Ad eos qui scandalizati sunt
Του εν αγιοις πατρος ημων Ἰωαννου αρχιεπισκοπου
Κωνσταντινουπολεως προς τους σκανδαλιζομενους επι ταις
παρανομιαις ταις γινομεναις και τηι του λαου και πολλων ιερεων διωξει
και διαστροφηι και περι της του Θεου προνοιας και περι ακαταληπτου.
p.1 Ἰατρων μεν παιδες, οταν πυρεττοντας τινας η ετερον τι νοσημα
νοσουντας μελλωσι θεραπευειν, αυτους πρωτον ζητουσι τους καμνοντας ιδειν, οτι
πορρωθεν αυτων οντες ουκ αν δυναιντο τα παρ' εαυτων εισενεγκειν· τοιουτον γαρ
και η τεχνη και αυτη των νοσηματων η φυσις εκεινων. p.2 Ἡμεις δε ουχ ενα που και
δυο αλλα παντας τους κατα την οικουμενην σκανδαλιζομενους θεραπευειν
εσπουδακοτες ου δεομεθα τινος τοιουτου. Ουδε γαρ εις οικον τινος των νοσουντων
εισελθειν αιτουμεν, ουδ' ενθα κατακεινται μαθειν, αλλ' ουδε αυτους τους
αρρωστους ιδειν επιζητουμεν. Ουκ οργανα μεταχειριζομεν, ου χρηματων ποιουμεθα
δαπανην, τα προς ιατρειαν ωνεισθαι κελευοντες τους ασθενουντας· p.3 αλλα καν
αγνωστοι ημιν ωσι, καν προς αυτας απωικισμενοι τας της οικουμενης εσχατιας, καν
εν μεσοις βαρβαροις, καν εν αυτωι κειμενοι τωι της πτωχειας πυθμενι, καν πενητες
τοσαυτην πενιαν ωστε και της αναγκαιας απορειν τροφης, ουδεν ημιν τουτων προς
την ιατρειαν γινεται κωλυμα· αλλ' ενι ιδρυμενοι χωριωι, χωρις οργανων και
φαρμακων και σιτιων και ποτων και χρηματων και μακρας αποδημιας, την νοσον
απελαυνομεν ταυτην. p.4 Πως και τινι τροπωι; το του λογου κατασκευαζοντες
φαρμακον, το ταυτα παντα γινομενον τοις νοσουσι και αμεινον η τα ειρημενα
απαντα. Και γαρ και αρτου τρεφει μαλλον και φαρμακου διορθουται πλεον και
πυρος ευτονωτερον καιει, αλγηδονα μεν ουδεμιαν παρεχων, των δε πονηρων
λογισμων τα δυσωδη ρευματα αναστελλων· και σιδηρου τομωτερον τεμνει τα
σεσηποτα ανωδυνως και τουτο ποιουν δαπανην ουδεμιαν εργαζεται χρηματων, ουδε
επιτριβει πενιαν. Τουτο ουν κατασκευασαντες το φαρμακον, πασι παραπεμπομεθα
και παντες, οιδ' οτι, απολαυσονται θεραπειας, μονον ει τοις λεγομενοις μετα
ακριβειας και ευγνωμοσυνης προσεχοιεν.

1.t Κεφ. αʹ. Ὅτι αναγκαιον ειπειν την αιτιαν αφ' ης το σκανδαλον
ετεχθη
1.1 Ἐπειδη δε και επι των σωματων ου μικρον, αλλα και μεγιστον προς την
της αρρωστιας απαλλαγην συντελειν ειωθε το μαθειν τον καμνοντα της αρρωστιας
την υποθεσιν ου γαρ δη μονον της κατεχουσης αυτον απαλλαγησεται νοσου τουτο
μαθων, αλλ' ουδε μετα ταυτα αυτηι περιπεσειται, την αιτιαν γνους αφ' ης αυτηι
περιεπεσεν απαξ και φυλαττομενος, φερε και ημεις τουτο πρωτον τους τα τοιαυτα
νοσουντας διδαξωμεν, ποθεν αυτοις το νοσημα τουτο γεγονε του σκανδαλου. 1.2 Ει
γαρ δη τουτο μαθοιεν, και βουληθειεν φυλαξασθαι μετα ακριβειας αυτο, ου ταυτης
μονον απαλλαγησονται της αρρωστιας, ουδε νυν μονον, αλλα και διηνεκως και
ταυτης και ετερων πλειονων. Τοιαυτη γαρ και η του φαρμακου τουτου φυσις εστιν
ως και το παρον θεραπευσαι και των αλλων γενεσθαι προφυλακτικον παθων. 1.3 Ου
γαρ εν και δυο και τρια, αλλα και πολλα κατα τον παροντα βιον εστι τα
σκανδαλιζοντα τους ασθενεστερους· και τουτων απαντων ο λογος ημων
επαγγελλεται τους αλοντας ελευθερουν, μονον ει βουληθειεν–οπερ και εμπροσθεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ειπον–και μαθειν και φυλαξαι τα λεγομενα. 1.4 Ποιουμαι δε την θεραπειαν ταυτην,
ουκ απο των θεικων μονον Γραφων συντιθεις, αλλα και απο των κατα τον παροντα
βιον γινομενων και συμβαινοντων διηνεκως· ωστε και τοις μη προσεχουσι Γραφαις
κοινην γενεσθαι την διορθωσιν, ει βουληθειεν. 1.5 Ου γαρ παυσομαι τουτο συνεχως
επιλεγων· Ἀναγκηι γαρ και βιαι και μη βουλομενωι ουκ ενι ταυτην ποτε θεραπευθηναι
την ιατρειαν, και τους θειους μη καταδεχομενωι χρησμους· και εντευθεν, και μαλλον
εντευθεν η εκ της των πραγματων αποδειξεως. 1.6 Των γαρ ορωμενων
αξιοπιστοτεραν δει την του Θεου 1.6 αποφασιν πιστευειν ειναι. ∆ια τοι τουτο και
χαλεπωτερα τουτους μενει τιμωρια μη διορθουμενους, οτι δεξαμενοι τας Γραφας,
ουδεν εκειθεν εις την τοιαυτην καρπουνται ωφελειαν. Ἵν' ουν μη τουτο πασχωσι,
φερε αψωμεθα της διορθωσεως λοιπον, την αιτιαν ειποντες του νοσηματος πρωτον.

2.t Κεφ. βʹ. Ὅτι επισφαλες και παραπληξιας αναμεστον το
πολυπραγμονειν και περιεργαζεσθαι την απορρητον του Θεου σοφιαν
2.1 Τις ουν η αιτια της αρρωστιας της τοσαυτης εστιν; Ἡ πολυπραγμων και
περιεργος γνωμη, και το βουλεσθαι παντων των γινομενων ειδεναι τας αιτιας
απασας, και φιλονεικειν την ακαταληπτον και αρρητον του Θεου προνοιαν, την
απεραντον και ανεξιχνιαστον περιεργαζεσθαι αναισχυντως και πολυπραγμονειν. 2.2
Καιτοι τις του Παυλου σοφωτερος γεγονεν; Ειπε γαρ μοι, ου σκευος εκλογης ην
ουτος; ου πολλην και αφατον επεσπασατο του Πνευματος την χαριν; ου τον Χριστον
ειχεν εν εαυτωι λαλουντα; ουκ απορρητων εκοινωνησε του Θεου ρηματων; ουχ α
μηδενι ανθρωπων λαλησαι εξον ην, μονος ηκουσεν εκεινος; ουκ εις παραδεισον
ηρπαγη; ουκ εις τριτον ουρανον ανηνεχθη; 2.3 ου γην και θαλασσαν περιεδραμεν; ου
βαρβαρους φιλοσοφειν επεισεν; ου πολλας και ποικιλας ειχε του Πνευματος
ενεργειας; ου δημους ολοκληρους και πολεις ερρυθμιζεν; ου την οικουμενην απασαν
εις χειρας αυτωι φερων εθηκεν ο Θεος; Ἀλλ' ομως ο τοσουτος και τηλικουτος, ο
σοφος ουτω και δυνατος και πνευματικος ανηρ, ο τοσουτων απολελαυκως, οταν εις
την εξετασιν της του Θεου προνοιας εμπεσηι και ουδε ολοκληρου προνοιας, αλλα
μονον εις μερος αυτης, ακουσον πως εκπληττεται, πως ιλιγγιαι, πως αποπηδαι ταχεως
τωι ακαταληπτωι παραχωρων. 2.4 Ὅτε ουν εσκοπειτο, ουχ οπως αγγελων προνοει και
αρχαγγελων ο Θεος και των χερουβειμ και των σεραφειμ και των αλλων αορατων
δυναμεων, ουδε πως ηλιου και σεληνης και ουρανου και γης και θαλασσης, ουδε
πως του γενους των ανθρωπων παντος, ουδε πως αλογων και φυτων και σπερματων
και βοτανων και αερων και πνευματων και πηγων και ποταμων, ουδε της κατα
φυσιν γεννησεως και αυξησεως και διατροφης και των αλλων των τοιουτων, 2.5
αλλ' εν τι μερος απολαβων της προνοιας αυτου το κατα Ἰουδαιους και Ἕλληνας –
και γαρ περι τουτων τον απαντα διεξηιει λογον, διδασκων πως μεν τους εξ εθνων
εκαλεσε, πως δε τους εξ Ἰουδαιων απωσατο και πως ελεωι την εκατερων σωτηριαν
επραγματευσατο–ακουσον οια φησιν. 2.6 Ἰδων γαρ πελαγος αχανες ανεωχθεν, και
εν αυτωι τωι μερει τουτωι και προς αυτο της προνοιας αυτου ταυτης το βαθος
διακυψαι βουληθεις, ωσπερ τινι σκοτοδινωι κατασχεθεις τωι αρρητωι της οικονομιας
ταυτης και θαυμασας και εκπλαγεις το αφατον, το απεραντον, το αρρητον, το
ακαταληπτον της του Θεου σοφιας τε και προνοιας, απεπηδησε, ταυτας αφεις τας
φωνας και μετα πολλης της εκπληξεως ανακεκραγως ταυτα τα ρηματα· «Ὦ βαθος
πλουτου και σοφιας και γνωσεως Θεου.» 2.7 Ειτα δεικνυς οτι το βαθος μεν ειδε,
ποσον δε μαθειν ουκ ηδυνηθη, επηγαγεν· «Ὡς ανεξερευνητα τα κριματα αυτου και
ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου.» Ουκ ειπεν ακαταληπτα μονον, αλλα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

«Ἀνεξερευνητα τα κριματα αυτου.» Ου μονον γαρ καταλαβειν τις ου δυναται, αλλ'
ουδε αρχην ερευνης ποιησασθαι· ωστε ου μονον εις το περας τις ελθειν ουκ ισχυει,
αλλ' ουδε την αρχην εξιχνιασαι των οικονομιων αυτου. 2.8 Ειπων δε· «Ὡς
ανεξερευνητα τα κριματα αυτου, και ανεξιχνιαστοι αι οδοι αυτου» και θαυμασας και
εκπλαγεις, εις δοξολογιαν τον λογον κατεπαυσεν, ουτως επαγων και λεγων· «Τις
εγνω νουν Κυριου, η τις συμβουλος αυτου εγενετο; η τις προεδωκεν αυτωι, και
ανταποδοθησεται αυτωι; Ὅτι εξ αυτου και δι' αυτου και εις αυτον τα παντα· αυτωι η
δοξα εις τους αιωνας. Ἀμην.» 2.9 Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Αυτος πηγη, αυτος αιτια
των αγαθων, ουδενος δειται κοινωνου, ουδενος δειται συμβουλου· ου παρ' ετερου
δανειζομενος γνωσιν η συνεσιν, πραγματευεται και θαυματουργει· αλλ' αυτος αρχη
και αιτια και πηγη παντων των αγαθων, αυτος δημιουργος, αυτος αυτα ουκ οντα
παρηγαγε, και αυτος παραχθεντα διακρατει και διακοσμει και διατηρει ως βουλεται.
2.10 Το γαρ· «Ἐξ αυτου και δι' αυτου και εις αυτον τα παντα», τουτο εστι δηλουντος
οτι αιτιος των οντων αυτος και δημιουργος και διακρατων και συνεχων τα παντα.
Ειτα παλιν της δωρεας μνησθεις της εις ημας γεγενημενης, αλλαχου λεγει· «Χαρις δε
τωι Θεωι επι τηι ανεκδιηγητωι αυτου δωρεαι.» Και την ειρηνην δε την δοθεισαν ημιν,
ουχι λογον νικαν μονον, ουδε διηγησιν υπερβαινειν, αλλα και νου παντος ανωτεραν
ειναι δηλοι, διο λεγει· «Ἡ ειρηνη του Θεου, η υπερεχουσα παντα νουν, φρουρησει
τας καρδιας υμων.» 2.11 Ει τοινυν το βαθος απειρον του πλουτου και της σοφιας και
της γνωσεως και τα κριματα αυτου ανεξερευνητα και αι οδοι αυτου ανεξιχνιαστοι
και η δωρεα αυτου ανεκδιηγητος και η ειρηνη υπερεχει παντα νουν, ου τον εμον και
τον σον και του δεινος, ουδε τον του Παυλου και Πετρου μονον, αλλα και αυτων
των αρχαγγελων και των ανω δυναμεων, ποιαν εξεις αυτος απολογιαν, ειπε μοι;
τινα δε συγγνωμην, τοσαυτηι κεχρημενος μανιαι και απονοιαι, τα ανεξιχνιαστα
βουλομενος καταλαβειν και περι πασης της του Θεου προνοιας λογον απαιτων; 2.12
Ει γαρ ο τοσαυτης απολελαυκως γνωσεως και παρρησιαν ουτως αφατον εχων και
των τοσουτων χαρισματων εμπεπλησμενος Παυλος παραχωρει και εξισταται της υπο
την ζητησιν γνωσεως και ου μονον ευρειν ου δυναται, αλλ' ουδε ερευνησαι την
αρχην, επει μηδε δυνατον, πως ου παντων αθλιωτερος και την χαλεπωτατην
μαινομενος μανιαν, ο την εναντιαν οδον ερχομενος εκεινωι; 2.13 Ουδε γαρ ταυτα
ειρηκε μονον, αλλα και περι γνωσεως ποτε Κορινθιοις επιστελλων, και δεικνυς
οπως, ει και πολλα μεμαθηκαμεν, αλλ' ολιγον και σφοδρα ελαχιστον μετρον
γνωσεως εχομεν, ουτω πως φησιν· «Ει τις δοκει εγνωκεναι τι, ουπω ειδε καθως δει
γνωναι.» Ειτα δηλων οτι πολυ λειπει της γνωσεως ημιν και το πλεον εν τωι μελλοντι
τεταμιευται χρονωι, ολιγον δε τι ημιν δεδοται, επηγαγεν· «Ἐκ μερους γινωσκομεν
και εκ μερους προφητευομεν. Ὅταν δε ελθηι το τελειον, τοτε το εκ μερους
καταργηθησεται.» 2.14 Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα δειξαι βουλομενος ποσον το
μεσον ταυτης κακεινης της γνωσεως και οτι πολυ το λειπομενον, δια εικονων τινων
σαφες τουτο ποιει λεγων· «Ὅτε ημην νηπιος, ως νηπιος ελαλουν, ως νηπιος
εφρονουν, ως νηπιος ελογιζομην· οτε δε γεγονα ανηρ, τα του νηπιου κατηργηκα.
Βλεπομεν γαρ αρτι δι' εσοπτρου εν αινιγματι, τοτε δε προσωπον προς προσωπον.»
2.15 Ειδες ποσον το μεσον; Ὅσον νηπιου παιδος και ανδρος τελειου· οσον εσοπτρου
και αινιγματος και της αλλης της ασαφους των πραγματων οψεως προς σαφη οψιν·
τουτο γαρ εστι το «προσωπον προς προσωπον». Τι ουν μαινηι και λυτταις, των
κεκωλυμενων κατατολμων εικη και ματην; τι δε ου πειθηι Παυλωι λεγοντι· «Μενουν
γε συ τις ει, ανθρωπε, ο ανταποκρινομενος τωι Θεωι; Μη ερει το πλασμα τωι πλασαντι·
Τι με εποιησας ουτως;» 2.16 Ὁραις ποσην απαιτει την υπακοην; ποσην την 2.16 σιγην;
Ου γαρ δη το αυτεξουσιον ημων αναιρων τουτο λεγει· μη γενοιτο· αλλα δηλων οτι
τον ταυτα ζητουντα ουτως αφωνον ειναι δει, ως η του πηλου φυσις, επομενη ηιπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

αν ο τεχνιτης αγηι, μη αντιτεινοντα, μηδε περιεργαζομενον. ∆ιο και της φυσεως ημας
αναμιμνηισκει της ημετερας, και πηλου μεμνηται και κεραμεως. Καιτοι γε κεραμεως
και πηλου η αυτη ουσια. 2.17 Ει δε ενθα η αυτη ουσια, τοσαυτη η υπακοη· ενθα
απειρον το μεσον και ουσιας και γνωσεως και των αλλων απαντων, ποιας τευξεται
συγγνωμης ο ουτως ιταμος και αναιδης ωστε πολυπραγμονειν τα του πεποιηκοτος
αυτον Θεου; Ἐννοησον, ω ανθρωπε, τις ει· τουτο γαρ δηλοι δι' ων λεγει· «Συ τις ει;»
Ουχι πηλος; ουχι τεφρα και σποδος; ουχι κονις; ου καπνος; ου χορτος; ουκ ανθος
χορτου; 2.18 Ταυτας γαρ πασας τας εικονας εις μεσον οι προφηται συνεχως φερουσι,
την ευτελειαν ημων της φυσεως παραστησαι φιλονεικουντες. Ὁ δε
πολυπραγμονουμενος υπο σου, ανωλεθρος, αναλλοιωτος, αει ων και ωσαυτως ων,
αναρχος, ατελευτητος, απερινοητος, υπερβαινων νουν, νικων λογισμον,
ανεκφραστος, αρρητος, ακαταληπτος ουκ εμοι και σοι μονον και προφηταις και
αποστολοις, αλλα και ταις ανω δυναμεσι, ταις καθαραις, ταις αορατοις, ταις
ασωματοις, ταις διηνεκως εν ουρανωι διατριβουσαις.

3.t Κεφ. γʹ. Ὅτι ουχ ημιν μονον αλλα και ταις ανω δυναμεσιν
ακαταληπτον το θειον
3.1 Ὅταν ουν ιδηις τα σεραφειμ τα περιιπταμενα τον θρονον τον υψηλον
εκεινον και επηρμενον, τηι προβοληι των πτερυγων αποτειχιζοντα τας εαυτων οψεις
και τους ποδας καλυπτοντα και νωτα και προσωπα και κραυγην αφιεντα εκπληξεως
γεμουσαν, μη πτερα νομιζε και ποδας και πτερυγας αυτοις ειναι· 3.2 αορατοι γαρ αι
δυναμεις εκειναι· αλλα δια των εικονων τουτων το απροσιτον, το ακαταληπτον του
καθημενου επι του θρονου λογιζου. Και γαρ και εκειναις ακαταληπτος και απροσιτος
εστι, καιτοι συγκαταβαινων· ουδε γαρ οπερ ην εφαινετο τοτε. Θεος γαρ ου καθηται,
ουδε θρονωι περιεχεται, ουδε τοπωι περιειληπται. 3.3 Ει δε καθημενον και επι θρονου
ιδρυμενον και κυκλουμενον υπ' αυτων–απερ εστιν απαντα συγκαταβαινοντος, ου
καθημενου–ουκ ισχυσαν ιδειν, αλλα μη φερουσαι την εκειθεν εκπηδωσαν αστραπην,
τηι προβοληι των πτερυγων τας οψεις απετειχιζον και μονον εδοξολογουν, μονον
υμνουν μετα πολλης της φρικης το μυστικον εκεινο του αγιασμου αναφερουσαι
μελος· 3.4 Ουκ απελθων κατορυξεις σεαυτον και καταδυσεις, της αρρητου και
αφραστου και ταις ανω δυναμεσιν ακαταληπτου Θεου δυναμεως την προνοιαν μετα
τοσαυτης περιεργαζεσθαι βουλομενος της ιταμοτητος; 3.5 Τα γαρ εκεινου Υιωι και
Πνευματι αγιωι δηλα μονον απαντα μετ' ακριβειας, ετερωι δε ουδενι· και τουτων το
μεν Ἰωαννης ο ευαγγελιστης, το δε Παυλος ο αποστολος παρεδηλωσεν. Ὁ μεν ουν
της βροντης υιος και σφοδρα επεραστος ων τωι Χριστωι και τουτο παρασημον εχων,
οπερ ην μεγιστης αρετης αποδειξις και τοσαυτης απολαυων παρρησιας ως και επι το
στηθος αυτου κατακλινεσθαι, ουτω φησι· «Θεον ουδεις εωρακε πωποτε», ορασιν την
γνωσιν λεγων· 3.6 «Ὁ μονογενης Υιος ο ων εις τον κολπον του Πατρος, εκεινος
εξηγησατο.» Τουτο και ο Χριστος δηλοποιων δι' εαυτου παλαι τωι δημωι των
Ἑβραιων διαλεγομενος φησιν· «Ουδεις εωρακε τον Πατερα, ει μη ο ων εκ του Θεου·
ουτος εωρακε τον Πατερα.» 3.7 Το δε σκευος της εκλογης εις τον της οικονομιας
αυτου λογον εμπεσων και τα απορρητα, απερ εμαθεν, απαντα βουλομενος ειπειν,
πως αυτα εγνω, ουτω λεγει· «Λαλουμεν δε σοφιαν εν μυστηριωι, την
αποκεκρυμμενην, ην προωρισεν ο Θεος προ των αιωνων, εις δοξαν ημων, ην ουδεις
των αρχοντων του αιωνος τουτου εγνω. 3.8 Ει γαρ εγνωσαν, ουκ αν τον Κυριον της
δοξης εσταυρωσαν. Ἀλλα, καθως γεγραπται, α οφθαλμος ουκ ειδε και ους ουκ
ηκουσε και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

αυτον.» Πως ουν αυτα εγνωμεν ημεις, ω Παυλε; τις ο μηνυσας και δηλα καταστησας
αυτα τα αθεατα, τα ανηκουστα, τα εις καρδιαν ανθρωπου μη αναβαντα; 3.9 Ειπε και
δειξον τις ο τοσαυτην ημιν γνωσιν κομισας. «Ἡμιν δε, φησιν, ο Θεος απεκαλυψε δια
του Πνευματος αυτου.» Ειτα ινα μη τις νομισηι οτι ταυτα μονον επισταται, απερ
απεκαλυψεν ημιν ο Θεος δι' αυτου, ουχι δε και πασαν εχει την γνωσιν, επηγαγε· «Το
γαρ πνευμα παντα ερευναι, και τα βαθη του Θεου. Τις γαρ οιδεν ανθρωπων τα του
ανθρωπου, ει μη το πνευμα του ανθρωπου το εν αυτωι; ουτω και τα του Θεου ουδεις
οιδεν, ει μη το Πνευμα του Θεου.» Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ὥσπερ ανθρωπος
αυτος οιδε τα εαυτου και α βουλευεται και εν διανοιαι εχει, μετα ακριβειας επισταται
παντα, ουτω και το Πνευμα το αγιον μετα ακριβειας οιδε του Θεου την απορρητον
γνωσιν απασαν. 3.10 Ειπων τοινυν· «Ουτω και τα του Θεου ουδεις οιδεν, ει μη το
Πνευμα του Θεου» ουκ ανθρωπους μονον, αλλα και την ανω κτισιν απασαν της
ακριβους ταυτης εξεβαλε γνωσεως. ∆ιο και σοφος τις παραινει λογος· «Χαλεπωτερα
σου μη ζητει και ισχυροτερα σου μη εξεταζε· α προσεταγη σοι, ταυτα διανοου·
πλειονα γαρ συνεσεως ανθρωπων υπεδειχθη σοι.» 3.11 Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν·
Ουδε ταυτα απερ εχεις, οικοθεν μαθων εχεις απαντα, ουδε ηρκεσε σοι η φυσις προς
την των απαντων ειδησιν, αλλ' ανωθεν των πλειονων ελαβες την γνωσιν· πολλωι
γαρ μειζονα ην η ωστε τηι συνεσει καταληφθηναι τηι σηι. Τι τοινυν οικοθεν
φιλονεικεις τα βαθυτερα ερευναν, οταν και αυτων ων οιδας πολλα υπερβαινηι σου
την φρονησιν και ταυτα ετερωθεν εχηις; 3.12 Τουτο και ο Παυλος παραδηλων ελεγε·
«Τι γαρ εχεις ο ουκ ελαβες; ει δε και ελαβες, τι καυχασαι ως μη λαβων;» Παυσαι
τοινυν οψε γουν ποτε της τοσαυτης φιλονεικιας και ανεχου της σοφωτατης
συμβουλης εκεινης της λεγουσης· «Μη ειπηις· Τι τουτο; εις τι τουτο; παντα γαρ εις
χρειαν αυτων εκτισται.»

