Non esse ad gratiam concionandum
Ὅτι επικινδυνον και τοις λεγουσι, και τοις ακουουσι το προς χαριν
δημηγορειν, και οτι χρησιμον και δικαιοσυνη μεγιστη το κατηγορειν
των οικειων αμαρτηματων.
50.653
αʹ. Ἱκανως υμων, οιμαι, καθηψαμεθα πρωην, και βαθυτεραν εδωκαμεν την
πληγην· ουκουν αναγκη θεραπευσαι τημερον, και προσηνεστερα επιθειναι τα
φαρμακα. Ουτος γαρ αριστος ιατρειας τροπος, μη μονον τεμνειν, αλλα και
επιδεσμειν τα ελκη· ουτος θαυμαστος διδασκαλιας νομος, μη μονον επιτιμαιν, αλλα
και παρακαλειν και παραμυθεισθαι. Ουτω και Παυλος εκελευσεν· Ἔλεγξον,
επιτιμησον, παρακαλεσον. Ἐαν τε παρακαληι τις διολου, ραιθυμοτερους ποιει τους
ακροατας· εαν τε επιτιμαι μονον, τραχυτερους εργαζεται· ου γαρ δυναμενοι το
φορτιον των διηνεκων ελεγχων ενεγκειν, αποπηδωσιν ευθεως. ∆ιο χρη ποικιλον
τινα ειναι τον της διδασκαλιας τροπον. Ἐπει ουν τηι προτεραι σφοδροτερον την
εκαστου διανοιαν εδακεν ο λογος, προσηνεστερας ημιν δει της διδασκαλιας τημερον,
και ταις εκ των ελεγχων γενομεναις οδυναις, ωσπερ ελαιον, αναγκαιον επισταξαι
του λογου το προσηνες, προτερον αυτων υμας αναμνησαντες των ελεγχων.
Ἀνεγνωμεν υμιν πρωην τον Παυλου νομον περι της των μυστηριων κοινωνιας
κειμενον τοις μεμυημενοις απασιν. Ὁ δε νομος ην ουτος· ουδεν γαρ κωλυει και νυν
αυτον αναγνωναι παλιν· ∆οκιμαζετω δε εκαστος εαυτον, και ουτως εκ του αρτου
εσθιετω, και εκ του ποτηριου πινετω. Ἴσασιν οι μεμυημενοι τα λεγομενα, και τις μεν
ο αρτος, τι δε το ποτηριον. Ὁ γαρ εσθιων και πινων, φησιν, αναξιως του Κυριου,
ενοχος εσται του σωματος και του αιματος του Κυριου. Τουτον υμιν τον νομον
ανεγνωμεν· εξηγησαμεθα δε και την διανοιαν του ρητου. Ειπομεν τι εστιν, Ἔνοχος
εσται του σωματος και του αιματος του Κυριου, οτι την αυτην δωσει δικην, οσην
υποστησονται τιμωριαν οι σταυρωσαντες τον Χριστον. Καθαπερ γαρ εκεινοι, φησιν,
οι σφαγεις ενοχοι εγενοντο του αιματος, ουτω και ουτοι οι αναξιως κοινωνουντες
των μυστηριων· τουτο γαρ εστιν, Ἔνοχος εσται του σωματος και του αιματος του
Κυριου. Ἐδοκει πολλην υπερβολην εχειν το ειρημενον και αφορητος ειναι η απειλη·
προσεθηκαμεν και λογισμον εκ παραδειγματος ακολουθιαν εχοντα πολλην. Ὥσπερ
γαρ, εφην, αν τε διαῤρηξηι τις την πορφυριδα την βασιλικην, αν τε 50.654 μολυνηι
βορβορωι, παραπλησιως εις τον ενδυντα αυτην υβρισε βασιλεα· ουτω δη και ενταυθα
οι τε ανελοντες το σωμα το δεσποτικον, οι τε ακαθαρτωι δεχομενοι τηι διανοιαι,
ομοιως εμπαροινουσι τωι ενδυματι τωι βασιλικωι. ∆ιεῤρηξαν μεν ουν αυτο Ἰουδαιοι
τωι σταυρωι, μολυνει δε και ο ακαθαρτωι δεχομενος αυτο ψυχηι· ωστε ει και διαφορα
τα της παρανομιας, αλλα τα της υβρεως ισα. Τουτο πολλων καθηψατο, τουτο
πολλους εθορυβησεν· εδακε το συνειδος των ακουοντων, μαλλον δε ουχι των
ακουοντων μονον, αλλα και εμου του λεγοντος προ υμων· κοινη γαρ η διδασκαλια,
κοινα τα τραυματα· διο και κοινα τα φαρμακα επιτιθημι. Τουτο της του Θεου
φιλανθρωπιας εγενετο εργον, ωστε και τον λεγοντα και τους ακουοντας τοις αυτοις
υποκεισθαι νομοις, της αυτης κοινωνειν φυσεως, ομοιως εκαστον υπευθυνον ειναι
παραβαινοντα. ∆ια τι; Ἵνα μετα συμμετριας ποιηται την επιτιμησιν, ινα
συγγνωμονικος γενηται τοις αμαρτανουσιν, ινα αναμιμνησκομενος της οικειας
ασθενειας μη αφορητον ποιηται τον ελεγχον. ∆ια τουτο ουκ αγγελους εκ των
ουρανων καταγαγων ο Θεος τηι των ανθρωπων φυσει διδασκαλους επεστησεν, ινα
μη δια το της φυσεως υπερεχον, και της ανθρωπινης ασθενειας την αγνοιαν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

αφειδεστερον ποιωνται τας καθ' ημων επιτιμησεις· αλλα ανθρωπους θνητους εδωκε
διδασκαλους και ιερεας, ανθρωπους ασθενειαν περικειμενους, ιν' αυτο δη τουτο, το
τοις αυτοις υπευθυνον ειναι και τον λεγοντα και τους ακουοντας, χαλινος γενηται
τηι του λεγοντος γλωττηι, μη συγχωρων περα του μετρου ποιεισθαι τας κατηγοριας.
