In sanctum pascha (sermo 6) [Sp.]
1.1 Ἱεραι μεν ηδη φωτος αυγαζουσι Χριστου ακτινες και καθαροι καθαρου
πνευματος ανατελλουσι φωστηρες, ουρανιοι δε δοξης και θεοτητος ανευγασι
θησαυροι· νυξ η πολλη και αμαυρα κατεποθη και το αφανες σκοτος εν αυτωι
ανηλωθη και η αμειδη θανατου συνεσκιασθη σκια. Ζωη τοις ολοις εφηπλωθη και
φωτος απληστου τα ολα γεμει, ανατολαι ανα τολων επεχουσι το παν και ο προ
εωσφορου και φωστηρων, αθανατος και πολυς, επανθει μεγας Χριστος τοις ολοις
υπερ ηλιον. 1.2 Και δια τουτο μακρα και αιωνιος και ασβεστος ημιν εμπολιτευεται
πασι τοις πεπιστευκοσιν αυτωι λαμπρα ημερα, πασχα το μυστικον, τυπικως μεν δια
νομου λειτουργουμενον, ενεργως δε δια Χριστου πληρωμενον, πασχα το θαυμαστον,
θαμβος θειας αρετης και δυναμεως εργον, αληθως εορτη και μνημοσυνον αιωνιον,
εκ παθους απαθεια, εκ θανατου αθανασια, εκ νεκροτητος ζωη, εκ πληγης ιασις, εκ
πτωσεως αναστασις, εκ καθοδου αναβασις. 1.3 Ουτως Θεος εργαζεται μεγαλα, ουτως
εκ των αδυνατων δημιουργει τα παραδοξα, ινα γνωσθηι οτι μονωι οσα θελει παντα
εξεστιν αυτωι.
2.1 Αιγυπτος μεν ουν τους τυπους προαναγγελλετω και νομος τας εικονας
της αληθειας προερμηνευετω, αγγελος κηρυττων μεγαλην μεγαλου βασιλεως
επιδημιαν, ενθα ο μεν αιγυπτιος οχλος των πρωτοτοκων αποθνησκετω, τον δε
Ἰσραηλ το μυστικον αιμα σωζετω· παντα ταυτα των μελλον των σκια, εν ημιν δε
των εικονων τα μορφωματα και των τυπων τα πληρωματα και αντι της σκιας αυτη η
ακριβεια και βεβαιωσις της αληθειας. 2.2 ∆ια τουτο προωδευε νομος εν τυπωι
σημαινων της αληθειας τα μορφωματα, και ο μεν τυπος εγενετο, η δε αληθεια
ηυρισκετο· αμνος εξ αγελης εκει, ενταυθα αμνος εξ ουρανων, αιματος εκει το
σημειον και το ολιγον του παντος φυλακτηριον, ενταυθα ο λογος <και> ο κρατηρ
θειου γεμων αιματος τε και πνευματος, προβατον εκ ποιμνης εκει, ενταυθα αυτος
αντι του προβατου ο ποιμην.
3.1 Πως ουν ου την καθολου σωτηριαν των ολων επαγγελ λεται τα εργα, ων
και μονοι οι τυποι εισι σωτηριοι; 3.2 Ἑορ ταζετωσαν μεν ουν οι ουρανοι των
ουρανων, ως το θειον πνευ μα βοαι, δοξαν Θεου διηγουμενοι, πρωτοι τας πατρυας
του θειου πνευματος ανατολας υποδεχομενοι· εορταζετωσαν δε και οι αγγελοι και
αρχαγγελοι των ουρανων, και πας ο επουρανιος δημος και στρατος εορταζετω τον
αρχιστρατηγον της ανω στρατιας βλεπων επι κοσμον σωματικως αφικνου μενον·
εορταζετωσαν και οι των αστερων χοροι τον προ εωσφορου ανατελλοντα
μηνυοντες, εορταζετω και αηρ αμετρητοις βαθεσι και πλατεσι μετρουμενος,
εορταζετω και αλμυρον θαλασσης υδωρ ιεροις ιχνεσι και βασεσι τετιμη μενον,
εορταζετω και η γη θειωι λουσαμενη αιματι, εορταζετω και πασα ανθρωπινη ψυχη
εις την καινην παλιγγενεσιαν δι' αναστασεως αναψυχουμενη. 3.3 Τουτο το πασχα,
κοινη των ολων πανηγυρις, πατρικου θεληματος επι κοσμον αποστολη, Χριστου
περι γην ενθεος ανατολη, αγγελων και αρχαγγελων αΐδιος εορτη, του παντος
κοσμου η αθανατος ζωη, θανατου θανατηφορος πληγη, ανθρωπων η αφθαρτος
τροφη, και των ολων η ουρανιος ψυχη, ουρανου και γης ιερα τελετη, παλαια και
καινα προφητευουσα μυστηρια, εν γηι μεν ορατως βλεπομενα, εν ουρανοις δε
νοουμενα.
4.1 ∆ια τουτο προσκυρουμενοι τοις τα καινα και παλαια μετα γνωσεως ιερας
μεμυημενοις, ως μεν ουν δια βραχεων επορισαμεν ειπειν τοιαδε η του πασχα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

δημοτελης εορτη· ινα δε και κατα μερος εστιαθωμεν του λογου, ου τα γηινα αλλα τα
επουρανια σιτουμενοι, φαγωμεν και ημεις το λογικον πασχα μετα επιθυμιας
πνευματικης, μεθ' ης αυτος ο Κυριος επεθυμησε φαγειν μεθ' ημων ειπων· "Ἐπιθυμιαι
επεθυμησα μεθ' υμων φαγειν το πασχα". Φερε δη, πρωτον αναλαβοντες δια βραχεων
ειπω μεν τι νομος και τι νομου χρεια, δια τι δε μετ' Αιγυπτον νομος· δευτερον τι το
πασχα το εξ Αιγυπτου ορμωμενον και τις ολη η περι του πασχα οικονομια και τι το
παν και περι του παντος του πασχα μυστηριον.
5.2 Παραθησομεν δε πρωτον αυτην την γραφην, ινα εκ παραβολης και εκ
παραθεσεως εκαστα βλεπωμεν των θεωρηματων· Ειπε δε Κυριος προς Μωυσην και
Ἀαρων εν γηι Αιγυπτου λεγων· Ὁ μην ουτος υμιν αρχη μηνων, πρωτος εστιν υμιν εν
τοις μησι του ενιαυτου. Λαλησον πασηι συναγωγηι υιων Ἰσραηλ λεγων· Τηι δεκατηι
του μηνος τουτου λαβετωσαν προβατον κατ' οικους πατριων, προβατον κατ' οικιαν.
Ἐαν δε ολιγοι ωσιν εν τηι οικιαι ωστε μη ικανους ειναι εις το προβατον, προσληψεται
μετ' αυτων τον γειτονα τον πλησιον αυτου κατα αριθμον ψυχων· εκαστος το αρκουν
αυτωι αριθμηθησεται εις προβατον. Προβατον τελειον ενιαυσιον εσται υμιν· απο των
αρνων και απο των εριφων ληψεσθε.
Και εσται υμιν διατετηρημενον εως της τεσσαρεσκαιδεκατης του μηνος
τουτου, και σφαξουσιν αυτο παν το πληθος συναγωγης υιων Ἰσραηλ προς εσπεραν.
