωτιζειν εστι, και ουκ αν τι δυναιτο φωτιζειν ολως, ει μη
υπαρχοι φως· ουτω και θειου Πνευματος εργον, το θεους εργαζεσθαι τους
δεξαμενους αυτο. Και ουδ' αν φυσεως θειας εδεικνυε κοινωνους τους εχοντας αυτο,
ει μη της θειας ουσιας υπηρχεν αυτο. 75.593 Ὅτι ουκ εκ μετοχης της του Θεου και
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρος αγιον εστι το Πνευμα, αλλα φυσει και ουσιω δως εξ αυτου. Ἀντιθεσις ως εκ
των δι' εναντιας. Ἁγιαστικον ειναι, φασι, το Πνευμα, και αυτοι συνομολογησομεν,
ουκ αυτο καθ' εαυτο φυσει τοιουτον υπαρχον, αλλ' ωσπερ τι σκευος εκ σιδηρου
τυχον η και ετερας τινος υλης, της εκ πυρος μετισχον θερμοτητος τα πυρος
εργαζεται· ουτω και αυτο της παρα του Θεου πληρουμενον αγιοτητος μεταδιδωσι τηι
κτισει του αγιασμου. Και επι τουτοις μαρτυς ημιν αψευδης αυτος ο Σωτηρ γενησεται
λεγων περι αυτου· Ὅτι εκ του εμου ληψεται. Προς τουτο λυσις. Πανταχοθεν αυτοις η
προτασις ατοπωτατη παλιν αποδειχθησεται, και δυσφημιαν μαλλον ηπερ αληθειας
ευρεσιν εχουσα. Ου γαρ νοειν, ως εοικε, τας θειας Γραφας, παρατρεπειν δε μαλλον
επειγονται προς το εκαστωι δοκουν. Ἰδου γαρ παλιν και την του Σωτηρος φωνην εις
οχυρωσιν της οικειας ψευδολογιας αρπαζουσιν, ου την διανοιαν του ρητου σαφως
εκκαλυπτοντες τοις ακροωμενοις, ουτε μην τα εφεξης τωι λογωι συνειροντες·
παρατομας δε των στιχων δυστροπως εργαζομενοι, και το δοκουν ειναι χρησιμον
προς τον ατοπως αυτοις προτεθεντα σκοπον, αυτο δη και μονον πανουργως
αρπαζοντες. Ου γαρ, Ἐκ του εμου ληψεται, και αγιασει υμας, φησιν ο Σωτηρ· ει και
οτι μαλιστα και ει κατα τουτον ειρητο τον τροπον, ουδεμιαν τοις ορθως
ακροωμενοις ενεποιησεν αν την ζημιαν· πλην, Ἐκ του εμου ληψεται, φησι, και
αναγγελει υμιν. Ου λαλησει αφ' εαυτου, αλλ' οσα αν ακουσηι, λαλησει. Ἐπειδη γαρ
εμελλε την μετα σαρκος αποπληρωσας οικονομιαν αναβαινειν προς τον Πατερα,
πεμψειν δε υπεσχετο τον Παρακλητον τοις εαυτου μαθηταις, ινα μη τις υπολαβηι τα
μη κατα γνωμην αυτου διαταξειν ποτε το Πνευμα το αγιον, δεικνυς τε σαφως οτι
Πνευμα αυτου υπαρχον τα εξ αυτου παλιν διακονησει ρηματα· Ου λαλησει, φησιν,
αφ' εαυτου, αλλ' οσα αν ακουσηι λαλησει, οτι εκ του εμου ληψεται. Ὅμοιον γαρ ως ει
και το μελι περι της ενουσης αυτωι φυσικης ποιοτητος λεγοι, Ουκ ενθησει τι αφ'
εαυτης τοις απογευομενοις, αλλ' εκ του εμου ληψεται, φυσικως διαβαινουσης της εκ
των ουσιων, ιν' ουτως ειπω, ποιοτητος επι τα εξ αυτων αμεριστως προερχομενα,
οιον, καθαπερ ηδη προειπομεν, εκ μελιτος η γλυκυτης, εκ πυρος η θερμοτης, εξ
υδατος η ψυξις. Ουκ ουν μετοικικως αγιον το Πνευμα, κατα τον εκεινων λογον·
φυσικως δε μαλλον και ουσιωδως. ΑΛΛΟ. Το εκ μετοχης αγιον, δοχειον ωσπερ
υπαρχον του προσγεγονοτος αγιασμου, αυτο καθ' εαυτο προτερον εν ιδιαι φυσει
κεισεται, ωσπερ ουν και ο ανθρωπος και ο αγγελος τυχον, η και τις ετερα φυσις
λογικη. Λεγετωσαν τοινυν ημιν οι εκ μετοχης της του Θεου και Πατρος το Πνευμα
τολμωντες λεγειν αγιον ειναι 75.596 και ου φυσικως· Τι ποτ' αρα αυτο καθ' εαυτο
και ιδιαζοντως εστιν; Ἀλλ' ουδεν ετερον η αγιον ηκουσαμεν παρα ταις θειαις
Γραφαις. Ουκ αρα εκ μετοχης, ουδε εκ συνθεσεως αγιον, αλλ' ουσια και φυσις
αγιαστικη, και της του Θεου και Πατρος θεοτητος, ιν' ουτως ειπω, ποιοτης, ωσπερ
ουν και ο γλυκασμος του μελιτος, η και εξ ανθους ευωδια. ΑΛΛΟ. Το εκ μετοχης
προσγενομενον τισιν, ως δοτον εσται και αφαιρετον. Μονα γαρ τα ουσιωδως
προσοντα τοις εχουσιν, αχωριστως συμπεφυκοτα φαινεται. Ει τοινυν εν προσθηκης
ταξει και συμβεβηκοτος κεισθαι φασιν εν τωι Πνευματι τον αγιασμον, ομολογησουσι
παντως οτι και αποσυμβηναι δυνησεται. Ὥρα δη ουν και αγιοτητος διχα το Πνευμα
λεγειν ειναι δυνασθαι, κατα το εκεινων επιχειρημα. Ἀλλα τουτο δυσσεβες. Ουκ αρα
εκ μετοχης αγιον το Πνευμα, αλλ' ως εκ Θεου φυσικως. ΑΛΛΟ. Πνευμα αγιον η θεια
Γραφη το εκ Θεου Πνευμα διηνεκως αποκαλουσα φαινεται, ουχ εν τι των
συμβεβηκοτων αυτωι δηλουσα, κατα την εκεινων αβουλιαν, αλλ' οπερ εστι κατα
φυσιν τουτο σημαινουσα, ωσπερ ουν ει τις και ανθρωπον οριζομενος το τι εστι κατ'
ουσιαν σημαινων, λεγοι, οτι ζωον λογικον, θνητον. Ειτα πως ου σφοδρα εστιν
ατοπωτατον, τον μεν ανθρωπον δια το ουτως οριζεσθαι, ειναι παντως ο και ειναι
πεφυκε, το δε Πνευμα το αγιον ετερον τι παρ' οπερ εστι φανταζεσθαι τινας, τουθ'
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οπερ εστι κατ' ουσιαν της προσκειμενης αυτωι σημαινουσης επωνυμιας; αγιον γαρ
ονομαζεται. Ουκουν ειπερ εστι κατα φυσιν αγιον, ουκ εξωθεν εχει το ειναι τοιουτο,
μαλλον δε αυτο, της θειας υπαρχον ουσιας ενεργεια φυσικη τε και ζωσα και
ενυποστατος, προστιθησιν αει τηι κτισει το τελειον δι' αγιασμου και της προς εαυτο
μετοχης. ΑΛΛΟ. Τα εφ' εκαστωι των οντων κειμενα ονοματα, η των ουσιων εισι
παραστατικα, ορον εχοντα του υποκειμενου τελειον, η λειτουργιαν τινα και
επιτηδευματος ειδος σημαινει, ως εν τωι ανθρωπος και προφητης. Ἂν μεν γαρ
ανθρωπος ειπω, παρεστησα του κατηγορημενου, η υποκειμενου την ουσιαν.
Προφητην δε λεγων, διακονιαν ητοι επιτηδευμα δοθεν ανθρωπωι δηλω. Ουκουν
ειπερ αγιον εκ μετοχης το Πνευμα το αγιον, λειτουργιας μαλλον ηπερ ουσιας εσται
σημαντικον τουνομα αυτωι, και ου τι εστι κατα φυσιν εκ τουτου μανθανομεν, αλλ' ο
τι τετακται ποιειν. Ουκουν ετερον τι κατ' ουσιαν εστι, και ετεραν εχει τινα ιδιαν
ενεργειαν παρα την αγιαστικην, ην εξωθεν, ως αυτοι δυσφημουντες φασι,
προστιθεμενην αυτωι και επισυμβασαν εχει παρα Θεου. Ἀτελες ουν αρα το Πνευμα το
αγιον, το δεηθεν πληρωσεως δι' αγιασμου. Ειτα πως το ουτως εχον, ως εκεινοι φασι,
το εν τελειοτητι γινεσθαι τοις μετοχοις αυτου γινο 75.597 μενοις παρεχει; Το ατελες
οσον εις την οικειαν φυσιν, πως αγιαζει μεν Ἀρχας, Θρονους, Κυριοτητας, ∆υναμεις,
Ἐξουσιας, Ἀγγελους, ανθρωπους; Πωςδε αρα φασιν αγιασμου πληρουσθαι το Πνευμα
παρα του Πατρος, αγιαστικης δηλονοτι δυναμεως τε και ενεργειας ερχομενης επ'
αυτο; Τουτο γαρ, ως εικος, δυσφημουντες ερουσι. Τις ουν η χρεια περιοδου μακρας
και πολυπλοκων νοηματων; Αυτην γαρ εκεινην την εκ Πατρος φυσικως προιουσαν
δυναμιν αγιαστικην την τοις ατελεσι το τελειον παρεχομενην, φαμεν ειναι το
Πνευμα το αγιον. Και περιττον, ως φαινεται, το δια μεσου τινος αγιαζεσθαι την
κτισιν, ουκ απαξιουσης της του Θεου φιλανθρωπιας και μεχρι των ελαχιστων
διικνεισθαι, και αγιαζειν αυτα δια του αγιου Πνευματος, επειπερ αυτου τα παντα
ποιηματα. ΑΛΛΟ. Ὁ νομος δια Μωσεως εδοθη, φησιν η θεια Γραφη, η χαρις δε και
αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Ουκουν ειπερ πολυ τι φαινεται, το μεταξυ της
τε Μωσεως διακονιας, και του μεσιτευσαντος Θεου τε και ανθρωπου Ἰησου Χριστου,
αναγκη τον μεν δια Μωσεως νομον ατελη συνομολογειν· ουδεν γαρ ετελειωσε,
φησιν ο Παυλος· την δε δια του Σωτηρος ημων χαριν αληθη και τελειαν ειναι
πιστευομεν. Τις ουν αρα η χαρις, η παντως η του αγιου Πνευματος χυσις η εν ταις
καρδιαις ημων γινομενη, κατα την του Παυλου φωνην; Πως ουν αληθινη φανειται
λοιπον η εν ημιν χαρις, ειπερ διηκονηθη δια κτισματος εις ημας ο αγιασμος, ωσπερ
ουν και ο νομος δι' αγγελων; Ει γαρ ουκ αυτουργει το Πνευμα το αγιον εν ημιν, ουδε
τουτο εστι κατα φυσιν οπερ ακουομεν, μετοχικως δε και μεταληπτικως αγιασμου
πληρουμενον, παρα της θειας ουσιας, εις ημας εκπεμπει την δοθεισαν αυτωι χαριν,
προδηλον οτι δια κτισματος ημιν η του αγιου Πνευματος διηκονηθη χαρις. Ἀλλα
τουτο μεν ουκ αληθες. ∆ια Μωσεως μεν γαρ ο νομος, ητοι δι' αγγελων· δια δε του
Σωτηρος ημων η χαρις και η αληθεια. Αυτουργον αρα το Πνευμα εν ημιν, αληθως
αγιαζον και ενουν ημας εαυτωι δια της προς αυτο συναφειας, θειας τε φυσεως
αποτελουν κοινωνους. Ὅτι Θεος κατα φυσιν εστι το Πνευμα το αγιον, και ου κτισμα
ουδε ποιημα. Ἐκ της προς Ῥωμαιους Ἐπιστολης. Ἐπιστελλει Ῥωμαιοις ο Παυλος
περι του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου· Του ορισθεντος, φησιν, Υιου Θεου εν
δυναμει κατα το Πνευμα αγιωσυνης εξ αναστασεως νεκρων Ἰησου Χριστου του
Κυριου ημων. Ει τοινυν δια το εκ νεκρων αναστηναι, και τηι ζωοποιωι δυναμει του
αγιου Πνευματος λυσαι τα δεσμα του θανατου, ο Χριστος εις Υιον αληθινον οριζεται
του Θεου, και τουτο υπαρχων νοειται, ουκ αν ειη κτισμα η ποιημα το δι' ου της θειας
δυναμεως η επιδειξις γινεται, τουτεστι το Πνευμα, ινα μη δια 75.600 κτισματος
φαινηται Χριστος τροπον τινα βοηθουμενος, οικειαι δε μαλλον αποκεχρημενος ισχυι
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τηι δια Πνευματος. ΑΛΛΟ. Ὁ Παυλος παλιν· Ἐπιποθω γαρ, φησιν, ιδειν υμας, ινα τι
μεταδω χαρισμα υμιν πνευματικον εις το στηριχθηναι υμας. Ει στηριζει το Πνευμα
δια των οικειων χαρισματων τους εν οις αν γενοιτο, δηλον αν ειη τοις ορθως
εθελουσι νοειν, ως ουτ' εν ποιημασιν, ουτε μεν εν δουλοις τεταξεται. Γεγραπται·
Ὑποστηριξει δε τους δικαιους ο Κυριος. Το δε εν κυριοτητος τοπωι φυσικης
τεθειμενον, και δια του στηριζειν δυνασθαι, φερει παντως και το κυριωι πρεπον
αξιωμα. ∆ουλον δε το ποιηθεν οσον εις γενεσιν. Ουκ αρα ποιημα εστι το Πνευμα·
κυριον γαρ αποδεδεικται και ου δουλον. ΑΛΛΟ. Ὅσην ημιν την φιλανθρωπιαν ο
παντων εποιησατο ∆εσποτης, διδασκων ο Παυλος, φησιν, οτι Ἡ αγαπη του Θεου
εκκεχυται εν ταις καρδιαις ημων, δια Πνευματος αγιου του δοθεντος ημιν. Ει τοινυν
ο Θεος αγαπη εστι, κατα την Ἰωαννου φωνην, και ουχ ετερον μεν τι αυτος, ετερον δε
τι το εν αυτωι, απλους γαρ και ασυνθετος, εκκεχυται δε εν ταις καρδιαις ημων δια
του ενοικουντος εν ημιν αγιου Πνευματος· Θεος αρα το Πνευμα εστιν, ως εν ταξει
Θεου, κατοικουν εν ημιν, και, ιν' ουτως ειπω, της ανωτατω πασων εξερπον ουσιας
εν ιδιαι τε υπαρξει και εκ Πατρος νοουμενον, δι' Υιου τηι κτισει χορηγουμενον. ΑΛΛΟ,
δηλουν οτι ο νομος παρα του Πνευματος ετεθη ως παρα Θεου. Οιδα μεν, φησιν, οτι ο
νομος πνευματικος εστι. Ειτα βραχυ προελθων επιλεγει· Συνηδομαι γαρ τωι νομωι
του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον. Και παλιν· Ὁ γαρ νομος του Πνευματος της ζωης
εν Χριστωι Ἰησου ηλευθερωσε με απο του νομου της αμαρτιας και του θανατου. Ἰδου
τον νομον ονομασας πνευματικον, τουτεστι τον δια Πνευματος, ευθυς αυτον και
Θεου νομον αποκαλει. Γυμνοτερον δε δια των εφεξης οτι Θεος ειη το Πνευμα,
δεικνυει βοων· Ὁ νομος του Πνευματος της ζωης, ινα μη μονον νομοθετουν
ευρισκηται το Πνευμα το αγιον, αλλ' ηδη και Πνευμα υπαρχον ζωης. Και τις η ζωη, η
παντως ο λεγων Χριστος· Ἐγω ειμι η αληθεια και η ζωη; Νομοθετουντος τοιγαρουν
του Χριστου, ως εν αυτωι και εξ αυτου φυσικως υπαρχον το Πνευμα αυτο νομοθετει.