Και οτι τουτο εστιν αληθες, αυτος ο Παυλος, ο τον νομον εκεινον θεις, και ταυτην
ημας εδιδαξε την αιτιαν, ουτως ειπων· Πας γαρ ιερευς εξ ανθρωπων λαμβανομενος,
υπερ ανθρωπων καθισταται, μετριοπαθειν δυναμενος τοις αγνοουσι και
πλανωμενοις. Ποθεν και δια τι; Ἐπειδη και αυτος περικειται ασθενειαν. Ὁραις οτι η
ασθενεια της συμπαθειας υποθεσις γινεται, και το συγγενες της φυσεως ουκ αφιησιν
εις αμετριαν ποτε εκπεσειν τον επιτιμωντα, καν σφοδρα φιλονεικηι; Τινος δε ενεκεν
ταυτα ειπον; 50.655 Ἵνα μη λεγητε οτι Συ καθαρος ων αμαρτηματων, απηλλαγμενος
της οδυνης της κατα την επιτιμησιν, μετα πολλης εξουσιας επιφερεις ημιν
βαθυτεραν την τομην. Ἐγω γαρ προτερος αισθανομαι της οδυνης, επειδη και αυτος
υπευθυνος ειμι τοις αμαρτημασι. Παντες γαρ εσμεν εν επιτιμιοις· και, Ουδεις
καυχησεται αγνην εχειν καρδιαν. Ὥστε ουκ εν αλλοτριοις φιλοσοφων κακοις, ουδε
εξ απανθρωπιας τινος, αλλ' απο κηδεμονιας πολλης τους ελεγχους εποιησαμην
εκεινους. Ἐπι μεν γαρ των τα σωματα ιατρευοντων, ο μεν επαγων την πληγην
ουδεμιαν λαμβανει της πληγης αισθησιν, ο δε τεμνομενος, ουτος εστιν ο
διασπωμενος ταις αλγηδοσι μονος· επι δε των τας ψυχας θεραπευοντων ουχ ουτως,
ει μητι γε σφαλλομαι εξ εαυτου τα των λοιπων δοκιμαζων, αλλ' αυτος προτερος
οδυναται ο λεγων, ηνικα αν ετεροις επιτιμαι. Ουδε γαρ ουτως ελεγχομενοι παρ'
ετερων αλγουμεν, ως ελεγχοντες ετερους υπερ αμαρτηματων ων εσμεν υπευθυνοι.
Ἐπιλαμβανεται γαρ ευθεως το συνειδος του λεγοντος, και το διδασκαλιας
περικειμενον αξιωμα, εις τα αυτα τοις μαθηταις καταπιπτειν αμαρτηματα, και των
αυτων δεισθαι ελεγχων, πικροτεραν τωι λεγοντι ποιει την οδυνην.
βʹ. Και ταυτα ουχ απλως αποδυρομαι νυν αλλ' επειδη πολλοι το βαρος των
ειρημενων ουκ ενεγκοντες, μετα την αναχωρησιν προσελθοντες εδυσχεραινον,
ηγανακτουν, Ἀπαγεις ημας, λεγοντες, της ιερας τραπεζης, και της κοινωνιας
αποσοβεις. ∆ια τουτο ταυτα ηναγκασθην ειπειν, ινα μαθητε οτι ουκ απαγω, αλλα
συναγω μαλλον· ουκ αποσοβω ουδε απειργω, αλλ' επισπωμαι δια των ελεγχων
πλεον. Ὁ γαρ φοβος της ειρημενης τιμωριας, καθαπερ πυρ εις κηρον, ουτως εις το
συνειδος των αμαρτανοντων εμπιπτων, λυει μεν ημων και τηκει τα πλημμεληματα,
διηνεκως εγκαθημενος, καθαραν δε και αποστιλβουσαν εργαζομενος την διανοιαν,
πλειονα την παῤρησιαν ημιν εντιθησιν· απο δε της παῤρησιας και προθυμιας πλειων
γενοιτ' αν προς το συνεχως των αποῤρητων και φρικτων κοινωνειν μυστηριων. Και
καθαπερ ο πικρα φαρμακα τοις κακοσιτοις διδους, και τους πονηρους εκκαθαιρων
χυμους, διεγειρει την καταβεβλημενην ορεξιν, και μετα πλειονος παρασκευαζει της
προθυμιας της συνηθους απτεσθαι τροφης· ουτω δη και ο πικρα λεγων ρηματα, και
καθαιρων τους πονηρους λογισμους της διανοιας, και το βαρυ των αμαρτηματων
αποσκευαζομενος φορτιον, διδωσιν αναπνευσαι τωι συνειδοτι, και μετα πολλης της
ηδονης απογευσασθαι του σωματος παρασκευαζει του δεσποτικου. Ου τοινυν
δυσχεραινειν υπερ των ειρημενων χρη, αλλ' αποδεχεσθαι και επαινειν. Ει δε τινες
ασθενεστερον διακεινται, και ουκ ανεχονται ταυτης ημων της απολογιας, εκεινο αν
ειποιμι προς αυτους, οτι Ουκ εμαυτου νομους υμιν εξηγουμαι, αλλ' εκ των ουρανων
καταβαντα αναγινωσκω γραμματα· και αναγκη τον ταυτην εμπιστευθεντα την
διακονιαν, η παντα μετα παῤρησιας ειπειν τα εγκειμενα, το συμφερον, αλλα μη το
ηδυ τοις ακροαταις πανταχου ζητουντα· η την των ακουοντων υπειδομενον
απεχθειαν, και την εαυτου και την εκεινων προεσθαι σωτηριαν, δια της ακαιρου
