Quod nemo laeditur nisi a se ipso
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἰωαννου αρχιεπισκοπου
Κωνσταντινουπολεως του Χρυσοστομου επιστολη γραφεισα απο
Κουκουσου της Κιλικιας, οντος αυτου εν εξοριαι, οτι τον εαυτον μη
αδικουντα ουδεις παραβλαψαι δυνησεται, προς την μακαριαν
Ὀλυμπιαδα και προς παντας τους πιστους.
1 Οιδα μεν οτι τοις παχυτεροις και προς τα παροντα κεχηνοσιν και τηι γηι
προσηλωμενοις και αισθηταις μεν δουλευουσιν ηδοναις, των δε νοερων ου σφοδρα
αντεχομενοις, καινος τις και παραδοξος ο λογος ουτος ειναι δοξει και γελασονται
δαψιλες και καταγνωσονται ημων, ως απιθανα λεγοντων εκ προοιμιων της
υποσχεσεως. Ου μην δια τουτο αποστησομεθα της επαγγελιας, αλλα και δι' αυτο μεν
ουν τουτο μαλιστα επι τας αποδειξεις ων υπεσχομεθα μετα πολλης βαδιουμεθα της
σπουδης. Ἂν γαρ βουληθωσιν οι ουτω διακειμενοι μη θορυβειν μηδε ταραττειν,
αλλα αναμενειν του λογου το τελος, ευ οιδ' οτι μεθ' ημων στησονται και εαυτων
καταγνωσονται ως τον εμπροσθεν ηπατημενοι χρονον και παλινωιδιαν αισονται και
απολογησονται και συγγνωμην αιτησονται υπερ ων ουκ ορθην περι των πραγματων
εσχον την ψηφον και χαριν ημιν εισονται πολλην, ωσπερ οι καμνοντες τοις ιατροις,
επειδαν των νοσηματων απαλλαγωσι των το σωμα πολιορκουντων αυτοις. Μη γαρ
μοι την νυν κατεχουσαν παρα σοι κρισιν λεγε, αλλα αναμεινον και των λογων των
ημετερων τους αγωνας, και τοτε δυνησηι την ψηφον αδεκαστον ενεγκειν, ουδεν εξ
αγνοιας εις το ταληθη κρινειν παραβλαπτομενος. Ἐπει και οι επι των βιωτικων
τουτων πραγματων καθημενοι δικασται ουκ ανεχονται, καν σφοδρως ρεοντα ιδωσι
τον προτερον ρητορα και παντα επικλυζοντα τηι γλωττηι, μη και θατερου μετα
μακροθυμιας ακουσαντες του προς αυτον ισταμενου την ψηφον ενεγκειν, αλλα, καν
μυριακις ο προτερος δοκηι δικαια λεγειν, ανεπαφον την ακοην και τωι δευτερωι
τηρουσιν, επειδηπερ και αυτη δικασ των εστιν αρετη, τα παρ' εκατερων μαθοντας
μετ' ακριβειας απασης, τοτε τα παρ' εαυτων επαγειν, επει ουν και νυν αντι ρητορος
τινος η κοινη των πολλων προληψις και εν μακρωι χρονωι ριζωθεισα παρα ταις των
πολλων διανοιαις ταυτα κατα την οικουμενην απασαν ρητορευει λεγουσα· Παντα,
φησιν, ανω και κατω γεγονε, πολλης συγχυσεως το των ανθρωπων εμπεπλησται
γενος και πολλοι καθ' εκαστην ημεραν οι αδικουμενοι, οι επηρεαζομενοι, οι
βιαζομενοι, οι βλαπτομενοι, οι ασθενεις παρα των δυνατωτερων, οι πενητες παρα
των πλουσιων· και ωσπερ τα κυματα της θαλαττης ουκ εστιν αριθμειν, ουτως ουδε
το πληθος των επιβουλευομενων, των επηρεαζομενων, των κακως πασχοντων και
ουτε νομων διορθωσις, ουτε δικαστηριων φοβος, ουτε αλλο ουδεν τον λοιμον
τουτον εστησε και την νοσον, αλλα καθ' εκαστην ημεραν αυξανεται το κακον και
οιμωγαι πανταχου και θρηνοι και δακρυα των αδικουμενων· και οι ταχθεντες τα
τοιαυτα διορθουν δικασται αυτοι τον χειμωνα επιτεινουσι και την νοσον
επιτριβουσι· πολλοι δε εντευθεν των αθλιωτερων και ανοητοτερων, καινην τινα
μανεντες μανιαν, της του θεου κατηγορουσι προνοιας, ορωντες τον μεν επιεικη
πολλακις ελκομενον, σπαραττομενον, αγχομενον, τον δε θρασυν και ατιμον και εξ
ατιμων πλουτουντα και δυναστειαν περιβεβλημενον, φοβερον τε τοις πολλοις
γενομενον και μυρια προστριβομενον τοις επιεικεστεροις δεινα, και ταυτα εν πολεσι
και εν χωραις και εν ερημιαις και εν γηι και εν θαλαττηι τολμωμενα, αναγκαιος ουν
ημιν ο λογος ουτος εισερχεται, απεναντιας τοις ειρημενοις ισταμενος και αγωνα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αγωνιζομενος καινον μεν, οπερ αρχομενος ειπον, και παραδοξον, χρησιμον δε και
αληθη και τοις βουλομενοις προσεχειν και πειθεσθαι λυσιτελη. Και γαρ
επαγγελλεται δειξειν, αλλα μη θορυβηθητε, ουδενα των αδικουμενων παρ' ετερου
τινος αδικουμενον, αλλα παρ' εαυτου τουτο πασχοντα.
2 Ἵνα δε σαφεστερος ο λογος γενηται, φερε, πρωτον εξετασωμεν τι εστιν
αδικια και περι ποιων πραγματων υλην συνιστασθαι πεφυκε· τι ποτε εστιν
ανθρωπινη αρετη και τι το λυμαινομενον ταυτην· και τι ποτε δοκει μεν λυμαινεσθαι,
ου λυμαινεται δε. Οιον, –δει γαρ εκ παραδειγματων εντελη ποιησαι τον λογον–
εκαστον των πραγματων εχει το λυμαινομενον, ο σιδηρος τον ιον, τον σητα το
εριον, προβατων αγελαι τους λυκους· και οινου μεν αρετης βλαβη, το παρατραπηναι
και εις οξινην μεταπεσειν· μελιτος δε το την συμφυτον απολεσαι γλυκυτητα, και εις
πικρον μετενεχθηναι χυμον· λυμαινεται δε και ληΐων κομαις ερυσιβη και αυχμος και
αμπελων καρπωι και φυλλοις και κλημασι το πονηρον των ακριδων στρατοπεδον
και ετεροις δενδρεσιν η καμπη και σωμασι δε αλογοις ποικιλα νοσηματα. Και ινα μη
παντα επεξιοντες μακρον ποιησωμεν τον λογον, και τηι σαρκι τηι ημετεραι και
πυρετοι και παρεσεις και ετερος νοσηματων εσμος. Ὥσπερ ουν τουτων εκαστον εχει
το λυμαινομενον αυτου τηι αρετηι, φερε, σκοπησωμεν τι και το ανθρωπων βλαπτει
γενος και τι ποτε εστι το λυμαινομενον ανθρωπου αρετην. Οι μεν ουν πολλοι ετερα
αλλα νομιζουσι. ∆ει γαρ και τας πεπλανημενας δοξας ειπειν και ανελοντα αυτας,
ουτω την οντως λυμαινομενην ημων ταις αρεταις εις μεσον αγαγειν και δειξαι
σαφως οτι ταυτην ημας ουδεις δυναται αδικησαι την αδικιαν, ουδε λυμηνασθαι την
λυμην, ει μη αυτοι εαυτους προδοιημεν. Οι μεν ουν πολλοι πεπλανημενας εχοντες
δοξας ετερα νομιζουσιν ειναι τα λυμαινομενα ημων τηι αρετηι· οι μεν πενιαν, οι δε
νοσον σωματος, οι δε την εν χρημασι ζημιαν, ετεροι συκοφαντιαν, αλλοι θανατον
και ταυτα αποδυρομενοι και θρηνουντες διατελουσι και τους πασχοντας ελεουντες
και δακρυοντες και εκπληττομενοι προς αλληλους λεγουσιν· Οια πεπονθεν ο δεινα·
αθροον αφηιρεθη την ουσιαν απασαν. Ἕτερος περι ετερου παλιν· Ὁ δεινα αρρωστιαι
χαλεπηι περιπεσων απεγνωσται παρα των προς αυτον εισιοντων ιατρων. Και ο μεν
τους το δεσμωτηριον οικουντας, ο δε τους της πατριδος εκπεσοντας και προς την
υπεροριαν μετασταντας, αλλος τους ελευθεριας εκπεπτωκοτας, ετερος τους υπο
πολεμιων αρπαγεντας και γενομενους αιχμαλωτους, ετερος τον καταποντισθεντα η
καεντα, αλλος τον υπο οικιας καταχωσθεντα θρηνουσι και ολοφυρονται· τους δε εν
πονηριαι ζωντας ουδεις αλλ', ο παντων εστι χαλεπωτερον, πολλακις αυτους
μακαριζουσιν, ο και παντων αιτιον εστι των κακων. Φερε ουν, αλλ' οπερ εξ αρχης
παρεκαλεσα, μη θορυβειτε, δειξωμεν ως ουδεν των ειρημενων αδικει τον νηφοντα
ανθρωπον, ουδε την αρετην αυτου λυμηνασθαι δυναιτ' αν. Τι γαρ, ειπε μοι, τον τα
αυτου παντα απολωλεκοτα η παρα συκοφαντων η ληιστων η και οικειων κακουργων
αφαιρεθεντα τα οντα εβλαψεν αυτη η ζημια εις αρετην του ανθρωπου; μαλλον δε, ει
δοκει, πρωτον υπογραψωμεν τι ποτε εστιν ανθρωπου αρετη, εν ετεραις ουσιαις
προτερον τον λογον γυμνασαντες ωστε ευμαθεστερον αυτον ποιησαι και
σαφεστερον τοις πολλοις.
3 Τι ποτε ουν εστιν ιππου αρετη; αρα το χρυσουν εχειν χαλινον και
τελαμωνας τοιουτους και στρωματοδεσμον εκ σηρικων νηματων συγκειμενον και
ταπητας ποικιλους και χρυσοπαστους και φαλαρα λιθοκολλητα και πλοκαμους
χρυσοις σχοινιοις συμπεπλεγμενους η το δρομικον ειναι και ευσκελη και βαδιζειν
ευρυθμα και οπλας εχειν ιππωι πρεπουσας γενναιωι και ανδρειαν κεκτησθαι την εν
αποδημιαις μακραις, την εν πολεμοις αρμοζουσαν και δυνασθαι και εν παραταξει
μετα πολλου φαινεσθαι του παραστηματος και τροπης γενομενης συζειν τον
αναβατην; Ουκ ευδηλον οτι ταυτα ιππου αρετη, ουκ εκεινα; Τι δε ονων και ημιονων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ποιαν φαιης αρετην ειναι; Ου το δυνασθαι μετ' ευκολιας αχθοφορειν και ραιδιως τας
οδους διανυειν και ποδας εχειν στερροτητα πετρας μιμουμενους; Μη τα εξωθεν
αυτοις περικειμενα συντελειν τι προς την οικειαν αρετην αυτων φησομεν; ουδαμως.