ΑΛΛΟ. Του σαρκικου κινηματος ο Παυλος κατηγορων, και δεικνυς οσην εχει προς
την του Πνευματος βουλησιν την αναστασιν, Ἡ σαρξ, φησι, κατα του Πνευματος, το
δε Πνευμα κατα της σαρκος. Ταυτα 75.601 γαρ αλληλοις αντικειται. Ειτα βραχυ
προελθων επιλεγει· Ἄρα ουν αυτος εγω τωι μεν νοι δουλευω νομωι Θεου, τηι δε σαρκι
νομωι αμαρτιας· νομον μεν αμαρτιας τα εν τηι σαρκι προς τας εκτοπους ηδονας
κινηματα λεγων· Θεου δε νομον, την του Πνευματος βουλησιν αποκαλων. Προδηλον
ουν οτι Θεος το αγιον Πνευμα, το και νομους οριζον εν ημιν το οικειον θελημα.
Πρεπει δε ουχ ετερωι νομοθετειν, αλλα μονωι Θεωι. ΑΛΛΟ. Τηι γαρ ματαιοτητι, φησιν,
η κτισις υπεταγη ουχ εκουσα, αλλα δια τον υποταξαντα επ' ελπιδι. Ουκουν ειπερ
ειναι φασι κτιστον τε και ποιητον το Πνευμα το αγιον, αναγκη συνομολογειν
υποτεταχθαι και αυτο τηι ματαιοτητι, και συστεναζειν μεν και συνωδινειν, ειναι τε
νυν ωσπερ εν δουλιαι, ελευθερωθησεσθαι τε μολις εις την απολυτρωσιν της δοξης
των τεκνων Θεου. Ειτα ποι ποτε ημιν ο Παυλος οιχησεται λεγων· Ου γαρ ελαβετε
πνευμα δουλειας παλιν εις φοβον, αλλ' ελαβετε Πνευμα υιοθεσιας, εν ωι κραζομεν·
Ἀββα, ο Πατηρ. Ἀλλα της μεν δουλειας απαλλαττει τους εν οις αν γενοιτο,
αναμορφοι δε μαλλον εις την ελευθεριαν και υιοτητα, μετοχους αποδεικνυων της
οικειας φυσεως. Ουκ αρα δουλον εστιν, ει δε τουτο, ου κτισμα. Το δε και το ειναι
κτισμα και το εν δουλων τεταχθαι διαφυγον, της θειας αν ειη λοιπον ουσιας δηλαδη.
ΑΛΛΟ. Συστεναζειν ο Παυλος την κτισιν ειπων, επιφερει· Ου μονον δε, αλλα και
αυτοι οι την απαρχην του Πνευματος εχοντες ημεις. Και τι το εν τουτοις ζητουμενον;
Ἡ απαρχη, τινος εστιν απαρχη, και ομοειδης εκεινωι παντως, ου και εστιν απαρχη·
οιον οινου μεν οινος, σιτου δε ομοιως σιτος. Ει τοινυν ως εν τωι αιωνι τωι μελλοντι
τελειοτατην εχειν μελλουσι της θεοτητος την μετουσιαν, εν απαρχης ημιν ταξει το
Πνευμα το αγιον εχορηγηθη, αναγκη δη πασα της θειας φυσεως ειναι λεγειν αυτο, ης
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εστιν απαρχη. Ει δε τουτο, ου κτισμα, ουδε ποιημα εστι, Θεος δε μαλλον ως εκ
Θεου και εν Θεωι φυσικως. ΑΛΛΟ. Ῥωμαιοις επιστελλει παλιν ο Παυλος· Λεγω γαρ
δια της χαριτος της δοθεισης μοι παντι τωι οντι εν υμιν, μη υπερφρονειν παρ' ο δει
φρονειν, αλλα φρονειν εις το σωφρονειν, εκαστωι ως ο Θεος ωρισε μετρον πιστεως.
Ειτα παλιν τηι του Πνευματος εξουσιαι την των θειων χαρισματων διανομην αναθεις·
Ὧ μεν γαρ ο Θεος, φησι, διδωσι Πνευμα σοφιας· ειτα τουτωι προσθεις δωρεων ειδη
πολλα, ετερωι δε πιστιν, επιλεγει· Ταυτα δε παντα ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα,
διαιρουν ιδιαι εκαστωι καθως βουλεται. Ουκουν ει προς τοις αλλοις αγαθοις και
πιστεως φαινεται το Πνευμα παρεκτικον, και το αρ 75.604 κουν εκαστωι μετρον
οριζον ως Θεος, πως ου λιαν ασεβες επαριθμειν αυτον τοις κτισμασι, και μη μαλλον
εκ Θεου πεφηνεναι λεγειν; ΑΛΛΟ. Ἐπι τοις δι' αυτου γενομενοις παρα του Σωτηρος
κατορθωμασιν επ' ωφελειαι των εθνων, καυχαται λεγων ο Παυλος· Ἔχω ουν
καυχησιν εν Χριστωι Ἰησου τα προς τον Θεον. Ου γαρ τολμησω τι λαλειν, ων ου
κατειργασατο Χριστος δι' εμου εις υπακοην εθνων, λογωι και εργωι, εν δυναμει
σημειων και τερατων, εν δυναμει Πνευματος αγιου. Ουκουν ει σημεια και τερατα δια
του Παυλου Χριστος εργαζεται εν δυναμει Πνευματος αγιου, ενεργεια τις φυσικη και
ζωσα, και, ιν' ουτως ειπωμεν, ποιοτης της θεοτητος του Υιου το Πνευμα το αγιον
εστιν. Ει δε τουτο, πως εσται ποιημα το εν Θεωι και εκ Θεου φυσικως; Πως δε εν
ποιηματι πασα η δυναμις του Υιου; οπερ εστι και μονον ειπειν ασεβεστατον. Ἐκ της
προς Κορινθιους αʹ. Ου της εκ λογων δεινοτητος το σωτηριον δεισθαι κηρυγμα
διδασκων ο Παυλος, επιστελλει Κορινθιοις· Καγω εν ασθενειαι και εν τρομωι πολλωι
εγενομην προς υμας, και ο λογος μου, και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις σοφιας
λογοις, αλλ' εν αποδειξει Πνευματος και δυναμεως, ινα η πιστις υμων μη ηι εν σοφιαι
ανθρωπων, αλλ' εν δυναμει Θεου. Ἰδου την του Πνευματος αποδειξιν, τουτεστι τα
δια του Πνευματος ενεργηματα, δυναμιν ειναι φησι του Θεου. Ἐξ αυτου γαρ και εν
αυτωι φυσικως το Πνευμα αυτου το παντα ενεργουν. Πως ουν κτισμα η ποιημα, το εν
ωι Θεος οπερ εστι κατα φυσιν γνωριζεται, καθοσον ημιν εφικτον, εν εσοπτρωι και εν
αινιγματι; ΑΛΛΟ. Ουδενα των ασχημονα μετιοντων βιον, κληρονομον εσεσθαι της
των ουρανων βασιλειας ειπων, πορνους τε απαριθμησας και πλεονεκτας και
αρπαγας, επαγει παραχρημα· Και ταυτα τινες ητε, αλλ' απελουσασθε, αλλα
ηγιασθητε, αλλα εδικαιωθητε εν τωι ονοματι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, και εν
τωι Πνευματι του Θεου ημων. Ουκουν ει μονωι Θεωι το εξειναι συγχωρειν αμαρτιας
δωσομεν, αφιησι δε και δικαιοι το Πνευμα, αγιους αποδεικνυον τους εν οις αν
γενοιτο, Θεος αρα το την θειαν ενεργειαν εχων εν εαυτωι φυσικως. ΑΛΛΟ. Ἢ ουκ
οιδατε, φησιν, οτι ο κολλωμενος τηι πορνηι εν σωμα εστιν, ο δε κολλωμενος τωι
Κυριωι εν Πνευμα εστιν; Ὥσπερ ουν ο τηι πορνηι κολλωμενος, εν ως προς αυτην
γινεται, ουτως ο του αγιου Πνευματος μετοχος γεγονως, εν ως προς τον Κυριον
γινεται. Θεος ουν αρα το Πνευμα το αγιον, δι' ου τωι Θεωι κολλωμεθα, και εν ως προς
αυτον αποτελουμεθα, της τε θειας αυτου φυσεως γινομεθα κοινωνοι, δια της 75.605
προς το Πνευμα συναφειας τε και ενοτητος. Ει δε το Πνευμα Θεος, πως εσται και
ποιημα; ΑΛΛΟ. Ἢ ουκ οιδατε, φησιν, οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν αγιου
Πνευματος εστιν, ου εχετε απο Θεου; Ὅτε τοινυν εν ημιν του αγιου Πνευματος
οικουντος, οικος Θεου και ναος χρηματιζομεν, πως ουκ εσται της θειας φυσεως, αλλ'
εν τοις γενητοις αριθμηθησεται, οτε κακεινο προδηλον εστιν, ως ουδεν των γενητων
η πεποιημενων ως Θεος εν ναωι λεγεται κατοικειν; Μονης δε της θειας φυσεως και
τουτο εστι μετα των αλλων εξαιρετον. ΑΛΛΟ. Ὁ γαρ λαλων, φησι, γλωσσηι, ουκ
ανθρωποις λαλει, αλλα τωι Θεωι. Ουδεις γαρ ακουει, Πνευματι δε λαλει μυστηρια.
Θεος ουν αρα, και εκ Θεου το Πνευμα, ειπερ ο αυτωι λαλων, Θεωι διαλεγεται. Ἐκ της
προς Κορινθιους βʹ. Τον περι της αναστασεως των νεκρων λογον εισφερων ο
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλος, φησι· Και γαρ οι οντες εν τωι σκηνει, στεναζομεν βαρουμενοι, εφ' ωι ου
θελομεν εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι, ινα το θνητον καταποθηι υπο της ζωης. Ὁ
δε κατεργασαμενος ημας εις αυτο τουτο Θεος, ο και δους ημιν τον αῤραβωνα του
Πνευματος. Ἀῤραβωνα ζωης το Πνευμα διδοσθαι φησιν, ως τουτο κατα φυσιν
υπαρχον· το γαρ Πνευμα ζωοποιει. Ἀλλ' ευρισκομεν οτι το ειναι κατα φυσιν ζωη,
μονωι προσεστι τωι Θεωι και Πατρι, και τωι εξ αυτου προελθοντι Λογωι. Ὥσπερ γαρ,
φησιν, ο Πατηρ εχει ζωην εν εαυτωι, ουτω και τωι Υιωι δεδωκεν εχειν ζωην εν εαυτωι.
Και παλιν· Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ ους θελει ζωοποιει, ουτω και ο Υιος ους θελει
ζωοποιει. Ουκουν ει ζωοποιουντος του Πατρος, ζωοποιουντος δε ομοιως και του
Υιου, ζωοποιει και το Πνευμα, πως εσται κτισμα η ποιημα, το Πατρι και Υιωι
προσεοικος, και της ουσιας εχον την ταυτοτητα; ΑΛΛΟ, εις το αυτο συλλογιστικως.
Ει ποιημα και κτισμα το Πνευμα υπαρχον, κατα τους ανοητους αιρετικους, ζωοποιειν
δυναται τους εν οις αν γενοιτο, ουδεν εν Θεωι το εξαιρετον ζωοποιουντι και αυτωι,
ενεργειαν δε παντως την αυτην ειναι δωσομεν ποιητου και ποιηματος. Ειτα πως εκ
διαφορου και παρηλλαγμενης ουσιωδους ποιοτητος, ιση και απαραλλακτος αν
δοθησεται δυναμις; Τα γαρ μιαν εχοντα την ενεργειαν, ενα και τον του πως εστι
φορεσει λογον. Ὥρα τοινυν η το Θεον εις τον των ποιηματων καταφερειν ορον, η τωι
ποιηματι τον τηι Θεοτητι πρεποντα λογον απονεμειν, ειπερ, κατ' εκεινους, ποιημα
και κτισμα το Πνευμα υπαρχον, ισην τωι Θεωι την ενεργειαν εχει. Και συγκεχυται
λοιπον τα παντη κατα φυσιν αμικτα. Ἀλλα τουτο ατοπον, και ουδεν 75.608 των
ουσιωδως προσοντων τωι Θεωι, προσεστι ποιηματι, ωσπερ και αυτωι. Ζωοποιει δε το
Πνευμα, ζωοποιουντος του Θεου και Πατρος. Και πως εσται ποιημα το εχον εν εαυτωι
φυσικως της θειας ουσιας το ιδιον και εξαιρετον; Ουκουν εκ Θεου και Θεος το
Πνευμα· και ου κτισμα, κατα τινα των ανοητων, οις αει γλυκυς ο προς την αληθειαν
πολεμος. ΑΛΛΟ. Ὥστε ει τις εν Χριστωι καινη κτισις, τα αρχαια παρηλθεν, ιδου
γεγονε τα παντα καινα, τα δε παντα εκ Θεου. Ουκουν επειδηπερ ανακαινιζοντος
ημας του Χριστου, και εις νεαν μετατιθεντος ζωην, το Πνευμα ανακαινιζον λεγεται,
κατα το εν Ψαλμοις ᾀδομενον· Ἐξαποστελεις το Πνευμα σου και κτισθησονται, και
ανακαινιεις το προσωπον της γης, αναγκη το Πνευμα της ουσιας ομολογειν του
Υιου. Ὡς γαρ εξ αυτου κατα φυσιν υπαρχον και επι την κτισιν παρ' αυτου
πεμπομενον τον ανακαινισμον εργαζεται, συμπληρωμα της αγιας υπαρχον Τριαδος.
Ει δε τουτο, Θεος αρα και εκ Θεου το Πνευμα, και ου ποιημα. ΑΛΛΟ. Ἥδιστα ουν
μαλλον καυχησομαι, φησιν, εν ταις ασθενειαις μου, ινα επισκηνωσηι επ' εμε η
δυναμις του Χριστου. Ει δε το Πνευμα εστι το επισκηνουν και κατοικουν εν ημιν, και
δι' αυτου Χριστος, δυναμις αρα αυτου το Πνευμα το αγιον. Ει δε τουτο, πως εσται
ποιημα το φυσει προσον τωι Υιωι; Ὥρα γαρ λεγειν συνθετον ειναι τον ουδεμιαν
εχοντα διπλοην Θεον Λογον, εκ τε γενητης και εκ της οικειας συγκειμενον φυσεως.