ταυτης χαριτος Ὅτι γαρ και τωι λεγοντι και τοις ακουουσι σφοδρα επικινδυνον το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

των θειων αποκρυπτεσθαι τι νομων, και οτι φονων 50.656 υπευθυνοι οι διδασκαλοι
κρινονται, οταν μη παντα χωρις υποστολης εξηγωνται του Θεου τα δικαιωματα,
Παυλον υμιν τουτων παλιν παρεξομαι μαρτυρα. ∆ια γαρ τουτο συνεχως υπερ
απαντων επι την αγιαν εκεινην καταφευγω ψυχην, οτι χρησιμοι τινες εισι και θειοι
νομοι τα Παυλου ρηματα. Ου γαρ Παυλος εστιν ο λαλων, αλλ' ο Χριστος ο την
εκεινου ψυχην κινων· δι' εκεινου γαρ φθεγγεται παντα, απερ εκεινος ειπε. Τι τοινυν
φησιν ο Παυλος; Καλεσας τους την Ἔφεσον οικουντας, και εσχατην προς αυτους
δημηγοριαν ειπων, επειδη λοιπον αυτων απιστασθαι ημελλε, διδασκων τους
εφεστηκοτας αυτοις, οτι καθαπερ οι το αιμα εκχεοντες των μαθητων, ουτως οι τα
συμφεροντα μη λεγοντες αυτοις, εισιν υπευθυνοι κολασεως και τιμωριας, ουτω πως
φησι· Καθαρος ειμι εγω απο του αιματος παντων. ∆ια τι; Ου γαρ υπεστειλαμην του
μη αναγγειλαι υμιν πασαν την βουλην του Θεου· ως ει υπεστειλατο του μη
αναγγειλαι. ουκ ην καθαρος εκ του αιματος, αλλ' ως ανδροφονος εκρινετο, και μαλα
εικοτως. Ὁ μεν γαρ ανδροφονος το σωμα αναιρει μονον, ο δε προς χαριν
δημηγορων, και ραιθυμοτερους ποιων τους ακροατας, την ψυχην απολλυσι· κακεινος
μεν τωι παροντι προδιδωσι θανατωι, ουτος δε την ψυχην απολλυσι, και προς τας
αθανατους παραπεμπει κολασεις και τιμωριας. Ἆρα ουν Παυλος μονος τουτο φησιν;
Ουδαμως, αλλα και προ Παυλου παλιν ο Θεος δια του προφητου το αυτο τουτο
αινιττεται ουτω λεγων· Σκοπον δεδωκα σε τωι οικωι Ἰσραηλ. Τι εστι, Σκοπον; Σκοπος
λεγεται ο των στρατοπεδων κατω καθημενων υψηλον και γεωλοφον χωριον
καταλαβων κακειθεν επιοντας τους πολεμιους σκοπευων, και τοις κατω καθημενοις
μηνυων την εφοδον, και διεγειρων προς την του πολεμου παραταξιν, ωστε μη
αφυλακτοις επιπεσοντας, μετα πολλης διαχειρισασθαι της ευκολιας. Ἐπει ουν πολλα
των επιοντων δεινων ουχ ορωμεν ημεις οι χαμαι βαδιζοντες, ωικονομησεν η του
Θεου χαρις, ωσπερ εφ' υψηλου χωριου της προφητειας τους αγιους προφητας
εστωτας, μελλουσαν του Θεου την οργην ημιν επιεναι ποῤρωθεν προμηνυειν, ινα
δια της μετανοιας εαυτους ανακτησαμενοι, και πεπτωκυιαν ημων την ψυχην
ανορθωσαντες, την θεηλατον ποῤρωθεν αποκρουσωμεθα πληγην. ∆ια τουτο φησι·
Σκοπον δεδωκα σε τωι οικωι Ἰσραηλ· ινα μελλουσαν επιεναι την συμφοραν
προμηνυσηις, καθαπερ εκεινος τους πολεμιους. Και τιμωριαν δε ου μικραν επιτιθησι
τωι μη προλεγοντι του Θεου την οργην. Ποιαν δη ταυτην; Τας ψυχας των
απολλυμενων, φησιν, εκ της χειρος σου εκζητησω. Τις ουν ουτως ωμος και
απανθρωπος και ασυμπαθης, ως εγκαλειν τωι λεγοντι και περι της του Θεου
διαλεγομενωι συνεχως οργης, τοσαυτην κολασιν υφιστασθαι μελλοντι, ει σιγησειεν;
Ὅτι μεν ουν ημιν ου συμφερει τοις λεγουσι τα τοιαυτα σιγαιν, ικανως και ο
προφητης και ο αποστολος ημας επαιδευσεν· οτι δε ουδε υμιν τοις ακουουσι, δηλον
εκειθεν. Ει μεν γαρ εγω σιγησας απεκρυπτον τηι σιγηι τα αμαρτηματα, καλως
εδυσχεραινεν εκαστος και ηγανακτει δικαιως, μη σιγωντος εμου· ει δε και ημων
σιγωντων νυν, αναγκη παντως εκει 50.657 φανηναι τα πλημμεληματα, τι το οφελος
απο της σιγης γενοιτ' αν; Ἀλλ' οφελος μεν ουδεν, βλαβη δε εσχατη. Ἂν μεν γαρ ειπω
νυν, εις μετανοιαν αγω και κατανυξιν διανοιας· αν δε σιγησω, νυν μεν ουκ
αναμνησομεθα των πεπλημμελημενων ημιν, ουδε μετανοησομεν· εκει δε αυτα
οψομεθα προ των οφθαλμων γυμνα και τετραχηλισμενα, και θρηνησομεν εικη και
ματην.
