Epistulae paschales sive Homiliae paschales (epist. 1-30)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ
ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΕΙΑΣ ΟΜΙΛΙΑΙ ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΑΙ.
αʹ Της μεν ευθυμου και θειας ημων εορτης ανα πασαν την οικουμενην τα
φαιδρα προλαμπει και φαινεται φωτα· ουδεν σκοτεινον και ζοφωδες τοις κατ'
αρετην εορταζειν εθελουσιν υπανταιν επιτρε πουσα. ∆ιο και τοις τοιουτοις ο
μακαριος Ἀποστολος την συμφερουσαν εμφανιζων οδον, φησιν· "Ἡ νυξ προεκοψεν,
η δε ημερα ηγγικεν· ως εν ημεραι ευ σχημονως περιπατησωμεν," ινα και ταις
ασβεστοις του Σωτηρος φωταγωγουμενοι λαμπασιν εις την ανω καταντησωμεν
Ἱερουσαλημ, τοις ευαγεσι των αγγε λων χοροις εν ουρανωι συνδιαιτωμενοι. Ὁ μεν
ουν μακαριος ∆αβιδ εις καλην ημας συναγων ομηγυριν, την επινικιον ωιδην τωι δι'
ημας επιδημησαντι Χρι στωι, και δια του σταυρου το του θανατου καταργη σαντι
κεντρον παρακελευεται, λεγων· "∆ευτε, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι, αλαλαξωμεν τωι
Θεωι τωι Σωτηρι ημων." Τους γαρ τοις θειοις επανεχοντας νομοις επι τον σωτηριον
καλει χορον, και εις μιαν και συμφωνον διδασκει συναγεσθαι γνωμην, ου με
μερισμεναις διανοιαις, ουδε νωι διηιρημενωι την εις Χριστον ομολογουντας πιστιν·
"αλλ' ινα συμφωνοι, και το αυτο, κατα Παυλον, φρονουντες," ακλινη και βεβαιαν
την εις αυτον φυλαττωμεν ομολογιαν. Ουτω γαρ αν της θειας ημας και ακηρατου
πανηγυρεως αναβαινειν λοιπον εις την πνευματικην κελευουσιν 77.404
Ἱερουσαλημ· και δρομαιους αφικεσθαι προς ευσε βειαν διεγειρουσης, ακουσωμεν δια
του προφητου· "Ἀνασωζομενοι εκ γης πορευεσθε, και ου μη στητε, μνησθητε, οι
μακραν, του Κυριου, και Ἱερουσαλημ αναβητω επι καρδιαν υμων." Παυλου τοινυν
βοωντος· "Ουτως τρεχετε ινα καταλαβητε," και της ευ αγους ημιν ηλιου δικην
ανατελλουσης εορτης, μα κραν που τον αδρανη της αργιας ριψωμεν οκνον· και τον
αμυδρον της αργειας σκοτον νικησαντες, αν δρειωι και λαμπρωι φρονηματι προς
πασαν ιωμεν αρετην, εκεινο λεγοντες αλληλοις το γεγραμμενον· "∆ευτε, αναβωμεν
εις το ορος του Κυριου, και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ, και αναγγελει ημιν την
οδον αυτου, και πορευσομεθα εν αυτηι." Ἰουδαιοι μεν γαρ, της κατα τυπον και
σωματικης λατρειας εκβαινειν ουκ ειδοτες, ακουουσι· "Τι μοι το πληθος των θυσιων
υμων; λεγει Κυριος. Πληρης ειμι ολο καυτωματων κριων· και στεαρ αρνων, και αιμα
ταυρων και τραγων ου βουλομαι· ουδ' αν ερχησθε οφθηναι μοι." Τοις δε μακραν των
τοιουτων αποδη μησασι, και της καρδιας την αληθη περιτομην δια της εν πνευματι
λατρειας επιδεικνυειν Θεωι μελετη σασιν, ο προφητης βοαι· "Ζητησατε τον Θεον, και
εν τωι ευρισκειν αυτον επικαλεσασθε. Ἡνικα δ' αν εγ γιζηι υμιν, απολιπετω ο ασεβης
την οδον αυτου, και ανηρ ανομος την βουλην αυτου, και επιστραφητω επι Κυριον,
και ελεηθησεται, οτι επι πολυ αφησει τας αμαρτιας υμων." Ἐγγισαντος τοιγαρουν
ημιν δια της προς ημας ομοιωσεως του Σωτηρος ημων Χριστου, εκδυσωμεθα, κατα
το γεγραμμενον, τον παλαιον ανθρωπον, και ενδυσωμεθα τον νεον τον
ανακαινουμενον κατ' εικονα του κτισαντος αυτον· και των οπισθεν
επιλανθανομενοι, τοις εμπροσθεν επεκτεινωμεθα, καθαροι προς την θειαν
αναβαινον τες πανηγυριν. Του δε προφητου βοωντος Ἱερε μιου· "Ταδε λεγει τοις
ανδρασιν Ἰουδα, και τοις κατοικουσιν Ἱερουσαλημ· Νεωσατε εαυτοις νεωματα, και
μη σπειρετε εν ακανθαις. Περιτμηθητε τωι Θεωι, και περιτεμεισθε την σκληροκαρδιαν
υμων, ανδρες Ἰουδαιοι κατοικουντες Ἱερουσαλημ," υλομανουσαν και κεχερσωμενην
απο ευσεβειας την διανοιαν, καθαπερ πυρι τωι θειωι φοβωι καθηραντες, τον αγαθον
του Σωτηρος δεξωμεθα σπορον, ου ψιλαις ακολου θειν, ουδε ταις εν τυπωι λατρειαις
διδασκοντος, αλλα καλοις ημας προς σωτηριαν ανανεουντος μαθημα σιν. Ουκουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

τον εν τωι κρυπτωι Ἰουδαιον, και την εν τωι κρυπτωι περιτομην επιδεικνυωμεν Θεωι,
πασαν κακιαν εκ της εαυτων καρδιας περιτεμνοντες, ινα και δικαιως ακουωμεν·
"Ἑορταζε, Ἰουδα, τας εορτας σου· αποδος Κυριωι τωι Θεωι τας ευχας σου." βʹ. Τοις μεν
ουν επι το κηρυττειν απεσταλμενοις, ουκ ολιγος ο περι τουτου φοβος· και μαλα
εικοτως. Ου γαρ μικρα της εν τουτοις αμελειας τα επιχειρα. Ἐπικαταρατος γαρ,
φησιν, ο ποιων τα εργα του 77.405 Θεου αμελως." Και τουτο μαθειν εξεστι σαφως
τον μακαριον εννοουσιν Ἰωναν, και την επι αυτωι μαι νομενην θαλατταν· και το
δεινον εκεινο και φρικω δεστατον κατ' αυτου κινουμενον κητος. Ευρισκω δε και
των αγιων εκαστον της θειας λειτουργιας δεδιοτα το μεγεθος. Ὁ μεν γαρ ιεροφαντης
Μωσης, Θεου τον λαον εξαποστελλειν επιταξαντος αυτωι, της αν θρωπειας φυσεως
την δυναμιν αναμετρησαμενος, και μειζονα ταυτης ορων του κηρυγματος την
διακονιαν, ελεγεν· "Ἰσχνοφωνος ειμι και βραδυγλωσσος." Συνωιδα δε τουτοις και ο
μακαριος Ἱερεμιας επι το προφητευειν πεμπομενος, βοαι· "Ὁ ων, ∆εσποτα Κυριε, ιδου
ουκ επισταμαι λαλειν, οτι νεωτερος ειμι εγω." Ει γαρ και καλλιστος ημιν ευλαβειας
υπογραμμος οι αγιοι, τα τοιαυτα φθεγγομενοι φαι νονται, αλλα γε τοις περι τουτο
δειλιας ο τροπος, ου μικρον, ουδε ακινδυνον τοις ασθενεσιν αποτικτει τον οκνον.
∆υσωπει μεν γαρ ημας ο Θεος, και τον φοβον αποπεμπειν παρακελευεται, προς μεν
Μωσεα λεγων· "Τις εδωκε στομα ανθρωπωι, και τις εποιησε δυσ κωφον και κωφον,
βλεποντα και τυφλον; Ουκ εγω Κυριος ο Θεος; Και νυν πορευου, και εγω ανοιξω το
στομα σου." Προς δε τον μακαριον Ἱερεμιαν· "Μη λεγε· Ὅτι νεωτερος ειμι εγω· οτι
προς παν τας ους εαν εξαποστελω σε, πορευσηι, και κατα παντα οσα αν εντειλωμαι
σοι λαλησεις." Ουκουν επι το κη ρυττειν καμε τον ταπεινον του της ιερωσυνης
καλουν τος σχηματος, δεδιως το γεγραμμενον, "Λαλει και μη σιωπα," αναγκαιως επι
το τα τοιαδε γραφειν ερχομαι. Κρισει γαρ Θεου καλως τον καθ' ημας απαλλαξαντος
βιον, και προς τας ουρανιους αναπταν τος μονας, του της αοιδιμου και πανευφημου
μνη μης Πατρος ημων Θεοφιλου του γενομενου επισκο που (καθ' ον οιδεν ο παντων
ταμιας λογον, αιδουμαι γραφων), εις εμε τον ελαχιστον η της επισκοπης κατηντησε
διαδοχη. Ἀκουων δε του Παυλου γραφον τος· "Ουαι γαρ μοι εστιν, εαν μη
ευαγγελιζωμαι," φοβωι λοιπον και παρα δυναμιν επι το κηρυττειν ελη λυθα.
Τοιγαρτοι της αγιας ημων προλαμπουσης παν ηγυρεως, και προς καθαραν και
νομιμον ημας κα λουσης αγνειαν· τοις μεν ετι τηι κακιαι προστετηκο σιν αναγκαιον
ειπειν· "Καθαρισατε χειρας, αμαρ τωλοι, και αγνισατε καρδιας, διψυχοι." Τοις δε το
βεβηλον της αμαρτιας αισχος αποφυγουσι, και σε μνην επασκουσι πολιτειας αγαπην,
ευαγγελιζεσθω ο προφητης, λεγων· "Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ· ηκει γαρ σου
το φως, και η δοξα Κυριου επι σε αν ετειλεν." Ἐπειδη γαρ οι την υφ' ηλιωι πασαν
οικουν τες ανθρωποι, "μεριδες αλωπεκων" γενομενοι, κατα το γεγραμμενον, εις
πολυειδη και πολυτροπον εμε ριζοντο κακιαν, και τωι της αγνοιας σκοτωι νικωμε νοι,
καθαπερ εις βοθρον εις βαθειαν επιπτον αμαρ τιαν· αναγκαιως τον εξ ουρανου
καλων ως ημας Θεον Λογον ο Ψαλμωιδος ελεγεν· "Ὁ ποιμαινων τον 77.408 Ἰσραηλ,
προσχες· ο οδηγων ωσει προβατον τον Ἰωσηφ· ο καθημενος επι των Χερουβιμ,
εμφανηθι εναντιον Ἐφραιμ, και Βενιαμιν, και Μανασση· εξ εγειρον την δυναστειαν
σου, και ελθε εις το σωσαι ημας." Ὅταν κειμενοις ημιν και πεπτωκοσιν ευ καιρως
αυτον επιφοιτησειν αισθανομενος παλιν εβοα· "Ἵνα τι, Κυριε, αφεστηκας μακροθεν;
Ὑπεροραις εν ευκαιριαις, εν θλιψεσιν;" Ουπω γαρ την ημετεραν ομοιωσιν ο Σωτηρ
αναλαβων, μακραν ημων, κατα τον της ενανθρωπησεως λογον, αφειστη κει. Ἐπειδη
και πολλα της ανθρωπων φυσεως, και της του Θεου Λογου τα μεταξυ διαστηματα.
Ἡμων μεν γαρ, περι των αγιων φησιν· "Ἐγω δε ειμι γη και σποδος·" περι δε της του
Μονογενους υπαρ ξεως ο προφητης Ἡσαΐας λεγει· "Την γενεαν αυτου τις
διηγησεται;" Ευκαιρως τοιγαρουν ημιν, και πολλην υπομενουσι θλιψιν, επελαμψεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

ο Σωτηρ γε νομενος εκ γυναικος, το κατα σαρκα, ινα τον εκ γυ ναικος ανθρωπον
διασωσηι, και των του θανατου του τον απολυσας δεσμων, διδαξηι χαιροντα λεγειν·
"Που σου το νικος, θανατε; Που το κεντρον σου, ᾅδη;" Ου γαρ μονον το της
αναστασεως ημιν δωρον χαριζε ται, αλλα και το κεντρον του ᾅδου, τουτεστι, την
πληττουσαν αμαρτιαν αμβλυνας, φησιν· "Ἰδου δε δωκα υμιν πατειν επανω οφεων
και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου· και ουδεν υμας ου μη
αδικησει." Τουτο προς τοις αλλοις της του Σωτηρος ημων επιδημιας κατορθωμα.
Τοιγαρουν πασα μεν εν γηι σεμνοτης πολιτευεται· ο δε της αμαθιας εληλαται σκοτος.
Και τουτο τηι του θειου Πνευματος δυναμει προαναβλεπων ελεγεν ο Ψαλμ ωδος·
"Ἀνατελει εν ταις ημεραις αυτου δικαιοσυνη και πληθος ειρηνης, εως ου
ανταναιρεθηι η σεληνη. –Ει γαρ εχθροι οντες, καθα Παυλος φησι, κατηλλα γημεν τωι
Θεωι δια του θανατου του Υιου αυτου," πληθος ημιν ανατελει ειρηνης. Ου
γεγενημενου, και την σεληνην παντως αναιρεισθαι αναγκαιον· τουτ εστι, τον της
νυκτος και του σκοτους αρχοντα δια βολον, σεληνην ενταυθα τροπικως
ονομαζομενον. Ουκουν τοσουτων ημιν και τηλικουτων υπερλαμπου σιν αυγαι, και
της θειας ημων εορτης ανισχει το φως, και παλιν ημας η λαμπρα προς εαυτην ελκει
πανηγυρις. Το μεν, οτι προσηκει των αισχιστων ανα χωρειν, γεγωνοτερον
συμβουλευουσα, και λεγουσα· "Λουσασθε, και καθαροι γενεσθε, αφελετε τας πο
νηριας απο των ψυχων υμων." Ει γαρ σοφος εστιν ο Παροιμιαστης, λεγων· "Τοις
πασιν ο χρονος," και καιρος παντι πραγματι, πως ουκ ευλογως πασης μεν ειναι
πονηριας εχθρον τουτονι τον καιρον ομολο γησαιμεν; επ' εκεινα δε μονα καλειν οσα
και τον θειον νομον οιδε τιμαιν, και τοις κεχρημενοις, οτι καλειν της ευνοιας
μιμουνται την ψηφον διδωσι θαῤρειν. Οι μεν ουν κατα τον παροντα βιον αγωνο
77.409 θετειν προελομενοι, και πολληι χρηματων ζημιαι την επι τουτωι προσηγοριαν
ωνουμενοι, ιδρωτα προθεν τες τοις νεοις αμιλλητηριον, πλουσιοις μεν αλλοις
αθλοις τον νικησαντα γεραιρουσι, μικρα δε ομως των δοθεντων η χαρις, και μεχρι
των τηιδε φερουσα την απολαυσιν. Ὁ δε των δικαιων αγωνοθετης Θεος, α οφθαλμος
ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, τοις ευσεβεσι
χαριζε ται. Ὧν γαρ υπερ την φυσιν η γνωμη, δια των εργων ευρισκεται, τουτων ο
τροπος της δωρεας την ανθρωπου διανοιαν υπερβαλειται δικαιως. Ξενην γαρ
επιδειξαμενοι του βιου την αγωγην, και τοις πολλοις αγνοουμενην δια δυσχερειαν,
εφαμιλλον μεν τοις πεπραγμενοις ευρησουσι την τιμην, αμετρον δε του ∆εσποτου
την φιλανθρωπιαν σπασαμενοι, τοις υπερ την φυσιν αγαθοις εντρυφησουσι. Φερε
τοιγαρουν και ημεις τους ευσεβειας εραστας επι τον ετησιον αγωνα των πονων
καλεσωμεν, και του προφητου λεγοντος· "Σαλπισατε σαλπιγγι εν Σιων, αγιασατε
νηστειαν, κηρυξατε θεραπειαν," μεγα τι κεκραγο τες και διαπρυσιον, την ιεραν της
Ἐκκλησιας κι νησωμεν σαλπιγγα, ευσημωι δε και περιφανεστατωι κηρυγματι της
αγιας ημων εορτης την παρουσιαν καταμηνυσωμεν· και του πανσοφου Θεου
λεγοντος προς τον ιεροφαντην Μωσεα· "Ποιησον σεαυτωι δυο σαλπιγγας, αργυρας
ποιησεις αυτας· και εσονται σοι ανακαλειν και υπεξελθειν την συναγωγην," προς
την των ειρημενων δυναμιν, καλως αρμοσομεθα. ∆υο γαρ ειναι κελευει τας
σαλπιγγας, οτι διπλους τι εστι της Ἐκκλησιας ο λογος, εις μεν, επι την ορθην των
θειων δογματων καταληψιν τους αγνοουντας ετι καλων· ετερος δε, το μη δειν τοις
ατοποις των ερ γων εμφυρεσθαι συμβουλευων. Ἀργυρας δε τας σαλπιγγας ειναι
προσταττει· λαμπρος γαρ και ακη λιδωτος επ' αμφοτερων ο λογος· και της εν τοις
δογμασι πλανης αποφοιτων, και των πρακτεων την αιρεσιν εισηγουμενος. Τρεχετω
τοινυν εντευθεν ημιν ωσπερ απο βαλβιδος ο λογος, καθαπερ επ' αυτην καλειτω την
σκηνην τον του νομου μακραν, ελκετω προς την του νομοθετου βουλησιν, τον δια
της αμαρ τιας ετι κεχωρισμενον, αγιαζετω νηστειαν, κηρυτ τετω θεραπειαν, καθαπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

ο προφητης φησι. Πως δ' αν ετερως γενωμεθα των τοιουτων εργαται· πως δε την
θειαν αποπληρωσαιμεν εντολην, η παντως, το μεν ειναι κακον διαφευγοντες, και
τοις αισχι στοις προσομιλειν φυλαττομενοι, οσα δε τους νη στευοντας αγιαζειν
επισταται, ταυτα περι πολλου ποιεισθαι σπουδαζοντες; Ουτω γαρ οι καλως εορτα
ζειν θελοντες, τον αγαθον ημων θεραπευσουσι Θεον. γʹ Ἡκετω τοιγαρουν εις μεσον
ημων ο Χριστου μαθητης, διδασκετω της νηστειας τον τροπον, αυτου λεγοντος
ακουσωμεθα· "Νηστεια καθαρα και αμιαντος παρα Θεωι και Πατρι αυτη εστιν·
επισκεπτεσθαι ορ φανους και χηρας εν τηι θλιψει αυτων· ασπιλον εαυ 77.412 τον
τηρειν απο του κοσμου." Ὅπως δε, και τινα τροπον των ειρημενων περιεσομεθα,
ραιδιον εξευρειν. Ἀρκεσειν μεν γαρ εγωγε τοις ευ φρονουσι και αυ τον οιμαι τον της
φυσεως νομον, διδασκοντα μισειν μεν οσα ταις θειαις εντολαις υπεναντιως εχειν
δοκει, την δε του νομοθετου βουλησιν κρατειν εν ημιν αναπειθοντα. Ει δε τωι δοκει
και σαφεστερων ημας επι τουτο δεισθαι παραγγελματων, ακουετω Παυλου
λεγοντος· "Νεκρωσατε τα μελη τα επι της γης· πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος,
επιθυμιαν κακην." Ου γαρ δηπου ψιλαις ασιτιαις, και μονων βρωματων αποβολαις
την αληθεστεραν της νηστειας ευρησομεν χαριν, ουδε μονων τουτων απεσχημενοι,
καθαροι και αγιοι παντως εσομεθα, αλλ' εκεινα της εαυτων δια νοιας
αποπεμπομενοι, δι' α και το της νηστειας εξευρηται φαρμακον. Ουκουν
υπακουσωμεν τωι αγιωι λεγοντι· "Καθαρισατε χειρας, αμαρτωλοι, και αγνι σατε
καρδιας, διψυχοι." Ουτος αληθως της νη στειας ο τροπος· εν τουτοις η των αριστων
εργων επιδειξις. Μη τρεφε τον νουν ακολαστοις ηδοναις· αργειτω παρα σοι της
πορνειας το κεντρον· παθους ελευθεραν εχε την γνωμην· φευγε των ακαθαρτων την
κοινωνιαν. ∆ια τουτων σαυτον επιδειξεις Θεωι· ταυτα σοι της δικαιοσυνης
προξενησει τον στεφανον. Καλον μεν ουν καιρωι και βρωματων απεχεσθαι περιττων,
και περιεργου τραπεζης αναχωρειν, ινα μη, τοις υπερ την χρειαν εδεσμασιν
εντρυφησαντες, κοιμωμενην εφ' εαυτοις την αμαρτιαν εγειρωμεν. Πιαινομενη γαρ
και σπαταλωσα δια τουτων η σαρξ, χαλεπη τε εστι, και ταις του πνευματος
επιθυμιαις δυσανταγωνιστος· ασθενουσα δε, και τωι περιττωι μη βοηθουμενη, εξ
αναγκης εκεινωι διδωσι το νικαιν. Τουτο και ο μακαριος Παυλος διδασκων ημας,
ουτως φησι· "Καν γαρ ο εξω ημων ανθρωπος διαφθειρηται, αλλ' ο εσω ανακαινουται
ημεραν καθ' ημεραν." Οις γαρ γνωμης εναντιοτης, και τροπος ασυμβατος την φιλιαν
αναιρει, τουτοις το δυνασθαι του ετερου κρα τειν το πλεον εχειν χαριζεται. Το δε
νικαιν οτι προσ ηκει τοις κρειττοσι, παντες αν, οιμαι, συμφησειαν. Τοσουτον γαρ ημιν
εκ τουτου προσεσται το κερδος, οσον εικος εξ εκεινου προσεσται το βλαβος, ει λαβοι
το των αμεινονων υπερτερειν. δʹ. Ἀργειτω τοινυν εν ημιν το κακον, και πασα μεν
βρωματων οιχεσθω τρυφη, η δε σωφρων ημιν εισιτω νηστεια, η πασης αμαρτιας
εχθρα· ης το καλ λος εξ αρχαιων υποδειγματων, καιπερ ειδοσιν υμιν, επιδειξαι δειν
ωιηθην, αγαπητοι. Τι γαρ, ειπε μοι, τον μακαριον Βαπτιστην, ανδρα τοσουτον και
τηλι κουτον απεφηνε; Ποθεν δε την αριστην εκεινην ψη φον εκερδανε, λεγοντος
περι αυτου του Σωτηρος ημων Χριστου· "Ουκ εγηγερται εν γεννητοις γυναι κων
μειζων Ἰωαννου του Βαπτιστου;" Τι δε τον ιεροφαντην Μωσεα εις τον γνοφον
εισελθειν, και παραστηναι Θεωι παρεσκευασεν; Ουχι νηστεια, πα σης. ημιν αρετης
ιδεαν αποτικτουσα; Νηστεια, της 77.413 ισαγγελου πολιτειας το μιμημα,
σωφροσυνης πηγη, εγκρατειας αρχη, λαγνειας αναιρεσις. ∆ια ταυτης και οι τρεις
νεανιαι φοβεροι και ακαταμαχητοι τοις Βαβυλωνιοις ευρισκοντο, οι, μετεχειν εξον
τραπεζης βασιλικης και λαμπρων εστιασεων, απο των σπερ ματων της γης ου
τρεφεσθαι παρεκαλουν· πολυσαρ κιαν μεν, και σαρκος επιθυμιαν Βαβυλωνιοις εχειν
παραχωρησαντες, και το κρατειν αυτοις επιτρε ψαντες, εν ωι το νικασθαι καλον,
ψιλην και απεριτ τον αγαπησαντες τροφην. Ἀλλ' ορα μοι τον εκ του του καρπον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

Θειων οπτασιων ηξιωθησαν, και πυρος εφαινοντο κρειττονες, και βασιλεως ηλεγχον
απειλην· και λεοντων εκρατουν, εις την παρα φυσιν αυτους ημεροτητα
μεταβαλλοντες. Τι δε τους Νινευΐτας της μεγαλης εκεινης διεσωσεν απειλης; Ὁ μεν
γαρ προφητης εκηρυττεν· "Ἔτι τρεις ημεραι, και Νινευι καταστραφησεται." Οι δε,
καθαπερ τι φρουριον αῤραγες καταλαβοντες την νηστειαν, την θειαν εδυσ ωπουν
οργην, και των προσδοκηθεντων κακων απηλ λαττοντο. Και πολλα μεν αν τις εχοι
λεγειν της νη στειας τα χρησιμα. Το δε πασι καταφανες και γνω ριμον οτι χρηστον
ειη, πειρασθαι δεικνυειν και τουτο δια πολλων, περιττον οιμαι και ματαιον. Ἔχει
γαρ εξ εαυτου της αληθειας τα γνωρισματα. Ἐπειδη δε τηι των εναντιων
αντιπαραθεσει, φαιδροτερον αυτης το καλλος ευρισκεται, φερε δη και τα εκ τρυφης
βρωματων επιδειξωμεν πταισματα· και τα εκ ταυτης τισι συμβεβηκοτα
αναπτυξαντες, μαρτυρας ωσπερ των ειρημενων τους πεπονθοτας καλεσωμεν.
Ηυλιζετο ποτε κατα την ερημον ο των Ἑβραιων λαος· και Μωσης μεν επι το ορος
ανεκεκλητο το Σι να, εκει παρα Θεου τον νομον υποδεξομενος. Οι δε, του
παιδαγωγουντος την απουσιαν αφορμην αβουλιας ποιησαμενοι, και της
προλαβουσης ευταξιας ολιγω ρησαντες, προς αλλοκοτους επιθυμιας εστρεφοντο.
"Ἐκαθισε γαρ, φησιν, ο λαος φαγειν και πιειν, και ανεστησαν παιζειν." Το δε παιζειν
ενθαδε, πορ νευειν εστιν, ευφημως παρα τηι θειαι Γραφηι παιδιας ονοματι
καλυπτομενον. Και τι τοις πεπορνευκοσι το εκ τουτου κακον, ακουε του Παυλου
λεγοντος· "Μηδε πορνευωμεν, καθως τινες αυτων επορνευσαν, και υπο των οφεων
απωλοντο." Τι δε παλιν αυτοις λυ πηρον συνεβη παθειν, οτε την ουρανιον του
μαννα τροφην παρ' ουδεν ηγησαμενοι, της εν Αιγυπτωι τρο φης εμεμνηντο λεγοντες·
"Ὄφελον απεθανομεν πλη γεντες υπο Κυριου εν γηι Αιγυπτωι, οταν εκαθισαμεν επι
των λεβητων των κρεων, και ησθιομεν εις πλη σμονην." Ουκουν και δια τουτων
υμιν, ως γε νομι ζω, σαφως αποδεδεικται της νηστειας το κερδος. Ἐρει δε τις τυχον·
Οιδα μεν οτι το νηστευειν ουκ ακερδες, αλλα το πονειν ουκ αζημιον, μαλλον τηι
φυσει πολεμιωτατον. Ειτα πως ουκ αισχρον και πα σης ατοπιας αναμεστον, των μεν
αμεινονων εραιν, και την του συμφεροντος κτησιν ποιεισθαι περι πολ λου, το δ' οπως
προσηκει της απ' αυτων ωφε 77.416 λειας γενεσθαι κυριους, η μηδολως προσιεσθαι
την αρχην, η περι αυτο ραιθυμοτερον πως εχοντας φαινε σθαι, και το μεν νηστευειν,
ως ουκ ακερδες ειναι λεγειν, φευγειν δε τους πονους, δι' ων το κερδος ευρησομεν;
Ὅνπερ γαρ τροπον τα εκ γης ανατρε χειν πεφυκοτα βλαστηματα ριζαν εχει, της
γενεσεως την αρχην ετερως ουκ ειναι δυναμενα· ουτως η της ευθυμιας αρχη, δια
πονων ευρισκεται, και δι' αυτων ανατελλει και φαινεται. ∆ει τοινυν ημας δυειν ελε
σθαι θατερον· η γαρ το μηδολως εθελησαι πονειν βουλευσαμενοι, ευκλειας μεν
πασης και τιμης αμοι ρησομεν, εσομεθα δε νεκροις παραπλησιοι, μηδεμιαν της
εαυτων σωτηριας ποιουμενοι προνοιαν· η τον εκ του νηστευειν αγαπησαντες πονον,
κερδανουμεν εκεινα δικαιως, οσα μη τουτο ποιουντες ζημιας συμβησεσθαι. Ὅτε δε
την αριστην εφ' εαυτοις κυ ρωσαντες ψηφον, το κρειττον των ωφελειν ου πεφυ
κοτων προτιμησομεν, ει το ευ φρονειν αιρησομεθα, παντι τωι σαφες. Ει μεν ουν το
φευγειν τα καλλιστα των εν ανθρωποις πραγματων, δια πονους μικρους, βλαβος
ουδεν προσοισει τοις κεχρημενοις, εξω δε πα σης ζημιας και κινδυνου καθιστησι
τους μη τουτο ποιειν ελομενους, παντων αν εγωγε θειην αλογωτε ρους. Ει δε τα
μικρα παθειν παραιτουμενοι, μειζοσι και χαλεπωτεροις περιπεσουμεθα, πως ουκ
ακολου θον, μαλλον εκεινο ελεσθαι παθειν, ωι και των πονων το ελαττον, και το
κρειττον ακολουθει; Πυθοιμην αν ηδεως των ουτω διακειμενων, ποτερον ποτε το νη
στευειν ερουσιν οχληρον, η το δι' αιωνος κολαζεσθαι; Ἀλλ' οιμαι και ακοντας αν
ομολογησειν, οτι το χει ρον εις τιμωριαν αποβλητεον. Ἀναγκης τοινυν ημιν
προσαγουσης αμφοτερα, τι μη, το κρειττον αρπα σαντες, αριστα περι εαυτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

βουλευσωμεθα; ∆ει γαρ η πονουντας ημας, των κακων απαλλαττεσθαι· η τουτο
πραττειν οκνησαντας, πυρι ασβεστωι κατακρι νεσθαι. Κακεινο δε τοις ειρημενοις
προσθειναι καλον· οτι των ηδεων η χρησις τοτε μαλλον εστι τοις εχουσι χαριεστερα,
οταν τι των μη τοιουτων γενεσθαι συμβηι. Τοις μεν γαρ δια νοσον κειμενοις, το της
υγειας αγαθον εστι καταφανεστερον. Οι δε πενιαι και τηι των αναγκαιων αποριαι
τριβομενοι, περι το κερδαινειν εισι δια τουτο προθυμοτεροι. Ὧν γαρ ουκ εχουσι,
ζητειν αναγκαζονται την απολαυσιν· και συλ ληβδην ειπειν τηι των ηδεων
απολειψει, μειζων ο περι ταυτα ποθος γινεται. Ουτω και ο των παντων αρι
στοτεχνης Θεος τοδε το παν διεκοσμησεν· ηλιωι μετα νυκτα το φαινεσθαι δους, και
μετ' εκεινον αυτηι. ινα δι' αλληλων αμειβομενοι, χαριεστεραν της εαυτων παρουσιας
επιτελωσι την χρειαν. Του μεν παροντος ολιγωρειν της ανθρωπου διανοιας
ειθισμενης αει· τωι δε κορωι του φθασαντος, ανηβωσης επι το μελλον και
προσδοκωμενον. Κρατησει δε των ειρημενων η δυναμις επι τε νηστειας και τρυφης.
Ουκουν το νηστευειν ουκ ακερδες, ινα καιρου καλουντος απολαυσηις ηδυστερον.
77.417 εʹ. Ἀγαπησωμεν τοινυν την νηστειαν, ως παντος αγαθου και πασης ευθυμιας
μητερα. Ταυτην μεν Ἑλληνων ατιμαζουσι παιδες, οι δοκησει σοφοι. Ἰουδαιοι δε
παντας ανθρωπους υπερβαλλομενοι τηι των ασεβηματων καινοτητι, ειδεναι μεν ουκ
αρνουνται, πραττουσι δε ουτως αισχρως, ως ειναι ταχα που κρειττους, οτε μη τουτο
ποιουντες ευρισκονται. Πα σης γαρ, ως επος ειπειν, πονηριας πεπληρωμενοι, και
πασαν εν εαυτοις ακαθαρσιαν ωδινοντες, μονωι δε τωι της νηστειας ονοματι
σεμνυνομενοι, προφασιν αλαζονειας πολλακις ποιουνται την αρετην. Τι γαρ αν τις
ειποι τον αμαθεστατον εκεινον και απαιδευτον Φαρισαιον εννοων, ον ο Κυριος
ημων Χριστος εν Ευ αγγελιοις διαγραφει προσευχομενον εν τωι ιερωι, και βοωντα· "Ὦ
Θεος, ευχαριστω σοι, οτι ουκ ειμι ως οι λοιποι των ανθρωπων, αρπαγες, αδικοι,
μοιχοι, η και ως ουτος ο τελωνης· νηστευω δις του Σαββατου, αποδεκατω παντα οσα
αν κτωμαι;" Τι φης, εμβρον τητε, επι νηστειαι μεγαλαυχουμενος; Ουπω τοσ αυτην
υπεροψιαν αισθανηι νοσων, επι τοις ουτω μικροις ακριβολογουμενος; Ουπω της
αλαζονειας τον ογκον οραις; Ου παυσηι διυλιζων τον κωνωπα, την δε καμηλον
καταπινων, καθα φησιν ο Σωτηρ; Και νο μομαθη σαυτον ειναι λεγων οτι το
γεγραμμενον αγνοεις; "Ἐγκωμιαζετω σε ο πελας, και μη το σον στομα, αλλοτριος,
και μη τα σα χειλη–Ουαι υμιν, Γραμματεις και Φαρισαιοι υποκριται, οτι παρομοια
ζετε ταφοις κεκονιαμενοις, οιτινες μεν φαινονται τοις ανθρωποις ωραιοι, εσωθεν δε
γεμουσιν οστεων νεκρων και πασης ακαθαρσιας." Πασης γαρ οντως ακαθαρσιας η
των Ἰουδαιων γνωμη πεπληρωται· και των φαυλων ουκ εστιν ουδεν ο μη παρ'
εκεινοις τετιμηται· ου γαρ ειδεναι τον θειον εθελησαντες νο μον, αλλα και την
δοθεισαν αυτοις διαπτυσαντες εν τολην, ανηκοοι μεν οντες και απειθεις διετελουν.
Ἐπι δε τουτοις αυτους καταιτιαται Θεος, δια του προφητου βοων· "Προς τινα
λαλησω, και διαμαρτυ ρωμαι, και ακουσεται; Ἰδου απεριτμητα τα ωτα αυτων, και ου
δυνανται ακουειν· ιδου το ρημα αυτοις Κυριου εγενηθη εις ονειδισμον, ου μη
βουληθωσιν αυτο ακουσαι." Φορτικη γαρ τοις εκτικως αμαρτα νουσιν η των
συμφεροντων παραινεσις· και τοις ακολασταινειν εθελουσι, το σωφρονειν ουχ ηδυ.
Ὅν περ γαρ τροπον τοις εξ οινου μεμεθυσμενοις, βεβα πτισται μεν εις αβουλιαν ο
νους, το φρονειν δε ορθα δια τουτο παρηιρημενος, οτι τοις χειριστοις προσομι λειν
επιζημιον ουκ αισθανεται· ουτως οι τηι φιληδο νιαι νενικημενοι, και καθαπερ εις
τελμα βαθυ πε σοντες την αμαρτιαν, και τον σωφρονα νουν τοις ακαθαρτοις
εγκαταπηξαντες παθεσιν, ασαλευτον εχουσι παρ' εαυτοις το κακον, ολοι προς τουτο
κεκλι μενοι και βλεποντες, ταυτηι πεπεδημενοι τηι νοσωι. 77.420 ϛ. Και οι παντων
ανθρωπων παραφρονεστατοι Ἰουδαιοι, και ταις των πλημμεληματων υπεροχαις, τηι
των πατερων ασεβειαι φιλονεικησαντες, αισχυνης και γελωτος αξια πραττειν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

ενομιζον, ει το νικαιν αυτοις εν αμαρτιαις παραχωρησαιεν. Μη γαρ ετε ρως αξια των
γεγεννηκοτων φρονουντας ευρισκεσθαι σφας αυτους υπελαμβανον, ει μη τοις
αυτοις η και χειροσι περιπιπτοιεν ατοπημασιν. Ἐπι τουτοις δυσ χεραινων και
δικαιως αγανακτων, ο παντων ∆ε σποτης εφασκε Θεος· "Ἀφ' ης ημερας εξηλθοσαν οι
πατερες υμων εκ γης Αιγυπτου, και εως της ημερας ταυτης, εξαπεστειλα προς υμας,
παντας τους δουλους που τους προφητας ημερας ορθρου· και απεστειλα, και ουκ
ηκουσαν μου, και ου προσ εσχε το ους αυτων· και εσκληρυναν τον τραχηλον αυτων
υπερ τους πατερας αυτων. Ὦ μονοι τους φυ σαντας τηι συγγενειαι των ασεβηματων
επιδειξαμε νοι, και τηι ταυτοτητι της γνωμης, το τινων γεγο νατε παιδες
γνωρισαντες. Ὦ τους γεγεννηκοτας εν ασεβειαι νικησαντες, και τοις κατα του νομου
νεανιευ μασι της εκεινων ασθενειας κατηγορησαντες· μονοις υμιν παρεστη κρατειν,
εν οις ην ηττασθαι λυσιτε λεστερον. Ὦ νικην αραμενοι πασης αδοξιας χαλεπω τεραν.
Ὦ ψηφον λαχοντες ελειν η νικος, ην ουκ εχοντας, επ' ελαττοσι κακοις ταχα που
τολμαιν και σεμνυνεσθαι υμων ο παντων κριτης καταδικαζει Θεος· "Ἐσκληρυναν,
φασκων, τον τραχηλον αυτων." Ἐπι τουτοις αυτους θρηνεισθαι κελευει τωι
προφητηι, και φησι, "Κειρε την κεφαλην σου, και αποῤριπτε, και αναλαβε επι
χειλεων θρηνον, οτι απεδοκιμασε, και απωσατο Κυριος την γενεαν την ποιησασαν
ταυτα. Ὅτι εποιησαν οι υιοι Ἰουδα το πονηρον ενωπιον μου, λεγει Κυριος." Ειτα και
τον τροπον της ασεβειας αυτων εξηγουμενος φησιν· "Ἐπατα ξαν τα βδελυγματα
αυτων εν τωι οικωι ωι επικεκληται το ονομα μου επ' αυτον, και ωικοδομησαν τον βω
μον του Ταφεθ." Εις γαρ τοσαυτης μανιας εξηλθον υπερβολην, ως και αυτον τον
ευεργετην αρνησα σθαι, και το λατρευειν ειδωλοις ηγεισθαι χρησιμοτε ρον. Και γουν
ονοματα θεων εν εαυτοις αναπλατ τοντες, θυσιας αυτοις επετελουν. Ἕτεροι δε τοις
οι κειοις περιελκομενοι παθεσιν, εις αλλοκοτους επιθυ μιας τον νουν εμεριζοντο,
και καταλαβοντες των εν ορεσιν αλσων τα ευανθεστερα, θυσιας εκει τοις δαι μοσιν
επηγον, νυμφας, ως εμοιγε δοκει, κατα τους Ἑλληνων ποιητας, Ἁμαδρυαδας και
Ὀρειαδας επικαλουμενοι. Και προς πασαν επιθυμιαν αναιδη δια χεομενοι, εφ' οις
καταδυεσθαι μαλλον εχρην επι τουτοις μεγαλαυχουμενοι, ου μικρα τον νομοθετην
λυπουντες εφαινοντο. ∆ια τουτο και Ἱερεμιαι τωι προφητηι φησιν· "Ειδες α εποιησε
μοι η κατοικια του Ἰσραηλ; Ἐπορευθη επι παν ορος υψηλον, και υπωκατω παντος
ξυλου αλσωδους, και επορνευσεν εκει. Και ειτα μετα το πορνευσαι αυτην ταυτα
παντα· 77.421 Προς με αναστρεψον, και ουκ ανεστρεψε." Μισουσι γαρ της ωφελειας
τους τροπους, οις ουκ αρεσκει το σωζεσθαι, και ου φευγει μεν της φιληδονιας τον
καιρον ο τοιουτος ειναι μη παραιτουμενος· αει δε προς το χειρον εκτεινεται, το
σωφρονειν ουκ ειδως. Μαρτυρησει τοις ειρημενοις η σκληρα και αμειλικτος των
Ἰουδαιων προαιρεσις, μητε το περιπεσειν τοις τοιουτοις φυλαξαμενη την αρχην, και
της του ∆ε σποτου φιλοτιμιας υπερφρονησασα. Ει γαρ εξον αυ τους
μεταγινωσκοντας σωζεσθαι, και των συμφερον των ολιγωρησαντες, και τοσαυτην
φιλανθρωπιαν παρ' ουδεν λογισαμενοι, πως ουκ ευλογως καθ' εαυτων το μη δειν
ελεεισθαι κυρωσουσι; Πως γαρ ου πασης επεκεινα δραμοντες αλαζονειας
ευρισκοιντο, οι παρον αυτοις ευρεσθαι της τιμωριας απαλλαγην, της αμαρ τιας
αποδημησασι, βαρυτεραν εαυτοις καλουσι την κολασιν, αει τοις φθασασι μειζονα
προστιθεντες τα πλημμεληματα; Τοις δε τουτον διακειμενοις τον τροπον το
κολαζεσθαι πλεον, η το μη κακως παθειν πρεπωδεστερον. Ουκ αν γαρ τις αμαρτοι
τον επι τουτοις ελαιον αναιρεισθαι συμβουλευων. Ουκ εμος ο λογος. Ὁ παντων
∆εσποτης τα τοιαυτα φησιν, οτε τον προφητην υπερ αυτων προσευχομενον
απετρεπε· "Και συ μη προσευχου περι του λαου τουτου, και μη αξιου το ελεηθηναι
αυτους, και μη ευχου, και μη προσελθηις μοι περι αυτων, οτι ουκ εισακουσομαι. Ἢ
ουχ οραις τι ουτοι ποιουσιν εν ταις πολεσιν Ἰουδα, και εν ταις οδοις Ἱερουσαλημ; Οι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