4.t Κεφ. δʹ. Ὅτι και ο προφητης Μωυσης την περιεργιαν την
επισφαλη εν προοιμιοις του βιβλιου δι' ενος ανειλε ρηματος
4.1 ∆ια γαρ τοι τουτο, επειδη πασα η κτισις εγενετο και τον οικειον κοσμον
απελαβε και το παναρμονιον τουτο και παραδοξον και πολλης γεμον εκπληξεως
εργον εις μεσον προυκειτο, εμελλον δε πολλοι των ανοητων και μαινομενων
επιλαμβανεσθαι των γενομενων, ορα πως προαναστελλων αυτων την ακαιρον
κρισιν και μανιωδη ψηφον, ενι ρηματι πασαν αναισχυντον ενεφραξε γλωσσαν ο
νομοθετης ειπων· «Ειδεν ο Θεος παντα οσα εποιησε, και ιδου καλα λιαν.» 4.2 Ἐπειδη
γαρ εν τοις ορωμενοις ην ουχι φως μονον, αλλα και σκοτος· ου καρποι μονον, αλλα
και ακανθαι· ου δενδρα ημερα, αλλα και αγρια· ουχ υπτια πεδια, αλλα και ορη και
ναπαι και φαραγγες· ουκ ανθρωποι μονον, αλλα και ερπετα ιοβολα· ουκ ιχθυες
μονον, αλλα και κητη· ουχ ημερα πελαγη, αλλα και απλωτος θαλασσα· 4.3 ουχ ηλιος
μονον και σεληνη και αστρα, αλλα και κεραυνοι και πρηστηρες· ουκ ανεμοι μονον
προσηνεις, αλλα και καταιγιδες· ου περιστεραι μονον και ορνιθες ωιδικοι, αλλα και
ικτινες και ιερακες και γυπες και ετερα ανθρωποφαγα ζωια· ου προβατα και βοες,
αλλα και λυκοι και παρδαλεις και λεοντες· ουκ ελαφοι και λαγωιοι και δορκαδες,
αλλα και σκορπιοι και εχεις και δρακοντες· και εν βοταναις δε ουχι σωτηρια μονον
φυτα, αλλα και δηλητηρια, και πολλοι εκ τουτων σκανδαλιζεσθαι εμελλον και
αιρεσεις τικτειν. 4.4 Μετα το γενεσθαι τα γενομενα και τον οικειον εκαστον
απολαβειν κοσμον, καθ' εκαστον δεικνυσι τον δημιουργον επαινουντα το
γεγενημενον, μαλλον δε καθ' ενα αυτων και κοινηι παντα, ινα την εκεινου κρισιν
μαθων, καν σφοδρα τις ιταμος και αναισχυντος ηι, μηδεν περιεργαζηται λοιπον των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

ορωμενων. 4.5 ∆ια τουτο ειπων οτι εγενετο φως, επηγαγε· «Και ειδεν ο Θεος το φως
οτι καλον», και καθ' εκαστον ουτως. Ειτα ινα μη παντα κατ' ονομα ειπων μηκυνηι
τον λογον, ομου περι παντων αποφαινεται απαξαπλως και παλιν λεγει· Ειδεν ο Θεος
παντα οσα εποιησε, και ιδου καλα λιαν.» 4.6 Ουκ επειδη μετα το γενεσθαι εγνω ο
Θεος οτι καλον το γενομενον· απαγε. Ει γαρ τεχνιτης ανθρωπος και προ του
γενεσθαι τα της τεχνης μαθων οιδεν οτι καλα τα παρ' αυτου μελλοντα γινεσθαι,
πολλωι μαλλον η αρρητος εκεινη σοφια βουληματι μονωι τα παντα παραγαγουσα και
προ της γεννησεως ᾔδει οτι καλα. 4.7 Ουδε γαρ αν αυτα παρηγαγεν, ει ηγνοει. Τινος
ουν ενεκεν ουτως ειρηται; ∆ια την αιτιαν ην ειπον. Ἀκουσας τοινυν του προφητου
προς σε λεγοντος οτι ο Θεος αυτα ειδε και επηινεσε, μη ζητει λοιπον ετεραν βασανον
και αποδειξιν του καλλους αυτων, μηδε λεγε· Πως καλα; Της γαρ δια των εργων
αποδειξεως σαφεστερα η δια της ψηφου και της κρισεως του ποιησαντος αποφασις.
4.8 ∆ια τοι τουτο και παχυτεραι κεχρηται τηι λεξει. Ὥσπερ γαρ ει τις φαρμακα
βουλομενος ωνεισθαι, απειρος ων, κελευοι προτερον επιδεικνυσθαι τωι ιατρωι ταυτα,
καν μαθηι σαφως οτι ιδων εκεινος επηινεσεν, ουδεμιαν ετεραν αποδειξιν της τουτων
αρετης επιζητει, αλλ' ακουσας οτι ειδεν αυτα ο ιατρος και επηινεσεν, αρκειται τηι
ψηφωι του τεχνιτου, 4.9 ουτω δη και ο Μωυσης πασαν περιεργιαν αναισχυντον
περιελειν βουλομενος των μετα ταυτα μελλοντων απολαυειν της κτισεως,
απηγγειλε και ειπεν οτι ειδεν αυτα ο Θεος και επηινεσε και εψηφισατο ειναι καλα και
ουχ απλως καλα, αλλα και καλα λιαν. 4.10 Μη τοινυν περιεργαζου, μηδε
πολυπραγμονει λογισμοις τα γεγενημενα, τοιαυτην εχων του καλλους αυτων
μαρτυριαν. Ει γαρ μη αρκεσθηις τωι ρηματι τουτωι, αλλα βουληθηις εις ζητησιν των
γεγενημενων ελθειν, εις ευριπον λογισμων και κυματα πολυν εργαζομενα χειμωνα
σαυτον εμβαλων μονον, εισηι μεν πλεον ουδεν, ναυαγιον δε εργασηι σεαυτωι
χαλεπον. Ουδε γαρ δυνησηι τους λογους απαντας εκαστου των γεγενημενων ευρειν,
αλλα και των δοκουντων ειναι σοι νυν καλων πολλα διαβαλεις, εαν αγνωμονι
κεχρημενος ηις τηι γνωμηι. 4.11 Ουτω γαρ ασθενης των ανθρωπων ο λογισμος ως εις
εναντια περιαχθηναι πολλακις και εκ διαμετρου κατα αλληλων στηναι πολλους εν
τηι περι της κτισεως ψηφωι. Ἑλληνων μεν γαρ παιδες υπερ το δεον αυτην
θαυμασαντες και το μετρον υπερεκβαντες, θεον ειναι αυτην ενομισαν. 4.12
Μανιχαιοι δε και ετεροι παλιν αιρετικοι, οι μεν ουκ αγαθου θεου εργον εφησαν
αυτην ειναι, οι δε εν αυτης αποτεμοντες μερος, αυτοματωι τινι προσερριψαν υληι και
αναξιαν εκριναν της του Θεου δημιουργιας ειναι. Ουτως, ωσπερ εφθην ειπων, ει τις
λογισμοις και αγνωμονι χρησαιτο γνωμηι και των δοκουντων ειναι καλων πολλα
διαβαλει. 4.13 Τι γαρ σοι ωραιοτερον ηλιου ειναι δοκει; Ἀλλ' ομως τουτο το φαιδρον
αστρον και γλυκυ και οφθαλμους λυμαινεται ασθενουντας και γην κατακαιει
θερμοτερας αφεις τας ακτινας και πυρετους τικτει και καρπον πολλακις κατεξηρανε
και εποιησεν αχρηστον και δενδρα ακαρπα ειργασατο και μερος της οικουμενης
αοικητον κατεστησεν ημιν. 4.14 Τι ουν, ειπε μοι; διαβαλουμεν τον ηλιον δια τουτο;
Ἄπαγε· αλλα τους λογισμους ησυχαζειν αφεντες και τον τουτων θορυβον,
επιληψωμεθα της πετρας εκεινης, και της ρησεως της λεγουσης· «Και ειδεν ο Θεος
παντα οσα εποιησε, και ιδου καλα λιαν», επει και αυτα α απηριθμησαμην νυν, καλα
λιαν και χρηστα. Ἀλλ', οπερ εμπροσθεν ειπον, επι την ρησιν εκεινην επανιεναι χρη
διαπαντος και λεγειν· «Ἰδου παντα οσα εποιησεν ο Θεος καλα λιαν». 4.15 Ἀλλα το
τρυφαν και γελαν και εν ηδονηι ειναι, καλον; Ουκουν ακουσον Σολομωντος, του παν
ειδος τρυφης επελθοντος, λεγοντος· «Ἀγαθον πορευθηναι εις οικον πενθους η
πορευθηναι εις οικον ποτου.» Ἀλλα νυξ φαυλον; δει γαρ εκ των εναντιων
μεταχειρισασθαι τον λογον. 4.16 Καιτοι γε αυτη πονων αναπαυσις, φροντιδων
απαλλαγη, νοσηματων παραμυθια, φοβων και κινδυνων ου μικρα αναψυχη· νεαρον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ποιει το σωμα, ακμαζουσαν την διανοιαν, αναπαυει την σαρκα πεπονηκυιαν. Ἀλλα
νοσος κακον; Ποθεν ουν ο Λαζαρος εστεφανωθη; Ἀλλα πενια; Και ποθεν ο Ἰωβ
ευδοκιμησεν; Ἀλλα θλιψεις επαλληλοι και συνεχεις; 4.17 Και ποθεν οι αποστολοι
ανεκηρυχθησαν; ποια δε οδος η εις την ζωην αγουσα; ουχ η στενη και τεθλιμμενη;
Μη τοινυν λεγε· ∆ια τι τουτο; εις τι τουτο; αλλα και επι των οικονομιων και επι των
κτισματων του Θεου, ην παρεχει σιγην ο πηλος τωι κεραμει, ταυτην και αυτος τωι
ποιησαντι σε Θεωι.

5.t Κεφ. εʹ. Ὅτι δει πεπεισθαι οτι προνοει παντων ο Θεος και τοις
αμφιβαλλουσι μεγιστη η δια της κτισεως αποδειξις
5.1 Τι ουν; φησιν· ου βουλει με ειδεναι σαφως και πιστευειν οτι προνοει
παντων ο Θεος; Και μαλα και βουλομαι και ευχομαι και επιθυμω σφοδρα· ου μην
περιεργαζεσθαι την προνοιαν, ουδε πολυπραγμονειν. Ει μεν γαρ οισθα και πεπεικας
σεαυτον, μη ζητει· ει δε αμφιβαλλεις ερωτησον την γην, τον ουρανον, τον ηλιον,
την σεληνην, ερωτησον τα ποικιλα των αλογων γενη, τα σπερματα, τα φυτα, τους
αφωνους ιχθυας, τας πετρας, τα ορη, τας ναπας, τους βουνους, την νυκτα, την
ημεραν. 5.2 Του γαρ ηλιου και της ακτινος αυτης φανερωτερα η του Θεου προνοια
και καθ' εκαστον καιρον και καθ' εκαστον τοπον και εν ερημιαι και εν οικουμενηι και
εν αοικητωι και εν γηι και εν θαλασσηι και οπουπερ αν αφικηι, υπομνηματα οψει της
προνοιας ταυτης σαφη και διαρκη και παλαια και νεα και φωνας της φωνης ημων
ταυτης της λογικης τρανοτερας πανταχοθεν φερομενας και τον βουλομενον ακουειν
παιδευουσας αυτου την κηδεμονιαν. 5.3 ∆ια τουτο και ο προφητης των φωνων
τουτων το εξαιρετον δηλων ελεγεν· «Ουκ εισι λαλιαι, ουδε λογοι ων ουχι ακουονται
αι φωναι αυτων.» Ἡ μεν γαρ ημετερα τοις ομοφωνοις εστι γνωριμος μονον,
ετερογλωσσοις δε ουκετι· η δε δια της κτισεως φωνη πασι τοις εθνεσι τοις κατα την
οικουμενην εστιν ακουστη.

6.t Κεφ. ςʹ. Περι της αγαπης του Θεου της πασαν αγαπην μεθ'
υπερβολης υπερβαινουσης
6.1 Τοις μεν ουν ευγνωμοσιν αρκει και προ της δια των εργων αποδειξεως η
αποφασις αυτη μονη του Θεου, ουχι την προνοιαν αυτου δεικνυσα μονον, αλλα και
τον σφοδρον ερωτα τον περι ημας. Ου γαρ απλως ημων προνοει, αλλα και ερων και
σφοδρα ερων ερωτα τινα αμηχανον, ερωτα απαθη μεν, θερμοτατον δε και
ευτονωτατον και γνησιον και ακαταλυτον και σβεσθηναι μη δυναμενον. 6.2 Και
τουτον παραστησαι βουλομενη η θεια Γραφη, παραγει μεν εικονας τας εν
ανθρωποις, παραγει δε και πολλα ερωτος υποδειγματα και προνοιας και κηδεμονιας.
Ου μην μεχρι τουτων ημας μονον βουλεται εσταναι, αλλα και υπερβαινειν τα
παραδειγματα τωι λογισμωι. Ουδε ως αρκουντα δειξαι το φιλτρον παραγει ταυτα,
αλλ' ως γνωριμα τοις ακουουσι και των αλλων μαλλον δυναμενα δειξαι τουτο. 6.3
Οιον τι λεγω. Προς τινας οδυρομενους και πενθουντας ποτε και λεγοντας·
«Ἐγκατελιπε με Κυριος και επελαθετο μου ο Θεος του Ἰσραηλ», τηνικαυτα επαγει
λεγων ο προφητης· «Μη επιλησεται γυνη του παιδιου αυτης η του ελεησαι τα
εκγονα της κοιλιας αυτης;» τουτο λεγων οτι ωσπερ εκεινη ουκ αν επιλαθοιτο των
παιδιων των εαυτης, ουτως ουδε ο Θεος του γενους των ανθρωπων. 6.4 Ειτα ινα
μαθηις οτι την εικονα ταυτην παρηγαγεν ο προφητης, ουχι τοσουτον βουλομενος
δειξαι το μετρον της αγαπης του Θεου οση μητρος εστι περι τα εκγονα της κοιλιας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

αυτης, αλλ' επειδη τουτο μαλλον των αλλων εξαιρετον μετρον αγαπης γνωριμον
ειχε–το μεντοι φιλτρον του Θεου πολλωι μειζον εκεινου–, επηγαγεν· «Ει δε και
επιλαθοιτο ταυτα γυνη, αλλ' εγω ουκ επιλησομαι σου, λεγει Κυριος.» 6.5 Ειδες πως
υπερεβη της μητρος το μετρον; Και ινα μαθηις οτι εκ πολλου του περιοντος υπερεβη
και μητρος φιλοστοργιαν και πατρος περι παιδας ποθον, ο μεν προφητης φησι·
«Καθως οικτειρει πατηρ υιους, ωικτειρησε Κυριος τους φοβουμενους αυτον.» Και
αυτος δε παλιν ταυτην εισαγει την εικονα της αγαπης· ᾔδει γαρ ταυτην των αλλων
εχουσαν τι εξαιρετον. 6.6 Ὁ δε και προφητων και παντων ∆εσποτης δηλων οτι και
ταυτης το μετρον εκ πολλου του περιοντος υπερβαινει του Θεου η κηδεμονια και
οσον του φωτος το μεσον εστι προς σκοτος και πονηριας προς αγαθοτητα, τοσουτον
το μετρον της του Θεου χρηστοτητος και προνοιας προς 6.7 την πατρικην
φιλοστοργιαν, ακουε τι φησι·»Τις εστιν εξ υμων, ον εαν αιτησηι ο υιος αυτου αρτον,
μη λιθον επιδωσει αυτωι; και εαν ιχθυν αιτησηι, μη οφιν επιδωσει αυτωι; Ει δε υμεις
πονηροι οντες οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις τεκνοις υμων, πολλωι μαλλον ο
Πατηρ υμων ο εν τοις ουρανοις δωσει αγαθα τοις αιτουσιν αυτον», δεικνυς οτι οσον
πονηριας και αγαθοτητος το μεσον, τοσουτον η του Θεου αγαθοτης της των πατερων
κηδεμονιας εστιν ανωτερα. 6.8 Ταυτα δε ειπον τα υποδειγματα ιν', οταν ετερας
επαγαγω φιλτρου εικονας, μη μεχρι του μετρου του λεγομενου παρα των προφητων
στησηις την διανοιαν, αλλ' εχων τον κανονα τουτον υπερβηις τωι λογισμωι περαιτερω
και ιδηις της αγαπης αυτου την αφατον υπερβολην. Ουδε γαρ αρκειται τοις της
φυσεως μετροις, αλλ' αφεις αυτα και υπερακοντισας και ετερα παλιν προστιθησιν
υποδειγματα. 6.9 Τοιουτος γαρ ο φιλων· δια πλειονων βουλεται δεικνυναι τουτο τωι
φιλουμενωι· ο δη και αυτος ποιει εις τοπικων διαστηματων μεγεθος εξαγων τον
λογον, ουχ ινα παλιν τοσουτον αυτου νομισηις το φιλτρον, αλλ' επειδη τουτο μονον
το μετρον των διαστηματων των αλλων εξαιρετον και γνωριμον ην τοις ακουουσι.
6.10 Και δια μεν του ∆αυΐδ φησι· «Κατα το υψος του ουρανου απο της γης
εκραταιωσε Κυριος το ελεος αυτου επι τους φοβουμενους αυτον» και· «Καθ' οσον
απεχουσιν ανατολαι απο δυσμων, εμακρυνεν αφ' ημων τας ανομιας ημων», δια του
Ἡσαΐου δε· «Ου γαρ εισιν αι βουλαι μου, ως αι βουλαι υμων, ουδε αι οδοι μου, ως αι
οδοι υμων· αλλ' οσον απεχει ο ουρανος απο της γης, τοσουτον απεχουσιν αι οδοι μου
απο των οδων υμων και τα διανοηματα μου απο των διανοηματων υμων.» Ταυτα δε
ελεγεν, ανωτερω περι αφεσεως αμαρτηματων διαλεχθεις και ειπων· «Ὅτι επι πολυ
αφησω τας ανομιας υμων.» 6.11 Ειτα δεικνυς ποσον, επηγαγε τουτο το υποδειγμα·
και ουδε τουτοις αρκειται μονοις, αλλ' εις ετεραν παχυτεραν καταφερει τον λογον
εικονα. Ἐν γαρ τωι Ὠσηε ελεγε· «Τι σοι ποιησω, Ἐφραΐμ; τι σοι ποιησω, Ἰουδα;
ὩςἈδαμα θησομαι σε και ως Σεβοειμ. Μετεστραφη η καρδια μου εν τωι αυτωι·
συνεταραχθη η μεταμελεια μου.» 6.12 Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουδε το ρημα
ηνεγκα της απειλης, φησι. Και ανθρωπινως μεν διαλεγεται, ουχ ινα τι ανθρωπινον
υποπτευσηις, απαγε, αλλ' ινα απο της παχυτατης λεξεως θεοπρεπη την αγαπην και
γνησιαν και ακαταλυτον νοησηις. 6.13 Ὥσπερ γαρ τις μανικως τινος ερων, ουδε μεχρι
ρηματων αιρειται λυπησαι τον ερωμενον, ουτω δη και αυτος φησιν· Ἐπειδη μονον
ειπον, και ελυπησα τηι λεξει· «Μετεστραφη η καρδια μου εν ταυτωι.» Ουδε γαρ τας
βαρυτατας ταυτας παραιτειται εικονας παραγειν, ινα δειξηι το φιλτρον, οπερ μαλιστα
ερωντος εστι. 6.14 Και ουδε ενταυθα εστη, αλλα και περαιτερω προεισι παλιν, ετερον
βαθυτερον επαγων υποδειγμα και λεγων· «Ὃν τροπον ευφρανθησεται νυμφιος επι
νυμφηι, ουτως ευφρανθησεται Κυριος επι σοι», οτι μαλιστα εν αρχηι θερμοτεροι οι
ερωντες εισιν. Ουτω δε ειρηται, ουχ ινα τι ανθρωπινον υποπτευσηις–παλιν γαρ τα
αυτα λεγων ου παυσομαι–αλλ' ινα εκ τουτων το θερμον, το γνησιον, το σφοδρον, το
πεπυρωμενον της αγαπης ιδηις. 6.15 Ειτα ειπων οτι ως πατηρ φιλει και πλεον η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

πατηρ, ως μητηρ και πλεον η μητηρ, ως νυμφιος και πλεον η νυμφιος, οτι τοσουτον
οσον το διαστημα του ουρανου απο της γης και πλεον η τοσουτον, οτι τηλικουτον
οσον απεχουσιν ανατολαι απο δυσμων και πλεον η τηλικουτον, ουδε ενταυθα
ισταται των εικονων, αλλα και περαιτερω προεισιν εις επιδειξιν πολλωι
ταπεινοτερου υποδειγματος. 6.16 Του γαρ Ἰωνα μετα την φυγην και του Θεου την
καταλλαγην την προς Νινευΐτας εξαπορηθεντος, ως ουκ ελθοντων εις εργον των
απειληθεντων και παθοντος τι ανθρωπινον παθος και σκυθρωπασαντος, επιταξας τηι
ακτινι θερμοτεραν αφειναι την φλογα, ειτα κελευσας τηι γηι σχεδιασαι αυτωι στεγην
απο λαχανου και θαλψας αυτον μεθ' υπερβολης και αναπαυσας, ειτα λυπησας τωι
ταυτην αφανισαι την στεγην, επειδη τωι μεν ειδεν ανεθεντα, τωι δε κατατεινομενον,
ακουε τι φησι προς αυτον· 6.17 «Συ μεν εφεισω υπερ της κολοκυντης, υπερ ης ουκ
εκακοπαθησας, ουδε εξεθρεψας· εγω δε ου φεισομαι υπερ Νινευη της πολεως της
μεγαλης, εν ηι κατοικουσιν εν αυτηι πλειους η δωδεκα μυριαδες ανδρων, οιτινες ουκ
εγνωσαν δεξιαν η αριστεραν.» 6.18 Ὃ δε λεγει τοιουτον εστιν· Ουχ ουτως ανεπαυσε
σε η σκια του λαχανου ως εμε ευφρανεν η σωτηρια των Νινευιτων· ουδε ουτως σε
ελυπησεν η αφαιρεσις αυτου ως εμε ο τουτων ολεθρος. Ουτω παρα γνωμην μου η
απωλεια αυτων ην. Ὁραις πως και ενταυθα υπερβαινει την εικονα. Ου γαρ ειπε· «Συ
μεν εφεισω υπερ της κολοκυντης», και εσιγησεν, αλλ' επηγαγεν· «Ἐφ' ηι ουκ
εκακοπαθησας, ουδε εξεθρεψας αυτην. 6.19 Ἐπειδη γαρ εκεινα μαλιστα φιλουσι των
φυτων οι γηπονοι περι α πολυν επεδειξαντο πονον, δειξαι θελων οτι και κατα τουτο
φιλει το ειδος του φιλτρου τους ανθρωπους, τουτο προσεθηκεν· «Ει γαρ συ του
αλλοτριου εργου ουτως αντειχου, φησι, πολλωι μαλλον εγω του οικειου και ου
ποιητης ειμι». Ειτα και υποτεμνεται τι της κατηγοριας αυτων λεγων οτι· «Ουκ
εγνωσαν δεξιαν η αριστεραν», αφελειαι μαλλον η κακιαι πεπλημμεληκεναι αυτους
αποφηναμενος, ο και εδειξε το της μετανοιας τελος. 6.20 Και ετεροις δε επιτιμων
θρηνουσιν ως εγκαταλειφθεισι, ταυτα λεγει τα ρηματα· «Ἐρωτησατε με περι των
υιων μου και περι των εργων των χειρων μου εντειλασθε μοι.» Ὃ δε λεγει τοιουτον
εστι· Τις πατερα αναμιμνηισκει και παρακαλει ωστε προνοησαι παιδος; η τεχνιτην και
δημιουργον ωστε μη αφειναι διαπεσειν το εργον; Ειτα επ' ανθρωπων μεν αρκεισθε
τηι φυσει και τηι τεχνηι εις αποδειξιν της κηδεμονιας, εμε δε οιεσθε χρηιζειν του
παρακαλουντος με, ινα των τεκνων των εμων και των εργων αντιληψωμαι; 6.21
Ταυτα δε ελεγεν, ουχ ινα μη παρακαλωσιν, αλλ' ινα ειδεναι εχωσιν οτι και προ της
παρακλησεως ο Θεος τα εαυτου ποιει, βουλεται δε και παρακαλεισθαι, επειδη μεγα
οιδε τοις παρακαλουσιν εντευθεν το κερδος. Ειδες πως σαφεστερον και ηλιου
φαιδροτερον δια των υποδειγματων τουτων της αφατου προνοιας αυτου η υποδειξις
διαλαμπει; 6.22 Σκοπει δε. Παρηγαγεν εις μεσον τον πατερα, την μητερα, τον
νυμφιον, το διαστημα του ουρανου και της γης, το μεσον των ανατολων προς
δυσμας, τον φυτουργον και περι λαχανα πονουμενον, τον οικοδομον των
γενησομενων, τον σφοδρον εραστην τον ταραττομενον, ει και μεχρι ρηματων
λυπησειε τον ερωμενον· και τοσουτον απαντων υπερακοντιζειν δια παντων τουτων
εδειξε την του Θεου αγαθοτητα, οσον πονηριαν χρηστοτητος.