Και ληψονται απο του αιματος και θησουσιν επι των δυο σταθμων και επι την φλιαν
και εν τοις οικοις εν οις αν φαγωσιν εν αυτοις. Και φαγονται τα κρεα εν αυτηι τηι
νυκτι οπτα πυρι, και αζυμα επι πικριδων φαγονται. Ουκ εδεσθε απ' αυτων ωμον ουδε
ηψημενον υδατι, αλλ' οπτα πυρι, κεφαλην συν τοις ποσι και τοις ενδοσθιοις. Ου
καταλειψεται απ' αυτων εις το πρωι· και οστουν ου συντριψετε απ' αυτου. Το δε περι
λειπομενον εως πρωι εν πυρι κατακαυσετε. Ουτω δε φαγεσθε αυτο· αι οσφυες υμων
περιεζωσμεναι, και τα υποδηματα υμων εν τοις ποσιν υμων, και αι βακτηριαι υμων
εν ταις χερσιν υμων· και εδεσθε αυτο μετα σπουδης. Πασχα εστι Κυριου. Και
διελευσομαι εν γηι Αιγυπτου εν τηι νυκτι ταυτηι και παταξω παν πρωτοτοκον εν γηι
Αιγυπτου εν τηι νυκτι ταυτηι απο ανθρωπου εως κτηνους, και εν πασι τοις θεοις των
Αιγυπτιων ποιησω την εκδικησιν· εγω Κυριος. Και εσται το αιμα υμιν εν σημειωι επι
των οικιων εν αις εστε εκει· και οψομαι το αιμα και σκεπασω υμας, και ουκ εσται εν
υμιν πληγη του εκτριψαι, οταν παιω εν γηι Αιγυπτου. Και εσται η ημερα αυτη υμιν εις
μνημοσυνον, και εορτασατε αυτην εορτην Κυριωι εις τας γενεας υμων· νομιμον
αιωνιον εορτασατε αυτην. Ἑπτα ημερας αζυμα εδεσθε επι πικριδων. Και παλιν ειπεν
ο Κυριος προς Μωυσην και Ἀαρων λεγων· Ουτος ο νομος του πασχα· πας αλλογενης
ουκ εδεται απ' αυτου. Παντα οικετην τινος και αργυρωνητον περιτεμηις αυτον και
τοτε φαγεται απ' αυτου. Παροικος και μισθωτος ουκ εδεται απ' αυτου. Ἐν οικιαι μιαι
βρωθησεται· ουκ εξοισετε εκ της οικιας εκεινης των κρεων εξω. Και οστουν ου
συντριψετε απ' αυτου. Πασα συναγωγη Ἰσραηλ ποιησει αυτο. Πας απεριτμητος ουκ
εδεται απ' αυτου. Νομος εις εσται τωι εγχωριωι και τωι προσελθοντι προσηλυτωι εν
υμιν.
6.1 Ἡ μεν θεια γραφη ουτως μυστικως την ιεραν εορτην προεθεσπισεν, ημεις
δε ηδη καθ' εκαστον ακριβωσομεν των ανεγνωσμενων, ευχαις υμετεραις
εραυνωντες των γραφων τα κεκρυμμενα μυστηρια, και την μεν αληθειαν των
γεγραμ μενων ουκ αναιρουντες, την δε ακριβειαν των μυστηριων δια των τυπων
θεωρουντες. 6.2 Και γαρ και την σκηνην τωι Μωυσει το θειον πνευμα εντελλεται
ποιησαι "καθ' ο δειξω σοι, φησι, παραδειγμα"· ουτως τυπικως ορω μενον εστι και
μυστικως το κατα το πρωτοτυπον και πρωτογενες παραδειγμα νοουμενον. 6.3
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Λεγωμεν δη πρωτον τι ουτος ο μην η αρχη των μηνων, δια τι δε ουτος ο μην ο του
πασχα εστι πρωτος εν τοις μησι του ενιαυτου· δευτερον τι το προβατον τηι δεκατηι
του μηνος λαμβανομενον, και το προβατον τελειον ενιαυσιον, τις ο γειτων και τις ο
προσλαμβανομενος πλησιον, δια τι δε μεχρι της τεσσαρεσ καιδεκατης συντηρειται το
προβατον, ειτα προς εσπεραν θυεται· "και σφαξουσιν αυτο παν το πληθος
συναγωγης υιων Ἰσραηλ προς εσπεραν"· τι το αιμα το επι τους δυο σταθμους και επι
την φλιαν, δια τι δε εν νυκτι τα κρεα εσθιουσι, και ταυτα οπτα πυρι, ουτε ωμον ουτε
ηψημενον εν υδατι· η τι το "Κεφαλην συν ποσι και τοις ενδοσθιδιοις", δια τι δε
"οστουν ου συντριψετε"· και τινα τα αζυμα μετα πικριδων, δια τι δε "μετα σπου δης
εδεσθε" το πασχα· τινες αι οσφυες αι περιεζωσμεναι και τα υποδηματα εν τοις ποσι
και αι βακτηριαι εν ταις χερσι, και τι το "Πασχα Κυριου" και το "αιμα σημειον επι
των οικιων εν αις εστε εκει και οψομαι το αιμα και σκεπασω υμας και ουκ εσται εν
υμιν πληγη του εκτριψαι, οταν παιω εν γηι Αιγυπτου", δια τι δε "επτα ημερας αζυμα
εδεσθε"· δια τι ο μεν αλλογενης ου βρωσεται, ο δε οικογενης περιτμηθησεται, τι δε
το "Ἐν οικιαι μιαι βρωθησεται, και εξω εκ των κρεων ουκ εξοισετε, και οστουν ου
συντριψετε απ' αυτου. Πας απεριτμητος ουκ εδεται απ' αυτου. Πασα συναγωγη
ποιησει αυτο–τις η συναγωγη–. Νομος εις εσται τωι εγχωριωι και τωι προσελθοντι
προσηλυτωι· εις και ο αυτος επ' αμφοτερων νομος".
7.1 Οι μεν ουν τυποι και τα συμβολα και τα μυστηρια, εν Ἰσραηλ μεν ορατως
γινομενα, εν ημιν δε πνευματικως τελεσιουργουμενα. Μικρα δη περι τουτων
διαλεχθεντες ουτως επαγαγωμεν τα της αληθειας μυστηρια· τις μετα τον νομον
Ἰησου Χριστου επιδημια, δια τι δε ηλθε και μετα σωματος· τι το πασχα ο επεθυμησε
φαγειν μεθ' ημων, δια τι δε ο λογωι νεκρους αναστησας ουχι και παντηι τωι θανατωι
επετιμησε ζων, δια τι δε και ολως υπεμεινε θανατον δια ξυλου· τις η ακανθα ην
εστεφανωσατο, η τι το οξος ο επιε και η χολη, και τις η ανοιγομενη πλευρα εξ ης
ερρευσεν αιμα και υδωρ· δια τι ευχεται παρελθειν το ποτηριον ο παντως ηλθε πιειν·
τινες οι ληισται οι συγκρεμαμενοι, και τις ο εξ αμφοτερων εν τωι παραδεισωι· δια τι το
πνευμα παρακατατιθεται εν ταις χερσι του πατρος, το δε σωμα εν τωι καινωι μνημειωι,
τι ην το εσομενον "εν τωι παρα δεισωι" και γινομενον "σημερον"· τις η τριημερος ην
υπο γην εμεινε, δια τι δε πρωται αυτον ορωσιν αι γυναι κες και ευαγγελιζομενος
λεγει· "Γυναικες χαιρετε". Ταυτα ημων της ιερας εορτης τα εδεσματα, αυτη η
τραπεζα η πνευματικη, αυτη η αθανατος τροφη και τρυφη· επισιτισαμενοι δε τον
αρτον τον εκ των ουρανων και πιοντες το της ευφροσυνης ποτηριον, αυτο το ζεον
και εμπυρον, αιμα μεν δη ανωθεν θερμωι τυπωθεν πνευματι, λογωι αναλαβοντες
<ειπωμεν> πρωτον μεν τις νομος και τις νομου οικονομια, ουτως γαρ γνωσομεθα εκ
παραβολης τις λογος και τις λογου ελευθερια. Νομος ο δια Μωυσεως ποικιλων και
αναγκαιων δογματων αθροισμος εστι, παντων ερανισμος κοινωφελης των εν τωι βιωι
καλων, μιμημα μυστικον της εν ουρανωι πολιτειας, λυχνοι και λυχνιαι και πυρ και
φωτα της ανω λαμπαδουχιας τα τιμηματα.