υιοι αυτων συλ λεγουσι ξυλα, και οι πατερες αυτων καιουσι πυρ, και αι γυναικες
αυτων τριβουσι σταις του ποιησαι χαυωνας τηι στρατιαι του ουρανου, και εσπεισαν
σπονδας θεοις αλλοτριοις, ινα παροργησωσι με." Οι υιοι τα ξυλα συλλεγουσιν, οι
πατερες το πυρ ανα καιουσι, τα γυναια τριβουσι το σταις, ινα μηδεν εξω της
αμαρτιας ευρισκηται· πανυ δε την αμαρτιαν εργαζομενοι, δικαιως ακουσουσιν. "Ὅτι
συ επιγνω σιν απωσω, καγω απωσομαι σε του ιερατευειν μοι. Και επελαθου νομου
Θεου σου, καγω επιλησομαι τεκνων σου." Φιλονεικει γαρ αει τωι μεγεθει των
αμαρτηματων ο της κολασεως τροπος, και τοις επται σμενοις ακολουθειν αναγκη
την αμαρτιαν ισοῤ ροπον. Τι δ' αν γενοιτο μειζον εις το παθειν α προσ ηκεν η
χαλεπωτερον τοις επι τοσουτωι εαλωκοσιν, η της μεν θειας ιερουργιας απειργεσθαι,
ζημιουσθαι δε την αυτοις υπαρχουσαν παρα Θεωι μνημην, δι' ην του ευ ειναι
λαχοντες πασης, ως επος ειπειν, ευθυ μιας διετελουν οντες απροσδεεις; Ἀλλα γαρ η
ευπρα για δεινον τι χρημα, και τοις ανοητοις αφορητον. Ὅταν δε δη και ους εχειν
αυτην ηκιστα χρη, φαι νωνται πορισαμενοι, τοτε και προφασις απονοιας τοις
κεκτημενοις ευρισκεται. Τουτο παθοντες οι εξ Ἰσραηλ, και της του ∆εσποτου
φιλανθρωπιας υπερ φρονησαντες, τον μεν θειον οτι προσηκει φυλαττειν νομον ουκ
ειδεναι θελησαντες, ραιθυμιας δε πασης 77.424 προθυμοτερον αντεχομενοι προς
αλλοκοτους επιθυ μιας εκβαινειν επειγοντα· ουχ οσα τωι νομοθετηι δο κει χρηναι
ποιειν βουλομενοι, αλλα νομον εαυτοις την οικειαν οριζομενοι βουλησιν, και
μονοις τοις εαυτων παιδαγωγουμενοι διαταγμασιν. Ουτως εχον τας γνωμης, και
τουτον διακειμενους τον τροπον, ευλογως θρηνουντες, οι αγιοι λεγουσιν·
"Ἀκουσατε λογον Κυριου, οτι εγω λαμβανω εφ' υμας θρηνον. Οικος Ἰσραηλ επεσεν,
ουκ ετι μη προσθηι του αναστηναι." Και παλιν· "Καλεσατε τας θρηνουσας, και
ελθετωσαν· και προς τας σοφας εξαποστειλατε, και φθεγξασθωσαν, και λαβετωσαν
εφ' υμας θρηνον, οτι συνετριβη το ποιμνιον Κυριου." Ὁ δε γε προ φητης Ἱερεμιας,
ωσπερ ηδη κακωθεντας ορων, και της τιμωριας οντας ου μακραν, αυτους εφ'
εαυτους θρηνουντας εισαγει, και λεγοντας· "Ἤγγικεν ο και ρος ημων, επληρωθησαν
αι ημεραι ημων, παρεστι το περας ημων. Κουφος εγενοντο οι διωκοντες ημας υπερ
αετους ουρανου." Πλανης τοιγαρουν τοσ αυτης καταλαβουσης τα συμπαντα, και
πασης υπο του διαβολου της υφ' ηλιωι κεκρατημενης, "Ἐπλα τυνεν ο ᾅδης, καθα
φησιν ο προφητης, την ψυχην αυτου, και ηνοιξε το στομα αυτου, του μη διαλι πειν."
Ἕλληνες μεν γαρ εις πολυθεΐαν εξ αβου λιας πολλης ολισθησαντες, και αλλαξαντες
την δοξαν του μεγαλου Θεου, εν ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου, και
πετεινων, και τετραποδων, και ερ πετων· ωσπερ εξ ουριας επι το πλειν επειγομενοι,
τρεχοντες ησαν επι τον του θανατου μυχον. Ἰουδαιοι δε της δοθεισης αυτοις
εντολης ολιγωρησαντες, μαλ λον δε εις τοσαυτην εκβεβηκοτες αμαθιαν, ως νομι
ζειν ειναι που και δυσκλεες εκεινα πραττοντας φαι νεσθαι, δι' ων ην αυτοις της
αριστης πολιτειας την ψηφον κερδαινειν επαναγκες, την αυτην εκεινοις βαδιζειν
ηπειγοντο. Ἀλλ' ωσπερ νυκτι και σκοτωι γης τε και θαλαττης κατειλημμενων, ο
παντων ∆ε σποτης και Θεος, των επι γης εαυτου ποιηματων το καλλιστον, τον
ανθρωπον λεγω, περιιδειν ουκ εκαρτε ρησεν απολλυμενον, αλλα, καθαπερ ανιατωι
περιπε σουσαν νοσηματι την ανθρωπου φυσιν ορων, πεμπει προς ημας τον εαυτου
Λογον, τον μονον του διαβολου καθελοντα την τυραννιδα δυναμενον, και των συν
εχοντων ημας απαλλαξαι κακων. Ὃς την ημετεραν ομοιωσιν αναλαβων, και
γενομενος ανθρωπος, και δια της αγιας Παρθενου Μαριας τεχθεις, ουχ οπερ ην
αναλαβων, αλλ' οπερ ουκ ην προσλαβων, την ημετεραν σωτηριαν εργαζεται. "Μενει
δε, καθαπερ ο Παυλος φησι, χθες και σημερον ο αυτος και εις τους αιωνας·" ου
τροπην τινα της θεοτητος η παρ αλλαγην τινα υπομεινας δια της ενανθρωπησεως·
αλλ' ων οπερ ην, και εσται διαπαντος. Ουτος επι δημησας τωι κοσμωι, τον παλαι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

βοωντα διαβολον, "Την οικουμενην καταληψομαι ως νοσσιαν τηι χειρι 77.425 μου,
και ως καταλελειμμενα ωα αρω, και ουκ εστιν 77.425 ος διαφευξηται η αντειπηι μοι,"
γελωτα και παιγνιον τοις εις αυτον πεπιστευκοσι χαριζεται. Ουτος την τυ
ραννισασαν εφ' ημας αμαρτιαν δια του λουτρου της παλιγγενεσιας καθελων,
καθαραν ανεδειξε την οικου μενην. Ουτος ημας εδιδαξε της σωτηριας την οδον· και
καθαπερ αχλυν η νεφος αποσκεδασας την ανοιαν, λαμπραν ημιν των θειων
δογματων την γνωσιν απ εφηνεν. Αυτος ημας ισοπολιτας τοις εν ουρανωι καθ
ιστησιν αγγελοις. Αυτος τοις επουρανιοις συνηψε τα επιγεια, και ομοδιαιτον τοις
εκεισε τυγχανουσι πνευ μασι την ανθρωπου φυσιν απεδειξε, κεχωρισμενην μεν
παλαι δια της αμαρτιας, και δραπετευσασαν, συναφθεισαν δε νυν δια της πιστεως,
και της εις αυτον ευσεβειας. Τουτον οι ταλανες Ἰουδαιοι Σω τηρα και Κυριον
ομολογειν ουκ ηθελησαν, αλλ' ωσπερ επι πλειστοις ηδικημενοι, οτι δη το γενος
ευεργε τησων παρην, και σωσων ημας εκ τοσαυτης απω λειας εληλυθε, δεον εφ' οις
ευ πεπονθασιν ομολο γουντας την χαριν, ευγνωμονας φαινεσθαι, θανατωι και
σταυρωι παραδεδωκασιν. Ἐπι δε του ξυλου κρε μαμενον βλεποντες, παλιν
εδυσφημουν οι Ἰουδαιοι, και ονειδιζοντες ελεγον· "Ει Υιος ει του Θεου, κα ταβηθι
νυν απο του σταυρου, και πιστευσομεν σοι." Ὑπομεινας τοινυν τον υπερ παντων
ημων θανατον ο Σωτηρ, και καταβας εις τον ᾅδην, σκυλευει μεν του διαβολου τον
πλουτον, λεγων "τοις εν δεσμοις· Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει· Ἀνακαλυφθητε,"
καθαπερ ο προφητης φησι. Τριημερον δε τον εαυτου ναον αναστησας, των
κεκοιμημενων απαρχην, την μεν φυσιν του θανατου δεσμων ελευθεραν απεδειξε,
λεγων· "Που το νικος σου, θανατε; Που το κεντρον σου, ᾅδη;" βατον δε αυτηι
κατασκευαζων τον ουρα νον μετα την της ενανθρωπησεως οικονομιαν ανα
λαμβανεται. Ἀπαρχην τινα της ανθρωπων φυσεως προσαγων εαυτον τωι Πατρι,
αῤραβωνα δε ωσπερ ημιν της μελλουσης ελπιδος το Πνευμα χαριζεται, λεγων·
"Λαβετε Πνευμα αγιον." Ταυτα της του Σωτηρος ημων σωτηριας τα γνωρισματα· επι
του τοις αυτον ευεργετην και Σωτηρα κηρυττομεν. Ἐπειδη δε δια των εργων αυτων
προσηκει γνησιους ευρισκεσθαι, και καλην δια τουτων αντιδιδοναι τωι ∆εσποτηι την
αμοιβην, υπακουσωμεν Παυλωι λε γοντι· "Καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυ
σμου σαρκος και πνευματος, επιτελουντες αγιωσυ νην εν φοβωι Θεου." Ουτω γαρ,
ουτω καθαραν τωι ∆εσποτηι την νηστειαν επιτελεσομεν, αρχομενοι μεν της αγιας
Τεσσαρακοστης απο πεντεκαιδεκατης του Μεχερ μηνος· της εβδομαδος δε του
σωτηριωδους Παθους απο εικαδος του Φαρμενωθ μηνος· περι λυοντες δε τας
νηστειας τηι πεμπτηι και εικαδι του αυτου μηνος, κατα το εθος, εορταζοντες δε τηι
επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι εκτηι και εικαδι του αυτου μηνος Φαμενωθ· συναπτοντες
εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ μετα των αγιων την
των ουρανων βασιλειαν κληρονομησομεν εν Χριστωι εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Βʹ.
αʹ. "Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε, παλιν ερω, χαι ρετε." Τρεχει δε και ημιν επι
ταυτην ο λογος την αρχην, και μαλα εικοτως· εορτη γαρ το κηρυττομενον. Ὧ δε το
δειν ημας επι τοις του Σωτηρος ηδεσθαι κατ ορθωμασιν αγγελλειν σκοπος, τουτωι
πως αν ευλογως και ετερα γενοιτο της ευρημενης [ισ. ειρ.] πρεπωδε στερα; Ουκουν
βαδιειται μεν επι ταυτην ορθως· το δε δοκειν εξω φερεσθαι του πρεποντος ημιν
σκοπου παν ταχου παραιτησεται, διηγηματων μεν εικαιων αποφοι των, α δε καλως
εχειν ειπειν, και λυσιτελησειν τοις ακροωμενοις υπειληφε, ταυτα καιρωι τωι δεοντι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

φερειν εις μεσον προθυμουμενος. Καιρος μεν ουν, το θειον, παντι πραγματι,
διηγορευσε λογιον. Καιρος δε, ει και τις ετερος ημιν, ο παρων προς την του κηρυ
γματος χρειαν αρμοδιωτατος. Ἤδη μεν ουν η πανευ φημος ημων εορτη, τον ετησιον
εξελισσουσα κυκλον, γεγονεν ημιν επι θυραις, και μονονουχι τον ουδον
υπερτεινασα, ταις απαντων ψυχαις εισοικιζεται. Ειη δ' αν, ως τε μοι φαινεται, των
ατοπωτατων, Ἰου δαιους μεν επι νομωι, και σκιαι, και τυπωι σεμνυνομε νους, τοις δια
σαλπιγγων απηχημασι προκηρυττειν τας εαυτων εορτας· ημας δε, τους των παρ'
εκεινοις τα αμεινω προτιμησαντας, και των εσχηματισμενων οτι δεοι προκρινειν
την αληθειαν ορθηι και δικαιαι ψηφωι κυρωσαντας, πολυ περι τουτο της εκεινων
σπουδης ελαττον εχοντας φαινεσθαι, ει σιγην εχειν αλληλοις ειποντες ησυχηι
καθεδουμεθα, και σιωπηι παραδωσομεν την ουτως ευσημον εορτην, καιτοι του Θεου
λεγοντος· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι σαλ πιγγι, εν ευσημωι ημεραι εορτης υμων."
Ἡκετω τοιγαρουν εις μεσον ημων ο λογος, την ευσημον της εορτης ημεραν ευσημωι
διαγγελλων κηρυγματι. Ὅσα μεν γαρ δια της του Σωτηρος φιλανθρωπιας υπηρ χθη
τηι φυσει πλεονεκτηματα, καν ημεις σιωπησω μεν, "οι λιθοι κεκραξονται," κατα την
αυτην του Σωτηρος φωνην. βʹ. Ἐμοι δε των γεγονοτων εκαστα διασκεπτομενωι
σαφως, πολυς τις πραγματων οχλος αναφαινεται, εφ' ωιπερ αν τις εικοτως, ου
μετριαν εχοι την μεμψιν το σιωπαιν ηιρημενος. Ει γαρ ορθα και δικαια φρονειν
μελετησαντες, των αριστων ειναι λογιουμεθα, την εφ' οις ευ πεπονθαμεν
ευχαριστιαν αναπεμπειν Θεωι, ειτα τουτο παρ' ημιν εν ουδενος μερει τεταξε ται, πως
ου παντως αυτοι κατα των οικειων στρα τευσομεθα βουλευματων, ει μη ταυτα
πραττειν εθε λοιμεν, εφ' οις αν ευλογως και ετερους αιτιασαιμεθα ραιθυμησαντας;
Ουκουν αναφερωμεν τωι Σωτηρι τα χαριστηρια. Ἀλλ' ισως οκνου προφασιν και
δειλιας ποιησομεθα το μη δυνασθαι λεγειν επαξιως των κατ ορθωμενων, καιτοι
παντες αν, οιμαι, συμφησειαν, οτι τοις αμεινοσι το νικαιν επιτρεπειν, ασθενειας
εγκλημα φερει, αλλ' ευβουλιας υποληψιν εκποριζε 77.429 ται. Τι δ' αν γενοιτο των
του Σωτηρος κατορθωμα των μεγαλοφυεστερον; Πως ου παντα νικησει τα θειοτερα
λογον; "∆οξα μεν γαρ κρυπτει λογον," φησιν η θεια Γραφη. Ὁ δε γε μακαριος
Μωσης, και τοι τοσουτος υπαρχων εν αρετηι, ως ακουσαι λεγον τος προς αυτον του
Θεου· "Οιδα σε παρα παντας, και χαριν ευρες παρ' εμοι," ισχνοφωνον και βραδυγλωσ
σον εαυτον ειναι λεγων ουκ ηισχυνετο, και προς την του κηρυγματος διακονιαν ουκ
επιτηδειον. Ει δε ψογου και πασης αιτιας αισχρας τα τοιαδε λεγων απηλλακται,
μαλλον δε παντος επαινου δοιη τις αν τον προφητην αξιον, πως ουκ ευλογως τοις
υπερ νο μον του Σωτηρος κατορθωμασι το δυνασθαι τον παντα καταγωνιζεσθαι
λογον παραχωρησομεν; Ἔτι τε προς τουτοις ακολουθον ειπειν, ως ημεις μεν ου περι
τους λογων αγωνας ησκημεθα, ουδε γλωττης Ἀττικης επιδειξιν υπισχνουμεθα. Ἀλλ'
ετεροις μεν αι περι ταυτα μελοντων σπουδαι και διαπρεπες εν λογοις το επιτηδευμα·
ημιν δε, αγαπητοι, βραχυς τε ο λογος εστι, και το γραφειν αναγκης επιταγμα. "Ουαι
γαρ μοι εστι, εαν μη ευαγγελιζωμαι." Ει γαρ εκων τουτο πρασσω, μισθον εχω· ει δε
ακων, οικονομιαν πεπιστευμαι. Ἐντευθεν οιμαι μηδενα τοις εμοις ρη ματιοις
επισκηψαι δικαιως. α γαρ αν η χαρις του Θεου υπαγορευηι κατα διανοιαν, ταυτα και
εις υμας φανερα καταστησομεν· την ακαιρον αιδω σωφρονι λογισμωι
περιστειλαντες. γʹ. Μωσεως τοινυν λεγοντος· "Φυλαξαι τον μηνα τον νεον, και
ποιησεις το Πασχα Κυριωι τωι Θεωι σου·" πως ουκ αναγκαιον ημας ηδη παροντας μη
νυειν της εορτης τον καιρον; Οιχεται μεν γαρ η στυγνη του χειμωνος απειλη,
απεληλαται δυσαερια και σκοτος, υετοι και πνευματων αγριων ορμαι λοιπον ημιν
εκποδων. Ὧραι δε παλιν ανατελλουσιν ηριναι· οκνου μεν και αργιας τον φυτουργον
απαλ λαττουσαι μονονουχι φωνην αφιεισαι γηπονοις, οτι προσηκει προς εργα
χωρειν. Λειμωνες μεν γαρ ποικιλην ανθεων αναβρυουσιν ιδεαν. Φυτα δε τα εν οροις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

και κηποις την ωδινομενην αυτοις αποτικτει βλαστην, ωσπερ εκ λαγονων της
οικειας φυσεως ερευ γομενα την ενεργειαν. Παιδια δε ηδη χλοηφορει, υπομνημα της
του Θεου φιλανθρωπιας και τουτο δει κνυοντα· "Ἐξανατελλων γαρ, φησι, χορτον
τοις κτηνεσι." Ταυτα δε ημιν ουχ απλως εις μεσον ηχθη τα ρηματα· μη γαρ τις
οιεσθω τηναλως ημας περι τουτων διαλαμβανειν, αλλ' ινα το εκ της εντολης
αναφαινηται χρησιμον. Ου γαρ ματην ημιν τον μηνα των νεων επιτηρειν ο νομος
προσεταξεν. Ἔδει και την ανθρωπου φυσιν χλοηροφορουσαις ταις αρουραις
φιλονεικειν, και τοις της ευσεβειας, ιν' ουτως ειπω, βλαστημασι περιανθιζομενην
ορασθαι. Φερε γαρ εις 77.432 ημας αυτους την των πραγματων μετασκευαζοντες
δυναμιν, και μετατιθεντες εις το χρησιμον του νοημα τος τον σκοπον, ιδωμεν
ακριβως ει του πρεποντος ημιν ο λογος διαμαρτησεται, μηνα των νεων αποκαλων
τον καιρον της επιδημιας του Σωτηρος ημων Ἰησου Χρι στου, εφ' ωι δη συμπαντας
εορταζειν ακολουθον. Οιχεται μεν γαρ ηδη προς απωλειαν ο δαιμων εκεινος ο αρχε
κακος, χειμωνος δικην ταις απαντων επισκηπτων ψυ χαις, και ωσπερ τι πληθος
υετου τας ατοπους ημιν κατασταζων επιθυμιας. Ἡ δε των ακαθαρτων πνευ ματων
ισχυς απεληλαται, το στυγνον της αμαρτιας νεφος απετιναχθη δια της χαριτος.
Ἠρινον δε ωσπερ εις ημας τεταται φως· ειτα προς τουτοις η δοθεισα του Πνευματος
απαρχη, καθαπερ τις ζεφυρος η αυρα λεπτη τας απαντων ψυχας περιπνει, καλυκων
εις ευωδιαν ουχ ηττωμενους τους εν οις κατοικειν διαφο ρως κατασκευαζουσα.
"Χριστου γαρ ευωδια εσμεν τωι Θεωι," καθαπερ Παυλος φησι. Και την μεν παλαιοτητα
του παρωιχηκοτος βιου, οια τι φυλλον αποβεβληκαμεν, εις ετεραν δε αυθις
ανανεουμεθα πολιτειαν αρτιθαλη και νεοφυτον. Ουτω και ο μακαριος Παυλος
ελεγεν· "Ὥστε ει τις εν Χριστωι καινη κτισις, τα αρχαια παρηλθεν. ιδου γεγονε
καινα." Ει δε τωι δοκει και δια της θειας Γραφης, ου μακραν της αληθειας απο
δημησαντα τον λογον οραιν, ακουετω λεγοντος του νυμφιου, και τον αληθεστερον
μηνα των νεων τηι νυμφηι σημαινοντος· "Ἀναστα, ελθε, η πλησιον μου, καλη μου
περιστερα, οτι ιδου ο χειμων παρηλθεν· ο υετος απηλθεν, επορευθη εαυτωι, τα ανθη
ωφθη εν τηι γηι, καιρος της τομης εφθασεν." Ὅνπερ γαρ τροπον οι την του γηπονειν
επιστημην εξησκημενοι καλως, τα μεν αχρηστα της αμπελου περικειρουσι κληματα·
τα δ' οσα προς καρποφοριαν επιτηδειως εχειν δοκει, μενειν εν αυτηι συγχωρουσιν,
ομου της οικειας τεχνης προς το συμφερον χειραγωγουμενοι, ουτω και ο πανσοφος
ημων Θεος, την εκαστου διανοιαν διερευνωμενος, τα μεν αργοτερα προς ευσεβειαν,
και, ως αν τις ειποι, λοιπον απεσκληκοτα βουλευματα πε ριτεμνει· ανιεσθαι δε και
σωζεσθαι, και μενειν εαι τον σωφρονα λογισμον. Ἐντευθεν ηδη προς σωτηριαν
παιδαγωγουμενοι, τα μεν της σαρκος αποπεμπομεθα παθη, την δε καθαραν του
Πνευματος χαριν εν εαυ τοις εισοικιζοντες, εις αμεινονα πολιτειαν αναμορ φουμεθα,
και των του Παυλου ρηματων μεμνημεθα, λεγοντος· "Ὁ παλαιος ημων ανθρωπος
εσταυρωθη, ινα καταργηθηι το σωμα της αμαρτιας, του μηκετι δουλευειν ημας τηι
αμαρτιαι. Ὁ γαρ αποθανων δεδι καιωται απο της αμαρτιας. Ει δε απεθανομεν εν
Χριστωι, πιστευομεν οτι και συζησομεν αυτωι." Συζησομεθα γαρ αληθως, και
συμβασιλευσομεν αυτωι, τον μεν απο του σωματος εκτρεπομενοι μολυσμον, και
μισουντες, καθαπερ τις των αγιων φησι, τον απο της σαρκος εσπιλωμενον χιτωνα·
τιμωντες δε την Θεωι φιλην εγκρατειαν, καθαπερ τι δωρον τωι υπερ 77.433 ημων
αποθανοντι Χριστωι τον εν αρετηι βιον απο κομιζοντες Ουτω και ο Ψαλμωιδος ελεγε·
"Παν τες οι κυκλωι αυτου οισουσι δωρα." Ποιον ουν εσται παρ' ημων τωι Κυριωι το
δωρον, η τινι τροπωι προσαχθησεται, πως δε παλιν εσται δεκτον, αξιον ερευνησαι,
και παρα της θειας τουτο μανθανειν Γραφης. δʹ. Τι τοινυν φησι; "Ἐαν δε ψυχη
προσφερηι δωρον θυσιαν τωι Κυριωι, σεμιδαλις εσται το δωρον αυτου, και επιχεει επ'
αυτο ελαιον, και επιθησει επ' αυτωι λιβανον. Θυσια εστι." Τα μεν ουν της σεμιδαλεως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

ψηγματα εις αρτον ενα πηγνυμενα, το πολυχουν των αρετων σημαινει πληθος, μιαν
αποτελουντων ευσε βειαν, ητις εν ταξει θυσιας και δωρου παρ' ημων προσαγεται τωι
Θεωι· επιχεισθαι δε αυτηι κελευει το ελαιον, οπερ εστιν ιλαροτητος συμβολον. Ου γαρ
επι στυγναζειν τοις υπερ της ευσεβειας ιδρωσι προσηκει τον δικαιον· αλλα τηι ελπιδι
χαιροντα την αμαρτιαν καταγωνιζεσθαι. Ὁ δε λιβανος επιπαττομενος την απο των
εργων ευωδιαν παραδηλοι. ∆ει γαρ εξω πα σης ακαθαρσιας υπαρχειν, και πασαν
ηδονην απο τρεπεσθαι πονηραν, τον της αγνειας εχειν επιθυ μουντα το καυχημα.
Ουτω γαρ αυτος μεν ειη παντος επαινου μεστος, δεκτον δε αυτου το θυμιαμα γενη
σεται. Ἴδωμεν δε των λεγομενων την φυσιν, εκ των καθ' εαυτους τα θειοτερα
δοκιμαζοντες. Ἆρα γαρ, ει τις τινι των κατα τον βιον λαμπρων δωρον εθε λησε
προσφερειν, ετολμησεν αν προσελθειν βορβορωι το σωμα κατακεχρισμενος; ου
βδελυρος τις αν ειη και υβριστης; ου πασης αηδιας ο τοιουτος αξιος; Ει δε εφ' ημων
αυτων, τον αριστα τοις πραγμασι χρωμε νον, ουκ εξω του πρεποντος ειναι δωσομεν
λογισμου, πως αν τις εικοτως ουκ επι τοις τυχουσι ατοπη μασι καταιτιωιτο τινα, ει
Θεωι μεν πλησιαζειν εθελοι, ουπω μεν της αμαρτιας το ρυπον απονιψαμενος
φαινοιτο, καιτοι του θειου νομου διαῤρηδην λεγον τος· "Πασα θυσια ην αν
προσφερητε τωι Θεωι, ου ποιησετε ζυμωτον. Πασαν γαρ ζυμην, και παν μελι, ου
προσοισετε απ' αυτου καρπωσαι τωι Κυριωι δω ρον. Ἀπαρχας προσοισετε αυτα. Ἐπι δε
το θυσιαστηριον ουκ αναβησετε εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Και παν δωρον
θυσιασματων υμων αλι αλισθησεται. Ου διαπαυσεται αλας διαθηκης Κυριου απο
θυσιασμα των υμων, και επι παντος δωρου υμων προσοισετε Κυριωι τωι Θεωι υμων
αλας." Τι μεν ουν η ζυμη παραδηλοι, νοησεις του Παυλου λεγοντος· "Ἐκκα θαρατε
την παλαιαν ζυμην, ινα ητε νεον φυραμα, καθως εστε αζυμοι." Πως γαρ εις οσμην
ευωδιας Κυριωι της κακιας η παλαιοτης παραδεχθησεται, νεαν και αδολον παρ' ημων
επιζητουντι ζωην; αποφα σκει μεν και την του μελιτος προσαγωγην· ηδονην γαρ και
τουτο σημαινει. Γλυκεια μεν γαρ ειναι δοκει η εφ' εκαστωι των αμαρτηματων ηδονη,
και χολης πικροτερον εχει το τελος. ∆ει δε ημας, ει το αρεσκειν Θεωι τετιμηκαμεν, ου
τον εν αισχροτητι και ηδοναις 77.436 μεταδιωκοντας βιον ορασθαι, ου δ' οις ηκιστα
χρη ραιθυμουντας εφηδεσθαι, αλλ' οπερ αν ειη τωι νομο θετηι δοκουν, τουτο περι
πολλου ποιεισθαι σπουδαζον τας. Ἁλι δε ομως αλιζεσθαι τας θυσιας κελευει, λο
γισμου και φρονησεως εισφερων συμβολον. ∆ει γαρ, οιμαι, τωι θειωι φοβωι, καθαπερ
αλι καταπαττεσθαι την διανοιαν των ιερουργουντων Θεωι, ινα μη κεχυ μενη και
διαῤρεουσα προς υδαρεστερας επιθυμιας, ραιδιως επι το χειρον εκφερηται, των
αμεινονων υπερ φρονησασα. Πως δε ουκ επαινου παντος αξιωσομεν το δια του
Παυλου βοωμενον· "Ὁ λογος υμων εν χαριτι αλι ηρτυμενος;" Ἀλλ' οιμαι μη
προτερον δυνασθαι τοιουτον ορασθαι τον λογον, πριν αν ημιν τα κατα γνωμην εχοι
καλως. "Ἀπο γαρ του περισσευ ματος της καρδιας το στομα λαλει." Ἁλιζεσθω τοι νυν
των ευσεβουντων ο νους· αποῤρειτω καθαπερ τι περιττωμα την αμαρτιαν· μη
μαλακιζεσθω, προς εκτοπους ρεμβομενος ηδονας. ∆ιατοι τουτο και Παυ λος φησιν·
"Ἑδραιοι γινεσθε, αμετακινητοι, περισ σευοντες εν τωι εργωι του Κυριου παντοτε."
Ἑδραιοι μεν γαρ γινεσθε, λεγων, παντος επαινου τιθησι μακραν τους ουπω
συμπεπηγοτα και ησφαλισμενον εχοντας τον νουν. Ου και αυτος ημων ο παντων
∆εσποτης καταιτιαται, δια του προφητου λεγων ωδι· "Ἠγαπησαν κινειν ποδας
αυτων, και ουκ εφεισαντο, και ο Θεος ουκ ευδοκησεν αυτοις." Οι δε ποδες εν θαδε,
μεταβατικην τινα σημαινουσι κινησιν, και την εφ' εκατερα της διανοιας ροπην, την
επι τε τα φαυλα φημι, και οσα την του θαυμαζεσθαι ψηφον εφ' εαυτοις απαιτει, ως
παντως ως πεπηγοτες ειεν οι ποδες, εχοντες ηδη το εδραιον εκτικως, και την επι το
φαυ λον οκνουντες οδον. Τοιουτος εστιν ο μακαριος Ψαλ μωιδος, λεγων· "Ἔστησεν
επι πετραν τους ποδας μου," το στεῤρον και αμεταθετον της εξεως δια τουτου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

μηνυων· παραινων δε ημιν ο αποστολος Παυ λος το δειν εν εργωι Κυριου
περισσευειν, κατα το εγχωρουν τηι φυσει τον ανθρωπον, αμεριστον δε της προς το
θειον φιλιας δι' εργων αγαθων αναφαινεσθαι. Ου γαρ σωφρονος, οιμαι, διανοιας
εργον εστι, ποτε μεν των θειων νομων αποστατειν, ποτε δε παλιν, ωσπερ εξ υπνου
διαναστας, αντεχεσθαι των αυτων. Οι γαρ τοιουτοι ταυτον μοι δοκουσι παθειν τοις
απο πιπτουσι των ολκαδων εν θαλασσηι μεσηι και κυμασιν, οις ενον απαλλαττεσθαι
του φοβου, παραιτουμενοις την ραιθυμιαν, επειδαν εν αυτωι γενωνται τωι κακωι, τοτε
μολις ορωσι το χρησιμον, και παλιν επι την ολκαδα νηχομενοι, την οθεν
αποπεπτωκασι ζητουσιν ασφαλειαν. Καιτοι μαλλον εχρην ου του κινδυνου πε
ριμειναι το τελος, αλλ' ουπω παροντα μισειν· ουτω γαρ αν εβουλευσαντο
σωφρονεστερον. Ει δε παντι τωι φανειται μωριας αναπλεως ο την των τοιουτων
αποδεχομενος μιμησιν, και θαυμαζων τα δικαιως κα τηγορουμενα, πως ου πασαν
προσηκει προθυμιαν εισ φεροντας απριξ των θειων εχεσθαι νομων, και αδια 77.437
λειπτον ωσπερ θυμα την ακηλιδωτον αναφερειν πολι τειαν; Ἄκουε δε παλιν, τι περι
τουτων ημιν ο θειος διαγορευει νομος· "Και ελαλησε Κυριος, λεγων· Ἔντειλαι
Ἀαρων και τοις υιοις αυτου· Ουτος ο νομος της ολοκαυτωσεως. Αυτη η ολοκαυτωσις
επι του θυ σιαστηριου, ολην την νυκτα εως πρωι, και το πυρ του θυσιαστηριου
καυθησεται επ' αυτου, ου σβεσθη σεται." Ἀλλα πως αν, αγαπητοι, μικρος υπαρχων
και ασθενης, διασαφησαι κατα λογον δυναιμην τα δια τησδε της εντολης
σημαινομενα; Ποιος ημιν πα ραστησηι λογος την ακριβη του νοηματος δυναμιν;
Ἐπειδη δε γεγραπται· "Ἄνοιξον το στομα σου, και πληρωσω αυτο·" φερε δη παλιν τηι
του Σωτηρος ημων καταθαρσησαντες χαριτι, και της εν τουτοις σαφηνειας εχωμεθα.
εʹ. Ἕλκει παντας επι την ευσεβειαν ο φιλανθρω πος του Θεου Λογος, και διεγειρει
προς αρετην τους οσοι την ακοην τοις αυτου νομοις ευπειθεστεραν εχειν οιονται
δειν. Ἀλλ' ου πασιν ιση περι τουτο σπουδη, ουδε δια της αυτης προθυμιας εκαστος
αγεται. Οι μεν γαρ εκτενεστερον προσιασι τωι Θεωι, και της εις αυτον ευσεβειας
ηγουμενοι ουδεν προτιμοτερον, ολοκληρον ωσπερ ιερειον και αμεριστον θυμα προσ
αγουσιν εαυτους εις οσμην ευωδιας Κυριωι. Τουτοις το της ολοκαυτωσεως ονομα
πρεπωδεστατον· αυτη γαρ οντως εστιν η ολοκαυτωσις, οταν τις ολος εξ ολου
προσφερηται τωι Θεωι, εν ουδενι καιρωι το πονηρον εργαζομενος. Ἀλλ' ορα τι περι
του τοιουτου φησιν ο της ολοκαυτωσεως νομος. "Αυτη η ολοκαυτωσις, ολην την
νυκτα επι του θυσιαστηριου εως πρωΐ. Και το πυρ του θυσιαστηριου καυθησεται επ'
αυτου, ου σβεσθησεται." Ποιον δ' αν ειη του θυσιαστηριου το πυρ, η παντως η εν
ημιν του αγιου Πνευματος σχε σις; Ὅπερ ημιν και ο Σωτηρ εσημαινε, λεγων· "Πυρ
ηλθον βαλειν επι την γην." Ὁ μεν ουν ολο καυτουμενος, και ολος εξ ολου Θεωι
προσφερομενος, ασβεστον εφ' εαυτωι τηρειτω το πυρ, και της αγιας εκεινης φλογος
ακμαζετω διαπαντος η δυναμις εν αυτωι· Ὅλην γαρ την νυκτα, φησιν, ητις εις τον
παρ οντα βιον εκληφθησεται. Ου γαρ προσηκει, ποτε μεν αποψυχεσθαι
παρακλινοντα προς το φαυλον· ποτε δε παλιν αναζωπυρεισθαι τον νουν, αλλα μονο
τροπον ειναι τινα, και αει τωι πνευματι ζεοντα, κα θαπερ φησιν ο Παυλος. Ειη δ' αν
ημιν και δι' ετερων υποδειγματων τουτο καταφανεστερον, ει την ακριβη του νομου
περιεργαζοιμεθα βουλησιν. Λεγει γαρ πα λιν ουτως εφεξης προς τον ιεροφαντην
Μωσεα Θεος· "Και ταυτα εστιν α ποιησεις, επι του θυσιαστηριου. Ἀμνους ενιαυσιους
δυο την ημεραν επι το θυσιαστη ριον ενδελεχως, καρπωμα ενδελεχισμου. Τον αμνον
τον ενα ποιησεις το πρωι, και τον αμνον τον δευτε ρον ποιησεις το δειλινον, και
δεκατον σεμιδαλεως πεφυραμενης εν ελαιωι κεκομμενωι τωι τεταρτωι 77.440 του ιν,
και σπονδην το τεταρτον του ιν οινου τωι αμνωι τωι ενι." Ἀλλ' εστι και δια τουτων
ημας ει δεναι σαφως, οτι καιρον ουδενα προσηκει παρατρε χειν εαιν, οτε μη
καθηκοντως εν αυτωι τιμαται Θεος, την εξ εργων αγαθων ευωδιαν, ωσπερ τινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

θυσιαν διηνεκη παρ' ημων προσδεχομενος. Το γαρ αρχομε νης μεν της ημερας τον
ενα σφαζεσθαι κελευειν αμνον, επι τελει δε ταυτης τον δευτερον, τον παντα
σημαινειν εοικε χρονον, δια των ακρων τα μεσα περι λαμβανων. Οινωι δε και ελαιωι
την σεμιδαλιν αναφυ ρεσθαι βουλεται, ουχ ολοκληρον αυτηι το μετρον επι χεισθαι
κελευων, αλλα το τεταρτον του ιν· δι' αινι γματος εκεινο διδασκων, οτι περ οι
διηνεκη τωι Θεωι προσαγοντες την τιμην, μαλλον δε καθαπερ τι θυμα τωι νομοθετηι
προσαγομενοι θυμηρεστερον, ελεηθεντες ευφρανθησονται, εν μεν τωι παροντι βιωι
μικρον τι του δωρου κομισαμενοι μερος (το γαρ τεταρτον του ιν επιχεισθαι κελευει),
επι δε του μελλοντος αιωνος, πληρεστατης αυτοις αποδοθησομενης της χαριτος, οτε,
καθα φησιν ο προφητης, "Ευφροσυνη αιωνιος υπερ κεφαλης αυτων· και απεδρα
οδυνη, και στε ναγμος." ∆ιαῤρηδην τοινυν του νομου κελευοντος, μηδαμου ταις επι
το χειρον παρατροπαις αποκλινε σθαι συγχωρειν εις αμαρτιαν τον νουν, πως ου
πασης εσομεθα τιμωριας υπευθυνοι, των ουτω καλως δεδε γμενων ολιγωρησαντες;
Ει δε σοι της ανθρωπου φυ σεως περισκεπτομενωι την ασθενειαν, δυσχερης ειναι πως
καταφαινεται της τοιαυτης αγωγης ο τονος (μη γαρ δυνασθαι διαπαντος, ισως ερεις,
ακμονος δικην σκληρως και αμειλικτως διακεισθαι περι τους πο νους), και της
ουτως ακριβους πολιτειας δυσεφικτον ειναι λεγοις το τελος, λυσει σοι την αφορμην
ο νομος υποβεβηκοτα βιου τροπον αναδεικνυς, του μεν ειρη μενου καταδεεστερον,
πολυ δε τους αλλους αναβεβη κοτα, και εξαλλομενον. Ποιον δε τουτον φημι, παλιν
απο της θειας Γραφης παραλαβων, την εικονα σαφη σοι ποιησαι πειρασομαι. Ὅτε
γαρ τοις υιοις Ἰσραηλ, εν πυρι τε και γνοφωι, και θυελληι Θεος επεφαινετο, και τους
περι των πρακτεων ωριζε νομους, αναγ καιον ειναι νομισας ο πανσοφος Μωσης, και
δια πραγματος εναργους επιδειξαι τοις υιοις Ἰσραηλ της αρεσκουσης τωι νομοθετηι
πολιτειας τον τυπον, οσον προς την εκεινων εξιν και διανοιαν, ουπω δυναμενην
παραδεχεσθαι τα τελειοτερα, τοιουτον τι διαπραττε ται· "Ὀρθρισας γαρ, φησι, το
πρωι, ωικοδομησε θυ σιαστηριον υπο το ορος, και δωδεκα λιθους εις τας δωδεκα
φυλας του Ἰσραηλ· και εξαπεστειλε τους νεανισκους των υιων Ἰσραηλ, και
ανηνεγκαν ολο καυτωματα, και εθυσαν θυσιαν σωτηριου τωι Θεωι μοσχαρια. Λαβων
δε Μωσης το ημισυ του αιματος, ενεχεεν εις τον κρατηρα, το δε ημισυ του αιματος
προσεχεε προς το θυσιαστηριον." Ἀλλ' ειδωμεν πα λιν εκαστα των γεγραμμενων
διαπτυσσοντες ακριβως, οιος ημιν ωφελειας εκ τουτου αναφαινεται τροπος. 77.441
ϛʹ. Ὀρθριζει μεν ουν ο Μωσης, και ανιστησι το θυσιαστηριον, δια τουτου διδασκων
ημας, οτι προσ ηκει προτερον ωσπερ εξ υπνου διεγερθηναι, και προς νηψιν
αναστηναι τον ανθρωπον, την μεν εκ της αμαρ τιας αχλυν, ωσπερ τινα νυκτα
σκοτεινην παρελασαντα, τρεχοντα δε ηδη προς το της γνωσεως φως· ιν' ουτως προς
το δυνασθαι λοιπον ιερουργειν τωι Θεωι καλον αυτωι θυσιαστηριον την οικειαν
αναστησηι διανοιαν. Τουτο γαρ οιμαι και τον προφητην Ἡσαΐαν ειπειν· "Ἐκ νυκτος
ορθριζει το πνευμα μου προς σε, ο Θεος, διοτι φως τα προσταγματα σου επι της γης."
Το μεν ουν ορθρισαι Μωσεα τοιουτον τι σημαινει. Ἀλλ' ινα της του νοηματος
ακολουθιας εχωμεθα, επ' αυτην ηδη βαδιουμεθα του ζητουμενου την ταξιν. Ἵστησι
το θυσιαστηριον ουκ επι το ορος, αλλ' υπο το ορος, οπερ δεικνυει την ετι ταπεινην
της τελειοτητος απο λειπομενων διανοιαν, ουπω δυναμενων ωσπερ εις ορος
αναβαινειν εις την ακροτητα των τελειων παραγγελ ματων, αλλ' εγγυς μεν ειναι
τουτων. υποβεβηκεναι δε ομως, ουκ επι το ορος, αλλ' υπο το ορος προσιον τας Θεωι.
Ειτα περι το θυσιαστηριον δωδεκα λιθους κεισθαι δειν υπελαμβανεν, εις τας δωδεκα
φυλας του Ἰσραηλ· ινα και δια τουτου μαθωμεν οτιπερ αει τωι Θεωι προσεδρευειν
οφειλομεν, ουδαμου προς την ασω τον αμαρτιαν εκπιπτοντες. Ὅπερ ημιν
σαφεστερον διαγγελλων ο Ψαλμωιδος, ελεγε· "Και κυκλωσω το θυσιαστηριον σου,
Κυριε." Μετα δε τουτο παλιν· "Ἐξαπεστειλε, φησι, τους νεανισκους των υιων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

