De resurrectione mortuorum
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΟΜΙΛΙΑ
αʹ. Περι δογματων υμιν εμπροσθεν διελεχθημεν και της του μονογενους Υιου
του Θεου δοξης, επιστομιζοντες τους καθαιρουντας αυτου την αξιαν, και του
γεγεννηκοτος αυτον αλλοτριουντας· σημερον τον ηθικωτερον βουλομαι γυμνασαι
λογον, και περι βιου και πολιτειας απασαν ποιησασθαι την παραινεσιν· μαλλον δε ουκ
ηθικος εσται μονον, αλλα και δογματικος ουτος ο λογος· εις γαρ την περι της
αναστασεως υποθεσιν καθειναι παρασκευαζομαι. Αυτη δε η υποθεσις ποικιλη τις εστιν,
ομου και εις δογματα ημας διορθουσα, και τον βιον ημων ρυθμιζουσα, και την του Θεου
προνοιαν απασης απαλλαττουσα κατηγοριας. Και ωσπερ απιστουμενη, την ζωην
ανατρεπει την ημετεραν, και μυριων κακων εμπιπλησι, και τα ανω κατω ποιει· ουτω
πιστευομενη, τους περι της Προνοιας ημιν συνεισαγει λογους, και πολλην της 50.418ter
αρετης παρασκευαζει ποιεισθαι την επιμελειαν, και μετα πολλης της σπουδης την
κακιαν φευγειν, και γαληνης απαντα και ειρηνης πληροι. Ὁ μεν γαρ μη προσδοκων
αναστησεσθαι, μηδε ευθυνας δωσειν των ενταυθα πεπραγμενων αυτωι, αλλα μεχρι του
παροντος βιου τα ημετερα στησεσθαι νομιζων, και περαιτερω μηδεν ειναι πλεον, ουτε
αρετης επιμελησεται· πως γαρ, μηδεμιαν προσδοκων αμοιβην αυτωι κεισθαι των πονων;
ουτε κακιας αφεξεται, μηδεμιαν προσδοκων υποστησεσθαι κολασιν των κακως αυτωι
πεπραγμενων· αλλ' επιδους εαυτον ταις ατοποις επιθυμιαις, παν ειδος επελευσεται
πονηριας.
Ὁ δε περι της μελλουσης πεπεικως εαυτον κρισεως, και το φοβερον δικαστηριον
εκεινο προ των οφθαλμων εχων, και τας απαραιτητους ευθυνας και την απαραλογιστον
ψηφον, παντι τροπωι πειρασεται σωφροσυνης 50.419 μεν και επιεικειας αντεχεσθαι και
της αλλης αρετης, ακολασιαν δε και θρασυτητα και την αλλην απασαν πονηριαν
φευγειν· και τους κατηγορουντας δε της του Θεου προνοιας μετα πολλης της περιουσιας
εντευθεν επιστομισαι ουτος δυνησεται. Ὅταν γαρ ορωντες τινες τους μεν επιεικεις και
σωφρονας και εν δικαιοσυνηι ζωντας, αγχομενους υπο πενιας, επηρεαζομενους,
συκοφαντουμενους, μολις της αναγκαιας ευπορουντας τροφης, πολλακις δε και νοσωι
μακραι και χαλεποις νοσημασι ταριχευομενους, και ουδεμιας τυγχανοντας προστασιας,
ανθρωπους δε γοητας και μιαρους και πολλων γεμοντας κακων πλουτον
περιβεβλημενους, τρυφωντας, λαμπρα περικειμενους ιματια, εσμον οικετων
επισυρομενους πολυν, θαυμαζομενους, δυναστειας απολαυοντας, παρα βασιλει πολλην
κεκτημενους παῤρησιαν· ειτα τινες υπερ τουτων κατηγορωσι της του Θεου προνοιας,
και λεγωσι· Που ταυτα προνοιας; που δε δικαιας κρισεως; ο σωφρων και επιεικης εν
κακοις, ο ακολαστος και διεφθαρμενος εν αγαθοις· και ουτος μεν θαυμαζεται, εκεινος δε
καταφρονειται· ουτος απολαυει τρυφης πολλης, εκεινος εν πενιαι και τοις εσχατοις εστι
κακοις· ο μεν περι των μελλοντων αμφιβαλλων σιωπηθησεται, και ουδεν ολως ερει· ο
δε περι αναστασεως φιλοσοφειν ειδως, ραιδιως την βλασφημιαν εφεξει, και προς τους τα
τοιαυτα αποδυσπετουντας ερει· Παυσασθε κατα του πεποιηκοτος υμας Θεου την
γλωτταν ακονωντες την εαυτων. Ου γαρ μεχρι του παροντος βιου τα ημετερα εστηκε
πραγματα, αλλα προς ετεραν ζωην επειγομεθα πολλωι μακροτεραν, μαλλον δε περας
ουκ εχουσαν· κακει παντως ο μεν πενης ουτος και μετα δικαιοσυνης ζων, των πονων
τουτων ληψεται τας αμοιβας, ο δε ακολαστος και γοης, της πονηριας ταυτης και της
1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αδικου τρυφης δωσει την δικην. Μη τοινυν απο των παροντων μονον περι της του Θεου
ψηφισωμεθα προνοιας, αλλα και απο των μελλοντων. Τα γαρ παροντα αγων εστι και
σκαμματα και σταδιον, τα δε μελλοντα επαθλα και στεφανοι και βραβεια.
Ὥσπερ ουν τον αθλητην, εν τωι σκαμματι και ιδρωτι και κονει και θερμηι πολληι
και πονοις και ταλαιπωριαις μαχεσθαι δει, ουτω και τον δικαιον ενταυθα πολλα
υπομενειν χρη και φερειν απαντα γενναιως, ει γε μελλοι λαμπρους αποληψεσθαι τους
στεφανους εκει. Ει δε αι των πονηρων ευημεριαι θορυβουσι τινας, και επι τουτων
εκεινο λογιζεσθωσαν παλιν, οτι, καθαπερ ληισται και τυμβωρυχοι και ανδροφονοι και οι
την θαλασσαν πλεοντες πειραται, πριν η εις το δικαστηριον εισελθειν, πολλης
απολαυουσι τρυφης, οικειαν ευποριαν τας αλλοτριας ποιουμενοι συμφορας, και τον
αδικον κτωμενοι πλουτον, και καθ' εκαστην μεθυοντες την ημεραν· επειδαν δε υπο ταις
του δικαστου γενωνται ψηφοις, παντων εκεινων διδοασι δικην· ουτω και ουτοι οι
πορνας αγοραζοντες, και τας Συβαριτικας παρατιθεμενοι τραπεζας, και τας οφρυς
ανασπωντες, και σοβουντες επι της αγορας, και τους πενητας σπαραττοντες, οταν ο
μονογενης Υιος του Θεου παραγενηται μετα των αγγελων των εαυτου, και επι του
βηματος εκεινου καθισηι, και την οικουμενην εις μεσον παραγαγηι, γυμνοι και πασης
ερημοι της φαντασιας εισενεχθεντες, και ουδενα συνηγορον ουδε προστατην εχοντες,
χωρις συγγνωμης απασης εις τους του πυρος απενεχθησονται ποταμους.
Μη τοινυν μητε τουτους μακαρισηις δια την 50.420 ενταυθα τρυφην, αλλα
δακρυσον δια την μελλουσαν τιμωριαν· μηδε τον δικαιον ταλανισηις δια την ενταυθα
πενιαν, αλλα μακαρισον δια τον μελλοντα των αγαθων πλουτον, και τον περι της
αναστασεως λογον εν τηι σαυτου διανοιαι ριζωσον, ινα, καν αγαθος ηις και πειραζηι,
δοκιμωτερος γινηι, ταις μελλουσαις ελπισι προθυμιαν μειζονα προσλαμβανων· καν
κακος ηις, αποστηις της πονηριας, τωι φοβωι της μελλουσης κολασεως σωφρονεστερον
σεαυτον κατασκευαζων.
