Epistulae ad Olympiadem
ΕΠΙΣΤΟΛΗ Αʹ
Τηι δεσποινηι μου τηι αιδεσιμωτατηι και θεοφιλεστατηι διακονωι Ὀλυμπιαδι
Ἰωαννης επισκοπος εν Κυριωι χαιρειν.
1.1 Ὅσωι τα των πειρασμων επιτεινεται, τοσουτωι και τα της παρακλησεως ημιν
αυξεται και χρηστοτερας εχομεν περι των μελλοντων τας ελπιδας· και νυν δε κατα ρουν
ημιν απαντα φερεται και εξ ουριας πλεομεν. Τις ειδεν; Τις ηκουσεν; Ὕφαλοι και
σπιλαδες, στροβιλοι και καταιγιδες καταρρηγνυνται· νυξ ασεληνος, ζοφος βαθυς,
κρημνοι και σκοπελοι· και δια τοιουτου πλεοντες πελαγους των εν λιμενι σαλευοντων
ουδεν χειρον διακειμεθα. Ταυτ' ουν και αυτη λογιζομενη, δεσποινα μου θεοφιλεστατη,
υψηλοτερα γινου των θορυβων τουτων και των κλυδωνων και δηλωσαι μοι
καταξιωσον τα περι της υγιειας της σης· ημεις γαρ εν υγιειαι και εν ευθυμιαι διαγομεν.
Και γαρ και το σωμα ημιν ερρωμενεστερον γεγονε και καθαρον αναπνεομεν αερα, οι τε
συναποδημουντες ημιν επαρχικοι ουτω θεραπευουσιν οτι ουδε οικετων ημας αφιασι
δεισθαι τα οικετων ποιουντες–και γαρ ηρπασαν το επιταγμα τουτο δια τον περι ημας
ερωτα–και δορυφοριαι πανταχου, εκαστου αυτους μακαριζοντος δια την διακονιαν
ταυτην. Ἕν εστιν ημας το λυπουν το μη θαρρειν οτι και αυτη εν ευθυμιαι διαγεις.
∆ηλωσον δη τουτο, ινα και της εντευθεν απολαυσωμεν ευφροσυνης και τωι κυριωι μου
δε τωι ποθεινοτατωι 1.1 τεκνωι ημων Περγαμιωι πολλας χαριτας εισωμεθα. Καν εθεληις
ημιν επιστελλειν, αυτωι προς τουτο χρησαι, γνησιωι τε οντι και σφοδρα ημιν ανακειμενωι
και πανυ αιδουμενωι την κοσμιοτητα σου και την ευλαβειαν.

2.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Βʹ
2.1 Ἀλλα και τουτο σοι λελυσθω το δεος το της οδοιποριας της ημετερας. Και γαρ, οπερ
εφθην επιστειλας, το σωμα ημιν εις υγιειαν και πλειονα ρωσιν επεδωκε, του τε αερος
καλως ημιν κεχρημενου, των τε απαγοντων ημας πασαν ποιουμενων σπουδην, υπερ ο
βουλομεθα, αναπαυειν ημας και εργον τουτο ποιουμενων. Μελλων δε απο της Νικαιας
εξιεναι ταυτην διεπεμψαμην την επιστολην, τριτηι μηνος του Ἰουλιου. Γραφε ουν ημιν
συνεχως περι της υγιειας της σης. ∆ιακονησεται γαρ σοι προς τουτο ο δεσποτης μου
Περγαμιος ωι σφοδρα τεθαρρηκα. Μη περι της υγιειας μονον ημιν δηλου της σης, αλλα
και περι του εσκεδασθαι σοι της αθυμιας το νεφος. Ει γαρ μαθοιμεν δια των γραμματων
των σων τουτο, και συνεχεστερον επιστελουμεν, ως ανυοντες τι πλεον δι' ων
γραφομεν. Ει τοινυν επιθυμεις πυκνοτητος απολαυειν επιστολων, δηλου σαφως ημιν
οτι γινεται τι πλεον απο της πυκνοτητος και οψει μετα δαψιλειας τουτο παρεχοντας.
Ἐπει και νυν, πολλων παρελθοντων εντευθεν των δυναμενων γραμματα κομισαι, μη
δεξαμενος παρα της σης τιμιοτητος επιστολην σφοδρα ηλγησα.

3.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Γʹ
3.1 Ὅταν ιδω δημους ανδρων και γυναικων κατα τας οδους, κατα τους σταθμους, κατα
τας πολεις εκχεομενους και ορωντας ημας και δακρυοντας, εννοω εν τισι τα υμετερα. Ει
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

γαρ ουτοι νυν πρωτον ημας εωρακοτες ουτω κατακλωνται υπο της αθυμιας ως μηδε
ανενεγκειν ραιδιως, αλλα ικετευοντων ημων και παρακαλουντων και συμβουλευοντων,
θερμοτερους ηφιον δακρυων κρουνους, ευδηλον οτι παρ' υμιν σφοδροτερος ο χειμων.
Ἀλλ' οσωι σφοδροτερος ο χειμων, τοσουτωι και μειζονα τα βραβεια, ει διηνεκως αυτον
ευχαριστως ενεγκοιτε και μετα της προσηκουσης ανδρειας, ωσπερ ουν και φερετε. Ἐπει
και κυβερνηται ανεμου σφοδρου πνεοντος, αν μεν περα του μετρου τα ιστια
αναπετασωσιν, περιτρεπουσι το σκαφος· αν δε συμμετρως και ως προσηκεν, ιθυνουσιν
αυτο μετα ασφαλειας πολλης. Ταυτ' ουν ειδυια, δεσποινα μου θεοφιλεστατη, μη εκδωις
σεαυτην τηι της αθυμιας τυραννιδι, αλλα κρατει τωι λογισμωι του χειμωνος· δυνασαι γαρ,
και ου μειζον σου της τεχνης το κλυδωνιον· και πεμπε γραμματα ημιν τουτο
απαγγελλοντα ινα και εν αλλοτριαι διατριβοντες πολλην καρπωσωμεθα την
ευφροσυνην, μαθοντες οτι μετα της προσηκουσης σοι συνεσεως και φιλοσοφιας
ηνεγκας την αθυμιαν ταυτην. Ταυτα εγγυς Καισαρειας λοιπον ελθων επεσταλκα σου τηι
τιμιοτητι.

4.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ∆ʹ
4.1 Την αρρωστιαν διαφυγων ην κατα την οδον υπεμεινα, ης και τα λειψανα εις
Καισαρειαν εκομισα, και προς υγιειαν επανελθων λοιπον καθαραν, επιστελλω σου τηι
ευλαβειαι απο Καισαρειας αυτης, εν ηι πολλης απολαυσας θεραπειας ραιον διετεθην,
ιατρων αριστων και σφοδρα ευδοκιμωτατων και συμπαθειαι και φιλτρωι μαλλον ουχι
τεχνηι μονηι θεραπευοντων ημας επιτυχων, ων θατερος και συναπελθειν ημιν υπεσχετο
και ετεροι δε πλειους των εν αξιωμασι. Και ημεις μεν πολλακις επιστελλομεν τα καθ'
ημας, αυτη δε, ο και εμπροσθεν ενεκαλεσα, σπανιακις τουτο ποιεις. Και ινα μαθηις οτι
ραιθυμιας σης εστι τουτο, και ουχι η σπανις των γραμματηφορων τουτο ποιει, ο κυριος
μου ο αδελφος του μακαριου Μαξιμου του επισκοπου προ δυο τουτων απηντησεν
ημερων και αιτηθεις παρ' ημων γραμματα εφησε μηδενα βουληθηναι δουναι αυτωι·
αλλα και τον Τιγριον τον πρεσβυτερον αιτηθεντα παρ' αυτου μη παρασχειν. Παρακαλω,
ονειδισον αυτωι τουτο και τωι γνησιωι και θερμωι ημων εραστηι και τοις αλλοις δε πασιν
τοις περι Κυριακον τον επισκοπον. Του γαρ τοπου ενεκεν ωστε εναλλαγηναι, μητε
αυτοις μηδε αλλωι μηδενι ενοχλησητε. ∆εδεγμεθα την χαριν. Ἴσως γαρ ηβουληθησαν
και ουκ ηδυνηθησαν. ∆οξα τωι Θεωι παντων ενεκεν· ου γαρ παυσομαι τουτο επιλεγων
αει επι πασι μοι τοις συμβαινουσιν. Ἔστω τουτο· ουκ ηδυνηθησαν. Μη και γραφειν ουκ
ηδυναντο; Πολλα ευχαριστησον ταις κυριαις μου ταις αδελφαις του κυριου μου του
τιμιωτατου επισκοπου Περγαμιου, πολλην υπερ ημων ποιουμεναις σπουδην. Και γαρ
τον κυριον μου τον δουκα τον γαμβρον αυτου σφοδρα παρεσκευασαν περι ημας
διακεισθαι, ως σφοδρα κακεινον επιθυμειν ημας εκεισε ειναι. Και αυτη δε συνεχως ημιν
δηλου τα περι της υγιειας της σης και των αγαπωντων ημας. Ἡμων δε ενεκεν αφροντις
εσο. Και γαρ εν υγιειαι εσμεν και ευθυμιαι και πολλης απολαυομεν της ανεσεως, μεχρι
της σημερον ημερας. Ἐπιθυμουμεν δε μαθειν περι των κατα Κυριακον τον επισκοπον ει
αφεθησαν· και ουδεις ημιν σαφες ουδεν απηγγειλεν· και τουτο ημιν δηλωσατε. Ειπε
Κυριακωι τωι επισκοπωι οτι λυπουμενος αυτωι ουκ επιστελλω.

5.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Εʹ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

5.1 Ουκ εμελλον αρα ουδε της πολεως αναχωρησας απαλλαττεσθαι των συντριβοντων
ημων την διανοιαν. Οι γαρ κατα την οδον ημιν απαντωντες, οι μεν εξ ανατολης, οι δε εξ
Ἀρμενιας, οι δε και αλλαχοθεν της οικουμενης, πηγας αφιασι δακρυων ημας βλεποντες
και κωκυτους προστιθεασι και δι' οδυρμων πασαν παραπεμπονται την οδον. Ταυτα δε
ειρηκα, ινα μαθητε οτι πολλους εχω συναλγουντας ημιν· ου μικρον δε και τουτο εις
παραμυθιας λογον. Ει γαρ το εναντιον ως βαρυ και αφορητον ο προφητης θρηνει
λεγων· «Και υπεμεινα συλλυπουμενον και ουχ υπηρξεν, και παρακαλουντας και ουχ
ευρον.» Ευδηλον οτι τουτο πολλην φερει την παραμυθιαν, το κοινωνους εχειν της
αθυμιας την οικουμενην απασαν. Ει δε και ετεραν ζητεις παραμυθιαν, ημεις οι τα
τοσαυτα και τηλικαυτα παθοντες κακα εν υγιειαι, εν αδειαι διαγομεν, εν ησυχιαι πολληι,
αριθμουντες ημων τα παθηματα τα ποικιλα και συνεχη, τας θλιψεις, τας επιβουλας και
τηι μνημηι τουτων εντρυφωντες διηνεκως. Ταυτ' ουν και αυτη λογιζομενη σκεδασον της
αθυμιας το νεφος και γραφε συνεχως ημιν περι της υγιειας της σης. Ἐπει και νυν του
κυριου μου του ποθεινοτατου Ἀραβιου επεσταλκοτος ημιν, εθαυμασα πως η ση τιμιοτης
ουκ επεστειλε, καιτοι της κυριας μου, της ελευθερας αυτου, σφοδρα σοι φιλης ουσης.
Ἐννοει δε κακεινο οτι και τα χρηστα και τα λυπηρα του παροντος βιου παροδευεται
απαντα. Ει γαρ και στενη πυλη και τεθλιμμενη η οδος, αλλ' ομως οδος· αναμνησω γαρ
σε ρηματος ου πολλακις διελεχθην προς σε· «Ει και πλατεια η πυλη, και ευρυχωρος η
οδος, αλλα και αυτη οδος.» Ἀπαλλαγεισα τοινυν της γης, μαλλον δε αυτου του
συνδεσμου της σαρκος, διεγειρον σου της φιλοσοφιας το πτερον μηδε αφηις υπο της
σκιας αυτο και του καπνου–τουτο γαρ τα ανθρωπινα–βαπτιζεσθαι και καθελκεσθαι.
Ἀλλα καν ιδηις εκεινους τους τοσαυτα εις ημας παρανομησαντας και τας πολεις αυτων
εχοντας και τιμης απολαυοντας και δορυφοριας, επιλεγε το ρημα τουτο· «Πλατεια η
πυλη και ευρυχωρος η οδος η απαγουσα εις την απωλειαν» και δακρυε δια ταυτα
μαλλον αυτους και θρηνει. Ὁ γαρ ενταυθα κακον τι ποιων, ειτα προς τωι μη δουναι
δικην και τιμης παρα ανθρωπων απολαυων, μεγιστον απελευσεται τιμωριας εφοδιον
εχων την τιμην. ∆ια τοι τουτο και ο πλουσιος εκεινος χαλεπως απετηγανιζετο, ου της
ωμοτητος μονης ενεκεν ην περι τον Λαζαρον επεδειξατο δικας διδους, αλλα και της
ευημεριας ης εν ωμοτητι τοσαυτηι διηνεκως απολαυων ουδε ταυτηι βελτιων εγενετο.
Ταυτα και τα τουτοις ομοια–ου γαρ διελιπομεν ταυτα σοι συνεχως επαιδοντες–
διαλεγομενη προς εαυτην, δεσποινα μου θεοφιλεστατη, αποθου το βαρυ της αθυμιας
φορτιον και δηλον ημιν τουτο ποιησον ινα, οπερ και εμπροσθεν επεσταλκα, μαθων οτι
γινεται σοι τι πλεον εις παραμυθιας λογον και απο των γραμματων των ημετερων,
συνεχεστερον χρησωμαι τωι φαρμακωι.

6.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤʹ
6.1 Μολις ποτε ανεπνευσαμεν εις την Κουκουσον αφικομενοι οθεν και επιστελλομεν·
μολις ποτε διεβλεψαμεν απο του καπνου και της ποικιλης των κακων νεφελης των
κατα την οδον ημας καταλαβοντων. Νυν γαρ επειδη παρηλθε τα οδυνηρα, διηγουμαι
αυτα τηι ευλαβειαι σου. Ὅτε γαρ εν αυτοις ημεν, ουκ ηβουλομην τουτο ποιησαι, μη
σφοδρα σε λυπησω. Τριακοντα γαρ σχεδον η και πλειους ημερας πυρετοις χαλεπωτατοις
διετελεσα παλαιων και ουτω την μακραν ταυτην και χαλεπην οδευων οδον και ετεραις
χαλεπωταταις αρρωστιαις πολιορκουμενος ταις απο του στομαχου. Λογισαι τα
εντευθεν, ουκ ιατρων οντων, ου βαλανειων, ουκ επιτηδειων, ου της αλλης ανεσεως,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ισαυρικου φοβου πανταχοθεν ημας πολιορκουντος, των αλλων κακων απερ η δυσκολια
των οδων τικτειν ειωθε, φροντιδος, μεριμνης, ερημιας των θεραπευσοντων. Ἀλλα νυν
απαντα ταυτα λελυται. Εις γαρ την Κουκουσον ελθοντες, την τε αρρωστιαν απασαν
απεθεμεθα μετα των λειψανων, και εσμεν εν υγιειαι καθαρωτατηι, του τε φοβου των
ισαυρων απηλλαγημεν, πολλων ενταυθα στρατιωτων οντων, και σφοδρα προς αυτους
παρατεταγμενων· των τε επιτηδειων η αφθονια παντοθεν ημιν επιρρει, παντων μετα
πασης ευνοιας ημας υποδεχομενων, καιτοι σφοδρα ερημοτατου οντος του χωριου. Ἀλλ'
ετυχεν ο δεσποτης μου ∆ιοσκορος ενταυθα ων, ος και εις Καισαρειαν απεστειλεν
οικετην εις αυτο τουτο, παρακαλων και δεομενος μη προτιμησαι της αυτου οικιας
ετεραν και ετεροι δε πλειους. Ἀλλ' αναγκαιον ενομισα των αλλων τουτον προτιμησαι
και κατηχθημεν εν τοις αυτου. Και παντα ημιν αυτος γινεται, ως και καταβοαιν αυτου
συνεχως δια την πολλην αυτου δαψιλειαν και την αφθονιαν ην βουλεται παρεχειν. ∆ι'
ημας γουν και μετεστη χωριον οικων, ωστε παντι θεραπευσαι τροπωι, την τε οικιαν ημιν
κατασκευαζει προς χειμωνα επιτηδειαν παντα ποιων υπερ τουτου και
πραγματευομενος, και ολως ουδεν ελλελειπται θεραπειας ενεκεν. Και ετεροι δε πολλοι
επιτροποι και οικονομοι, παρα των δεσποτων των εαυτων κελευσθεντες δια
γραμματων, συνεχως παραγινονται ετοιμοι κατα παντα τροπον ημας αναπαυσαι. Ταυτα
δε παντα ειρηκα, και τα μεν απωδυραμην τα προτερα, τα δε ειπον τα χρηστα, ινα μη
προπετως τις ημας εντευθεν εγειρηι. Ει μεν γαρ οι βουλομενοι δουναι ημιν την χαριν
κυριους ημας ποιοιεν του ειναι οπου βουλομεθα, και μη παλιν ετερον ημιν μελλοιεν
αποκληρουν τοπον ον αν εθελωσι, καταδεξαι την χαριν. Ει δε ενθεν ημας ανισταντες εις
ετερον μελλοιεν πεμπειν τοπον–και παλιν οδος, και παλιν αποδημια–, εμοι σφοδρα
τουτο χαλεπωτατον· πρωτον μεν μηποτε εις μακροτερον η εις χαλεπωτερον ημας
πεμψωσι χωριον· επειτα δε οτι μυριων εξοριων εμοι το οδευειν χαλεπωτερον. Και γαρ
εις αυτας ημας κατηνεγκε του θανατου τας πυλας ταυτης της αποδημιας η δυσκολια.
Και διατριβομεν νυν εν Κουκουσωι τηι διηνεκει καθεδραι και ησυχιαι ανακτωμενοι
εαυτους και την εν τωι μακρωι χρονωι γενομενην ημιν ταλαιπωριαν και τα
συντετριμμενα ημων οστα και την ταλαιπωρηθεισαν σαρκα δια της ησυχιας
θεραπευοντες. Ἀπηντησε δε και η κυρια μου Σαβινιανη η διακονος κατα την ημεραν την
αυτην καθ' ην και ημεις απηντησαμεν, συντετριμμενη μεν και τεταλαιπωρημενη, ατε εν
τουτωι της ηλικιας ουσα ενθα και κινεισθαι δυσκολον· ομως δε τηι προθυμιαι νεαζουσα
και μηδενος αισθανομενη των λυπηρων. Ἑτοιμη γαρ εφησεν ειναι και εις Σκυθιαν
απαντησεσθαι, επειδη τοιουτος εκρατει λογος ως εκει ημων απαχθησομενων. Ἑτοιμη δε
εστιν, ως φησι, μηκετι υποστρεφειν μηδαμου, αλλ' εκει διατριβειν ενθα αν ωμεν.
Σφοδρα δε αυτην υπεδεξαντο οι της Ἐκκλησιας μετα πολλης της σπουδης και της
ευνοιας. Και ο κυριος δε μου Κωνσταντιος, ο ευλαβεστατος πρεσβυτερος, παλαι αν
ενταυθα ην. Και γαρ και επεστειλεν μοι παρακαλων ινα επιτρεψω αυτωι ελθειν· της γαρ
εμης γνωμης χωρις μηδ' αν τολμησαι παραγενεσθαι, καιτοι γε σφοδρα επιθυμων και, ως
φησιν, ουδε αυτοθι μενειν δυναμενος· κρυπτεται γαρ και λανθανει· τοσαυτα αυτον
συνεχει κακα, καθως φησι. Παρακαλω τοινυν μη αλλως ποιησηις του τοπου ενεκεν. Ει δ'
αυ παλιν δοκιμασειας αποπειρασθηναι της γνωμης αυτων, αυτην μεν οικοθεν μηδεν
ειπηις, δοκιμασον δε που προηιρηνται κατα την συνεσιν σου· δυνασαι γαρ. Καν ιδηις οτι
πλησιον αυτοθι που εν παραθαλασσιωι πολει, η εν Κυζικωι, η Νικομηδειας πλησιον, και
τουτο καταδεξαι. Ει δ' αρα μακροτερον που, η του τοπου τουτου μακροτερον, η
τοσουτον οσον ουτος, μη εληι· επει σφοδρα τουτο μοι βαρυ και χαλεπωτατον. Τεως γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πολλης ενταυθα ανεσεως απολαυομεν, ως και εν δυο ημεραις απασαν την αηδιαν
απονιψασθαι την εκ της οδου γεγενημενην ημιν.

7.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ζʹ
7.1 Φερε δη παλιν απαντλησωμεν σου της αθυμιας το ελκος και διασκεδασωμεν τους
λογισμους τους το νεφος τουτο συναγοντας. Τι γαρ εστιν ο συγχει σου την διανοιαν;
Ὅτι αγριος ο χειμων ο τας Ἐκκλησιας καταλαβων και ζοφωδης και νυκτα ασεληνον
παντα ειργασατο και καθ' εκαστην κορυφουται την ημεραν πικρα τινα ωδινων ναυαγια
και αυξεται η πανωλεθρια της οικουμενης; Οιδα τουτο καγω και ουδεις αντερει, και ει
βουλει και εικονα αναπλαττω των γινομενων, ωστε σαφεστεραν σοι ποιησαι την
τραγωιδιαν. Θαλασσαν ορω μαινομενην παντοθεν απ' αυτης κατωθεν αναμοχλευομενην
της αβυσσου, πλωτηρας τοις υδασι νεκρους επιπλεοντας, ετερους υποβρυχιους
γενομενους, τας σανιδας των πλοιων διαλελυμενας, τα ιστια διαρρηγνυμενα, τους
ιστους διακλωμενους, τας κωπας των χειρων των ναυτων αποπτασας, τους κυβερνητας
αντι των οιακων επι των καταστρωματων καθημενους, τας χειρας τοις γονασι
περιπλεκοντας και προς την αμηχανιαν των γινομενων κωκυοντας, ολολυζοντας,
θρηνουντας, ολοφυρομενους μονον, ουκ ουρανον, ου πελαγος φαινομενον, αλλα
σκοτος παντα βαθυ και αφεγγες και ζοφωδες, ουδε τους πλησιον επιτρεποντα βλεπειν,
και πολυν τον παταγον των κυματων και θηρια θαλαττια παντοθεν τοις πλεουσιν
επιτιθεμενα. Μαλλον δε μεχρι τινος διωκομεν ακιχητα; Οιαν γαρ αν ζητησω των
παροντων εικονα, ηττωμενος των κακων ο λογος αναχωρει. Ἀλλ' ομως και ταυτα ειδως
ουκ απογινωσκω της χρηστοτερας ελπιδος τον κυβερνητην τουδε του παντος εννοων,
ος ου τεχνηι περιγινεται του χειμωνος, αλλα νευματι λυει την ζαλην. Ει δε μη εκ
προοιμιων μηδε ευθεως, εθος αυτωι τοιουτο μη εν αρχηι τα δεινα καταλυειν, αλλ' οταν
αυξηθηι και προς το τελος ελθηι και παρα των πλειονων απογνωσθηι, τοτε
θαυματουργειν και παραδοξοποιειν, την τε οικειαν ενδεικνυμενος δυναμιν και των
εμπιπτοντων την υπομονην εγγυμναζων. Μη τοινυν αναπεσηις, παρακαλω. Ἓν γαρ
εστιν, Ὀλυμπιας, φοβερον, εις πειρασμος, αμαρτια μονον· και τουτο συνε χως επαιδων
σοι το ρημα ουκ επαυσαμην· τα δε αλλα παντα μυθος, καν επιβουλας ειπηις, καν
απεχθειας, καν δολους, καν συκοφαντιας, καν λοιδοριας, καν κατηγοριας, καν
δημευσεις, καν εξοριας, καν ξιφη ηκονημενα, καν πελαγος, καν τον της οικουμενης
απασης πολεμον. Οια γαρ αν ηι ταυτα, προσκαιρα τε εστι και επικηρα και εν θνητωι
γενομενα σωματι και την νηφουσαν ουδεν παραβλαπτοντα ψυχην. ∆ια τοι τουτο και
των χρηστων και των λυπηρων των κατα τον παροντα βιον το ευτελες ο μακαριος
Παυλος δειξαι βουλομενος μιαι λεξει το παν ενεφηνεν ειπων· «Τα γαρ βλεπομενα
προσκαιρα.» Τι τοινυν τα προσκαιρα δεδοικας, τα ποταμιων ρευματων δικην
παραρρεοντα; Τοιαυτα γαρ τα παροντα, καν χρηστα ηι, καν λυπηρα. Προφητης δε ετερος
απασαν την ανθρωπινην ευημεριαν ουδε χορτωι, αλλ' ετεραι υληι ευτελεστεραι παρεβαλεν
ανθος αυτην ονομασας χορτου πασαν ομου. Ουδε γαρ μερος αυτης εθηκεν, οιον πλουτον
μονον, η τρυφην μονον, η δυναστειαν μονον, η τιμας μονον, αλλα παντα τα εν
ανθρωποις δοκουντα ειναι λαμπρα μιαι προσηγοριαι τηι της δοξης περιλαβων ουτως
επηγαγε την εικονα του χορτου ειπων· «Πασα δοξα ανθρωπου ως ανθος χορτου.»
7.2 Ἀλλ' η δυσημερια δεινον και βαρυ; Ἀλλ' ορα και ταυτην παλιν ετεραι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παραβαλλομενην εικονι και καταφρονει και ταυτης. Τας γαρ λοιδοριας και τας υβρεις
και τα ονειδη και τα σκωμματα τα παρα των εχθρων και τας επιβουλας ιματιωι
παλαιωθεντι και εριωι διαβρωθεντι παρεικαζων ελεγεν· «Ὀνειδισμον ανθρωπων μη
φοβεισθε και τωι φαυλισμωι αυτων μη ηττασθε, οτι ως ιματιον παλαιωθησονται και ως
εριον υπο σητος, ουτω βρωθησονται.» Μηδεν σε τοινυν ταραττετω των γινομενων, αλλ'
αφεισα τον δεινα και τον δεινα παρακαλειν και τας σκιας παρατρεχειν–τουτο γαρ η
ανθρωπινη συμμαχια–τον Θεον ωι λατρευεις, ενδελεχως παρακαλει νευσαι μονον· και
παντα εν μιαι καιρου λυεται ροπηι. Ει δε παρεκαλεσας και ουκ ελυθη, τοιουτο τωι Θεωι
εθος, μη εν προοιμιων–τον γαρ εμπροσθεν αναληψομαι λογον–καταλυειν τα δεινα, αλλ'
οταν κορυφωθηι, οταν αυξηθηι, οταν σχεδον μηδεν υπολελειμμενον ηι της των
πολεμουντων κακιας, τοτε αθροον παντα μεταβαλλειν επι το γαληνον και προς
απροσδοκητους τινας καταστασεις αυτα πραγματων αγειν. Ου γαρ τοσαυτα δυναται
μονον ποιησαι χρηστα οσα προσδοκωμεν και ελπιζομεν, αλλα και πολλωι πλειονα και
απειρως μειζονα. ∆ιο και Παυλος ελεγε· «Τωι δε δυναμενωι υπερ παντα ποιησαι
υπερεκπερισσου ων αιτουμεθα η νοουμεν.» Μη γαρ ουκ ηδυνατο εκ προοιμιων κωλυσαι
τους παιδας τους τρεις εις τον πειρασμον εκεινον μη εμπεσειν; Ἀλλ' ουκ ηβουληθη
πολλην αυτοις συναγων την εμποριαν. ∆ια τουτο αφηκε και χερσιν αυτους βαρβαρικαις
παραδοθηναι και την καμινον αναφθηναι προς υψος αφατον και την βασιλικην οργην
της καμινου χαλεπωτερον εκκαηναι και χειρας δεθηναι και ποδας μετα πολλης της
σφοδροτητος και εις το πυρ εμβληθηναι· και οτε παντες οι θεωρουντες αυτους
απεγνωσαν αυτων την σωτηριαν, τοτε αθροον και παρ' ελπιδα πασαν ανεφαινετο η
θαυματοποιΐα του αριστοτεχνου Θεου και μετα πολλης εξελαμπε της υπερβολης. Το μεν
γαρ πυρ εδεσμειτο, οι δεσμωται δε ελυοντο· και ναος ευκτηριος η καμινος εγενετο και
πηγη και δροσος και αυλων βασιλικων σεμνοτερα, και την παμφαγον ουσιαν εκεινην
και σιδηρου και λιθων περιγινομενην και πασης κρατουσαν υλης τριχων ενικα φυσις.
Και χορος ιστατο παναρμονιος αυτοθι των αγιων εκεινων εκατεραν την κτισιν εις την
θαυμασιαν ταυτην καλουντων μελωιδιαν· ηιδον τε ευχαριστηριους αναπεμποντες
υμνους υπερ ων εδεθησαν, υπερ ων εκαησαν, το γε εχθρων μερος, υπερ ων πατριδος
εξεπεσον, υπερ ων αιχμαλωτοι γεγονασιν, υπερ ων την ελευθεριαν αφηιρεθησαν, υπερ
ων απολιδες, αοικοι και μετανασται εγενοντο, υπερ ων εν αλλοτριαι και βαρβαρωι
διετριβον γηι· τουτο γαρ ψυχης ευγνωμονος. Και επειδη και τα της κακιας των
πολεμουντων απηρτιστο–τι γαρ μετα θανατον λοιπον επιχειρησαι ηδυναντο– και τα
των αθλητων επεπληρωτο και ο στεφανος επλακη και τα βραβεια αυτοις συνελεγη και
ουδεν λοιπον ελιπεν εις ευδοκιμησιν, τοτε δη τα δεινα λυεται και ο την καμινον αναψας
και τοσαυτηι παραδους τιμωριαι, ουτος θαυμαστος επαινετης των αγιων εκεινων
αθλητων γινεται και κηρυξ της του Θεου παραδοξοποιΐας, και πανταχου της οικουμενης
εκπεμπει τα γραμματα πολλης γεμοντα ευφημιας, διηγουμενος τα γεγενημενα και
αξιοπιστος γινομενος κηρυξ των του παραδοξοποιου Θεου θαυματων. Ἐπειδη γαρ
εχθρος ην και πολεμιος, ανυποπτα λοιπον και παρα τοις εχθροις τα γραφομενα ην.
7.3 Ειδες το ευμηχανον του Θεου; Ειδες το σοφον; Ειδες το παραδοξον; Ειδες το
φιλανθρωπον και κηδεμονικον; Μη τοινυν θορυβου, μηδε ταραττου, αλλα μενε
διηνεκως υπερ παντων αυτωι ευχαριστουσα, δοξολογουσα, παρακαλουσα, δεομενη,
ικετευουσα· καν μυριοι θορυβοι, καν μυριαι ταραχαι επιωσι, καν καταιγιδες, καν παντα
επ' οψιν κεηται, μηδεν σε τουτων ταραττετω. Ου γαρ προλαμβανεται ημιν ο ∆εσποτης
υπο της των πραγματων δυσκολιας, καν εις εσχατον ολεθρον παντα κατενεχθηι.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

∆υνατον γαρ αυτωι και τους πεπτωκοτας εγειραι και τους πεπλανημενους επιστρεψαι
και τους σκανδαλισθεντας διορθωσαι και τους μυριων πληρωθεντας αμαρτηματων
απαλλαξαι και δικαιους ποιησαι και τους νεκρωθεντας ζωογονησαι και κατασκαφεντα
λαμπροτερα εργασασθαι και τα παλαιωθεντα ανανεωσαι. Ει γαρ τα μη οντα ποιει
γενεσθαι και τοις μηδαμου μηδαμως φαινομενοις χαριζεται το ειναι, πολλωι μαλλον τα
οντα και γενομενα διορθωσεται. Ἀλλα πολλοι οι απολλυμενοι, πολλοι οι
σκανδαλιζομενοι. Πολλα πολλακις και ηδη τοιαυτα γεγονεν, αλλ' υστερον την
προσηκουσαν ελαβε παντα διορθωσιν, πλην ει μη τινες ανιατως εμειναν εχοντες και
μετα την των πραγματων μεταβολην. Τι ταραττηι και αλυεις, ει ο δεινα εκβεβληται και ο
δεινα εισενηνεκται; Ὁ Χριστος εσταυρουτο, και Βαραββας ο ληιστης εξηιτειτο, και ο
διεφθαρμενος εβοα δημος, τον ανδροφονον του Σωτηρος και ευεργετου δειν μαλλον
σωθηναι. Ποσους νομιζεις ταυτα εσκανδαλισε τοτε; Ποσους ταυτα τεως απωλεσε;
Μαλλον δε ανωτερον τον λογον αναγκαιον αγαγειν. Ουκ ευθεως τεχθεις ουτος ο
σταυρωθεις μεταναστης εγινετο και φυγας και μετα ολοκληρου της οικιας προς την
αλλοτριαν εξ αυτων σπαργανων απωικιζετο, διαστημα οδου τοσουτον εις βαρβαρον
απαγομενος χωραν; Και αιματων ρυακες εκ της υποθεσεως ταυτης εγινοντο και φονοι
αδικοι και σφαγαι και η αωρος ηλικια πασα καθαπερ εν παραταξει και πολεμωι
κατεκοπτετο και των μαζων αποσπωμενοι οι παιδες σφαγηι παρεδιδοντο και ετι του
γαλακτος επι του φαρυγγος οντος δια του λαιμου και της δερρης το ξιφος ηλαυνετο. Τι
ταυτης χαλεπωτερον της τραγωιδιας; Και ταυτα επραττεν ο ζητων αυτον ανελειν και ο
μακροθυμος Θεος ηνειχετο τοιαυτης τολμωμενης τραγωιδιας, τοσουτου ρεοντος
αιματος, και ηνειχετο κωλυσαι δυναμενος, απορρητωι τινι σοφιαι την τοσαυτην
επιδεικνυμενος μακροθυμιαν. Ἐπειδη δε επανηλθεν απο της βαρβαρου χωρας και
ηυξηθη, πολεμος αυτωι πανταχοθεν ανερριπιζετο. Και πρωτον μεν οι Ἰωαννου μαθηται
διεφθονουν και εβασκαινον, καιτοι γε εκεινου τα αυτου θεραπευοντος, και ελεγον οτι
«Ὃς ην μετα σου περαν Ἰορδανου, ιδε ουτος βαπτιζει και παντες ερχονται προς αυτον.»
Ταυτα γαρ υποκνιζομενων ην λοιπον τα ρηματα και φθονωι βαλλομενων και
τηκομενων τωι παθει. ∆ια δη τουτο και μετα Ἰουδαιου τινος εις των μαθητων των ταυτα
ειρηκοτων εφιλονεικει και επυκτευε τον περι καθαρσιων λογον κινων και βαπτισμα
βαπτισματι παραβαλλων, το Ἰωαννου τωι των μαθητων του Χριστου. «Ἐγενετο γαρ,
φησιν, εκ των μαθητων Ἰωαννου μετα Ἰουδαιου τινος ζητησις περι καθαρισμου.»
Ἐπειδη δε και των σημειων ηψατο, ποσαι συκοφαντιαι; Οι μεν Σαμαρειτην αυτον
εκαλουν και δαιμονωντα λεγοντες οτι «Σαμαρειτης ει συ και δαιμονιον εχεις»· οι δε
πλανον, λεγοντες· «Ουτος ουκ εστιν εκ του Θεου, αλλα πλαναι τον οχλον»· οι δε γοητα,
λεγοντες οτι «Ἐν τωι αρχοντι των δαιμονιων εκβαλλει τα δαιμονια»· και συνεχως ταυτα
επελεγον και αντιθεον ωνομαζον και γαστριμαργον και αδηφαγον και μεθυσον και
πονηρων και διεφθαρμενων φιλον. «Ἦλθε γαρ, φησιν, ο Υιος του ανθρωπου εσθιων και
πινων, και λεγουσιν· Ἰδου ανθρωπος φαγος και οινοποτης, τελωνων φιλος και
αμαρτωλων.» Και οτε δε τηι πορνηι διελεγετο, ψευδοπροφητην αυτον εκαλουν· «Ει γαρ
ην προφητης, φησιν, ᾔδει τις εστιν η γυνη αυτη η λαλουσα αυτωι»· και καθ' εκαστην
ημεραν τους οδοντας ηκονων κατ' αυτου. Και ουκ Ἰουδαιοι μονον ουτως επολεμουν
αυτωι, αλλ' ουδε αυτοι οι δοκουντες ειναι αδελφοι υγιως ειχον προς αυτον, αλλα και εκ
της οικιας ο πολεμος αυτωι ανερριπιζετο. Ὅρα γουν πως και αυτοι ησαν διεφθαρμενοι,
εξ ων και ο ευαγγελιστης επαγων ελεγεν· «Ουδε γαρ οι αδελφοι αυτου επιστευον εις
αυτον.»
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