γʹ. Ἐπει ουν αναγκη παντως, η εκει, η ενταυθα κατανυγηναι επι τοις
αμαρτημασι, βελτιον ενταυθα, και μη εκει. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπο των
προφητικων ρηματων, απο των ευαγγελικων. Ὁ μεν γαρ προφητης φησιν, Ἐν τωι
ᾅδηι τις εξομολογησεται σοι; ουχ οτι ουκ εξομολογουμεθα, αλλ' οτι εικη τουτο
ποιουμεν. Ὁ δε Χριστος και δια παραβολης αυτο τουτο επαιδευσε. Λαζαρος γαρ τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ην πτωχος, φησιν, ηλκωμενος παντοθεν, νοσον ανιατον εχων· ετερος δε τις
πλουσιος των ψιχιων ου μετεδιδου τωι πενητι. Και τι δει πασαν επελθειν την
παραβολην; ιστε γαρ την ιστοριαν απασαν, την ωμοτητα του πλουσιου, πως ου
μετεδιδου της τραπεζης τωι πτωχωι, την πενιαν την εκεινου και τον λιμον, ωι
προσεπαλαιε διηνεκως. Ἀλλ' ενταυθα ταυτα· επειδη δε ετελευτησεν εκαστος, οραι
τον πτωχον εκεινον εν τοις κολποις του Ἀβρααμ. Και τι φησι· Πατερ Ἀβρααμ,
αποστειλον αυτον, ινα επισταξηι τωι δακτυλωι ακρωι τηι γλωττηι μου, ινα
αναπαυσωμαι της οδυνης. Ειδες αντιδοσιν; ου μετεδωκεν αυτωι ψιχιων, ου
μεταλαμβανει σταγονος υδατος. Ὧ γαρ μετρωι, φησι, μετρειτε, μετρηθησεται υμιν. Τι
ουν ο Ἀβρααμ; Τεκνον, απελαβες τα αγαθα σου, και Λαζαρος τα κακα· και νυν ουτος
μεν ενταυθα παρακαλειται, συ δε οδυνασαι. Ἀλλα το ζητουμενον, οτι κατανυσσονται
μεν επι τοις αμαρτημασι και μεταβαλλονται και βελτιους γινονται απο της γεεννης,
ουδεν δε κερδαινουσιν εις παραμυθιαν της φλογος· Πατερ γαρ, αποστειλον αυτον εις
τον οικον μου, φησιν, ινα τοις συγγενεσι μου διαμαρτυρηται, και μη ελθωσιν εις τον
τοπον τουτον. Αυτος αποτυχων της ευεργεσιας, ετεροις προξενει την σωτηριαν
λοιπον. Ειδες πως ωμος ην προ τουτου, πως φιλανθρωπος εγενετο μετα ταυτα; Προ
των οφθαλμων κειμενον παρετρεχε τον Λαζαρον ζων, νυνι δε και αποντων
φροντιζει των συγγενων· και τοτε μεν εν περιουσιαι ων, προς την ελεεινην ουκ
επεκαμπτετο του πτωχου θεαν, νυνι δε εν οδυναις και αναγκαις ων απαραιτητοις,
κηδεται των αυτωι προσηκοντων, και αξιοι πεμφθηναι τον ταυτα απαγγελουντα
αυτοις. Ὁραις πως φιλανθρωπος γεγονε και ημερος και συμπαθητικος; Τι ουν;
απωνατο τι της μετανοιας; εγενετο τι κερδος αυτωι απο της κατανυξεως; Ουδαμως·
ακαιρος γαρ η μετανοια. Ἐλυθη το θεατρον, απηλθε τα σκαμματα, ουκ ετι καιρος
των παλαισματων ην· δια τουτο παρακαλω, και δεομαι και αντιβολω, ενταυθα
οδυρεσθαι χρη και θρηνειν επι τοις αμαρτημασι. Λυπειτω ημας ενταυθα τα ρηματα,
και μη φοβειτω εκει τα πραγματα· δακνετω ημας ο λογος ενταυθα, και μη δακνετω
ημας εκει σκωληξ ο ιοβολος· καιετω ημας ενταυθα η επιτιμησις, και μη καιετω εκει
η γεεννα του πυρος. Τους ενταυθα θρηνουντας ακολουθον εκει παρακληθηναι· τους
ενταυθα τρυφωντας και γελωντας και αναλγητως περι τα αμαρτηματα διακειμενους
αναγκη πασα εκει θρηνη 50.658 σαι και οδυρεσθαι, και βρυξαι τους οδοντας. Ουκ
εμος ουτος ο λογος, αλλ' αυτου του τοτε δικαζοντος ημιν· Μακαριοι γαρ, φησιν, οι
πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθησονται· Ουαι υμιν, οι γελωντες, οτι κλαυσετε.
