In illud: Habentes eundem spiritum
ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΝ ΡΗΣΙΝ Την λεγουσαν, "Ἔχοντες δε το αυτο
πνευμα της πιστεως, κατα το γεγραμμενον·" και εις το, "Ἐπιστευσα, διο
ελαλησα," και περι ελεημοσυνης.
αʹ. Οι σοφωτατοι των ιατρων επειδαν ιδωσιν ελκος σιδηρου δεομενον, επαγουσι
μεν την τομην, επαγουσι δε ουκ αναλγητως, ουδε ασυμπαθως, αλλα και αλγουσι και
χαιρουσιν αυτων ουχ ηττον των τεμνομενων· και αλγουσι μεν δια την εκ της πληγης
γινομενην οδυνην, χαιρουσι δε δια την εξ αυτης τικτομενην υγιειαν. Τουτο και ο
Παυλος εποιησεν ο σοφος των ψυχων ιατρος. Κορινθιοις γαρ ποτε δεομενοις
επιτιμησεως σφοδροτερας επιτιμησας, και ησθη και ελυπηθη· ελυπηθη μεν, οτι
ωδυνησεν, ησθη δε, οτι ωφελησε. Και αμφοτερα ταυτα δηλων, ελεγεν· Ὥστε ει και
ελυπησα υμας εν τηι προτεραι επιστοληι, ου 51.272 μεταμελομαι, ει και μετεμελομην.
∆ια τι μετεμελου; δια τι δε παλιν ου μεταμεληι; Μετεμελομην, επειδη
σφοδροτερον επληξα· ου μεταμελομαι, επειδη διωρθωσα. Και ινα μαθηις οτι δια τουτο,
ακουσον των εξης· Βλεπω γαρ, οτι η επιστολη εκεινη, ει και προς ωραν, ελυπησεν υμας·
νυν χαιρω, ουχ οτι ελυπηθητε, αλλ' οτι ελυπηθητε εις μετανοιαν. Ει και προς ωραν
ελυπησα υμας, το λυπητηριον προσκαιρον, φησι, το δε ωφελιμον διηνεκες. ∆οτε δη
καμοι ταυτα τα ρηματα, παρακαλω, προς την αγα 51.273 πην την υμετεραν ειπειν· ωστε
ει και ελυπησα υμας επι τηι προτεραι παραινεσει, ου μεταμελομαι, ει και μετεμελομην·
βλεπω γαρ, οτι η παραινεσις εκεινη και η συμβουλη, ει και προς ωραν υμας ελυπησεν,
αλλ' ημας μειζονως ηυφρανεν, Ουχ οτι ελυπηθητε, αλλ' οτι ελυπηθητε εις μετανοιαν.
Ἰδου γαρ αυτο τουτο το κατα Θεον λυπηθηναι υμας ποσην κατειργασατο εν υμιν
σπουδην; Λαμπροτερος ημιν σημερον ο συλλογος, φαιδροτερον το θεατρον, πλειων των
αδελφων ο χορος. Αυτη η σπουδη της λυπης εκεινης καρπος. ∆ια τουτο, οσον ωδυνηθην
τοτε, τοσουτον νυν χαιρω, ορων την αμπελον ημιν την πνευματικην τωι καρπωι
βριθομενην. Ει γαρ επι των εδεσματων των αισθητων φερει τινα φιλοτιμιαν και
ευφροσυνην τωι καλουντι των δαιτυμονων το πληθος, πολλωι μαλλον επι των
εδεσματων των πνευματικων τουτο γενοιτ' αν· καιτοι γε εκει το πληθος των
κεκλημενων μαλλον αναλισκει τα παρακειμενα, και δαπανην εργαζεται πλειω· ενταυθα
δε τουναντιον, ου μονον ουκ αναλισκει το πληθος των κεκλημενων, αλλα και
πλεοναζει την τραπεζαν· ει δε εκει η δαπανη ηδονην εργαζεται, πολλωι μαλλον ενταυθα
προσοδος τουτο εργασεται· και γαρ τοιαυτη των πνευματικων η φυσις, εις πολλους
διανεμομενη, μαλλον αυξεται. Ἐπει ουν πληρης ημιν η τραπεζα, προσδοκω και την του
Πνευματος χαριν ενηχησαι ημων τηι διανοιαι. Ὅταν γαρ ιδηι πολλους παροντας, τοτε
δαψιλεστεραν παρατιθεται την εστιασιν· ουκ επειδη των ολιγων καταφρονει, αλλ'
επειδη της των πολλων εφιεται σωτηριας. ∆ια τουτο και τον Παυλον παρατρεχοντα τας
αλλας πολεις, εν Κορινθωι μενειν εκελευσε φανεις ο Χριστος, και ειπων· Μη φοβου,
αλλα λαλει, και μη σιωπησηις, διοτι λαος πολυς εστι μοι εν τηι πολει ταυτηι. Ει γαρ υπερ
ενος προβατου ορη και ναπας και την αβατον επεισι χωραν ο ποιμην, οταν πολλα
προβατα μελληι ραιθυμιας και πλανης απαγειν, πως ου πολλην επιδειξεται σπουδην; Ὅτι
γαρ ουδε των ολιγων καταφρονει, ακουσον αυτου λεγοντος· Ουκ εστι θελημα του
Πατρος μου, ινα αποληται εν των μικρων τουτων. Ουτε ουν η ολιγοτης, φησιν, ουτε η
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ευτελεια υπεριδειν αυτον πειθει της σωτηριας ημων.
βʹ. Ἐπει ουν τοσαυτη μεν αυτωι των μικρων και ελαχιστων η προνοια, τοσαυτη
δε των πολλων, το παν επι την εκειθεν ροπην ριψαντες, επι την Παυλου ρησιν την
σημερον αναγνωσθεισαν τον λογον αγαγωμεν. Τις δε η ρησις; Οιδαμεν γαρ, οτι εαν η
επιγειος ημων οικια του σκηνους, φησι, καταλυθηι Μαλλον δε ανωτερω και επ' αυτην
την κεφαλην του νοηματος ιωμεν. Καθαπερ γαρ τινες πηγην ανιχνευοντες, ειτα
διαβροχον ιδοντες χωριον, ουκ εκει διασκαπτουσι μονον, αλλ' υπο της νοτιδος αυτης
και της φλεβος χειραγωγουμενοι ενδοτερω χωρουσιν, εως αν επι την ριζαν και την
αρχην των ναματων ελθωσιν· ουτω δη και ημεις ποιησωμεν.
Πηγην ευροντες πνευματικην εκ της Παυλου σοφιας εξιουσαν, ωσπερ υπο τινος
φλεβος της ρησεως χειραγωγουμενοι, προς την ριζαν αυτην αναβωμεν του νοηματος.
Τις ουν εστιν η κεφαλη και η ριζα; Ἔχοντες δε το αυτο πνευμα της πιστεως, κατα το
γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο 51.274 ελαλησα· και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν.
Τι λεγεις; αν μη πιστευσηις, ου λαλεις, αλλα αφωνος εστηκας; Ναι, φησιν· ουδε διαραι
στομα δυναμαι χωρις πιστεως, ουδε κινησαι γλωτταν, ουδε ανοιξαι χειλη, αφωνος ο
λογικος εστηκα χωρις της εκειθεν διδασκαλιας. Καθαπερ γαρ, ριζης μη πεφυτευμενης,
ουκ αν βλαστησειε καρπος· ουτω, πιστεως μη προκαταβεβλημενης, ουκ αν προελθοι
διδασκαλιας λογος. ∆ια τουτο και αλλαχου φησι· Καρδιαι πιστευεται εις δικαιοσυνην,
στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν. Τι του δενδρου τουτου βελτιον, η ισον γενοιτ' αν,
οταν μη οι κλαδοι μονον, αλλα και αυτη η ριζα φερηι καρπον, η μεν δικαιοσυνην, οι δε
σωτηριαν; ∆ια τουτο φησι· Πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Καθαπερ γαρ τα υποτρομα
μελη και τωι γηραι παρειμενα βακτηρια μετα ασφαλειας χειραγωγουσα ουκ αφιησιν
ολισθησαι και καταπεσειν, ουτω δη και την ψυχην την ημετεραν σεσαλευμενην και
περιφερομενην υπο της των λογισμων ασθενειας, βακτηριας ασφαλεστερον η πιστις
ελκουσα, και τηι της οικειας ισχυος επαναπαυουσα δυναμει, στηριζει μετα ακριβειας, και
ουκ αφιησιν υποσκελισθηναι ποτε, το των λογισμων ασθενες τηι της οικειας ισχυος
περιουσιαι διορθουμενη, και τον εξ αυτου απελαυνουσα ζοφον, και την ψυχην, ωσπερ εν
οικωι σκοτεινωι, τωι θορυβωι των λογισμων καθημενην τωι οικειωι φωτι καταυγαζουσα.
∆ια τουτο οι ταυτης απεστερημενοι, των εν σκοτει διατριβοντων ουδεν αμεινον
διακεινται, αλλ' ωσπερ εκεινοι και τοιχοις προσπταιουσι, και τοις απαντωσι
προσρηγνυνται, και εις βαραθρα και κρημνους καταφερονται, και των οφθαλμων
αυτοις οφελος ουδεν, ουκ οντος του χειραγωγουντος φωτος· ουτω και οι της πιστεως
απεστερημενοι, και αλληλοις προσεῤραγησαν, και τοιχοις προσεπταισαν, και τελος εις
το της απωλειας βαραθρον φεροντες εαυτους κατεκρημνισαν.
γʹ. Και μαρτυρες των λογων τουτων οι την εξωθεν αυχουντες σοφιαν, οι μεγα
επι τωι πωγωνι, και τωι τριβωνι, και τηι βακτηριαι φρονουντες. Μετα γαρ μακρους και
πολλους διαυλους λογων, τους προ των οφθαλμων κειμενους λιθους ουκ ειδον· ει γαρ
ως λιθους αυτους εωρων, ουκ αν αυτους ενομισαν ειναι θεους. Και αλληλοις δε
προσεῤραγησαν, και εις αυτον της ασεβειας τον βαθυτατον κρημνον κατηνεχθησαν,
ουδαμοθεν αλλοθεν, αλλ' η δια το λογισμοις επιτρεψαι τα καθ' εαυτους απαντα. Και
τουτο ο Παυλος δηλων ελεγεν· Ἐματαιωθησαν εν τοις διαλογισμοις αυτων, και
εσκοτισθη η ασυνετος αυτων καρδια· φασκοντες ειναι σοφοι, εμωρανθησαν. Ειτα λεγων
του σκοτους και της μωριας την αποδειξιν, επηγαγεν· Ἤλλαξαν την δοξαν του
αφθαρτου Θεου εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου, και πετεινων, και
τετραποδων, και ερπετων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

Ἀλλα τουτο απαν το σκοτος επεισελθουσα η πιστις διεσκεδασεν εκ της ψυχης
του υποδεξαμενου αυτην· και καθαπερ πλοιον υπο της των πνευματων εμβολης
κλυδωνιζομενον και ταις των κυματων επαναστασεσι περιαντλουμενον εξαρτηθεισα
αγκυρα παντοθεν ιστησι, και εν μεσωι ριζοι τωι πελαγει· ουτω δη και τον νουν τον
ημετερον οταν οι προσπιπτοντες εξωθεν λογισμοι κλυδωνιζωσιν, αγκυρας
ασφαλεστερον επεισ 51.275 ελθουσα η πιστις απαλλαττει του ναυαγιου, ωσπερ εν
γαληνωι λιμενι, τηι του συνειδοτος πληροφοριαι το σκαφος ορμιζουσα. Και αυτο τουτο
παλιν ο Παυλος δηλων ελεγεν, οτι ∆ια τουτο εδωκεν αποστολους ο Θεος προς
καταρτισμον των αγιων, μεχρι καταντησωμεν οι παντες εις την ενοτητα της πιστεως
και της επιγνωσεως του Υιου του Θεου· ινα μηκετι ωμεν νηπιοι κλυδωνιζομενοι και
περιφερομενοι παντι ανεμωι. Ὁραις της πιστεως το κατορθωμα, οτι ως αγκυρα τις
ασφαλης, ουτως εκβαλλει τον σαλον· οπερ ουν και αυτος παλιν Ἑβραιοις επιστελλει,
ουτωσι λεγων περι της πιστεως· Ἣν ως αγκυραν εχομεν της ψυχης ασφαλη, και
βεβαιαν, και εισερχομενην εις το εσωτερον του καταπετασματος. Ἵνα γαρ ακουσας
αγκυραν, μη νομισηις κατω καθελκεσθαι, δεικνυσιν, οτι καινη τις αυτη της αγκυρας η
φυσις, ου κατω πιεζουσα, αλλ' ανω κουφιζουσα την διανοιαν, και προς τον ουρανον
μεθιστωσα, και εις το εσωτερον του καταπετασματος χειραγωγουσα· καταπετασμα γαρ
ενταυθα τον ουρανον εκαλεσε. Τινος ενεκα, και δια τι; Ὅτι καθαπερ το καταπετασμα
απο της εξω σκηνης διειργε τα αγια των αγιων, ουτω δη και ο ουρανος ουτος, ωσπερ
καταπετασμα, μεσος της κτισεως παρεμβεβλημενος απο της εξω σκηνης, τουτ' εστι, του
κοσμου τουτου του βλεπομενου, διειργει τα αγια των αγιων, τα ανω λεγων και τα υπερ
αυτων, οπου προδρομος υπερ ημων εισηλθε Χριστος.
δʹ. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ἐκει μετεωριζει την ψυχην την ημετεραν, φησιν,
η πιστις, ουκ αφιεισα ουδενι των παροντων δεινων ταπεινωθηναι, ανακουφιζουσα τους
πονους τηι των μελλοντων ελπιδι. Ὁ γαρ προς τα μελλοντα αφορων, και την εκ των
ουρανων αναμενων ελπιδα, και τους οφθαλμους της διανοιας εκει μεταγων, ουδε
αισθανεται της οδυνης των εν τωι παροντι δεινων, ωσπερ ουν ουδε Παυλος ηισθανετο,
και την αιτιαν της φιλοσοφιας εδιδασκε, λεγων· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της
θλιψεως καθ' υπερβολην εις υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης ημιν κατεργαζεται.
Πως, και τινι τροπωι; Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη
βλεπομενα δια των της πιστεως οφθαλμων. Ὥσπερ γαρ οι του σωματος ουδεν βλεπουσι
νοητον, ουτως οι της πιστεως ουδεν βλεπουσιν αισθητον. Ἀλλα ποιαν πιστιν ενταυθα
λεγει ο Παυλος; το γαρ της πιστεως ονομα διπλην εχει την σημασιαν. Και γαρ πιστις
λεγεται, καθ' ην τα σημεια εποιουν τοτε οι αποστολοι, περι ης ο Χριστος ελεγεν· Ἐαν
εχητε πιστιν, ως κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι, Μεταβηθι, και μεταβησεται.
Και παλιν, οτε τον σεληνιαζομενον ουκ ισχυσαν απαλλαξαι του δαιμονος οι μαθηται,
και την αιτιαν εβουλοντο μαθειν, ταυτην αυτοις ηινιξατο την ελλειψιν της πιστεως,
λεγων· ∆ια την απιστιαν υμων. Και ο Παυλος δε περι αυτης ελεγεν· Ἐαν εχω πιστιν,
ωστε ορη μεθιστανειν. Και οτε δε καταποντιζεσθαι εμελλε πεζηι βαδιζων επι της
θαλασσης ο Πετρος, αυτο τουτο παλιν ενεκαλεσεν ο Χριστος, ειπων· Εις τι εδιστασας,
ολιγοπιστε; Λεγεται τοινυν πιστις η των σημειων και των θαυματων ποιητικη· λεγεται
δε πιστις και η της εις τον Θεον γνωσεως παρασκευαστικη, καθ' ην εκαστος ημων εστι
πιστος· ως οταν λεγηι γραφων Ῥωμαιοις· Ευχαριστω τωι Θεωι μου δια Ἰησου Χριστου, οτι
η πιστις υμων εν ολωι τωι κοσμωι καταγγελλεται· και Θεσσαλονικευσι παλιν· Ἀφ' υμων
γαρ εξηχηται ο λογος του Θεου, ου μονον εν τηι Μακεδονιαι, 51.276 αλλα και εν τηι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