Ει δε τουτο ατοπον, ου κτιστον το Πνευμα η ποιητον, αλλ' εκ της απερινοητου και
θειας ουσιας, ως δυναμις αυτης και ενεργεια φυσικη. ΑΛΛΟ. Ἑαυτους πειραζετε, ει
εστε εν τηι πιστει, εαυτους δοκιμαζετε. Ἢ ουκ επιγινωσκετε εαυτους, οτι Χριστος
Ἰησους εν υμιν εστιν, ει μη τι αδοκιμοι εστε; Ἐλπιζω δε οτι γνωσεσθε οτι ημεις ουκ
εσμεν αδοκιμοι. Ουκουν επειδηπερ εν τοις δοκιμοις κατοικουντος του Πνευματος,
Χριστος εστιν ο κατοικων, αναγκη λεγειν αυτο της θειας υπαρχειν ουσιας, ης και
εργαζεται κοινωνους τους μετασχοντας αυτου. Ου γαρ δη που φησειεν αν τις, ει γε
νουν εχοι, δια κτισματος την του Θεου μετοχην εν ημιν αποτελεισθαι, ειπερ εκφυλα
παντελως και αλληλοις ανομοια, και πολυ το διειργον μεταξυ γενητης τε και
αγενητου ουσιας. ΑΛΛΟ. Ἡ χαρις του Κυριου ημων Ἰησου, και η αγαπη του Θεου, και
η κοινωνια του αγιου Πνευματος, μετα παντων υμων. Ἀμην. Ἰδου παλιν ενθαδε
συμπληρωτικον της αγιας Τριαδος το Πνευμα φαινεται. Πως ουν εις, πως δε απλους
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ο Θεος, ειπερ το εν αυτωι Πνευμα κτιστον υπαρχον η ποιητον, ετερον τι παρ' 75.609
αυτον ευρισκεται; Ἀλλ' εις οντως εστιν ο Θεος, απλους και ασυνθετος, και πασης
ετεροειδους φυσεως αμιγης. Ἐξ αυτου δηλονοτι και εν αυτωι το Πνευμα φυσικως
καρπος υπαρχον αυτου, και ουκ εξωθεν εις υποστασιν ενεχθεν, ουδε επικτητον εχον
τουθ' οπερ εστι, κατα την των ετεροδοξων αβουλιαν. Ἐκ της προς Γαλατας. Τεκνια,
φησι, ους παλιν ωδινω, αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Ει δια μονου του
Πνευματος μορφουται Χριστος εν ημιν, και τους ιδιους ωσπερ εντιθησι χαρακτηρας,
αναζωγραφων εις το της θεοτητος καλλος την ανθρωπου φυσιν, Θεος αρα το
Πνευμα Χριστου, το ως αυτος εν ημιν μορφουμενον, ιδιον δε παντων της ουσιας
αυτου, και ουκ εξωθεν υποστατον. ΑΛΛΟ. Πνευματι περιπατειτε, και επιθυμιαν
σαρκος ου μη τελεσητε. Ἡ γαρ σαρξ επιθυμει κατα του Πνευματος, το δε Πνευμα
κατα της σαρκος· ταυτα γαρ αλληλοις αντικειται, ινα μη εαν θελητε, ταυτα ποιητε.
Ει δε Πνευματι αγεσθε, ουκ ετι εστε υπο νομον. Ει δια των θεληματων του
Πνευματος εις ευλαβειαν και ορθοτητα βιου παιδαγωγουμενοι προς ελευθεριαν
καλουμεθα, την εν νομωι δουλιαν εκβαινοντες, Θεος αρα το Πνευμα εστι το
ελευθερουν δυναμενον, και δεσποτικον εχει το αξιωμα. Ὅτι γαρ μονωι τωι Θεωι το
ελευθερουν εφειται, προδηλον μεν εκ του μηδενα δυνασθαι αφαιρειν αμαρτιας πλην
αυτου. Ουδεν ηττον και αυτος ημας ο Σωτηρ πιστωσεται λεγων· Ἀμην, αμην λεγω
υμιν, εαν μη ο Υιος υμας ελευθερωσηι, δουλοι εστε. Ποιηματι μεν γαρ το δυνασθαι
τουτο ποιειν ου προσεστι, μονωι δε ως Υιωι και κληρονομωι, τωι εκ Θεου και Πατρος
προελθοντι Λογωι. Ει τοινυν μονου προς ελευθεριαν καλουντος ημας του Υιου,
φαινεται το Πνευμα τουτο ποιουν, πως ουκ εσται της ουσιας αυτου το ως αυτος
παντα πραττον, μετ' εξουσιας και δυναμεως θεοπρεπους; Ει δε τουτο, ου κτισμα
εστιν, ουδε ποιημα το Πνευμα Χριστου. Πολλην γαρ ο λογος εχει την ασεβειαν. Ἐκ
της προς Ἐφεσιους. Περι του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου τον λογον ποιουμενος,
Ἐν ωι και υμεις, ακουσαντες, φησι, τον λογον της αληθειας, το Ευαγγελιον του
Σωτηρος ημων, εν ωι και πιστευσαντες εσφραγισθητε τωι Πνευματι της επαγγελιας
αγιωι, ος εστιν αῤραβων της κληρονομιας ημων. Ει τωι αγιωι Πνευματι σφραγιζομενοι
προς Θεον αναμορφουμεθα· πως εσται γενητον το δι' ου της θειας ουσιας ημιν η
εικων εγχαραττεται, και της αγενητου φυσεως εναπομενει τα σημαντρα; Ου γαρ
δηπου το Πνευμα εν ημιν σκιαγραφου δικην την θειαν ουσιαν ζωγραφει, ετερον
αυτο παρ' εκεινην υπαρχον· ουδε τουτον ημας τον τροπον εις ομοιωσιν αγει Θεου,
αλλ' αυτο Θεος τε υπαρχον και εκ Θεου προελθον, ωσπερ εν τινι κηρωι 75.612 ταις
των δεχομενων αυτο καρδιαις αορατως δικην σφραγιδος ενθλιβεται, δια της προς
εαυτο κοινωνιας τε και ομοιωσεως, εις το αρχετυπον καλλος την φυσιν
αναζωγραφουν, και κατ' εικονα Θεου δεικνυον αυθις τον ανθρωπον. Πως ουν εσται
ποιημα, το δι' ου προς Θεον η φυσις ανασχηματιζεται, ως Θεου γενομενη μετοχος;
ΑΛΛΟ. Περι δε της του Σωτηρος ημων επιδημιας διαλεγομενος, Και ελθων, φησιν,
ευηγγελισατο ειρηνην υμιν τοις μακραν, και ειρηνην τοις εγγυς· οτι δι' αυτου
εχομεν την προσαγωγην οι αμφοτεροι εν ενι Πνευματι προς τον Πατερα. Ει το
Πνευμα λαβοντες Χριστου προσαγομεθα δι' αυτου τωι Θεωι και Πατρι, ως της θειας
αυτου φυσεως αναδεδειγμενοι κοινωνοι, πως αν ειη ποιημα, το δι' ου τωι Θεωι ως
γενος ηδη συναπτομεθα; ΑΛΛΟ. Ἄρα ουν, φησι, ουκ ετι εστε ξενοι και παροικοι,
αλλα συμπολιται των αγιων και οικειοι του Χριστου. Ἐποικοδομηθεντες επι τωι
θεμελιωι των αποστολων και προφητων, οντος ακρογωνιαιου αυτου Ἰησου Χριστου,
εν ωι πασα η οικοδομη συναρμολογουμενη, αυξει εις ναον αγιον εν Κυριωι, εν ωι και
υμεις συνοικοδομεισθε εις ναον αγιον, εις κατοικητηριον του Θεου εν Πνευματι. Ει
ναος αγιος χρηματιζομεν δια του αγιου Πνευματος, κατοικουντος εν ημιν του Θεου,
πως ου πασης ασεβειας επεκεινα βαδιουνται τινες τοις πεποιημενοις το Πνευμα
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνταττοντες, και ουχι μαλλον εκ της θειας φυσεως ομολογουντες υπαρχειν, το εξ
αυτης ουσιωδως προερχομενον, και εν Θεου ταξει κατοικουν εν ημιν; ΑΛΛΟ. Ἐμοι,
φησι, τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων εδοθη η χαρις αυτη, εν τοις εθνεσιν
ευαγγελισασθαι τον ανεξιχνιαστον πλουτον του Χριστου, και φωτισαι τις η
οικονομια του μυστηριου, του αποκεκρυμμενου απο των αιωνων εν τωι Θεωι τωι τα
παντα κτισαντι. Ειτα παλιν εν τοις ολιγον οπισω φησι· Καθως προεγραψα υμιν εν
ολιγωι προς ο δυνασθε αναγινωσκοντες νοησαι την συνεσιν μου εν τωι μυστηριωι του
Χριστου, ο ετεραις γενεαις ουκ εγνωρισθη τοις υιοις των ανθρωπων, ως νυν
απεκαλυφθη τοις αγιοις αποστολοις αυτου και προφηταις εν Πνευματι. Ειπερ ουν
εστιν αληθης ο προφητης βοων· Τις εγνω νουν Κυριου; προδηλον οτι των
πεποιημενων ουδεν την θειαν οιδε βουλην· επι μεν ουν ανθρωπων οταν λεγηται,
τουτο παις τις, οιμαι, συνθησεται. Ἀλλ' ιδωμεν, ει τωι δοκει, και τας εν τοις ουρανοις
αγιας δυναμεις, ει μη της τοιαυτης λειπονται τιμης. ∆εχου μοι τοινυν τον εν τωι
Ζαχαριαι προσευχομενον αγγελον και λεγοντα· Κυριε παντοκρατορ, εως τινος ου μη
ελεησηις την Ἱερουσαλημ, και τας πολεις Ἰουδα, ας υπερειδες τουτο εβδομηκοστον
ετος; Πως ουν ειπερ ᾔδει, προσηιει μανθανειν αξιων; Ἀλλ' εστι δηλον ως αγνοει.
Ουκουν ει των αλλων ουδενος την θειαν ει 75.613 δοτος βουλην, το Πνευμα ταυτην
ερευναι και περιεργαζεται, και οιδε τα βαθη του Θεου, και τα κεκρυμμενα εν αυτωι
τοις αγιοις αποκαλυπτει και καθιστησι φανερα· πως αν ευλογως αποτεμνοιτο της
προς Θεον ομοουσιοτητος; Πως δε ουχι παντως εξ αυτου το εν αυτωι φυσικως
υπαρχον ως Πνευμα αυτου, και ειδος παντα τα εν αυτωι; Ει δε τουτο, ου κτισμα, ουδε
ποιημα εστιν. Ἐκ της Ἰακωβου Ἐπιστολης. Μη πλανασθε, φησι, αδελφοι μου
αγαπητοι. Πασα δοσις αγαθη, και παν δωρημα τελειον, ανωθεν εστι καταβαινον εκ
του Πατρος των φωτων. Ει εκ του Πατρος των φωτων η ποικιλη των θειων
χαρισματων καταπεμπεται δοσις, φησι δε ο Παυλος ταυτα παντα ενεργειν το Πνευμα
διαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται, πως ου Θεος εκ Θεου και εν τωι Θεωι Πνευμα,
το παντα ενεργουν τα τωι Θεωι πρεποντα, και τουτο εξουσιαστικως; Ουκουν ου
κτισμα, καθαπερ εκεινοι ληρουντες φασι. Ἐκ της Πετρου Ἐπιστολης. Σωφρονησατε
ουν, φησι, και νηψατε εις προσευχας, προ παντων την εις εαυτους αγαπην εκτενη
εχοντες, οτι αγαπη καλυπτει πληθος αμαρτιων· φιλοξενοι εις αλληλους ανευ
γογγυσμου. Ἕκαστος καθως ελαβε χαρισμα, εις εαυτους αυτο διακονουντες, ως
καλοι οικονομοι ποικιλης χαριτος Θεου. Ὄρα δη μοι παλιν, οτι του αγιου Πνευματος
εξουσιαστικως, και καθως αν βουληται τα θεια χαρισματα διανεμοντος τε και
εκαστωι των αγιων επιμεριζοντος, ο θαυμασιος Πετρος εκ Θεου της τοιαυτης χαριτος
την ποικιλιαν τε και δοσιν ειναι διισχυριζεται, ουκ αλλοτριον της θειας φυσεως το
Πνευμα ειδως. Θεον ουν το Πνευμα καλουντος του Πετρου, πως ου δυσσεβης ομου
και παραφρων ο τοις ποιημασιν εναριθμιον τουτο τιθεις, και τοις των αγιων
αποστολων κηρυγμασιν αντιφθεγγεσθαι ριψοκινδυνως κατατολμων; Ἐκ της
Ἰωαννου Ἐπιστολης. Ταυτα, φησι, εγραψα υμιν περι των πλανωντων υμας. Και
υμεις το χρισμα ο ελαβετε παρ' αυτου, μενει τε εν υμιν, και ου χρειαν εχετε, ινα τις
διδασκηι υμας, αλλ' ως το αυτου χρισμα διδασκει υμας περι παντων, και αληθες εστι,
και ουκ εστι ψευδος. Και καθως εδιδαξεν υμας, μενετε εν αυτωι. Φαινεται τις εν
προφηταις τοιουτος λογος· Και εσονται παντων διδακτοι Θεου. Ὅτε τοινυν οι
πιστευσαντες εις Χριστον, και τωι αγιωι κατακεχρισμενοι Πνευματι παντα δι' αυτου
μανθανοντες, της μεν εξ ανθρωπων διδαχης ουκ εν χρειαι καθιστασι, διδακτοι δε
μαλλον ευρισκονται Θεου, κατα τον εν τοις προφηταις λογον, Θεος αρα το Πνευμα
σαφως. Το δε ουτως εχον φυσει, πως αν ειη ποιημα; ΑΛΛΟ. Και ο τηρων τας εντολας
αυτου, εν αυτωι μενει, και αυτος εν αυτωι, και εν τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν
μενει, εκ του Πνευματος ου εδωκεν ημιν. Ει 75.616 του Πνευματος του αγιου εν ημιν
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικουντος, Θεος εστιν ο κατοικων, πως ου Θεος και εκ Θεου το Πνευμα, οπερ ει τις
εχοι, Θεον ενοικουντα φορει; Ὃς και δια του προφητου φησιν, οτι Ἐνοικησω εν
αυτοις, και εμπεριπατησω, και εσομαι αυτων Θεος. Και ει Θεος και εκ Θεου το
Πνευμα, τις αυτο ριψοκινδυνως οτι γενητον ειη λεγων την αιωνιον εκβησεται
κολασιν; ΑΛΛΟ. Τις εστιν, φησι, ο νικων τον κοσμον, ει μη ο πιστευων οτι Ἰησους
εστιν ο Υιος του Θεου; Ουτος εστιν ο ελθων δι' υδατος και αιματος και Πνευματος,
Ἰησους Χριστος, ουκ εν τωι υδατι μονον, αλλα και εν τωι Πνευματι και εν τωι αιματι·
και το Πνευμα εστι το μαρτυρουν, οτι το Πνευμα εστιν η αληθεια. Ὅτι οι τρεις εισιν
οι μαρτυρουντες, το Πνευμα, και το υδωρ, και το αιμα, και οι τρεις εις το εν εισιν. Ει
την μαρτυριαν των ανθρωπων λαμβανομεν, η μαρτυρια του Θεου μειζων εστι. Θεα
δη παλιν οτι της αληθειας ο κηρυξ Θεον τε και εκ Θεου φυσικως το Πνευμα καλει.