βʹ. ∆ια τουτο και ο Παυλος συνεχως ημιν τον περι αναστασεως κινει λογον,
καθαπερ ουν και σημερον ηκουσατε αυτου βοωντος και λεγοντος· Οιδαμεν γαρ, οτι εαν
η επιγειος ημων οικια του σκηνους καταλυθηι, οικιαν εκ Θεου εχομεν αχειροποιητον,
αιωνιον, εν τοις ουρανοις. Μαλλον δε ανωτερω τον λογον αγαγωμεν, και ιδωμεν ποθεν
ενεπεσεν εις τον περι αναστασεως λογον. Ου γαρ απλως, ουδε ως ετυχε, ταυτην
συνεχως κινει την διδασκαλιαν· αλλ' ομου τε διδαξαι βουλομενος τα μελλοντα, και
τους αθλητας της ευσεβειας επιῤρωσαι θελων. Νυν μεν γαρ δια την του Θεου χαριν
πολλης απολαυομεν της ειρηνης· και γαρ βασιλεις εν ευσεβειαι ζωσι, και αρχοντες την
αληθειαν επεγνωσαν, και δημοι και πολεις και εθνη της πλανης απαλλαγεντες, τον
Χριστον απαντες προσκυνουσι· τοτε δε εν αρχηι του κηρυγματος, αρτι των σπερματων
της ευσεβειας καταβαλλομενων, πολυς ο πολεμος και διαφορος και ποικιλος. Και γαρ
αρχοντες και βασιλεις και οικειοι και συγγενεις και παντες τοις πιστοις επολεμουν, και
δια της φυσεως αυτης ο πολεμος ᾔρετο. Και γαρ πατηρ τεκνον παρεδωκε πολλακις, και
θυγατερα μητηρ, και οικετην δεσποτης. Ουδε γαρ αι πολεις μονον, ουδε αι χωραι, αλλα
και οικιαι πολλακις καθ' εαυτας εμαχοντο· και παντος εμφυλιου πολεμου χαλεπωτερος
ην ο τοτε κατεχων θορυβος. Και γαρ και χρηματα ανηρπαζετο, και ελευθερια
προεδιδοτο, και περι αυτης της ζωης ο κινδυνος επεκρεματο, ουχι βαρβαρων
επιτρεχοντων και επηρεαζοντων, αλλ' αυτων των δοκουντων προεσταναι και αρχειν,
πολεμιων απαντων χαλεπωτερον τους αρχομενους διατιθεντων. Και τουτο δηλων ο
Παυλος ελεγεν, οτι Πολλην αθλησιν υπεμεινατε παθηματων· τουτο μεν, ονειδισμοις τε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

και θλιψεσι θεατριζομενοι, τουτο δε, κοινωνοι των ουτως αναστρεφομενων
γενηθεντες. Και γαρ τοις δεσμοις μου συνεπαθησατε, και την αρπαγην των υπαρχοντων
υμιν μετα χαρας προσεδεξασθε. Και Γαλαταις δε φησι· Τοσαυτα επαθετε εικη, ει γε και
εικη. Και Θεσσαλονικευσι δε, και Φιλιππησιοις, και πασιν απλως οις επιστελλει, πολλα
τοιαυτα μαρτυρει.
Και ου τουτο μονον ην το χαλεπον, οτι πολυς ο πολεμος εξωθεν κεκινητο και
διηνεκης, αλλ' οτι και εν αυτοις τοις πιστοις συνεβαινε γινεσθαι τινα σκανδαλα και
ερεις και φιλονεικιας και ζηλοτυπιας· και ταυτα αυτα δηλων ο Παυλος ελεγεν· Ἔξωθεν
μαχαι, εσωθεν φοβοι. Και ουτος εκεινου χαλεπωτερος ο πολεμος ην, και τοις
αρχομενοις και τοις διδασκαλοις. Ουχ ουτω γουν των εχθρων εδεδοικει τας επιβουλας ο
Παυλος, ως τα ενδον πτωματα, και τας των οικειων παρανομιας. Ὅτε γουν επορνευσε
τις παρα Κορινθιοις, απαντα τον χρονον εκεινον πενθων διετελεσε, τα σπλαγχνα
σπαραττων τα εαυτου, και πικρον ολολυζων. Ἦν τι και τριτον ουκ ελαττον των
ειρημενων, πολυν επαγον τοις πιστευουσι πονον, αυτη των πρα50.421 γματων η φυσις
πολλων ιδρωτων γεμουσα και πονων. Ου γαρ ευκολος και ραιδια τις ην η οδος, εφ' ην
ηγον αυτους οι αποστολοι, αλλα τραχεια και δυσκατορθωτος και φιλοσοφου τινος και
αγρυπνου δεομενη ψυχης και ηκριβωμενης πανταχοθεν. ∆ια τουτο και ο Χριστος
στενην και τεθλιμμενην αυτην εκαλεσεν. Ου γαρ εξην αδεως ζηιν, καθαπερ παρα τοις
Ἕλλησιν, εν αισχροτητι και μεθηι και αδδηφαγιαι και τρυφηι και πολυτελειαι· αλλ' εδει
και θυμον χαλινουν, και επιθυμιας ατοπου κρατειν, και χρηματων υπεροραιν, και δοξαν
καταπατειν, και φθονου και βασκανιας ανωτερον ειναι. Ταυτα δε ηλικον πονον
παρεχει, ισασιν οι καθ' ημεραν αυτοις πυκτευοντες. Τι γαρ επιθυμιας ατοπου
χαλεπωτερον ειπε μοι, η, καθαπερ κυων λυττων, συνεχως ημιν επιπηδαι, και καθ'
ημεραν ημιν διενοχλει, και δειται διηνεκως εγρηγορυιας ψυχης; Τι δε και οργης
πικροτερον; Γλυκυ μεν γαρ το τον ηδικηκοτα αμυνασθαι, αλλα τουτο ουκ εξην. Και τι
λεγω, τον ηδικηκοτα ουκ εξην αμυνασθαι; Ευεργετειν εδει τους λυπουντας, και
ευλογειν τους λοιδορουμενους, και μηδε ρημα πικρον εκβαλλειν ποτε· και σωφροσυνην
δε, ου την μεχρι των εργων μονον, αλλα και την μεχρι της εννοιας επιδεικνυσθαι εδει.
Ου γαρ μονον αυτης της ακολαστου πραξεως, αλλα και οψεως της τοιαυτης απεχεσθαι
δει, και μηδε εντρυφαιν ταις οψεσι των ευμορφων γυναικων, ως και υπερ της θεωριας
ταυτης την εσχατην μελλοντας υποστησεσθαι δικην. Ἐπει ουν πολυς ο πολεμος ην παρα
των εξωθεν, πολυς ο φοβος παρα των ενδοθεν, πολυς ο πονος ο προς την της αρετης
εργασιαν. Προσην δε τι και τεταρτον, η απειρια των μελλοντων αγωνιζεσθαι τον μεγαν
τουτον αγωνα. Ου γαρ εκ προγονων την ευσεβειαν διαδεξαμενους τους ανθρωπους
ελαβον οι αποστολοι, αλλ' εν βλακειαι και τρυφηι και μεθηι και αισχροτητι και ακολασιαι
τραφεντας. Ου μικρον δε τουτο εις δυσκολιαν των αγωνων ην, το μη ανωθεν, μηδε εκ
προγονων ταυτην πεπαιδευσθαι την φιλοσοφιαν, αλλα νυν πρωτον προς τους αγωνας
αποδυεσθαι τουτους.