9.2 Νομος ο δια Μωυσεως θεοσεβειας το προτυπωμα, ευτακτου πολιτειας το
προσταγμα, της πρωτης αμαρτιας το κωλυμα, της μελλουσης αληθειας το αινιγμα.
9.3 Νομος ο δια Μωυσεως αιγυπτιας πλανης το κολαστηριον, δακτυλωι Θεου
καταγραφομενον, αλλως γαρ ο υψηλος βραχιων ετηρειτο. 9.4 Νομος ο δια Μωυσεως
ευσεβειας αρχηγος, δικαιοσυνης οδηγος, τυφλων φωτισμος, αφρονων ελεγχος,
νηπιων παιδαγωγος, αγνωμονουντων δεσμος, σκληροτραχηλων χαλινος και των
ετεροζυγουντων αναγκης ζυγος. 9.5 Νομος ο δια Μωυσεως αγγελος Χριστου,
προδρομος Ἰησου, κηρυξ και προφητης μεγαλου βασιλεως, σοφον παιδευτηριον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αναγκαιον γυμνασιον, κοσμικον διδασ καλιον, δογμα εμπροθεσμον, παρερχομενον
μυστηριον. 9.6 Νομος ο δια Μωυσεως της μελλουσης χαριτος συμβολικη και
αινιγματωδης επιτομη, ταις εικοσιν απαγγελλουσα την τελειοτητα της μελλουσης
αληθειας, ταις θυσιαις το ιερειον, τωι αιματι το αιμα, τωι αμνωι τον αμνον, τηι
περιστεραι την περιστεραν, τοις βωμοις τον αρχιερεα, τωι ναωι το της θεοτητος
καταγωγιον, τωι περιβωμιωι πυρι ολον ανωθεν του κοσμου το φως.
10.1 Νομος μεν δη ωδε ημιν μυστικως προωρισται· ερχεται δε μετα Αιγυπτον
αναγκαιως νομος, υλομανουσης ψυχης και αιγυπτιαζουσης καρδιας εκκοπτων τα
αορατα κακα μοσχευματα, τεμνων αροτρου δικην τας ενδον πυκ νας και δασειας
ακανθας των λογισμων, αροτροτεμων και αυλακηδον σχιζων τα της ψυχης βαθη,
προοδοποιων και νεαζων την ψυχην εις υποδοχην του ουρανιου θειου λογου και
σπορου· διο και εικοτως βοαι το θειον πνευμα· "Νεωσατε εαυτοις νεωματα και μη
σπειρετε επ' ακανθας". 10.2 ∆ια τουτο και το πασχα μυστικως πρωτον εξ Αιγυπτου
αρχεται, της σκοτεινης ειδωλολατρειας η πρωτη εκκοπη και της αθεου
ειδωλομανιας η μυστικη αποτομη και των της πλανης πρωτοτοκων σπερματων η
νυκτερινη και ενδικος πληγη.
11.1 Ἔπασχε μεν ουν και Αιγυπτος ομολογουμενως την των πρωτοτοκων
πληγην και πας ο προγενης απεθνησκε δημος, ινα ο μεν σκληροτραχηλος Φαραω και
ουτω βραδεως παιδευθηι ταις πρωταις πληγαις μη πεπαιδευμενος, ο δε Ἰσραηλ και εν
τουτοις παραδοξως σωθηι, και Θεος εν πασι δοξασθηι· Αιγυπτωι μεν ουν το παθος εν
πληγηι, τωι δε Ἰσραηλ το πασχα εν εορτηι, διο και ονομαζεται εορτη πασχα Κυριου.
Πολλα και ετερα της μελλουσης Θεου φιλανθρωπιας μυστηρια, εχει γαρ ωδε πας ο
περι τουτων λογος· Αιγυπτος μεν η πολλη και μελαινα της σκοτεινης και βαθειας
πλανης εστιν εικων, εκειθεν γαρ τα πρωτα της απατης ρευματα, μοσχοι και ιχθυες
και ορνιθες και θηρια και παντα τα τοιαυτα ζωια θεοποιουμενα και θεολογουμενα·
οταν δε η εξ ουρανων ενδικος οργη αποκαλυφθηι και ο μεγας θυμος επι πασαν την
γην εφαπλωθηι, τοτε πρωτον η δεισιδαιμων και ειδωλομανης πλανη παταχθησεται·
"Ἐν γαρ πασι, φησι, θεοις των Αιγυπτιων ποιησω την εκδικησιν· εγω Κυριος". Εις δε
τα πρωτοτοκα παντα η πληγη, επειδη τα πρεσβεια των χρονων εκδικουντες εαυτοις
πρεσβυτερα παν των εσχον και τα της ειδωλολατρειας δουλευματα. Σκοτεινη δε και
κατα νυκτα η πληγη, σκοτεινα γαρ και σκυθρωπα και αμειδη και αφεγγη και
ανημερα των σκοτεινων εργων και δαιμονων τα δικαιωτηρια· "∆ωσω" γαρ φησι
"τερατα εν τωι ουρανωι και επι της γης, αιμα πυρ ατμις· ο ηλιος μεταστραφησεται εις
σκοτος και η σεληνη εις αιμα πριν ελθειν ημεραν Κυριου την μεγαλην και επιφανη",
και· "Ου, φησιν, οι επιθυμουντες την ημεραν Κυριου· ινα τι υμιν αυτη η ημερα
Κυριου; Και αυτη εστι σκοτος και ου φως. Ὃν τροπον γαρ αν φυγηι ανηρ απο
προσωπου λεοντος και συναντησηι αυτωι αρκος και εισελθηι εις την οικιαν και
απερεισηται χειρας αυτου εις τον τοιχον και δακηι αυτον οφις, και ουχι σκοτος η
ημερα Κυριου και ου φως, και σκο τια και ουκ εστι φεγγος εν αυτηι." Το δε "αιμα εις
σημειον" της του Χριστου σφραγιδος το εναιμον μυστηριον· "σημειον" δε, ουπω
αυτο το αληθες, αλλα μελλουσης αληθειας το σημειον εστι σημειον· οσοι γαρ εχουσι
το σημειον το δι' αιματος επι των ψυχων ως επι των οικιων εντετυπωμενον ομου
και κεχρισμενον, τουτους παντας η ολοθρευουσα πληγη παρε λευσεται· "Ἐν αις γαρ
οικιαις, φησιν, εαν σκεψηται το αιμα, σκεπασω υμας, και ουκ εσται εν υμιν πληγη
του εκτριψαι, οταν παιω εν γηι Αιγυπτωι".
15.2 Το μεν ουν "αιμα ως σημειον" φυλακτηριον· το δε "εν ταις οικιαις" ως
εν ταις ψυχαις, τουτο γαρ εστι θειου πνευματος το εκ πιστεως ιεροπρεπες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

οικητηριον· το δε "σκεπασω υμας" των εκτασεων χειρων Ἰησου αι σκεπαζουσι τους
πιστευοντας απληστοι επιβολαι.
16.1 Το μεν δη κοσμικον και καθολου του πασχα τοιονδε εστι μυστηριον,
ακουε δε και ως δυνατον εστιν ημιν κατα μερος θειαν τελετην διηγουμενοις· το μεν
γαρ αληθες οπως εχει περι τουτων, Θεος και ο το ιερον πασχα εν εαυτωι και δι'
εαυτου κοσμησας οιδε λογος, ημιν δε ως ανθρωποις συγγνωμην διδοσθω, εαν,
αγαπητοι, οντως παρασφαλλω μεθα. Λεγωμεν δη ανωθεν αναλαβοντες πρωτον μεν
<τι> οδε ο μην αρχη μηνων και δια τι ο του πασχα μην πρωτος εστιν εν τοις μησι του
ενιαυτου.