Ἀχαΐαι, και εν παντι τοπωι η πιστις υμων η προς τον Θεον εξεληλυθε. Ποιαν ουν
αινισσεται ενταυθα πιστιν; Ευδηλον, οτι την της γνωσεως· και δηλοι τα εξης.
Πιστευομεν γαρ, φησι, διο και λαλουμεν. Τι πιστευομεν; Ὅτι ο εγειρας Ἰησουν, και ημας
εγερει δια της δυναμεως. Ἀλλα δια τι Πνευμα πιστεως αυτην καλει, και εις την των
χαρισματων καταλεγει ταξιν; Ει γαρ χαρισμα εστιν η πιστις, και της του Πνευματος
δωρεας μονον, αλλ' ουχ ημετερον κατορθωμα, ουτε οι απιστουντες κολασθησονται,
ουτε οι πιστευοντες επαινεθησονται. Τοιαυτη γαρ των χαρισματων η φυσις, ουκ εχει
στεφανους, ουτε αμοιβας. Ου γαρ των δεξαμενων το δωρον εστι κατορθωμα, αλλα της
του παρεσχηκοτος φιλοφροσυνης χαρισμα. ∆ια τουτο και τοις μαθηταις εκελευσε μη
χαιρειν επι τωι δαιμονας εκβαλλειν, και τους επι τωι ονοματι αυτου προφητευσαντας και
δυναμεις πολλας ποιησαντας εξεβαλε της βασιλειας των ουρανων, επειδη απο
κατορθωματων μεν οικειων ουδεμιαν ειχον παῤρησιαν, απο δε χαρισματων εβουλοντο
σωζεσθαι μονον.
εʹ. Ει τοινυν και η πιστις τοιουτον εστι, και ουδεν ημεις εισηνεγκαμεν, αλλα το
παν της του Πνευματος εστι χαριτος, και εκεινη ταις ημετεραις αυτην εγκατεβαλε
ψυχαις, και ουδενα αντι τουτων ληψομεθα μισθον, πως ουν ελεγε, Καρδιαι γαρ
πιστευεται εις δικαιοσυνην, στοματι δε ομολογειται εις σωτηριαν; Ὅτι και της του
πεπιστευκοτος αρετης εστι κατορθωμα η πιστις. Πως δε αλλαχου τουτο αυτο παλιν
αινιττεται λεγων, Τωι δε μη εργαζομενωι, πιστευοντι δε επι τον δικαιουντα τον ασεβη,
λογιζεται η πιστις εις δικαιοσυνην, ει της του Πνευματος χαριτος το παν εστι; πως δε και
τον πατριαρχην Ἀβρααμ δι' αυτης μυριοις ανεδησεν εγκωμιων στεφανοις, οτι τα
παροντα παντα παραδραμων, παρ' ελπιδα επ' ελπιδι επιστευσε; Τινος ουν ενεκα Πνευμα
πιστεως αυτην καλει; Ἐκεινο δειξαι βουλομενος, οτι το μεν παρα την αρχην πιστευσαι,
της ημετερας ευγνωμοσυνης εστι, και το υπακουσαι κληθεντας· μετα δε το
καταβληθηναι την πιστιν, της του Πνευματος δεομεθα βοηθειας, ωστε μενειν αυτην
διηνεκως ασειστον και απεριτρεπτον. Ουτε γαρ ο Θεος, ουτε η του Πνευματος χαρις την
ημετεραν προφθανει προαιρεσιν· αλλα καλει μεν, αναμενει δε ωστε εκοντας και
βουληθεντας οικοθεν προσελθειν· ειτα, επειδαν προσελθωμεν, τοτε την παρ' εαυτου
παρεχει συμμαχιαν απασαν. Ἐπειδη γαρ και ο διαβολος μετα το τηι πιστει προσελθειν
ημας, ευθεως επεισερχεται, την καλην ταυτην ριζαν ανασπασαι βουλομενος, και τα
ζιζανια σπειραι επειγομενος, και τοις γνησιοις και καθαροις λυμηνασθαι σπερμασι,
δεομεθα της του Πνευματος βοηθειας τοτε, ινα, καθαπερ γεωργος φιλοπονος,
εγκαθεζομενος ημων τηι ψυχηι, πολληι τηι φειδοι και προνοιαι τειχιζηι παντοθεν το
νεοπαγες της πιστεως φυτον. ∆ια τουτο Θεσσαλονικευσιν επεστελλε λεγων, Το Πνευμα
μη σβεννυτε, δηλων οτι της του Πνευματος χαριτος επεισελθουσης, ακαταγωνιστοι τωι
πονηρωι δαιμονι λοιπον και ταις μεθοδειαις αυτου πασαις εσομεθα. Ει γαρ ουδεις
δυναται ειπειν Κυριον Ἰησουν, ει μη εν Πνευματι αγιωι, πολλωι μαλλον την πιστιν
ασφαλη και εῤριζωμενην ου δυνησεται κατασχειν, ει μη εν Πνευματι αγιωι.
ςʹ. Πως δε δυνησομεθα την του Πνευματος επισπασασθαι βοηθειαν, και πεισαι
μειναι παρ' εαυτοις; 51.277 ∆ι' εργων αγαθων και πολιτειας αριστης. Καθαπερ γαρ το
λυχνιαιον φως ελαιωι κατεχεται, και αναλωθεντος τουτου κακεινο συναναλωθεν
απεισιν· ουτω δη και η του Πνευματος χαρις, παροντων μεν ημιν εργων αγαθων, και
ελεημοσυνης πολλης επιχεομενης τηι ψυχηι. μενει καθαπερ ελαιωι κατεχομενη η φλοξ·
ταυτης δε ουκ ουσης, απεισι και αναχωρει· οπερ και επι των πεντε παρθενων εγενετο.
Και γαρ εκειναι μετα τους πολλους πονους και τους ιδρωτας, επειδη την απο της
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

φιλανθρωπιας ουκ ειχον βοηθειαν, ουκ ισχυσαν παρ' εαυταις κατασχειν το του
Πνευματος χαρισμα· διο και του νυμφωνος εξεβληθησαν, και της φοβερας εκεινης
ηκουσαν φωνης, Ὑπαγετε, ουκ οιδα υμας· η και της γεεννης ην χαλεπωτερα· δια τουτο
και μωρας αυτας ωνομασεν· εικοτως· οτι τυραννικωτερας επιθυμιας περιγενομεναι, υπο
της ασθενεστερας εαλωσαν. Ὅρα γαρ· φυσεως βιαν ενικησαν, λυττωσαν μανιαν
εχαλινωσαν, τα της επιθυμιας εστορεσαν κυματα, εν γηι διατριβουσαι αγγελικον
επεδειξαντο βιον, σωμα περικειμεναι προς τας ασωματους ημιλληθησαν δυναμεις· και
μετα τοσουτον πονον χρηματων επιθυμιας ουκ εκρατησαν, οντως μωραι και ανοητοι·
δια τουτο και ουδε συγγνωμης ηξιωθησαν. Ῥαιθυμιας γαρ το πτωμα γεγονε μονον· αι
γαρ εν τοσαυτηι φλογι καμινον επιθυμιας δυνηθεισαι σβεσαι, και υπερ τα σκαμματα
πηδησασαι, και πλειω των προσταχθεντων επιδειξαμεναι (ου γαρ εστι νομος η
παρθενια, αλλα τηι προαιρεσει των ακουοντων επιτετραπται), ειτα υπο χρηματων
ηττηθεισαι, τινος ουκ αν ειεν ελεεινοτεραι, δι' ολιγων αργυριων τον στεφανον απο της
κεφαλης ριψασαι; Ταυτα λεγω, ουχι τας χειρας των παρθενων εκλυων, ουδε την
παρθενιαν σβεσαι βουλομενος, αλλ' ινα μη ανονητα δραμωσιν, ινα μη μετα μυριους
ιδρωτας αστεφανωτοι και αισχυνης γεμουσαι εκ των σκαμματων αναχωρησωσι. Καλον
η παρθενια και υπερ την φυσιν το κατορθωμα· αλλα το καλον τουτο και μεγα και υπερ
την φυσιν, αν μη φιλανθρωπιαν εχηι συνεζευγμενην, ουδε επιβαινειν των του
νυμφωνος προθυρων δυνησεται. Και σκοπει μοι της φιλανθρωπιας την ισχυν, και της
ελεημοσυνης την δυναμιν. Παρθενια μεν χωρις ελεημοσυνης ουκ ισχυσεν ουδε μεχρι
των προθυρων του νυμφωνος αγαγειν· ελεημοσυνη δε χωρις παρθενιας, τους εαυτης
τροφιμους μετα πολλων εγκωμιων εις την προ καταβολης κοσμου βασιλειαν
ητοιμασμενην εχειραγωγησεν.
Αυται μεν γαρ, επειδη ελεημοσυνην ουκ επεδειξαντο δαψιλη, ηκουσαν,
Ὑπαγετε, ουκ οιδα υμας· εκεινοι δε οι διψωντα ποτισαντες, και πεινωντα θρεψαντες
τον Χριστον, καιτοι παρθενιαν μη προβαλλομενοι, ηκουσαν, ∆ευτε, οι ευλογημενοι του
Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου.
Και μαλα εικοτως· ο μεν γαρ παρθενευων και νηστευων, εαυτωι χρησιμος· ο δε ελεων,
κοινος εστι των ναυαγουντων λιμην, τας των πλησιον διορθουμενος πενιας, και τας
ετερων λυων αναγκας. Των δε κατορθωματων εκεινα μαλιστα ευδοκιμειν ειωθεν, απερ
αν προς το συμφερον ετεροις γινεται.
ζʹ. Και ινα μαθηις, οτι αυται μαλλον τωι Θεωι περισπουδαστοι των αλλων αι
εντολαι, περι μεν νηστειας και παρθενιας διαλεγομενος, βασιλειας ουρα 51.278 νων
μεμνηται· περι δε ελεημοσυνης και φιλανθρωπιας και του ποιειν εαυτους οικτιρμονας
νομοθετων, πολυ μειζον της βασιλειας των ουρανων τεθεικεν επαθλον, Ὅπως γενησθε
ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις, λεγων. Ἐκεινοι γαρ μαλιστα των νομων
ομοιους ποιουσι τους ανθρωπους τωι Θεωι, ως ανθρωπους εικος γενεσθαι ομοιους του
Θεου, οι προς το κοινηι συμφερον εκβαινοντες. Και δηλων αυτο τουτο ο Χριστος ελεγεν·
Ὅτι τον ηλιον αυτου ανατελλει επι πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και
αδικους. Ουτω και υμεις τοις ουσι κατα δυναμιν εις το κοινηι συμφερον των αδελφων
αποκεχρημενοι, μιμησασθε τον τα αγαθα αυτου προτιθεντα πασιν ομοιως. Μεγα το της
παρθενιας αξιωμα, και δια τουτο μαλλον συγκροτηθηναι αυτο βουλομαι. Παρθενιας γαρ
αξιωμα ουκ αποσχεσθαι γαμων μονον, αλλα το φιλανθρωπον ειναι και φιλαδελφον και
συμπαθητικον. Τι γαρ οφελος παρθενια μετα ωμοτητος; τι δε κερδος σωφροσυνη μετα
απανθρωπιας; Ουχ εαλως σωματων επιθυμιαι, αλλ' εαλως χρηματων επιθυμιαι· ουκ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

εθαυμασας χρυσιου καλλος· τον μειζονα ενικησας ανταγωνιστην, αλλ' ο ελαττων και
ασθενεστερος εκρατησε σου και περιεγενετο. ∆ια τουτο αισχροτεραν εποιησε σου την
ητταν· δια τουτο ουδε συγγνωμης ετυχες, τοσαυτης μεν περιγενομενη βιας, και προς την
φυσιν αυτην αποδυσαμενη, υπο δε φιλαργυριας αλουσα, ην και οικεται πολλακις και
βαρβαροι απονητι νικησαι ηδυνηθησαν.
ηʹ. Ταυτ' ουν απαντα ειδοτες, αγαπητοι, και οι γαμοις ομιλουντες, και οι
παρθενιαν ασκουντες, πολλην επιδειξωμεθα περι την ελεημοσυνην σπουδην, επειδη
μηδε ετερως εστι της βασιλειας των ουρανων επιτυχειν. Ει γαρ παρθενια χωρις
ελεημοσυνης ουκ ισχυσεν εις βασιλειαν εισαγαγειν, ποιον ετερον κατορθωμα τουτο
ισχυσει, η δυνησεται ταυτης χωρις; Ουκ εστιν ουδεν. Πασηι τοινυν ψυχηι και δυναμει το
ελαιον εγχεωμεν ταις λαμπασι, και δαψιλες εστω και διηνεκες τουτο, ινα φαιδρον και
πλουσιον μεινηι το φως. Μη γαρ δη τον πενητα ιδηις τον λαμβανοντα, αλλα τον Θεον
τον αποδιδοντα· μη τον δεχομενον το αργυριον, αλλα τον υπευθυνον γινομενον τωι
οφληματι. ∆ια γαρ τουτο ετερος λαμβανει, και ετερος αποδιδωσιν, ινα η μεν του
δεχομενου πενια και η συμφορα προς ελεον επικαμψηι και συμπαθειαν· ο δε του
μελλοντος αποδιδοναι πλουτος την καταβολην εγγυωμενος, και την μετα πολλης
προσθηκης εκτισιν επομενην, θαῤρησαι παρασκευασηι περι του δανειου και του τελους,
και μετα πλειονος δαψιλειας εκκαλεσηται την ελεημοσυνην. Τις γαρ, ειπε μοι, μελλων
εκατονταπλασιονα λαμβανειν, και θαῤρων παντως υπερ της αποδοσεως, ουχι τα παντα
προησεται; Μη τοινυν φειδωμεθα χρηματων, μαλλον δε φειδωμεθα των χρηματων· ο
γαρ φειδομενος των οντων, εις τας των πενητων χειρας αυτα εναποτιθεται, εις τον
ασυλον θησαυρον, και ληισταις και οικεταις και συκοφανταις κακουργοις και πασαις
εφοδοις αναλωτον. Ει δε και ταυτα ακουων οκνεις προεσθαι τι των οντων, και ουτε το
εκατονταπλασιονα απολαβειν, ουτε η του πενητος συμφορα, ουτε αλλο ουδεν
επικαμψαι σε δυνησεται, αναλογισαι τα πεπλημμελημενα σοι· εισελθε εις το συνειδος
των αμαρτηματων, πασαν εξετασον σου την ζωην· καταμαθε σου τα παραπτωματα
51.279 μετα ακριβειας· καν απαντων ανθρωπων απηνεστερος ηις, παντως υπο του φοβου
των ημαρτημενων σοι παρα παντα τον χρονον ωθουμενος, και δια της ελεημοσυνης
αφεσιν σοι προσδοκων γενεσθαι τουτων, και το σωμα επιδωσεις σαυτου, μητι γε
χρηματα. Ει γαρ τραυματα εχοντες, και νοσηματα σωματικα αποκρουσασθαι
βουλομενοι, ουδενος των οντων φειδωμεθα, καν αυτο το ιματιον αποδοσθαι δεοι, ωστε
της αῤρωστιας απαλλαγηναι εκεινης· πολλωι μαλλον της ψυχης αῤρωστιαν αποτιθεσθαι
μελλοντες και τα χαλεπα των αμαρτηματων τραυματα δια της ελεημοσυνης, μετα
πασης προθυμιας αυτην εργασωμεθα. Καιτοι γε επι μεν των νοσηματων ουκ εστιν
ευθεως καταβαλοντα αργυριον απαλλαγηναι της νοσου, αλλα δει και τομης πολλακις
και καυσεως και πικρων φαρμακων, και λιμου, και ψυχους, και ετερων φορτικωτερων
επιταγματων· ενταυθα δε ουχ ουτως, αλλ' αρκει καταβαλειν το αργυριον εις τας των
πενητων χειρας, και παντα ευθεως απολουσασθαι τα πεπλημμελημενα χωρις οδυνης
και πονου. Ὁ γαρ την ψυχην θεραπευων ιατρος, ου δειται μεθοδων και οργανων, και
σιδηρου και πυρος· αλλ' αρκει νευσαι μονον, και παντα εκρει της ημετερας ψυχης τα
πλημμεληματα, και εις το μη ον αφανιζεται.
θʹ. Ουχ οραις τους μοναχους τους τον μονηρη βιον επιθυμουντας και εις τας
κορυφας των ορεων αναχωρουντας, οσην υπομενουσι σκληραγωγιαν; Και γαρ σποδον
υποστρωννυμενοι, και σακκον περιβαλλομενοι, και κλοια παντι τωι σωματι
περιτιθεντες, και εν οικωι καθειρξαντες εαυτους, λιμωι παλαιουσι διηνεκει, θρηνοις
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