7.4 Ἀλλ' επειδη σκανδαλιζομενων μεμνησαι πολλων και πλανωμενων, ποσους
οιει κατα τον καιρον του σταυρου σκανδαλισθηναι των μαθητων; Ὁ μεν προεδωκεν, οι
δε εδραπετευσαν, ο δε ηρνησατο, και παντων αναχωρησαντων ηγετο μονος δεδεμενος.
Ποσους τοινυν οιει πρωην εωρακοτας τα σημεια αυτον εργαζομενον, νεκρους
εγειροντα, λεπρους καθαιροντα, δαιμονας απελαυνοντα, αρτους πηγαζοντα, τα αλλα
τεραστια εργαζομενον, σκανδαλιζεσθαι κατα τον καιρον εκεινον, θεωρουντας μονον
απαγομενον και δεδεμενον, ευτελων αυτον στρατιωτων περιστοιχιζοντων και ιερεων
ιουδαικων επομενων και θορυβουντων και ταραττοντων και τους εχθρους απαντας
μονον εν μεσωι εχοντας απειλημμενον αυτον και τον προδοτην παροντα και
εναβρυνομενον τεως; Τι δε ηνικα εμαστιγουτο; Και εικος παρειναι πληθος απειρον.
Ἑορτη γαρ ην περιφανης η παντας συναγουσα και μητροπολις η το δραμα της
παρανομιας δεξαμενη και εν μεσημβριαι μεσηι. Ποσους τοινυν οιει παρειναι τοτε και
σκανδαλιζεσθαι ορωντας αυτον δεδεμενον, μεμαστιγωμενον, αιματι περιρρεομενον,
υπο ηγεμονικου δικαστηριου εξεταζομενον και ουδενα των μαθητων παροντα; Τι δε
ηνικα και ποικιλαι εκειναι και συνεχεις και επαλληλοι εγενοντο κατ' αυτου κωμωιδιαι,
και ποτε μεν αυτον ακανθαις εστεφανουν, ποτε δε χλαμυδα περιετιθεσαν, ποτε δε
καλαμον ενεχειριζον, ποτε δε πιπτοντες αυτον προσεκυνουν, παν ειδος χλευασιας
κινουντες και γελωτος; Ποσους οιει σκανδαλιζεσθαι, ποσους θορυβεισθαι, ποσους
ταραττεσθαι, οτε επι κορρης αυτον επαιον και ελεγον· «Προφητευσον ημιν, Χριστε, τις
εστιν ο παισας σε;» και ηγον και περιηγον, πασαν την ημεραν εις τουτο ανηλισκοντο, εις
σκωμματα και λοιδοριας και χλευασιαν και γελωτα εν μεσωι θεατρωι Ἰουδαικωι; Τι δε οτε
αυτον ερραπιζεν ο δουλος του αρχιερεως; Τι δε οτε τα ιματια αυτου διεμεριζοντο οι
στρατιωται; Ἡνικα δε επι τον σταυρον ανηνεχθη γυμνος επι του νωτου τας μαστιγας
εχων και ανεσκολοπιζετο; Ουδε γαρ τοτε οι αγριοι θηρες εμαλαττοντο, αλλα
μανικωτεροι μαλλον εγινοντο και τα της τραγωιδιας επετεινετο και τα της χλευασιας
ηυξετο. Οι μεν γαρ ελεγον· «Ὁ καταλυων τον ναον και εν τρισιν ημεραις εγειρων
αυτον.» Οι δε ελεγον· «Ἄλλους εσωσεν, εαυτον ου δυναται σωσαι.» Ἄλλοι δε ελεγον·
«Ει υιος ει του Θεου, καταβηθι απο του σταυρου και πιστευσομεν εις σε.» Τι δε οτε τηι
σπογγιαι χολην και οξος ποτιζοντες ενεπαροινουν αυτωι; Τι δε οτε οι ληισται ελοιδορουν
αυτωι; Τι δε, οπερ και εμπροσθεν ελεγον το φρικτον εκεινο και παρανομωτατον, οτε τον
ληιστην εκεινον και τοιχωρυχον και μυριων γεμοντα φονων αξιον ελεγον ειναι
εξαιτηθηναι μαλλον αυτου, και λαβοντες αιρεσιν παρα του δικαστου τον Βαραββαν
προετιμησαν, ου σταυρωσαι μονον, αλλα και πονηραν βουλομενοι τωι Χριστωι
περιθειναι δοξαν; Ἐνομιζον γαρ δυνασθαι κατασκευαζειν εκ τουτων οτι του ληιστου
χειρων ην και ουτω παρανομος ως μητε φιλανθρωπιαι μητε εορτης αξιωματι δυνασθαι
σωζεσθαι. Παντα γαρ τουτου ενεκεν εποιουν ωστε αυτου την υποληψιν διαβαλειν· δια
τοι τουτο και τους δυο ληιστας αυτωι συνεσταυρωσαν. Ἀλλ' η αληθεια ου συνεσκιαζετο,
αλλα και μειζονως διελαμπε. Και τυραννιδα δε αυτωι ενεκαλουν λεγοντες· «Πας ο ποιων
εαυτον βασιλεα αντιλεγει τωι Καισαρι», τωι ουκ εχοντι που την κεφαλην κλιναι,
τυραννιδος επαγοντες εγκλημα. Και επι βλασφημιαι δε αυτον εσυκοφαντουν. Ὁ γαρ
αρχιερευς διερρηξε τα ιματια αυτου λεγων· «Ἐβλασφημησε· τι ετι χρειαν εχομεν
μαρτυρων;» Ὁ δε θανατος αυτου οιος; ου καταδικων; ουκ επαρατων; ουχ ο αισχιστος;
ουχ ο των τα εσχατα παρανενομηκοτων και ουκ αξιων οντων ουδε επι της γης την
ψυχην αφειναι; Το δε της ταφης ειδος ουκ εν χαριτος επληρουτο μερει; Ἐλθων γαρ τις
το σωμα αυτου εξηιτησατο. Ουτως ουδε ο θαπτων αυτον ην των οικειων, των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

ευεργετηθεντων, των μαθητων, των τοσαυτης απολελαυκοτων σωτηριας, παντων
φρουδων γενομενων, παντων αποπηδησαντων. Ἡ δε πονηρα εκεινη υποληψις ην
κατεσκεδασαν της αναστασεως ειποντες οτι «Ἦλθον οι μαθηται αυτου και εκλεψαν
αυτον,» ποσους εσκανδαλισε, ποσους υπεσκελισε τεως; Και γαρ εκρατησεν ο λογος τοτε,
καιτοι γε πεπλασμενος ων και χρηματων γενομενος ωνητος· αλλ' ομως εκρατησε παρα
τισι, μετα τα σημαντρα, μετα την περιφανειαν της αληθειας την τοσαυτην. Ουδε γαρ τον
περι της αναστασεως ᾔδεσαν λογον το πληθος οπου γε ουδε αυτοι οι μαθηται
ηπισταντο. «Ουδε γαρ ᾔδεσαν, φησι, τοτε οτι δει αυτον εκ νεκρων αναστηναι.» Ποσους
τοινυν οιει κατα τας ημερας εκεινας σκανδαλισθηναι; Ἀλλ' ομως ο μακροθυμος Θεος
ηνειχετο τηι οικειαι σοφιαι και απορρητωι παντα οικονομων.
7.5 Ειτα μετα τας ημερας εκεινας, παλιν κρυπτομενοι, λανθανοντες,
φυγαδευομενοι οι μαθηται, δεδοικοτες, τρεμοντες, τοπον εκ τοπου συνεχως αμειβοντες,
ουτως ελανθανον, και μετα πεντηκοντα ημερας αρξαμενοι φαινεσθαι και σημειων
απτεσθαι, ουδε ουτως αδειας απηλαυσαν. Ἀλλα και μετ' εκεινα, μυρια σκανδαλα
μαστιζομενων αυτων εγινετο εν τοις ασθενεστεροις, της Ἐκκλησιας ταραττομενης,
αυτων ελαυνομενων, των εχθρων κρατουντων πολλαχου και θορυβουντων. Ὅτε γαρ
την πολλην απο των σημειων εκτησαντο παρρησιαν, τοτε παλιν η Στεφανου τελευτη
διωγμον χαλεπον ειργασατο και παντας διεσπειρε και την Ἐκκλησιαν εν θορυβωι
κατεστησε· και παλιν εν φοβωι τα των μαθητων, και παλιν εν φυγηι, και παλιν εν
αγωνιαι. Και ουτω διαπαντος τα της Ἐκκλησιας ηυξετο, οτε ηνθει δια των σημειων, οτε
φαιδρα εκ προοιμιων εφαινετο. Και ο μεν δια θυριδος εχαλατο και ουτως εξεφυγε του
αρχοντος τας χειρας· τους δε αγγελος εξεβαλε και ουτως των αλυσεων απηλλαττε· τους
δε αγοραιοι και χειροτεχναι υποδεχομενοι παρα των εν δυναστειαις ελαυνομενους
παντα εθεραπευον τροπον, πορφυροπωλιδες γυναικες και σκηνορραφοι και σκυτοδεψαι
προς αυτας οικουντες τας εσχατιας των πολεων, παρ' αιγιαλον και θαλασσαν. Πολλακις
δε ουδε εν μεσαις ετολμων φαινεσθαι ταις πολεσιν· ει δε και αυτοι ετολμων, αλλ' οι
ξενοδοχοι ουκ ετολμων. Και ουτως υφαινετο τα πραγματα δια πειρασμων, ου δι'
ανεσεων, και οι πρωην σκανδαλισθεντες μετα ταυτα διωρθουντο και οι πλανηθεντες
επανηγοντο και τα κατεσκαμμενα ωικοδομειτο μειζονως. ∆ια τουτο και Παυλου
αιτησαντος δι' ανεσεως μονης βαδιζειν το κηρυγμα, ο πανσοφος και ευμηχανος Θεος
ουκ ηνεσχετο του μαθητου, αλλα και πολλακις παρακαλουντος ουκ επενευσεν, αλλ'
ειπεν· «Ἀρκει σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται.» Ει βουλει
τοινυν και νυν λογισασθαι μετα των λυπηρων τα χρηστα, πολλα οψει γεγενημενα, και
ει μη σημεια και θαυματα, αλλ' εοικοτα σημειοις πραγματα, δειγματα της πολλης του
Θεου προνοιας και αντιληψεως αφατα. Ἀλλ' ινα μη παντα μετ' ευκολιας παρ' ημων
ακουηις, τουτο σοι καταλιμπανω το μερος, ωστε μετα ακριβειας αναλεξαι παντα και
παραθειναι τοις λυπηροις και καλην ασχολουμενη ασχολιαν ουτως απαγαγειν σαυτην
της αθυμιας· πολλην γαρ και εντευθεν δεξηι την παρακλησιν. Παντα σου τον
ευλογημενον οικον παρ' ημων πολλα προσειπειν παρακληθητι. Ἐρρωμενη,
ευθυμουμενη διατελοιης, δεσποινα μου αιδεσιμωτατη και θεοφιλεστατη. Ει βουλει μοι
μακρα γραφειν, και τοιαυτα δηλωσον μοι, μη απατωσα μεντοι με, οτι πασαν απεθου την
αθυμιαν και εν ανεσει διαγεις. Τοιουτον γαρ των γραμματων τουτων το φαρμακον ως
και ευθυμιαν σοι εμποιησαι πολλην και οψει συνεχως επιστελλοντα. Ἀλλα μη μοι
γραψηις παλιν οτι «Παραμυθιαν εχω πολλην εκ των γραμματων σου», τουτο γαρ οιδα
καγω, αλλ' οτι τοσαυτην οσην εγω βουλομαι, οτι ου συγχεηι, οτι ου δακρυεις, αλλ' εν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ανεσει και ευθυμιαι διαγεις.

8.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ηʹ
8.1 Ἤρκει μεν και η πρωην ελθουσα επιστολη προς την εμμελειαν την σην καταστειλαι
σου της οδυνης την φλεγμονην· επειδη δε σε σφοδρα κατειργασατο της αθυμιας η
τυραννις, αναγκαιον ειναι ενομισα και δευτεραν προσθειναι τηι προτεραι, ωστε σε μετα
δαψιλειας πολλης καρπωσασθαι την παρακλησιν και εν ασφαλει σοι τα της υγιειας ειναι
λοιπον. ∆ευρο δη ουν και ετερωθεν διασκεδασω σου της αθυμιας την κονιν. Και γαρ απο
ελκους και οιδηματων χαλεπων κονιν οιμαι αυτην γεγενησθαι. Πλην αλλ' ουδε ουτως
αμελητεον της επιμελειας της σης. Ἐπει και η κονις τον μη μετα σπουδης αυτην
εκκλινοντα εν τωι καιριωτατωι των μελων επαγει την λυμην, το διειδες της κορης
θολουσα και ολοκληρον διαταραττουσα του ραιθυμουντος το ομμα, ιν' ουν μη και
ενταυθα τουτο γενηται, μετα σπουδης πολλης και το λειψανον ανελωμεν του κακου.
Ἀλλα διαναστηθι και χειρα ημιν ορεξον. Ὅπερ γαρ επι των τα σωματα καμνοντων
συμβαινειν ειωθεν, αν τα των ιατρων μεν εισφερηται, τα δε εκεινων ελλιμπανηι,
διακοπτεται της υγιειας το κερδος, τουτο και επι της ψυχης γινεσθαι πεφυκεν. Ἵν' ουν
μη γενηται τουτο, και τα παρα σεαυτης μετα της προσηκουσης συνεσεως σπουδαζε
εισφερειν ημιν, ωστε εκατερωθεν πολλην γενεσθαι την ωφελειαν. «Ἀλλα βουλομαι
μεν, ισως ερεις, ου δυναμαι δε· ουδε γαρ αρκω διακρουσασθαι το νεφος το πυκνον και
ζοφωδες της αθυμιας, καιτοι σφοδρα φιλονεικουσα.» Σκηψις ταυτα και προφασις· εγω
γαρ οιδα σου των λογισμων την ευγενειαν, οιδα της ευλαβους ψυχης την ισχυν, της
συνεσεως το πληθος, της φιλοσοφιας την δυναμιν, και ως αρκει σοι μονον επιταξαι τωι
μαινομενωι της αθυμιας πελαγει και παντα ποιησαι γαληνην. Ἵνα δε σοι τουτο και
ευκολωτερον γενηται, και τα παρ' εαυτων εισοισωμεν. Πως ουν ραιδιως δυνησηι τουτο
ποιησαι; Και τα εν τηι προτεραι επιστοληι αναλογιζομενη παντα–και γαρ πολλα ταυτης
ενεκεν ημιν ειρηται της υποθεσεως εν εκεινηι–και μετ' εκεινων και τουτο ποιουσα οπερ
επιταττω νυν εγω. Τι δε τουτο εστιν; Ὅταν ακουσηις οτι των Ἐκκλησιων η μεν κατεδυ, η
δε σαλευεται, ετερα χαλεποις περιαντλειται κυμασιν, αλλη τα ανηκεστα πεπονθεν, η
μεν λυκον αντι ποιμενος λαβουσα, η δε πειρατην αντι κυβερνητου, η δε δημιον αντι
ιατρου, αλγει μεν–ου γαρ δει τα τοιαυτα ανωδυνως φερειν–, αλγει δε μετρον επιθεισα
τηι λυπηι. Ει γαρ εν οις ημεις αυτοι πλημμελουμεν και υπερ ων μελλομεν τας ευθυνας
υπεχειν, ουκ αναγκαιον ουδε ασφαλες, αλλα και σφοδρα ολεθριον και βλαβερον το μετα
πολλης αλγειν της σφοδροτητος, πολλωι μαλλον υπερ των ετεροις πλημμελουμενων το
καταμαλακιζεσθαι και κατακλασθαι περιττον τε και ματαιον, και προς τουτοις
σατανικον και ψυχης ολεθρος.
8.2 Και ινα μαθηις οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, ιστοριαν σοι διηγησομαι
παλαιαν. Κορινθιος τις ανηρ των ιερων απολαυσας ναματων και καθαρθεις δια της του
βαπτισματος μυσταγωγιας και της φρικωδεστατης μετασχων τραπεζης και παντων
απαξαπλως των παρ' ημιν κοινωνησας μυστηριων–πολλοι δε φασιν οτι και διδασκαλου
ταξιν επειχε–, μετα την ιεραν ταυτην τελετην και το παντων εντος γενεσθαι των
απορρητων αγαθων και τα πρωτεια εχειν επι της Ἐκκλησιας, ημαρτεν αμαρτιαν
χαλεπωτατην. Την γαρ γυναικα του πατρος αδικοις ιδων οφθαλμοις, ουκ εστη μεχρι της
πονηρας ταυτης επιθυμιας, αλλα και εις εργον την ακολαστον γνωμην εξηγαγε· και ην
το τολμηθεν ουχι πορνεια μονον, αλλα και μοιχεια, μαλλον δε και μοιχειας πολλωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

χαλεπωτερον. ∆ια δη τουτο και ο μακαριος Παυλος ακουσας και ουκ εχων ονομα
επιθειναι προς αξιαν τωι αμαρτηματι κυριον, ετερως εμφαινει τον ογκον της
παρανομιας, ουτωσι λεγων· «Ὅλως ακουεται εν υμιν πορνεια και τοιαυτη πορνεια οια
ουδε εν τοις εθνεσιν ονομαζεται.» Ουκ ειπεν «ουδε τολμαται», αλλ' «ουδε ονομαζεται»,
την υπερβολην δειξαι θελων της παρανομιας εκεινης. Και παραδιδωσιν αυτον τωι
διαβολωι και πασης εκτεμνει της Ἐκκλησιας και ουδε τραπεζης κοινης αφιησιν αυτον
τινι κοινωνειν. Τωι γαρ τοιουτωι μηδε συνεσθιειν δειν φησι και πολυς πνει την εσχατην
αυτον απαιτων δικην και δημιωι προς τουτο κεχρημενος τωι Σαταναι και κατακοπτων
αυτου δι' εκεινου την σαρκα. Ἀλλ' ομως ο της Ἐκκλησιας αποτεμων Παυλος, ο μηδε
τραπεζης κοινης αφεις τινι κοινωνειν, ο παντας κελευσας δι' εκεινον πενθειν–»Και
υμεις γαρ πεφυσιωμενοι εστε, φησι, και ουχι μαλλον επενθησατε, ινα εξαρθηι εκ μεσου
υμων ο το εργον τουτο ποιησας»–, ο πανταχοθεν αυτον ωσπερ λοιμον τινα απελαυνων,
ο πασης αυτον αποκλεισας οικιας, ο τωι Σαταναι παραδους, ο τοσαυτην παρ' αυτου δικην
απαιτων, οτε ειδεν αλγησαντα και μεταγνοντα εφ' οις ημαρτε και παλινωιδιαν δια των
εργων αιδοντα, ουτως και αυτος μετεταξατο παλιν ως εκεινοις οις ταυτα επεταξε, τα
εναντια κελευσαι. Ὁ γαρ ειπων· «Ἐκκοψατε, αποστραφητε, πενθησατε, και λαμβανετω
αυτον ο διαβολος», τι φησιν; «Κυρωσατε εις αυτον αγαπην, μηπω τηι περισσοτεραι λυπηι
καταποθηι ο τοιουτος και πλεονεκτηθωμεν υπο του Σατανα· ου γαρ αυτου τα νοηματα
αγνοουμεν.» Ὁραις πως σατανικον το αμετρως αλγειν και της εκεινου παγιδος εργον, το
σωτηριον φαρμακον τηι αμετριαι ποιουντος δηλητηριον; Και γαρ γινεται δηλητηριον
κακεινωι τον ανθρωπον παραδιδωσιν, οταν εις αμετριαν εκπεσηι· διο και ελεγεν· «Ἵνα
μη πλεονεκτηθωμεν υπο του Σατανα.» Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· ψωρας το προβατον
εμπεπληστο πολλης, ηλλοτριωθη της αγελης, απερραγη της Ἐκκλησιας, αλλα διωρθωσε
την νοσον, γεγονε προβατον οιον εμπροσθεν ην· τοιαυτη γαρ της μετανοιας η δυναμις.
Γεγονε λοιπον της ποιμνης της ημετερας. Ὁλοκληρως επισπασωμεθα αυτον, υπτιαις
υποδεξωμεθα ταις χερσι, περιλαβωμεν, περιπτυξωμεθα, ενωσωμεν ημιν αυτοις. Ει γαρ
μη βουληθειημεν τουτο ποιησαι, πλεονεκτει λοιπον ημας ο διαβολος ου τον αυτου
λαμβανων, αλλα τον ημετερον γενομενον απο της ραιθυμιας της ημετερας και δια της
αμε τριας της κατα την αθυμιαν καταποντιζων και αυτου λοιπον ποιων ειναι. ∆ιο και
επηγαγεν· «Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν», οτι και δια των ωφελουντων
πολλακις, οταν μη δεοντως ταυτα γενηται, τους μη προσεχοντας υποσκελιζειν ειωθεν.
8.3 Ει δε υπερ ων αυτος τι επλημμελησε και πλημμελημα τοιουτον, ουκ αφιησιν
ο Παυλος πολληι τηι λυπηι κεχρησθαι, αλλα σπευδει και επειγεται και παντα ποιει και
πραγματευεται ωστε εκκοψαι τον ογκον της αθυμιας, σατανικην ειναι λεγων την
αμετριαν και διαβολου πλεονεξιαν και της εκεινου κακουργιας και των πονηρων αυτου
νοηματων εργον, υπερ ων ετεροι πεπλημμεληκασι και αλλοι μελλουσιν ευθυνας
υπεχειν, πως ουκ εσχατης ανοιας τε και μανιας ουτω κατακοπτεσθαι και αλγειν ως και
σκοτος αφατον επαγειν τηι διανοιαι, και πολυν τον θορυβον και συγχυσιν και ταραχην
και ζαλην αφατον; Ει δε παλιν μοι τα αυτα λεγεις οτι «βουλομαι μεν, ουκ ισχυω δε»,
παλιν σοι και εγω τα αυτα ερω οτι «σκηψις ταυτα και προφασις». Και γαρ οιδα σου της
φιλοσοφου ψυχης τα νευρα. Ἵνα δε ετερωθεν ευκολωτεραν σοι ποιησω την κατα της
αθυμιας ταυτης της ακαιρου και ολεθριας αντιστασιν τε και νικην, τουτο παλιν οπερ
επιταττω ποιει. Ὅταν ακουσηις διηγουμενου τινος την πανωλεθριαν ταυτην, αποπηδα
ταχεως απο των λογισμων τουτων και τρεχε επι την εννοιαν της ημερας εκεινης της
φοβερας και αναλογιζου παρα σαυτηι το βημα το φρικωδες, τον δικαστην τον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αδεκαστον, τους ποτα μους του πυρος τους προ του βηματος εκεινου συρομενους και
σφοδροτατηι καχλαζοντας τηι φλογι, τας ηκονημενας ρομφαιας, τας αποτομους
τιμωριας, την κολασιν την ουκ εχουσαν τελος, τον ζοφον τον αφεγγη, το σκοτος το
εξωτερον, τον σκωληκα τον ιοβολον, τα δεσμα τα αλυτα, τον βρυγμον των οδοντων και
τον κλαυθμον τον απαραμυθητον, το θεατρον της οικουμενης, μαλλον δε το θεατρον
εκατερας της κτισεως, της ανω, της κατω. «Και γαρ αι δυναμεις των ουρανων
σαλευθησονται», φησιν. Ει γαρ και μηδεν εαυταις συνισασι, μηδε μελλουσιν υπεχειν
ευθυνας, αλλ' ορωσαι το γενος απαν των ανθρωπων και τους απειρους δημους
κρινομενους, ουκ αδεως εκει παρεστηκασι. Τοσουτος ο φοβος τοτε. Ταυτα τοινυν εννοει
και τους αφυκτους ελεγχους. Ουδε γαρ κατηγορων δειται εκεινος ο δικαστης, ουδε
μαρτυρων, ουδε αποδειξεων, ουδε ελεγχων, αλλα παντα ως επραχθη φερει εις μεσον
και προ των οφθαλμων των πεπλημμεληκοτων. Τοτε ουδεις ο παρεσομενος και
εξαρπασων της τιμωριας, ου πατηρ, ουχ υιος, ου θυγατηρ, ου μητηρ, ουκ αλλος τις
συγγενης, ου γειτων, ου φιλος, ου συνηγορος, ου χρηματων δοσις, ου πλουτου
περιουσια, ου δυναστειας ογκος, αλλα παντα ταυτα ωσπερ κονις εκποδων εληλαται, και
μονος ο κρινομενος απο των αυτωι πεπραγμενων η την ελευθερουσαν η την
καταδικαζουσαν υπομενει ψηφον. Τοτε ουδεις υπερ ων αλλος επλημμελησε κρινεται,
αλλ' υπερ ων αυτος εκαστος ημαρτε. Ταυτα ουν απαντα συναγαγουσα και τον φοβον
τουτον εξογκωσασα και επιτειχισασα τηι σατανικηι και ψυχοβλαβει λυπηι, ουτως εν τηι
προς αυτην στηθι παραταξει, και φανεισα μονον, αραχνης αυτην ευκολωτερον
διασπασαι και αφανισαι δυνησηι. Αυτη μεν γαρ μετα του ματαιος ειναι και περιττη και
ολεθριος σφοδρα και βλαβερα· εκεινος δε και αναγκαιος ο φοβος και χρησιμος και
επωφελης και πολυ το κερδος εχων. Ἀλλα γαρ ελαθον υπο της του λογου ρυμης
παρασυρεις και ουχ αρμοζουσαν σοι ταυτην ποιησαμενος την παραινεσιν· εμοι μεν γαρ
και τοις κατ' εμε βεβαπτισμενοις αμαρτηματων πληθει αναγκαιος ουτος ο λογος· φοβει
γαρ και διανιστησι· σε δε εν τοσουτοις κατορθωμασι κομωσαν και αυτης ηδη της αψιδος
των ουρανων αψαμενην, ουδε απλως νυττειν δυναιτ' αν. ∆ιο προς ετεραν μεταστησομαι
μελωιδιαν προς σε διαλεγομενος και ετεραν ανακρουσομαι νευραν, επειδη σου ουτος ο
φοβος καθικεσθαι ου δυναται, πλην οσον και των αγγελων. Μεταταξωμεθα τοινυν και
δευρο και αυτη μεταστηθι μετα του λογου και αναλογιζου των κατορθωματων σου τας
αντιδοσεις, τα βραβεια τα λαμπρα, τους φαιδρους στεφανους, την μετα των παρθενων
χορειαν, τας πασταδας τας ιερας, τον νυμφωνα των ουρανων, την μετα των αγγελων
ληξιν, την προς τον νυμφιον παρρησιαν και ομιλιαν, την θαυμαστην δαιδουχιαν εκεινην
τα αγαθα τα και λογον και νουν υπερβαινοντα.
8.4 Ἀλλα μη μου των λογων επιλαβηι, ει και εις τον χορον των παρθενων σε
κατελεξαμεν των αγιων εκεινων εν χηρειαι βεβιωκυιαν. Ἤκουσας γαρ μου πολλακις και
ιδιαι και δημοσιαι διαλεγομενου τις ποτε εστι της παρθενιας ο ορος, και ως ουκ αν
κωλυθειης ποτε εις τον εκεινων καταλεγηναι χορον, μαλλον δε και εκεινας υπερβηναι
μετα πολλης της περιουσιας η πολλην εν τοις αλλοις επιδειξαμενη φιλοσο φιαν. ∆ια τοι
τουτο ο Παυλος ορον παρθενιας τιθεις ου την απειρογαμον και απηλλαγμενην
συνουσιας ανδρος παρθενον εκαλεσεν, αλλα την τα του Κυριου μεριμνωσαν. Και αυτος
δε ο Χριστος δεικνυς οσωι μειζων παρθενιας ελεημοσυνη ης τα σκηπτρα κατεχεις αυτη
και τον στεφανον ανεδησω παλαι, απ' εκεινου μεν του χορου το ημισυ μερος εξεβαλεν,
επειδη ταυτης εισηλθον χωρις, μαλλον δε επειδη δαψιλως αυτην ουκ εκεκτηντο· και
γαρ ειχον ελαιον, αλλ' ουκ αρκουν. Τους δε χωρις παρθενιας εισελθοντας, επειδη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ταυτην ησαν περιβεβλημενοι, μετα πολλης υπεδεξατο της τιμης, «ευλογημενους τε του
Πατρος» ονομαζων και προς εαυτον καλων και της βασιλειας την κληρονομιαν αυτοις
χαριζομενος και εν μεσηι ανακηρυττων τηι οικουμενηι· και ου παρηιτησατο και αγγελων
και της κτισεως πασης παρουσης, τροφεας τε αυτου και ξενοδοχους αυτους προσειπειν.
Ταυτης και αυτη ακουσηι τοτε της μακαριας φωνης, ταυτης απολαυσηι της αμοιβης μετα
πολλης της περιουσιας. Ει δε υπερ ελεημοσυνης μονον τοσαυται αι αντιδοσεις, τοσουτοι
οι στεφανοι, τοσαυτη η λαμπροτης, τοσαυτη η περιφανεια και η δοξα, ει και τα αλλα της
αρετης επελθοιμι σοι μερη, ποιαν αν σχοιης συγγνωμην, οφειλουσα εντευθεν ηδη
εορτην αγειν και σκιρταν και χορευειν και στεφανουσθαι, επειδη δε ο δεινα εμανη και ο
δεινα κατα κρημνων ηλθε, κατακοπτουσα εαυτην και ευκολον κατα της αγιας σου
ψυχης τωι διαβολωι ποιουσα την εφοδον ον μεχρι σημερον καταξαινουσα ουκ επαυσω; Τι
γαρ αν τις ειποι την υπομονην την ποικιλην και πολυειδη και πολυτροπον, και ποσος
ημιν εις τουτο αρκεσει λογος, ποσον δε ιστοριας μετρον, ει τις τα εκ πρωτης ηλικιας
μεχρι του νυν παθηματα σου καταλεγοι, τα παρα των οικειων, τα παρα των αλλοτριων,
τα παρα των φιλων, τα παρα των εχθρων, τα παρα των γενει προσηκοντων, τα παρα
των μηδαμοθεν προσηκοντων, τα παρα των εν δυναστειαις, τα παρα των ευτελων, τα
παρα των αρχοντων, τα παρα των ιδιωτων, τα παρα των εις τον κληρον τελουντων;
Τουτων γαρ εκαστον, ει τις διεξιοι αυτο καθ' εαυτο μονον, ιστοριαν ολοκληρον ικανον
ποιησαι το διηγημα. Ει δε τις και προς τα ετερα ειδη της αρετης ταυτης μετασταιη, και
μηκετι τα παρ' ετερων, αλλα τα παρα σου κατασκευασθεντα διηγησαιτο παθη, τινα
λιθον, τινα σιδηρον, ποιον αδαμαντα ουχ ευρησει νικηθεντα παρα σου; Ἁπαλην γαρ,
ουτω σαρκα λαβουσα και τρυφεραν, παντι ειδει τρυφης συντραφεισαν, ουτως αυτην
ποικιλοις επολιορκησας παθεσιν ως μηδεν αμεινον της νεκρωθεισης διακεισθαι νυν και
τοσουτον ανηψας εν σεαυτηι νοσηματων εσμον ως και ιατρων τεχνην και φαρμακων
δυναμιν και παντα επιμελειας ελεγξαι τροπον και διηνεκεσι συζηιν οδυναις.
8.5 Την δε επι της τραπεζης καρτεριαν τε και εγκρα τειαν και την εν ταις νυξιν
ει τις βουληθειη διεξελθειν, ποσων δεησεται λογων; Μαλλον δε ουδε ειασας αυτην
εγκρατειαν καλεισθαι λοιπον ουδε καρτεριαν επι σου, αλλ' ετερον ονομα ταυταις ημιν
ζητητεον ταις αρεταις πολλωι μειζον. Και γαρ εγκρατευεσθαι εκεινον φαμεν και
καρτερειν τον υπο τινος επιθυμιας ενοχλουμενον και κρατουντα ταυτης. Συ δε ουκ
εχεις οτου κρατησεις· πολληι γαρ τηι ρυμηι παρα την αρχην πνευσασα κατα της σαρκος
εσβεσας αυτης τας επιθυμιας ταυτας, ου χαλινωσασα τον ιππον, αλλα συμποδισασα και
χαμαι ριψασα και ποιησασα μενειν ακινητον. Και τοτε μεν εγκρατειαν κατορθωσασα,
νυν δε απαθειαν λοιπον. Ου γαρ διενοχλει τρυφης επιθυμια και πονον εχεις ωστε αυτης
κρατησαι· αλλα καθαπαξ αυτην αφανισασα και αβατον αυτηι την σαρκα ποιησασα,
τοσουτον απολαυειν σιτου και ποτου την γαστερα επαιδευσας οσον μη αποθανειν και
δικην δουναι. ∆ια τοι τουτο ου νηστειαν ουδε εγκρατειαν τουτο καλω, αλλ' ετερον τι
τουτου μειζον. Τουτο και επι της αγρυπνιας σου της ιερας εστιν ιδειν· και γαρ η του
καθευδειν επιθυμια, εκεινης σβεσθεισης, συγκατεσβεσθη· τροφη γαρ υπνου σιτια. Και
ετερωι δε αυτην κατελυσας τροπωι εξ αρχης μεν και αυτην βιασαμενη την φυσιν και
ολοκληρους νυκτας αΰπνους διαγουσα, υστερον δε τηι συνεχει συνηθειαι και εις φυσιν
αγαγουσα το πραγμα. Ὥσπερ γαρ τοις αλλοις κατα φυσιν το καθευδειν, ουτω σοι το
εγρηγορεναι. Θαυμαστα μεν ουν ταυτα και εκπληξεως γεμοντα, και καθ' εαυτα. Ει δε τις
και τον καιρον εξετασειεν οτι εν αωρωι ηλικιαι ταυτα κατωρθουτο και την ερημιαν των
διδαξοντων και το πληθος των σκανδαλιζοντων και οτι εν ψυχηι εξ ασεβους οικου νυν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

αυτομολησασηι προς την αληθειαν και οτι εν σωματι γυναικειωι τε και αλλως απαλωι δια
την των προγονων περιφανειαν και τρυφην, ποσα πελαγη θαυματων ευρησει καθ'
εκαστον τουτων ανοιγομενα; ∆ια τοι τουτο των αλλων ουδε επιμνησθησομαι, της
ταπεινοφροσυνης, της αγαπης, των λοιπων αρετων της αγιας σου ψυχης. Και γαρ μονον
εμνησθην τουτων και τας προσηγοριας ειπον, μυριας ανεβλυσε μοι παλιν η διανοια
πηγας και βιαζεται ειπειν και τουτων, ως της προτερας, καν εκ μερους τα ειδη, μαλλον
δε τας υποθεσεις μονον· εκεινο γαρ απειρον σφοδρα επιζητει λογον. Ἀλλα ουκ ανεξομαι
ωστε μη της υποθεσεως εκπεσειν ην προειλομην κατορθωσαι, εις απειρον εξενεχθεις
πελαγος. Ἐπει ει μη τουτο προυκειτο μοι νυν το προρριζον την αθυμιαν απο σου
ανασπασαι, ηδεως τουτοις ενδιετριβον τοις λογοις και πελαγος απειρον επλεον, μαλλον
δε πελαγη, εκαστης σου αρετης τας πολυσχιδεις ανατεμνων οδους ων εκαστη οδος
πελαγος ετικτε παλιν, καν τηι υπομονηι, καν τηι ταπεινοφροσυνηι και ελεημοσυνηι τηι
πολυειδει και προς αυτα της οικουμενης τα περατα απλωθεισηι, καν τηι αγαπηι τηι μυριας
νικωσηι καμινους, καν τηι συνεσει τηι απειρωι και πολλης γεμουσηι χαριτος και τα μετρα
της φυσεως υπερβασηι. Τα δε κατορθωματα τα εντευθεν τεχθεντα ει τις βουλοιτο
επιεναι, ταυτον ποιησει οιον ει τις και τα κυματα της θαλασσης αριθμειν επιχειροιη.
8.6 ∆ιο τα απειρα ταυτα παραδραμων πελαγη, τον λεοντα απο του ονυχος δειξαι
πειρασομαι, ολιγα αττα περι της στολης σου διαλεχθεις, περι των απλως και εικηι σοι
περικειμενων ιματιων. Των μεν γαρ αλλων ελαττον ειναι δοκει το κατορθωμα· ει δε τις
ακριβως αυτο εξετασειε, σφοδρα ευρησει μεγα τε υπαρχον και φιλοσοφου δεομενον
ψυχης και τα βιωτικα απαντα καταπατουσης και προς αυτον ιπταμενης τον ουρανον.
∆ιοπερ ουκ εν τηι Καινηι μονον, αλλα και εν τηι Παλαιαι, οτε δια σκιας και τυπου το των
ανθρωπων ο Θεος ηγε γενος και σωματικωτερον τα της πολιτειας ερρυθμιζετο και περι
των ουρανιων ουδεις ουδεπω λογος ην, ουδε μελλοντων μνημη, ουδε της νυν
κατεχουσης φιλοσοφιας αινιγμα, αλλα παχυτερον πως και σαρκικωτερον οι νομοι τοις
Ἑβραιοις εγραφοντο, μετα πολλης της σφοδροτητος την εν τοις ιματιοις απαγορευων
φιλοκοσμιαν, ταυτα δια του προφητου φησι· «Ταδε λεγει Κυριος επι τας αρχουσας
θυγατερας Σιων· ανθ' ων υψωθησαν αι θυγατερες αυτων και επορευθησαν υψηλωι
τραχηλωι και νευμασιν οφθαλμων και τηι πορειαι των ποδων συρουσαι τους χιτωνας και
τοις ποσιν αμα παιζουσαι, και ταπεινωσει Κυριος αρχουσας θυγατερας Σιων και
ανακαλυψει το σχημα αυτων και αφελει την δοξαν του ιματισμου αυτων και εσται σοι
αντι οσμης ηδειας κονιορτος και αντι ζωνης σχοινιωι ζωσηι και αντι του κοσμου της
κεφαλης σου φαλακρωμα εξεις δια τα εργα σου, αντι δε του χιτωνος του μεσοπορφυρου
περιζωσηι σακκον.» Ταυτα σοι αντι καλλωπισμου. Ειδες οργην αφατον; Ειδες κολασιν
και τιμωριαν σφοδροτατην; Ειδες αιχμαλωσιαν επιτεταμενην; Ἐκ τουτου στοχαζου του
αμαρτηματος το μεγεθος. Ου γαρ αν σφοδροτατην ουτως επηγαγε τιμωριαν ο
φιλανθρωπος ποτε, μη της αμαρτιας της επισπωμενης αυτην πολυ μειζονος ουσης. Ει δε
το αμαρτημα μεγα, ευδηλον οτι και το κατορθωμα μεγιστον το απεναντιας εστηκος
τουτωι. ∆ια τοι τουτο και βιωτικαις γυναιξι διαλεγομενος ο Παυλος, ου μονον του
χρυσοφορειν αυτας απαγει, αλλ' ουδε ιματια πολυτελη περικεισθαι αφιησιν. Οιδε γαρ,
οιδε σαφως οτι χαλεπον τουτο ψυχης νοσημα και δυσκαταγωνιστον και γνωμης
διεφθαρμενης δειγμα μεγιστον εστι και σφοδρα φιλοσοφου δεομενον ψυχης. και
δηλουσιν ουχ αι βιωτικαι γυναικες μονον και ανδρασιν ομιλησασαι–ων ουδεμια ραιδιως
ταυτης ηνεσχετο της παραινεσεως–, αλλα και αι φιλοσοφειν δοκουσαι και εις τον της
παρθενιας τελειν χορον λαχουσαι. Πολλαι γαρ τουτων προς τυραννιδα φυσεως
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αποδυσαμεναι και καθαρως τον της παρθενιας διανυουσαι δρομον και αγγελικην εν
τουτωι μιμουμεναι πολιτειαν και εν θνητωι σωματι τα της αναστασεως επιδεικνυμεναι
προοιμια–»εν γαρ τωι αιωνι εκεινωι, φησιν, ουτε γαμουσιν, ουτε εκγαμισκονται»–και
προς τας ασωματους δυναμεις θεμεναι την αμιλλαν και προς την αφθαρσιαν εν φθαρτωι
σωματι φιλονεικουσαι και ο πολλοις ουδε ακουσαι φορητον δια των εργων
κατορθουσαι και καθαπερ λυττωντα κυνα και συνεχως επιπηδωντα την επιθυμιαν
διακρουομεναι και μαινομενην θαλασσαν καταστελλουσαι και εν αγριοις κυμασι μετα
γαληνης πλεουσαι και ταραττομενου σφοδρως του πελαγους εξ ουριας φερομεναι και
εν καμινωι φυσικης επιθυμιας εστωσαι και μη κατακαιομεναι, αλλ' ως πηλον τους
ανθρακας τουτους καταπατουσαι, υπο της επιθυμιας ταυτης εαλωσαν αισχρως πανυ και
ελεεινως και τα μειζονα δυνηθεισαι υπο τουτου κατηγωνισθησαν.
8.7 Τοσουτον γαρ εστιν η παρθενια πραγμα, και τοσου του δειται του πονου, οτι
κατελθων ο Χριστος εξ ουρανου, ινα τους ανθρωπους αγγελους ποιησηι και την ανω
πολιτειαν ενταυθα καταφυτευσηι, ουδε τοτε εθαρρησεν επιταξαι τουτο, ουδε εις νομου
αυτο ταξιν αγαγειν, αλλ' αποθνηισκειν μεν ενομοθετησεν· ου τι βαρυτερον γενοιτ' αν;
Και σταυρουσθαι διηνεκως και εχθρους ευεργετειν, παρθενευειν δε ουκ ενομοθετησεν·
αλλ' αφηκεν εν τηι των ακουοντων κεισθαι προαιρεσει ειπων· «Ὁ δυναμενος χωρειν
χωρειτω.» Και γαρ μεγας ο ογκος του πραγματος και η δυσκολια των παλαισματων
τουτων και ο ιδρως των αγωνων και σφοδρα αποκρημνον τουτο της αρετης το χωριον.
Και τουτο δηλουσι και οι εν τηι Παλαιαι πολλα κατορθωσαντες. Και γαρ Μωυσης εκεινος
ο μεγας, των προφητων το κεφαλαιον, ο γνησιος τωι Θεωι φιλος, ο τοσαυτης απολαυσας
παρρησιας ως εξακοσιας χιλιαδας υπευθυνους γενομενας κολασει εξαρπασαι θεηλατου
πληγης, ουτος ο τοσουτος και τηλικουτος ανηρ θαλασσηι μεν επεταξε και πελαγος
εσχισε και πετραν ερρηξε και αερα μετεβαλε και το Νειλωιον υδωρ εις αιμα μετεστησε
και βατραχων και ακριδων στρατοπεδον επετειχισε τωι Φαραω και πασαν την κτισιν
μετεστοιχειωσε και μυρια ετερα επεδειξατο θαυματα και αρετης δε πολλα
κατορθωματα–και γαρ εξ εκατερου μερους ελαμψε–, προς δε τους αγωνας τουτους ουδε
αντιβλεψαι ισχυσεν, αλλ' εδεηθη γαμου και ομιλιας γυναικος και της εντευθεν
ασφαλειας και ουκ ετολμησεν εις το της παρθενιας πελαγος εαυτον εκδουναι τα εκειθεν
κυματα δεδοικως. Και ο πατριαρχης δε ο του παιδος ιερευς το μεν τυραννικωτατον της
φυσεως καταπαλαισαι ισχυσε παθος και παιδα ανελειν ηδυνηθη και παιδα τον Ἰσαακ εν
αυτωι της ηλικιας τωι ανθει, εν αυτηι της νεοτητος τηι ακμηι, μονογενη, γνησιον και παρ'
ελπιδα πασαν αυτωι δεδομενον και επ' αυτωι σαλευων μονωι και εν εσχατωι γηραι και
αρετηι κομωντα πολληι και αναγαγειν αυτον επι το ορος ισχυσεν, επι τοιαυτηι μελλων
αγαγειν πραξει, και θυσιαστηριον ωικοδομησε και ξυλα συνεθηκε και το ιερειον επεθηκε
και μαχαιραν ηρπασε και δια του λαιμου του παιδος το ξιφος ωθησε. Και γαρ και ωθησε
και ᾕμαξεν ο αδαμας εκεινος, μαλλον δε και αδαμαντος στερροτερος· ο μεν γαρ εν τηι
φυσει τουτο κεκτηται, ουτος δε δια της κατα προαιρεσιν φιλοσοφιας φυσικην εμιμησατο
στερροτητα και αγγελων απαθειαν δια των εργων επεδειξατο. Ἀλλ' ομως ο τοσουτον
και τηλικουτον ισχυσας διανυσαι αθλον και αυτης εξελθων της φυσεως, προς τους
αγωνας της παρθενιας αποδυσασθαι ουκ ετολμησεν, αλλ' εδεισε και αυτος τα σκαμματα
ταυτα και την απο του γαμου παραμυθιαν επεσπασατο.
8.8 Βουλει προσθω και τον Ἰωβ τοις ειρημενοις, τον δικαιον, τον αληθινον, τον
θεοσεβη, τον απεχομενον απο παντος πονηρου πραγματος; Ουτος ο Ἰωβ συνεκοψε του
διαβολου την οψιν, παιομενος ου παιων εκενωσεν αυτου την βελοθηκην απασαν και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