Ἄμπελον δε ποιαν θαυμασομεθα; την τοις φυλλοις κομωσαν και τοις κλημασιν η
την τωι καρπωι βριθομενην; Ποιαν δε αρετην ελαιας ειναι φαμεν; οταν μεγαλους εχηι
τους κλαδους και πολλην την απο των φυλλων κομην η οταν τον οικειον καρπον
δαψιλη και πανταχου διεσπαρμενον εμφαινηι; ουτω δη και επι των ανθρωπων
ποιωμεν· διευκρινησωμεν την αρετην την του ανθρωπου και βλαβην ειναι εκεινην
νομισωμεν μονην, την αυτηι λυμαινομενην. Τι ουν εστιν αρετη ανθρωπου; ου
χρηματα ινα πενιαν δεισηις· ουδε υγιεια, ινα φοβηθηις αρρωστιαν· ουδε η των
πολλων υποληψις, ινα υπιδηις δοξαν πονηραν· ουδε το ζην απλως και εικηι, ινα
φοβερος σοι γενηται ο θανατος· ουδε ελευθερια, ινα δουλειαν φυγηις· αλλ' η των
αληθων δογματων ακριβεια και η κατα τον βιον ορθοτης. Ταυτα ουδε αυτος ο
διαβολος αποσυλησαι δυνησεται, εαν ο κεκτημενος αυτα μετα της προσηκουσης
ακριβειας διαφυλαττηι. Και ταυτα και ο πονηροτατος και αγριος δαιμων εκεινος οιδε.
∆ια γαρ τοι τουτο και την ουσιαν εσυλα του Ἰωβ, ουχ ινα πενητα ποιησηι, αλλ' ινα
βλασφημον τι ρημα εκβαλειν βιασηται και το σωμα κατετεμνεν, ουχ ινα αρρωστιαι
περιβαληι, αλλ' ινα υποσκελισηι την κατα ψυχην αρετην. Ἀλλ' ομως παντα αυτου
κινησας τα μηχανηματα και πενητα αντι πλουτουντος ποιησας, τουτο δη πασιν ημιν
φρικωδεστατον ειναι δοκουν, αντι πολυπαιδος απαιδα και καταξανας αυτου το
σωμα απαν, των εν δικαστηριοις δημιων χαλεπωτερον–ου γαρ ουτως διορυττουσιν
οι εκεινων ονυχες τας πλευρας των εμπιπτοντων αυτοις ως κατεξαναν αυτου την
σαρκα των σκωληκων τα στοματα– και πονηραν αυτωι περιθεις δοξαν–οι γαρ φιλοι
αυτωι παροντες ελεγον· Ουκ αξια ων ημαρτες μεμαστιγωσαι, και πολλους απετεινον
κατ' αυτου κατηγοριας λογους–και ουχι της πολεως εξεβαλε μονον, ουδε της οικιας,
και εις αλλην μεταστησας πολιν, αλλα την κοπριαν και οικιαν αυτωι και πολιν
καταστησας, ου μονον ουδεν αυτον ελυμηνατο, αλλα και λαμπροτερον δι' ων
επεβουλευσεν απεφηνεν. Ὁ δε ου μονον τι των οντων ουκ αφειλετο καιτοι τοιαυτα
αφελομενος, αλλα και μειζονα αυτωι τον πλουτον της αρετης ειργασατο· και γαρ
πλειονος μετα ταυτα απελαυσε παρρησιας, ατε και σφοδροτερον αγωνισαμενος
αγωνα. Ει δε ο τοσαυτα παθων ουδεν ηδικηται, και παθων ου παρα ανθρωπου, αλλα
παρα του παντων ανθρωπων πονηροτερου δαιμονος, τις εξει λοιπον απολογιαν των
λεγοντων οτι Ὁ δεινα με ηδικησε και παρεβλαψε; Ει γαρ ο διαβολος ο τοσαυτης
γεμων κακιας, παντα αυτου κινησας τα οργανα και παντα αφεις τα βελη και οσα ην
εν ανθρωποις κακα, μετα πολλης της υπερβολης, και εις την οικιαν του δικαιου και
εις το σωμα κενωσας, ουδεν τον ανδρα ηδικησεν αλλα, οπερ εφην, και μαλλον
ωφελησε, πως δυνησονται τινες τον δεινα και τον δεινα αιτιασασθαι, ως παρ'
αυτων, αλλ' ουχ ως οικοθεν ηδικημενοι;
4 Τι ουν; φησιν· τον Ἀδαμ ουκ ηδικησε και υπεσκελισε και εξεβαλε του
παραδεισου; Ουχ ουτος αλλ' η του αδικηθεντος ραιθυμια και το μη νηφειν μηδε
εγρηγορεναι. Ὁ γαρ τοιαυτα και τοσαυτα προσαγαγων μηχανηματα και τον Ἰωβ
κατενεγκειν μη δυνηθεις, πως αν εξ ελαττονων εκρατησε του Ἀδαμ, ει μη δια της
οικειας ραιθυμιας εαυτον προεδωκεν εκεινος; Τι ουν; ο συκοφανταις περιπεσων και
δημευθεις την ουσιαν ουκ ηδικηται, και τα οντα παντα αφαιρεθεις και πατρυων
εκπεσων και πενιαι παλαιων εσχατηι; Ουκ ηδικηται, αλλα και εκερδανεν, εαν νηφηι.
Τι γαρ, ειπε μοι, τουτο παρεβλαψε τους αποστολους; ου λιμωι και διψει και
γυμνοτητι συνεχως επαλαιον; Και δι' αυτο μεν ουν τουτο και σφοδρα ησαν λαμπροι
και επισημοι και πολλην παρα του θεου την βοηθειαν επεσπασαντο. Τι δε τον
Λαζαρον η νοσος και τα ελκη και η πενια και η ερημια των προστησομενων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

παρεβλαψεν; ουκ εντευθεν αυτωι μειζονως επλακησαν οι στεφανοι; Τι δε τον Ἰωσηφ
το πονηραν δοξαν κτησασθαι επι της οικειας και επι της αλλοτριας; Και γαρ και
μοιχος και εταιρικος ειναι ενομιζετο. Τι δε η δουλεια; τι δε το της πατριδος εκπεσειν;
Ου δια ταυτα αυτον μαλιστα θαυμαζομεν και εκπληττομεθα; Και τι λεγω την εις την
υπεροριαν μεταστασιν και πενιαν και πονηραν δοξαν και δουλειαν; Αυτος γαρ ο
θανατος τι τον Ἄβελ παρεβλαψε, και βιαιος και αωρος γενομενος και υπο χειρος
αδελφικης τολμηθεις; Ου δια τουτο πανταχου της οικουμενης αιδεται; Ὁραις πως
πλεον ηπερ υπεσχετο ο λογος απεδειξε; Ου γαρ δη μονον ουδενα παρ' ουδενος
αδικουμενον απεφηνεν, αλλα και μειζονως κερδαινοντας τους εαυτοις προσεχοντας.
Τινος ουν ενεκεν τιμωριαι και κολασεις; φησι· τινος ενεκεν γεεννα; τινος ενεκεν
απειλαι τοσαυται, ει μηδεις μητε αδικειται, μητε αδικει; Τι συγχεεις τον λογον; ουδε
γαρ ειπον οτι ουδεις αδικει, αλλ' οτι ουδεις αδικειται. Και πως ενι, φησιν,
αδικουντων πολλων μη αδικεισθαι; ουτως ως εδιδαξα νυν. Ἐπει και τον Ἰωσηφ
ηδικησαν μεν οι αδελφοι, αυτος δε ουκ ηδικηθη και τωι Ἄβελ επεβου λευσε μεν ο
Καιν, αυτος δε ουκ επεβουλευθη, δια τουτο τιμωριαι και κολασεις. Ουδε γαρ δια την
των πασχοντων αρετην αναιρει τας τιμωριας ο θεος, αλλα δια την κακιαν των
πονηρευομενων τιθησι τας κολασεις. Ει γαρ και λαμπροτεροι οι πασχοντες κακως
απο των επιβουλων γινονται, αλλ' ου της γνωμης τουτο των επιβουλευοντων εστι.
∆ια τουτο τοις μεν της φιλοσοφιας τα βραβεια, εκεινοις δε της πονηριας αι τιμωριαι
ευτρεπιζονται και παρασκευαζονται. Ἀφηιρεθης τα χρηματα; λεγε· Γυμνος εξηλθον
εκ κοιλιας μητρος μου, γυμνος και απελευσομαι. Και προστιθει το αποστολικον·
Ουδεν γαρ εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον· δηλον οτι ουδε εξενεγκειν τι δυναμεθα.
Ἤκουσας κακως και μυριαις σε τινες επλυναν λοιδοριαις; Ἀναμνησθητι της ρησεως
εκεινης της λεγουσης· Ουαι υμιν οταν καλως υμας ειπωσι παντες οι ανθρωποι και
Χαιρετε και σκιρτατε, οταν εκβαλωσι καθ' υμων ονομα πονηρον. Προς την
υπεροριαν μετωικισθης; Ἐννοησον οτι ουκ εχεις ενταυθα πατριδα αλλ', ει μελλεις
φιλοσοφειν, και την γην απασαν ξενην εκελευσθης ειναι νομιζειν. Ἀλλα νοσωι
παρεδοθης χαλεπηι; Ειπε το αποστολικον εκεινο· Ὅσωι ο εξω ημων ανθρωπος
διαφθειρεται, τοσουτωι ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι. Ἀλλα θανατον
υπεμεινε τις βιαιον; Ἐννοησον τον Ἰωαννην και την αποτμηθεισαν εν δεσμωτηριωι
κεφαλην επι πινακος ενεχθεισαν και πορνικης ορχησεως γενομενην μισθον.
Ἐννοησον τας εντευθεν αμοιβας. Ταυτα γαρ απαντα τα παθηματα, οταν αδικως παρα
τινος επαγηται τινι, και αμαρτηματα λυει και δικαιοσυνην εργαζεται. Τοσουτον
αυτων της ωφελειας το μεγεθος επι των γενναιως αυτα φεροντων.