Ποσωι τοινυν βελτιον προσκαιρον κατανυξιν και οδυρμον αθανατων αλλαξασθαι
καλων και ηδονης τελος ουκ εχουσης, η τον βραχυν τουτον και προσκαιρον βιον
ενταυθα γελασαντας, απελθειν εκει κολασθησομενους αθανατα; Ἀλλ' αισχυνηι και
ερυθριαις τα αμαρτηματα εξειπειν; Μαλιστα μεν ει και επ' ανθρωπων εδει ταυτα
λεγειν και εκπομπευειν, ουδε ουτως αισχυνεσθαι εδει· αισχυνη γαρ το αμαρτανειν,
ου το ομολογησαι τα αμαρτηθεντα· νυνι δε ουδε αναγκη παροντων μαρτυρων
εξομολογεισθαι. Παρα τοις λογισμοις του συνειδοτος γιγνεσθω των
πεπλημμελημενων η εξετασις· αμαρτυρον εστω το δικαστηριον· ο Θεος ορατω σε
μονος εξομολογουμενον, ο Θεος ο μη ονειδιζων τα αμαρτηματα, αλλα λυων τα
αμαρτηματα απο της εξομολογησεως. Ἀλλα και ουτως οκνεις και αναδυηι; Οιδα
καγω, οτι ουκ ανεχεται το συνειδος της μνημης των οικειων πλημμεληματων. Ἂν
γαρ ελθωμεν μονον εις αναμνησιν των πεπλημμελημενων ημιν, καθαπερ πωλος τις
αδαμαστος και δυσηνιος, σκιρται η διανοια. Ἀλλα κατασχε, χαλινωσον, καταψηχε τηι
χειρι, ημερον αυτην ποιησον, πεισον οτι αν μη νυν εξομολογησηται, εκει
εξομολογησεται, οπου πλειων η κολασις, οπου μειζων ο παραδειγματισμος. Ἐνταυθα
αμαρτυρον εστι το δικαστηριον, και συ σαυτωι δικαζεις ο ημαρτηκως· εκει δε εις
μεσον το θεατρον της οικουμενης απαντα παραχθησεται, αν μη προλαβοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

ενταυθα αυτα απαλειψωμεν. Αισχυνηι ομολογησαι αμαρτηματα; αισχυνου πραξαι
αμαρτηματα. Ἡμεις δε οταν αυτα πραττωμεν, ιταμως και αναισχυντως τολμωμεν·
οταν δε ομολογησαι δεηι, τοτε αισχυνομεθα και οκνουμεν, δεον μετα προθυμιας
τουτο ποιειν. Ου γαρ εστιν αισχυνη κατηγορειν αμαρτηματων, αλλα δικαιοσυνη και
αρετη· ει μη δικαιοσυνη και αρετη ην, ουκ αν μισθον εθηκεν αυτηι ο Θεος. Ὅτι γαρ
μισθους εχει η εξομολογησις, ακουσον τι φησι· Λεγε συ τας ανομιας σου πρωτος, ινα
δικαιωθηις. Τις αισχυνεται εργον, αφ' ου γινεται δικαιος; τις αισχυνεται ομολογησαι
αμαρτηματα, ινα λυσηι αμαρτηματα; Μη γαρ δια τουτο κελευει ομολογησαι, ινα
κολασηι; ουχ ινα κολασηι, αλλ' ινα συγχωρησηι.
δʹ. Ἐπι γαρ των εξω δικαστηριων μετα την ομολογιαν κολασις. ∆ια τουτο και
ο ψαλμος αυτο τουτο υφορωμενος, μη τις δεδοικως κολασιν μετα την εξομολογησιν,
αρνησηται τα αμαρτηματα, φησιν· Ἐξομολογεισθε τωι Κυριωι, οτι χρηστος, οτι εις τον
αιωνα το ελεος αυτου. Μη γαρ ουκ οιδε τα αμαρτηματα σου, εαν μη συ ομολογησηις;
Τι ουν σοι γινεται πλεον εκ του μη ομολογειν; μη γαρ δυνασαι λαθειν; Καν μη ειπηις,
εκεινος ειδεν· αν δε συ ειπηις, εκεινος επιλανθανεται. Ἰδου γαρ εγω Θεος ειμι
εξαλειφων τας ανομιας σου, και ου μη μνησθω. Ὁραις; Ἐγω ου μη μνησθω, φησι·
φιλανθρωπιας γαρ τουτο· συ 50.659 δε μνησθητι, ινα σωφρονισμου λαβηις υποθεσιν.