Ειρηκως γαρ οτι το Πνευμα εστι το μαρτυρουν, προελθων βραχυ επιφερει· Ἡ
μαρτυρια του Θεου μειζων εστι. Πως ουν εσται ποιημα το τωι Πατρι των ολων
συνθεολογουμενον, και της αγιας Τριαδος συμπληρωτικον; Ἐκ του κατα Ματθαιον
Ευαγγελιου. Του δε Ἰησου Χριστου η γεννησις ουτως ην· Μνηστευθεισης της μητρος
αυτου Μαριας τωι Ἰωσηφ, πριν η συνελθειν αυτους, ευρεθη εν γαστρι εχουσα εκ
Πνευματος αγιου. Ει μονηι το δυνασθαι κτιζειν τηι θειαι προσεστι φυσει, και τουτο
αυτηι μετα των αλλων θεοπρεπων αξιωματων το εξαιρετον· κτιζει δε το Πνευμα το
θειον εν τηι Παρθενωι ναον, τις αυτο πεποιησθαι λεγων, ουχι δυσσεβης τε ομου και
παραφρων ευρεθησεται; της γαρ ανωτατω παντων ουσιας κατηγορει, καθελκων
ωσπερ αυτην βιαζομενος εις τον των ποιηματων ορον, εις το ειναι προσφατον και
ουκ εν αρχηι. Ἐν ημιν δε προσφατος ουκ εσται Θεος, κατα το εν Ψαλμοις
γεγραμμενον. Ουκ αρα γεγονεν η πεποιηται, μαλλον δε ην εν αρχηι η θεια και
ακηρατος φυσις. Ει δε τουτο, πως αν γεγενησθαι νοοιτο το εν Θεωι και Πατρι θειον τε
και αγιον Πνευμα; ΑΛΛΟ. Ει εγω, φησι, εν Βεελζεβουλ εκβαλλω τα δαιμονια, υιοι
υμων εν τινι εκβαλλουσι; ∆ια τουτο αυτοι κριται υμων εσονται. Ει δε εν Πνευματι
Θεου εκβαλλω τα δαιμονια, αρα εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου. Ει δια της
ενεργειας του Πνευματος Θεος εξελαυνων τα δαιμονια δοξαζεται, κτιστον δε εστι
και γενητον, κατα τινας των απαιδευτων το Πνευμα το αγιον, εν ποιηματι αρα εστι
το δυνασθαι τωι Θεωι. Και πως ου μειζων εστιν αυτου το εν ωι δοξαζεται; Ἀλλα τουτο
δυσσεβες νοησαι τε και ολως ειπειν. Ουκ αρα 75.617 γενητον Πνευμα το εν ωι Θεος δι'
Υιου τα παντα εργαζεται, και δια τουτο δοξαζεται. Ἐκ του κατα Ἰωαννην
Ευαγγελιου. Ὅσοι δε, φησιν, ελαβον αυτον εδωκεν αυτοις εξουσιαν τεκνα Θεου
γενεσθαι, οι ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος σαρκος, ουδε εκ θεληματος ανδρος,
αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν. Ει το Πνευμα εστι το δια της πιστεως της εις Χριστον
αναγεννων ημας εις σωτηριαν, ως αυτου δη τουτου χαριν γεννητους ημας
χρηματιζειν Θεου, πως ουκ αν ειη το Πνευμα Θεος; Ὅτι δε γεννητοι Πνευματος ημεις
οι πιστευσαντες, μαρτυρησει λεγων ο Σωτηρ προς Νικοδημον· Το Πνευμα οπου θελει
πνει, και την φωνην αυτου ακουεις, αλλ' ουκ οιδας ποθεν ερχεται, και που υπαγει.
Ουτως πας ο γεγεννημενος εκ του Πνευματος. ΑΛΛΟ. Ὅταν δε ελθηι ο Παρακλητος,
ον εγω πεμψω υμιν παρα του Πατρος, το Πνευμα της αληθειας, ο παρα του Πατρος
εκπορευεται, εκεινος μαρτυρησει περι εμου. Ει παρα του Θεου και Πατρος
εκπορευεται το Πνευμα το αγιον, και ωσπερ τις καρπος η ποιοτης εστι της ουσιας
αυτου, αγενητος δε και ακτιστος ο Πατηρ, πως αν ειη γενητον το εξ αυτου
προχεομενον Πνευμα; Πως δε ναοι Θεου χρηματιζομεν ημεις το Πνευμα λαβοντες,
ειπερ ουκ εστι Θεος, κατα την τινων αβουλιαν;

ΛΟΓΟΣ ΛΕʹ.
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μαρτυριαι απο της θειας Γραφης, δι' ων εστιν ιδειν, οτι γενητος εκ Πατρος
εστιν ο Υιος, και ουχι πεποιημενος. Ἡ Σοφια φησι· Προ του αιωνος εθεμελιωσε με, εν
αρχηι προ του την γην ποιησαι, και προ τας αβυσσους ποιησαι, προ του ελθειν τας
πηγας των υδατων, προ του ορη εδρασθηναι, προ δε παντων βουνων γενναι με. Ὁ
Ψαλμωιδος. Κυριος ειπε προς με· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε. Ὁ αυτος·
Μετα σου η αρχη εν ημεραι της δυναμεως σου, εν τηι λαμπροτητι των αγιων, εκ
γαστρος προ εωσφορου εξεγεννησα σε. Ὅτι αΐδιος και προ των αιωνων ο Θεος Υιος,
αῤρητον εχων εκ Πατρος την γεννησιν. Ἰωαννης ευαγγελιστης. Ἐν αρχηι ην ο Λογος,
και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ουτος ην εν αρχηι προς τον Θεον.
Παντα δι' αυτου εγενετο, και χωρις αυτου, εγενετο ουδε εν ο γεγονεν. Ἐκ της
Ἰωαννου Ἐπιστολης. Ὃ ην απαρχηςο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις
ημων, ο εθεασαμεθα, και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του Λογου της ζωης. Και
η ζωη εφανερωθη, και 75.620 εωρακαμεν, και απαγγελλομεν υμιν την ζωην την
αιωνιον, ητις ην προς τον Πατερα, και εφανερωθη ημιν. Ὁ Σωτηρ εν Ευαγγελιωι.
Παντα μοι παρεδοθη υπο του Πατρος μου· και ουδεις επιγινωσκει τις εστι ο Υιος, ει
μη ο Πατηρ· ουδε τον Πατερα τις επιγινωσκει τις εστιν, ει μη ο Υιος, και ωι αν ο Υιος
αποκαλυψηι. Ἰωαννης ευαγγελιστης. Θεον ουδεις εωρακε πωποτε· ο μονογενης Υιος,
ο ων εις τον κολπον του Πατρος, εκεινος εξηγησατο. Ἦν γαρ ο Λογος εν κολπωι,
τουτεστιν, εν τηι φυσει του Πατρος. Ἡσαΐας. Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως
αμνος εναντιον του κειροντος αυτον αφωνος, ουτος ουκ ανοιγει το στομα αυτου. Ἐν
τηι ταπεινωσει, η κρισις αυτου ηρθη. Την δε γενεαν αυτου τις διηγησεται; Ἀῤρητως
γαρ εκ Πατρος εξελαμψεν ο Υιος. Μιχαιας. Και συ, Βηθλεεμ, οικος του Ἐφρατα,
ολιγος ει του ειναι εν χιλιασιν Ἰουδα, εξ ου μοι εξελευσεται ηγουμενος του ειναι εις
αρχοντα εν τωι Ἰσραηλ, και αι εξοδοι αυτου απ' αρχης εξ ημερων αιωνος. Ἐξηλθε
γαρ ωσπερ και εξηλατο της του Πατρος ουσιας ο Υιος, ου κατα τινα μερισμον η
αποκοπην, αλλ' ως εκ φωτος απαυγασμα. Πλην απαρχης, και ιν' ουτως ειπωμεν, εξω
των ημερων του αιωνος. Ουκουν εκ Πατρος, και αΐδιος. Παυλος. Ὅς εστιν εικων του
Θεου του αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως· οτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα τα εν
τοις ουρανοις και τα επι της γης, ειτε ορατα, ειτε αορατα, ειτε Θρονοι, ειτε Ἀρχαι,
ειτε Ἐξουσιαι, ειτε Κυριοτητες, τα παντα δι' αυτου, και εις αυτον εκτισται, και αυτος
εστι προ παντων. Ἐν δε τοις πασιν, αιωνες εισι και χρονοι και καιροι· αΐδιος ουν ο
και προ τουτων Υιος. Ὁ αυτος. Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας
τοις πατρασιν εν τοις προφηταις, επ' εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν
Υιωι, ον εθηκεν κληρονομον παντων, δι' ου και εποιησε τους αιωνας. Ει δε και αυτοι
γεγονασιν οι αιωνες δι' Υιου, πως ουκ αΐδιος ο προ αιωνων εστι; Ὁ Ψαλμωιδος.
Κυριε, καταφυγη εγενηθης ημιν εν γενεαι. Προ του ορη εδρασθηναι και πλασθηναι
την γην και την οικουμενην, και απο του αιωνος και εις τον αιωνα συ ει. Ἰδου το
ειναι προ πασης κτισεως διδωσι τωι Υιωι. Παντως δε δη που και τους αιωνας εν τηι
κτισει θησομεν. Ειτα πως ουκ αΐδιος ο προ παντων Υιος; Ὁ Σωτηρ. Αυτη δε εστιν η
αιωνιος ζωη, ινα γινωσκωσι σε τον μονον αληθινον Θεον, και ον απεστειλας Ἰησουν
Χριστον. Ἐγω σε εδοξασα επι της γης· το εργον τελειωσας ο δεδωκας μοι ινα ποιησω
αυτο. Και νυν δοξασον με, συ Πατερ, παρα σεαυτωι τηι δοξηι ηι ειχον, προ του τον
κοσμον ειναι, παρα σοι. Ει δε ην εν Πατρι, και προ της του κοσμου συστασεως ο Υιος,
πως ο προ παντων ουκ αΐδιος; 75.621 Ὅτι Λογος εστιν ο του Θεου Υιος. Ἱερεμιας.
Ουτως λεγει Κυριος· Ει προφηται εισι, και εστι Λογος Κυριου εν αυτοις,
απαντησατωσαν μοι. Ου γαρ ην εν τοις ψευδοπροφηταις ο του Θεου Λογος,
τουτεστιν ο Υιος. Ὁ αυτος. Ἠσχυνθησαν σοφοι· επτοηθησαν και εαλωσαν. Σοφια τις
εστιν εν αυτοις, οτι τον Λογον Κυριον απεδοκιμασαν; Ἀπεδοκιμασαν γαρ τον Υιον
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

του Θεου, λεγοντες οι δοκησισοφοι Γραμματεις τε και Φαρισαιοι· Ει ην ουτος παρα
Θεου ο ανθρωπος, ουκ αν ελυε το Σαββατον. ∆ιο δη δικαιως κατηισχυνθησαν.
Ἡσαΐου. Και αυτος σοφος ηγεν επ' αυτους κακα, και ο Λογος αυτου ου μη ηθετηθη.
Σοφος γαρ οντως ο του Θεου Λογου Πατηρ τοις τον Υιον αθετησασιν επισωρευει
κακα. Ὁ Ψαλμωιδος. Ἐξηρευξατο η καρδια μου Λογον αγαθον. –Εις τον αιωνα, Κυριε,
ο Λογος σου διαμενει εν τωι ουρανωι. Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον, καλως ψαλλετε
αυτωι εν αλαλαγμωι. Ὅτι ευθυς ο Λογος του Κυριου, και παντα εργα αυτου εν πιστει.
Ἐξαπεστειλε τον Λογον αυτου και ιασατο αυτους, και εῤρυσατο αυτους εκ των
διαφθορων αυτων. Του ελεους Κυριου πληρης η γη. Τωι Λογωι Κυριου οι ουρανοι
εστερεωθησαν. Βοηθος μου και αντιληπτωρ μου ει συ· και εις τον Λογον σου
επηλπισα. Ἐκλειπει εις το σωτηριον σου η ψυχη μου, και εις τον Λογον σου
επηλπισα. Ἡ δικαιοσυνη σου, δικαιοσυνη εις τον αιωνα. Και ο Λογος σου αληθεια. Ὁ
Παυλος. Ζων γαρ ο Λογος του Θεου, και ενεργης, και τομωτερος υπερ πασαν
μαχαιραν διστομον. Ὅτι παν κτισμα Θεου καλον, και ουδεν αποβλητον· αγιαζεται
γαρ δια Λογου Θεου και εντευξεως. Ἰωαννης ο ευαγγελιστης. Ἐν αρχηι ην ο Λογος,
και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Και ο Λογος σαρξ εγενετο, και
εσκηνωσεν εν ημιν. Ὁ Σωτηρ. Πατερ, αγιασον αυτους εν τηι αληθειαι σου, και ο Λογος
δε ο σος, αληθεια εστιν. Ὁ Παυλος προς τινας. Και τανυν παρατιθεμαι υμας τωι Θεωι,
και τωι Λογωι της χαριτος αυτου. Ἰακωβος. Βουληθεις απεκυησεν ημας Λογωι
αληθειας, εις το ειναι ημας απαρχην των αυτου κτισματων. Πετρος. Ἀλληλους
αγαπησατε εκτενως, αναγεγεννημενοι ουκ εκ σπορας φθαρτης, αλλα δια Λογου
ζωντος Θεου και μενοντος. Ἰωαννης. Ὃ ην απ' αρχης, ο ακηκοαμεν, ο εωρακαμεν
τοις οφθαλμοις ημων, ο εθεασαμεθα και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του Λογου
της ζωης. Ὁ αυτος. Ἐαν ειπωμεν οτι ουχ ημαρτηκαμεν, 75.624 ψευστην ποιουμεν
αυτον, και ουκ εστιν εν ημιν ο Λογος αυτου. Ὁ αυτος. Ἔγραψα υμιν, νεανισκοι, οτι
ισχυροι εστε, και ο Λογος εν υμιν μενει, και νενικηκατε τον πονηρον. Ὅτι φως εστιν
ο Υιος του Θεου. Ἡσαΐας. Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως. Ὁ
αυτος. Χωρα Ζαβουλων, η γη Νεφθαλειμ, προς οδον θαλασσης, και οι λοιποι οι την
παραλιαν κατοικουντες, και περαν του Ἰορδανου, Γαλιλαια των εθνων, τα μερη της
Ἰουδαιας. ο λαος ο καθημενος εν σκοτει, ιδετε φως μεγα. Ὁ αυτος. Και νυν, οικος του
Ἰακωβ, δευτε πορευθωμεν τωι φωτι Κυριου. Ἀνηκε γαρ τον λαον αυτου τον οικον
του Ἰσραηλ. Ὁ αυτος. Ἰδου δεδωκα σε εις φως εθνων, ανοιξαι οφθαλμους τυφλων.
Ὁ Ψαλμωιδος. Φως ανετειλε τωι δικαιωι. Ἐξαποστειλον το φως σου και την αληθειαν
σου. Μακαριος ο λαος ο γινωσκων αλαλαγμον, Κυριε, εν τωι φωτι σου προσωπου σου
πορευσονται. Ου γαρ εν τηι ρομφαιαι εκληρονομησαν γην, και ο βραχιων αυτων ουκ
εσωσεν αυτους, αλλ' η δεξια σου και ο βραχιων σου και ο φωτισμος του προσωπου
σου. ∆ανιηλ. Ὅτι η σοφια και η συνεσις αυτου εστι· και αυτος αλλοιοι καιρους και
χρονους, καθισται βασιλεις και μεθισται, διδους σοφιαν τοις σοφοις, και φρονησιν
τοις ειδοσι συνεσιν. Αυτος αποκαλυπτει βαθεα και αποκρυφα, γινωσκων τα εν τωι
σκοτει, και το φως μετ' αυτου εστιν. Ὁ Παυλος περι του Θεου και Πατρος λεγων· Ὁ
μονος εχων αθανασιαν, φως οικων απροσιτον. Ὁ αυτος. Ὡς τεκνα φωτος
περιπατειτε· ο γαρ καρπος του Πνευματος εν πασηι αγαθοσυνηι και αληθειαι. Ὁ αυτος.