συζωσι και αγρυπνιαις αφορητοις, ινα δυνηθωσι μικρον γουν μερος των ημαρτημενων
αποῤριψασθαι· σοι δε εξεστι χωρις της σκληραγωγιας απασης εκεινης την ευκολον
ταυτην και ραιδιαν ευλαβειαν επιδειξασθαι. Ποιος γαρ πονος, ειπε μοι, των οντων
απολαυοντας, τα περιττα της χρειας εις τους δεομενους αναλωσαι; Ει γαρ μη μισθος
εκειτο, ει γαρ μη αμοιβη τοσαυτη ωριστο, αυτη του πραγματος η φυσις ουχ ικανη και
τους σφοδρα ανημερους πεισαι, τοις περιττευουσιν εις παραμυθιαν των δεομενων
αποχρησασθαι; Ὅταν δε και τοσουτοι στεφανοι, και τοσαυται αμοιβαι, και τοσαυτη
αμαρτηματων αμνηστια δια της ελεημοσυνης γινηται, ποιαν εξουσιν απολογιαν, ειπε
μοι, οι χρηματων φειδομενοι και την ψυχην την εαυτων καταποντιζοντες τοις
αμαρτημασιν; Ει γαρ και μηδεν σε ετερον κινει και διανιστησι προς συμπαθειαν και προς
ελεημοσυνην, της τελευτης την αδηλιαν αναλογισαι· και ενθυμηθεις, οτι καν μη πενησι
δωις, επελθοντος του θανατου και ακων εκστησηι ετεροις αυτων, καν ουτω γενου
φιλανθρωπος νυν. Και γαρ εσχατης ανοιας αν ειη, ων και ακοντες εξιστασθαι μελλομεν,
ετεροις τουτων μη μεταδουναι εκοντας τοις δεομενοις, και ταυτα μελλοντας τοσαυτα
απο της φιλοφροσυνης ταυτης καρπουσθαι καλα. Το υμων περισσευμα, φησι, γενεσθω
εις το εκεινων υστερημα. Τι δε εστιν ο λεγει; Μειζονα λαμβανεις, η διδως. ∆ιδως
αισθητα, και λαμβανεις νοητα και πνευματικα· διδως αργυριον, και λαμβανεις
αμαρτηματων αφεσιν· λυεις συ τωι πενητι λιμον, εκεινος δε σοι λυει του Θεου την
οργην. Ἀντιδοσις τις εστι και πραγματεια πολυ της δαπανης μειζω και χρησιμωτεραν
την προσοδον εχουσα. Ἡ μεν γαρ δαπανη εν χρημασι γινεται· η προσοδος δε ουκ ετι εν
χρημασι μονον, αλλα και 51.280 εν αμαρτηματων αφεσει, και παῤρησιαι τηι προς τον
Θεον, και βασιλειαι των ουρανων, και τηι των αγαθων απολαυσει, α μητε οφθαλμος ειδε,
μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη. Πως ουν ουκ ατοπον, τους μεν
εμπορους μηδενος φειδεσθαι των οντων, και ταυτα ουχ ετερας τινος καινοτερας, αλλ'
ομοιας τηι ενθηκηι της εμποριας αυτων μελλουσης εσεσθαι· ημας δε δια φθαρτων και
επικηρων ουχι φθαρτα και επικηρα, αλλ' αφθαρτα και αθανατα καρπουσθαι μελλοντας
αγαθα, μηδε την αυτην εκεινοις φιλοτιμιαν περι τα οντα επιδεικνυσθαι; Μη, αδελφοι,
μη ουτω κακως περι της εαυτων βουλευωμεθα σωτηριας· αλλα το παραδειγμα των
παρθενων ειδοτες, και τους εις το πυρ απαγομενους το ητοιμασμενον τωι διαβολωι και
τοις αγγελοις αυτου, επειδη μη εθρεψαν, μηδε εποτισαν τον Χριστον, κατεχωμεν του
Πνευματος το πυρ δια φιλανθρωπιας δαψιλους και επιτεταμενης ελεημοσυνης, ινα μη
περι την πιστιν ναυαγησωμεν. Ἡ μεν γαρ πιστις της του Πνευματος δειται βοηθειας και
της παραμονης, ινα ασειστος μενηι· η δε του Πνευματος βοηθεια δια βιου καθαρου και
πολιτειας αριστης ημιν ειωθεν παραμενειν. Ὥστε ει μελλοιμεν εῤριζωμενην εχειν την
πιστιν, πολιτειας ημιν δει καθαρας της το Πνευμα πειθουσης μενειν και συνεχειν
εκεινης την δυναμιν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι βιον ακαθαρτον εχοντα, μη και περι την
πιστιν σαλευεσθαι.
ιʹ. Οι γουν περι ειμαρμενης ληρουντες, και τωι σωτηριωδει της αναστασεως
διαπιστουντες λογωι, απο συνειδοτος πονηρου και πραξεων διεφθαρμενων επι το
βαραθρον της απιστιας ταυτης κατεπεσον. Και καθαπερ οι πυρεττοντες βουλομενοι το
πνιγος αποτιναξασθαι, κατα ψυχρων εαυτους πολλακις εῤριψαν υδατων, και προς
βραχυ παραμυθησαμενοι την νοσον, χαλεπωτεραν υστερον ανηψαν την φλογα· ουτω δη
και οι πονηρωι συνεχομενοι συνειδοτι, ειτα παραμυθιαν ζητουντες ευρειν και μη
βουλομενοι μετανοιαι τα αμαρτηματα απονιψασθαι, την της ειμαρμενης επεισηγαγον
τυραννιδα, και την της αναστασεως απιστιαν. ∆ια τουτο ενταυθα εαυτους δια των
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ψυχρων λογισμων προς βραχυ παραμυθησαμενοι, μειζονα της γεεννης αναψουσιν
εαυτοις την φλογα, οταν γενομενοι ραιθυμοτεροι, ειτα απελθοντες εκει θεασωνται των
εαυτοις πεπλημμελημενων εκαστον αυτον διδοντα ευθυνας. Και ινα μαθητε οτι τουτο
εστιν αληθες, και πραξεις πονηραι τηι της πιστεως λυμαινονται στεῤροτητι, ακουσον τι
φησιν ο Παυλος τωι Τιμοθεωι γραφων· Ἵνα στρατευσηι, φησι, την καλην στρατειαν, εχων
πιστιν και αγαθην συνειδησιν (η δε αγαθη συνειδησις απο βιου και πραξεων ορθων
γενοιτ' αν)· ην τινες απωσαμενοι, περι την πιστιν, φησιν, εναυαγησαν.
Και παλιν αλλαχου· Ῥιζα παντων των κακων εστιν η φιλαργυρια, ης τινες
ορεγομενοι απεπλανηθησαν της πιστεως. Ειδες οτι κακεινοι εναυαγησαν δια τουτο, και
ουτοι δια τουτο απεπλανηθησαν, επειδη οι μεν την αγαθην συνειδησιν απωσαντο, ουτοι
δε της φιλαργυριας επελαβοντο; Ἅπερ απαντα λογισαμενοι μετ' ακριβειας,
επιμελωμεθα πολιτειας αριστης, ωστε γενεσθαι διπλουν ημιν τον μισθον, ενα μεν, τον
εκ της των εργων αμοιβης ητοιμασμενον, ετερον δε, τον εκ της κατα πιστιν
στεῤροτητος. Ὅπερ γαρ εστιν η τροφη τωι σωματι, τουτο η πολιτεια τηι πιστει· και
καθαπερ η της σαρκος φυσις της ημετερας ουκ αν διακρα 51.281 τηθειη χωρις τροφης,
ουτως ουδε η πιστις χωρις εργων αγαθων· Χωρις γαρ εργων η πιστις νεκρα. Ἓν
υπολελειπται λοιπον ειπειν, τι ποτε εστι, Το αυτο; Ου γαρ ειπεν απλως, εχοντες το
Πνευμα της πιστεως, αλλα τι; Ἔχοντες το αυτο Πνευμα της πιστεως. Και εβουλομην μεν
επεξελθειν και τουτο τωι λογωι· αλλ' επειδη πολλους ποταμους ορω νοηματων εκ της
ψιλης ταυτης ρησεως εξιοντας, δεδοικα μη τωι πληθει των ρηθησεσθαι μελλοντων τα
ειρημενα επικλυσας απαντα, αχρηστον υμιν ποιησω την διδασκαλιαν δια της αμετριας
υμιν λυμηναμενος. ∆ιοπερ ενταυθα στησας τον λογον, παρακαλω και δεομαι τα τε
ειρημενα μετ' ακριβειας φυλαττειν, οσα περι πολιτειας, 51.282 και πιστεως, και
παρθενιας, και φιλανθρωπιας, και ελεημοσυνης ηκουσατε, και ταυτα κατεχοντας
ασφαλως, προς την των μελλοντων ακροασιν απαντησαι. Ουτω γαρ ημιν στεῤρα και
ασειστος εσται η των ειρημενων οικοδομη, οταν, των προτερων καλως πεπηγοτων εν
ταις υμετεραις διανοιαις, τα δευτερα επεμβαλωμεν. Ὁ δε Θεος ο και ημιν ταυτα ειπειν
δους, και υμιν μετα προθυμιας ακουσαι, καταξιωσειε και τον δια των εργων
επιδειξασθαι καρπον, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, οτι
αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων Ἀμην.

Εις την αποστολικην ρησιν την λεγουσαν, "Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της
πιστεως, κατα το γεγραμμενον·" και προς Μανιχαιους, και παντας τους
διαβαλλοντας την Παλαιαν και διαιρουντας αυτην απο της Καινης, και περι
ελεημοσυνης.
αʹ. Ἀποστολικης υμιν εξηγησεως χρεος οφειλω παλαιον· αλλα τουτο το χρεος
υμεις μεν ισως επιλελησθε δια τον χρονον, εγω δε ουκ επιλελησμαι δια τον περι υμας
ποθον. Τοιουτον γαρ η αγαπη· αγρυπνον τι χρημα, και μεμεριμνημενον εστι· και ουχι
τους φιλουμενους μονον επι της διανοιας περιφερουσιν οι φιλουντες, αλλα και οσα αν
αυτοις υποσχωνται δωσειν, των μελλοντων απολαμβανειν ακριβεστερον την μνημην
εχουσιν. Ουτω και μητηρ φιλοστοργος τοις παισι τοις εαυτης λειψανα τραπεζης
διατηρησασα, καν εκεινοι τυχωσιν επιλαθομενοι, αυτη γε ουκ επιλησεται, αλλα μετα
σπουδης αυτα διαφυλαξασα πασης, εις μεσον φερει και διατρεφει πεινωντας. Ει δε
μητερες ουτω περι τα εκγονα φιλοστοργοι, πολλωι μαλλον ημας περι την υμετεραν
8
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγαπην πλειονα σπουδην και επιμελειαν επιδεικνυσθαι χρη, οσωι των της φυσεως
ωδινων αι του πνευματος εισι δυνατωτεραι.
Τις ουν η τραπεζα ην, ης τα λειψανα διετηρησαμεν υμιν; Ῥησις ην αποστολικη,
πολλην ημιν τοτε παρασχουσα τροφην πνευματικην, ης μερος μεν ενεθηκαμεν υμων τηι
διανοιαι, μερος δε εις την παρουσαν ημεραν ανεβαλλομεθα, ωστε μη τωι πληθει των
λεγομενων καταχωσαι της μνημης της υμετερας την δυναμιν. Τις ουν εστιν η ρησις;
Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως, κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο
ελαλησα· και ημεις πιστευομεν, διο και λαλουμεν. Περι ποιας μεν ουν πιστεως ειρηται,
ποτερον της των σημειων ποιητικης, περι ης ο Χριστος φησιν· Ἐαν εχετε πιστιν, ως
κοκκον σιναπεως, ερειτε τωι ορει τουτωι, Μεταβηθι, και μεταβησεται· η της την γνωσιν
εμποιουσης ημιν, καθ' ην παντες εσμεν πιστοι· και τινος ενεκα Πνευμα πιστεως ειρηται,
και τι ποτε εστιν η πιστις αυτη, και παντα δη ταυτα κατα δυναμιν τοτε προς την
υμετεραν διελεχθημεν αγαπην, οτε και τους περι ελεημοσυνης εκινησαμεν λογους.
Ἐπειδη δε ελειπετο ειπειν και τινος ενεκεν ειρηται, Πνευμα πιστεως το αυτο, και το
πληθος των τοτε λεχθεντων ουκ επετρεπε και ταυτηι μετ' ακριβειας επεξελθειν τηι ρησει·
τουτου χαριν εις την παρουσαν ημεραν αυτην εταμιευσαμεθα, και νυν τουτο ανεστημεν
αποδωσοντες υμιν το χρεος. Τινος ουν ενεκεν ειρηκε, Το αυτο; 51.282 Πολλην
συγγενειαν της Καινης ∆ιαθηκης προς την Παλαιαν επιδειξαι βουλεται· δια τουτο και
προφητικης ημας ανεμνησε ρησεως, ειπων, Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα, και επαγαγων,
Κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα. Τουτο δε ανωθεν και προ πολλων
χρονων ο ∆αυιδ ην ειρηκως, οπερ ο Παυλος παρηγαγε νυν, δηλων οτι του Πνευματος η
χαρις η αυτη και εν εκεινωι τοτε, και νυν εν ημιν την της πιστεως εῤριζωσε δυναμιν·
ωσει ελεγε, Το αυτο Πνευμα της πιστεως, το και εν εκεινωι λαλησαν, και εν ημιν
ενηργησε.
βʹ. Που νυν εισιν οι την Παλαιαν διαβαλλοντες, οι το σωμα της Γραφης
διασπωντες, οι τηι Καινηι μεν αλλον, ετερον δε τηι Παλαιαι Θεον απονεμοντες;
Ἀκουετωσαν Παυλου τα στοματα τα αθεα εμφραττοντος, και επιστομιζοντος την
θεομαχον γλωτταν, και δια της ρησεως ταυτης δεικνυοντος, οτι το αυτο Πνευμα και εν
τηι Παλαιαι, και εν τηι Καινηι. Και γαρ αυτα τα ονοματα πολλην ημιν των ∆ιαθηκων
δεικνυσι την συμφωνιαν. Ἡ γαρ Καινη δια την Παλαιαν ειρηται, και η Παλαια δια την
Καινην· καθαπερ ουν και ο Παυλος φησιν, Ἐν τωι λεγειν Καινην πεπαλαιωκε την
προτεραν. Ει δε μη του αυτου ειεν ∆εσποτου, ουτε αυτη Καινη, ουτ' εκεινη Παλαια
δυναιτ' αν λεγεσθαι. Ὥστε αυτη η εν τοις ονομασι διαφορα την συγγενειαν εκατερας
εκδεικνυται, και η διαφορα δε αυτη ου κατα την ουσιαν, αλλα κατα την των χρονων
εναλλαγην εστι· και γαρ το καινον τωι παλαιωι κατα τουτο αντιδιαστελλεται μονον· η δε
των χρονων εναλλαγη ουδε διαφοραν δεσποτειας ουδε μειωσιν εισαγει. Και τουτο
παλιν ο Χριστος ενεφηνεν, ειπων· ∆ια τουτο λεγω υμιν, Πας γραμματευς μαθητευθεις εν
τηι βασιλειαι των ουρανων ομοιος εστιν ανθρωπωι οικοδεσποτηι, οστις εκβαλλει εκ του
θησαυρου αυτου καινα και παλαια. Ὁραις διαφορα μεν τα κτηματα, μιαν δε την
δεσποτειαν; Ὥσπερ ουν εκεινος δυναται εκβαλλειν καινα και παλαια εις ων
οικοδεσποτης, ουτω δη και ενταυθα δυνατον ενος ειναι Θεου την Καινην και την
Παλαιαν· αυτο γαρ τουτο μαλιστα δεικνυσιν αυτου τον πλουτον και την περιουσιαν, το
μη μονον καινα κεκτησθαι, αλλα και εν τοις παλαιοις την περιουσιαν ενδεικνυσθαι.
Ὥστε διαφορα μονον εστιν ονοματων εν ταις ∆ιαθη 51.283 καις ου μαχη, ουδε
εναντιωσις. Το γαρ παλαιον εκ του καινου γινεται παλαιον· τουτο δε ου μαχης, ουδε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εναντιωσεως, αλλα διαφορας ονοματος μονης. Ἐγω δε τοσαυτην υπερβολην ποιουμαι,
οτι, ει και εναντιοι ησαν οι νομοι της Παλαιας τοις της Καινης, σφοδρα αν
διισχυρισαμην, ως ουδε ουτως ετερον επεισαγειν Θεον εχρην. Ει μεν γαρ κατα τον
αυτον καιρον, τοις αυτοις ανθρωποις, περι τα αυτα διατριβουσιν, εν τοις αυτοις ουσι
πραγμασιν, εναντιους επεταττε νομους, ειχεν αν τινα αυτοις λογον ισως το σοφισμα· ει
δε ετεροις μεν εκεινοι, ετεροις δε εγραφησαν ουτοι, και εν ετερωι μεν εκεινοις καιρωι, εν
ετερωι δε τουτοις, αλλως εκεινοις διακειμενοις, και ετερως τουτοις, ποια αναγκη δια την
των νομων διαφοραν εναντιους εισαγειν νομοθετας δυο; Ἐγω μεν ουδεμιαν ορω, ει δε
αυτοι λεγειν εχουσι, ειπατωσαν· αλλ' ουκ αν εχοιεν. Και γαρ και ιατρος εναντια πολλα
ποιει πολλακις· αλλ' ουκ απο εναντιας της γνωμης, αλλ' απο μιας και συμφωνου. Και
γαρ καιει και ου καιει, τεμνει και ου τεμνει το αυτο σωμα πολλακις· και νυν μεν πικρα,
νυν δε γλυκεα διδωσι πινειν φαρμακα· και τα μεν γινομενα εναντια, η γνωμη δε, αφ' ης
ταυτα γινεται, συμφωνος και μια· προς γαρ εν τελος βλεπει, την του καμνοντος υγιειαν.
Πως ουν ουκ ατοπον ιατρωι μεν μη εγκαλειν εναντια ποιουντι πολλα και περι σωματος
ενος φυσιν, τωι Θεωι δε μεμψιν επαγειν, ει κατα διαφορους καιρους διαφοροις
ανθρωποις διαφορα εδωκε τα προσταγματα;
γʹ. Ὅτι μεν ουν, ει και εναντιοι ησαν οι νομοι, ουδε ουτως εγκαλειν εδει, δηλον
εκ τουτων· οτι δε ουδε εισιν εναντιοι, αλλα διαφοροι μονον, φερε, τους νομους εις
μεσον προχειρισωμεθα. Ἠκουσατε, φησιν, οτι εῤρεθη τοις αρχαιοις, Ου φονευσεις.
Ουτος παλαιος ο νομος· ιδωμεν τον της Καινης· Ἐγω δε λεγω υμιν, Ὁ οργιζομενος τωι
αδελφωι αυτου εικη, ενοχος εστιν εις την γεενναν του πυρος. Ταυτα εναντια, ειπε μοι, τα
προσταγματα; Και τις ανθρωπων, καν οπωσουν διανοιας μετεχων, τουτο αν ειποι; Ει μεν
γαρ του προτερου κελευσαντος μη φονευειν, ουτος εκελευσεν, ισως αν τις αντινομιαν
εφησεν ειναι το λεγομενον· ει δε εκεινου κελευοντος μη φονευειν, ουτος εκελευσε μηδε
οργιζεσθαι, επιτασις, ουκ εναντιωσις ο προτερος του δευτερου νομος εστιν· ο μεν γαρ
τον καρπον της κακιας εξετεμε, τον φονον, ουτος δε και την ριζαν ανεσπασε, την οργην·
εκεινος το ρευμα της πονηριας εξεκοψεν, ουτος και την πηγην αυτην εξηρανε. Πηγη
γαρ και ριζα του φονου θυμος και οργη. Ἐκεινος τουτο προπαρεσκευασεν ο νομος την
φυσιν την ημετεραν, ουτος ελθων το λειπον επληρωσε. Ποια εναντιοτης, οταν ο μεν το
τελος των κακων, ο δε και την αρχην εκκοπτηι; Ἐκεινος την χειρα καθαραν εποιησεν
αιματος, ουτος και την διανοιαν αυτην απηλλαξε των πονηρων βουλευματων. Ταυτα δε
συμφωνουντων αλληλοις νομων, ουχι μαχομενων εστιν· οπερ ανω και κατω
σπουδαζουσι κατασκευαζειν οι της αληθειας εχθροι, μη συνορωντες, οτι εκ τουτου
μεγαληι ραιθυμιας και υπεροψιας αιτιαι τον της Καινης Θεον υποβαλλουσιν· ευρεθησεται
γαρ (η δε βλασφημια εις την των ταυτα αναγκαζοντων 51.284 ημας λεγειν περιτραπειη
κεφαλην) ακαιρως τα καθ' ημας οικονομησας· το δε πως, εγω λεγω. Γαλακτοτροφιαι
προσεοικεν η της Παλαιας ∆ιαθηκης παιδαγωγια, στερεαι δε τροφηι της Καινης ∆ιαθηκης
η φιλοσοφια· ουδεις δε πριν η θρεψαι γαλακτι, προς την στερεαν αγει τροφην.
Ὅπερ εσται πεποιηκως ο της Καινης Θεος ανπερ μη αυτος ηι ο την Παλαιαν
δεδωκως· προ γαρ του θρεψαι γαλακτι και τηι δια του νομου παιδαγωγιαι, επι την
στερεαν ημας ηγαγε τροφην. Ου τουτωι δε μονον, αλλα και ετερωι μειζονι τουτου παλιν
αυτον υποβαλλουσιν εγκληματι, ει γε μετα πεντακισχιλια και πλειονα ετη του γενους
ηκε προνοησων του ημετερου. Ει γαρ μη αυτος ην, ο δια των προφητων και των
πατριαρχων και των δικαιων ανθρωπων τα καθ' ημας απαντα οικονομων, αλλ' ετερος
τις παρα τουτον οψε ποτε και βραδεως ευρεθησεται της ημετερας επειλημμενος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