7.t Κεφ. ζʹ. Ἀποδειξις της του Θεου προνοιας η δια της κτισεως
7.1 Και τοις μεν ουν ευγνωμοσιν, οπερ εφην, αρκει και ταυτα· αλλ' επειδη
τινες εισι πηλινοι και δυσαναγωγοι και δυσπειθεις και αυτοσαρκες, φερε δη και δια
των εργων αυτων αποδειξωμεν αυτου την προνοιαν, καθ' οσον ημιν οιον τε.
Ἅπασαν γαρ αυτην, μαλλον δε ουδε το πολλοστον αυτης μερος παραστησαι ραιδιον·
ουτως εστιν απειρος και αφατος και δια των μικρων και δια των μεγαλων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

διαλαμπουσα και των ορωμενων και των ουχ ορωμενων. Πλην αλλ' απο των
ορωμενων τεως ποιησωμεθα την αποδειξιν. 7.2 Την γαρ θαυμασιαν ταυτην και
παναρμονιον κτισιν δι' ουδενα ετερον εποιησεν η δια σε· και καλην ουτω και
μεγαλην ουτω και ποικιλην και πολυτελη και διαρκη και χρησιμην και πανταχοθεν
κερδαλεαν και προς σωματος διατροφην και συστασιν και προς ψυχης φιλοσοφιαν
και προς θεογνωσιας οδον επιτηδειαν κατεσκευασε δια σε. 7.3 Ουδε γαρ αγγελοι
ταυτης εδεοντο· πως γαρ οι και πριν η γενεσθαι αυτην οντες; Ὅτι γαρ εκεινοι πολλωι
ταυτης πρεσβυτεροι, ακουε τι φησιν ο Θεος τωι Ἰωβ διαλεγομενος· «Ὅτε εγενετο
αστρα, ᾔνεσαν με παντες αγγελοι μου και υμνησαν φωνηι μεγαληι»· τουτ' εστιν,
εκπλαγεντες το πληθος, το καλλος, την θεσιν, την χρειαν, την ποικιλιαν, την
φαιδροτητα, την λαμπηδονα, την αρμονιαν, τα αλλα παντα απερ ακριβεστερον ημων
συνορωσιν εκεινοι. 7.4 Ουκ αστρασι δε εκαλλωπισε μονον, αλλα και ηλιωι και
σεληνηι κατεκοσμησεν, εν εκατερωι τωι καιρωι πολλην μεν σοι την ηδονην, πολλην δε
παρεχων την χρειαν. Τι γαρ ωραιοτερον ουρανου, νυν μεν υπο της ακτινος
λαμπομενου, νυν δε, καθαπερ τισιν οφθαλμων βολαις, τωι απειρωι των αστρων
πληθει καταυγαζοντος την γην και ναυταις και οδοιποροις οδηγους τινας διδοντος
και χειραγωγους; 7.5 Ὁ γαρ το πελαγος τεμνων και επι των οιακων καθημενος και
κυματων εμβολαις και υδατων ατακτων ρυμηι και πνευματων βιαιων φοραι και
νυκτος ασεληνωι σκοτωι εκδιδωσιν εαυτον, τηι παρα τουτου οδηγιαι θαρρων· 7.6 και ο
εν υψει κειμενος αστηρ τον εκ τοσουτου καθημενον διαστηματος, ωσπερ εγγυς και
πλησιον παρων, ουτω μετα ακριβειας χειραγωγει και προς λιμενας ορμιζει, φωνην
μεν ουκ αφιεις, τηι δε οψει δεικνυς αυτοις τας οδους και την θαλασσαν τεμνειν
αυτοις χαριζομενος μετ' ασφαλειας, καιρους υποδεικνυς, ωστε νυν μεν εισω του
λιμενος κατεχειν το πλοιον, νυν δε θαρρουντας εις το πελαγος εξαγειν και μη δια
την του μελλοντος αδηλιαν απροοπτως εις χειμεριον εμπιπτοντας ημεραν ναυαγιον
υπομενειν. 7.7 Και ουχ ολοκληρων δε ενιαυτων μετρα μονον και καιρους
χαρακτηριζουσιν ουτοι, αλλα και εκαστης νυκτος και ωραν και ροπην μετα πολλης
παριστωσι της ακριβειας και ποιουσιν ειδεναι τους ορωντας, ποτε μεν το πλεον
αυτης παρηλθε, ποτε δε το ελαττον υπολελειπται και αυ τουναντιον παλιν, οπερ ου
ναυταις μονον, αλλα και οδοιποροις χρησιμον, ωστε μη αωρι της νυκτος της
οδοιποριας απτεσθαι, μητε εν καιρωι τωι προσηκοντι οικοι καθησθαι. Τουτο μετα των
αστερων και οι σεληναιοι δρομοι μετα ακριβειας εισιν εμπεπιστευμενοι. 7.8 Καθαπερ
γαρ ο ηλιος τας ωρας της ημερας, ουτω και η σεληνη τας της νυκτος κανονιζει και
πολλην ετεραν χρειαν παρεχει και αερος ευκρατον χυσιν και δροσου γενεσιν προς
την των σπερματων βλαστην και πολλην οικοθεν εις την συστασιν των ανθρωπων
παρεχομενη την ωφελειαν και μεση του χορου των αστερων και της ηλιακης
ισταμενη λαμπηδονος· της μεν γαρ εστιν ελαττων, των δε αμεινων και πολλωι
μειζων. 7.9 Ου μικρα δε και εκ της ποικιλιας ταυτης ηδονη τοις θεαταις και χρεια,
ωσπερ ουδε τυχουσα η ονησις η απο των καιρων, η απο των ωρων, η απο του
μετρου, η απο του μεγεθους και της βραχυτητος, η απο της διαφορας της αφατου·
τον μεν γαρ ελαττω, τον δε μειζω και φαιδροτερον εστιν ιδειν και κατα διαφορους
καιρους φαινομενους αυτων τινας. 7.10 Ἡ γαρ περιουσια της ευμηχανου σοφιας
πολλην πανταχου την ποικιλιαν εργαζεται, ομου μεν της οικειας θαυματουργιας την
αποδειξιν επιδεικνυμενη, ομου δε και της των ορωντων προνοουσα χρειας και
πολλην και αφατον την ωφελειαν παρεχομενη και μετα τουτων απαντων και την
ηδονην. 7.11 Τι γαρ τερπνοτερον ουρανου, νυν μεν ως σινδονος καθαρας και
διαυγους υπερ κεφαλης ηπλωμενου, νυν δε ως λειμωνος πολυανθους
ποικιλλομενου και τον αυτου φαινοντος στεφανον; Ουδε γαρ ουτως ηδυ λειμωνα
ιδειν εν ημεραι ως ηδυ και τερπνον ουρανον ιδειν εν νυκτι μυριοις ανθεσι τοις των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

αστερων πανταχοθεν κατεστεμμενον, ανθεσιν ουδεποτε μαραινομενοις, αλλ'
ακραιφνες αει το οικειον καλλος επιδεικνυμενοις. 7.12 Τι δε αυτου ηδυτερον, οταν
της νυκτος απελθουσης και μηδεπω της ακτινος ανισχουσης, καθαπερ κροκωτωι τινι
πεπλωι τοις προοιμιοις της ανατολης του ηλιου φοινισσομενος καλλωπιζηται; τι δε
ηλιου γενοιτ' αν ωραιοτερον θεαμα ανισχοντος υπο την εω και μικραι καιρου ροπηι
πασαν μεν γην, πασαν δε θαλασσαν, παν δε ορος και ναπας και βουνους, παντα δε
τον ουρανον ταις των ακτινων καταλαμποντος βολαις και της νυκτος το
περιβολαιον απαμφιεννυντος των ορωμενων και γυμνα παντα προ των οφθαλμων
δεικνυντος ημιν; 7.13 Πως αν τις αυτου εκπλαγειη τους δρομους, την ευταξιαν, την
εν τοσαυταις ετων περιοδοις απαραλλακτον και ανεμποδιστον διακονιαν, το καλλος
αυτου το διηνεκως ακμαζον, την λαμπηδονα, την φαιδροτητα, την καθαροτητα, την
τοσουτοις ομιλουσαν σωμασι και μηδαμου μολυνομενην; Προς δε τουτοις, την
χρειαν την αφατον, την εν σπερμασι, την εν φυτοις και εν σωμασιν ανθρωπων,
τετραποδων, ιχθυων, αερων, λιθων, βοτανων, την εν γηι, την εν θαλασσηι, την εν
αερι, την εν πασιν απλως τοις ορωμενοις; 7.14 Παντα γαρ αυτου δειται και απολαυει
της χρειας και αμεινω γινεται ταυτης μετεχοντα, ου σωματα δε μονον, ουδε φυτα,
αλλα και υδατα, και λιμναι και πηγαι και ποταμοι και αυτη του αερος η φυσις
λεπτυνομενη και καθαιρομενη και διειδεστερα γινομενη. 7.15 ∆ια δη τουτο και ο
ψαλμωιδος το καλλος αυτου παραδηλωσαι βουλομενος, το διηνεκως φαιδρον, την
ακμαζουσαν ωραν, το μηδεποτε διαπιπτον ανθος, την ευπρεπειαν, την ευμορφιαν,
την απαραποδιστον διακονιαν, ουτω πως ελεγεν· «Ἐν τωι ηλιωι εθετο το σκηνωμα
αυτου», τουτ' εστιν, εν αυτοις τοις ουρανοις· τουτο, σκηνωμα Θεου λεγων,
αινιττεται. «Και αυτος ως νυμφιος εκπορευομενος εκ παστου αυτου.» 7.16 Ειτα και
το ευκολον της διακονιας αυτου δηλων επηγαγεν· «Ἀγαλλιασεται ως γιγας δραμειν
οδον αυτου.» Ειτα το διαρκες και αποχρων τηι οικουμενηι πασηι· «Ἀπ' ακρου του
ουρανου η εξοδος αυτου και το καταντημα αυτου εως ακρου του ουρανου.» Ειτα το
πασι χρησιμον και ωφελιμον· «Και ουκ εστιν ος αποκρυβησεται της θερμης αυτου.»
7.17 Ἔξεστιν, ει μη απεκαμες, μαθειν αυτου την προνοιαν και ετερωθεν· απο των
νεφων, απο των ωρων, απο των ροπων, απο των ανεμων, απο της θαλασσης και των
εν αυτηι ποικιλων γενων, απο της γης και των εν αυτηι τετραποδων, ερπετων,
πτηνων των αεροπορων, των χερσαιων, απο των αμφιβιων των εν λιμναις και
πηγαις και ποταμοις, απο της οικουμενης, απο της αοικητου, απο των φυομενων
σπερματων, δενδρων, βοτανων, φυτων εν ταις ερημοις, εν ταις ουκ ερημοις, 7.18
απο των βλαστανοντων εν πεδιοις, εν φαραγξιν, εν ορεσιν, εν ναπαις, απο των
αυτοματως φυομενων, απο των μετα πονου και γεωργιας, απο των ζυων των
ημερων, των ανημερων, των αγριων, των χειροηθων, των μικρων, των μεγαλων,
απο των εν χειμωνι, των εν θερει, των εν μετοπωρωι φαινομενων ορνιθων και
τετραποδων, και ιχθυων και φυτων και βοτανων, απο των εν νυκτι γινομενων, απο
των εν ημεραι, απο των υετων, απο του μετρου των ενιαυτων, απο θανατου, 7.19 απο
ζωης, απο του πονου του συγκεκληρωμενου ημιν, απο αθυμιας, απο ανεσεως, απο
σιτων και ποτων των δεδομενων ημιν, απο των επιτηδευματων, απο τεχνων, απο
ξυλων, απο λιθων, απο των μεταλλικων ορων, απο της πλεομενης θαλαττης, απο
της απλωτου, απο των νησων, απο των ορμων, απο των ακτων, απο της επιφανειας
του πελαγους, απο του βαθους των υδατων, απο της φυσεως των στοιχειων αφ' ων ο
κοσμος ημιν συνεστηκεν, απο της διαταξεως των καιρων, απο της διαφορας του
μετρου της ημερας και της νυκτος, 7.20 απο νοσου και υγιειας, απο των μελων των
ημετερων, απο της κατασκευης της ψυχης, απο των τεχνων και της σοφιας της εν
αυταις παρασχεθεισης τωι των ανθρωπων γενει, απο της χρειας των υπηρετουμενων
ημιν αλογων και φυτων και ετερων κτισματων, απο των μικροτατων και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ευτελεστατων ζυων. Τι γαρ μελιττης βραχυτερον και ειδεχθεστερον; τι δε
μυρμηκων και τεττιγων ευτελεστερον; Ἀλλ' ομως και ταυτα λαμπραν αφιησι φωνην
υπερ της του Θεου προνοιας και δυναμεως και σοφιας. 7.21 ∆ια τουτο και ο
προφητης, ο τοσουτου Πνευματος ηξιωμενος, επιων της κτισεως το σωμα και ολιγα
αττα διεξελθων, ανεβοησε μετ' εκπληξεως πολλης την θαυμασιαν εκεινην φωνην·
«Ὡς εμεγαλυνθη τα εργα σου, Κυριε, παντα εν σοφιαι εποιησας.» 7.22 Και ταυτα
παντα, ανθρωπε, δια σε. Και γαρ και ανεμοι δια σε–επι γαρ την αρχην τον λογον
επαναξομεν παλιν–ινα τα σωματα πεπονηκοτα ριπιζωσιν, ινα τον απο του βορβορου
μολυσμον και την γινομενην βαρυτητα απο του καπνου και των καμινων και
ετερων αναθυμιασεων διακαθαιρωσιν, ινα την εκ της ακτινος θερμοτητα
παραμυθωνται, ινα κουφον ποιωσι το πνιγος, ινα τα σπερματα τρεφωσιν, ινα τα
φυτα αυξωσιν, ινα σοι και εν θαλασσηι συνοδοιπορωσι και εν γηι της γεωργιας
υπηρεται γενωνται, εκει μεν βελους οξυτερον τα πλοια παραπεμποντες, ουτω τον
πλουν κουφον και ευμαρη κατασκευαζοντες, 7.23 ενταυθα δε μετα σου τας αλωνας
ανακαθαιροντες και τα αχυρα του καρπου διαχωριζοντες και την εκ της εργασιας
ταλαιπωριαν επικουφιζοντες, ινα σοι τον αερα κουφον και προσηνη
κατασκευασωσιν, ινα σε και ετερωθεν τερπωσι, νυν μεν γλυκυ και προσηνες
συριζοντες, νυν δε ηρεμα φυτοις προσβαλλοντες και πεταλα δενδρων σειοντες, 7.24
ινα σοι τον υπνον και θερους και εαρος ωραι ηδιω και μελιτος γλυκυτερον
εργασωνται, ιν', οπερ επι των δενδρων ποιουσι, τουτο και επι των θαλαττιων νωτων
εργαζομενοι, επι τε των ποταμιων ναματων και την επιφανειαν αυτων
μετεωριζοντες, πολλην σοι εντευθεν παρεχωσι την απο της θεας τερψιν και προ της
τερψεως δε ταυτης και ωφελειαν μεγιστην. 7.25 Και γαρ και τοις υδασιν ουτοι και
αλλως χρησιμοι, ουκ αφιεντες διηνεκως εστωτα τα υδατα κατασηπεσθαι, αλλα τωι
συνεχως αυτα κινειν και αναρριπιζειν νεαρα και ακμαζοντα καθιστωντες και προς
τροφην των εν αυτοις νηχομενων ζυων επιτηδειοτερα. 7.26 Ει δε και αυτην
βουληθειης περιεργαζεσθαι την νυκτα, οψει και εντευθεν πολλην του ποιητου την
προνοιαν. Και γαρ αναπαυει σοι το σωμα πεπονηκος και τα μελη σοι κατατεινομενα
τοις μεθημερινοις πονοις ανιησι και χαλαι, αλλοιουσα και προς ακμην δια της
ησυχιας επαναγουσα παλιν· 7.27 ου μονον δε, αλλα και των μεθημερινων σε
απαλλαττει λυπων και των ακαιρων ανιησι φροντιδων· πολλακις δε και νοσουντος
πυρετον εσβεσεν, αντιφαρμακον υπνον επαξασα και την των ιατρων απορουμενην
τεχνην εις ευδιον ορμισασα λιμενα και πολλων απαλλαξασα πονων. Και τοσαυτη
αυτης η χρεια, τηλικαυτη η ωφελεια ως και την ημεραν πολλακις παραπολλυσθαι
τοις εν αυτηι σχολαζειν αποστερηθεισιν. 7.28 Ει γαρ τις ανελοι τωι λογωι την της
νυκτος ησυχιαν και την ανεσιν και την ανακωχην, δι' ης απαντα αναπαυονται και
ψυχη πεπονηκυια και σωμα ταλαιπωρηθεν ακμαζουσηι τηι διανοιαι της μεθ' ημεραν
εργασιας απτεσθαι παρασκευαζει, αχρηστον οψεται το ζωιον τουτο γινομενον. 7.29 Ει
δε τις προσθειη τας νυκτας ταις ημεραις εγρηγορως και εργαζομενος η και αργων και
επι πλεον τουτο ποιησειεν, αποθανειται ευθεως η, ει μη τουτο, νοσωι παντως μακραι
παραδοθεις, ουδεν απο της ημερας καρπωσεται εις την της οικειας χρειας ενεργειαν,
της δυναμεως αυτωι κατασβεσθεισης. 7.30 Ει δε και επι τον απειρον των ιχθυων
δημον απλωσαιμεν τον λογον, των εν λιμναις, των εν πηγαις, των εν ποταμοις, των
εν τηι πλεομενηι, των εν τηι απλωτωι θαλαττηι η και τα αφατα των ορνιθων
κατιδοιμεν εθνη, των εν αερι, των εν γηι, των εν υδασιν ομου και γηι–και γαρ εστιν
αμφιβια πολλα εν αυτοις–των αγριων, των ημερων, των αγριων μεν,
τιθασσευομενων δε, των δι' ολου μενοντων αγριων, των εσθιομενων, των ουκ
εσθιομενων και περιεργασαιμεθα εκαστου και καλλος και πτερον και φωνην
ωιδικην, 7.31 ετι τε τας διαφορας μονον αυτων ει καταμαθοιμεν και ωιδης και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

τραπεζης και διαγωγης και τας διατριβας και τα ηθη και τας χρειας και τας διακονιας
ας παρεχουσιν ημιν πασας επελθοιμεν και τα μεγεθη και την βραχυτητα και τας
ωδινας και την ανατροφην και την πολλην εν τουτοις και αφατον ποικιλιαν και το
αυτο δη τουτο και επι ιχθυων ποιησαιμεν και εντευθεν ελθοιμεν και επι τας
βοτανας, τας πανταχου της γης φυομενας, εκαστου τε τουτων και καρπον ιδοιμεν
και χρειαν και ευωδιαν και οψιν και θεσιν και φυλλα και χρωμα, και σχημα και
μεγεθος και μικροτητα και ωφελειαν, και εργασιας τροπους, 7.32 και φλοιων και
στελεχων και κλαδων διαφορας και λειμωνας και παραδεισους, ειτα μετελθοιμεν επι
τα ποικιλα αρωματα και τους παντοδαπους τοπους αυτων περιεργασαιμεθα και τους
τροπους της ευρεσεως και της επιμελειας και της γεωργιας και οτι προς ιατρειαν
ημιν συντελει· και μετα τουτων παλιν, ει επι τα μεταλλικα ετι χωρησαιμεν ορη,
πολλα οντα κακεινα και οσα ετερα πολλωι πλειονα κατα την κτισιν διερευνησαιμεν,
ποιος λογος η ποιος ημιν διαρκεσει χρονος προς την τουτων ακριβη κατανοησιν;
7.33 Και ταυτα απαντα, ανθρωπε, δια σε και τεχναι δια σε και επιτηδευματα και
πολεις και κωμαι και υπνος δια σε και θανατος δια σε και ζωη δια σε και αυξησις και
φυσεως εργα τοσαυτα και τοιουτος ο κοσμος δια σε νυν και παλιν αμεινων δια σε.
Ὅτι γαρ αμεινων εσται και τουτο δια σε, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· «Ὅτι και αυτη
η κτισις ελευθερωθησεται απο της δουλειας της φθορας» τουτ' εστιν, απο του ειναι
φθαρτη. Και πως και της τοσαυτης απολαυσεται τιμης δια σε δηλων επηγαγεν «Εις
την ελευθεριαν της δοξης των τεκνων του Θεου». 7.34 Ει δε μη μακρον σφοδρα και
υπερ το μετρον εποιουμην τον λογον, πολλα αν και περι θανατου εφιλοσοφησα και
εν τουτωι μαλιστα εδεικνυον την σοφιαν του Θεου και την προνοιαν και πολλα περι
φθορας, περι ιχωρος, περι σκωληκων και περι τεφρας ειπον αν, απερ μαλιστα
θρηνουσιν οι πολλοι και αποδυρονται, οτι εις τεφραν, οτι εις κονιν, οτι εις
σκωληκας διαλυθησεται ημων τα σωματα, καντευθεν εδειξαμεν την αφατον αυτου
προνοιαν και κηδεμονιαν. 7.35 Ἀπο γαρ της αυτης προνοιας, απο της αυτης
αγαθοτητος αφ' ης ουκ οντας εποιησεν, απο της αυτης και αποθνησκειν εκελευσε
και τοιουτον εχειν το τελος. Ει γαρ και διαφορα τα γινομενα, αλλα μιας εισιν
αγαθοτητος· ο τε γαρ απελθων ουδεν εντευθεν παραβλαπτεται, ο τε ζων τα μεγιστα
εντευθεν κερδανει, εν αλλοτριωι σωματι οικειαν καρπουμενος ωφελειαν. 7.36 Ὅταν
γαρ ιδηι τον χθες και πρωην μετ' αυτου βαδιζοντα, τουτον εις σκωληκας
διαλυομενον και εις ιχωρα και τεφραν και κονιν, καν αυτου του διαβολου την
απονοιαν εχηι, καταπτησσει, συστελλεται, μετριαζει, φιλοσοφειν παιδευεται και την
μητερα των αγαθων την ταπεινοφροσυνην εις την διανοιαν εισοικιζει. 7.37 Και ουτε
ο απελθων τι παρεβλαβη· αποληψεται γαρ τουτο το σωμα ακηρατον και αφθαρτον· ο
τε ετι εν τωι σκαμματι ων, αφ' ων ουδεν ετερος εβλαβη, τα μεγιστα κερδανει. Ουχ ο
τυχων διδασκαλος φιλοσοφιας ο θανατος εισηνεχθη εις τον ημετερον βιον,
παιδαγωγων την διανοιαν και τα παθη της ψυχης χαλινων και τα κυματα
καταστελλων και γαληνην ποιων. 7.38 Μαθων τοινυν και εκ των ειρημενων και εξ
ετερων πλειονων του φωτος τουτου φανερωτερον διαλαμπουσαν την του Θεου
προνοιαν, μη περιεργαζου τα περιττα, μηδε ακιχητα διωκε, τας αιτιας παντων
εξεταζων. Και γαρ αυτο το ειναι εξ αγαθοτητος ημιν παρεσχεν ου χρειαν εχων ημων
της διακονιας. 7.39 Και χρη θαυμαζειν αυτον και προσκυνειν, ουχ οτι εποιησε μονον,
ουδ' οτι ψυχην εχαρισατο ασωματον και λογικην, ουδ' οτι των αλλων απαντων
βελτιους ειργασατο, ουδ' οτι την βασιλειαν ενεχειρισε των ορωμενων και σκηπτρα
επετρεψεν, αλλ' οτι μηδεν δεομενος ημων. Το γαρ δη θαυμαστον της αγαθοτητος
αυτου τουτο εστιν οτι ουδεν χρηιζων ημων της διακονιας παρηγαγε. Και γαρ πριν
γενεσθαι και ημας και αγγελους και τας ανω δυναμεις, ην την οικειαν δοξαν εχων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

και την μακαριοτητα· δια φιλανθρωπιαν δε μονην ημας παρηγαγε και απαντα ταυτα
εποιησε δι' ημας και ετι πολλωι πλειονα τουτων.

8.t Κεφ. ηʹ. Ὅτι προνοιας αποδειξις και το νομον δουναι και
φυσικον και γραπτον και γενναιους ανδρας παρασκευασαι διδασκαλους
γενεσθαι δια μετοικεσιας των αποδεχομενων εθνων και το μετα ταυτα
κεφαλαιον των αγαθων χαρισασθαι του Μονογενους την παρουσιαν
8.1 ∆ια τουτο και νομον γραψας εδωκε δι' ημας και προφητας απεστειλε και
θαυματα ειργασατο και προ τουτων απαντων ομου πλασας τον ανθρωπον,
διδασκαλον αυτωι τον εμφυτον εναπεθετο νομον, ωσπερ πλοιωι κυβερνητην και
ηνιοχον ιππωι, τοις λογισμοις ημων επιστησας αυτον. Ουτω γουν και Ἄβελ αυτον
εγνω, ου γραμματων οντων, ου προφητων, ουκ αποστολων, ου νομου γραπτου τινος
ενηχουντος, αλλα τον εμφυτον εχων νομον. 8.2 Ουτως ο Καιν· αμφοτεροι γαρ αυτον
ᾔδεσαν και την δεσποτειαν επεγινωσκον, αλλ' ουκ αμφοτεροι την αυτην ηλθον
οδον· αλλ' ο μεν την της κακιας, ο δε την της αρετης. Και ομως ουδε ουτως αυτον
εγκατελιπεν, αλλα και πεσοντα και υποσκελισθεντα επηνωρθου και επιμελειας
απολαυειν εποιει· και πρωτον μεν παραινων και συμβουλευων, υστερον δε τωι
φοβωι, τωι τρομωι νουθετων, παιδευων, διδασκων. 8.3 Ἐπειδη δε τοσουτον
προυδωκαν δωρον οι πολλοι των ανθρωπων, την απο της φυσικης διδασκαλιας
λεγω ωφελειαν, ουδε ουτως αυτους κατελιπεν, ουδε πανωλεθριαι παρεδωκεν, αλλ'
εμεινε δια πραγματων, δι' ευεργεσιων, δια κολασεων παιδευων, νουθετων, δια της
κτισεως αυτης καθ' ημεραν εργαζομενης και την διακονιαν πληρουσης την
ειωθυιαν, δια των παραδοξως παρα τα ειωθοτα γινομενων, δια των εν αρχηι
δικαιων. 8.4 Και γαρ ανδρας θαυμαστους και φιλοσοφιας γεμοντας απο τοπων εις
τοπους μετηγαγε. Οιον τον Ἀβρααμ νυν μεν εις Παλαιστινην, νυν δε εις Αιγυπτον
παρεσκευασεν απελθειν και τον Ἰακωβ εις Συριαν· Μωυσεα παλιν εις Αιγυπτον και
τους τρεις παιδας εις Βαβυλωνα και τον ∆ανιηλ και τον Ἰεζεκιηλ; τον δε Ἱερεμιαν
εις Αιγυπτον. Και νομον εδωκε και προφητας απεστειλε και επληξε και ανηκε και
αιχμαλωσιαι παρεδωκε και ελευθεριας ηξιωσε και ου διελιπεν εξ αρχης εως τελους
παντα ποιων και πραγματευομενος υπερ του γενους του ημετερου. 8.5 Ουδε γαρ
ηρκεσθη τηι απο της κτισεως διδασκαλιαι προς θεογνωσιαν φερουσηι μονον, αλλ'
επειδη πολλοι παρα την οικειαν αγνωμοσυνην ουδεν εντευθεν απωναντο και ετερας
ετεμεν οδους διδασκαλιας και τελος το κεφαλαιον των αγαθων ειργασατο και τον
Υιον απεστειλε τον εαυτου. 8.6 Και ο της αυτης φυσεως ων αυτωι, γινεται οπερ εγω
και επι γης βαδιζων τοις ανθρωποις συνανεστρεφετο δι' ων εθαυματουργει, δι' ων
επηγγελλετο, δι' ων εδιδου. Και γαρ τα μεν εντευθεν ηδη παρεσχε, τα δε προς το
μελλον εταμιευσατο, α και οτι δωσει και δι' ων ετι περιων επι γης θαυματων
ειργασατο, δηλον εποιησε και δια της μετα ταυτα ων προειπε παντων εκβασεως· «Τις
λαλησει τας δυναστειας του Κυριου, ακουστας ποιησει πασας τας αινεσεις αυτου;»
Τις ουκ αν εκσταιη, τις ουκ αν φριξειε την αφατον αυτου κηδεμονιαν, εννοων πως
υπερ των αγνωμονων οικετων τον μονογενη Υιον εις θανατον εκδεδωκε, θανατον
τον επαρατον, τον επονειδιστον, θανατον τον των καταδικων; 8.7 Και εφ' υψηλου
του ικριου ανεσκολοπιζετο και 8.7 ενεπτυετο και ερραπιζετο και επι κορρης ετυπτετο
και εκωμωιδειτο και εν μερει χαριτος εθαπτετο και σημαντρα αυτου τωι μνηματι
επετιθετο· και ταυτα απαντα υφιστατο δια σε και την κηδεμονιαν την σην, ινα της
αμαρτιας η τυραννις αναιρεθηι, ινα καθαιρεθηι του διαβολου η ακροπολις, ινα τμηθηι
του θανατου τα νευρα, ινα ανοιγωσιν ημιν αι του ουρανου πυλαι, ινα αφανισθηι η
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αρα, ινα η προτερα καταδικη λυθηι, ινα μαθηις υπομονην, ινα παιδευθηις καρτεριαν,
ινα μηδεν σε των του παροντος βιου λυπηι, μη θανατος, μη υβρις, μη λοιδοριαι, μη
σκωμματα, μη μαστιγες, μη εχθρων επιβουλαι, μη επηρειαι, μη εφοδοι, μη
συκοφαντιαι, μη υποληψεις πονηραι, μη αλλο των τοιουτων μηδεν. 8.8 ∆ια γαρ
παντων και αυτος ηλθε και παντων σοι τουτων εκοινωνησε και δια παντων μεθ'
υπερβολης εκρατησε, παιδευων σε και διδασκων μηδεν των τοιουτων δεδοικεναι.
Και ουδε τουτοις ηρκεσθη μονον, αλλα και ανελθων εις ουρανους Πνευματος αγιου
εχαρισατο χαριν αφατον και αποστολους επεμψε τους προς τουτο διακονησομενους.
8.9 Και ορων αυτους τους της ζωης κηρυκας τα μυρια πασχοντας κακα,
μαστιζομενους, υβριζομενους, καταποντιζομενους, κατατεινομενους λιμωι και διψει,
καθ' εκαστην ημεραν αγχομενους, θανατοις συζωντας καθημερινοις, ηνειχετο δια σε
και την κηδεμονιαν την σην. ∆ια σε, ανθρωπε, και βασιλειαν ητοιμασε, δια σε τα
αγαθα τα απορρητα, την ληξιν εκεινην την εν ουρανοις, τας μονας τας διαφορους
και ποικιλας, την μακαριοτητα, την ουδεποτε λογωι ερμηνευθηναι δυναμενην. 8.10
Τοσαυτα ουν εχων δειγματα αυτου της προνοιας, τα εν τηι Καινηι, τα εν τηι Παλαιαι, τα
εν τωι παροντι βιωι, τα εν τωι μελλοντι, τα εσομενα, τα γενομενα, τα καθ' εκαστην
επιτελουμενα την ημεραν, τα εξ αρχης, τα εν τωι μεσωι, τα εν τωι τελει, τα διηνεκως,
τα περι σωμα, τα περι ψυχην, και νιφαδας ορων παντοθεν φερομενας αποδειξεων,
ανακηρυττουσας αυτου την προνοιαν, αμφιβαλλεις ετι; 8.11 Ἀλλ' ουκ αμφιβαλλεις,
πιστευεις δε οτι προνοει και πεπεικας σαυτον τουτο. Ουκουν μηδεν περιεργαζου
πλεον, ειδως τουτο σαφως οτι ∆εσποτην εχεις πατρος φιλοστοργοτερον και μητρος
κηδεμονικωτερον, νυμφιου και νυμφης ερωντα ερωτικωτερον, οικειαν αναπαυσιν
την σην ηγουμενον σωτηριαν και μαλλον επι ταυτηι χαιροντα η συ επι απαλλαγηι
κινδυνων και θανατων–οπερ εδειξα δια του Ἰωνα–και παν ειδος αγαπης
επιδεικνυμενον, 8.12 ο πατηρ περι παιδας εχει η μητηρ περι εκγονα, ο αμπελουργος
περι φυτα, ο οικοδομος περι τεχνην, ο νυμφιος περι νυμφην, ο νεανισκος περι
παρθενον και βουλομενον αποστησαι σου τα κακα, οσον αφεστηκεν ανατολη της
δυσεως, οσον υψηλοτερος της γης ο ουρανος–και γαρ και τουτο απεδειξαμεν, –
μαλλον δε ου τοσουτον μονον, αλλα και πολλωι πλεον· καθαπερ εδειξαμεν τον περι
τουτων κινουντες λογον και παραινεσαντες μη μεχρι των εικονων εσταναι, αλλ'
υπερβαινειν τοις λογισμοις. Ἀνερμηνευτος γαρ η του Θεου προνοια και ακαταληπτος
αυτου η κηδεμονια, αρρητος η αγαθοτης και ανεξιχνιαστος η φιλανθρωπια. 8.13
Ταυτα ουν απαντα ειδως και δι' ων απεφηνατο, και δι' ων εποιησε και δι' ων
ποιησει, μηδεν περιεργαζου, μηδε πολυπραγμονει, μηδε λεγε· ∆ια τι τουτο; εις τι
τουτο; Πως γαρ ου μανικον και εσχατης απονοιας και παραπληξιας αναμεστον,
ιατρον μεν μηδεποτε πολυπραγμονειν τεμνοντα, καιοντα, πικρα επιτιθεντα
φαρμακα, καν οικετης ηι, αλλα κεισθαι σιγηι τον δεσποτην ταυτα πασχοντα και χαριν
ειδεναι και της καυσεως αυτωι και της τομης και των φαρμακων και ταυτα επ'
αδηλωι τωι μελλοντι –πολλοι γαρ πολλους και απεκτειναν ταυτα ποιησαντες, – και
παραχωρειν αυτωι μετα πολλης της υποταγης ταυτα ποιουντι, και επι ναυτου δε το
αυτο τουτο ποιειν και οικοδομου και επι των τα αλλα επιτηδευματα μετιοντων. 8.14
Λεγω δε καταγελαστον ειναι νομιζειν, το τον ιδιωτην και απειρον απαιτειν τας
αιτιας των γινομενων απαντων τον τεχνιτην, την δε αφατον σοφιαν εκεινην, την
αφραστον, την αρρητον, την ακαταληπτον περιεργαζεσθαι και ζητειν δια τι το και το
γεγονε και ταυτα ειδοτας σαφως, οτι αδιαπτωτος η σοφια αυτη, οτι πολλη αγαθοτης
αυτου, οτι αρρητος η προνοια, οτι παντα προς το τελος απανται χρηστον τα παρ'
αυτου γινομενα εις ημας· μονον ει μη τα ημετερα διακοπτοιτο, οτι ουδενα απολεσθαι
βουλεται, αλλα σωσαι. Πως ουχ υπερβαλλουσης μανιας, τον παντας σωσαι και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