γʹ. Ἐπει ουν τοσαυτη ην η δυσκολια τοις αγωνιζομενοις τοτε, παραμυθουμενος
αυτων τον πονον συνεχως τον περι αναστασεως εκινει λογον. Και ου ταυτηι προτρεπει
μονον και αλειφει τους αθλητας, αλλα και τηι διηγησει των οικειων παθων. ∆ιοπερ πριν
εμπεσειν εις τους περι αναστασεως λογους, τα αυτου παθη διηγειται, λεγων ουτως· Ἐν
παντι θλιβομενοι, αλλ' ου στενοχωρουμενοι· απορουμενοι, αλλ' ουκ εξαπορουμενοι·
διωκομενοι, αλλ' ουκ εγκαταλιμπανομενοι· καταβαλλομενοι, αλλ' ουκ απολλυμενοι·
δια τουτων τους καθημερινους θανατους δηλων, οτι καθαπερ εμψυχοι νεκροι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

περιηιεσαν εις θανατον παραδιδομενοι καθ' ημεραν. Ὅτε τοινυν α προς αυτους
επηγοντο, τοτε τον περι της αναστασεως κινει λογον· Πιστευομεν γαρ, φησιν, οτι ο
εγειρας τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, και ημας δια Ἰησου εγερει και παραστησει
συν υμιν. ∆ιο ουκ εκκακουμεν, μεγιστην παρακλησιν εχοντες εν τοις αγωσι, την των
μελλοντων ελπιδα. Και ουκ ειπε προς αυτους· ∆ιο μη εκκακειτε· αλλα τι; ∆ιο ουκ
εκκακουμεν, δεικνυς και αυτον εν τοις αγωσιν οντα διηνεκως. Ἐπι μεν γαρ των
Ὀλυμπιακων αγωνων, ο μεν αθλητης ενδον 50.422 αγωνιζεται, ο δε παιδοτριβης ποῤρω
καθημενος, την απο των λογων εισαγει βοηθειαν, τοσουτον συντελων τωι παλαιοντι
μονον, οσον βοησαι και φθεγξασθαι· παραστηναι δε εγγυς, και την απο των χειρων
συμμαχιαν εισενεγκειν ουδεις επιτρεπει νομος αυτωι.
Ἐπι δε των της ευσεβειας αγωνων ουχ ουτως, αλλ' ομου και παιδοτριβης εστι
και αθλητης ο αυτος. ∆ια τουτο ουκ εξω του σκαμματος καθημενος, αλλ' εις αυτους
εμβεβληκως τους αγωνας, αλειφει τους μετ' αυτου πυκτευοντας, λεγων· ∆ιο ουκ
εκκακουμεν. Και ουκ ειπε, ∆ιο ουκ εκκακω, αλλα, ∆ιο ουκ εκκακουμεν, τοις εγκωμιοις
αυτους αναστησαι βουλομενος. Ἀλλ' ει και ο εξω ανθρωπος ημων διαφθειρεται, αλλ' ο
εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι. Ὅρα συνεσιν αποστολικην. Προετρεψεν αυτους αφ'
ων επασχον, οτι Ἐν παντι θλιβομενοι, αλλ' ου στενοχωρουμενοι· προετρεψεν απο της
αναστασεως του Ἰησου, ειπων, Ὅτι ο εγειρας τον Ἰησουν και ημας εγερει. Ειτα και
ετερον τινα κινει παρακλησεως τροπον. Ἐπειδη γαρ οι πολλοι των ανθρωπων
μικροψυχοι τινες οντες και ασθενεις και ταλαιπωροι, καν πεπεισμενοι περι της
αναστασεως ωσιν, ολιγωρουσι προς το μηκος του χρονου και ιλιγγιωσι και αναπιπτουσι,
και ετερον αυτοις προ της αναστασεως διδωσι μισθον και αμοιβην. Ποιαν δη ταυτην; Ει
και ο εξω ημων ανθρωπος διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι· εξω
ανθρωπον το σωμα καλων, εσω ανθρωπον την ψυχην λεγων. Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστι·
Και πριν αναστηναι, και πριν απολαυσαι της δοξης της μελλουσης, εντευθεν ηδη των
πονων ου μικραν απειληφας την αμοιβην, εν αυτωι τωι θλιβεσθαι της ψυχης ημιν
ανανεουμενης, σοφωτερας γινομενης και ευλαβεστερας, πλειονα κτωμενης υπομονην,
ευτονωτερας καθισταμενης και δυνατωτερας. Καθαπερ γαρ οι την σωματικην
αθλουντες αθλησιν, και προ των στεφανων, και προ των βραβειων απ' αυτης της
γυμνασιας και του παλαιειν μεγαν λαμβανουσι τον μισθον, υγιεινοτερα και δυνατωτερα
αυτων τα σωματα δια της γυμνασιας κατασκευαζοντες, και πασαν διαφευγοντες
αῤρωστιαν· ουτω δη και επι των αγωνων της αρετης, και πριν η τον ουρανον ανοιγηναι,
και πριν η τον Υιον του Θεου παραγενεσθαι, και πριν η τας αμοιβας ημας απολαβειν,
μεγαν εντευθεν καρπουμεθα τον μισθον, της ψυχης ημιν φιλοσοφωτερας καθισταμενης.
Και γαρ οι πολλην πλευσαντες θαλασσαν, και μυριων ανασχομενοι κυματων, και
πολλοις θηριοις πυκτευσαντες, και πολλους χειμωνας ενεγκοντες, και προ της εμποριας
αυτης ου μικρον απο της μακρας αποδημιας ταυτης καρπουνται το κερδος τωι θαῤρειν
και κατατολμαιν του πελαγους, και αδεως και μεθ' ηδονης τας διαποντιους ταυτας
ποιεισθαι αποδημιας· ουτω δη και επι του παροντος βιου, ο πολλας ενεγκων θλιψεις δια
τον Χριστον, ο πολλα δεινα παθων, και προ της βασιλειας των ουρανων μεγαλην
ελαβεν αμοιβην, παῤρησιαν κτησαμενος προς τον Θεον εντευθεν 50.423 ηδη, και
υψηλοτεραν την εαυτου κατασκευασας ψυχην, ως απαντων λοιπον καταγελαιν των
δεινων. Ἵνα δε και σαφεστερον γενηται το λεγομενον, επι παραδειγματος αυτο
βουλομαι ποιησαι φανερον. Αυτος γαρ ουτος ο Παυλος μυριων ανασχομενος δεινων, ου
μικρας και εντευθεν ελαβε τας αμοιβας, καταγελων τυραννων, κατεξανισταμενος
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

μαινομενων δημων, πασης υπερορων τιμωριας, και προς θηρια, και προς σιδηρον, και
προς πελαγη, και προς κρημνους, και προς επαναστασεις, και προς επιβουλας, και προς
απαντα τα δεινα ακαταπληκτος μενων, ου τι γενοιτ' αν ισον; Τον μεν γαρ αγυμναστον
και μηδεν παθοντα δεινον και τα τυχοντα θορυβειν ειωθε· μαλλον δε ουκ αυτα τα
πραγματα μονον, αλλα και προσδοκιαι ψιλαι· και τι λεγω προσδοκιαι ψιλαι; αι σκιαι
φοβουσι και δεδιττουσι τον τοιουτον· ο δε αποδυσαμενος παντα, και εις τους αγωνας
εμβας, και μυρια δεινα παθων, απαντων λοιπον εστιν ανωτερος, ωσπερ κολοιων
κραζοντων, ουτω των απειλουντων καταγελων. Ου μικρος δε ουτος ο στεφανος, ουδε ο
τυχων μισθος, οταν μηδεν αυτον των ανθρωπινων δυνησηται λυπειν, οταν τα τοις
αλλοις φοβερα τουτωι ευκαταφρονητα γινηται, οταν υπερ ων αλλοι φριττουσι και
εξιστανται, υπερ τουτων μελληι γελαιν αυτος, τηι της υπομονης υπερβοληι εις την των
αγγελικων δυναμεων φιλοσοφιαν εαυτον μεταστησας. Ει γαρ δη σωμα μακαριζομεν το
δυναμενον και ψυχος και καυμα αλυπως φερειν, και λιμον, και ενδειαν, και οδοιποριαν,
και ταλαιπωριας ετερας· πολλωι μαλλον ψυχην μακαριζειν δει την δυναμενην καρτερως
και γενναιως απασας των δεινων φερειν τας προσβολας, και διατηρειν αδουλωτον
αυτης δια παντων το φρονημα. Ὁ τοιουτος των βασιλεων αυτων εστι βασιλικωτερος.