κατατοξευομενος παρ' αυτου συνεχως απαν υπεμεινε πειρασμων ειδος και εκαστον μεθ'
υπερβολης απασης. Τα γαρ δοκουντα ειναι κατα τον βιον λυπηρα και οντα, ταυτα
μαλιστα παντων εστι πενια και νοσος και παιδων αποβολη και εχθρων επαναστασις και
φιλων αγνωμοσυνη και λιμος και σαρκος οδυναι διηνεκεις και λοιδοριαι και
συκοφαντιαι και το πονηραν κτησασθαι υποληψιν· και ταυτα απαντα εις εν εξεχυθη
σωμα και μιας κατεσκεδασθη ψυχης· και το δη χαλεπωτερον οτι και αμελετητωι οντι
επεθετο. Ὃ δε λεγω τοιουτον εστιν· ο εκ πενητων τεχθεις και εν οικιαι τοιαυτηι τραφεις,
ατε γυμνασαμενος και μελετησας, ραιδιως αν ενεγκαι της πενιας το βαρος· ο δε
τοσουτοις περιρρεομενος χρημασι και τοσουτωι πλουτωι κομων, ειτα αθροον εις το
εναντιον μεταπεσων, ουκ αν ευκολως υπομειναι την μεταβολην· και γαρ αγυμναστωι
οντι χαλεπωτερα φαινεται αθροον προσπεσουσα. Παλιν ο ασημος και εξ ασημων
γενομενος και εν τωι διηνεκως καταφρονεισθαι ζων, ουκ αν σφοδρα λοιδορουμενος και
υβριζομενος ταραχθειη· ο δε τοσαυτης απολαυσας δοξης και παρα παντων
δορυφορουμενος και εν τοις απαντων στομασιν ων και πανταχου μετα πολλης
ανακηρυττομενος της περιφανειας, εις ατιμιαν και ευτελειαν κατενεχθεις το αυτο αν
παθοι τωι απο πλουσιου αθροον γενομενωι πενητι· ο παιδας αποβαλων παλιν, καν
απαντας αποβαληι, μη εν ενι δε καιρωι, τους λειπομενους εχει των απελθοντων
παραμυθιαν και της επι προτερων τελευτης του παθους ληξαντος, αν η του δευτερου
προσγενηται μετα χρονον, τουτο αυτωι προσηνεστερον γινεται το παθος· ου γαρ νεαρωι
οντι επεισι τωι ελκει, αλλα κοιμηθεντι ηδη και αφανισθεντι, οπερ ουκ ολιγον
υποτεμνεται της οδυνης. Ουτος δε ολοκληρον αυτωι τον χορον ειδεν εν μιαι
αναρπασθεντα καιρου ροπηι και τροπωι πικροτατωι τελευτης. Και γαρ και βιαιος και
αωρος ο θανατος ην, και ο καιρος δε και ο τοπος ου μικραν εποιει τωι πενθει προσθηκην·
και γαρ εν ωραι συμποσιου και εν οικιαι τηι τοις ξενοις ανεωιγμενηι και ταφος αυτοις ο
οικος εγενετο. Τι αν τις ειποι τον λιμον εκεινον τον καινοτερον και ερμηνευθηναι μη
δυναμενον, τον εκουσιον, τον ακουσιον; Ου γαρ οιδα πως αυτον καλεσω, ουδε ευρισκω
ονομα επιθειναι τωι παραδοξωι της συμφορας ειδει. Και γαρ παρακειμενης απειχετο της
τραπεζης και ορωμενων ουχ ηπτετο των σιτιων. Των γαρ περι το σωμα τραυματων η
δυσωδια προσαπαντωσα κατελυε την επιθυμιαν και αυτην ενεπιμπλα την τραπεζαν της
αηδιας. Και τουτο δηλων ελεγεν· «Βρωμον γαρ ορω τα σιτα μου.» Και η μεν αναγκη του
λιμου των προκειμενων απτεσθαι εβιαζετο· η δε της δυσωδιας υπερβολη της εκ των
σαρκων γινομενης ενικα του λιμου την βιαν. ∆ια δη τουτο ειπον· «Ουκ εχω πως αυτον
καλεσω.» Ἑκουσιον; Ἀλλ' εβουλετο απογευεσθαι των προκειμενων. Ἀλλα ακουσιον;
Ἀλλα παρην τα σιτια, και ουδεις ο κωλυων ην. Πως αν διηγησαιμην τας οδυνας, τας
πληγας των σκωληκων, τον ιχωρα τον καταρρεοντα, τα ονειδη των φιλων, την
καταφρονησιν των οικετων–»ου γαρ εφεισαντο μου, φησιν, οι οικεται μου απο
προσωπου εμπτυσματων»–, τους επεμβαινοντας, τους εφαλλομενους; «Ους γαρ ουχ
ηγησαμην, φησιν, αξιους ειναι κυνων των εμων νομαδων, ουτοι νυν επιπεπτωκασι μοι
και νουθετουσι με ελαχιστοι.» Ου δοκει σοι ταυτα παντα χαλεπα ειναι; Και γαρ εστι
χαλεπα. Ειπω το κεφαλαιον των κακων, τον κολοφωνα της συμφορας τον μαλιστα
αγχοντα αυτον; Ὁ χειμων των θορυβων των εν τωι λογισμωι γινομενων αυτωι ουτος
μαλιστα ην αυτον αποπνιγων αφορητος, και το συνειδος αυτου το καθαρον τουτο
μαλιστα εποιει την ενδον ζαλην και εσκοτου τον λογισμον και τον κυβερνητην
εταραττεν. Οι μεν γαρ εαυτοις συνειδοτες αμαρτηματα πολλα, καν παθωσι τι δεινον,
εχουσι καν τον λογον ευρειν των γινομενων, τας αμαρτιας τας εαυτων αναλογιζομενοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

και λυοντες την επι τηι αποριαι ταραχην. Παλιν οι μηδεν εαυτοις συνειδοτες αλλα
κατορθωμασι κομωντες, αν παθωσι τι τοιουτον, τον περι της αναστασεως ειδοτες λογον
και τας αμοιβας εννουντες εκεινας, οιδασιν οτι αθλοι τα συμβαινοντα και μυριων
στεφανων υποθεσεις. Ουτος δε και δικαιος ων και περι αναστασεως επισταμενος ουδεν,
ταυτηι μαλιστα εκλυδωνιζετο ουκ ειδως την αιτιαν ων επασχε και των σκωληκων και
των οδυνων υπο της αποριας ταυτης μαλλον κεντουμενος. Και ινα μαθηις οτι ταυθ'
ουτως εχει, οτε κατηξιωσεν ο φιλανθρωπος θεος ειπειν αυτωι των αγωνων τουτων την
αιτιαν οτι «Ἵνα δικαιος αναφανηις ταυτα συνεχωρηθη», ουτως ανεπνευσεν ως μηδε
πεπονθως τι των λυπηρων εκεινων και τουτο εξ ων τοτε εφθεγξατο δηλον. Ἀλλ' ομως
και πριν η μαθειν την αιτιαν, ωδυνατο μεν, εφερε δε γενναιως και μετα το παντα
αποβαλειν την θαυμασιαν εκεινην αφηκε φωνην· «Ὁ Κυριος εδωκεν, ο Κυριος
αφειλετο· ως τωι Κυριωι εδοξεν ουτως και εγενετο· ειη το ονομα Κυριου ευλογημενον εις
τους αιωνας.»
8.9 Ἀλλα γαρ εοικα υπο του ερωτος του ανδρος κατεχομενος πορρωτερω της
υποθεσεως εληλακεναι της προκειμενης· διο ολιγα προσθεις αψομαι των προκειμενων
παλιν. Ουτος τοινυν ο τοσουτος και τηλικουτος ανηρ, ο τοσαυτας αναγκας φυσεως
καταπατησας, ουκ ετολμησεν ουδε αυτος εις τον αγωνα τουτον καθειναι, αλλα και
γυναικος απελαυσε και πατηρ εγενετο παιδων τοσουτων. Τοσαυτη της παρθενιας η
δυσκολια, ουτως υψηλοι και μεγαλοι αυτης οι αγωνες και χαλεποι οι ιδρωτες και
πολλης δεομενοι της ευτονιας. Ἀλλ' ομως πολλαι των προς τον αγωνα τουτον
αποδυσαμενων εκεινο ου κατηγωνισαντο το παθος το του καλλωπισμου της περιβολης
των ιματιων, αλλ' εαλωσαν και εχειρωθησαν και βιωτικων γυναικων μαλλον. Μη γαρ
μοι τουτο λεγε οτι χρυσιον ου περικειται, ουδε σηρικα και χρυσοπαστα περιβεβληνται
ιματια, ουδε περιδεραια λιθοκολλητα εχουσι. Το γαρ χαλεπωτερον μαλιστα παντων
τουτο εστι και ο μεθ' υπερβολης δεικνυσιν αυτων το νοσημα, και του παθους την
τυραννιδα, οτι ισχυσαν και εφιλονεικησαν και εβιασαντο δι' ευτελων ιματιων εκεινων
υπερακοντισαι τον καλλωπισμον των τα χρυσα περικειμενων και τα ιματια τα σηρικα
και επεραστοι μαλλον εντευθεν αυτων φανηναι, ως μεν αυται νομιζουσιν, αδιαφορον
μετιουσαι πραγμα, ως δε η του πραγματος φυσις δεικνυσιν, ολεθριον και βλαβερον και
βαθυ το βαραθρον εχον. ∆ιο μυριοις στομασιν ανακηρυττειν σε χρη ταυτης ενεκεν της
υποθεσεως ο τι παρθενοις γεγονε δυσκαταγωνιστον, τουτο τηι εν χηρειαι ζωσηι ουτω
ραιδιον και ευκολον, ως αυτη των πραγματων εδειξεν η αληθεια. Ουδε γαρ την
ευτελειαν θαυμαζω της περιβολης μονον την αφατον και αυτους τους προσαιτουντας
υπερακοντιζουσαν, αλλα και το ασχηματιστον μαλιστα, το ανεπιτηδευτον των
περιβληματων, των υποδηματων, της βαδισεως απερ απαντα χρωματα εστιν αρετης,
την εναποκειμενην τηι ψυχηι φιλοσοφιαν εξωθεν διαζωγραφουντα. «Στολισμος γαρ
ανδρος, φησιν, και γελως οδοντων και βημα ποδος αναγγελει τα περι αυτου.» Ει γαρ μη
μεθ' υπερβολης τους γεωδεις της βιωτικης φαντασιας λογισμους χαμαι ερριψας και
κατεπατησας, ουκ αν εις τοσουτον εξεπηδησας υπεροψιας αυτων, ουκ αν ουτω κατα
κρατος την χαλεπωτατην αμαρτιαν ταυτην ενικησας τε και απηλασας. Ἀλλα μηδεις
υπερβολην καταγινωσκετω του λογου, ει χαλεπωτατην ταυτην αμαρτιαν εκαλεσα. Ει
γαρ επι των βιωτικων και Ἑβραιων γυναικων και εν εκεινωι τωι καιρωι τοσαυτην εφερε
την κολασιν το πλημμελημα, επι των οφειλουσων το πολιτευμα εχειν εν ουρανοις και
αγγελικον μιμεισθαι βιον και εν χαριτι πολιτευομενων, τινα αν σχοιη συγγνωμην το
αυτο τουτο τολμωμενον μετα πλειονος της υπερβολης; Ὅταν γαρ ιδηις παρθενον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

κατακλωμενην εν τοις ιματιοις, συρουσαν τους χιτωνας–οπερ ο προφητης ενεκαλεσε–,
διαθρυπτομενην εν τηι βαδισει, και δια φωνης και δια ομματων και δια στολης το
δηλητηριον κεραννυσαν ποτηριον τοις ακολαστως ορωσι και τα βαραθρα επιπλειον
ανασκαπτουσαν τοις παριουσι και παγιδας τιθεισαν εντευθεν, πως ταυτην λοιπον
προσερεις παρθενον, αλλ' ου μετα των πορνευομενων αυτην αριθμησεις γυναικων; Ου
γαρ τοσουτον εκειναι δελεαρ οσον αυται γινονται, πανταχοθεν αναπεταννυσαι της
ηδονης τα πτερα. ∆ια ταυτα σε μακαριζομεν, δια ταυτα σε θαυμαζομεν, οτι παντων
απαλλαγεισα τουτων και εν τουτωι την νεκρωσιν επεδειξω τωι μερει, ουχ ωραιζομενη,
αλλα νεανιευομενη, ου καλλωπιζομενη, αλλ' οπλιζομενη.
8.10 Ἀλλ' επειδη απο του ονυχος τον λεοντα τεως εδειξαμεν και τουτο εν μερει·
ουδε γαρ τουτο ολον επηλθον σου κατορθωμα· καθαπερ γαρ εφθην ειπων, εις τα απειρα
των αλλων σου κατορθωματων δεδοικα εισελθειν πελαγη· αλλως δε ουδε εγκωμιον
προεθεμεθα νυν ειπειν της αγιας σου ψυχης, αλλα παραμυθιας κατασκευασαι
φαρμακον· φερε παλιν αναλαβωμεν τα εμπροσθεν ειρημενα. Τι δε εμπροσθεν
ειρηκαμεν; Ἀπαλλαγεισα του λογιζεσθαι τι ο δεινα ημαρτε και τι ο δεινα επλημμελησεν,
εννοει σου τους αθλους διηνεκως της καρτεριας, της υπομονης, της νηστειας, των
ευχων, των παννυχιδων των ιερων, της εγκρατειας, της ελεημοσυνης, της φιλοξενιας,
των ποικιλων και χαλεπων και πυκνων πειρασμων. Ἀναλογισαι πως εκ πρωτης ηλικιας
εως της παρουσης ημερας ουκ επαυσω πεινωντα τρεφουσα τον Χριστον, διψωντα
ποτιζουσα, γυμνον ενδυουσα, ξενον συναγουσα, αρρωστουντα επισκοπουσα, προς
δεδεμενον απιουσα. Ἐννοησον σου της αγαπης το πελαγος, ο τοσουτον ανεωιξας ως
προς αυτα της οικουμενης τα περατα μετα πολλης αφικεσθαι της ρυμης. Ου γαρ η οικια
σου παντι ελθοντι ανεωικτο μονον, αλλα και πανταχου γης και θαλασσης πολλοι ταυτης
απηλαυσαν της φιλοτιμιας δια της φιλοξενιας. Ταυτα δη παντα συναγουσα, τρυφα και
ευφραινου τηι ελπιδι των στεφανων τουτων και των βραβειων. Ει δε και τους
παρανομους τουτους και αιμοβορους και πολλω τουτων χαλεπωτερα εργασαμενους
επιθυμεις δικην διδοντας ιδειν, οψει και τουτο τοτε. Ἐπει και ο Λαζαρος τον πλουσιον
ειδεν αποτηγανιζομενον. Ει γαρ και ο τοπος αυτοις διωριστο δια την του βιου διαφοραν
και το χαος αυτους διειργεν και ο μεν ην εν τοις κολποις του Ἀβρααμ, ο δε εν ταις
καμινοις ταις αφορητοις, αλλ' ομως και ειδεν αυτον ο Λαζαρος και φωνης ηκουσε και
απεκρινατο. Ταυτα και επι σου εσται τοτε. Ει γαρ ενα παριδων ανθρωπον τοιαυτας
διδωσι τιμωριας, και τωι σκανδαλισαντι παλιν ενα λυσιτελες μυλην εκκρεμασθηναι
κατα του τραχηλου και εις την θαλασσαν καταποντισθηναι, οι τοσαυτην οικουμενην
σκανδαλισαντες και τοσαυτας ανατρεψαντες Ἐκκλησιας και παντα θορυβων και
ταραχης εμπλησαντες και ληιστων και βαρβαρων νικησαντες ωμοτητα και απανθρωπιαν
και ουτω κατα κρατος εκβακχευθεντες υπο του στρατηγουντος αυτοις διαβολου και των
συνεργουντων αυτοις δαιμονων, ως το φρικτον τουτο δογμα και αγιωσυνης γεμον και
του δεδωκοτος αξιον καταγελαστον και Ἰουδαιοις και Ἕλλησι ποιησαι, οι μυριας
καταδυσαντες ψυχας και μυρια ναυαγια πανταχου της οικουμενης εργασαμενοι, οι
τοσαυτην αναψαντες πυραν και το σωμα του Χριστου σχισαντες και τα μελη αυτου
πολλαχου διασπειραντες· «Ὑμεις γαρ, φησιν, εστε σωμα Χριστου και μελη εκ μερους.»
Μαλλον δε τι φιλονεικω παραστησαι την μανιαν αυτων, ερμηνευθηναι λογωι μη
δυναμενην; Ποσην τοινυν οιει υποστησεσθαι τιμωριαν τοτε τους λυμεωνας τουτους και
αιμοβορους; Ει γαρ οι μη θρεψαντες πεινωντα τον Χριστον μετα του διαβολου
καταδικαζονται τωι πυρι τωι ασβεστωι, οι και λιμωι παραδοντες μοναχων και παρθενων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

χορους και ενδεδυμενους γυμνωσαντες και ξενους οντας ου μονον ου συναγαγοντες,
αλλα και ελασαντες, και αρρωστουντας ου μονον ουκ επισκεψαμενοι, αλλα και
επιπλειον συντριψαντες, και ου μονον δεδεμενους ουκ ιδοντες, αλλα και λελυμενους
εις δεσμωτηριον παρασκευασαντες εμβαλεσθαι, εννοησον οσην υποστησονται τιμωριαν.
Τοτε τοινυν οψει αυτους αποτηγανιζομενους, κατακαιομενους, δεδεμενους, τους
οδοντας βρυχοντας, ολοφυρομενους, ανονητα λοιπον θρηνουντας και ανωφελη
μετανοουντας και ακερδη, καθαπερ ο πλουσιος εκεινος. Ὄψονται σε και ουτοι παλιν εν
τηι μακαριαι ληξει εκεινηι στεφανηφορουσαν, μετα των αγγελων χορευουσαν, τωι Χριστωι
συμβασιλευουσαν, και βοησονται πολλα και θρηνησουσι μεταγινωσκοντες εφ' οις εις σε
επαροινησαν και ικετηριαν σοι προστιθεντες και ελεους μεμνημενοι και φιλανθρωπιας,
και ουδεν εσται πλεον αυτοις.
8.11 Ταυτα ουν απαντα λογιζομενη επαιδε συνεχως σου τηι ψυχηι και την κονιν
ταυτην διασκεδασαι δυνησηι. Ἐπειδη δε και ετερον τι εστι, ως εγωγε οιμαι, το μαλιστα σε
οδυνων φερε και τουτωι τωι λογισμωι κατασκευασωμεν το φαρμακον μετα των
ειρημενων και α νυν ερουμεν. Και γαρ οιμαι σε αλγειν ου δια ταυτα μονον, αλλα και δια
το κεχωρισθαι της ουδενειας της ημετερας, και τουτο διηνεκως θρηνειν σε και προς
απαντας λεγειν· «Ουκ ακουομεν της γλωσσης εκεινης, ουδε απολαυομεν της συνηθους
διδασκαλιας, αλλα εν λιμωι κατακεκλεισμεθα· και οπερ ηπειλησεν ο Θεος τοις Ἑβραιοις
τοτε, τουτο νυν υπομενομεν, ου λιμον αρτου, ουδε διψαν υδατος, αλλα λιμον θειας
διδασκαλιας.» Τι ουν ημεις προς ταυτα ερουμεν; Ὅτι μαλιστα μεν εξεστι σοι και
αποντων ημων ομιλειν τοις βιβλιοις τοις ημετεροις. Και ημεις δε σπουδην ποιησομεθα,
αν επιτυγχανωμεν γραμματηφορων, συνεχεις σοι και πυκνας και μακρας πεμπειν
επιστολας. Ει δε και παρα ζωσης φωνης βουλει τα παρ' ημων ακουειν, ισως και τουτο
εσται και ημας οψει παλιν, του Θεου επιτρεποντος· μαλλον δε ουκ ισως, αλλα παντως·
και μηδεν αμφιβαλλε. Ἀναμνησομεν γαρ σε οτι ουκ εικη ταυτα ειρηκαμεν, ουδε
απατωντες σε και παραλογιζομενοι, αλλα και παρα ζωσης ακουσηι φωνης α δια των
γραμματων νυν. Ει δε η μελλησις σε λυπει, εννοησον οτι ουδε αυτη ακερδης σοι γινεται,
αλλα πολυν οισει σοι τον μισθον καρτερουσηι και μηδεν εκφερουσηι πικρον ρημα, αλλα
και υπερ τουτων τον Θεον δοξαζουσηι, ο δε και διατελουσα ποιεις. Ουδε γαρ μικρος
ουτος αθλος, αλλα και σφοδρα νεανικης δεομενος ψυχης και φιλοσοφου διανοιας, ωστε
αγαπωμενης ψυχης ενεγκειν χωρισμον. Τις ταυτα φησιν; Ει τις οιδε φιλειν γνησιως, ει
τις επισταται δυναμιν αγαπης, οιδεν ο λεγω. Ἀλλ' ινα μη περιιοντες ζητωμεν τους
γνησιως φιλουντας–και γαρ σπανιον τουτο–, δραμωμεν επι τον μακαριον Παυλον
κακεινος ημιν ερει ηλικος ουτος ο αθλος και ηλικης δεομενος ψυχης. Ουτος γαρ ο
Παυλος ο την σαρκα αποδυσαμενος και το σωμα αποθεμενος και γυμνηι σχεδον την
οικουμενην περιιων τηι ψυχηι και παν παθος εξορισας της διανοιας και των ασωματων
δυναμεων την απαθειαν μιμουμενος και την γην ως τον ουρανον οικων και μετα των
Χερουβιμ εστως ανω και της μυστικης εκεινης μελωιδιας αυτοις κοινωνων, τα μεν αλλα
παντα ραιδιως εφερεν, ως εν αλλοτριωι πασχων σωματι, και δεσμωτηρια και αλυσεις και
απαγωγας και μαστι γας και απειλας και θανατον και το καταλευεσθαι και το
καταποντιζεσθαι και παν κολασεως ειδος. Μιας δε ψυχης αγαπωμενης παρ' αυτου
χωρισθεις, ουτω συνεχυθη και διεταραχθη ως ευθεως και της πολεως αποπηδησαι εν ηι
τον αγαπωμενον προσδοκων ιδειν ουχ ευρεν. Και ταυτα αυτωι συνοιδεν η Τρωας η δια
τουτο καταλειφθεισα παρ' αυτου, επειδη ουκ εσχεν επιδειξαι αυτωι τοτε εκεινον.
«Ἐλθων γαρ, φησιν, εις την Τρωαδα εις το ευαγγελιον του Χριστου και θυρας μοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

ανεωιγμενης εν Κυριωι, ουκ εσχηκα ανεσιν τωι πνευματι μου, τωι μη ευρειν με Τιτον τον
αδελφον μου, αλλα αποταξαμενος αυτοις εξηλθον εις Μακεδονιαν.» Τι τουτο, ω Παυλε;
Ξυλωι μεν δεδεμενος και δεσμωτηριον οικων και μαστιγας εχων επικειμενας και τα
νωτα αιμασι περιρρεομενος και εμυσταγωγεις και εβαπτιζες και θυσιαν προσηγες και
ενος ου κατεφρονησας μελλοντος σωζεσθαι· εις δε την Τρωαδα ελθων και την αρουραν
ορων εκκεκαθαρμενην και ετοιμην ουσαν τα σπερματα υποδεξασθαι και την αλιειαν
πεπληρωμενην και πολλην παρεχουσαν σοι την ευκολιαν, τοσουτον ερριψας απο των
χειρων κερδος ως και δια τουτο παραγενομενος. «Ἐλθων γαρ, φησιν, εις την Τρωαδα εις
το ευαγγελιον», τουτ' εστι δια το ευαγγελιον, και ουδενος αντιπιπτοντος· «Θυρας γαρ
μοι, φησιν, ανεωιγμενης», απεπηδησας ευθεως; «Ναι, φησι· πολληι γαρ κατεσχεθην
αθυμιας τυραννιδι και σφοδρα μου συνεχεε την διανοιαν η Τιτου απουσια και ουτω μου
εκρατησε και περιεγενετο ως αναγκασαι τουτο ποιησαι.» Ὅτι γαρ δια αθυμιαν τουτο
επαθεν ουδεν ημας δει στοχαζεσθαι, αλλα παρ' αυτου και τουτο μανθανειν. Και γαρ την
αιτιαν της αναχωρησεως τεθεικεν ειπων· «Ουκ εσχηκα ανεσιν τωι πνευματι μου, τωι μη
ευρειν με Τιτον, αλλα αποταξαμενος αυτοις εξηλθον.»
8.12 Ειδες πως μεγιστος αθλος το δυνηθηναι ενεγκειν πραιως αγαπωμενου
χωρισμον; και πως οδυνηρον πραγμα και πικρον; πως υψηλης δεομενον και νεανικης
ψυχης; Τουτον τον αθλον και αυτη διανυεις νυν. Ὅσωι δε μεγιστος ο αθλος, τοσουτωι και
ο στεφανος μειζων και τα βραβεια λαμπροτερα. Τουτο σοι της μελλησεως εστω
παραμυθια και το παντως ημας οψεσθαι σε παλιν βρυουσαν τωι εντευθεν μισθωι και
στεφανουμενην και ανακηρυττομενην. Ουδε γαρ αρκει τοις αγαπωσι μονον το τηι ψυχηι
συνδεδεσθαι ουδε αποχρωνται τουτωι εις παραμυθιαν, αλλα και σωματικης δεονται
παρουσιας· καν μη τουτο προσηι, ου μικρον της ευφροσυνης υποτετμηται μερος. Και
τουτο παλιν προς τον της αγαπης τροφιμον ελθοντες ευρησομεν ουτως εχον. Μακεδοσι
γαρ επιστελλων ουτως ελεγεν· «Ἡμεις δε, αδελφοι, απορφανισθεντες αφ' υμων προς
καιρον ωρας προσωπωι ου καρδιαι, περισσοτερως εσπουδασαμεν το προσωπον υμων
ιδειν· εγω μεν Παυλος και απαξ και δις και ανεκοψεν ημας ο Σατανας. ∆ιο μηκετι
στεγοντες ηυδοκησαμεν καταλειφθηναι εν Ἀθηναις μονοι και επεμψαμεν Τιμοθεον.» Ὢ
λεξεως εκαστης δυναμις· την γαρ εναποκειμενην αυτου τηι ψυχηι φλογα της αγαπης
μετα πολλης ενδεικνυται της σαφηνειας. Ουδε γαρ ειπε· «χωρισθεντες υμων», ουδε
«διασπασθεντες υμων», ουδε «διασταντες», ουδε «απολειφθεντες», αλλ'
«απορφανισθεντες υμων.» Λεξιν εζητησεν ικανην εμφηναι την οδυνην αυτου της
ψυχης. Καιτοι γε εν ταξει πατερος ην απασιν αυτος, αλλα παιδιων ορφανων εν τηι αωρωι
ηλικιαι τον γεγεννηκοτα αποβαλοντων φθεγγεται ρηματα την υπερβολην της αθυμιας
ενδειξασθαι βουλομενος. Ουδεν γαρ οδυνηροτερον ορφανιας αωρου, οταν της τε
ηλικιας προς ουδεν αυτοις αρκουσης, των τε προστησομενων γνησιως ουκ οντων και
των επιθησομενων και επιβουλευοντων πολλων αθροον αναφαινομενων, ωσπερ
αρνειοι, ουτως εις μεσον προκεωνται λυκοις οι πανταχοθεν σπαραττουσιν αυτους και
ξαινουσιν. Ουδεις δυναται παραστησαι της συμφορας ταυτης τωι λογωι το μεγεθος. ∆ια
τουτο και Παυλος περιελθων και ζητησας και ερημιας και συμφορας χαλεπης ρησιν
ενδεικτικην, ινα παραστησηι οπερ επασχε των αγαπωμενων χωριζομενος, ταυτηι
εχρησατο τηι λεξει· ειτα και επιτεινει παλιν αυτην δια των εξης· «Ἀπορφανισθεντες γαρ,
φησιν, ου χρονον αλλα προς καιρον ωρας, και χωρισθεντες ου διανοιαι αλλα προσωπωι
μονωι, ουδε ουτω φερομεν την εντευθεν οδυνην, καιτοι γε ικανην εχοντες παραμυθιαν,
το τηι ψυχηι συνδεδεσθαι, το εν καρδιαι υμας ειναι τηι ημετεραι, το χθες και πρωην υμας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

εωρακεναι, αλλ' ουδεν τουτων ημας απαλλαττει της αθυμιας.» Ἀλλα τι βουλει και
επιθυμεις, ειπε μοι, και επιθυμεις μεθ' υπερβολης; Αυτην αυτων την οψιν.
«Περισσοτερως γαρ, φησιν, εσπουδασαμεν το προσωπον υμων ιδειν.» Τι φηις, ο υψηλος
και μεγας; Ὁ τον κοσμον εχων εσταυρωμενον και τωι κοσμωι σταυρωθεις, ο παντων
απαλλαγεις των σαρκικων, ο σχεδον ασωματος γενομενος, ουτως αιχμαλωτος υπο της
αγαπης εγενου ως εις σαρκα κατενεχθηναι την πηλινην, την απο γης, την αισθητην;
«Ναι, φησι, και ουκ αισχυνομαι ταυτα λεγων, αλλα και εγκαλλωπιζομαι· την γαρ
μητερα των αγαθων εχων εμοι βρυουσαν την αγαπην, ταυτα επιζητω.» Και ουδε απλως
σωματικην επιζητει παρουσιαν, αλλα το προσωπον αυτων μαλιστα επιθυμει θεασασθαι.
«Περισσοτερως γαρ, φησιν, εσπουδασαμεν το προσωπον υμων ιδειν.» Ὄψεως ουν εραις,
ειπε μοι, και προσωπου θεωριας επιθυμεις; «Και σφοδρα, φησιν, ενθα των αισθητηριων
η συναγωγη. Ψυχη γαρ γυμνη καθ' εαυτην ετεραι ψυχηι συγγενομενη ουτε ειπειν τι ουτε
ακουσαι δυνησεται· σωματικης δε αν απολαυσω παρουσιας και ερω τι και ακουσομαι
παρα των αγαπωμενων. ∆ια τουτο επιθυμω το προσωπον υμων ιδειν, ενθα και γλωσσα
εστι φωνην αφιεισα και τα ενδον ημιν απαγγελλουσα και ακοη ρηματα δεχομενη και
οφθαλμοι κινηματα ψυχης διαζωγραφουντες· και γαρ της ποθουμενης ψυχης δια
τουτων ακριβεστερον της συνουσιας εστιν απολαυσαι.»
8.13 Και ινα μαθηις πως εκκαιεται εις την θεωριαν ταυτην ειπων· «περισσοτερως
εσπουδασαμεν», ουκ ηρκεσθη τηι λεξει ταυτηι, αλλ' επηγαγεν· «εν πολληι επιθυμιαι». Ειτα
ουκ ανεχομενος εαυτον μετα των αλλων εγκαταμιξαι, αλλα δεικνυς οτι σφοδροτερον
των αλλων φιλει, ειπων οτι «Περισσοτερως εσπουδασαμεν και ηθελησαμεν ελθειν προς
υμας», απερρηξεν εαυτον των λοιπων και μονον στησας επηγαγεν· «Ἐγω μεν Παυλος
και απαξ και δις», δεικνυς οτι πλεον των αλλων εσπουδαζεν. Ειτα επειδη ουκ επετυχε
τουτου, ουκ αρκειται τοις γραμμασιν αλλα πεμπει το κεφαλαιον, τον συν αυτωι
Τιμοθεον, τον αντι γραμματων εσομενον αυτωι· διο και επαγει λεγων· «∆ιο μηκετι
στεγοντες.» Ὢ παλιν λεξεως ευγενεια· ω ρησεως δυναμις την ακαθεκτον αυτου και
ακαρτερητον αγαπην δηλουσα. Και ως αν τις εμπυριζομενος και ως αν τις καιομενος και
ζητων του εμπυρισμου παραμυθιαν τινα ευρειν, παντα κινει, ουτω δη και ουτος
αναπτομενος, αγχομενος, καιομενος, κατα το εγχωρουν την δυνατην επενοησε
παραμυθιαν. «Μηκετι γαρ στεγοντες, φησιν, επεμψαμεν Τιμοθεον τον διακονον του
ευαγγελιου και συνεργον ημων, το αναγκαιοτατον μελος διασπασαντες ημων της
συνουσιας και λυπην αλλαξαμενοι λυπης.» Ὅτι γαρ ουδε την εκεινου απουσιαν
ευκολως εφερεν, αλλα δια τουτους ειλετο το βαρυτατον τουτο και τουτο αυτος
εδηλωσεν ειπων· «Ηυδοκησαμεν καταλειφθηναι μονοι.» Ὢ ψυχης μετα ακριβειας προς
αυτην ποιωθεισης την αγαπην. Ἐπειδη γαρ αδελφου εχωρισθη ενος, μεμονωσθαι φησι
και ταυτα τοσουτους εχων μεθ' εαυτου. Ταυτα δη συνεχως μελετα και αυτη και οσωι σοι
το πραγμα οδυνηρον, τοσουτωι κερδαλεωτερον ειναι νομιζε ευχαριστως φερουσηι. Ου
γαρ δη μονον σωματι πληγαι επαγομεναι αλλα και ψυχης οδυνη αφατους φερει τους
στεφανους και ψυχης οδυνη μαλλον η σωματος, οταν οι πληττομενοι φερωσιν
ευχαριστως. Ὥσπερ ουν ει καταξαινομενη το σωμα και μαστιγουμενη γενναιως εφερες
τον Θεον υπερ τουτων δοξαζουσα, πολλην αν απελαβες την αμοιβην, ουτω ψυχης ταυτα
πασχουσης νυν πολλας αναμενε τας αντιδοσεις. Προσδοκα δε και το παντως ημας
οψεσθαι παλιν και της οδυνης απαλλαγησεσθαι ταυτης και την εκ της οδυνης
γενομενην εμποριαν πολλην αποληψεσθαι και τοτε και νυν. Ἀρκει ταυτα σοι προς
παραμυθιαν μαλλον δε ουχι σοι μονον, αλλα και ει τις ανοητος ειη και αυτολιθινος την
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ψυχην. Ὅπου δε συνεσις τοσαυτη και ευλαβειας πλουτος και φιλοσοφιας υψος και ψυχη
των βιωτικων την φαντασιαν καταπατησασα, πλειων η ευκολια της θεραπειας. ∆ειξον
δη καν τουτωι την αγαπην την περι ημας οτι και μεγαλην γραφοντες εχομεν παρα σοι
δυναμιν, και τοσαυτην οσην παροντες. ∆ειξεις δε σαφως, αν μαθωμεν οτι σοι γεγονε τι
πλεον απο των γραμματων των ημετερων, μαλλον δε ουχι πλεον μονον, αλλα τοσουτον
οσον επιθυμουμεν. Ἐπιθυμουμεν δε εν τηι αυτηι ευφροσυνηι ειναι σε νυν εν ηι και αυτοθι
διατριβοντες εωρωμεν. Καν τουτο μαθωμεν, ου μικραν και αυτοι της ερημιας εν ηι νυν
εσμεν καρπωσομεθα την παρακλησιν. Ὣστε ει βουλει και ημας εν ευθυμιαι καταστησαι
πλειονι–οιδα δε οτι βουλει και σφοδρα εσπουδακας–, δηλωσον οτι παντα της αθυμιας
απηλασας τον φορυτον και εν γαληνηι τα σα και δος ημιν ταυτην της περι σε ευνοιας και
αγαπης αμοιβην. Οισθα γαρ, οισθα σαφως οπως ημας ανακτησηι κατορθωσασα τουτο και
μετα αληθειας δηλωσασα δια γραμματων ημιν.