Ευχαριστουμεν, φησι, τωι Πατρι, τωι ικανωσαντι ημας εν τωι κληρωι εν τωι φωτι. Ὁ
Πετρος. Ὅπως, φησι, τας αρετας επαγγειλητε του εκ σκοτους υμας καλεσαντος, εις
το θαυμαστον αυτου φως. Ὁ αυτος. Ἕως ου, φησιν, ημερα διαυγασηι, και φωσφορος
ανατειληι εν ταις καρδιαις υμων. Ἰωαννης εν Ἐπιστοληι. Ἐαν εν τωι φωτι
περιπατωμεν, ως αυτος εστιν εν τωι φωτι, κοινωνιαν εχομεν μετ' αλληλων. Ὁ γαρ εν
τωι φωτι περιπατων εν Χριστωι πολιτευεται. Ὁ αυτος. Ὅτι η σκοτεια παραγεται, και
το φως το αληθινον ηδη φαινει, τουτεστιν, ο Χριστος. Ὁ αυτος. Ὁ αγαπων τον
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδελφον αυτου, εν τωι φωτι μενει· και σκανδαλον εν αυτωι ουκ εστιν. Ου γαρ εξω της
εν Χριστωι πολιτειας κεισεται ο την αυτωι φιλην αγαπην εν αυτωι κεκτημενος. 75.625
Ὁ Σωτηρ. Ἐγω φως εις τον κοσμον εληλυθα, ινα πας ο πιστευων εις εμε, εν τηι
σκοτειαι μη μεινηι. Ὁμοιως. Ἐγω ειμι το φως του κοσμου, ο ακολουθων εμοι ου μη
περιπατησει εν τηι σκοτειαι, αλλ' εξει το φως της ζωης. Ὁμοιως. Αυτη δε εστιν η
κρισις, οτι το φως εληλυθεν εις τον κοσμον, και ηγαπησαν οι ανθρωποι μαλλον το
σκοτος η το φως. Ἦν γαρ αυτων πονηρα τα εργα. Ὁμοιως. Πας γαρ ο τα φαυλα
πρασσων, μισει το φως, και ουκ ερχεται προς το φως, ινα μη ελεγχθηι τα εργα αυτου.
Ἰωαννης ευαγγελιστης. Ἐγενετο ανθρωπος απεσταλμενος παρα Θεου, ονομα αυτωι
Ἰωαννης. Ουτος ηλθεν εις μαρτυριαν, ινα μαρτυρησηι περι του φωτος. Ἦν το φως το
αληθινον. Ὁ αυτος. Ἐν αυτωι ζωη ην, και η ζωη ην το φως των ανθρωπων, και το
φως εν τηι σκοτειαι φαινει, και η σκοτεια αυτο ου κατελαβεν. Ὁ Σωτηρ προς
Ἰουδαιους. Ἕως το φως εχετε,πιστευσατε εις το φως, ινα υιοι φωτος γενησθε. Ὁ
αυτος προς αυτους. Ἔτι μικρον χρονον το φως εν υμιν εστιν. Ἕως το φως εχετε,
περιπατειτε εν τωι φωτι, ινα μη η σκοτεια υμας καταλαβηι. Ὅτι αληθεια εστιν ο του
Θεου Υιος. Ὁ Παυλος. Και τηι φανερωσει της αληθειας συνιστανοντες εαυτους προς
πασαν συνειδησιν ανθρωπων. Ὁ αυτος. Ἐτρεχετε καλως, τις υμας ενεκοψε τηι
αληθειαι μη πειθεσθαι; Ὁ Πετρος. Τας ψυχας υμων ηγνικοτες εν τηι υπακοηι της
αληθειας. Ὁ Παυλος. Ἐν ωι και υμεις ακουσαντες τον Λογον της αληθειας, το
Ευαγγελιον της σωτηριας υμων, εν ωι και πιστευσαντες εσφραγισθητε τωι Πνευματι
της επαγγελιας τωι αγιωι. Ὁ αυτος. Ὁ Θεος γαρ, φησι, θελει παντας ανθρωπους
σωθηναι, και εις επιγνωσιν αληθειας ελθειν. Ειλετο γαρ, φησιν, ημας ο Θεος
απαρχην εις σωτηριαν εν αγιασμωι Πνευματος, και πιστει αληθειας. Ὁ αυτος.
Ἑκουσιως γαρ αμαρτανοντων ημων, μετα το λαβειν την επιγνωσιν της αληθειας,
ουκ ετι περι αμαρτιων απολειπεται θυσια. Ὁ Σωτηρ. Πας ο ων εκ της αληθειας,
ακουει μου της φωνης. Ὁμοιως. Καγω, φησι, παρακαλεσω τον Πατερα, ινα μεινηι
μεθ' υμων το Πνευμα της αληθειας, ον ο κοσμος ου δυναται λαβειν. Ὅταν δε ελθηι ο
Παρακλητος το Πνευμα της αληθειας, οδηγησει υμας εν τηι αληθειαι πασηι. Και υπερ
αυτων εγω αγιαζω εμαυτον, ινα ωσιν ηγιασμενοι εν αληθειαι. Και ελεγεν, φησιν, ο
Ἰησους· Ἐγω ειμι η οδος, και η αληθεια, και η ζωη. Και αποκριθεις ο Ἰησους ειπεν
αυτοις, τοις Ἰουδαιοις δηλαδη· Ὑμεις εκ του πατρος του διαβολου 75.628 εστε, και
τας επιθυμιας του πατρος υμων θελετε ποιειν. Ἐκεινος ανθρωποκτονος ην απ'
αρχης, και εν τηι αληθειαι ουχ εστηκεν, οτι αληθεια ουκ εστιν εν αυτωι. Ἔσδρας. Και
ειπε, φησι, Ζοροβαβελ· Ἡ αληθεια μεγαλη και ισχυροτερα παρα παντα. Πασα η γη
την αληθειαν καλει. Και ο ουρανος αυτην καλει, και προσκυνει, και παντα τα εργα
αυτην σειεται και τρεμει. Ὁ αυτος. Και η αληθεια μενει και ισχυει εις τον αιωνα του
αιωνος. Και ουκ εστι παρ' αυτηι λαμβανειν προσωπα. Ἐν Ψαλμοις. Ἀρχη των λογων
σου αληθεια. Ὁ γαρ πρωτος και εμφυτος και ουσιωδης εν Θεωι και Πατρι Λογος, η
αληθεια εστιν, ο Υιος δηλαδη. ∆υνατος ει, Κυριε, και η αληθεια σου κυκλωι σου. Ὁ
κατοικων εν βοηθειαι του Ὑψιστου, και τα εξης, εως του, Ὅπλωι κυκλωσει σε η
αληθεια αυτου. Περι του δικαιου λεγων· Και τους μισουντας αυτον τροπωσομαι, οτι
το ελεος μου και αληθεια μου μετ' αυτου. Ὁδον αληθειας ηιρετισαμην. Ἀγαπαι γαρ
σοφος εν Θεωι την ευαγγελικην πολιτειαν, ως πολυ της νομικης βελτιονα. Ἡ
δικαιοσυνη σου, δικαιοσυνη εις τον αιωνα και ο Λογος σου, Κυριε, αληθεια. Ὁ
Σωτηρ. Πατερ, αγιασον αυτους εν τηι αληθειαι σου. Ὁ Λογος ο σος αληθεια εστιν.
Ἰωαννης εν Ἐπιστοληι. Ὁ λεγων· Ἔγνωκα αυτον, και τας εντολας αυτου μη τηρων,
ψευστης εστι, και εν τουτωι η αληθεια ουκ εστιν. Ὁμοιως. Ουκ εγραψα υμιν οτι ουκ
οιδατε την αληθειαν, αλλ' οτι οιδατε αυτην, και οτι παν ψευδος εκ της αληθειας ουκ
εστιν. Ἐαν ειπωμεν οτι αμαρτιαν ουκ εχομεν, εαυτους πλανωμεν, και η αληθεια ουκ
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν εν ημιν. Ὁ Παυλος περι των απειθουντων τωι Χριστωι· Ἀνθ' ων την αγαπην της
αληθειας ουκ εδεξαντο εις το σωθηναι αυτους, δια τουτο πεμψει αυτοις ο Θεος
ενεργειαν πλανης, τουτεστι, τον Ἀντιχριστον ον αυτος εσημαινε λεγων ο Σωτηρ·
Ἐγω ηλθον επι τωι ονοματι του Πατρος, και ουκ εδεξασθε με· εαν αλλος ελθηι εν τωι
ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον ληψεσθε. Ὅτι εικων εστι και ομοιωσις του Θεου και
Πατρος ο Υιος και προσωπον αυτου. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Μακαριος ο λαος ο γινωσκων
αλαλαγμον, Κυριε, εν τωι φωτι του προσωπου σου πορευσονται, και εν τωι ονοματι
σου ολην την ημεραν αγαλλιασονται. Ου γαρ εν τηι ρομφαιαι αυτων εκληρονομησαν
γην, και ο βραχιων αυτων ουκ εσωσεν αυτους· αλλ' η δεξια σου και ο βραχιων σου,
και ο φωτισμος του προσωπου σου. 75.629 Ἐσημειωθη εφ' ημας το φως του
προσωπου σου, Κυριε. Ἔδωκας ευφροσυνην εις την καρδιαν μου. Ἐν τηι προς
Ἑβραιους. Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρασιν εν τοις
προφηταις, επ' εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι ον εθηκε
κληρονομον παντων, δι' ου και εποιησε τους αιωνας, ος ων απαυγασμα της δοξης
και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου. Ἐν τηι προς Κολοσσαεις. Ευχαριστουμεν τωι
Θεωι και Πατρι τωι ικανωσαντι ημας εις την μεριδα του κληρου των αγιων εν τωι
φωτι, ος εῤρυσατο ημας εκ της εξουσιας του σκοτους, και μετεστησεν εις την
βασιλειαν της αγαπης του Υιου αυτου, εν ωι εχομεν την απολυτρωσιν, την αφεσιν
των αμαρτιων, ος εστιν εικων του Θεου αορατου, πρωτοτοκος πασης κτισεως. Ἐν τηι
προς Φιλιππησιους. Ἕκαστοι τουτο φρονειτε εν υμιν, ο και εν Χριστωι Ἰησου· ος εν
μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι. Ἰωαννης ο
ευαγγελιστης. Και αποκριθεις Φιλιππος ειπε τωι Ἰησου· ∆ειξον ημιν τον Πατερα, και
αρκει ημιν. Λεγει αυτωι ο Ἰησους· Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας
με, Φιλιππε; Ὁ εωρακως εμε, εωρακε τον Πατερα. Ὁ Σολομων. Ἀπαυγασμα γαρ εστι
φωτος αιδιου, και εσοπτρον ακηλιδωτον της του Θεου ενεργειας, και εικων της
αγαθοτητος αυτου. Ἐν τηι Γενεσει. Και ευλογησε τον Ἰακωβ ο παλαι μετ' αυτου εκει,
και εκαλεσεν ο Ἰακωβ το ονομα του τοπου εκεινου [ειδος Θεου]. Ειδον γαρ Θεον
προσωπον προς προσωπον, και εσωθη μου η ψυχη. Ἀνετειλε δε αυτωι ο ηλιος, ηνικα
παρηλθε το ειδος του Θεου. Ἐν τωι αυτωι, οτι δικαιοσυνη εστιν ο του Θεου Υιος. Ἐν
τηι Γενεσει. Και ειπεν ο Θεος· Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και
ομοιωσιν. Ὁ Παυλος. Και ου θαυμαστον· αυτος γαρ ο Σατανας μετασχηματιζεται εις
αγγελον φωτος. Ου μεγα ουν ει και οι διακονοι αυτου μετασχηματιζονται ως
διακονοι δικαιοσυνης. Ὁ αυτος. Ἐξ αυτου δε υμεις εν Χριστωι Ἰησου,ος εγενηθη ημιν
σοφια απο Θεου, και δικαιοσυνη, και αγιασμος, και απολυτρωσις. Ὁ αυτος. Μαρτυρω
γαρ αυτοις, οτι ζηλον Θεου εχουσιν, αλλ' ου κατ' επιγνωσιν. Ἀγνοουντες γαρ την
του Θεου δικαιοσυνην, και την ιδιαν ζητουντες στησαι, τηι δικαιοσυνηι του Θεου ουχ
υπεταγησαν. Ὁ αυτος. Ἐλευθερωθεντες ουν απο της αμαρτιας, εδουλωθητε τηι
δικαιοσυνηι. Ὁ Ἀποστολος. ∆ικαιοσυνη Θεου πεφανερωται μαρτυρουμενη υπο του
νομου και των προφητων, δικαιοσυνη δε Θεου δια πιστεως Ἰησου Χριστου. Ἐν ταις
Πραξεσιν. Τους μεν ουν χρονους της αγνοιας υπεριδων ο Θεος, τα νυν παραγγελλει
τοις ανθρωποις, παντας πανταχου μετανοειν, οτι εστησεν 75.632 ημεραν εν ηι κρινει
την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Ἦλθεν Ἰωαννης προς υμαςεν οδωι
δικαιοσυνης, και ουκ επιστευσατε αυτωι. Οι δε τελωναι και αι πορναι επιστευσαν
αυτωι. Ἐν τωι κατα Ματθαιον. Ζητειτε πρωτον την δικαιοσυνην αυτου και την
βασιλειαν, και ταυτα. παντα προστεθησεται υμιν. Μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν
δικαιοσυνης, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων. Μακαριοι οι πεινωντες και
διψωντες την δικαιοσυνην, οτι αυτοι χορτασθησονται. Ἐν τωι Μαλαχιαι. Και
ανατελει υμιν τοις φοβουμενοις το ονομα αυτου ηλιος δικαιοσυνης, και ιασις εν ταις
πτερυξιν αυτου. Ἐν τωι Ἀμως. Κυριος ο ποιων εις υψος κριμα, και δικαιοσυνην εις
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γην εθηκεν. Ὁ ποιων παντα και μετασκευαζων, Κυριος ονομα αυτωι. Ἐν τωι ∆ανιηλ.
Και ειπε Γαβριηλ προς ∆ανιηλ· Ἑβδομηκοντα εβδομαδες συνετμηθησαν επι τον λαον
σου, και επι την πολιν την αγιαν, του συντελεσθηναι αμαρτιαν, και του σφραγισαι
αμαρτιας, και απαλειψαι ανομιας, και του εξιλασασθαι αδικιας, και του αγαγειν
δικαιοσυνην αιωνιον, και του σφραγισαι ορασιν και προφητην, και του χρισαι Ἅγιον
αγιων. Και γνωσηι και συνησεις απο εξοδου λογων του αποκριθηναι. Ἐν τωι Ἡσαΐαι.