Τουτων ακουσας ο Παυλος, αμαρτηματων, ων ουκ εμεμνητο ο Θεος, αυτος διηνεκως
εμεμνητο ουτωσι λεγων· Ουκ ειμι ικανος καλεισθαι αποστολος, οτι εδιωξα την
Ἐκκλησιαν· και, Χριστος ηλθεν εις τον κοσμον αμαρτωλους σωσαι, ων πρωτος ειμι
εγω. Ουκ ειπεν, Ἤμην, αλλ', Ειμι. Ἡ συγχωρησις εγενετο των αμαρτηματων παρα
τωι Θεωι, και η μνημη των συγκεχωρημενων αμαρτηματων ουκ ηφανιζετο παρα τωι
Παυλωι· απερ ο ∆εσποτης απηλειψε, ταυτα αυτος εξεπομπευεν. Ἠκουσατε γαρ του
προφητου λεγοντος, Και ου μη μνησθω· συ δε μνησθητι. Ὁ Θεος σκευος εκλογης
αυτον καλει, και ουτος πρωτον των αμαρτωλων εαυτον καλει. Ει δε των
συγκεχωρημενων αμαρτηματων ουκ επελανθανετο, εννοησον πως των ευεργεσιων
εμεμνητο του Θεου. Και τι λεγω, οτι ου καταισχυνει μνημη αμαρτηματων; ουχ ουτως
ημας ποιει λαμπρους κατορθωματων μνημη, ως η των αμαρτηματων μνημη· μαλλον
δε η μεν των κατορθωματων μνημη ου μονον ου ποιει λαμπρους, αλλα και αισχυνης
πληροι και καταγνωσεως· η δε των αμαρτηματων μνημη παῤρησιας ημας εμπιπλησι
και δικαιοσυνης πολλης. Τις τουτο φησιν; Ὁ Φαρισαιος και ο τελωνης. Ὁ μεν γαρ
ειπων τα αμαρτηματα, κατηλθε δεδικαιωμενος· ο δε ειπων τα κατορθωματα,
κατηλθεν ελαττων του τελωνου γενομενος. Ὁραις οση βλαβη μεμνησθαι
κατορθωματων, οση ωφελεια μη επιλελησθαι αμαρτηματων; Και μαλα εικοτως. Ὁ
μεν γαρ των κατορθωματων μεμνημενος εις απονοιαν αιρεται, υπεροραι των λοιπων
ανθρωπων, οπερ ο Φαρισαιος επαθεν· ου γαρ αν εις τοσαυτην αλαζονειαν ηλθεν, ουκ
αν ειπεν, Ουκ ειμι ως οι λοιποι ανθρωποι, ει μη εμεμνητο της νηστειας αυτου και της
δεκατης· η δε μνημη των αμαρτηματων καταστελλει την διανοιαν, ταπεινοφρονειν
πειθει, και δια της ταπεινοφροσυνης επισπαται του Θεου την ευνοιαν. Ἄκουσον
γουν πως και ο Χριστος κελευει ληθηι παραπεμπειν ημας τα κατορθωματα. Ὅταν
ταυτα παντα ποιησητε, λεγετε οτι Ἀχρειοι δουλοι εσμεν. Συ λεγε οτι αχρειος δουλος
ει, εγω σε ου ποιω αχρειον· συ εαν ομολογησηις την ευτελειαν την σεαυτου, εγω σε
λαμπρον ποιω και στεφανω. Ὁραις δια ποσων ημιν αποδεδεικται κερδος εχουσα των
αμαρτηματων η μνημη, και βλαβος των κατορθωματων η μνημη, και τουναντιον
παλιν, κολασις μεν απο της ληθης των αμαρτηματων, ωφελεια δε απο της ληθης
των κατορθωματων ημιν γινομενη; Βουλει μαθειν και ετερωθεν οτι κατορθωμα
μεγιστον το μεμνησθαι αμαρτηματων; Ἄκουσον του Ἰωβ. Ὥσπερ γαρ επι τοις αλλοις
εκαλλωπιζετο, ουτω δη και επι τηι εξομολογησει των αμαρτηματων, ουτωσι λεγων·
Ει δε και αμαρτων εκουσιως διετραπην πολυοχλιαν λαου μου, του μη εξαγγειλαι τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

αμαρτιας μου. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· ουδεποτε με συλλογος των συνδουλων εις
αισχυνην ηγαγε. Τι γαρ οφελος εκ της αγνοιας των ανθρωπων, του κριτου παντα
ειδοτος; τι δε βλαβος εκ του ειδεναι τουτους τα πεπλημμελημενα, οταν εκεινος
απολυσαι βουληται της δικης; Καν παντες δικαζωσιν, ο δε δικαστης αποψηφισηται,
ουδεις μοι λογος της εκεινων ψηφου· καν απαντες επαινεσωσι και θαυμασωσιν,
εκεινος δε με καταδικαζηι, ουδεν μοι παλιν οφελος της εκεινων κρισεως. Πανταχου
γαρ προς εκεινον οραιν χρη, και ταυτο ποιειν επι των αμαρτηματων, οπερ ποιουμεν