5 Ὅταν ουν μητε ζημια χρηματων μητε συκοφαντιαι και λοιδοριαι μητε το
προς την υπεροριαν μεταστηναι, μητε νοσοι και βασανοι, μητε αυτο ο παντων δοκει
φοβεροτερον ειναι, ο θανατος, βλαπτηι τους πασχοντας, αλλα και ωφεληι μειζονως,
ποθεν εχεις μοι δειξαι τινα αδικουμενον, οταν εντευθεν μηδεν αδικηται; Ἐγω γαρ
τουναντιον αποδειξαι πειρασομαι, οτι οι μαλιστα αδικουμενοι και επηρεαζομενοι
και τα ανηκεστα πασχοντες, οι ταυτα ποιουντες εισι. Τι γαρ αθλιωτερον γενοιτ' αν
του Καιν, του τοιαυτα τον αδελφον διαθεντος; Τι δε της Φιλιππου γυναικος
ελεεινοτερον της τον Ἰωαννην αποτεμουσης; Τι δε των αδελφων του Ἰωσηφ των
απεμπολησαντων αυτον και προς την υπεροριαν μεταστησαντων; Τι δε του
διαβολου του τον Ἰωβ τοσουτοις καταξαναντος κακοις; Ου γαρ δη μονον των
αλλων, αλλα και ταυτης ου την τυχουσαν δωσει δικην της επιβουλης. Ειδες πως
κανταυθα πλειον της υποσχεσεως ο λογος απεδειξεν; Ου μονον ουδεμιαν λυμην απο
των επιβουλων τουτων υπομενοντας τους επηρεαζομενους, αλλα και το παν εις την
των επιβουλευοντων περιτρεπομενον κεφαλην· επειδη γαρ ουτε πλουτος, ουτε το
ελευθερον ειναι ουτε το πατριδα οικειν, ουτε τα αλλα απερ ειπον, ανθρωπου εισιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αρεται, αλλα της ψυχης τα κατορθωματα, εικοτως, οταν εις ταυτα η βλαβη γινηται,
ουδεν η ανθρωπινη παραβλαπτεται αρετη. Τι ουν αν εις αυτην τις παραβλαβηι της
ψυχης την φιλοσοφιαν; ουδε ενταυθα αν βλαβηι, παρ' ετερου βλαπτεται, αλλ'
οικοθεν και παρ' εαυτου. Πως οικοθεν και παρ' εαυτου; φησιν. Ὅταν μαστιχθηι παρ'
οτουουν η τα οντα αφαιρεθηι η χαλεπην τινα ετεραν υπομεινας επηρειαν,
βλασφημον τι ρημα εξενεγκηι, εβλαβη μεν ενταυθα και βλαβην μεγιστην· ου μην
παρα του επηρεασαντος, αλλα παρα της οικειας μικροψυχιας. Ὅπερ γαρ εμπροσθεν
ειπον, και νυν ερω. Ουδεις ανθρωπων, καν μυριακις ηι πονηρος, του αλαστορος
εκεινου δαιμονος και ακαταλλακτως προς ημας εχοντος του διαβολου πονηροτερον
αν τινι προσβαλοι, ουδε πικροτερον· αλλ' ομως ο χαλεπος ουτος δαιμων ουκ ισχυσε
τον προ του νομου, τον προ της χαριτος, τοσαυτα κατ' αυτου βελη και ουτω πικρα
πανταχοθεν αφεις, υποσκελισαι και καταβαλειν. Τοσαυτη της ψυχης εστιν η
ευγενεια. Τι δε ο Παυλος; ου τοσαυτα επαθε δεινα, α μηδε καταλεξαι ραιδιον;
∆εσμωτηρια οικων, αλυσεις περικειμενος, αγομενος και περιαγομενος,
μαστιγουμενος παρα Ἰουδαιων, λιθαζομενος, ουχ ιμασι μονοις, αλλα και ραβδοις τα
νωτα ξαινομενος, καταποντιζομενος, ληισταις πολλακις περιπιπτων, εμφυλιον
υπομενων πολεμον παρα των εχθρων, παρα των γνωριμων βαλλομενος διηνεκως,
μυριαις επιβουλευομενος επιβουλαις, λιμωι και γυμνοτητι παλαιων, ετερας πυκνας
και συνεχεις υπομενων περιστασεις και θλιψεις; Τι δει τα πολλα λεγειν; καθ'
εκαστην αποθνηισκων την ημεραν, αλλ' ομως τοσαυτα πασχων και τηλικαυτα, ου
μονον ουδεν εξηνεγκε ρημα βλασφημον, αλλ' εχαιρεν επι τουτοις και εκαυχατο. Και
νυν μεν φησι· Χαιρω εν τοις παθημασι μου, νυν δε· Ου μονον δε, αλλα και
καυχωμεθα εν ταις θλιψεσιν. Ει τοινυν τοσαυτα πασχων αυτος εχαιρε και εκαυχατο,
τινα εχεις συγγνωμην, ποιαν δε απολογιαν ου το πολλοστον αυτων υπομενων μερος
και βλασφημων;
6 Ἀλλ' ετερως αδικουμαι, φησι, και μη βλασφημησω; τα χρηματα αφαιρεθεις,
αχρηστος γινομαι προς την ελεημοσυνην, φησι. Σκηψις ταυτα και προφασις. Ει γαρ
δια τουτο αλγεις, μαθε σαφως οτι πενια ελεημοσυνης ου γινεται κωλυμα. Καν γαρ
μυριακις ηις πενης, ουκ ει πενεστερος της δρακα αλευρου μονον κεκτημενης και της
δυο μονον εχουσης οβολους, ων εκατερα την ουσιαν απασαν εις τους δεομενους
κενωσασα εθαυμασθη, και η τοσαυτη πενια τηι τοσαυτηι φιλανθρωπιαι ου γεγονε
κωλυμα, αλλ' ουτω δαψιλης και φιλοτιμος η εκ των δυο λεπτων γεγονεν
ελεημοσυνη ως τους πλουτουντας απαντας αποκρυψαι και τους πολλους στατηρας
καταβαλοντας υπερακοντισαι τωι πλουτωι της γνωμης και τηι περιουσιαι της
προθυμιας. Ὥστε ουδε ενταυθα ηδικησαι αλλα και μειζονως εκερδανας, δι' ολιγης
εισφορας των τα πολλα καταθεντων λαμπροτερους λαβων τους στεφανους. Ἀλλ'
επειδη, καν μυριακις ταυτα ειπωμεν, αι φιλοσωματοι ψυχαι και τοις βιωτικοις
ηδεως εγκαλινδουμεναι και τοις παρουσιν ενηδυπαθουσαι πραγμασι ουκ αν ραιδιως
ανασχοιντο των κατασηπομενων ανθων αποστηναι, – τοιαυτα γαρ του βιου τα
φαιδρα τουτου–ουδε τας σκιας αφειναι ανεχονται, αλλ' οι μεν επιεικεστεροι
κακεινων και τουτων αντεχονται, οι δε ελεεινοτεροι εκ πλειονος μεν εκεινων
μοιρας, τουτων δε εξ ελαττονος σφοδρα, φερε δη τα προσωπεια αφελοντες τα
φαιδρα και περιφανη της αισχρας και δυσειδους των πραγματων οψεως τουτων,
δειξωμεν της εταιριζομενης γυναικος την βδελυγμιαν. Τοιουτον γαρ η τοιαυτη ζωη,
η τρυφαις και πλουτωι και δυναστειαις προσεχουσα· το αισχρον και δυσειδες και
πολλης βδελυγμιας γεμον, το αηδες και φορτικον και πικριας εμπεπλησμενον. Και
γαρ δη τουτο μαλιστα εστι το πασης αποστερουν τους αλοντας συγγνωμης, οτι και
αηδιας και πολλης της πικριας εμπεπλησμενος ο βιος ουτος, ποθεινος αυτοις και
περισπουδαστος εστι. Και μυριων γεμων κινδυνων, αιματων, κρημνων, σκοπελων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

και φονων και φοβων και τρομων και φθονου και βασκανιας και επιβουλης και
φροντιδος διηνεκους και μεριμνης και κερδος εχων ουδεν, ουδε καρπον των
τοσουτων κακων ουδενα φερων, αλλ' η κολασιν και τιμωριαν και το διηνεκως
βασανιζεσθαι, ζηλωτος ειναι τοις πολλοις δοκει και περιμαχητος ο της ανοιας των
αλισκομενων εστιν, ου της του πραγματος μακαριοτητος. Ἐπει και τα παιδια τα
μικρα προς μεν τα αθυρματα κεχηνε και επτοηται, των δε τελειοις ανδρασι
πρεποντων πραγματων ουδε αισθησιν λαβειν δυναιτ' αν. Ἀλλ' εκεινοις μεν
συγγνωμη δια το της ηλικιας αωρον· ουτοι δε απολογιας εκβεβληνται, εν ηλικιαι
τελειαι παιδικην εχοντες γνωμην, κακεινων ανοητοτερον διακειμενοι. ∆ια τι γαρ
ζηλωτος ο πλουτος; ειπε μοι· και γαρ αναγκαιον εντευθεν προοιμιασασθαι, επειδη
υγιειας και ζωης και της παρα των πολλων ευφημιας και χρηστης υποληψεως και
πατριδος και οικειων και φιλων και συγγενων και απαντων των το χαλεπον τουτο
νοσημα νενοσηκοτων τιμιωτερον τοις πολλοις εδοξεν ειναι. Και προς αυτας ανεβη
λοιπον τας νεφελας η πυρα και γην και θαλατταν η καμινος αυτη κατελαβε και ο
μεν σβεννυων την φλογα ταυτην ουδεις· οι δε ανακαιοντες, απαντες αυτοι τε οι
αλοντες ηδη, οι τε μηδεπω αλοντες, ινα αλωσι. Και εκαστον ιδοι τις αν και ανδρα και
γυναικα και οικετην και ελευθερον και πλουσιον και πενητα κατα δυναμιν την
εαυτου φορτια βασταζοντα, τα τηι φλογι ταυτηι δι' ημερας τε και νυκτος πολλην
παρεχοντα την τροφην, φορτια ου ξυλων ουδε φρυγανων, ου γαρ τοιαυτη η φλοξ,
αλλα ψυχων και σωματων αδικιας και παρανομιας. Ἀπο γαρ τουτων αναπτεσθαι
πεφυκεν αυτη της φλογος η φυσις. Οι τε γαρ πλουτουντες ουδαμου της ατοπου
ταυτης ιστανται επιθυμιας, καν απασαν περιβαλωνται την οικουμενην· οι τε πενητες
επειγονται φθασαι εκεινους και λυσσα τις ανιατος και μανια ακαθεκτος και νοσος
αδιορθωτος τας παντων κατεχει ψυχας. Και παντα ερωτα ουτος νικησας ο ερως και
παρωσαμενος εξεβαλε της ψυχης. Και ουτε φιλιας λογος, ουτε συγγενειας. Τι λεγω
φιλιας και συγγενειας; ου γυναικος και παιδων, ου τι γενοιτ' αν ανδρασι
ποθεινοτερον; αλλα παντα χαμαι ερριπται και καταπεπατηται, της ωμης ταυτης και
απανθρωπου δεσποινης των αλοντων τας απαντων καταλαβουσης ψυχας. Και γαρ,
ως δεσποινα τουτων απανθρωπος και ως τυραννος απηνης και ως βαρβαρος ωμη και
ως πορνη πανδημος και πολυτελης, καταισχυνει και κατατεινει και μυριοις κολαζει
κινδυνοις τε και τιμωριαις τους ελομενους δουλευειν αυτηι· και φοβερα τις ουσα και
αμειλικτος, αγρια και απηνης και προσωπον εχουσα βαρβαρικον, μαλλον δε
θηριωδες και λυκου και λεοντος αγριωτερον, προσηνης τις ειναι δοκει και ποθεινη
και μελιτος γλυκυτερα τοις αιχμαλωτισθεισιν υπ' αυτης. Ξιφος και οπλα καθ'
εκαστην κατ' αυτων χαλκευουσα την ημεραν και βαραθρα ανορυττουσα και επι
κρημνους αγουσα και σκοπελους και μυρια αυτοις πλεκουσα κολασεως δικτυα,
ζηλωτους αυτους νομιζεται ποιειν τοις τε εαλωκοσιν αυτοις, τοις τε επιθυμουσιν
αλωναι. Και καθαπερ υς αμαραι και βορβορωι εγκαλινδουμενη ηδεται και τρυφαι και
κανθαροι κοπρον συνεχως ανελιττοντες, ουτω δη και οι τηι φιλαργυριαι αλοντες των
ζυων τουτων εισιν αθλιωτεροι. Και γαρ μειζων η ενταυθα βδελυγμια, και ο
βορβορος δυσωδεστερος. Ἐνδιατριβοντες γαρ τωι παθει, πολλην νομιζουσιν ηδονην
εντευθεν καρπουσθαι· οπερ ου της φυσεως του πραγματος εστιν, αλλα της την
τοιαυτην αλογιαν νοσουσης διανοιας.