Ἰσραηλ, και ανηνεγκαν ολοκαυτωματα, και εθυσαν σωτηριου θυσιαν τωι Θεωι
μοσχαρια." Ἀργοτερας μεν ουν, η και αλλως ασθενους διανοιας ουκ εργον ειναι
φησομεν το δυνασθαι θυσιας αναφερειν Θεωι, αλλα νεανικου και γενναιου
φρονηματος. ∆ια ταυτην την αιτιαν νεανισκους ειναι τους απεσταλμενους φησι,
αναφερουσι δε ομως θυσιαν σωτηριου μοσχαρια. Ἀλλ' εστι και δια τουτου παλιν
ιδειν, ωσπερ εκ τυπου και σχηματος εις τροπων διαφορας μετασκευα ζομενου του
πραγματος, επαινετην μεν των προσ αγοντων την προαιρεσιν, ασθενεστεραν δε
ομως, και του μειζονος και τελειοτερου καταδεεστεραν. Ου γαρ μοσχος, αλλα
μοσχαριον εστι το προσαγομενον, και μεγεθει και ισχυι του τελειου μοσχου
λειπομενον. Λαβων δε το αιμα, το μεν ημισυ προσεχεεν εις κρα τηρα· το δε ημισυ, εις
το θυσιαστηριον. Ὁραιν δε λοιπον ενθαδε μεριζομενην δι' αινιγματος την ζωην του
λατρευοντος. Εις ψυχης μεν γαρ τυπον το αιμα λαμβανεται, ης την ζωην εν ισηι
μοιραι διαιρειται μεθ' ημων ο Θεος, ινα μη μονον εαυτοις ζωμεν, αλλα και την του
θυσιαστηριου μεριδα φυλαττωμεν. Τοιουτος τις εστιν ο μεσος ουτος και
επιεικεστερος βιος, ουτε τωι λιαν αυστηρωι δριμειαν εχων την μεθεξιν, ουτε τωι πολυ
κεκλεισθαι προς αδειαν εκπιπτων εις αμαρ τιας· αλλα τωι μεν υδαρεστερωι ανω
βεβηκως δι' ευλαβειαν, συγκρινεσθαι δε τοις τελειοτεροις ουκ εχων δια το της
προθυμιας ενδεες. Κρεμαμενης δε ωσπερ 77.444 εξ αμφοιν της εξεως και της εν τοις
ειρημενοις ποιο τητος συνουσης εις εν, σεμνος τις και προσηνης αναδεικνυται
τροπος· οτι τηι προς αλληλα σχεσει, το εν εκαστωι λυπουν αφανιζεται, και της μεν
ακρι βειας ο τονος εν τωι της αδειας λειωι παρεκλυθησε ται· το δε της αδειας
περιττον, οια τινι δρεπανηι ταις απο του νου δεινοτησι περιτεμνομενον, ορθην και
ακατηγορητον επιδειξει την αγωγην. ζʹ. Καλον μεν ουν, αγαπητοι, ζηλουν τα
βελτιονα, και οπερ αν εχοι το πλεον εις αρετην, τουτωι μαλλον φειδεσθαι. Ἀλλ'
ωσπερ ο Παυλος φησι· "Ἕκαστος υμων ιδιον εχει χαρισμα εκ Θεου· ο μεν, ουτως· ο
δε, ουτως." Ἀγαθος γαρ υπαρχων ο παντων ημων δη μιουργος, και τοις
ασθενεστεροις του σωζεσθαι διδω σιν αφορμας· επαινου μεν μειζονος αξιων τον εν
τοις τελειοτεροις διαπρεπειν σπουδαζοντα· φιλανθρωπιας δε ομως ουκ αμοιρειν
επιτρεψας και τον ωι τοσουτον ου μετεστιν αρετης. Ὥσπερ γαρ ουχ ομοια προσωπα
προσωποις, καθα φησιν ο Σολομων, ουτως ουδε αι διανοιαι των ανθρωπων. Μια μεν
γαρ η του σωματος φυσις, και δια των αυτων απηρτισμενη μοριων· το δε των εν
εκαστωι χαρακτηρων διαφορον την αλλαγην εργαζεται. Ουτω και επι της διανοιας
ευρησομεν· δια μεν των αυτων ενεργειων, ισην εν απασι συγκειμε νην, ταις δε των
εξεων ποιοτησι μεριζομενην εις ανομοιοτητα. Τοιουτον τινα νουν και δια της
ευαγγε λικης παραβολης αποτικτεσθαι νομιζω. "Ἐξηλθε γαρ, φησιν, ο σπειρων του
σπειραι τον σπορον αυτου· εν δε τωι σπειρειν αυτον, α μεν εις τας οδους και τα
πετρωδη, α δε εις τας ακανθας, α δε εις την γην πεπτωκε την καλην, και εποιησε
καρπον, ο μεν εξηκον τα, ο δε τριακοντα." Ὁραις πως την μεν γην εφησε πασαν ειναι
καλην, περι δε την των καρπων διαφοραν το ανωμαλον φαινεται. Ὁ μεν ουν εκατον
αριθμος, τους εν αρετηι τελειους παραδηλοι, και τους εις ακρο τατην αναβεβηκοτας
ευσεβειαν· ο δε εξηκοντα, τους ολιγον μεν τι των ειρημενων υποβεβηκοτας, εισω δε
που και αυτους αρετης υπαρχοντας ου μικρας· ο δε τριακοντα, τους ετι μεν
καταδεεστερους, ου μεν εξω της καλλιστης υπαρχοντας γης, ουδε του διδοναι
καρπον εστερημενους, καν του τελειου και του μι κρον υποβεβηκοτος
απολιμπανωνται, ωσπερ δε εν τριτηι ταξει των εν αρετηι κειμενοι. "Πολλαι γαρ μοναι
παρα τωι Πατρι," καθα φησιν ο Σωτηρ, το εκαστωι χρεωστουμενον της τιμης μετρον
οριζουσαι. Ουτω και η των ταλαντων διανομη τοις οικεταις εγε νετο. "Ὧ μεν γαρ,
φησιν, εδωκε πεντε· ωι δε, δυο· ωι δε εν." Καιτοι της φυσεως εν ισωι πασι κειμενης, και
οσον εις τον οικειον λογον επιτηδειως εχουσης, και προς το τελειον, ουδεμιαν εδει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

διαφοραν εν τουτοις οριζεσθαι, αλλα πασιν εξ ισου τα πεντε ταλαντα δια νεμεσθαι.
Νυνι δε της δοσεως το ανωμαλον ανομοιο τητα τινα των εξεων εισφερει, ουκ εν ισωι
μετρωι πα ραδεχομενων την ευσεβειαν. Ἀλλ' ο γε τα πεντε τα 77.445 λαντα λαβων,
ηκουσε μεν· "Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε
καταστησω, εισελθε εις την χαραν του κυριου σου." Ὁ δε τοιν δυοιν ταλαν τοιν την
επικαρπιαν εισποιησαμενος, των ισων επαινων μεταλαγχανει, και δια της αυτης
τετιμηται ψηφου. Ἀλλ' ουκ αδικος εν τουτοις οραται Θεος, αλλα μαλλον αγαθος και
φιλοτιμος. Ου γαρ ελαττωσει τοις αμει νοσι τας τιμας η περι τον υποβεβηκοτα
χρηστοτης, ουδε τι των εκεινοις χρεωστουμενων υπεξελθων προστιθησι τοις
ελαττοσιν· αλλ' ο μεν τωι οι κειωι πονωι το χρεως αναλογουν αποληψεται χαιρων,
του δε μισθου το λειπομενον η χαρις αναπληροι. Ει δε τις εχοι την γνωμην του
διαφθονεισθαι ταις ετερων ευ πραγιαις ουκ ελευθεραν, της του Θεου φιλανθρωπιας
κατηγορων ουκ αισθανεται. Ου γαρ δη που, φησι, τοις αμεινοσιν εν ισωι μετρωι
τεταξεται της εκεινων αρετης ο λειπομενος, ει δικαιον επ' αυτοις ενεχθειη το κριμα,
και των εκαστωι βεβιωμενων ισοῤροπως, ωσπερ ολκαις, το της χαριτος μετρον
αντισταθμιζε ται. Ἀλλ' ακουετω λεγοντος του Σωτηρος ημων Χρι στου· "Ἑταιρε, ουκ
αδικω σε. Ουχι δηναριου συν εφωνησα σοι; Ἆρον το σον, και υπαγε. Θελω δε τουτωι
τωι εσχατωι δουναι ωσπερ και σοι." Ἐγειρετω τοινυν την εκαστου προαιρεσιν ο
Παυλος εις παν εργον αγαθον, και τον αδρανη της διανοιας οκνον αποτε μνετω
βοων· "Ἐγειρε, ο καθευδων, και αναστα εκ των νεκρων, και επιφαυσει σοι ο
Χριστος." Ει γαρ και κατεκοιμηθης ως ανθρωπος, καθαπερ ακρατον τινα την
αμαρτιαν εμφορησαμενος, και προς μεθην ενεχθεις σκοτεινων εκθυμηματων, αλλ'
ηδη σοι καιρος ανανηψαι προς σωτηριαν. και προς τον της δικαιο συνης ηλιον
ανατειναι τον οφθαλμον. Ὑποδεξεται σε φιλανθρωπος ων ο ∆εσποτης· ελεησει και
δραπετευ σαντα, ουκ αποστρεψεται δακρυοντα, καθαρον απο δειξει
μεταγινωσκοντα, και μεταστησει παλιν εις ευσεβειαν. Ἔσται δε ημιν και νυν εξ
υποδειγματων ο περι τουτου λογος. Το γαρ εν τοις τοιουτοις νοημα σιν αδολεσχειν,
πολυ τι το χρησιμον απεργαζεται. ηʹ. Ὅτε τοινυν της εν Αιγυπτωι δουλειας απαλλα
ξαι το γενος το εξ Ἰσραηλ ο Θεος εβουλετο, τοτε τον ιεροφαντην Μωσεα τρεχειν
εκελευσε προς αυτους, την φιλανθρωπον του ∆εσποτου διερμηνευσοντα βουλησιν.
Ἐπειδη δε προς την των ακροωμενων ευπειθειαν εχρην ακολουθησαι και την δια
των σημειων επιδει ξιν, λεγει προς αυτον· "Τι το εν τηι χειρι σου; Ὁ δε ειπε· Ῥαβδος.
Και ειπε· Ῥιψον αυτην επι την γην. Και εγενετο οφις· και εφυγε Μωσης απο προσ
ωπου αυτου. Και ειπε Κυριος προς Μωσην· Ἔκτει νον την χειρα σου, και επιλαβου
της κερκου. Και εγενετο ραβδος εν τηι χειρι αυτου." Ἀλλ', ως οιμαι, δια τουτων ο
μακαριος Μωσης επαιδευετο, οτιπερ οι την Αιγυπτιαν νοσησαντες πλανην, οι πολυ
προς αμαρτιαν εκβεβηκοτες, δια της περι το Θειον τιμης, 77.448 εις ευσεβειαν
μεταποιηθησονται. Ἐβλαστησε μεν γαρ οια τις ραβδος απο γης· αλλ' οτε προς τα της
σαρκος αποκλινας παθη τροπον τινα της του νομοθετου χει ρος αποπιπτει, τοτε τον
πραον και ημερον τροπον αποβαλων, οφιος ιοβολος ευρισκεται, πικρος εις αμαρτιαν,
δεινος εις οργην. Ἐπαναλαβοντος δε αυτου του νομοθετου παλιν, εσται καλος εις το
αρχετυπον της αριστης εξεως σχημα μεταμορφουμενος. Το γαρ του νομοθετου
προσωπον Μωσηι περιθησομεν. Ὅτι τοινυν τον εκ ραιθυμιας εφ' α μη προσηκεν
ολισθη σαντα διανιστησι παλιν και μεταβαλλει Θεος, ειη μεν αν εκ των ειρημενων,
ωσγε πιστευω, παντι τωι κα ταφανες. Ουδεν δε ηττον και των προφητων επιμαρ
τυρησουσιν αι φωναι, ανω και κατω τους αμαρτανον τας επιστρεφειν προς Θεον
συμβουλευουσαι. Ουδενα γαρ ο φιλανθρωπος ημων ∆εσποτης παραλελοιπε καιρον,
οτε μη παντας εκαλει προς σωτηριαν. Ἔστι γουν ακουσαι καταπληττομενου το
σκληρον και δυσ ηνιον, και την αμεταθετον των αμαρτανοντων εξιν αιτιωμενου.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

Ποτε μεν γαρ ελεγε· "Μη εμε ου φοβη θησεσθε, λεγει Κυριος, η απο του προσωπου
μου ουκ ευλαβηθησεσθε; τον ταξαντα οριον τηι θαλασσηι, προσ ταγμα αιωνιον, και
ουχ υπερβησεται αυτο; Τωι δε λαωι τουτωι εγενηθη καρδια ανηκοος, και απειθης.
Ἐξεκλιναν και απηλθοσαν, και ουκ ειπαν τηι καρδιαι αυτων· Φοβηθωμεν δη Κυριον
τον Θεον ημων." Ποτε δε δριμυτερον επισκηπτων τοις αναιδεστερον δραπε τευουσιν,
ελεγε· "Ει αλλαξεται Αιθιωψ το δερμα αυτου; και παρδαλις τα ποικιλματα αυτης; και
υμεις δυνησεσθε ευ ποιειν, μεμαθηκοτες τα κακα;" Ἐπι τοσουτον γαρ εκρατη του
γενους ο πασης αμαρτιας πατηρ, ως ολιγους ειναι παντελως τους τιμωντας Θεον, και
του νομοθετου μεμνησθαι δειν εγνωκοτας. Ἀλλ' ουκ αγωνος ημιν δεησει νυνι περι
την τουτων αποδειξιν, διαῤρηδην βοωντος του Ψαλμωιδου· "Παν τες εξεκλιναν, αμα
ηχρειωθησαν, ουκ εστι ποιων χρηστοτητα, ουκ εστιν εως ενος." Ουτω γαρ κατα
παντων τυραννουσης της αμαρτιας, και καθαπερ τινος ομιχλης επι πασαν κεχυμενης
την γην, τον του Θεου Λογον εις ημας αφικεσθαι παρεκαλουν αγιοι, ταις απαντων
διανοιαις το σωτηριον φως επιλαμψοντα. Και γουν αναβοωσι λεγοντες·
"Ἐξαποστειλον το φως σου, και την αληθειαν σου." Ἐξαπεσταλη τοι γαρουν προς
ημας το φως το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις τον κοσμον·
τουτεστιν ο του Θεου Θεος Λογος, και την προς ημας ομοιω σιν αναλαβων· τικτεται
μεν δια της αγιας Παρθενου· διασωζει δε το γενος των ανθρωπων, εις την αρχαιο
τητα της αφθαρσιας την φυσιν αναγαγων, καθαπερ ο Παυλος φησι· "Ξενην ημιν
εγκαινισας οδον, συνηψεν τοις επουρανιοις τα επιγεια, το μεσοτοιχον του φραγ μου
λυσας, και την εχθραν των εντολων εν δογμασι καταργησας·" ως επι τουτωι
καταπληττομενους και τους μακαριους αγγελους ειπειν· "∆οξα εν υψιστοις Θεωι, και
επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια." 77.449 Ευδοκησαντος γαρ εις ημας του
Σωτηρος ημων Χριστου, και τον υπερ ημων σταυρον υπομειναντος, λελυται μεν τα
πολυπλοκα του θανατου δεσμα· αφηιρεθη δε παν δακρυον απο παντος προσωπου,
καθαπερ ο προφητης φησι· "Και το πενθος εις χαραν μεταβεβληται," ως δυνασθαι
και ημας ευκαι ρως ειπειν· "Ἔστρεψας τον κοπετον μου εις χαραν εμοι· διεῤρηξας
τον σακκον μου, και περιεζωσας με ευφροσυνην." Ἐπι τισι γαρ ετι στυγνασωμεν αν;
ποια παλιν ημιν εσται του δακρυειν η προφασις; μαλλον δε, πως ου πασαν ημιν
ανατελει θυμηδιαν τα δια του Σωτηρος ημιν γενομενα; "Ὃς ου μονοις ημιν της
σωτηριας ανεδειξε την οδον, αλλα γαρ και τοις εν ᾅδου πνευμασι πορευθεις
εκηρυξεν απειθη σασι ποτε," καθαπερ ο Πετρος φησι. Ου γαρ εδει μερικην γενεσθαι
την φιλανθρωπιαν, αλλ' επι πασαν εκτεινεσθαι την φυσιν της δωρεας την αποδειξιν.
∆ια μεν γαρ των προφητων ευκαιρως ελεγετο· "Μερις μια βραχησεται· και μερις μια
εφ' ην ου βρεξω, ξηρανθησεται." Πρεπουσα δε τωι Σωτηρι η φωνη· "∆ευτε προς με,
παντες οι κοπιωντες και πεφορτισ μενοι, καγω αναπαυσω υμας." Κηρυξας τοινυν
και τοις εν ᾅδου πνευμασι, "και τοις εν δεσμοις· Ειρη νικως εξελθετε, και τοις εν τωι
σκοτει· Ἀνακαλυφ θητε," τριημερον μεν ανιστησι τον εαυτου ναον, καινοτομει δε τηι
φυσει και την εις ουρανους αναβα σιν, απαρχην ωσπερ της ανθρωποτητος εαυτον
προσ αγων τωι Πατρι, τον αῤραβωνα της χαριτος τοις επι γης δωρησαμενος την του
Πνευματος μετουσιαν. θʹ. Ἐπι τοις ουτω μεγαλοις, αγαπητοι, εορταζω μεν· μη εν
ζυμηι παλαιαι, μηδε εν ζυμηι κακιας και πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και
αληθειας, μετα πασης ευχαριστιας τον εαυτων βασιλεα γεραι ροντες· και την παντων
των αγαθων μητερα νηστειαν μετα της ημιν πρεπουσης ευχαριστιας εισδεχομε νοι.
Και της μεν εις αλληλους αγαπης εχωμεθα, συντονωτερον την φιλοξενιαν
διωκοντες, τωι περι πενητας ελεωι διαλαμποντες· μνημονευοντες των δεσμιων, ως
συνδεδεμενοι· των κακουχουμενων, ως και αυτοι οντες εν σωματι, και πασαν
απαξαπλως τιμωντες αρετην. Ουτω γαρ και την αληθεστεραν επιτελεσομεν,
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακο στης απο πεμπτης του Φαμενωθ μηνος· της δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

εβδο μαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο δεκατης του Φαρμουθι μηνος· περιλυοντες
μεν τας νηστειας τηι πεντεκαιδεκατηι του αυτου μηνος, εσπεραι Σαββατωι, κατα το
εθος· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι εκκαιδεκατηι του αυτου
Φαρμουθι μηνος, κατα την του νομου διαγορευσιν, τας επτα εβδομαδας της αγιας
Πεντηκοστης επισυναπτοντες. Ουτω γαρ μετα των αγιων την ουρανων βασιλειαν
κληρονομησο 77.452 μεν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι η δοξα, και το κρατος, συν τωι αγιωι Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ∆ʹ.
αʹ. Παλιν ημιν ο της αγιας εορτης αναλαμπει καιρος, του της καρτεριας
αγωνος βραχυ τι προανατελλοντος, και καθαπερ ετησιον οφλημα καταθεσθαι κε
λευοντος, τωι παντων κρατουντι Θεωι, την τε βιου σεμνοτητα, και της αλλης απασης
επιδειξιν αρετης. Λογος δε ουδεις τοις ευ φρονουσιν εις απειθειαν απρεπης, το εκ
του πραγματος περιαθρουσι χρη σιμον. Ἀγαθων μεν γαρ πονων, καρπος ευκλεης·
οκνου δε και αργιας, ουδεν αν γενοιτο χαλεπωτερον, και το μηδοτιουν υπερ του
λυσιτελησειν μελλοντος αξιωσαι παθειν, πικραν εχει την ζημιαν, και ου περι των
τυχοντων ωσανει τις ειποι τους λογους, αλλ' εις αυτον ηδη βλεποντα της ψυχης τον
ολεθρον. Κει μενου δε ουτω, και οντος φυσει του πραγματος, πρεπειν εμαυτωι
μαλιστα παντων και νυν ηγου μενος υπερ των συμφεροντων προς υμας ποιη σασθαι
λογους, μονονουχι δε το προφητικον εκεινο βοαιν· "Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου·"
ηκω παλιν εις μεσον, εσεσθαι μεν ου φορτικος υπολαμβανων παρα γε τοις
σωφροσιν, ει τα εν οις εισιν, οτι προσ ηκοι τιμασθαι μειζονως, κατα τον παροντα
μαλιστα καιρον συμβουλευων φαινοιμην. Ει δε τωι δοκω μη τα κρατιστα λεγειν,
καιτοι πολλην εις τουτο ποιουμενος την σπουδην, ορατω μη πονηραν καθ' ημων την
ψηφον εκφερων, εν τοις τιμωσι το φαυλον εαυτον καταταττηι, και λαθηι του
καταλογου των σοφων εξω τιθεις. Το γαρ εφηδεσθαι μεν οις αν τις ευλογως
επιτιμησειεν, ηγεισθαι δε παρα φαυλον την εν τοις αμεινοσι δοξαν, η και αλλως τοις
υπερ αυτων λογοις αλγυνεσθαι, πως ου της εσχατης γνωρισμα κακιας εστιν; Ἐγω δε
προσδειν μεν ηγουμαι τους τα βελ τιω ζηλουν ηιρημενους τοις απο των αριστα λεγον
των παραψυχης τε και παραμυθιας, ως αν την περι αυτα συντονωτεραν ποιοιντο
προθυμιαν· τοις δε ουτω γνωμης κεκρατηκοσιν αγαθης, το επανορθουν πεφυκος
εκποριζειν χρηναι φαρμακον, και οπως εν τοις εφεξης αμεινους φανουνται ζητειν.
Ἔσται τοι γαρουν της υφηγησεως ημιν ο λογος κατ' αμφω λυσιτελεστατος, εκατερωι
μερει διδους το αυτωι χρεω στουμενον. βʹ. Ἕλκει μεν ουν ημας επι τουτι το κηρυγμα,
και την λαμπραν οτι χρη προμηνυειν πανηγυριν, προφητων αναπειθει χορος,
γεγηθοτων μεν επι του Σωτηρος κατορθωμασι, ριπτειν δε ως ποῤρωτατω την επι
τουτοις σιωπην παρακελευομενων. Και δη και κεκραγασιν, ο μεν, "Ἀναβοησον εν
ισχυι, και μη φεισηι," λεγων· "ως σαλπιγγα υψωσον την φωνην σου·" ετερος δε τις,
εκεινωι διδασκων και φρονων συγγενη· "Ἐπ' ορος, φησιν, υψηλον αναβηθι, ο
ευαγγελιζομενος Σιων· υψωσον τηι ισχυι την φωνην σου, ο ευαγγελιζομενος
Ἱερουσαλημ· υψωσατε, μη φοβεισθε." Παντος τοιγαρουν ανηιρημενου πραγματος του
παραποδιζειν ημων την επι τουτοις προθυμιαν ισχυοντος, επι την τωι δογματι
πρεπουσαν παῤρησιαν αναβησομαι, και καθαπερ εξ ορους ποῤρωθεν ως ημας
τρεχοντα βλεπων τον της εγκρατειας καιρον, μονονουχι τε την χειρα τοις της
ευσεβειας αθληταις καθασεισας, ερω· Ἀποδυσασθε, νεοι, αποθεσθε τον παλαιον
ανθρωπον. Ἥκει παλιν ημιν ο της νηστειας καιρος, αρετης απασης επιδειξιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

απαιτων. Κρινεται δε ου ταις των σωματων ρωμαις το σταδιον· ουδε τοις εν
παλαιστραις σκιρτημασιν· αλλα μην ουδε ο το πλεον εχειν εν τουτοις πεπιστευμενος,
ουτος και του δυνασθαι νικαιν την ψηφον αποισεται. "Ου γαρ εστιν ημιν η παλη προς
αιμα και σαρκας· αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρατορας
σκοτους του του, προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις επου ρανιοις." ∆ειν δε
οιμαι τους, οσοι ταις τουτων επιβου λαις αντεξαγειν κεκρικασι, τουτους ειναι προς
μα χην, ως δυνασθαι την αμεινω ψηφον επ' ανδρειαι κομιζεσθαι· η παντως εσται
περιφανης τοις μη τοιουτοις ο κινδυνος, και μεχρι μονης αλαζονειας το καυχημα. Το
γαρ τεταχθαι μεν εν τοις ηττοσι, φρονειν δε μειζον, η οπερ εσμεν, προς τωι γελασθαι
δικαιως, και κινδυνων ουκ αμοιρει. Ει δε φευγειν αξιον τα τοιαυτα (αξιον δε δη που
παντες ερουσιν, οις ουδεν εις ευλαβειαν ενδει), και το επι ταις φαυλοτησιν αισχος
αποκρουεσθαι παντι σθενει χρωμενοις ουκ ακερδες, πως ουκ αναγκη τα βελτιω
ζητειν, και οπως των αντι κειμενων περιεσομεθα, πολληι συγκαταπραττειν σπου δηι;
Και ει πνευματων πονηρων εισελαυνει καθ' ημων ο πολεμος, αναγκη τωι πνευματι
ζεοντας ειναι τε και φαινεσθαι τοις ανταιρειν εκεινοις τα οπλα θαρση σαντας· και ει
σωματων ουδεν εις τουτο ημας τεχνη και δυναμις ωφελει, ακολουθον κατα την του
Παυ λου φωνην· "Ἐνδυσασθε την στρατιωτικην παν οπλιαν του Θεου, και την
παντευχεα της εις αυτον ευσεβειας καλως εναρμοσασθε." Ουτω γαρ αν αποσβεσθειη
μεν του πονηρου τα πεπυρωμενα βελη· το δε παντος εξω γενεσθαι τραυματος, περι
εσται τοις ανδριζομενοις. Ἀλλ' ινα παλιν επι τους εν ταις σκηναις αγωνας μετοισω
τον λογον, εκεινο φημι. Χρηναι γαρ δει πανταχοθεν το ωφελουν ερανιζεσθαι τους,
οις τουτο πραττειν εσπουδασται 77.456 και υμας αυτους συγκατανευειν ετοιμως
υπολαμ βανω. Ἀκουω τοινυν οτι των επι ταις γυμνοπαι δειαις αγωνων οι
προεδρευοντες, οις και το χρηματα προσαναλισκειν υπερ της εν τουτοις δοξης ου χα
λεπον ισως καταφαινεται, επειδαν μελλωσι ποιει σθαι του πραγματος την αρχην,
σαλπιγγι μεν τον αγωνα περιαγγελλουσιν· εισκαλουντες δε υπ' αυτον παν οσον
πεφυκεν ορασθαι χρησιμον, και τους εν τουτοις ευδοκιμειν ειωθοτας, αποπεμπουσι
δε των πο λεμων, ης μαλακωτεραν η τεχνη την επιδειξιν εχει. Μη γαρ τι χρηναι,
σφοδρα ποιουντες καλως, εδοκι μασαν τους επ' ανδρειαι κεκλημενους, η ετερου
τινος επιτηδευματος σεμνοτεραν εχειν δυναμενους την εμπειριαν, τοις αισχιοσιν
αναμιγνυσθαι, μηδε ταις εκεινων καταμιαινεσθαι βδελυριαις, οις η κρειττων
υποληψις ακολουθουσα φαινεται. Ει δε επι μικροις και ευτελεσι μισθωμασιν ουτω
γενναιος εκεινοις ο σκοπος, και πασαν εν αυτοις κειμενην οραιν εξεστι προθυμιαν,
αιδοι του μη δοκειν της ετερων ρωμης απολιμπανεσθαι, πως ου φροντιζειν αξιον,
οπως αμει νους εκεινων γενωμεθα, και τοσουτωι πλεον, οσωι και των στεφανων η
διαφορα; Το μεν γαρ επι μικροις τισι τοις προκειμενοις αλωναι φυγαδα, και κατοκνη
πονειν, οισει τινα τυχον τοις τουτο πεπονθοσι παραι τησιν. Ου γαρ ην αξιον, ερουσι,
κινδυνους ουτω μακρους μικρων αλλαξασθαι γερων. Ει δε τοιουτοις ημας χρησθαι
λογοις ουκ ενεστι, πολυ του στεφανου τους πονους υπερανισχοντος, τι αν ειη ετερον
το προθυμως αγωνιζεσθαι κωλυον; Ουδεν. Ὄκνου δη λοιπον και ραιθυμιας το
εγκλημα, και της επι τα χειρω ροπης την επι τοις επαινουμενοις αναιρουσης
σπουδην. Οιμαι δε εγωγε των ειρημενων εκαστον προς τους επι τοις αγωσι
κεκλησθαι πονους, ου χρηματων ηττωμενους επιθυμιας τοσουτον, οσον ευ κλειας
και τιμων. Ἔχει γαρ τινα παρ' εκεινοις και τα τοιαυτα χαριν· και το μη τυχειν ων αν
εκαστος βουλοιτο, δοξης ζημια λελογισται· δοξης δε παλιν φημι της παρ' αυτοις
τετιμημενης. Ουτω δε εχοντας γνωμης οιμαι φαινεσθαι, και εις τουτο φρονηματος
αφιχθαι νεανικου, ωστε ει τις εκαστον αυτων εροιτο προσιων· Πολλων οντων
ετερων επιτηδευματων κατα τον βιον, τι δηποτε, ω ταν, επι τουτι το σχημα και
γνωμην απηντηκας; οτου δε χαριν τα αλλα αφεις, τα εν ταις παλαιστραις τετιμηκας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

παιγνια; Τι ποτε αρα τουντευθεν οιει κερδαινειν; ποτερον τιμας η χρηματα; Το δε επι
τοις αγωσιν ουτω πονειν, τινος αν σοι μαλλον ελοιο γενεσθαι προξενον; ευθυς αν
εκαστον αποκρινεσθαι πιστευω· Οιχεσθω χρηματα· πριαιμην αν μαλλον ηδεως της
τουτων ευποριας την νικην, και αυτην, ει προς τουτο καλοιη καιρος, την ψυχην του
μη γελασθαι προησομαι. Ουτω τοινυν εκεινων διακειμενων, πως ου σφοδρα γε
ατοπον ημας τους, οις τα μειζω προκειται γερα, μηδε ταις εκει νων προθυμιαις
αμιλλωμενους ορασθαι, αλλα οκνωι δεδεσθαι, και τηι των αγαθων πενιαι
κατατριβεσθαι, μηδ' οπως την αμεινω ψηφον κερδανουμεν επειγε 77.457 σθαι,
τοσαυτην εχοντας αφθονιαν βοηθηματων παρα Θεου, δι' ων ημιν περιεσται το
νικαιν; Οι μεν γαρ εν ταις σφων αυτων εμπειριαις, και ταις των σωματων ρωμαις,
εχουσι το δυνασθαι των εναντιων κρατειν, ωστε ει τις αυτων υπαρχοι των
ειρημενων αμετ οχος, εξω κεισεται παντως της απο νικαιν ευθυμιας. Ἡμιν δε ουχ
ουτω τα του αγωνος κρινεται, αλλ' εις παν τουναντιον το πραγμα καθισταται. Καν
ισχυος αμοιρηις, αιτει τον αθλοθετην, και ληψηι προχειρως. Καν η τεχνη σοι λιπηι τι
των παλαισματων, εγγυς ο παιδοτριβης, ειδως απασαν του σταδιου την μεθοδον.
Χορηγησει μεν γαρ το δυνασθαι Θεος. Το δε οπως προσηκει παλιν τοις αντιπαλοις
ανταγωνιζεσθαι, μαθησηι τας θειας εξεταζων Γραφας. Ἐκει τον Παυ λον ευρησεις
λεγοντα· "Παντα ισχυω εν τωι ενδυ ναμουντι με Χριστωι." Ἐκει θαυμασεις τον Ψαλμ
ωδον μελωιδουντα και βοωντα προς τον Θεον· "Ἐν σοι τους εχθρους ημων
κερατιουμεν, και εν τωι ονο ματι σου εξουδενωσομεν τους επανισταμενους ημιν."
Χρηναι δε ηγουμαι προς τοις ειρημενοις και ετε ρους σοι τροπους ειπειν, ακονησαι
δυναμενους εις ευτολμιαν. Ἐν μεν γαρ τοις κατα τον παροντα βιον αγωσιν οτωιπερ
αν γενοιτο το παντων κρατειν, η ταις περι την τεχνην εμπειριαις πλεονεκτουντι
τους αλλους, η και τηι του σωματος ευρωστιαι την επι τουτωι φιλοτιμιαν
χορηγουμενωι, τουτωι παντως εσται πολεμιωτατος των στεφανων ο χορηγος. Ὅσωι
γαρ αν εις υψος αιρηται των νικωντων ο επαινος, τοσουτωι πλεον αυξησει τοις
αγωνοθετουσιν η επι χρημασι ζημια· και οσωι μειζονως ευδοκιμουσιν εκει νοι, τουτωι
πλεον αυτοις εις αυξειν επιδωσει τα της φιλοτιμιας, ακολουθουσης δηλονοτι της
των μι σθων αναλογιας τωι μεγεθει των κατορθωματων. Ἀλλ' ου τοιουτοις
διοικειται θεσμοις της ευσεβειας το σταδιον. Πλουσιος ο χορηγος· χαιρων επι τοις αν
δριζομενοις τοσουτον, οσον, ει τι παθειν εχωρει και ανθρωπινον, επι τοις
ηττωμενοις λυπουμενος. Λεγει γαρ που δια τινος των προφητων· "Οιμοι εγω, οτι
εκλειπει η ψυχη μου επι τοις ανηιρημενοις." ∆ια τοι τουτο και τους πεσοντας
ανιστησι· και τοι των παρ' εκεινοις νομων τους απαξ επι τουτωι κατεγνω σμενους,
εξω των εν ευκλειαι τιθεντων, και της του νικαιν αποικιζοντων τιμης· και γουν
αιτιαται Θεος τους, οσοι πεσοντες, μακρας εν τουτωι ποιουνται τας διατριβας· και δια
του προφητου φησι· "Μη ο πι πτων ουκ ανισταται;" γʹ. Προσηκει μεν γαρ, ως ενι
μαλιστα τουτο παρ αιτεισθαι παθειν· και ουδεις εστι των οντων, ος ου 77.460
φαυλον ερει την επι τοις αγαθοις ραιστωνην. Πολυ δε λιαν της φυσεως, της
ανθρωπου φημι, βλεπουσης εις αμαρτιαν, αν που τι των αηδων υπομειναι συμ βαιη,
δευτερον ωσπερ εσεσθαι τροπον ευδοκιμησεως υπολαμβανω, το σπουδαιως εν τοις
αμεινοσι γενε σθαι ποθειν, και παλινδρομησαι γοργως επ' εκεινο το φρονημα, οπερ
εχοντας εδει φαινεσθαι την αρχην και μεχρι παντος διασωσασθαι. Και μη τις εκ των
ειρημενων οιεσθω χαλεπην τινα σφοδρα, και δυσκατ ορθωτον ειναι την νικην·
αλειφετω δε μαλλον τον τοιουτον ο Παυλος βοων· "Πιστος δε ο Θεος, ος ουκ εασει
υμας πειραθηναι υπερ ο δυνασθε· αλλα ποιη σει συν τωι πειρασμωι και την εκβασιν
του δυνασθαι υπενεγκειν." Ὅτι γαρ δωσει τουτο κατα την του Παυλου φωνην,
αυτον σοι παροισω τον Χριστον λε γοντα· "Ἰδου δεδωκα υμιν πατειν επανω οφεων
και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του εχ θρου· και ουδεν υμας ου μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

αδικησει." Παντα γαρ οντως ημιν δυνασθαι κατορθουν, οσα βλεπει προς αρετην,
προθυμως ορεγει Χριστος δια της ενεργειας του αγιου Πνευματος και του σωτηριου
σταυρου· εφ' ωι γελωσιν Ἑλληνων παιδες, οι μεχρι μεν γλωτ της σοφοι, και επι
ψιλοις ωραιζομενοι ρημασι, περι δε την της αληθειας ευρεσιν ουτως οντες βραδεις,
ως μηδεν ετερον ειναι δοκειν, η αυτο δη τουτο, καν θηλιοι, οι τοις ηδιστα μελωιδειν
ειωθοσι τα ωτα κα τασειοντες, κατ' ουδενα τροπον της του λυροκτυπου τεχνης
αισθανονται. ∆εον ουν αυτους επι ταις οικειαις αβουλιαις αισχυνεσθαι, και τοις
ταληθη διδασκειν δυναμενοις προσεδρευοντας ωφελεισθαι, γελωσιν ους εδει
ζηλουν· και ψεγουσιν ους, ειπερ ησαν σο φοι, μιμεισθαι παντως εχρην. Τοσουτους δε
τωι βιωι, παρα τον οντα φυσει, θεους επεισφεροντες, ουσπερ αν εκαστωι δοκηι, και τα
εξ ημων παραιτουμενοι ρηματα, ευλογως ακουσειεν ο δη και φασιν ενα των παρ'
αυτοις ποιητων ειπειν· Ουκ αγαθον πολυκοιρανιη· εις κοιρανος εστω, Εις βασιλευς
.... ο εν πασι και δια παντων, και επι παντας Θεος. Και τα μεν εκεινων εγκληματα
παρησω νυνι· α δε γε ει πειν οικειοτερον, και τωι παροντι καιρωι δοκει πως εχειν
εγγυς, ταυθ', ως εοικεν, εις μεσον αγειν ακο λουθον. δʹ. Σκανδαλιζονται τοινυν επι
τωι σταυρωι του Σω τηρος ημων Χριστου οι παντες ασεβειας εις ακρον ελασαντες
Ἰουδαιοι, και τοσουτον, οιμαι, τας Ἑλληνων μανιας υπερβαλλομενοι, ωστε ει τις επ'
αμ φοιν γενοιτο κριτης, ευθυς αν, οιμαι, τουτων καταδι κασειεν, εν ελαττοσι κακοις
τα εκεινων ειπων. Ουπω γαρ, ισως ερει, τας θειας ανεγνωκοτες Γραφας, θαυ μαστον
ουδεν ει των της αληθειας δογματων δι ημαρτηκασιν. Οι δε γε δια νομου και
προφητων τα 77.461 προς ευσεβειαν παιδαγωγουμενοι, τοσουτον Ἑλλη νων εις
αβουλιαν διηνεγκαν, οσον της μεν αγνοιας εκεινοις ευλογος η παραιτησις· τοις δε
τροπος ου δεις εις απολογιαν περιεστιν, αναγκαιας εισφερων της αμαθιας την νοσον.
Ὄψει δε, ει βουλει, και αυ τον τοις εμοις λογοις συναγορευοντα τον Χριστον. Λεγει
γαρ που περι αυτων· "Ει μη ηλθον και ελα λησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχοσαν· νυνι
δε προφα σιν ουκ εχουσι περι της αμαρτιας αυτων." Εις τουτο δε ηδη καταστασεως
τα εκεινων ελαυνει πραγ ματα, ως δοκειν οντως λοιδοριας ουκ ειναι τροπον, ει τις
αυτους εν Ἑλληνων ταξει, και εν τοις ουδ' ολως ειδοσι Θεον καταριθμησαι χρηναι
διισχυρι ζοιτο. Κωλυειν δ' ισως ουδεν, μαλλον δε αναγκαιον ηδη φαινεται, και εξ
αυτων ημας των πραγματων ποιεισθαι την αποδειξιν· ουτω γαρ αν επι ταις λοι
δοριαις εγκλημα ραιδιως αποδυσαιμεθα· και τοις ακροωμενοις, οτι λεγειν ημιν
ταληθη δια πολλης τε θειται σπουδης, φανερον καταστησομεν. Ἐπ' αυτην δε ειμι του
γενους την αρχην, γενους δε του Ἑβραιων φημι. Ἐντευθεν γαρ εσται καταφανες το
δηλουμε νον. Χαλδαιος τοιγαρουν κατα γενος υπαρχων ο μακαριος Ἀβρααμ, και υπο
πατρι τεθραμμενος ουκ ειδοτι τον κατ' αληθειαν οντα Θεον, μεχρι μεν τινος χρονου
τοις του φυσαντος νομοις διοικουμενος, εν τοις αγνοουσιν ετελει, και συνηριθμητο
ποτε τοις των ειδωλων προσκυνηταις. Φιλει γαρ η νεοτης ταις ετερων
χειραγωγεισθαι βουλαις, και το μη σφοδρα δεχεσθαι του λυσιτελουντος την
αισθησιν, του χρο νου θειην αν η κατ' εκεινης γραφην. Ἐπειδη δε Θεος το των
Ἑβραιων γενος φυτευειν εβουλετο, καλει μεν αυτον εις επιγνωσιν την εαυτου, ελκει
δε ωσπερ εξ ακανθων ριζαν ευγενη και μετατιθη σιν εις ευλαβειαν, και γεγονεν οπερ
νυν εστιν, τηι προσθηκηι της εις Θεον επιγνωσεως καθαπερ εις ετερον τινα
μεταβεβλημενος, και, δια μονον το λα τρευειν εθελησαι Θεωι, των οσοι δηποτε προ
αυτου γεγονασι διενεγκων. Ουκουν ει της ευσεβειας ο τρο πος, και της εις Θεον
λατρειας η δυναμις μεταποιη θεντα δεικνυει τον ανθρωπον, η των ειρημενων απο
βολη παλιν εις το αρχαιον καλεσει τον ωι συνεβη τουτο παθειν. Καλον γαρ
αποσυλησαι τον λογον της του δικαιου κεφαλης, και εις τον απο της ριζης καρπον
ενεγκειν· ουτω γαρ φανειται και αληθες οτι, δια της εις Χριστον απειθειας, απασης
ευσεβειας απηυτομοληκασιν. Ἄκουε τι φησι δια τινος των προφητων ο Σωτηρ·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

"Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου· δειλαιοι εισιν, οτι ησεβησαν εις εμε."
Πρωτον μεν γαρ εκεινο και κυριωτατον εγκλημα ταις των Ἑβραιων επιγραφεται
κεφαλαις. Ει δε τις αυ των και ετερα προς τουτωι βουλοιτο καταριθμησθαι
εγκληματα, τοσουτον ευρησει τον οχλον, ως μη δυνασθαι τοις περι αυτων αρκεισθαι
διηγημασι, μηδε τον αριστα μεν ταις περι τους λογους εμπει 77.464 ριαις
εξηρτυμενον, ησκημενον δε ουτως εις ευγλωτ τιαν, ως μηδενι των αλλων
παραχωρειν, οις το γε εν τουτωι φαινεσθαι λαμπρους, της αλλης απασης ευημεριας
αμεινον εχειν δοκει. Ὑπερ δε του μη ολο σχερως σιωπησαι, προς το πληθος ωσπερ
των εγ κληματων αποναρκησαντας, ολιγα κομιδηι, και δι' ων οπως απεπηδησαν
εισομεθα, παραθειναι σπου δασω. εʹ. Λεγει τοινυν ο παντων ημων ∆εσποτης Θεος,
επι ταις εκεινων δυσσεβειαις αγανακτων· "Παντες οι αρχοντες αυτων απειθουντες·
εποιησεν Ἐφραιμ τας ριζας αυτου, εξηρανθη· καρπον ουκ ετι μη ενεγκηι. ∆ιοτι και
εαν γεννησωσιν, αποκτενω τα επιθυμηματα της κοιλιας αυτων. Ἀπωσεται αυτους ο
Θεος, οτι ουκ εισηκουσαν αυτου, και εσονται πλανηται εν τοις εθνεσιν." Ἆρ' ουχι
των εμων λογων η πειρα, τουτο βοαι γεγωνοτερον; Και των πραγματων η εκβασις
ουχι την αληθειαν τοις ειρημενοις επιμαρτυρει; Ἐπειδη γαρ την εις αυτον ευλαβειαν
απεσεισαντο, απειθουντες αμα και αντιλεγοντες, δια τουτο προς ακαρπιαν
ελαυνομενοι, και οσον ουδεπω ξηρανθησε σθαι μελλοντες, ωσπερ τα των υδατων
απωικισμενα φυτα, τας ριζας το τηνικαδε περιαλγησαντες, οτε προς αυτους ο των
προφητων εγινετο λογος, τελευ τωντες, δια της εις Χριστον απειθειας, απεξηρανθη
σαν. Τοιγαρτοι και της προς αυτον φιλιας αποπεμ πομενοι δικαιως ακουουσι·
"Μεμισηκα, απωσμαι εορτας υμων, και ου μη οσφρανθω εν ταις πανηγυ ρεσιν υμων.
∆ιοτι και εαν ενεγκητε μοι ολοκαυτω ματα, και θυσιας, ου προσδεξομαι αυτα, και
σωτη ριους επιφανειας υμων ουκ επιβλεψομαι. Μεταστησον απ' εμου ηχον ωιδων
σου, και ψαλμον οργανων σου ουκ ακουσομαι." Ου γαρ επι ταις κατα τυπον τιμαις
εφηδεσθαι δειν εδοκιμαζεν ο την αληθειαν αγαπησας Θεος· αλλ' οσον ουδεπω τον
της εν πνευματι λα τρειας καιρον αναδειχθησεσθαι κατεμηνυεν, ανατρο πην μεν
εσεσθαι των αρχαιων εθων εισηγουμενος· αντι δε τουτων, χαριεισθαι τα βελτιονα.
Και γουν σαφεστατα δια τινος των προφητων τουτο βοαι· "Και εσται εν ταις ημεραις
εκειναις, ουκ ερουσιν ετι, Κιβωτος διαθηκης Ἁγιου Ἰσραηλ· ουκ αναβησεταιεπι
καρδιαν, ουδε ονομασθησεται· ουδε επισκεφθη σεται, και ου ποιηθησεται ετι." Ει δε
τις βουλοιτο μαθειν, ον ο προφητης εδηλου καιρον, καθ' ον ουκ αναβησεται μεν επι
καρδιαν, ουκ ονομασθησεται δε ετι την κιβωτον διισχυριζεται, ορατω τα νυν
πραγματα, εν οις τε εστι, σκοπειτω τα Χριστιανων μυστηρια. Ου γαρ δη που τοις
Ἑβραιων εθεσιν εις λατρειαν κεχρησθαι [και] ημας ηβουληθη Θεος· ουδε κιβωτος
εστι παρ' ημιν, χρυσιωι μεν εξωθεν ηγλαι σμενη, εσωθεν δε τας Μωσεως βιβλους
ωδινουσα· αλλ' εκαστος των πιστευοντων εις Χριστον, ναος του 77.465 Πνευματος
αποτελειται, ολην, ιν' ουτως ειπω, του αγιασμου την πηγην εισδεχομενος. Και μη τις
οιεσθω των ακροωμενων, η κατα Μωσεως ημας ποιεισθαι τους λογους, η τοις δι'
εκεινου νομοθετουμενοις επι τιμαιν. Μη γαρ ουτω φρενων εξω γενοιμην, ως του τον
εχειν ελεσθαι τον σκοπον, ετερα λεγουσης της θειας Γραφης. "Ὁ μεν γαρ νομος
αγιος, και η εντολη αγια, και δικαια και αγαθη," καθαπερ ο Παυλος φησιν· εκειτο δε
μεχρι καιρου διορθωσεως, ουπω την αληθη λατρειαν εισφερων. ∆ια τουτο ο Θεος
μεταποιησειν αυτον επι το αμεινον δια τινος των προφητων υπισχνειτο, λεγων·
"Ἰδου ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και διαθησομαι τωι οικωι Ἰσραηλ και τωι οικωι
Ἰουδα διαθηκην καινην." Ὅπερ αριστα νοησας ο Παυλος φησιν· "Ἐν τωι λεγειν
καινην, πεπαλαιωκε την πρωτην· το δε πα λαιουμενον και γηρασκον, εγγυς
αφανισμου." Και παλιν· "Ει γαρ εκεινη ην αμεμπτος, ουκ αν δευτε ρας εζητειτο
τοπος." Ἐπειδη τοινυν μομφης μεν ουκ ελευθεραν εφησεν ειναι την πρωτην· "Ουδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

γαρ ετελειωσεν ο νομος·" αναγκαιως την δευτεραν αντεισ αγεσθαι προς την του
κοσμου σωτηριαν διισχυριζε ται. ϛʹ. Μεχρι τινος ουν απειθησεις, Ἰουδαιε; ποτε δε
συνθησηι ταις των αγιων φωναις; Ἀλλ' ισως ερεις, Σος ο Παυλος, ουκ εμος, ω ουτος.
Ειην δ' αν μωριας αναπλεως, ει των εμοι κατα μηδενα προσηκοντων δε ξαιμην τους
λογους· ομοιον γαρ ως ει τις εν πολεμωι και μαχαις, ασμενως προσδεχοιτο τας των
εναντιων πληγας. Καλως εικοτα μοι φαινηι και δικαια λεγων· αρνησηι μεν γαρ ουκ
ορθως, και της ισης ομογενειας εξοικιεις, Ἑβραιον οντα τον Παυλον· ακουω γαρ
λεγοντος αυτου· "Και γαρ εγω Ἰσραηλιτης ειμι, Ἑβραιος εξ Ἑβραιων, κατα νομον
Φαρισαιος." Ἐπειδη δε σοι χαλεπον ειναι πως δοκει, το μεμνη σθαι ημας λογων
αποστολικων, και την σην ελεγχειν πειρασθαι κακονοιαν, και τουτο παρησω νυνι·
μυρια δε οσα των δια Μωσεως και προφητων ειρημενων παραθειναι δυναμενος,
βραχυ τι προσερωτησας, απ ελευσομαι. Ἴθι τοινυν, ω βελτιστε συ, λεγε δη μοι
τρανωτερον, τας βαθυτερας των ζητηματων σκεψεις παραδραμων· ει μη τον νομον
μεταποιηθησεσθαι κατα την αληθειαν προσδοκαις, οιηι δε ωσαυτως εξειν αει, μηδε
μιας επακολουθουσης μεταβολης, τι το κωλυον εστι, των αυτων εχεσθαι σε
πραγματων; οτου δε χαριν της εις Θεον λατρειας ουτως ολιγ ωρεις, ως εθων μεν
αποστηναι πατρυων, λογου δε μηδενος αξιουν τα εκεινοις τιμιωτατα; Ποι γαρ εχε
ται μεν υμιν ο νεως; Ποι δε τα εν αυτωι θυσιαστη ρια, και αι των θυματων
προσαγωγαι; Ζητησαι δε οποι προσηκει των ιερειων τους μωμοσκοπους, ιερα τικων
φημι καταλογων εσμους, και λευιτικα συστη ματα; Τα δε γε του αρχιερεως
εσθηματα, και το παμποικιλον σχημα, ποι ποτε παλιν υμιν μετακε 77.468 χωρηκεν;
Οι δε των κρασπεδων εξηρτημενοι κωδω νες, οτου δη χαριν σεσιωπηκασι, δηλος δε
ουδεις; Τουτο δε ονομα τηι λιθωι, πεποιημενον απο του πραγ ματος, ταις των
χρωματων εξαλλαγαις, την επι τοις μελλουσι προμηθειαν εισφερει κατα βουλησιν
Θεου. Τας δε κατα νομον, ειπε μοι, θυσιας, αυτος ου προαγεις δια ποιαν αιτιαν; Ειναι
μεν σοι κατα γνω μην την εν τουτοις ολιγωριαν ειπων, ελεγχηι παρα νομος, και ουτω
σοι κεχρησομαι μαρτυρι προς την κατα σου γραφην, ουχ ετερων εις τουτο δεησομαι·
ει δε αβουλητον εχεις την επι τουτοις αργιαν, ειργεσθαι δε τινος αναγκης δεσμωι, και
αυτος ομολογεις, αθρει δη λοιπον μη τωι της αβουλιας περιπιπτηις εγκληματι,
μακραν ουτω την απειθειαν ποιουμενος. Τις γαρ ο τοσουτον ισχυσας, ως αναγκης
υποθειναι θεσμωι τον βοηθουμενον υπο του Θεου, λιαν γαρ σε μανθανω και επι
τουτωι σεμνυνεσθαι ουκ εστιν ουδεις. Θειαι τοινυν οργηι, τουτο γαρ το λειπομενον,
τοις εξ Ἰσραηλ επισκηψασα, πασης μεν ευθυμιας ερημον απεδειξε το γενος, επι νομωι
μεγαλαυχειν ουκ ετι συγχωρη σασα, δικας δε της εις Χριστον ασεβειας εισπραττο
μενη τους εις αυτον παραινεσαντας. Και μετεθηκε Θεος ομου τηι χαριτι της λατρειας
τον τροπον επι το αμεινον. Ἤδη δε σοι και τουτον επιδειξω της σης αργιας τον
καιρον, δια των προφητων αναβοωμενον. Και γαρ σε ταις σαις επαισχυνεσθαι
συμφοραις υπο λαμβανω, και πειρασθαι κρυπτειν, απερ οισθα μεν, ως εικος, αιδοι δε
του μη δοκειν αποβεβλησθαι παρα Θεου μακραν, υποκρινηι την ανοιαν. Λεγει τοινυν
περι των τοιουτων ο μακαριος προφητης Ὠσηε· "Ἡμερας πολλας καθισονται οι υιοι
Ἰσραηλ, ουκ οντος βασιλεως ουδε αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας, ουδε οντος
θυσιαστηριου, ουτε ιερατειας, ουτε δηλων." Ταυτα τις ταις παρ' υμιν αρνησεται
βιβλοις ουχ ουτως εχειν, και προς τοσαυτην αναισχυντιαν ελα σει, ως τα πασιν
ορωμενα τολμησαι λεγειν; Ουκ αν γενοιτο ποτε. Ἔστι μεν γαρ και τωι προστυχοντι
κα ταφανης των ειρημενων η εκβασις. Ἀνανευσεις δε ισως αυτος παλιν, και την
συντροφον απειθειαν τι μησας, λιθων αψυχων ουδεν αισθανηι διενεγκων. Ἀλη θευει
γαρ λεγων ο προφητης οτι, "Πας οικος Ἰσραηλ φιλονεικοι εισι και σκληροκαρδιοι."
Ἀληθευει δε παντως Θεος, δια τινος των αγιων την σην αναιδειαν εξηγουμενος·
"Γινωσκω γαρ εγω, φησιν, οτι σκλη ρος ει, και νευρον σιδηρουν ο τραχηλος σου, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

το μετωπον σου χαλκουν." Της δε σης απειθειας το μεγεθος, και αυτος ο Σωτηρ
καταιτιαται, λεγων· "Ὅλην την ημεραν εξεπετασα τας χειρας μου προς λαον
απειθουντα, και αντιλεγοντα." Και τις, ειπε μοι, της ουτω μακρας απειθειας ο λογος;
Ουκ ᾔδεις, απο της θειας δεδιδαγμενος Γραφης, τον εξ επαγγε λειας σοι
χρεωστουμενον; Ἠγνοεις επιδημησειν μελλοντα τον του Θεου Λογον; Ουκ ηκουες
λεγοντος ουδε προφητου Ζαχαριου· "Τερπου και ευφραινου, 77.469 θυγατερ Σιων,
οτι ιδου ερχομαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει Κυριος;" Πως ουκ εδει
χαιρων υμας, και πασης εισω γινεσθαι θυμηδιας, της ουτω λαμπρας αφιξεως του
Σωτηρος ημων Χριστου δια των αγιων κηρυττομενης; Ἐπειδη γαρ απασαν, ιν' ουτως
ειπω, την ανθρωπου φυσιν, πρηστηρος δικην επισκηπτων ο διαβολος,
κατεδουλωσατο, και λοιπον ην ουδεις της εκεινου πλεονεξιας απειραστος, παν τες
δε ησαν εν αμαρτιαις, αισχυνης μεν ουδενα ποιου μενοι λογον, εφ' απασι δε τοις
δεινοις, ως επι μεγα λαις ευκλειαις φιλοτιμουμενοι (εκαστωι γαρ ην ο σκοπος
πλεονεκτειν εν φαυλοτητι, και τον ηδη προ γεγονοτα, και τον εσεσθαι
προσδοκωμενον, και ην ημιν εν αισχυναις η δοξα, καθαπερ ο Παυλος φησι),
αναγκαιως ο παντων δημιουργος, πολλους θεραπειας τροπους διερευνωμενος,
πανταχοθεν εζητει διασωζειν το γενος των ανθρωπων. Και προφηται μεν κατα
καιρον απεδεικνυοντο, τα εις σωτηριαν πασιν εισ ηγουμενοι. Ἐπειδη δε ουδεις ην ο
τουτοις πειθομενος, αυτον εκαλουν εξ ουρανου τον παντων βασιλεα του Θεου
Λογον, πη μεν λεγοντες· "Κυριε, κλινον το ους σου, και καταβηθι·" πη δε βοωντες·
"Ἐξ αποστειλον το φως σου, και την αληθειαν σου." Ἐπεδημησε τοινυν ο μονογενης
του Θεου Λογος, ο της του Πατρος ουσιας ακριβεστατος χαρακτηρ, την προς ημας
ομοιωσιν υποδυς, και γενομενος ανθρω πος, επι γης ωφθη, και τοις ανθρωποις
συναν εστραφη, καθαπερ ελεγε τις των σοφων. Ὁρων δε την ανθρωπου φυσιν εις
ολοτελη δραμουσαν απωλειαν, και των αγαθων ουδεν εργαζεσθαι δυναμενην, ου
τοις εργοις εδιδου της δικαιοσυνης την χαριν, αλλα τωι πιστευοντι τουτο
δωρουμενος, παντας εκαλει προς σωτηριαν· ειτα δεον, απο τε της τοσαυτης
φιλανθρω πιας και των αλλων απαντων, επιγινωσκειν αυτον, και προσκυνειν τον
δι' ημας ενανθρωπησαντα του Θεου Λογον, εκ των εναντιων σταυρωι προσηλωκασιν
οι παντολμοι των Ἰουδαιων λαοι, και παν ειδος επ ενεγκοντες κακιας τε ομου, και
ατιμιας, θανατωι πα ραδεδωκασιν. Ἐπειδη δε, καθα φησιν η θεια Γραφη, ουκ ην
δυνατον κρατεισθαι αυτον υπο του θανατου, παλιν ανεστη τριημερος, ειρηκως και
τοις εν ᾅδου πνευμασιν· "Ἐξελθετε·" και παντα του διαβολου σκυλευσας τον
πλουτον. Ἔλυσε και του θανατου το κρατος, αῤραβωνα μεν της μελλουσης ελπιδος
θεις εν ημιν το Πνευμα το αγιον, ενεχυρον τε των προσ δοκωμενων αγαθων, αυτος
δε ωσπερ εκ παραδεισου καρπων απαρχην προσαγων εαυτον υπερ ημων τωι Πατρι, εν
ανθρωπου φαινομενος σχηματι. Ἐπεδημησε γαρ, ινα και τον ανθρωπον ουρανου
πολιτην εργασηται, και τοις εκεισε συναψηι χοροις. Ἐφ' απασι τουτοις, αγαπητοι, καν
Ἰουδαιοι μη βουλωνται, πως ουκ αναγκαιον ημας μεγαλα μεν ποιεισθαι τα ευχα
ριστηρια, προσαγειν δε τωι τετιμηκοτι Θεωι, και 77.472 ουτως ημας αγαπησαντι,
καθαπερ τινα δικαιαν αμοιβην, την εν εργοις σεμνοτητα, την φιλαλληλιαν, την
φιλοξενιαν, την αγαπην, την φιλαδελφιαν, και το μεγιστον εν τουτοις των
αμαρτηματων φαρμακον, τον εις τους δεσμιους ελεον; Χρη γαρ μεμνησθαι των
δεδεμενων, ως συνδεδεμενους· των κακουχουμενων, ως και αυτους οντας εν
σωματι. Τοτε δη, τοτε καθαρως εορτασομεν, και την παντων των αγαθων μητερα
νηστειαν καθ' ον δει τροπον επιτελεσομεν, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης
απο εκτης και εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα
απο νεομηνιας του Φαρμουθι μηνος· περιλυοντες μεν τας νηστειας, κατα τας
ευαγγελικας διαταξεις, εσπεραι Σαββατωι, τηι εκτηι του αυτου Φαρμουθι μηνος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι εβδομηι του αυτου Φαρμουθι
μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης, και μετα
των αγιων τας εν ουρανοις επαγγελιας πιστευοντες ληψεσθαι, εν Χριστωι Ἰησου τωι
Κυριωι ημων, εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Εʹ.
αʹ. Καιρον παντι πραγματι, φησιν η θεια Γραφη· και μοι δοκει καλλιστα
διεσκεφθαι των πραγματων την φυσιν. Ουδεν γαρ αυτην ουτως οιδε λυπειν, ως το
καιρου διαμαρτανειν του δεοντος. Ουκουν επειδη περ οτι δη φαυλον τουτο εστιν,
αντερει μεν ουδεις, συνθησεται δε παντως ο γε νουν εχων, αναγκη το εναντιον της
αμεινονος δοξης αξιουν, καιρον δη φημι τον εφ' απασιν επιτηδειον, και τον εκαστωι
πραγμα τι πρεποντα. Ἑορτης τοιγαρουν καιρος ο παρων, και το πειθεσθαι παλιν
επαναγκες τηι θειαι Γραφηι· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι σαλπιγγι· εν ευσημωι ημε ραι
εορτης υμων." Ειτα ποιος καιρος αναλαμψει ημιν του παροντος επισημοτερος; Τι δε
ουτω περι φανες, ως η πανευφημος ημων εορτη, Νεομηνιαν οντως αληθη, τον νεον
ημιν αιωνα της του Σωτηρος επιδημιας αναδεικνυουσα· "Ἐν ωι παντα γεγονε και να,
και τα αρχαια παρηλθεν," ως ο Παυλος φησι, Βοατω τοιγαρουν της Ἐκκλησιας η
σαλπιγξ, και χαιρουσα παλιν το ετησιον ημιν αναπνειτω κηρυγ μα. Ἆρ' ουν εκεινας
τας εν τοις στρατοπεδοις απο μιμησεται; Σημαινει δε ημιν, ως ηδη μεν παρεστι των
πολεμιων τα στιφη, απειλη δε μαχης, και θανα του φοβος περιαγγελλεται; χρη δε ως
ταχιστα του πολεμου τα σκευη τοις επιουσιν ανταιρειν, Ουδα μως. Ἑτεραν οιδα της
εμης σαλπιγγος την φωνην. 77.473 Βοησει δε των τοιουτων ουδεν· αλλ' επινικιον
μελος, και τοις ακουουσι θυμηρεστατον. "∆ευτε γαρ, ερει, κατα τον μακαριον
Ψαλμωιδον, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι, αλαλαξωμεν τωι Θεωι τωι Σωτηρι ημων." Τι δη
ουν εστιν, εφ' οτωι περ αν τις ευκαιρον ιδοι τον αλαλαγμον; το δε αγαλλιασθαι
χρηναι και σεμνον αναστησαι τωι Σωτηρι τον θανατον, ψηφιειται, και αυτος καιπερ
ειδοσιν υμιν εξηγησομαι. Νενικηται θανατος ο το νικασθαι παραιτουμενος·
κεκαινοτομη ται φθορα· λελυται θανατος, παθος αηττητον. Ἅδης δε ο πασαν
απληστιαν νοσων, και κορον επι τοις τεθνεωσιν ουδενα δεξαμενος, εδιδαχθη και
ακων, ο μη μαθειν νωι [ισ. τωι, η, το] προτερον ηνεσχετο. Ου γαρ οπως των ετι
πιπτοντων εσται κατοχος φιλο νεικει, αλλ' ηδη και τους αλοντας απημεσε, τηι του
Σωτηρος ημων ισχυι καλην υπομεινας την ερημιαν· Ἐπεδημησε γαρ λεγων "τοις εν
δεσμοις, Ἐξελθετε· και τοις εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε·" και κηρυξας τοις εν ᾅδηι
πνευμασιν, απειθησασι ποτε, αναβεβηκε νικηφορος· απαρχην ωσπερ τινα της
ελπιδος ημων τον οικειον αναστησας ναον, και οδοποιησας μεν τηι φυσει την εκ
νεκρων αναβιωσιν, ετερα δε προς του τοις ημας εργασαμενος αγαθα. βʹ. Ἐν τουτοις
ημιν, αγαπητοι, τα λαμπρα της εορτης συνθηματα· επι τουτοις οιμαι δειν ανασκιρ
τωντας ειπειν· "∆εξια Κυριου εποιησε δυναμιν, δε ξια Κυριου υψωσε με." Τοις μεν
ουν αλλοις απασι, παρ' οισδηποτουν, ο των πανηγυρεων τιμαται νομος, ευειμονειν
μεν ως ενι, και λιαν εσπουδασται, το δε μη παν, οπερ αν υπαρχηι παρ' εκαστωι τιμιον,
τουτο δη και ημφιεσμενον ορασθαι, ραιθυμιας ητοι φαυλο τητος της εσχατης ειναι
δοκει. Τοιγαρτοι και παν δημους, οτε δη πολεις αγουσιν εορτας, λαμπροις μεν αν τις
ιδοι τους εν αυταις κατηγλαισμενους αν θεσιν, επι λαμπροτεραν δε προθυμως ιοντας
τραπε ζαν, και ταις περι γαστερα ζημιαις εντρυφωντας μαλλον ηπερ αλγυνομενους.
Ἡμιν δε, ου δια τουτων τα της πανηγυρεως ερχεται, ουδε τοις δημοτελεσιν
αποκεχρησθαι νομοις, φιλιον τε και περισπουδαστον. Ἀλλ' αμφιον μεν το παντων
καθαρωτατον, ο Χρι στος· "Ἐνδυσασθε γαρ τον Κυριον Ἰησουν Χριστον," ο Παυλος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

φησι. Και τραπεζα δε ου πολυτελειαις οψων καταβαρουμενη, και ασωτον ωδινουσα
την φιλοτιμιαν, αλλ' εκεινη μαλλον προσφιλης, προς ην ημας η σοφια βοωσα καλει·
"Ἔλθετε, φαγετε τον εμον αρτον, και πιετε οινον, ον κεκερακα υμιν." Το μεν γαρ
τοις κατα γην αιδεσμασι την γαστερα πληρουν, και τουτο μη ταις της φυσεως
αναγκαις εικοντας, μηδε ταις απαραιτητοις του σωματος χρειαις ηττωμενους,
τοσουτον οσον εχει καλως, εις ηδονην δε μαλλον εκκεχυμενους και βλεποντας, ου
δεν ετερον εστι ζηλουν, η των αλογων θηριων την 77.476 φυσιν, α και μονωι τωι
πληθει της τροφης επαγγελ λονται, χαιρειν δε τοτε μειζονως, οταν λυπησηι και
κορον, απληστοις επιθυμιαις, πολυ το αρκουν αναβαινοντα. Το δε, θειων μεν
μαθηματων εραιν, πανδαισιαν δε ηγεισθαι λαμπραν της σοφιας τους λογους,
αξιολογωτατον τι χρημα, και αξιαγαστον, παστισουν των ευ φρονουντων ερει,
πρεπον δε οντως ανθρωπωι λογικωι, και κατ' εικονα πεποιημενωι του κτισαντος.
Ἀλλα γαρ αισθανομαι τηι σιωπηι παρα δους, ο και μαλιστα εστι τοις εορταζουσι φιλον.
Ποιον δη τουτο φημι· ∆αιδας εκεινοι τωι της νυκτος ανθοπλιζουσι σκοτωι, και
μελαινουσης της εσπερας αυτοις την εστιαν ουκ ανεχονται· ολον δε λυχνοις το
δωματιον καταστεψαντες, ταις εντευθεν μαρμα ρυγαις την απο του σκοτου
κατηφειαν εξελαυνουσιν. Ἡμιν δε παλιν ου χειροποιητον, ιν' ουτως ειπωμεν, φως,
ουδε λυχνα μετριωι γελωντα πυρι διωκει τον σκοτον, αλλ' αυτος ο λεγων Χριστος·
"Ἐγω ειμι το φως του κοσμου." Ὅπερ ηξειν ως ημας και ο μακα ριος Ἡσαΐας
κατεπηγγελλετο, βοων· "Φωτιζου, φωτιζου, Ἱερουσαλημ, ηκει γαρ σου το φως." Ἐπεφοιτησε γαρ ημιν του Σωτηρος η χαρις, φωτος μεν νομωι το συμπαν
περιαστραπτουσα· το δε στυγνον της αμαθιας λυουσα νεφος· οπερ ημιν οροφου
δικην υπερτανυσας ο διαβολος, πασαν, ιν' ουτως ειπω, την υφ' ηλιωι κεχειρωτο·
επιτρεπων μεν ουδενι καθαρον της καρδιας ανατειναι το ομμα, απο δε της εν τοις
ποιημασι καλλονης, αναλογως του δημιουργησαντος εκμετρεισθαι την δυναμιν· ην
γαρ εντευθεν ονησιν ευρεσθαι τους πλανωμενους ου μικραν. Ἵνα δε μη τι
κερδαναντες των, οσα προς σωτηριαν συντελουντα φαινεται, εις την τηι φυσει
χρεωστουμενην ελευθε ριαν ανανηψωσιν, ετυφλωσεν αυτων τα νοηματα, καθαπερ ο
Παυλος φησιν, εις το μη αυγασαι της δοξης του Ευαγγελιου του Χριστου. Ἀλλ'
εσφαλη της ελπιδος ο δειλαιος. Μειζων γαρ ην ο προς σωτηριαν καλων. Ἡ μεν ουν
πολλη των εθνων ανεσωθη πλη θυς, και οψε μεν, ομως δ' ουν επεγνω τον κτισαντα.
Οι δε νομωι παιδαγωγουμενοι προς επιγνωσιν του Σωτηρος ημων Ἰησου Χριστου, και
τοις δια Μωσεως χειραγωγουμενοι δογμασιν Ἰουδαιοι, "Ἀπελιπον, καθαπερ
γεγραπται, τας οδους του εαυτων αμπελωνος, τους δε αξονας του ιδιου γεωργου πε
πλανηνται." Ου γαρ επεγνωσαν τον δι' ημας εναν θρωπησαντα του Θεου Λογον,
"Τον δι' ημας πτωχευ σαντα," καθαπερ ο Παυλος φησιν, "ιν' ημεις πλουτη σωμεν εν
αυτωι." ∆ιο δη και λιαν αυτοις ο προφητης Ἱερεμιας επισκωπτει βοων· "Πως ερειτε,
οτι Σοφοι εσμεν ημεις, και νομος Κυριου μεθ' ημων εστιν; Εις ματην εγενηθη
σχοινος ψευδης Γραμματευσιν, ηισχυν θησαν πτωχοι, επτοηθησαν και εαλωσαν.
Σοφια τις εστιν εν αυτοις, οτι τον Λογον Κυριου απεδοκι μασαν." Ἀπεδοκιμασαν γαρ
οντως τον μονογενη του Θεου Λογον, αλλα γεγονεν εις κεφαλην γωνιας, 77.477 καν
εκεινοι μη βουλοιντο. ∆ιο δη και δικαιως φησι που περι αυτων ο προφητης· "Οι υιοι
αφρονες εισι, και ου συνετοι." Ειτα πως ουκ αληθες παντι τωι φανειται το υπερ
αυτων ειρημενον; Πως δε ουκ ασυνετοι και παραφρονες, οι, παρον μεν αυτοις εκ προ
φητικων αναγνωσματων το της ευσεβειας εκπαιδευ θηναι μυστηριον, εξον δε
ομοιως δια των Μωσαικων συγγραμματων περι αυτου σοφιζεσθαι διαρκως,
τοσουτον της εαυτων σωτηριας κατεῤραιθυμηκοτες αλισκονται, ως μηδε ταις των
εθνων εις τουτο παρισου σθαι σπουδαις; Και γουν φησι που τοιουτον τι προς αυτους
ο Θεος· "Καθεστηκα εφ' υμας σκοπους, και ειπα· Ἀκουσατε της φωνης της σαλπιγγος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

και ειπον· Ουκ ακουσομεθα. ∆ια τουτο ηκουσαν τα εθνη, και οι ποιμαινοντες τα
ποιμνια εν αυτοις. Ἄκουε, γη, ιδου εγω επαγω επι τον λαον τουτον κακα, τον
καρπον απο τροφης αυτων, οτι τον νομον μου ου προσεσχον, και τον λογον μου
απωσαντο." Ἀπ ωσαντο γαρ οντως τον του Θεου λογον, ουτε οτι προσ ηκει τοις των
αγιων αποστολων κηρυγμασι κατ ακολουθειν εγνωκοτες, ουτε μην τοις
παλαιοτεροις βιβλιοις προσεχειν τον νουν οιομενοι δειν. Χρην γαρ δηπουθεν, ειπερ
ην οντως αυτοις το ωφελεισθαι περισπουδαστον, μη τωι της νομομαθειας ονοματι
προς αλαζονειαν αναφυσωμενον, επιτρεπειν εξαπα τασθαι τον νουν· αιδοι τε του μη
δοκειν της ακρι βειας απολιμπανεσθαι, την επ' αυτηι καρπουσθαι ζημιαν, εξεταζειν
δε μαλλον τα περι του Σωτηρος δια των αγιων λαλουμενα, η και αλλων ως εν σχη
ματι και τυποις αναπλαττομενα. Πολλας γαρ αν τις ιδοι πραγματων εικονας, εν τοις
λογιοις του Πνευ ματος, εναργεστατην εχουσας της του Σωτηρος ημων επιδημιας
την γραφην. Ἀλλ' ηδη μοι κατα νουν ποι κιλοι μεν θεωρηματων ανισχουσι τροποι,
ανακινου μενωι δε εις μνημην της αγιας Γραφης μυριος μεν νοηματων εσμος
εισοικιζεται. Χρηναι δε ομως ηγου μαι του λογου την αρχην απο των παλαιοτερων
ποιεισθαι πραγματων. Και δι' ων ημιν εσονται προς το πιστευειν ετοιμοτεροι, δια
τουτων ηδη χωρειν. Ουκουν εξεταζωμεν, ει δοκει, την τε διαιταν αυτην, οπως τε και
εν τισιν υπηρχεν ο μακαριος Ἀβρααμ· ερευνασθω δε μοι προς τουτοις και η
τριποθητος του Ἰσαακ γενεσις τε και σπορα. Ὄψει γαρ εν τουτοις, Ἰουδαιε, και εις
αυτην, ιν' ουτως ειπω, του γενους την ριζαν, το περι του Σωτηρος ημων καθα περ
δια χαλκου καλως τε και εντεχνως αναπεπλασμε νον μυστηριον. Ὑπερ δε του μη
δοκειν παρακρουε σθαι πιθανως, λεγειν εχοντα των εξ αληθειας ουδεν, αυτην σοι
παραθησω την δια Μωσεως εξηγησιν, και την ιστοριαν αναπτυξω σαφως· νοησεις
γαρ ουτω παρ' ημων προχειροτερον. 77.480 γʹ. Ουκουν συνεζευκτο μεν κατα νομον
τωι του γενους προπατορι Σαῤρα. Ἦν αυτωι και παιδισκη, φημι δε την Αιγυπτιαν,
Ἄγαρ ονομα αυτηι. Ἀλλ' η μεν ελευθερα εξ ελευθερων, τοκου και ωδινων απει ρατος
ην· καρπον δε ουδενα της οικειας ορωσα γα στρος, ειτα προς φιλοπαιδιαν τωι
δριμυτατωι της φυσεως ποθωι εξελκομενη, βαρεια μεν σφοδρα τηι δυσ θυμιαι
κατεφορτιζετο. Το δε δη μαλιστα και συναλ γειν αναπειθον, εκεινο υπηρχεν. Ἦν μεν
γαρ εις ετων αριθμον Ἀβρααμ αναβεβηκως ογδοηκοντα· εν ωιπερ ην εικος
απεψυχθαι λοιπον εν αυτωι και το θερμον της φυσεως προς παιδοποιΐας κινημα.
Αυτη δε η τεκνων ερημιαν οδυρομενη, και επι τηι της γαστρος ακαρπιαι πολυ λιαν
ανοιμωζουσα, εις αυτο βεβηκει το της ηλικιας ακροτατον. Σοφιζομενη τοιγαρουν
της φιλοπαιδιας τους ποθους, και το επ' αυτης της φυσεως απαμβλυνουσαν κεντρον,
παρεκαλει τον ομο ζυγα, τοις της παιδισκης ομιλησαντα γαμοις, επειδη γνησιων ουκ
ηξιωτο τεκνων, καν γουν νοθου ορασθαι πατερα. Ἔχει δε ουτω τα της θειας Γραφης·
"Σαῤρα δε η γυνη Ἀβρααμ ουκ ετικτεν αυτωι, ην δε αυτωι παιδισκη Αιγυπτια, ηι ονομα
Ἄγαρ. Ειπε δε Σαῤρα προς Ἀβρααμ· Ἰδου συνεκλεισε με Κυριος του μη τικτειν,
εισελθε προς την παιδισκην σου, ινα τεκνο ποιησηις εξ αυτης." Και μη τις οιεσθω
προς φιλ ηδονιαν οτρυνεσθαι παραλογως, η και αλλως εις ακρασιαν παραθηγεσθαι,
δια των της Σαῤρας τον πατριαρχην ρηματων. Ουχ ουτος ην εκεινηι σκοπος, πολλου
γε και δει. Ἀλλα το οικειον, ως εφην, κατ αιτιωμενη, προς το δυνασθαι τικτειν
ανεπιτηδειον, χαλεπον ηγειτο και βαρυ, ει μη τηι τοσαυτηι του δι καιου κεφαληι καν
γουν εξ ετερας γενοιτο σπερμα. Τοιαυτη μεν ουν η Σαῤρα περι τον ομοζυγα· και δη
και εις περας ηγετο τωι πατριαρχηι το βουλευμα· και παις αυτωι νοθος εκ της
Αιγυπτιας ο Ἰσμαηλ απετικτετο. Ἐφ' ωι της ελευθερας επλανωντο μεν οι ποθοι.
Χαιρειν γαρ ᾤετο δεινως, επ' ωδινι γνη σιαι, δριμυτεραν δε ομως την επι τωι μη
δυνασθαι τε κειν εκπινουσα λυπην, μεθυουσα λοιπον τωι παθει καταφορος ην. Ὁ δε
πασης ελπιδος αγαθης χορηγος και παντων εχων την εξουσιαν Θεος, ελεει μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

αυτην, τωι συμβεβηκοτι λιαν περιστυγναζουσαν· την δε αγο νον παλαι και
απειροτοκον, και τωι μηκει του χρο νου το δυνασθαι τικτειν παρηιρημενην, ευωδινα
τε ευθυς, και προς τεκνου γενεσιν επιτηδειαν απεδειξε. Λεγει δε προς Ἀβρααμ· "Σαρα
η γυνη σου, ου κληθησεται το ονομα αυτης Σαρα, αλλα Σαῤρα εσται το ονομα αυτης.
Ευλογησω δε αυτην, και δωσω σοι εξ αυτης τεκνον, και ευλογησω αυτο. Και εσται
εις εθνη, και βασιλεις εθνων εξ αυτου εξελευσονται. Και επεσεν Ἀβρααμ επι
προσωπον, και εγελασε, και ειπε τηι διανοιαι λεγων· Ει τωι εκατονταετει εσται υιος,
και η Σαῤρα εννενηκοντα ετων ουσα τεξεται; Ειπε δε ο Θεος προς Ἀβρααμ· Ναι, ιδου
Σαῤρα η γυνη σου τεξεται υιον, και καλεσεις το ονομα αυτου 77.481 Ἰσαακ. Και θησω
την διαθηκην μου προς αυτον εις διαθηκην αιωνιον, και τωι σπερματι αυτου μετ' αυ
τον." Αυτη μεν ουν η προς Ἀβρααμ υποσχεσις, αληθης. Ἐπειδη δε εις περας ηχθη το
διηγγελμενον και η στειρα το τικτειν εμανθανεν, ηδη δε ην εν οφθαλμοις το
παιδαριον, και των πατρυων οικων ο κληρονομος εφαινετο, ως περιττη λοιπον η
παιδισκη της δεσποτικης εστιας απηλαυνετο, νοθον εξ Ἀβρααμ εχουσα τον Ἰσμαηλ.
Φευγουσαν δε αυτην, και ως ποῤρωτατω της οικειας ηδη γεγενημενην, αγγελος εξ
ουρανου προσεφωνει, λεγων· "Ἄγαρ, παιδισκη Σαῤρας, που πορευηι; Ἡ δε προς ταυτα
φησι· Ἀποπροσωπου Σαῤρας της κυριας μου εγω αποδιδρασκω. Ειτα παλιν ο αγγελος
προς αυτην· Ὑποστραφηθι προς την κυριαν σου, και ταπεινωθητι υπο τας χει ρας
αυτης." Ἡ μεν ουν ιστορια μακροτερων εδειτο διηγηματων, ομως δ' ουν εν τουτοις
ημιν συμπεπε ρασται. Λειπει δε λοιπον εντευθεν ημας την εικονα του Σωτηρος ημων
επιδεικνυειν. Αυτου γαρ δη του του χαριν και ο πλατυς ουτοσι προς ημας διιππευθη
λογος. Ὁ μεν ουν θεσπεσιος Παυλος εν ολιγοις τα της ιστοριας συντεμων, και
μακρων διηγηματων καταλογον εις εν συναγειρας θεωρημα, το του πραγ ματος
ακαλλες προς χαριεστατην πραγματων μετ εποιησεν εικονα. Ἐπιστελλει γαρ ουτω
τισι· "Τον νομον ου καταγινωσκετε. Γεγραπται γαρ οτι Ἀβρααμ δυο υιους εσχεν, ενα
εκ της παιδισκης, και ενα εκ της ελευθερας. Ἀλλ' ο μεν εκ της παιδισκης κατα σαρκα
γεγεννηται· ο δε εκ της ελευθερας εξ επαγγελιας. Αιτινες ετι αλληγορουμεναι. Αυται
γαρ εισι δυο ∆ιαθηκαι. Μια μεν απο ορους Σινα εις δουλειαν γεννωσα, ητις εστιν
Ἄγαρ· το δε Σινα ορος εστιν εν τηι Ἀραβιαι, συστοιχει δε τηι νυν Ἱερουσαλημ· δουλευει
γαρ μετα των τεκνων αυτης. Ἡ δε ανω Ἱερουσαλημ, ελευθερα εστιν, ητις εστι μητηρ
ημων." Ἐγω δε, αγαπητοι, καιτοι σφοδρα θαυμαζειν εχων, και μαλα εικοτως, της
αλληγοριας την δυνα μιν, χρηναι δειν υπολαμβανω, πλατειας ουσης της θειας
Γραφης, και ετερας τοις ορθως ειρημενοις προσευρισκειν εννοιας· ουχ ως εχων τι
καλλιον ειπειν (μη γαρ εις τουτο μανιας γενοιτο πεσειν, ως οιεσθαι τι μειζον η
αμεινον δυνασθαι νοειν, ων ο της αληθειας κηρυξ επεσημηνατο), επειδη δε το
γυμναζεσθαι κωλυον ουδεν, φερε δη και φυσικωτερας τοις θεωρημασιν
επεισκυλουντες εννοιας, και ωσπερ τισι πολυειδεσι χρωμασι την εικονα καταποικιλ
λοντες, δια των αυτων χαρακτηρων επι το ισον σχη μα της αλληγοριας
εξηλλαγμενως ερχωμεθα. δʹ. ∆εχου μοι τοινυν τον Ἀβρααμ, εις τον αρχαιον αιωνα
και, ιν' ουτως ειπω, τον γεροντα χρονον, την της ανθρωποτητος φυσιν· δια μεν του
θηλεος 77.484 το γονιμον υπεμφαινουσαν, δια δε του γηρως την αρχαιοτητα.
Ἀρχαιοτατη γαρ και γονιμωτατη των ανθρωπων η φυσις, μακρωι μεν αιωνι
συζησασα· καθαπερ δε εις ενα παστον υπο τοδε συγκεκλεισμε νη το στερεωμα. Αυτη
γαρ η ελευθερα της ανθρω ποτητος φυσις, ουτω γαρ πεποιηται παρα Θεου, το
παντων αρχειν κληρωσασα, μονονουχι προς χειρας ελαυνοντι τωι χρονωι
συντρεχουσα, και τεκνον ουκ εχουσα γνησιον τε και θεοδοτον, αλλοτριοις ωσπερ και
νοθοις παισιν επηγαλλετο, τοις εκ της Αιγυ πτιας φημι, τουτεστι, της σκοτιζομενης·
Αιγυπτος γαρ σκοτασμος ερμηνευεται. Τινα δε ειναι την σκο τιζομενην λογιουμεθα;
Ἢ παντως την ψευδωνυμον του κοσμου σοφιαν, υφ' ης ετικτοντο μεν, ιν' ουτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