50.660 επι της των χρηματων δαπανης. Ευθεως ανασταντες απο της κλινης, πριν εις
αγοραν εμβαλειν, η μεταχειρισαι τι των ιδιωτικων η δημοσιων πραγματων, τον
οικετην καλεσαντες απαιτουμεν λογον των δαπανηθεντων, ιν' ειδωμεν τι μεν
κακως, τι δε εις δεον ανηλωται, ποσον δε υπολελειπται· καν ειδωμεν ολιγον ον το
υπολελειμμενον, παντι τροπωι προσοδων αφορμας επινοουμεν, ινα μη λαθωμεν
διαφθαρεντες λιμωι. Τουτο τοινυν και επι των πραξεων των ημετερων ποιωμεν. Το
συνειδος το ημετερον καλεσαντες ποιησωμεν αυτωι λογον των ρηματων, των
πραγματων, των ενθυμησεων· εξετασωμεν, τι μεν εις δεον ανηλωται, τι δε επι
βλαβηι τηι ημετεραι· ποιος λογος εδαπανηθη κακως, εις λοιδοριας, εις αισχρολογιας,
εις υβρεις· ποιον ενθυμημα τον οφθαλμον εις ακολασιαν εκινησε· τις λογισμος επι
βλαβηι τηι ημετεραι εις εργον εξηνεχθη, η δια χειρων, η δια γλωττης, η δια των
ομματων αυτων· και σπουδασωμεν της μεν ακαιρου δαπανης αποστηναι, αντι δε των
απαξ αναλωθεντων κακως, ετεραν αποθεσθαι προσοδον, αντι των ρηματων των
εικη προσενεχθεντων, ευχας, αντι των οψεων των ακολαστως γενομενων,
ελεημοσυνας, νηστειας. Ει γαρ μελλοιμεν δαπαναιν μεν ακαιρως, μηδεν δε
αποτιθεσθαι, μηδε θησαυριζειν εαυτοις αγαθον, εις εσχατην κατενεχθεντες πενιαν,
λησομεν προς την αθανατον του πυρος εαυτους παραπεμποντες κολασιν. Των μεν
ουν χρηματων υπο την εω τον λογον ποιειν ειωθαμεν, των δε πραξεων μετα το
δειπνον και την εσπεραν αυτην, επι της κλινης κειμενοι, ουδενος ενοχλουντος,
ουδενος θορυβουντος, των μεθ' ημεραν ημιν πεπραγμενων και λελεγμενων
απαντων απαιτωμεν τας ευθυνας ημας εαυτους· καν ιδωμεν τι ημαρτημενον,
κολασωμεν το συνειδος, επιτιμησωμεν τηι διανοιαι, κατανυξωμεν τον λογισμον ουτω
σφοδρως, ως μηκετι τολμησαι διανασταντας ημας προς το αυτο της αμαρτιας
αγαγειν βαραθρον της εν εσπεραι πληγης μεμνημενον.
εʹ. Ὅτι γαρ ουτος ο καιρος επιτηδειοτερος προς το τοιουτον λογοθεσιον,
ακουσον του προφητου λεγοντος· α λεγετε εν ταις καρδιαις υμων, επι ταις κοιταις
υμων κατανυγητε. Πολλα μεθ' ημεραν ουχ ως βουλομεθα πραττομεν· και φιλοι
παροξυνουσι, και οικεται εκθηριουσι, και γυνη λυπει, και παιδιον οδυναι, και οχλος
πραγματων βιωτικων και δημοσιων περιισταται· και ου δυναμεθα συνιδειν τοτε,
ουδε οπως υποσκελιζομεθα. Παντων δε τουτων απαλλαγεντες, και καθ' εαυτους
γενομενοι κατα την εσπεραν, και πολλης απολαυοντες ησυχιας, συγκροτωμεν επι
της κλινης το δικαστηριον, ινα τον Θεον ιλεων δια της τοιαυτης κρισεως εχωμεν.
Ἂν δε καθ' εκαστην ημεραν αμαρτανωμεν, και παιωμεν την ψυχην την ημετεραν,
μηδεποτε δε αισθανωμεθα, καθαπερ οι συνεχη τραυματα λαμβανοντες, ειτα
καταφρονουντες, πυρετους και θανατον εαυτοις αφορητον επισπωνται· ουτω δη και
ημεις εκ της συνεχους 50.661 ταυτης αναισθησιας απαραιτητον επισπωμεθα
τιμωριαν. Οιδα οτι φορτικα τα ειρημενα, αλλ' εχει πολυ το κερδος. Ἥμερον εχομεν
∆εσποτην· προφασεως επιλαβεσθαι βουλεται μονον, και πασαν ευθεως επιδεικνυται
την φιλανθρωπιαν. Ει γαρ αμαρτανοντες και μενοντες ατιμωρητοι μη εγινομεθα
χειρους, καν αφηκεν ημιν την κολασιν· αλλ' οιδε τουτο σαφως, οτι των
αμαρτηματων αυτων ουκ ελαττον ημας το μη κολαζεσθαι αμαρτανοντας βλαπτει.