7 Πως ουν αν ιασαιμεθα τους ουτω διακειμενους; Ει βουληθειεν ανοιξαι τας
ακοας και απλωσαι την διανοιαν και δεξασθαι τα λεγομενα. Τα μεν γαρ αλογα
μεταθειναι της ακαθαρτου διατριβης ουκ ενι· λογισμου γαρ εστιν ερημα· το δε
ημερωτατον τουτο γενος και λογισμωι και λογωι τετιμημενον, την ανθρωπειαν λεγω
φυσιν, ει βουληθειη ραιδιον τε και σφοδρα ευκολον και του βορβορου και της
δυσωδιας και της κοπρου και της βδελυγμιας απαλλαξαι εκεινης. ∆ια τι γαρ ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

πλουτος, ανθρωπε, περισπουδαστος ειναι σοι δοκει; δια την ηδονην παντως την απο
των τραπεζων; δια την τιμην και την δορυφοριαν την απο των θεραπευοντων; δια
το δυνασθαι τους λυπουντας αμυνασθαι και πασι ειναι φοβερον; Ουδε γαρ αν ετερας
αιτιας εχοις ειπειν, αλλ' η ηδονην και κολακειαν και φοβον και τιμωριαν. Ουτε γαρ
σοφωτερον, ουτε σωφρονεστερον, ουτε επιεικεστερον, ουτε συνετωτερον παντως
ποιειν ειωθεν, ου χρηστον, ου φιλανθρωπον, ουκ οργης κρειττονα, ου γαστρος
αμεινω, ουχ ηδονων ανωτερον· ου μετριαζειν παιδευει, ου συνεσταλθαι διδασκει,
ουκ αλλο τι μερος της αρετης εις την ψυχην εισαγει και καταφυτευει. Ουδ' αν εχοις
ειπειν δια τι τουτων περισπουδαστος εστι σοι και ποθεινος ουτος. Ου γαρ δη μονον
ουδεν οιδε μεταφυτευειν η γεωργειν των αγαθων, αλλα καν αποκειμενα ευρηι,
λυμαινεται και κωλυει και καταμαραινει· ενια δε και ανασπαι και τα εναντια τουτων
επεισαγει, ακολασιαν αμετρον, θυμον ακαιρον, οργην αδικον, απονοιαν,
υπερηφανιαν, ανοιαν. Ἀλλα μη ειπω περι τουτων· οι γαρ τηι νοσωι ταυτηι εαλωκοτες
ουκ αν ανασχοιντο περι αρετης και κακιας ακουοντες, της ηδονης οντες ολοι και δια
τουτο αυτης γινομενοι δουλοι, κατηγορουμενων αυτων ομου και ελεγχομενων
ιδειν. Φερε ουν τεως τον περι τουτων λογον αφεντες, τα λοιπα εις μεσον αγαγωμεν
και ιδωμεν ει τινα ηδονην ο πλουτος εχει, ει τινα τιμην. Τουναντιον γαρ απαν ορω
και, ει βουλεσθε, πρωτον τας τραπεζας των πλουτουντων και πενομενων
εξετασωμεν και ερωμεθα τους εστιωμενους, τινες μαλιστα εισιν οι καθαραν και
γνησιαν καρπουμενοι ηδονην· οι προς διαμεμετρημενην την ημεραν επι των
στιβαδων κατακειμενοι και τα δειπνα τοις αριστοις συναπτοντες και την γαστερα
διαρρηγνυντες και τας αισθησεις πηρουντες και τωι υπερογκωι των εδεσματων
φορτιωι το πλοιον καταποντιζοντες και υπεραντλον ποιουντες την ναυν και,
καθαπερ εν ναυαγιωι τωι του σωματος, κατακλυζοντες αυτην και πεδας και
χειροπεδας και γλωσσοπεδας επινοουντες και απαν αυτων καταδεσμουντες το σωμα,
αλυσεως σιδηρας χαλεπωτερωι δεσμωι τωι της μεθης και της τρυφης και μητε υπνον
αιρουμενοι γνησιον και ειλικρινη, μητε ονειρατων απηλλαγμενοι φοβερων, των τε
μαινομενων οντες αθλιωτεροι και αυθαιρετον τον δαιμονα επεισαγοντες τηι ψυχηι
και γελως προκειμενοι τωι θεατρωι των οικετων, μαλλον δε τραγωιδια και δακρυων
υποθεσις τοις επιεικεστεροις αυτων, και μηδενα ειδοτες των παροντων, μητε ειπειν
τι και ακουσαι δυναμενοι, αλλα φοραδην απο των στιβαδων επι την κλινην
αγομενοι; η οι νηφοντες και εγρηγοροτες και τηι χρειαι το μετρον οριζοντες και εξ
ουριας πλεοντες και μεγιστον ηδυσμα το πεινην και διψην εχοντες επι τε των
σιτιων, επι τε των ποτων; Ουδεν γαρ ουτω και ηδονην και υγιειαν εργαζεται, ως το
πεινωντα και διψωντα των προκειμενων απτεσθαι και κορον ειδεναι την χρειαν
μονην και μη υπερβαινειν ταυτης τα σκαμματα, μηδε μειζον της δυναμεως
επιτιθεναι το αχθος τωι σωματι.
8 Ει δε απιστεις μου τωι λογωι, καταμαθε τα εκατερων σωματα και την
εκαστου ψυχην. Ουχι τα μεν των διαιτωμενων συμμετρως–μη γαρ μοι το σπανιακις
συμβαινον ειπηις, και ει τινες ασθενεις ειεν εκ περιστασεως ετερας τινος, αλλ' απο
των αει και συνεχως συμβαινοντων τας ψηφους λαμβανε–ουχι των μεν συμμετρως
εστιωμενων ευρωστα τα σωματα και τετρανωμεναι αι αισθησεις, την οικειαν χρειαν
πληρουσαι μετα πολλης της ευκολιας· εκεινων δε πλαδαρα και παντος κηρου
μαλακωτερα και εσμωι νοσηματων πολιορκουμενα; Και γαρ και ποδαγραι ταχεως
αυτοις εφιπτανται και τρομος ακαιρος και γηρας αωρον και κεφαλαλγιαι και
διατασεις και στομαχων πηρωσεις και ορεξεως αναιρεσις και διηνεκων δεονται
ιατρων και συνεχων των φαρμακων και καθημερινης της θεραπειας. Ταυτα ουν
ηδονης; ειπε μοι. Και τις αν ειποι των ειδοτων ο τι ποτε εστιν ηδονη; Ἡδονη γαρ
γινεται τοτε, οταν επιθυμιας ηγουμενης απολαυσηις, επει εαν απολαυσις μεν ηι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

επιθυμια δε μηδαμου φαινηται, τα της ηδονης οιχεται και ηφανισται. ∆ια τοι τουτο
και οι νοσουντες καιτοι σιτιων περισπουδαστων αυτοις προκειμενων, ναυτιωντες
και ενοχλεισθαι δοκουντες, ουτως αυτων απογευονται, επειδη επιθυμια ουκ εστιν, η
την απολαυσιν ηδιστην ποιουσα. Ουτε γαρ η των σιτιων φυσις, ουτε η των ποτων,
αλλ' η των εστιωμενων ορεξις την επιθυμιαν τικτειν ειωθε και την ηδονην
εργαζεσθαι πεφυκε. ∆ια τουτο και τις σοφος ανηρ τα περι της ηδονης ακριβως ειδως
και φιλοσοφειν περι τουτων επισταμενος, ελεγε· Ψυχη εμπεπλησμενη κηριοις
εμπαιζει δεικνυς οτι ουκ εν τηι φυσει της τραπεζης, αλλ' εν τηι διαθεσει των
εστιωμενων τα της ηδονης εστηκε. ∆ια τουτο και ο προφητης τα εν Αιγυπτωι
θαυματα και τα εν τηι ερημωι καταλεγων, μετα των αλλων και τουτο ειρηκεν οτι εκ
πετρας μελι εχορτασεν αυτους, καιτοι γε ουδαμου μελι φαινεται πετρα αυτοις
αναβλυσασα. Τι ουν εστι το ειρημενον; Ἐπειδη πολλωι κατειργασμενοι τωι καματωι
και τηι οδοιποριαι και σφοδρωι κατεχομενοι τωι διψει, ψυχροις τοις ναμασι
προσεπιπτον, αντι ηδυσματος μεγαλου το διψην εχοντες, την ηδονην των ναματων
εκεινων παραστηναι βουλομενος, μελι το υδωρ εκαλεσεν, ουχ ως της φυσεως εις
μελι μεταβληθεισης, αλλ' ως της ηδονης του υδατος αμιλλωμενης εκεινηι τηι
γλυκυτητι δια το διψωντας προσπεσειν τους απολελαυκοτας αυτου. Ὅταν τοινυν
ταυτα τουτον εχηι τον τροπον και μηδεις αντιλεγειν δυνηται, καν σφοδρα
αναισθητος ηι, ουκ ευδηλον οτι παρα ταις των πενητων τραπεζαις η καθαρα και
ειλικρινης και σφοδρα ηδονη, εν δε ταις των πλουσιων αηδια και βδελυγμια και
μολυσμος; Και, καθως ειπεν ο σοφος εκεινος ανηρ, και τα ηδεα παρενοχλειν δοκει.