βουλομενον και δυναμενον περιεργαζεσθαι εκ προοιμιων και ευθεως και μηδε το
τελος αναμενειν των γινομενων;

9.t Κεφ. θʹ. Ὅτι ουτε περιεργαζεσθαι χρη και οτι δει αναμενειν τα
τελη των πραγματων
9.1 Μαλιστα μεν γαρ ουτε εκ προοιμιων, ουτε μετα ταυτα πολυπραγμονειν
δει· ει δε ουτω περιεργος ει και πολυπραγμων, αναμενε το τελος και σκοπει που
ταυτα απανται και μη θορυβου, μηδε ταραττου εκ προοιμιων. Ἐπει και τον
χρυσοχοον απειρος τις ορων εν αρχηι τηκοντα τον χρυσον και τηι τεφραι αναμιγνυντα
και τοις αχυροις, ει μη το τελος αναμεινειεν, ηγησεται απολωλεναι το χρυσιον· ει δε
και εν θαλαττηι τις τεχθεις και τραφεις, ειτα αθροον εις την μεσογειον μετοικισθεις
και καθ' ολου της περι την γην επιμελειας ανηκοος ων, 9.2 ειδεν τον σιτον τον
αποκειμενον και φυλαττομενον υπο θυραις και μοχλοις και νοτιδος απηλλαγμενον,
αθροον υπο του γηπονου εκφερομενον, σκορπιζομενον, ριπτουμενον και επι της
αρουρας κειμενον τοις παριουσιν απασι και ου μονον ουκ απηλλαγμενον νοτιδος,
αλλα και πηλωι και τελμασι παραδιδομενον και φυλακα ουδενα εχοντα, ουκ αν
απολεσθαι τον σιτον νομισειε και κατεγνω του ταυτα ποιουντος γηπονου; 9.3 Ἀλλ'
ου της του πραγματος φυσεως η καταγνωσις, αλλα της του μη καλως κριναντος
απειριας τε και ανοιας, εκ προοιμιων ευθεως την ψηφον φεροντος. Ἐπει ει το θερος
ανεμεινε και ειδε τα ληια κομωντα και την δρεπανην ηκονημενην και τον
σκορπισθεντα και αφυλακτον μειναντα σιτον και σαπεντα και διαφαρεντα και τωι
πηλωι παραδοθεντα, τουτον εγειρομενον και πολυπλασιονα γινομενον, 9.4
ωραιοτερον τε φαινομενον και την παλαιοτητα αποθεμενον και μετα πολλης
ορθουμενον της σφοδροτητος και δορυφορους οιον εχοντα και φυλακας και
καλαμην προς υψος εγειροντα και τερποντα τον θεατην και τρεφοντα και πολυ
παρεχοντα το κερδος, τοτε αν εξεπλαγη μειζονως, οτι δια τοιουτων επι τοιαυτην
ηχθη ευθηνιαν και φαιδροτητα ο καρπος. 9.5 Και συ τοινυν, ανθρωπε, μαλιστα μεν
μη περιεργαζου τον κοινον απαντων ημων ∆εσποτην· ει δε ουτω φιλονεικος ει και
τολμηρος ως μαινεσθαι την μανιαν ταυτην, καν το τελος αναμεινον των γινομενων.
Ει γαρ ο γηπονος ολοκληρον αναμενει χειμωνα, ου προς ταυτα απερ ο σιτος πασχει
βλεπων κατα την ωραν του κρυμου, αλλα προς εκεινα ων απολαυειν μελλει· πολλωι
μαλλον και αυτος επι του την οικουμενην γεωργουντος πασαν και τας ψυχας τας
ημετερας, δικαιος αν ειης αναμενειν το τελος· εγω δε τελος ου το εν τωι παροντι βιωι
μονον λεγω–πολλακις γαρ τουτο και ενταυθα εσται–αλλα και το εν τωι μελλοντι.
Προς εν γαρ βλεπει τελος εκατερων των βιων τουτων η οικονομια, την σωτηριαν
την ημετεραν και την ευδοκιμησιν. Ει γαρ και τωι χρονωι διηιρηται, αλλα τωι σκοπωι
συνηπται· και ωσπερ νυν μεν χειμων, νυν δε εαρ, εκατερα δε του ετους η ροπη προς
εν βλεπει, των καρπων την ακμην, ουτω δη και επι των ημετερων πραγματων. 9.6
Ὅταν ουν ιδηις την Ἐκκλησιαν σκορπισθεισαν, τα εσχατα παθουσαν, ελαυνομενους,
μαστιζομενους τους εν αυτηι λαμποντας, τον προεδρον αυτης πορρωτατω
απενεχθεντα, μη ταυτα σκοπει μονον, αλλα και τα εκ τουτων εκβησομενα, τους
μισθους, τας αμοιβας, τα βραβεια, τα επαθλα· «Ὁ γαρ υπομεινας εις τελος, ουτος
σωθησεται», φησιν. Ἐπι μεν γαρ της Παλαιας, επειδη ουδεπω γνωριμος ο της
αναστασεως λογος ην, εν τωι παροντι βιωι αμφοτερα εγινετο· επι δε της Καινης ου
πανταχου τουτο, αλλ' εστιν οπου τα μεν λυπηρα ενταυθα, τα δε χρηστα αναμενει
την εντευθεν ημων αποδημιαν. 9.7 Ἀλλ' ομως ει και εν τωιδε τωι βιωι τα χρηστα
αυτοις εξεβαινε και εν τηι παρουσηι ζωηι και εν τουτωι μαλιστα θαυμαστοι αν ειεν οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

τουτων μη απολελαυκοτες, οτι μητε τον περι αναστασεως σαφως ειδοτες λογον και
τα εναντια των επαγγελιων του Θεου συμβαινοντα ορωντες επι των πραγματων,
ουκ εσκανδαλιζοντο, ουκ εθορυβουντο, ουδε εταραττοντο, αλλα παρεχωρουν αυτου
τηι ακαταληπτωι προνοιαι, ουδεν εκ των εναντιως γινομενων σκανδαλιζομενοι, αλλ'
ειδοτες αυτου το ευπορον και ευμηχανον της σοφιας, το τελος ανεμενον, μαλλον δε
και προ του τελους παν οπερ εις αυτους ετολματο, εφερον ευχαριστως και τον
συγχωρουντα ταυτα γινεσθαι Θεον δοξαζοντες διετελουν. Ταχα ασαφης ο λογος
ουτος υμιν ειναι δοκει· ουκουν σαφεστερον αυτον ποιησαι πειρασομαι.

10.t Κεφ. ιʹ. Ὅτι και οι παλαιοι τα τελη των πραγματων ανεμενον
10.1 Γεροντι γενομενωι ποτε τωι Ἀβρααμ και προς παιδοποιιαν εκ της ηλικιας
νεκρωθεντι λοιπον–εις γαρ το γενεσθαι πατηρ ουδεν αμεινον των τετελευτηκοτων
διεκειτο ζων– γεροντι τοινυν οντι τωι δικαιωι και της φυσικης παιδοποιιας υπερβαντι
τους ορους εκ πολλου του περιοντος, εχοντι δε και συνοικον πετρας αγονωτεραν
την Σαρραν, επαγγελλεται πατερα ποιησειν ο Θεος τοσουτων εκγονων αυτον ως
παρισουσθαι αυτων το πληθος τωι πληθει των αστρων. 10.2 Ὁ δε, τοιουτων
κωλυματων οντων, της ηλικιας ηδη εις εσχατον γηρας κατενεχθεισης και της
γυναικος απο τε της ηλικιας, απο τε της φυσεως πεπηρωμενης· ου γαρ το γηρας
διεκωλυε μονον, αλλα και αυτης της φυσεως η πηρωσις· και γαρ και νεας ουσης
αχρηστον το της φυσεως εργαστηριον ην· στειρα γαρ ην η γυνη. 10.3 ∆ιο και Παυλος
επισημαινομενος τουτο αυτο, ουτως ελεγε· «Και την νεκρωσιν της μητρας Σαρρας».
Ουκ ειπε την νεκρωσιν Σαρρας απλως, ινα μη την ηλικιαν υποπτευσηις μονον, αλλα
και αυτης μητρας την νεκρωσιν, την ουκ απο χρονων μονον, αλλα και απο φυσεως
γεγενημενην· αλλ' ομως και τηλικουτων, οπερ εφην, κωλυματων οντων, ειδως τι
ποτε εστιν επαγγελια Θεου, πως ευμηχανος τε και ευπορος και ου νομοις φυσεως, ου
δυσχολιαι πραγματων, ουκ αλλωι τινι κωλυομενη, αλλα δια των εναντιων βαδιζουσα
και το επηγγελμενον εις εργον αγουσα, 10.4 κατεδεξατο το ειρημενον και επιστευσε
τηι υποσχεσει και τον θορυβον τον εκ των λογισμων ουδε κινηθηναι ολως αφεις,
αξιοπιστον εκρινεν ειναι, ωσπερ ουν και εστι, προς την της επαγγελιας πληρωσιν
του υποσχομενου την δυναμιν, ουκ εξετασας, πως και τινι τροπωι ταυτα εσται και
τινος ενεκεν ουκ εν νεοτητι, αλλ' εν γηραι και οψε ποτε και βραδεως. 10.5 ∆ιο και ο
Παυλος αυτον ανακηρυττει μετα λαμπρας της φωνης ουτω λεγων· «Ὃς παρ' ελπιδα
επ' ελπιδι επιστευσεν εις το γενεσθαι αυτον πατερα πολλων εθνων.» Τι εστι· «Παρ'
ελπιδα επ' ελπιδι»; Παρ' ελπιδα την ανθρωπινην, επ' ελπιδι τηι του Θεου, τηι παντα
νικωσηι, τηι παντα δυναμενηι, τηι παντων περιγινομενηι. Και επιστευσεν ουκ εις το
πατηρ γενεσθαι μονον, αλλα και εθνων τοσουτων, ο γερων και αγονος, ο στειραν
και γεγηρακυιαν γυναικα εχων, κατα το ειρημενον· 10.6 «Ουτως εσται το σπερμα
σου. Και μη ασθενησας τηι πιστει ου κατενοησε το εαυτου σωμα νενεκρωμενον,
εκατονταετης που υπαρχων και την νεκρωσιν της μητρας Σαρρας· εις δε την
επαγγελιαν του Θεου ου διεκριθη τηι απιστιαι, αλλ' ενεδυναμωθη τηι πιστει, δους
δοξαν τωι Θεωι και πληροφορηθεις οτι ο επηγγελται δυνατος εστι και ποιησαι.» Ὃ δε
λεγει, τοιουτον εστι· Ἀναπηδησας και εξαλλομενος ευθεως απο της ανθρωπινης
ασθενειας και προς το υψος αναδραμων του υποσχομενου και εννοησας αυτου την
αφατον δυναμιν, επεισθη σαφως οτι παντως εσται το ειρημενον. 10.7 Και τουτωι
μαλιστα τον Θεον εδοξασε, τωι μη περιεργασασθαι, μηδε πολυπραγμονησαι, αλλα τωι
ακαταληπτωι της σοφιας αυτου και της δυναμεως παραχωρησαι και μηδεν
αμφιβαλλειν ολως περι των ειρημενων. Ὁραις οτι τουτο εστι μαλιστα το δοξαζειν
τον Θεον, το αει παραχωρειν αυτου τωι ακαταληπτωι της προνοιας και τηι αρρητωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

δυναμει και σοφιαι και μη περιεργαζεσθαι, μηδε πολυπραγμονειν, μηδε λεγειν· ∆ια τι
τουτο; εις τι τουτο; πως τουτο εσται; 10.8 Ου τουτο δε μονον εστι το θαυμαστον, αλλ'
οτι και τον υιον αυτου εκεινον, τον μονογενη και γνησιον, μετα την υποσχεσιν
ταυτην εκελευετο καταθυειν και ουδε τοτε εσκανδαλιζετο. Καιτοι πολλα ην τα
δυναμενα σκανδαλισαι τον μη νηφοντα, μηδε εγρηγοροτα· και αυτο πρωτον το
επιταγμα, ει ο Θεος τοιαυτας καταδεχεται θυσιας και παιδοκτονους ειναι κελευει
τους πατερας και βιαιωι τελευτηι καταλυειν τον βιον και αωρωι παραδιδοναι τους
παιδας θανατωι, και αυτοχειρας γενεσθαι των γεννηθεντων και αιματι τοιουτωι τον
βωμον αιμασσεσθαι βουλεται τον αυτου και δεξιαν οπλιζεσθαι πατρικην κατα του
μονογενους παιδος και φονεων ειναι χαλεπωτερον τον δικαιον· 10.9 και μετα
τουτου και η της φυσεως τυραννις θορυβουσα, ταραττουσα, ουκ επειδη πατηρ ην
μονον, αλλ' επειδη και φιλοστοργος και πατηρ τοιουτου παιδος, γνησιου,
μονογενους, καλου μεν ιδειν, καλου δε νοησαι. Και γαρ εν αυτωι τωι ανθει της
ηλικιας ην και αυτηι της αρετης τηι ακμηι, διπληι τοτε απολαμπων τηι ευμορφιαι και τηι
της ψυχης και τηι του σωματος. 10.10 Ου μικρον δε εις φιλοστοργιαν ην και το παρ'
ελπιδα δοθηναι πασαν. Ἴστε γαρ πως επεραστα τα τοιαυτα παιδια, τα παρ' ελπιδα και
προσδοκιαν και ου νομωι φυσεως κεχαρισμενα, οιος εκεινος ην. Και μετα τουτων δη
παντων το μαλιστα ικανον παρασχειν σκανδαλον η επαγγελια και η υποσχεσις ην·
εναντιον γαρ ην αυτηι το επιταχθεν. Το μεν γαρ επαγγελθεν ην· «Ουτως εσται το
σπερμα σου ως τα αστρα ουρανου», το δε επιτεταγμενον, τον υιον τον μονογενη αφ'
ου πασαν εμελλεν εμπλησειν την οικουμενην, τουτον εκ μεσου γινεσθαι και θανατωι
παραδιδοσθαι και σφαγηι χαλεπωτατηι. 10.11 Και ομως ουδε ουτως εσκανδαλιζετο,
ουδε εθορυβειτο ο δικαιος εκεινος, ουδε επαθε τι τοιουτον οιον εικος ην τινα των
ανοητων παθειν και χαμαι συρομενων. Ουδε γαρ ειπε προς εαυτον· Τι τουτο;
επλανηθην; παρελογισθην; Θεου τουτο επιταγμα; Ἄπαγε, ου πειθομαι· το
παιδοκτονον με γενεσθαι αδικον και τοιουτωι φοινιξαι αιματι την δεξιαν μου. Πως
δε τα της επαγγελιας εξει περας; Ἂν γαρ ανελω την ριζαν, ποθεν οι κλαδοι; ποθεν οι
καρποι; αν καταχωσω την πηγην, ποθεν οι ποταμοι; αν σφαξω τον υιον, ποθεν μοι το
πληθος των εκγονων το τωι πληθει των αστρων παρισουμενον; 10.12 Πως ουν
υπεσχετο ετερα και εναντια επιταττει νυν; Τουτων ουδεν ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν·
αλλα παλιν επι την δυναμιν του επαγγειλαμενου καταφυγων την αφατον, την
ευμηχανον, την ευπορον, την δια των εναντιων διαλαμπουσαν, την ανωτεραν των
της φυσεως νομων, την παντων δυνατωτεραν, την ουδεν εχουσαν το αντιπιπτον και
τουτο μετα πολλης της πληροφοριας το επιταγμα ηνυε και εσφαξε τον υιον και
ᾕμαξε την δεξιαν και εφοινιξε το ξιφος και δια της δειρης την μαχαιραν ηλασεν· ει
γαρ και μη τωι εργωι, αλλα τηι γνωμηι ταυτα παντα επληρωσε. 10.13 ∆ιο και Μωυσης
αυτον θαυμαζων, ουτως εφη· «Και εγενετο μετα τα ρηματα ταυτα, ο Θεος επειραζε
τον Ἀβρααμ και ειπεν αυτωι· Λαβε τον υιον σου τον αγαπητον ον ηγαπησας τον
Ἰσαακ και ανενεγκε αυτον εφ' εν των ορεων ων αν σοι ειπω.» Ταυτα τα της
υποσχεσεως ρηματα, τα της επαγγελιας, τα λεγοντα οτι πληθους εκγονων εσται
πατηρ και εσται το σπερμα αυτου ως τα αστρα του ουρανου; 10.14 Ὅρα πως μετα τα
ρηματα ταυτα, ακουσας σφαξαι τον υιον, κατεδεξατο τον αφ' ου τοσουτον εμελλεν
εσεσθαι το πληθος, τουτον ανελειν και καταθυσαι και εκ μεσου ποιησαι και ιερειον
τωι Θεωι προσαγαγειν. Και ο Παυλος δε αυτον θαυμαζων παλιν ουτως ανεκηρυττε
λεγων· «Πιστει προσενηνοχεν Ἀβρααμ τον Ἰσαακ πειραζομενος». Ειτα δεικνυς
ηλικον πραγμα εποιησε και οσην επεδειξατο πιστιν, επηγαγε· «Και τον μονογενη
προσεφερεν ο τας επαγγελιας δεξαμενος.» 10.15 Ὃ δε λεγει, τοιουτον εστιν· Ουκ
εστιν ειπειν οτι δυο παιδας ειχε γνησιους και προσεδοκα, αναιρεθεντος τουτου, απο
του ετερου του πληθους εκεινου εσεσθαι πατηρ, αλλα και μονον ειχεν αυτον και απο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

μονου τουτου τα της επαγγελιας ηρτητο· και ομως τουτον ειλετο καταθυσαι, ωσπερ
εν τηι υποσχεσει της γεννησεως αυτου μητε τηι οικειαι νεκρωσει, μητε τηι πηρωσει της
φυσεως της γυναικος κωλυθεις προς την πιστιν, ουτως ουδε ενταυθα τωι θανατωι
παρεμποδισθεις. 10.16 Παραβαλε τοινυν ταυτα προς τα νυν γεγενημενα και οψει σου
την μικροψυχιαν και οψει την ευτελειαν των σκανδαλιζομενων και μαθησηι σαφως
οτι ουδαμοθεν ετερωθεν σοι το σκανδαλον γινεται η εκ του μη παραχωρειν τηι
ακαταληπτωι του Θεου προνοιαι, αλλ' επιζητειν οικονομιων τροπον πανταχου και
αιτιας των γινομενων απαιτειν και εκαστα περιεργαζεσθαι. 10.17 Ὅπερ ει επαθεν ο
Ἀβρααμ, εμελλε προς την πιστιν χωλευειν. Ἀλλ' ου περιεργασατο, διο και ελαμψε
και παντων επετυχε των επηγγελμενων· ουδε εσκανδαλιζετο, ουδε τωι γηραι, ουδε τωι
μετα ταυτα επιταγματι· ουδε ενομισε κωλυμα ειναι το επιταγμα τηι υποσχεσει, ουτε
αναιρετικην ειναι την θυσιαν της επαγγελιας, ουδε εις απογνωσιν ενεπιπτε της
υποσχεσεως, καιτοι προς αυτο το περας των πραγματων ελθων. Μη γαρ μοι τουτο
λεγε οτι ουκ ειασεν ο Θεος εις εργον το επιταγμα ελθειν, ουδε αιμαχθηναι του
δικαιου την δεξιαν· αλλ' εκεινο σκοπει οτι τουτων ουδεν ο Ἀβρααμ ᾔδει, ουδε οτι
ζωντα αποληψεται τον υιον και ουτως οικαδε επιστρεψαι ηπιστατο, αλλ' ετεινεν
ολην προς την σφαγην την εαυτου γνωμην. 10.18 ∆ια τουτο και εκ δευτερου
καλειται εκ των ουρανων. Ου γαρ ειπεν αυτωι «Ἀβρααμ» απλως, αλλα «Ἀβρααμ,
Ἀβρααμ», τωι διπλασιασμωι της φωνης την επιτεταμενην προς την θυσιαν προαιρεσιν
ανειργων τε και αναχαιτιζων· ουτως ολος του επιταγματος ην. Ειδες πως το παν τηι
γνωμηι αυτου επεπληρωτο και σκανδαλον ουδαμου. Το δε αιτιον, το μη
περιεργαζεσθαι τα του Θεου. 10.19 Τι δε ο Ἰωσηφ; ειπε μοι. Ου τοιουτον τι και αυτος
πεπονθε; Και γαρ κακεινωι μεγαλη της υποσχεσεως χαρις ην παρα του Θεου δεδομενη
και τα γινομενα παλιν απεναντιας των επαγγελλιων εγινετο. Ἡ μεν γαρ υποσχεσις
ην δια των ονειρατων προσκυνησειν αυτον τους αδελφους και διπλη οψις τουτο
ανεκηρυττεν, η τε δια των αστρων, η τε δια των δραγματων· τα δε μετα τας ορασεις
ταυτας συμβαινοντα εναντια των οψεων ην. 10.20 Πρωτον μεν γαρ πολεμος αυτωι
χαλεπος εντευθεν κατα την πατρυαν οικιαν ανερριπιζετο και οι τας αυτας αυτωι
λυσαντες ωδινας, διατεμοντες της συγγενειας τους νομους και διαρρηξαντες της
αδελφικης φιλιας αυτης τα δεσμα και αυτους της φυσεως διασαλευσαντες τους
θεσμους, εχθροι και πολεμιοι και λυκων αγριωτεροι περι τον αδελφον απο των
ονειρατων εκεινων εγινοντο· και ωσπερ θηρες αγριοι και ανημεροι τινες αρνιον εν
μεσωι λαβοντες, ουτω καθ' εκαστην επεβουλευον αυτωι την ημεραν. 10.21 Και πατηρ
του πολεμου τουτου φθονος ην αλογος και βασκανια αδικος· και τωι θυμωι ζεοντες,
φονου καθ' εκαστην επνεον την ημεραν, του φθονου την καμινον ταυτην
αναπτοντος και την πυραν εγειροντος. Και επειδη τεως αυτον ουδεν εργασασθαι
ηδυναντο χαλεπον, ενδον στρεφομενον και μετα των γονεων διατριβοντα,
διαβαλλουσιν αυτου την υποληψιν και αισχραν κατασκευαζουσιν αυτωι δοξαν και
ψογον καταφερουσι πονηρον, του πατρος το φιλτρον ταυτηι καταλυσαι βουλομενοι
και προς επιβουλην ευχειρωτον λαβειν. 10.22 Ειτα μετα ταυτα λαβοντες αυτον εξω
των πατρικων οφθαλμων και επ' ερημιας ευροντες αυτοις κομιζοντα τροφην και εις
επισκεψιν αυτων αφιγμενον, ου την αιτιαν της αφιξεως ηιδεσθησαν, ου την
τραπεζαν ηισχυνθησαν την αδελφικην, αλλα τα ξιφη ηκονουν και προς σφαγην
ηυτρεπιζοντο και αδελφοκτονοι παντες εγινοντο, ου μικρον, ου μεγα εγκαλειν
εχοντες τωι μελλοντι αναιρεισθαι παρ' αυτων· αλλ' υπερ ων αυτον στεφανουσθαι και
ανακηρυττεσθαι εδει, φθονουντες, πολεμουντες, διαβαλλοντες. 10.23 Ἀλλ' εκεινος
ουδε ουτως απεστρεφετο αυτων την συνουσιαν, αλλα και εν τοσαυτηι πονηριαι την
αδελφικην επεδεικνυτο διαθεσιν· οι δε και ουτως αυτον ανελειν επεχειρουν και
ανειλον, το γε αυτων μερος και τας δεξιας ᾕμαξαν και την αδελφοκτονιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