προνοιας, ωσπερ εκ τινος μετανοιας ανενεγκων· οπερ ου Θεου μονον, αλλα και
ανθρωπου του τυχοντος αναξιον αν ειη, τοσουτους αφεντος απολεσθαι εν τοσουτωι
χρονωι, οψε ποτε εν εσχατωι των καιρων της των ολιγων επιλαβεσθαι προνοιας.
δʹ. Ὁραις οσαις τον Θεον υποβαλλουσι βλασφημιαις εκεινοι, ετερον μεν της
Καινης, ετερον δε της Παλαιας λεγοντες ειναι νομοθετην; Ἅπερ απαντα λυεται, αν ενα
εκατερας της ∆ιαθηκης δωμεν ειναι Θεον. Ευρεθησεται γαρ κατα λογον τα καθ' ημας
οικονομων, τοτε μεν δια του νομου, νυν δε δια της χαριτος, και ου προσφατως, ουδε
νεωστι, αλλ' ανωθεν και εκ πρωτης ημερας της ημετερας επειλημμενος προνοιας. Ἵνα
δε μειζονως αυτων τα στοματα αποῤραψωμεν, φερε, και αυτας τας ρησεις
παραγαγωμεν, και προφητας, και αποστολους βοωντας, οτι Καινης και Παλαιας εις
εστιν ο νομοθετης. Παριτω τοινυν εις μεσον ο εκ κοιλιας αγιασθεις Ἱερεμιας, και αυτο
τουτο δεικνυτω σαφως ενα και τον αυτον εκατερας οντα της ∆ιαθηκης Θεον. Τι ουν
ουτος φησιν, εκ προσωπου του νομοθετου κηρυττων; ∆ιαθησομαι υμιν διαθηκην
καινην, ου κατα την διαθηκην, ην διεθεμην τοις πατρασιν υμων. Ὥστε ο την Καινην
αυτοις διαθεμενος, αυτος εστιν ο και την Παλαιαν δους Θεος. Ἐνταυθα και τους απο
Παυλου του Σαμοσατεως επεστομισεν ικανως, οι την προαιωνιον υπαρξιν αναιρουσι του
Μονογενους. Ει γαρ προ του τοκου της Μαριας ουκ ην, ουδε υπηρχε πριν η φανηναι εν
σαρκι, πως ενομοθετει ο μη ων; πως δε ελεγε, ∆ιαθησομαι υμιν διαθηκην καινην, ου
κατα την διαθηκην, ην διεθεμην τοις πατρασιν υμων; πως διεθετο τοις πατρασιν αυτων
μη υπαρχων, μηδε ων, κατα τον εκεινων λογον; Ἀλλα προς Ἰουδαιους μεν και τους τα
Ἰουδαιων νοσουντας Παυλιανους ικανη στηναι η του προφητου μαρτυρια· ινα δε και
Μανιχαιους επιστομισωμεν, απο της Καινης την μαρτυριαν παραγαγωμεν, επειδη της
Παλαιας ουδεις αυτοις εστι λογος, μαλλον δε ουδε της Καινης· αλλα και ταυτην, ην
δοκουσι τιμαιν, ουχ ηττον εκεινης καθυβριζουσιν· ενι μεν τροπωι, τωι της Παλαιας
εκκοψαι, και το αξιοπιστον αυτης λυμηνασθαι. Ου γαρ μικρα των εν αυτηι κειμενων της
αληθειας αποδειξις, των εν τηι Παλαια 51.285 προφητειων η προαναφωνησις ην, ους
αποστραφεντες ουτοι ουκ αισθανονται των προφητων μαλλον τους αποστολους
ατιμασαντες. Ἑνι μεν ουν τροπωι τουτωι την Καινην καθυβριζουσιν, ετερωι δε παλιν
δευτερωι, τωι τα πλειονα αυτης εκκοψαι. Πλην αλλα και αυτη των εν τηι αυτηι κειμενων
η δυναμις τοσαυτη, ως και απ' αυτων των λειψανων ευφωρατον αυτων γενεσθαι ποιει
την κακουργιαν· τα γαρ αποκοπεντα μελη κραζει και βοαι, την προς τα οικεια μελη
συμφωνιαν επιζητουντα.
εʹ. Πως ουν αποδειξομεν, οτι Καινης και Παλαιας εις εστιν ο νομοθετης; Ἀπο
τουτων των παρ' αυτοις υπολελειμμενων ρηματων των αποστολικων, α δοκει μεν εχειν
του νομου κατηγοριαν, συνιστησι δε αυτον μαλιστα, και δεικνυει θειον οντα χρησμον
και ανωθεν ηκοντα. Και τουτο δε της του Πνευματος εγενετο σοφιας, ωστε τηι προχειρωι
ρησει δελεασθεντας τους του νομου κατηγορουντας ακοντας και αγνοουντας δεξασθαι
την υπερ αυτου γεγραμμενην απολογιαν· ινα, αν μεν θελησωσι προς την αληθειαν ιδειν,
εχωσι την ρησιν την χειραγωγουσαν αυτους· αν δε επιμενωσι τηι απιστιαι, μηδεμιας
συγγνωμης λοιπον τυχωσι, και αυτοις, οις δοκουσι πιστευειν, απιστουντες κατα της
εαυτων σωτηριας. Που τοινυν η Καινη εαυτης και της Παλαιας ενα τον νομοθετην ειναι
φησι; Πολλαχου μεν και αλλαχου· ημεις δε εκεινην τεως σπουδαζομεν την περικοπην
εις μεσον αγαγειν, την και παρα τοις Μανιχαιοις σωζομενην ετι και νυν. Τις ουν εστιν
αυτη; Λεγετε μοι, οι υπο νομον θελοντες ειναι, φησι, τον νομον ουκ ακουετε, οτι
Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης, και ενα εκ της ελευθερας; Ἤκουσαν οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αιρετικοι, οτι ενα εκ της παιδισκης, και ευθεως επεπηδησαν· ενομισαν γαρ κατηγοριαν
ειναι του νομου το λεγομενον· και εκκοψαντες αυτην της λοιπης ακολουθιας, ως
συνηγορουσαν αυτοις κατεχουσι. Φερε ουν απ' αυτου δειξωμεν ενα οντα τον
νομοθετην. Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα εκ της παιδισκης, και ενα εκ της ελευθερας·
ταυτα δε εστι, φησιν, αλληγορουμενα. Τι δε εστιν, Ἀλληγορουμενα; Τυποι των εν τηι
χαριτι γενομενων ησαν τα εν τηι Παλαιαι ∆ιαθηκηι γινομενα. Ὥσπερ γαρ εκει δυο
γυναικες, ουτως ενταυθα δυο ∆ιαθηκαι. Πρωτον μεν εν τουτωι δεικνυσι την συγγενειαν
της Καινης προς την Παλαιαν, οταν εκεινα τουτων ηι τυπος. Ὁ γαρ τυπος της αληθειας
ουκ εναντιον, αλλα συγγενες. Ει δε εναντιος ην ο Θεος της Παλαιας τωι Θεωι της Καινης,
ουκ εμελλε δια των γυναικων προδιατυπουν της Καινης ∆ιαθηκης την υπεροχην. Ει δε
και εκεινος προδιετυπωσε, τον Παυλον εχρην μη αποχρησασθαι τωι τυπωι. Ει δε λεγοιεν,
οτι Ἰουδαικηι συγκαταβαινων ασθενειαι, τουτο εποιει, εχρην και Ἕλλησι κηρυττοντα
τυπους Ἑλληνικους εισαγειν, και ιστοριας μεμνησθαι των παρ' Ἕλλησι γεγενημενων
πραγματων. Ἀλλα ουκ εποιησε τουτο· και μαλα εικοτως. Ἐκεινα μεν γαρ ουδεν κοινον
ειχε προς την αληθειαν, ταυτα δε Θεου χρησμοι και νο 51.286 μοι· διο και πολλην
συγγενειαν εχει τα παλαια προς την Καινην ∆ιαθηκην.
ςʹ. Πρωτον μεν ουν τουτο δεικνυσιν, οτι πολλη η συμφωνια της Καινης προς την
Παλαιαν· δευτερον δε ουκ ελαττον τουτου, και αυτηι τηι ιστοριαι. Ὥσπερ γαρ τοτε δυο
γυναικες ησαν ενος ανδρος, ουτω και νυν δυο ∆ιαθηκαι ενος νομοθετου· επει, αν αλλος
ηι της Καινης, και αλλος της Παλαιας, περιττως την ιστοριαν εισηγαγεν. Ου γαρ αλλος
μεν ην της Σαῤρας ανηρ, αλλος δε της Ἅγαρ, αλλ' εις και ο αυτος. Ὥστε, οταν λεγηι,
Αυται γαρ εισι δυο διαθηκαι, ουδεν ετερον λεγει, αλλ' η, οτι ενα εχουσι νομοθετην,
καθαπερ εκειναι ενα ανδρα τον Ἀβρααμ. Ἀλλ' η μεν δουλη, φησιν, η δε ελευθερα ην. Και
τι τουτο; τεως γαρ ζητουμενον ην, ει εις εκατερων νομοθετης. Καταδεξασθωσαν τοινυν
τουτο προτερον, και τοτε προς εκεινο αυτοις αποκρινουμεθα. Ἂν γαρ τουτο
καταναγκαζηις αυτους δεξασθαι, και πεισθωσιν, απαν αυτων το δογμα οιχησεται. Ὅταν
γαρ ευρεθηι του αυτου νομοθετου και η Παλαια ουσα, καθαπερ ουν και εστι, πασα
λελυται ημιν η προς εκεινους αμφισβητησις. Ἵνα δε μηδε τουτο υμας θορυβηι,
προσχωμεν ακριβως τηι ρησει. Ου γαρ ειπε, Μια μεν δουλη, μια δε ελευθερα· αλλα, Μια
μεν εις δουλειαν γεννωσα· ου παντως δε η εις δουλειαν γεννησασα, δουλη· και αυτο δε
το εις δουλειαν τεχθηναι, ου της τεκουσης εγκλημα, αλλα των τεχθεντων παιδιων.
Ἐπειδη γαρ της ελευθεριας δια την κακιαν εαυτους απεστερησαν, και της ευγενειας
εξεπεσον, ως δουλους αυτους αγνωμονας επαιδευσεν ο Θεος φοβωι διηνεκει, κολαζων
τιμωριαις και απειλαις. Πολλοι γουν και νυν πατερες τους εαυτων υιους, ουχ ως υιους
εναγουσιν, αλλα μετα του πρεποντος οικεταις φοβου· και το εγκλημα ουχι των πατερων
εστιν, αλλα των τους πατερας παρασκευασαντων παιδων, ως δουλοις κεχρησθαι τοις
ελευθεροις. Ουτω και ο Θεος τον λαον τοτε εκεινον μετα τοσουτου φοβου και τιμωριας
τοσαυτης ενηγε, μεθ' οσης εικος ην οικετην αγνωμονα· αλλ' ου κατηγορια του Θεου το
γινομενον, ουδε εγκλημα του νομου, αλλα των αφηνιαζοντων Ἰουδαιων, σφοδροτερου
δεηθεντων χαλινου. Ἐν αυτηι γουν τηι Παλαιαι ευρεθησονται πολλοι ουχ ουτως
αχθεντες, οιον ο Ἄβελ, ο Νωε, ο Ἀβρααμ, ο Ἰσαακ, ο Ἰακωβ, οἸωσηφ, ο Μωυσης, ο
Ἠλιας, ο Ἐλισσαιος, οι αλλοιπαντες, οσοι την εν τηι Καινηι φιλοσοφιαν εζηλωσαν. Ου
γαρ φοβωι και κολασει, ουδε απειληι και τιμωριαι, αλλ' αγαπηι θειαι και φιλτρωι ζεοντι τωι
περι Θεον εγενοντο τοιουτοι, οιοι δη και εγενοντο. Ου γαρ εδεηθησαν προσταγματων,
ουδε εντολων και νομων, ωστε αρετην ελεσθαι και φευγειν κακιαν, αλλ' ωσπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ευγενεις παιδες και ελευθεροι, την οικειαν επιγνοντες αξιαν, χωρις φοβου τινος και
κολασεως ηυτομολησαν προς την αρετην· οι δε λοιποι παντες Ἰουδαιοι, επειδη προς
κακιαν απεκλιναν, του κατα τον νομον εδεηθησαν χαλινου. Ὅτε γουν εποιησαν τον
μοσχον, και το γλυπτον προσεκυνησαν, τοτε ηκουσαν· Κυριος ο Θεος σου, Κυριος εις
εστιν· οτε εφονευσαν, και τας γυναικας των πλησιον διεφθειραν, τοτε ηκουσαν, 51.287
Ου φονευσεις, ου μοιχευσεις, και τα αλλα δε παντα ομοιως.
ζʹ. Ὥστε ουκ εγκλημα του νομου το κολασιν επαγειν και τιμωριαν, και καθαπερ
οικετας αγνωμονας παιδευειν και σωφρονιζειν, αλλα και εγκωμιον μεγιστον, και ουχ ο
τυχων επαινος, οτι τους προς τοσαυτην κατενεχθεντας κακιαν ηδυνηθη δια της οικειας
σφοδροτητος απαλλαξαι της πονηριας, μαλαξαι τε και ποιησαι καταπειθεις τηι χαριτι,
και προς την της Καινης οδηγησαι φιλοσοφιαν. Το γαρ αυτο Πνευμα και τα εν τηι
Παλαιαι, και τα εν τηι Καινηι παντα ωικονομει, ει και διαφορως. ∆ια τουτο και Παυλος
ελεγεν· Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο
ελαλησα. Ου δια τουτο δε μονον ελεγε, Το αυτο Πνευμα, αλλα και δι' ετεραν αιτιαν ουκ
ελαττονα της ειρημενης, ην εβουλομην μεν νυν ειπειν, δεδοικως δε μη τα ειρημενα
εκβλυσητε, εις ετεραν υμιν διαλεξιν ταυτην ταμιευσομαι, τεως ταυτης μεμνησθαι πασης
παρακαλεσας υμας, και μετα ακριβειας φυλαττειν αυτην, και την απο της πολιτειας
αρετην προστιθεναι, και τηι των δογματων συνυφαινειν αυτην καθαροτητι· Ἵνα αρτιος
ο ανθρωπος ηι του Θεου, προς παν εργον αγαθον εξηρτισμενος· επει κερδος ουδεν εσται
ημιν των ορθων δογματων, οταν ο βιος διεφθαρμενος ηι· ωσπερ ουν ουδε πολιτειας
αριστης οφελος, πιστεως ουκ ουσης υγιους. Ἵνα ουν απηρτισμενην εχωμεν την
ωφελειαν, εκατερωθεν εαυτους ασφαλιζωμεθα, εν τε τοις αλλοις απασι καρπους
επιδεικνυμενοι γενναιους, και μετα των αλλων την ελεημοσυνην, περι ης και πρωην
υμιν διελεχθην, μετα πολλης μεν της προθυμιας, μετα πολλης δε αυτην επιτελουντες
της δαψιλειας. Ὁ γαρ σπειρων φειδομενως, φησι, φειδομενως και θερισει· και ο σπειρων
επ' ευλογιαις, επ' ευλογιαις και θερισει. Τι εστιν, Ἐπ' ευλογιαις; Μετα πολλης της
αφθονιας. Ἐνταυθα μεν ουν επι των βιωτικων πραγματων και ο αμητος και ο σπορος
των αυτων εστι σπερματων· και γαρ ο σπειρων, πυρον η κριθας καταβαλλει, η και αλλο
τι των τοιουτων, και ο θεριζων το αυτο θεριζει παλιν· επι δε της ελεημοσυνης ουχ
ουτως, αλλα ετερως. Συ μεν γαρ καταβαλλεις αργυριον, συλλεγεις δε παῤρησιαν την
προς τον Θεον· διδως χρηματα, και λαμβανεις αμαρτηματων λυσιν· παρεχεις αρτον και
ιματιον, και αντι τουτων σοι η των ουρανων ευτρεπιζεται βασιλεια, και τα μυρια αγαθα,
α μητε οφθαλμος ειδε, μητε ους ηκουσε, μητε επι καρδιαν ανθρωπου ανεβη· το δη
παντων κεφαλαιον των αγαθων, ομοιος γινηι τωι Θεωι, κατα δυναμιν την ανθρωπινην.
Περι γαρ ελεημοσυνης και φιλανθρωπιας διαλεχθεις ο Χριστος επηγαγεν· Ὅπως
γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν τοις ουρανοις, οτι τον ηλιον αυτου ανατελλει
επι πονηρους και αγαθους, και βρεχει επι δικαιους και αδικους. Ου δυνασαι ανατειλαι
ηλιον, ουδε ομβρους αφειναι συ, ουδε οικουμενην ευεργετησαι τοσαυτην· τοις ουσι
χρημασιν αποχρησαι προς την φιλοφροσυνην, και γεγονας ομοιος τωι τον ηλιον
ανατελλοντι, ως ανθρωπον ομοιον Θεωι γενεσθαι δυνατον.
ηʹ. Προσεχετε μετα ακριβειας τοις ειρημενοις. Ἐπι 51.288 πονηρους και αγαθους,
φησι. Και συ τοινυν, οτε ελεημοσυνην ποιεις, μη βιον εξετασηις, μηδε τροπων ευθυνας
απαιτει. Ἐλεημοσυνη γαρ δια τουτο λεγεται, ινα και τοις αναξιοις παρεχωμεν· ο γαρ
ελεων, ου τον κατωρθωκοτα, αλλα τον ημαρτηκοτα ελεει· ο μεν γαρ κατορθων,
επαινων αξιος και στεφανων εστιν· ο δε αμαρτανων, ελεου και συγγνωμης. Ὥστε και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