9 Ἀλλα τιμασθαι παρασκευαζει τους εχοντας ο πλουτος, φησι, και εχθρους
αμυνασθαι μετ' ευκολιας. ∆ια τουτο ουν ειπε μοι, ποθεινος υμιν και περιμαχητος
ειναι δοκει οτι τα χαλεπωτατα εν υμιν τρεφει παθη, οργην τε εις εργον εξαγων και
της δοξομανιας τους πομφολυγας εις μειζονα ογκον επαιρων και προς απονοιαν
αλειφων τε και διεγειρων; ∆ια ταυτα μεν ουν μαλιστα αμεταστρεπτι φευγειν αυτον
χρη, οτι θηρια τινα αγρια και χαλεπα εις την διανοιαν εισοικιζει την ημετεραν, της
μεν οντως τιμης της παρα παντων αποστερων, την δε εναντιαν εκεινην τοις εκεινης
χρωμασιν αναχρωννυς και ουτω προσαγων τοις ηπατημε νοις και πειθων ταυτην
εκεινην ειναι νομιζειν ουκ ουσαν τηι φυσει, αλλα τηι οψει δοκουσαν ειναι. Καθαπερ
γαρ τα καλλη των εταιριζομενων γυναικων επιτριμμασι και υπογραφαις
συγκειμενα, καλλους μεν αποστερηται, την δε αισχραν οψιν και δυσειδη καλην τε
και ευειδη δοκειν ειναι ποιει παρα τοις ηπατημενοις, ουτω δη και ο πλουτος την
κολακειαν βιαζομενος τιμην δεικνυει. Μη γαρ μοι τας εν τωι φανερωι δια φοβον και
θωπειαν γινομενας ευφημιας ιδηις–αυται γαρ εισιν τα χρωματα και αι επιγραφαι–
αλλα το εκαστου συνειδος των τα τοιαυτα σε κολακευοντων αναπτυξον και οψει
μυριους ενδον καταβοωντας σου κατηγορους και των μαλιστα εχθρων και πολεμιων
μαλλον αποστρεφομενους και μισουντας και ει ποτε το εκ του φοβου τουτου
συγκειμενον προσωπειον μεταβολη πραγματων επελθουσα αφανισειεν τε και
διελεγξειε, καθαπερ τας οψεις εκεινας ηλιος, θερμοτεραν ακτινα αφεις, ουτως οψει
καλως οτι παρα παντα τον χρονον εν εσχατηι μεν ει ατιμιαι παρα τοις θεραπευουσι,
τιμης δε ενομιζες απολαυειν υπο των μαλιστα μισουντων σε και μυριαις σε κατα
διανοιαν πλυνοντων λοιδοριαις και εν εσχαταις σε συμφοραις επιθυμουντων ιδειν.
Τιμην γαρ ουδεν ουτως ειωθεν ποιειν ως αρετη, τιμην ου κατηναγκασμενην, τιμην
ου πεπλασμενην, ουδε προσωπειωι τινι φενακισμου κεκρυμμενην, αλλα αληθη και
γνησιαν, και ουδεμιαι καιρων δυσκολιαι ελεγχομενην. 10 Ἀλλ' αμυνασθαι βουλει
τους λελυπηκοτας; Και δι' αυτο μεν ουν τουτο μαλιστα, καθαπερ εφθην ειπων,
φευκτος ο πλουτος. Κατα γαρ σαυτου το ξιφος ωθειν σε παρασκευαζεται και
βαρυτερας τας εν τωι μελλοντι σοι καθιστησιν ευθυνας και αφορητους ποιει τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

τιμωριας. Τοσουτον γαρ κακον το αμυνασθαι, οτι και θεου φιλανθρωπιαν
ανεκαλεσατο και δοθεισαν ηδη αμαρτηματων απειρων συγχωρησιν ηκυρωσεν. Ὁ
γαρ μυριων λαβων ταλαντων την αφεσιν και απο ψιλης παρακλησεως τοσαυτης
απολαυσας δωρεας, επειδη εκατον δηναριων απαιτησιν εποιειτο παρα του
συνδουλου, τουτ' εστιν, επειδη των εις αυτον πλημμεληματων απηιτει δικας, εν τηι
περι τον ομοδουλον σφοδροτητι, καθ' εαυτου την καταδικην εξηνεγκε. Και δι'
ετερον μεν ουδεν, δια τουτο δε μονον και τοις βασανισταις παρεδιδοτο και
εστρεβλουτο και τα μυρια ταλαντα απαιτεισθαι εκελευετο και συγγνωμης ουδεμιας
ουδε απολογιας απελαυεν· αλλα τα ανηκεστα επασχε, κελευσθεις απαν καταθειναι
το χρεος, ο προλαβουσα η του θεου φιλανθρωπια συνεχωρησε. ∆ια τουτο ουν, ειπε
μοι, ο πλουτος σοι περισπουδαστος, οτι σε εις τοιαυτην αμαρτιαν μετ' ευκολιας
εξαγει; και μην δια τουτο αυτον ως εχθρον και πολεμιον και μυριων γεμοντα
φονων, αποστρεφεσθαι δει. Ἀλλ' η πενια, φησι, παρασκευαζει δυσχεραινειν και
πολλακις και βλασφημα ρηματα εκβαλλειν και ανελευθερα πραγματα υπομενειν.
Ουχ η πενια, αλλ' η μικροψυχια. Ἐπει και ο Λαζαρος πενης ην και σφοδρα γε πενης
και τηι πενιαι προσην και αρρωστια πενιας απασης πικροτερα, η και την πενιαν
ταυτην χαλεπωτεραν ποιουσα· και τηι αρρωστιαι ερημια των προστησομενων και
απορια των θεραπευοντων ητις και την αρρωστιαν και την πενιαν πικροτεραν
ειργαζετο. Τουτων γαρ εκαστον και καθ' εαυτο μεν οδυνηρον, οταν δε μηδε οι
θεραπευοντες ωσι, μειζον γινεται το δεινον, χαλεπωτερα η φλοξ, πικροτερα η
οδυνη, αγριωτερος ο χειμων, σφοδροτερον το κλυδωνιον, φλογωδεστερα η καμινος.
Ει δε τις ακριβως εξετασειε, και ετερον τουτοις τεταρτον προσην, η του πλουτουντος
εκ γειτονων οικουντος αδεια και τρυφη. Ει δε βουλει τι και πεμπτον ευρειν
υπεκκαυμα της φλογος, και τουτο οψει σαφως αυτωι περικειμενον. Ου γαρ δη μονον
ετρυφα ο πλουσιος εκεινος, αλλα και δευτερον και τριτον, μαλλον δε και πλεονακις
της ημερας αυτον ορων– παρα γαρ την εισοδον ερριπτο, θεατρον χαλεπης τραγωιδιας
ων και τηι οψει μονηι και λιθινην ικανος μαλαξαι ψυχην–και ομως ουδε τουτο
επεσπασατο τον απανθρωπον εκεινον εις την της πενιας εκεινης αντιληψιν· αλλ' ο
μεν συβαριτικην παρετιθετο τραπεζαν και κρατηρας ειχεν εστεμμενους, και ακρατον
απλως εκχεομενον και στρατοπεδα μαγειρων, και παρασιτους και κολακας και
χορους ᾀδοντων, οινοχοουντων, γελωτοποιουντων και παν ειδος επινοων ασωτιας
και μεθυων και κραιπαλων και στοληι και τραπεζηι και ετεροις πλειοσι τρυφων
απαντα διετελει τον χρονον. Τουτον δε λιμωι χαλεπωι και αρρωστιαι πικροτατηι και
πολιορκιαι τοσουτων ελκων και ερημιαι, και τοις εκ τουτων κακοις ορων καθ'
εκαστην κατατεινομενον την ημεραν, ουδε εις νουν ποτε εβαλλετο, αλλ' οι μεν
παρασιτοι και οι κολακες και υπερ την χρειαν διερρηγνυντο· ο δε πενης, και ουτω
πενης, και εν τοσουτοις κειμενος τοις κακοις, ουδε ψιχιων εκ της τραπεζης
απηλαυεν εκεινης και ταυτα σφοδρα επιθυμων· και ομως ουδεν αυτον τουτων
παρεβλαψεν, ου ρημα τι ου μικρον, ου μεγα εξεβαλε, ου βλασφημον εφθεγξατο
λογον· αλλ' ωσπερ χρυσιον τηι σφοδροτεραι πυρωσει μειζονως καθαιρομενον
λαμπροτερον γινεται, ουτως υπο των παθηματων τουτων ενοχλουμενος, παντων
υψηλοτερος ην και των παθων και των εντευθεν πολλοις τικτομενων θορυβων. Ει
γαρ απλως πενητες πλουσιους ορωντες τηκονται τωι φθονωι, και κατατεινοντα τηι
βασκανιαι και τον βιον αβιωτον νομιζουσιν ειναι και ταυτα της αναγκαιας
ευπορουντες τροφης και τους θεραπευοντας εχοντες· ο πενης ουτος ως ουδεις ετερος
πενης ων, και ουχι πενης μονον αλλα και ασθενης και μηδενα εχων τον
προστησομενον και παρακαλεσοντα, αλλα εν μεσηι τηι πολει καθαπερ εν εσχατηι
κειμενος ερημιαι και λιμωι τηκομενος πικροτατωι και παντα ορων εκεινωι καθαπερ εκ
πηγων επιρρεοντα και ανθρωπινης μεν ουδεμιας απολαυων παραμυθιας, ταις δε των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

κυνων γλωσσαις προκειμενος τραπεζα διηνεκης–ουτω γαρ ην το σωμα παρειμενος
και διαλελυμενος, ως μηδε εκεινους αποσοβειν δυνασθαι–τι ουκ αν επαθεν ει μη
σφοδρα γενναιος και φιλοσοφος ην; Ὁραις οτι ο εαυτον μη αδικων, καν παρα παντων
αδικηται, ουδεν πασχει δεινον; παλιν γαρ τον αυτον αναληψομαι λογον.