9.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Θʹ
9.1 Τι θρηνεις; Τι κοπτεις σαυτην και δικας απαιτεις ας ουδε οι εχθροι σου
απαιτησαι σε ισχυσαν, ουτως τηι τυραννιδι της αθυμιας εκδουσα σου την ψυχην; Τα γαρ
γραμματα α δια Πατρικιου ημιν διεπεμψω, ταυτα εδηλωσε σου τα τραυματα της
διανοιας. ∆ιο και σφοδρα αλγω και οδυνωμαι οτι οφειλουσα παντα κινειν και
πραγματευεσθαι ωστε απελαυνειν σου της ψυχης την αθυμιαν, περιερχηι συναγουσα
λογισμους οδυνηρους και τα μη οντα–τουτο γαρ εφης–αναπλαττουσα και καταξαινουσα
σαυτην εικηι και ματην και επι βλαβηι μεγιστηι. Τι γαρ σε λυπει οτι Κουκουσου ουκ
ισχυσας ημας μεταστησαι; Καιτοι γε το σον μερος μετεστησας παντα κινησασα και
πραγματευσαμενη. Ει δε εις τελος το εργον ουκ ηλθεν, ουδε δια τουτο αλγειν δει. Ἴσως
γαρ εδοξε τωι Θεωι μακροτερους μοι τεθηναι των δρομων τους διαυλους ωστε και
λαμπροτερους γενεσθαι τους στεφανους. Τι τοινυν αλγεις υπερ τουτων αφ' ων ημεις
ανακηρυττομεθα, δεον σε σκιρταν δια ταυτα και χορευειν και στεφανουσθαι, οτι
τοσουτου κατηξιωθημεν πραγματος σφοδρα υπερβαινοντος ημων την αξιαν; Ἀλλ' η
ερημια σε λυπει των ενταυθα; Και τι της διατριβης της ενταυθα ηδιον; Ἡσυχια, γαληνη,
απραγμοσυνη πολλη, σωματος ευρωστια. Ει γαρ μητε αγοραν μητε ωνιον εχει η πολις,
ουδεν τουτο προς εμε. Παντα γαρ μοι καθαπερ εκ πηγων επιρρει. Και γαρ τον κυριον μου
τον επισκοπον τον ενταυθα και τον κυριον μου ∆ιοσκορον εχω εργον τουτο
ποιουμενους διολου, την ημετεραν αναπαυσιν. Ἐρει δε σοι και ο καλος Πατρικιος οπως
διαγομεν εν ευθυμιαι, εν ευφροσυνηι, εν θεραπειαι πολληι, το γε εις την διατριβην την
ενταυθα ηκον. Ει δε τα εν Καισαρειαι θρηνεις, και τουτο αναξιως σου ποιεις. Και γαρ εκει
λαμπροι παλιν επλακησαν ημιν στεφανοι ως παντας ημας ανακηρυττειν, αναγορευειν,
θαυμαζειν, εκπληττεσθαι εφ' οις κακως παθοντες εξεβληθημεν. Ἀλλα ταυτα μηδεις
τεως ειδετω, ει και πολλοι αυτα διαθρυλουσιν. Ἐδηλωσε γαρ μοι ο κυριος μου Παιανιος
οτι οι πρεσβυτεροι αυτου του Φαρετριου παρεισιν αυτοθι οι εφησαν ημιν κοινωνειν και
μηδεν κοινον εχειν προς τους εναντιους, μηδε συγγινεσθαι αυτοις, μηδε κοινωνησαι.
Ἵν' ουν μη διαταραξωμεν αυτους, μηδεις ταυτα ειδετω· και γαρ σφοδρα χαλεπα τα
συμβαντα εις ημας. Και ει μηδεν αλλο επεπονθειν δεινον, ηρκει τα εκεισε γενομενα
μυρια μοι προξενησαι βραβεια· ουτως περι των εσχατων ημιν ο κινδυνος γεγονε.
Παρακαλω δε, απορρητα εστω παρα σοι και εν βραχει σοι αυτα διηγησομαι, ουχ ινα
λυπησω, αλλ' ινα ευφρανω. Αυται γαρ μου της εμποριας αι υποθεσεις, ουτος μου ο
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

πλουτος, αυτη των αμαρτηματων μου η δαπανη, το συνεχως δια τοιουτων οδευειν
πειρασμων, και επαγεσθαι μοι τουτους παρ' ων ουδαμως προσεδοκησα. Ἐπειδη γαρ
εμελλομεν επιβαινειν της Καππαδοκων χωρας, απαλλαγεντες του Γαλατου, κακεινου δε
σχεδον θανατον ημιν απειλησαντος, πολλοι κατα την οδον ημιν απηντων λεγοντες οτι
«Ὁ κυριος Φαρετριος αναμενει σε και πανταχου μετερχεται, μη αποτυχηι της συντυχιας
σου, και παντα ποιει και πραγματευεται ωστε σε ιδειν και περιπτυξασθαι και πασαν
επιδειξασθαι αγαπην· και τα μοναστηρια ανδρων και γυναικων εκινησεν». Ἐγω δε
ταυτα ακουων τουτων μεν ουδεν προσεδοκων, αλλα ταναντια ανετυπουν παρ' εμαυτωι·
των μεντοι ταυτα απαγγελλοντων ουδενι τουτων ουδεν ελεγον.
9.2 Ἐπειδη δε επεβην οψε ποτε της Καισαρειας, κατειργασμενος, τεταριχευμενος,
εν αυτηι της φλογος τηι ακμηι του πυρετου κειμενος, αλυων, τα εσχατα πασχων, επετυχον
καταγωγιου προς αυτηι της πολεως τηι εσχατιαι κειμενου και σπουδην εποιουμην ωστε
και ιατροις συντυχειν και την καμινον εκεινην σβεσαι· ην γαρ αυτη η ακμη του
τριταιου. Και προσην και η της οδου ταλαιπωρια, ο καματος, η συντριβη, η των
θεραπευσοντων ερημια, η των επιτηδειων απορια, το μηδενα παρειναι ημιν ιατρον, το
καματωι και θαλπει και αγρυπνιαις καταταθηναι, και σχεδον αυτονεκρος ων εισηλθον
εις την πολιν. Τοτε δη παρεγενοντο ο κληρος απας, ο δημος, μοναζοντες, μοναστριαι,
ιατροι, πολλης απηλαυον θεραπειας, παντων παντα ημιν διακονουμενων,
υπηρετουμενων. Ἀλλα και ουτως πολλωι τωι καρωι της φλογος κατεχομενος, εν εσχατοις
ημην δεινοις. Τελος κατα μικρον εληγε και ελωφα το νοσημα. Ὁ δε Φαρετριος ουδαμου·
αλλ' ανεμενεν ημων την εξοδον, ουκ οιδα τι δοξαν αυτωι. Ἐπειδη τοινυν ειδον ηρεμα
λωφησαν το κακον, εβουλευομην λοιπον περι αποδημιας, ωστε επιλαβεσθαι της
Κουκουσου και μικρον αναπαυσασθαι των της οδου συμφορων. Και εν τουτοις ημων
οντων, απαγγελλονται αθροον Ἴσαυροι πληθος απειρον κατατρεχοντες την Καισαρεων
χωραν και τινα κωμην μεγαλην εμπρησαντες και τα εσχατα διαθεντες. Τουτο ακουσας ο
τριβουνος, λαβων τους στρατιωτας ους ειχεν εξηλθεν. Ἐδεδοικεισαν γαρ μη και τηι
πολει προσβαλωσι και παντες ησαν εν φοβωι, παντες εν αγωνιαι, περι αυτου του εδαφους
της πατριδος κινδυνευοντες, ως και αυτους τους πρεσβυτας την φυλακην των τειχων
μεταχειριζεσθαι. Ἐν τουτοις των πραγματων οντων, αθροον υπο την εω δρουγγος
μοναζοντων–ουτω γαρ δει ειπειν και τηι λεξει την μανιαν αυτων ενδειξασθαι–
επεστησαν τηι οικιαι ενθα ημεν, απειλουντες αυτην καιειν, εμπιμπραν, τα εσχατα ημας
διατιθεναι, ει μη εξελθοιμι. Και ουτε ο των Ἰσαυρων φοβος, ουτε η αρρωστια ουτω
σφοδρως επικειμενη, ουτε αλλο ουδεν εποιησεν επιεικεστερους αυτους, αλλ' επεκειντο
τοσουτου θυμου πνεοντες ως και αυτους φοβηθηναι τους επαρχικους. Και γαρ και
αυτοις ηπειλουν πληγας και εκαλλωπιζοντο ως και ηδη πολλους αισχρως τυπτησαντες
επαρχικους. Ταυτα οι επαρχικοι ακουσαντες κατεφυγον εις ημας, παρεκαλουν τε και
εδεοντο οτι «Καν εις Ἰσαυρους μελλωμεν εμπιπτειν, απαλλαξον ημας των θηριων
τουτων». Ἀκουσας ο ηγεμων κατεδραμεν επι την οικιαν βουλομενος ημιν βοηθησαι.
Ουδε εκεινου παρακαλουντος ηνεσχοντο οι μοναζοντες, αλλα και αυτος ησθενησεν.
Ὁρων τοινυν τα πραγματα εν αποριαι πολληι και ουτε τολμων ημιν συμβουλευσαι εις
φονον φανερον εξελθειν, ουτε παλιν ενδον μενειν δια την τοσαυτην εκεινων μανιαν,
επεμψε προς τον Φαρετριον παρακαλων ολιγων ενδουναι ημερων, δια τε την
αρρωστιαν, δια τε τον επικειμενον κινδυνον. Και ουδε ουτως εγενετο τι πλεον, αλλα και
τηι εξης σφοδροτεροι παρεγενοντο και των πρεσβυτερων ουδεις ετολμα παραστηναι και
βοηθησαι, αλλ' αισχυνομενοι και ερυθριωντες –κατα γαρ γνωμην Φαρετριου ελεγον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

ταυτα γινεσθαι–εκρυπτοντο, ελανθανον, καλουμενοι παρ' ημων ουχ υπηκουον. Τι δει
πολλα λεγειν; Και φοβων τοσουτων επικειμενων, και θανατου σχεδον δηλου και του
πυρετου με κατεργαζομενου –ουδε γαρ ημην απαλλαγεις ουδεπω των κακων των
εντευθεν– μεσημβριας μεσης ριψας εμαυτον εις το λεκτικιον, εξηγομην εκειθεν, του
δημου παντος κωκυοντος, ολολυζοντος, επαρω μενου τωι ταυτα πεποιηκοτι,
ολοφυρομενων παντων και θρηνουντων. Ἐπειδη δε της πολεως εξηλθον, και των
κληρικων τινες εξελθοντες ηρεμα ημας προεπεμψαν οδυρομενοι. Και τινων λεγοντων
ακουσαντες· «Που αυτον απαγετε εις φανερον θανατον;» ετερος ελεγε προς ημας των
σφοδρα ημας φιλουντων· «Ἄπελθε, δεομαι σου· εις Ἰσαυρους εμπεσον, μονον ημων
απαλλαγηθι. Ὅπου γαρ αν εμπεσηις, εις ασφαλειαν εμπιπτεις, αν τας ημετερας
διαφυγοις χειρας.» Ταυτα ακουσασα και ορωσα η καλη Σελευκια, η του κυριου μου
Ῥουφινου ελευθερα–και γαρ σφοδρα ημας εθεραπευσε–, παρεκαλεσε και εδεηθη ωστε
εις το προαστειον αυτης καταλυσαι προ πεντε μιλιων της πολεως ον και συνεπεμψεν
ημιν ανθρωπους και απηλθομεν εκεισε. 9.3 Ἀλλ' ουδε εκει εμελλεν ημων αποστησεσθαι
η επι9.3 βουλη αυτη. Ὡς γαρ εγνω ο Φαρετριος, εδηλωσεν αυτηι, καθως ελεγε, πολλας
απειλας. Ἐπει δε με εις το προαστειον αυτης υπεδεξατο, καγω τουτων ουκ ᾔδειν ουδεν·
αλλ' εξελθουσα προς ημας, ταυτα μεν ημας απεκρυβεν, εδηλου δε τωι επιτροπωι αυτης
εκεισε οντι πασαν τε ημιν αναπαυσιν παρασχειν, και ει τινες επελθοιεν μοναζοντες
βουλομενοι ημας ενυβρισαι η συντριψαι, συναγαγειν γεωργους απο των αλλων αυτης
χωριων και ουτω παραταξασθαι προς αυτους. Παρεκαλει δε και εις την οικιαν αυτης
καστελλον εχουσαν και αχειρωτον ουσαν καταφυγειν ωστε του επισκοπου και των
μοναζοντων εκφυγειν τας χειρας. Ἀλλα τουτο μεν ουκ ηνεσχομην, αλλ' ημην εν τωι
προαστειωι ουδεν ειδως των μετα ταυτα κατασκευαζομενων. Ουδε τουτο αυτοις ηρκεσεν
εις το αποστηναι της καθ' ημων μανιας. Ειτα νυκτων μεσων, ουδεν τουτων ειδως–
πολυς γαρ επεκειτο ο Φαρετριος απειληι απειλων εκεινηι, καθως φησι, καταναγκαζων,
ωθων, ωστε ημας εκβαλειν και των προαστειων –, ου φερουσα η γυνη την επαχθειαν
αυτου, ουκ ειδοτος εμου, εδηλωσεν αυτοθι οτι οι βαρβαροι επεστησαν αισχυνομενη την
αναγκην ειπειν ην υπεμεινεν. Και μεσων νυκτων εισελθων προς με Ευηθιος ο
πρεσβυτερος καθευδοντα με διεγειρας, μετα πολλης της βοης ταυτα ελεγεν· «Ἀναστηθι,
παρακαλω, βαρβαροι επεστησαν, ενταυθα πλησιον». Ἐννοησον τις ημην ταυτα ακουων.
Ειτα ως προς αυτον ειπον και τι δεοι πραξαι· «Εις την πολιν ου δυναμεθα καταφυγειν μη
χαλεπωτερα παθωμεν ων Ἴσαυροι μελλουσιν ημιν ποιειν», ηναγκαζεν εξιεναι. Νυξ ην
ασεληνος, η νυξ μεση, ζοφωδης, σκοτεινη· και τουτο αυτο παλιν αποριας αναμεστον ην
ημιν· και ουδεις ο παρων, ουδεις ο βοηθων, παντες γαρ ημας εγκατελιπον. Ὅμως υπο
του φοβου συνωθισθεις και προσδοκων ευθεως αποθανεισθαι, διανεστην
τεταλαιπωρημενος κελευσας λαμπαδας αναφθηναι. Ἀλλα και ταυτας ο πρεσβυτερος
εκελευσε σβεννυσθαι, μηποτε, φησιν, οι βαρβαροι τωι φωτι καλουμενοι προς ημας
επιτεθωσιν ημιν· εσβεσθησαν και αι λαμπαδες. Ειτα ο βορδων ο φερων ημων το
λεκτικιον–τραχεια γαρ ην σφοδρα η οδος και αναντης και λιθωδης–κατενεχθεις επι
γονυ κατηνεγκε με ενδον οντα και μικρου εμελλον απολλυσθαι· ειτα εκπηδησας,
συρομενος περιεπατουν υπο Ευηθιου του πρεσβυτερου–κατεπηδησε γαρ και αυτος του
υποζυγιου –και ουτως χειραγωγουμενος εβαδιζον, μαλλον δε ελκομενος· ουτε γαρ
βαδιζειν ην εις τοσαυτην δυσχωριαν και ορη χαλεπα εν νυκτι μεσηι. Ἐννοησον τι με
πασχειν εικος ην τοσουτοις συνεχομενον κακοις και του πυρετου επικειμενου και μηδεν
ειδοτα των κατεσκευασμενων, αλλα δεδοικοτα βαρβαρους και τρεμοντα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

προσδοκωντα εις τας χειρας αυτων εμπεσεισθαι. Ου δοκει σοι μονα ταυτα τα παθηματα,
ει και μηδεν μοι ετερον συμβεβηκοι, πολλα ημων δυνασθαι διαλυειν των αμαρτηματων
και πολλην μοι παρεχειν ευδοκιμησεως αφορμην; Το δε αιτιον, ως εγωγε οιμαι, παντες
ευθεως εισελθοντα με εν Καισαρειαι, οι εν αξιωμασιν, οι απο βικαριων, οι απο
ηγεμονιων σοφισται, οι απο τριβουνων, ο δημος απας καθ' εκαστην εωρων την ημεραν,
εθεραπευον, επι της κορης των οφθαλμων εβασταζον· ταυτα οιμαι υποκνισαι τον
Φαρετριον και τον φθονον τον ελασαντα ημας απο Κωνσταντινουπολεως ουδε ενταυθα
ημων αποστηναι, ως εγωγε οιμαι· ουδε γαρ αποφαινομαι αλλ' υποπτευω. Τι αν τις ειποι
τα αλλα τα κατα την οδον, τους φοβους, τους κινδυνους; Ἅπερ καθ' εκαστην ημεραν
αναμιμνησκομενος αυτος και εν διανοιαι περιφερων, πετομαι υπο της ηδονης, σκιρτω
ως θησαυρον μεγαν εχων αποκειμενον· και γαρ ουτως εχω και διακειμαι. ∆ιο και την
σην παρακαλω τιμιοτητα χαιρειν επι τουτοις, ευφραινεσθαι, σκιρταν, τον Θεον δοξαζειν
τον καταξιωσαντα ημας τοιαυτα παθειν. Και παρα σαυτηι παρακαλω ταυτα εχειν και
προς μηδενα εξειπειν, ει και τα μαλιστα οι επαρχικοι πασαν εμπλησαι την πολιν εχουσι,
και αυτοι περι των εσχατων κινδυνευσαντες. Πλην παρα της σης ευλαβειας μηδεις
ειδετω τουτο, αλλα και καταστελλε τους λεγοντας.
9.4 Ει δε δια τα λειψανα της κακωσεως αλγεις, μαθε σαφως οτι καθαρως
απαντων απηλλαγην και ερρωμενεστερον εχω το σωμα η αυτοθι διατριβων. Τον δε
κρυμον τι δεδοικας; Και γαρ και οικηματα επιτηδεια ημιν κατεσκευασται, και παντα ο
κυριος μου ∆ιοσκορος ποιει και πραγματευεται ωστε μηδε μικραν αισθησιν ημας λαβειν
απο του κρυμου. Ει δε εστιν απο των προοιμιων στοχαζεσθαι, εμοι ο νυν αηρ ανατολικος
ειναι δοκει και ουδεν ελαττον Ἀντιοχειας, τοσουτον το θαλπος, τοσαυτη η ευκρασια του
αερος. Σφοδρα δε με ελυπησας ειπουσα οτι «Ἴσως και προς ημας λυπηι ως
αμελησαντας». Καιτοι γε προ πολλων ημερων επεστειλα προς την σην τιμιοτητα
παρακαλων μη κινειν με εντευθεν. Ἐγω δε τουτο εννοησαι ειχον πολλης σοι απολογιας
δειν και πολλων ιδρωτων και καματου, ινα δυνηθηις προς τουτο απολογησασθαι το
ρημα. Ταχα δε εκ μερους και απολελογησαι ειπουσα οτι «Ἁπλως λογιζομαι τουτο υπερ
του αυξειν την θλιψιν». Ἀλλα και τουτο παλιν εγκλημα μεγιστον το λεγειν οτι «Και
προσφιλοτιμουμαι τοις λογισμοις τας οδυνας». ∆εον γαρ παντα σε ποιειν και
πραγματευεσθαι υπερ του καταλυειν την θλιψιν, το θελημα του διαβολου ποιεις
αυξουσα την αθυμιαν και την λυπην. Ἢ ουκ οισθα ποσον και η αθυμια; Των δε Ἰσαυρων
ενεκεν μηδεν δεδιθι λοιπον· και γαρ υπεστρεψαν εις την χωραν αυτων· και ο ηγεμων
παντα εποιησεν υπερ τουτου· και εν ασφαλειαι εσμεν πολλωι μαλλον ενταυθα οντες η
οτε εν Καισαρειαι ημεν. Ουδενα γαρ λοιπον δεδοικα ως τους επισκοπους πλην ολιγων.
Ὅλως τοινυν των Ἰσαυρων ενεκεν μηδεν δεδιθι· και γαρ ανεχωρησαν και του χειμωνος
καταλαβοντος οικοι εισι συγκεκλεισμενοι, αν αρα λοιπον μετα την Πεντηκοστην
εξελθωσιν. Πως δε λεγεις γραμματων ουκ απολαυειν; Ἤδη σοι τρεις επεμψα επιστολας,
την μεν δια των επαρχικων, την δε δι' Ἀντωνιου, την δε δι' Ἀνατολιου του οικετου σου,
πολυστιχους· τας δε δυο μαλιστα φαρμακον σωτηριον, παντα αθυμουντα, παντα
σκανδαλιζομενον ικανας ανακτησασθαι και προς καθαραν ευθυμιαν αγαγειν. Λαβουσα
τοινυν ταυτας επερχου συνεχως και δια παντος, και οψει αυτων την ισχυν και της
ιατρειας πειραν ληψηι πολλην και ωφελειαν και ημιν δηλωσεις οτι γεγονε σοι τι πλεον
εκειθεν. Ἔχω και τριτην ετοιμην εοικυιαν αυταις ην ουκ ηβουληθην πεμψαι νυν
σφοδρα αλγησας διοπερ εφης οτι «Και συναγω μοι λογισμους οδυνηρους και τα ουκ
οντα αναπλαττουσα», αναξιον σεαυτης φθεγξαμενη ρημα εφ' ωι και αυτος αισχυνομαι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

και εγκαλυπτομαι. Πλην αναγνωθι εκεινας και ουκ ετι ταυτα ερεις, καν μυριακις
φιλονεικηις αθυμειν. Ἐπειδη και περι Ἡρακλειδου του επισκοπου ημιν εδηλωσας,
εξεστιν αυτωι, ει βουληθειη, δουναι εκστασιν και παντων απαλλαγηναι· ουδεν γαρ αλλο
λειπεται. Ἐγω δε ει και μηδεν μεγα ηνυον, αλλ' ομως εδηλωσα τηι κυριαι μου Πενταδιαι
ωστε πασαν σπουδην επιδειξασθαι, ει τινα επινοησειε τωι κακωι παραμυθιαν. Ἔφης δε
τετολμηκεναι δηλωσαι μοι τα λυπηρα δια το παρ' εκεινου κελευσθηναι. Ποια τολμα
τουτο; Ουτε επαυσαμην λεγων, ουτε παυσομαι οτι εν λυπηρον αμαρτια μονον; τα δε
αλλα παντα κονις και καπνος. Τι γαρ βαρυ δεσμωτηριον οικησαι και αλυσιν
περικεισθαι; Τι δε βαρυ πασχειν κακως, οταν τοσαυτης εμποριας το πασχειν κακως
υποθεσις γενηται; Τι δε εξορια βαρυ; Τι δε δημευσις; Ῥηματα ταυτα εστι δεινων
πραγματων ερημα, ρηματα λυπης ψιλα. Ἄν τε γαρ θανατον ειπηις, το της φυσεως
οφλημα λεγεις ο παντως υπομειναι δει και μηδενος επαγοντος· αν τε εξοριαν ειπηις,
ουδεν ετερον λεγεις η χωραν και τας πολλας πολεις οραν· αν τε χρηματων δημευσιν
ειπηις, ελευθεριαν λεγεις και το ευλυτον ειναι.
9.5 Μαρουθαν τον επισκοπον μη διαλειπηις, το γε εις σε ηκον θεραπευουσα, ωστε
ανιμησασθαι του βαραθρου. Μαλιστα γαρ αυτου δεομαι δια τα εν Περσιδι. Και μαθε παρ'
αυτου, αν δυνατον σοι γενηται, τι τε κατωρθωται εκεισε δι' αυτου και τινος ενεκεν
παραγεγονε, και δηλωσον ημιν ει τας δυο επιστολας ας επεμψα αυτωι απεδωκας· καν
μεν βουληθειη ημιν επιστειλαι, παλιν επιστελουμεν αυτωι· αν δε μη βουληθειη, καν τηι
ευλαβειαι σου δηλωσηι ει τι γεγονεν αυτοθι πλεον και ει μελλοι τι κατορθουν παλιν
κατιων. Ἐγω γαρ δια τουτο και εσπουδαζον αυτωι συγγενεσθαι. Πλην παντα τα παρα σου
γενεσθω· καν παντες κατακεφαλα φερωνται, τα σαυτης πληρου. Ὁ γαρ μισθος σου εσται
απηρτισμενος. Πανυ ουν αυτον οικειωσαι και ως εγχωρει. Παρακαλω, τουτο ο μελλω
λεγειν μη παραδραμηις, αλλα πολλην περι αυτου επιδειξαι σπουδην. Ἐδηλωσαν μοι οι
μοναζοντες οι Μαρσεις, οι Γοτθοι, ενθα αει εκρυπτετο Σαραπιων ο επισκοπος οτι
Μοδουαριος ηλθεν ο διακονος απαγγελλων οτι Ουνιλας ο επισκοπος ο θαυμασιος
εκεινος ον πρωην εχειροτονησα και επεμψα εις Γοτθιαν πολλα και μεγαλα κατορθωσας
εκοιμηθη· και ηλθε φερων γραμματα του ρηγος των Γοτθων αξιουντα πεμφθηναι
αυτοις επισκοπον. Ἐπει ουν ουδεν αλλο ορω προς την απειλουμενην καταστροφην
συντελουν εις διορθωσιν, η μελλησιν και αναβολην–ουδε γαρ δυνατον αυτοις πλευσαι
εις τον Βοσπορον νυν, ουδε εις τα μερη εκεινα–, υπερθεσθαι τεως αυτους δια τον
χειμωνα παρασκευασον· αλλα μη απλως αυτο παραδραμηις· κατορθωμα γαρ εστι
μεγιστον. ∆υο γαρ εστιν α μαλιστα με λυπει ει γενοιτο, ο μη γενοιτο, το τε παρα τουτων
μελλειν γινεσθαι, των τοσαυτα κακα εργαζομενων και παρ' ων ου θεμις, το τε απλως
τινα γενεσθαι. Ὅτι γαρ ου σπουδαζουσι τινα γενναιον ποιησαι, οισθα και αυτη. Ει δε
τουτο γενοιτο, ο μη γενοιτο, τα εξης επιστασαι. Ἵν' ουν μηδεν τουτων γενηται, πασαν
σπουδην ποιησαι αψοφητι· ει δυνατον και λανθανοντως τον Μοδουαριον προς ημας
εκδραμειν, μεγιστα αν ηνυετο. Ει δε μη δυνατον, εκ των εγχωρουντων τα δυνατα
γινεσθω. Ὅπερ γαρ επι των χρηματων γινεται και επι της χηρας συνεβη, τουτο και επι
των πραγματων. Ὥσπερ γαρ εκεινη δυο οβολους καταβαλουσα παντας υπερηκοντισε
τους πλειονα καταβαλοντας την ουσιαν πασαν κενωσασα, ουτω και οι εις τα πραγματα
πασηι δυναμει σπουδαζοντες το παν επληρωσαν το γε εις αυτους ηκον, καν μηδεν
γενηται πλεον, και τον μισθον απηρτισμενον εχουσιν. Ἱλαριωι τωι επισκοπωι πολλας εχω
χαριτας· εγραψε γαρ μοι αξιων επιτραπηναι απελθειν εις την αυτου και διορθωσαι τα
αυτοθι και παλιν παραγενεσθαι. Ἐπει ουν πολλα ωφελει η παρουσια αυτου–και γαρ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

ευλαβης εστι και ανηρ απεριτρεπτος και ζεων–, παρεκαλεσα αυτον απελθοντα ταχεως
επανελθειν. Ποιησον τοινυν την επιστολην ταχεως και ασφαλως αυτωι αποδοθηναι και
μη παραρριφηναι· και γαρ μετα πολλης επιθυμιας και σφοδροτητος απηιτησε τα παρ'
ημων γραμματα και πολυ ωφελει η παρουσια αυτου. Πανυ ουν φροντισον τας
επιστολας· ει μη παρειη αυτοθι Ἑλλαδιος ο πρεσβυτερος, δια τινος ανθρωπου συνετου,
εγκεφαλον εχοντος, ποιησον αποδοθηναι τοις φιλοις.

10.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ιʹ
10.1 Και τα σωματα τα σφοδροις παλαισαντα πυρετοις, και τα πελαγη τα αγριοις
πυκτευσαντα πνευμασιν ουκ αθροον ουτε εκεινα την απο των πυρετων βλαβην, ουτε
ταυτα την απο των κυματων αποτιθενται ζαλην, αλλ' ηρεμα και κατα μικρον. Και γαρ
τα σωματα πλειονος δειται χρονου ωστε μετα την των πυρετων απαλλαγην εις καθαραν
επανελθειν υγιειαν και απονιψασθαι τον απο της αρρωστιας εναπομειναντα αυτοις
μαλακισμον· τα δε υδατα, και των πνευματων παυσαμενων, επιπολυ σαλευομενα και
κινουμενα μενει φερομενα τε και πολληι παλιν επαγομενα τηι ρυμηι και δειται και αυτα
χρονου ωστε εις καθαραν επανελθειν γαληνην. Ταυτα δε μοι ειρηται τα προοιμια προς
την σην ευλαβειαν ουχ απλως, αλλ' ινα μαθηις οτι και ταυτην αναγκαιως σοι πεμπομεν
την επιστολην. Ει γαρ και την τυραννιδα κατελυσαμεν της αθυμιας και την ακροπολιν
ταυτης κατεσκαψαμεν δια των εμπροσθεν γραμματων, αλλ' ομως πολλης ετι χρεια τωι
λογωι της προσεδριας, ινα σοι και βαθειαν εργασηται την ειρηνην και την μνημην
παντων των εξ εκεινης γενομενων εξαλειψασα θορυβων λευκην σοι και παγιαν δειξηι
γαληνην, και εν πολληι σε καταστησηι τηι ευθυμιαι. Τουτο γαρ ημιν το σπουδαζομενον
ουκ αθυμιας σε απαλλαξαι μονον, αλλα και ευφροσυνης εμπλησαι πολλης και
διηνεκους. ∆υνατον γαρ αν εθεληις. Ουδε γαρ εν τοις ακινη τοις της φυσεως νομοις ους
αναμοχλευσαι ημιν αδυνατον και μεταθειναι, αλλ' εν ελευθεροις τοις της προαιρεσεως
λογισμοις ους μεταχειριζειν ημιν ραιδιον τα της ευθυμιας αποκειται. Και οισθα, ει γε
μεμνησαι και πρωην–ου γαρ πολυς ο μεταξυ χρονος–, πολλους μοι και μακρους υπερ
τουτων αναλωθεντας λογους, οτε δη συνεχως επελεγον τας ιστοριας ας εις μεσον ηγον.
Ου γαρ εν τηι φυσει των πραγματων ουτως ως εν τηι γνωμηι των ανθρωπων τα της
ευθυμιας ιστασθαι πεφυκεν. Ἐπει ουν τουτο τουτον εχει τον τροπον, και πολλοι τωι
πλουτωι περιρρεομενοι τον βιον αβιωτον ενομισαν ειναι, ετεροι δε πενιαι συζωντες
εσχατηι παντων ευθυμοτεροι διετελεσαν, και οι μεν δορυφοριας απολαυοντες και δοξης
και τιμης πολλακις αυτων επηρασαντο την ζωην, οι δε ασημοι και εξ ασημων και ουδενι
γνωριμοι πολλων εαυτους μακαριωτερους ειναι ενομισαν–ουδε γαρ εν τηι φυσει των
πραγματων ως εν τηι γνωμηι ανθρωπων τα της ευθυμιας· ου γαρ παυσομαι συνεχως
τουτο επαιδων–, μη αναπεσηις, αλλα διαναστηθι και χειρα ορεξον τωι λογωι και την
καλην ταυτην παρασχου συμμαχιαν ημιν, ινα σε ολοσχερως εξαρπασωμεν της πικρας
των λογισμων αιχμαλωσιας. Ει γαρ μη βουληθειης και αυτη τοσαυτην σπουδην
ποιησασθαι οσην και ημεις, ουδεν ημιν οφελος εσται της ιατρειας. Και τι θαυμαστον ει
εφ' ημιν τουτο συμβαινει; Και γαρ ο παντα δυναμενος Θεος, οταν παραινηι και
συμβουλευηι, ο δε ακουων μη πειθηται τοις λεγομενοις, ουδεποτε γινεται τι πλεον, αλλα
και μειζονος εσται κολασεως εφοδιον τουτο τωι μη πεισθεντι. Και τουτο δηλων ο
Χριστος ελεγεν· «Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε προφασιν
ουκ εχουσι περι της αμαρτιας αυτων.» ∆ια δη τουτο και την Ἱερουσαλημ θρηνων τουτου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

γε αυτου ενεκεν, ελεγεν· «Ἱερουσαλημ, Ἱερουσαλημ η αποκτεινουσα τους προφητας και
λιθοβολουσα τους απεσταλμενους προς αυτην, ποσακις ηθελησα επισυναγαγειν τα
τεκνα υμων και ουκ ηθελησατε; Ἰδου αφιεται ο οικος υμων ερημος.»
10.2 Ταυτα ουν ειδυια, δεσποινα μου θεοφιλεστατη, καμνε και φιλονεικει και
βιαζου την απο των ειρημενων εχουσα συμμαχιαν, εξωθεισθαι και εκβαλλειν μετα
πολλης της σφοδροτητος τους ταραττοντας σε λογισμους και θορυβον και ζαλην
εμποιουντας τοσαυτην. Ἀλλ' οτι μεν εργασηι τουτο και ανεξηι της παραινεσεως της
ημετερας, ουδενα οιμαι δειν αμφιβαλλειν, δει δε σοι κατασκευασαι λοιπον ξιφη και
δορατα και τοξα και βελη και θωρακα και ασπιδα και κνημιδας ωστε τοις μεν
φραττεσθαι, τοις δε βαλλειν και κατασφαττειν και νεκρους τιθεναι τους επιοντας σοι
της ταραχης λογισμους. Ποθεν ουν σοι τα μηχανηματα ταυτα και τας σφενδονας
κατασκευασομεν ωστε μηδε εγγυς αφειναι προσιεναι τους πολεμιους, αλλ' ως
πορρωτατω μετα πολλης απελαυνειν της υπερβολης; Ἀπο της αθυμιας αυτης, ολιγα τινα
περι αυτης φιλοσοφησαντες και δειξαντες οπως βαρυ το πραγμα και επαχθες. Ἡ γαρ
αθυμια ψυχων εστι βασανιστηριον χαλεπον, οδυνη τις αρρητος και δικη δικης απασης
και τιμωριας πικροτερα. Και γαρ σκωληκα μιμειται ιοβολον, ουχι της σαρκος μονον,
αλλα και αυτης καθαπτομενη της ψυχης, και σης εστιν ουχι οστεων μονον, αλλα και
διανοιας, και δημιος διηνεκης ου πλευρας καταξαινων, αλλα και δυναμιν ψυχης
λυμαινομενος και νυξ διηνεκης και σκοτος αφεγγες και χειμων και ζαλη και πυρετος
αφανης πασης φλογος σφοδροτερον κατακαιων και πολεμος ανακωχην ουκ εχων,
νοσος πολλοις των ορωμενων επισκοτουσα. Ὅ τε γαρ ηλιος, η τε του αερος φυσις
τουτου του διειδους τοις ουτω διακειμενοις παρενοχλειν δοκει και εν μεσημβριαι μεσηι
νυκτα μιμειται βαθειαν. ∆ιο και ο θαυμασιος προφητης τουτο δηλων ελεγε· «∆υσεται ο
ηλιος αυτοις εν μεσημβριαι», ουχ ως αφανιζομενου του αστρου ουδ' ως του συνηθους
διακοπτομενου δρομου, αλλ' ως της αθυμουσης ψυχης εν τωι φανοτατωι της ημερας
νυκτα φανταζομενης. Ου γαρ τοιουτο της νυκτος το σκοτος, οια της αθυμιας η νυξ ου
κατα νομον φυσεως παραγενομενη, αλλα κατα λογισμων σκοτωσιν συναγομενη,
φοβερα τις ουσα και αφορητος, αμειλικτον εχουσα το προσωπον, τυραννου παντος
ωμοτερα, ουδενι ταχεως εικουσα των διαλυειν αυτην επιχειρουντων, αλλ' αδαμαντος
στερροτερον κατεχουσα πολλακις την αλουσαν ψυχην, οταν αυτη μη πολληι ηι
κεχρημενη τηι φιλοσοφιαι.
10.3 Τι δει πολλα λεγειν οικοθεν περι αυτης αποφαινομενον, παρον επι τους
αλοντας ελθειν κακειθεν αυτης την ισχυν απασαν καταμαθειν; Μαλλον δε, ει δοκει,
τεως προτερον ετερωθεν αυτης ποιησομεθα την αποδειξιν. Ὅτε γαρ ημαρτεν ο Ἀδαμ
την αμαρτιαν εκεινην την χαλεπην και το κοινον απαντων ανθρωπων κατεδικασε
γενος, λυπηι τοτε κατεδικαζετο· η δε μειζον αμαρτουσα και ουτω μειζονα ως την
αμαρτιαν την τουτου προς εκεινην συγκρινομενην μηδε αμαρ τιαν ειναι νομιζεσθαι·
«Ἀδαμ γαρ ουκ ηπατηθη, φησιν, η δε γυνη απατηθεισα εν παραβασει γεγονεν», αυτη
τοινυν η απατηθεισα και εν παραβασει γενομενη, και το δηλητηριον και εαυτηι και τωι
ανδρι κερασασα φαρμακον, πλειονι ταυτηι κατακρινεται ως κατατειναι δυναμενηι του
μοχθου μειζονως· «Πληθυνων γαρ, φησι, πληθυνω τας λυπας σου και τον στεναγμον
σου. Ἐν λυπαις τεξηι τεκνα.» Ουδαμου πονος, ουδαμου ιδρως και ουδαμου μοχθος, αλλ'
αθυμια και στεναγμος και η εντευθεν τιμωρια και πονων και μυριων θανατων
αντιρροπος ουσα, μαλλον δε και πολλωι χαλεπωτερα. Καιτοι τι θανατου χειρον; Ουχι το
κεφαλαιον των εν ανθρωποις κακων, το φοβερον και αφορητον και μυριων αξιον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