17.2 Ὁ μεν ουν εν απορρητοις λεγομενος Ἑβραιων λογος τουτον φησι τον
καιρον ειναι εν ωι ο των ολων τεχνιτης και δημιουργος Θεος τοτε εδημιουργησε το
παν, και τουτο ειναι της κτισεως το πρωτον ανθος, του κοσμου το καλλος, οτε το
πανδαιδαλον αγαλμα κατα νουν εαυτου ο δημιουργος εμμελως ειδε κινου μενον.
Τεκμαιρονται δε ουρανων ευταξιαις και ωρων ευκρα σιαις και ηλιου ευνομιαις και
φωτος μη μειουμενου ανατολαις, και μην και καρπων εκβολαις και φυτων ορμαις
και δενδρων ευανθεσιν αναδρομαις και ποιμνιων ηδη τικτομενων γοναις, οτε
χλοηφορει μεν ηδη πασα η γη, ανθηκομει δε και δενδρα επιγονα εις εκβολην
ωδινοντα καρπους, οτε ζευγος εξ αροτρου λυσας γεωργος ανεπαυσεν αρμα
μυκωμενον και τους θειους καρπους επι την γην καταβαλων τας ουρανιους
εκδεχεται ανωθεν πηγας, οτε λευκον ηδη ποιμην εκ ποιμνιων αμελγει γαλα και
μελιττουργοι τους γλυκεις μηνιους βλαττουσι κηρους, οτε ναυτιλος ηδη
χαροποιηθεις θαλασσης καταθρα συνεται και φιλοκερδεσι τεχναις γλαυκου
κατατολμαι κυματος, την δη των ολων ευνομιαν και την του παντος ευταξιαν και,
ως αν ειποι τις, την ευκληριαν ταυτην ειναι την πρωτην απαρχην, <και> την του
ενιαυτου αρχην την γλυκειαν του εαρος ηδονην. 17.3 Ἐγω δε ουδε τουτοις τοις
λογοις απιστω, νομιζω δε, ο και μαλλον πεπιστευκα, δια την του πασχα πνευματικην
εορτην αρχην και κεφαλην και πρωτην ηγεμονιαν παντος του χρονου και αιωνος
νενομισθαι τονδε τον μηνα του πασχα εν ωι το μεγα τουτο τελεσιουργειται και
ιερουρ γειται μυστηριον, ινα ως ο Κυριος των παντων νοητων τε και αορατων
πρωτογονος εστι και πρωτοτοκος απ' αρχης, ουτως και οδε ο μην ο την ιεραν
τετιμημενος τελετην πρωτος γεγενηται του ενιαυτου και παντος αιωνος αρχη. 17.4
Ἐνιαυ τος δε ουτος ον η θεια γραφη βοαι· "Κηρυξαι ενιαυτον Κυριου δεκτον".
18.1 Προβατον το θυμα το ιερον· "Αυτος ως προ βατον" γαρ φησιν "επι
σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον αφωνος", και Ἰωαννης·
"Ἰδου ο αμνος του Θεου ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου". Τελειον δε το προβατον
και ενιαυσιον· τελειον μεν ως εξ ουρανων, ενιαυσιον δε ως εν γηι· ενιαυτος γαρ
χρονου μετρον εν γηι, εαυτον επιλαμβανων και εις εαυτον ανακυκλουμενος και τηι
εις εαυτον περιοδωι περιφοραι τον αμετρητον αιωνα μιμουμενος. Λαμβανεται δε τηι
δεκατηι του μηνος, και πανυ συμβολικωτατα· διαστημα γαρ ευαγγελιου νομος, νομου
δε το κορυφαιοτατον δογμα η δεκαλογος, μετα δε τας δεκα του νομου εντολας τοτε
το προβατον ερχεται το μυστικον το εκ των ουρανων. Τηρειται δε τας διαμεσους
ημερας, αινιττομενον τηι γραφηι εν μεσωι του χρονου μεχρι του παθους εν τηι του
σωματος επιδημιαι του πασχα, και την συλληψιν ην εν τοις του αρχιερεως
συλληφθεις ετηρειτο. Ὁ δε προσλαμβανομενος εις το προβατον ο πλησιον ειμι
γειτων εγω· υπο σου γαρ, ω Ἰσραηλ, το προβατον ουκ εχωρηθη. Ειτα δε το προβατον
προς εσπεραν θυεται· και γαρ επι δυσμας του ηλιου και ο ιερος αμνος του Θεου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

φονευεται. Σφαξουσι δε αυτο παν το πληθος συναγωγης υιων Ἰσραηλ· ο απιστος γαρ
Ἰσραηλ ενοχος γεγονεν εκεινου του τιμιου αιματος, ο μεν γαρ παλαι φονευων, ο δε
μεχρι νυν απιστων· διο καταμαρτυρειται αυτων το θειον πνευμα και βοαι λεγον· "Αι
χειρες υμων αιματος πληρεις". Το δε αιμα επι την φλιαν ως επι την εκκλησιαν, και
επι των δυο σταθμων ως επι των δυο λαων.
25.2 Ου γαρ αρνειται ο σωτηρ προς σε πρωτον, ω Ἰσραηλ, απεσταλμενος· "Ου
γαρ απεσταλην, φησι, προς υμας, αλλα προς τα προβατα τα απολωλοτα οικου
Ἰσραηλ"· εγω δε ως κυνιδιον αλλοτριαι τραπεζηι παρε καθεζομην, τον μεν αρτον
μηπω φαγειν δυναμενος, τας δε ψιχιας τας εκπιπτουσας αναλεγων παρασιτος
αλλοτριας τροφης· επειδη δε ουκ εγνως το μαννα το εκ των ουρανων, εις εμε ο
αρτος δια της πιστεως μετετεθη και ο αντι κυνος υιος ηδη γιγνομενος [...].
26.1 Ἐν νυκτι δε τα κρεα εσθιεται· εδυ γαρ το του κοσμου φως επι τωι μεγαλωι
σωματι του Χριστου· "Λαβετε, φαγετε, τουτο μου εστι το σωμα". Τα δε κρεα οπτα
πυρι· εμπυρον γαρ λογικον σωμα του Χριστου· "Πυρ ηλθον βαλειν εις την γην, και τι
ηθελον, ει ηδη ανηφθη;". Ουκ ωμον το κρεας, ινα ευκατεργαστος ηι ο λογος και
ευπροσφορος και ευπαραδεκτος· ουδε εν υδατι ηψημενον, ινα μη υγρος ηι μηδε
υδατωδης ο λογος μηδε εκλελυμενος. Κεφαλην συν τοις ποσι και τοις εντοσθιοις, [...]
ως αορατος βουλη, ποδες ως ανθρωπος. 29.2 Κεφαλη συν τοις ποσι και τοις
εντοσθιοις, αρχη και μεσοτης και τελος, παντα συνεχων και συσφιγγων και
συγκολλων εν εαυτωι αλυτοις δεσμοις, γενομενος αληθως "μεσιτης Θεου και
ανθρωπων".
29.3 Κεφαλη συν τοις ποσι και τοις εντοσθιοις, Θεος, λογος και ανθρωπος εν
γηι. 29.4 Κεφαλη συν τοις ποσι και τοις εντοσθιοις, υψει και βαθει και πλατει <**> και
γης καταρριζωματα. 29.5 Κεφαλη συν τοις ποσι και τοις εντοσθιοις, νομος και λογος
και αποστολοι, νομος ως αρχη και λογος ως βουλη και αποστολοι ως ποδες· "Ὡς
ωραιοι οι ποδες των ευαγγελιζομενων τα αγαθα".