απηρτισαν. 10.24 Ἀλλ' η ευμηχανος και εν τοις αποροις ευπορος του Θεου σοφια και
εν αυτωι τωι βαραθρωι και εν αυτηι του θανατου τηι επαγωγηι, εκ των μιαρων αυτων
εκεινον εξηρπασε χειρων. Συνεβουλευσε μεν γαρ των αδελφων εις, ωστε αποστηναι
της μιαιφονιας εκεινης· επεισε δε ο Θεος και την σφαγην διεκωλυσεν. Ου μην ουδε
ενταυθα ιστατο τα δεινα, αλλα περαιτερω προηιει παλιν. Ἐπειδη γαρ αυτον
εκωλυθησαν ανελειν, εζεε δε ο θυμος αυτων ετι και τα της οργης ηκμαζε και πολυ το
κλυδωνιον του παθους ην, εις ετερον τι την οργην μετηνεγκαν. 10.25 Ἀποδυσαντες
γαρ και δησαντες αυτον και εις λακκον ριψαντες οι ωμοι και απανθρωποι και
θηριωδεις, ουτω της παρ' αυτου κομισθεισης τραπεζης απηλαυον· και ο μεν ην εν
λακκωι περι των εσχατων δεδοικως, οι δε ετρυφων και εμεθυον. Και ουδε ενταυθα
ισταντο της μανιας, αλλ' ιδοντες ανθρωπους βαρβαρους και πορρω της αυτων
απωικισμενους χωρας εις την Αιγυπτον κατιοντας, λαβοντες απεδοντο τον αδελφον,
ετερον θανατον εντευθεν αυτωι κατασκευαζοντες, μακροτερον τινα και
χαλεπωτερον και πολλης γεμοντα ταλαιπωριας. 10.26 Μειρακιον γαρ ων και
μειρακιον κομιδη και μετα πολλης της ελευθεριας εν οικιαι πατρυαι τραφεις και
δουλειας απασης αμοιρος ων και της εν δουλειαι ταλαιπωριας, εννοησον τι ποτε
επασχεν, αθροον δουλος αντ' ελευθερου και ξενος αντι πολιτου γενομενος και την
εσχατην αιχμαλωσιαν υπομενων· ουχι δουλειαν μονον, αλλα και πατρος και μητρος
και των αυτωι προσηκοντων απαντων απορρηγνυμενος, γυμνος, ξενος, αοικος,
απολις, νομωι δουλειας βαρβαρικαις χερσιν εκδεδομενος. 10.27 Τι γαρ ουκ ην αυτον
ικανον θορυβησαι; το αθροον, το απροσδοκητον, το παρ' ελπιδα αμελετητον, το
χαλεπον της συμφορας, το παρ' αδελφων και αδελφων αγαπωμενων, μη μικρον, μη
μεγα εκεινους ηδικηκοτα, μαλλον δε και ευεργετηκοτα, ταυτα παθειν; Και ομως
ουδενι τουτων διεταραττετο, αλλ' απηγετο δια των εμπορων εκεινων εις Αιγυπτον,
δουλειαν εκ δουλειας αμειβων. 10.28 Και γαρ και εκει παλιν εγινετο δουλος και ᾤκει
βαρβαρικην οικιαν ο Ἑβραιος, ο ευγενης, ο διπλην ελευθεριαν ελευθερος και την
του σωματος και την της ψυχης· και ουδε εντευθεν εταραττετο, ουδε εσκανδαλιζετο
προς τα γεγενημενα, των οψεων αναμιμνησκομενος των τα εναντια
επαγγελλομενων, ουδε περιειργαζετο, τι δηποτε ταυτα γινεται; 10.29 Και οι μεν
αδελφοκτονοι και λυκοι και θηρες καιτοι ταυτα ηδικηκοτες, επι της πατρυας οικιας
τρυφωσιν. αυτος δε ο προσδοκηθεις αυτων βασιλευς, αιχμαλωτος, δουλος, εις
αλλοτριαν απεμποληθεις, την εσχατην υπομενει ταλαιπωριαν, ου μονον αυτων ου
βασιλευσας, αλλα και δουλος αυτων γενομενος και εκ πολλου του διαμετρου
ταναντια ταις υποσχεσεσι παθων. Ου γαρ δη μονον βασιλειας τοτε ουκ επετυχεν,
αλλα και πατριδος και ελευθεριας και της των γονεων εξεπεσεν οψεως. 10.30 Και
ουδε ενταυθα αυτωι τα των αγωνων ιστατο, αλλ' ετερον βαθυτερον ανωρυττετο
βαραθρον, θανατον παλιν εχον και σφαγην, θανατον επονειδιστον και σφαγην
αισχυνης γεμουσαν. Ἰδουσα γαρ αυτον αδικοις οφθαλμοις η κεκτημενη και αλουσα
τωι καλλει του νεανισκου, υπο της λαμπρας αυτου χειρωθεισα οψεως και αυτη παλιν
δολους ερραπτε και επιβουλας. 10.31 Και τα δικτυα της ακολασιας παντοθεν
απλωσασα, καθ' εκαστην παρετηρει την ημεραν εισω της οικειας σαγηνης τον
νεανισκον λαβειν και εις το της μοιχειας εμβαλειν βαραθρον και θανατωι
παραδουναι αθανατωι. Και καθ' εκαστην ημεραν επι την αγραν εξηιει ταυτην, υπο του
παθους κεντουμενη και υπο του ακολαστου τουτου ερωτος. Και ποτε ευρουσα μονον,
επι την αδικον αυτον προς βιαν ειλκεν ευνην και τον αλλοτριον διορυξαι γαμον
ηναγκαζε και την σωφροσυνην αυτου λυμηνασθαι επεχειρει. 10.32 Ἀλλ' ομως ουδε
εντευθεν επαθε τι χαλεπον ο δικαιος εκεινος· αλλα και επιθυμιας τυραννιδα και
νεας ηλικιας θορυβους και ακολαστου γυναικος επιβουλην και δεσποινης εφοδους
και νεοτητος ταραχας και παντα οσα εικος εκ της αφης εκεινης γενεσθαι και της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

οψεως και της μανιας, μετα πολλης της ευκολιας υπερβας, ωσπερ τις αετος υψηλον
τεινας το πτερον και αυτα αποδυσαμενος τα ιματια και καταλιπων ταις ακολαστοις
χερσιν, εξηλθεν ιματιων μεν γυμνος, λαμπραν δε της σωφροσυνης εχων την
περιβολην και της αλουργιδος αυτης περιφανεστεραν. 10.33 Ἐντευθεν αυτωι ξιφος
ηκονατο παλιν και θανατος εμελετατο και τα κυματα επι το μειζον ᾔρετο και η
μανια της γυναικος της Βαβυλωνιας καμινου σφοδροτερον ανηπτετο. Ἥ τε γαρ
επιθυμια λοιπον επι μειζον ηγειρετο, ο τε θυμος, ετερον χαλεπωτατον παθος, μετα
πολλης προσετιθετο της αγριοτητος και φονον εβλεπε και επι ξιφος ετρεχε και
σφαγης ηρα παρανομωτατης και τον της σωφροσυνης αθλητην και την της
καρτεριας και υπομονης αγωνιστην ανελειν εσπευδε. 10.34 Και εισπηδησασα προς
τον ανδρα τον εαυτης, απαγγειλασα αυτωι τα γεγενημενα, ουχ ως η του πραγματος
ειχεν αληθεια, αλλ' ως αυτη το δραμα της συκοφαντιας κατεσκευασεν, επεισεν απερ
ηθελε τον δικαστην, ερημιαν κατηγορουσα και ως ηδικημενη την εκδικιαν επεζητει
εις αποδειξιν ων ελεγε τα ιματια του αθωου νεανισκου περιφερουσα ταις
ακαθαρτοις χερσιν εκειναις. 10.35 Και ο διεφθαρμενος δικαστης ουκ εις δικαστηριον
εισηγαγε τον κατηγορουμενον, ου λογου μετεδωκεν, αλλα τον ουδε εωρακοτα
δικαστηριον, ως εαλωκοτα, ως εληλεγμενον και μοιχον απηρτισμενον κατεδικασε
και εις δεσμωτηριον ενεβαλε και αλυσει παρεδωκε. Και ην λοιπον ο τοσουτους
στεφανους αναδησαμενος αρετης, μετα γοητων, μετα τυμβωρυχων, μετα
ανδροφονων, μετα των τα εσχατα τετολμηκοτων, εν τωι δεσμωτηριωι. 10.36 Ἀλλ'
ομως ουδεν αυτον τουτων εθορυβει. Και ετερος μεν τωι βασιλει προσκεκρουκως
ηφιετο, αυτος δε μακρον ενδον εμενε χρονον, υπερ ων αυτον στεφανουσθαι και
ανακηρυττεσθαι εδει, την εσχατην τινων τιμωριαν. Και ουδε ουτως εταραττετο, ουδε
εσκανδαλιζετο, ουδε ειπε· «Τι τουτο; εις τι τουτο; ο μελλων εγω των αδελφων
βασιλευειν, ου μονον ταυτης εξεπεσον της τιμης, αλλα και πατριδος και οικιας και
γονεων και παρ' αυτων των μελλοντων με προσκυνειν ανηιρεθην. 10.37 Ειτα μετα
την σφαγην επραθην, δουλος εγενομην βαρβαρων και συνεχεις ημειψα δεσποτας·
και ουδε ενταυθα εστη μοι τα δεινα, αλλα πανταχου βαραθρα και σκοπελοι. Μετα
γαρ την επιβουλην των αδελφων και την σφαγην και την δουλειαν και την
προτεραν και την δευτεραν, παλιν μοι θανατος εμελετηθη και συκοφαντια της
προτερας χαλεπωτερα και επιβουλη και εφοδος και δικαστηριον διεφθαρμενον και
κατηγορια αισχυνην εχουσα πολλην και σφαγην ημιν ωδινουσα. 10.38 Και ουτε
λογου μεταλαβων, απλως και ως ετυχεν εις δεσμωτηριον απηνεχθην και αλυσεσι
περικειμαι μετα μοιχων και ανδροφονων και των τα εσχατα τετολμηκοτων. Και ο
μεν αρχιοινοχοος απηλλαγη και αλυσεως και δεσμωτηριου· εγω δε ουδε μετ' εκεινον
αδειας τινος απολαυσαι δεδυνημαι· κακεινωι μεν εις εργον εξεβη το οναρ κατα την
ερμηνειαν την εμην· εγω δε εν τοις ανηκεστοις ειμι κακοις. 10.39 Ταυτα αι οψεις
προεδηλουν εκειναι; ταυτα των αστερων ο αριθμος; ταυτα τα δραγματα; Που τα των
επαγγελιων; που τα των υποσχεσεων; Ἆρα ηπατημαι; αρα παρελογισθην; πως γαρ με
λοιπον προσκυνησουσιν οι αδελφοι, τον δουλον, τον αιχμαλωτον, τον δεσμωτην,
τον μοιχον ειναι νομιζομενον, τον περι των εσχατων κινδυνευοντα, τον τοσουτον
αυτων απωικισμενον; Οιχεται παντα εκεινα και απολωλεν. 10.40 Ουδεν τουτων ουκ
ειπεν, ουκ ενενοησεν, αλλ' ανεμενε το τελος, ειδως και αυτος του Θεου το
ευμηχανον και την σοφιαν την ευπορον· και ου μονον ουκ εσκανδαλιζετο, αλλα και
ενηβρυνετο και εκαλλωπιζετο τοις γινομενοις. 10.41 Τι δε ο ∆αυΐδ, ειπε μοι; Ου μετα
το χρισθηναι εις βασιλεα και λαβειν του δημου των Ἑβραιων τα σκηπτρα τηι του
Θεου ψηφωι και το λαμπρον εκεινο στησαι τροπαιον κατα του βαρβαρου, τα
χαλεπωτατα παντων επαθε, πολεμουμενος, επιβουλευομενος παρα του Σαουλ, περι
αυτο το ζην κινδυνευων, εις πολεμους επισφαλεις εκπεμπομενος, συνεχως προς την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

ερημιαν ελαυνομενος, αλητης, φυγας, απολις, αοικος, μεταναστης γενομενος. 10.42
Τι δει τα πολλα λεγειν; Τελος και της πατριδος και της οικειας χωρας απασης
εξεπεσεν εκεινης, παρα βαρβαροις τοις πολεμιοις και εχθροτατοις διατριβων και
δουλειας χαλεπωτεραν υπομενων ζωην· και γαρ και της αναγκαιας ηπορει τροφης.
Και ταυτα επασχε μετα την παρουσιαν του Σαμουηλ, μετα την του ελαιου χρισιν,
μετα την της βασιλειας υποσχεσιν, μετα τα σκηπτρα, μετα το διαδημα, μετα την του
Θεου χειροτονιαν και την ψηφον την επ' αυτωι. 10.43 Και ομως ουδεν αυτον τουτων
εσκανδαλισεν, ουδε ειπεν ουδε ουτος· «Τι τουτο; Ὁ βασιλευς εγω και τοσαυτης
μελλων αρχης απολαυσεσθαι, ουδε ιδιωτης μετα ασφαλειας ειναι δυναμαι· αλλα
αλητης γεγονα και φυγας, απολις, αοικος, μεταναστης και εις βαρβαρον απηνεχθην
χωραν και της αναγκαιας απορων τροφης και περι των εσχατων ορω καθ' εκαστην
ημεραν επικρεμαμενον μοι τον κινδυνον. Που της βασιλειας αι υποσχεσεις; που της
αρχης αι επαγγελιαι εκεινης;» Ουδεν τουτων ουκ ειπεν, ουκ ενενοησεν· ουκ
εσκανδαλισθη τοις γινομενοις, αλλα ανεμενε και αυτος το τελος των υποσχεσεων.
10.44 Και ετερους δε μυριους εστιν ειπειν οι χαλεποις περιπεσοντες πραγμασιν ουκ
εθορυβηθησαν, αλλα του Θεου την απαγγελιαν κατεχοντες, ει και εναντια τα
γινομενα ταις υποσχεσεσιν ην, δια της καλλιστης ταυτης υπομονης λαμπρους
εδρεποντο τους στεφανους. Και συ τοινυν, αγαπητε, αναμενε το τελος· παντως γαρ
απαντησεται, η ενταυθα η εν τωι μελλοντι αιωνι· και παραχωρει πανταχου τωι
ακαταληπτωι της του Θεου προνοιας και μη λεγε· «Πως δε τα τοσαυτα κακα ληψεται
διορθωσιν;» μηδε περιεργαζου της του Θεου παραδοξοποιιας τον τροπον.

11.t Κεφ. ιαʹ. Ὅτι ουκ ευθεως τουτο γεγονε και οτι εν αρχηι
εναντια απαντα βλεποντες οι αγιοι ουκ εσκανδαλιζοντο
11.1 Ουδε γαρ οι δικαιοι τοτε εκεινοι τουτο εζητουν το· Πως και τινι τροπωι
ταυτα εσται· αλλ' ορωντες εις απογνωσιν κατα ανθρωπινον λογισμον παντα
φερομενα, ουδε ουτως εθορυβουντο, ουδε εταραττοντο· αλλ' εφερον απαντα
γενναιως, μεγιστην εχοντες αποδειξιν των εσομενων χρηστων την δυναμιν του
υποσχομενου και απο της των γινομενων εναντιοτητος εις απογνωσιν ουκ
εμπιπτοντες. 11.2 Ἤδεσαν γαρ σαφως οτι ευμηχανος ων και σοφος, δυνησεται και
μετα το τα πραγματα απαγορευθηναι ανακτησασθαι ταυτα μαλλον η εμπροσθεν και
μετα πολλης της ευκολιας τοις επαγγελθεισιν επιθειναι το τελος. Και συ τοινυν,
αγαπητε, αν τε εν τωι παροντι βιωι λαβηι τα λυπηρα λυσιν, δοξαζε τον Θεον· αν τε εις
τα δυσχερη καταλυσηι, και ουτως ευχαριστει και μη σκανδαλιζου, ειδως σαφως του
Θεου την προνοιαν την απειρον και ερμηνευθηναι μη δυναμενην και οτι παντως
ληψεται το προσηκον απαντα το τελος, ειτε εν τωι παροντι βιωι, ειτε εν τωι μελλοντι.
11.3 Ει δε τις το μελλον ακουων και μικροψυχων επειγοιτο τουτο ενταυθα ιδειν
γινομενον, ερουμεν οτι η αληθης ζωη και τα βεβαια πραγματα και ακινητα τοτε
ημας μενει. Τα μεν γαρ παροντα, οδος, εκεινα δε, πατρις· τα ενταυθα ανθεσιν εοικεν
εαρινοις, εκεινα δε πετραις ακινητοις· εκει στεφανοι και αμοιβαι τελος ουκ εχουσαι,
εκει επαθλα και βραβεια, εκει κολασεις και τιμωριαι αφορητοι των τα τοιαυτα
κακουργησαντων. 11.4 Τι ουν προς τους τεως σκανδαλιζομενους ερεις; Τους
μειζονως διαλαμποντας ου λεγεις, τους δε προσωπεια ευλαβειας περικειμενους και
νυν ελεγχομενους, τουτους αγεις εις μεσον. Ουχ οραις το χρυσιον καθαιρομενον; τον
μολιβδον ελεγχομενον; τα αχυρα διακρινομενα του σιτου; τους λυκους των
προβατων; τους πεπλασμενους των αληθως εν ευλαβειαι ζωντων; Ὥστε οταν ιδηις
τουτων τα σκανδαλα, εννοησον κακεινων τας ευδοκιμησεις. 11.5 Ὑπεσκελισθησαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

τινες, αλλα και εστησαν πολλωι πλειους και μειζονα εαυτοις μισθον συνηγαγον, ουτε
τηι δυναστειαι των επιβουλευοντων, ουτε τηι δυσκολιαι των καιρων περιτραπεντες.
Και οι σκανδαλιζομενοι δε εαυτοις λογιζεσθωσαν· επει και οι παιδες οι τρεις και
ιερων αποσπασθεντες και ναου και θυσιαστηριου και της αλλης απασης της κατα
νομον επιμελειας και εν μεσηι βαρβαρων χωραι αποληφθεντες, μετα πολλης της
ακριβειας τον νομον διετηρησαν· και ο ∆ανιηλ ομοιως και ετεροι πολλοι· και οι μεν
εις αιχμαλωσιαν απενεχθεντες ου παρεβλαβησαν τι, αλλοι δε οικοι μενοντες και
παντων απολαυοντες των επι της πατριδος, προσεκρουσαν και κατεδικασθησαν.

12.t Κεφ. ιβʹ. Τινος ενεκεν αφεθησαν εν τωι κοσμωι τουτωι και οι
ανθρωποι πονηροι και δαιμονες και διαβολος.
12.1 Ει δε ζητοιης τινος ενεκεν ταυτα συνεχωρηθη, και μη τοις αρρητοις των
οικονομων αυτου λογοις παραχωροιης, αλλα εμελετησας αει παντα περιεργαζεσθαι,
οδωι προβαινων και αλλα πολλα διαπορησεις, οιον, τινος ενεκεν αφειθησαν αι
αιρεσεις, τινος ενεκεν ο διαβολος, τινος ενεκεν οι δαιμονες, τινος ενεκεν οι πονηροι
των ανθρωπων και πολλους υποσκελιζοντες, και το δη κεφαλαιον απαντων τουτων,
τινος ενεκεν ο Ἀντιχριστος παραγινεται, ο τοσαυτην εχων δυναμιν προς απατην ως
τον Χριστον ειπειν οτι τοιαυτα ποιησει ωστε πλανησαι, ει δυνατον, και τους
εκλεκτους. 12.2 Ἀλλ' ου δει ταυτα ζητειν, αλλα παντα παραχωρειν τωι ακαταληπτωι
της του Θεου σοφιας. Ὁ μεν γαρ γενναιως ηδη πεπηγως, καν μυρια τα κυματα, καν
μυριοι οι χειμωνες επιωσιν, ου μονον ουδεν παραβλαπτεται, αλλα και ισχυροτερος
γινεται· ο δε ασθενης και διαρρεων και ολιγωρος και μηδενος ενοχλουντος
καταπιπτει πολλακις. Ει δε και λογον τινα επιζητεις μαθειν, ακουε τον ημιν
γνωριμον. Εισι μεν γαρ και ετεροι πολλοι τωι διαφορως και ποικιλως τα καθ' ημας
παντα οικονομουντι δηλοι· ον δε ημεις ισμεν, ουτος εστι τεως. 12.3 Φαμεν οτι τα
σκανδαλα ταυτα αφειθη υπερ του μη ελαττωθηναι των γενναιων τα βραβεια· ο και
τωι Ἰωβ διαλεγομενος ο Θεος εδηλωσε, λεγων· «Ἄλλως με οιει σοι κεχρηματικεναι η
ινα αναφανηις δικαιος;» 12.4 Και ο Παυλος δε φησι· «∆ει δε και αιρεσεις ειναι, ινα οι
δοκιμοι φανεροι γενωνται εν υμιν.» Συ δε οταν ακουηις το· «∆ει δε αιρεσεις ειναι»,
μη νομισηις οτι κελευων η νομοθετων ταυτα φησιν. Ἄπαγε· αλλα το μελλον
προαναφωνων, και το εκ τουτου κερδος τοις νηφουσι προμηνυων. Τοτε γαρ υμων
των ανεξαπατητων, φησι, σαφεστερον φανειται η αρετη. 12.5 Προς τουτοις και δι'
ετεραν αιτιαν οι πονηροι αφειθησαν ωστε μη προαναρπασθεντας αποκλεισθηναι της
ωφελειας της εκ της μεταβολης αυτοις γενομενης. Ουτω και Παυλος εσωθη, ουτως ο
ληιστης, ουτως η πορνη, ουτως ο τελωνης, ουτως ετεροι πολλοι. Ει δε πριν η
μεταβαλεσθαι ανηρπαγησαν εντευθεν, ουδεις αν αυτων εσωθη. Περι δε του
Ἀντιχριστου και ετεραν φησιν αιτιαν ο Παυλος. Ποιαν δη ταυτην; Το πασαν και
εντευθεν αποκλεισθηναι των Ἰουδαιων την απολογιαν. Ποιαν γαρ αν σχοιεν
συγγνωμην, τον Χριστον μη δεξαμενοι, οι μελλοντες εκεινωι πιστευειν; ∆ιο φησιν·
«Ἵνα κριθωσι παντες οι μη πιστευσαντες τηι αληθειαι», τουτ' εστι, τωι Χριστωι, «αλλ'
ευδοκησαντες τηι αδικιαι», τουτ' εστι, τωι Ἀντιχριστωι. Ἐπειδη γαρ ελεγον δια τουτο
αυτωι μη πιστευειν, επειδη Θεον εαυτον ελεγε· 12.6 «∆ια γαρ τουτο σε, φησι,
λιθαζομεν, οτι συ ανθρωπος ων ποιεις σεαυτον Θεον»· καιτοι γε τα πλειονα
ακουοντες ανατιθεντα αυτον τωι Πατρι και λεγοντα μετα της εκεινου γνωμης
αφιχθαι και δια πολλων τουτο αποδεικνυντα· τι ερουσιν, οταν τον Ἀντιχριστον τον
λεγοντα εαυτον ειναι Θεον και μηδε μεμνημενον του Πατρος, αλλα και τουναντιον
ποιουντα δεξωνται; Τουτο και ο Χριστος αυτοις ονειδιζων, προυλεγεν ουτω λεγων·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

«Ἐγω ηλθον εν τωι ονοματι του Πατρος μου και ου λαμβανετε με· εαν αλλος ελθηι εν
τωι ονοματι τωι ιδιωι, εκεινον ληψεσθε»· δια ταυτα αφειθη τα σκανδαλα. 12.7 Ει δε
τους σκανδαλιζομενους λεγεις, εγω σοι τους μειζονως εντευθεν διαλαμψαντας
δειξω· και παλιν σοι το αυτο ερω οτι ουκ εδει δια την ετερων απροσεξιαν και
ραιθυμιαν τους δυναμενους νηφειν και εγρηγορεναι και μυριους εκ τουτων
αναδησασθαι στεφανους, ελαττουσθαι εν τηι των αμοιβων αντιδοσει. Ουτοι μεν γαρ
επηρεαζεσθαι εμελλον, ει μη των αγωνων τουτων ελαβον υποθεσεις· οι δε εντευθεν
βλαβεντες, ετερωι μεν ουδενι, εαυτοις δε ειεν δικαιοι λογιζεσθαι τα πτωματα αυτων
και κατηγοροιεν αν αυτων οι μη μονον μη σκανδαλισθεντες, αλλα και φαιδροτεροι
και ισχυροτεροι ταυτηι γινομενοι.