ειπωμεν, οι παλαι σοφοι, καθαπερ εκ λαγονων της ωδινουσης αυτους τικτοντες
πλανης, και ησαν αιω νος υιοι· ουτω γαρ αυτους και ο Σωτηρ απεκαλει· νοθοι δε
ομως, και εις οικετιαν τρεφομενοι· εδουλευον γαρ τοις μη φυσει θεοις. Ἐπειδη δε
γεγηρακοτι τωι χρονωι, και εις τελος ηδη καταθεοντι, δεδοται μεν ο εξ επαγγελιας
Υιος, η δε ελευθερα της ανθρωποτη τος φυσις, η το εν πολλοις αργον τε και
αχρηστον ισον εχουσα τωι μηδενι, στειρα τε και απαις δια τουτο κεκλημενη, το
ευγενες απεκυησε βρεφος, το εκ μυριαδων εκλελογισμενον φημι· ωφθη δε λοιπον ο
κληρονομος, ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος· εκβαλ λεται δε η παιδισκη τοις τεκνοις
ομου. "Που γαρ σοφος; Που γραμματευς; Που συζητητης του αιωνος τουτου;
Ἐμωρανε γαρ ο Θεος τα σοφα του κοσμου," καθαπερ ο Παυλος φησι. Κληρονομει δε
ομως ο εκ της ελευθερας. Φησι που προς τον Υιον ο εν ουρα νοις Πατηρ· "Αιτησαι
γαρ, φησι, παρ' εμου, και δωσω σοι εθνη την κληρονομιαν σου, και την κατα σχεσιν
σου τα περατα της γης." Ἐκβεβλημενην δε την παιδισκην μετα των ιδιων τεκνων
απολεσθαι θεια τις ου συγκεχωρηκεν αγαθοτης. Ἐπιστρεφει δε αυτην, και υπο τας
χειρας της ελευθερας ταπεινου σθαι κελευει. "Ἐπιστρεφε γαρ, φησι, προς την κυριαν
σου, και ταπεινωθητι υπο τας χειρας αυτης." Ἡ γαρ ψευδωνυμος του κοσμου σοφια,
η παλαι των ελευθερων καταγελωσα γαμων, δουλευει νυν τηι ευ γενειαι των τεκνων
του Θεου, δια της των λεξεων αρ τιωτατης συνθηκης, τοις θειοις υπηρετουσα θεωρη
μασι. Σημαινει τοιγαρουν ετερον ουδεν του εξ επαγγε λιας Ἰσαακ η γεννησις η τον
επι συντελειαι των αιωνων γεννηθεντα Χριστον. Χαλεπαινετω δε μηδεις ει μη παντα
της ιστοριας τα μερη εις αληθειαν εφηρμο σται. Κατα γαρ των ενδεχομενων οι των
αλληγοριων εισβαινουσι τροποι. Ἐπει και προβατωι μεν πολλα κις ο δικαιος
παρεικαζεται, δια την ενουσαν τωι ζωωι πραοτητα· κερασφορειν δε αυτον η και
αλλως χηλαις επερειδεσθαι λεγειν, παντελως απιθανον. Χωρητεον δη ουν επι την
των προκειμενων αποδει ξιν. Ἀναγκαιον γαρ οιμαι φαινεσθαι τον Χριστον εν τηι
κατα τον Ἰσαακ γενεσει, καθαπερ δια τυπου 77.485 μορφουμενον. Ἵνα δε μη δοκοιην
περιττοις τισι και περιεργοις αποκεχρησθαι λογοις, και πειρασθαι μεν πανταχοθεν
σοφιζεσθαι την αληθειαν, ραψωιδειν δε αλλως και νοηματων εικαιων εξιτηλους
αναπλαττειν εικονας, φερε δη, παλιν ημεις και απ' αυτης παρα στησωμεν της θειας
Γραφης, ως αληθη μεν λεγων ειην εγω. εʹ. Ἑτερου δε χαριν ουδενος πεποιηται Θεος
την προς Ἀβρααμ υποσχεσιν, την επι τον Ἰσαακ γενομενην φημι, η μονης ενεκα της
του Σωτηρος ημων επιδημιας, εφ' ου και το της ευλογιας συμπερασμα τρεχει. Αυτο
δε υμιν το θειον λογιον παραθησω, διαγορευον ωδε· "Ευλογησω δε αυτην," περι της
Σαῤρας φησιν ο Θεος, "και δωσω σοι εξ αυτης τεκνον, και ευλογησω αυτον, και εσται
εις εθνη, και βασιλεις εθνων εξ αυτου εξελευσονται." Και παλιν· "Στησω την
διαθηκην μου προς αυτον εις διαθηκην αιωνιον, και τωι σπερματι αυτου μετ' αυτον."
Ἀλλ' εστι παντι που δηλον, ως ενος μεν γεγονε υιου [λεγ. εθνους] πατηρ Ἰσαακ, και
μονον εξ αυτου βεβλαστηκεν ο μακαριος Ἰακωβ· ωι δη παιδες μεν γεγονασι τον
αριθμον δεκα επι δυσιν· εν δε και μονον εξ αυτων ανεδοθη γενος, το των Ἰουδαιων
δηλαδη. Πως ουν πληρωθησεται το, "Ἔσται εις εθνη;" Ει γαρ και εις δωδεκα φυ λας
κατατεμνεται το γενος το εξ Ἰσραηλ, αλλ' εν εστιν εθνος, εκ πολλων μεν ωσπερ
μελων συγκειμε νον, εις εν δε δια παντων αναπληρουμενον σωμα. Ὅτι δε παλιν ουκ
εις διαθηκην αιωνιον εσται παρα Θεου τοις εκ σπερματος Ἰσαακ, η δια Μωσεως ορισθεισα διαθηκη, γνωσομεθα, του προφητου λεγοντος Ἰωηλ· "Ἰδου ημεραι ερχονται,
λεγει Κυριος· και διαθησομαι τωι οικωι Ἰσραηλ, και τωι οικωι Ἰουδα διαθηκην καινην."
Ὅπερ αριστα συνεις ο Παυλος φησι· "Ἐν τωι λεγειν καινην, πεπαλαιωκε την πρωτην·
το δε παλαιουμενον και γηρασκον, εγγυς αφανισμου." –"∆ιο δη και γεγονεν
αθετησις μεν προ αγουσης εντολης," κατα την αυτου παλιν φωνην, "επεισαγωγη δε
κρειττονος ελπιδος, δι' ης εγγιζομεν τωι Θεωι." Πανταχοθεν τοιγαρουν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

αποδεδειγμενου σα φως, οτι περ ο εξ Ἀβρααμ, ενος εθνους γεγονε πατηρ· ετερου δε
παλιν επαναγκαζοντος λογου δει κνυειν το επ' αυτωι γεγραμμενον αληθες
(αδυνατον γαρ ψευσασθαι Θεον), αναγκη λοιπον επ' αυτον ηδη φερειν Χριστον της
επαγγελιας την εκβασιν. Αυτος γαρ ην, καθαπερ ηδη προειπον, εν εκεινωι ζωγρα
φουμενος. Αυτος γεγονε πατηρ πολλων εθνων, παντας μεν δια της πιστεως ελκων
ως εαυτον, επι δε τηι των εθνων πληθυι και μαλα γαννυμενος, και λεγων· "Ἰδου εγω
και τα παιδια μου, α εδωκεν ο Θεος." Και ταυτα μεν περι τουτων ημεις. Εισιτω δε και
αυτος της αληθειας ο μαρτυς, επαγωνιζεσθω τοις 77.488 ειρημενοις ο σοφωτατος
Παυλος, βοατω συν εμοι· "Ὁ ουν επιχορηγων υμιν το Πνευμα, και ενεργων δυναμεις
εν υμιν εξ εργων νομου η εξ ακοης πιστεως, καθως Ἀβρααμ επιστευσε τωι Θεωι, και
ελογισθη αυτωι εις δικαιοσυνην." Γινωσκετε αρα οτι οι εκ πιστεως, ουτοι εισιν υιοι
Ἀβρααμ. Ουκουν βαδιειται της επαγγελιας η δυναμις, ου παντως εις τους κατα σαρκα
γεγονοτας υιους, αλλ' επ' εκεινους δηλαδη, οσοιπερ αν δια της εις Χριστον πιστεως
επιγραψων ται πατερα τον Ἀβρααμ. Τουτο γαρ δη μοι και διαῤρηδην φαινεται λεγων
ο μακαριος Βαπτιστης τοις εξ Ἰσραηλ γεγονοσιν, οτε δη και επι μονηι τηι κατα σαρκα
κοινωνιαι μεγαλαυχουμενοι, αρχετην του γενους προετεινοντο τον Ἀβρααμ·
"Ποιησατε ουν, φησι, καρπους αξιους της μετανοιας, και μη δοξητε λεγειν εν
εαυτοις, οτι Πατερα εχομεν τον Ἀβρααμ. ∆υναται γαρ εκ των λιθων τουτων ο Θεος
εγειραι τεκνα τωι Ἀβρααμ." Και λιθους ενθαδε φησι τους απεσκληκοτα μεν ετι
φρονουντας τον νουν, αναισθητωι δε ωσπερ καρδιαι βεβαρυμενους. Ει δε τις ακριβως
περιαθρησαι τους εξ εθνων, τοιου τους οντας και ουχ ετερους ευρησει, οι και ηγερθη
σαν δια της πιστεως, και εις τεκνα γεγονασι τωι Ἀβρααμ· και συγκληρονομοι του
Ἰσαακ ανεδειχθησαν, και μετοχοι της επ' αυτωι γεγονασιν ευλογιας. Και τουτου
μαρτυς ο Παυλος παρεσται βοων· "Προ ειδουσα δε η Γραφη οτι εκ πιστεως δικαιοι τα
εθνη ο Θεος προευηγγελισατο τωι Ἀβρααμ, οτι Ἐνευλογηθησονται εν σοι παντα τα
εθνη. Ὥστε οι εκ πιστεως ευλογουνται συν τωι πιστωι Ἀβρααμ." Ὅτι μεν τοινυν εις
αυτον τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον ο εξ Ἀβρααμ γεγονως Ἰσαακ
σχηματιζεται, πανταχοθεν αν τις αποδειξαι, και μαλα ραιδιως. Ἀναπει θειν δε οιμαι,
και τον σφοδρα δυσμαθεστατον, εξ ων ο μακαριος Παυλος Γαλαταις επιστελλων βοαι·
"Ἀδελφοι, κατα ανθρωπον λεγω· ομως ανθρωπου κεκυρωμενην διαθηκην ουδεις
αθετει η επιδιατασσε ται. Τωι δε Ἀβρααμ εῤρηθησαν αι επαγγελιαι, και τωι σπερματι
αυτου μετ' αυτον. Ου λεγει· Και τοις σπερμασιν, ως επι πολλων, αλλ' ως εφ' ενος·
Και τωι σπερματι σου, ος εστι Χριστος." Ὅτι δε παλιν εν τοις πιστευουσιν εις Χριστον
η προς Ἀβρααμ υποσχεσις συμπεπεραται, και ουκ εξ αναγκης επι το κατα σαρκα
γενος την επαγγελιαν μετοισομεν την χαριν εκβιαζομενοι, αυτος ημας
πληροφορησει λεγων ο Παυλος· "Ὅσοι γαρ εις Χριστον εβαπτι σθητε, Χριστον
ενεδυσασθε· ουκ ενι Ἰουδαιος, ουδε Ἕλλην, ουκ ενι δουλος, ουδε ελευθερος· ουκ ενι
αῤ ρεν και θηλυ. Παντες γαρ υμεις εις εστε Ἱησου Χριστου. Ἄρα του Ἀβρααμ εστε,
και κατ' επαγγελιαν κληρονομοι." Ἐξαρκεσειν μεν ουν των ειρη μενων το πληθος
υπολαμβανω προς αποδειξιν του προτεθεντος τωι λογωι σκοπου. Ει δε σοι δοκω μικρα
μεν ειπειν, ω Ἰουδαιε, και λογου μεν ουδενος αξιω 77.489 σεις το φρονειν ορθως,
συνθησηι δε παλιν ημιν ουδα μως, οτι δει ταυτα τουτον εχειν τον τροπον, ουκ εμον,
ω ουτος, αλλα της σης απειθειας το εγκλημα. Οις μεν γαρ τα κρατιστα λεγειν
εσπουδασται, τουτοις δη παντως το μη δυνασθαι πειθειν τους ακροωμενους, ουδεν
αν, οιμαι, προσοισηι το εγκλημα. Ὃ γαρ ην εν αυτοις, τουτο δη και μαλα προθυμως
εργασαμενοι, πασης αν ειεν εικοτως αιτιας ελευθεροι. Τοις δε των βελτιστων
ακροωμενοις, αυτο δη και μονον το μη βουλεσθαι συναινειν, οις αν τις ευ λεγοι, τον
αισχιστον επιμαρτυρησει τροπον· ωσπερ ουν αμελει και ει τις παρα του δανεισμα
λαβων, αχαριστος τε ομου και αγνωμων ευρεθεις, ου τον δεδανεικοτα πονηρον, αλλ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

εαυτον επιδειξει. Ἐπειδη δε προς τας των ιατρων εμπειριας αποβλεπων,
συναισθανομαι πως, οτι σοφον μεν αυτοις της τεχνης το επιτηδευμα· τα δε επι τοις
νενοσηκοσιν ευρηματα ουκ εξω βαι νει λογισμου του σωφρονος, φερε δη τον ισον
εκει νοις ζηλωσαντες τροπον, τοις αυτοις, ιν' ουτως ειπω, φαρμακοις τον δυσμαθη
θεραπευωμεν. Ἰουδαιον. Ἰατροι μεν γαρ την του πεσοντος εις αῤρωστιαν
αναῤρωννυντες διαιταν, αν ιδωσι πως τωι παθει σε συλημενον τους επι τηι τραπεζηι
ποθους, ποικιλων εδεσματων παραστησαντες οχλον, πανταχοθεν αυτωι το αρκουν
ερανιζεσθαι, σφοδρα γε ποιουντες καλως, επιταττουσιν. Ἡμεις δε παλιν, οις τα
εκεινων μι μεισθαι σκοπος, προς οις ηδη φθασαντες ειπομεν, ετερων αυθις
θεωρηματων απτωμεθα· καλεισθω πανταχοθεν εις ευπειθειαν ο πολλην απονοιαν
νοση σας Ἰουδαιος. Ὁρατω παλιν τον Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον εν Ἰσαακ και
παλαι σχηματιζομενον. ϛʹ. Ουκουν (αψομαι γαρ ηδη των περι τουτου λο γων), εισιτω
παλιν ο πανευφημος Ἀβρααμ, προς ον εφησε που Θεος· "Λαβε τον υιον σου τον
αγαπητον, ον ηγαπησας, τον Ἰσαακ, και πορευθητι εις την γην την υψηλην, και
ανενεγκε αυτον εις ολοκαρπωμα εφ' εν των ορεων ων εαν σοι ειπω." Και παραδο
ξον μεν ισως φανειται τισι και σκληρον εικοτως το προσταγμα. Ει γαρ και μονος ην
και αγαπητος, και οψιγονος, ο μολις αυτωι και εν γηραι δοθεις υιος, πως οτι χρη θυειν
αυτον συμβουλευει Θεος; Παιδο κτονειν δε, ειπε μοι, τον δικαιον, πως ην ου πασης
ατοπιας αναμεστον; Τις δε ουτω σκληρος, και τηι πρεπουσηι θηριοις ωμοτητι
συντροφος, ως εξοπλισαι μεν τεκνωι την δεξιαν, χρησασθαι δε, ωσπερ τινι των
πολεμιων, τωι οικειωι γεννηματι; Τι δη ουν αρα και δια της τοιαυτης εντολης ο
πατριαρχης εδιδα σκετο, λοιπον επαναγκες ως ενι μαλιστα δη ειπειν. Ἔστι γαρ
δηπου παντι τωι συμφανες, οτι ταις σιω παις την επι τωι διηγγελμενωι
καταχωννυντες οικο νομιαν, απανθρωπιαν ωσπερ της ημερωτατης κατα
ψηφιουμεθα φυσεως. Ουκουν επειδηπερ ουχ ετερως 77.492 ην την επι τωι Ἰσαακ
δοθεισαν υποσχεσιν αποπλη ρουσθαι παρα Θεου, ει μη δια του σταυρου του Χριστου
πεμποντος την ευλογιαν επι παντα τα εθνη, αναγκαιως θελησας επιδειξαι Θεος,
οσην αυτωι και πηλικην απονεμει την χαριν, υπερ της του σπερμα τος αυτου
σωτηριας, θανατωι παραδιδους τον ιδιον υιον, φησι προς αυτον, και λιαν
εμφαντικωτατα· "Λα βε τον υιον σου·" αναζωπυρων δε ωσπερ εν αυτωι την τωι
φυσαντι πρεπουσαν εφ' ενι και μονωι τεκνωι φιλο στοργιαν, επιλεγει μετα προσθηκης
και αναδιπλα σιασμου· "Τον αγαπητον ον ηγαπησας τον Ἰσαακ· και ανενεγκε αυτον
εφ' εν των ορεων ων αν σοι ειπω·" μονονουχι τουτο λεγων· Ἵνα δη μαθοις παθων,
ωσπερ υστερον υπομενει και ο παντων Πατηρ αναφερων εις την υπερκοσμιον
ουσιαν ον ηγαπησεν Υιον. Ἐφ' ωι δη και λιαν υπερθαυμαζων αυτος ο Σωτηρ επεση
μηνατο που λεγων· "Ουτω γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον Υιον αυτου
τον μονογενη δε δωκεν· ινα πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην
αιωνιον." Ἐπιταττοντι τοινυν τα τοιαυτα τωι Θεωι, αμε[λ]λητι μεν ο πατριαρχης επει
θετο, κρειττονα δε της εις τον παιδα φιλοστοργιας την θειαν εντολην ποιησαμενος,
"Ἀναστας τωι πρωι, καθως γεγραπται, επεσαξε την ονον αυτου, και παρ ελαβε μεθ'
αυτου δυο παιδας, και Ἰσαακ τον υιον αυ του. Και σχισας ξυλα[ς] εις ολοκαρπωσιν,
αναστας επορευθη, και ηλθεν εις τον τοπον ον ειπεν αυτωι ο Θεος, τηι ημεραι τηι τριτηι.
Και αναβλεψας Ἀβρααμ ειδε τοις οφθαλμοις αυτου τον τοπον μακροθεν, και ειπε
τοις παισιν αυτου· Καθισατε αυτου μετα της ονου, εγω δε και το παιδιον
διελευσομεθα εως ωδε, και προσκυνησαντες αναστρεψομεν προς υμας. Ἔλαβε δε
Ἀβρααμ τα ξυλα της ολοκαρπωσεως, και επεθηκεν Ἰσαακ τωι υιωι αυτου. Ἔλαβε δε
και το πυρ μετα χειρα και την μαχαιραν, και επορευθησαν οι δυο αμα. Πορευθεντες
δε αμφοτεροι, ηλθον εις τον τοπον ον ειπεν αυτωι ο Θεος· και ωικοδομησεν εκει
Ἀβρααμ θυσιαστηριον, και επεθηκε τα ξυλα, και συμποδισας Ἰσαακ τον υιον αυτου,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

επεθηκεν επι το θυσιαστηριον επανω των ξυλων, και εξετεινεν Ἀβρααμ την χειρα
αυτου λαβων την μαχαιραν σφαξαι τον υιον αυτου. Και εκαλεσεν αυτον αγγελος
Κυριου, και ειπεν· Ἀβρααμ, Ἀβρααμ. Ὁ δεειπεν· Ἰδου εγω. Και ειπε· Μη επιβαλου την
χειρα σου επι το παιδαριον, μηδε ποιησηις αυτωι ουδεν. Νυν γαρ εγνων οτι φοβηι τον
Θεον συ, και ουκ εφεισω του υιου σου του αγαπητου δι' εμε. Και αναβλεψας Ἀβρααμ
τοις οφθαλμοις αυτου ειδε· και ιδου κριος τις κατεχομενος εν φυτωι Σαβεκ των
κερατων· και επορευθη Ἀβρααμ, και ελαβε τον κριον, και ανηνεγ κεν αυτον εις
ολοκαρπωσιν αντι Ἰσαακ του υιου αυτου." ζʹ. Ὧδε μεν ουν το λογιον εχει της θειας
Γραφης, ολον δι' ολου το περι του Σωτηρος εξεικονιζον μυ 77.493 στηριον. Ἡμας δε
αναγκη τοις εν τυπωι γεγενημε νοις της αληθειας εφαρμοσαι το καλλος, και των
ειρημενων εκαστα διαπτυξαι σαφως. Ουτω γαρ τοις ακροωμενοις ευσυνοπτον το
βαθυ της ευσεβειας μυ στηριον. Παραλαμβανει τοιγαρουν το παιδαριον ο
τρισμακαριος Ἀβρααμ, και εις τον τοπον επειγεται τον παρα Θεου δεδειγμενον αυτωι.
Ἔρχεται δε μολις εν αυτωι τηι ημεραι τηι τριτηι, ακολουθειν επιταξας και οικεταις δυσι.
Το μεν ουν δια του πατρος ανα φερεσθαι το παιδαριον επι την θυσιαν, σημαινει δια
συμβολου και σχηματος, ως ουκ ανθρωπεια δυ ναμις ουδε η των επιβουλευοντων
πλεονεξια τον Κυ ριον ημων Ἰησουν τον Χριστον ανηγαγεν επι τον σταυρον, αλλ' η
του Πατρος, ιν' ουτως ειπω, βου λησις, τον υπερ παντων θανατον υπομενειν αυτον
οικονομικως συγχωρησασα. Τουτο και ο Σωτηρ, ποτε μεν Πιλατωι προσδιαλεγομενος
εφασκεν· "Ουκ ειχες ουδεμιαν εξουσιαν κατ' εμου, ει μη ην σοι δε δομενον ανωθεν·"
ποτε δε παλιν προς αυτον εν ου ρανοις Πατερα τους λογους ποιουμενος εφασκε· "Πα
τερ, ει δυνατον, απελθετω απ' εμου το ποτηριον τουτο. Πλην ουχ ως εγω θελω, αλλ'
ως συ." Ουκ αντιλεγει τωι πατρι το παιδαριον· "Ἐταπεινωσε γαρ εαυτον, καιτοι Θεος
ων, ο Υιος, υπηκοος γενομενος μεχρι θανατου τωι Πατρι, θανατου δε σταυρου." ∆ιο
δη και δια του προφητου φησιν Ἡσαΐου· "Ἐγωουκ απειθω, ουδε αντιλεγω." Το δε εν
ημεραι τριτηι μολις φθασαι εις τον τοπον, τον τελευταιον σημαινει καιρον, καθ' ον
επεδημησεν ο Σωτηρ. Προηγουμε νων γαρ πρωτου και μεσου, τριτος εσται παντως ο
επι τελει. Ἡ δε των οικετων ξυνωρις, η και ακο λουθειν επιτεταγμενη, εδηλου παλιν
ως δια σχηματος οτι επι το σωτηριον παθος αναβαινοντι τωι Χριστωι, ακολουθησειν
εμελλον οι δυο λαοι. Το δε μακροθεν τεθεασθαι αυτον τοπον τον μακαριον Ἀβρααμ,
την προαιωνιον Πατρος σημαινει προγνωσιν, ην εχων οραται περι του οικειου
γεννηματος, τουτεστι Χρι στου· ουτω γαρ και ο Παυλος περι του Σωτηρος φη σιν, οτι
"Προεγνωσμενου μεν, προ καταβολης κο σμου, φανερωθεντος δε επ' εσχατοις." Ειτα
παλιν επι τουτοις, "Καθισατε αυτου," προς τους οικετας φησιν ο μακαριος Ἀβρααμ,
και τουτο, "μετα της ονου· εγω δε και το παιδαριον διελευσομεθα εως ωδε." Τι δε
ημιν και το εντευθεν υποδηλουμενον, ορω παλιν ως αν οιος τε ω. Ὁ προς το
πιστευειν αρτι κεκλημενος, και ακολουθειν μεν εθελησας τωι Σωτηρι Χριστωι· ομως
δ' ουν ταις αμαρτιαις ετι δουλοπρε πως υποκειμενος, και προς την της δικαιοσυνης
ελευθεριαν ουπω κεκλημενος δια του αγιου βαπτι σματος, αλογιαι δε ετι και αμαθιαι
συνων, ητις δια της ονου σημαινεται, ουκ οψεται καθαρως το σωτη ριον παθος, ουδε
μεθεξει παραχρημα της θυσιας του αμνου του αληθινου. Κατω δε που μενει, και προσ
καρτερησει τωι ταπεινωι της κατηχησεως λογωι, αχρις 77.496 αν ελεωι Θεου το εκ της
αμαρτιας αποσεισαμενος βαρος, αναβηναι δυνηθηι, καθαπερ εις τινα διαφανε στατην
ορους ακρωρειαν, την υψηλοτατην του θειου μυστηριου καταληψιν, κατα το
ειρημενον υπο τινων· "∆ευτε, αναβωμεν εις το ορος του Κυριου, και εις τον οικον
του Θεου Ἰακωβ, και αναγγελει ημιν την οδον αυτου, και πορευσομεθα εν αυτηι."
Θαυμαζειν δ' εμοι και λιαν επερχεται τον μακαριον Ἀβρααμ λεγοντα προς τους
οικετας, καθαπερ ηδη προειπον· "Καθισατε αυτου· εγω δε και το παιδαριον διελευ
σομεθα εως ωδε· και προσκυνησαντες αναστρεψομεν προς υμας." Προφητευει μεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

ουν ως δικαιος· εμελ λον γαρ υποστρεφειν· σιωπαι δε ως σοφος, και ως αμυητοις ετι
το μυστηριον ουκ εμφαινει· τυπον ημιν καν τουτωι εαυτον τιθεις, οις και αυτος που
φησιν ο Σωτηρ· "Μη δωτε το αγιον τοις κυσι· μηδε βα λητε τους μαργαριτας υμων
εμπροσθεν των χοιρων." Μαργαριτας λεγων τα λελαμπρυσμενα και διειδη του
Πνευματος λογια. Ειτα παλιν φησι, οτι "Τα ξυλα της ολοκαρπωσεως επεθηκεν
Ἀβρααμ τωι παιδι." Συγχωρησει γαρ τηι κατ' οικονομιαν μονον ουχι και
συνεργαζομενου του Πατρος, και ουκ ακουσαν παραβιασαμενοι την θειαν ισχυν,
επεθηκαν οι Ἰουδαιοι τωι Σωτηρι τον σταυρον. Και μαρτυς ημιν επι τουτωι αψευδης ο
προφητης Ἡσαΐας ευρε θησεται λεγων περι αυτου· "Παιδια ειρηνης ημων επ' αυτον,
τωι μωλωπι αυτου ημεις ιαθημεν. Παντες, ως προβατα επλανηθημεν· ανθρωπος τηι
οδωι αυτου επλανηθη, και Κυριος παρεδωκεν αυτον ταις αμαρ τιαις ημων." Γεγονως
δε ηδη και φθασας εν τοις προηγγελμενοις τοποις, το θυσιαστηριον ο πατριαρ χης ευ
δη και μαλα καλως ανεδειματο· ινα παλιν ημεις δια τουτου νοωμεν οτι, παρα μεν
τοις ανθρω πινοις οφθαλμοις σταυρος ην και ξυλον επι του Σω τηρος ημων το
ορωμενον· εν δε οφθαλμοις του παντων Πατρος, θυσιαστηριον οντως μεγα και
υψηλον υπερ της του κοσμου σωτηριας εγηγερμενον, οσιωι τε και παναγνωι
καπνιζομενον θυματι. Το δε επιτεθηναι μεν επι τα ξυλα τον Ἰσαακ, αντ' αυτου δε
υπομειναι την σφαγην τον κριον, σαφεστατα δηλοι, οτιπερ ανεβη μεν ο Θεος Λογος
επι τον σταυρον, και ην εν τωι κρεμαμενωι ναωι· επασχε δε Κυριος ουκ αυτος απαθης
ων φυσει. Ου γαρ επηνεχθη τωι Ἰσαακ η μαχαιρα, τουτεστι, τωι εκ της ουσιας του
Πατρος προελθοντι Λογωι, αντ' αυτου δε, και ως αυτος ηγε το προς σφαγην, ο εκ της
αγιας Παρθενου ναος, ος δια του προβατου σημαινεται. Οικειουται δε ο Λογος, και
μαλα εικοτως, το παθος· αυτου γαρ ην το σωμα, και ουχ ετερου τινος. Ἐπει και του
σωματος μαστι ζομενου παλιν, εμπτυσμενου δε ουδεν ηττον παρα των παντολμων
Ἰουδαιων, αυτος δια του προφητου φησιν Ἡσαΐου· "Τον νωτον μου δεδωκα εις μα
στιγας, τας δε σιαγονας μου εις ραπισματα." –"Εις γαρ Θεος ο Πατηρ, και εις Κυριος
Ἰησους Χριστος, ο ων ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην. Ὃς δια 77.497 την ημων
σωτηριαν, αισχυνης, καθως γεγραπται, καταφρονησας, και υπηκοος γενομενος τωι
Πατρι, εταπεινωσεν εαυτον μεχρι θανατου," ινα και απο θανων δι' ημας και υπερ
ημων, εαυτωι παλιν ημας εκ νεκρων αναστησηι, ζωοποιησας δια του αγιου
Πνευματος· και ανοιξηι μεν ημιν των ουρανων τας πυλας, αναγηι δε εις αυτους, και
οφθαλμοις παρα στησηι του Πατρος την παλαι δια την αμαρτιαν δρα πετευσασαν του
ανθρωπου φυσιν. Ἐπι τοις τοσου τοις, αγαπητοι, του Σωτηρος ημων κατορθωμασιν,
ανοιγνυσθω μεν παν στομα εις ευφημιαν, εστω δε γλωσσης απασης εργον η εις
αυτον υμνωιδια, βοατω δε ωσπερ τι λιγυρον ανιεισα μελος· "Ἀνεβη ο Θεος εν
αλαλαγμωι, Κυριος εν φωνηι σαλπιγγος." Ἀναβεβηκε γαρ την καθ' ημας πληρωσας
οικονο μιαν· και αναβεβηκεν ουχ απλως, "αλλ' αιχμαλω τευσας αιχμαλωσιαν, και
δοματα δους εν ανθρωποις." Παντας γαρ ημας εκ των του διαβολου χειρων εξαρπα
σας αιχμαλωτους μενοντας ελυτρωσατο, πεπληρωκε δε δογματων αγαθων. Ποικιλα
γαρ τα δια του Πνευ ματος εις ημας διαβεβηκοτα χαρισματα. ηʹ. Πασης τοιγαρουν
ευλογιας πεπληρωμενοι παρα Χριστου εορταζωμεν, αγαπητοι, μη τοις επωφελεσι
πονοις επιστυγναζοντες· μηδε ωσπερ τι φορτιον ηγουμενοι τον επι ταις ασιτιαις
ιδρωτα, αλλ' ιλαρωι μεν φρονηματι προς τους αγωνας ιοντες· τηι δε ελπιδι χαιροντες,
καθα Παυλος φησι, και τοις προσ δοκωμενοις αγαθοις εντευθεν επαγαλλομενοι. Προ
δε γε παντων, της εις αλληλους αγαπης εχωμεθα· ελαυ νεσθω το πικρον της
καταλαλιας δαιμονιον· εξοικι ζεσθω φθονος των ημετερων ψυχων· φευγετω πονη
ρια και δολος· αποδημειτω ψευδολογια, και το πρου χον εν κακοις επιορκια. Ἀλλα
μηδολως ομνυωμεν· εστω δε ημων το ναι, ναι, κατα την του Σωτηρος φωνην, και το
ου, ου. Ἐπισκεπτωμεθα τους τωι παγχαλεπωι θηριωι παλαιοντας, τους εν πενιαι φημι·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

ορφανον και χηραν ανακτησωμεθα· λελωβημενους ταις πρεπουσαις αναπαυσωμεν
θεραπειαις· φιλο στοργοι, συμπαθεις περι τους εν δεσμοις ευρισκω μεθα. Τοτε γαρ,
τοτε την οντως αληθη και καθαρω τατην νηστειαν επιτελεσομεν τωι Χριστωι·
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης απο εκκαιδεκατης του Φαμενωθ μηνος· της
δε εβδομαδος του σωτηριω δους Πασχα, απο μιας και δεκατης του Φαρμουθι μηνος·
καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι εκτηι και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος,
εσπερας Σαββατου· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι εβδομηι και
εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συν απτοντες εφεξης τας επτα εβδομαδας της
αγιας 77.500 Πεντηκοστης. Ουτω γαρ κληρονομησομεν βασιλειαν ουρανων εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, και νυν και αει και ει τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ϛʹ.
αʹ. Της μεν αγιας ημων αναλαμπουσης εορτης, και τον ευκλεα της καρτεριας
προτιθεισης αγωνα τοις επ' αγαθοις ευδοκιμειν ειωθοσιν, ακολουθον οιμαι
συμπαντας επι το πνευματικον συναγειρεσθαι θεατρον, "∆ευτε δη, λεγοντας,
αναβωμεν εις το ορος του Κυριου, και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ," ινα δη και
παναγνον εν αυτωι συστησαμενοι θιασον, και δια της κατα Πνευμα προς αλληλους
ενοτητος καθαπερ εις μιαν συναρμοσθεντες λυραν, τον αυτων χοροστατην
αναμελπωμεν, λεγοντες· "Παντα τα εθνη, κροτησατε χειρας· αλαλαξατε τωι Θεωι εν
φωνηι αγαλλιασεως." Ὄκνου γαρ και μελλησεως της επι τοις αμεινοσι δικαιαν τις
υπομειναι γραφην, δια το μη δυνασθαι, καθαπερ εν οφληματος ταξει, κατα θεσθαι
τωι Σωτηρι τα χαριστηρια, αναριθμητων μεν αγαθων πληθυι την ανθρωπου φυσιν
κατακοσμησαντι, ολην δε αφατωι δυναμει προς την αρχαιαν εκεινην
μεταμορφωσαντι δοξαν· και το μεν εκ της αμαρ τιας ακαλλεστατον αφανισαντι
σχημα· προς δε την αρχετυπον εικονα, και προς της οικειας φυσεως αναστοιχειουντι
χαρακτηρας, τους οσοιπερ αν αυτον επιγινωσκοντες λεγωσι, κατα τον σοφωτατον
εκεινον μαθητην· "Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου." Προς μεν ουν τον μακαριον
εκεινον προφητην Ἡσαΐαν ενηχειτο δια του Πνευματος· "Ἀναβοησον εν ισχυι, μη
φεισηι· ως σαλπιγγα υψωσον την φωνην σου." Ἐπειδη δε και ημιν ο της ιερατειας
θεσμος, και πατριος ανωθεν κληρος, εκ τε χρονων μακρων ελ κουσα συνηθεια[ν], οτι
δη και μαλα προθυμως τουτο παρ' ημων εισπραττεσθαι χρη, διδωσιν εννοειν, φερε,
σαλπιγγος ευηχεστερον και δια τουτου παλιν αναφθεγξωμεθα του κηρυγματος, οτι,
κατα το εν Ψαλμοις γεγραμμενον, "Καιρος του ποιησαι τωι Κυριωι." Ἀλλ' οτι μεν του
ποιησαι τωι Κυριωι παρεστιν ο καιρος, αντερει μεν ισως ουδεις. Τι δε ποιη σαι
προσηκει, δικαιως αν εροιτο τις ημας των φι λομαθεστερων. Ἐγω δε λιαν
υπερθαυμασας τον εκπυθομενον, και διερωταιν οτι χρη περι τουτων οιη θεντα,
καλως τοις των αγιων προφητων χρησομαι λογοις. Ἀκουετω τοινυν Ἡσαΐου
φασκοντος· "Ποιησωμεν ειρηνην αυτωι, ποιησωμεν ειρηνην οι ερχο μενοι." Ἐπειδη
δε πως ου λιαν εστιν εκφανες, ως αν τις εικασαι, το ειρημενον φερε τοις αποσμηχειν
ειωθοσι τα εκ παλαιοτητος χρονου νυν κεκρυμμενα μελετωντες τα παραπλησια,
επισημοτεραν των λε γομενων την διανοιαν καταστησωμεν. βʹ. Ἐμπεφυκε τοινυν
τοις της σαρκος ημων με 77.501 λεσι φυσικος τις και ομογενης, ιν' ουτως ειπω, νο
μος, εξοπλιζων ημας τωι πεποιηκοτι Θεωι, και το οικειον φρονημα ταις του
Πνευματος επιθυμιαις αντιτιθεις. Λογισμοι δε ημιν εντευθεν, και ατακτων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

επιθυμιων ουκ ευαριθμητος εσμος, ταις εις το αμει νον ελκουσαις ροπαις
αντεγειρομενος, και ωσπερ αν ει τινα πολεμιων πληθυν ταις εις το συμφερον ορ
μαις εαυτον αντιταττων. Τον ουτως αυθαδη και εν ημιν τυραννησαντα της σαρκος
νομον, και ο μακα ριος Παυλος φανερον που καθιστησι βοων· "Συνηδο μαι γαρ τωι
νομωι του Θεου κατα τον εσω ανθρωπον· βλεπω δε ετερον νομον αντιστρατευομενον
τωι νομωι του νοος μου, και αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας, τωι οντι εν
τοις μελεσι μου." Ἕως αν ουν εν ημιν ο τοιουτος ισχυηι νομος, και των του
Πνευματος επιθυμιων καταθρασυνηται, αντεξαγηι δε το οικειον θελημα, και δη και
πραττειν ημας το αυτωι δοκουν εκβιαζηται, πολεμιωτατους απεργαζεται τωι Θεωι, και
την ειρηνην εξειργει δεξιων, διατειχιζει δε της του πεποιηκοτος φιλανθρωπιας, τους
εν οις αν φαινοιτο κρατων. Ἀτονησας δε, και τωι προς ευσεβειαν τονωι
πλεονεκτουμενος, και τοις ηττωμενοις εν παραταξει προσεοικως, ριψασπις τε ομου
και φυγας αναδεικνυ μενος τοις ορθως και κατα νομον τον θειον ελομενοις βιουν,
της προς Θεον φιλιας την οδον ιππηλατον απεργαζεται. Ειτα λελυμενης εντευθεν
της των με σολαβουντων αφορμης, συνθησομεθα λοιπον οις αν ημιν επιταττηι το
Πνευμα· και το αντιδοτουν ουκ εχοντες, οτι σωζομενον "την προς Θεον ειρηνην"
αγαπαιν οιησομεθα δειν οι δια της εις αυτον πιστεως επι σωτηριαν ερχομενοι.
"Νεκρωσωμεν τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυ μιαν
κακην, και προσεπιτουτοις την πλεονεξιαν." Τεθνατω ταις εις το αγαθον επιθυμιαις,
ωσπερ οξει σιδηρωι βαλλομενος ο της σαρκος νομος. Πιπτετω το εν ημιν γεωδες τε
και ακαθαρτον φρονημα. Κα τακρατειτω δε ο του Θεου νομος· διωκετω δε μαλλον, η
φαινεσθω φυγας. Ἀριστευων μεν γαρ, και της του πολεμουντος ισχυος οτε κρειττων
ευρισκεται, ριζοι μεν απασαν ημιν αρετην· φιλαιτατους δε τωι ∆εσποτηι τους παλαι
δραπετας αποτελει, και την τριποθητον των αγιων ελπιδα τοις ουκ εχουσι πραγ
ματευεται. Ἂν δε που τοις σαρκικοις κινημασιν, ωσπερ ανεμων αντιπνοιαις τισιν,
ανωθουμενος οπισω χωρηι, τοτε δη, τοτε πασα μεν η εν ημιν ασφαλεια βαδιειται
προς το μηδεν, νευρουμενης εν ημιν της αμαρτιας εξ ημετερου θεληματος· "Μεριδες
δε, κατα το γεγραμμενον, αλωπεκων εσομεθα," παν ουργοις και ακαθαρτοις δαιμοσι
την εαυτων χαριζο μενοι ευκοσμιαν· και ωσπερ αν ει τις αμπελων, ομου και
θριγκιου και της των φυλαττοντων νηψεως ερημος ων, ετοιμοτατη τοις διαρπαζουσι
προκεισο μεθα τροφη. Ἀλλ' ειπερ εκαστωι γλυκυ το μηδενος των τοιουτων εις πειραν
ελθειν, εισδεχεσθω προθυ 77.504 μως την απασης σεμνοτητος μητερα νηστειαν, υπο
πιαζετω το σωμα και δουλαγωγειτω, και δια του βουλεσθαι πονειν, "ακανθαις το
οικειον κτημα περι φραττετω," καθαπερ εφησε τις των σοφων εν ημιν. Τοις μεν ουν
τελειοτεροις την εξιν, και στερεωτερων δυναμενοις απογευεσθαι μαθηματων,
αποχρησειν οι μαι και ταυτα προς το δυνασθαι, και λιαν ευπετως. επι την των
δεοντων εξοιχεσθαι θηραν, και παντα χοθεν οπερ αν αυτοις φαινηται λυσιτελουν
ερανιζε σθαι. ∆ει δε, οιμαι, πονων αυτοις ου μακρων. Ἀρ κεσει γαρ εις το δυνασθαι
κατορθουν η προθυμια, ποταμιου ρευματος δικην, καθαπερ τινας οχθους αει το
αντιστατουν υποσυρουσα, και απλεονεκτητοις ορ μαις το αντιτεινον εξαφανιζουσα.
Ὃ δε δη μεγιστην εστι της εν τοις ειρημενοις περιπετειας προσθειναι λοιπον
αναγκαιον. Τοις γαρ κατα τονδε διηρτισμενοις τον τροπον, αυτος ο παντα νικων
επαμυνει Θεος. και η παντων ισχυς, και δυναμις, βακτηρια και νευρα γινεται. Και
μαρτυρησει λεγων ο σοφωτατος Μελ ωδος· "Ἡ ραβδος σου, και η βακτηρια σου, αυτα
με παρεκαλεσαν." Ὅτι μεν ουν λαμπροι και αξιοθαυ μαστοι της προς Θεον ειρηνης
εισιν οι καρποι, συν θησεται παστισουν, οιμαι, των ευ φρονουντων. γʹ.
Ἀνασκοπουμενος δε, και καθαπερ οι προς ακρον γηλοφου τινος αναποδισαντες, και
προς οσον οιδεν εκτεινεσθαι των οφθαλμων η οξυτης, τοσουτον επι χειρουντες
οραιν, ουτω δη και αυτος κυκλωι τον οφθαλμον της διανοιας περιαγων, και τας των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