κατα τουτο μιμησομεθα τον Θεον, εαν και πονηροις παρεχωμεν. Ἐννοησον γαρ οσοι την
οικουμενην οικουσι βλασφημοι, μιαροι, γοητες, πασης εμπεπλησμενοι κακιας· αλλα και
τουτους καθ' εκαστην τρεφει την ημεραν ο Θεος, ημας παιδευων την φιλοφροσυνην επι
παντας εκτεινειν. Ἡμεις δε απαν τουναντιον ποιουμεν· ου γαρ πονηρους, ουδε φαυλους
ανθρωπους αποστρεφομεθα μονον, αλλα καν υγιαινων τις ημιν προσελθηι η δι'
επιεικειαν, η δι' ελευθεριαν, η και δι' αργιαν ισως (και γαρ και τουτο τιθημι), πενιαι
συζων, λοιδοριας, υβρεις, μυρια κατ' αυτου συνειροντες σκωμματα, κεναις αυτον
αποπεμπομεν χερσι, την υγειαν ονειδιζοντες, την αργιαν προσφεροντες. ευθυνας
απαιτουντες. Μη γαρ τουτο προσεταγης, ανθρωπε, εγκαλειν και επιτιμαιν απλως τοις
δεομενοις; Ἐλεειν και διορθουσθαι την πενιαν αυτων ο Θεος εκελευσεν, ουχι ευθυνας
απαιτειν και υβριζειν. Ἀλλα βουλει διορθωσαι τον τροπον, και της αργιας απαγαγειν,
και εις εργον εμβαλειν τον αργουντα; ∆ος προτερον, και τοτε επιτιμησον, ινα μη
ωμοτητος υποψιαν, εγκληθεις βαρυτητα, αλλα κηδεμονιας δοξαν λαβηις. Τον μεν γαρ
μη δοντα, αλλ' εγκαλουντα μονον αποστρεφεται, και αηδιζει, και ουδε ιδειν ανασχοιτ'
αν ο πενης· και μαλα εικοτως. Ου γαρ δια κηδεμονιαν, αλλα δια το μη βουλεσθαι δουναι
νομιζει τα εγκληματα γινεσθαι· οπερ ουν και εστιν αληθες. Ὁ δε μετα το δουναι
εγκαλων, ευπαραδεκτον ποιει την παραινεσιν· ου γαρ εξ απανθρωπιας, αλλ' εκ
κηδεμονιας ποιειται την επιτιμησιν. Ουτω και Παυλος εποιησεν· ειπων γαρ, Ει τις ου
θελει εργαζεσθαι, μηδε εσθιετω, επαγει λεγων· Ὑμεις δε το καλον ποιουντες μη
εκκακησητε. Καιτοι δοκει ταυτα εναντια ειναι τα προσταγματα. Ει γαρ ου δει τους
αργουντας εσθιειν, πως τουτοις κελευεις το καλον ποιειν; Ἀλλ' ουκ εστιν εναντιον· μη
γενοιτο. ∆ια γαρ τουτο, φησιν, ειπον, οτι Ει τις ου θελει εργαζεσθαι, μηδε εσθιετω, ουχ
ινα τους μελλοντας διδοναι απαγαγω της ελεημοσυνης, αλλ' ινα τους εν αργιαι ζωντας
απαγαγω της αργιας. Το μεν ουν ειπειν, Μηδε εσθιετω, εκεινους διανιστησι προς
εργασιαν, τωι φοβωι της απειλης· το δε ειπειν, Το καλον ποιουντες μη εκκακειτε, τουτους
διεγειρει προς ελεημοσυνην τωι χρησιμωι της παραινεσεως. Ἵνα γαρ μη, ακουσαντες της
κατ' εκεινων γεγενημενης απειλης, συστειλωσι τας χειρας τινες, εκκαλειται προς
φιλοφροσυνην αυτους, λεγων· Το καλον ποιουντες μη εκκακειτε. Ὥστε και αργουντι
εαν δωις, καλον πεποιηκας.
θʹ. Τουτο και εν τοις εξης δηλον εποιησεν. Ειπων γαρ, Ει τις ουχ υπακουει τωι
λογωι ημων δια της επιστολης, τουτον σημειουσθε, και μη συναναμιγνυσθε αυτωι· και
εκκοψας αυτον της ιερας αυλης, παλιν αυτον ετερωι συναπτει τροπωι, τας των
εκτεμοντων διανοιας οικειων αυτωι και συναγων· επ 51.289 ηγαγε γουν λεγων· Μη ως
εχθρον, φησιν, ηγεισθε, αλλ' ως αδελφον. Ὥσπερ ουν ειπων, Ει τις ου θελει εργαζεσθαι,
μηδε εσθιετω, τοις κυριοις εκελευσε πολλην αυτων ποιεισθαι προνοιαν παλιν· ουτω και
ενταυθα ειπων, Μη συναναμιγνυσθε αυτωι, ουκ απεστησεν αυτου της επιμελειας τους
ακουοντας, αλλα και σφοδρα αυτοις αντιλαβεσθαι παρεκελευσατο, προσθεις και ειπων,
Και μη ως εχθρον ηγεισθε, αλλ' ως αδελφον. Ἐχωρισθης αυτου της συνουσιας, αλλα μη
χωρισθηις της κηδεμονιας· απεκοψας αυτον της συνοδου, μη αποκοψηις αυτον της
αγαπης. Και γαρ αυτο τουτο δι' αγαπην εκελευσα γινεσθαι, ινα τωι χωρισμωι γενομενος
βελτιων, προς το λοιπον επανελθηι σωμα· επει και οι πατερες της οικιας της εαυτων
εκβαλλουσι τους παιδας, ουχ ινα εξω μενωσι διηνεκως, αλλ' ινα τωι της οικιας εκπεσειν
γενομενοι σωφρονεστεροι, προς την οικιαν επανελθωσι παλιν. Προς μεν ουν τους
αργιαν εγκαλουντας ικανα τα ειρημενα. Ἐπειδη δε και ετερος εστι πολλοις
μεμελετημενος λογος προς απολογιαν, απανθρωπιας και ωμοτητος γεμων, αναγκη και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

τουτον διεξελεγξαι παλιν, ουχ ινα απολογιας αυτους αποστερησωμεν, αλλ' ινα
πεισωμεν την ουκ ουσαν, ουδε ωφελουσαν απολογιαν αποθεσθαι, την δε ουσαν και
προστηναι δυναμενην επι του βηματος του Χριστου, ταυτην δια των εργων μελεταιν
διηνεκως. Τις ουν εστιν η ψυχρα και ανονητος των πολλων απολογια; Παιδοτροφιαι
συζω, φησιν, οικιας προΐσταμαι, γυναικα τρεφω, πολλας εχω δαπανης αναγκας· οθεν
ουκ ευπορω τους προσιοντας μοι ελεειν.
Τι λεγεις; Παιδια τρεφεις, και δια τουτο τους προσιοντας ουκ ελεεις; ∆ι' αυτα μεν
ουν ταυτα τους δεομενους ελεειν δει, δια τα παιδια, και την αυτων προστασιαν, ινα απο
ολιγων χρηματων ιλεω τον δοντα αυτα Θεον ποιησηις, ινα καταλιπηις αυτοις προστατην
εκεινον και μετα τον σον θανατον, ινα πολλην αυτοις ανωθεν ευνοιαν επισπασηι απο
των εκεινων χρηματων τωι Θεωι δαπανων. Ουχ οραις, οτι πολλοι ανθρωπους
πλουτουντας και εν δυναστειαις οντας, ουδαμοθεν αυτοις προσηκοντας, εις τας
διαθηκας πολλακις εισηγαγον τας εαυτων, και τοις εαυτων παισι συγκληρονομους
εποιησαν, δι' αλλο μεν ουδεν, ινα δε ασφαλειαν τοις εαυτων κτησωνται παισιν απο
ολιγων χρηματων; και ταυτα, ουκ ειδοτες πως διακεισονται μετα την αυτων τελευτην
περι τους αυτων παιδας οι του κληρου γενομενοι κοινωνοι; Συ δε ειδως το
φιλανθρωπον και χρηστον και επιεικες του σου ∆εσπο 51.290 του, ου ποιησεις αυτον
κοινωνον της διαθηκης της σης; ου ποιησεις αυτον συγκληρονομον των παιδων των
σων; και που ταυτα πατρος, ειπε μοι, παιδας φιλουντος; Ει γαρ κηδηι των τεχθεντων
παιδων, καταλειπε γραμματειον αυτοις, εν ωι τον Θεον εχεις υπευθυνον. Τουτο μεγιστη
κληρονομια, τουτο κοσμος, τουτο ασφαλεια. Εισαγαγε αυτον εις την κληρονομιαν την
ενταυθα, ινα σε μετα των παιδων εις την κληρονομιαν αντεισαγαγηι την εκει. Ουτος ο
κληρονομος γενναιος, φιλανθρωπος, χρηστος, δυνατος, πλουσιος· ωστε κατ' ουδεν
εστιν υποπτευσαι την κοινωνιαν αυτου.
∆ια τουτο και σπορος η ελεημοσυνη καλειται, επειδη ουκ εστι δαπανη το
πραγμα, αλλα προσοδος· συ δε, οταν μεν σπειρειν δεηι, ου προσεχεις, οτι κενοις τα
ταμιεια των παλαιων γεννηματων, αλλα προσεχεις τωι μηδεπω παροντι των
γεννηματων αμητωι· και ταυτα, ουκ ειδως, οτι παντως εκβησεται. Και γαρ και ερυσιβη,
και χαλαζα, και ακρις, και αερων ανωμαλια, και πολλα της ελπιδος ημας αντικρουει της
μελλουσης· εις δε τον ουρανον μελλων σπειρειν, οπου πασα μεν ανωμαλια αερων
εκβεβληται, πασης δε λυπης και επιβουλης ανηιρηται προφασις, οκνεις και αναδυηι; Και
ποιαν ευρησεις συγγνωμην, οταν εις μεν την γην καταβαλλων θαῤρηις, και μετα
προθυμιας τουτο ποιηις, εις δε την χειρα του Θεου μελλων καταβαλλειν, οκνεις και
αμελεις; Ει γαρ η γη τα καταβληθεντα αποδιδωσι, πολλωι μαλλον η του Θεου χειρ, απερ
αν δεξηται, μετα πασης αποδωσει σοι της περιουσιας. ιʹ. Ταυτ' ουν ειδοτες, μη τηι δαπανηι
προσεχωμεν, οταν ελεημοσυνην ποιωμεν, αλλα τηι προσοδωι και ταις μελλουσαις ελπισι,
και τωι παροντι δε κερδει· ου γαρ βασιλειαν ουρανων ελεημοσυνη προξενει μονον, αλλα
και την κατα τον παροντα βιον ασφαλειαν τε και αφθονιαν. Τις ταυτα φησιν; Αυτος ο
ταυτα δουναι κυριος. Ὁ γαρ τα αυτου πενησι, φησι, δους, εκατονταπλασιονα ληψεται εν
τωι αιωνι τουτωι, και ζωην αιωνιον κληρονομησει. Ὁραις εν εκατεραι τηι ζωηι τας αμοιβας
διδομενας μετα πολλης της περιουσιας; Μη τοινυν οκνωμεν, μηδε αναβαλλωμεθα, αλλα
καθ' εκαστην ημεραν τον της ελεημοσυνης καρπον φερωμεν, ινα και τα παροντα ημιν
πραγματα κατα ρουν φερηται, και της μελλουσης επιτυχωμεν ζωης· ης γενοιτο παντας
ημας μετασχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, τιμη, κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

ΠΑΛΙΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΑΥΤΗΝ ΡΗΣΙΝ
"Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως, κατα το γεγραμμενον·" και δια τι
κοινηι παντες απολαμβανουσι τα αγαθα, και περι ελεημοσυνης.
αʹ. Τηι προτεραι συναξει και τηι προ εκεινης μιαν του Ἀποστολου ρησιν
απολαβοντες, εις την εξηγησιν ταυτης απαντα τον λογον ανηλωσαμεν· και τημερον δε
τηι αυτηι ταυτηι παλιν ενδιατριψαι σπουδαζομεν· ποιουμεν δε τουτο επιτηδες προς
ωφελειαν της υμετερας αγαπης, ου προς επιδειξιν την ημετεραν. Ου γαρ ινα γονιμον
τινα και πολυνουν εμαυτον αποφηνω, αλλ' ινα και την Παυλου σοφιαν υμιν εκκα
51.290 λυψω, και την υμετεραν διεγειρω προθυμιαν, ουτω μεταχειριζω τον λογον. Το τε
γαρ βαθος της εκεινου συνεσεως φαινεται μειζονως, οταν εκ μιας ρησεως τοσουτους
ημιν τικτηι ποταμους νοηματων· υμεις τε μαθοντες, οτι και απο μιας λεξεως
αποστολικης αφατον εστι καρπωσασθαι φιλοσοφιας πλουτον, ου παραδραμεισθε τας
Ἐπιστολας απλως, αλλα προαχθησεσθε, ταις ελπισι ταυταις τρεφομενοι, των
εγκειμενων ρησεων εκαστην μετα πολλης περιεργαζεσθαι 51.291 της σπουδης. Ει γαρ
μια λεξις τριων ημερων διαλεξιν ημιν ετεκε, ποσον ημιν αναβλυσει θησαυρον
ολοκληρος περικοπη μετα ακριβειας θεωρουμενη; Μη τοινυν αποκαμωμεν, εως αν το
παν αποτρυγησωμεν. Ει γαρ οι μεταλλα διορυττοντες χρυσιου, οσον αν εκειθεν
κενωσωσι πλουτον, ου προτερον αφιστανται, εως αν το παν ανελωνται χρυσιον· πολλωι
μαλλον ημας μειζονι προθυμιαι κεχρησθαι δει και σπουδηι περι την των θειων λογιων
ερευναν. Και γαρ και ημεις χρυσιον ορυττομεν, ουκ αισθητον, αλλα πνευματικον· ου
γαρ μεταλλα γης, αλλα μεταλλα του Πνευματος εργαζομεθα.
Αι γαρ επιστολαι του Παυλου του Πνευματος εισι μεταλλα και πηγαι· μεταλλα
μεν, οτι χρυσιου παντος τιμιωτερον ημιν παρεχουσι πλουτον· πηγαι δε, οτι ουδεποτε
επιλειπουσιν· αλλ' οσον αν κενωσηις εκειθεν, τοσουτον και πολλωι πλεον επιῤρει παλιν.
Και τουτου γενοιτ' αν αποδειξις σαφης ο χρονος ο παρελθων απας. Ἐξ ου γουν Παυλος
εγενετο, πεντακοσια λοιπον ετη παρηλθε· και τουτον απαντα τον χρονον πολλοι μεν
συγγραφεις, πολλοι δε διδασκαλοι και εξηγηται πολλα πολλακις εκειθεν εξηντλησαν,
και τον αποκειμενον ουκ εκενωσαν πλουτον. Ου γαρ αισθητος ο θησαυρος· δια τουτο
ουκ αναλισκεται τηι των ορυττοντων πολυχειριαι, αλλ' αυξεται και πλεοναζει. Και τι
λεγω τους εμπροσθεν; Ποσοι μεθ' ημας ερουσι και μετ' εκεινους ετεροι παλιν, και ου
παυσεται πηγαζων ο πλουτος, ουδε επιλειψει ταυτηι τα μεταλλα; πνευματικα γαρ εστι,
και ου πεφυκε δαπανασθαι ποτε. Τις ουν εστιν η ρησις η αποστολικη, περι ης και πρωην
προς την υμετεραν αγαπην διελεχθημεν; Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως, κατα
το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα.
βʹ. Τοτε μεν ουν εζητουμεν, τινος ενεκεν ειρηκε, Πνευμα πιστεως το αυτο· και
μιαν αιτιαν τεως ειρηκαμεν· αυτη δε ην, το δειξαι συμφωνον τηι Καινηι την Παλαιαν
ουσαν. Ὅταν γαρ φαινηται το Πνευμα της πιστεως το αυτο και την του ∆αυιδ κινησαν
γλωτταν την λεγουσαν, Ἐπιστευσα, διο ελαλησα, και εις την του Παυλου ψυχην
ενεργουν, ευδηλον οτι πολλη συγγενεια προφητων και αποστολων, και αναγκη πολλην
Παλαιας και Καινης ειναι την συμφωνιαν. Ἀλλ' ινα μη παλιν τα αυτα ανακινουντες
ενοχλωμεν υμιν, φερε, και την ετεραν αιτιαν ειπωμεν, δι' ην ειρηκε, Το αυτο· και γαρ
και τοτε υμιν υπεσχομεθα ετεραν αιτιαν ερειν της ρησεως ταυτης. Ἀλλα διαναστητε·
βαθυ γαρ το νοημα τουτο εστιν, ο μελλω λεγειν προς την υμετεραν αγαπην, και
16
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διορατικης δεομενον διανοιας, και οξυτατης ψυχης· διο παρακαλω μετα ακριβειας
παρακολουθειν τοις ρηθησεσθαι μελλουσιν. Ει γαρ ημετερος ο πονος, αλλ' υμετερον το
κερδος, μαλλον δε ουδε ημετερος ο πονος αλλα της του Πνευματος χαριτος η δωρεα·
οταν δε αποκαλυψηι, ουτε ο λεγων, ουτε οι ακουοντες καμνουσι· πολλη γαρ της
αποκαλυψεως η ευκολια. Προσχωμεν τοινυν μετα ακριβειας· καν γαρ τοις πλειοσι
παρακολουθησητε, περι δε βραχυ μερος απονυσταξητε, το παν αγνοησετε του καλλους,
διακοπεισης της ακολουθιας λοιπον. Και καθαπερ οι τας οδους αγνοουντες και ετερων
δεομενοι των οδηγουντων, καν πολυ προελθωσιν ακολουθουντες αυτοις, μικρον δε
αποῤραιθυμησαντες απολεσωσι τον ηγουμενον, ουδεν αυτοις οφελος εσται της προτερας
ακολουθησεως, αλλ' ιστανται λοιπον, ουκ ειδοτες οπου προελθωσιν· ουτω και οι τωι
λεγοντι παρακολουθουν 51.292 τες, εαν παρα πασαν την διδασκαλιαν προσεχοντες
μικρον ραιθυμησωσιν, απασαν την ακολουθιαν ριψαντες, ουκ ετι λοιπον επιστηναι τωι
τελει των νοηματων δυνησονται. Ἵν' ουν μη τουτο παθητε, δια παντων των
μελλοντων ρηθησεσθαι την ισην μοι παρεχετε σπουδην, εως αν εις αυτο το τελος
ελθωμεν.
γʹ. Τινος ουν ενεκεν ειρηκεν, Ἔχοντες δε το αυτο Πνευμα της πιστεως, και
σπουδαζει δειξαι και εν τηι Παλαιαι και εν τηι Καινηι πιστιν ουσαν την μητερα των
αγαθων, μικρον ανωθεν αναγκαιον ειπειν· ουτω γαρ εσται καταδηλος ημιν η αιτια
μαλλον. Τις ουν εστιν η αιτια; Πολυς πολεμος περιειστηκει τους πιστους, ηνικα ταυτα
ελεγετο, πολεμος χαλεπος και ακηρυκτος. Και γαρ και πολεις αυτοις ολοκληροι και
δημοι παντοθεν επανισταντο, και τυραννοι παντες επεβουλευον, και βασιλεις
παρεσκευαζοντο, και οπλα εκινειτο, και ξιφη ηκονατο, και στρατοπεδα ηυτρεπιζετο, και
παν ειδος κολασεως και τιμωριας επενοειτο· οθεν υπαρχοντων αρπαγαι και δημευσεις,
και απαγωγαι και θανατοι καθημερινοι, και στρεβλωσεις, και δεσμωτηρια, και πυρ, και
σιδηρος, και θηρια, και ξυλον, και τροχος, και βαραθρα, και κρημνοι, και παντα τα εις
επινοιαν προς τον των πιστων ολεθρον εκινειτο· και ουδε μεχρι τουτων ο πολεμος
ειστηκει. Ουδε γαρ παρα των εχθρων ανεῤριπιζετο μονον, αλλα και αυτη καθ' εαυτης η
φυσις εσχιζετο. Και γαρ παισιν επολεμουν πατερες, και θυγατερες εμισουν τας
κυησασας, και φιλοι φιλους απεστρεφοντο, και εις τας συγγενειας και εις τας οικιας ο
πολεμος ουτος ερπων εισηιει, και θορυβος ην τοτε πολυς κατα την οικουμενην.
Και καθαπερ πλοιον, κυματων διανισταμενων, νεφων συῤρηγνυμενων, βροντων
καταῤρηγνυμενων, ζοφου παντοθεν κυκλουντος το σκαφος, της θαλασσης μαινομενης,
θηριων επανισταμενων, πειρατων προσβαλλοντων, αυτων των ενδον στασιαζοντων,
ουκ αν διαφυγοι τον κινδυνον, ει μη η ανω χειρ, η κραταια και μεγαλη, αποκρουσαιτο
τον πολεμον, και λυσασα τον χειμωνα καταστησειεν εν γαληνηι τους πλεοντας· ουτω δη
και τοτε εν αρχηι του κηρυγματος γεγονεν. Ου γαρ εξωθεν προσεβαλλεν ο χειμων
μονον, αλλα και οι ενδον πολλακις προς αλληλους εστασιαζον. Τις τουτο φησιν; Αυτος
ο Παυλος γραφων, Ἔξωθεν μαχαι, εσωθεν φοβοι. Και οτι ταυτ' εστιν αληθη, και
διδασκαλους και μαθητας μυρια περιεστοιχιστο κακα, και παντας ο πολεμος επενεμετο,
αυτου παλιν του Παυλου την μαρτυριαν παραγω. Ὑμεις δε μνημονευετε των
λεγομενων απαντων, ιν' οταν μαθητε τους κινδυνους, τους πειρασμους, τα μυρια κακα,
απερ οι τοτε πιστευοντες υπεμενον, μειζονως και δια τουτο ευχαριστητε τωι Θεωι, τωι
λυσαντι παντα εκεινα τα δεινα, και ειρηνην εισαγαγοντι βαθειαν, και τον πολεμον
απελασαντι, και πολλην κατασκευασαντι την γαληνην· ινα μηδεις μητε ραιθυμων
νομιζηι διαφευγειν την κολασιν, μητε κατορθων επαιρηται νυν.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δʹ. Ου γαρ εστιν ισον πανταχοθεν πολεμουμενον και μυριοις περιαντλουμενον
κακοις δυνηθηναι στηναι γενναιως, και καθαπερ εν λιμενι καθημενον νυν και πασης
απολαυοντα αδειας την αυτην επιδειξασθαι προθυμιαν. Ἐκεινοι μεν γαρ των εν πελαγει
σαλευοντων τοτε και κλυδωνιζομενων ουδεν αμεινον διεκειντο· ημεις δε των εν λιμενι
καθημενων αδεεστερον 51.293 διαγομεν νυν. Μη τοινυν μητε επι τοις κατορθωμασι
μεγα φρονωμεν, μητε επι τοις συμπιπτουσι πειρασμοις καταπιπτωμεν, μητε εις
ραιθυμιαν τηι της ειρηνης αδειαι αποχρωμεθα· αλλα νηφωμεν αει και γρηγορωμεν. Ἔστι
γαρ και ημιν παλη προς τας επιθυμιας της φυσεως. Ουκ επανιστανται νυν ημιν
ανθρωποι, αλλ' επανιστανται αι της σαρκος ηδοναι· ου πολεμουσι τυραννοι και
βασιλεις, αλλα πολεμει θυμος, κενοδοξιας ερως, φθονος, βασκανιαι, και τα μυρια της
ψυχης παθη. Ἐπει ουν εκεινων των πειρασμων απηλλαγμεθα, τουτων περιγενωμεθα.
∆ια γαρ τουτο ανεμνησα υμας των καιρων εκεινων τα προσοχθισματα, ινα και ο εν
θλιψει νυν ων, ικανην εκειθεν λαμβανηι παρακλησιν, και ο πολλης απολαυων αδειας,
αντι της ατεχνιας των κινδυνων εκεινων πολλην εισαξηι προθυμιαν εις την των
ατοπων λογισμων μαχην.
Εις γαρ ημετεραν νουθεσιαν και παρακλησιν και υπομονην παντα εκεινα
εγραφετο· απερ αναγκαιον νυν προς υμας ειπειν, και διδαξαι το μεγεθος των τοτε τους
πιστους περιεστηκοτων δεινων, ουχι τους διδασκαλους μονον, αλλα και τους μαθητας.
Ἄκουσον γουν τι φησιν ο Παυλος γραφων Ἑβραιοις· Ἀναμιμνησκεσθε τας προτερας
ημερας, εν αις φωτισθεντες πολλην αθλησιν υπεμεινατε παθηματων. Ουδε γαρ βραχυς
διεγενετο χρονος, αλλ' εν αυτοις ευθυς τοις προοιμιοις της κατηχησεως και της
διδασκαλιας επανεστησαν αυτοις πειρασμοι, και βαπτισθεντες ευθεως εκινδυνευον· τι
πασχοντες, ακουε· Τουτο μεν, ονειδισμοις και θλιψεσι θεατριζομενοι. Παντες γαρ
ενεπτυον, υβριζον, κατεγελων, εχλευαζον, μωρους εκαλουν, ανοητους, οτι της πατρυας
αποσταντες πολιτειας, καινον δογμα κατεδεξαντο. Ου μικρον δε τουτο προς το
παρασαλευσαι ψυχην, εαν μη εῤριζωμενη κατα βαθους η πιστις ηι. Και γαρ ουδεν ουτω
δακνει ψυχην, ως ονειδος· ουδεν ουτω τηκει ψυχην και διανοιαν, ως σκωμματα και
λοιδοριαι· πολλοι γαρ πολλακις ανδρες υπεσκελισθησαν ονειδιζομενοι. Ταυτα δε λεγω
νυν, ινα εν παῤρησιαι την πιστιν εχωμεν. Ει γαρ τοτε, οτε πασα αυτοις ωνειδιζεν
οικουμενη, ουχ υπεσκελισθησαν, πολλωι μαλλον νυν εν παῤρησιαι το κηρυγμα της
αληθειας εχειν δει, οτε πασα η οικουμενη προς ημας μετεταξατο. Ὅτι δε ου μεχρι
κατηγοριας και ονειδισμων και λοιδοριας ισταντο εκεινοι, αλλα και εχαιρον οι ταυτα
πασχοντες, ακουσον των εξης. Και γαρ την αρπαγην των υπαρχοντων υμων, φησι, μετα
χαρας προσεδεξασθε. Ὁραις οτι και αι ουσιαι αυτων εδημευοντο το παλαιον, και πασιν
εις αρπαγην προεκειντο τοις βουλομενοις επηρεαζειν. Και ταυτα μεν Ἑβραιοις
επιστελλων ελεγε.
εʹ. Θεσσαλονικευσι δε ετερα τοιαυτα μαρτυρει παλιν λεγων· Ὑμεις γαρ μιμηται,
φησιν, εγενηθητε του Κυριου και ημων, δεξαμενοι τον λογον εν θλιψει πολληι. Ὅρα και
τουτους θλιβομενους, και ουχ απλως, αλλ' εν θλιψει πολληι. Μετ' επιτασεως γαρ ην ο
πειρασμος, διηνεκης ο κινδυνος, ουδε μικρον αναπνευσαι παρεχων τοις αγωνιζομενοις
τοτε. Ἀλλ' 51.294 ομως και ταυτα πασχοντες ουκ εδυσχεραινον, ουδε απεδυσπετουν,
αλλα μαλλον και εχαιρον. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπ' αυτων των του Παυλου ρηματων·
ειπων γαρ, Ἐν θλιψει πολληι, προσεθηκε, Μετα χαρας Πνευματος αγιου· δηλων οτι οι
μεν πειρασμοι την θλιψιν εποιουν, η δε των πειρασμων υποθεσις την χαραν αυτοις
ετικτεν. Ἤρκει γαρ εις παραμυθιαν το συνειδεναι εαυτοις, οτι ταυτα δια τον Χριστον
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