Ἐκεινον μεν γαρ και δορυφοροι και φιλοι και εχθροι πολλα δυναιντ' αν
αδικησαι επιβουλευοντες και κακουργουντες τον δε τοιαυτην εχοντα ψυχην, οιαν ειπον
νυν, ου βασιλευς, ου δορυφορος, ουκ οικετης, ου φιλος, ουκ εχθρος, ουκ αυτος ο
διαβολος παραβλαψαι δυνησεται. Πως γαρ, τον μελετησαντα μηδεν των νομιζομενων
ειναι δεινων ηγεισθαι δεινον;
δʹ. Τοιουτος ην ο μακαριος Παυλος· δια τουτο ελεγε· Τις ημας χωρισει απο της
αγαπης του Χριστου; θλιψις, η στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η γυμνοτης, η κινδυνος,
η μαχαιρα; καθως γεγραπται, οτι ενεκεν σου θανατουμεθα ολην την ημεραν,
ελογισθημεν ως προβατα σφαγης· αλλ' εν τουτοις πασιν υπερνικωμεν δια του
αγαπησαντος ημας. Τουτο δη και ενταυθα αινιττομενος ελεγεν, οτι Ει και ο εξω ημων
ανθρωπος διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι· ασθενεστερον το
σωμα γινεται, φησιν, αλλα δυνατωτερα η ψυχη και ισχυροτερα, και πτερουται μαλλον.
Και καθαπερ στρατιωτης βαρυνοντα μεν εχων οπλα, καν σφοδρα γενναιος ηι και
πολεμικος, ουκ αν γενοιτο τοις πολεμιοις φοβερος, της των οπλων βαρυτητος τηι των
ποδων ταχυτητι και τηι των πολεμικων εμπειριαι λυμαινομενης· ει δε κουφα λαβοι και
ευμεταχειριστα, πτηνου παντος δικην επερχεται τοις εναντιοις· ουτω και ο την σαρκα
την εαυτου μη μεθηι, μηδε ανεσει και τρυφηι καταλιπαινων, αλλα νηστειαις και ευχαις,
και τηι πολληι των θλιψεων υπομονηι κουφοτεραν και λεπτοτεραν κατασκευαζων,
καθαπερ 50.424 τις υποπτερος ανωθεν καταβαινων, ουτω μετα πολλης της ρυμης εις τας
των δαιμονων εμπιπτων φαλαγγας, καταφερει ραιδιως τας αντικειμενας δυναμεις, και
υποχειριους ποιει. Ουτω και ο Παυλος λαβων πολλας πληγας, και εις το δεσμωτηριον
εμπεσων, και εν τωι ξυλωι δεθεις, το μεν σωμα ασθενεστερον ειχε πονοις
κατατεινομενον, την δε ψυχην ισχυραν και ευτονον· και ουτως ην ισχυρος ο δεδεμενος,
ως δια φωνης μονης σαλευσαι τα θεμελια του δεσμωτηριου, και τον λελυμενον
δεσμοφυλακα δεσμιον εις τους ποδας αγαγειν τους εαυτου, και τας θυρας
αποκεκλεισμενας ανοιξαι. Ου μικραν ουν ημιν παραμυθιαν εδωκεν ο Παυλος ταυτην
και προ της αναστασεως, το βελτιους ημας γινεσθαι και φιλοσοφωτερους τοις
πειρασμοις.
∆ια τουτο φησιν· Ἡ θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει Και παλιν αλλος τις φησιν· Ἀνηρ απειραστος
αδοκιμος, ο δε αδοκιμος ουδενος αξιος λογου. Ὥστε ου μικρα απο της θλιψεως
καρπουμεθα και προ της αναστασεως, το την ψυχην εχειν δοκιμωτεραν και σοφωτεραν
και συνετωτεραν, και πασης απηλλαχθαι δειλιας. ∆ια τουτο φησιν· Ει και ο εξω ημων
ανθρωπος διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαινουται ημεραι και ημεραι. Πως ανακαινουται,
ειπε; Ἀνανδριας εξελαυνομενης απασης, επιθυμιας σβεννυμενης ατοπου,
φιλοχρηματιας, κενοδοξιας, των αλλων απλως των διεφθαρμενων λογισμων
αναιρουμενων απαντων. Ὥσπερ ουν η αργιας και αδειας απολαυουσα ψυχη ευκολως
υπο των παθων αλισκεται τουτων· ουτως η διηνεκως τοις αγωσι τοις υπερ της
ευσεβειας εσχολακυια, ουδε σχολην αγει ταυτα εννοησαι ποτε, της περι τα παλαισματα
μεριμνης παντων αυτην απαγουσης εκεινων. ∆ια τουτο ελεγεν· Ἀνακαινουται ημεραι
και ημεραι. Ειτα παλιν παραμυθουμενος τας ψυχας τας οδυνωμενας επι τοις δεινοις τοις
επαγομενοις, και ουκ ειδυιας φιλοσοφειν, δια της ελπιδος των μελλοντων αυτας
ανιστησιν, ουτω λεγων· Το γαρ παραυτικα ελαφρον της θλιψεως, καθ' υπερβολην εις
υπερβολην αιωνιον βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν, μη σκοπουντων ημων τα
βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Τα γαρ βλεπομενα, προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα,
αιωνια. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστι· Μαλιστα μεν ουν και ενταυθα ημας ονινησιν η
θλιψις, σοφωτεραν ημων ποιουσα την ψυχην και φιλοσοφωτεραν· μετα δε τουτο και
μυρια ημιν προξενει κατα το μελλον αγαθα, ουκ αντιῤροπα των πονων, αλλα πολλωι
μειζονα των παλαισματων και κατα την ποσοτητα και κατα την ποιοτητα.
Ταυτα αμφοτερα, λεγω, δηλων ο Παυλος, και την υπεροχην των κινδυνων, και
των αθλων ποιειται την συγκρισιν, και αντιτιθησι τωι παραυτικα το αιωνιον, τωι
ελαφρωι το βαρος, τηι θλιψει την δοξαν. Ἡ μεν γαρ θλιψις προσκαιρος, φησι, και κουφη,
η δε ανεσις μαλλον δε ουκ ειπεν, ανεσις, αλλα, δοξα, ο πολλωι μειζον της ανεσεως
αιωνιος και διηνεκης και μεγαλη. Βαρος δε ενταυθα, ου το επιπονον και φορτικον
ειπεν, αλλα το πολυτελες και εντιμον, κατα το των πολλων εθος, οι τα πολυτιμα ουτω
και βαρυτιμα κα50.425 λειν ειωθασιν. Ὅταν ουν ειπηι βαρος δοξης, μεγεθος δοξης λεγει.
Μη τοινυν τουτο μονον λογιζου, φησιν, οτι μαστιζηι και ελαυνηι, αλλα και τους
στεφανους και τας αμοιβας, οτι πολλωι μειζους και λαμπροτεραι των παροντων εκειναι,
και τελος ουκ εχουσιν, ουδε περας. Ἀλλα ταυτα, φησιν, εν πειραι, εκεινα δε εν ελπισι· και
ταυτα μεν φανερα, εκεινα δε ου φαινεται, αλλ' εκκρεμη και μετεωρα εισιν· αλλ' ει και
αφανη, αλλα των φαινομενων εστι φανερωτερα. Τι λεγω φανερωτερα; Ἐκεινα δυνασαι
μαλλον οραιν, η ταυτα. Ταυτα μεν γαρ παρερχεται, εκεινα δε μενει. ∆ιο επηγαγε, λεγων·
Μη σκοπουντων ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα· τα γαρ βλεπομενα
προσκαιρα, τα δε μη βλεπομενα αιωνια.