θρηνων τουτο ειναι δοκει; Ουχι παρανομιας της χαλεπωτατης ταυτην εφησεν ειναι
δικην ο Παυλος; Τους γαρ αναξιως των ιερων απτομενους μυστηριων και της φρικτης
εκεινης μετεχοντας τραπεζης ταυτην εφησε τινειν δικην ουτω λεγων· «∆ια τουτο εν
υμιν πολλοι ασθενεις και αρρωστοι και κοιμωνται ικανοι.» Ουχι και νομοθεται παντες
τους τα ανηκεστα πλημμελουντας τουτωι καταδικαζουσι τωι επιτιμιωι; Και ο Θεος δε ου
ταυτην εσχατην επεθηκεν τιμωριαν εν τωι νομωι τοις μεγαλα πλημμελουσιν; Ου δια τον
τουτου φοβον ο πατριαρχης εκεινος ο και την φυσιν αυτην νικησας την γυναικα την
εαυτου κατεδεξατο ηδυπαθειαις εκδουναι βαρβαρικαις και Αιγυπτιακηι τυραννιδι, και το
δραμα της υβρεως αυτος τε κατεσκευαζε και την γυναικα παρεκαλει την χαλεπην
ταυτην συνυποκρινασθαι τραγωιδιαν αυτωι; Και ουδε την αιτιαν αισχυνεται τιθεις της
τοιαυτης σκηνης· «Ἔσται γαρ, φησιν, ως εαν ιδωσι σε ουτω τηι ωραι λαμπουσαν και τωι
καλλει της οψεως κρατουσαν, αποκτενουσι με, σε δε περιποιησονται. Ειπε ουν οτι
αδελφη μου ει, ινα ευ μοι γενηται δια σε και ζησεται η ψυχη μου ενεκεν σου.» Ειδες
φοβον, ειδες τρομον κατασειοντα την υψηλην εκεινην και φιλοσοφον ψυχην; Ειδες τον
αδαμαντα διαλυθεντα τηι αγωνιαι; Ψευδεται το γενος και ετερον ανθ' ετερου παρατιθησι
τηι γυναικι το προσωπειον και τοις λυκοις ευαλωτον ποιει την αμναδα· και ο παντων
εστιν ανδρασιν αφορητοτερον γυναικα ιδειν υβριζομενην μαλλον δε και υποπτευσαι
μονον, τουτο–και το τουτου χαλεπωτερον· ουδε γαρ υποψια ην, αλλ' υβρις εργωι
τολμωμενη–ου μονον οραι, αλλα και οπως τολμηθειη κατασκευαζει και κουφον αυτωι
φαινεται τουτο και φορητον. Και γαρ παθος εκρατει παθους, του χαλεπου το
χαλεπωτερον και ζηλοτυπιας περιεγενετο δειλια θανατου. Και ο μεγας δε Ἠλιας εκεινος
δια τον τουτου φοβον δραπετης και φυγας και μεταναστης εγενετο, απειλην μονον
δεισας πορνευομενης και εναγους γυναικος· και ο τον ουρανον αποκλεισας και τοσαυτα
θαυματα εργασαμενος, ρηματων φοβον ουκ ηνεγκεν· αλλ' ουτω την ουρανομηκη
ψυχην εκεινην κατεσεισεν η αγωνια ως και πατριδα και δημον τοσουτον δι' ον τοσαυτα
παρεκινδυνευσε καταλιπειν αθροον και μονον τεσσαρακοντα ημερων οδευσαι οδον και
προς την ερημιαν μετοικισθηναι, μετα την παρρησιαν εκεινην, μετα την τοσαυτην
ελευθεροστομιαν, μετα την τοσαυτην της ανδρειας επιδειξιν. Και γαρ φοβερα σφοδρα
του πραγματος η φυσις· δια τοι τουτο καθ' εκαστην ημεραν επιουσα ημων το γενος,
ουτω καθ' εκαστον ημας εκπληττει νεκρον και συγχεει και συστελλει ως αθροον τοτε
φαινομενη. Και ουδεν ισχυσεν εις παραμυθιαν η του χρονου μελετη, ουδε το καθ'
εκαστην εν ταυτηι γυμναζεσθαι τηι θεωριαι· ουδε επαλαιωθη τωι χρονωι τα της αθυμιας
και της εκπληξεως ταυτης, αλλα νεαζει και ακμαζει διηνεκως και τον φοβον ακραιφνη
και ανθουντα ερχεται καθ' εκαστην φερουσα την ημεραν. Και μαλα εικοτως. Τις γαρ ουκ
αν συγχυθειη και καταπεσοι, οταν ιδηι τον χθες και προ ολιγων ημερων βαδιζοντα,
αγοντα, φεροντα μυρια πραγματα, οικιας, γυναικος, παιδων, οικετων, πολλακις δε και
πολεων ολοκληρων προισταμενον, απειλουντα, φοβουντα, λυοντα κολασεις, επαγοντα
κολασεις, μυρια κατα πολεις και χωρας εργαζομενον, αθροον λιθων αφωνοτερον
κειμενον και μυριων κωκυοντων και των φιλτατων κατακοπτομενων και της γυναικος
καταθρυπτομενης, παρειας ξαινουσης, πλοκαμους λυουσης, χορους περιιστασης
θεραπαινιδων μετα πολλης της ολολυγης, ουδενος αισθανομενον και παντα εξαιφνης
εκποδων και λογισμον και διανοιαν και ψυχην και οψεως ανθος και μελων κινησιν και
τα ατερπη διαδεχομενα, αφωνιαν, αναισθησιαν, φθοραν, ιχωρα, σκωληκας, τεφραν,
κονιν, δυσωδιαν, αφανισμον παντελη και εις οστεα ειδεχθη και ασημα το παν
επειγομενον καταλυσαι σωμα;
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

10.4 Ἀλλ' ομως το φοβερον τουτο και δια των πραγματων δεικνυμενον και δια
της των αγιων εκεινων δειλιας αθυμιας πολυ κουφοτερον. Ταυτης γαρ ενεκεν τους
μακρους τουτους των λογων διαυλους ανηλωσα, ινα σε διδαξω οιαν τινεις δικην και
αντιρροπον αυτης μαλλον δε και πολλωι μειζονα των αγαθων αναμενεις την αμοιβην.
Και ινα μαθηις οτι ταυτα τουτον εχει τον τροπον, επι τους αλοντας λοιπον
καταφευξομαι εις ο εμπροσθεν ηπειγομην ελθειν. Ὁ γαρ των Ἑβραιων δημος, Μωυσεως
ελθοντος και ελευθεριαν ευαγγελιζομενου και των Αιγυπτιακων κακων απαλλαγην,
ουδε ακουσαι ηνεσχετο και την αιτιαν τιθεις ο νομοθετης ελεγεν· «Ἐλαλησε δε Μωυσης
τωι λαωι και ουκ ηκουσεν ο λαος Μωυσεως απο της ολιγοψυχιας.» Και οταν μεγαλας
απειληι τοις Ἰουδαιοις ο Θεος απειλας υπερ παρανομιας πολλης μετα την αιχμαλωσιαν
και την εν αλλοτριαι διατριβην και τους λιμους και τους λοιμους και την
ανθρωποφαγιαν και ταυτην επαγει την δικην λεγων· «∆ωσω αυτοις καρδιαν
αθυμουσαν και εκλειποντας οφθαλμους και τηκομενην ψυχην.» Ἀλλα τι χρη λεγειν
Ἰουδαιους, δημον ατακτον, αγνωμονα και τηι σαρκι δεδουλωμενον και φιλοσοφειν ουκ
ειδοτα, παρον απο των μεγαλων εκεινων και υψηλων ανδρων λαβειν την αποδειξιν; Ὁ
γαρ των αποστολων χορος τριτον ετος συγγενομενος τωι Χριστωι και πολλα περι
αθανασιας παιδευθεις και των αλλων απορρητων, σημεια τε εργασαμενοι θαυμαστα και
παραδοξα και αυτον επι τοσουτον χρονον θαυματουργουντα θεασαμενοι και τραπεζης
αυτωι και ομιλιας και λογων τοιουτων κοινωνησαντες και παντα παιδευθεντες τροπον,
επειδη ρηματων ηκουσαν αθυμιαν αυτοις εμποιουντων, συνεχως αυτον κατεχοντες και
εκκρεμαμενοι καθαπερ υπομαζια παιδια και διηνεκως αυτον ερωτωντες· «Που υπαγεις;»
ουτω τηι τυραννιδι της αθυμιας εσβεσθησαν ταυτης και ολοι της λυπης εγενοντο ως
μηκετι αυτου ταυτα πυνθανεσθαι. Και τουτο ονειδιζων αυτοις ο Χριστος ελεγεν·
«Ἠκουσατε οτι υπαγω προς τον πεμψαντα με και ερχομαι προς υμας και ουδεις εξ υμων
ερωται με· Που υπαγεις; Ἀλλα οτι ταυτα λελαληκα υμιν, η λυπη πεπληρωκεν υμων την
καρδιαν.» Ειδες ερωτα πως επεσκοτησεν αθυμιας τυραννις και πως αιχμαλωτους
ειργασατο και αυτης ειναι πεποιηκεν; Ὁ δε Ἠλιας παλιν εκεινος–ου γαρ αποστησομαι
αυτου ουδε νυν–μετα την φυγην και την αναχωρησιν την απο Παλαιστινης, ου φερων
της αθυμιας την τυραννιδα–και γαρ σφοδρα ηθυμει· τουτο γουν ο την ιστοριαν γραψας
εδηλου λεγων οτι «Ἀπηλθε κατα την ψυχην αυτου»–, ακουσον τι φησιν ευχομενος·
«Ἱκανουσθω τα νυν, Κυριε. Λαβε την ψυχην μου απ' εμου, οτι ου κρειττων εγω ειμι
υπερ τους πατερας μου.» Και το φοβερωτατον εκεινο, τον κολοφωνα της τιμωριας, το
κεφαλαιον των κακων, το πασης αμαρτιας επιτιμιον, τουτο εν ευχης αιτει ταξει και εν
χαριτος μερει βουλεται λαβειν. Ουτω πολυ θανατου βαρυτερον αθυμια. Ἵνα γαρ
εκεινην διαφυγηι, καταφευγει επι τουτον.
10.5 Ἐνταυθα δε σοι και ζητημα τι διαλυσαι βουλομαι. Οιδα γαρ σου την περι τας
λυσεις των τοιουτων επιθυμιαν και σφοδρα επισταμαι οσον σοι χαριουμαι. Τι ποτ' ουν
εστι το ζητημα; Ει θανατον κουφοτερον αθυμιας ειναι ενομιζε, δια τι και πατριδα και
δημον, ινα μη θανατωι περιπεσηι, καταλιπων απεδρα; πως δε τοτε αυτον φευγων νυν
αυτον επιζητει; Ἵνα ειδηις και εντευθεν μαλιστα πως χαλεπωτερον αθυμια θανατου.
Ὅτε μεν γαρ αυτον εκεινος ο φοβος κατεσεισε μονος, εικοτως απαντα επραττεν ωστε
αυτον εκφυγειν. Ἐπειδη δε εγκαθημενη αυτη την οικειαν επεδειξατο φυσιν,
κατεσθιουσα, δαπανωσα, τοις οδουσιν αυτον καταναλισκουσα, αφορητος αυτωι
γενομενη, τοτε δη λοιπον το παντων βαρυτερον κουφοτερον αυτης ειναι ενομισεν.
Ουτω και Ἰωνας εκεινην φευγων επι τουτον κατεφυγε και αυτος θανατον αιτει λεγων·
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

«Λαβε την ψυχην μου απ' εμου οτι καλον μοι το αποθανειν η ζην με.» Και ο ∆αυιδ δε,
ειτε εξ οικειου προσωπου ειτε ετερων τινων οδυρομενων ψαλμον γραφων, το αυτο δη
τουτο ενδεικνυται· «Ἐν γαρ τωι συστηναι τον αμαρτωλον εναντιον μου, φησιν,
εκωφωθην και εταπεινωθην και εσιγησα εξ αγαθων και το αλγημα μου ανεκαινισθη.
Ἐθερμανθη η καρδια μου εντος μου και εν τηι μελετηι μου εκκαυθησεται πυρ», εκεινο το
πυρ και πυρος σφοδροτερον το της αθυμιας παθος δηλων. ∆ιο μηκετι φερων τας πληγας
αυτης και τας οδυνας φησιν· «Ἐλαλησα εν γλωσσηι μου...» Και τι λαλεις, ειπε μοι;
Θανατον και ουτος αιτει λεγων· «Γνωρισον μοι, Κυριε, το περας μου και τον αριθμον
των ημερων μου τις εστιν, ινα γνω τι υστερω εγω», ετεροις μεν ρημασι, τοις δε αυτοις
νοημασι τα του Ἠλιου φθεγγομενος. Ὅπερ γαρ εκεινος ειπεν οτι «Ου κρειττων εγω ειμι
υπερ τους πατερας μου» τουτο και ουτος ηινιξατο λεγων· «Γνωρισον μοι, Κυριε, το περας
μου, ινα γνω τι υστερω εγω.» Τινος ενεκεν απελειφθην, φησιν, εγω και υστερω και εν
τωι παροντι διατριβω βιωι, των αλλων απελθοντων; Και ουτως αυτον επιζητει, ειτε
αυτος, ειτε εκεινοι ων τωι προσωπωι κεχρημενος φθεγγεται οτι, και μη παροντος, τον
καιρον της παρουσιας επιθυμει μαθειν· «Γνωρισον μοι, φησι, το περας μου», ινα και
εντευθεν μεγιστην καρπωσηται την ηδονην. Ουτω το φοβερον ποθεινον γινεται δια την
αφορη τον της αθυμιας οδυνην και το πυρ το εκκαιομενον εν τηι διανοιαι. «Ἐν γαρ τηι
μελετηι μου, φησιν, εκκαυθησεται πυρ.» Τοσαυτην τοινυν τινουσα τιμωριαν μεγαλας
προσδοκα τας αμοιβας, πολλα τα βραβεια, αφατους τας αντιδοσεις, φαιδρους και
σφοδρα ανθουντας των τοσουτων αγωνων τους στεφανους. Ου γαρ το ποιησαι τι
χρηστον μονον, αλλα και το παθειν τι κακον πολλας εχει τας αμοιβας και μεγαλα τα
επαθλα. Και προς τουτο ηδη βαδιουμαι τον λογον σφοδρα και σοι και πασι χρηστον οντα
και ικανον εις υπομονην αλειψαι και προς καρτεριαν διεγειραι και μη αφιεναι προς τους
των παθηματων καταμαλακιζεσθαι ιδρωτας.
10.6 Ὅτι μεν ουν απαντων των παθηματων χαλεπωτερον αθυμια και ο κολοφων
και το κεφαλαιον των δεινων, τουτο ικανως ημιν ο λογος απεδειξε· λειπεται τοινυν
κατορθωματων και παθηματων ποιησασθαι συγκρισιν, ινα μαθηις σαφως οτι ου
κατορθωμασι μονον αλλα και παθημασιν αμοιβαι κεινται, και αμοιβαι σφοδρα μεγαλαι,
και παθημασιν ουκ ελαττον η κατορθωμασιν, μαλλον δε εστιν οπου και πλειονα
παθημασιν. Και εισαγαγωμεν, ει δοκει, τον μεγαν της υπομονης αθλητην τον εν
εκατεροις διαλαμψαντα τουτοις, τον αδαμαντα, την πετραν, τον εν τηι Αυσιτιδι μεν
γενομενον χωραι, πασαν δε την οικουμενην καταλαμψαντα τηι της οικειας αρετης
υπερβοληι, και ειπωμεν αυτου τα τε κατορθωματα και τα παθηματα, ινα ειδηις ποθεν
μειζονως διελαμψε. Τινα ουν αυτου τα κατορθωματα; «Ἡ οικια μου, φησι, παντι
ελθοντι ηνεωικτο και κοινος ην τοις οδοιποροις λιμην.» Και τοις δεομενοις τα αυτου
παντα σχεδον εκεκτητο. «Ἐγω γαρ ημην, φησιν, οφθαλμος τυφλων, πους δε χωλων.
Ἐγω ημην πατηρ αδυνατων, δικην δε ην ουκ ᾔδειν εξιχνιασα και συνετριψα μυλας
αδικων και εκ μεσου οδοντων αυτων εξηρπασα αρπαγμα. Ἀδυνατοι δε ην ποτε ειχον
χρειαν ουκ απετυχον, ουδε εξηλθε τις την θυραν μου κολπωι κενωι.» Ειδες διαφορα
φιλανθρωπιας ειδη και ποικιλους ελεημοσυνης λιμενας και δια παντων αυτον
βοηθουντα τοις αδικουμενοις; Ειδες πενιαν ανεχοντα, χηραν διορθουντα, τοις αδικουσι
παρισταμενον, φοβερον τοις επηρεασουσιν οντα; Ου γαρ δη μεχρι του παραστηναι και
συμμαχησαι μονον την σπουδην επεδεικνυτο–τουτο δη το των πολλων–, αλλα και μεχρι
του προς τελος το πραγμα αγαγειν και μετα πολλης της σφοδροτητος· «Συνετριψα γαρ
μυλας των αδικων», φησι, τηι φιλονεικιαι τηι εκεινων την εαυτου προνοιαν επιτειχιζων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

Ουκ ανθρωπων δε μονον επηρειαις αλλα και φυσεως επιβουλαις αντεστησεν αυτου την
κηδεμονιαν, τα αμαρτηματα αυτης τηι της οικειας συμμαχιας υπερβοληι διορθουμενος.
Ἐπειδη γαρ τα μελη αυτοις αποδουναι ουκ ειχε, τοις πηροις τα ομματα, τοις χωλοις τους
ποδας, αντι των μελων αυτοις εγινετο και δι' αυτου και οι τους οφθαλμους
πεπηρωμενοι και οι τα σκελη εκκεκομμενοι, οι μεν εβλεπον, οι δε εβαδιζον. Τι ταυτης
ισον γενοιτ' αν αυτου της φιλανθρωπιας; Οισθα αυτου και τας αλλας αρετας, ινα μη
παντα καταλεγων μακρον ποιησω τον λογον, την επιεικειαν, την πραιοτητα, την
σωφροσυνην, την ακριβειαν, πως σφοδρος ων τοις αδικουσι–το γαρ δη θαυμαστον
τουτο εστι–προσηνης και ημερος ην και αυτου του μελιτος ηδιων τοις τε αλλοις απασι
και τοις οικεταις τοις αυτου, οι του ερωτος ον ηρων εκεινου μεγα εκφεροντες δειγμα
ελεγον· «Τις αν δυη ημιν των σαρκων αυτου εμπλησθηναι;» Ει δε οικεταις ουτω
ποθεινος ην, ουτως επεραστος οις αναγκη πολλακις και φοβερον ειναι, πολλωι μαλλον
τοις αλλοις απασιν ανθρωποις.
10.7 Ταυτα δη ουν και τα τουτων πλειονα παρ' εαυτηι συλλεξασα, δευρο βαδιζε
μετ' εμου επι τον των παθηματων αυτου καταλογον και ιδωμεν συγκριναντες ποτε
λαμπροτερος ην, οτε εκεινα κατωρθου η οτε επασχε τα οδυνηρα και πολλην εντιθεντα
αυτωι την αθυμιαν; Ποτε ουν λαμπροτερος ην ο Ἰωβ; οτε την οικιαν αυτου πασι τοις
παριουσιν ανεωιξεν η οτε κατενεχθεισης αυτης ουδεν εφθεγξατο ρημα πικρον, αλλ'
ευφημησε τον Θεον; Καιτοι το μεν κατορθωμα ην, το δε παθημα. Ποτε φαιδροτερος ην,
ειπε μοι, οτε εθυεν υπερ των παιδων και προς ομονοιαν αυτους συνηγεν η οτε
καταχωσθεντων και τωι πικροτατωι τροπωι της τελευτης καταλυσαντων τον βιον, μετα
πολλης της φιλοσοφιας ηνεγκε το συμβαν; Ποτε μαλλον εξελαμψεν, οτε απο της κουρας
των αρνων αυτου εθερμανθησαν των γυμνων οι ωμοι η οτε ακουσας οτι πυρ εξ
ουρανου επεσε και κατεφαγε την αγελην μετα των ποιμενων, ου διεταραχθη, ουδε
εθορυβηθη, αλλα πραιως ηνεγκε την συμφοραν; Ποτε μειζων ην, οτε τηι υγιειαι του
σωματος εις την των αδικουμενων προστασιαν εκεχρητο συντριβων μυλας αδικων και
εκ μεσου οδοντων αυτων εξαρπαζων απραγματα και λιμην αυτοις γινομενος η οτε το
σωμα αυτου, το των αδικουμενων οπλον, εωρα κατεσθιομενον υπο σκωληκων και
καθημενος επι της κοπριας και αυτος αυτο κατεξαινε λαβων οστρακον; «Τηκω γαρ
βωλακας γης απο ιχωρος ξεων», φησι. Καιτοι εκεινα μεν παντα κατορθωματα, ταυτα δε
παντα παθηματα ην· αλλ' ομως ταυτα αυτον εκεινων λαμπροτερον απεφηνε. Τουτο γαρ
μαλιστα το πικροτατον της παραταξεως μερος ην και μειζονος δεομενον της ανδρειας
και ευτονωτερας ψυχης και φιλοσοφωτερας διανοιας και πλειονα περι τον Θεον
εχουσης αγαπην. ∆ια τοι τουτο, εκεινων μεν γινομενων, ει και αναισχυντως και σφοδρα
ιταμως, αλλ' ομως αντειπεν ο διαβολος· «Μη δωρεαν σεβεται Ἰωβ τον Θεον;» Τουτων
δε συμβαντων, εγκαλυψαμενος ανεχωρησε νωτα δους και ουδε αναισχυντου τινος
αντιλογιας σκιαν γουν εχων προβαλεσθαι. Τουτο γαρ ο κολοφων του στεφανου, τουτο η
κορωνις της αρετης, τουτο η σαφης της ανδρειας αποδειξις, τουτο η ακριβεστατη της
φιλοσοφιας επιτασις. ∆ηλων δε και αυτος ουτος ο μακαριος Ἰωβ οσον χαλεπωτερον
τυραννις αθυμιας θανατου αναπαυσιν αυτον εκαλει· «Θανατος γαρ, φησιν, ανδρι
αναπαυσις», και εν χαριτος αυτον αιτειται μερει ωστε εκεινης απαλλαγηναι λεγων· «Ει
δυη και ελθηι μου η αιτησις και την ελπιδα μου δυη ο Θεος. Ἀρξαμενος ο Κυριος
τρωσατω με και εις τελος με ανελετω. Ειη δε η πολις μου ταφος εφ' ης επι τειχων
ηλλομην επ' αυτης.» Ουτω παντων βαρυτερον αθυμια· οσωι δε βαρυτερον, τοσουτωι και
μειζους εχει τας αντιδοσεις.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

10.8 Ἵνα δε και ετερωθεν μαθηις, οσον των παθηματων το κερδος, καν μη δια
Θεον τις παθηι–και μηδεις υπερβολην τουτο νομιζετω–, παθηι δε ομως και γενναιως
ενεγκηι και πραιως τον Θεον επι πασι δοξαζων, αυτος ουτος ουκ ᾔδει οτι δια τον Θεον
ταυτα επασχεν· και ομως δια τουτο εστεφανουτο, οτι ουδε την αιτιαν επισταμενος
εκαρτερει γενναιως. Και ο Λαζαρος εκεινος ασθενειαι φυσεως περιπεσων –τουτο δε ουκ
ην δηπου δια τον Θεον παθειν–, επειδη ολως επαθε και εκαρτερησε και γενναιως ηνεγκε
την ερημιαν των θεραπευοντων, την απο των ελκων αθυμιαν, την απο του λιμου, την
απο της υπεροψιας του πλουσιου και της ωμοτητος, οισθα ηλικων απελαυσε στεφανων.
Καιτοι γε αυτου κατορθωμα ουδεν ευρομεν ειπειν· ουχ οτι πενητας ελεησεν, ουχ οτι
αδικουμενοις παρεστη, ουχ οτι αγαθον τι τοιουτον ειργασατο, αλλα την εν τωι πυλωνι
του πλουσιου κατακλισιν και την αρρωστιαν και των κυνων τας γλωσσας και την του
πλουσιου κατ' αυτου γενομενην υπεροψιαν απερ του πασχειν κακως απαντα ην. Ἀλλ'
ομως καιτοι μηδεν γενναιον ποιησας, επειδη μονον την εκ τουτου αθυμιαν ηνεγκε
γενναιως, τωι τοσαυτα κατωρθωκοτι πατριαρχηι της αυτης ετυχε ληξεως. Ειπω τι μετα
τουτο και ετερον παραδοξον μεν ειναι δοκουν, αληθες δε· καν αγαθον τις εργασηται
μεγα και γενναιον, μη μετα πονου δε και κινδυνου και παθηματων, ου πολυν τινα
ληψεται μισθον· «Ἕκαστος γαρ τον ιδιον μισθον ληψεται κατα τον ιδιον κοπον», ου
κατα το μεγεθος του κατορθωματος, αλλα κατα τον ογκον του παθηματος. ∆ια τοι τουτο
και Παυλος καυχωμενος ουκ επι τωι κατορθωσαι μονον και γενναιον τι ποιησαι
καυχαται, αλλα και επι τωι παθειν κακως. Ειπων γαρ· «∆ιακονοι Χριστου εισι;
παραφρονων λαλω, υπερ εγω» και την κατα συγκρισιν υπεροχην υφαινων, ουκ ειπε.
«Τοσοις και τοσοις εκηρυξα», αλλ' αφεις απερ κατωρθωσεν, απερ επαθε κακως, ταυτα
εξαριθμειται ουτω λεγων· «Ἐν κοποις περισσοτερως, εν πληγαις υπερβαλλοντως, εν
φυλακαις περισσοτερως, εν θανατοις πολλακις. Πεντακις τεσσαρακοντα παρα μιαν υπο
Ἰουδαιων ελαβον, τρις ερραβδισθην, απαξ ελιθασθην, τρις εναυαγησα, νυχθημερον εν
τωι βυθωι πεποιηκα· οδοιποριαις πολλακις, κινδυνοις ποταμων, κινδυνοις ληιστων,
κινδυνοις εκ γενους, κινδυνοις εξ εθνων, κινδυνοις εν πολει, κινδυνοις εν ερημιαι,
κινδυνοις εν θαλασσηι, κινδυνοις εν ψευδαδελφοις· εν κοπωι, εν μοχθωι, εν αγρυπνιαις
πολλακις, εν λιμωι και διψει και γυμνοτητι· χωρις των παρεκτος, η επισυστασις μου η
καθ' ημεραν.»
10.9 Ειδες παθηματων ορμαθον και καυχησεως αφορμας; Ειτα επαγει τουτοις και
τα κατορθωματα και εν τουτοις παλιν το πλεον του παθηματος εστιν ιδειν, ουχι του
κατορθωματος. Ειπων γαρ· «Ἡ επισυστασις μου η καθ' ημεραν», τας απαγωγας λεγων
τας συνεχεις, τους θορυβους, τας περιστασεις –τουτο γαρ εστιν η επισυστασις μου–,
επηγαγεν «Ἡ μεριμνα πασων των Ἐκκλησιων.» Ουκ ειπεν· η διορθωσις, αλλ' «η
μεριμνα», οπερ παθηματος πλεον ην η κατορθωματος. Και τα εξης ομοιως· «Τις ασθενει,
φησι, και ουκ ασθενω;» Ουκ ειπε· διορθουμαι, αλλ' «ασθενω». Και παλιν· «Τις
σκανδαλιζεται και ουκ εγω πυρουμαι;» Ουκ ειπεν· απηλλαξα του σκανδαλου, αλλ'
«εκοινωνησα της αθυμιας». Ειτα δεικνυς οτι ταυτα μαλιστα τας αμοιβας εχει, επηγαγεν·
«Ει καυχασθαι δει, τα της ασθενειας μου καυχησομαι.» Και ετερον παλιν τοιουτον
επαγει, την φυγην την δια της θυριδος, την δια της σαργανης, την δια του τειχους·
τουτο δε του παθειν κακως ην. Ει τοινυν τα παθηματα μεγαλας εχει τας αμοιβας, των δε
παθηματων παντων χαλεπωτερον και οδυνηροτερον η αθυμια, εννοησον οσαι
κεισονται αι αντιδοσεις. Ου γαρ παυσομαι συνεχως ταυτην σοι επαιδων την ωιδην, ινα
οπερ υπεσχομην εν προοιμιοις τουτο πληρωσω νυν, απο της αθυμιας αυτης υφαινων
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

τους λογισμους τους την παραμυθιαν της αθυμιας σοι τικτοντας. Ἵνα δε και ετερωθεν
μαθηις οσον εστι το μετα παθηματων τι ποιειν γενναιον και οσον αποδει τουτου το
απονητι το αυτο ποιειν, ο Ναβουχοδονοσορ εκεινος ο Βαβυλωνιος εν σκηπτροις και
διαδημασι ζων ευαγγελικον ποτε κατωρθωσε εργον. Μετα γαρ την καμινον και
παραδοξοποιΐαν εκεινην το κηρυγμα ανεδεξατο της οικουμενης, ου δια γλωσσης μονον,
αλλα και δια των γραμματων και πανταχου της γης εγραψεν ουτως· «Ναβουχοδονοσορ
βασιλευς πασι τοις λαοις, φυλαις, και γλωσσαις, τοις οικουσιν εν πασηι τηι γηι, ειρηνη
υμιν πληθυνθειη. Τα σημεια και τα τερατα α εποιησε μετ' εμου ο Θεος ο υψιστος ηρεσεν
εναντιον εμου αναγγειλαι υμιν ως μεγαλα και ισχυρα· η βασιλεια αυτου βασιλεια
αιωνιος και η εξουσια αυτου εις γενεας και γενεας.» Και δογμα εθηκεν οπως πας λαος,
φυλη, γλωσσα, η εαν ειπηι ρημα κατα του Θεου Σιδραχ, Μισαχ και Ἀβδεναγω, εις
απωλειαν εσονται και οι οικοι αυτων εις διαρπαγην. Και προστιθησι· «Καθοτι ουκ εστι
θεος ετερος ος δυνησεται ρυσασθαι ουτως.» Ειδες απειλην εν τοις γραμμασιν; ειδες
φοβον; ειδες διδασκαλιαν; ειδες κηρυγμα υψηλον και πανταχου της οικουμενης
εκτεταμενα γραμματα; Τι ουν, ειπε μοι, τον αυτον τοις αποστολοις μισθον ληψεται,
επειδη ουτως ανεκηρυξε του Θεου την δυναμιν, επειδη τοσαυτην σπουδην εποιησατο
πανταχου καταγγειλαι τον λογον; Ουδε το πολλοστον μεν ουν μερος, αλλα μεθ'
υπερβολης απασης καταδεεστερον. Καιτοι γε το αυτο εργον εκεινοις εποιησεν. Ἀλλ'
επειδη πονος ουκ εστιν ενταυθα συνεζευγμενος ουδε παθηματα, δια τουτο υποτεμνεται
τα της αντιδοσεως. Ουτος μεν γαρ μετ' εξουσιας και αδειας τουτο επραττεν· εκεινοι δε
κωλυομενοι,
ελαυνομενοι,
κοπτομενοι,
μαστιζομενοι,
ταλαιπωρουμενοι,
κατακρημνιζομενοι, καταποντιζομενοι, λιμωι τηκομενοι, καθ' εκαστην αποθνησκοντες
την ημεραν, την ψυχην αυτων βασανιζομενοι, καθ' εκαστον των ασθενουντων
ασθενουντες, καθ' εκαστον των σκανδαλιζομενων πυρουμενοι· και των πονων τουτων
και της αθυμιας μαλιστα ησαν πλειους αι αμοιβαι. «Ἕκαστος γαρ τον ιδιον μισθον
ληψεται, φησι, κατα τον ιδιον κοπον.» Ου γαρ παυσομαι αυτο συνεχως επιλεγων. ∆ια δη
τουτο ο φιλανθρωπος Θεος, του Παυλου πολλακις παρακαλεσαντος των παθηματων
αυτον και της αθυμιας και της οδυνης και των κινδυνων απαλλαξαι, ουκ επενευσεν.
«Ὑπερ γαρ τουτου τρις τον Κυριον παρεκαλεσα», φησι, και ουκ επετυχον της αιτησεως.
Τινος γαρ εμελλε, ειπε μοι, ληψεσθαι τας μεγιστας αμοιβας, ει γε απραγμονως εκηρυξε
τρυφων και εν ευθυμιαι διαγων; Ὅτι στομα διηιρε και γλωσσαν εκινησεν οικοι
καθημενος; Ἀλλα τουτο και τωι τυχοντι ραιδιον και τωι σφοδρα αναπεπτωκοτι και τον
υγρον και διαλελυμενον ζωντι βιον. Νυν μεντοι των τραυματων, των θανατων, των
δρομων των κατα γην και θαλασσαν, της αθυμιας αυτης, των δακρυων, των οδυνων·
«Τριετιαν γαρ, φησιν, ουκ επαυσαμην νυκτα και ημεραν μετα δακρυων νουθετων ενα
εκαστον υμων», μετα πολλης παρρησιας ληψεται τας αντιδοσεις και τους στεφανους.
10.10 Ταυτα ουν εννοουσα και λογιζομενη οσον οδυνηρου και επιμοχθου βιου το
κερδος, χαιρε και ευφραινου την επικερδη και μυριων γεμουσαν στεφανων εκ πρωτης
ηλικιας οδευσασα οδον και δια συνεχων και πυκνων παθηματων. Και γαρ η του
σωματος αρρωστια, και ποικιλη και παντοδαπη και μυριων θανατων χαλεπωτερα, ουκ
επαυσατο σε συνεχως πολιορκουσα· και λοιδοριων δε και υβρεων νιφαδες και
συκοφαντιαι ουδεποτε διελιπον κατα σου φερομεναι· αθυμιαι δε σοι πυκναι και
συνεχεις και πηγαι δακρυων δια παντος ηνωχλησαν του χρονου. Τουτων δε εκαστον
και καθ' εαυτο ηρκεσε τοις υπομεμενηκοσιν εις ωφελειαν πολλην. Ὅ τε γαρ Λαζαρος
απο της αρρωστιας μονης και της αυτης εκοινωνησε τωι πατριαρχηι ληξεως και τωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

τελωνηι δε η λοιδορια του φαρισαιου δικαιοσυνην υπερβαινουσαν τον φαρισαιον
εκομισεν· ο τε κορυφαιος των αποστολων απο δακρυων το ελκος της χαλεπης εκεινης
αμαρτιας διωρθωσεν, Ὅταν ουν των προειρημενων εκαστον φαινηται και μονον εν των
παθηματων τουτων αρκεσαν, εννοησον ποσας αυτη ληψηι τας αμοιβας, παντα ομου μετα
πολλης της υπερβολης υπομεινασα και δια παντος του χρονου. Ουδεν γαρ, ουδεν ουτω
λαμπρους ποιει και ζηλωτους και μυριων εμπιμπλησιν αγαθων ως το πειρασμων
πληθος και κινδυνοι και πονοι και αθυμιαι και το διηνεκως επιβουλευεσθαι και παρ' ων
ουδαμως εχρην και πραιως απαντα φερειν. Ἐπει και τον υιον του Ἰακωβ ουδεν ουτως
εποιησε μακαριον και ευδοκιμον ως η συκοφαντια τοτε εκεινη και το δεσμωτηριον και
η αλυσις και η εντευθεν ταλαιπωρια. Μεγα μεν γαρ αυτου και το της σωφροσυνης
κατορθωμα, οτε της αιγυπτιακης ακολασιας περιεγενετο και την αθλιαν εκεινην επι την
αδικον αυτον καλουσαν ομιλιαν διεκρουσατο, αλλ' ουχ ουτω μεγα τουτο ως τα
παθηματα. Ποιον γαρ εγκωμιον, ειπε μοι, το μη μοιχευσαι, μηδε αλλοτριον διορυξαι
γαμον, μηδε μιαναι ευνην ουδαμοθεν αυτωι προσηκουσαν, μηδε αδικησαι τον
ευεργετησαντα, μηδε αισχυνηι περιβαλειν του προστατου την οικιαν; Ἀλλα το ποιησαν
αυτον μεγαν εκεινο μαλιστα εστιν, ο κινδυνος, η επιβουλη, η μανια της αιχμαλωτου, η
επενεχθεισα βια, το αφυκτον δεσμωτηριον του θαλαμου οπερ αυτωι κατεσκευασεν η
μοιχαλις, τα δικτυα α πανταχοθεν ανεπετασεν, η κατηγορια, η συκοφαντια, το
δεσμωτηριον, η αλυσις, το μηδενος τυχοντα των δικαιων μετα τον τοσουτον αθλον
υπερ ου στεφανουσθαι εχρην, ως καταδικον και υπευθυνον επι το οχυρωμα αγεσθαι, και
μετα των τα εσχατα ημαρτηκοτων κατακλειεσθαι, ο αυχμος, το σιδηριον, η του
δεσμωτηριου ταλαιπωρια. Τοτε αυτον ορω λαμποντα μειζονως η οτε επι του θρονου της
Αιγυπτου καθημενος τον σιτον διενεμε τοις δεομενοις και τον λιμον ελυε και κοινος
λιμην απασιν εγινετο. Τοτε ορω αυτον φαιδρον, οτε αυτωι αι πεδαι και χειροπεδαι
περιεκειντο η οτε εν ιματιοις λαμπροις την τοσαυτην δυναστειαν περιεβεβλητο. Ὁ μεν
γαρ πραγματειας ην καιρος και εμποριας πολλης–ο του δεσμωτηριου λεγω–, ο δε
τρυφης και ανεσεως και τιμης πολλην μεν εχων την ηδονην, ου πολυ δε το κερδος. ∆ια
τουτο ουδε ουτως αυτον μακαριζω τιμωμενον υπο του πατρος ως φθονουμενον υπο
των αδελφων και συνοικους εχοντα τους πολεμιους. Και γαρ εκ πρωτης ηλικιας
οικοθεν χαλεπος αυτωι ανερριπιζετο πολεμος, των πολεμουντων εγκαλειν μεν εχοντων
ουδεν, τηκομενων δε και διαρρηγνυμενων δια το πλειονος απολαυειν αυτον παρα του
πατρος διαθεσεως. Καιτοι γε το φιλτρον ο νομοθετης Μωυσης ουκ εφησεν εξ αρετης του
παιδος εχειν την αρχην, αλλ' απο του καιρου των ωδινων. Ἐπειδη γαρ υστερος των
αλλων ετεχθη και εν εσχατωι γηραι–ποθεινα δε τα τοιαυτα παιδια ατε παρ' ελπιδας
γεννωμενα–, δια τουτο εφιλειτο. «Ἠγαπα γαρ αυτον ο πατηρ, φησιν, οτι υιος γηρως ην
αυτωι.»
10.11 Ταυτα δε ο νομοθετης εγραψεν, ως εγωγε οιμαι, ου το ον διηγουμενος,
αλλα του πατρος την σκηψιν και την προφασιν. Ἐπειδη γαρ εωρα φθονουμενον το
μειρακιον παραμυθησασθαι το παθος των αδελφων βουλομενος, επλασεν αγαπης αιτιαν
ου πολυν τικτουσαν αυτωι τον φθονον. Ὅτι γαρ ου τουτο αιτιον ην του φιλτρου, αλλα η
ακμαζουσα της ψυχης αρετη και της ηλικιας ακμαιοτερα ουσα, δηλον εκ του Βενιαμιν.
Ει γαρ δια τουτο εκεινος εφιλειτο, πολλωι μαλλον τον νεωτερον αυτου φιλεισθαι εχρην.
Μετα γαρ τον Ἰωσηφ εκεινος ετεχθη και ουτος μαλλον υιος γηρως ην αυτου. Ἀλλ' οπερ
εφην, του πατρος ην το πλασμα βουλομενου καταλυσαι τον αδελφικον πολεμον· αλλ'
ουδε ουτως ισχυσεν, αλλ' εξεκαιετο σφοδροτερα η φλοξ. Και επειδη ουδεν ισχυον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