επασχον. ∆ιοτι ουχ ουτω θαυμαζω τους τοτε, οτι εθλιβοντο, ως θαυμαζω, οτι
θλιβομενοι δια τον Θεον εχαιρον. Τουτο γαρ γενναιας και φιλοθεου ψυχης, το
θλιβεσθαι και κακως πασχειν· το δε γενναιως φερειν τον πειρασμον, και τωι
συγχωρουντι τας θλιψεις ευχαριστειν, τουτο μεγιστης ανδρειας, τουτο διεγηγερμενης
ψυχης και των ανθρωπινων απηλλαγμενης απαντων. Ουκ ενταυθα δε μονον, αλλα και
ετερωθι δηλων, οσα επασχον οι πιστευοντες τοτε κακα παρα των οικειων και συγγενων
(τουτο γαρ ην το χαλεπωτατον), ουτωσι πως φησιν· Ὑμεις γαρ μιμηται εγενηθητε,
αδελφοι, των Ἐκκλησιων του Θεου των ουσων εν τηι Ἰουδαιαι. Κατα τι μιμηται; Ὅτι και
υμεις τα αυτα επαθετε απο των ιδιων συμφυλετων, καθως και αυτοι υπο των Ἰουδαιων.
Ἰδου και πολεμος, αλλα και πολεμος εμφυλιος, ο μειζω ποιει την οδυνην. Ει γαρ εχθρος
ωνειδισε με, υπηνεγκα αν, φησι· συ δε, ανθρωπε ισοψυχε, ηγεμων μου και γνωστε μου·
οπερ τοτε συνεβαινε συμβολικως. ∆ιο και πολλης εδεοντο της παρακλησεως. Ὅπερ ουν
και Παυλος συνορων, και τους υπ' αυτωι ταττομενους βλεπων καμνοντας και ιδρουντας,
βαρυνομενους τωι μεγεθει των συμφορων και ταις επαλληλοις οδυνωμενους πληγαις,
πολυτροπως αυτων διανιστησι τα φρονηματα, νυν μεν λεγων, Ειπερ δικαιον παρα Θεωι
ανταποδουναι τοις θλιβουσιν υμας θλιψιν, και υμιν τοις θλιβομενοις ανεσιν μεθ' ημων·
νυν δε λεγων, Ὁ Κυριος εγγυς, μηδεν μεριμνατε· και παλιν, Μη αποβαλητε την
παῤρησιαν υμων· υπομονης γαρ εχετε χρειαν, ινα το θελημα του Θεου ποιησαντες,
κομισησθε την επαγγελιαν. Ειτα προς την υπομονην αλειφων αυτους, επαγει· Ἔτι γαρ
μικρον οσον, οσον, ο ερχομενος ηξει, και ου χρονιει. Και καθαπερ παιδιον
κλαυθμυριζον, δυσχεραινον, και την μητερα επιζητουν παρακαθημενος τις
παραμυθειται λεγων, οτι Ἔτι μικρον αναμεινον, και απαντησεται παντως η μητηρ·
ουτω και Παυλος ορων δυσανασχετουντας, οδυρομενους, την παρουσιαν επιζητουντας
του Χριστου τους τοτε πιστευοντας δια την αφορητον των κακων επαγωγην,
παραμυθουμενος ελεγεν· Ἔτι μικρον οσον, οσον, ο ερχομενος ηξει, και ου χρονιει.
ςʹ. Ὅτι μεν ουν οι μαθηται εθλιβοντο, και μυρια επασχον δεινα, και καθαπερ εν
μεσοις επειλημμενοι λυκοις αρνες, ουτω παντοθεν ηλαυνοντο, δηλον εκ τουτων· ινα δε
μαθηις οτι και οι διδασκαλοι ουκ ελαττονα τουτων, αλλα και πολλωι χαλεπωτερα τοτε
υπεμενον (οσωι γαρ μειζονως ελυπουν τους εχθρους 51.295 της αληθειας, τοσουτωι και
παρα πλειονων εβαλλοντο), και ταυτα παρα του τα προτερα ειρηκοτος ακουσωμεν.
Κορινθιοις γαρ γραφων, ουτως ελεγε· Μηδεμιαν εν μηδενι διδοντες προσκοπην, ινα μη
μωμασθηι η διακονια υμων, αλλ' εν παντι συνιστωντες εαυτους, ως Θεου διακονοι, εν
υπομονηι πολληι, εν θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις,
εν ακαταστασιαις, εν κοποις, εν αγρυπνιαις, εν νηστειαις. Ειδες ποσους αθλους
ηριθμησε, ποσας πειρασμων νιφαδας; Παλιν τοις αυτοις επιστελλων, ∆ιακονοι Χριστου
εισι, φησι, παραφρονων λαλω, υπερ εγω. Ειτα βουλομενος ημας πεισαι, οτι του σημεια
ποιειν πολλωι λαμπροτερον το δια τον Χριστον θλιβεσθαι, και ποιουμενος αποδειξιν
αποστολης, και δεικνυς οτι βελτιων αυτων εστιν, ουχι των αποστολων λεγω, αλλα των
ψευδαποστολων, ουκ απο θαυματων και σημειων, αλλ' απο κινδυνων επαλληλων
ποιειται τον της υπεροχης ελεγχον, ουτωσι λεγων· Ἐν κοποις περισσοτερως, εν πληγαις
υπερβαλλοντως, εν φυλακαις περισσοτερως, εν θανατοις πολλακις· πεντακις
τεσσαρακοντα παρα μιαν υπο Ἰουδαιων ελαβον, τρις εῤραβδισθην, απαξ ελιθασθην, τρις
εναυαγησα, νυχθημερον εν τωι βυθωι πεποιηκα· οδοιποριαις πολλακις, κινδυνοις
ποταμων, κινδυνοις ληιστων, κινδυνοις εκ γενους, κινδυνοις εξ εθνων, κινδυνοις εν
πολει, κινδυνοις εν ερημιαι, κινδυνοις εν θαλασσηι, κινδυνοις εν ψευδαδελφοις· εν κοπωι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

και μοχθωι, εν αγρυπνιαις πολλακις, εν λιμωι και διψει, εν ψυχει και γυμνοτητι, χωρις
των παρεκτος.
Ουτοι της ακριβους αποστολης οι χαρακτηρες. Σημεια μεν γαρ και ετεροι πολλοι
πολλακις εποιησαν, και ουδεν απωναντο των θαυματων, αλλα μετα παντα εκεινα
ηκουσαν· Ὑπαγετε, ουκ οιδα υμας, οι εργαζομενοι την ανομιαν· των δε ταυτα
δυναμενων ειπειν, απερ ο Παυλος απηριθμησατο νυν, ουδεις εκεινης ακουσεται της
φωνης· αλλα μετα πολλης της παῤρησιας των ουρανων επιβησεται και των εν τοις
ουρανοις αγαθων απολαυσεται παντων.
ζʹ. Ταχα μακροτερος ημιν ο λογος εγενετο· αλλα μη δεισητε· ουκ επιλελησμεθα
της υποσχεσεως, αλλ' αυτικα δη προς αυτην παλιν επανηξομεν. Και ταυτα δε ου ματην
εμηκυναμεν, αλλα δια πλειονος κατασκευης αναμφισβητητον και σαφεστερον
βουλομενοι ποιησασθαι την αποδειξιν, ομου δε τας θλιβομενας παρακαλεσαι ψυχας, ιν'
εκαστος των εν πειρασμοις οντων και κινδυνοις ικανην λαβων παραμυθιαν απελθηι,
μαθων οτι Παυλου κοινωνος δια των παθηματων γινεται, μαλλον δε του των αγγελων
∆εσποτου Χριστου· κοινωνων δε αυτου των παθηματων ενταυθα κοινωνησει της δοξης
εκει· Ειπερ γαρ, φησι, συμπασχομεν, ινα και συνδοξασθωμεν· και παλιν· Ει υπομενομεν,
ινα και συμβασιλευσωμεν. Ἀναγκη γαρ τον πιστον θλιβεσθαι παντως. Παντες γαρ οι
θελοντες ζηιν ευσεβως εν Χριστωι, διωχθησονται· και παλιν· Τεκνον, ει προσερχηι
δουλευειν Κυριωι, ετοιμασον την ψυχην σου εις πει 51.296 ρασμον, ευθυνον και
καρτερησον. Καλαι αι επαγγελιαι εκ προοιμιων εις πειρασμους εμπεσειν· μεγαλη
προτροπη και παρακλησις εναργης της δουλειας κινδυνων ευθεως απογευσασθαι.
Μεγιστη ουν και θαυμασια, και κερδος εχουσα μεγιστον.
Ποιον δε τουτο; Ἄκουσον των εξης· Ὥσπερ γαρ εν πυρι δοκιμαζεται χρυσος,
ουτως ανθρωποι δεκτοι εν καμινωι ταπεινωσεως. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ὥσπερ το
χρυσιον τωι πυρι βασανιζομενον καθαρωτερον γινεται, ουτω και η ψυχη, θλιψεσιν
ομιλουσα και κινδυνοις, φαιδροτερα και λαμπροτερα ανεισι, και πασαν αμαρτηματων
αποῤριψεται κηλιδα. Ὅθεν και προς τον πλουσιον ελεγε ο Ἀβρααμ, οτι Λαζαρος
απελαβε τα κακα, και ενταυθα παρακαλειται. Και Παυλος Κορινθιοις επιστελλων
εγραφε· ∆ια τουτο εν υμιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, ουκ
αν εκρινομεθα· κρινομενοι δε υπο Κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι
κατακριθωμεν. Και τον πεπορνευκοτα δε δι' αυτο τουτο παρεδωκεν εις ολεθρον της
σαρκος, ινα το πνευμα σωθηι· δεικνυς οτι σωτηριαν ο παρων εργαζεται πειρασμος, και οι
κινδυνοι τοις μετ' ευχαριστιας αυτους φερουσι, καθαρσιον ψυχης εισι μεγιστον. Ὅτι μεν
ουν εθλιβοντο οι πιστοι, και μυρια επασχον δεινα και μαθηται και διδασκαλοι και ουδε
μικρον ανεπνεον, ποικιλοις τισι και παντοδαποις παντοθεν περιεστοιχισμενοι πολεμοις,
ικανως ο λογος απεδειξε, και πλειω δε των ειρημενων τοις φιλοπονοις εξεστιν
αναλεξασθαι εκ των θειων Γραφων.
ηʹ. Λοιπον δε επι το προκειμενον τον λογον αγαγωμεν. Τι δε το προκειμενον ην
ειπειν; Τινος ενεκεν ειπεν ο Παυλος, Ἔχοντες Πνευμα πιστεως το αυτο. Τινος ουν
ενεκεν ειπεν; Ἐθορυβει τουτο τους μαθητας, οτι τα μεν δεινα εν πειραι, τα δε χρηστα εν
ελπισι· και τα μεν παρην, τα δε αφειστηκει· και τα μεν εγινετο, τα δε ηλπιζετο. Και τι
θαυμαστον, ει τοτε εν αρχηι του κηρυγματος τουτο επασχον τινες, οπου γε και νυν μετα
τοσουτον χρονον, μετα το πανταχου της οικουμενης εκταθηναι το κηρυγμα, μετα το
λαβειν αποδειξεις τοσαυτας των υποσχεσεων, πολλοι οι τουτο πασχοντες εισιν; Ου
τουτο δε μονον αυτους διεταραττεν, αλλα και ετερον ουκ ελαττον τουτου. Ποιον δη
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

τουτο; Ἐνενοουν προς εαυτους, οτι εν τηι Παλαιαι ∆ιαθηκηι ουχ ουτω τα πραγματα
ωικονομηθη, αλλα της αρετης τους αθλους και τους μισθους ευθεως απελαμβανον οι
μετ' επιεικειας και σωφροσυνης προηιρημενοι ζηιν. Ου γαρ μετα την των σωματων
αναστασιν, ουδε εν τηι μελλουσηι ζωηι, αλλ' ενταυθα, και κατα τον παροντα βιον πασαι
αυτοις επληρουντο αι υποσχεσεις. Ἐαν γαρ αγαπησηις, φησι, Κυριον τον Θεον σου, ευ σοι
εσται, και πληθυνει ο Θεος τα βουκολια των βοων σου, και τα ποιμνια των προβατων
σου· ουκ εσται εν σοι αγονον, ουδε στειρον· ουκ εσται εν σοι μαλακια, φησιν, ουδε
νοσος. Ἐξαποστελει ο Θεος την ευλογιαν αυτου εις τα ταμιεια των αποθηκων σου·
ανοιξει τον ουρανον, και δωσει 51.297 σοι υετον πρωιμον και οψιμον. Καταληψεται ο
αλοητος τον τρυγητον και ο τρυγητος τον σπορον. Και πολλα ετερα τοιαυτα αυτοις
επηγγειλατο, απερ απαντα κατα την παρουσαν ζωην αυτοις απεδιδοτο. Ει τις οξυτερος,
ηδη προβλεπει την λυσιν. Ἐπει ουν σωματος υγιεια, και γης ευκληρια, και πολυπαιδια
και ευπαιδια, και λιπαρον γηρας, και ωρων κρασις αριστη, και ευετηρια, και ομβρων
ευκαιρια, και πολλα ποιμνια και βουκολια, και παντα απλως τα αγαθα κατα την
παρουσαν αυτοις επληρουτο ζωην, και ουδεν εν ελπισιν ην, ουδε μετα την εντευθεν
αποδημιαν· αναλογιζομενοι ουν ταυτα οι πιστοι, οτι τοις προγονοις τοις εαυτων παρα
ποδας απαντα τα αγαθα απηντα, αυτοις δε εις την μελλουσαν ζωην τα επαθλα και οι
στεφανοι παντες εισι τεταμιευμενοι, και εν πιστει τα των επαγγελιων, εκαμνον,
εξελυοντο, την παρουσαν ζωην απασαν δια πειρασμων ελκειν αναγκαζομενοι. Ταυτα
ουν εννοων ο Παυλος και το μεγεθος των επηρτημενων αυτοις δεινων, και οτι τουτοις
μεν τον μισθον των πονων μετα την εντευθεν αυτοις αποδημιαν ο Θεος επηγγειλατο,
τους δε προγονους αυτων εντευθεν ημειψατο, και συνορων πολλην εκ των λογισμων
τουτων ακηδιαν εγγινομενην αυτοις, βουλομενος αυτους αναστησαι και διδαξαι, οτι και
επι των πατερων των αυτων ουτω τα πραγματα ωικονομητο, και εν πιστει πολλοι τον
μισθον ελαβον, ουκ εν τηι πειραι, ανεμνησεν αυτους της προφητικης ρησεως, ειπων·
Ἔχοντες το αυτο Πνευμα της πιστεως, κατα το γεγραμμενον· Ἐπιστευσα, διο ελαλησα·
μονονουχι λεγων, οτι και ο μεγας ∆αβιδ, ο θαυμαστος και γενναιος προφητης εκεινος,
πιστει την αμοιβην εκομισατο, ουχι τηι πειραι· ου γαρ αν, ει μη τουτο ην, ειπεν,
Ἐπιστευσα, διο και ελαλησα. Ἡ γαρ πιστις ελπιζομενων εστιν υποστασις πραγματων, ου
βλεπομενων· ο δε βλεπει τις, ου παντως και ελπιζει. Ει τοινυν επιστευσε, τοις
ελπιζομενοις επιστευσεν. Ει δε τοις ελπιζομενοις επιστευσε, τα δε ελπιζομενα ουδεπω
βλεπεται, ουπω ην απειληφως ταυτα, εις απερ επιστευσε· δια τουτο φησιν, Ἔχοντες το
αυτο Πνευμα της πιστεως, τουτ' εστι, την αυτην πιστιν, την εν τηι Παλαιαι, και ημεις
εχομεν. ∆ια τουτο και αλλαχου φησι, περι των τοτε αγιων λεγων· Περιηλθον εν
μηλωταις, εν αιγειοις δερμασιν, υστερουμενοι, θλιβομενοι, κακουχουμενοι, ων ουκ ην
αξιος ο κοσμος· ειτα διδασκων, οτι τα δεινα μεν υπεμειναν, τους δε μισθους ουδεπω και
νυν απελαβον, επηγαγε λεγων· Κατα την πιστιν απεθανον ουτοι παντες, μη κομισαμενοι
τας επαγγελιας, αλλα ποῤρωθεν αυτας ιδοντες και ασπασαμενοι. Και πως ειδον, ειπε
μοι, τας μηδεπω παρουσας; Τοις της πιστεως οφθαλμοις, τοις υπερβαινουσι τον
ουρανον, και τα εκει κατασκοπουσιν απαντα.
θʹ. Συ δε μοι σκοπει Θεου σοφιαν, πως και εδειξεν αυτοις τα βραβεια ποῤρωθεν,
και ουκ εδωκε μεν ευθεως, ινα μειζονα αυτων εργασηται την υπομονην· εδειξε δε
ποῤρωθεν, ινα ταις ελπισι ταυταις τρεφομενοι, μηδε αισθησιν των παροντων λαβωσι
πονων. 51.298 Ἀλλα ταχα τις των οξυτερον προσεχοντων εαυτωι περιπεπτωκεναι τον
λογον ηγησεται. Ει γαρ ουδε οι προτεροι, φησιν, απελαμβανον παρα ποδας τα αγαθα και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