30.1 Ὀστεον δε ου συντριψετε απ' αυτου, ινα γνωστη ηι η αναστασις η μετα
σωματος· "Βαλε" γαρ φησι "τους δακτυλους σου εις τους των ηλων τυπους, ινα γνωις
οτι πνευμα σαρκα και οστεα ουκ εχει". Ἄζυμα μετα πικριδων εδεσθε· πικρα γαρ σοι η
πικρων εργων τα μυστηρια· "Ἡ γη υμων ερημος, αι πολεις υμων πυρικαυστοι, την
χωραν υμων αλλοτριοι ενωπιον υμων κατεσθιουσι, και ηρημω ται κατεστραμμενη
υπο λαων αλλοτριων". Ἔδεσθε μετα σπουδης το πασχα· εγρηγορεναι γαρ και
επινενηφεναι δει απαντα τον μελλοντα προσιεναι τωι μεγαλωι σωματι. Αι οσφυες
υμων περιεζωσμεναι· παυσασθω σαν αι δια γενεσεως πηγαι λελυμεναι, <αι> σαρκων
περιπλο και και αι ρυπαρωδεις ηδοναι. Τα υποδηματα υμων εν τοις ποσιν· ορθοτο
μουσαι βασεις, στηριγματα αχωλευτα· αληθειας γαρ ριζωματα.
34.2 Τα υποδηματα υμων εν τοις ποσιν υμων, α Μωυσης μεν υπελυσατο,
Ἰησους δε υπεδησατο· "Λυσαι" γαρ φησι "το υποδημα των ποδων σου", ινα το
παρερχομενον του νομου δηλωθηι, "Ου ουκ ειμι ικανος τον ιμαντα των υποδηματων
αυτου λυσαι", ινα το παντοθεν περιεσφιγμενον του λογου μηνυθηι. 35.1 Αι βακτηριαι
υμων εν ταις χερσιν υμων, της θειας δυναμεως τα σημεια, της λογικης ισχυος τα
ερεισματα, ραβδος η δια Μωυσεως, ραβδος η δια Ἀαρων, ραβδος η καρυΐνη, ραβδος η
τεμουσα βαθη θαλασσης, <ραβδος> η γλυκανασα πικριαν πηγων, ραβδος εφ' ην τα
επτα πνευματα τα αγια ανεπαυσατο του Θεου· "Πνευμα σοφιας και συνεσεως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

πνευμα βουλης και ισχυος, <πνευμα γνωσεως και ευσεβειας>, πνευμα φοβου Θεου
εμπλησει αυτον". Το δε πασχα πασχα Κυριου· τι τουτου σαφεσ τερον εξεβοησε το
πνευμα, οτι πασχα ου τυπος, ουχ ιστορια, ου σκια, αλλα πασχα αληθως Κυριου; Το δε
αιμα εις σημειον, σημειον δε της μελλου σης αληθειας, του αληθινου πνευματος το
πρωτοτυπωμα, το μιμημα του μεγαλου χρισματος. Και οψομαι το αιμα και σκεπασω
υμας· εσκε πασας αληθως, Ἰησου, απο της πολλης απωλειας, και χειρας εξετεινας
πατρικας, εκαλυψας ημας εντος των πτερυγων σου των πατρικων, αιμα θειον επι
γης πηγασας ταις εναιμοις σου και φιλανθρωποις σου σπουδαις, και τας της οργης
παρηγαγες αφ' ημων απειλας, και τας πρωτας ημιν ανωθεν ανταπεδωκας
διαλλαγας. Ἐκεινοι μεν ουν αζυμα εσθιετωσαν επτα ημερας, την εβδοματικην επι
του κοσμου μελετωντες περιοδον και την [επιγειον] επι γης εννομον εσθιοντες
τροφην· "ημων δε το πασχα τεθυται Χριστος" και το νεον φυραμα της ιερας αυτου
συγκρασεως απειληφαμεν ολοι δυναμει κρειττονι αναζυμωθεντες και
αναφυραθεντες αυτου τωι πνευματι.
Ἐγω μεν γαρ αυτην την βασιλειαν των ουρανων <**> τηι κεκραμμενηι ζυμηι
αναζυμωσας αναλογως τρια μετρα της σεμιδαλεως. ∆ια τουτο απο τουτου του πασχα
ο μεν αλλογενης ου βρωσεται, ου γαρ βαλλω τους μαργαριτας τοις χοιροις, ου
διδωμι το αγιον τοις κυσιν, ο δε παλαι δουλευων εν αμαρτιαις την καρδιαν
περιτμηθησεται, και της πικρας δουλειας απαλλαγεις ουτω μετ' ευγενειας τωι
μυστηριωι προσελευσεται και τοτε μετ' ελευθεριας το πασχα βρωσεται ελευθεριως·
"Χριστος γαρ ημας εξηγορασεν εκ της" δουλειας και "καταρας, καταρα γενομενος
υπερ ημων". Ἐν οικιαι μιαι βρωθησεται και εξω των κρεων ουκ εξοισετε, μια γαρ
εστιν η συναγωγη και μια εστιν η οικια, τουτ' εστιν η μια εκκλησια, εν ηι το ιερον
σωμα του Χριστου εσθιεται, και δια τουτο εξω της μιας οικιας– εκκλησιας–τα κρεα
ουκ εκβληθησεται, ο δε αλλαχου εσθιων ως ασεβης και κλεπτης κολασθησεται.
Νομος εις εσται τωι ελευθερωι και προσηλυτωι· οπου Χριστος, ελευθερια, παντων
ισηγορια, ισονομια, ισοτιμια· τιμιωι παντες ηγορασθησαν αιματι. ∆ια τουτο "ουκετι ει
δουλος", ουκετι Ἰουδαιος, αλλ' ελευθερος· παντες γαρ εν Χριστωι γεγοναμεν
ελευθεροι. Ἄκουε μεν γαρ δη, ακουε μετα τους τυπους και την νομικην οικονομιαν
τις και ποση η μετα <τον νομον> Χριστου επιδημια επι γης. Τις η Χριστου επιδημια;
∆ουλειας αποφυγη, παλαιας αναγκης απαλλαγη, ελευθεριας αρχη, υιοθεσιας τιμη,
αφεσεως αμαρτηματων πηγη, αθανατος αληθως εν πασι ζωη. Ὁρων ημας ανωθεν
υπο του θανατου τυραννουμενους και δεσμοις φθορας λυομενους ομου και
δεσμουμενους, ρεοντας εις την αναγκαιαν και ανυποστροφον οδον, ελθων και
λαβων <**> του πρωτου πλασματος εν βουλαις πατρι καις, ουκ αγγελοις, ουκ
αρχαγγελοις την υπερ ημων λει τουργιαν ενεχειρισεν, αλλ' αυτος ο λογος ολον τον
αγωνα τον υπερ ημων ανεδεξατο πειθομενος ταις πατρυαις εντολαις.