13.t Κεφ. ιγʹ. Ὅτι τους νηφοντας ουδεν παραβλαπτει ουδε
σκανδαλιζει
13.1 Ποιων γαρ ιερεων απηλαυσεν ο Ἀβρααμ, ειπε μοι; ποιων διδασκαλων;
ποιας κατηχησεως; ποιας παραινεσεως; ποιας συμβουλης; οπουγε ουδε γραμματα
τοτε ην, ου νομος, ου προφηται, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν· αλλα απλουν επλει
θαλατταν και οδον ωδευεν ατριβη και ταυτα και οικιας και πατρος ασεβους
γεγενημενος. Και ομως ουδεν αυτον ταυτα παρεβλαψεν, αλλα τοσουτον ελαμψεν
αρετηι ως α μετα μακρον χρονον, μετα προφητας, μετα νομον και τοσαυτην
παιδαγωγιαν, την δια σημειων και θαυματων γεγενημενην ην εμελλεν ο Χριστος
τους ανθρωπους παιδευειν, 13.2 ταυτα προλαβων δι' εργων επεδειξατο, αγαπην
γνησιαν και θερμην, χρηματων υπεροψιαν, την περι τους οικειους του σπερματος
κηδεμονιαν· και τον τυφον δε απαντα επατησε και τον υγρον και διαλελυμενον
διεκρουσατο βιον, των νυν τας κορυφας των ορων κατειληφοτων μοναχων
ακριβεστερον ζων. 13.3 Ουτε γαρ οικια ην αυτωι, αλλ' η σκια των φυλλων οροφος ην
τωι δικαιωι και στεγη· ουδε, επειδη ξενος ην, ραιθυμοτερος περι την φιλοξενιαν
εγενετο, αλλ' ο ξενος εν ξενηι εργον τουτο εποιει, το διηνεκως εν μεσημβριαι μεσηι
τους παριοντας υποδεχεσθαι και θεραπευειν. Και δι' εαυτου το εργον απαν ηνυε και
την γυναικα κοινωνον εποιει της καλης ταυτης πραγματειας. 13.4 Τι δε υπερ του
αδελφιδου και ταυτα ου καθηκοντως αυτωι χρησαμενου, αλλα τοις πρωτειοις
επιπηδησαντος, ουκ εποιησε και ταυτα μετα την αιρεσιν της εκλογης; Ουχι το αιμα
εξεχεεν; ουχι τους οικετας απαντας ωπλισεν; ουκ εις φανερον κινδυνον εαυτον
ενεβαλεν; Ὅτε δε εκελευσθη την μεν οικιαν αφειναι, εις δε την αλλοτριαν απελθειν,
ουκ ευθεως υπηκουσε και πατριδα και φιλους και συγγενεις και παντας αφεις και τωι
προσταγματι πεισθεις του κελευσαντος, τα μεν δηλα καταλιμπανων, τοις δε αδηλοις
πολλωι σαφεστερον η τοις δηλοις προσεχων, δια την υποσχεσιν του Θεου, οπερ ην
πιστεως επιτεταμενης; 13.5 Μετα δε ταυτα παντα του λιμου καταλαβοντος, παλιν
μεταναστης εγινετο και ουκ εθορυβειτο, ουδε εταραττετο, αλλα την αυτην υπακοην
και φιλοσοφιαν και υπομονην επεδεικνυτο και κατηιει εις Αιγυπτον και υπακουσας
τωι Θεωι τοιαυτα κελευοντι αφηιρεθη την γυναικα και καθυβριζομενην εωρα, το γε
ηκον εις τον Αιγυπτιον και θανατου χαλεπωτερα υπεμενεν εν τοις καιριωτατοις
πληττομενος; Τι γαρ βαρυτερον ην, ειπε μοι, του γυναικα νομωι γαμου συναφθεισαν
αυτωι μετα τοσαυτα κατορθωματα οραν υπο βαρβαρικης ακολασιας αρπαζομενην,
εισαγομενην ενδον εις τας βασιλικας αυλας, καθυβριζομενην; 13.6 Ει γαρ και μη το
εργον εξεβη, αλλ' αυτος τουτο προσεδοκησε και παντα εφερε γενναιως και ουτε αι
συμφοραι αυτον υπεσκελισαν, ουτε αι ευημεριαι εφυσησαν· αλλ' εν τηι των καιρων
διαφοραι ισην την εαυτου γνωμην διεφυλαττε. Τι δε, οτε αυτωι τον υιον επηγγειλατο,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

ουχι μυρια κωλυματα ην, τα απο των λογισμων; και παντα εκεινα κατευνασας και
τον εκεινων θορυβον ανελων, απο της πιστεως διελαμψεν. 13.7 Ὅτε δε αυτον
καθιερωσαι εκελευσθη, ουχι μετα πολλου του ταχους, ωσανει μελλων εις πασταδα
αγειν και νυμφαγωγειν, ουτως αυτον ανηγαγε; και αυτης της φυσεως σχεδον
εξελθων και του ανθρωπος ειναι απαλλαγεις και θυσιαν ανεφερε καινην τινα και
παραδοξον και μονος τον αθλον ηθλησε τουτον, ου γυναικι, ουκ οικετηι, ουκ αλλωι
τινι των μετ' αυτου κοινωσαμενος; 13.8 Ἤδει γαρ, ᾔδει σαφως του σκοπελου το
υψος, του επιταγματος τον ογκον, του αγωνος το μεγεθος· διο μονος αυτος τον
δρομον ανεδεξατο τουτον και ετρεχε και ηγωνιζετο και εστεφανουτο και
ανεκηρυττετο. Ποιος ταυτα αυτον ιερευς εδιδαξε; ποιος δε διδασκαλος; ποιος
προφητης; Ουδε εις· αλλ' επειδη ευγνωμονα ειχε ψυχην, ηρκεσεν αυτωι προς απαντα.
13.9 Τι δε ο Νωε; Ποιον εσχεν ιερεα; ποιον διδασκαλον; ποιον καθηγητην; οτε μονος,
της οικουμενης απασης διαφθαρεισης εν πονηριαι, την ορθην ωδευσεν οδον και την
αρετην διετηρησε και ουτω διελαμψεν, ως εν τωι ναυαγιωι της οικουμενης αυτον τε
διασωθηναι και ετερους δια την περιουσιαν της οικειας αρετης των επηρτημενων
εξαρπασαι κινδυνων; Ποθεν δικαιος εγενετο; ποθεν τελειος; ποιον ιερεα και ουτος η
διδασκαλον εσχηκως; Ουδεις αν ειπειν εχοι. 13.10 Ὁ δε υιος ο τουτου, καιτοι ενδοξον
εχων τον διδασκαλον διηνεκως, του πατρος την αρετην και νουθεσιας απολαυων
και της δια ρηματων και της δια των εργων και την απο των πραγματων εκβασιν
ορων και την απο της συμφορας και την απο της σωτηριας παραινεσιν, πονηρος περι
τον φυντα εγενετο και εκωμυδει του γεγεννηκοτος την γυμνωσιν και
εξεπομπευσεν. Ὁραις οτι πανταχου ψυχης χρεια ευγνωμονος; 13.11 Τι δε ο Ἰωβ, ειπε
μοι; ποιων προφητων ηκουσε; ποιας διδασκαλιας απηλαυσεν; Ουδεμιας. Ἀλλ' ομως
και ουτος ουδενος τουτων τετυχηχως και παν αρετης ειδος μετα πολλης επεδειξατο
της ακριβειας. Και γαρ κοινα τα οντα τοις δεομενοις εκεκτητο και ουχι τα οντα
μονον, αλλα και αυτο το σωμα. 13.12 Τηι μεν γαρ οικιαι τους οδιτας υπεδεχετο και
εκεινων μαλλον ην η οικια η του κεκτημενου, τηι δε του σωματος ισχυι τοις
αδικουμενοις ημυνε, τηι δε της γλωττης συνεσει και σοφιαι τους επηρεαζοντας
επεστομιζε και την ευαγγελικην πολιτειαν δια παντων διαλαμπουσαν επεδεικνυτο.
13.13 Σκοπει δε· «Μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι», φησιν ο Χριστος. Τουτο αυτος
δια των εργων κατωρθωσεν λεγων. «Ει δε και εφαυλισα, φησι, κριμα θεραποντος η
θεραπαινης, κρινομενων αυτων προς με. Τι γαρ ποιησω, εαν επισκεψιν μου ποιησηι ο
Κυριος; Ποτερον ουχ ως εγω εγενομην εν γαστρι και εκεινοι εγενοντο; Ἐγενομεθα δε
εν τηι αυτηι κοιλιαι.» «Μακαριοι οι πραεις, οτι αυτοι κληρονομησουσι την γην.» Και
τις πραοτερος εκεινου γεγονε, περι ου και οι οικεται ελεγον· «Τις αν δυη ημιν των
σαρκων αυτου εμπλησθηναι;» Ουτως ησαν αυτου σφοδροι ερασται. 13.14 «Μακαριοι
οι πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθησονται.» Και ουδε ταυτης αμοιρος ην της αρετης.
Ἄκουσον γουν τι φησιν· «Ει δε και αμαρτων ακουσιως, διετραπην πολυοχλιαν λαου,
του μη εξαγορευσαι την ανομιαν μου.» Ὁ δε ουτω διακειμενος, ευδηλον οτι αυτην
επενθει μετα πολλης της υπερβολης. 13.15 «Μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες
την δικαιοσυ13.15 νην.» Ὅρα και τουτο μεθ' υπερβολης αυτωι κατωρθωμενον.
«Συνετριψα, φησι, μυλας αδικων και εκ μεσου οδον των αυτων αρπαγμα εξεσπασα»,
«δικαιοσυνην δε ενδεδυκειν, ημφιασαμην δε κριμα ισα διπλοΐδι.» «Μακαριοι οι
ελεημονες, οτι αυτοι ελεηθησονται.» Ουτος δε ουκ εν χρημασι μονον ελεημων ην,
ουδε εν τωι ενδυειν τους γυμνους και τρεφειν τους πεινωντας και χηρειαν διορθουν
και ορφανιαν περιστελλειν και πηρωματα φυσεως παραμυθεισθαι, αλλα και εν αυτηι
τηι συμπαθειαι της 13.16 ψυχης. «Ἐγω γαρ, φησιν, επι παντι αδυνατωι εκλαυσα και
εστεναξα ιδων ανδρα εν αναγκαις.» Καθαπερ γαρ κοινος ων απαντων πατηρ, ουτω
τας εκαστου συμφορας, τας μεν διωρθου, τας δε εθρηνει και δια ρηματων και δια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

πραγματων και δια συμπαθειας και δακρυων και δια παντος τροπου τους εν
συμφοραις ανεχων και κοινος τις απαντων λιμην γενομενος. 13.17 «Μακαριοι οι
καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον οψονται.» Και τουτο ουχ ως ετυχεν αυτωι
κατωρθωτο. Ἄκουσον γουν του Θεου μαρτυρουντος αυτωι· «Ουκ εστιν ανθρωπος
ομοιος αυτου των επι της γης, ανθρωπος αμεμπτος, δικαιος, αληθινος, θεοσεβης,
απεχομενος απο παντος πονηρου πραγματος.» 13.18 «Μακαριοι οι δεδιωγμενοι
ενεκεν δικαιοσυνης, οτι αυτων εστιν η βασιλεια των ουρανων.» Και εντευθεν
πολλην των αγωνων και των βραβειων την δαψιλειαν εποιησατο. Ου γαρ δι'
ανθρωπων ηλαυνετο, αλλ' αυτος ο αρχεκακος δαιμων επιθεμενος και παντα αυτου
τα μηχανηματα κινησας, ουτως ηλθεν επ' αυτον, απελασας αυτον και οικιας και
πατριδος και εις την κοπριαν εξαγαγων, χρηματων εκβαλων παντων, κτηματων,
παιδων, αυτης του σωματος της υγιειας και λιμωι παραδους χαλεπωτατωι· μετα δε
εκεινου και των φιλων τινες, ουχ ως ετυχεν, ηλλοντο και ανεξαινον αυτου της
ψυχης τα ελκη. 13.19 «Μακαριοι εστε, οταν ονειδισωσιν υμας και διωξωσι και ειπωσι
παν πονηρον ρημα καθ' υμων ψευδομενοι, ενεκεν εμου. Χαιρετε και αγαλλιασθε οτι
ο μισθος υμων πολυς εν τοις ουρανοις.» Ἀλλα και τουτον μετα πολλης της αφθονιας
εκαρπωσατο τον μακαρισμον. Και γαρ διεβαλλον αυτον οι παροντες τοτε, ελαττονα
ων επλημμελησε λεγοντες αυτον τετιμωρησθαι, μακρας κατηγοριας αποτεινοντες
κατ' αυτου και λογους ψευδεις και συκοφαντιας γεμοντας. 13.20 Ἀλλ' ομως και
τουτους μελλοντας κινδυνευειν εξηρπασε της θεηλατου πληγης, υπερ ουδενος των
ειρημενων μνησικακησας αυτοις. Και ενταυθα παλιν εκεινο επληρου το
παραγγελμα, το· «Ἀγαπατε τους εχθρους υμων, ευχεσθε υπερ των επηρεαζοντων
υμας.» Και γαρ ηγαπησε και ηυξατο υπερ αυτων και την οργην του Θεου ανειλε και
την αμαρτιαν αυτων ελυσε· καιτοι μη προφητων, μη ευαγγελιστων, μη ιερεων, μη
διδασκαλου, μη αλλου τινος ακουσας υπερ αρετης συμβουλευοντος. 13.21 Ὁραις
ηλικον εστι γενναια ψυχη και πως αρκει προς αρετην εαυτηι, καν μηδεμιας
επιμελειας απολαυηι; Καιτοι γε προγονους ου μονον χρηστους ουκ εσχεν, αλλα και
πολλην κακιαν επιδειξαμενους. Περι γουν του προγονου αυτου φησιν ο Παυλος·
«Μη τις πορνος η βεβηλος, ως Ἠσαυ, ος αντι βρωσεως μιας απεδοτο τα πρωτοτοκια
αυτου.»

14.t Κεφ. ιδʹ. Ὅτι και επι των αποστολων πολλα τα σκανδαλα και
πολλοι οι παρασυρομενοι και διδασκαλων διωξεις και αναιρεσεις
ταχειαι
14.1 Τι δε, επι των αποστολων, ειπε μοι; ου μυρια τοιαυτα εγινετο; Ἄκουσον
γουν τι φησιν ο Παυλος· «Οιδας τουτο οτι απεστραφησαν με παντες οι εν τηι Ἀσιαι,
ων εστι Φυγελλος και Ἑρμογενης.» Ου δεσμωτηρια ᾤκουν οι διδασκαλοι; ουχ
αλυσεις περιεκειντο; ου παρα των οικειων, ου παρα των αλλοτριων τα εσχατα
επασχον κακα; ου μετ' εκεινους αντ' εκεινων λυκοι βαρεις εισηιεσαν εις τα ποιμνια;
ουχι ταυτα προυλεγεν ο Παυλος Ἐφεσιοις εις Μιλητον αυτους μεταπεμψαμενος; 14.2
«Ἐγω γαρ οιδα, φησιν, οτι εισελευσονται μετα την αφιξιν μου λυκοι βαρεις εις υμας,
μη φειδομενοι του ποιμνιου. Και εξ υμων δε αυτων αναστησονται ανδρες λαλουντες
διεστραμμενα, του αποσπαν τους μαθητας οπισω αυτων.» Ου χαλκοτυπος ανηρ
Ἀλεξανδρος μυρια παρεσχεν αυτωι πραγματα, πανταχοθεν ελαυνων, πολεμων,
πυκτευων και εις τοσαυτην αυτον κατεστησεν αγωνιαν ως και τωι μαθητηι
παραγγειλαι και ειπειν· «Ὃν και συ φυλασσου· λιαν γαρ ανθεστηκε τοις ημετεροις
λογοις»; 14.3 Ουχ ολοκλη ρον εθνος των Γαλατων υπο τινων ψευδαδελφων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

διεφθαρη; Ουκ εν προοιμιοις του κηρυγματος ο Στεφανος υπερ τους ποταμους ρεων
και παντας επιστομιζων, ο τας αναισχυντους αποφραττων Ἰουδαιων γλωττας, ωι
ουδεις αντιστηναι ηδυνατο, ο παντα συγχυς τα Ἰουδαικα, ο λαμπρον στησας
τροπαιον και νικην περιφανη, 14.4 ο γενναιος ουτος και σοφος και χαριτος
πεπληρωμενος και τοσαυτην Ἐκκλησιαν ωφελων, ουδε πολυν χρονον ποιησας εν
τωι κηρυγματι, αθροον ηρπαγη και ως βλασφημος κατεδικαζετο και κατελευετο; Τι
δαι Ἰακωβος; ουκ εν αρχηι και αυτος και εξ αυτης, ως ειπειν, βαλβιδος ανεσπασθη και
αποτμηθεις εις χαριν των Ἰουδαιων υπο Ἡρωδου, ουτω τον βιον κατελυσε, στυλος
τοιουτος και εδραιωμα τηλικουτον της αληθειας; 14.5 Ποσοι τοτε εσκανδαλιζοντο
γινομενων τουτων; Ἀλλ' οι εστωτες ισταντο και μειζονως ισταντο. Ἄκουσον γουν τι
φησιν ο Παυλος Φιλιππησιοις επιστελλων· «Γινωσκειν δε υμας βουλομαι, αδελφοι
οτι τα κατ' εμε μαλλον εις προκοπην του Ευαγγελιου εληλυθεν, ωστε τους πλειονας
των αδελφων εν Κυριωι, πεποιθοτας τοις δεσμοις μου, περισσοτερως τολμαν αφοβως
τον λογον του Θεου λαλειν.» 14.6 Ειδες ανδρειαν; ειδες παρρησιαν; ειδες ευτονιαν
ψυχης; ειδες φιλοσοφον γνωμην; Ἑωρων τον διδασκαλον εν δεσμωτηριωι και αλυσει
συγκεκλεισμενον, αγχομενον, παιομενον και μυρια πασχοντα δεινα και ου μονον
ουκ εσκανδαλιζοντο, ουδε εθορυβουντο, αλλα και μειζονα προθυμιαν εκτωντο και
πλειονα προκοπην εις τους αγωνας ελαμβανον του διδασκαλου τοις παθημασιν. 14.7
Ἀλλα και υπεσυροντο, φησιν, ετεροι. Ναι ουδε εγω προς τουτο αντιλεγω· και γαρ
εικος πολλους και υποσυρεσθαι, γινομενων τουτων· αλλ', ο πολλακις ειπον και
λεγων ου παυσομαι, τουτο και νυν ερω· εαυτοις δικαιοι τουτο αν ειεν λογιζεσθαι
ουτοι, ου τηι των πραγματων φυσει. Και γαρ απιων ο Χριστος εντευθεν ταυτην
κατελιπεν ημιν την κληρονομιαν λεγων· «Ἐν τωι κοσμωι θλιψιν εξετε» και «Ἐπι
ηγεμονας και βασιλεας αχθησεσθε» και, «Ἔσται καιρος οτε πας ο αποκτεινας υμας
δοξει λατρειαν προσφερειν τωι Θεωι». Ὥστε περιττως μοι τους σκανδαλιζομενους
πανταχου προφερεις· αει γαρ ταυτα συνεβαινε. 14.8 Και τι λεγω τα των αποστολων;
Ποσοι τωι σταυρωι αυτου του κοινου παντων ημων ∆εσποτου εσκανδαλισθησαν και
παρανομωτεροι και θρασυτεροι μαλλον εγενοντο και παριοντες εκωμυδουν αυτον,
λεγοντες. «Ὁ καταλυων τον ναον και εν τρισιν ημεραις εγειρων αυτον αλλους
εσωσεν, εαυτον ου δυναται σωσαι; Ει Υιος ει του Θεου, καταβηθι απο του σταυρου
και πιστευσομεν εις σε.» 14.9 Ἀλλ' ομως ουκ αν εχοιεν απολογιαν ουτοι δια τον
σταυρον. Ὁ γαρ ληιστης απαντων κατηγορει των τοιουτων. Και γαρ και εκεινος
εσταυρωμενον ειδεν ανω και ου μονον ουκ εσκανδαλισθη, αλλα και εντευθεν
μειζονα υποθεσιν ελαβεν εις το φιλοσοφησαι και παντα υπερβας τα ανθρωπινα και
τωι πτερωι της πιστεως κουφισθεις, περι των μελλοντων εφιλοσοφει. 14.10 Ὁρων γαρ
ποτιζομενον,
ανεσκολοπισμενον,
μεμαστιγωμενον,
υβριζομενον,
χολην
εμπτυομενον, υπο δημου τοσουτου χλευαζομενον, υπο δικαστηριου κατακριθεντα,
την επι θανατον απαχθεντα, ουδενι τουτων εσκανδαλισθη· αλλ' ορων σταυρον και
ηλους εμπεπηγοτας και κωμωιδιαν τοσαυτην γινομενην υπο του πληθους του
διεφθαρμενου, την ορθην οδον αυτος εβαδισε λεγων· «Μνησθητι μου εν 14.11 τηι
βασιλειαι σου»και τον κατηγορουντα επεστομιζε και τα οικεια αμαρτηματα
εξωμολογειτο και περι αναστασεως εφιλοσοφει· και ταυτα ου νεκρους ιδων
εγειρομενους, ου λεπρους καθαιρομενους, ου χωλους διορθουμενους, ου θαλατταν
χαλινουμενην, ου δαιμονας ελαυνομενους, ουκ αρτους πηγαζοντας, ου τα αλλα,
απερ εθεασατο των Ἰουδαιων ο δημος και θεασαμενος εσταυρωσεν. 14.12 Ἀλλ' ουτος
μεν ανεσκολοπισμενον ιδων και ωμολογησε Θεον και βασιλειας εμνημονευσε και
περι των μελλοντων εφιλοσοφησεν· εκεινοι δε θαυματουργουντα θεασαμενοι και
της δια λογων και της δια πραγματων απολαυσαντες διδασκαλιας, ου μονον ουδεν
απωναντο, αλλα και εις το εσχατον βαραθρον της απωλειας κατηνεχθησαν, επι τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

σταυρον αυτον αναβιβασαντες. 14.13 Ὁραις οτι οι μεν αγνωμονες και ημελημενοι,
ουδε απο των ωφελουντων κερδαινουσιν· οι δε ευγνωμονες και νηφοντες αφ' ων
ετεροι σκανδαλιζονται, απο τουτων τα μεγιστα ωφελουνται; Τουτο και επι του
Ἰουδα και επι του Ἰωβ εστιν ιδειν. Ὁ μεν γαρ Ἰουδας ουδε απο του Χριστου του την
οικουμενην διορθωσαντος εσωθη· ο δε Ἰωβ ουδε απο του διαβολου του τοσουτους
απολεσαντος εβλαβη. 14.14 Ἀλλ' ο μεν μυρια πασχων κακα εστεφανουτο· εκεινος δε,
ο σημεια θεασαμενος και αυτος ποιησας, ο νεκρους εγειρας και δαιμονας ελασας–και
γαρ και αυτος ταυτην ειληφε την εξουσιαν, –ο μυρια περι βασιλειας και γεεννης
ακουσας, ο τραπεζης κοινωνησας μυστικης, ο δειπνου μετασχων φρικωδεστατου και
τοσαυτης απολαυσας ευνοιας και προνοιας, οσης Πετρος και Ἰακωβος και Ἰωαννης,
μαλλον δε και πολλωι πλειονος· 14.15 μετα γαρ της αλλης επιμελειας και της
συγκαταβασεως, ης μετεσχε πολλης και τα χρηματα των πενητων εγχειρισθεις ην·
τοτε ουτος μετα τοσαυτα εξεβακχευθη και τον Σαταναν υποδεξαμενος δια της
φιλαργυριας, εις την εαυτου διανοιαν εγενετο προδοτης και το κεφαλαιον ειργασατο
των κακων, αιμα τοιουτον πωλησας τριακοντα αργυριων και φιληματι δολιωι
προδους τον ∆εσποτην. 14.16 Ποσους οιει και εν τουτωι σκανδαλισθηναι, τωι παρα
του μαθητου γενεσθαι την προδοσιαν; Τι δαι ο της ερημου πολιτης, ο της στειρας
καρπος, ο του Ζαχαριου παις, ο την αγιαν εκεινην και φρικωδη καταξιωθεις
βαπτισαι κεφαλην και γενεσθαι προδρομος του οικειου ∆εσποτου, οτε δεσμωτηριον
ᾤκει, οτε απετεμνετο και πορνικης ορχησεως σφαγη μισθος εγινετο, ποσους οιει
σκανδαλιζεσθαι τοτε; 14.17 Και τι λεγω τοτε; Ποσοι νυν μετα χρονον τοσουτον ταυτα
ακουοντες σκανδαλιζονται; Και τι λεγω τον Ἰωαννην και το δεσμωτηριον και την
σφαγην εκεινην και περι τους οικετας αναστρεφομαι, δεον παλιν επι τον ∆εσποτην
καταφυγειν;

15.t Κεφ. ιεʹ. Ὅτι οι ανοητοι και απο του κεφαλαιου των αγαθων
του σταυρου λεγω δι' ου η οικουμενη εσωθη εσκανδαλισθησαν
15.1 Ὁ γαρ σταυρος του Χριστου, ο την οικουμενην ορθωσας, ο την πλανην
λυσας, ο την γην ποιησας ουρανον, ο του θανατου τα νευρα εκκοψας, ο τον ᾅδην
αχρηστον εργασαμενος, ο του διαβολου την ακροπολιν καταλυσας, ο τους δαιμονας
επιστομισας, ο τους ανθρωπους αγγελους ποιησας, ο βωμους καταλυσας και ναους
ανατρεψας, ο την καινην ταυτην και ξενην φιλοσοφιαν εις την γην καταφυτευσας, ο
μυρια εργασαμενος αγαθα, τα φρικωδη ταυτα και μεγαλα και υψηλα, ουχι
σκανδαλον πολλοις γεγονεν; 15.2 Ουχι Παυλος βοαι καθ' εκαστην ημεραν λεγων, και
ουκ αισχυνεται; «Ἡμεις δε κηρυσσομεν Χριστον εσταυρωμενον, Ἰουδαιοις μεν
σκανδαλον, εθνεσι δε μωριαν;» Τι ουν, ειπε μοι; ουκ εχρην γενεσθαι τον σταυρον,
ουδε την φρικωδη εκεινην ανενεχθηναι θυσιαν, ουδε τοσαυτα τελεσθηναι
κατορθωματα, επειδη σκανδαλον εγενετο τοις απολλυμενοις το πραγμα και τοτε και
μετα ταυτα και παρα παντα τον χρονον; 15.3 Και τις ουτω μαινομενος, τις ουτως
εξεστηκως ως τουτο ειπειν; Ὥσπερ ουν ενταυθα ου τους σκανδαλιζομενους δει
λογιζεσθαι, καιτοι τοσουτους οντας, αλλα τους σωθεντας, τους κατορθωσαντας,
τους απολαυσαντας της τοσαυτης σοφιας· και ου χρη λεγειν «Τι δε προς τους
σκανδαλισθεντας;» εαυτοις γαρ αν ειεν εκεινοι δικαιοι λογιζεσθαι· ουτω δη ουδε
νυν. 15.4 Το γαρ σκανδαλον ου παρα την φυσιν του σταυρου γεγονεν, αλλα παρα την
ανοιαν των σκανδαλιζομενων· διο και επαγει ο Παυλος· «Αυτοις δε τοις κλητοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι, Χριστον Θεου δυναμιν και Θεου σοφιαν». Ἐπει και ο ηλιος
βλαπτει τους ασθενεις των οφθαλμων, τι ουν; ουκ εδει γενεσθαι τον ηλιον; Και το
μελι πικρον τοις νοσουσι φαινεται, τι ουν; αφανισθηναι εδει τουτο εκ του μεσου;
Αυτοι δε οι αποστολοι, ουχι τοις μεν οσμη θανατου εις θανατον ησαν, τοις δε οσμη
ζωης εις ζωην; ∆ια τους απολλυμενους ουν ουκ εδει τους ζωντας απολαυσαι της
τοσαυτης κηδεμονιας; 15.5 Αυτη δε η παρουσια του Χριστου, η σωτηρια η ημετερα, η
πηγη των αγαθων, η ζωη, τα μυρια καλα, ποσους εβαρησε, ποσους απολογιας
απεστερησε και συγγνωμης; Ουκ ακουεις τι φησι περι των Ἰουδαιων ο Χριστος; «Ει
μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον· νυν δε προφασιν ουκ εχουσι περι
της αμαρτιας αυτων.» 15.6 Τι ουν; επειδη αναπολογητα αυτοις γεγονε μετα την
παρουσιαν τα αμαρτηματα, ουκ εδει αυτον παραγενεσθαι δι' εκεινους τους κακως τωι
καλωι χρησαμενους; Και τις αν ταυτα ειποι; Ουδεις ουδε των σφοδρα εξεστηκοτων. Τι
δαι, απο των Γραφων, ειπε μοι, ποσοι εσκανδαλισθη σαν; ποσαι αιρεσεις εντευθεν
ετεκον εαυταις προφασεις; Ἐξαλειφθηναι ουν εδει τας Γραφας δια τους
σκανδαλισθεντας η μηδε την αρχην δοθηναι; Ουδαμως· αλλα και σφοδρα δοθηναι
δια τους μελλοντας καρπουσθαι την απ' αυτων ωφελειαν. 15.7 Ἐκεινοι μεν γαρ–
παλιν ου παυσομαι τα αυτα λεγων–εαυτοις λογιζεσθωσαν τα σκανδαλα· οι δε
μελλοντες εξ αυτων τα μεγιστα ωφελεισθαι, ου την τυχουσαν υπεμειναν αν ζημιαν,
ει δια την ετερων αγνωμοσυνην και ραιθυμιαν αυτοι μελλοντες κερδαινειν τωι
λαβειν αυτας, απεστερηθησαν της τοιαυτης ωφελειας. Μη τοινυν μοι λεγε τους
απολλυμενους· οπερ γαρ και εν τωι εμπροσθεν ειπον λογωι, ουδεις των εαυτους μη
αδικουντων παρ' ετερων αδικειται ποτε, καν εις αυτο το ζην κινδυνευηι.