11 Τι γαρ η αρρωστια; τι δε η ερημια των προστησομενων; τι δε η εφοδος των
κυνων; τι δε το γειτονημα του πλουσιου το πονηρον; τι δε η πολλη χλιδη και
υπερηφανια και η απονοια εκεινου τον αθλητην τουτον παρεβλαψεν, η
μαλακωτερον προς τα υπερ της αρετης εποιησε σκαμματα; τι δε αυτου την ευτονιαν
ελυμηνατο; Ουδεν ουδαμου, αλλα και μαλλον αυτον επερρωσε και μυριων αυτωι
στεφανων υποθεσις γεγονε και προσθηκη βραβειων και πλεονασμος αντιδοσεως και
μειζονων αμοιβων υποθεσις, των δεινων το πληθος εκεινο και η του πλουτουντος
ωμοτης. Ου γαρ δη δια την πενιαν εστεφανουτο μονον, ουδε δια τον λιμον, ουδε δια
τα ελκη, ουδε δια τας γλωσσας των κυνων· αλλ' οτι τοιουτον γειτονα εχων και καθ'
εκαστην ορωμενος υπ' αυτου την ημεραν και υπερορωμενος διηνεκως, τουτον
ηνεγκεν γενναιως τον πειρασμον και μετα πολλης της καρτεριας και τηι πενιαι και τηι
αρρωστιαι και τηι ερημιαι, ου μικραν αλλα και σφοδρα ευτονωτατην συνεισφεροντα
φλογα. Τι δε ο μακαριος Παυλος, ειπε μοι; ουδεν γαρ κωλυει παλιν επιμνησθηναι
του ανδρος. Ουχι μυριας εδεξατο πειρασμων νιφαδας; τι ουν εντευθεν εβλαβη; ουκ
εντευθεν μεν ουν και μειζονως εστεφανουτο; οτι ελιμωττεν; οτι κρυμωι και
γυμνοτητι κατετεινετο; οτι μαστιξι πολλακις κατεξαινετο; οτι λιθοις εβαλλετο; οτι
κατεποντιζετο; Ἀλλ' εκεινος Παυλος ην, και κλητος του Χριστου. Καιτοι και Ἰουδας
εις των δωδεκα ην και κλητος και αυτος του Χριστου. Ἀλλ' ουτε το ειναι των
δωδεκα, ουτε η κλησις αυτον ωνησεν, επειδη γνωμην ουκ ειχε προς αρετην
παρεσκευασμενην, αλλ' ο μεν Παυλος και λιμωι παλαιων και της αναγκαιας απορων
τροφης και τοσαυτα καθ' εκαστην πασχων την ημεραν, μετα πολλης της προθυμιας
την εις ουρανον φερουσαν ετρεχεν οδον. Ἐκεινος δε και προ τουτου κληθεις και των
αυτων απολαυσας ωνπερ και αυτος και μυηθεις την ανωτατω φιλοσοφιαν και
τραπεζης μετασχων ιερας και των φρικωδεστατων εκεινων δειπνων και χαριν
λαβων τοσαυτην ως και νεκρους εγειρειν και λεπρους καθαιρειν και δαιμονας
ελαυνειν· και τους περι ακτημοσυνης πολλακις ακουσας λογους και αυτωι τοσουτον
χρονον συγγενομενος τωι Χριστωι και των πενητων τα χρηματα πιστευθεις ωστε του
παθους εκειθεν εχειν παραμυθιαν–και γαρ κλεπτης ην–ουδε ουτως εγενετο βελτιων,
καιτοι τοσαυτης συγκαταβασεως απολαυσας. Ἐπειδη γαρ ᾔδει ο Χριστος οτι
φιλαργυρος ην και δια χρηματων ερωτα εμελλεν απολλυσθαι, ου μονον αυτον ουκ
απηιτησε τουτου δικας τοτε, αλλ' ωστε αυτου καταλεαναι το παθος και τα χρηματα
αυτωι των πενητων επιστευσεν, ιν' εχων οθεν κορεσηι την φιλοχρηματιαν, μη
καταπεσηι εις το φρικωδες εκεινο βαραθρον· ελαττονι κακωι το μειζον
προαναστελλων.
12 Ουτω πανταχου τον μεν εαυτον μη βουλομενον αδικειν, ουδεις ετερος
αδικησαι δυνησεται· τον δε ουκ εθελοντα νηφειν και τα παρ' εαυτου συνεισφερειν
οικοθεν, ουδεις ουδεποτε ωφελησει. ∆ια τουτο σοι και η θαυμασια των γραφων
ιστορια, καθαπερ εν εικονι τινι υψηληι και μεγαληι και πολυ το ευρος εχουσηι, των
παλαιων ανεγραψετο τους βιους, απο του Ἀδαμ μεχρι της του Χριστου παρουσιας
εκτεινασα την διηγησιν. Και δεικνυσι σοι και τους υποσκελιζομενους και τους
στεφανουμενους, ινα σε δια παντων παιδευσηι οτι τον παρ' εαυτου μη αδικουμενον
ουδεις ετερος αδικησαι δυνησεται, καν πασα η οικουμενη προς αυτον χαλεπον
αναρριπιζηι πολεμον. Ουτε γαρ δυσκολια πραγματων, ουτε καιρων μεταβολαι, ουτε
δυναστευοντων επηρειαι, ουτε επιβουλων νιφαδες, ουτε συμφορων οχλος, ουτε
παντων των εν ανθρωποις κακων συλλεγομενος ο φορυτος παρασαλευσαι τι καν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

μικρον δυνησεται τον γενναιον και νηφοντα και εγρηγοροτα, ωσπερ αυ τον ραιθυμον
και αναπεπτωκοτα, και οικοθεν προδεδομενον, καν μυριαι προσαγωνται θεραπειαι,
ουδεν αμεινω ποιουσι. Τουτο γ' ουν και η παραβολη η περι των ανθρωπων εκεινων
παρεδηλωσεν ημιν, ων ο μεν επι της πετρας, ο δε επι της ψαμμου την οικιαν
ωικοδομησε την εαυτου· ουχ ινα ψαμμον και πετραν νοησωμεν, ουδ' ινα οικοδομην
λιθων και οροφων, ουδ' ινα ποταμους και υετον και πνευματα αγρια προσπιπτοντα
ταις οικοδομαις, αλλ' ινα αρετην και κακιαν εκ τουτων εκλαβωμεν και ιδωμεν
καντευθεν οτι τον εαυτον μη αδικουντα ουδεις αδικει. Ουκουν ουτε ο υετος καιτοι
ραγδαιος φερομενος, ουτε οι ποταμοι πολλωι ροθιωι προσπιπτοντες, ουτε τα
πνευματα τα αγρια μετα σφοδρας της ρυμης εμβαλλοντα παρεσαλευσαν τι την
οικιαν εκεινην· αλλ' εμενε και αχειρωτος και ακινητος, ινα μαθηις οτι τον εαυτον ου
προδιδοντα ουδεις πειρασμος παρασαλευσαι δυναται. Ἡ δε του ετερου κατεφερετο
ραιδιον, ου δια την των πειρασμων επιβολην–η γαρ αν και η ετερα το αυτο επαθεν–
αλλα δια την οικειαν ανοιαν. Ου γαρ επειδη ανεμος προσεπνευσεν, δια τουτο επεσεν,
αλλ' επειδη επι της ψαμμου ην οικοδομηθεισα, τουτ' εστιν επι ραιθυμιας και
πονηριας, τουτο πεπονθε. Και γαρ και πριν η τον χειμωνα προσβαλειν εκεινον,
ασθενης τε ην και προς το πεσειν ετοιμη. Αι γαρ τοιαυται οικοδομαι, και μηδενος
ενοχλουντος, αυτοματοι καταφερονται υποσυρομενης αυτης της κρηπιδος και
διαρρεουσης· και καθαπερ αι μεν αραχναι αυτοματοι διασπωνται, μηδενος αυταις
ενοχλουντος, ο δε αδαμας και παιομενος αδιαλυτος μενει, ουτω δη και οι μη εαυτους
αδικουντες, καν υπο μυριων παιωνται, ισχυροτεροι γινονται· οι δε εαυτους
προδιδοντες, καν μηδεις ο ενοχλων ηι, αυτοματοι φερονται και διαρρεουσι και
απολλυνται· ωσπερ και ο Ἰουδας ου μονον ουδενος ενοχλησαντος πειρασμου
τοιουτου, αλλα και πολλης απολαυσας της θεραπειας. 13 Βουλει σοι τουτον και επι
δημον ολοκληρον δειξω διαλαμποντα τον λογον; Ποσης ο Ἰουδαιων δημος
απηλαυσε προνοιας; ου πασα η ορωμενη κτισις προς υπερεσιαν αυτων
παρεσκευαζετο; και καινος τις αυτοις και ξενος εισηγετο διαγωγης βιου τροπος; Ουδε
γαρ εις αγοραν ενεβαλλον και ουτω των ωνιων απηλαυον, αργυριον μη
κατατιθεντες, ουδε αυλακας ετεμνον, ουδε αροτρον ειλκον, ουδε γην εσπαραττον,
ουδε σπερματα κατεβαλλον, ουδε υετων εδεοντο και των του ετους ωρων, ουχ
ηλιακης ακτινος, ου σεληνιαιου δρομου, ου φυσεως αερος, ουκ αλλου των τοιουτων
ουδενος· ουχ αλωνα παρεσκευαζον, ου καρπον ετριβον, ου πνευματων εχρηιζον προς
το διακριναι τους πυρους των αχυρων, ου μυλην εστρεφον, ου κλιβανον
ωικοδομουν, ου ξυλα και πυρ εις την οικιαν εισηγον, ουκ αρτοποιητικης εδεοντο
τεχνης, ου μακελλαν μετεχειριζον, ου δρεπανην ηκονων· ουκ αλλης τινος εδεοντο
τεχνης, υφαντικης και οικοδομικης και της τα υποδηματα παρεχουσης, αλλα παντα
ην αυτοις ο του θεου λογος και εσχεδιασμενην ειχον τραπεζαν, και ιδρωτων και
πονων απηλλαγμενην. Τοιαυτη γαρ η του μαννα φυσις· νεαρα τε και προσφατος και
ουδαμου παρεχουσα αυτοις πραγματα, ουδε κατατεινουσα πονωι· και τα ιματια δε
αυτοις και τα υποδηματα, και αυτη η του σωματος φυσις της οικειας επελανθανετο
ασθενιας. Ἐν γαρ χρονωι ουτω μακρωι, ουτε εκεινα ετριβετο, ουτε οι ποδες αυτων
καιτοι τοσαυτα βαδιζοντων ετυλωθησαν. Ἰατρων αυτοις και φαρμακων και της
αλλης περι την τοιαυτην τεχνην σπουδης ουδε μνημη τις ην εν αυτοις. Ουτω πασα
εκποδων αρρωστια ην. Ἐξηγαγε γαρ αυτοις εν αργυριωι και χρυσιωι, φησι, και ουκ ην
εν ταις φυλαις αυτων ο ασθενων. Ἀλλ' ωσπερ τον κοσμον τουτον αφεντες και προς
ετεραν βελτιονα μετοικισθεντες οικουμενην, ουτως ησθιον, ουτως επινον και ουτ'
ακτις θερμοτερα γινομενη τας κεφαλας επληττε τας εκεινων, –διετειχιζε γαρ την
φλογα νεφελη παντοθεν επαιωρουμενη και περιφορητη γινομενη στεγη τοις δημοις
απασιν εκεινοις–ουτε εν νυκτι λαμπαδος εδεοντο διαιρουσης το σκοτος, αλλ' ην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αυτοις ο στυλος του πυρος πηγη φωτος αφατου, δυο χρειας παρεχων, την τε απο του
φαινειν, την τε απο του κατευθυνειν αυτοις την αποδημιαν. Ου γαρ φωτειδης μονον
ην, αλλα και οδηγου παντος ακριβεστερον εχειραγωγει κατα την ηπειρον εκεινην
τον απειρον δημον εκεινον. Ἐβαδιζον δε, ουκ επι γης μονον, αλλα και επι της
θαλασσης, ως επι γης, και των ορων της φυσεως κατετολμων, το χαλεπον εκεινο
πεζευοντες πελαγος, ως δια πετρας στερρας και αντιτυπου τινος οδοιπορουντες. Και
οτε μεν αυτοις υπεστορεστο, γην εμιμειτο στερραν το στοιχειον και πεδια υπτια και
αρουρας, οτε δε τους εχθρους απελαβε τα θαλασσης κατειργαζετο και αυτοις μεν
εγενετο οχημα, τοις δε πολεμουσιν αυτους ταφος, τους μεν μετ' ευκολιας
παραπεμπουσα, τους δε μετα πολλης της σφοδροτητος καταποντιζουσα· και η
ατακτος των υδατων ρυμη ανδρων λογικων και ευταξιαν και υπακοην επεδεικνυτο,
νυν μεν φυλακος, νυν δε δημιου ταξιν επεχουσα, και εν ημεραι μιαι τα εναντια
αθροον επιδεικνυμενη. Τι αν τις ειποι τας πετρας αι ποταμους ηφιεσαν υδατων; τι δε
τα νεφη των ορνιθων οι των πληθει των σωματων την γην απεκρυψαν απασαν; τι
τα εν Αιγυπτωι θαυματα· τι τα εν ερημωι παραδοξα; τι τα τροπαια και τας νικας τας
αναιμωτι γινομενας; ως γαρ χορευοντες, ουχ ως πολεμουντες τους αντιπιπτοντας
εχειρουντο. Και των μεν οικειων δεσποτων χωρις οπλων εκρατησαν· των δε μετα
την Αιγυπτον μαχομενων αυτοις, σαλπιζοντες και ψαλλοντες ουτω περιεγενοντο.