45.2 Ἀπροσιτου δε οντος τοις ολοις ακρατου θειου πνευματος, ινα μη παντα
συμπαθηι ταις αμιγεσι του πνευματος εμβολαις, αυτος εκων εαυτον συστειλας εν
εαυτωι και το μεγεθος παν της θεοτητος εις εαυτον συναθροΐσας και συναγαγων,
τοσουτος ηλθεν οσος ηθελησεν, ου μειουμενος εν εαυτωι ουδε ελαττουμενος ουδε τηι
δοξηι δαπανουμενος· δυναμεως δε πατρυας υπερβοληι ο μεν ειχεν ουκ απωλεσεν, ο
δε ουκ ειχε προσλαμβανων, τοσουτος ηλθεν οσος ημελλε χωρεισθαι. 45.3 Ἐπει δε
εδει τι και δοχειον γενεσθαι του θειου πνευ ματος, ινα οι πρωτοι της ανθρωπινης
φυσεως τε και ουσιας μετασχωσι <**> διυλισας και συναριθμησας, το μεν οσον
περισσον ην και θολερον αποβρασας και αποχωρισας, το δε οσον καθαρον και
διαυγες και ειλικρενες περιλαμψας και περιαστραψας και περιαυγασας και πυρωσας
και παστωσας και παρθενωσας και, ως ειπειν, εξαγγελλωσας, εις την ανθρω πινην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

εικονα σωματικως εμορφουτο, πνευματικην μεν εχων την ανατολην, σωματικην δε
προσλαμβανων την μορφωσιν. 45.4 ∆ιο και μυστικωτατα αυτον η γραφη
επεσημηνατο· "Ἰδου" γαρ φησιν "ανηρ, ανατολη ονομα αυτωι", ανατολη μεν ως εν
πνευματι, ανηρ δε ως εν σωματι· "Πνευμα γαρ Κυριου επελευσεται επι σε και
δυναμις υψιστου επισκιασει σοι· διο και το γεν νωμενον αγιον κληθησεται υιος
υψιστου"· παρα δοξου δε και θειας ουσης της γενεσεως, εικοτως και το πνευμα
τεθαυμακε λεγον· "Την γενεαν αυτου τις διηγησεται;" 46.1 Τεσσαρων δε οντων των
της θεοτητος ηγεμονικων ονοματων, δι' ων μαλιστα το θειον πνευμα πιστευεται,
κυριοτητος και θεοτητος, υιοτητος και βασιλειας αιωνιου, ορα μη μονον ταυτας τας
αρετας και δοξας λαβειν ετιμηθη. Και πρωτον γε ορα αυτου τον Κυριον. "Ειπεν ο
Κυριος τωι Κυριωι μου· καθου εκ δεξιων μου". Ὁραις αυτου τα παρα του Κυριου τον
Κυριον, ορα και τον υιον αυτου· "Αυτος με επικαλεσεται πατερα κᾀγω θησομαι
αυτον πρωτοτοκον", και· "Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε· αιτησαι παρ'
εμου και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου". Ὁραις αυτου τον υιον και
πρωτοτοκον και μονογενη, ορα και τον Θεον· "Ἄνδρες υψηλοι επι σε διαβησονται
και εν σοι προσευξονται και εν σοι προσκυνησουσι και ακο λουθησουσιν εν
χειροπεδαις δεδεμενοι, συ γαρ ει ο Θεος, οτι εν σοι ο Θεος εστιν". Ειδες αυτου τον
θεον, ιδε αυτου και τον βασιλεα αιωνιον· "Ὁ θρονος σου, ο Θεος, εις τον αιωνα του
αιωνος· ραβδος ευθυτητος η ραβδος της βασιλειας σου· ηγαπησας δικαιοσυνην και
εμισησας ανομιαν. ∆ια τουτο εχρισε σε ο Θεος ο Θεος σου ελαιον αγαλλιασεως παρα
τους μετοχους σου". Ἑωρακας αυτου τον βασι λεα, ορα μετα του βασιλεως και τον
των δυναμεων Κυριον· "Ἄρατε πυλας οι αρχοντες υμων και επαρθητε πυλαι
αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς της δοξης. Τις εστιν ουτος ο βασιλευς της
δοξης; Κυριος των δυναμεων αυτος εστιν ο βασιλευς της δοξης". Ὁραις αυτου μετα
του βασιλεως και τον των δυναμεων Κυριον, ιδε εκ περιοντων αυτου και τον
αρχιερεα αιωνιον· "Ὤμοσε Κυριος και ου μεταμεληθησεται· συ ιερευς εις τον αιωνα".
46.2 Ει δε και Κυριος και Θεος και υιος και βασιλευς και Κυριος των
δυναμεων και αρχιερευς αιωνιος, οτε θελει "και ανθρωπος εστι και τις γνωσεται
αυτον;" Το δε "και ανθρωπος" δηλονοτι και προυπαρχοντως οτι και Θεος. Και ινα μη
κατα τας των ανθρωπων δοξας αυτοματον και χωρις γενεσεως φασμα η πνευμα τηι
γηι επιδεδημηκεναι δοξηι, ακουε αυτου και το παιδιον γενομενον· "Ἀκουσατε δη
οικος ∆αυιδ· μη μικρον υμιν αγωνα παρεχειν ανθρωποις, και πως Κυριωι παρεχετε
αγωνα; ∆ιδωσι Κυριος αυτος υμιν σημειον· ιδου η παρθενος εν γαστρι ληψεται και
τεξεται υιον και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ", και· "Ἤθελον ει
εγενηθησαν πυρικαυστοι· διοτι παιδιον εγεννηθη ημιν, ου η αρχη επι του ωμου
αυτου, και καλειται το ονομα αυτου μεγαλης βουλης αγγελος, θαυμαστος συμ
βουλος, Θεος εξουσιαστης, αρχων ειρηνης, πατηρ του μελλοντος αιωνος". 47.1 Θεος
μεν δη και ανθρωπος ουτος ο μεγας Ἰησους επεδημησεν ημιν, απιστειτω μηδεις, και
πνευμα ηγεμονικον εχωρηθη υπο ανθρωπου σωματος.
47.2 Και γαρ την πρωτην του πατρος πνοην την μυστικην εχωρησεν Ἀδαμ ετι
γη και πηλος ων, ου γαρ βλαπτεται το θειον πνευμα τωι σωματι βουληι Θεου
συνηφθαι· ει δε ο πρωτος χους το ιερον εχωρει πνευμα, εψυχωμενον σωμα την
αθανατον Χριστου εχωρησε ζωην. 47.3 Ει μεν ουν πνευμα μονον επεδημησε τηι
αμαρτιαι και τωι θανατωι δεδουλωμενον, περισση αν ην ουτως η μεγαλη του σωματος
επιδημια, μητε της αμαρτιας μητε του θανατου νενικημενου· εδει δε και την
αμαρτιαν αναιρεθηναι και το σωμα ελευθερωθηναι. 47.4 Και δια τουτο "αυτος αμαρ
τιαν ουκ εποιησεν ουδε δολος ευρεθη εν τωι στο ματι αυτου". 48.1 Αυτος ουν το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

πρωτον εκεινο το πτωχον και νεκρον ενεδυσατο σωμα, διο και βοαι περι αυτου το
πνευμα· "Ουκ εστιν ειδος αυτου ουδε δοξα, και ειδομεν αυτον και ουκ ειχεν ειδος
ουδε καλλος, αλλα το ειδος αυτου ατιμον εκλειπον παρα τους υιους των
ανθρωπων", "εν γαρ ομοιωματι της σαρκος αμαρ τιας χωρις αμαρτιας κατεκρινε την
αμαρτιαν", δειξας οτι "ου χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες ιατρου αλλ' οι κακως
εχοντες". Ἐθεραπευσεν ουν και παντα ημων τα σωματα των αρρωστηματων, και τα
κατα μερος των νοσηματων εξουσιαι δυναμεως ιασατο, ινα πληρωθηι· "Ἐγω Κυριος ο
Θεος· εκαλεσα σε εν δικαιοσυνηι, κρατησω της χειρος της δεξιας σου, και ενισχυσω
σε· εδωκα σε εις διαθηκην γενους μου εις φως εθνων ανοιξαι οφθαλμους τυφλων,
εξαγαγειν εκ δεσμων πεπεδημενους και εξ οικου φυλακης καθη μενους εν σκοτει·
εγω Κυριος ο Θεος, τουτο μοι ονομα", "Ἀκουσατε κωφοι λογους βιβλιου, και τοις
καθημενοις εν σκοτει φως ανετειλε", "Τοτε αλει ται χωλος ως ελαφος, και τρανη δε
εσται γλωσσα μογιλαλων". Ἐπειδαν δε κατα μερος τα της κακιας αιρεθηι, "εσχατος
εχθρος καταργειται ο θανατος εις νικος. Που σου, θανατε, το κεντρον;" Τουτο ην το
πασχα ο επεθυμησεν υπερ ημων ο Ἰησους παθειν· παθει παθους ηλευθερωσε και
θανατωι θανατον ενικησε και δια της βλεπομενης τροφης την αθανατον αυτου ζωην
εχορηγησεν. Αυτη η σωτηριος επιθυμια του Ἰησου, ουτος ο ερως ο πνευματικωτατος,
δειξαι μεν τους τυπους ως τυπους, το δε ιερον σωμα τοις μαθηταις αυτου
αντιδουναι· "Λαβετε, φαγετε, τουτο εστι μου το σωμα· λαβετε, πιετε, τουτο εστι μου
το αιμα, η καινη διαθηκη, το υπερ πολλων εκχυνομενον εις αφεσιν αμαρτιων". 49.2
∆ια τουτο ουκ επιθυμει τοσουτον 49.2 φαγειν οσον επιθυμει παθειν, ιν' ημας του δια
βρωσεως παθους ελευθερωσηι. 50.1 Και δια τουτο ξυλον ξυλωι αντιρριζωσας, και την
παλαι πονηραν χειρα ασεβως εκταθεισαν <**> την εαυτου αχραντον ευσεβως
προσηλωσας, ολην εδειξεν εν αυτωι αληθως την ζωην κρεμαμενην. Συ μεν, ω
Ἰσραηλ, ουκ εδυνηθηις φαγειν, ημεις δε μετα γνωσεως ακαταλυτου πνευματικης
εφαγομεν και φαγοντες ουκ αποθνηισκομεν. Τουτο μοι φυτον εις σωτηριαν αιωνιον,
τουτωι τρεφο μαι, τουτωι συνεστιωμαι.