εʹ. Ει δε λεγοις· Και πως δυνησομαι τα αφανη βλεπειν, τα δε παροντα μη βλεπειν;
απο των βιωτικων σε εις ταυτην εναγαγειν πειρασομαι την πιστιν. Ουδε γαρ των εν τωι
κοσμωι πραγματων των επικηρων τουτων αψαιτο τις αν ραιδιως, μη τα αφανη προ των
φανερων ιδων. Οιον τι λεγω· Ὁ εμπορος υπομενει μεν χειμωνας πολλους και κυματων
επαναστασεις και ναυαγια και μυριας δυσκολιας, απολαυει δε και πλουτου μετα τους
χειμωνας, τα φορτια διατιθεμενος, και πολλην εργαζομενος πραγματειαν. Ἀλλ' οι μεν
χειμωνες προτεροι, τα δε φορτια υστερα· και τα μεν πελαγη και τα κυματα φαινεται
εξελθοντι του λιμενος, η εμπορια δε ου φαινεται· εν ελπισι γαρ εστιν ετι. Ἀλλ' ομως αν
μη προς εκεινην ιδηι πρωτον την αφανη και μη παρουσαν, μηδε εν χερσιν ουσαν, αλλ' εν
ελπισιν, ουκ αν αψαιτο τουτων των παροντων και φαινομενων.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Ουτω και γεωργος ζευγνυσι βοας, και αροτρον ελκει, και βαθειαν αυλακα
ανατεμνει, και σπερματα καταβαλλει, και τα οντα απαντα δαπαναι, και κρυμον και
παγον και ομβρους και ετερας ανεχεται ταλαιπωριας πολλας, και μετα τον πονον
τουτον προσδοκαι κομωντα οψεσθαι τα ληια, και πεπληρωμενην την αλωνα. Ὁραις πως
και ενταυθα προτερος ο πονος, και μετα ταυτα ο μισθος· και ο μεν μισθος αδηλος, ο δε
πονος δηλος και φανερος· κακεινος μεν εν ελπισιν, ουτος δε εν χερσιν; Ἀλλ' ομως και
ουτος αν μη προτερον προς εκεινον ιδηι τον αδηλον και αφανη και μη βλεπομενον τοις
οφθαλμοις του σωματος μισθον, ου μονον ου ζευξει βοας, ουδε αροτρον ελξει, ουδε
σπερματα καταβαλει, αλλ' ουδε κινηθησεται οικοθεν προς την εργασιαν ταυτην ποτε.
Πως ουν ατοπον επι μεν των βιωτικων πραγματων προ των φανερων τα αφανη
βλεπειν, και προ των μισθων υπομενειν τους πονους, και προτερον τα δυσχερη παντα
φεροντας, τοτε τα εξ αυτων αναμενειν χρηστα, και ταις των αφανων ελπισι
προτρεπομενους ουτως απτεσθαι των φανερων· επι δε του Θεου δισταζειν και
αμφιβαλλειν, και προ των πονων απαιτειν τας αμοιβας, και γεωργων και ναυτων
μικροψυχοτερους φαινεσθαι; Ου γαρ δη μονον κατα τουτο αυτων φανουμεθα χειρους,
ασχαλλοντες προς το μελλον, αλλα και καθ' ετερον ουκ ελαττον τουτου. Ποιον δη
τουτο; Ὅτι εκεινοι μεν ουδε περι του τελους θαῤρειν εχοντες παντως, ουδε ουτω των
πονων αφιστανται· συ δε αξιοπιστον των στεφανων εχων εγγυητην, ουδε ουτω μιμηι
την εκεινων καρτεριαν. Ὁ μεν γαρ γεωργος πολλακις μετα το τα σπερματα καταβαλειν,
και θεραπευσαι την γην, και κομωντα τα ληια ιδειν, η χαλαζης, η ερυσιβης, η ακριδος. η
αλλης τινος τοιαυτης επενεχθεισης πληγης, εξεπεσε της των πονων 50.426 αμοιβης, και
μετα τους πολλους ιδρωτας κεναις οικαδε υποστρεφει χερσι. Και ο εμπορος δε παλιν,
μετα το διαδραμειν πολυ πελαγος πεπληρωμενην αγων την ολκαδα, προς αυτο
πολλακις το στομα του λιμενος εμπεσοντων ανεμων σκοπελωι τινι προσαραξας, μολις
εξηλθε το σωμα διασωσας γυμνος. Και επι παντων απλως των βιωτικων πολλας
πολλακις προς τωι τελει συμφορας τοιαυτας συμβαινειν εικος. Ἐπι δε των αγωνων των
σων ουκ εστι τουτο· αλλα αναγκη παντως τον αγωνισαμενον, τον σπειραντα την
ευσεβειαν, και πολλους ενεγκοντα πονους, επιτυχειν του τελους. Ου γαρ αερων
ανωμαλιαις, ουδε πνευματων ρυμαις των πονων τουτων τας αμοιβας επετρεψεν ο Θεος·
αλλ' εν τοις ουρανοις αποκεινται, εν τοις ασυλοις θησαυροις.
∆ια τουτο και ο Παυλος ελεγεν· Ἡ θλιψις υπομονην κατεργαζεται, η δε υπομονη
δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει. Μη τοινυν ειπηις οτι αφανη τα
μελλοντα· ει γαρ βουληθειης μετα ακριβειας εξετασαι, των εν χερσιν εστι πολυ
φανερωτερα. Και τουτο αυτο παλιν ενδεικνυμενος ημιν ο Παυλος, Τα μεν αιωνια καλει,
τα δε προσκαιρα, τωι προσκαιρωι το φθαρτον αυτων δηλων. Πριν η γαρ φανηναι
αφιπταται, και αποτρεχει πριν επιστηναι, και οξυῤροποι μεν αυτων αι μεταβολαι,
απιστος δε η κτησις. Τουτο και επι πλουτου και δοξης και δυναστειας, και επι της των
σωματων ευμορφιας, τουτο και επι ρωμης και επι των αλλων απλως των βιωτικων
συμβαινον ιδοι τις αν. ∆ια τουτο και ο προφητης κωμωδων τους τρυφωντας και περι
χρηματα μαινομενους και την αλλην απασαν φαντασιαν, Ὡς εστωτα, φησιν, ελογισαντο
ταυτα, και ουχ ως φευγοντα. Ὥσπερ γαρ σκιας ουκ εστιν επιλαβεσθαι, ουτως ουδε των
βιωτικων πραγματων· αλλα τα μεν τηι τελευτηι καταλυεται, τα δε και προ της τελευτης
χειμαῤρου παντος οξυῤρεπεστερον παραῤρει. Τα δε μελλοντα ου τοιαυτα· ουκ οιδε γαρ
μεταβολην, ου δεχεται τροπην, ουκ επισταται γηρας, ουκ εχει τινα αλλοιωσιν, αλλ'
ακμαζει διηνεκως. και επι της αυτης ευπρεπειας μενει. Ὥστε ει δει αφανη και αδηλα
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

ειπειν και απιστα, τα παροντα δει λεγειν πραγματα, και μη παραμενοντα τοις
κεκτημενοις, αλλ' αμειβοντα τους δεσποτας, και καθ' εκαστην ημεραν απο τουτου προς
ετερον μεταπηδωντα, και παλιν απ' εκεινου προς αλλον. Ταυτα δη παντα δηλωσας ημιν
ο Παυλος, και δια τουτο τα μεν παροντα προσκαιρα, τα δε μελλοντα αιωνια καλεσας,
τον περι της αναστασεως κινει λογον, ουτω λεγων· Οιδαμεν γαρ οτι εαν η επιγειος
ημων οικια του σκηνους καταλυθηι, οικιαν εκ Θεου εχομεν αχειροποιητον, αιωνιον εν
τοις ουρανοις.
στʹ. Ὅρα παλιν και ενταυθα πως ταις λεξεσιν κεχρηται κυριως, δι' αυτων των
ονοματων την δυναμιν εμφαινων των νοηματων. Ου γαρ απλως σκηνος το σωμα
εκαλεσεν, αλλα το προσκαιρον της παρουσης ζωης ημιν ενδεικνυμενος, και την επι το
βελτιον μεταβολην δηλων, μονονουχι λεγων· Τι στεναζεις και δακρυεις, αγαπητε, οτι
τυπτηι και ελαυνηι και εις δεσμωτηριον εμπιπτεις; τι θρηνεις τας κατα μερος ταυτας
κακωσεις, οφειλων την ολοκληρον δεξασθαι καταλυσιν του σωματος· μαλλον δε ουχ
απλως του 50.427 σωματος, αλλα της εν τωι σωματι φθορας; Ἵνα γαρ δειξηι, οτι αι κατα
μερος αυται κακωσεις ου μονον ημας λυπειν ουκ οφειλουσιν, αλλα και ευφραινειν,
δεικνυσιν οτι η καθολικη και τελευταια καθαιρεσις, ευχης εργον εστιν ημιν, την δια του
θανατου καταλυσιν ουτω λεγων. Και παλιν· Και γαρ εν τουτωι στεναζομεν τωι σκηνει, το
οικητηριον ημων το εξ ουρανου επενδυσασθαι επιποθουντες. Οικιαν δε σκηνους ητοι το
σωμα δι' αμφοτερων καλει των ονοματων· η οικιαν σκηνους τας οικιας εν αις
κατοικουμεν, τας πολεις, το σχημα του παροντος βιου. Και ουχ απλως ειπεν, Οιδα, αλλ',
Οιδαμεν, και την των ακουοντων προσλαμβανων γνωμην.