ποιησαι τεως, κατηνεγκαν αυτωι ψογον πονηρον, αισχραι περιεβαλον αιτιαι, την
βαρβαρον γυναικα προφθασαντες οι αδελφοι και πολλωι χειρους φανεντες αυτης. Ἡ μεν
γαρ εις αλλοτριον, οι δε εις αδελφον εγινοντο πονηροι. Και ουδε ενταυθα εστησαν της
κακιας, αλλ' επηγωνιζοντο τοις προτεροις αει, και λαβοντες μονον εν ερημιαι και
εσφαξαν και απεδοντο και δουλον αντ' ελευθερου εποιησαν και δουλειαν την εσχατην.
Ουδε γαρ ομοφυλοις τισιν, αλλα βαρβαροις ετερογλωσσοις και αυτοις εις βαρβαρον
απιουσι χωραν εξεδωκαν τον αδελφον· ο δε Θεος λαμπροτερον αυτον ποιων ηνειχετο
των γινομενων και εμακροθυμει, κινδυνων κινδυνους διαδεχομενων. Μετα γαρ τον
φθονον και την αισχραν διαβολην σφαγηι παρεδωκαν και δουλειαι σφαγης χαλεπωτεραι.
Μη γαρ μοι παραδραμηις απλως το ειρημενον, αλλ' εννοησον ηλικον ην μειρακιον
ευγενες εν οικιαι πατρικηι τραφεν μετα ελευθεριας απασης, μετα αγαπης πατρος
τοσαυτης, αθροον υπο αδελφων απεμποληθηναι ουδεν εχοντων εγκαλειν και
βαρβαροις εκδοθηναι ετερογλωσσοις και ηθεσιν αλλοκοτοις και αυτοθηριοις μαλλον η
ανθρωποις και απολιν και μεταναστην και οικετην και ξενον αντ' ελευθερου και
πολιτου γενεσθαι, και τοσαυτης απολαυσαντα της ευημεριας, προς την εσχατην
κατενεχθηναι ταλαιπωριαν δουλειας αηθη οντα μεθ' υπερβολης απασης και
πικροτατους λαβειν δεσποτας και προς αλλοτριαν και βαρβαρον απενεχθηναι γην. Ἀλλ'
ουδε ενταυθα ιστατο τα δεινα, αλλ' επιβουλαι παλιν επιβουλας διεδεχοντο μετα τα
ονειρατα εκεινα τα θαυμαστα και την των αδελφων αυτου προσκυνησιν
προαναφωνουντα. Λαβοντες γαρ αυτον ουτοι οι εμποροι ου κατεσχον, αλλ' ετεροις
αυτον παλιν χειροσιν απεδοντο βαρβαροις. Οισθα δε ηλικον τουτο εις συμφορας λογον,
το δεσποτας τοιουτους εκ τοιουτων αμειβειν. Τουτο γαρ δυσκολωτεραν ποιει την
δουλειαν, οταν και ξενοι παλιν οι κτωμενοι και των προτερων ωσι χαλεπωτεροι. Και
γινεται εν Αιγυπτωι τηι θεομαχωι τοτε και μαινομενηι, οθεν τα αναισχυντα στοματα, οθεν
αι βλασφημοι γλωσσαι. Και γινεται παρ' Αιγυπτιοις ων και εις ηρκεσε μονος τον μεγαν
Μωυσεα δραπετην και φυγαδα ποιησαι. Και επειδη μικρον ανεπνευσεν εκει, του
φιλανθρωπου Θεου και τα παραδοξα οικονομουντος, τον αγριον θηρα τον ωνησαμενον
αυτον ποιησαντος προβατον, ευθεως αυτωι σκαμματα παρεσκευαζετο παλιν και σταδιον
και παλαισματα και αγωνες και ιδρωτες σφοδροτεροι των προτερων. Ἰδουσα γαρ αυτον
αδικοις οφθαλμοις η κεκτημενη και τωι καλλει της οψεως αυτου χειρωθεισα και κατα
κρατος αλουσα τωι παθει, λεαινα αντι γυναικος υπο της ακολαστου ταυτης επιθυμιας
εγενετο. Και παλιν συνοικος ο πολεμιος ην εναντιαν τοις προτεροις την υποθεσιν εχων·
εκεινοι μεν γαρ μισουντες αυτον της οικιας εξεβαλον· αυτη δε ερωσα και περικαιομενη
του νεανισκου· και ην διπλους, μαλλον δε τριπλους και πολλαπλους ο πολεμος. Μη γαρ,
επειδη τα δικτυα υπερηλατο και τον βροχον διετεμεν εν βραχειαι καιρου ροπηι, νομισηις
απραγμονως αυτον ηνυκεναι τον αθλον τουτον· και γαρ πολυν τον ιδρωτα υπεμεινε.
10.12 Και ει βουλει τουτο σαφως μαθειν, εννοησον οιον εστι νεοτης και
νεοτητος ακμη. Ἐν γαρ αυτωι τωι ανθει της ηλικιας τοτε ετυγχανεν ων οτε σφοδροτερα
της φυσεως η φλοξ εγειρεται, οτε πολλη της επιθυμιας η ζαλη, οτε ασθενεστερος ο
λογισμος. Των γαρ νεωτερων αι ψυχαι ου σφοδρα πολληι φραττονται τηι συνεσει, ουδε
πολλην της αρετης ποιουνται σπουδην· αλλ' ο μεν χειμων των παθων χαλεπωτερος, ο
δε τα παθη κυβερνων λογισμος ασθενεστερος. Μετα δε της φυσεως και της ηλικιας,
πολλη και της γυναικος ην η ακολασια. Και καθαπερ την Βαβυλωνιαν καμινον αι
Περσικαι χειρες εκειναι μετα πολλης ανηπτον της σπουδης, δαψιλη τωι πυρι παρεχουσαι
την τροφην και ποικιλα υπεκκαυματα εμβαλλουσαι τηι φλογι, ουτω δη και τοτε η αθλια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

και ταλαιπωρος εκεινη γυνη της καμινου ταυτης χαλεπωτεραν ανηψε φλογα, μυρων
οζουσα, επιτριμμασι παρειων, υπογραφαις οφθαλμων, κατακεκλασμενηι φωνηι,
κινημασι, βαδισμασι διαθρυπτομενοις, ιματιοις μαλακοις, περιβοληι χρυσιων, ετεραις
τοιαυταις μυριαις μαγγανειαις καταγοητευουσα το μειρακιον. Και καθαπερ τις θηρευτης
δεινος δυσαλωτον μελλων χειρουσθαι ζωον απαντα κινει της τεχνης τα οργανα, ουτω
δη και αυτη την σωφροσυνην ειδυια του νεου–ουδε γαρ εμελλεν εν τοσουτωι χρονωι
λανθανειν–πολλης ενομισεν αυτηι δειν παρασκευης επι την αιχμαλωσιαν του νεανισκου
και δια τουτο παντα εκινει της ακολασιας τα μηχανηματα. Και ουδε τουτοις ηρκειτο
μονοις, αλλα και καιρον και τοπον επετηρει προς την θηραν επιτηδειον. ∆ια τουτο ουδε
ευθεως αλουσα προσεβαλεν, αλλα πολυν ανεμεινε χρονον την πονηραν ταυτην
επιθυμιαν ωδινουσα και παρασκευαζομενη, δεδοικυια μη τωι ταχει και ταις
εσχεδιασμεναις αυτης επιβουλαις διαφυγηι το θηραμα. Και ποτε ευρουσα μονον ενδον εν
τωι οικωι τα συνηθη ποιουντα ανασκαπτει βαθυτερον λοιπον το βαραθρον και τα πτερα
της ηδονης παντοθεν αναπετασασα, ωσπερ εν μεσοις δικτυοις λοιπον εχουσα τον αετον,
επεισερχεται και μονη μονον απολαβουσα· μαλλον δε ου μονη· και γαρ και την ηλικιαν
και την φυσιν και τα αυτης μηχανηματα συμπαροντα ειχεν αυτηι· ελκει λοιπον επι την
αδικον πραξιν προς βιαν τον γενναιον εκεινον. Τι του πειρασμου τουτου χαλεπωτερον;
Ποιας τουτο καμινου και φλογος ου σφοδροτερον, νεον σφριγωντα, δουλον, ερημον,
απολιν, ξενον, μεταναστην, υπο δεσποινης ουτως ακολαστου και μαινομενης, ουτω
πλουτουσης, και τοσαυτην δυναστειαν περιβεβλημενης, εν ερημιαι τοσαυτηι–συντελει
γαρ και τουτο προς την τοιαυτην αλωσιν–, συνειλημμενον κατεχεσθαι τε και
κολακευεσθαι και προς ευνην αγεσθαι δεσποτικην, και ταυτα μετα τοσουτους κινδυνους
και επιβουλας; Οισθα γαρ ως οι πολλοι, οταν τεταριχευμενοι τυχωσι τοις δεινοις, εις
τρυφην καλουμενοι και ανεσιν και τον υγρον και διαλελυμενον βιον, προθυμοτερον
επιτρεχουσιν. Ἀλλ' ουκ εκεινος, αλλ' εμενε δια παντων την οικειαν καρτεριαν
επιδεικνυμενος. Ἐγω τον θαλαμον εκεινον και την Βαβυλωνιαν καμινον και τον του
∆ανιηλ λακκον και την γαστερα του θαλασσιου θηριου εις ην ο Προφητης ενεπεσε,
θαρρων ισην αν προσειποιμι, μαλλον δε και πολλωι τουτων χαλεπωτερον. Ἐκει μεν γαρ
της επιβουλης η νικη σωματος ην απωλεια, ενταυθα δε ψυχης πανωλεθρια και θανατος
αθα νατος και συμφορα παραμυθιαν ουκ εχουσα. Ου ταυτηι δε μονον χαλεπος ο λακκος
ουτος ην, αλλ' οτι μετα της βιας και του δολου και πολλης εγεμε της κολακειας, πολλου
του ποικιλου και παντοδαπου πυρος, ου σωμα καιοντος, αλλα αυτην φλεγοντος την
ψυχην. Και τουτο αυτο δηλων ο Σαλομων ο μαλιστα ταυτα μετα ακριβειας ειδως ηλικον
εστι το γυναικι συμβαλλειν ανδρα εχουσηι· «Ἀποδησει τις, φησι, πυρ εν κολπωι, τα δε
ιματια ου κατακαυσει; Ἢ περιπατησει τις επ' ανθρακων πυρος, τους δε ποδας ου
καταφλεξει; Ουτως ο πορευομενος προς γυναικα υπανδρον και πας ο απτομενος αυτης
ουκ αθωιωθησεται.» Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· ωσπερ, φησιν, ουκ ενι ομιλουντα πυρι
μη κατακαιεσθαι, ουτως ουδε γυναιξι συνοντα διαφευγειν τον εντευθεν εμπρησμον.
Ουτος δε ο πολλωι χαλεπωτερον ην υπεμεινεν. Ου γαρ αυτος αυτης ηψατο, αλλ' υπ'
εκεινης κατειχετο μονος υπο μονης απειλημμενος, τοσουτοις ηδη κακοις
κατειργασμενος και τοσαυταις τεταριχευμενος επιβουλαις και ανεσεως επιθυμων και
αδειας, αλλ' ομως εν τοσουτοις δικτυοις ων και ποικιλον θηριον ορων αυτωι
προσβαλλον και δια παντων αυτον κατατοξευον, δια της αφης, δια της φωνης, δια των
ομματων, δια των επιτριμματων, δια της υπογραφης, δια των χρυσιων, δια των μυρων,
δια των ιματιων, δια του ηθους, δια των ρηματων, δια του κοσμου του περικειμενου, δια
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

της ερημιας, δια της μονωσεως, δια του λανθανειν, δια του πλουτου, δια της
δυναστειας, εχουσαν μετα τουτων συνεργον, οπερ εμπροσθεν ειπον, την ηλικιαν, την
φυσιν, την δουλειαν, το εν αλλοτριαι ειναι, πασαν ενικησε την φλογα εκεινην.
10.13 Ἐγω τουτον τον πειρασμον και του φθονου των αδελφων και του μισους
του συγγενικου και της πρασεως και της των βαρβαρων δεσποτειας και της μακρας
αποδημιας και της εν αλλοτριαι διατριβης και του δεσμωτηριου και της αλυσεως και του
μακρου χρονου και της αυτοθι ταλαιπωριας πολυ χαλεπωτερον ειναι φημι· και γαρ περι
των εσχατων ο κινδυνος ην. Ἐπειδη δε και τουτον διεφυγε τον πολεμον, και εγενετο
ενταυθα πνευμα δροσου διασυριζον, απο τε της του Θεου χαριτος και της αρετης του
νεου· τοσουτο γαρ αυτωι περιην αταραξιας και σωφροσυνης οτι και την της εκεινης
μανιαν καταλυσαι εσπουδασε· πλην επειδη αυτος εξηλθεν ανεπαφος, ωσπερ οι
νεανισκοι την Περσικην διαφυγοντες φλογα–»ουδε γαρ οσμη πυρος ην εν αυτοις» φησι–
, και σωφροσυνης μεγας αθλητης ανεδειχθη και αδαμαντα εμιμησατο. Ἴδωμεν οιων
ευθεως απηλαυσε και τι μετα τον αθλον τουτον διαδεχεται τον στεφανιτην. Ἐπιβουλαι
παλιν και βαραθρα και θανατος και κινδυνοι και συκοφαντιαι και μισος αλογον. Ἡ γαρ
αθλια τοτε εκεινη υπο της χαλεπης μανιας εμβακχευομενη θυμωι παραμυθειται τον
ερωτα και παθος συναπτει παθει και επιθυμιαι ακολαστωι προστιθησιν οργην αδικον, και
μετα την μοιχειαν γινεται και ανδροφονος. Και πνεουσα θηριωδιας πολλης και φονιον
βλεπουσα καθιζει δικαστηριον διεφθαρμενον, τον εκεινου δεσποτην, τον ανδρα τον
εαυτης, τον βαρβαρον, τον Αιγυπτιον, και εισαγει κατηγοριαν αμαρτυρον. Και ουδε
αφιησιν εισελθειν εις δικαστηριον τον εγκαλουμενον, αλλ' ερημην κατηγορει τηι τε
ανοιαι και τηι ευνοιαι του δικαζοντος, τηι τε αξιοπιστιαι του οικειου προσωπου και τωι
δουλον ειναι τον εγκαλουμενον θαρρουσα και τα εναντια ειπουσα των γενομενων
εκρατησε του δικαστου και την νικωσαν επεισε ψηφον εξενεγκειν και καταδικασαι τον
ανευθυνον και τιμωριαν επιθειναι χαλεπωτατην, και δεσμωτηριον ευθεως και απαγωγη
και αλυσις. Και μηδε ιδων δικαστην κατεκρινετο ο θαυμασιος εκεινος ανηρ και το δη
χαλεπωτερον, κατεκρινετο ως μοιχος, ως δεσποτικης επιθυ μησας ευνης, ως αλλοτριον
διορυξας γαμον, ως αλους, ως εληλεγμενος. Ὅ τε γαρ δικαστης, η τε κατηγορος παρα
τοις πολλοις και την αληθειαν ουκ ειδοσιν, η τε τιμωρια αξιοπιστον εποιει το δραμα
φαινεσθαι. Ἀλλ' ουδεν τουτων εθορυβησεν εκεινον, ουτε ειπεν· «Αυται των ονειρων αι
αμοιβαι; τουτο των οψεων εκεινων το τελος; ταυτα της σωφροσυνης τα επαθλα; Κρισις
αλογος και ψηφος αδικος και πονηρα παλιν υποληψις. Ὡς ηταιρηκως εξεβληθην
εναγχος της πατρυας οικιας, ως μοιχος και σωφροσυνην διορυξας γυναικος εις
δεσμωτηριον εισαγομαι νυν και ταυτα περι εμου παντες ψηφιζονται. Και οι μεν
αδελφοι, οι μελλοντες με προσκυνειν –τουτο γαρ τα ονειρατα εδηλου–, εν ελευθεριαι και
αδειαι και τρυφηι και πατριδι και οικιαι πατρυαι· εγω δε ο μελλων αυτων κρατειν, μετα
τυμβωρυχων, μετα ληιστων, μετα βαλαντιοτομων ενταυθα δεδεμαι· ουτε μετα το της
πατριδος εκπεσειν θορυβων απαλλαττομενος και πραγματων, αλλα και εν αλλοτριαι
παλιν βαραθρα ημας και ξιφη ηκονημενα διαδεχεται. Και η μεν τοιαυτα δρασασα και
συκοφαντησασα, δι' εκατερων των τολμηματων αποτμηθηναι δικαια, χορευει και
σκιρται νυν ωσπερ επι τροπαιοις και λαμπροις επινικιοις εστεφανωμενη· εγω δε ο μηδεν
ηδικηκως την εσχατην τινω δικην.» Ουδεν τουτων εκεινος ειπεν, ουδε ενενοησεν· αλλ'
ωσπερ αθλητης δια στεφανων οδευων, ουτως εχαιρε και ηυφραινετο, ουτε τοις
αδελφοις, ουτε τηι μοιχαλιδι μνησικακων. Ποθεν τουτο δηλον; Ἐξ ων αυτος προς τινα
των αυτοθεν δεδεμενων διελεχθη τοτε. Τοσουτον γαρ απειχεν υπο αθυμιας αλωναι οτι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

και ετεροις ελυσε λυπας. Ἐπειδη γαρ ειδε τινας αυτοθι τεταραγμενους και
συγκεχυμενους και αθυμουντας, προσηλθεν ευθεως την αιτιαν εισομενος. Και μαθων
οτι εξ οψεως ονειρατων ο θορυβος ην, διελυσε τα ονειρατα. Ειτα παρακαλων αναμνησαι
τον βασιλεα, της απαλλαγης ενεκεν της αυτου, ει γαρ και γενναιος και θαυμαστος ην,
αλλ' ανθρωπος ην και ουκ εβουλετο ταις αλυσεσιν ενταλαιπωρεισθαι εκειναις,
παρακαλων τοινυν μνησθηναι αυτου προς τον βασιλεα και πεισαι αφειναι αυτον των
δεσμων, και αναγκαζομενος και την αιτιαν ειπειν, δι' ην ενεβεβλητο, ωστε κακεινον
τον υπερ αυτου δεομενον ευπροσωπον εχειν προφασιν της υπερ αυτου συνηγοριας,
ουδενος εμνημονευσε των ηδικηκοτων, αλλ' απαλλαξας εαυτον των εγκληματων εστη
μεχρι τουτου μονον και ου προσεθηκε τους εις αυτον πεπλημμεληκοτας. Και γαρ· «Ἐγω,
φησι, κλοπηι εκλαπην εκ γης Ἑβραιων και ωδε ουκ εποιησα ουδεν και ενεβαλον με εις
τον λακκον τουτον.» Και τινος ενεκεν ου λεγεις την πορνην, την μοιχαλιδα, τους
αδελφοκτονους, τον φθονον, τον φονον, την πρασιν, την μανιαν της δεσποινης, την
εφοδον, την ακολασιαν, τα δικτυα, τα μηχανηματα, την συκοφαντιαν, την αδικον
κρισιν, τον διεφθαρμενον δικαστην, την παρανομον αποφασιν, την καταδικην την ουκ
εχουσαν λογον; ∆ια τι ταυτα σιγαις και αποκρυπτεις; Ὅτι μνησικακειν ουκ οιδα, φησιν,
οτι εμοι ταυτα στεφανοι και βραβεια και μειζονος εμποριας υποθεσις.
10.14 Ειδες ψυχην φιλοσοφον; ειδες της οργης καθαραν και των δεινων
υψηλοτεραν; ειδες συναλγουντα τοις ηδικηκοσι μαλλον η μνησικακουντα; Ὥστε γαρ
μητε τους αδελφους εις μεσον ενεγκειν, μητε την αιμοβορον εκεινην· «Κλοπηι, φησιν,
εκλαπην εκ γης Ἑβραιων και ωδε ουκ εποιησα ουδεν.» Και ουδαμου προσωπου
μεμνηται, ουδε του λακκου, ουδε των Ἰσμαηλιτων, ουδε αλλου ουδενος. Ἀλλ' ομως και
κατα ταυτα αυτον ουχ ο τυχων διεδεξατο πειρασμος. Ὁ γαρ τοσαυτης παρ' αυτου
παρακλησεως τυχων και των δεσμων κατα την τουτου προρρησιν ελευθερωθεις και επι
την προτεραν επαναχθεις τιμην, της ευεργεσιας επελαθετο και της του δικαιου
ικετηριας. Και ο μεν οικετης εν βασιλικαις ην αυλαις πολλης απολαυων ευημεριας· ο δε
υπερ τον ηλιον λαμπων και ουτω φαιδρας αφιεις της αρετης τας ακτινας, ετι
δεσμωτηριον ᾤκει, και ουδεις ην ο αναμνησων τον βασιλεα. Ἐχρην γαρ αυτωι ετι
πλειους πλακηναι τους στεφανους και μειζονα παρασκευασθηναι τα βραβεια· διο και
μακροτεροι των δρομων οι διαυλοι τοτε επηγνυντο, εωντος μεν του Θεου μενειν τα
σκαμματα, ου μην τελεον εγκαταλιμπανοντος, αλλα τοσουτον συγχωρουντος τοις
επιβουλευουσιν τα αυτων επιδεικνυσθαι οσον μηδε αφανισαι τον αθλητην, μηδε
εκποδων ποιησαι της αρετης τον ανταγωνιστην. Εις λακκον μεν γαρ αυτον εμβληθηναι
συνεχωρησε και το ιματιον αιμαχθηναι, εις δε σφαγην αυτους ελθειν ουκ αφηκεν· αλλα
συνεβουλευσε μεν τουτο ο αδελφος, το δε παν της του Θεου προνοιας εγενετο. Τουτο
και επι της Αιγυπτιακης συνεβη γυναικος. Τινος γαρ ενεκεν, ειπε μοι, ο θερμος ουτω και
ακολαστος–ιστε γαρ των Αιγυπτιων το γενος ως θυμωδες και οργιλον· και γαρ τουτο
μεθ' υπερβολης αυτοις προσεστι το παθος–ον επιστευσεν ειναι μοιχον και την γυναικα
ηδικηκεναι την αυτου, ουκ απετεμεν ευθεως, ουδε πυρι παρεδωκεν, αλλ' ουτως
αλογιστος ων ως εκ μιας μοιρας αποφηνασθαι, και μηδε λογου μεταδουναι τωι
εγκαλουμενωι, εν τωι καιρωι της τιμωριας πολλην επιεικειαν επεδειξατο, καιτοι γε ορων
την γυναικα μαινομενην, λυττωσαν, βιαν αποδυρομενην, τα ιματια διερρωγοτα
περιφερουσαν και μειζονως και εντευθεν εκκαιομενην και θρηνου σαν και
ολοφυρομενην; Ἀλλ' ομως τουτων ουδεν αυτον εις σφαγην εξηψε. Ποθεν, ειπε μοι; Ουκ
ευδηλον οτι ο τους λεοντας χαλινωσας και την καμινον καταψυξας, ουτος και θηριου
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

τουτου τον αμετρον επεσχε θυμον και την αφατον οργην εσβεσεν, ως κερασθηναι
συμμετρως την τιμωριαν; Τουτο και εν τωι δεσμωτηριωι συμβαν ιδοι τις αν. ∆εθηναι μεν
γαρ αυτον συνεχωρησε και μετα των καταδικων ειναι, της δε του δεσμοφυλακος
απηνειας εξηρπασεν. Οισθα γαρ οιον εστι δεσμοφυλαξ· αλλ' εκεινωι τοτε πραιος και
ημερος ην και ου μονον ουκ απετεινεν αυτον πονοις τισιν, αλλα και αρχοντα παντων
εποιησε των αυτοθι και ταυτα ως μοιχον δεξαμενος, καταδικον και μοιχον επισημον. Ου
γαρ εις οικιαν ευτελη, αλλ' εις μεγαλην και λαμπραν το δραμα τουτο τετολμησθαι
ενομιζετο. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων εκεινον εφοβησεν, ουδε επεισεν εκεινωι γενεσθαι
χαλεπον. Ἀλλα και οι στεφανοι απο των παθηματων επλεκοντο τωι δικαιωι και η του
Θεου συμμαχια μετα πολλης επερρει της δαψιλειας. Ἐβουλομην και ετερον προσθειναι
τηι επιστοληι μηκος· αλλ' επειδη και τουτο μετα πολλης της περιουσιας οιμαι το μετρον
αυτης υπερβεβηκεναι, ενταυθα καταλυσας τον λογον εκεινο παρακαλω σου την
ευλαβειαν οπερ αει διετελεσα παρακαλων, αθυμιας μεν απαλλαττεσθαι, δοξαζουσαν δε
τον Θεον –οπερ αει πεποιηκας τε και ποιεις διατελειν–χαριτας ομολογουσαν υπερ
παντων αυτωι των χαλεπων τουτων και οδυνηρων. Ουτω γαρ και αυτη τα μεγιστα
αγαθα καρπωσηι και τωι διαβολωι καιριαν δωσεις πληγην και πολλην ημιν παρεξεις
παρακλησιν και της αθυμιας το νεφος μετα πολλης αφανισαι δυνησηι της ευκολιας και
καθαρας απολαυσαι γαληνης. Μη δη καταμαλακιζου, αλλ' ανενεγκουσα απο του
καπνου τουτου– καπνου γαρ, εαν θεληις, ραιον διασκεδασεις πασαν την αθυμιαν ταυτην–
, δηλον τουτο παλιν ποιησον ημιν, ινα και πορρωθεν οντες, πολλην απο των τοιουτων
γραμματων καρπωσωμεθα την ευφροσυνην.

11.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑʹ
11.1 Ἐπεταθη τα της θλιψεως υμιν και πλατυτερα παλιν ετεθη τα σκαμματα και
μακροτεροι των δρομων οι διαυλοι και προς μειζονα φλογα των επιβουλευοντων υμιν
αιρεται ο θυμος. Ἀλλ' ου θορυβεισθαι ουδε ταραττεσθαι, αλλα δια ταυτα μεν ουν
μαλιστα χαιρειν δει και σκιρταν και στεφανουσθαι και χορευειν. Ει γαρ μη καιριας εν
τοις εμπροσθεν εδωκατε τωι διαβολωι τας πληγας, ουκ αν ουτως ηγριωθη το θηριον ως
και περαιτερω προελθειν. ∆ειγμα τοινυν και της υμετερας ανδρειας και νικης και της
ηττης εκεινου της πολλης, το μειζονως εφαλλεσθαι και επιπηδαν και πλειονα
επιδεικνυσθαι την αναισχυντιαν και δαψιλεστερον εκχειν τον ιον. Ἐπει και επι του
μακαριου Ἰωβ, επειδη εν τηι των χρηματων αποβοληι ηττηθη και τηι των παιδων
αφαιρεσει, δειγμα και τοτε εκφερων του χαλεπα τραυματα δεξασθαι, επι το κεφαλαιον
ωρμησε των κακων, την της σαρκος πολιορκιαν, την των σκωληκων πηγην, τον των
τραυματων χορον· χορον γαρ αυτον εγω και στεφανον καλω και μυριων βραβειων
εσμον. Και ουδε ενταυθα εστη· αλλ' επειδη ουδεν υπελειπετο ετερον αυτωι μηχανημα
τοιουτον–ως γαρ εσχατον ορον συμφορων, ουτως την νοσον επηγαγεν εκεινην–, και
ετερα παλιν εκινει μηχανηματα, γυναικα οπλιζων, τους φιλους παροξυνων, τους
οικετας διεγειρων και θηριωδεις ποιων και δια παντων τα τραυματα αναξαινων. Ὃ δη
και νυν επιχειρων ου παυεται, αλλα κατα της εαυτου κεφαλης· ως τα γε υμετερα
εντευθεν λαμπροτερα και μειζονα και φαιδροτερα καθ' εκαστην γινεται την ημεραν,
πλειων υμιν ο πλουτος, δαψιλεστερα η εμπορια, επαλληλοι και συνεχεις οι στεφανοι,
πολλη δι' αυτων των δεινων της ανδρειας υμιν η προσθηκη, και αι επιβουλαι των
εχθρων αλειμμα γινονται της καρτεριας της υμετερας. Τοιαυτη γαρ της θλιψεως η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

φυσις· τους πραιως αυτην και γενναιως φεροντας ανωτερους ποιει των δεινων,
υψηλοτερους των του διαβολου βελων παιδευει καταφρονειν των επιβουλων. Ἐπει και
τα δενδρα τα μεν σκιατροφουμενα μαλακωτερα γινεται και προς καρπων γενεσιν
αχρηστοτερα, τα δε αερων ανωμαλιαι ομιλουντα και πνευματων δεχομενα εμβολας και
θερμην ακτινος, αυτα τε ισχυροτερα καθισταται και τοις φυλλοις κομαι και τωι καρπωι
βριθεται, ουτω και επι της θαλασσης συμβαινειν ειωθεν· οι μεν γαρ πρωτον επιβαντες
νηος, καν σφοδρα γενναιοι τινες τυγχανωσιν οντες, υπο της απειριας ταραττονται,
θορυβουνται, σκοτοδινοις ιλιγγοις κατεχονται· οι δε πολλα διαβαντες πελαγη και
πολλους υπομειναντες χειμωνας και υφαλους και σκοπελους και σπιλαδας και θηριων
εφοδους και πειρατων επιβουλας και καταποντιστων και συνεχων ανασχομενοι
χειμωνων, των επι γης λοιπον βαδιζοντων θαρραλεωτεροι επι της νηος καθηνται, ουκ
ενδον παρα την τροπιν, αλλα και αυτοις ενιζανοντες τοις τοιχοις της νηος και επι
πρωρας και επι πρυμνης αδεως ισταμενοι· και οι προ τουτου επ' οψιν μετα τρομου και
φοβου κειμενοι, μετα την πολλην του χειμωνος πειραν και σχοινον ελκουσι και ιστια
αναγουσι και κωπων απτονται και πανταχου της νηος μετα ευκολιας περιτρεχουσι.
Μηδεν τοινυν υμας θορυβειτω των συμπιπτοντων. Εις τουτο γαρ ημας κατεστησαν οι
εχθροι ακοντες εις το μη δυνασθαι κακως παθειν παντα μεν αυτων κενωσαντες τα βελη,
ουδεν δε πλεον εντευθεν ανυσαντες η το καταισχυνεσθαι και γελασθαι και ωσπερ
κοινους της οικουμενης εχθρους, ουτω πανταχου φαινεσθαι. Ταυτα των επιβουλων τα
επιχειρα, τουτο των πολεμων το τελος. Βαβαι, πηλικον εστιν η αρετη και των παροντων
υπεροψια πραγματων· δι' επιβουλων κερδαινει, δια των επιβουλευοντων στεφανουται,
δια των κακως ποιουντων διαλαμπει μειζονως, δια των επισυρειν επιχειρουντων
ισχυροτερους ποιει τους μετιοντας αυτην, υψηλοτερους, αχειρωτους, αναλωτους, ουχ
οπλων, ου δορατων δεομενους, ου τειχων, ου ταφρων, ου πυργων, ου χρηματων, ου
στρατοπεδων, αλλα γνωμης στερρας μονον και απεριτρεπτου ψυχης, και πασαν
ανθρωπινην επιβουλην ελεγχει.
11.2 Ταυτα ουν, δεσποινα μου θεοφιλεστατη, και σαυτηι και ταις μετα σου τον
καλον τουτον αγωνα αγωνιζομεναις επαιδουσα ανιστη τα φρονηματα πασων
συγκροτουσα σου την παραταξιν, ωστε διπλουν και τριπλουν και πολλαπλασιονα
γενεσθαι σοι τον στεφανον της αρετης, δι' ων τε αυτη πασχεις, δι' ων τε ετερας εις
ταυτα εναγεις, και πειθουσα παντα πραιως φερειν και υπεροραν των σκιων και
καταφρονειν της των ονειρατων απατης και καταπατειν τον πηλον και του καπνου
μηδενα ποιεισθαι λογον και τας αραχνας μη νομιζειν υμιν διενοχλειν, και παρατρεχειν
τον σηπομενον χορτον. Ταυτα γαρ απαντα της ανθρωπινης ευημεριας η ματαιοτης και
τουτων δε ευτελεστερα. Και ουκ αν τις ραιδιως εικονα ευροι ακριβως αυτης την
ματαιοτητα παριστωσαν. Μετα γαρ της ουδενειας ταυτης ου μικραν φερει και βλαβην
τοις προς αυτην κεχηνοσιν, ουκ εν τωι μελλοντι μονον αιωνι, αλλα και εν τωι παροντι
βιωι και κατα ταυτας τας ημερας εν αις δοκουσιν αυταις εντρυφαν. Καθαπερ γαρ η
αρετη, και κατ' αυτον τον καιρον καθ' ον πολεμειται, σκιρται και θαλλει και φαιδροτερα
δεικνυται, ουτω και η κακια, και κατ' αυτον τον καιρον καθ' ον θεραπευεται και
κολακευεται, δεικνυσιν αυτης την ασθενειαν και τον πολυν γελωτα και την αφατον
κωμωιδιαν. Τι γαρ, ειπε μοι, του Καιν ελεεινοτερον γεγονε, και κατ' αυτον τον καιρον
καθ' ον εδοκει κρατειν του αδελφου και περιγεγενησθαι και του θυμου και της οργης
εμπεφορησθαι εκεινης της αδικου και μυσαρας; Τι δε της δεξιας εκεινης ακαθαρτοτερον
της δοκουσης νενικηκεναι, της δεξιας η την πληγην επηγαγεν και τον φονον ειργασατο,
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

και της αισχιστης γλωσσης η τον δολον ερραψε και τα δικτυα ηπλωσεν; Και τι λεγω τα
μελη τα τον φονον εργασαμενα; Και γαρ ολον το σωμα εκολαζετο, τωι στεναγμωι, τωι
τρομωι διηνεκως παραδοθεν. Ὢ καινων πραγματων· ω παραδοξου νικης· ω ξενου
τροπαιου. Ὁ μεν σφαγεις και νεκρος κειμενος εστεφανουτο και ανεκηρυττετο· ο δε
νικησας και περιγεγονως ου μονον αστεφανωτος απηιει, αλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο
εκολαζετο, και αφορητοις παρεδιδοτο τιμωριαις και διηνεκει βασανωι· και του
κινουμενου και ζωντος και φθεγγομενου ο πεπληγως και τεθνεως και αφωνος
κατηγορει· μαλλον δε ουδε ο τεθνεως, αλλα το αιμα ψιλον και του σωματος χωρισθεν
ηρκεσεν εις τουτο μονον. Τοσαυτη των εναρετων η περιουσια και τελευτησαντων·
τοσαυτη των πονηρων η αθλιοτης και ζωντων. Ει δε εν τοις σκαμμασι τοιαυτα τα
βραβεια, εννοησον μετα τους αγωνας ηλικαι αι αμοιβαι, εν τωι καιρωι της αντιδοσεως, εν
τηι χορηγιαι των αγαθων εκεινων των παντα υπερβαινον των λογον. Τα μεν γαρ
λυπηρα, οια αν ηι, παρα ανθρωπων επαγεται και μιμειται των επιφεροντων την
ευτελειαν· τα δε δωρα και αι αμοιβαι παρα του Θεου διδονται· διο και τοιαυτα εστιν οια
εικος παρα της αφατου δωρεας εκεινης διδομενα. Χαιρε τοινυν και ευφραινου,
στεφανηφορουσα, πομπευουσα, τα κεντρα των εχθρων καταπατουσα μαλλον η πηλον
ετεροι. Και δηλου συνεχως ημιν τα περι της υγιειας σου, ινα και εντευθεν πολλην
καρπωσωμεθα την ευφροσυνην. Οισθα γαρ ως ου μικρα ημιν εσται παραμυθια και εν
ερημιαι καθημενοις, οταν συνεχως μανθανωμεν περι της ρωσεως της σης.