Και ην χορεια μαλλον η πολεμος τα γινομενα, μυσταγωγια μαλλον η μαχη. Και γαρ
παντα τα τεραστια ταυτα ου δια τουτο εγενετο μονον, ινα την χρειαν αυτοις
πληρωσηι, αλλ' ινα και την διδασκαλιαν, ην ενεθηκεν αυτοις ο Μωυσης, της
θεογνωσιας ακριβεστερον διατηρωσι· και φωναι πανταχοθεν εφεροντο τον
δεσποτην ανακηρυττουσαι. Και γαρ η θαλαττα ταυτα εβοα, νυν μεν πεζευομενη, νυν
δε θαλαττα γινομενη και τα Νειλωια ναματα ταυτην ηφιει την φωνην προς αιματος
μεταβαλλομενα φυσιν. Και οι βατραχοι και το των ακριδων στρατοπεδον εκεινο και
η καμπη και η ερυσιβη ταυτα διελεγετο τωι δημωι παντι· και τα επι της ερημου
τεραστια, το μαννα, ο στυλος, η νεφελη, η ορτυγομητρα, τα αλλα παντα αντι βιβλιου
αυτοις εγενετο και γραμματων ουδεποτε εξαλειφομενων, εναυλον καθ' εκαστην
ημεραν παρεχομενα αυτοις την μνημην και ενηχουντα αυτων την διανοιαν. Ἀλλ'
ομως μετα τοσαυτην και τηλικαυτην προνοιαν, μετα τας ευεργεσιας τας αφατους
εκεινας, μετα το μεγεθος των θαυματων εκεινων, μετα την κηδεμονιαν την
αρρητον, μετα την διδασκαλιαν την διηνεκη, μετα την κατηχησιν την απο των
ρηματων, μετα την παραινεσιν την απο των πραγματων, μετα τας νικας τας
λαμπρας, μετα τα τροπαια τα παραδοξα, μετα την των τραπεζων αφθονιαν, μετα την
δαψιλειαν των ναματων εκεινων, μετα την αφατον δοξαν ην περιεβαλλοντο παρα
παντι τωι των ανθρωπων γενει, επειδη αγνωμονες ησαν και αναισθητοι, μοσχον
προσεκυνησαν και βοος κεφαλην εθεραπευον και θεους επεζητουν αυτοις γενεσθαι,
νεαρα τα υπομνηματα των εν Αιγυπτωι ευεργεσιων εχοντες του θεου, και πολλων
και αλλων απολαυοντες ετι.
14 Ὁ δε των Νινευιτων δημος βαρβαρος ων και αλλοφυλος, ουδενος τουτων
μετεσχηκως, ου μικρου, ου μεγαλου, ου λογων, ου θαυματων, ουκ εργων, ου
ρηματων επειδη ανθρωπον ειδον εκ ναυαγιου διασωθεντα, ουδεποτε αυτοις
συγγενομενον εμπροσθεν, αλλα τοτε πρωτον οφθεντα, εισελθοντα και ειποντα· Ἔτι
τρεις ημεραι και Νινευη καταστραφησεται, ουτως απο των ψιλων τουτων ρηματων
μετεβαλοντο και βελτιους εγενοντο και την προτεραν αποθεμενοι κακιαν, προς
αρετην δια μετανοιας ωδευσαν, ως αποφασιν ανακαλεσασθαι θεου και σειομενην
στησαι πολιν και θεηλατον οργην αποκρουσασθαι και πασης απαλλαγηναι κακιας.
Ειδε γαρ ο θεος, φησιν, οτι απεστη εκαστος απο της οδου αυτου της πονηρας. Πως
απεστη; ειπε μοι· καιτοι μεγαλη ην αυτων η κακια, αφατος η πονηρια, δυσιατα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ελκη. Και τουτο δηλων ο προφητης ελεγεν· Ἀνεβη η κακια αυτων εως του ουρανου
τωι διαστηματι του τοπου το μεγεθος της κακιας αυτων ενδεικνυμενος. Ἀλλ' ομως
την τοσαυτην πονηριαν, την ουτω κορυφωθεισαν και υψωθεισαν ως και εως του
ουρανου φθασαι, ταυτην εν τρισιν ημεραις, εν βραχειαι καιρου ροπηι, απο ρηματων
ολιγων α παρ' ενος ηκουσαν ανθρωπου, αγνωστου, ξενου, ναυαγου γεγενημενου,
ουτω κατελυσαν, ουτως ηφανισαν, ουτως εκποδων εποιησαν ειναι, ως τοιαυτης
απολαυσαι φωνης, οτι Ειδεν ο θεος οτι απεστη εκαστος απο της οδου αυτων της
πονηρας και μετενοησεν απο της κακιας ης ειπεν ο θεος ποιησαι αυτοις. Ὁραις οτι ο
νηφων και εγρηγορως ου μονον παρα ανθρωπων ουδεν αδικειται, αλλα και
θεηλατον οργην ανατρεπει; ο δε οικοθεν εαυτον προδιδους και καταβλαπτων, καν
μυριων ευεργεσιων απολαβηι, ουδεν μεγα κερδαινει; Ουκουν ουδε εκεινους ωφελησε
τα τοσαυτα σημεια, ουδ' αυτους τουτους το μη μετασχειν τουτων παρεβλαψεν· αλλ'
επειδη οικοθεν ησαν ευγνωμονες μικρας επιλαβομενοι ροπης βελτιους εγενοντο,
καιτοι βαρβαροι οντες και αλλοφυλοι και παντων ανηκοοι των θειων χρησμων και
πορρω που της Παλαιστινης απωικισμενοι.
15 Τι δε των παιδων των τριων, ειπε μοι, την αρετην τα επελθοντα κακα
ελυμηνατο; ουχι νεοι οντες και νεοι κομιδηι, εν ηλικιαι αωρωι την χαλεπην εκεινην
υπεμειναν αιχμαλωσιαν και την μακραν απεδημησαν αποδημιαν και πατριδος και
οικιας και ναου και βωμου και θυσιων και προσφορων και σπονδων και αυτου δε
του ψαλλειν, εις την αλλοτριαν ελθοντες γην, εχωρισθησαν; Ου γαρ η οικια αυτοις
μονον αβατος ην, αλλα και πολλα της λατρειας εντευθεν ειδη. Ουχι βαρβαρικαις
εξεδοθησαν χερσι και λυκοις μαλλον η ανθρωποις και το δη χαλεπωτατον εις
μακραν ουτω κειμενην και βαρβαρον αποικισθεντες γην και αιχμαλωσιας νομωι
χαλεπωτατωι ου διδασκαλον ειχον, ου προφητην, ουκ αρχοντα; Ου γαρ εστι, φησιν,
αρχων, ουδε προφητης και ηγουμενος, ουδε τοπος του καρπουσαι ενωπτιον σου και
ευρειν ελεος. Ἀλλα και εις την βασιλικην οικιαν, ως εις σκοπελον τινα και κρημνον
και πελαγος υφαλων γεμον και σπιλαδων ουτως εισηχθησαν, χωρις κυβερνητου και
πρωιρεως και ναυτων και ιστιων αναγκαζομενοι την χαλεπην εκεινην θαλαττην
πλειν και καθαπερ εν δεσμωτηριωι ταις βασιλικαις αυλαις εναπειλημμενοι. Ἐπειδη
γαρ φιλοσοφειν ᾔδεσαν και βιωτικων ησαν ανωτεροι των πραγματων, και τον
τυφον απαντα κατεπατησαν τον ανθρωπινον, και κουφον αυτων το πτερον
ειργασαντο, προσθηκην κακων και την αυτοθι διατριβην ενομιζον ειναι. Ἔξω μεν
γαρ οντες και εν ιδιωτικηι οικιαι, πλειονος εμελλον απολαυσεσθαι της εξουσιας· εις
δε το δεσμωτηριον εισαχθεντες εκεινο–δεσμωτηριου γαρ την φαντασιαν απασαν
εκεινην, και κρημνων και σκοπελων ουδε αμεινον ειναι ενομιζον–ευθεως
δυσκολιαν υπεμειναν χαλεπην· Ὁ μεν γαρ βασιλευς εκελευσε κοινωνους αυτους της
τραπεζης ειναι της εαυτου, της συβαριτικης εκεινης και ακαθαρτου και βεβηλου,
αυτοις δε απηγορευετο τουτο, και θανατου χαλεπωτερον ειναι εδοκει· και μονοι
καθαπερ αρνια λυκων μεταξυ τοσουτων ησαν απειλημμενοι. Και αναγκη ην λιμωι
τηκεσθαι, μαλλον και την επι θανατον αγεσθαι η των κωλυτικων απογευεσθαι
εδεσματων. Τι ουν ποιουσιν οι νεοι, οι εν ορφανιαι, οι αιχμαλωτοι, οι ξενοι, οι δουλοι
των ταυτα κελευοντων; Ουκ ενομισαν αρκειν αυτοις εις απολογιαν την αναγκην
ουδε την τυραννιδα του την πολιν εχοντος, αλλα παντα μηχανωνται και
πραγματευονται, ωστε την αμαρτιαν φευγειν, καιτοι πανταχοθεν προδεδομενοι.
Ουτε γαρ χρημασι πειθειν ηδυναντο· πως γαρ οι αιχμαλωτοι; ου φιλιαι και συνουσιαι·
πως γαρ οι ξενοι; ου δυναστειαι περιγενεσθαι· πως γαρ οι δουλοι; ου πληθει
κρατησαι· πως γαρ οι τρεις μονοι; Προσελθοντες τοινυν πειθουσι τον ευνουχον
εκεινον λογοις τον ταυτην εχοντα την εξουσιαν. Ἐπειδη γαρ ευρον αυτον περιδεη
και τρεμοντα και περι της οικειας σωτηριας αγωνιωντα, και φοβος αφορητος ην ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

περι του θανατου κατασειων αυτου την ψυχην. Φοβουμαι γαρ εγω, φησι, τον κυριον
μου τον βασιλεα, μηποτε ιδηι τα προσωπα υμων σκυθρωπα υπερ τα παιδαρια τα
συνηλικα υμων και καταδικασητε την κεφαλην μου τωι βασιλει. Ἀπαλλαξαντες
αυτον τουτου του δεους πειθουσι δουναι την χαριν. Και επειδη παντα τα παρ'
εαυτων εισηνεγκαν, και ο θεος τα παρ' εαυτου λοιπον εισεφερεν. Ουδε γαρ του θεου
μονου το κατορθωμα επι τουτοις ην οις εμελλον εκεινοι λαμβανειν, αλλα της
εκεινων γνωμης η αρχη και τα προοιμια, ην παρασχομενοι γενναιαν και ανδρειαν,
επεσπασαντο του θεου την ροπην και εις τελος ηγαγον οπερ εσπουδαζον.