Και κληθησονται γενεαι δικαιοσυνης, φυτευμα Κυριου εις δοξαν. Ἐγγιζει ταχυ η
δικαιοσυνη μου, και εξελευσεται ως φως το σωτηριον μου, και εις τον βραχιονα μου
εθνη ελπιουσιν. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ἀρχη των λογων σου αληθεια, και εις τον αιωνα
παντα τα κριματα της δικαιοσυνης σου. ∆ικαιοσυνη σου δικαιοσυνη εις τον αιωνα,
και ο λογος σου, Κυριε, αληθεια. Ἐν τωι μεμαθηκεναι τα κριματα της δικαιοσυνης
σου, τα δικαιωματα σου φυλαξω. Ἐγνωρισε Κυριος το σωτηριον αυτου, εναντιον
των εθνων απεκαλυψε την δικαιοσυνην αυτου. Ὅτι ουκ απωσεται Κυριος τον λαον
αυτου, και την κληρονομιαν αυτου ουκ εγκαταλειψει. Ἕως ου δικαιοσυνη
επιστρεψει εις κρισιν, και εχομενοι αυτης παντες οι ευθεις τηι καρδιαι. Ἔλεος και
αληθεια συνηντησαν, δικαιοσυνη και ειρηνη κατεφιλησαν. Ἀληθεια εκ της γης
ανετειλε, και δικαιοσυνη εκ του ουρανου διεκυψεν. Ἐπι σοι, Κυριε, ηλπισα, μη
καταισχυνθειην εις τον αιωνα. Ἐν τηι δικαιοσυνηι σου ρυσαι με, και εξελου με. Και
αναγγελουσιν οι ουρανοι την δικαιοσυνην αυτου, οτι ο Θεος κριτης εστιν.
Ευηγγελισαμην δικαιοσυνην εν εκκλησιαι μεγαληι, ιδου τα χειλη μου ου μη κωλυσω.
Κυριε, συ εγνως την δικαιοσυνην μου. 75.633 Γλωσσα μου μελετησει την
δικαιοσυνην σου, ολην την ημεραν τον επαινον σου. Ἀναγγελησεται τωι Κυριωι γενεα
η ερχομενη, και αναγγελουσι την δικαιοσυνην αυτου λαωι τεχθησομενωι, ον
εποιησεν ο Κυριος. Ἡτοιμασεν εν κρισει τον θρονον αυτου, και αυτος κρινει την
οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Ὅτι δοξα του Πατρος καλειται και εστιν ο Υιος. Ἐν τωι
Ψαλτηριωι. Ἐγω δε εν δικαιοσυνηι οφθησομαι τωι προσωπωι σου, χορτασθησομαι εν
τωι οφθηναι μοι την δοξαν σου. Ἀνηγγειλαν οι ουρανοι την δικαιοσυνην αυτου, και
ειδοσαν παντες οι λαοι την δοξαν αυτου. Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς σε ορθριζω.
Ἐδιψησε σε η ψυχη μου, ποσαπλως σοι η σαρξ μου. Ἐν γηι ερημωι και αβατωι και
ανυδρωι, ουτως εν τωι αγιωι ωφθην σοι, του ιδειν την δυναμιν σου και την δοξαν σου.
Ἀναγγειλατε εν τοις εθνεσι την δοξαν αυτου, εν πασι τοις λαοις τα θαυμασια αυτου.
Ὑψωθητι επι τους ουρανους ο Θεος, και επι πασαν την γην η δοξα σου. Ἡσαΐου. Ὃν
τροπον εαν τις καλαμαται ελαιαν, ουτως καλαμησονται αυτους, και εαν παυσηται ο
τρυγητος, ουτοι βοηι φωνησουσιν, οι δε καταλειφθεντες επι γης, ευφρανθησονται
αμα τηι δοξηι Κυριου. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Και φοβηθησονται τα εθνη το ονομα σου,
Κυριε, και παντες οι βασιλεις της γης την δοξαν σου. Ἐν τωι Ἰεζεχιηλ. Και ανελαβε με
Πνευμα του Κυριου, και ηκουσα κατοπισθε μου φωνης σεισμου μεγαλου λεγουσης·
Ευλογημενη η δοξα Κυριου εκ του τοπου αυτης. Ἐν τωι Ἡσαΐαι. Ἐκ νυκτος ορθριζει το
πνευμαμου προς σε, ο Θεος, διοτι φως τα προσταγματα σου, επι της γης· δικαιοσυνην
μαθετε ποιειν, οι ενοικουντες επι της γης. Πεπαυται γαρ ο ασεβης, ου μη μαθηι
δικαιοσυνην επι της γης· αληθειαν ου μη ποιησηι· αρθητω ο ασεβης, ινα μη ιδηι την
δοξαν Κυριου. Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου το φως, και η δοξα
Κυριου επι σε ανατεταλκεν. Ἰδου σκοτος και γνοφος καλυψει γην, επι δε σε
φανησεται Κυριος, και η δοξα αυτου, επι σε οφθησεται. Και πορευσονται βασιλεις τωι
φωτι σου και εθνη τηι λαμπροτητι σου. Του αυτου. Ευφρανθητι, ερημος η διψωσα,
αγαλλιασθω ερημος και ανθειτω ως κρινον. Και εξανθησει και αγαλλιασεται τα
ερημα του Ἰορδανου, και η δοξα του Λιβανου εδοθη αυτηι, και η τιμη του Καρμηλου,
και ο λαος μου οψεται την δοξαν Κυριου, και το υψος του Θεου. Ἐν τωι Ἐζεχιηλ. Και
τα Χερουβιμ ειστηκει εκ δεξιων του οικου, εν τωι εισπορευεσθαι τον ανδρα τον
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ενδεδυμενον την στολην, και η νεφελη επληρωσε την αυλην την εσωτεραν. Και
απηρεν η δοξα Κυριου απο 75.636 του Χερουβειμ εις το αιθριον του οικου, και
ενεπλησε τον οικον η νεφελη, και η αυλη επλησθη του φεγγους της δοξης Κυριου.
Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Πως δυνασθε πιστευειν, δοξαν παρα αλληλων λαμβανοντες, και
την δοξαν την παρα του μονου Θεου ου ζητουντες; Πετρος. Πρεσβυτερους ουν τους
εν υμιν παρακαλω ο συμπρεσβυτερος και μαρτυς των του Χριστου παθηματων, ο και
της μελλουσης αποκαλυπτεσθαι δοξης κοινωνος. Ἐν τωι Ἰακωβωι. Ἀδελφοι, μη εν
προσωποληψιαιςεχετε την πιστιν του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου της δοξης. Ἐν τωι
Πετρωι. Ει ονειδιζεσθε εν ονοματι Κυριου Ἰησου Χριστου, μακαριοι, οτι το της δοξης
και το του Θεου Πνευμα εφ' υμας αναπεπαυται. Ὡς τα παντα ημιν της θειας
δυναμεως αυτου τα προς ζωην και ευσεβειαν δεδωρημενου δια της επιγνωσεως του
καλεσαντος υμας ιδιαι δοξηι και αρετηι. Ἐν τωι Ἀποστολωι. Ὁ δε Θεος μου
πληρωσαιπασαν χρειαν υμων κατα τον πλουτον αυτου εν δοξηι εν Χριστωι Ἰησου.
Ἵνα ο Θεος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο Πατηρ της δοξης δωι υμιν Πνευμα
σοφιας και αποκαλυψεως εν επιγνωσει, πεφωτισμενους τους οφθαλμους της
καρδιας υμων. Ἐν πασηι δυναμει δυναμουμενοι κατα το κρατος της δοξης αυτου.
Κατα το Ευαγγελιον της δοξης του μακαριου Θεου. Ὅτι δεξια και βραχιων εστι του
Πατρος ο Υιος. Ἐν τωι Ἡσαΐαι. Ἐπεβλεψα, και ουκ ην βοηθος,προσενοησα και ουδεις
αντελαβετο, και εῤρυσατο αυτους ο βραχιων μου, και ο θυμος μου επεστη, και
κατεπατησα αυτους εν τηι οργηι μου. Κυριε, τις επιστευσε τηι ακοηι ημων, και ο
βραχιων Κυριου τινι απεκαλυφθη; Ἀνηγγειλαμεν ενωπιον αυτου. Ἀκουσατε μου,
ακουσατε μου, λαος μου, και οι βασιλεις προς με ενωτισασθε, οτι νομος παρ' εμου
εξελευσεται, και η κρισις μου εις φως εθνων εγγιζει. Ταχυ η δικαιοσυνη μου, και
εξελευσεται ως φως το σωτηριον μου, και εις τον βραχιονα μου εθνη ελπιουσιν· εμε
νησοι υπομενουσι, και εις τον βραχιονα μου ελπιουσιν. Ἐν τηι Ἐξοδωι. Τοτε εσπευσαν
ηγεμονες Ἐδωμ,και αρχοντας Μωαβιτων ελαβεν αυτους τρομος, ετακησαν παντες οι
κατοικουντες Χανααν. Ἐπιπεσοι επ' αυτους φοβος και τρομος, μεγεθει βραχιονος
σου απολιθωθητωσαν, εως αν παρελθηι ο λαος σου, Κυριε. Ἐν τωι Ἡσαΐαι. Ἵνα ιδωσι
και επιγνωσι, καιεννοηθωσι, και επιστωνται αμα, οτι χειρ Κυριου εποιησε ταυτα, και
ο αγιος του Ἰσραηλ κατεδειξεν αυτο. 75.637 Ἐν τωι Ἰεζεχιηλ. Και εγενετο επ' εμε χειρ
Κυριου, και εθηκε με εν μεσωι του πεδιου. Ἐν τηι Ἐξοδωι. Και ειδεν Ἰσραηλ τους
Αιγυπτιους τεθνηκοτας παρα το χειλος της θαλασσης, και ειδεν Ἰσραηλ την χειρα
την μεγαλην, α εποιησε Κυριος τοις Αιγυπτιοις. Και εφοβηθη ο λαος τον Κυριον, και
επιστευσαν τωι Θεωι και Μωσηι τωι θεραποντι αυτου. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Και εθου
τοξον χαλκουν τους βραχιονας μου, και εδωκας μοι υπασπισμον σωτηριας μου, και η
δεξια σου αντελαβετο μου. Ἐν τηι Ἐξοδωι. Ἡ δεξια σου, Κυριε, δεδοξασταιεν ισχυι, η
δεξια σου χειρ, Κυριε, εθραυσεν εχθρους. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ευρεθειη η χειρ σου πασι
τοις εχθροις σου, η δεξια σου ευροι παντας τους μισουντας σε. Και ειπα· Νυν
ηρξαμην· αυτη η αλλοιωσις της δεξιας του Ὑψιστου. Ου γαρ εν τηι ρομφαιαι αυτων
εκληρονομησαν γην, και ο βραχιων αυτων ουκ εσωσεν αυτους· αλλ' η δεξια σου και
ο βραχιων σου, και ο φωτισμος του προσωπου σου. Ὁ Θεος των δυναμεων,
επιστρεψον δη και επιβλεψον εξ ουρανου, και ιδε, και επισκεψαι την αμπελον
ταυτην, και καταρτισαι αυτην ην εφυτευσεν η δεξια σου. Κατα το ονομα σου, ο Θεος,
ουτω και η αινεσις σου επι τα περατα της γης. ∆ικαιοσυνης πληρης η δεξια σου. Ἐν
τηι Ἐξοδωι. Και ειπε Κυριος προς Μωσην· Εισελθε προς Φαραω, και ερεις αυτωι· Ταδε
λεγει ο Θεος των Ἑβραιων· Ἐξαποστειλον τον λαον μου. Και ει ετι εγκρατεις αυτου,
ιδου χειρ Κυριου εσται εν τοις κτηνεσι σου τοις εν τοις πεδιοις. Ἐν Ψαλτηριωι. Ἄσατε
τωι Κυριωι ᾆσμα καινον, οτι θαυμαστα εποιησεν ο Κυριος. Ἔσωσεν αυτον η δεξια
αυτου, και ο βραχιων ο αγιος αυτου. ∆εξια Κυριου εποιησεν δυναμιν, δεξια Κυριου
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υψωσε με. ∆ευτε προσκυνησωμεν και προσπεσωμεν αυτωι, και κλαυσωμεν ενωπιον
Κυριου του ποιησαντος ημας, οτι αυτος εστιν ο Θεος ημων, και ημεις λαος νομης
αυτου, και προβατα χειρος αυτου. Ἐν τωι Ἀριθμωι. Ἑξακοσιαι χιλιαδες πεζων ολαος,
εν οις ειμι εν αυτοις. Και συ ειπας, Κυριε· Κρεα δωσω αυτοις, και φαγονται μηνα
ημερων. Μη προβατα και βοες σφαγισονται αυτοις και αρκεσει αυτοις; Και ειπε
Κυριος προς Μωσην· Μη η χειρ Κυριου ουκ εξαρκει; Ἤδη γνωσηι ει επικαταληψεται
σε ο λογος μου. Ὅτι δυναμις εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος. Ἐν τωι Ἀποστολωι.
Κατα την ενεργειαν της δυναμεως αυτου, εμοι τωι ελαχιστοτερωι παντων αγιων
εδοθη η χαρις αυτη. Και ο λογος μου και το κηρυγμα μου, ουκ εν πειθοις σοφιας
λογοις, αλλ' εν αποδειξει Πνευματος και δυναμεως. 75.640 Αυτοις δε τοις κλητοις
Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι Χριστον Θεου δυναμιν και Θεου σοφιαν. Ἐν τωι Ευαγγελιωι.
Και δυναμις Θεου ην εν τωι ιασθαι αυτους. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Και γαρ ευλογιαν δωσει
ο νομοθετων, πορευσονται εκ δυναμεως εις δυναμιν· οφθησεται ο Θεος των θεων εν
Σιων. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Ὑμεις δε καθισεσθε εν τηι πολει Ἱερουσαλημ, εως ου
ενδυσησθε δυναμιν εξ υψους. Πλανασθε μη ειδοτες τας Γραφας, μηδε την δυναμιν
του Θεου. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ἔντειλαι, ο Θεος, τηι δυναμει σου. Ὁ Θεος, εν τωι
ονοματι σου σωσον με, και εν τηι δυναμει σου κρινεις με. Συ ει ο Θεος ποιων
θαυμασια μονος. Ἐγνωρισας εν τοις λαοις την δυναμιν σου. Ἐλυτρωσω εν τωι
βραχιονι σου τον λαον σου τους υιους Ἰακωβ και Ἰωσηφ. Ὁ Θεος, ο Θεος μου, προς
σε ορθριζω. Ἐδιψησε σε η ψυχη μου, ποσαπλως σοι η σαρξ μου, εν γηι ερημωι και
αβατωι και ανυδρωι, ουτως εν τωι αγιωι ωφθην σοι του ιδειν την δυναμιν σου και την
δοξαν σου. Ὑψωθητι, Κυριε, εν τηι δυναμει σου, αισομεν και ψαλουμεν τας
δυναστειας σου. Κυριε, εν τηι δυναμει σου ευφρανθησεται ο βασιλευς, και επι τωι
σωτηριωι σου αγαλλιασεται σφοδρα. Ἐν τωι Ἱερεμιαι. Κυριος ο ποιησας την γην εν τηι
ισχυι αυτου, ανορθωσας την οικουμενην εν τηι σοφιαι αυτου. Ἐν τωι ∆ευτερονομιωι.