16.t Κεφ. ιςʹ. Ὅτι τον εαυτον μη αδικουντα ουδεις παραβλαψαι
δυναται ετερος
16.1 Τι γαρ ο Ἄβελ εβλαβη, ειπε μοι, υπο αδελφικης κατενεχθεις δεξιας και
αωρον και βιαιον υπομεινας θανατον; αλλ' ουχι μαλλον εκερδανε, λαμπροτερον
αναδησαμενος στεφανον; Τι δε ο Ἰακωβ, ο τοσαυτα παθων παρα του αδελφου και
απολις και φυγας και μεταναστης και δουλος γενομενος και εις εσχατον λιμον
κατενεχθεις; 16.2 Τι δαι ο Ἰωσηφ, ομοιως και αυτος απολις, αοικος και αιχμαλωτος
και δουλος και δεσμωτης γεγονως και περι των εσχατων κινδυνευσας και εν τηι
οικειαι και εν τηι αλλοτριαι και τοιαυτας υπομεινας διαβολας; Τι δαι ο Μωυσης υπο
τοσουτου δημου μυριακις καταλευσθεις και παρα των ευεργετηθεντων
επιβουλευθεις; Τι δαι οι προφηται παντες τοσαυτα παρα των Ἰουδαιων παθοντες
κακα; Τι δαι ο Ἰωβ, υπο του διαβολου μυριαις μηχαναις πολεμηθεις; 16.3 Τι δαι οι
παιδες οι τρεις; Τι δαι ο ∆ανιηλ, περι ζωης, περι ελευθεριας, περι των εσχατων
κινδυνευσας αυτων; Τι δαι ο Ἠλιας εσχατηι πενιαι συζων, ελαυνομενος, δραπετευων,
τας ερημους οικων, φυγας αει και μεταναστης γινομενος; Τι δαι ο ∆αυΐδ, τοσαυτα
μεν παρα του Σαουλ, τοσαυτα δε υστερον παρα του ιδιου παιδος παθων; ουχι μαλλον
διελαμψε, τα εσχατα πασχων κακα, η οτε ευημεριας απηλαυε; 16.4 Τι δαι ο Ἰωαννης
αποτμηθεις; Τι δαι οι αποστολοι, οι μεν αποτμηθεντες, οι δε ετεραις τιμωριαις
παραδοθεντες; Τι δαι οι μαρτυρες, οι δειναις βασανοις την ψυχην απορρηξαντες;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ουχι παντες ουτοι τοτε μαλιστα ελαμψαν, οτε επηρεαζοντο; οτε επεβουλευοντο; οτε
τα εσχατα πασχοντες γενναιως ειστηκεισαν;

17.t Κεφ. ιζʹ. Ὅτι μεγιστης προνοιας και αγαθοτητος και αγαπης
Θεου ο σταυρος δειγμα
17.1 Τον δε κοινον ημων ∆εσποτην δια τα αλλα παντα ανυμνουντες, ου δια
τουτο μαλιστα ανυμνουμεν, δοξαζοντες, εκπληττομενοι δια τον σταυρον, δια τον
θανατον εκεινον τον επαρατον; Ου τουτο ανω και κατω σημειον ο Παυλος ποιειται
της αγαπης αυτου της περι ημας, το αποθανειν; το υπερ τοιουτων αποθανειν; και
παρεις ειπειν τον ουρανον, την γην, την θαλατταν, τα αλλα παντα απερ εποιησεν ο
Χριστος εις χρειαν ημων και αναπαυσιν, ανω και κατω περιστρεφει τον σταυρον,
λεγων. 17.2 «Συνεστησε δε την εαυτου αγαπην ο Θεος εις ημας, οτι, ετι αμαρτωλων
οντων ημων, Χριστος υπερ ημων απεθανε»· και εντευθεν ημιν χρηστας υποτεινει
τας ελπιδας λεγων· «Ει γαρ εχθροι οντες κατηλλαγημεν τωι Θεωι δια του θανατου του
Υιου αυτου, πολλωι μαλλον καταλλαγεντες σωθησομεθα εν τηι ζωηι αυτου.» 17.3 Ουκ
επι τουτωι μαλιστα και αυτος καλλωπιζεται και μεγα φρονει και σκιρται και πεταται
υπο της ηδονης, Γαλαταις γραφων ουτως· «Ἐμοι δε μη γενοιτο καυχασθαι, ει μη εν
τωι σταυρωι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου;» Και τι θαυμαζεις, ει Παυλος επι τουτωι
σκιρται και πηδαι και καλλωπιζεται; Αυτος ο ταυτα παθων, δοξαν το πραγμα καλει.
«Πατερ γαρ, φησιν, εληλυθεν η ωρα, δοξασον σου τον Υιον.» 17.4 Και ο μαθητης δε ο
ταυτα γραψας ουτως ελεγεν· «Ουπω γαρ ην εν αυτοις Πνευμα αγιον, οτι Ἰησους
ουδεπω εδοξασθη», δοξαν καλων τον σταυρον. Ὅτε δε αυτου την αγαπην
παραστησαι εβουληθη, και αυτος τι ειπε; σημεια, θαυματα, τεραστια τινα; Ουδαμως,
αλλα τον σταυρον εις μεσον φερει, λεγων· «Ουτως ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον οτι
τον Υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα πας ο πιστευων επ' αυτον μη αποληται,
αλλ' εχηι ζωην αιωνιον.» 17.5 Και Παυλος παλιν· «Ὅς γε του ιδιου Υιου ουκ
εφεισατο, αλλ' υπερ ημων παντων παρεδωκεν αυτον, πως ουχι και συν αυτωι τα
παντα ημιν χαρισεται.» Και εις ταπεινοφροσυνην δε οταν εναγηι, εντευθεν
κατασκευαζει την παραινεσιν, ουτω λεγων· «Ει τις παρακλησις εν Χριστωι, ει τι
παραμυθιον αγαπης, ει τις κοινωνια Πνευματος, ει τινα σπλαγχνα και οικτιρμοι,
πληρωσατε μου την χαραν, ινα το αυτο φρονητε, την αυτην αγαπην εχοντες
συμψυχοι, το εν φρονουντες, μηδεν κατ' εριθειαν η κενοδοξιαν, αλλα τηι
ταπεινοφροσυνηι αλληλους προηγουμενοι υπερεχοντας εαυτων.» 17.6 Ειτα εισαγων
την συμβουλην, φησι· «Τουτο γαρ φρονεισθω εν υμιν ο και εν Χριστωι Ἰησου, ος εν
μορφηι Θεου υπαρχων, ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον
εκενωσε, μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι ανθρωπου γενομενος και εν σχηματι
ευρεθεις ως ανθρωπος· εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου,
θανατου δε σταυρου.» 17.7 Και περι αγαπης δε παλιν συμβουλευων τουτο εις μεσον
παραγει· «Ἀγαπατε, λεγων, αλληλους, καθως και ο Χριστος ηγαπησεν ημας και
εαυτον παρεδωκεν υπερ ημων προσφοραν και θυσιαν τωι Θεωι εις οσμην ευωδιας.»
Και γυναικας συναπτων ανδρασιν εις ομονοιαν, ουτω λεγει· «Οι ανδρες, αγαπατε τας
γυναικας εαυτων, καθως και ο Χριστος ηγαπησε την Ἐκκλησιαν και παρεδωκεν
εαυτον υπερ αυτης.» 17.8 Και αυτος δε δεικνυς πως αυτωι το πραγμα περισπουδαστον
ην και πως σφοδρα ηρα του παθους, τον πρωτον των αποστολων, την κρηπιδα της
Ἐκκλησιας, τον κορυφαιον του χορου των αποστολων και ταυτα εξ αγνοιας ειποντα
«Ἵλεως σοι, Κυριε, ου μη εσται σοι τουτο», ακουσον τι εκαλεσεν· «Ὕπαγε οπισω μου,
Σατανα, σκανδαλον μου ει»· τηι υπερβοληι της υβρεως τε και της επιτιμησεως την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

πολλην περι το πραγμα αυτου σπουδην ενδεικνυμενος. 17.9 Και την μεν αναστασιν
λαθρα και εν παραβυστωι πεποιηκεν, επιτρεπων αυτης την αποδειξιν τωι μετα ταυτα
χρονωι παντι· τον δε σταυρον εν μεσηι τηι πολει, εν μεσηι τηι εορτηι, εν μεσωι τωι δημωι
των Ἰουδαιων, εκατερων των δικαστηριων παροντων, Ῥωμαικων τε και Ἰουδαικων,
της εορτης παντας συναγουσης, εν ημεραι μεσηι, εν κοινωι της οικουμενης θεατρωι
υπεμεινε. 17.10 Και επειδη οι παροντες μονον εωρων το γινομενον, επεταξε τωι ηλιωι
κρυβεντι πανταχου της οικουμενης απαγγειλαι το τολμημα. Καιτοι πολλοις, οπερ
εφθην ειπων, σκανδαλον το πραγμα εγινετο· αλλ' ου δει τουτοις προσεχειν, αλλα
τοις σωζομενοις, τοις κατωρθωκοσι. 17.11 Και τι θαυμαζεις, ει εν τωι παροντι βιωι
ουτω λαμπρος ο σταυρος ως και δοξαν αυτον καλεισθαι Χριστον και τον Παυλον επ'
αυτωι καυχασθαι; Ἐν γαρ εκεινηι τηι φοβεραι και φρικωδει ημεραι, οταν ελθηι την
δοξαν ενδεικνυμενος την εαυτου, οταν ελθηι εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου, οταν το
φοβερον παρηι κριτηριον, οταν πασα η των ανθρωπων παραστηκηι φυσις, οταν
ποταμοι πυρος καχλαζοντες, οταν αγγελων δημοι και των ανω δυναμεων αθροον
εκχεωνται κατω μετ' αυτου, οταν βραβεια τα μυρια εκεινα, οταν οι μεν ως ηλιος
λαμπωσιν, οι δε ως αστερες, 17.12 οταν συμμοριαι μαρτυρων, οταν αποστολων
χοροι, οταν προφητων ταγματα, οταν γενναιων ανδρων συλλογοι παντες εις μεσον
αγωνται, τοτε δη, τοτε εν εκεινηι τηι λαμπροτητι, εν εκεινηι τηι περιφανειαι, αυτον
ερχεται φερων λαμπρας αφιεντα ακτινας. «Τοτε γαρ, φησι, φανησεται το σημειον
του Υιου του ανθρωπου εν τωι ουρανωι, και ο ηλιος σκοτισθησεται και η σεληνη ου
δωσει το φεγγος αυτης, το δε σημειον του σταυρου φανησεται.» 17.13 Ὢ παθους
λαμπροτης, ω σταυρου φαιδροτης· ηλιος σκοτιζεται και αστρα πιπτει ωσπερ φυλλα,
ο δε σταυρος παντων εκεινων φανοτερον διαλαμπει, ολον κατεχων τον ουρανον.
Ὁραις πως εγκαλλωπιζεται τουτωι ο ∆εσποτης; πως δοξαν αυτου το πραγμα ον
αποφαινει, οταν εν εκεινηι δεικνυηι αυτον τηι ημεραι τηι οικουμενηι πασηι μετα
τοσαυτης λαμπηδονος;

18.t Κεφ. ιηʹ. Ὅτι ου μικρον απο των συμβαντων κερδος τηι
εκκλησιαι γεγονεν
18.1 Και συ τοινυν, οταν ιδηις τινας απο των συμβαντων σκανδαλιζομενους,
πρωτον μεν εκεινο λογιζου οτι ουκ εντευθεν, αλλ' απο της οικειας ασθενειας τα
σκανδαλα εχουσι· και δηλουσιν οι τουτο μη παθοντες. Ἔπειτα σκοπει οτι πολλοι και
διελαμψαν εντευθεν μειζονως, τον Θεον δοξαζοντες και μετα πασης ευχαριστουντες
σπουδης αυτωι και επι τουτοις. Ουκουν μη τους σαλευομενους ορα, αλλα και τους
παγιως εστωτας και ακινητους μενοντας και ταυτηι ισχυροτερους γινομενους· μη
τους θορυβουμενους, αλλα και τους εξ ουριων πλεοντας και πολλωι πλειους οντας
των παρασυρεντων. Ει δε πλειους ησαν εκεινοι, κρειττων εις ποιων το θελημα
Κυριου η μυριοι παρανομοι.

19.t Κεφ. ιθʹ. Ὅτι πολλοι μαρτυρες εν τηι υποθεσει ταυτηι εγενοντο
και ζωντες και τετελευτηκοτες
19.1 Ἐννοησον οσοι και μαρτυριου στεφανον ανεδησαντο. Οι μεν γαρ
εμαστιγωθησαν, οι δε εις δεσμωτηριον ενεβληθησαν, οι δε αλυσεις ως κακουργοι
περιεκειντο, οι δε πατριδος εξεπεσον, οι δε ουσιαν απεβαλον, οι δε προς την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

υπεροριαν μετωικισθησαν, οι δε εσφαγησαν, οι μεν και τηι πειραι, οι δε τηι γνωμηι. 19.2
Και γαρ δορατων γυμνουμενων και ξιφων ηκονημενων και απειλων καθ' εκαστην
ημεραν γινομενων και των εν αρχαις θυμου πνεοντων και φονων επανατεινομενων
και μυριων ειδων κολασεων και τιμωριων, ουκ ειξαν, ουδε ενεδωκαν, αλλ' εστησαν
επι της πετρας ακινητοι, παντα και ποιησαι και παθειν αιρουμενοι, ωστε μη
κοινωνησαι τηι παρανομιαι των τα τοιαυτα τετολμηκοτων, ουκ ανδρες δε μονον,
αλλα και γυναικες. 19.3 Και γαρ και γυναικες προς τον αγωνα απεδυσαντο τουτον
και ανδρων πολλαχου μαλλον ηνδρισαντο. Ου γυναικες δε μονον, αλλα και νεοι και
μειρακια κομιδη. Ταυτ' ουν, ειπε μοι, μικρα, τοσουτον δημον μαρτυρων κερδαναι
την Ἐκκλησιαν; Μαρτυρες γαρ απαντες ουτοι. Ου γαρ δη μονον εκεινοι οι εις
δικαστηριον ελκυσθεντες και θυσαι κελευσθεντες και μη πεισθεντες, παθοντες απερ
επαθον, μαρτυρες αν ειεν· αλλα κακεινοι οι υπερ οτουουν των τωι Θεωι δοκουντων
παθειν τι καταδεξαμενοι· και ει τις μετα ακριβειας εξετασειεν ουτοι μαλλον η
εκεινοι. 19.4 Ου γαρ εστιν ισον ολεθρου τοιουτου και απωλειας ψυχης
προτεινομενης καταδεξασθαι παθειν τι και μη παραπολεσθαι και υπερ ελαττονος
κατορθωματος την αυτην ταυτην υπομειναι τιμωριαν. Ὅτι δε ουχ οι σφαγεντες
μονον, αλλα και οι παρεσκευασμενοι και γενομενοι προς τουτο ετοιμοι, μαρτυριου
στεφανον ανεδησαντο, τουτο τε αυτο και ο προτερον ειρηκα οτι ο υπερ ελαττονων
σφαγεις μαρτυς εστιν απηρτισμενος, απο της Παυλου φωνης αποδειξαι τουτο
πειρασομαι. 19.5 Ἀρξαμενος γαρ απαριθμεισθαι τους επι των προγονων λαμψαντας ο
μακαριος Παυλος και την αρχην απο του Ἄβελ ποιησαμενος, ειτα προελθων εις τον
Νωε, τον Ἀβρααμ, τον Ἰσαακ, τον Ἰακωβ, επηγαγελεγων· «Τοιγαρουν και ημεις
τοσουτον εχοντες περικειμενον ημιν νεφος μαρτυρων.» 19.6 Καιτοιγε ου παντες
εσφαγησαν ουτοι, μαλλον δε ουδε εις, πλην δυοιν η τριων, του Ἄβελ και του
Ἰωαννου· οι δε αλλοι παντες οικειαι τελευτηι τον βιον κατελυσαν. Και Ἰωαννης δε
αυτος ου θυσαι κελευσθεις και μη καταδεξαμενος εσφαγη, ουδε εις βωμον αχθεις,
ουδε προς ειδωλον ελκυσθεις, αλλ' υπερ ρηματος ενος. Ἐπειδη γαρ ειπε τωι Ἡρωδηι.
«Ουκ εξεστι σοι εχειν την γυναικα Φιλιππου του αδελφου σου», και το δεσμωτηριον
ᾤκησε και την σφαγην εκεινην υπεμεινεν. 19.7 Ει δε ο γαμον παρανομουμενον
εκδικησας, το γε εις αυτον ηκον–ουδε γαρ διωρθωσε το κακως γεγενημενον, αλλ'
ειπε μονον, παυσαι δε ουκ ισχυσεν–ει τοινυν ο μονον ειπων και μηδεν οικοθεν η
τουτο εισενεγκων, επειδη απετμηθη, μαρτυς και μαρτυρων εστι πρωτος· οι τοσαυτας
σφαγας υπομειναντες και ουχι προς Ἡρωδην, αλλα προς τους κρατουντας της
οικουμενης απασης αποδυσαμενοι και ουχι γαμωι παρανομουμενωι, αλλα νομοις
πατρωιοις και θεσμοις Ἐκκλησιας επηρεασθεισι παρασταντες και δια των ρηματων
και δια των πραγματων παρρησιαν επιδειξαμενοι και καθ' εκαστην ημεραν
αποθνησκοντες και ανδρες και γυναικες και παιδες, πως ουκ αν ειεν δικαιοι
μυριακις εις τον των μαρτυρων καταλεγηναι χορον. 19.8 Ἐπει και ο Ἀβρααμ, μη
σφαξας τηι πειραι τον υιον, τηι προθεσει εσφαξε και φωνης ηκουσεν ανωθεν λεγουσης
οτι· «Ουκ εφεισω του υιου σου του αγαπητου δι' εμε». Ουτω πανταχου και η γνωμη,
οταν απηρτισμενη ηι επι της αρετης, ολοκληρον λαμβανει τον στεφανον. 19.9 Ει δε
εκεινος, υιου μη φεισαμενος, ουτως ανεκηρυττετο, ουτοι εαυτων μη φεισαμενοι,
εννοησον ποσον ληψονται μισθον, ου μιαν, ου δυο και τρεις ημερας, αλλ'
ολοκληρον τον βιον επι της παραταξεως ισταμενοι ταυτης, βαλλομενοι λοιδοριαις,
υβρεσιν, επηρειαις, συκοφαντιαις. Ουδε γαρ τουτο μικρον. ∆ιο και ως μεγα Παυλος
αυτο θαυμαζει λεγων· «Τουτο μεν ονειδισμοις και θλιψεσι θεατριζομενοι, τουτο δε
κοινωνοι των ουτω πασχοντων γενηθεντες.» 19.10 Τι αν τις ειποι τους και αυτους
αποθνησκοντας και τους τα τοιαυτα αθλουντας, αλειφοντας και ανδρας και
γυναικας; Καλως δε αυτους και θαυμαζει. Και γαρ και ουσιας επεδωκαν πολλοι, ωστε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

τους δεσμωτας και τους εξοριστους εχειν τινα παραμυθιαν της τοσαυτης
ταλαιπωριας και την αρπαγην των υπαρχοντων μετα χαρας προσεδεξαντο κατα το
αποστολικον εκεινο λογιον· ετεροι, οι μεν πατριδος, οι δε και αυτης εξεβληθησαν
της ζωης. 19.11 Ὁρων τοινυν τοσουτον πλουτον, τοσουτον κερδος, τοσαυτην
εμποριαν τηι Ἐκκλησιαι συνηγμενην, τοσουτους θησαυρους αποτιθεμενους, πυρος
σφοδροτερους γινομενους τους προτερον αναπεπτωκοτας και τους θεατροις
προσηλωμενους εις τας ερημιας εξιοντας και τας ναπας και τα ορη ποιουντας
εκκλησιαν και ουδενος εξαγοντος την αγελην, εις την των ποιμενων ταξιν
μετασταντα τα προβατα και τους στρατιωτας εις την του στρατηγου, παρρησιας
ενεκεν και ανδρειας και παντας μετα της προσηκουσης θερμοτητος, σπουδης,
εμμελειας, τας συναξεις επιτελουντας, ουκ εκπληττηι και θαυμαζεις, οσον εκ τουτου
κατορθωμα γεγονεν; 19.12 Ου γαρ δη μονον οι ορθως βιουντες, αλλα πολλοι και των
περι τα θεατρα μεμηνοτων και ιπποδρομιας προσεχοντων, υπο του ζηλου πυρος
σφοδροτερου πυρωθεντες, πασαν εκεινην απεθεντο την μανιαν και κατ' αυτων των
ξιφων σχεδον επηδησαν, προς αρχοντας παρρησιαζομενοι, βασανων
καταφρονουντες, απειλων καταγελωντες, δεικνυντες οσον ισχυει αρετη και πως ενι
τον σφοδρα απολλυμενον, μετανοησαντα και μετασταντα αυτης αψασθαι των
ουρανων της αψιδος. 19.13 Τοσαυτα ουν βραβεια ορων, τοσουτους στεφανους
πλεκομενους, τοσαυτην διδασκαλιαν γινομενην, ποθεν, ειπε μοι, σκανδαλιζηι; Ἀπο
των απολωλοτων, φησιν. Ἀλλ', οπερ εφην και λεγων ου παυσομαι, ουτοι εαυτοις
λογιζεσθωσαν της απωλειας την υποθεσιν. Τουτο γαρ δι' ολου ο λογος ημιν
αγωνιζομενος εδειξεν. Ειπω και ετερον κατορθωμα. Ποσοι προσωπειον ευλαβειας
περικειμενοι, ποσοι πεπλασμενην πραοτητα εχοντες, ποσοι μεγαλοι τινες ειναι
νομιζομενοι, και ουκ οντες, αθροον επι του παροντος διηλεγχθησαν καιρου και τα
της απατης αυτοις διερρυη και οπερ ησαν εφανησαν, ουχ οπερ υπεκρινοντο και
ηπατων; 19.14 Ου μικρον δε τουτο, αλλα και σφοδρα μεγιστον εις ωφελειαν των
εθελοντων προσεχειν, το διαγνωναι τους εχοντας των προβατων τας δορας και μη
αναμιγνυσθαι τους λυκους τους ουτω κρυπτομενους τοις οντως προβατοις. Και γαρ
καμινος γεγονεν ο καιρος ουτος, τα χαλκον εχοντα των νομισματων διελεγχων, τον
μολιβδον κατατηκων, την καλαμην κατακαιων, τας τιμιας υλας τιμιωτερας
αποφαινων. Τουτο και ο Παυλος σημαινων ελεγε· «∆ει δε και αιρεσεις ειναι, ινα οι
δοκιμοι φανεροι γενωνται εν υμιν.»