16 Ὁραις οτι τον μη εαυτον αδικουντα, ουδεις ετερος παραβλαψαι δυνησεται;
ιδου γουν νεοτης και αιχμαλωσια και ορφανια και εις αλλοτριαν απαγωγη και
μονωσις και ερημια των βοηθησοντων και επιταγμα χαλεπον και φοβος θανατου
πολυς επιτειχιζων του ευνουχου την δειλιαν και πενια και ολιγοτης και το εν μεσωι
βαρβαρων ειναι και το τους εχθρους εχειν δεσποτας και το εις αυτας εκδεδοσθαι τας
χειρας τας βασιλικας και των οικειων απαντων ο χωρισμος και ιερεων και
προφητων και των αλλων των επιμελουμενων αυτων αλλοτριωσις και σπονδων και
θυσιων αργια και ναου και ψαλμων αφαιρεσις και ουδεν τουτων αυτους
παρεβλαψεν· αλλα τοτε μειζονως ευδοκιμησαν η οτε τουτων απηλαυον επι της
πατριδος της εαυτου. Και πρωτον αθλον ανυσαντες τουτον και λαμπρον
αναδησαμενοι τον στεφανον, και τον νομον και εν αλλοτριαι τηρησαντες και
επιταγμα καταπατησαντες τυραννικον και φοβον νικησαντες του αλαστορος και
μηδεν μηδαμοθεν παραβλαβεντες· ωσπερ οικοι καθημενοι και παντων εκεινων
απολαυοντες, ουτω το εργον μετ' αδειας ανυσαντες, εφ' ετερα παλιν εκαλουντο
σκαμματα· και παλιν ησαν οι αυτοι. Και αγων του προτερου χαλεπωτερος αυτοις
ετιθετο και καμινος ανηπτετο και βαρβαρικον προς αυτους στρατοπεδον μετα του
βασιλεως παρεταττετο και η Περσικη πασα δυναμις εκινειτο και παντα προς απατην
αυτων επετηδευετο και βιαν και μουσικης ειδη διαφορα και κολασεων ποικιλοι
τροποι και απειλαι και οψις παντοθεν ην φοβερα και ρηματα οψεως φοβερωτερα·
Ἀλλ' ομως επειδη εαυτους ου προεδωκαν, αλλα τα παρ' εαυτων παντα εισηνεγκαν,
ουδεν ουδεποτε παρεβλαβησαν, αλλα και λαμπροτερους των προτερων ανεδησαντο
τους στεφανους. Ἔδησε μεν γαρ αυτους ο Ναβουχοδονοσορ και ενεβαλεν εις την
καμινον, ου μην παρεβλαψεν, αλλα και μειζονως ωφελησε και ενδοξοτερους
ειργασατο. Και ουτε ναον–παλιν γαρ τα αυτα ερω–ουτε θυσιαστηριον, ου πατριδα,
ουχ ιερεας, ου προφητας εχοντες, εν αλλοτριαι και βαρβαρωι χωραι, εν αυτηι μεν μεσηι
τηι καμινωι, μεταξυ του στρατοπεδου παντος εκεινου, αυτου του βασιλεως του ταυτα
εργαζομενου θεωρουντος, λαμπρον ανεστησαντο τροπαιον και περιφανη νικην
ηραντο, την θαυμαστην εκεινην και παραδοξον αισαντες ωιδην, την και μεχρι του νυν
εξ εκεινου πανταχου της οικουμενης ᾀδομενην και αισθησομενην δε και εις τας μετα
ταυτα γενεας. Ουτως ουν, οταν μηδεις εαυτον αδικηι, ουδεν παρ' ετερου βλαβηναι
δυνησεται–ου γαρ παυσομαι συνεχως τουτο επαιδων το ρημα–ει γαρ αιχμαλωσια και
δουλεια και μονωσις και πατριδος αποβολη και των οικειων απαντων και θανατος
και εμπρησμος και στρατοπεδον τοσουτον και τυραννος ουτως ωμος, ουκ ισχυσαν
παιδας τρεις νεους αιχμαλωτους, δουλους, ξενους, επ' αλλοτριας οντας λυμηνασθαι
τι εις την οικειαν αυτων αρετην, αλλα και μειζονος αυτοις παρρησιας γεγονε
προφασις η επιβουλη, τι τον νηφοντα παραβλαψαι δυνησεται; ουκ εστιν ουδεν, καν
πασαν την οικουμενην εχηι πολεμουσαν αυτωι. Ἀλλ' ο θεος τοτε, φησι, παρεστη
αυτοις και εξηρπασεν αυτους της φλογος. Μαλιστα μεν ουν, και συ τα παρ' εαυτου
παντα εαν παρασχηις, τα παρα του θεου εψεται παντως.
17 Πλην αλλ' εγω τους παιδας εκεινους ου δια τουτο θαυμαζω και μακαριζω
και ζηλωτους ειναι φημι, οτι την φλογα κατεπατησαν και της του πυρος ενεργειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

κρειττους εγενοντο, αλλ' οτι υπερ των αληθων εδεθησαν δογματων και εις καμινον
ενεβληθησαν και τωι πυρι παρεδοθησαν. Ἐνταυθα γαρ αυτοις απαν το τροπαιον
απηρτισται και ομου κατενεχθεισιν εις την καμινον, στεφανος επετιθετο· και απο
των ρηματων εκεινων ηρξατο πλεκεσθαι και προ της των πραγματων εκβασεως, α
μετα πολλης της παρρησιας και της ελευθεροστομιας προς τον βασιλεα αχθεντες εις
μεσον ελεγον. Ου χρειαν εχομεν ημεις περι του ρηματος τουτου αποκριθηναι σοι.
Ἔστιν γαρ ο θεος ημων εν ουρανοις, ωι ημεις λατρευομεν, ικανος εξελεσθαι ημας εκ
καμινου του πυρος της καιομενης· και εκ των χειρων σου, βασιλευ, ρυσεται ημας·
και εαν μη, γνωστον εστω σοι οτι τοις θεοις σου ου λατρευομεν και τηι εικονι τηι
χρυσηι, ηι εστησας, ου προσκυνουμεν. Ἀπο τουτων αυτους των ρηματων ανακηρυττω,
απο τουτων το βραβειον της νικης αρπασαντες, επι τον λαμπρον εδραμον του
μαρτυριου στεφανον, τηι των ρηματων ομολογιαι την δια των πραγματων
προσθεντες. Ει δε εμβληθεντων ηιδεσθη το πυρ αυτων τα σωματα, και τα δεσμα
ελυσε, και παρεσχε κατω μετ' αδειας βαδιζειν, και της οικειας ενεργειας επελαθετο
και πηγη ψυχρων υδατων γεγονε του πυρος η καμινος, τουτο λοιπον της του θεου
χαριτος το θαυμα ην και της ανωθεν παραδοξοποιιας· ωστε οι αθληται και πριν η
ταυτα γενεσθαι, ομου της φλογος επιβαντες και το τροπαιον εστησαν και την νικην
ηραντο και τους στεφανους ανεδησαντο και εν ουρανοις και επι γης ανεκηρυχθησαν
και το λειπον αυτοις εις ευδοκιμησιν ουδεν ην. Τι ουν αν εχοις προς ταυτα ειπειν; Εις
υπεροριαν απηνεχθης, της πατριδος εξεβληθης; ιδου και ουτοι. Αιχμαλωσιαν
υπεμεινας και υπο βαρβαροις εγενου δεσποταις; αλλα και τουτο ευρησεις τουτοις
συμβαν. Ἀλλ' ουδενα εχεις εκει παροντα και διορθουμενον τα σα ουδε νουθετουντα
και διδασκοντα; και ταυτης ουτοι της επιμελειας ησαν εστερημενοι. Ἀλλ' εδεθης;
αλλ' ενεπρησθης; αλλ' απεθανες; ουδεν γαρ μοι τουτων χαλεπωτερον εχεις ειπειν.
Ἀλλ' ιδου και ουτοι δια παντων ελθοντες λαμπροτεροι δι' εκαστου τουτων εγενοντο
και περιφανεστεροι και μειζονα την εμποριαν την εν ουρανοις συνηγαγον, και οι
μεν Ἰουδαιοι και ναον εχοντες και θυσιαστηριον και κιβωτον και τα Χερουβιμ και το
ιλαστηριον και το καταπετασμα και το απειρον των ιερεων πληθος και τας
καθημερινας λατρειας και τας θυσιας εωθινας, τας εσπερινας και συνεχως των
προφητων ακουοντες των ζωντων, των τεθνηκοτων, ενηχουντων αυτων ταις
ακοαις και των θαυματων την μνημην περιφεροντες των εν Αιγυπτωι, των εν ερημωι,
των αλλων απαντων και επι των χειρων ταυτα σαλευοντες, επι των φλιων εχοντες
γεγραμμενα, και πολλης της τοτε θαυματουργιας απολαυοντες και ετερας
επιμελειας, ου μονον ουδεν ωφεληθησαν, αλλα και παρεβλαβησαν, εν αυτωι τωι ναωι
ειδωλα στησαντες και τους υιους αυτων και τας θυγατερας αυτων σφαξαντες υπο
δενδρα· και πανταχου σχεδον της χωρας της εν Παλαιστινηι τας παρανομους εκεινας
και εναγεις εργασαμενοι θυσιας και ετερα μυρια τολμησαντες. Ουτοι δε εν βαρβαρωι
μεσηι, εν πολεμιαι γηι, εν οικιαι τυραννικηι στρεφομενοι, πασης εκεινης της επιμελειας
εστερημενοι, απαγομενοι, καιομενοι, ου μονον εντευθεν ουδεν παρεβλαβησαν, ου
μικρον, ου μεγα, αλλα και μειζονως διελαμψαν. Ταυτ' ουν ειδοτες και τα τουτοις
εοικοτα συλλεγοντες απο των θειων Γραφων–πολλα γαρ εστιν ευρειν τοιαυτα
υποδειγματα και εφ' ετερων διαφορων προσωπων–μητε δυσκολιαν καιρων η
πραγματων, μητε αναγκην και βιαν και δυναστειαν των τυραννουντων νομιζωμεν
αρκειν ημιν εις απολογιαν, ηνικα αν πλημμελωμεν. Ὅπερ γαρ αρχομενος ειπον, εις
τουτο και νυν καταλυσω τον λογον, οτι ει τις βλαπτοιτο και αδικοιτο, παρ' εαυτου
τουτο πασχει ου παρ' ετερων, καν μυριοι οι αδικουντες ωσιν. Ὡς ει γε μη παρ'
εαυτου τουτο παθοι, οι γην και θαλατταν οικουντες απαντες, ει επελθοιεν, ουδε
μικρον τουτον παραβλαψαι δυνησονται.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15