τας αμοιβας, πως ημιν μακρον απετεινας λογον, απαριθμουμενος ωρων ευκρασιαν,
σωματος υγιειαν, ευπαιδιαν, πολυπαιδιαν, ευετηριαν, καρπων αφθονιαν, βουκολια,
ποιμνια, απασαν την βιωτικην ευπραγιαν; Τι ουν αν ειποιμεν προς τουτο; Ὅτι ετερως
μεν το πληθος και τον ασθενεστερον δημον, ετερως δε τους γενναιους και την εν τηι
Καινηι φιλοσοφιαν ηδη μετιοντας ηγεν ο Θεος τοτε. Τοις μεν γαρ πολλοις και χαμαι
ερπομενοις και ουδεν μεγα δυναμενοις ιδειν, ουδε εκτειναι την της ψυχης ελπιδα προς
την των μελλοντων απολαυσιν αγαθων, ταυτα τα παροντα παρειχεν αγαθα, την
ασθενειαν της ψυχης αυτων παραμυθουμενος, και δια τουτων αυτους οδηγων επι την
της αρετης εργασιαν, και εις την των καλων επιθυμιαν εμβαλλων· τον δε Ἡλιαν και τον
Ἐλισσαιον, τον Ἱερεμιαν, τον Ἠσαΐαν, και παντας δη απλως τους προφητας, και οσοι
του χορου γεγενηνται των αγιων και μεγαλων ανδρων, επι τους ουρανους εκαλει και τα
εκει παρεσκευασμενα τοις ευδοκιμηκοσιν αγαθα. ∆ιο και ο Παυλος ουχ απλως παντας
απηριθμησατο, αλλα τους εν μηλωταις, εν αιγειοις δερμασι, τους εν καμινωι, τους εν
δεσμωτηριωι, τους αποτυμπανισθεντας, τους καταλευσθεντας, τους εν λιμωι, τους εν
πενιαι, τους εν ερημιαις, τους εν σπηλαιοις, τους εν ταις οπαις της γης, τους τα μυρια
παθοντας δεινα. Και τοτε ειπε κατα πιστιν παντας τετελευτηκεναι, και μηδεπω
κεκομισθαι τας επαγγελιας· ουχι το πληθος το Ἰουδαικον, αλλα τους κατα τον Ἠλιαν
ημιν αινιττομενος.
Ει δε λεγοι τις· Αυτοι δε ουτοι τινος ενεκεν ουδεπω και νυν απελαβον τους
οφειλομενους αυτοις στεφανους; μανθανετω και ταυτην παρα Παυλου την αιτιαν.
Ειπων γαρ, Κατα πιστιν απεθανον ουτοι παντες, μη κομισαμενοι τας επαγγελιας,
επηγαγε, Του Θεου κρειττον τι προβλεψαμενου περι ημων, ινα μη χωρις ημων
τελειωθωσι. Κοινη γαρ εστι, φησιν, η πανηγυρις, επειδη και μειζων ηδονη, οταν κοινηι
στεφανωμεθα παντες. Τουτο και εν τοις Ὀλυμπιακοις αγωσι γινεται· ο παλαισας, ο
πυκτευσας, ο παγκρατιασας εν διαφοροις μεν καιροις τους αγωνας υπομενουσιν, εν μιαι
δε καιρου ροπηι παντες ανακηρυττονται. Ουτω και εν τοις αριστοις γινεται. Ὅταν γαρ
των δαιτυμονων οι μεν φθασωσι προαπαντησαντες, οι δε ετι μελλωσι, τιμωντες τους
απολειφθεντας οι εστιατορες, τους φθασαντας ηδη και παραγενομενους κελευουσιν
αναμενειν τους υστερησαντας. Τουτο και ο Θεος πεποιηκεν· επειδη γαρ τους εκ της
οικουμενης απασης κατα διαφορους καιρους ευδοκιμηκοτας επι κοινην τε και
πνευματικην ευωχιαν εκαλεσε, τους ηδη φθασαντας και προαπελθοντας κελευει τους
μετα ταυτα απιεναι μελλοντας αναμενειν, ιν' ουτω κοινηι παραγενομενων απαντων, και
η τιμη και η ηδονη μια απασι γενηται.
ιʹ. Ἐννοησον γαρ ηλικον εστιν εις τιμης λογον, Παυλον και τους κατ' εκεινον
απαντας, τον Ἀβρααμ, και τους κατ' εκεινον, και τους προ εκεινου παλιν προ τοσουτων
ετων αθλησαντας και νικησαντας καθησθαι νυν την ημετεραν αναμενοντας
ευδοκιμησιν. Ὅτι γαρ ουδεπω τον στεφανον Παυλος απειληφεν, ουδε αλλος ουδεις των
εξ αρχης ευηρεστηκοτων, αλλ' ουδε αποληψονται, εως αν απαντες οι μεχρι τελους
στεφα 51.299 νουσθαι μελλοντες αφικωνται, ακουσον αυτου του Παυλου λεγοντος· Τον
αγωνα τον καλον ηγωνισμαι, τον δρομον τετελεκα, την πιστιν τετηρηκα· λοιπον
αποκειται μοι ο της δικαιοσυνης στεφανος, ον αποδωσει μοι ο δικαιος κριτης. Ποτε; Ἐν
εκεινηι τηι ημεραι· ου μονον δε εμοι, αλλα και πασι τοις ηγαπηκοσι την επιφανειαν
αυτου. Και παλιν αλλαχου δεικνυς, οτι κοινηι πασιν η των αγαθων απολαυσις διδοται,
Θεσσαλονικευσι γραφων ελεγεν· Ειπερ δικαιον παρα Θεωι αποδουναι τοις θλιβουσιν
υμας θλιψιν, και υμιν τοις θλιβομενοις ανεσιν μεθ' ημων. Και παλιν· Ὅτι ημεις οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

ζωντες, οι περιλειπομενοι εις την παρουσιαν του Κυριου, ου μη φθασωμεν τους
κοιμηθεντας· δια παντων τουτων δηλων, οτι κοινηι παντας και ομου παραγενομενους
των ουρανιων τιμων απολαυειν χρη. Τουτο και τοις φθασασι πολλην φερει την ηδονην,
οταν μετα των οικειων μελων των αποῤρητων εκεινων απολαυσωσιν αγαθων. Και γαρ
πατηρ τραπεζης μετεχων λαμπρας και πολυτελους, τοτε μετα πλειονος αυτης
απολαυσεται της ευφροσυνης, οταν μετα των αυτου παιδιων μετεχηι της ευωχιας και
ευφροσυνης. Ουτω και Παυλος και οι κατ' εκεινον απαντες μειζονος αισθησονται της
θυμηδιας, οταν μετα των οικειων μελων οντες απολαυσωσιν αυτης. Ου γαρ τοσαυτην
πατερες περι παιδας επιδεικνυνται φιλοστοργιαν, οσην εκεινοι περι τους τα αυτα
κατωρθωκοτας αυτοις εχουσι κηδεμονιαν. Ἵν' ουν και ημεις των τοτε τιμωμενων
γενωμεθα, σπουδαζωμεν καταλαβειν τους αγιους εκεινους. Και πως δυνησομεθα, φησι,
αυτους καταλαβειν; τις ημιν δειξει την εκει φερουσαν οδον; Αυτος ο των αγιων εκεινων
∆εσποτης, ος ουχ οπως αυτους καταληψωμεθα μονον διδασκει, αλλα και οπως
ομωροφιοι και συσκηνοι γενωμεθα πασιν αυτοις· Ποιησατε γαρ υμιν φιλους εκ του
μαμμωνα της αδικιας, φησιν, ιν' οταν εκλιπητε, δεξωνται υμας εις τας αιωνιους αυτων
σκηνας. Καλως ειπεν, Αιωνιους.
Ἐνταυθα μεν γαρ καν λαμπραν εχηις οικιαν, απολειται παντως φθειρομενη τωι
χρονωι· μαλλον δε και προ της κατα τον χρονον φθορας, θανατος εμπεσων εκβαλλει σε
της λαμπρας ταυτης οικησεως· πολλακις δε και προ του θανατου πραγματων τινων
δυσκολιαι και συκοφαντων εφοδοι και επιβουλαι εκπεσειν αυτης παρεσκευασαν. Ἐκει
δε ουδεν τουτων εστιν υποπτευσαι, ου φθοραν, ου θανατον, ου καταπτωσιν, ου
συκοφαντων επηρειαν, ουκ αλλο ουδεν, αλλ' ακινητος και αθανατος εστιν η οικησις.
∆ια τουτο αιωνιους αυτας εκαλεσε. Ποιησατε υμιν φιλους, φησιν, εκ του μαμμωνα της
αδικιας.
ιαʹ. Ὅρα ποση φιλανθρωπια του ∆εσποτου, ποση χρηστοτης και επιεικεια ου γαρ
απλως ταυτην τεθεικε την προσθηκην· αλλ' επειδη πολλοις πλουσιοις πλουτος
συνειλεκται εξ αρπαγης και πλεονεξιας, Κακως μεν, φησι, και ουκ εχρην σε ουτω
συλλεξαι τα χρηματα· πλην αλλ' επειδη συνελεξας, στηθι της αρπαγης και της
πλεονεξιας, και χρησαι εις δεον τοις χρημασιν. Ου λεγω, ινα αρπαζων ελεηις, αλλ' ινα
της πλεονεξιας αποστας, προς ελεημοσυνην και φιλανθρωπιαν αποχρησηι τωι πλουτωι. Ει
γαρ τις μη παυσαιτο της αρπαγης, ουδε ελεημοσυνην εργασεται· αλλα καν μυρια
καταβαληι χρηματα εις τας των δεομενων χειρας, τα ετερων αρπαζων και πλεονεκτων,
τοις ανδροφονοις εξισης λελογισται τωι Θεωι. ∆ιο χρη πλεονεξιας αποσταντα προτερον,
ουτω τους δεομενους 51.300 ελεειν. Πολλη γαρ της ελεημοσυνης η δυναμις, περι ης και
τηι προτεραιαι συναξει προς υμας διελεχθημεν, και νυν διαλεξομαι. Ἀλλα μηδεις την
συνεχειαν της υπομνησεως κατηγοριαν ηγεισθω των ακουοντων. Και γαρ εν τοις
αγωσιν εκεινους των δρομεων διεγειρουσιν οι θεαται, ους αν ιδωσιν εγγυς του βραβειου
γενομενους, και πολλας της νικης ελπιδας εχοντας. Και εγω τοινυν, επειδη μετα πολλης
αει προθυμιας ορω τους περι ελεημοσυνης δεχομενους λογους υμας, δια τουτο και
αυτος συνεχεστερον την υπερ τουτων κινω παραινεσιν. Ἰατροι των ψυχων ημων εισιν
οι πενητες, ευεργεται και προσταται· ου γαρ τοσουτον διδως, οσον λαμβανεις· διδως
αργυριον, και λαμβανεις βασιλειαν ουρανων· λυεις πενιαν, και καταλλαττεις σεαυτωι
τον ∆εσποτην. Ὁραις οτι ουκ ιση η αντιδοσις; Ταυτα επι γης, εκεινα εν ουρανωι· ταυτα
απολλυται, εκεινα διαμενει· ταυτα φθειρεται, εκεινα πασης εστιν ανωτερα απωλειας.
∆ια τουτο και προ των θυρων των οικων των ευκτηριων εστησαν τους πενητας οι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

πατερες οι ημετεροι, ινα και τον νωθροτατον και απανθρωποτατον αυτη των πενητων η
οψις προς υπομνησιν εγειρηι της ελεημοσυνης. Ὅταν γαρ εστηκηι χορος γεροντων,
συγκεκυφοτων, ρακια περιβεβλημενων, αυχμωντων, ρυπωντων, βακτηριας εχοντων,
μολις στηριζεσθαι δυναμενων, πολλακις δε και τους οφθαλμους εκκεκομμενων, και το
σωμα ολον αναπηρων. τις ουτω λιθινος, τις ουτως αδαμας, ως και της ηλικιας, και της
ασθενειας, και της πηρωσεως, και της πενιας, και της ευτελους στολης, και παντων
απλως προς συμπαθειαν επικλωντων αυτον, αντιστηναι και μειναι προς απαντα ταυτα
ανενδοτος;
∆ια ταυτα προ των θυρων ημων εστηκασι παντος λογου δυνατωτεροι, δια της
οψεως επισπωμενοι, προς φιλανθρωπιαν τους εισιοντας εκκαλουμενοι. Καθαπερ γαρ
κρηνας ειναι εν ταις αυλαις των ευκτηριων οικων νενομισται, ινα οι μελλοντες
ευχεσθαι τωι Θεωι, προτερον απονιψαμενοι τας χειρας, ουτως αυτας εις ευχην
ανατεινωσιν· ουτω και τους πενητας αντι πηγων και κρηνων εστησαν οι πατερες προ
των θυρων, ιν', ωσπερ υδατι τας χειρας απονιπτομεν, ουτω φιλανθρωπιαι την ψυχην
αποσμηχοντες προτερον, ουτως ευχωμεθα. ιβʹ. Ουδε γαρ ουτως υδατος φυσις απονιπτει
κηλιδας σωματος, ως ελεημοσυνης δυναμις αποσμηχει ρυπον ψυχης. Ὥσπερ ουν ου
τολμαις ανιπτοις χερσιν εισελθων ευξασθαι, καιτοι ελαττον το εγκλημα εκεινο, ουτω
μητε χωρις ελεημοσυνης επ' ευχην ελθηις ποτε. Καιτοι και καθαρας πολλακις εχοντες
τας χειρας, αν μη προτερον αυτας αποπλυνωμεν υδατι, ουκ ανατεινομεν εις ευχην·
τοσουτον εστιν η συνηθεια. Τουτο τοινυν και επι της ελεημοσυνης ποιωμεν· καν μηδεν
εαυτοις ωμεν συνειδοτες μεγα αμαρτημα, ομως αποσμηχωμεν το συνειδος δια της
ελεημοσυνης. Πολλα απο της αγορας επεσπασω δεινα· εχθρος παρωξυνε, δικαστης
ηναγκασε τι ποιησαι των ου προσηκοντων πραγματων, ρηματα πολλακις εξεβαλες
ατοπα, φιλος εδυσωπησεν εργασασθαι τι των αμαρτιαν εχοντων, ετερα προσετριψω
πολλα, οια εικος ανθρωπον οντα προστριβεσθαι, εν αγοραι στρεφομενον, δικαστηριοις
προσεδρευοντα, τα της πολεως πραττοντα πραγματα· υπερ τουτων απαντων εισερχηι τον
Θεον αιτησων συγγνωμην και απολογησομενος. Καταβαλε τοινυν αργυριον εις τας των
πενητων χειρας, και αποσμηξον τας κηλιδας εκεινας, ινα μετα παῤρησιας καλεσηις
51.301 αιτουμενος τον δυναμενον σοι ταυτα αφειναι τα αμαρτηματα. Ἂν εν συνηθειαι
καταστησηις σαυτον μηδεποτε χωρις ελεημοσυνης των ιερων τουτων προθυρων
επιβαινειν, ουδεποτε, ουτε εκων, ουτε ακων, υστερησεις της καλης ταυτης εργασιας,
τοιουτον γαρ η συνηθεια. Και ωσπερ ουν αει, ο τι ουν γενοιτο, χερσιν ανιπτοις ουχ
υπομενεις ευξασθαι, επειδη κατεστης εις συνηθειαν απαξ· ουτω και επι της
ελεημοσυνης, αν τουτον σαυτωι επιθησηις τον νομον, και εκων και ακων αυτον καθ'
εκαστην εκπληρωσεις ημεραν υπο της συνηθειας ελκομενος. Πυρ εστιν η ευχη, μαλιστα
οταν απο νηφουσης και διεγηγερμενης αναπεμπηται ψυχης· αλλα το πυρ τουτο και
ελαιου δειται, ινα αυτων αψηται των ουρανιων αψιδων· ελαιον δε του πυρος τουτου
ουδεν ετερον εστιν, αλλ' η ελεημοσυνη. Ἐπιχεε τοινυν το ελαιον δαψιλες, ινα
ευφραινομενος επι τωι κατορθωματι, μετα παῤρησιας πλειονος και προθυμιας μειζονος
τας ευχας σου επιτεληις. Ὥσπερ γαρ οι μηδεν εαυτοις συνειδοτες αγαθον, ουδε ευξασθαι
μετα παῤ 51.302 ρησιας δυνανται, ουτως οι κατορθωσαντες τι, και μετα την δικαιοσυνην
εκεινην επι την ευχην ερχομενοι, τηι μνημηι του κατορθωματος ευφραινομενοι, μετα
πλειονος της προθυμιας ποιουνται την ικετηριαν. Ἵν' ουν και κατα τουτο δυνατωτερα
ημιν η ευχη γενηται, γρηγορουσης ημιν της διανοιας εν ταις δεησεσιν απο της των
κατορθωματων μνημης, μετα της ελεημοσυνης επι τας ευχας ερχωμεθα, και
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

μνημονευωμεν μετα ακριβειας απαντα τα ειρημενα· και προ γε των αλλων απαντων
εκεινην μοι την εικονα διατηρειτε διηνεκως, καθ' ην ειπον τους πενητας προ των
θυρων εσταναι των ευκτηριων οικων, ταυτην επι της ψυχης αναπληρουντες την
χρειαν, ην επι του σωματος η κρηνη. Ἂν γαρ τουτο ωμεν διηνεκως μεμνημενοι,
συνεχως απονιπτομενοι τον λογισμον, καθαρας μεν δυνησομεθα τας ευχας επιτελειν.
πολλην δε επισπασασθαι παρα του Θεου την παῤρησιαν, και της βασιλειας των ουρανων
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το
κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25