πρα γματων ως ενι μαλιστα διασκεπτομενος φυσεις, ου μονον οιμαι προσηκειν τοις
αρτιως διηγγελμενοις υπο του λογου, οτι δεησει τα προς ειρηνην μελεταιν τωι Θεωι
συμβουλευειν, αλλ' ηδη μοι και ετερα τις ανδρων αναδεικνυται πληθυς. Ὥσπερ δε
τα των μο σχευματων αρτιθαλη τε και αρτιγονα μολις της τε κουσης υπερτελλονται
γης, ταις των φυτοκομων εμπειριαις, και ταις των υδατων παροχαις εις αυ ξησιν
επειγεται· τον αυτον δη τροπον κακεινοι αρτι και μολις τοις της Ἐκκλησιας
ριζουμενοις κηποις, ωσπερ τινα πηγην υφ' εαυτους την εκ των διδασκα λων καλουσι
τεχνην. Οις δη και μαλιστα πρεπειν υπολαμβανω, την καλην εκεινην του προφητου
φω νην επιφθεγξασθαι· "Ποιησωμεν ειρηνην αυτωι· ποιησωμεν ειρηνην οι
ερχομενοι." Ἐρχομενοι δε ποθεν, η και οποι καταλυειν μελλοντες, αξιον ιδειν. Ἀλλ'
εστι παντι τωι σαφες ως βαδιζει μεν δια της πιστεως εξ αμαθιας τα εθνη προς
παιδευσιν· εξ αβουλιας εις ευφρονα λογισμον· εκ μακρας και συν τροφου πλανης, εις
αληθεστεραν περι των οντων δια ληψιν, εις θεογνωσιαν, εις ευλαβειαν, εις το βιουν
εξηλλαγμενως, η προτερον, εις ελευθεριαν, εις ανα νεωσιν, και απαξαπλως ειπειν,
εις ανθρωπωι πρεπου σαν αρετην τε και διαιταν· ανθρωπωι δε φημι, λο 77.505 γικωι
δηλονοτι και κατ' εικονα πεποιημενωι του κτι σαντος. Οι γαρ τοις του διαβολου
πανουργευμασιν ανασεσοβημενοι τον νουν, και προς τα των ειδωλων ανεπτοημενοι
παιγνια, και τωι ξυλωι λεγοντες· "Θεος μου ει συ," κατα τον προφητην· και τωι λιθωι·
"Συ με εγεννησας·" πασης μεν αν ειεν αβουλιας εικοτως αναπλεωι· και ταυτην εφ'
εαυτοις καλουσι την ψηφον παρα των, οις τα δικαια κρινειν εσπουδασται. Και
δοκουσιν (ερω γαρ οπερ αληθεστερον ειπειν), οσον μεν εις την του σωματος φυσιν,
διασωζειν ετι τον ανθρωπον· και μονοις τοις εντευθεν χαρακτηρσι, και σχημασιν, οτι
δη και ζωα λογικα γεγονασιν επιγι νωσκεσθαι· το δε οσον εις νουν και τα εν αυτωι,
ταις των αλογων ανοιαις αμιλλασθαι φιλοτιμοτερον. ∆οιη δ' αν τις αυτους καν
τουτωι κρατειν, ει τα παρ' αυτωι γινομενα περισκεποιτο. Ἀλλ' ινα μη δοκοιην δια
λοιδορεισθαι μαλλον αυτοις, η πειρασθαι διελεγχειν, ως πολυ των δεοντων
αποστατησαντας, και προς εσχατην αποδημιαν αποστατησαντας· αυτον ηδη παροισω
τον απαντων Θεον και ∆εσποτην, τοιουτον τι λεγοντα δι' ενος των προφητων·
"Ἴδετε οτι σπο δος η καρδια αυτων, και πλανωνται." Πλανωνται γαρ οντως, την μεν
ευθειαν, ιν' ουτως ειπω, της θεογνωσιας εκβεβηκοτες διαληψιν· παρατροπαις δε
τισιν ανοητοις, και λογισμων απαταις διεστραμμενων εις πασαν αβουλιαν
κατασυρομενοι, ως και της αῤρητου και παντα υπερκειμενης ουσιας την δοξαν,
ξυλοις και λιθοις επασωτευεσθαι, και αμεινω της ανθρωπου ποιεισθαι φυσεως τα δι'
αυτην εις το ειναι παρηγμενα, και δεσποτας επιγραφειν, ων αυτοι γε γονασι κυριοι.
Ειτα τι τοις ορθως εξεταζουσι φαι νοιτ' αν των τοιουτων παραλογωτερον; δʹ. Ἀλλ'
ου γαρ με τον περι τουτων διειληφοτα λογον, λανθανει προς τοις ειρημενοις
κακεινο· ως αποφοιτωσι μεν τινες της ουτω χαμαιζηλου λατρειας, υψηλοτεραν δε
ωσπερ επιτηδευοντες πλανην, επι τα των κτισματων αναφευγειν οιονται δειν
επισημοτερα. Και κροταφοις μεν γειτονα την οφρυν ανασπασαντες, αναπτυοντες δε
πλατυ τι και μεγα, και γενειαδα μακραν τηι χειρι καταξαινοντες, ουρανον μεν απο
θαυμαζουσι, κυκλωι πασης περιτεθεισαι της υφ' ηλιωι λεγοντες, και ωσπερ εν
κολποις εχει τα συμ παντα, σκηνης τινος δικην τοις εσω κειμενοις επι χεομενον.
Ειτα τας εν αυτωι των αστρων περιεργα ζονται θεσεις, και ηλιου μεν και σεληνης
καταπλατ τονται δρομους· πυρ δε, και υδωρ, και αερα, και γην ως αρχας των οντων
εισφερουσι, και ριζαν ευ ρησθαι τοις γενητοις την των στοιχειων μυθολογουσι
συνοδον. Ειτα δεον αυτους τον των ειρημενων τα ξιαρχον τε και ηγεμονα ζητειν, και
απο της των κτισματων καλλονης επι τον του καλλους αυτων δοτηρα Θεον
ανατρεχειν, ολον τοις ποιημασι το θαυμα χαριζονται· και πως αν, ειπε μοι, μειζονως
εσφα λησαν, η πως αν τις αβουλοτερον την των οντων κατ εσκεψατο φυσιν; Καιτοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πασιν, οιμαι, τοις ουσιν 77.508 εστι προδηλοτατον, ως ει τις οικον η ναυν, η ετε ρον
τι τοιουτον ευτεχνεστατα διηρτισμενον θεασαιτο, ουκ αταμιευτωι χρηται τωι
θαυματι, αλλα τηι θεσει, την κατασκευην, το καλλος των ορωμενων επαι νεσας, τον
αρχιτεχνην ευθυς φανταζεται, τις τε και ποσος ειη κατα τον νουν, ο των ουτω
καλλιστων δημιουργος εννοει. Ἀλλ' οιδε περι μονας τας των λογων στροφας και
ποικιλοις, ως οιονται, μαθημασι κατεγλωττισμενοι, μεχρι μονων των ορωμενων την
διανοιαν στησαντες, και την επεκεινα του νου κολο βωσαντες φοραν, ουχ ορωσι τον
απαντων γενεσιουρ γον και τεχνιτην Θεον· ουδε αυτωι την δοξαν ανατι θεντες, ατε
δη Κυριωι και των ολων ποιητηι, απο δεχονται την εν τοις ποιημασι ταξιν, ινα δη
συνετοι τινες ειεν οντως σοφοι. Νυνι δε εις τουτο πεσοντες ανοιας ουκ αισθανονται,
ωστε ει και πασαν εισεκο μιζον σπουδην υπερ του πατρος την ακροτατην αβουλιαν
καταδραμειν, ουκ αν, οιμαι, μειζονως αυ τοις διηνυσθη το παραλογως ποθουμενον.
Ἀλλ' ηκετω μοι Παυλος, και τοις εμοις περι τουτου προσμαρτυρειτω λογοις
αναφθεγγομενος· "Ἡ σοφια του κοσμου τουτου, μωρια παρα τωι Θεωι εστιν." Ὅτι δε
αληθης η του αγιου φωνη δια της των πρα γματων ιοντες ερευνης, μανθανομεν.
Πρωτον μεν γαρ οχλον τωι βιωι θεων επεισφερουσι, και τοις προσ κυνουσιν
αγνοουμενον, εξ ων ενιοις ουδε το κοινον δη τουτο και ανθρωπινον αποσωζοντες
σχημα, υος δε η κυνος εγκαταμιξαντες μοιραν, μεμοιχευμενην ωσπερ ημιν
εισφερουσι την φυσιν, και νοθαις τισι χαρακτηρων εξαλλαγαις την καλλιστην των
επι γης παραλυουσιν εικονα. Ἀλλα τι μοι και μακρους ποιει σθαι τους λογους περι
των ουτως ετοιμων εις γελωτα; Ἐπ' εκεινο[ν] δη μαλλον ιωμεν, οπερ εστιν
αναγκαιον. Και ποιον τουτο, φημι· Βαθυς τις αμαθιας τους Ἑλληνων παιδας
περιχειται σκοτος, και δικην αχλυος ταις απαντων διανοιαις επιπαττομενος, αναβλε
πειν μεν προς την του συμφεροντος θυραν ουκ εαι, αβασανιστοις δε μαλλον και
διεψευσμενοις λογισμοις αληθειας εξοικιζει δογματων. Τι γαρ δη και ποιουσιν οι
παραφρονες; Ἀποστερουσι των καλλιστων τον ανθρωπον, και το μεγα της φυσεως
γερας [π]ληρουν τες, αφανιζουσιν. Ου γαρ δη φασιν, ουδε βουλονται της εαυτου
προαιρεσεως ειναι κατοχον· ουδε ελευ θεραν εν τοις πρακτεοις ποιεισθαι την
αιρεσιν, ως την εφ' εκαστωι των εργων ρυπην μη τοις αυτου κεισθαι θελημασιν,
αλλα ταις ετερων απονενεμησθαι ψηφοις. Ειμαρμενη γαρ τις και γενεσις, ως φασι,
κατα το αυτηι δοκουν, τον εκαστου βιον ζυγοστατει· και απονεμει μεν τισι τα
καλλιστα, και οις αν ευ ξαιτο τις δικαιως προσομιλειν· αντορεγει δε παλιν ετεροις,
ων ουκ αν ελοιτο τις εις περας ελθειν· ως αυτοκλητον μεν, εν μηδενι βαδιζειν, μητε
την επ' αγαθοις εξουσιαν εχοντα, μητε μην την επι θατερα· σειραις δε ωσπερ και τοις
εξ αναγκης, ιν' ουτως 77.509 ειπω, καλεισθαι σχοινιοις προς αμφω· ινα μηδεν ετι
των αλογων διαφερηι ζωων, ο παντων ανωθεν την ηγεμονιαν λαχων. Και μοι
δοκουσιν οι ταις τοιαυταις συντιθεμενοι δοξαις παραπλησιον τι ποιειν, ως αν ει και
τινα ηνιοχον στησαντες, και των αρματων αυτον επιβιβασαντες, ετερωι το
ιππηλατειν επιτρεψειαν. Ἀλλ' ουτε την επι το νικαιν ο τοιουτος αποισεται δοξαν,
ουτε μην ει συντριβηι πεσων, αυτος εαυτωι παραιτιος του παθους γεγενησθαι
πιστευοιτο. Ἑτε ρων γαρ εργων αμφοτερα, και των τας ηνιας εχον των, ου του
ματην τοις διφροις εφεστηκοτος η εμ βασις. Ὧν γαρ αν τις ουκ εχει την εξουσιαν,
πως αν εικοτως περι αυτων απαιτοιτο τους λογους; Το δε εν προαιρεσει τηι του
ποιουντος κειμενον, οποι περ αν ηξει η και πραττοιτο δηλονοτι, και ουχ ετεροις
αναθησει τας αιτιας. Ἀλλ' ινα και δια πρα γματων, ων εκεινοι του βιου
κατεῤραψωιδηκασι, και δια μυθων των παρ' αυτοις τους επι το ληρειν αυ τους
ελεγχους ερανιζομενοι, γυμνοτερον τοις ακροω μενοις επιδεικνυωμεν, ως αμαθιας
αυτοις ου της τυχου σης το δογμα πεπληρωται, και το μη ταις οικειαις υπο
λαμβανειν κεχρησθαι βουλαις εν τοις πρακτεοις τον ανθρωπον, μηδε αυτονομωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

γνωμηι βαδιζειν εφ' οπερ αν βουλοιτο, της εσχατης ανοιας εγκλημα φερει, ολι γων,
καθαπερ ηδη προειπον, επιμνησθησομαι. Ταν ταλου τινος, και Τιτυου, και Ἰξιονος,
και της Σισυ φου ταλαιπωριας, οι παρ' εκεινοις μνημονευουσι λο γοι, και δικας
αυτους αποτιννυειν, και μαλα δικαιως, διισχυριζονται, ας αυτοι, κατα το εικος,
ηβουληθη σαν. Τανταλον μεν γαρ, λιθου τηι κεφαληι δυσαχθεστα του λιαν
επηρτημενου, και φοβωι κινδυνων αει προσ δοκωμενων, κολαζεσθαι φασιν. Ειτα την
αιτιαν ει τις εροιτο του κακου, ως ακολαστον εσχε γλωσσαν ανα κεκραγοτων
ακουσεται, και νοσον αισχιστην ονομα γραφοντων τωι παθει. Τον δε γε Τιτυον τον
ουτω καλουμενον, επ' εννεα μεν ολοις εκτεινουσι πλεθροις· ανημενων δε ξυνωριδι
γυπων το ηπαρ ανακειρεσθαι λεγουσι, και τροπον ακολασιας προφασιν αυτωι της
ανηκεστου συμφορας γεγενησθαι διισχυριζονται. Ἰξιονα δε και Σισυφον, τον μεν,
αειδινητοις στρο φαις, και τροχου περιοδοις υπεστρωμενον· τον δε ιδρωτι μακρωι
κολαζεσθαι φασιν· ειτα και τουτοις, ινα δη δικαιως φαινοιντο τιμωρουμενοι,
διαφοροις πλημμεληματων υποβαλλουσι γραφαις. Ἀλλ' ωσ περ οντως κατα την
αυτων διαληψιν τε και εννοιαν, ταις εξ ειμαρμενης αναγκαις υποκεισθαι νομιουμεν
τον ανθρωπον, ουκ αν ειεν, ως γε μοι δοκει, των αρ τιως ωνομασμενων τα εφ' οις
πεπονθασι πλημμελη ματα, αλλα της εις ταυτα καλουσης ειμαρμενης, και δια το
δυνασθαι της εκαστου γνωμης κρατειν υπο χειρα πεποιημενης την εαυτης. Ἢ τοινυν
ανεισθω σαν των ανηκεστων τιμωριων, και της αθανατου τα λαιπωριας εκεινοι,
κατηγορεισθω δε μαλλον η πλεον εκτησασα γενεσις, και υποκεισθω τοις κολασταις,
ει τινες αν ειεν οι τουτο ποιειν εγνωκοτες· η ειπερ τις ερει δικαιως εκεινους
κολαζεσθαι, γυμνον ημιν 77.512 αναγκης εισκομιζετω τον ανθρωπον, και την εκ της
ειμαρμενης αναιρειτω πλεονεξιας, ινα Τανταλου φαινηται και Σισυφου τα
εγκληματα. Ει γαρ οιδε των ατοπωτατων και παρ' ημιν ο του δικαιου θεσμος, μη
τους ημαρτηκοτας μαλλον, αλλ' ετερους αντ' εκεινων εισπραττεσθαι δικας, πως ουκ
εσται παν τι τωι συμφανες, οτι των παρ' εκεινοις νενομισμενων θεων, ουδεν αν
εικοτως δοιη τις ειναι το αθλιωτερον, ειπερ οι παντων διανομεις και ταμιαι,
πεπιστευμενοι το δυνασθαι κρινειν ουκ εχουσιν ορθως. Πως δε ουκ αμεινους οι παρ'
ημιν ευθειαν εφ' εκαστωι την κρισιν εκφεροντες, και τον μεν δικαιον οτι προσηκει τι
μασθαι διεγνωκοτες· τους δε τοις αισχιοσιν ενοχους αναδεδειγμενους, μισειν μεν
οιεσθαι δειν λογιζομενοι· επιτιμωντες δε αναλογως οις ελεγχθειεν παρανομη
σαντες; Ἀλλ' εκεινα μεν δη περι τουτων δοκει, ω ουτος, τοις σοις ποιηταις τε και
λογασιν· Ἄκουε δε τι και των παρ' ημιν λεγοντων σοφων. "Ἀφροσυνη ανδρος
λυμαινεται την οδον αυτου, τον δε Θεον αιτια ται τηι καρδιαι αυτου." Ὥστε, ειπερ ην
τις αφροσυ νης ελευθερος, ουκ αν λελυμασμενην εσχε την οδον, ουδ' αν ολως την
θειαν κατηιτιασατο φυσιν, ως αυτην επ' εκεινο καλουσαν ο και νομωι κεκωλυκεν. Οι
μεν γαρ καθηγητην και διδασκαλον, και ωσπερ αριστον δικαστην τον οικειον
εαυτοις ιδρυσαμενοι νουν, αει μεν οισπερ αν τις επιψηφιειται τα καλλιστα δια
πρεπειν επειγονται· τα δε, οσα της αριστης εξοικι ζει βουλης τε και πραξεως, συν
πολλωι τινι παρ αμειβονται τονωι. Ουκουν ουχ ειμαρμενη και γενεσις, κατα το αυταις
δοκουν εκαστωι βραβευουσαι, η των φαυλων εργατην, η των αγαθων εραστην
αποτελουσι τον ανθρωπον· αλλ' εθελουσιοι παντες επ' αμφω βαδιζουσιν· και
οποιπερ αν εκαστωι δοκηι, τα καθ' εαυτον απευθυνειν εξ αναγκης, το κωλυον ουδεν.
Ει δε χρη τι τοις ειρημενοις προσθειναι λοιπον, και της Ἑλληνων απαιδευσιας
κατασημαινειν τον γεννητορα και ποθεν αυτοις εις τουτο πεσειν αβουλιας συμβε
βηκεν, ερω και μαλα προθυμως. εʹ. ∆αιμων εκεινος ο αρχεκακος ο της αμαρτιας
πατηρ, παραβατην της θειας εντολης δειξας τον ανθρωπον· και ωσπερ τινα των
δορυκτητων υπο χει ρας ελων, και τυραννος εξ απατης εφ' ημας αναδε δειγμενος,
εδεδιει της ελευθερας φυσεως την εφ' απερ ην αναδρομην. Ἤδει γαρ, ᾔδει τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

ανθρωπον 77.513 τοις απο του συνειδοτος ελεγχοις, αει προς το κρειτ τον
αναφευγειν επειγομενον· και μισουντα μεν, ως επεισακτον την αμαρτιαν, εν δε τωι
πλημμελειν αει σκυθρωπαζοντα, και ει κλεπτοιτο πως προς τουτο δια μικρας
ηδονης· Ἀλλ' ινα μη ταις οικειαις αυτονομιαις χρησαμενος, αφανισηι μεν τωι προς
ελευ θεριαν ελκοντι τονωι την τυραννησασαν ηδονην· μα κραν δε οιμωζειν ταις
αμαρτιαις ειπων, επι τα εξ αρχης αναβαινοι πλεονεκτηματα, και τοις της δι
καιοσυνης εργοις εμφιλοχωρων, αχειρωτος ηδη ταις ανωθεν επικουριαις
ευρισκοιτο· ετερον απατης επενοησε τροπον, ος ταυτην αει της εαυτου κακουρ γιας
οπλον ποιησαμενος, υποκλεπτων δε ωσπερ της επι ταις αμαρτιαις λυπης το πλεον,
αει τοις απο του συνειδοτος ελεγχοις δια δολου μαχομενος, Ουκ αυτοι, φησιν,
εαυτοις εστε του μη δυνασθαι τα αμεινω πραττειν παραιτιοι· ουδε τεθεικε Θεος ταις
υμετε ραις εξουσιαις το σωφρονειν. Ζυγον υμιν αναγκαιον επεληλακεν· ειμαρμενη
κρατει και γενεσις, και πραττειν αναγκη το εκειναις δοκουν. Ταις τοιαυταις απαταις
ο πονηρος χειρουται τον ανθρωπον, και των της αληθειας αποβουκολησας
δογματων, ετοιμοτερον εις πασαν αμαρτιαν απεργαζεται· ειμαρμενηι γαρ των καθ'
αυτον ανατιθεις την εκβασιν, και γενεσεως αφυκτοις υποκεισθαι λεγων δεσμοις,
ουδεμιαν υπο στησεσθαι κολασιν, εφ' οις αν φαινηται πλημμελων υπολαμβανοι.
Ἀλλ' εν τουτοις μεν εκεινοι, το σω φρονειν παρωσαμενοι. Λεγετωσαν δε της
Ἐκκλησιας οι κηρυκες, οι Χριστον ενδυσαμενοι, και της αληθειας φορουντες τον
νουν. Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν. Ἵνα δε μη μακραν ουτω νοσουντες την
αβουλιαν οι ταις αρτιως διηγορευμεναις απαταις ενοχοι, και τοις του νομοθετου
θελημασι την εαυτων αντιταττοντες εννοιαν, πολεμον εχωσι προς ον ηκιστα χρην,
ακουετωσαν οπερ εφημεν εξ αρχης· ποιησωμεν ειρηνην αυτωι, καταλυσωμεν την
εχθραν· οιχεσθω μαχη και πολεμος, επιδωμεν τωι Σωτηρι τας δεξιας. Αιτησωμεν
ειρηνην δια της πιστεως· λεγωμεν μετα του προφητου και ημεις· "Κυριε, ο Θεος
ημων, ειρηνην δος ημιν. Κυριε, κτησαι ημας, εκτος σου αλλον ουκ οιδαμεν, το ονομα
σου ονομαζομεν." ϛʹ. Τοις μεν ουν Ἑλληνων παισι, και τοις αρτιως τας της
Ἐκκλησιας εισβεβηκοσι πυλας, αποχρησει προς ωφελειαν και ταυτα. Ἐπειδη δε μοι
και ετε ρος αναδεικνυται λεως, τοις μεν ουν της αμαθιας οπλοις, εις αβουλοτατον
στρατιωτην εξηρτυμενοις, αντιταττων δε τωι Σωτηρι την γνωμην δια σκιας και
τυπου και γραμματος, εχων τε την μορφωσιν της γνωσεως εν τωι νομωι, καθως
γεγραπται, τηι των πρα γματων αληθειαι πολεμειν οιεται δειν· φερε δη και αυ τοις δια
την εις αλληλους αγαπησιν επιβοησωμεν· "Ποιησωμεν ειρηνην αυτωι." Μεχρι τινος,
Ἰουδαιε, 77.516 τοις απο του γραμματος τυποις εντετηκως, παρελαυ νεις της
αληθειας την δυναμιν; Ποτε της σης αμαθιας το περας οφθησεται; Ποτε της εν τωι
νομωι σκιας απο στησεις τον νουν; Ἢ ποιος σε χρονος ημιν επιδειξει
σωφρονεστερον; Ποτε δε την εν πνευματι λατρειαν προσοισεις τωι βασιλει των ολων
Θεωι; "Πνευμα ο Θεος, καθως γεγραπται, και τους προσκυνουντα αυτον, εν πνευματι
και αληθειαι δει προσκυνειν." Συ δε το εν πνευματι λατρευειν αφεις, και ηδιονα της
εις την αμεινω ποιησαμενος την επι τα χειρω φοραν, τηι του γραμματος εναβρυνηι
παχυτητι· ειτα τιμαιν οιηι δια τουτου Θεον, και την ακριβεστατην του νομου διαληψιν
αποσειομενος, ως πασαν εχων των γεγραμμενων την ειδησιν, ουκ αισθανηι ληρων.
Φερε γαρ δη σοι και εις εκαστα των παρα σοι τιμιων ολιγα διαλεξωμεθα. Νοησεις
γαρ, οιμαι, και μαλα ραιδιως, εντευθεν, ειπερ ενεστι σοι το βουλεσθαι σωφρονειν, οτι
χρονους εν πλανηι κατατριβεις μακρους. εʹ. Ἀποδεχηι μεν γαρ ως μεγα τι χρημα, και
εις λατρειαν το καιριωτατον την εν σαρκι περιτομην. Ὑπερθαυμαζεις δε λιαν την
κατα το Σαββατον αρ γιαν, και μηλοσφαγεις μεν ηδεως· οιει δε λιαν επι σαυτωι
μεγαλα χαιρειν Θεον, οταν αυτωι φαινηι βου θυτων, και βρωματων δε περι και της εν
τουτοις διαφορας, πολυς παρα σοι και ακριβης ο λογος, εν τουτοις εχειν το καυχημα·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

ταυτα παρα σοι της ακροτατης αρετης ωδινει τα γυμνασματα· εν τουτοις εθου σαυτωι
τους της ευδοκιμησεως ορους. Ἐγω δε την του νομοθετου σοφιαν και συνεσιν,
παντος ειναι φημι και λογου και θαυματος κρειττονα· επισκη ψαιμι δ' αν, και μαλα
εικοτως, ταις Ἰουδαικαις αβου λιαις. Νοουσι μεν γαρ ουχ ετοιμως· φευγουσι δε το
μαθειν, πλημμελουντες καθ' ετερον, και μοναις ταις εαυτων αμαθιαις εις το μηδενος
απολαυσαι των αγα θων ποδηγουμενοι. Ἀλλα και αυτοι δια της προφητι κης
ακουετωσαν φωνης· "Ἐκνηψατε, οι μεθυοντες, εξ οινου αυτων." Φερε γαρ δη τι ποτε
αρα εστι το εκ του περιτεμνεσθαι χρησιμον, διασκεψωμεθα· η ποιον ημιν ο
νομοθετης δια τουτου παρεισοισει το ωφελουν. Το μεν γαρ τοις του σωματος
μοριοις, δι' ων η φυσις υπηρετειται προς γενεσιν, επαγεσθαι την περιτομην, ει μη
λογον υφ' εαυτωι τον καλλιστον εχοι, γελοιοτητος ουκ αμοιρει· μαλλον δε την του
δημιουργησαντος γραφεται τεχνην, ως εικαιοις τισι περιττωμασι το του σωματος
καταβριθοντος σχημα. Ειτα πως, ειπερ αν ουτως εχοι τε και παρ' ημιν νοοιτο των
ειρημενων η δυναμις, ου του πρεποντος αμαρ τειν τον θειον ψηφιουμεθα νουν; Ει
γαρ εν τωι περι τεμνεσθαι μαλλον σωζεται τηι του σωματος φυσει τα πρεπωδεστερα,
πως ου παντως ην εν αρχηι τουτο κρειττον και αμεινον; τις ουν, ειπε μοι, την απλανη
και ακηρατον φυσιν εν αμαρτιαις του πρεποντος 77.517 γεγενησθαι λεγων, ου παντι
τωι φανειται ληρων; Μωρι μεν γαρ ο επι παντων Θεος αλογων ζωων εδημιουργησε
γενη· αλλ' ουδεν τηι τουτων κατασκευηι προς το ακριβεστατον καλλος, ουτε εχον
ελλιπως, ουτε μην περιττως εγκειμενον φαινεται. Ἀπηλλακται δε παντελως της επ'
αμφω διαβολης, και την εν εκατε ροις κατηγοριαν διαπεφευγε. Πως ο ουτως
αριστοτε χνης Θεος, ο την εν τοις ελαττοσι προμηθειαν τοσαυ την πεποιημενος, περι
το παντων αν εσφαλη τιμιωτα τον; Και τον κατ' εικονα παραγων εις μεσον των
αλογων αισχιονα φαινεσθαι παρεσκευασεν, ειπερ εν εκεινοις μεν ουδεν, εν δε τουτωι
τι διεπτεσται; Ἀλλ' οιμαι και αυτους συνερειν Ἰουδαιους, ως ει μη τι των αγαθων δια
της [περι] κατα σαρκα περιτομης σημαινοιτο, γε λωτος αξια, το γε της εκεινων
αμαθιας φαινεσθαι κρειττονας, τους εν οις ο Σωτηρ αυλιζεται, και το Πνευμα το
αγιον ενοικει· φερε παλιν τον πρεποντα λογον τοις του νομοθετου διαταγμασιν
εφαρμοσαντες, αξιολογωτατην ουσαν επιδειξωμεν την εν αυτοις κει μενην
διανοιαν. ∆ιατι τοινυν ο δια Μωσεως προστατ τει νομος, εν ογδοηι το βρεφος ημεραι
περιτεμνεσθαι, και προσαγεσθαι τωι ∆εσποτηι Θεωι, της εξ εθους θυ σιας επ' αυτωι
προτετελεσμενης· ειτα ποιον ημιν εισ οισει το θεωρημα το δια της εν σαρκι
περιτομης υποδηλουμενον, ωρα λοιπον εκκαλυπτοντας ως ενι μαλιστα διειπειν· και
ως αν οιηται τις αριστα τον επ' αυτηι διεσκεφθαι λογον. ηʹ. Νους τοιγαρουν ο εν ημιν
το παντων εστι τηι φυσει γονιμωτατον, αρετης μεν απασης εχων εν αυτωι τα
σπερματα, και τας εφ' εκαστωι των καλλι στων επιθυμιας, καθαπερ απο γης, εξ
οικειων κινη ματων αει χορηγουμενος· πεποιηται γαρ ουτω παρα του κτισαντος.
Ἐπιτρεχειν δε αυτον ωσπερ τι κα λυμμα, καθαπερ εμφυτου ριζης εξερπουσα ληθη, η
και πασης εστιν ακαθαρσιας τροφος. Και την μεν επι τοις αμεινοσιν εφεσιν, αχλυος
δικην εκτεινει μεν, η καταβοσκεται· την δε, επι τωι χρηναι τα βελτιστα δραιν
επισκιαζουσαν, μνημην το γεωδες ημιν αντι του πνευματικου πραγματευεται
φρονημα, ουτω τε πασης ακαθαρσιας αναπλεω δεικνυει τον ανθρωπον. Και γουν οις
τουτο συνεβη παθειν, δια προφητικης λεγεται φωνης· "Μνησθητε, οι μακραν του
Κυριου, και Ἱερουσαλημ αναβητω επι καρδιαν υμων." Ἔδει γαρ, εδει καθαπερ υδωρ
επιχεισθαι πυρι, τοις απο της ληθης κακοις των αγαθων την αναμνησιν· και δια των
εναντιων βοηθηματων το λοιπουν αφανι ζεσθαι. Ἕως αν ουν τοις απο της ληθης
κακοις ο εν υμιν κατακαλυπτηται νους, και το τικτειν τα καλ λιστα πεφυκος, ταις
εντευθεν αμαθιαις επιθολου 77.520 μενον, μηδαμοθεν εχοι το δυνασθαι διαπρεπειν
εν αγα θοις, ακαθαρτοι το τηνικαδε και βδελυρωτατοι, και τι γαρ ουχι των τοιουτων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

λελογισμεθα παρα Θεωι; Την δε επι τοις αμεινοσι ληθην αποκρουομενοι, και ωσπερ
τινας περιττωματων εκδρομας τα εντευθεν αποτεμνοντες πταισματα, ελευθερον μεν
απασης φαυλοτητος, γυμνον δε των εκ πονηριας κακων, τον αρσενα και
γονιμωτατον εν εαυτοις διατηρησομεν νουν. Ουτωσι λοιπον την μεν εκ της
αμαρτιας πα λαιωσιν εξοικον της εαυτων ψυχης ποιησαμενοι, εις δε την εκ της
ακακιας νηπιοτητα μεταστοιχειουμε νοι, παραστησομεθα μετα παῤρησιας τωι Θεωι·
ουκ αυτοι δε παντως εαυτους προσοισομεν, ωσπερ ουν ουδε το αρτιτοκον βρεφος
εαυτο προσηγε τωι Θεωι. Προσοισει δε ημας ο δια της πιστεως αναγεννησας Χριστος,
εαυτον υπερ ημων θυσιαν αναφερων τωι Πατρι· και προσοισει κατα την ογδοην
ημεραν, του τεστι μετα τον εννομον σαββατισμον. Ουτος γαρ εστι της του Σωτηρος
ημων παρουσιας ο καιρος· επει και τελος νομου και προφητων ο Χριστος. ∆ια
ταυτην, οιμαι, την αιτιαν, μαλλον δε ακριβεστερον ειπειν, η ογδοη, παρ' ημιν
Κυριακη κατωνομασται, ως εις τελος μεν ηδη τον του νομου καιρον κατα κλειουσα·
αρχην δε ημιν Κυριακων εισφερουσα χρο νων, εν οις γεγονε τα παντα καινα. Ὥσπερ
ουν αμελει και ο Παυλος φησι· "Ὥστε ει τις εν Χρι στωι καινη κτισις, τα αρχαια
παρηλθεν, ιδου γεγονε τα παντα καινα." Τουτον ημιν εισκομιζειν των θεω ρηματων
τον τυπον οιεσθαι την κατα σαρκα περι τομην, εν ογδοηι μεν επιτελουμενην,
καθαπερ ειπον, ημεραι, εις οψιν δε αγουσα[ν] τα νεογνα τωι Θεωι. Προσμαρτυρειτω δε
τοις ειρημενοις και ο σοφωτατος Παυλος, ο των του Σωτηρος μυστηριων ταμιας
εισιτω βοων· "Ου γαρ ο εν τωι φανερωι Ἰουδαιος εστιν· ουδε η εν τωι φανερωι εν σαρκι
περιτομη, αλλ' ο εν τωι κρυπτωι Ἰουδαιος, και περιτομη καρδιας, ου γραμ ματι, ου ο
επαινος ουκ εξ ανθρωπων, αλλ' εκ του Θεου." Ἐπιστελλετω δε παλιν ετεροις περι
των αυτων ουτω λεγων· "Βλεπετε τους κυνας, βλεπετε τους κακους εργατας,
βλεπετε την κατατομην. Ἡμεις γαρ εσμεν η περιτομη οι πνευματι Θεωι λατρευοντες,
και καυχωμενοι εν Χριστωι Ἰησου, και ουκ εν σαρκι πεποιθοτες." Καυχημα μεν γαρ
της κατα σαρκα περιτομης, ει μονη νοοιτο, και το εκ της θεωριας ουκ εχουσα
καλλος, ουδεν, οιμαι, παρα τοις ευ φρονουσιν ευρεθειη ποτε. Ὅτε δε της εν πνευματι
περιτομης εισφερει τον τυπον, και τον εν καρδιαι καθαρισμον υποσημαινουσα
φαινεται, τοτε δη τις επαινεσει μεν ισως ως αριστα σχηματιζουσαν τον εν λεπτηι, θεω
ριαι κειμενον· αποφοιτησει δε δηλονοτι του παθειν, τον εν καρδιαι μελετησας
καθαρισμον. Ὃ δη και δραιν επειγεσθαι τοις Ἰουδαιοις προφητικος συνεβου λευε
λογος, εχων ωδι· "Ταδε λεγει Κυριος· Νεω σατε αυτοις νεωματα, και μη σπειρετε επ'
ακανθαις. Περιτμηθητε τωι Θεωι, και περιτεμεισθε την σκλη 77.521 ροκαρδιαν υμων,
ανδρες Ἰουδα, οι κατοικουντες Ἱερουσαλημ," ωστε ει τις εν σαρκι περιτεμνοιτο, ου
παντως τουτο ποιησει τωι Θεωι· ο δε γε την εν πνευματι περιτομην δια των
ευαγγελικων δεχομενος κηρυγματων, αυτωι δηλονοτι τωι παντων ∆εσποτηι, ου τωι
νομικωι γραμματι περιτεμνεται, μορφουν ειωθοτι, και καθαπερ εν σκιαις την
αληθειαν. Ὅτι δε της κατα αληθειαν περιτομης η δυναμις ουκ εν τωι κατα την σαρκα
πληρουται παθει, αλλ' εν τωι βουλεσθαι δραιν απερ επιταττει Θεος, ακουε Παυλου
σαφεστατα λεγοντος· "Ἡ περιτομη ουδεν εστι· η ακροβυστια, ουδεν εστιν." Ἀλλ' ινα
μη λογους ημιν φαινηται προτεινων ψιλους, ουδεν ειναι λεγων το δια νομου
τετιμημενον, επεξηγειται σαφεστερον, και φησι· "Περιτομη μεν γαρ ωφελει, εαν
νομον πραττηις· εαν δε παραβατης νομου ηις, η περιτομη σου ακροβυ στια γεγονεν.
Ἐαν ουν η ακροβυστια τα δικαιωματα του νομου φυλαττηι, ουχ η ακροβυστια αυτου
εις περιτομην λογισθησεται; Και κρινει εκ φυσεως ακροβυστια τον νομον τελουσα,
σε τον δια γραμμα τος και περιτομης παραβατην νομου." Ὅτε τοινυν ανονητον μεν
εν τοις παθουσιν ορασθαι φησι την περιτομην, οταν αυτοις μη προς το δια
πραγματων ευδοκιμειν· οι δε την εκ φυσεως ετι σωζοντες ακρο βυστιαν αμεινους
των μη τοιουτων νομοφυλακες ει ναι ευρισκονται, ποιον εσται λοιπον το εκεινης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

καυχημα, πυθοιμην αν ηδεως των ανουστατων Ἰουδαιων. Ει δε χρη τι τοις
ειρημενοις προσθηναι, και ετερον σημειον δεδοσθαι την περιτομην, ο Παυλος
διισχυριζεται. Και ωσπερ τι σημαντρον της εν ακρο βυστιαι πιστεως τωι προπατορι
του γενους Ἀβρααμ· εις το ειναι αυτον "πατερα πολλων εθνων, ου μονον, φησι, τοις
εκ περιτομης," αλλα και τοις στοιχουσι τοις ιχνεσι της εν ακροβυστιαι πιστεως του
Πατρος ημων Ἀβρααμ. "Ἐπιστευσε γαρ τωι Θεωι, και δεδικαιωται," περιτομην ουπω
λαβων· μετα δε την πιστιν και την εκ ταυτης δικαιωσιν, σημειον αυτωι του
πραγματος γεγονεν η περιτομη. θʹ. ∆εχου τοιγαρουν, Ἰουδαιε, την του πνευματος
μαχαιραν, αποθου την σκληροκαρδιαν, ως γεγρα πται, "περιτμηθητι τωι Θεωι."
Μανθανε σαββατιζειν, ου καθαπερ αυτος οιει εχειν καλως, αλλ' ως η του νομοθετου
διαταττει βουλησις. Ὅ τι γαρ δη και περι τουτου φησιν ο νομοθετης, αξιον ιδειν.
Ἔργων απο σχεσθαι κελευει, και πονων μεν ανεισθαι σωματι κων, κατα το
Σαββατον. Ἐξοιχεσθαι δε τινα της Ἰερουσαλημ ου βουλεται, ουδε εις οδους εκτεινε
σθαι μακρας. Κεχρησθαι τε μην ου ταις παραυτικα πεποιημεναις, αλλα ταις ηδη
προητοιμασμεναις τρο 77.524 φαις. Ἀχθοφορειν δε ολως, και απο του καταφορτι
ζεσθαι παντελως αποκωλυει, σαφεστατα λεγων δια φωνης Ἱερεμιου· "Και ουκ
εξελευσεσθε εξω της πυλης Ἱερουσαλημ τηι ημεραι των Σαββατων· και ουκ εξοισετε
βασταγματα εξ οικιων υμων." Ἐν τουτοις υμιν ο νομος οριζει τας του Σαββατου
τιμας. Ἀλλ' ηκετω μοι παλιν εις μεσον ο μονωι τωι γραμ ματι συνηγορειν μελετησας,
και λεγετω τις ημιν των εξ Ἰουδαικου συστηματος, ποτερον ποτε λογος εφηρμοσται
τοις θεοθεν διατεταγμενοις σοφος, ηγουν εν ψιλαις ημιν κειται ταις λεξεσι, και
γυμνωι τωι γραμματι, των θειων μυστηριων η δυναμις. Ει μεν ουν ωσπερ επι
καλυμματι τοις θεωρημασι την εκ του γραμματος επαλειφεσθαι παχυτητα, νουνε
χεστατα τε ποιων ομολογει, ζητειτω το νοημα, και μη τοις εν σχηματι λαλουμενοις
εμφιλοχωρων, αυ τος εαυτον ζημιουτω τα καλλιστα· ει δε οτι προσ ηκει μονωι
προσεδρευειν τωι γραμματι, και μηδεν επ' αυτωι πλεον λογιζεσθαι, αυτος τε ποιοιτο
δια σπουδης και προσετι διδασκειν ετερους φιλονεικοιη, ακουσεται κατα την του
Σωτηρος φωνην· "Ουαι υμιν, Γραμματεις και Φαρισαιοι υποκριται, οτι ηρατε την
κλειδα της γνωσεως. Ουτε υμεις εισερ χεσθε, ουτε τους εισερχομενους αφιετε
εισελθειν." Φερε δη γαρ και επι τωι κατα Σαββατον λογωι την του πραγματος φυσιν,
οπως αν εχοι, διασκεψωμεθα, και λεπτομερεστερον βασανιζοντες του λογου την
δυναμιν, ιδωμεν, ει μη μωριας αναπλεως καν του τωι παλιν ο των Ἰουδαιων
αλισκεται νους. ιʹ. Τι γαρ δη το πεπεικος, ειπε μοι, τον απαντων δημιουργον προς
τοις αλλοις απασιν, οις εχειν ορθως εδοκιμαζε, και αργειν εν Σαββατωι νομοθετειν,
καιτοι της αλλης απασης κτισεως, τα εκ φυσικων κινημα των ενεργουσης,
ακωλυτως κατα το Σαββατον, η και οπερ εκαστον των οντων τετακται ποιειν, ου
κατα λυοντων δια το Σαββατον; Ἥλιος μεν γαρ ανισχει, και τον συνηθη δρομον
εξελιττων ου παυεται· γη δε η φυτοις κομωσα ποικιλοις και πολυειδεσιν ωραιζο
μενη βλαστημασιν ουκ αποστειρουται δια το Σαβ βατον, ουδε τοις εξ αυτης την
θρεπτικην εψευσατο δυναμιν. Πηγαι δε ομοιως και αι ψυχρων υδατων μητερες, ποτε
τον εξ οικειων μαστων ανακοπτουσαι δρομον, την αυταις συνηθη χορηγιαν
επαυσαντο φερειν. Ἀλλ' ου τουτο νυν ερεις, Ἰουδαιε, καιτοι νομους εφ' εκαστωι των
πεποιημενων παρα του ∆η μιουργου τεθεισθαι πιστευομεν, καθ' ους κινεισθαι
πεφυκε, διαζηι τε και σωζεται. Ἀλλ' ειπερ, ως οιει, κατα γνωμην αυτωι το τιμασθαι
ταις αργιαις το Σαββατον, ουδενος ημιν ετερου δια της τοιαυτης νο μοθεσιας
χρησιμου παρεισβαινοντος, τι μη τον αυ τον εφ' απασιν ετιθει νομον; Τι δε, ειπε μοι,
το λυπουν, οψοποιεισθαι τινα το καθ' ημας, η αλφιτουρ 77.525 γειν εν Σαββατωι; η τι
το κωλυον τας ετερας του σωματος αποσχεδιαζεσθαι τροφας; Νυνι δε ωσπερ τι μεγα
και περισπουδαστον ο νομος ημιν εισηγου μενος, εργου μεν απειργει παντος·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