51.2 Τουτου ταις μεν ριζαις υπορριζουμαι, τοις δε κλαδοις συνεκτεινομαι, τηι
δε δροσωι φαιδρυνομαι, τωι δε πνευματι ως υπο ανεμου εντρυφων γεωργουμαι. 51.3
Τουτου τηι σκιαι υπεσκηνωσα και τον πολυν καυσωνα διαφυγων ενδροσον εχω
καταγειον. 51.4 Τουτου τοις μεν ανθεσι συνανθω, τοις δε καρποις τελειως
συνηδομαι, τους δε εξ αρχης μοι τετηρημενους καρπους ακωλυτως τρυγω. 51.5
Τουτο μοι πεινωντι τροφη, και διψωντι πηγη, και σκεπη γεγυμνωμενωι, ου και τα
φυλλα πνευμα ζωης, ουκετι μοι φυλλα συκης. 51.6 Τουτο μοι Θεον φοβουμενωι
φυλακτηριον, και σαλευομενωι στηριγμα, και αγωνιζομενωι βραβειον, και τροπαιον
νενικηκοτι. 51.7 Τουτο μοι ατραπος η στενη, τουτο η τεθλιμμενη οδος. 51.8 Τουτο
κλιμαξ Ἰακωβ και των αγγελων πορεια, εφ' ης ακρας αληθως εστηρικται ο Κυριος.
51.9 Τουτο δενδρον ουρανομηκες απο γης εις ουρανους ανεβαινεν, αθανατον φυτον
στηριξας εαυτον εν μεσωι ουρανου τε και γης, εδρασμα των ολων, στηριγμα του
παντος, ερεισμα της ολης οικου μενης, συμπλεγμα κοσμικον, της ποικιλης και
ανθρωπινης ουσιας συνεκτικον, αορατοις γομφοις του πνευματος συνηλω μενον,
ινα τωι θειωι συναρμοσθεν μηκετι λυθηι. 51.10 Ἄκραις μεν κορυφαις των ουρανων
επιψαυων, την γην δε στηριζων ποσι, το δε πολυ και μεσον πνευμα του αερος
πανταχοθεν χερσιν αμετρητοις περιλαβων, ολος ην εν πασι και πανταχου. 51.11
Γεμισας δε δι' εαυτου το παν, προς αεριους αρχας γυμνος ανταπεδυσατο.
52.2 Και προς ολιγον μεν βοαι παρελ θειν το ποτηριον, ινα δειξηι αληθως οτι
"και ανθρωπος" ην· μεμνημενος δε δι' ο απεσταλη, πληρωσαι την οικονομιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

βουλομενος εις ην απεσταλη, βοαι παλιν· "Μη το θελημα μου, αλλα το θελημα σου".
"Το μεν γαρ πνευμα προθυμον, η δε σαρξ ασθενης". 53.1 Οια δη τον υπερ ψυχης
τρεχων αγωνα τον επινικιον, πρωτον μεν την ιεραν κεφαλην ακανθαις
εστεφανωσατο, ολην την παλαιαν καταραν της γης ανελων και το δι' αμαρτιαν
ακανθωδες πλεονασαν τηι θειαι κεφαληι παλιν εξημερων. 53.2 Την δε πικραν και
οξειαν του δρακοντος χολην εκπιων, ολας ημιν τας αφ' εαυτου γλυκειας αντεκερασε
πηγας. 53.3 Το γαρ εργον της θηλειας λυσαι θελησας και την εκ πλευρας προτερον
ρευσασαν επισχειν θανατηφορον, ηδη την ιεραν αυτου εν εαυτωι εστομωσε πλευραν,
εξ ης το ιερον ερρευσεν αιμα και υδωρ, τα τελεια των πνευματικων γαμων των
μυστικων και υιοθεσιας και παλιγγενεσιας τα σημεια.
53.4 "Αυτος γαρ υμας βαπτισει εν πνευματι αγιωι και πυρι", το μεν υδωρ ως
"εν πνευματι", το δε αιμα ως "εν πυρι".
54.1 Τοτε δη συνεκτεινονται αυτωι δυο ληισται, εις δε δυο λαους φεροντες εν
εαυτοις τα σημεια, ων ο μεν εις εκ μεταβολης ευγνωμονει και μετα ομολογιας
εξομολογειται και προς τον δεσποτην ευσεβει, ο δε ετερος κινειται σκλη ροτραχηλος
ων και αγνωμονει προς τον δεσποτην και ουκ ευσεβει και τοις παλαιοις
αμαρτημασιν εμφιλοχωρει. 54.2 Ειτε και οι δυο ψυχης εισιν ουτοι λογισμοι, ων ο μεν
ετερος εν τοις παλαιοις αμαρτημασι μεταβαλλεται και προς τον δεσποτην αποδυεται,
διο και της εκ μετανοιας φιλανθρωπιας και τιμης αξιουται, ο δε ετερος
αναπολογητος, οτι και αμεταθετος και μεχρι τελους εστι ληιστης.