Ου περι πραγματων αμφιβαλλομενων διαλεγομαι, φησιν, ουδε περι των
αγνοουμενων, αλλ' υπερ ων ηδη την πιστιν εδεξασθε, εις την του Κυριου πιστευσαντες
αναστασιν. ∆ια τουτο και σκηνωματα καλουμεν των απελθοντων τα σωματα. Και ορα
πως και τηι λεξει κυριως κεχρηται. Ουκ ειπεν, Ἀνηιρεθη και ηφανισθη, αλλα, Κατελυθη,
δεικνυς οτι καταλυεται, ινα φαιδροτερον, ινα λαμπροτερον αναστηι. Ειτα ωσπερ επι των
πονων και των επαθλων εποιησατο συγκρισιν, απο της ποιοτητος, απο του χρονου και
της ποσοτητος· ουτω δη και ενταυθα ποιει, το μεν πιπτον σωμα σκηνος καλων, το δε
ανισταμενον οικιαν· και ουχ απλως, οικιαν, αλλ' αιωνιον· και ουχ απλως, αιωνιον, αλλ'
ουρανιον, και απο του χρονου, και απο του τοπου δεικνυς την υπεροχην. Αυτη μεν γαρ
επιγειος, εκεινη δε ουρανιος· αυτη προσκαιρος, εκεινη αιωνιος. Και νυν μεν και
σωματος δει και οικηματων ημιν δια την ασθενειαν της σαρκος· τοτε δε το αυτο και
σωμα εσται και οικημα, ου δεομενον στεγης, ουδε καλυμματων τινων, αντι παντων
αρκουσης αυτωι της αφθαρσιας. Ειτα δεικνυς την υπεροχην των εναποκειμενων αυτωι
αγαθων, φησι· Και γαρ εν τουτωι στεναζομεν τωι σκηνει. Ουκ ειπε, Στεναζω, αλλα κοινην
ποιειται την γνωμην. Και γαρ εν τουτωι, φησι, στεναζομεν, βουλομενος αυτους εις την
οικειαν ελκυσαι φιλοσοφιαν, και της αυτου κρισεως ποιησαι κοινωνους. Και γαρ εν
τουτωι στεναζομεν, το οικητηριον ημων το εξ ουρανων επενδυσασθαι επιποθουντες.
Ουκ ειπεν απλως, Ἐνδυσασθαι, αλλ' Ἐπενδυσασθαι· και επαγει· Ει γε και ενδυσαμενοι,
ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Και δοκει μεν ασαφες ειναι το ειρημενον, γινεται δε
σαφεστερον δια των εξης επαγομενων· Και γαρ οι οντες εν τωι σκηνει στεναζομεν
βαρουμενοι, εφ' ωι ου θελομεν εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι. Ὁραις πως εαυτου ουκ
επιλανθανεται, ουδε καλει οικιαν το σωμα τουτο, αλλα σκηνος παλιν· Ἐφ' ωι ου
θελομεν εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι; Ἐνταυθα τοις του σωματος διαβαλλουσι την
φυσιν, και της σαρκος της ημετερας κατηγορουσι καιριαν εδωκε πληγην.
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι στεναζομεν και εκδυσασθαι ου βουλομεθα, ινα μη νομισηις,
οτι ως κακον φευγει το σωμα και πονηριας αιτιον και εχθρον και πολεμιον, ακουσον
πως διορθουται την υπονοιαν· πρωτον μεν τωι ειπειν, οτι Στεναζομεν το οικητηριον
ημων το εξ ουρανου επενδυσασθαι επιποθουντες· ο γαρ επενδυομενος τωι οντι ετερον
επενδυεται· επειτα τωι ειπειν, Στεναζομεν βαρουμενοι, εφ' ωι ου θελομεν εκδυσασθαι,
αλλ' επενδυσασθαι επιποθουντες. Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ου την σαρκα αποθεσθαι
βουλομεθα, φησιν, 50.428 αλλα την φθοραν· ου το σωμα, αλλα τον θανατον. Ἄλλο
σωμα, και αλλο θανατος· αλλο σωμα, και αλλο φθορα· ουτε το σωμα φθορα, ουτε η
φθορα σωμα. Και φθαρτον μεν το σωμα, ου φθορα δε το σωμα· και θνητον μεν το σωμα,
ου θανατος δε το σωμα· αλλα το μεν σωμα εργον εγενετο του Θεου, η δε φθορα και ο
θανατος υπο της αμαρτιας εισηχθη. Το γουν αλλοτριον αποδυσασθαι βουλομαι, φησιν,
ου το οικειον· αλλοτριον δε, ου το σωμα, αλλ' η φθορα. ∆ια τουτο φησιν· Ἐφ' ωι ου
θελομεν εκδυσασθαι, τουτεστι, το σωμα, αλλ' επενδυσασθαι τωι σωματι την αφθαρσιαν.
Μεσον εστι το σωμα φθορας και αφθαρσιας. Ἀποδυεται τοινυν φθοραν, και επενδυεται
αφθαρσιαν· αποβαλλει οπερ ελαβεν απο της αμαρτιας, και κταται οπερ εδωκεν η του
Θεου χαρις. Και ινα μαθηις, οτι το εκδυσασθαι ου περι του σωματος φησιν, αλλα περι της
φθορας και του θανατου, ακουσον των επαγομενων ευθεως. Ειπων γαρ, Ου θελομεν
εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι, ουκ ειπεν· Ἵνα καταποθηι το σωμα υπο της
ασωματοτητος· αλλα τι; Ἵνα καταποθηι το θνητον υπο της ζωης, τουτεστιν, ινα
αφανισθη, ινα αποληται· ωστε απωλειαν ουχι του σωματος λεγει, αλλα θανατου και
φθορας. Ἐπερχομενη γαρ η ζωη ουχι το σωμα αφανιζει και δαπαναι, αλλα την
επιγινομενην αυτωι φθοραν και τον θανατον. Ὃ τοινυν στεναγμος ου δια το σωμα, αλλα
δια την επικειμενην φθοραν· και γαρ το σωμα βαρυ εστι και φορτικον και επαχθες, ου
παρα την οικειαν φυσιν, αλλα παρα την υστερον αυτωι προσγενομενην θνητοτητα. Ἀλλ'
ουχι σωμα φθαρτον, αλλ' αφθαρτον εστι. Τοσαυτη γαρ αυτου εστιν η ευγενεια, ως και
εν αυτηι τηι φθοραι την αξιαν επιδεικνυσθαι την αυτου. Αι γουν σκιαι των αποστολων τας
ασωματους απηλασαν δυναμεις, και η κονις και η τεφρα δαιμονων περιεγενετο, και τα
ιματια τα ομιλησαντα τοις σωμασιν αυτων νοσους ανειλον, και υγιειαν επανηγαγον.
ζʹ. Μη γαρ μοι φλεγμα και χολην ειπηις, και ιδρωτα, και ρυπον, και τα αλλα,
απερ οι κατηγορουντες του σωματος λεγουσιν· ου γαρ της του σωματος φυσεως ταυτα
ην, αλλα της υστερον επιγενομενης φθορας. Ει δε θελεις αυτου καταμαθειν την αρετην,
επελθε των μελων απαντων την διαπλασιν, το σχημα, τας ενεργειας, την προς αλληλα
συμφωνιαν· και πασης πολεως ευνομουμενης και φιλοσοφους απαντας τους πολιτας
εχουσης ακριβεστεραν οψει την των μελων τουτων προς αλληλα πολιτειαν. Ει δε ανω
και κατω ταυτα παρατρεχων, το φθαρτον αυτου και το θνητον μονον προτεινοις, ουδε
εντευθεν απορησομεν απολογιας. Ὅτι γαρ ου μονον ουδεμια γεγονεν εντευθεν η βλαβη,
αλλα και πολυ το κερδος τωι γενει των ανθρωπων, δηλον εκειθεν. Οι τε γαρ αγιοι
παντες μετα τουτου ζωντες, την αγγελικην εκεινην επεδειξαντο πολιτειαν, και ουδεμια
τις αυτοις εντευθεν εγινετο βλαβη προς τον της αρετης δρομον· οι τε προς ασεβειαν
βλεποντες ου μικρον εσχον κωλυμα, του σωματος την φθοραν, προς το μη ποῤρωτερω
προελθειν της οικειας παρανομιας.