βασταγμα δε της εστιας εκκομιζειν ουκ εαι· αλλ' ουδ' εξοιχεσθαι ποι μακραν της εν
Ἱερουσαλημ πυλης τον ουδον παραμειβοντας, σιτιοις γε μην, ου τοις παραυτικα
πεπορισμενοις, αλλα τοις εκ προμηθειας ηυτρεπι σμενοις αποκεχρημενους, επι δαιτα
και τραπεζαν ιεναι κελευει, και θανατωι τιμαται τον παραβαινον τα· καιτοι των
διηγγελμενων ουδεν, ει καθ' ετερον τινα πραττοιτο καιρον, αμαρτιας εγκλημα
προσοισει τωι δεδρακοτι· και ου δη που φησειεν αν τις, ει γε σωφρονοιη εν
πλημμεληματων ταξει, και ταυτα κεισθαι παρα τωι νομωι, καθαπερ ουν και τα ετερα·
ων οτι προσ ηκει παντελως αποφοιταιν, διαγορευει σαφως. Το γαρ, "Ου φονευσεις,
Ου μοιχευσεις, Ου κλεψεις, Ου ψευδομαρτυρησεις," και οσα τουτοις συνηρμοσται
προς την αυτην και μιαν βλεποντα λεξιν, ουκ εν μονωι Σαββατωι παραφυλακτεον
ανδρι μισουντι κο λαζεσθαι, αλλ' εν παντι τωι χρονωι παραιτητεα. Ὅθεν δη και μαλα
σαφως υπολαμβανω καταδηλον εσεσθαι τοις ακροωμενοις, ως αμαρτιαι μεν ουκ εισι
τα εν Σαβ βατωι κεκωλυμενα, χαριεστατην δε μαλλον ημιν ανα τικτουσι πραγματων
εικονα· ην δη και οπως αν δυ νωμαι διειπειν δια την σην ωφελειαν, ουκ αποκνησω.
Προκεισεται δε των αλλων ο περι της αργιας λογος, διπλουν εισφερων θεωρημα. ιαʹ.
Ἐπειδη γαρ της ενεγκουσης απαραντες, την Αιγυπτιων κατωικικασι χωραν οι εξ
Ἰσραηλ, μακρους εν αυτηι παρατεινοντες χρονους, οτι μεν Ἑβραιοι το γενος εισι, και
της Ἀβρααμ εξεφυσαν ριζης, ουδε εν μοναις ετι, κατα το εικος, διεσωζον μνημαις.
Ἐπιλαθομενοι δε των πατριων εθων, και την προγονικην ευσεβειαν αρνησαμενοι,
προς τας των επιχωριων ψευδολατρειας ετραποντο. Ἀδικειν δε ωσπερ ου μετριως
υπειληφοτες τους εισω γης εισδεξαμενους τον μεταναστην λεων, ει μη και της αυτης
εκεινοις συμμετασχοιεν πλανης, ηλιωι μεν χρηναι προσκυνειν υπελαμβανον·
ουρανωι δε και γηι, σεληνηι και αστροις, και τινι γαρ ουχι των στοι χειων την Θεωι
πρεπουσαν δοξαν απονεμειν ᾤοντο δειν; Βαθυς γαρ ην αυτοις της αγνοιας ο σκοτος·
και καθαπερ ο Παυλος φησιν, ελατρευον τηι κτισει παρα τον Κτισαντα. Ἐπειδη δε
αυτους της Αιγυ πτιων ωμοτητος, και της πικρας εκεινης δουλειας ελευθερουν ο
νομοθετης επειγετο, και δη και εις την γην της επαγγελιας εκαλει, την εν Αιγυπτωι
πλανην αποφορτιζεσθαι μελισμου τινος διχα προσ εταττεν· "Ὅρα δη, λεγων, μη
αναβλεψας εις τον ουρανον, και ιδων τον ηλιον, και την σεληνην, και τους αστερας,
και παντα τον κοσμον του ουρανου, πλανηθεις προσκυνησηις αυτοις. Κυριος ο Θεος
σου, Κυριος εις εστιν." Ἐπειδη δε πως εχρην και δια 77.528 πραγματος εναργους
επαναγκαζειν ωσπερ και ουχ εκοντας ομολογειν, ὣς πεποιηται μεν ουρανος· ηλιος
δε, και σεληνη, και αστρα, και γη, και η αλλη δε συμπασα κτισις ταις του
δημιουργησαντος τεχναις εις το ειναι κεκινηται, συσχηματιζεσθαι κελευει τωι
∆ημιουργωι· και καταλυοντας εν Σαββατωι, της εορτης την αιτιαν ειδεναι βουλεται·
"Κατελυσε γαρ, φησιν, ο Θεος απο παντων των εργων αυτου τηι ημεραι τηι εβδομηι."
Οι δε καταλυοντι τωι ∆ημιουργωι συγκατα λυειν σπουδαζοντες, πως ουκ αν
ομολογησαιεν, και μαλα σαφως, ως πεποιηται μεν τα συμπαντα, εις δε απαντων
γενεσιουργος και τεχνιτης εστι; Συμ βεβηκε τοινυν, δια της κατα το Σαββατον
αργιας, και τον περι της θεοτητος εισφερεσθαι λογον τοις εξ Ἰσραηλ, και την
απαντων τεχνιτην και δημιουρ γον επιγινωσκεσθαι φυσιν· και την των ορωμενων
στοιχειων ουκ αγνοεισθαι δουλειαν. Εις μεν δη λο γος ουτος της κατα το Σαββατον
αργιας. ∆ευτερος δε επι τουτωι και μαλα σεμνος, και τοις την εξιν τελειοτεροις
αρμοδιωτατος· "Ου γαρ τοις ετι νηπια ζουσι τας στερεωτερας των μαθηματων
παραθετεον τροφας· αλλα τοις δια την εξιν τα αισθητηρια γεγυ μνασμενοις," ως ο
Παυλος φησι. Σημαινει τοινυν η κατα το Σαββατον αργια και η των εργων αποθεσις
την εσομενην επι τελει των αγιων καταπαυσιν· οτε δη πονων αποσεισαμενοι, και
τους επι τοις σταδιοις ιδρωτας απονιψαμενοι, προς τε την ανω πολιν ανα
ποδισαντες, την επουρανιον Ἱερουσαλημ, εν ανα παυσει και τρυφηι τον απαντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

διοισουσι χρονον· ερ γων μεν ουκετι και πονων απτομενοι· τα δε εν τωι παρωιχηκοτι
βιωι καυχηματα εφοδιον προς σωτηριαν εχοντες, εις αθανατον ζωην τας εαυτων
αποθρεψουσι ψυχας. Τουτο γαρ οιμαι δηλουν το προευτρεπισθαι δειν τας εν
Σαββατωι τροφας. Το δε βασταγμασιν, ητοι φορτιοις μη εξειναι τισι καταβριθειν
εαυτους εν Σαββατωι, εκεινο σημαινειν εοικε, κατα γε τον ημετερον νουν, ως μετα
την εκ νεκρων αναβιω σιν, κατα τον εν τηι ανω πολει σαββατισμον, ουκετι το της
αμαρτιας ημιν φορτιον επικεισεται· ουδε συν τριψει παλιν εις παρανομιας δελεαζων
ο πονηρος· αυτος μεν εις ᾅδου δικας υπεχων τας διαιωνιου πυρος· λελυμενης δε εις
το παραπαν της νυν ενερ γουσης εν ημιν αμαρτιας. Το γε μην των της Ἱε ρουσαλημ
πυλων εισω μενειν κατα το Σαββατον, αυτο δια των αυτων εισω μενειν δοκει. Οι γαρ
απαξ εις τους των αγιων ανακεκλιμενοι χορους, και εις την των πρωτοτοκων
εισελασαντες Ἐκκλη σιαν, ουκ εκβησονται ποτε της εν θυμηδιαις ασφα λειας· ουδε
εξελευσονται της δοθεισης αυτοις δωρεας· αλλ' εν αυτηι μενουσιν αει, τηι του
Πνευματος χα ριτι πεπυργωμενοι τον νουν. Ουτω γαρ γεγραπται· "Ευφροσυνη
αιωνιος υπερ κεφαλης αυτων. Ἐπι γαρ 77.529 κεφαλης αυτων αινεσις και
αγαλλιαμα· απεδρα οδυ νη, και λυπη, και στεναγμος." Ἐπιλησονται δε την θλιψιν
αυτων την πρωτην, και ουκ αναθησεται αυτων επι την καρδιαν. Ὅτι δε παλιν την
εσομενην τοις αγιοις καταπαυσιν επι τηι των αιωνων συντε λειαι σημαινει το
Σαββατον, αυτος ημιν εισιτω μαρ τυς ο Παυλος, και λεγετω προς Ἑβραιους, περι των
αρχαιοτερων επιστελλων· "Φοβηθωμεν ουν μηποτε, καταλιμπανομενης επαγγελιας
εισελθειν εις την κα ταπαυσιν αυτου, δοκει τις εξ ημων υστερηκεναι. Και γαρ εσμεν
ευηγγελισμενοι, καθαπερ κακεινοι." Ἐπειδη δε πως εδοκει παρα τοις ουκ ειδοσι
νοειν, καταπαυσιν ονομαζειν ενθαδε την εις γην της επαγ γελιας εισοδον δια της
Ἰησου στρατηγιας πεπλη ρωμενην· Ἰησου δε φημι του καλουμενου Ναυη· δεικνυων
εναργεστερον, ως εκεινης μεν ουδε εις λο γος αυτωι, εις δε την προσδοκωμενην
εσεσθαι βλε πει, και κατ' εκεινης ο των νοηματων σκοπος συν τεινεται, παλιν φησιν
εφεξης· "Ει γαρ αυτους Ἰη σους κατεπαυσεν, ουκ αν περι αλλης ελαλει μετα ταυτα
ημερας. Ἄρα απολειπεται σαββατισμος τωι λαωι του Θεου," σαββατισμον ενθαδε
λεγων σαφε στατα την επι τελει των αγιων καταλυσιν. Και γουν εφεξης σημειον του
νοηματος διδοσιν ακριβες, επιφερων ωδι· "Ὁ γαρ εισελθων εις την καταπαυσιν
αυτου, και αυτος κατεπαυσεν απο των εργων αυτου, ωσπερ απο των ιδιων ο Θεος.
Σπουδασωμεν ουν εισελθειν εις εκεινην την καταπαυσιν, ινα μη εν τωι αυτωι τις
υποδειγματι πεσηι της απειθειας." Κατα νοει σαφως, και μανθανε, Ἰουδαιε, δι' ων
ενθαδε φησιν ο παρα τους ποδας του Γαμαλιηλ ανατε θραμμενος, ο συμπασαν εχων
του νομου την γνωσιν· Ἑβραιος ων εξ Ἑβραιων, φυλης Βενιαμιν, κατα νομον
Φαρισαιος· οτι την μεν τυπικην αργιαν, την κατα το Σαββατον, λεγων, την δια του
νομικου γραμματος εισφερομενην, ουδεν μεν ολως ειναι φησιν· εικονα δε μαλλον
τυπουν των εν ελπισιν αγαθων, και της κατ' εκεινο καιρου τοις αγιοις δοθησομενης
αναπαυλης, καθ' ον αν ο παντων Σωτηρ εξ ουρανου παραγενηται εν τηι δοξηι του
Πατρος αυτου, καθως γεγραπται, και διαδιδωσι τοις αγιοις τα γερα. Ἀλλ' οιμαι διαρ
κως και τον περι τουτων ημιν κατεξητασθαι λογον, οθεν δη λοιπον ιτεον περι τα
συνηθη και πρεπωδε στερα. Ἐπειδη τοινυν Ἑλληνων μεν επλανωντο παιδες,
λατρευοντες τηι κτισει παρα τον Κτισαντα, και εις πολυθεον απατην εγκεχυμενοι,
την πλατειαν εισεπη δων του θανατου πυλην, Ἰουδαιοι δε παλιν τοσουτον εις τας
εαυτων εξημαρτανον ψυχας, ως ποιεισθαι μεν του νομου φροντιδα ουδαμως,
ηγεισθαι δε φορ τικους, και ληρειν υπολαμβανειν τους των καλλιστων εισηγητας,
και τοις δια της ανωθεν προκεχειρημενοις χαριτος διαῤρηδην επιφωνειν· "Ἄλλα
ημιν λαλειτε, και αναγγελλετε ημιν ετεραν πλανησιν· αφελετε αφ' ημων τον τριβον
τουτον, και αφελετε αφ' ημων το λογιον 77.532 του Ἰσραηλ." Ἀναγκαιως ο παντων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

∆εσποτης, ουκετι διακονοις τισι και υπηρεταις εχρητο προς κατορθω σιν της
ημετερας σωτηριας, αλλ' εαυτον υπερ ημων αντιτιθεις τωι τυραννησαντι διαβολωι,
γεγονεν ανθρω πος· και τικτεται μεν δια της αγιας Παρθενου· πολλα δε σημεια και
τερατα τοις διδασκαλικοις ομου παρ εχομενος λογοις, παντα μετετιθει προς το
αμεινον, και την κατεφθαρμενην του ανθρωπου φυσιν εις και νοτητα μεταρυθμιζων
ζωης, καθαπερ εκ δεσμων λελυμενην, ελευθεραν προσηγε τωι Πατρι, και τους εκ της
αμαρτιας συντετριμμενους, ημερωτατωι δογ ματι, προς εαυτον εκαλει, λεγων· "∆ευτε
προς με, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω ανα παυσω υμας." Τεθειτο
μεν ουν εν τουτοις τα καθ' ημας. ∆ιεπριετο δε παλιν ο τυραννος επι τοις του
Σωτηρος ημων κατορθωμασι· και θρηνου προφασιν εποιειτο την ημετεραν
σωτηριαν· ως δε της εκ πλεον εξιας αυτωι πεποιημενης αρχης εξωθουμενος εις
βαθειαν εβαπτιζετο λυπην. Ἡλιου μεν γαρ δικην αναλαμπον το θειον κηρυγμα
βλεπων, κατεσκεδασμε νην δε ηδη την της αρχαιας ασεβειας αχλυν, ωδινας τας επι
τουτωι δριμειας εδεχετο· αναζεων δε τοις θυ μοις, και θερμοτατωι συντηκομενος
φθονωι, θανατωι περιβαλειν εβουλετο την ζωην· και τον επι σωτηριαι παντων
επιδημησαντα Κυριον τοις της φθορας υπο θησειν δεσμοις προσδοκησας ο
παραφρονεστατος, ανα πειθει των ομογνωμονων τινας Ἰουδαιων, υπηρετας αυτωι
γενεσθαι του δραματος, και της ανοσιου τολμης υπεραστας. Οι και σταυρωι
παραδοντες των απαν των ∆εσποτην, οσον εις την των τολμησαντων υπερ οχην,
κρειττους ηδη και της διαβολικης υπονοιας εφαινοντο, και το εκεινου
παρατρεχοντες θαρσος, μικρον εν τουτοις οντα, τον εαυτων απεφαινον βρα βευτην.
Ὁ μεν ουν απαντων Σωτηρ, την του γενους ημων σωτηριαν, αριστα τε και λιαν
εντεχνως διοι κουμενος, ετιθει, καθως γεγραπται, την ψυχην υπερ ημων, ατε δη και
ποιμην υπαρχων αγαθος, και της των προβατων αγελης προκινδυνευειν ου
παραιτου μενος. Ὁ δε των Ἰουδαικων τολμηματων εξηγουμενος, και της εφ' εαυτωι
παγιδος κατασκευαστης, μολις εγνω παθων, οτι της ελπιδος εσφαλλετο, προς παν
τουναντιον μετακεχωρηκοτος του πραγματος, και θαλαττιου δικην πλωτηρος,
καθαπερ εξ ουριου πνευματος εις ποδα των λινων μεσουσης αυτωι τη; νεως, εθρηνει
βλεπων εξ αντιστροφου τα προσδοκω μενα. Κρατησειν γαρ οιηθεις, και
χαλεπωτεραν την καθ' ημων καταστησεσθαι τυραννιδα, και του δυνα σθαι τι λοιπον
ο δειλαιος εξεβαλλετο. Σειραις γαρ αλυτοις, καθαπερ τι θηριον, καταδεσμουμενος,
και της ενουσης ισχυος απονευρουμενος, χωραν εποιειτο και πολιν τον εσωτατον
του θανατου μυχον, και ο ψυχραις ηπατημενος ελπισιν, ως ομοιος εσεσθαι τωι
Ὑψιστωι δοκων, επανω τε του ουρανου τον οικειον ιδρυσειν θρονον εκμελετησας
ποτε, ουκ ειχεν ειπειν ᾅδου τι αθλιωτερον. Αι μεν γαρ των ανθρωπων ψυχαι, 77.533
δια της εκεινου κακουργιας σεσαγηνευμεναι προς απωλειαν, εξω των υποχθονιων
εγενοντο πυλων· και τους της αβυσσου κευθμωνας εκδυνουσαι, τας αν ηλιους του
θανατου διεφευγον αυχας. Και τον βαθυν εκεινον διανηχομενοι σκοτον, προς το του
Σωτηρος εβαδιζον φως. Παρειστηκει γαρ "λεγων τοις εν δε σμοις· Ἐξελθετε, και τοις
εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε." Ἐπειδη δε σεσυλητο των πνευματων ο ᾅδης, και
λελυτο του θανατου το κρατος, ανεισι μεν ο Σω τηρ νικηφορος· αναστησας δε
τριημερον τον εαυτου ναον, και την των σωματων αναβιωσιν ενεργεστατωι τροπον
τινα ζωγραφησας υποδειγματι· και πασας ημιν τας επ' αγαθοις ριζωσας ελπιδας,
συνταξαμενος τοις εαυτου μαθηταις, και βαπτιζειν επιταξας παντα τα εθνη εις
ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος, εις αυτον αναβαινει τον
ουρα νον, ανηβωσαν εις αφθαρσιαν δια της χαριτος επι δειξων τωι Πατρι την εξ
αμαρτιας συντετριμμενην του ανθρωπου φυσιν, και ωσπερ τινα ασταχυν απαρχην
εαυτον ανακομιζων τωι φυσαντι. Ἐπι του τοις, αγαπητοι, μικρας αποδιδοντες τωι
Σωτηρι τας αμοιβας, και τοις κατα δυναμιν χαριστηριοις τον ευεργετην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

αντευφραινοντες, την εαυτων ομολογωμεν πενιαν, λεγοντες· "Τι ανταποδωσωμεν
τωι Κυριωι περι παντων ων ανταπεδωκε μοι; Ποτηριον σωτη ριου ληψομαι, και το
ονομα του Κυριου επικαλεσο μαι." Σωτηριου γαρ οντως ποτηριον η εις Θεον ευ
χαριστια· ευχαριστουντες δε οσον εν λογοις και ρη μασι, και τας εκ των
ανδραγαθηματων προσθηκας προσκομιζομεν αυτωι· το μεν σωμα πασης μοχθηρας
αφιστωντες ηδονης, εκκαθαιροντες δε και το πνευμα, και πασης αυτο πονηριας
ελευθερουν επειγομενοι, λελωβημενους επισκεπτομενοι, τους εν πενιαι παρα
καλουντες, ορφανοις και χηραις το εκ της συμφορας επελαφριζοντες βαρος, τοις
δεσμιοις δια του συναλ γειν συνδεσμουμενοι, τους κακουχουμενους ανακτω μενοι,
ως και αυτοι οντες εν σωματι. Της γαρ ουτω σεμνης εχομενοι πολιτειας, και παντα
κατα τον θειον πραττοντες νομον, ευδοκιμησομεν παρα τωι παντων ημων Σωτηρι
Χριστωι, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης απο νουμηνιας του Φαμενωθ
μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο εκτης του Φαρμουθι μηνος·
καταπαυοντες τας νηστειας τηι ενδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι
Σαββατου, κατα την ευαγγελικην παραδοσιν· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι
Κυριακηι τηι δωδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα
εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης· ινα και της των αγιων αξιωθωμεν εν ουρανοις
κοινωνιας εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα και
το κρατος συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ζʹ.
αʹ. "Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε, παλιν ερω, χαιρετε." Ἰδου γαρ ημιν
δια των αυτων ανακυκλημα των ερχομενος ο τριποθητος της αγιας ημων
εορτης ανισχει καιρος, και τοις εξ αλλοδαπης εις την ενεγ κουσαν καταιρουσι
παραπλησιος· εισω δε των λιμε νων ηδη φαινεται, και λοιπον εξαπτει της
ηπειρου τα πεισματα. Ἐπειδη δε ηδη παρεστι, και μονονουχι γεγονεν ημιν
ενδημιος, ακολουθον οιμαι και πρεπον, ημας δη μαλιστα, ει γε της θειας
ιερωσυνης επει λημμενοι, την ιεραν επι γλωττης φορουμεν σαλπιγγα, τα
λαμπρα της πανηγυρεως διδοναι συνθηματα, και καθαπερ εις θιασον ενα
τους απο πανταχοθεν συν αγειρειν, λεγοντας κατα τον αγιον Ψαλμωιδον·
"∆ευτε, τεκνα, ακουσατε μου, φοβον Κυριου διδαξω υμας·" Ἑκαστωι μεν γαρ
απονεμειν καιρωι τα αυτωι πρεποντα, καλον δη λιαν οιμαι και σοφον. Το δε
πειρασθαι της του συμφεροντος θηρας ουχ αμαρτανειν, μονοις ειναι φημι
τοις αγαθοις την εξιν αρμοδιωτατον. Ουκουν επειπερ ημιν ο των ευκλεων
ιδρωτων ανεδειχθη και ρος, προθυμως παροντος επιδραττωμεθα. Καθαρισω
μεν εαυτους απο παντος μολυσμου, και δια νηστειας αγαθης νεκρωσωμεν τα
μελη τα επι της γης· πορ νειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην. Ουτω
γαρ, ουτω τωι παναγνωι Θεωι συνεσομεθα λεγοντι· "Ἅγιοι εσεσθε, διοτι εγω
αγιος." Παιδες μεν ουν ιατρων οι φιλοτεχνεστατοι, δια ποικιλων ευρηματων
τας των σωματων εξαρτυουσι θεραπειας· και τοις οχλουμενοις υπο τουτων,
οσα την ευτακτον των εν ημιν στοιχειων κρασιν διαλυμαινεσθαι φιλει, προσ
αγουσι τους ετησιους καθαρισμους· μικρα μεν λυπουν τες εκ του παραχρημα
τον προσερχομενον, πλην ου μικρων αποπεμποντες νοσηματων ελευθερον.
∆ιο δη παλιν οιμαι προσηκειν ημας ποιεισθαι περι πολλου, μακραν εαυτοις
την εις το μελλον αποσωρευσειν ασφαλειαν· το δε μετριως εκ των
ωφελουντων αλγυ νεσθαι δεχομενους, ηγουν το καμνειν ολιγα παραι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

τουμενους, χαλεπωτεροις και μειζοσι, μαλλον δε σκληροις και ανουθετητοις
περιπιπτειν τοις εκ του κολαζεσθαι πονοις. Ταυτ' ουν ειδοτας και πεπεισμε
νους, τι δη λοιπον ετερον ποιεισθαι προσηκει, η μετα γοργου του φρονηματος
εν βοηθηματων ταξει καθαι ρειν ειδοτων, ταις εαυτων ψυχαις την παναγνον
εισοικιζειν νηστειαν, την απασης αρετης μητερα, την επι σεμνοτητα ποδηγον,
την ο τι διαπρεπειν προσηκει εν αγαθοις αει συμβουλευουσαν; Μαχεται μεν
γαρ τοις εκτοποις του νου κινημασιν· αναιρει δε τον εν τοις μελεσι της
σαρκος αγριαινοντα νομον· και τον οχλον των εν ημιν αντιθασσων ηδονων
κατ ευναζουσα, μονονουχι μεγα τι και διαπρυσιον ανα βοωσα φησι·
"Παραστησατε τα μελη υμων θυσιαν ζωσαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην
λατρειαν υμων." Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις τον ουτω καλλινικον 77.537 αθλον
εξανυσαι ραιδιως, ει μη νεανικωι μεν επιθαρ σοιη φρονηματι, δεχοιτο δε
ασμενως το και πολλακις ιδρουν υπερ αρετης επειγεσθαι, και δοξαν ηγοιτο το
πονειν επ' αγαθοις. Ὅνπερ γαρ τροπον οι τα εν ταις παλαιστραις μελετωντες
γυμνασματα, και πολληι μεν ευρωστιαι σωματος, τεχνηι δε ταυτης
επαυλουντες ουκ ελαττονι, ει στυγνοι, και κατεπτηχοτες, και προ της θεας
αυτης τον αντιπαλον εις το της μαχης ειστρεχοιεν εργαστηριον, και
προηττηθεντες τωι φοβωι της εν σταδιοις κονεως απτοιντο, πιπτουσιν
ετοιμως, και πριν εις χειρας των ανθεστηκοτων ελ θειν, εαυτους ταις
δειλιαις απονευρωσαντες· οι δε των τοιουτων παθοντες ουδεν, και μονωι
πολλακις τωι σχηματι το των διεναντιων θορυβησαντες θρασος, την νικωσαν
εφ' εαυτοις αρπαζουσι ψηφον· ουτως, οιμαι, και ουχ ετερως, οι νομωι μεν
θειωι συμβιω τευοντες, πολιτειαν δε την εξαιρετον επιτηδευειν
σπουδαζοντες. Ὁ μεν γαρ προθυμος τε και καρτε ρικωτατος, χαιρει μεν γαρ
μαλλον ηπερ αχθεται πονων, πλουτον δε ηγειται τους αγωνας, και τρυφην.
Ὁ δε δειλος τε και ανανδρος, οκνηρωι της αδρανειας κεκρατημενος νοσηματι,
αποφριττει, και μονον ακουων οτι χρη πονουντα πλουτειν. ∆ιο και Σοφος
που τοις τοιουτοις εφαλλεται λογοις· "Ἕως γαρ ποτε, φησιν, οκνηρε,
κατακεισαι; Ὀλιγον μεν υπνεις· ολι γον δε καθησαι· μικρον δε νυσταζεις·
ολιγον εναγκα λιζηι χερσι στηθη. Ειτα παραγινεται σοι ωσπερ κα κος
οδοιπορος η πενια, και η ενδεια ωσπερ αγαθος δρομευς." Φυγωμεν τοινυν τας
εξ οκνου ζημιας, παραιτωμεθα των αρετων την πενιαν· και το πτω χευειν εν
αγαθοις, ως απαντων αισχιστον των νοση ματων αποκρουσωμεθα.
"Ἀνδριζωμεθα, και κρα ταιουσθω η καρδια ημων," καθως γεγραπται. Της γαρ
τοιαυτης ημιν αρετης και αυτος εδιδου τα συν θηματα, λεγων ο Κυριος ημων
Ἰησους ο Χριστος· "Ἀμην, αμην λεγω υμιν, ος ου λαμβανει τον σταυ ρον
αυτου, και ακολουθει οπισω μου, ουκ εστι μου αξιος." Οιμαι δε δειν, μαλλον
δε φημι και υπαρχειν ομολογουμενως, δειλιας μεν απασης αμεινω τον ακο
λουθειν εθελοντα τωι Χριστωι· το δε κατα παντος κατασοβαρευεσθαι φοβου
μονονουχι τον οικειον επ ωμαδιον ποιεισθαι σταυρον. Ὥσπερ ουν αμηχανον
παι διον αρτιγενες, μικροις τε και απαλωτατοις ποσιν, ολιγα μολις ιεναι
δυναμενον, τοις οξυδρομουσι νεα νιαις ακολουθειν· ουτως αδυνατον τον εις
μονην αναν δριαν βλεποντα νουν, ακολουθησαι δυνασθαι τοις ιχνεσι του
Χριστου· ος υπεμεινε σταυρον, αισχυνης καταφρονησας, και της του θανατου
πικριας δι' ημας απεγευσατο, καιτοι Θεος ων απαθης, και αθανατος ατε δη
Λογος υπαρχων, και Πατρος Μονογενης, ιν' ημιν υποδειγμα και υπογραμμον
εαυτον υποθεις, προς την εγχωρουσαν καλεσηι μιμησιν, Ἐπ' αυτωι γαρ δη
τουτωι τωι κατορθωματι και ο πολυς εις ευτολμιαν απεσεμνυνετο Παυλος·
"Μιμηται μου γινεσθε, λε 77.540 γων, καθως καγω Χριστου." Ποιοις ουν αρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

εαυτον στεφανουν ο Χριστου μαθητης πλεονεκτημασιν ο Χρι στου
στρατιωτης ηπειγετο, ο και ταξιαρχος εφ' ημας δια την ενουσαν αρετην
ευλογως κεχειροτονημενος; Ουκουν ουτω φιλοχριστος ην, ως ουδεν
ηγεισθαι το παντα παθειν, ινα γενηται γνησιος του Χριστου μα θητης. Ἄκουε
γαρ δη και βοωντος, ει δοκει, προς τινας των οικειων, οτι των αθλων αυτον
αποκωλυειν εσπουδαζον· "Τι ποιειτε κλαιοντες, και συνθρυπτον τες μου την
καρδιαν; Ἐγω γαρ ου μονον δεθηναι, αλλα και αποθανειν ετοιμως εχω υπερ
του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου." Εις μεν δη την πιστιν
τοιουτος, εν δε γε τοις καθ' εαυτον οποιος τις οραται, καταπλαγησηι μαθων.
Ὁ γαρ τοσουτος εις αρετην, εν ταις κατα του σωματος μαχαις συν οπλον
εποιειτο την νηστειαν, και ωσπερ τινα δοκιμω τατον στρατιωτην τοις
αγαθοις της εαυτου διανοιας υποζευξας κινημασι, των της σαρκος
κατεκρατει νομων· και την εν τοις μελεσιν ημων τυραννευσασαν ηδονην,
ωσπερ τινα των δορυληπτων ελων υπο χει ρας, τοις του πνευματος υπετιθει
θελημασιν. Ἀλλ' ινα και ημας δια τουτων ωφεληι, παλιν επιστελλει· ποτε μεν
γεγενησθαι λεγων εν νηστειαις πολλακις· ποτε δε, "Ὑπωπιαζω μου το σωμα
και δουλαγωγω, μηπως αλλοις κηρυξας, αυτος αδοκιμος γενωμαι."
Ἐμεμνητο γαρ, κατα το εικος, του οικειου βοωντος ∆εσποτου· "Ὃς εαν ουν
λυσηι μιαν των εντολων τουτων των ελαχιστων, και διδαξηι ουτως τους
ανθρω πους, ελαχιστος κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ου ρανων. Ὃς δ' αν
ποιησηι και διδαξηι, ουτος μεγας κληθησεται εν τηι βασιλειαι των ουρανων."
Ουκουν οπερ αυτος ετεροις εκηρυξεν, ηπειγετο δραιν, χαλινον επιτιθεις τηι
σαρκι την νηστειαν και συνεργατιν εις την ουτως αξιαγαστον αρετην, την
ασιτιαν δεχομε νος. Και ουκ εν τουτοις ημιν οραται μονοις τα παρ' εκεινου
παιδευματα, ουδε μεχρι των της εγκρατειας ορων τον οικειον ιστησι
μαθητην. Ου γαρ εξηρκει τουτο και μονον εις ευδοκιμησιν, της αλλης απασης
ερημον τον [λ. ον] αρετης. Ποδηγει δε εις εκαστα των συμ φεροντων
ευρυθμως, και εις το κεφαλαιον των αγα θων αναφερει, την εις αλληλους
αγαπην φημι· ην και της εις αυτον γνησιοτητος ακριβεστατον οριζεται
χαρακτηρα λεγων ο Κυριος· "Ἐν τουτωι γνω σονται παντες οτι εμοι μαθηται
εστε, οταν αγα πην εχητε εις αλληλους." ∆ια ποιων δε λογων ημας και ο
θεσπεσιος Παυλος επι ταυτην εχειραγω γει την αρετην, αξιον ιδειν. Ουκουν
Κορινθιοις επι στελλων ωδε φησι· "Και ετι καθ' υπερβολην οδον υμιν
δεικνυμι. Ἐαν ταις γλωσσαις των αγγελων λαλω και των ανθρωπων, αγαπην
δε μη εχω, γεγονα χαλ κος ηχων, η κυμβαλον αλαλαζον. Καν προφητειαν
εχω, και ειδω τα μυστηρια παντα, και πασαν την γνωσιν, καν εχω πασαν την
πιστιν, ωστε ορη μεθ 77.541 ισταναι, αγαπην δε μη εχω, ουδεν ειμι. Καν
ψωμισω παντα τα υπαρχοντα μου, και παραδω το σωμα μου ινα καυθησωμαι,
αγαπην δε μη εχω, ουδεν ωφελου μαι." Ὁραις, οπως απουσης της εις Θεον και
αλλη λους αγαπης, ασχημονα τε και ακαλλεστατον ορασθαι φησι των αλλων
αρετων τον αξιοζηλωτον εσμον· συμπαρουσης δε αυτης ευπρεπεστατην τοις
εχουσιν αποτελεισθαι την ευκλειαν; Ἆρ' ουν, ειποι τις αν, επαινει μεν την
αγαπην, ως μεγα τι χρημα και αξιο θαυμαστον, τις δε αυτης ο τροπος, ουχ
ωρισατο, ουδε οπως αν τις αυτην επιτελεσαι φησιν; Ουκ ευφημη σεις,
ανθρωπε· παρατρεχει δε των δεοντων ουδεν το νηφαλιον μαθητην. Ου γαρ
μονον οτι προσηκει την εις Θεον τε και αλληλους αγαπην τιμιαν διδασκειν
ηπειγετο, αλλα και οπως αν τις αυτης εργατης ορωιτο δεικνυει. Ἐπιλεγει γαρ
παλιν εξης· "Ἡ αγαπη μακροθυμει, η αγαπη χρηστευεται, η αγαπη ου ζηλοι,
ου περπερευεται, ου φυσιουται, ουκ ασχη μονει, ου ζητει τα εαυτης, ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

παροξυνεται, ου λογι ζεται το κακον, ου χαιρει επι τηι αδικιαι, συγχαιρει δε τηι
αληθειαι, παντα στεγει, παντα πιστευει, παντα ελπιζει, παντα υπομενει. Ἡ
αγαπη ουδεποτε εκ πιπτει." Ἀκουεις οπως εις το της αγαπης και φιλ
αλληλιας αξιωμα τοις εθελουσιν αναβαινειν ου χα λεπον, αλλ' ετοιμον ηδη
το πραγμα φαινεται; Ὁραις ου κεκρυμμενην, αλλ' ηλιου δικην εκλαμπουσαν
της εντευθεν ευδοκιμησεως την οδον; Ουκουν δια μεν ταυτης ιοντες, και κατ'
αυτην, ιν' ουτως ειπωμεν, των αγιων την αμαξιτον ερχομενοι, προς την ανω
καταντησομεν πολιν, ης τεχνιτης και δημιουργος ο Θεος. Ἀποκλινοντες δε
προς το εναντιον, και της ορθης τε και ευθειας αποπιπτοντες γνωμης, ειτα
βιου τριβον την διεστραμμενην ελαυνοντες, εις πυθ μενα καταντησομεν
ᾅδου, καθα φησιν ο σοφος Παροιμιαστης. Οιμαι δε δειν αναγκαιως,
ανθρωπους οντας ημας λογικους, και προς την ακηρατον του κτισαντος
εικονα πεποιημενους, τοις της αγαπης εξημερουσθαι θεσμοις, και μιμεισθαι
μαλλον σπου δαζειν τον λεγοντα Κυριον· "Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι,
και ταπεινος τηι καρδιαι·" ου προς την των ατιθασσων θηριων αγριοτητα
κατολισθαινειν, και αντι της αγαπης εις μισαλληλον παραθηγεσθαι τροπον·
μαλλον δε και θηριων αγριων αγριωτερους, και ζωων αλογων αλογωτερους
ορασθαι. Θηρες μεν γαρ, και προς τουτοις ετι των αλογων ζωων τα πο
λυμορφα γενη, καιτοι λογισμωι προς αριστην εξιν ου διοικουμενα, φιλει πως
αλληλοις συνδιαιτασθαι, και κοινας εχειν τας διατριβας. Και βους μεν ηδεως
βουσι, προβατα δε προβατοις συννεμεται. Ἤδη δε και κυνες οι κατα πολλων
ετερων λελυττηκοτες πολ λακις, και φυσεως ωσπερ ιδιας την μανιαν εχοντες
πλεονεκτημα, αγαπωντες αλληλους ως ομογενεις, εθαυμασθησαν. Και αρκτοι
μεν αρκτων, και λεοντων 77.544 φειδονται λεοντες. Ὁ δε τουτων απαντων
ηγεμονιαν λαχων, ο φρονησει και λογισμωι προς εκαστα πηδα λιουχουμενος
ανθρωπος, εις εσχατην αβουλιαν ουκ αισθανεται πεσων. Ἀνδρειας μεν γαρ
υποληψιν τον ανημερον ηγειται τροπον· και το πολυ προς αγριο τητα
βλεπειν, δοξαν ηγειται περιφανη· ου την κοι νην αιδουμενος φυσιν, ου τον
κτισαντα τιμων, ουχ ετερον τι των, οσα συναγει προς σωφρονα λογισμον,
εννοων· αλλ' εφ' οις εδει μαλλον ερυθριωντα θρη νειν, επι τουτοις
απαιδευτως μεγαλαυχουμενος, ινα δικαιως ειπηι μεν ο Παυλος· "Ὧν η δοξα εν
τηι αισχυνηι αυτων." Ὁ δε γε μακαριος προφητης απο θαυμαζων, λεγει· "Ουχι
Θεος εις εκτισεν ημας; Ουχι Πατηρ εις απαντων ημων; Τι οτι εγκατελιπετε
εκαστος τον αδελφον αυτου;" Παντες μεν γαρ οσοι τον περιγειον τουτον
οικουμεν χωρον, ενος εκπεφυκοτες πατρος ευρισκομεθα. Εις γαρ ο του
γενους ημων αρχ ηγετης Ἀδαμ· εις δε ημας εκτισε Θεος· ουχ ινα καθ' εαυτων
μεριζωμεθα και διχονοωμεν, αλλ' ινα μαλλον ως απο μιας αναβλαστησαντες
ριζης, και φυσικοις τισιν αγαπης ολκοις εις φιλαλληλιαν σφιγγομενοι, τας
παρα φυσιν μανιας παραιτωμεθα, και την αδελφοκτονον οργην εξοικον της
εαυτων διανοιας ποιησωμεθα. βʹ. Και ταυτα φαμεν αρτιως προς υμας δη
μαλιστα τους, οσοι την Αιγυπτιων νεμεσθε χωραν. Ἔδει γαρ, εδει, πατερας
οντας πνευματικους, μη ανουθετη τους εαιν, αλλ' ως τεκνα χειραγωγειν επι
τα συμφε ροντα και την συννομον πολιτειαν. Θρυλλοι τοιγαρ ουν ως ημας
αφικνουνται δεινοι, τα παντων αισχι στα τε και χαλεπωτατα τολμασθαι παρα
τινων παρ' υμιν απαγγελλοντες. Νεανιαι γαρ, ως φασι, ταις των σωματων
ευρωστιαις επιθαρσησαντες, και την εκ της νεοτητος χρειαν εφ' α μη
προσηκεν αβουλο τατα παρατρεποντες, ανημερωι μεν ξιφει την δεξιαν
εξοπλιζουσι, ροπαληφορειν δε διδασκουσιν, αγριωτε ρον ηπερ ο της
επιχωριου συνηθειας διδωσι νομος, Ειτα του σωματος την ακμην εις ανοσιον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

δαπανωσι σπουδην. Ἢ γαρ οργης αφορμας κατα των ομορων συλλεγουσι,
και τοις γειτοσιν αλογωτερον επιμαι νονται, η χρηματων αλλοτριων την
επιζημιον αγαπων τες αφεσιν, εαυτους ουκ αισθανονται βροχοις αφυ κτοις
εγκατασειρουντες, θανατωι δε και κινδυνοις υπο τιθεντες πικροις. Ουτω γαρ
γεγραπται· "Παρανο μιαι ανδρα αγρευουσι· σειραις δε των εαυτου αμαρ τιων
εκαστος σφιγγεται." Ἀλλ', ω τεκνια, κατα τον 77.545 Παυλον· μεγαληι γαρ
ηδη διαμαρτυρομαι τηι φωνηι· "Νουθετειτε τους ατακτους, παιδαγωγειτε"
τους εξ αχαλινου νεοτητος προς αβουλιαν ετι πλεονεκτουμε νους, οις και
αυτος ηδη φημι· Καταληγετε των τοιουτων πλεονεκτηματων· παυσασθε
λυπουντες και καθ' εαυτων παροτρυνοντες τον απαντων βασιλεα και Κυριον,
και της μεν χειρος το μιαιφονον αποτινα ξατε ξιφος, της δε διανοιας την
αδικον των αλλοτριων επιθυμιαν αποσεισασθε. Ἀνακοψατε τας επ' αλλη λοις
ορμας· συστειλατε τον θυμον· παυσασθε των ανοσιων επιχειρηματων. Μη
κατ' εκεινον ορασθε τον Καιν, τον αδελφοκτονον φημι, τον ανημερον, της
εφ' αιματι δυσσεβειας τον διδασκαλον. Ἀλλ' εκεινωι μεν ο παντων εφη
∆ημιουργος· "Φωνη αιματος του αδελφου σου βοαι προς με εκ της γης."
∆ιατρεχει δε εις παντας τους ομοτροπους ο λογος. Ἀκουετω γαρ εκαστος των
τα τοιαυτα τολμωντων, και νυν ουδεν ηττον βοωντος του Θεου· "Φωνη
αιματος του αδελ φου σου βοαι προς με εκ της γης." Ἀλλ' ωσπερ εκει νωι
παλιν ελεγετο· "Στενων και τρεμων εσηι επι της γης," ουτω και εκαστωι των
τοιουτων ερει παλιν ο της αγαπης Θεος. Τι γαρ του παρανομουντος δειλο
τερον; η ποιος αυτον ου καταπτοει λογος; τινος δε ου καταφριττει και μονον
ορων εις εαυτον τετραμ μενον το βλεμμα; Ἔσω γαρ αει και καταπιπτει το
συνειδος, τοις εις αμαρτιαν ελεγχοις απονευρουμε νον. "∆ικαιος μεν γαρ
ωσπερ λεων πεποιθε," και προς απασαν αγαθοεργιαν ελευθερωι τωι συνειδοτι
μαρτυρουμενος, πασης αιτιας καταθρασυνεται. Ψυ χης δε φιλαμαρτημονος το
χειρον εις ανανδριαν ου δεν. Ουκουν, ινα κατα τον προφητικον ειπωμεν λο
γον· "Ἐκνηψατε, οι μεθυοντες, εξ οινου αυτων· θρηνησατε, παντες οι
πινοντες οινον εις μεθην, οτι εξηρται εκ στοματος υμων ευφροσυνη και
χαρα." Ἢ γαρ ουχι και δι' αυτης οραται της πειρας αληθης εφ' μας ο τοιουτος
λογος; Ὦ της Αιγυπτου γηπονοι, ποιον ημιν επι του παροντος διηγημα; ποιος
δε λογος ευφροσυνην εχει και χαραν; Τις δε των παρ' υμιν η μικρος η μεγας
υπο της αρτιως επενεχθεισης ορ γης, εις τουτο πεσων αναλγησιας οραται, ως
θρηνου μεν και οδυρμου καταληγειν ισχυσαι, δακρυοις δε διαβροχον ουκ
επιδεικνυειν την παρειαν; ως ευ καιρως και νυν εφ' ημιν ειπειν τον
προφητην· "Οι γεωργοι, θρηνειτε κτηματα υπερ πυρου και κριθης, οτι
απολωλε τρυγητος εξ αγρου. Ἡ αμπελος εξηραν θη· και αι συκαι
ωλιγωθησαν. Ῥοα, και φοινιξ, και μηλον, και παντα τα ξυλα του αγρου
εξηρανθησαν· οτι ᾔσχυναν χαραν οι υιοι των ανθρωπων." Ὁ μεν γαρ αγαθος
τηι φυσει και φιλοικτιρμων Θεος, ιλα ρωτατωι κομωσαν καρπωι πασαν ημιν
υπεδειξε την αρουραν· και υψηλοι μεν ησαν οι των ασταχυων οχμοι,
δαψιλεστατην τοις κεκμηκοσιν ωδινοντες την ελπιδα, και θυμηδιας αναπλεω
την του γηπονουντος αποτελουντες ψυχην· αλλ' ᾔσχυναν την εαυτων χαραν
77.548 οι κατοικουντες την γην· επειδη γαρ εις ανδροκτα σιας ετραποντο
τινες, και ανθρωπινοις αιμασι την καρποτοκον εμεθυσαν γην, ανετειναν δε
το μισαδελ φον επ' αλληλοις ξιφος, και τον αριστα γηπονουντα σιδηρον, δια
τε τουτο κατα το πλειστον γεγονοτα παρα Θεου, της εσχατης απεδειξαν
δυσσεβειας εργατην· ωργισθη μεν ευλογως ο φιλαρετος ημων Θεος· πυρι δε
την καρποφορον επεστειρωσε γην, και ωσπερ τινι χαλινωι τας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