Ου φοβηθησεσθε θεους ετερους, και ου προσκυνησετε αυτοις, και ου θυσιασετε
αυτοις, και ου λατρευσετε αυτοις ετι, αλλ' η Κυριωι ος ανηγαγεν υμας εκ γης
Αιγυπτου, εν τηι ισχυι αυτου τηι μεγαληι, και εν βραχιονι υψηλωι. Ὅτι Θεος καλειται
και εστιν ο Υιος. Ἐν τηι Γενεσει. Και εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα
Θεου εποιησεν αυτον. Ἐν τωι Ἀποστολωι. Τουτο καλον και αποδεκτον ενωπιον του
Σωτηρος ημων Θεου, ος παντας ανθρωπους θελει σωθηναι, και εις επιγνωσιν
αληθειας ελθειν. Προς δε τον Υιον· Ὁ θρονος ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος,
ραβδος ευθυτητος, η ραβδος της βασιλειας σου. Ἠγαπησας δικαιοσυνην και εμισησας
ανομιαν. ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος, ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα τους
μετοχους σου. Ὅταν δε παλιν εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει·
Και προσκυνησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Και ειπε τωι
Θωμαι ο Ἰησους· Φερε τον δακτυλον σου ωδε, και ιδε τας χειρας μου, και φερε την
χειρα σου και βαλε εις την πλευραν μου, και μη γινου απιστος, αλλα πιστος. Και
απεκριθη Θωμας, και ειπεν αυτωι· Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου. 75.641 Ἐν αρχηι ην ο
Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος. Ουτος ην εν αρχηι προς
τον Θεον. Ἡσαΐας. Ουτως λεγει Κυριος Σαβαωθ· Ἐκοπιασεν Αιγυπτος και εμπορια
Αιθιοπων, και οι Σαβαειμ ανδρες υψηλοι επι σε διαβησονται, και σοι εσονται δουλοι.
Και οπισω σου ακολουθησουσι δεδεμενοι χειροπεδαις, και διαβησονται προς σε, και
προσκυνησουσι σοι, και εν σοι προσευξονται. Ὅτι Θεος εστιν εν σοι, και ουκ εστι
Θεος πλην σου. Συ γαρ ει ο Θεος, και ουκ ᾔδειμεν, Θεος του Ἰσραηλ Σωτηρ. Ἐν τωι
αυτωι. Ταδε λεγει Κυριος Σαβαωθ· Ἐπ' ορος υψηλον αναβηθι, ο ευαγγελιζομενος
Σιων· Ὕψωσον τηι ισχυι την φωνην σου, ο ευαγγελιζομενος Ἱερουσαλημ, υψωσατε,
μη φοβεισθε. Ειπον ταις πολεσιν Ἰουδα· Ἰδου ο Θεος υμων, ιδου Κυριος μετα ισχυος
ερχεται, και ο βραχιων μετα κυρειας. Ἰδου ο μισθος αυτου μετ' αυτου, και το εργον
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εναντιον αυτου. Ὡς ποιμην ποιμανει το ποιμνιον αυτου, και τωι βραχιονι αυτου
συναξει αρνας, και εν γαστρι εχουσας παρακαλεσει. Ἐν τωι αυτωι. Ἰσχυσατε, χειρες
ανειμεναι, και γονατα παραλελυμενα. Παρακαλεσατε, οι ολιγοψυχοι τηι διανοιαι,
υψωσατε, μη φοβεισθε· ιδου ο Θεος ημων κρισιν ανταποδιδωσι και ανταποδωσει,
αυτος ηξει και σωσει ημας. Και ερουσιν εν τηι ημεραι εκεινηι· Ἰδου ο Θεος ημων, εφ' ωι
ηλπιζομεν, και ηγαλλιωμεθα επι τωι σωτηριωι ημων, οτι αναπαυσιν δωσει ο Θεος επι
το ορος τουτο. Ἰδου η Παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται Υιον, και καλεσουσι το
ονομα αυτου Ἐμμανουηλ. Βουτυρον και μελι φαγεται, πριν η γνωναι αυτον η
προελεσθαι πονηρον εκλεξεται το αγαθον, διοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η
κακον, απειθει πονηριαι. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Θεος εκδικησεων Κυριος, Θεος
εκδικησεων επαῤρησιασατο· υψωθητι, ο κρινων την γην, αποδος ανταποδωσιν τοις
υπερηφανοις. Και γαρ ευλογιας δωσει ο νομοθετων. Πορευσονται εκ δυναμεως εις
δυναμιν· οφθησεται ο Θεος των Θεων εν Σιων. Κυριε ο Θεος των δυναμεων,
εισακουσον της προσευχης μου. Ἄλλο. Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι, Κυριος εν φωνηι
σαλπιγγος. Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος. Ἐν τηι Γενεσει.
Ἐπηρωτησε δε αυτον Ἰακωβ καιειπεν· Ἀναγγειλον μοι το ονομα σου. Και ειπεν· Ἵνα
τι ερωταις το ονομα μου, και αυτο εστι θαυμαστον; Ευλογησε δε αυτον εκει, και
εκαλεσεν Ἰακωβ το ονομα τουτο που εκεινου Ειδος Θεου· ειδον γαρ Θεου προσωπον
και εσωθη μου η ψυχη. Ἀνετειλεν δε ο ηλιος ηνικα παρηλθεν το ειδος του Θεου. Ὁ
εκχεων αιμα ανθρωπου, αντι του αιματος αυτου εκχυθησεται, οτι εν εικονι Θεου
εποιησα τον ανθρωπον. 75.644 Ὅτι Κυριος εστιν ο του Θεου Υιος. Ἐν τωι Μαλαχιαι.
∆ιοτι εσονται σποδος υποκατω των ποδων υμων εν τηι ημεραι ηι εγω ποιω, λεγει
Κυριος παντοκρατωρ. Ἰδου εγω αποστελω υμιν Ἠλιαν τον Θεσβιτην πρινη ελθειν
την ημεραν Κυριου την μεγαλην και επιφανη. Ὃς αποκαταστησει καρδιαν πατρος
προς υιον, και καρδιαν ανθρωπου προς τον πλησιον αυτου, μη ελθων παταξω την
γην αρδην. Ἐν τωι Ζαχαριαι. Τερπου και ευφραινου, θυγατερ Σιων, διοτι ιδου εγω
ερχομαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει Κυριος. Και καταφευξονται εθνη
πολλα επι τον Κυριον εν τηι ημεραι εκεινηι, και εσονται αυτωι εις λαον, και
κατασκηνωσουσιν εν μεσωι σου, και επιγνωσηι οτι Κυριος παντοκρατωρ εξαπεστειλε
με προς σε. Σοφωνιας. Ἐν τηι ημεραι εκεινηι, ερει Κυριος προς την Ἱερουσαλημ·
Θαρσει, Σιων, μη παρεισθωσαν αι χειρες σου, Κυριος ο Θεος σου εν σοι δυνατος
σωσαι σε. Ἐπαξει επι σε ευφροσυνην, και καινιει σε τηι αγαπησει αυτου. Ἐν τωι
Μιχαιαι. Ἀκουσατε λογον, και προσχετω η γη, και παντες οι εν αυτηι, και εσται Κυριος
ο Θεος εν υμιν εις μαρτυριον. Κυριος εξ οικου αγιου αυτου. ∆ιοτι ιδου Κυριος
εκπορευεται εκ του τοπου αυτου, και επιβησεται επι το υψος της γης. Ἐν τωι Ἡσαΐαι.
Ὁ ολιγοστος εσται εις χιλιαδας,και ο ελαχιστος εις εθνος μεγα. Ἐγω Κυριος κατα
καιρον συναξω αυτους. Πνευμα Κυριου επ' εμε, ου ενεκεν εχρισε με· ευαγγελισασθαι
πτωχοις απεσταλκε με, ιασασθαι τους συντετριμμενους την καρδιαν, κηρυξαι
αιχμαλωτοις αφεσιν, και τυφλοις αναβλεψιν, καλεσαι ενιαυτον Κυριωι δεκτον, και
ημεραν ανταποδοσεως τωι Θεωι ημων. Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου
το φως, και η δοξα Κυριου επι σε ανατεταλκεν. Ὅτι ιδου σκοτος καλυψει την γην,
και γνοφος επι εθνη. Ἐπι δε σε φανησεται Κυριος, και η δοξα αυτου επι σε
οφθησεται. Φωνη βοωντος εν τηι ερημωι· Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου, ευθειας
ποιειτε τας τριβους του Θεου ημων. Πασα φαραγξ πληρωθησεται, και παν ορος και
βουνος ταπεινωθησεται, και εσται παντα τα σκολια εις ευθειαν, και η τραχεια εις
πεδια. Και οφθησεται η δοξα Κυριου, και οψεται πασα σαρξ το σωτηριον του Θεου,
οτι Κυριος ελαλησεν. Ευφρανθητι, ερημος διψωσα, αγαλλιασθω ερημος, και ανθειτω
ως κρινον. Και εξανθησει και αγαλλιασεται, και η δοξα του Λιβανου εδοθη αυτηι, και
η τιμη του Καρμηλου, και ο λαος μου οψεται την δοξαν Κυριου, και το υψος του
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεου. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ὦ Κυριε, σωσον δη, ω Κυριε, ευοδωσον δη. Ευλογημενος ο
ερχομενος εν ονοματι Κυριου. Τοτε αγαλλιασονται παντα τα ξυλα του δρυμου προ
προσωπου Κυριου, οτι ερχεται κριναι την γην. 75.645 Ειπατε τοις εθνεσιν οτι Κυριος
εβασιλευσεν. Και γαρ κατωρθωσε την οικουμενην ητις ου σαλευθησεται.
Ὁδοποιησατε τωι επιβεβηκοτι επι δυσμων, Κυριος ονομα αυτωι. Ἰδου γαρ ο Θεος
βοηθει μοι, και ο Κυριος αντιληπτωρ της ψυχης μου. Κυριος κραταιος και δυνατος,
Κυριος δυνατος εν πολεμωι, και τα εξης. Ουτος ληψεται ευλογιαν παρα Κυριου, και
ελεημοσυνην παρα Θεου Σωτηρος αυτου. Ἐν τηι Γενεσει. Και Λωτ εισηλθεν εις
Σηγωρ, και Κυριος εβρεξεν επι Σοδομα και Γομοῤρα θειον και πυρ παρα Κυριου εκ
του ουρανου, και κατεστρεψεν τας πολεις αυτων. Ὅτι βασιλευς εστιν ο του Θεου
Υιος. Ἐν τωι Ἀποστολωι. ∆ιαμαρτυρομαι ενωπιον του Θεου και Χριστου Ἰησου, του
μελλοντος κριναι ζωντας και νεκρους, και την επιφανειαν αυτου, και την βασιλειαν
αυτου. Πιστος ο λογος· ει γαρ συναπεθανομεν, και συζησομεν· ει υπομενομεν, και
συμβασιλευσομεν. Προς δε τον Υιον· Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του
αιωνος, ραβδος ευθυτητος, η ραβδος της βασιλειας σου. Ὃς εῤρυσατο υμας εκ της
εξουσιας του σκοτους, και μετεστησεν εις την βασιλειαν της αγαπης του Υιου αυτου,
εν ωι εχομεν την απολυτρωσιν, την αφεσιν των αμαρτιων, ος εστιν εικων του
αορατου Θεου. Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες, οτι πας πορνος η ακαθαρτος η
πλεονεκτης, ο εστιν ειδωλολατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι βασιλειαι του
Χριστου και Θεου. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Ἀπεκριθη ο Ἰησους και ειπετωι Πιλατωι· Ἡ
βασιλεια η εμη ουκ εστιν εκ του κοσμου τουτου. Ει ην εκ του κοσμου τουτου η
βασιλεια η εμη, οι υπηρεται οι εμοι ηγωνιζοντο αν, ινα μη παραδοθω τοις Ἰουδαιοις.
Ευρων δε ο Ἰησους οναριον, εκαθισεν επ' αυτο, καθως εστι γεγραμμενον· Μη φοβου,
θυγατερ Σιων, ιδου ο βασιλευς σου ερχεται πραος, και επιβεβηκως επι υποζυγιον και
πωλον νεον. Και απεκριθη αυτωι Ναθαναηλ· Ῥαββι, συ ει αληθως ο Υιος του Θεου· συ
ει ο βασιλευς του Ἰσραηλ. Και ο συσταυρωθεις αυτωι ληιστης ελεγε· Κυριε Ἰησου,
Κυριε Ἰησου, μνησθητι μου οταν ελθηις εν τηι βασιλειαι. Και ειπεν ο αγγελος προς
αυτην· Μη φοβου, Μαριαμ· ευρες γαρ χαριν παρα τωι Θεωι, και ιδου συλληψηι εν
γαστρι, και τεξεις υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου Ἰησουν. Αυτος γαρ εσται μεγας,
και Υιος Ὑψιστου κληθησεται, και δωσει αυτωι Κυριος ο Θεος τον θρονον ∆αβιδ του
Πατρος αυτου. Και βασιλευσει επι τον οικον Ἰακωβ εις τους αιωνας, και της
βασιλειας αυτου ουκ εσται τελος. 75.648 Τοτε καθισει επι θρονου δοξης αυτου, και
συναχθησονται εμπροσθεν αυτου παντα τα εθνη, και αφορισει αυτους απ' αλληλων,
ωσπερ ο ποιμην αφοριζει τα προβατα απο των εριφων, και στησει τα μεν προβατα εκ
δεξιων αυτου, τα δε εριφια εξ ευωνυμων. Τοτε ερει ο βασιλευς τοις εκ δεξιων αυτου·
∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν
βασιλειαν απο καταβολης κοσμου. Και προσηλθεν η μητηρ των υιων Ζεβεδαιου μετα
των υιων αυτης προσκυνουσα και αιτουσα τι παρ' αυτου. Ὁ δε ειπεν αυτηι· Τι θελεις;
Λεγει αυτωι· Ειπε ινα καθισωσιν ουτοι οι δυο υιοι μου, εις εκ δεξιων σου, και εις εξ
ευωνυμων σου εν τηι βασιλειαι σου. Ἐν τωι Ἔσδραι. Και η αληθεια ζηι, και μενει, και
ισχυει και κρατει εις τον αιωνα του αιωνος, και ουκ εστι παρ' αυτηι λαμβανειν
προσωπον, ουδε διαφορα, αλλα τα δικαια ποιει, απο παντων των αδικων και
πονηρων, και παντες ευδοκουσι τοις εργοις τοις αυτης, και ουκ εστιν εν κρισει αυτης
ουδεν αδικον. Και αυτη ισχυει, και το βασιλειον και εξουσια, και η μεγαλωσυνη
παντων των αιωνων εδοθη αυτηι, και ευλογητος ο Θεος της αληθειας. Ἐν τωι ∆ανιηλ.
Ἐθεωρουν εν οραματι της νυκτος, και ιδου μετα των νεφελων του ουρανου ως Υιος
ανθρωπου ερχομενος ην, και εως του Παλαιου των ημερων εφθασε, και ενωπιον
αυτου προσηνεχθη. Και αυτωι εδοθη η αρχη, και η τιμη, και η βασιλεια, και παντες οι
λαοι, φυλαι, γλωσσαι αυτωι δουλευσουσιν. Ἡ εξουσια αυτου, εξουσια αιωνιος, ητις
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου παρελευσεται, και η βασιλεια αυτου ου διαφθαρησεται. Ἐν τωι Ἱερεμιαι. Ἰδου
ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και αναστησω τωι ∆αβιδ ανατολην δικαιαν, και
βασιλευσει βασιλευς· και συνησει, και ποιησει κριμα και δικαιοσυνην επι της γης. Ἐν
τωι Ἡσαΐαι. Ὁ γαρ Θεος μου μεγας εστιν, ουπαρελευσεται με, Κυριος κριτης ημων,
Κυριος αρχων ημων, Κυριος βασιλευς ημων, Κυριος αυτος ημας σωσει. Βασιλεα μετα
δοξης οψεσθε, και οι οφθαλμοι υμων οψονται γην ποῤρωθεν, η ψυχη υμων
μελετησει φοβον. Μακαριος ος εχει εν τηι Σιων σπερμα, και οικειους εν Ἱερουσαλημ.