20.t Κεφ. κʹ. Ὅτι και επι των αποστολων χαλεπωτερα συνεβη
20.1 Μηδεν ουν σε τουτων σκανδαλιζετω, μη ιερευς νυν φαυλος γεγενημενος
και λυκου παντος αγριωτερον επιπηδων τηι αγεληι, μη των κρατουντων τις πολλην
ωμοτητα ενδεικνυμενος. Ἐννοησον γαρ οτι και επι των αποστολων συνεβη τουτων
χαλεπωτερα. 20.2 Ὅ τε γαρ κρατων τοτε το σκηπτρον, το μυστηριον της ανομιας ην–
ουτω γαρ αυτον ο Παυλος εκαλεσε–παν ειδος κακιας επελθων και παντας
αποκρυψας τηι πονηριαι, αλλ' ουδεν ουτε την Ἐκκλησιαν, ουτε τους γενναιους
εκεινους ανδρας τουτο παρεβλαψεν, αλλα και λαμπροτερους απεφηνεν· οι τε ιερεις
των Ἰουδαιων ουτω φαυλοι και πονηροι τινες ησαν ως κελευεσθαι τους λαους τον
ζηλον αυτων του βιου φευγειν· 20.3 «Ἐπι γαρ της Μωυσεως καθεδρας, φησιν ο
Σωτηρ, εκαθισαν οι γραμματεις και οι Φαρισαιοι· παντα ουν οσα αν λεγωσιν υμιν
ποιειν, ποιειτε· κατα δε τα εργα αυτων μη ποιειτε»· καιτοι τι γενοιτ' αν πονηροτερον
ιερεων, ων ο ζηλος απολλυειν εμελλε τους μιμουμενους; Ἀλλ' ομως και τοιουτων
οντων των τοτε κρατουντων, οι λαμψαντες, οι στεφανωθεντες ουδεν
παρεβλαβησαν, αλλα μειζονως εδοξασθησαν. Ου τοινυν ξενιζεσθαι χρη τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

γινομενοις. Πανταχου γαρ πειρασμοι τοις νηφουσιν εισι παρεζευγμενοι απο των
οικειων, απο των αλλοτριων. 20.4 ∆ια τουτο και Παυλος τας νιφαδας ορων των
κινδυνων τας επαγομενας αυτοις και δεδοικως μη τινες των μαθητων εντευθεν
θορυβηθωσι, γραφων ελεγεν· «Ἔπεμψα υμιν Τιμοθεον εις το μηδενα σαινεσθαι εν
ταις θλιψεσι ταυταις· αυτοι γαρ οιδατε οτι εις τουτο κειμεθα.» Ὃ δε λεγει τοιουτον
εστιν. 20.5 Ουτος ημων ο βιος, αυτη της αποστολικης πολιτειας η ακολουθια, το
μυρια πασχειν κακα. «Εις τουτο γαρ κειμεθα,» φησι. Τι εστιν· «Εις τουτο κειμεθα»;
Ὥσπερ τα ωνια εις τουτο παρηκται εις το πωλεισθαι, ουτω και ο αποστολικος βιος
εις το λοιδορεισθαι και εις το πασχειν κακως, εις το μηδεποτε αναπνειν, εις το
μηδεμιαν εχειν ανακωχην. 20.6 Και οσοι νηφουσιν, ου μονον ουδεν εντευθεν
βλαπτονται, αλλα και μειζονως κερδαινουσι. ∆ιο και τουτους, μετα το μαθειν οτι
εστηκασι γενναιως, θαυμαζει· και περι ετερων δε ταυτα λεγει οτι μετα τα δεσμα
αυτου και τας αλυσεις περισσοτερως ετολμων αφοβως τον λογον λαλειν. 20.7 Τι δαι
επι Μωυσεως, ειπε μοι; εν μεσηι βαρβαρων χωραι ουκ αφηκεν ο Θεος και μαγους τα
αυτων επιδειξασθαι; ουχι και ταυτης μεμνηται της ιστοριας ο Παυλος; «Ὃν τροπον
δε Ἰαννης και Ἰαμβρης, φησιν, αντεστησαν Μωυσει, ουτω και ουτοι αντιστησονται
τηι αληθειαι.» Ουτος ουδεποτε επελιπεν ουτε τα σκανδαλα, ουτε οι στεφανουμενοι
δια τουτων. Ταυτ' ουν απαντα λογιζου και μη ταυτα μονον, αλλα και οσον κερδος
απο του πραγματος γεγονε. 20.8 Κακεινο σκοπει οτι και ετεροι τινες εισιν απορρητοι
λογοι τουτων· ου γαρ απαντα ειδεναι ημας δυνατον· και οτι τα χρηστοτερα
απαντησεται μετα ταυτα και πλειων η παραδοξοποιΐα· ωσπερ ουν επι του Ἰωσηφ η
μεν αρχη δυσκολιαν ειχε και μεχρι πολλου προηιει τα πραγματα, απεναντιας ειναι
δοκουντα τηι υποσχεσει· υστερον δε μειζονα των προσδοκηθεντων εγενετο. Και επι
του σταυρου δε ουκ ευθεως, ουδε εν προοιμιοις και εν αρχηι το κατορθωμα απαν
εβλαστησεν, αλλα το μεν σκανδαλον προηιει και ολιγα τινα γεγονε σημεια θαυματος
ενεκεν και της διορθωσεως των ταυτα τολμησαντων και ευθεως απαντα
παρεδραμεν. 20.9 Ει γαρ και το καταπετασμα εσχισθη του ναου τοτε και πετραι
ερραγησαν και ηλιος εσκοτισθη, αλλα ταυτα εν μιαι ημεραι και εν ληθηι γεγονε παρα
τοις πολλοις. Μετα δε ταυτα ευθεως εν φυγηι οι αποστολοι, εν διωξεσι, εν πολεμοις,
εν επιβουλαις, λανθανοντες, κρυπτομενοι, δεδοικοτες, ουτω τον λογον εκηρυττον·
και εν δυναστειαι πολληι των Ἰουδαιων ο δημος, αγοντων, περιαγοντων, ελκοντων,
σπαραττοντων τους πιστευοντας. Και γαρ τους αρχοντας μεθ' εαυτων εχοντες, καθ'
εκαστην ημεραν ηγον και περιηγον τους αποστολους. 20.10 Και τι λεγω των
Ἰουδαιων τον δημον και αρχοντας; Εις σκηνορραφος, περι δερματα ησχολημενος, ο
Παυλος –τι δε σκηνορραφου ευτελεστερον; –τοσαυτηι εκεχρητο τηι μανιαι ως συρειν
ανδρας και γυναικας και παραδιδοναι εις φυλακην· και ο σταυρωθεις ηνειχετο ταυτα
ορων. Ἀλλα ορα πως μετα ταυτα ουτος τε ο διωκτης παντας υπερηκοντισε και το
πραγμα υπερ τον ηλιον διελαμψε και πασαν κατεσχε την οικουμενην.

21.t Κεφ. καʹ. Ὅτι και εν τηι παλαιαι και εν τηι καινηι πολλοι οι
πειρασμοι.
21.1 Ει δε λεγοις· «Και τινος ενεκεν και εν τηι Παλαιαι και εν τηι Καινηι
τοσουτοι κινδυνοι, τοσουτοι πειρασμοι, τοσαυται επιβουλαι;» μανθανε και την
αιτιαν. Τις ουν η αιτια; Παλαιστρα ο παρων βιος εστι, γυμνασιον και αγων,
χωνευτηριον, βαφειον αρετης. Ὥσπερ ουν οι σκυτοδεψαι τα δερματα λαμβανοντες
στυφουσι προτερον, κατατεινουσι, παιουσι και τοιχοις και λιθοις προσαρασσοντες
και ετεραις μυριαις θεραπειαις αυτα ποιησαντες επιτηδεια προς την υποδοχην της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

βαφης, ουτω το χρωμα το τιμιον επαγουσιν· 21.2 οι τε χρυσοχοοι το χρυσιον εις το
πυρ εμβαλλοντες, τηι βασανωι της καμινου παραδιδοασιν, ωστε ποιησαι
καθαρωτατον· οι τε παιδοτριβαι, εν τηι παλαιστραι πολλοις πονοις τους αθλουντας
γυμναζουσι, των αντιπαλων σφοδροτερον αυτοις εμπιπτοντες, ινα εν τηι γυμνασιαι
το παν κατορθωσαντες εν τοις αυτων σωμασιν, επι των αγωνων ευτρεπεις ωσι και
παρεσκευασμενοι προς τας λαβας των εχθρων και ραιδιως αυτας διαλυσωσιν, ουτω
και ο Θεος εν τωι παροντι βιωι ποιει. 21.3 Προς αρετην επιτηδειαν βουλομενος
μετασκευασαι την ψυχην, και στυφει και χωνευει και βασανωι πειρασμων
παραδιδωσιν, ωστε τους τε αναπεπτωκοτας και διαλελυμενους σφιγγηναι, τους τε
δοκιμους δοκιμωτερους γενεσθαι και αχειρωτους ταις των δαιμονων επιβουλαις και
ταις του διαβολου παγισι, και σφοδρα επιτηδειους προς την των μελλοντων αγαθων
υποδοχην απαντας. 21.4 Ἀνηρ γαρ, φησιν, απειραστος, αδοκιμος· και ο Παυλος· «Ἡ
θλιψις υπομονην κατεργαζεται· η δε υπομονη δοκιμην.» Καρτερικους ουν και
υπομονητικους ποιησαι θελων, αφιησι το νομισμα διακωδωνιζεσθαι παντι τροπωι.
21.5 Ταυτης ενεκεν της αιτιας και τον Ἰωβ αφηκε παθειν απερ επαθεν, ωστε και
δοκιμωτερον φανηναι και εμφραξαι του διαβολου το στομα· δια τουτο και τους
αποστολους αφηκεν ωστε κακεινους ανδρειοτερους γενεσθαι και την οικειαν
δυναμιν ταυτηι επιδειξασθαι. Και γαρ και αυτη αιτια ου μικρα. ∆ιο και Παυλωι ελεγε
ζητουντι ανεσιν και απαλλαγην των κατεχοντων κακων· «Ἀρκει σοι η χαρις μου· η
γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται.»

22.t Κεφ. κβʹ. Ὅτι και τους ευγνωμονως δικαζοντας ου μονον ου
σκανδαλιζει αλλα και ωφελει τα των πειρασμων, καν Ἕλληνες τυχωσιν
οντες
22.1 Και γαρ οι μηδεπω τωι λογωι του Χριστιανισμου προσελθοντες και
εντευθεν μειζονως, εαν νηφωσι, κερδαινουσι. Και γαρ οταν ιδωσιν αδικουμενους,
λοιδορουμενους, δεσμωτηριον οικουντας, επηρεαζομενους, επιβουλευομενους,
αποτεμνομενους, καιομενους, καταποντιζομενους και μηδενι των δεινων εικοντας,
εννοησον οσον εχοντες θαυμα των παραδοξων τουτων αθλητων απηρχοντο και οι
τοτε και οι νυν, ωστε ου μονον ουκ εργαζεται σκανδαλον τα γεγενημενα τοις
νηφουσιν, αλλα και πλειονος διδασκαλιας υποθεσις γινεται. 22.2 ∆ιο και Παυλος
ηκουσε ταυτα, οτι· «Ἡ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται.» Τουτο και επι της
Παλαιας και επι της Καινης εστιν ευρειν. Ἐννοησον γαρ τι πασχειν εικος ην τον
Ναβουχοδονοσορ υπο τριων παιδων, δουλων, αιχμαλωτων, δεδεμενων,
πυρπολουμενων, τοσουτου στρατοπεδου παροντος ηττωμενον και μη δυναμενον
τριων περιγενεσθαι σωματων δεδουλωμενων, υποκειμενων, πατριδος
εκπεπτωκοτων, ελευθεριας, τιμης, δυναστειας, χρηματων, πορρω των οικειων
απωικισμενων. Ει δη μη συνεχωρηθη ο εμπρησμος εκεινος, ουκ αν ουτω λαμπρον το
βραβειον εγενετο, ουκ αν ουτω φαιδρος ο στεφανος. 22.3 Ἐννοησον τι πασχειν εικος
ην τον Ἡρωδην υπο δεσμωτου ελεγχομενον και ορωντα ουδε απο της αλυσεως
ενδιδοντα τηι παρρησιαι, αλλ' αιρουμενον σφαγηναι μαλλον η προεσθαι την
καλλιστην ελευθεροστομιαν εκεινην. 22.4 Ἐννοησον τις ορων ταυτα και ακουων και
των τοτε ζωντων και των μετα ταυτα γενομενων, καν σφοδρα αναπεπτωκως ηι,
νουν δε τινα εχων βραχυν, πως τα μεγιστα κερδανας απεισι. Μη γαρ μοι τα
καθαρματα των ανοητων ειπηις, τους βλακας και αυτοσαρκας οντας και φυλλων
κουφοτερους. Ουτοι γαρ ουχι τουτοις μονον, αλλα και παντι σχεδον γενομενωι
προσπταιουσιν· ως και ο Ἰουδαιων δημος και μαννα εσθιων και αρτον, ομοιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

δυσαρεστος ην, και εν Αιγυπτωι ων και απαλλαγεις Αιγυπτου και παροντος Μωυσεως
και απελθοντος. 22.5 Ἀλλ' εκεινους εις μεσον αγε μοι, τους νηφοντας, τους
εγρηγοροτας και λογιζου ποσην εικος αυτους εντευθεν καρπωσασθαι την ωφελειαν,
ορωντας ψυχην απεριτρεπτον, φρονημα αδουλωτον, γλωτταν παρρησιας γεμουσαν,
ανθρωπον ερημοπολιτην βασιλεως περιγενομενον, δεσμουμενον και ουκ ενδιδοντα,
αποτεμνομενον και ου σιωπωντα· και μηδε μεχρι τουτων στηις, αλλα και τα μετα
ταυτα εξεταζε. 22.6 Ἀπετεμεν ο Ἡρωδης, απετμηθη ο Ἰωαννης. Τις ουνεστιν εν τοις
απαντων μακαρισμοις; τις ζηλωτος; τις ανακηρυττεται; τις στεφανουται; τις
εγκωμιαζεται; τις επαινειται; τις θαυμαζεται; τις μεχρι σημερον ελεγχει; 22.7 Ου καθ'
εκαστην Ἐκκλησιαν ο μεν βοαι· «Ουκ εξεστι σοι εχειν την γυναικα Φιλιππου του
αδελφου σου·» ο δε στηλιτευεται και μετα τελευτην επι τηι μοιχειαι και τηι παρανομιαι
και τηι θρασυτητι; Σκοπει δε μετα των ειρημενων, οση του δεσμωτου η δυναμις και
του τυραννου η ασθενεια. 22.8 Ὁ μεν γαρ ουκ ισχυσε μιαν επιστομισαι γλωτταν, αλλ'
ανελων αυτην, μυρια αντ' εκεινης και μετ' εκεινης ηνεωιξε στοματα· ο δε και τοτε
αυτον ευθεως εφοβησε μετα την σφαγην –ουτω γαρ αυτου το συνειδος κατεσειεν ο
φοβος, ως νομιζειν αυτον τοτε και εκ νεκρων ανασταντα θαυματουργειν–, και νυν
δε και εξ εκεινου δια παντος του χρονου κατα πασαν αυτον ελεγχει την οικουμενην
και δι' εαυτου και δι' ετερων. 22.9 Ἕκαστος γαρ το Ευαγγελιον αναγινωσκων τουτο,
λεγει· «Ουκ εξεστι σοι εχειν την γυναικα Φιλιππου του αδελφου σου»· και του
Ευαγγελιου χωρις εν συλλογοις και συνουσιαις, ταις οικοι, ταις εν αγοραι, ταις
απανταχου, καν εις την Περσων χωραν απελθηις, καν εις την Ἰνδων, καν εις την
Μαυρων, καν οσην ηλιος εφοραι γην και προς αυτας τας εσχατιας, ταυτης ακουσηις
της φωνης και οψει τον δικαιον εκεινον ετι και νυν βοωντα, ενηχουντα και την
κακιαν ελεγχοντα του τυραννου και ουδεποτε σιγωντα, ουδε τωι πληθει του χρονου
τον ελεγχον μαραινομενον. 22.10 Τι τοινυν απο της τελευτης παρεβλαβη ο δικαιος
εκεινος; τι δε απο του βιαιου θανατου; τι δε απο της αλυσεως; τι δε απο του
δεσμωτηριου; Τινας δε ουκ ωρθωσε των νουν εχοντων, αφ' ων ειπεν, αφ' ων
επαθεν, αφ' ων ετι και νυν κηρυττει τα αυτα α και τοτε ζων; Μη τοινυν λεγε· «∆ια τι
συνεχωρηθη αποθανειν;» Ου γαρ θανατος ην, αλλα στεφανος το γεγενημενον, ου
τελευτη, αλλα μειζονος ζωης προοιμια. Μαθε φιλοσοφειν και ου μονον ουδεν εκ
των τοιουτων βλαβησηι, αλλα και τα μεγιστα κερδανεις. 22.11 Τι δε η Αιγυπτια γυνη;
Ου κατηγορησεν; ουκ εσυκοφαντησεν; ουκ εδησε τον δικαιον; ουκ εις δεσμωτηριον
ενεβαλεν; ου τον περι των εσχατων επεκρεμασεν αυτωι κινδυνον; ουκ ανειλε, το γε
εις αυτην ηκον; ου πονηραν περιεθηκε δοξαν; Τι ουν αυτον παρεβλαψεν η τοτε, η
νυν; Καθαπερ γαρ πυρος ανθρακες υπο αχυρων καλυφθεντες, παρα μεν την αρχην
σκιαζεσθαι δοκουσιν, αθροον δε διαφαγοντες τα επικειμενα, δι' αυτων εκεινων των
αχυρων υψηλοτεραν αναπτουσι την φλογα· ουτω δη και η αρετη, καν επηρεαζεσθαι
δοκηι, υστερον δη δι' αυτων των κωλυματων μειζονως ανθει και εις αυτον φθανει
τον ουρανον. 22.12 Τι γαρ μακαριωτερον γενοιτ' αν του νεανισκου εκεινου δια την
συκοφαντιαν, δια την επιβουλην, ου δια τον θρονον τον εν Αιγυπτωι, ουδε δια την
εκει βασιλειαν; Πανταχου γαρ τοις παθεσιν αι δοξαι και αι ευδοκιμησεις και οι
στεφανοι εισι συγκεκληρωμενοι. Ουχι και τουτον 22.13 παντες πανταχου της
οικουμενης αιδουσι; 22.14 Και χρονου τοσουτου πληθος ουκ εμαρανεν αυτου την
μνημην, αλλα των βασιλικων εικονων λαμπροτερον τε και διαρκεστερον αι της
αρετης και της σωφροσυνης αυτου πανταχου της οικουμενης ανακεινται εικονες, εν
τηι Ῥωμαιων, εν τηι βαρβαρων χωραι, εν τωι εκαστου συνειδοτι, εν τηι εκαστου 22.15
γλωττηι. 22.16 Και ορωμεν αυτον απαντες κατεχομενον, αρχομενον, συμβουλευοντα
τηι αθλιαι και ταλαιπωρωι πορνηι τα δεοντα και τα παρ' εαυτου παντα εισφεροντα εις
την εκεινης σωτηριαν, εντρεποντα αυτης την αναισχυντιαν, σβεννυντα την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

καμινον, χειμωνος εξαρπασαι επιχειρουντα χαλεπου και εις την γαληνην ορμιζοντα·
ειτα επειδη το κλυδωνιον υπερεσχε και υπεραντλον το πλοιον γεγονε, ναυαγουσης
εκεινης, φευγοντα τα κυματα και επι την στερεαν της σωφροσυνης πετραν τρεχοντα
και τα ιματια εν ταις εκεινης καταλιμπανοντα χερσι και των τας πορφυριδας
περιβεβλημενων λαμπροτερον εν τηι γυμνοτητι φαινομενον και καθαπερ αριστεα
τινα και τροπαιουχον φαιδρον, το τροπαιον ιστωντα της σωφροσυνης. 22.17 Και
ουδε εν τουτοις καταλυομεν την μνημην, αλλα περαιτερω προιοντες, ορωμεν αυτον
παλιν εις δεσμωτηριον απαγομενον, δεδεμενον, αυχμωντα, πολυν εκει τηκομενον
χρονον. Και δια ταυτα μαλιστα θαυμαζομεν παλιν αυτον, μακαριζομεν,
εκπληττομεθα, επαινουμεν. Καν σωφρων τις ηι, εννοων αυτον σωφρονεστερος
γινεται· καν ακολαστος, ταχιον τωι διηγηματι προς σωφροσυνην μεθισταται και υπο
της ιστοριας αμεινων καθισταται. 22.18 Ταυτα τοινυν απαντα αναλεγοντες, μηδεν
θορυβεισθε, αλλα και κερδαινετε εκ των γινομενων· και η των αθλουντων υπομονη
γινεσθω καρτεριας υμιν διδασκαλος και παντα τον βιον των γενναιων και υψηλων
ανδρων ορωντες δια τοιουτων υφαινομενον, μη συγχεισθε, μηδε ταραττεσθε, μητε
τοις ιδιοις, μητε τοις κοινοις πειρασμοις· και γαρ και η Ἐκκλησια εξ αρχης ουτως
ετραφη, ουτως ηυξηθη. Μηδεν ουν ξενιζεσθε· ουδεν γαρ απεικος γεγονεν. 22.19 Ἀλλ'
ωσπερ επι των βιωτικων, ουκ ενθα αχυρα και χορτος, ουδε ενθα αμμος, αλλ' ενθα
χρυσιον και μαργαριται, εκει πειραται και καταποντισται και ληισται και τοιχωρυχοι
συνεχως ενοχλουσι και επιβουλευουσιν, ουτω και ο διαβολος ενθα αν ιδηι πλουτον
συναγομενον τον κατα ψυχην και ευποριαν ευσεβειας επιτεινομενην, εκει τα
μηχανηματα ιστησι και προσαγει. Ἀλλ' εαν οι επιβουλευομενοι νηφωσιν, ου μονον
ουδεν ελαττουνται εντευθεν, αλλα και μειζονα τον πλουτον της αρετης συναγουσιν·
ο δη και νυν γεγονε.

23.t Κεφ. κγʹ. Ὅτι μεγιστον σημειον της ευδοκιμησεως της
Ἐκκλησιας τα γινομενα και πολλους ταυτα ωφελησεν
23.1 Και μεγιστον αν τις τουτο σημειον και του πλουτου των κατορθωματων
και της ανδρειας, της Ἐκκλησιας ποιησειεν. Ὅτε γαρ ειδεν αυτην ο πονηρος δαιμων
εκεινος ανθουσαν, ευδοκιμουσαν, εν βραχειαι καιρου ροπηι προς υψος ανενεχθεισαν,
πολλην σπουδην εν αυτηι γινομενην και την μεν των ευδοκιμουντων επι το βελτιον
επιδοσιν, των εν αμαρτιαις ζωντων την εις μετανοιαν μεταστασιν, πασαν την
οικουμενην απο της πολεως ταυτης κατηχουμενην· παντα εκινησεν αυτου τα
μηχανηματα και εμφυλιους ανηψε πολεμους. 23.2 Και καθαπερ επι του Ἰωβ, νυν μεν
την αποβολην των χρηματων, νυν δε την απαιδιαν, νυν δε την αρρωστιαν του
σωματος, νυν δε της γυναικος την γλωτταν, νυν δε των φιλων τα ονειδη και τα
σκωμματα και τας λοιδοριας εκινει κατα του δικαιου και παν ειδος μηχανηματων
προσηγεν· ουτω και επι της Ἐκκλησιας, δια φιλων, δι' εχθρων, δια των εις κληρον
τελουντων, δια των εις στρατειαν καταλεγομενων, δια των επισκοπηι τετιμημενων,
δια πολλων και παντοδαπων προσωπων τα παρ' εαυτου εκινησεν. 23.3 Ἀλλ' ομως
και τοσαυτα μηχανησαμενος, ου μονον αυτην ουκ εσαλευσεν, αλλα και
λαμπροτεραν εποιησεν. Ου γαρ ουτω τοτε μη ενοχλουμενη παντας επαιδευσεν ως
νυν την οικουμενην διδασκει καρτερειν, εγκρατευεσθαι, φερειν πειρασμους,
υπομονην επιδεικνυσθαι, καταφρονειν των βιωτικων, μηδεν ηγεισθαι πλουτον,
καταγελαν τιμης, υπεροραν θανατου, καταφρονειν ζωης, πατριδα παροραν,
οικειους, φιλους, συγγενεις, προς σφαγας αποδυεσθαι παντοδαπας, κατα ξιφων
κυβισταν, τα λαμπρα απαντα του παροντος βιου, τιμας λεγω και δοξας και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

δυναστειαν και τρυφην, των ηρινων ανθων ευτελεστερα ειναι νομιζειν. 23.4 Και
ταυτα ουχ εις παιδευει μονον, ουδε δυο και τρεις, αλλα πας ο λαος και ου δια
ρηματων μονον, αλλα και δια πραγματων δι' ων πασχουσι, δι' ων νικωσι, δι' ων
περιγινονται των επιβουλευοντων, δι' ων αδαμαντος στερροτερον και πετρας
ισχυροτερον απαντα στεγουσιν, ουχ οπλα κινουντες, ου πολεμον αναρριπιζοντες, ου
τοξον, ου βελη αφιεντες, αλλ' υπομονης τειχος εκαστος περιβεβλημενος, εμμελειας,
πραοτητος, ανδρειας, τωι πασχειν κακως τους ποιουντας εκ πολλου του περιοντος
καταισχυνοντες.

24.t Κεφ. κδʹ. Ὅτι οι ταυτα παρανομησαντες και εντευθεν δικην
διδοασι
24.1 Νυν γουν ουτοι μεν φαιδρωι τωι προσωπωι, ελευθεροις τοις οφθαλμοις,
παρρησιαι αφατωι κεχρημενοι, εις αγοραν εμβαλλουσιν, εν οικιαις στρεφονται, προς
την συναξιν αυτομολουσιν· οι δε ταυτα εργασαμενοι, καθ' εκαστον των
μηχανηματων ων προσαγουσιν, εγκαλυπτομενοι και πονηρον ενδον εχοντες
συνειδος, τρεμοντες, δεδοικοτες, ουτω περιιασι. 24.2 Και καθαπερ τα δυσθανατα των
θηριων μετα προτεραν και δευτεραν πληγην σφοδροτερως επιπιπτοντα ταις αιχμαις
των δορατων, χαλεπωτεραν καθ' εαυτων ωθει την πληγην, τα τραυματα εις αυτα τα
σπλαγχνα δεχομενα· και τα κυματα ταις πετραις ρηγνυμενα, τηι σφοδροτεραι ρυμηι
εαυτα αφανιζει και διαλυει· ουτω δη και ουτοι δι' ων επιβουλευουσιν, εαυτοις
μαλλον η ετεροις τα βαραθρα ανορυττουσιν. 24.3 Οι μεν γαρ επιβουλευομενοι την
οικουμενην, εραστας εχουσιν, επαινετας, θαυμαστας, ανακηρυττοντας,
στεφανουντας, τους ειδοτας, τους ουκ ειδοτας, τους απο των πραγματων, τους απο
της φημης τα εκεινων μανθανοντας, τους συναλγουντας μυριους, τους
συναγωνιζομενους, τους τα χρηστα συνευχομενους αυτοις παντας· οι δε
επιβουλευοντες τους μισουντας τοσουτους και πολλωι πλειους, τους κατηγορους,
τους διαβαλλοντας, τους ελεγχοντας, τους καταισχυνοντας, τους επαρωμενους
μυρια, τους επιθυμουντας αυτους ιδειν εν κολασει και τιμωριαι. 24.4 Και ταυτα μεν
ενταυθα· τα δε εκει ποιος παραστησει λογος; Ει γαρ ενα τις σκανδαλισας τοσαυτηι
κολασει κατακρινεται, ως συμφερειν μυλον κρεμασθηναι επι τον τραχηλον αυτου
και καταποντισθηναι εις την θαλασσαν· εννοησον ποσας δωσουσιν ουτοι δικας εν τωι
φοβερωι δικαστηριωι τοτε εκεινωι, ποσας υποστησονται τιμωριας, το γε εις αυτους
ηκον, την οικουμενην ταραξαντες απασαν, τοσαυτας ανατρεψαντες Ἐκκλησιας,
τοσαυτηι πολεμησαντες ειρηνηι, μυρια πανταχου σκανδαλα θεντες; 24.5 Οι δε παρ'
εκεινων παθοντες απερ επαθον, μετα των μαρτυρων, μετα των αποστολων, μετα
των γενναιων και υψηλων ανδρων στησονται, λαμποντες απο των κατορθωματων,
απο των παθων, απο των στεφανων, απο των βραβειων, απο της πολλης παρρησιας.
24.6 Και οψονται μεν αυτους κολαζομενους, εξαρπασαι δε, καν μυριακις βουληθωσι,
της κολασεως ου δυνησονται· αλλα θησουσι μεν ικετηριαν ουτοι, ουδεν δε
ονησουσιν. Ει γαρ ο πενητα ενα παραδραμων τον Λαζαρον τοσαυτην υπεμεινε δικην
και ουδεμιας ετυχε παραμυθιας, τι πεισονται ουτοι, τοσουτους διωξαντες και
σκανδαλισαντες; 24.7 Ταυτ' ουν απαντα λογιζομενοι και οσα τουτοις εοικοτα απο
των θειων συλλεγοντες Γραφων, εαυτοις μεν τειχος ασφαλες, τοις δε ασθενεστεροις
ετι φαρμακα ταυτα κατασκευαζοντες τα διηγηματα, στηκετε εδραιοι και
αμετακινητοι, τα υποκειμενα υμιν αγαθα αναμενοντες. 24.8 Παντως γαρ, παντως
κεισεται υμιν αμοιβη, ου των πονων ιση, αλλ' εκ πολλου του περιοντος αφατος.
Τοιουτος γαρ ο φιλανθρωπος Θεος· μετα πολλης της φιλοτιμιας τους αγαθον τι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ποιειν η λεγειν προαιρουμενους ταις αντιδοσεσι και ταις αμοιβαις νικαν
εσπουδακεν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39