Ει γαρ το φθαρτον τουτο και παθητον σωμα περικειμενοι πολλοι 50.429 των
ανθρωπων ισοθεΐαν εφαντασθησαν, και υπερ του τοιαυτην εαυτοις περιθειναι δοξαν
πολλα επραγματευσαντο· ει μη παθητον ειχον το σωμα και φθαρτον, ελεγχον αυτων
την ασθενειαν, τινας ουκ αν ηπατησαν των ανοητοτερων; Ὅταν ουν και ασεβειας, οπερ
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

εστιν εσχατος ορος κακιας, κωλυμα φαινηται γινομενον, και τοις αγιοις παρεχηι της
ψυχης την ανδρειαν επιδεικνυσθαι, τινος αν τυχοιεν συγγνωμης οι διαβαλλοντες αυτο
και κακιζοντες; Ου γαρ δη ταυτα αν εχοιμεν περι αυτου μονα ειπειν, αλλ' οτι και
θεογνωσιας ημιν αιτιον γεγονεν αυτο. Ει γαρ τα αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις
ποιημασι νοουμενα καθοραται, και η πιστις εξ ακοης, ευδηλον οτι δι' οφθαλμων και
ωτων χειραγωγηθεισα η ψυχη τον ποιησαντα αυτην επεγνω Θεον. ∆ια τουτο αυτο φιλει
Παυλος, και βοαι λεγων, οτι Ου θελομεν αυτο εκδυσασθαι, αλλ' επενδυσασθαι αυτωι την
αθανασιαν. Και μη μοι λεγε· Πως δυναται αναστηναι το σωμα παλιν και γενεσθαι
αφθαρτον; Ὅταν γαρ η του Θεου δυναμις εργαζηται, το πως μη προσκεισθω. Και τι λεγω
επι Θεου; Σε δημιουργον αυτον εποιησεν αναστασεως γενεσθαι, τουτο μεν επι των
σπερματων, τουτο δε επι των τεχνων, τουτο δε επι των υλων των μεταλλικων. Και γαρ
τα σπερματα αν μη προτερον αποθανηι και σαπηι και διαφθαρηι, ου τικτει τον ασταχυν.
Ὥσπερ ουν ορων εκει τον κοκκον σηπομενον και διαλυομενον, ουκ αμφιβαλλεις περι
της αναστασεως, αλλ' αποδειξιν σαυτου ποιεισαι σαφεστατην· αν γαρ μη μεινηι
σηπομενος μηδε φθειρομενος, ουκ αν ανασταιη ποτε· ουτω και επι του σωματος λογιζου
του σου· οταν ιδηις την φθοραν, τοτε μαλιστα περι της αναστασεως φιλοσοφει. Ὁ γαρ
θανατος ουδεν ετερον εστιν, η της φθορας λοιπον αναιρεσις· ου γαρ δη το σωμα απλως,
αλλα την φθοραν αυτου δαπαναι ο θανατος. Τουτο και επι των μεταλλικων εστιν ιδειν
υλων συμβαινον.
Την γουν χρυσιτιν γην λαμβανουσιν οι περι ταυτα εμπειροι, και τωι χωνευτηριωι
παραδιδοντες χρυσιον εργαζονται, και αμμον και ετεραν υλην αναμιγνυντες, υελον
καθαρον εποιησαν. Ειτα οπερ η του πυρος δυναμις, τουτο η του Θεου ου δυνησεται
χαρις, ειπε μοι; και τις αν ταυτα ειποι των οπωσουν νουν εχοντων; Πως σε παρα την
αρχην εποιησεν, εννοησον, και μηκετι αμφιβαλλε περι της αναστασεως. Ουχι γην ελαβε
και επλασε; καιτοι τι δυσκολωτερον, απο γης ποιησαι σαρκας και φλεβας και δερμα και
οστα και ινας και νευρα και αρτηριας, και τα οργανικα, και τα απλα σωματα,
οφθαλμους, ωτα, ρινας, ποδας και χειρας, και εκαστωι τουτων και ιδιαν και κοινην
ενθειναι την ενεργειαν, η φθαρτα γενομενα αθανατα εργασασθαι; Ουχ οραις πως
μονοειδης μεν η γη, ποικιλον δε και πολυειδες το σωμα, και κατα τας ενεργειας, και
κατα τα χρωματα, και κατα την διαπλασιν, και κατα τας ουσιας, και κατα τα αλλα
παντα; Πως ουν υπερ των μελλοντων αμφιβαλλεις, ειπε μοι; και τι χρη λεγειν περι
σωματων; Τας γαρ απειρους δυναμεις, και τους δημους των αγγελων, τους
αρχαγγελους, τα ανωτερα ταγματα τουτων, πως εποιησεν, ειπε μοι; Ἐγω μεν γαρ τον
τροπον ουκ αν εχοιμι λεγειν, οτι δε ηρκεσεν αυτωι το θελησαι μονον. Ειτα ο τοσαυτας
στρατιας ασωματους εργασαμενος, ανθρωπου σωμα διαφθαρεν ανανεωσαι παλιν ου
δυναται, και εις μειζονα αγαγειν αξιαν; Και τις ουτως αναισθητος, ως υπερ τουτων
αμφιβαλλειν, 50.430 και την αναστασιν αναιρειν; Ει γαρ μη ανισταται σωμα, ουκ
ανισταται ανθρωπος· ο γαρ ανθρωπος ουκ εστι ψυχη μονον, αλλα ψυχη και σωμα. Ει
τοινυν ψυχη μονον ανισταται, εξ ημισειας το ζωον ανισταται, αλλ' ουχ ολοκληρον·
αλλως δε επι ψυχης ουκ αν λεχθειη κυριως αναστασις. Ἀναστασις γαρ εστι του πεσοντος
και διαλυθεντος, ψυχη δε ου διαλυεται, αλλα σωμα. Τι δε εστι το, Ει γε και ενδυσαμενοι,
ου γυμνοι ευρεθησομεθα; Μυστηριον μεγα και αποῤρητον ημιν ενταυθα αινιττεται.
Ποιον δη τουτο; Ὃ και εν τηι προς Κορινθιους Ἐπιστοληι φησιν· οτι Παντες
αναστησομεθα, εκαστος δε εν τωι ιδιωι ταγματι. Τι δε εστι το λεγομενον; οτι και Ἕλλην
και Ἰουδαιος και αιρετικος και πας ανθρωπος εις τον κοσμον τουτον παρελθων, κατ'
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εκεινην αναστησεται την ημεραν. Και τουτο αυτο δηλων ελεγε· Παντες μεν ου
κοιμηθησομεθα, παντες δε αλλαγησομεθα εν ατομωι, εν ριπηι οφθαλμου, εν τηι εσχατηι
σαλπιγγι.
ηʹ. Ἐπει ουν καθολικη πασιν εστιν η αναστασις, και κοινη και ευσεβων και
ασεβων, και πονηρων και χρηστων ανθρωπων, ινα μη απο τουτου νομισηις αδικον τινα
γινεσθαι κρισιν, μηδε λεγηις προς σεαυτον· Τι ποτε τουτο εστιν; εγω ο σπουδαιος και
τοσαυτα πονεσας και ταλαιπωρηθεις ανισταμαι, και ο Ἕλλην, και ο ασεβησας, και
προσκυνησας ειδωλοις, και τον Χριστον αγνοησας, και αυτος ανισταται ομοιως, και της
αυτης απολαυει τιμης; ινα μη ταυτα λεγων θορυβηθηις, ακουσον τι φησιν· Ει γε και
ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Και πως εστι, φησιν, ενδυσαμενον αφθαρσιαν
και αθανασιαν γυμνον ευρεθηναι; πως; Ὅταν δοξης ωμεν ερημοι, και της προς τον Θεον
παῤρησιας απεστερημενοι. Και γαρ τα σωματα των αμαρτωλων αφθαρτα ανιστανται και
αθανατα· αλλ' η τιμη αυτη εφοδιον αυτοις κολασεως γινεται και τιμωριας· αφθαρτα γαρ
ανισταται, ινα διαπαντος καιηται. Ἐπειδη γαρ το πυρ ασβεστον εστιν εκεινο, τοιουτων
αυτωι δει και σωματων μηδεποτε δαπανωμενων.