Ἰδου γαρ βασιλευς δικαιος βασιλευσει, και αρχοντες μετα κρισεως αρξουσιν. ∆ια
πολλων γενεων επισκοπη εσται αυτων, και τακησεται η πλινθος, και πεσειται το
τειχος, οτι βασιλευσει Κυριος εν Σιων και εν Ἱερουσαλημ, και ενωπιον των
πρεσβυτερων δοξασθησεται. Ἐν τωι Σοφονιαι. Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· κηρυσσε,
θυγατερ Ἱερουσαλημ, ευφραινου και κατατερπου εξ ολης της καρδιας σου, θυγατερ
Ἱερουσαλημ. Περιειλε Κυριος τα αδικηματα σου, λελυτρωται σε εκ χειρος εχθρων
σου. Βασιλευς Ἰσραηλ ο Κυριος εν μεσωι σου, ουκ οψει κακα ουκετι. Ἐν τωι Ζαχαριαι.
Χαιρε σφοδρα, θυγατερ Σιων· 75.649 κηρυσσε, θυγατερ Ἱερουσαλημ, ιδου ο βασιλευς
σου ερχεται σοι δικαιος και σωζων, αυτος πραυς, και επιβεβηκως επι υποζυγιον και
πωλον νεον. Ἐν τωι Ὠσηε. ∆ιοτι ημερας πολλας καθισονται οι υιοι Ἰσραηλ ουκ οντος
βασιλεως ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας, ουδε οντος θυσιαστηριου, ουδε
ιερατειας, ουδε δηλων. Και μετα ταυτα επιστρεψουσιν οι υιοι Ἰσραηλ, και ζητησουσι
Κυριον τον Θεον αυτων, και ∆αβιδ τον βασιλεα αυτων, και εκστησονται επι τωι
Κυριωι, και επι τοις αγαθοις αυτου επ' εσχατου των ημερων. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ὁ
Κυριος εβασιλευσεν, οργιζεσθωσαν λαοι, ο καθημενος επι των Χερουβιμ, σαλευθητω
η γη. Κυριε, εν τηι δικαιοσυνηι σου υψωθησονται, οτι το καυχημα της δυναμεως
αυτων ει συ· και εν τηι ευδοκιαι σου υψωθησεται το κερας ημων, οτι του Κυριου η
αντιληψις, και του αγιου Ἰσραηλ βασιλεως ημων. Ὁ Θεος, το κριμα σου τωι βασιλει
δος, και την δικαιοσυνην σου τωι υιωι του βασιλεως. Ἀνεβη ο Θεος εν αλαλαγμωι,
Κυριος εν φωνηι σαλπιγγος· ψαλατε τωι Θεωι ημων, ψαλατε, ψαλατε τωι βασιλει
ημων, ψαλατε· οτι βασιλευς πασης της γης ο Θεος· ψαλατε συνετως, εβασιλευσεν ο
Θεος επι παντα τα εθνη. Παρεστη η βασιλισσα εκ δεξιων σου εν ιματισμωι διαχρυσωι,
περιβεβλημενη, πεποικιλμενη. Ἄκουσον, θυγατερ, και ιδε, και κλινον το ους σου,
και επιλαθου του λαου σου, και του πατρος σου, οτι επεθυμησεν ο βασιλευς του
καλλους σου. Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του αιωνος, ραβδος ευθυτητος η
ραβδος της βασιλειας σου. Ἄρατε πυλας, οι αρχοντες, υμων, και επαρθητε, πυλαι
αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της δοξης. ∆ια τουτο εξομολογησομαι σοι εν
εθνεσι, Κυριε, και τωι ονοματι σου ψαλω, μεγαλυνων τας σωτηριας του βασιλεως,
και ποιων ελεος τωι Χριστωι αυτου. Ὅτι ζωη κατα φυσιν εστιν ο Υιος του Θεου. Ἐν τωι
Ευαγγελιωι. Ἐγω ειμι η οδος, και η αληθεια, και η ζωη. Και παλιν. Ὁ ακολουθων εμοι
ου μη περιπατησηι εν τηι σκοτειαι, αλλ' εξει το φως της ζωης. Το Πνευμα εστι το
ζωοποιουν, η σαρξ ουκ ωφελει ουδεν. Τα ρηματα α εγω λελαληκα υμιν, πνευμα και
ζωη εστιν. Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη. Ὁ πιστευων εις εμε, καν αποθανηι,
ζησεται. Και πας ο ζων και πιστευων εις εμε, ου μη αποθανηι εις τον αιωνα. Ὁ γαρ
αρτος του Θεου εστιν ο καταβαινων εκ του ουρανου, και ζωην διδους τωι κοσμωι.
Ἐγω ειμι ο αρτος ο ζων εκ του ουρανου καταβας· εαν τις φαγηι εκ τουτου του αρτου,
ζησεται εις τον αιωνα. Ἐγω ειμι ο αρτος της ζωης. 75.652 Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει
τους νεκρους, και ζωοποιει· ουτως και ο Υιος ους θελει ζωοποιει. Ἐν αυτωι ζωη ην,
και η ζωη ην το φως των ανθρωπων. Ἐν τωι Ἀποστολωι. Ἐγενετο ο πρωτος
ανθρωποςἈδαμ εις ψυχην ζωσαν, ο εσχατος Ἀδαμ, εις Πνευμα ζωοποιουν. Ὁ γαρ
νομος του Πνευματος της ζωης ηλευθερωσε με απο του νομου της αμαρτιας και του
θανατου. Ἄρα ουν ως δι' ενος παραπτωματος εις παντας ανθρωπους εις κατακριμα,
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουτως και δι' ενος δικαιωματος εις παντας ανθρωπους εις δικαιωσιν ζωης. Ἐν τωι
Ἰωαννηι. Ὃ ην απ' αρχης, ο ακηκοαμεν,ο εωρακαμεν τοις οφθαλμοις ημων, ο
εθεασαμεθα, και αι χειρες ημων εψηλαφησαν περι του λογου της ζωης, και η ζωη
εφανερωθη, και εωρακαμεν, και μαρτυρουμεν, και απαγγελλομεν υμιν την ζωην την
αιωνιον, ητις ην προς τον Πατερα, και εφανερωθη ημιν. Και οιδαμεν, οτι ο Υιος του
Θεου ηκει, και εδωκεν ημιν διανοιαν, ινα γινωσκωμεν τον αληθινον Θεον, και εσμεν
εν τωι αληθινωι, εν τωι Υιωι αυτου Ἰησου Χριστωι. Ουτος εστιν ο αληθινος Θεος, και
ζωη η αιωνιος. Ὁ εχων τον Υιον, την ζωην εχει, ο μη εχων τον Υιον του Θεου, την
ζωην ουκ εχει. Ἐν ταις Πραξεσιν. Ἐξαγαγων δε αυτους ο αγγελος, ειπε· Πορευεσθε,
και σταθεντες λαλειτε εν τωι ιερωι τωι λαωι παντα τα ρηματα της ζωης ταυτης. Ἐν ταις
Παροιμιαις. Ξυλον ζωης εστι πασι τοις αντεχομενοις αυτης και τοις επερειδομενοις
επ' αυτην ως επι Κυριον ασφαλης. Ὅτι παρα σοι πηγη ζωης, εν τωι φωτι σου οψομεθα
φως. Ἐν τωι Βαρουχ. Ἄκουε, Ἰσραηλ εντολας ζωης, ενωτιζεσθε γνωναι φρονησιν.
Ὅτι βουλη εστι του Θεου και Πατρος ο Υιος. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ἐν τηι βουληι σου
ωδηγησας με, και μετα δοξης προσελαβες με. Ἐν τωι Ἡσαΐαι. Τηι ημεραι εκεινηι
επιλαμψει ο Θεος εν βουληι μετα δοξης επι της γης. Ἐπελαμψε γαρ εν Υιωι της
μεγαλης βουλης. Ἐν τοις Ψαλμοις. Ἡ δε βουλη του Κυριου εις τον αιωνα μενει. Και
βουλη αγιων συνεσις. Συνεσις γαρ αγιων η βουλη του Θεου και Πατρος, τουτεστιν ο
Υιος. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ὁ Θεος ενδοξαζομενος εν βουληι αγιων. ∆οξαζεται γαρ εν
Χριστωι ο Πατηρ κατα την αυτου φωνην· Ἐγω σε εδοξασα επι της γης. Ὅτι κατα
φυσιν και εκ Θεου το Πνευμα το αγιον. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Πνευμα ο Θεος, και τους
75.653 προσκυνουντας αυτον, εν πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν. Βαπτιζοντες
αυτους εις το ονομα του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος. Ἐν ταις
Πραξεσιν. Τι οτι συνεφωνηθη υμιν πειρασαι το Πνευμα το αγιον; ουκ εψευσασθε
ανθρωποις, αλλα τωι Θεωι. Ὁ Παυλος. ∆ιαιρεσεις δε χαρισματων εισι, το δε αυτο
Πνευμα, και διαιρεσεις διακονιων εισιν, ο δε αυτος Κυριος. Και διαιρεσεις
ενεργηματων εισιν, ο δε αυτος Θεος ο ενεργων τα παντα εν πασι. Ταυτα δε παντα
ενεργει το εν και το αυτο Πνευμα, διαιρουν ιδιαι εκαστωι, καθως βουλεται. Ἡμιν γαρ
απεκαλυψεν ο Θεος δια του Πνευματος. Το γαρ Πνευμα απαντα ερευναι, και τα βαθη
του Θεου. Τις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου
το εν αυτωι; Ουτως και τα του Θεου ουδεις εγνωκεν, ει μη το Πνευμα του Θεου. Ὁ
Ματθαιος. Πασα αμαρτια και βλασφημια αφεθησεται υμιν τοις ανθρωποις, η δε του
Πνευματος βλασφημια ουκ αφεθησεται. Ὁ Ἰωβ. Πνευμα θειον το ποιησαν με, πνοη
δε παντοκρατορος η διδασκουσα με. Ἐν τωι Ψαλτηριωι. Ἐξαποστελεις το Πνευμα και
κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της γης. Ταδε λεγει το Πνευμα το αγιον·
Τωι λογωι Κυριου οι ουρανοι εστερεωθησαν, και τωι Πνευματι του στοματος αυτου,
πασα η δυναμις αυτων. Ὁ Παυλος. Και ου καθαπερ Μωσης ετιθει καλυμμα επι το
προσωπον εαυτου προς το μη ατενισαι τους υιους Ἰσραηλ εις το τελος του
καταργουμενου· αλλ' επωρωθη τα νοηματα αυτων· αχρι γαρ της σημερον ημερας το
αυτο καλυμμα επι τηι αναγνωσει της Παλαιας ∆ιαθηκης μενει, μη ανακαλυπτομενον
οτι εν Χριστωι καταργειται· αλλ' εως σημερον ηνικα αναγινωσκηται Μωσης,
καλυμμα επι την καρδιαν αυτων κειται. Ἡνικα δ' αν επιστρεψηι προς Κυριον
περιαιρειται το καλυμμα, ο δε Κυριος το Πνευμα του Θεου εν ημιν, ου δε το Πνευμα
Κυριου, ελευθερια. Ουκ οιδατε οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου εν υμιν
οικει; Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Το Πνευμα της αληθειας ο κοσμος λαβειν ου δυναται, οτι ου
θεωρει αυτο, ουδε γινωσκει αυτο. Ὑμεις δε γινωσκετε αυτο οτι παρ' υμιν μενει. Ἐκ
τουτου εγνωμεν οτι εν ημιν εστιν, εκ του Πνευματος ου ημιν εδωκεν. Ὁ Παυλος. Ου
γαρ υμεις εστε οι λαλουντες, αλλα το Πνευμα του Πατρος το λαλουν εν υμιν. Ου γαρ
το Πνευμα του κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του Θεου. Ἐν τωι Ἰωηλ.
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα, και προφητευσουσιν οι υιοι υμιν,
και αι θυγατερες υμιν, και οι νεανισκοι υμων ορασεις οψονται. 75.656 Ὁ Ἀποστολος.
α δε λαλουμεν, ουκ εν διδακτοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν διδακτοις
Πνευματος, πνευματικοις πνευματικα συγκρινοντες. Ψυχικος δε ανθρωπος ου
δεχεται τα του [Πνευματος του Θεου· μωρια γαρ αυτωι εστι, και ου δυναται γνωναι,
οτι] πνευματικως ανακρινεται. Ὁ δε πνευματικος ανακρινει μεν τα παντα, αυτος δε
υπ' ουδενος ανακρινεται. Τις γαρ εγνω νουν Κυριου, ος συμβιβασει αυτον; Ἡμεις δε
νουν Χριστου εχομεν. Και ταυτα τινες ητε, αλλα απελουσασθε, αλλα ηγιασθητε,
αλλα εδικαιωθητε εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου, και εν τωι Πνευματι του Θεου
ημων. Ἐν ταις Πραξεσι. ∆ιελθοντες δε την Φρυγιαν και την Γαλατικην χωραν,
κωλυθεντες υπο του αγιου Πνευματος λαλησαι τον λογον εν τηι Ἀσιαι, ελθοντες δε
εις την Μυσιαν, επειραζον εις την Βιθυνιαν πορευθηναι, και ουκ ειασεν αυτους το
Πνευμα Ἰησου. Ὁ Παυλος. Ὑμεις δε, ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν Πνευματι, ειπερ
Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν
αυτου. Ει δε Χριστος εν υμιν, το μεν σωμα νεκρον δι' αμαρτιαν, το δε πνευμα ζωη δια
δικαιοσυνην. Ει δε το Πνευμα του εγειραντος τον Χριστον οικει εν υμιν, ο εγειρας
τον Χριστον εκ νεκρων, ζωοποιησει και τα θνητα σωματα υμων δια του ενοικουντος
αυτου Πνευματος εν υμιν. Ουκ οιδατε οτι ναος Θεου εστε, και το Πνευμα του Θεου
οικει εν υμιν; Ουκ οιδατε οτι τα σωματα υμων ναος του εν υμιν αγιου Πνευματος
εστιν, ου εχετε απο Θεου, και ουκ εστε εαυτων; Ἠγορασθητε γαρ τιμης. Ἐν ταις
Πραξεσι. Ἀνανια, δια τι επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου ψευσασθαι σε το
Πνευμα το αγιον και νοσφισασθαι απο της τιμης του αγρου; Ουκ εψευσω ανθρωποις,
αλλα τωι Θεωι. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Ει δε εγω εν Πνευματι εκβαλλω τα δαιμονια, αρα
εφθασεν εφ' υμας η βασιλεια του Θεου. Ἐν Γενεσει. Ου μη μεινηι το Πνευμα μου εν
τοις ανθρωποις τουτοις δια το ειναι αυτους σαρκας. Ὁ Παυλος. Ὅτι η αγαπη του
Θεου εκκεχυται εν ταις καρδιαις υμων δια Πνευματος αγιου του δοθεντος υμιν.
Ἐποιησατε βουλην και ου δι' εμου, και συνθηκας, ου δια του Πνευματος μου. Ἐν τωι
Ἀγγαιωι. ∆ιοτι εγω μεθ' υμας ειμι, λεγει Κυριος παντοκρατωρ, και το Πνευμα μου
εφεστηκεν εν μεσωι υμων. Ἐν τωι Ευαγγελιωι. Ει ουκ εξ αιματων, ουδε εκ θεληματος
σαρκος, ουδε εκ θεληματος ανδρος, αλλ' εκ Θεου εγεννηθησαν.

 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