55.1 Ὡς δε τελος ειχεν ο κοσμικος αγων και παντα πανταχοθεν διηθλησε
νικησας, μητε ως Θεος επαιρομενος μητε ως ανθρωπος νενικημενος, εμενεν εν
μεθοριωι ολων ερριζωμενος, τροπαιον επινικιον αυτος εν εαυτωι κατα του εχθρου
προπομπευων και θριαμβευων. 55.2 Τοτε της υπο μονης επιμονης εθαμβωθη το παν·
τοτε ουρανοι μεν εσαλευθησαν, αρχαι δε εκινηθησαν, υπερκοσμιοι θρονοι και νομοι,
τον αρχιστρατηγον της μεγαλης δυναμεως ορωντες κρεμαμενον, μικρου δ' αν
εξεπεσον και οι αστερες του ουρανου, τον προ εωσφορου βλεποντες απλουμενον,
εσβεσθη δε παρ' ολιγον και το του ηλιου πυρ, το μεγα βλεπον του κοσμου φως
αμαυρουμενον· τοτε εσχισ θησαν πετραι της γης, του Ἰσραηλ αγνωμοσυνην κατα
βοωσαι οτι· Μη εγνως την πετραν την πνευματικην, εξ ης ακολουθησας επινες,
ερραγη δε του ναου το καταπετασμα, συμπασχον και μηνυον τον ουρανιον αληθως
αρχιερεα, μικρου δ' αν ολος ο κοσμος συνεχυθη και τωι φοβωι του παθους συνελυθη,
ει μη το θειον πνευμα ενεφυσησεν ο μεγας Ἰησους ειπων· "Πατερ, παρακα τατιθεμαι
το πνευμα μου εις τας χειρας σου". 55.3 Κλονουμενων γαρ των ολων και
δονουμενων σεισμωι τωι φοβωι, παντων τε σαλευομενων, παλιν αναβαινοντος του
θειου πνευματος, τροπον <τινα> ψυχουμενον και ζωοποιου μενον και στηριζομενον
παλιν εστη το παν.
56.1 Ὢ της θειας εκτασεως της εν πασι και πανταχου, ω της δια παντων
απλουμενης σταυρωσεως. Ὦ μονε μονων αληθως δι' ολων ολε, εχετωσαν σου το
πνευμα ουρανοι, ο δε παραδεισος την ψυχην· "Σημερον" γαρ φησιν "εσομαι μετα σου
εν τωι παραδεισωι", το δε σωμα η γη. Μεμερισται ο αμερης, ινα τα παντα σωθηι, ινα
μηδε ο κατω τοπος της θειας επιδημιας αμυητος ηι· "Ειδος μεν αυτου ουκ ειδομεν,
φωνην δε αυτου ηκουσαμεν". Ἔλυσε μεν ουν και παρα τον βιον τους του θανατου
δεσμους εξουσιαι χρωμενος βασιλικηι, ως τε· "Λαζαρε δευρο εξω", και· "Ἡ παις
εγειρου", ινα αυτου και το εν δυναμει επιτακτικον δηλωθηι· διο δη και ολον εαυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

φερων εδωκε τωι θανατωι, ινα το αδηφαγον θηριον και ο απληστος δεσμος ολως εν
εαυτωι νεκρωθηι. Τωι αναμαρτητωι σωματι εζητει πανταχου τας ιδιας τροφας, μηπου
ηδονη, μηπου οργη, μηπου παρακοη, μηπου ολως η παλαια αμαρτια η πρωτη του
θανατου τροφη· "Κεντρον" γαρ φησι "του θανατου η αμαρτια"· ως δε ουδεν ευρισκεν
εν αυτωι θανατου θρεπτικον, ολως εν εαυτωι κλεισθεις και ατροφιαι λυθεις αυτος
εαυτωι θανατος εγιγνετο. Ὡς δε και πολλοι των δικαιων ευαγγελιζομενοι και
προφητευοντες και τον εν αναστασει πρωτοτοκον εκ των νεκρων <**>, ο δε και την
τριημερον υπο γην υπομονην ενεσχετο, ινα ολον και παν σωσηι το των ανθρωπων
γενος, το προ νομου, <το δια νομου,> το δι' εαυτου.
58.2 Ταχα δε και ινα ολοκληρον εξαναστησηι το ζωον, ψυχην και πνευμα και
σωμα, δια τουτο και τριημερευει.
59.1 Ἀνασταντα δε αυτον πρωτον ορωσιν αι γυναικες· ως γαρ πρωτη την
αμαρτιαν την εν κοσμωι ηγαγε γυνη, ουτω και πρωτη τωι κοσμωι ζωην επαγγελλει.
59.2 ∆ιο και ακουουσι την ιεραν φωνην· "Γυναικες χαιρετε", ινα η πρωτη λυπη δια
της χαρας της αναστασεως καταποθηι.
60.1 Ἐπιμεινας δε προς ολιγον και την ιεραν αυτου αναστασιν βεβαιωσας
διδωσιν εις πιστιν αναστασεως και τοις απιστουσι, ινα αυτου η εκ νεκρων αναστασις
πιστευθηι μετα σωματος. Ὡς δε ολην την εικονα εν εαυτωι φερων ενεδυσατο και τον
παλαιον ανθρωπον αναστολησαμενος μετεθηκεν εις τον επουρανιον ανθρωπον,
τοτε συνανεβαινεν αυτωι και η εικων συγκεκραμενη εις τους ουρανους.
61.2 Βλεπουσαι δε αι δυναμεις το μεγα μυστηριον, συναναβαινοντα ηδη
ανθρωπον [εν] θεωι, εγκελευομεναι εβοων μετα χαρας ταις ανω στρατιαις· "Ἄρατε
πυλας, οι αρχοντες, υμων, και επαρθητε πυλαι αιωνιοι, και εισελευσεται ο βασιλευς
της δοξης". Αι δε ορωσαι το καινον θαυμα, ανθρωπον συγκεκραμενον Θεωι,
αντιβοωσι και λεγουσι· "Τις εστιν ουτος ο βασιλευς της δοξης;" Αι δε παλιν
ερωτηθεισαι ανταπεκριναντο· "Κυριος των δυνα-μεων αυτος εστιν ο βασιλευς της
δοξης, ισχυρος και κραταιος και δυνατος εν πολεμωι".
62.1 Ὢ της χορηγιας της μυστικης, ω της πνευματικης εορτης. Ὦ πασχα θειον
απ' ουρανων οδευσαν μεχρι γης και απο γης παλιν αναβαινον εις ουρανους. 62.2 Ὦ
κοινον των ολων εορτασμα, κοσμικον πανηγυρισμα, ω του παντος χαρα και τιμη και
τροφη και τρυφη, δι' ης ο μεν σκοτεινος θανατος κατελυθη, η δε ζωη τοις ολοις
εφηπλωθη, και ανευχθησαν πυλαι ουρανων, και Θεος ανθρωπος εφανη και
ανθρωπος Θεος ανεβη, δι' ον ερραγησαν ᾅδου πυλαι και κλειθρα ελυθησαν
αδαμαντινα, και ο μεν κατω δημος ανεστη των νεκρων ευαγγελιζομενος, τοις <δε>
ανω πληρωμασιν απο γης απεδοθη χορος. 62.3 Ὦ πασχα θειον, Θεον εξ ουρανων ου
στεναγωγησαν και νυν πνευματικως συναψαν, δι' ον μεγας νυμφων των επληρωθη,
και παντες φερουσι τας στολας τας νυμφικας, εκβαλλεται δε ουδεις ως ουκ εχων την
στολην την γαμικην. 62.4 Ὦ πασχα, καινης λαμπαδουχιας το φωτισμα, παρθενικης
δαιδουχιας αγλαισμα, δι' ον ουκετι σβεννυνται των ψυχων αι λαμπαδες, ενθεως δη
και πνευματικως εν πασι της χαριτος δαιδουχειται το πυρ, σωματι και πνευματι, και
ελαιωι Χριστου χορηγουμενον.
63.1 Σε δε δη παρακαλουμεν, Θεε δεσποτα πνευματικως αιωνιε και δεσποτα
βασιλευ Χριστε, υπερεχε σου τας χειρας τας μεγαλας επι την ιεραν σου εκκλησιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

και επι τον λαον αει σου τον αγιον, φυλασσων, συντηρων, προσπολεμων,
προστρατευομενος, προσαγωνιζομενος, υποτασσων ολους τους πολεμιους, νικων
και τους αορατωι δυναμει τους εναντιους· ως και τους ημετερους ενικησας εχθρους,
αναστησον και νυν αυτος τα υπερ ημων τροπαια και χαρισαι και ημιν αισαι μετα
Μωυσεως την ωιδην την επινικιον, οτι σου εστιν η δοξα και το κρατος εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12