∆ια τουτο επιτιθησι την τιμωριαν, ου των απελθοντων απαιτων δικην, αλλα τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

μελλοντα διορθουμενος. Και ινα μαθηις οτι τουτο εστιν αληθες, ακουσον τι φησι
προς τον Μωυσεα· Ἄφες με, και θυμωθεις εκτριψω αυτους. Ἄφες με, ελεγεν, ουχ οτι
Μωυσης αυτον κατειχεν· ουδεν γαρ εφθεγξατο προς αυτον, αλλα σιγηι παρειστηκει·
αλλα προφασιν αυτωι δουναι βουλομενος της υπερ αυτων ικετηριας. Ἐπειδη γαρ
αξια μεν κολασεως ημαρτον εκεινοι, και κολασεως απαραιτητου, κολασαι δε αυτους
ουκ εβουλετο, αλλα φιλανθρωπευσασθαι, τουτο δε αυτους ραιθυμοτερους εποιει,
αμφοτερα κατεσκευαζεν, ωστε μητε την τιμωριαν επενεχθηναι, μητε εκεινους
ραιθυμοτερους εκ της ατιμωρησιας γενεσθαι, μαθοντας οτι ου παρα την οικειαν
αξιαν, αλλα παρα την του Μωυσεως προστασιαν την οργην του ∆εσποτου διεφυγον.
Τουτο και ημεις πολλακις ποιουμεν, και οικετας αξια κολασεως πλημμελησαντας
ουτε κολασαι βουλομενοι, ουτε του εκ της κολασεως απαλλαξαι φοβου, φιλοις
κελευομεν των ημετερων αυτους εξαρπασαι χειρων, ωστε και τον φοβον αυτοις
ενακμαζοντα μενειν, και τας παρ' ημων πληγας διαφυγειν. Τουτο και ο Θεος
εποιησε· και οτι εστιν αληθες, απ' αυτων των ρηματων δηλον· Ἄφες με, φησι, και
θυμωθεις. Και μην οταν βουλομενους τιμωρησασθαι μηδεις αφηι, τοτε θυμουμεθα·
αυτος δε λεγει, Ἄφες με και θυμωθησομαι, ινα μαθηις οτι θυμος ου παθος εστι περι
Θεον, αλλ' η καθ' ημων γινομενη κολασις ταυτηι καλειται τηι προσηγοριαι. Ὅταν ουν
ακουσηις του Μωυσεως λεγοντος, Ει μεν αφηις αυτοις την αμαρτιαν, αφες, προ του
δουλου τον ∆εσποτην εκπλαγηθι, οτι αυτος αυτωι της φιλανθρωπιας ταυτης παρεσχε
τας αφορμας. Ουκ ενταυθα δε μονον τουτο εποιησεν, αλλα και προς τον Ἱερε 50.662
μιαν, και προς τον Ἰεζεκιηλ το αυτο τουτο φησι· Περιδραμετε και ιδετε εν ταις οδοις
Ἱερουσαλημ, ει εστι τις ποιων κριμα και δικαιοσυνην· ιλεως εσομαι αυτοις. Ειδες
φιλανθρωπιαν; Της μην ενος αρετης πολλοι συναπολαυουσι και των πονηρων· τηι δε
των πολλων κακιαι, καν εις ο κατορθων ηι μεταξυ δημου πολλου, ου
συγκαταφερεται· αλλ' εις μεν ανθρωπος ορθως ζων δημον ολοκληρον εξαρπασαι
δυνησεται της οργης του Θεου, πολις δε ολοκληρος διεφθαρμενη προς την οικειαν
κολασιν και τιμωριαν επισπασασθαι τον ευ βιουντα και καθελειν ου δυνησεται. Και
τουτο απο του Νωε δηλον· παντων γουν απολλυμενων διεσωζετο μονος· και απο
του Μωυσεως φανερον· μονος γουν ισχυσε δημον τοσουτον παραιτησασθαι. Ἐγω δε
και ετερον μειζον εχω της φιλανθρωπιας του Θεου δειγμα ειπειν. Ὅταν γαρ ζωντας
ανθρωπους και παῤρησιαν εχοντας μη ευρηι δυναμενους εξαιτησασθαι τους
ημαρτηκοτας, επι τους τελευτησαντας καταφευγει, και δι' εκεινους φησιν αφιεναι τα
αμαρτηματα, ωσπερ ουν τωι Ἐζεκιαι φησιν· Ὑπερασπιω της πολεως ταυτης δι' εμε,
και δια ∆αυιδ τον παιδα μου, τον ηδη τετελευτηκοτα. Ταυτ' ουν ειδοτες οτι παντα
κινει και πραγματευεται ο Θεος, ωστε ημας απαλλαξαι κολασεως και τιμωριας,
πολλας παρεχωμεν αυτωι τας αφορμας, εξομολογουμενοι, μετανοουντες,
δακρυοντες, ευχομενοι, τοις πλησιον την οργην αφιεντες, την των πελας πενιαν
διορθουμενοι, εν ταις ευχαις νηφοντες, ταπεινοφροσυνην επιδεικνυμενοι, των
αμαρτηματων μεμνημενοι συνεχως. Ου γαρ αρκει το ειπειν, οτι αμαρτωλος ειμι,
αλλα δει και κατ' ειδος αυτων μεμνησθαι των πλημμεληματων. Καθαπερ γαρ πυρ εις
ακανθας εμπεσον αφανιζει ραιδιως αυτας, ουτω και λογισμος συνεχως παρ' εαυτωι
περιστρεφων τα πεπλημμελημενα, ραιδιως αυτα απολλυσι και καταδυει. Ὁ δε Θεος ο
υπερβαινων ανομιας, εξαιρων αδικιας, και των αμαρτιων ημας απαλλαξειε, και της
βασιλειας των ουρανων αξιωσειε, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα, αμα τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