∆ια τουτο φησιν· Ει γε και ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Ου γαρ τουτο
εστι το ζητουμενον μονον, ινα αναστωμεν και ενδυσωμεθα αθανασιαν, αλλ' ινα
ανασταντες και ενδυσαμενοι την αθανασιαν, μη γυμνοι δοξης ευρεθωμεν, και της προς
τον Θεον παῤρησιας· ινα μη τωι πυρι παραδοθωμεν. ∆ια τουτο φησιν· Ει γε και
ενδυσαμενοι, ου γυμνοι ευρεθησομεθα. Ειτα παλιν αξιοπιστοτερον ποιων τον περι της
αναστασεως λογον, ειπων, οτι μελλει καταπινεσθαι το θνητον υπο της ζωης, επηγαγεν·
Ὁ δε κατεργασαμενος ημας εις αυτο τουτο Θεος. Ὃ δε λεγει τουτο εστιν· Ἐξ αρχης δια
τουτο τον ανθρωπον επλασεν, ουχ ινα αποληται, αλλ' ινα προς αφθαρσιαν οδευηι. Ὥστε
και ηνικα τον θανατον συνεχωρησε, μετα τοιαυτης αυτον συνεχωρησε γνωμης, ινα
σωφρονισθηις απο της κολασεως, και βελτιων γενομενος, δυνηθηις προς την αθανασιαν
αχθηναι παλιν. Και ανωθεν και εξ αρχης αυτη παρα τωι Θεωι εκρατει η βουλη και η
γνωμη, και μετα ταυτης της ψηφου τον πρωτον διεπλασεν ανθρωπον· τουτο ευθεως και
εξ αυτων ημιν ηινιξατο των προοιμιων. Ει γαρ μη εβουλετο τας θυρας ημιν εξ αρχης της
αναστασεως ανοιξαι, ουκ αν αφηκε τον Ἄβελ πασαν αρετην επιδειξαμενον, και φιλον
αυτωι γεγενημενον, παθειν 50.431 απερ επαθε. Νυνι δε ημιν ενδεικνυμενος, οτι προς
ετεραν ζωην οδευομεν, και τις αιων ετερος υπολελειπται των δικαιων, εχων τας
αμοιβας και τους στεφανους αποκειμενους, τον πρωτον γενομενον δικαιον μη λαβοντα
ενταυθα τους μισθους, ων επονεσεν, αφηκεν απελθειν βοωντα, δι' ων επαθε, πασι και
λεγοντα, οτι μετα την εντευθεν ζωην εστιν ανταποδοσις τις και μισθος και αμοιβη. ∆ια
τουτο και τον Ἐνωχ μετεθηκε, και τον Ἠλιαν ανηρπασεν, αινιττομενος ημιν το περι της
αναστασεως δογμα. Ἀρκει μεν ουν εις πληροφοριαν η του ποιουντος δυναμις· ει δε
ασθενεστερος τις εστι, και βουλεται αποδειξιν ετεραν λαβειν και ενεχυρον της
μελλουσης αναστασεως, και τουτο μετα πολλης της δαψιλειας εδωκεν ο Θεος, την του
Πνευματος χαριν μετα πολλης επαφεις της αφθονιας. ∆ια τουτο και ο Παυλος ποιησας
αξιοπιστον τον περι της αναστασεως λογον απο της του Χριστου αναστασεως, απο του
Θεον ειναι τον δημιουργουντα, επαγει και τουτο το ρητον, λεγων, οτι και αῤραβωνα
ημιν εδωκεν, ου χρηματων ουδε χρυσου και αργυρου, αλλ' αῤραβωνα Πνευματος· ο δε
αῤραβων μερος εστι του παντος, και υπερ του παντος πιστος. Καθαπερ γαρ επι των
συμβολαιων ο τον αῤραβωνα δεξαμενος υπερ του παντος θαῤρει λοιπον και
πεπιστευκεν, ουτω και συ λαβων αῤραβωνα, του Πνευματος τα χαρισματα λεγω, μηκετι
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

αμφιβαλε περι των αποκειμενων αγαθων. Ὁ γαρ νεκρους ανιστας, ο τυφλους
θεραπευων, ο δαιμονας απελαυνων, ο λεπρους καθαιρων, ο νοσηματα διορθουμενος, ο
θανατον λυων, ο τοσαυτα και τηλικαυτα δυναμενος εν επικηρωι και θνητωι σωματι,
ποιας τευξηι συγγνωμης αμφιβαλλων περι της αναστασεως; Ει γαρ μηδεπω του καιρου
της αντιδοσεως παραγενομενου, αλλ' ετι των παλαισματων εστωτων, τοσουτοις ημας
ημειψατο στεφανοις ο Θεος, εννοησον οσα σοι κατα τον καιρον τον των βραβειων δωσει
τα αγαθα.
Ει δε λεγοι τις· Ἀλλ' ουχ ορωμεν ταυτα νυν γινομενα τα σημεια, ουδε ημεις
τοσαυτην εχομεν δυναμιν· εκεινο αν ειποιμι, οτι ουδεν διαφερει, ειτε νυν, ειτε προτερον
50.432 ταυτα γεγενηται. Ὅτι γαρ εμπροσθεν εγενετο παρα των αποστολων, μαρτυρουσιν
αι πανταχου της οικουμενης Ἐκκλησιαι, και δημοι, και πολεις, και εθνη προσδραμοντα
τοις ιδιωταις και αλιευσιν. Ου γαρ αν της οικουμενης εκρατησαν οι αγραμματοι και
πτωχοι και πενητες και ευτελεις, ει μη την των σημειων ειχον βοηθειαν. Πλην αλλ'
ουτε συ της του Πνευματος ερημος γεγονας χαριτος, αλλα πολλα ετι και νυν μενει της
δωρεας εκεινης συμβολα, αυτων τουτων των απηριθμημενων πολλωι μειζονα και
θαυμαστοτερα· ου γαρ εστιν ισον σωμα τελευτησαν αναστησαι, και ψυχην νεκρωθεισαν
υπο των αμαρτηματων απαλλαξαι της απωλειας εκεινης, ο δια του βαπτισματος γινεται·
ουκ εστιν ισον νοσηματα απελασαι σαρκος, και αμαρτιων φορτιον αποθεσθαι· ουκ εστιν
ισον ομμα πεπηρωμενον διορθωσαι, και ψυχην εσκοτισμενην φωτι καταλαμψαι. Ει γαρ
μη ην αῤραβων του Πνευματος και νυν, ουκ αν συνεστη το βαπτισμα, ουκ αν
αμαρτηματων αφεσις εγενετο. ουκ αν δικαιοσυνη και αγιασμος, ουκ αν υιοθεσιαν
ελαβομεν, ουκ αν μυστηριων απελαυσαμεν· σωμα γαρ και αιμα μυστικον ουκ αν ποτε
γενοιτο της του Πνευματος χαριτος χωρις· ουκ αν ιερεας εσχηκαμεν· ουδε γαρ ταυτας
δυνατον τας χειροτονιας ανευ εκεινης της επιφοιτησεως γινεσθαι. Και αλλα δε πολλα
εχοι τις αν ειπειν της του Πνευματος χαριτος συμβολα. Ὥστε και συ τον αῤραβωνα του
Πνευματος εχεις, και νεκρωσιν απεθου ψυχης, και πηρωσιν λογισμων, και τον
ακαθαρτον απεδυσω βιον. Μη τοινυν ασχαλλωμεν περι των μελλοντων, τοιαυτα
λαβοντες ενεχυρα· αλλα πανταχοθεν τον περι της αναστασεως συλλεξαντες λογον, και
βιον αξιον των δογματων επιδειξωμεθα τουτων, ινα και των ακινητων αγαθων
επιτυχωμεν, των παντα λογον υπερβαινοντων και νουν ανθρωπινον· ων γενοιτο
παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, δι' ου
και μεθ' ου η δοξα τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12