12.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΒʹ
12.1 Ἀπ' αυτων αναβας των του θανατου πυλων ταυτα επιστελλω προς την σην
κοσμιοτητα· διο και σφοδρα ησθην οτι νυν απηντηκασιν οι παιδες εις λιμενα λοιπον
ορμιζουσιν ημιν. Ει γαρ πελαγιωι μοι σαλευοντι ετι και τα χαλεπα της αρρωστιας
εκδεχομενωι κυματα συνηντησαν, ουδε απατησαι μοι ραιδιον ην την σην ευλαβειαν
χρηστα αντι δυσχερων απαγγελλοντι. Και γαρ ο χειμων του συνηθους γενομενος
σφοδροτερος καλεπωτερον ημιν και του στομαχου τον χειμωνα επηγαγε και νεκρων
ουδεν αμεινον τους δυο διετελεσα μηνας τουτους, αλλα και χαλεπωτερον. Τοσουτον
γαρ εζων οσον επαισθανεσθαι των παντοθεν κυκλουντων με δεινων, και παντα μοι νυξ
ην και ημερα και ορθρος και μεσημβρια μεση και διημερευον τηι κλινηι προσηλωμενος·
και μυρια μηχανωμενος ουκ ισχυον την εκ του κρυμου βλαβην αποτιναξασθαι· αλλα και
πυρ ανακαιων και καπνου χαλεπωτατου ανεχομενος και εν ενι δωματιωι καθειργμενος
και μυρια επιβληματα εχων και μηδε τον ουδον υπερβηναι τολμων τα εσχατα επασχον,
εμετων τε συνεχως επιγινομενων, κεφαλαλγιας, ανορεξιας, αγρυπνιας διηνεκους. Τα
γουν πελαγη της νυκτος τα ουτω μακρα αγρυπνων διετελουν. Ἀλλ' ινα μη πλεον τοις
δυσχερεσιν ενδιατριβων κατατεινω σου την διανοιαν, παντων απηλλαγμεθα τουτων
νυν. Ὁμου τε γαρ επεστη το εαρ και μικρα τις του αερος γεγονε μεταβολη, αυτοματα
παντα ελυθη. Ἀλλ' ομως και νυν πολλης δεομαι της ακριβειας κατα την διαιταν· δια δη
τουτο κουφον ποιω τωι στομαχωι το φορτιον ωστε αυτο δυνασθαι και ραιδιως διατιθεναι.
Ουχ ως ετυχε δε ημας κατεστησεν εν φροντιδι και το μαθειν προς εσχατας αναπνοας
ειναι σου την κοσμιοτητα. Ἀλλ' ομως δια το στεργειν σφοδρα και μεριμναν και
φροντιζειν τα σα, και προ των γραμματων της τιμιοτητος σου ταυτης απηλλαγημεν της
μεριμνης, πολλων εκειθεν ελθοντων και απαγγειλαντων τα περι της υγιειας της σης.
Και νυν χαιρω σφοδρα και ευφραινομαι, ουχ οτι της αρρωστιας απηλλαγης μονον, αλλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

προ παντων οτι ουτω γενναιως φερεις τα συμπιπτοντα μυθον απαντα ταυτα καλουσα·
και το δη μειζον οτι και τηι του σωματος αρρωστιαι ταυτην περιεθηκας την προσηγοριαν,
ο ψυχης εστι νεανικης και πολλωι τωι της ανδρειας βρυουσης καρπωι. Το γαρ μη μονον
φερειν γενναιως τα δυσχερη, αλλα μηδε παροντων αυτων αισθανεσθαι, αλλ' υπεροραν
και μετα πολλης της απραγμοσυνης τον της υπομονης αναδησασθαι στεφανον, ου
καμνουσαν, ουδε ιδρουσαν, ουδε πραγματα εχουσαν, ουδε ετεροις παρεχουσαν, αλλ'
ωσπερ σκιρτωσαν και χορευουσαν, τουτο της ακριβεστατης φιλοσοφιας εστιν αποδειξις.
∆ια ταυτα χαιρω και σκιρτω, πετομαι υπο της ηδονης, ουκ αισθανομαι της παρουσης
ερημιας ουδε των λοιπων περιστασεων, ευφραινομενος και γαννυμενος και σφοδρα
καλλωπιζομενος επι τηι σηι μεγαλοφροσυνηι και ταις επαλληλοις νικαις, ου δια σε μονον,
αλλα και δια την μεγαλην και πολυανθρωπον πολιν εκεινην ηι και αντι πυργου και
λιμενος γεγονας και τειχους, λαμπραν την δια των πραγματων αφιεισα φωνην και
εκατερον το γενος εν τοις παθημασι σου παιδευουσα και αποδυεσθαι ραιδιως προς τους
τοιουτους αγωνας και καταβαινειν εις τα σκαμματα μετα ανδρειας απασης και φερειν
ευκολως τους εκ των τοιουτων αγωνων ιδρωτας. Και το δη θαυμαστον οτι ουκ εις
αγοραν εμβαλλουσα, ουδε τα μεσα της πολεως καταλαμβανουσα, αλλ' εν οικισκωι
βραχει και θαλαμωι καθημενη, νευροις, αλειφεις τους εστωτας, και της θαλασσης ουτω
μαινομενης και των κυματων ουτω κορυφουμενων, σκοπελων τε και υφαλων και
σπιλαδων και θηριων παντοθεν αγριων αναφαινομενων και νυκτος βαθυτατης παντα
κατεχουσης, ως εν μεσημβριαι και γαληνηι και κατα πρυμναν του πνευματος ισταμενου,
ουτως αναπετασασα της υπομονης τα ιστια μετα πολλης πλεεις της ευκολιας ου μονον
ου κλυδωνιζομενη υπο του χαλεπου τουτου χειμωνος, αλλ' ουδε περιρραντιζομενη· και
μαλα εικοτως· τοιαυτα γαρ της αρετης τα πηδαλια. Και εμποροι μεν και κυβερνηται και
ναυται και πλωτηρες, επειδαν ιδωσι νεφων συνδρομην η αγριων ανεμων εμβολην η το
ροθιον του κυματος σφοδροτατωι ζεον αφρωι, εισω λιμενος τα πλοια κατεχουσιν· ει δε
που και τυχοιεν εν πελαγει σαλευοντες, παντα ποιουσι και μηχανωνται ωστε προς
ορμον η νησον η ακτην ορμισαι το σκαφος. Συ δε μυριων πνευματων, τοσουτων αγριων
κυματων παντοθεν συρρηγνυμενων, του βυθου της θαλασσης αναστραφεντος δια την
χαλεποτητα του χειμωνος, και των μεν υποβρυχιων γενομενων, των δε επιπλεοντων
νεκρων τοις υδασιν, ετερων γυμνων επι σανιδος φερομενων, εις μεσον αλλομενη το
πελαγος των κακων μυθον απαντα ταυτα καλεις εξ ουριας
εν χειμωνι πλεουσα· και μαλα εικοτως. Οι μεν γαρ κυβερνη σαν και χορευουσαν, τουτο
της ακριβεστατης φιλοσοφιας εστιν αποδειξις. ∆ια ταυτα χαιρω και σκιρτω, πετομαι υπο
της ηδονης, ουκ αισθανομαι της παρουσης ερημιας ουδε των λοιπων περιστασεων,
ευφραινομενος και γαννυμενος και σφοδρα καλλωπιζομενος επι τηι σηι μεγαλοφροσυνηι
και ταις επαλληλοις νικαις, ου δια σε μονον, αλλα και δια την μεγαλην και
πολυανθρωπον πολιν εκεινην ηι και αντι πυργου και λιμενος γεγονας και τειχους,
λαμπραν την δια των πραγματων αφιεισα φωνην και εκατερον το γενος εν τοις
παθημασι σου παιδευουσα και αποδυεσθαι ραιδιως προς τους τοιουτους αγωνας και
καταβαινειν εις τα σκαμματα μετα ανδρειας απασης και φερειν ευκολως τους εκ των
τοιουτων αγωνων ιδρωτας. Και το δη θαυμαστον οτι ουκ εις αγοραν εμβαλλουσα, ουδε
τα μεσα της πολεως καταλαμβανουσα, αλλ' εν οικισκωι βραχει και θαλαμωι καθημενη,
νευροις, αλειφεις τους εστωτας, και της θαλασσης ουτω μαινομενης και των κυματων
ουτω κορυφουμενων, σκοπελων τε και υφαλων και σπιλαδων και θηριων παντοθεν
αγριων αναφαινομενων και νυκτος βαθυτατης παντα κατεχουσης, ως εν μεσημβριαι και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

γαληνηι και κατα πρυμναν του πνευματος ισταμενου, ουτως αναπετασασα της υπομονης
τα ιστια μετα πολλης πλεεις της ευκολιας ου μονον ου κλυδωνιζομενη υπο του χαλεπου
τουτου χειμωνος, αλλ' ουδε περιρραντιζομενη· και μαλα εικοτως· τοιαυτα γαρ της
αρετης τα πηδαλια. Και εμποροι μεν και κυβερνηται και ναυται και πλωτηρες, επειδαν
ιδωσι νεφων συνδρομην η αγριων ανεμων εμβολην η το ροθιον του κυματος
σφοδροτατωι ζεον αφρωι, εισω λιμενος τα πλοια κατεχουσιν· ει δε που και τυχοιεν εν
πελαγει σαλευοντες, παντα ποιουσι και μηχανωνται ωστε προς ορμον η νησον η ακτην
ορμισαι το σκαφος. Συ δε μυριων πνευματων, τοσουτων αγριων κυματων παντοθεν
συρρηγνυμενων, του βυθου της θαλασσης αναστραφεντος δια την χαλεποτητα του
χειμωνος, και των μεν υποβρυχιων γενομενων, των δε επιπλεοντων νεκρων τοις
υδασιν, ετερων γυμνων επι σανιδος φερομενων, εις μεσον αλλομενη το πελαγος των
κακων μυθον απαντα ταυτα καλεις εξ ουριας εν χειμωνι πλεουσα· και μαλα εικοτως. Οι
μεν γαρ κυβερνη ται, καν μυριακις ωσι σοφοι την επιστημην εκεινην, αλλ' ουκ εχουσι
τεχνην αρκουσαν αντιστηναι παντι χειμωνι· διο και φευγουσι πολλακις την προς τα
κυματα μαχην. Σοι δε εστιν επιστημη παντος ανωτερα χειμωνος, της φιλοσοφου ψυχης
η δυναμις η και στρατοπεδων μυριων εστιν ισχυροτερα και οπλων δυνατωτερα και
πυργων και τειχων ασφαλεστερα. Στρατιωταις μεν γαρ και οπλα και τειχη και πυργοι,
προς σωματος ασφαλειαν χρησιμα μονον, και τουτο ουκ αει ουδε δια παντος, αλλ' εστιν
οτε και ητταται απαντα ταυτα και ερημους της αυτων προστασιας τους καταφευγοντας
αφιησιν. Τα δε οπλα τα σα ου βελη βαρβαρικα, ουδε μηχανηματα πολεμιων ανθρωπων,
ουδε εφοδους και κλοπας τοιαυτας διελεγχει, αλλα τας της φυσεως κατεπατησεν
αναγκας και την τυραννιδα κατελυσε και την ακροπολιν αυτων καθειλε. Και δαιμοσι
πυκτευουσα διηνεκως μυριας μεν ηρω νικας, ουδεμιαν δε εδεξω πληγην, αλλ' εστηκας
ατρωτος εν τοσαυτηι βελων νιφαδι και τα ακοντια τα κατα σου ριπτομενα προς τους
αφιεντας υποστρεφει παλιν. Τοιαυτη σου της τεχνης η σοφια· δι' ων πασχεις κακως,
τους ποιουντας αμυνηι, δι' ων επιβουλευηι, τους πολεμουντας λυπεις υποθεσιν μεγιστην
εχουσα προς ευδοκιμησεως αφορμην μειζονος την εκεινων κακιαν. Ταυτα και αυτη
ειδυια καλως και τηι πειραι την αισθησιν εχουσα, εικοτως μυθον απαντα ταυτα καλεις.
Πως γαρ ουκ αν καλεσηις μυθον, ειπε μοι, θνητον σωμα λαχουσα και θανατου ουτω
καταφρονουσα ως οι την αλλοτριαν επειγομενοι καταλιπειν και προς την οικειαν
επανελθειν πατριδα; αρρωστιαι συζωσα χαλεπωτατηι και των ευσαρκουντων και
σφριγωντων ηδιον διακειμενη, ουχ υβρεσι ταπεινουμενη, ου τιμαις και δοξαις
επαιρομενη· τουτο δη το μυριων πολλοις αιτιον γενομενον κακων οι και εν ιερωσυνηι
διαλαμψαντες και προς εσχατον γηρας ελασαντες και βαθυτατην πολιαν εντευθεν
ωλισθον και κοινον προκεινται τοις βουλομενοις κωμωιδειν θεατρον; Ἀλλ' η γυνη και
αραχνωδες περικειμενη σωμα και τοσαυτας ενεγκουσα προσβολας, ου μονον ουδεν
επαθες τοιουτον, αλλα και ετερους πολλους παθειν εκωλυσας. Κακεινοι μεν ουδε μεχρι
πολλου των αγωνων προελθοντες, αλλα εξ αυτων των προοιμιων, και βαλβιδος αυτης,
ως ειπειν, αλλομενοι κατηνεχθησαν· συ δε μυριακις την εσχατην νυσσαν περιελθουσα
καθ' εκαστον δρομον το βραβειον ηρπασας, ποικιλα παλαισματων επιδειξαμενη και
αγωνων ειδη· και μαλα εικοτως. Ουδε γαρ εν ηλικιαι, ουτε εν σωματι τα παλαισματα της
αρετης, αλλ' εν ψυχηι μονηι και γνωμηι. Ουτω και γυναικες εστεφανωθησαν και ανδρες
υπεσκελισθησαν· ουτω και παιδες ανεκηρυχθησαν και γεγηρακοτες κατηισχυνθησαν. Ἀει
μεν ουν χρη θαυμαζειν τους μετιοντας αρετην, μαλιστα δε οταν πολλων αυτην
απολειποντων, ευρεθωσι τινες αυτης αντεχομενοι. ∆ια δη τουτο και την σην εμμελειαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

θαυμαζειν αξιον υπερβολης οτι τοσουτων τραπεντων ανδρων, γυναικων, γεγηρακοτων,
των δοκουντων μεγιστην υποληψιν εχειν, παντων επ' οψιν κειμενων, ουδε εκ πολλης
πολεμου ρυμης, ουδε απο σφοδρας των εχθρων παραταξεως, αλλα προ συμβολης
πεσοντων, προ συμπλοκης ηττηθεντων, αυτη μετα τοσαυτας μαχας και παραταξεις ου
μονον ου κατεμαλακισθης, ουδε εταριχευθης τωι πληθει των κακων, αλλα και νεανιευηι
μειζονως και των αγωνων η προσθηκη προσθηκην σοι διδωσιν ισχυος. Ἡ γαρ των ηδη
κατορθωθεντων μνημη και ευφροσυνης και χαρας και μειζονος σοι γινεται προθυμιας
υποθεσις. ∆ια ταυτα χαιρομεν, σκιρτωμεν, ευφραινομεθα· ου γαρ παυσομαι συνεχως
τουτο λεγων και περιφερων μου πανταχου της χαρας την υποθεσιν. Ὥστε ει και ο
ημετερος σε λυπει χωρισμος, αλλα μεγιστη σοι αυτη των κατορθωματων η παρακλησις·
επει και ημεις τοσουτον απωικισμενοι μηκος οδου, ου μικραν εντευθεν, απο της σης
ανδρειας λεγω, καρπουμεθα ευφροσυνην.

13.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΓʹ
13.1 Τι φηις; Ουκ εστησας τροπαιον ουδε ηρω νικην λαμπραν; ουδε ανεδησω
στεφανον ανθουντα διηνεκως; Ἀλλ' ου ταυτα φησιν η οικουμενη πασα η πανταχου της
γης αιδουσα σου τα κατορθωματα; Ει γαρ και τα σκαμματα και οι αγωνες εν ενι ιδρυνται
χωριωι και οι διαυλοι σου των δρομων και τα αντι ιδρωτος αιματος εμπεπλησμενα σου
παλαισματα αυτοθι γεγονεν, αλλ' η δοξα τουτων και η ευφημια τα τερματα κατειληφε
της οικουμενης. Συ δε αυτα μειζω βουλομενη ποιησαι και πλειονα τα βραβεια
εργασασθαι, και τους απο της ταπεινοφροσυνης αυτοις προσεθηκας στεφανους λεγουσα
τοσουτον απεχειν των τροπαιων τουτων οσον οι νεκροι των ζωντων. Ὅτι γαρ
ταπεινοφροσυνης τα ρηματα, μαλλον εξ αυτων σε ελεγξαι πειρασομαι των
γεγενημενων. Ἐξεπεσες πατριδος, οικιας, φιλων, συγγενων· προς την υπεροριαν
μετεστης· ου διελιπες καθ' εκαστην αποθνηισκουσα την ημεραν και το τηι φυσει λειπον
τηι περιουσιαι της προαιρεσεως αναπληρουσα. Ἐπειδη γαρ ουκ ενι ανθρωπον οντα τηι
πειραι πολλους θανατους αποθανειν, τηι γνωμηι τουτο πεποιηκας. Και το δη μεγιστον, τα
μεν πασχουσα, τα δε πεισεσθαι προσδοκωσα ουκ επαυσω τωι συγχωρουντι Θεωι ταυτα
γινεσθαι την υπερ αυτων αναφερουσα δοξολογιαν και καιριαν τωι διαβολωι διδουσα
πληγην. Ὅτι γαρ και καιριαν εδεξατο, εδειξε δι' ων μειζονως προσιων ωπλιζετο· διο και
χαλεπωτερα τα υστερα των πρωτων γεγονε. Καθαπερ γαρ σκορπιος η οφις, οταν
βαθυτεραν λαβηι πληγην, μειζονως το κεντρον αρας κατα του πληξαντος εξανισταται,
της πολλης αλγηδονος αποδειξιν παρεχων την ραγδαιαν κατα του παιοντος ρυμην,
ουτω δη και το αναισχυντον θηριον εκεινο, επειδη τα τραυματα εις βαθος εδεξατο παρα
της θαυμασιας σου και υψηλης ψυχης, μειζονως επεπηδησε και πλειους επηγαγε
πειρασμους. Ἐπηγαγε μεν γαρ εκεινος, ουχ ο Θεος· συνεχωρησε δε ο Θεος αυξων σου τον
πλουτον, μειζονα ποιων την εμποριαν, πλειονα προξενων τον μισθον, δαψιλεστεραν
την αντιδοσιν. Μη τοινυν ταραττου μηδε θορυβου. Τις γαρ ποτε εκαμε πλουτων; τις
συνεχυθη επι τας υψηλοτατας ερχομενος αρχας; Ει δε οι τα ανθρωπινα ταυτα
συναγοντες, τα επικηρα και σκιας αδρανεστερα και ανθων σηπομενων μαλλον
μαραινομενα, σκιρτωσι, χορευουσι, πετονται υπο της ηδονης, της ομου τε φαινομενης
και αφιπταμενης και ποταμιων ρευματων μιμουμενης δρομον, πολλωι μαλλον σε
δικαιον, και ει προτερον ης εν αθυμιαι, τον παροντα καιρον ευθυμιας μεγιστης
ποιησασθαι προφασιν. Και γαρ ο θησαυρος σου ον συνηγαγες ασυλος· και το αξιωμα το
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

δια των παθηματων τουτων συγκροτηθεν διαδοχην ουκ οιδεν ουδε αναμενει τελος,
αλλ' εστιν απεραντον, ου δυσκολιαι καιρων, ουκ ανθρωπων επιβουλαις, ου δαιμονων
εφοδοις, ουκ αυτηι διακοπτομενον τηι τελευτηι. Ει δε βουλει και θρηνειν, τους τα τοιαυτα
εργαζομενους θρηνει, τους των κακων τουτων αυθεντας, τους υπηρετας οι και εις το
μελλον μεγιστην εθησαυρισαν εαυτοις τιμωριαν και ενταυθα δικην εδοσαν ηδη την
εσχατην, τοσουτων αποστρεφομενων αυτους και πολεμιους ηγουμενων, επαρωμενων,
καταδικαζοντων. Ει δε ουκ αισθανονται τουτων, και δια τουτο μαλιστα εισιν ελεεινοι
και δακρυων αξιοι, καθαπερ οι φρενιτιδι κατεχομενοι νοσωι, λακτιζοντες μεν και
παιοντες τους απαντωντας εικη και ματην, πολλακις δε και τους ευηργετηκοτας και
φιλους, ουκ αισθανομενοι δε της μανιας ην μαινονται. ∆ιο και ανιατα νοσουσιν, ουτε
ιατρους προσιεμενοι, ουτε φαρμακων ανεχομενοι, αλλα και τους θεραπευειν και
ευεργετειν βουλομενους τοις εναντιοις αμειβομενοι. Ὥστε και δια τουτο ελεεινοι, ει γε
μη αισθανονται της τοσαυτης πονηριας. Ει δε και προς την ετερων καταγνωσιν ουκ
επιστρεφονται, του οικειου συνειδοτος τον ελεγχον αμηχανον αυτους διαφυγειν, τον
αφυκτον, τον αδεκαστον, τον ουδενι εικοντα φοβωι, τον ου κολακειαι, ου χρηματων
δοσει διαφθειρομενον, ου χρονωι μακρωι μαραινομενον.
13.2 Ὁ γαρ του Ἰακωβ υιος ο προς τον πατερα ειπων οτι θηριον πονηρον
κατεφαγε τον Ἰωσηφ, και το πονηρον εκεινο υποκριναμενος δραμα, και τωι προσωπειωι
τουτωι την αδελφοκτονιαν συσκιασαι επιχειρησας, τον μεν πατερα ηπατησε τοτε, το δε
συνειδος ουκ ηπατησεν ουδε επεισεν ησυχαζειν· αλλ' εμενεν αυτου κατεξανισταμενον
καταβοων διηνεκως και ουδεποτε επιστομιζομενον. Χρονου γαρ παρελθοντος μακρου, ο
τον γεγεννηκοτα αρνησαμενος το τολμημα οπερ ετολμησεν, ο μηδενι των αλλων
ανθρωπων εξειπων, ουδενος κατηγορουντος, ουδενος ελεγχοντος, ουδενος εφεστωτος,
ουδενος αναμιμνησκοντος της δραματουργιας εκεινης, κινδυνευων περι ελευθεριας και
αυτου του ζηιν, δεικνυς οτι ουκ επεστομισθη του συνειδοτος ο κατηγορος εν ουτω
μακρωι χρονωι ουδε κατεχωσθη, ταυτα φησι τα ρηματα· «Ναι· εν αμαρτιαις γαρ εσμεν
περι του αδελφου ημων· οτε κατεδεετο ημων, και υπερειδομεν την θλιψιν αυτου και
την οδυνην της ψυχης αυτου· και νυν εκζητειται το αιμα αυτου εξ ημων.» Καιτοι ετερον
ην οπερ επηγετο αυτωι εγκλημα και δια κλοπην εκρινετο και ως υφελομενος κυλικα
χρυσην ουτως εις δικαστηριον ηγετο· αλλ' επειδη τουτων εαυτωι ουδεν συνηιδει, υπερ
μεν τουτων ουκ ηλγει, ουδε εφη ταυτα πασχειν υπερ ων εκρινετο και δεσμιος ηγετο,
υπερ δε ων ουδεις ενεκαλει, ουδε ευθυνας απηιτει, ουδε εις δικαστηριον ειλκε, μαλλον
δε ουδε ᾔδει τετολμημενων αυτωι, υπερ δη τουτων αυτος εαυτου και ελεγχος και
κατηγορος γινεται. Ἐπελαμβανετο γαρ αυτου το συνειδος και ο μετα αδειας τοσαυτης το
αιμα εκχεας του αδελφου και μηδεν παθων, νυν και συμπαθητικος εγινετο, και του
χορου των κοινωνησαντων αυτωι της μιαιφονιας κατηγορει και την ωμοτητα πασαν
ετραγυδει λεγων· «Ὅτε κατεδεετο ημων, και υπερειδομεν την θλιψιν αυτου και την
οδυνην της ψυχης αυτου.» Ἤρκει μεν γαρ η φυσις, φησι, μαλαξαι και επικαμψαι προς
ελεον, ο δε και δακρυα προσετιθει και ικετηριαν ετιθει, και ουδε ουτως ημας
επεκαμψεν· αλλ' «υπερειδομεν την θλιψιν αυτου και την οδυνην της ψυχης αυτου». ∆ια
τουτο ημιν το δικαστηριον τουτο συγκεκροτηται, φησι, δια τουτο περι αιματος
κινδυνευομεν, επειδη και ημεις εις αιμα ημαρτηκαμεν. Ουτω και ο Ἰουδας ουκ ενεγκων
του συνειδοτος τον ελεγχον, επι βροχον ωρμησε και δι' αγχονης τον βιον κατελυσεν.
Και οτε μεν το αναισχυντον εκεινο συμβολαιον ετολμα, λεγων· «Τι θελετε μοι δουναι,
καγω υμιν αυτον παραδωσω», ου τους ακουοντας ηισχυνετο οτι μαθητης ων τοιαυτα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

περι διδασκαλου ετυρευεν, ουκ εν ταις ημεραις ταις μεταξυ κατενυγη, αλλα μεθυων ετι
τηι ηδονηι της φιλαργυριας, ου σφοδρα ηισθανετο της κατηγοριας του συνειδοτος. Ἐπειδη
δε επραξε την αμαρτιαν και το αργυριον ελαβε και η ηδονη μεν επαυσατο του λημματος,
η δε κατηγορια του πλημμεληματος ηνθει λοιπον, τοτε μηδενος αναγκαζοντος, μηδενος
βιαζομενου, μηδενος παραινουντος, αυτοματος απελθων, το τε αργυριον προσερριψε
τοις δεδωκοσι και την παρανομιαν ωμολογησεν αυτου, ακουοντων εκεινων λεγων·
«Ἥμαρτον παραδους αιμα αθωον.» Ου γαρ ηνεγκε του συνειδοτος τον ελεγχον.
Τοιουτον γαρ η αμαρτια· πριν η μεν απαρτισθηναι, μεθυειν ποιει τον αλοντα· επειδαν δε
πληρωθηι και απαρτισθηι, τοτε τα μεν της ηδονης ταυτης υπεξισταται και σβεννυται,
γυμνος δε εστηκε λοιπον ο κατηγορος, του συνειδοτος δημιου ταξιν επεχων, και
καταξαινων τον πεπλημμεληκοτα, και την εσχατην απαιτων δικην, και μολιβδου
παντος βαρυτερον επικειμενος.
13.3 Και τα μεν ενταυθα τοιαυτα· τα δε εκει, οισθα ηλικα τοις τοσαυτα
εργασαμενοις κακα. Τουτους ουν χρη δακρυειν, τουτους θρηνειν, επει και Παυλος
ουτως εποιει, τοις μεν αθλουσι και αγωνιζομενοις και κακως πασχουσι συνηδομενος,
τους δε αμαρτανοντας πενθων· διο και ελεγε· «Μηπως ελθοντα με ταπεινωσηι ο Θεος
μου προς υμας και πενθησω πολλους των προημαρτηκοτων και μη μετανοησαντων επι
τηι ασελγειαι και ακαθαρσιαι ηι επραξαν.» Τοις δε αγωνιζομενοις· «Χαιρω και συγχαιρω
πασιν υμιν.» Μηδεν τοινυν σε θορυβειτω μητε των γενομενων, μητε των
απειλουμενων. Ουδε γαρ την πετραν διασαλευει τα κυματα, αλλ' οσωι μετα πλειονος
προσρηγνυνται της ρυμης, τοσουτωι μειζονως εαυτα αφανιζει· ο δη και επι τουτων και
γεγονε και εσται, μαλλον δε και πολλωι πλεον. Την μεν γαρ πετραν ου διασαλευει τα
κυματα· σε δε ου μονον ου διεσαλευσεν, αλλα και ισχυροτεραν πεποιηκεν. Τοιουτον γαρ
η κακια, τοιουτον η αρετη. Ἡ μεν πολεμουσα, καταλυεται· η δε πολεμουμενη, διαλαμπει
μειζονως. Και η μεν ου μετα τους αγωνας μονον, αλλα και εν αυτοις τοις αγωσιν εχει τα
βραβεια και ο αθλος επαθλον αυτηι γινεται· η δε οταν νικησηι, τοτε μαλιστα
καταισχυνεται, τοτε κολαζεται, τοτε πολλης πληρουται της ατιμιας και προ της
αποκειμενης αυτηι κολασεως, εν αυτωι τωι πραττειν τιμωρουμενη, ουχι μετα το πραξαι
μονον. Ει δε ασαφεστερος ο λογος, ακουσον του μακαριου Παυλου ταυτα αμφοτερα
διακρινοντος. Γραφων γαρ ποτε Ῥωμαιοις και τον ακαθαρτον τινων εκπομπευων βιον
και δεικνυς οτι και προ της τιμωριας εν αυτηι τηι πραξει την τιμωριαν η αμαρτια
συγκεκληρωμενην εχει, μιξεων παρανομων μνησθεις γυναικων τε και ανδρων των
τους ορους της φυσεως υπερβαινοντων και επιθυμιαν τινα αλλοκοτον επινοησαντων,
ουτω πως φησιν· «Αι γαρ θηλειαι αυτων μετηλλαξαν την φυσικην χρησιν εις την παρα
φυσιν. Ὁμοιως δε και οι αρρενες αφεντες την φυσικην χρησιν της θηλειας εξεκαυθησαν
εν τηι ορεξει αυτων εις αλληλους, αρρενες εν αρρεσι την ασχημοσυνην κατεργαζομενοι
και την αντιμισθιαν ην εδει της πλανης αυτων εν εαυτοις απολαμβανοντες.» Τι λεγεις,
ω Παυλε; Και μην ηδονται οι ταυτα τολμωντες και μετ' επιθυμιας την παρανομον
ταυτην εργαζονται μιξιν. Πως ουν αυτους εφης κολαζεσθαι εν αυτωι δη τουτωι; Ὅτι την
ψηφον, φησιν, ουκ απο της ηδονης των νοσουντων, αλλ' απο της των πραγματων
εκφερω φυσεως. Ἐπει και ο μοιχος και προ της τιμωριας, εν αυτωι τωι μοιχευειν
κολαζεται, καν ηδεσθαι δοκηι την ψυχην χειρονα ποιων και φαυλοτεραν. Και ο
ανδροφονος, πριν η δικαστηριον ιδειν και ξιφη ηκονημενα και δουναι ευθυνας των
τετολμημενων, εν αυτωι τωι φονευειν απολωλεν, παλιν και αυτος φαυλοτεραν εαυτωι
κατασκευαζων την ψυχην. Και οπερ εστιν επι σωματος αρρωστια, πυρετος η υδερος η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

αλλο τι των τοιουτων, και επι σιδηρου ιος, και επι εριου σης, και επι ξυλου σκωληξ,
τουτο επι ψυχης κακια. Και γαρ ανδραποδωδη αυτην ποιει και ανελευθεραν· τι λεγω
ανδραποδωδη και ανελευθεραν; Ἀλογων αυτην εργαζεται ψυχην, την μεν λυκου, την δε
κυνος, την δε οφεως, την δε εχιδνης, την δε ετερου θηριου ποιουσα. Και τουτο
δηλουντες οι προφηται και την εκ της κακιας μεταβολην πασι γνωριμον ποιουντες, ο
μεν ελεγε· «Κυνες ενεοι ου δυναμενοι υλακτειν», τους υπουλους των ανθρωπων και
λαθραιως επιβουλευοντας τοις λυττωσι των κυνων παραβαλλων. Ουδε γαρ μετα
υλακης, οταν λυττωσιν, επερχονται εκεινοι, αλλα σιγηι προσιοντες χειρονα των
υλακτουντων εργαζονται τους αλοντας. Ὁ δε «κορωνην» εκαλει παλιν τινας
ανθρωπους. Ὁ δε ελεγεν· «Ἄνθρωπος εν τιμηι ων ου συνηκε· παρασυνεβληθη τοις
κτηνεσι τοις ανοητοις και ωμοιωθη αυτοις.» Ὁ δε περισσοτερος προφητων, ο της
στειρας υιος, και «οφεις και γεννηματα εχιδνων» παρα τον Ἰορδανην εστως τινας
ωνομασεν. Τι ταυτης τοινυν ισον γενοιτ' αν της τιμωριας, οταν ο κατ' εικονα Θεου
γενομενος και τοσαυτης απολαυσας τιμης, το λογικον και ημερωτατον ζωον, εις
τοσαυτην καταπιπτει θηριωδιαν;
13.4 Ειδες πως και προ της κολασεως εν εαυτηι την τιμωριαν η κακια εχει; Μαθε
πως και εν τηι αρετηι και προ των επαθλων αυτη εαυτης επαθλον η αρετη γινεται. Ὥσπερ
ουν εν τωι σωματι–ουδεν γαρ κωλυει παλιν τωι αυτωι χρησασθαι παραδειγματι πολλην
εργαζομενωι την σαφηνειαν–, ωσπερ ουν εν τωι σωματι, ο υγιαινων και ευσωματων και
πασης απηλλαγμενος αρρωστιας και προ της τρυφης αυτο τουτο τρυφαι
συγκεκληρωμενην εχων τηι υγιειαι την ηδονην, και ουτε αερων αυτον ανωμαλιαι, ουτε
αυχμος, ουτε κρυμος, ουδε ευτελεια τραπεζης, ουκ αλλο τι των τοιουτων λυπησαι
δυναιτ' αν, αρκουσης της υγιειας την εκ τουτων διακρουσασθαι βλαβην, ουτω δη και επι
της ψυχης συμβαινειν ειωθε. ∆ια τουτο και ο Παυλος μαστιγουμενος, ελαυνομενος, τα
μυρια πασχων δεινα, εχαιρεν ουτω λεγων· «Χαιρω εν τοις παθημασι μου υπερ υμων.»
Ου μονον εν τηι βασιλειαι των ουρανων το επαθλον κειται της αρετης, αλλα και εν αυτωι
τωι πασχειν, επει και τουτο μεγιστον επαθλον το υπερ αληθειας τι παθειν. ∆ια τουτο και
ο χορος των αποστολων επανηιεσαν εκ του συνεδριου των Ἰουδαιων χαιροντες, ου δια
την βασιλειαν μονον των ουρανων, αλλ' οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος Ἰησου
ατιμασθηναι. Και αυτο γαρ τουτο και καθ' εαυτο μεγιστη τιμη και στεφανος, και
βραβεια, και ηδονης υποθεσις αμαραντου. Χαιρε τοινυν και σκιρτησον. Ου γαρ μικρος
αθλος, αλλα και σφοδρα μεγας ουτος ο της συκοφαντιας εστι, και μαλιστα οταν επι
τοιουτωι μεγαλωι εγκληματι γινηται εφ' ωι νυν υμας εσυκοφαντησαν εν δημοσιωι
δικαστηριωι τον εμπρησμον εγκαλουντες. ∆ιο και Σαλομων το τραχυ του αγωνος
παραστησαι βουλομενος· «Ειδον, φησι, τας συκοφαντιας τας γινομενας υπο τον ηλιον,
και ιδου δακρυον των συκοφαντουμενων, και ουκ ην αυτους ο παρακαλων.» Ει δε μεγας
ο αγων, ωσπερ ουν μεγας, ευδηλον οτι και ο κειμενος επι τουτωι στεφανος μειζων. ∆ια
τουτο και ο Χριστος κελευει χαιρειν και σκιρταν τους τουτον αγωνιζομενους τον αγωνα
μετα της προσηκουσης υπομονης. «Χαιρετε γαρ, φησι, και σκιρτησατε, οταν ειπωσι παν
πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, ενεκεν εμου, οτι ο μισθος υμων πολυς εν τοις
ουρανοις.» Ὁραις ποσης ηδονης, ποσου μισθου, ποσης ευφροσυνης ημιν αιτιοι οι
πολεμιοι γεγονασι; Πως ουν ουκ ατοπον α μη ηδυνηθησαν σε εργασασθαι εκεινοι κακα
αλλ' ων τα εναντια πεποιηκασι, ταυτα σαυτηι διατιθεναι; Τι δε εστιν ο φημι; Ἐκεινοι μεν
ου μονον σε δικην απαιτησαι ουκ ισχυσαν, αλλα και αφορμην σοι παρεσχον ευφροσυνης
και ηδονης υποθεσιν αμαραντου. Συ δε ουτω σαυτην κατατεινουσα υπο της αθυμιας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

δικην σαυτην απαιτεις, συγχεομενη, ταραττομενη, πολλης πληρουμενη λυπης. Ταυτα
γαρ εκεινους εδει ποιειν, ει γε οψε γουν ποτε τα οικεια ηβουληθησαν επιγνωναι κακα.
Ἐκεινοι πενθειν δικαιοι αν ειεν νυν, θρηνειν, καταδυεσθαι, εγκαλυπτεσθαι,
κατορωρυχθαι, μηδε τον ηλιον τουτον οραν, αλλ' εν σκοτωι που κατακλεισαντες
εαυτους τα τε οικεια θρηνειν κακα και οις τοσαυτας Ἐκκλησιας περιεβαλον· σε δε
αγαλλεσθαι και χαιρειν χρη οτι το κεφαλαιον σοι των αρετων κατωρθωται. Οισθα γαρ,
οισθα σαφως, οτι υπομονης ισον ουδεν, αλλ' αυτη μαλιστα εστιν η βασιλις των αρετων,
ο θεμελιος των κατορθωματων, λιμην ο ακυμαντος, η εν πολεμοις ειρηνη, η εν κλυδωνι
γαληνη, η εν επιβουλαις ασφαλεια, η τον κατωρθωκοτα αυτην αδαμαντος στερροτερον
ποιουσα, ην ουχ οπλα κινουμενα, ου στρατοπεδα παραταττομενα, ου μηχανηματα
προσαγομενα, ου τοξα, ου δορατα αφιεμενα, ουκ αυτο των δαιμονων το στρατοπεδον,
ουχ αι ζοφεραι φαλαγγες των αντικειμενων δυναμεων, ουκ αυτος ο διαβολος μετα
πασης αυτου παραταττομενος της στρατιας και της μηχανης παραβλαψαι δυνησεται. Τι
τοινυν δεδοικας; Τινος ενεκεν αλγεις και αυτου του ζηιν μελετησασα καταφρονειν, ην
καιρος καληι; Ἀλλα λυσιν επιθυ μεις ιδειν των κατεχοντων κακων; Ἔσται και τουτο και
ταχεως εσται του Θεου επιτρεποντος. Χαιρε τοινυν και ευφραινου, και εντρυφα σου τοις
κατορθωμασι, και μηδεποτε απογνωις οτι σε οψομεθα παλιν και των ρηματων σε
αναμνησομεν τουτων.

14.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ι∆ʹ
14.1 Ἀμφοτερα της αφατου του Θεου φιλανθρωπιας, και το συγχωρειν
τοσουτους επαγεσθαι σοι πειρασμους και επαλληλους ουτως ωστε λαμπροτερους σοι
γινεσθαι τους στεφανους, και το ταχιστην αυτων ποιεισθαι την απαλλαγην ωστε σε μη
κατατεινεσθαι παλιν τηι παραμονηι των επαγομενων κακων. Ουτω και των γενναιων
ανδρων εκεινων των αποστολων λεγω και των προφητων τον βιον εκυβερνησεν ο
Θεος, νυν μεν αφιεις τα κυματα διεγειρεσθαι, νυν δε επιτιμων τωι των κακων πελαγει
και απο χαλεπου του χειμωνος λευκην εργαζομενος την γαληνην. Παυσαι τοινυν
δακρυουσα και κατατεινομενη τηι λυπηι, μηδε τα επαγομενα σοι δεινα σκοπει μονον τα
επαλληλα και συνεχη, αλλα και την ταχιστην αυτων ελευθεριαν και την αφατον
εντευθεν τικτομενην σοι αμοιβην και αντιδοσιν. Ὅπερ γαρ εστιν αραχνη και σκια και
καπνος και ει τι τουτων ευτελεστερον, τουτο εστι τα επενεχθεντα σοι παντα δεινα προς
τα μελλοντα διδοσθαι σοι εντευθεν βραβεια. Τι γαρ εστι πολεως εκπεσειν και τοπους εκ
τοπων αμειβειν και παντοθεν ελαυνεσθαι και δημευεσθαι και εις δικαστηρια
περιελκεσθαι και υπο στρατιωτων σπαραττεσθαι και υπο των μυρια ευεργετηθεντων τα
εναντια νυν υπομενειν και παρ' οικετων και παρ' ελευθερων επηρεαζεσθαι, οταν το
τουτων επαθλον ο ουρανος ηι και τα ακηρατα αγαθα εκεινα τα μηδε λογωι ερμηνευθηναι
δυναμενα και περας ουκ εχοντα, αλλ' αθανατον παρεχοντα την εξ αυτων απολαυσιν;
Ἀφεισα τοινυν τας επιβουλας, τας επηρειας, τας των χρηματων ζημιας, τας
μεταναστασεις τας συνεχεις, την εν αλλοτριαι διαγωγην λογιζεσθαι και πηλου παντος
ευτελεστερον ταυτα καταπατουσα, εννοει τους εκ τουτων σοι τεχθεντας εν τοις
ουρανοις θησαυρους και την αναλωτον πραγματειαν και τον ασυλον πλουτον. Ἀλλα το
σωμα σοι κακως εκ των πονων τουτων και ταλαιπωριων διετεθη και τα της αρρωστιας
επετριψαν αι των εχθρων επιβουλαι; Παλιν ετερας μοι λεγεις εμποριας υποθεσιν
μεγαλης και αφατου. Οισθα γαρ, οισθα σαφως ηλικον εστι σωματος αρρωστιαν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

γενναιως και μετα ευχαριστιας ενεγκειν. Τουτο ο πολλακις ειπον, τον Λαζαρον
εστεφανωσε, τουτο επι των αγωνων των του Ἰωβ τον διαβολον κατηισχυνε και τον
αθλητην της καρτεριας εκεινης λαμπροτερον απεφηνε. Τουτο και φιλοπτωχιας και της
των χρηματων υπεροψιας και της αθροας εκεινης των παιδων αποβολης και των
μυριων επιβουλων μαλλον αυτον ανεκηρυξε και το αναισχυντον του πονηρου δαιμονος
εκεινου στομα εφραξε μετα πολλης της περιουσιας. Ταυτ' ουν αναλογιζομενη συνεχως
και αυτη χαιρε και ευφραινου τον μεγιστον αθλον διανυσασα και κεφαλαιον των
πειρασμων πραιως φερουσα και υπερ τουτων δοξαζουσα τον φιλανθρωπον Θεον τον
δυναμενον μεν αθροον αφανισαι παντα, αφιεντα δε γινεσθαι ωστε σοι λαμπροτεραν την
καλην ταυτην γενεσθαι πραγματειαν. ∆ια τουτο και ημεις σε μακαριζοντες ου
παυομεθα. Ἥσθημεν δε οτι και δικων απαλλαγεισα και πραγματων, ως σοι πρεπον ην,
ουτω τωι πραγματι τελος επεθηκας το κατα την διαλυσιν, ουτε ανανδρως αυτα
προιεμενη, ουδ' αυ κατασχουσα παλιν και εμπειρασα σαυτην δικαστηριοις και τοις εκ
τουτων κακοις, αλλα μεσην οδευσασα οδον και την σοι πρεπουσαν ελευθεριαν
καρπωσαμενη και πολλην την συνεσιν επιδειξαμενη και την μακροθυμιαν και την
καρτεριαν και την υπομονην και το ανεξαπατητον δειξασα της σης συνεσεως.

15.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΕʹ
15.1 Συ δε μοι προσεδοκησας, τοσαυτην εκ νεοτητος σου επιδειξαμενη
φιλοσοφιαν και τον ανθρωπινον καταπατησασα τυφον, αταραχον τινα και απολεμον
ζησεσθαι βιον; Και πως ενι τουτο; Ει γαρ ανθρωποις ανθρωποι πυκτευοντες μυρια και εν
αγωσι και εν πολεμοις δεχονται τραυματα, η προς αυτας αποδυσαμενη τας αρχας και
τας εξουσιας προς τους κοσμοκρατορας του σκοτους του αιωνος τουτου, προς τα
πνευματικα της πονηριας και αποδυσαμενη γενναιως ουτως και τοσαυτα στησασα
τροπαια και δια τοσουτων λυπησασα τον αγριον εκεινον και αλαστορα δαιμονα, ποθεν
ηλπισας ησυχιον τινα και απραγμονα βιωσεσθαι βιον; Ου τοινυν δια τουτο θορυβεισθαι
χρη οτι πολλοι πανταχοθεν οι θορυβοι και πολλαι αι ταραχαι· αλλα τουναντιον, ει
μηδεν τουτων συμβεβηκει, τοτε θαυμασαι εχρην. Τηι γαρ αρετηι συγκεκληρωται πονος
και κινδυνος. Και ταυτα οισθα και προ των ημετερων γραμματων αυτη και ουδεν δεησηι
παρ' ετερων μανθανειν· επει και ημεις ουκ αγνοουσαν διδασκοντες ταυτα
επιστελλομεν. Ἴσμεν γαρ οτι ουτε το πατριδος εκπεσειν, ουτε το χρηματων υπομειναι
ζημιαν–τουτο δη το πολλοις αφορητον–, ουχ υβρις, ουκ αλλη τις τοιαυτη θλιψις
διαταραξαι σε δυνησεται. Ει γαρ οι κοινωνοι των ταυτα πασχοντων γινομενοι ζηλωτοι,
πολλωι μαλλον οι εν αυτοις οντες. ∆ια τουτο Παυλος εφ' εκατερωι τους εξ Ἑβραιων
πιστευσαντας ανακηρυττει λεγων· «Ἀναμιμνηισκεσθε τας προτερον ημερας εν αις
φωτισθεντες πολλην αθλησιν υπεμεινατε παθηματων, τουτο μεν ονειδισμοις και
θλιψεσι θεατριζομενοι, τουτο δε κοινωνοι των ουτως πασχοντων γενηθεντες.» ∆ια
τουτο ουδε ημεις μακραν ποιουμεν την επιστολην. Ουδεις γαρ τωι νικησαντι και
τροπαιον στησαντι λαμπρον παραγινεται συμμαχιαν κομιζων, αλλ' ευφημιας μονον.
Ἐπει ουν και ημεις εγνωμεν οσην περι τα συμβαντα την φιλοσοφιαν επεδειξω,
μακαριζομεν σε, θαυμαζομεν της τε εις το παρον υπομονης και των αντιδοσεων των
εντευθεν σοι ταμιευομενων. Ἐπειδη δε και τα ημετερα ευ οιδ' οτι βουλει μανθανειν –και
γαρ μακραν εσιγησα σιγην–, της μεν χαλεπωτατης αρρωστιας απηλλαγημεν, λειψανα δε
ετι της νοσου περιφερομεν. Και ιατρων δε απολαυομεν αριστων, αλλ' ομως και ουτω
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

λυμαινεται την απο της θεραπειας ωφελειαν η των επιτηδειων απορια. Ου γαρ δη μονον
φαρμακων ενταυθα σπανις και των αλλων των δυναμενων διορθωσαι σωμα
πεπονηκος, αλλ' ηδη και λιμος μελεταται και λοιμος. Και ταυτα λοιπον ωδινει τα κακα
η συνεχεια των ληιστρικων εφοδων, αι μεχρι πορρωτατω των οδων εκχεομεναι και τας
οδους αποτειχιζουσαι τας πανταχου τετμημενας, εντευθεν πολυν και οδοιποροις
επαγουσι κινδυνον. Ἀνδρονικος γουν, καθως φησι, και ταις εκεινων περιεπεσε χερσι και
αποδυθεις ουτω διεσωθη. ∆ιο παρακαλω σου την εμμελειαν μηδενα λοιπον
αποστελλειν ενταυθα. ∆εος γαρ μη της προς ημας αποδημιας η υποθεσις αφορμη τωι
παραγινομενωι σφαγης γενηται· και οισθα οσην ημιν οισει την οδυνην. Ἀλλ' ει τινος
επιλαβοιο γνησιου κατα χρειαν ετεραν ενταυθα αφικνουμενου, δι' αυτου δηλου τα περι
της υγιειας ημιν της σης. Ἰδικως μεντοι εις τουτο μηδεις ενταυθα παραγινεσθω, μηδε δι'
ημετεραν χρειαν, δια το δεος ο προειρηκαμεν.

16.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ι ʹ
16.1 Ουδεν ξενον ουδε απεικος γεγονεν επι της ευλαβειας της σης, αλλα και
σφοδρα εικος και ακολουθον το τηι συνεχειαι των επαλληλων πειρασμων, ευτονωτερα
σοι γενεσθαι της ψυχης τα νευρα και μειζονα προς τα παλαισματα την προθυμιαν και
την ισχυν και πολλην εντευθεν καρπωσασθαι σε την ηδονην. Τοιαυτη γαρ της θλιψεως
η φυσις, οταν γενναιας και νεανικης επιλαβηται ψυχης, ταυτα εργαζεσθαι πεφυκεν. Και
καθαπερ το πυρ δοκιμωτερον ποιει το χρυσιον, οταν αυτωι συγγενηται, ουτω και ταις
χρυσαις ψυχαις επιουσα θλιψις καθαρωτερας αυτας εργαζεται και δοκιμωτερας. ∆ιο και
Παυλος ελεγεν· «Ἡ θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην.» ∆ια ταυτα
και ημεις σκιρτωμεν και χαιρομεν και της ερημιας ταυτης μεγιστην καρπουμεθα
παρακλησιν επι τηι ανδρειαι σου ταυτηι. ∆ια ταυτα, καν μυριοι σε κυκλωσωσι λυκοι και
πολλαι συναγωγαι πονηρευομενων, ουδεν δεδοικαμεν· αλλ' ευχομεθα μεν και τους
οντας σβεσθηναι πειρασμους και ετερους δε μη προσγενεσθαι, δεσποτικον πληρουντες
νομον τον κελευοντα ευχεσθαι μη εισελθειν εις πειρασμον. Ει δ' αρα συγχωρηθειη
γενεσθαι παλιν, θαρρουμεν υπερ της χρυσης σου ψυχης της και εντευθεν μεγιστον
εαυτηι συναγουσης πλουτον. Τινι γαρ σε δεδιξεσθαι δυνησονται οι κατα της εαυτων
παντα τολμωντες κεφαλης; Ζημιαι χρηματων; Ἀλλ' ευ οιδ' οτι κονις σοι ταυτα και πηλου
παντος ευτελεστερα ειναι νομιζεται. Ἀλλα πατριδος εκβοληι και οικιας; Ἀλλ' οισθα συ
και τας μεγαλας και πολυανθρωπους πολεις καθαπερ τας ερημους ουτως οικειν, ησυχιαι
και απραγμοσυνηι τον παντα συζησασα χρονον και τας βιωτικας καταπατησασα
φαντασιας. Ἀλλα θανατον απειλουσιν; Ἀλλα συ και τουτο προλαβουσα δια παντος
εμελετησας του χρονου, καν ελκυσωσιν επι σφαγην, νεκρον επι ταυτην ελξουσι σωμα.
Τι δει τα πολλα λεγειν; Ουδεις σε ουδεν εργασασθαι δυνησεται τοιουτον ου την
υπομονην μετα πολλης ουχ ευρησει της περιουσιας εν σοι παλαι κατορθωθεισαν. Την
γαρ στενην αει και τεθλιμμενην οδευσασα οδον εν απασιν εγυμνασω τουτοις. ∆ιοπερ
την καλλιστην ταυτην επιστημην εν τοις γυμνασιοις ασκησασα, νυν εν τοις αγωσι
λαμπροτερα ανεφανης, ου μονον ουδεν υπο των γινομενων θορυβουμενη, αλλα και
πτερουμενη και σκιρτωσα και χορευουσα. Ὧν γαρ προσελαβες τα γυμνασια, τουτων τους
αγωνας μετα πολλης νυν μεταχειριζεις της ευκολιας εν γυναικειωι σωματι και
αραχνιων ασθενεστερωι ανδρων σφριγωντων και τους οδοντας βρυχοντων μετα πολλου
του γελωτος την μανιαν καταπατουσα και πλειονα ετοιμη ουσα παθειν η εκεινοι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

παρασκευαζονται. Μακαρια συ και τρισμακαρια των εντευθεν στεφανων, μαλλον δε και
αυτων των αγωνων. Τοιαυτη γαρ των παλαισ ματων η φυσις τουτων, και προ των
βραβειων, και εν αυτοις τοις σκαμμασιν εχει και τας αμοιβας και τας αντιδοσεις, την
ηδονην ην καρπουσαι νυν, την ευφροσυνην, την ανδρειαν, την καρτεριαν, την
υπομονην, το αναλωτον, το αχειρωτον, το παντων υψηλοτεραν ειναι, το ουτως εαυτην
ασκησαι ως μηδεν δυνασθαι παρα μηδενος παθειν δεινον, το τοσουτων κλυδωνιων
γενομενων επι της πετρας εσταναι, το της θαλασσης μαινομενης εξ ουριας φερεσθαι
μετα πολλης της γαληνης. Ταυτα της θλιψεως και προ της βασιλειας των ουρανων
ενταυθα τα επαθλα. Οιδα γαρ, οιδα οτι νυν ουδε περικεισθαι το σωμα ηγηι υπο της
ηδονης πτερουμενη, αλλ' ην καιρος καληι, ευκολωτερον αυτο αποδυσηι η ετεροι τα
ιματια α περικεινται. Χαιρε τοινυν και ευφραινου και υπερ σαυτης και υπερ των την
μακαριαν τελευτησαντων τελευτην ουκ εν κλινηι ουδε εν οικιαι, αλλ' εν δεσμωτηριοις
και αλυσεσι και βασανοις. Θρηνει δε μονους τους ταυτα ποιουντας και δακρυε. Και γαρ
και τουτο αξιον της σης φιλοσοφιας. Ἐπειδη δε και περι της του σωματος ημων υγιειας
βουλει μανθανειν, απηλλαγημεν τεως της πρωην ενοχλουσης ημιν αρρωστιας και ραιον
διακειμεθα νυν· πλην ει μη παλιν επελθων ο χειμων λυμηνηται ημιν του στομαχου την
ασθενειαν· και των Ἰσαυρων ενεκεν, εν πολληι καθεστηκαμεν ασφαλειαι.

17.t ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΖʹ
17.1 Της σφοδροτητος ενεκεν του χειμωνος και της του στομαχου ημων
ασθενειας και των Ἰσαυρικων καταδρομων, μηδεν ενεκεν ημων μεριμνα μηδε
κατατεινε σαυτην φροντισιν. Ὁ μεν γαρ χειμων γεγονεν οιον εικος εν Ἀρμενιαι ειναι·
ουδεν γαρ δει πλεον ειπειν· ημας δε ου μεγα τι παραβλαπτει. Ταυτα γαρ προορωντες
πολλα μηχανωμεθα προς το την εντευθεν διακρουσασθαι βλαβην και πυρ ανακαιοντες
συνεχως και το δωματιον ενθα καταμενομεν πανταχοθεν περιφραττοντες και
επιβλημασι κεχρημενοι πλειοσι και δια παντος ενδον μενοντες. Ὅπερ εστι μεν ημιν
επαχθες, πλην δια το εντευθεν κερδος φορητον. Ἕως γαρ ενδον μενωμεν, ου σφοδρα
κατατεινομεθα τωι κρυμωι· εαν δε αναγκασθωμεν μικρον προελθειν και τωι εξω ομιλησαι
αερι, ου μικραν προστριβομεθα βλαβην. ∆ιο και την τιμιοτητα σου παρακαλω και εν
μεγιστης αιτω χαριτος μερει πολλην ποιεισθαι επιμελειαν, ωστε την του σωματος σου
διορθουν ασθενειαν. Ποιει μεν γαρ νοσον και αθυμια· οταν δε και σωμα πεπονηκος ηι
και εξησθενημενον, και εν αμελειαι κεηται πολληι, και μητε ιατρων απολαυηι μητε αερων
ευκρασιας μητε της των επιτηδειων αφθονιας, εννοησον οτι ου μικρα εντευθεν
προσθηκη γινεται του δεινου. ∆ιο παρακαλω σου την τιμιοτητα και ιατροις διαφοροις
και εμπειροις και φαρμακοις χρησθαι τοις τα τοιαυτα διορθουν δυναμενοις. Ἐπει και
ημεις προ τουτων των ολιγων ημερων, ευεμπτωτως ημιν εχοντος του στομαχου προς
τους εμετους εκ της του αερος καταστασεως τηι τε αλληι επιμελειαι χρησαμενοι και τωι
φαρμακωι τωι απεσταλμενωι παρα της κυριας μου της κοσμιωτατης Συγκλητιου, και ου
δεηθεντες πλεον η τριων ημερων αυτο επιθειναι διωρθωσαμεν αυτου την ασθενειαν.
Παρακαλω τοινυν και αυτην σε χρησασθαι τουτωι και παρασκευασαι παλιν ημιν εξ
αυτου πεμφθηναι. Και γαρ παλιν αισθανομενοι τινος ανατροπης, παλιν αυτωι
εχρησαμεθα και το παν διωρθωσαμεν. Και γαρ φλεγμονας καταστελλει τας εν τωι βαθει,
νοτιδα ανιμαται και συμμετρως εστι θερμον και τονον εντιθησιν ου τον τυχοντα και
ορεξιν διεγειρει την προς τα σιτια και τουτων απαντων ημιν εν ολιγαις ημεραις πειραν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

παρεσχεν. Ποιησον τοινυν παρακληθηναι τον δεσποτην μου τον αιδεσιμωτατον
Θεοφιλον τον κομητα, ωστε παλιν εξ αυτου κατασκευασαι ημιν και αποστειλαι. Και μη
σε λυπειτω το ενταυθα ημας χειμαζειν· και γαρ πολλωι ραιον και υγιεινοτερον νυν η
περυσι διακειμεθα, ωστε ει και αυτη την προσηκουσαν επιμελειαν εποιου, πολλωι αν
αμεινον διετεθης. Ει δε εξ αθυμιας φῂς τετεχθαι σοι τα νοσηματα, πως παλιν επιστολας
ζητεις παρ' ημων μηδεν εντευθεν εις ευθυμιαν καρπωσαμενη, αλλ' ουτω τηι τυραννιδι
της αθυμιας βαπτισθεισα ως και επιθυμειν νυν της εντευθεν αποδημιας; Ουκ οισθα οσος
και αρρωστιας κειται μισθος; Ου πολλακις σοι και παρων και δι' επιστολων ταυτης
ενεκα διειλεγμαι της υποθεσεως; Ἀλλ' επειδη ισως η ο των πραγματων οχλος η αυτη
της αρρωστιας η φυσις και αι επαλληλοι περιστασεις ουκ εωσι σε διηνεκως εναυλον
εχειν των ειρημενων την μνημην, ακουε παλιν τα αυτα επαι δοντων ημων τοις ελκεσι
σου της αθυμιας· «Τα γαρ αυτα γραφειν, φησιν, εμοι μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε
ασφαλες.»
17.2 Τι ουν και λεγω και γραφω; Ουδεν, Ὀλυμπιας, της εν αλγηδοσιν υπομονης
εις ευδοκιμησεως λογον ισον. Ἡ γαρ βασιλις των αγαθων και των στεφανων η κορωνις
αυτη μαλιστα εστι· και καθαπερ αυτη των αλλων κρατει κατορθωματων, ουτως εν αυτηι
τουτο μαλιστα το ειδος των αλλων εστι λαμπροτερον. Ταχα ασαφες το ειρημενον·
ουκουν αυτο ποιησω σαφεστερον. Τι ουν εστιν ο φημι; Ου το χρηματα αφαιρεθηναι, καν
παντων τις γυμνωθηι των οντων, ου το τιμης εκπεσειν, ου το πατριδος εκβληθηναι και
προς την υπεροριαν απενεχθηναι, ου το πονωι και ιδρωτι κατατεινεσθαι, ου το
δεσμωτηριον οικειν και αλυσιν περικεισθαι, ουκ ονειδισμοι και λοιδοριαι και
σκωμματα· μη γαρ μηδε τουτο μικρον νομισηις ειναι καρτεριας ειδος το γενναιως τα
τοιαυτα ενεγκειν. Και δεικνυσιν ο Ἰωβ ο τοσουτος και τηλικουτος ανηρ ουχ ως ετυχεν
υπο τουτου θορυβηθεις του πειρασμου, αλλ' ουδε τουτο, ου παιδων αποβολη, καν
αθροον παντες αναρπασθωσιν, ουκ εχθροι συνεχως επεμβαινοντες, ουκ αλλο των
τοιουτων ουδεν, ουκ αυτος ο κολοφων των δοκουντων ειναι λυπηρων, ο θανατος, ο
φοβερος ουτω και φρικωδης, ουτως εστι βαρυς ως σωματος αρρωστια. Και ταυτα
δεικνυσιν ο μεγιστος της υπομονης αθλητης ος, επειδη σωματικηι περιεπεσε νοσωι,
απαλλαγην των κατεχοντων δεινων την τελευτην ειναι ενομισε· και οτε μεν τα αλλα
επασχεν απαντα, ουδε ηισθανετο, καιτοι επαλληλους δεχομενος τας πληγας και
τελευταιαν την καιριαν. Ουδε γαρ τουτο μικρον, αλλα και της χαλεπωτατης του
πολεμουντος αυτωι κακουργιας, το μη νεα ζοντι μηδε νυν εις τους αγωνας καθιεντι
πρωτον, αλλ' ηδη τηι πυκνοτητι των επαλληλων βελων κατειργασμενωι, τοτε την
καιριαν δουναι την επι τοις παισι πληγην, και ταυτην ουτω χαλεπως ως και εξ εκατερας
της φυσεως και παντας αθροον, και εν αωρωι ηλικιαι και βιαιαι τελευτηι διαφθειραι και
του θανατου τον τροπον εσχεδιασμενον αυτοις εργασασθαι ταφον. Ουδε γαρ ειδεν εν
κλινηι κειμενους, ουδε εφιλησε χειρας, ουδε εσχατων ηκουσε ρηματων, ουδε ποδων
ηψατο και γονατων, ου στομα συνειλεν, ου καθειλεν οφθαλμους μελλοντων αυτων
τελευταν απερ ου μικρα εις παραμυθιαν τοις παιδων χωριζομενοις πατρασιν· ουδε τους
μεν προεπεμψεν επι τον ταφον, τους δε επανελθων ευρε παραμυθιαν των απελθοντων·
αλλ' εν καιρωι συμποσιου, συμποσιου ου μεθην, αλλ' αγαπην βρυοντος, εν τραπεζηι
φιλαδελφιας, επι στιβαδος κειμενους ηκουσε παντας κατακεχωσθαι και παντα ομου
μιγηναι, το αιμα, τον οινον, τας κυλικας, τον οροφον, την τραπεζαν, την κονιν, τα μελη
των παιδων. Ἀλλ' ομως ηνικα μεν ταυτα ηκουσε, και προ τουτων τα αλλα και αυτα
χαλεπα· και γαρ κακεινα χαλεπως απολωλει· τα τε ποιμνια και ολοκληρους αγελας, τας
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

μεν υπο πυρος ανωθεν κατενεχθεντος ανηλωσθαι ελεγεν ο πονηρος της τραγωιδιας
ταυτης αγγελος, τας δε υπο πολεμιων διαφορων αθροον πασας αναρπαγηναι και
κατακοπηναι συν αυτοις τοις ποιμεσιν. Ἀλλ' ομως τοσαυτην ζαλην εν βραχειαι καιρου
ροπηι διεγερθεισαν ορων επι των αγρων, επι της οικιας, επι των θρεμματων, επι των
παιδων, επαλληλα τα κυματα και τας σπιλαδας συνεχεις και τον ζοφον βαθυν και το
κλυδωνιον αφορητον, ουτε αθυμιαι κατετεινετο, ουτε ηισθανετο σχεδον των
γεγενημενων πλην τοσουτον οσον ανθρωπος ην και πατηρ. Ἐπειδη δε νοσωι παρεδοθη
και ελκεσι, τοτε και θανατον επεζητει, τοτε και αποδυρεται και θρηνει, ινα μαθηις πως
τουτο παντων εστι χαλεπωτερον και της υπομονης το ακρον ειδος. Και τουτο ουδε
αυτος ο πονηρος αγνοει δαιμων, αλλ' επειδη παντα εκεινα κινησας, εωρα τον αθλητην
αταραχον μενοντα και αθορυβον, ως επι μεγιστον αθλον τουτον ωρμησε λεγων οτι «Τα
μεν αλλα παντα φορητα, καν παιδα τις αποβαληι καν κτηματα καν αλλοτιουν–τουτο γαρ
εστι· «∆ερμα υπερ δερματος»–, η δε καιρια πληγη, οταν εν σωματι τις δεξηται τας
οδυνας.» ∆ια τοι τουτο μετα τον αθλον τουτον ηττηθεις, ουδε γρυξαι εσχεν, ει και τα
μαλιστα και τα προτερα αναισχυντως αντελεγεν. Ἐνταυθα μεντοι ουδε αναισχυντον
πλασαι τι λοιπον ευρεν, αλλ' εγκαλυψαμενος ανεχωρησεν.
17.3 Ἀλλα μη νομιζε σοι τουτο απολογιαν ειναι εις το και αυτης επιθυμειν
τελευτης, ει εκεινος επεθυμει θανατου τας οδυνας ου φερων. Ἐννοησον γαρ ποτε
εκεινος επεθυμει και πως των πραγματων διακειμενων, ου νομου δοθεντος, ου
προφητων φανεντων, ου της χαριτος ουτως εκχυθεισης ουδε αλλης φιλοσοφιας
μετασχων. Ὅτι γαρ ημεις των τοτε πολιτευομενων πλειονα απαιτουμεθα και μειζονα
ημιν κειται τα σκαμματα, ακουσον του Χριστου λεγοντος· «Ἐαν μη περισσευσηι η
δικαιοσυνη υμων πλεον των γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελθητε εις την
βασιλειαν των ουρανων.» Μη τοινυν το ευχεσθαι νυν τελευτην απηλλαχθαι
εγκληματος νομιζε, αλλ' ακουε της του Παυλου φωνης της λεγουσης· «Το αναλυσαι και
συν Χριστωι ειναι πολλωι μαλλον κρεισσον, το δε επιμειναι τηι σαρκι αναγκαιοτερον δι'
υμας.» Ὅσωι γαρ αν επιτεινηται τα της θλιψεως, τοσουτωι πλεοναζει και τα των
στεφανων· οσωι αν πυρωθηι το χρυσιον, τοσουτωι καθαρωτερον γινεται· οσωι μακροτερον
αν πλευσηι πελαγος εμπορος, τοσουτωι πλειονα συναγει τα φορτια. Μη τοινυν νομισηις
μικρον σοι προκεισθαι νυν αθλον, αλλα παντων ων υπομεμενηκας τον υψηλοτερον τον
επι τηι του σωματος αρρωστιαι λεγω. Και γαρ και τωι Λαζαρωι–ει γαρ και πολλακις τουτο
ειρηκα προς σε, ουδεν κωλυει και νυν ειπειν–, ηρκεσε τουτο εις σωτηριαν· και του
κοινην την οικιαν τοις παριουσι κεκτημενου και μεταναστου συνεχως γινομενου δια το
του Θεου προσταγμα και τον υιον κατασφαξαντος τον γνησιον, τον μονογενη, τον εν
εσχατωι γηραι δοθεντα, ο μηδεν τουτων πεποιηκως εις τους κολπους απηιει, επειδη
ηνεγκεν ευκολως πενιαν και αρρωστιαν και την των προστησομενων ερημιαν.
Τοσουτον γαρ εστιν αγαθον τουτο τοις γενναιως φερουσι οτι καν τα μεγιστα
ημαρτηκοτα τινα ευρηι, απαλλαττει του βαρυτατου των αμαρτηματων φορτιου· καν
κατωρθωκοτα και δικαιον οντα, ου μικρας αλλα και σφοδρα μεγιστης παρρησιας γινεται
προσθηκη. Και γαρ και στεφανος εστι λαμπρος επι των δικαιων, και υπερ τον ηλιον μεθ'
υπερβολης λαμπων, και καθαρσιον μεγιστον επι των ημαρτηκοτων. ∆ια τοι τουτο τον
διορυξαντα γαμον πατρωιον και την ευνην διαφθειραντα την εκεινου εις ολεθρον της
σαρκος παραδιδωσιν ο Παυλος, τουτωι καθαιρων αυτον τωι τροπωι. Ὅτι γαρ καθαρσιον
το γινομενον ην της τοσαυτης κηλιδος, ακουσον αυτου λεγοντος· «Ἵνα το πνευμα σωθηι
εν τηι ημεραι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου.» Και ετεροις δε εγκαλων φρικωδεστατην
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

ετεραν αμαρτιαν τοις της ιερας τραπεζης αναξιως απολαυουσι και των απορρητων
μυστηριων εκεινων και ειπων οτι ο τοιουτος «ενοχος εσται του σωματος και του
αιματος του Κυριου», ορα πως φησι και αυτους καθαιρεσθαι της χαλεπης ταυτης
κηλιδος ουτω λεγων· «∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αρρωστοι.» Ειτα δεικνυς
οτι ου μεχρι της τιμωριας ταυτης στησεται τα εκεινων, αλλ' εσται τι κερδος απο του
πραγματος το των ευθυνων των επι τηι αμαρτιαι ταυτηι απαλλαγηναι επηγαγεν· «Ει γαρ
εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα. Νυν δε κρινομενοι, υπο Κυριου παιδευομεθα,
ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν.» Ὅτι δε και οι τα μεγαλα κατωρθωκοτες εντευθεν
πολλα κερδαινουσιν, απο τε του Ἰωβ δηλον μειζονως εντευθεν λαμψαντος, απο τε του
Τιμοθεου ος ουτω καλος ων και τοιαυτην διακονιαν εγκεχειρισμενος και
συμπεριιπταμενος Παυλωι την οικουμενην, ου δυο και τρεις ημερας, ουδε δεκα και
εικοσι και εκατον, αλλα πολλας και συνεχεις εν αρρωστιαι εζη, του σωματος αυτωι μετα
πολλης της σφοδροτητος εξησθενημενου. Και τουτο δηλων ο Παυλος ελεγεν· «Οινωι
ολιγωι χρω δια τον στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας.» Και ου διωρθωσεν
αυτου την ασθενειαν ο νεκρους εγειρων, αλλ' αφηκεν ειναι εν τηι καμινωι της νοσου,
ωστε μεγιστον αυτωι και εντευθεν συναχθηναι παρρησιας πλουτον. Ὧν γαρ αυτος
απολελαυκε παρα του ∆εσποτου, και απερ επαιδευθη παρ' εκεινου, ταυτα και τον
μαθητην εδιδασκεν. Ει γαρ και μη αρρωστιαι περιεπιπτεν, αλλ' αρρωστιας ουκ ελαττον
πειρασμοις αυτον κολαφιζουσι και πολλην οδυνην επιφερουσι τηι σαρκι. «Ἐδοθη γαρ
μοι, φησι, σκολοψ τηι σαρκι, αγγελος Σαταν, ινα με κολαφιζηι», τας πληγας λεγων, τα
δεσμα, τας αλυσεις, τα δεσμωτηρια, το αγεσθαι, σπαραττεσθαι, κατατεινεσθαι,
προτεινεσθαι μαστιξιν υπο δημιων πολλακις. ∆ιο και μη φερων τας οδυνας τας
εντευθεν τηι σαρκι προσγινομενας ελεγεν· «Ὑπερ τουτου τρις τον Κυριον παρεκαλεσα–
τρις ενταυθα το πολλακις λεγων –ωστε ελευθερωθηναι του σκολοπος τουτου.» Ειτα
επειδη ουκ επετυχε, μαθων του πραγματος το κερδος και ησυχασε και ησθη τοις
γινομενοις. Και συ τοινυν καν οικοι μενηις και τηι κλινηι προσηλωμενη ης, μη νομιζε
αργον βιον ζηιν· των γαρ υπο δημιων ελκομενων, σπαραττομενων, τεινομενων, των τα
εσχατα πασχοντων χαλεπωτερα υπομενεις δημιον διηνεκη και συνοικον εχουσα, της
αρρωστιας ταυτης την υπερβολην. Μη τοινυν μητε τελευτης επιθυμει νυν, μητε αμελει
θεραπειας· ουδε γαρ τουτο ασφαλες. ∆ια τουτο και Τιμοθεωι παραινει σφοδρα
επιμελεισθαι εαυτου ο Παυλος. Της μεν ουν αρρωστιας ενεκεν αρκει ταυτα ειπειν.
17.4 Ει δε το κεχωρισθαι ημων ποιει σοι την αθυμιαν, προσδοκα και τουτου
λυσιν. Και τουτο ουχ ινα παρακαλεσω σε, ειπον νυν, αλλ' οιδα οτι παντως εσται. Ει γαρ
μη εμελλεν εσεσθαι, παλαι αν, ως εγωγε οιμαι, απεληλυθειν εντευθεν το γε ηκον εις
τους επενεχθεντας μοι πειρασμους. Ἵνα γαρ τα εν Κωνσταντινουπολει παρω παντα,
μετα την εκειθεν εξοδον, εξεστι μαθειν οσα κατα την οδον την μακραν ταυτην και
χαλεπην ων τα πλειω ικανα ην θανατον τεκειν υπομεμενηκα, οσα μετα την ενταυθα
αφιξιν, οσα μετα την μεταναστασιν την απο Κουκουσου, οσα μετα την εν Ἀραβισσωι
διατριβην. Ἀλλα ταυτα παντα διεφυγομεν και νυν εσμεν εν υγιειαι και ασφαλειαι πολληι,
ως και Ἀρμενιους παντας εκπληττεσθαι οτι εν ουτως ασθενει σωματι και αραχνωδει
ουτως αφορητον φερω κρυμον, οτι αναπνειν δυναμαι, των εθαδων του χειμωνος ου τα
τυχοντα εντευθεν πασχοντων. Ἀλλ' ημεις εμειναμεν αβλαβεις μεχρι της σημερον, και
ληιστων χειρας διαφυγοντες πολλακις επελθοντων και αποριαι αναγκαιων συζωντες και
μηδε βαλανειωι χρησθαι δυναμενοι· καιτοι ηνικα αυτοθι διετριβομεν, συνεχως τουτου
δεομενοι, νυν δε εν τοσαυτηι εξει κατεστημεν ως μηδε επιθυμειν της εντευθεν
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

παραμυθιας, αλλα και υγιεινοτεροι ταυτηι γενεσθαι. Και ουτε αερων δυσκολια, ου τοπων
ερημια, ουκ ωνιων στενοχωρια, ου των θεραπευσοντων ερημια, ουκ ιατρων αμαθια, ου
βαλανειων απορια, ου το διολου, καθαπερ εν δεσμωτηριωι, εν ενι οικηματι καθειρχθαι,
ου το μη κινεισθαι ουπερ αει συνεχως εδεομην, ου το καπνωι και πυρι διηνεκως ομιλειν,
ου ληιστων φοβος, ου πολιορκια διηνεκης, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν ημων
περιγεγονεν· αλλ' υγιεινοτερον διακειμεθα η αυτοθι ημεν πολληι μεντοι κεχρημενοι τηι
επιμελειαι. Ταυτα ουν απαντα λογιζομενη διακρουου την κατεχουσαν σε νυν υπερ
τουτων αθυμιαν και μη σαυτην απαιτει δικας περιττας και χαλεπας. Ἔπεμψα σοι απερ
εγραψα πρωην οτι «Τον εαυτον ουκ αδικουντα ουδεις ετερος παραβλαψαι δυνησεται»,
και τουτον ηγωνισατο τον αγωνα ο λογος ον απεσταλκα σου τηι τιμιοτητι νυν. Συνεχως
δη ουν αυτον επερχου· ει δε υγιαινοις, και επι γλωσσης φερε. Ἱκανον γαρ εσται σοι
φαρμακον, εαν θεληις. Ει δε φιλονεικοιης ημιν και μητε θεραπευοις σαυτην, μητε μυριας
απολαυουσα παραινεσεως τε και παρακλησεως βουληθειης ανενεγκειν εκ των
τελματων της αθυμιας, ου ραιδιως ουδε ημεις υπακουσομεθα προς το πυκνας σοι και
μακρας πεμπειν επιστολας, ει μηδεν μελλοις εντευθεν κερδαινειν εις ευθυμιαν. Πως ουν
τουτο εισομεθα; Ουκ εαν λεγηις, αλλ' εαν δια των πραγματων δεικνυηις, επει και νυν
εφης μηδεν των αλλων, αλλα την αθυμιαν σοι την νοσον ειργασθαι ταυτην. Ἐπει ουν
αυτη τουτο ωμολογησας, αν μη της αρρωστιας απαλλαγηις, ου πεισομεθα οτι και της
αθυμιας απηλλαξαι. Ει γαρ αυτη εστιν η την νοσον ποιουσα, καθως και αυτη
επεσταλκας, ευδηλον οτι λυθεισης αυτης κακεινη συναναιρεθησεται, και της ριζης
ανασπασθεισης και οι ταυτης συναπολλυνται κλαδοι. Ὡς εαν μενωσιν ανθουντες και
ακμαζοντες και καρπον φεροντες τον ου πρεποντα, ου δυναμεθα πεισθηναι οτι της ριζης
ηλευθερωσαι. Μη τοινυν μοι ρηματα αλλα πραγματα δειξον, καν υγιαινηις, οψει παλιν
επιστολας πεμπομενας σοι λογων υπερβαινουσας μετρον. Μη δε μικραν νομιζε σοι
παρακλησιν ειναι οτι ζωμεν, οτι υγιαινομεν, οτι εν τοσαυταις πραγματων οντες
περιστασεσιν νοσου και αρρωστιας απηλλαγμεθα, ο τους εχθρους ημων, ως εγνων,
σφοδρα λυπει και οδυναι. Ἀκολουθον ουν και υμας μεγιστην ταυτην ηγεισθαι
παρακλησιν και κεφαλαιον παραμυθιας. Μη καλει την συνοδιαν σου ερημον την νυν
μειζονως εν ουρανοις εγγεγραμμενην δια των παθηματων ων υπομενει. Σφοδρα
ηλγησα υπερ Πελαγιου του μοναζοντος. Ἐννοησον τοινυν οσων αξιοι στεφανων εισιν οι
γενναιως σταντες, οταν ανδρες εν τοσαυτηι ασκησει διαγαγοντες και καρτεριαι ουτω
φανωσιν υποσυρομενοι.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56