προσδοκηθεισας θυμηδιας ανακοπτων ελ πιδας, εις λυπην μετεστησε την
χαραν. Και τουτο ην αρα το δι' ενος των αγιων προφητων ειρημενον· "Ταδε
λεγει Κυριος ο Θεος ο παντοκρατωρ· Ἐν πασαις πλατειαις κοπετος· και εν
πασαις οδοις ρηθησεται· Ουαι, ουαι· κληθησεται γεωργος εις πενθος και κο
πετον, και ειδοτας θρηνον, εν πασαις οδοις κοπετος, διοτι διελευσομαι δια
μεσου, ειπε Κυριος." Ἀλλ' ορα μοι παλιν οπως αληθης ο λογος. Ἦ γαρ ουχι
κοπετου και θρηνων απεραντων αξια φησειε αν τις τα συμβεβηκοτα; Ἰδου το
πικρον του λιμου θηριον ολην ημων καταβοσκεται την χωραν· η δε πασης,
ιν' ουτως ειπω, της υφ' ηλιωι τροφος, αρτου δειται του παρεμπιπτοντος, και
της ου σφοδρα πρεπουσης τοις ανθρωποις τροφης, ινα και επ' αυτηι δικαιως
καταθρηνων ο προφητης Ἱερεμιας λεγηι· "Πας ο λαος αυτης καταστεναζοντες
ζητουντες αρτον." Και παλιν· "Ἐκολληθη η γλωσσα θηλαζοντος προς τον
φαρυγγα αυτου εν διψει. Νηπια ᾔτησαν αρτον, και ο διακλων ουκ ην αυτοις.
Οι εσθοντες τας τρυφας ηφα νισθησαν εν ταις εξοδοις." –"Ἐσπειραμεν γαρ
πολλα, και εισενεγκαμεν ολιγα," κατα το γεγραμμενον, οτι παρωργισαμεν το
Πνευμα Κυριου. Μετανοησω μεν τοινυν, και των μεν αρχαιων
πλημμεληματων αποπαυσωμεθα· προσιωμεν δε τωι φιλοικτιρμονι Θεωι,
δαψιλες μεν βλεφαρων καταχεοντες δακρυον, λεγον τες δε καθ' ενα των
προφητων· "Τις, Θεος, ωσπερ συ; εξαιρων ανομιας, και υπερβαινων αδικιας,
και ου συνεσχες εις μαρτυριον οργην αυτου, οτι θελητης ελεους εστι;" Και
παλιν· "Αι ανομιαι ημων αντ εστησαν ημιν, Κυριε, ποιησον ημιν ενεκεν του
ονο ματος σου, οτι πολλαι αι αμαρτιαι ημων εναντιον σου· οτι σοι
ημαρτομεν, υπομονη Ἰσραηλ, Κυριε· και σωζεις εν καιρωι κακων." Ουτω γαρ,
ουτω μετα γινωσκουσι την γλυκειαν εκεινην χαριειται φωνην· "Ἰδου, εγω
εξαποστελω υμιν τον σιτον, και τον οινον, και το ελαιον, και εμπλησθησεσθε
αυτων. Θαρ σει, γη, χαιρε και ευφραινου, οτι εμεγαλυνε Κυριος του ποιησαι.
Θαρσειτε, κτηνη του πεδιου, οτι βεβλα στηκε τα παιδια της ερημου. Ὅτι
ξυλον εξηνεγκε τον καρπον αυτου, αμπελος, και συκη, και ροα εδωκαν την
ισχυν αυτων. Και τα τεκνα Σιων, χαιρετε και ευφραινεσθε επι Κυριωι τωι Θεωι
υμων, διοτι δεδωκεν υμιν βρωματα εις δικαιοσυνην, και βρεξει υμιν υετον
πρωιμον και οψιμον, καθως εμπροσθεν. Και εμπλη σθησονται αι αλωνες
σιτου, και υπερεκχυθησονται αι ληνοι οινου και ελαιου. Και ανταποδωσω
υμιν αντι των ετων ων κατεφαγεν η ακρις, και ο βρουχος, και 77.549 η
ερυσιβη, και η καμπη. Και φαγεσθε, και εμπλη σθησεσθε, και αινεσετε το
ονομα Κυριου του Θεου υμων, α εποιησε μεθ' υμων θαυμασια." Μη γαρ
ενδοιασηις, ανθρωπε, μηδε λογιζου κατα σαυτον, ως ειπερ αυτωι προσιοις
μετανοων, ουκ επιδωσει προ χειρως τον ελεον. Ἔχεις και νυν ουκ
ευκαταφρονητον αῤραβωνα της κατ' ευχην ελπιδος, εχεις ηδη της
φιλανθρωπιας ενεχειρον· ιδου ποταμιοις ναμασιν ολην επεκλυσε την γην,
ιδου της συνηθους χορηγιας δαψι λεστεραν απολαυσιν αμαρτανουσιν ετι
χαριζεται. Ουπω το σον εφανη δακρυον, και φιλοικτιρμων ετι δεδεικται
Θεος. Ὁ δε ουπω δακρυοντας ελεειν ου παρ αιτουμενος, πως ουκ ευφρανει
μετανοουντας ευκο λως; Ουκουν ακουετωσαν οι παρ' υμιν Πατερες, οι των
αγιων θυσιαστηριων πατερες, ρεται και λει τουργοι. "Σαλπισατε σαλπιγγι εν
Σιων, αγιασατε νηστειαν, και κηρυξατε θεραπειαν, συναγαγετε λαον,
αγιασατε Ἐκκλησιαν, εκλεξασθε πρεσβυτερους· συν αγαγετε νηπια
θηλαζοντα μαστους. Ἐξελθετω νυμ φιος εκ του νυμφωνος αυτου, και νυμφη
εκ του πα στου αυτης. Ἀναμεσον της κρηπιδος του θυσιαστη ριου κλαυσονται
οι ιερεις οι λειτουργουντες τωι Κυ ριωι, και ερουσι· Φεισαι, Κυριε, του λαου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

σου, και μη δωις την κληρονομιαν σου εις ονειδος, οπως μη ει πωσιν εν τοις
εθνεσι· Που εστιν ο Θεος αυτων;" Ουτως ημας προσιοντας αμελητι,
προσδεξεται, και κατελεησει λεγων· "Ἐγω ειμι, εγω ειμι ο εξαλειφων
αμαρτιας σου, και ου μη μνησθησομαι." Ἔσται γαρ κατα τινα τροπον απηνης
εις ημας, "ος γε," κατα τον Παυλον," του ιδιου Υιου ουκ εφεισατο, αλλ' υπερ
ημων παντων παρεδωκεν αυτον;" Ἐπειδη γαρ εν ταις τοιαυταις
πλημμελειαις οι παλαιοτεροι ησαν, κατεκρατει μεν, ιν' ουτως ειπω, ο
διαβολος της υφ' ηλιωι. Ἐβασιλευε δε ουτως εφ' ημας η αμαρτια, και
ολοκληρωι τωι γενει διελυμαινετο, ως ορασθαι μεν ου δαμου τον ποιουντα
χρηστοτητα· μαλλον δε ολως "ουκ ειναι, καθα φησιν ο Ψαλμωιδος, εως ενος.
Παν τες γαρ εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν," αναγκαιως ο μονογενης του Θεου
Λογος, εν μορφηι του Θεου και Πατρος υπαρχων, καθως γεγραπται· "Ουχ
αρπαγ μον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' εαυτον εκενωσε μορφην δουλου
λαβων." Και δι' ημας εν τοις καθ' ημας ελογισθη, γεννηθεις εκ γυναικος, και
ανθρωπος οντως πεφηνως επι της γης, ινα, καθαπερ ο Παυλος φησι, ελεημων
γενηται, και πιστος αρχιερευς τα προς τον Θεον· ινα τας απαντων ημων
αμαρτιας, καθως γεγραπται παλιν, ενεγκων εν τωι σωματι αυτου επι το
ξυλον, εξαλειψηι το καθ' ημων χειρογραφον· ινα της ημετερας σαρκος τας
ασθενειας οικειωσαμε νος, απονεκρωσηι μεν την εν τοις μελεσιν ημων τυ
ραννησασαν ηδονην· ωσπερ δε μαινομενηι θαλασσηι τοις εν ημιν παθεσιν
ειπηι· "Σιωπα, πεφιμωσο·" και παντα μεταρυθμισας τα εν ημιν εις αμεινονα
ταξιν και εδραιοτητα· την αρετην δε ολην αναμορ 77.552 φωσηι την φυσιν, ως
και προς την αρχετυπον εικονα, καθ' ην και πεποιηται. Και ου μεχρι τουτων
των εις ημας αγαθων δια της ενανθρωπησεως την χορηγιαν εστησεν ο
Μονογενης. Ζωη γαρ κατα φυσιν υπαρχων, ωσπερ ουν εστι και ο γεννησας
αυτον, θανατου κρειτ τονα την, εν ηι κατυκηκεν, απεδειξε σαρκα. Ἰουδαιοι
μεν γαρ οι ταλανες, και δυσσεβειας απασης αναπλεωι, σταυρωι μεν αυτον και
θανατωι παραδεδωκασι, ταις του διαβολου στρατηγιαις κατα παντα
πειθομενοι. Ἀλλ' ενικησε παθων, και σωτηριας ημιν υποθεσιν τον της ιδιας
σαρκος ανεδειξε θανατον. Ὅλον γαρ ευθυς σκυλευσας τον ᾅδην, και τας
αφυκτους τοις των κεκοιμημενων πνευμασιν αναπετασας πυλας, ερημον τε
και μονον αφεις εκεισε τον διαβολον, "ανεστη τριημερος, λυσας τας ωδινας
του θανατου," καθως γεγραπται, "καθοτι ουκ ην δυνατον αραρεσθαι αυτον
υπ' αυτου·" καινοτομησας δε τηι ανθρωπειαι φυσει της εκ νεκρων αναστασεως
την οδον, εις αυτον ανεβη τον ουρανον, "νυν εμφανισθηναι τωι προσωπωι του
Θεου υπερ ημων," κατα την του Παυλου φωνην· ινα και τα λαμπρα των
αγγελων ενδιαιτηματα βα σιμα τοις επι γης αποδειξηι. Αυτος γαρ "εστιν η
ειρηνη ημων, ο ποιησας τα αμφοτερα εν," και αν θρωπους μεν αγγελοις εις
φιλιαν συναψας, την δε παρα των αγγελων αγαπησιν εις ημας καταγαγων,
ινα τοινυν συμβασιλευσωμεν τωι Χριστωι, ινα μερι σται και κοινωνοι της
αθανατου δοξης ευρισκωμεθα, παντα μεν οκνον αποπεμψαμενοι, και την επ'
αγα θοις ραιθυμιαν, ωσπερ εξω της εαυτων διανοιας ποιου μενοι, ηδιστα δε
λιαν τοις υπερ αρετης ομιλουντες ιδρωσιν. "Ὡς καιρον εχομεν, εργαζωμεθα
το αγαθον προς παντας·" μη κωμοις και μεθαις, μη κοιταις και ασελγειαις
σχολαζωμεν, αλλ' ενδυσωμεθα τον Κυριον Ἰησουν, αναλαβωμεν σπλαγχνα
και οικτιρμους, την εις αλληλους αγαπην επιτηδευσωμεν· την πραοτητα, την
ταπεινοφροσυνην, την εγκρατειαν, τον περι πε νητας ελεον· και απαξαπλως
ειπειν, της εις Θεον εξουσιας απριξ εχομενοι, και πασαν μελετωντες
ευλαβειαν. Ουτω γαρ, ουτω, καθαρωι συνειδοτι, και μετα φρονηματος ιλαρου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

την παναγνον επιτελεσωμεν εορτην, αρχομενοι της μεν αγιας
Τεσσαρακοστης απο τριτης και εικαδος του Μεχιρ μηνος, της δε εβδομαδος
του σωτηριωδους Πασχα, απο ογδοης και εικαδος του Φαμενωθ μηνος,
περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι τριτηι του Φαρμουθι μηνος, εσπεραι Σαβ
βατου, κατα τας αποστολικας παραδοσεις· εορταζον τες δε τηι εξης
επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι τεταρτηι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες
εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Τεσσαρακοστης. Ουτω γαρ και
βασιλειαν ουρανων κληρονομησομεν εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι'
ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα και το κρατος, συν τωι αγιωι Πνευματι, και νυν,
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ηʹ.
αʹ. "Σαλπισατε σαλπιγγι εν Σιων," νομος που φησιν ιερος, τον
ετησιον της Ἐκκλησιας λογον επι τα συνηθη διανιστας σπουδασματα, και
τοις αριστα βιουν ηιρημενοις τα των θειων αγωνων ψηφηφορειν αναγκαζων
συνθηματα. Ἰδου γαρ, ιδου και εισαυθις ημιν καθαπερ εκ τινος κυκλου, και
περιστροφης της αγιας ημων εορτης ανισχει καιρος, προελαυνουσης
δηλονοτι νηστειας, και του της καρτεριας αγωνος εωσφορου ταξει
προανατελλοντος. Ὁ μεν γαρ τοις εχουσι φιλεργον την διανοιαν, μονονουχι
και φωνην αφιεις, τας ηλιου κατασημαινει βολας, και, ιν' ουτως ειπω, θυρων
εισω βεβηκως, της ημερας επιδεικνυων το φως, αποθεσθαι μεν ομματων τον
υπνον, παραι τεισθαι δε δραιν τα νυκτι πρεποντα συμβουλευει λοι πον· η δε
παναγνος αυτη και καθαρωτατη νηστεια, της αγιας ημων εορτης
προαναπηδωσα και αναλαμ πουσα, προς υπομνησιν αγει των φιλαρετων τον
νουν, των δια του Παυλου διηγγελμενων πνευματι κως· "Ἡ νυξ προεκοψεν,
η δε ημερα ηγγικεν· απο θωμεθα ουν τα εργα του σκοτους, και ενδυσωμεθα
τα εργα του φωτος, ως εν ημεραι ευσχημονως περι πατησωμεν. Μη κωμοις
και μεθαις, μη κοιταις και ασελγειαις, μη εριδι και ζηλωι· αλλ' ενδυσασθε τον
Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον·" το λαμπρον οντως των ευσεβουντων αμφιον.
Τους μεν ουν εν ηδονηι θεμενους το πλειν, και ναυτιλλεσθαι φιλειν
ελομενους αυραι κατα πρυμνης ιουσαι λεπται, των μεν λιμενων απαιρειν ως
ταχος, απολυειν δε της ηπειρου τα πεισματα δεδιοτας ουδεν, αναπειθουσιν.
Ἀλλα και περκαζων εν ορχοις ο βοτρυς, και ραγαδα δεικνυς σχιζομενην ηδη
και μεθυουσαν, ᾆσμα και μελος καλει πως το επιληνιον. Ἀναφριττων δε της
αρου ρας ο σταχυς, και χρυσηι μεν ηδη καλαμηι λαμπρος, ευτραφηι δε τωι
κοσμωι καταβριθομενος επασχαλλει ταχα τωι του κειροντος μελλησμωι.
Καιρος γαρ, οιμαι, πασι προσφιλης, εις εκαστα των χρησιμων επιτηδειος.
Τουτων δε τηιδε διεγνωσμενων, πως ου λιαν αισχρον, και της απασης
βδελυριας αξιον, λογισμου μεν ημας διαμαρτανειν του πρεποντος, γελωτα δε
οφλειν παρα Θεωι; και σφοδρα εικοτως, ει μη παροντος ηδη προ θυμως
επιδραττομεθα του καιρου, καθ' ον αν γενοιτο και το δυνασθαι διαπρεπειν εν
αρεταις, τοις επ' αυτας ιουσιν ιππηλατον· αναδυομενοι γαρ, και
αποῤριπτουντες αει το θηραιν επειγεσθαι τα βελτιω, και την των αγαθων
ζημιαν ασυνετως εαυτοις επαν τλησαντες, ακουσομεθα δικαιως το της
ραιθυμιας πρεπον· "Πλουτου οκνηροι ενδεεις γινονται." Ἀει 77.556 μεν ουν το
αγαθουργειν, και τροποις τοις αριστοις επισεμνυνεσθαι, φαιην αν εγωγε τοις
ευσεβεσιν οτι μαλιστα πρεπωδεστατον· το γαρ, οιμαι, καταληγειν της
δικαιοσυνης, αρχην αν εχοι φαυλοτητος. Ἀλλα της συνηθους επιεικειας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

επιδουναι τι και πλεον ουκ απεικος τωι παροντι καιρωι, καθαπερ εν
οφληματος ταξει την εν τουτοις ημας φιλοτιμιαν καταθεσθαι κελευοντι.
Ὅνπερ γαρ τροπον τοις την του σωματος ευρωστιαν τετιμηκοσι, και το παρα
τοις παιδοτρι βαις ευδοκιμειν των αλλων παντων τεθεικοσιν εν αμεινονι, αει
μεν γυμναζεσθαι πρεπει, και δια της εν παλαιστραις ιεναι τεχνης, ουκ
ασυντελες εις την χρειαν. Ἐαν δε προς επιδειξιν αυτους της ενουσης
ανδρειας αθλοθετης καληι, τοτε δη μαλιστα χρηναι διενθυμουμενοι της ουτω
μακρας επιεικειας ουκ αθαυμαστον αποδουναι καρπον, ολωι βαδιζουσι σθενει
προς το θελειν ορασθαι διαπρεπεστεροι. Ουτως οιμαι δη παλιν και τους, οις
θειος προκειται νομος ως εν αγωνος ταξει και γυμνασματος, ευσεβειν μεν
χρηναι δια παντος, και το τωι νομοθετηι δοκουν ποιει σθαι περι πολλου·
καιρου δε του της νηστειας εις λαμπροτεραν καλουντος επιδειξιν, οκνον μεν
αποῤρι πτειν τον της ανανδριας γεννητορα, φρονημα δε μαλλον επασκειν,
και τεθριμμενης αυτης ευτολμιας το νεανικωτερον. Ἄγε δη ουν παλιν
περιζωσαμενοι την επ' αγαθοις προθυμιαν, και το ωφελειν πεφυκος τον εκ
βδελυρας ηδονης γοητευματων πραττοντες, εφεσει τε τηι προς το χρησιμον το
τοις αδικουσι προσ ομιλειν σωφρονως ευ μαλα παρωθουμενοι, γνησιους
εαυτους προσκυνητας παραστησωμεν τωι Χριστωι, αθραυστον μεν και
απαραποιητον την εις αυτον τη ρησαντες πιστιν, ακλινη δε και απαραφορον
την ομολογιαν φυλαξαντες, ην ωμολογηκαμεν επι πολλων μαρτυρων, των
αγιων αγγελων φημι. Πολλοι γαρ της ευσεβειας την μορφωσιν, καθαπερ τι
προσωπειον εαυτοις περιπλαττοντες, "την δε δυναμιν αυτης ηρνημενοι,"
κατα την του Παυλου φωνην, τον των απλουστερων ληιζονται νουν,
απατηλοις παρασυρον τες λογοις, και συνολισθαινειν αυτοις αναπειθοντες
εις παγιδα θανατου, και εις πεταυρον ᾅδου, κατα το γεγραμμενον. Ου γαρ
εκεινα χρηναι προσλαλειν τοις προσιουσιν αυτοις εγνωκασιν, α και τοις
ιεροις συν δοκει Γραμμασιν, αλλ' οσα καθ' εαυτον ο αδοκιμος αυτων
φανταζεται νους, ταυτα αναπειθουσι φρονειν, μη ειδοτες μητε α λεγουσι,
μητε περι τινων διαβε βαιουνται. "Συ δε μενε εν οις εμαθες, καθαπερ ο
Παυλος φησι, ματαιας μεν λογομαχιας αποφοιτων," τα δε γραωδη των
αιρετικων διαπτυων ρηματια, και τους μεν εικαιους εκτρεπομενος μυθους,
εχων δε την πιστιν εν απλοις λογισμοις, και της Ἐκκλησιας την παραδοσιν
καθαπερ τι κειμηλιον εν τοις της καρδιας ταμιειοις εντιθεις, εχου των
αρεσκοντων τωι Θεωι διδαγματων· ινα μη μονον εν πιστει λαμπρος, αλλ'
77.557 ηδη και εξ αυτων των εν ευσεβειαι κατορθωματων υπαρχηις
διαφανεστατος. βʹ. Πολυσχιδης μεν γαρ τις επι το δυνασθαι την αρετην
κατορθουν αποκομιζει τριβος· και δια ποικι λης αν τις οδου καταντησαι
μολις "προς το βραβειον της ανω κλησεως·" εν ενι δ' ουν ομως το συμπαν
ημων αναδεσμειται καλον, εν τωι, "Ἀγαπησεις τον πλησιον σου ως εαυτον."
Και χαλεπον ουδεν αληθης οτι γεγονεν ημιν ο λογος, επιδεικνυειν.
Ἐναγωνιει ται γαρ και σφοδρα γενναιως τοις περι τουτων ειρημενοις ημιν ο
σοφωτατος επιστελλων Παυλος· "Μηδενι μηδεν οφειλετε, ει μη το αλληλους
αγα παιν. Ὁ γαρ αγαπων τον ετερον, νομον πεπληρωκε. Το γαρ· Ου
μοιχευσεις, Ου φονευσεις, Ου κλεψεις, Ουκ επιθυμησεις, και ει τις ετερα
εντολη, εν τωι λογωι τουτωι ανακεφαλαιουται, εν τωι, Ἀγαπησεις τον πλησιον
σου ως εαυτον. Ἡ αγαπη του πλησιου κακον ουκ εργαζεται. Πληρωμα γουν
νομου η αγαπη." Ἀκουεις οπως ο συμπας λογος εν τωι της αγαπης ορωι
περισχοινιζεται. Ὅσα γαρ των πραγματων, τον θειον εκβεβηκοτα φαινεται
νομον, ταυτα δη παντως των της αγαπης κυκλων εξωλισθεν. Οις δε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

θαυμαζεσθαι δειν ευλογως ακολουθει, τουτοις οραται προσον, το δια
πραγματων εισω της αγαπης ορασθαι. Ὁ μεν γαρ αδικων, ουκ αγαπαι τον πλη
σιον· ο δε μισων αδικιαν, αγαπαι δη που παντως, ολον εν τουτωι τον νομον
αποπληρων. Πληρωσιν μεν γαρ των εν τωι νομωι κειμενων το τιμαιν
επειγεσθαι την αγαπην προξενει· ραιθυμια δε η περι αυτην των εκ νομου
κατηγορουμενων την γενεσιν εχει. Τις γαρ αν, ειπε μοι, προς την του δεινος
εισελθοι γυναικα, και γαμοις οθνειοις αν επιπηδησοι, το λυπειν εξ αγα πης
τινα δυσωπουμενος; Τις δ' αν, οιμαι, το μιαι φονειν ουκ αν παντι
παραιτησαιτο σθενει, αιδοι και τιμηι τηι προς τον τουτο πεισομενον, καθαπερ
τινι χαλινωι προς ημεροτητα διακρατουμενος; Τινι δε των οντων ουκ
αποπτυστος αν και βδελυρωτατη των αλ λοτριων η κτισις ορωιτο, πικρον
ειναι διενθυμουμενωι, και εν τοις αισχιστοις τιθεντι κακοις το ζημιουν
αδελφον; Ουκουν ο προς πασαν ημας αρετην απευ θυνων νομος, εν αγαπηι
την πληρωσιν εχει. Ἀλλ' οιμαι προσηκειν τα της αρτιως ωνομασμενης ημιν
αρετης περιεργοτερον εναθρησαντα μερη, τι το εν τευθεν εκβαινον ειπειν.
Ουκουν, κεχρησομαι γαρ καν τουτωι τηι του Παυλου φωνηι· "Ἡ αγαπη, φησι,
μακροθυμει, χρηστευεται· η αγαπη ου ζηλοι· η αγαπη ου περπερευεται, ου
φυσιουται, ουκ ασχημο νει, ου ζητει τα εαυτης, ου παροξυνεται, ου λογιζεται
το κακον, ου χαιρει επι τηι αδικιαι, συγχαιρει δε τηι αληθειαι. Παντα στεγει,
παντα πιστευει, παντα ελπι 77.560 ζει, παντα υπομενει. Ἡ αγαπη ουδεποτε
εκπιπτει." Ὁραις οσην ημιν αγαθων ωδινει πληθυν της αγαπης η δυναμις; "Ἡ
αγαπη, φησι, μακροθυμει," του τεστιν, επι ταις του γειτονος ολιγοψυχιαις
ουκ ασθε νει· ο γαρ ολως μακροθυμων, παντως δη που και επι τισι τοις
ατοποις εις αυτον πεπραγμενοις υπο του μακροθυμει, και τι των ανιαιν
ειωθοτων κατα γωνιζεται. Παροξυνοντι δε τωι θυμωι προς την των ισων
αντιδοσιν, σωφρονων ου πειθεται. Χρημα μεν γαρ οντως η αδικια φορτικον,
ικανον εις οργας ανα καυσαι δεινας· και το προπαθειν υπο του τυχον, και τοι
κατα φυσιν οντι πονηρωι, και συνεξοπλιζεται, και συνηγορει τωι θυμωι· δοξηι
γαρ αν πως αδικειν αντεξ αγειν αναπειθων, και επειγεσθαι αντιπληττειν τον
λελυπηκοτα. Ἀλλ' οι λογισμωι νεανικωι προς τον της αγαπης ορωντες νομον,
και μακροθυμειν αυτοις οτι πρεποι διενθυμουμενοι, αναζεουσαν μεν την
οργην, και ωσπερ τινα πωλον ατακτοις αναπηδωντα σκιρτη μασι, καθαπερ
τισιν ηνιαις ταις ανεξικακιαις, οπισω παλιν ανασειραζουσιν· αμεινους δε των
λελυπηκοτων και μετα τουτο φαινομενοι, την εφ' απασι τοις αγα θοις
αποκερδανουσι ψηφον. Ὃ δε δη καλλιστον εστι της αγαπης, μικρου
παριππευσαν ᾤχετο. Τι γαρ δη παλιν περι αυτης που φησι της αρετης ο
συνηγορος, τι δε προς τουτο κατορθουν ετερον των αξιαγαστων διεκελευετο,
διεξιωμεν παλιν. "Ἡ αγαπη, φησι, ου ζητει τα εαυτης, ου παροξυνεται." Ὁ
μεν ουν ακριβης τε και νομικωτερος εν τουτοις λογος, εκεινον αν επιδειξειεν
ου ζητουντα τα εαυτου, τον εν τωι μηδενι τα οικεια πεποιημενον, εστ' αν
αυτωι το των πολλων εξανυηται χρησιμον. Οιον τι φημι· δοτε γαρ εξελθειν
και δια παραδειγματων τον λογον· Ἐπετατ τον ποτε των Ἰουδαικων
ταγματων οι καθηγουμενοι τοις αγιοις αποστολοις μηδενι προσλαλειν επι τωι
ονοματι του Χριστου· οι δε, φροντισαντες των εκεινα ληρουντων ουδεν,
καιτοι κινδυνων επηρτημενων αυ τοις των εσχατων, παλιν τοις οχλοις
περιτυχοντες εδιδασκον, επαμυνειν μεν οτι πρεποι τοις πλανω μενοις
διεγνωκοτες ορθως, παντελως δε της εντευθεν αλογουντες επιβουλης. Ου
γαρ εζητουν τα εαυτων, αλλα τα ετερων, τον θεοφιλη της αγαπης ουκ εκβαι
νοντες ορον. Ἀλλ' ει και τινα τοιαυτην θεωριαν ημας εξαιτει το προκειμενον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

αλλ' εις το τοις απλου στερον ειωθοσι νοειν, φερε δη παλιν αυτωι περιτρε
ποντες, τοις του Σωτηρος εφαρμοσωμεν λογοις. Εις ακροτατην τοιγαρουν
αναφερων ημας ημεροτητα, και φιλαδελφιαν, και το δυσερι και φιλονεικον,
και την των ουδεν ημιν προσηκοντων επιθυμιαν, ακανθης δικην της
ημετερας αποκειρων ψυχης, "Παντι, φησι, τωι αιτουντι σοι διδου· και απο του
αιροντος τα σα μη απαιτει." Ἀκουεις οπως αποφριττειν κε λευει το
αλλοτριον; Ουδ' αν αφεληται τις ημας τι δικαιων, αντιστηναι βουλεται·
αμεινους δε μαλλον ορασθαι και των εκ ζημιας ερεθισμων, ηγουν τοις 77.561
αφαιρουμενοις υπο του τυχον ακρατως επωδινοντας, εις ασχημονα θυμον
ανακαιεσθαι φιλειν. γʹ. Ἀλλα τι μοι προς ταυτα παλιν ο λωποδυτης ερει; ο
ταις μεν τριοδοις θηριου δικην εγκαθημενος, και τον ουδεν αδικησαντα,
καθαπερ τινα των πολε μιων, παρατρεχοντα λοχων, ποταμιοις δε ναμασι το
της ληιστειας απλωσας λινον, καν αλωι τις, ευθυς αναπηδων, και προς το
παρα φυσιν ανακαιομενος θρασος. Που μοι τεθεικας, ειπε μοι, του Σωτηρος
τον νομον, καιτοι λεγων ειναι Χριστιανος; Περιτ τευεις μεν γαρ τον της
αγαπης θεσμον· ωσπερ δε εις θηρα των ατιθασσων τινα μεταπεποιημενος, και
εις εκφυλον αγριοτητα πεσων, ουκ αισθανηι λοιπον. Τον δε κατ' εικονα
γεγονοτα την θειαν εν τωι μηδε νος καταταξας λογωι, δραις μεν ουκ οιστα·
σιδηρωι δε πληττειν ανοσιως αποτολμαις· αλλα σπεροντα νεκρον επι γης εσθ'
οτε τον ομογενη σοι θεωμενος ανθρωπον, ουκ αυτην σοι παραχρημα
διαχαναι πο θεις, ουδε λογιζηι τοις ουτως αγριοις επιποδων τολμη μασι, ως
αρουν μεν σοι γεγονεν εν εθει την γην, ανατεμνειν δε τοις αροτροις τας
αρουρας, ειτα εγκατακρυπτειν αυταις το δοκουν, και σιδηρωι παλιν
αποκειρειν τελεσφορηθεν δια του Θεου. Και θαυμα ζεις μεν το τηνικαδε την
γην, ως καρπων αγαθων μητερα, ως αριστα σοι περι τον των αναγκαιων
υπηρετουσαν εκπορισμον· επαινεις δε, ως εικος, και του σιδηρου την χρειαν.
Πως ουν αδικων ουκ ερυθριαις τα δι' ων ην σοι τα ζωαρκη; Τον μεν γαρ
ετιθης ανδροκτονον, την δε τοις αθωοις κατεφοινιξας αιμασι. Πως ουν ετι
καρπων σοι γενεσθαι μητερα παρακαλεις, ην αφειδησας ηδικεις; Πως τον
λαμπρον επαφησηις σιδηρον, ον παρατρεψας της αυτωι πρεπουσης χρειας,
ανδροφονον ειργασω; Πως δ' αν ολως, ειπε μοι, τα εικοτα φρονων, και
καταρδεσθαι σοι τοις ετησιοις παρα Θεου ναμασιν εξαιτησηις την αρουραν, επ'
ουδενι μεν των αγαθων τοις περι ποταμιοις ενιζανων δοναξιν, ουκ επι θηραν
δε των εν τοις υδασι περιερετ των το σκαφος· πλεονεξιαν δε εχων μαλλον το
επι τηδευμα, αδικοις τε καταμολυνων αιμασι το θεοδω ρητον ναμα, και θηρσι
ενυδροις τον συγγενη χαριζο μενος ανθρωπον; Ειτα ποιας, ειπε μοι, χειρας
ανα τενηις τωι Θεωι; τι δε ολως ερηις προσευχομενος, η πως αιτησηις τα αγαθα,
του Θεου λεγοντος δι' ενος των προφητων· "Ὅταν τας χειρας εκτεινητε προς
με, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων, και εαν πληθυνητε την
δεησιν, ουκ εισακουσομαι υμων· αι χειρες γαρ υμων αιματος πληρεις;" Ὁ δε
λογον ουδενα των παρ' αυτου ποιησαμενος νομων, ποιας ετι φροντιδος
αξιωθησηται; "Τους δε δοξαζοντας με δοξασω, φησιν ο Σωτηρ, και ο
εξουδενων με, εξουδενωθησεται." Η τοινυν υποθες αυτωι τον αυ 77.564 χενα,
και ανταπαιτει την τιμην, και την εφ' απασι τοις αναγκαιοις πλουσιαν
επιδοσιν, η της ζευγλης ουκ ανεχομενος, και καρτερει κολαζομενος. Ει γαρ
χρη τι προς τουτοις ειπειν, το μεθυειν εν αγαθοις και περιχεισθαι τοις κατ'
ευχην, εσθ' οτε της τοσαυ της σοι γεγονεν ασεβειας προξενον. Τοιουτον γαρ
τι φησι και ο παντων ∆εσποτης Θεος· "Και ενεπλη σθησαν εις πλησμονην, και
υψωθησαν αι καρδιαι αυτων. Ἔνεκεν τουτου επελαθοντο μου." Και γαρ δη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

και οντως δεινη μεν η προς ολισθον τρυφη· ικανη δε προς τυφον ενεγκειν
τον της απονοιας γεννητορα. Πικρον δε απονοιας εγγονον η του Θεου
καταφρονη σις· καταφρονησεως δε της εν τουτωι καρπος, παν ειδος
πλημμεληματων. Τοιγαρουν οταν σε τουτο πα θοντα βλεπομεν,
καταθρηνησομεν εικοτως, και προ φητικην ερουμεν φωνην, τοις σοις
ανοσιουργημασι φιλαλληλως επιστυγναζοντες· "Οιμοι, ψυχη, οτι
απολωλεκεν ευλαβης ο απο της γης και ο κατορθων εν ανθρωποις ουχ
υπαρχει. Παντες εν αιματι δικα ζονται· εκαστος τον πλησιον αυτου
εκθλιβουσιν, εκθλιβηι επι το κακον τας χειρας αυτων ανεχουσιν." Ἐπι τουτοις
ημων τοις πλημμελημασιν αγανακτει μεν εικοτως, επασχαλλει δε, ως οραται,
Θεος. Ἰδου γαρ, ιδου το δια των προφητων ειρημενον, εις περας ημιν ουχ
απαξ, αλλ' ηδη πολλακις, εκβεβηκε· "Τα ξατε γαρ δη τας καρδιας υμων εις
τας οδους υμων, λεγει Κυριος παντοκρατωρ. Ἐσπειρατε πολλα, και
εισηνεγκατε ολιγα. Ἐφαγετε, και ουκ εις πλησμονην· επινετε, και ουκ εις
μεθην· περιεβαλεσθε, και ουκ εθερμανθητε εν αυτοις. Και ο τους μισθους
συναγων, συνηγαγεν εις δεσμον τετρυπημενον." Ἀλλα και προς τουτοις ετι
φησιν· "Ἐπεβλεψατε εις πολλα, και εγενοντο ολιγα. Και εισηνεχθη εις τον
οικον, και εξεφυσησα αυτα, λεγει Κυριος παντοκρατωρ." Ἴδωμεν γαρ ει μη
ταυτα συμβεβηκεν αληθως. Ἐπιδεικνυτω τις τον χαιροντα παρελθων, και
νενικημαι, οφθαλμον ζητειτω τον αδακρυτον, καν ευρηι, πεπαυ σομαι.
Φιλονεικειτε προς το παρον, οι των Αιγυπτιων οικουντες γηπονοι, επι μονωι
τωι παθειν θατερος θα τερου τα χαλεπωτερα, και ο νικων εν υμιν των ηττα
σθαι δοκουντων αθλιωτερος. Νικαι γαρ εφ' οις αλγυ νεται, και των του
γειτονος πονων πλουσιωτεραν εχει την συμφοραν. Τα δε οις ην εθος υμιν
επαυχειν, μακροις ηδη χρονοις αποδημει. Ἢ γαρ ουχι ταλαι πωριας ημιν
απασης αναμεστα και δακρυων τα διηγηματα; Τι δε, ειπε μοι, τας κωμας εν
τισιν ορωμεν κειμενας; Ἡ μεν γη αυτων τας απο χα λαζης ενεγκουσα πληγας,
λιμωι και θρηνωι μαραινε ται, ουδαμοθεν παντελως, καν γουν εις τα μετρια
λυπεισθαι, βοηθουμενη. Ἡβηκως μεν γαρ ηδη και υπερτενης ο σταχυς,
Θεριζετω τις ηδη μονονουχι και εφθεγγετο, και ο μεν αροσας την γην,
εφεστιον ηδη τον αμητηρα λαβων, ζωννυμενωι προς εργον ετερπετο, ταχα δε
και ουκ αρκεσειν αυτωι την αλω 77.565 πολλακις διελογιζετο. Τα δε ην οναρ,
η σκια και χαλαζης εργον, ου θεριστου. Ὁ δε περιχεισθαι τοις αγαθοις ηδη
δοκων, παντων ευθυς ερημος ην· αντι δε των σταχυων χαλαζηι πλουτων,
πολυ τι και μεγα της ελπιδος εσφαλλετο. Κωμη δε η ταυτης γειτων και
ομορος ημερωτεραν νοσησασα την οργην, τους μεν επι τοις αροτροις
οδυρεται πονους, μακρον δε και πλατυ γεωργησασα ληιον, πλουτον ηγειται
προς το παρον την εις κορον τροφην, μαλλον δε την πολυ τι και λιαν
αποδεουσαν κορου. δʹ. Τις ουν η τουτων κατασκεψωμεθα αιτια, ειδω μεν απο
της θειας Γραφης. Ουκουν ερει παλιν ημιν ο παντων εχων την εξουσιαν· "Αι
οδοι σου, και τα επιτηδευματα σου εποιησαν ταυτα σοι· αυτη η κακια σου, οτι
πικρα, οτι ηψατο εως της καρδιας σου." Ἀκολουθει γαρ τοις πλημμελημασιν
εκτοπως, το χρηναι δικαιως κολαζεσθαι, και ταις παρ' ημιν απο νοιαις
ισοστατειν αναγκη την δικην. Ἀποπαυσωμεθα τοινυν παντος ανοσιου
τολμηματος· "Συγκοψωμεν, καθως γεγραπται, τας ρομφαιας εις αροτρα, και
τας ζιβυνας εις δρεπανα·" και, ως φησιν ο Μελωιδος, "∆ευτε, προσκυνησωμεν,
και προσπεσωμεν αυτωι," και δεδακρυμενοι λεγωμεν· "Ἡμαρτομεν, ηνομισα
μεν, ηδικησαμεν." Τοτε γαρ, τοτε και ιλεως εσται Θεος· και αποστησει μεν
την οργην, ευρησει δε παλιν η γη, και δωροις ημας τοις κατα συνηθειαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

ευφρανει. "Ου γαρ εχομεν αρχιερεα, μη δυναμενον συμπαθησαι ταις ανομιαις
ημων," κατα την του Παυλου φωνην· "πεπειρασμενον δε καθ' ομοιοτητα
χωρις αμαρτιας." Ὅτι γαρ ενεστι προχειρως εποι κτειρειν εθελειν τωι
Μονογενει, πονου μεν οιμαι δεησειν εμοι προς το δυνασθαι πειθειν ουδενος·
ετοι μοτατα δε και υμας συγκατανευειν υπολαμβανειν, της εις ημας
αγαπησεως περιαθρουντας το μετρον, και ων δι' ημας υπεμεινεν εννουντας
το μεγεθος. Ἐπειδη γαρ ημεν απαντες οι τονδε τον περιγειον οικουντες
χωρον, ανανταγωνιστωι πλεονεξιαι τηι του τυραννησαντος δαιμονος, ιχθυων
δικην σεσαγηνευμε νοι προς ολεθρον και απωλειαν, γεγονεν ανθρωπος ο
Μονογενης, ινα παντας εξεληται, "και κηρυξηι μεν αιχμαλωτοις αφεσιν,
τυφλοις δε αναβλεψιν, ως αυτος που φησι, καλεσηι δε προς τουτο και
ενιαυτον Κυριου δεκτον." Ουκουν ελεημων ο Μονογενης, ει και της
οικονομιας τον τροπον ου συνιεντες οι Ἰουδαιοι το σουτον απεσχον του καν
ολως εθελησαι τουτον λαβειν, ως ποτε μεν υβριζοντας και Σαμαρειτην
αποκαλειν, ποτε δε παλιν αφορητως λελυπηκοτας, και εις ξενην
καταπηδωντας μανιαν, και καταλευειν ηδη τολμαιν. Ἐπειδη δε θεομαχουντας
ελεγχων, και της ακριτου μανιας ανεπυνθανετο παρ' αυτων την αιτιαν ο
Κυριος λεγων· "Πολλα καλα εδειξα εργα υμιν παρα του 77.568 Πατρος μου·
δια ποιων αυτων εργων λιθαζετε με;" παραληρουντες εφασκον· "Περι καλου
εργου ου λι θαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ, ανθρωπος ων, ποιεις
σεαυτον Θεον." Ειτα, τι προς αυτους ο Σωτηρ; "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος
μου, μη πιστευετε μοι, ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου
πιστευετε." Ου γαρ εξ ων ως ανθρω πος τοις ορωσιν εφαινετο, δοκιμαζεσθαι
τα καθ' εαυτον ηξιου, αλλ' εξ ων ο Θεος ειργαζετο, ουκ επακτον εχων το της
θεοτητος αξιωμα, καθαπερ ημεις, οταν ημας λεγηι η θεια Γραφη θεους·
ουσιωδως δε μαλλον ενυπαρχων αυτωι, α τε δη και οντι κατα φυ σιν Θεωι, και
της του γεννησαντος ιδιοτητος κληρο νομωι. Ἔχει δε και το παντα δυνασθαι
δραιν, ου παρ' ετερου λαβων, αλλ' ως των δυναμεων Κυριος, και εκ της
ουσιας του Θεου και Πατρος. Ει γαρ και γεγονεν ανθρωπος, δια την αγαπην
την εις ημας, αλλ' ουκ αγνοησωμεν δια τουτο των απαντων Κυριον, ουδε το
κατα φυσιν ειναι Θεον τον Ἐμμανουηλ εκπεμψομεν, αλλ' ουδε τοις
Ἰουδαιοις τα ισα φρονουντες εγκαλεσομεν αυτωι την δι' ημας ανθρω ποτητα·
ουδε ερουμεν, ανοσιως απαιτιωμενοι τον δι' ημας γεγονοτα καθ' ημας χωρις
αμαρτιας· Ουκ αν σε προσκυνησομεν, επειπερ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυ τον
Θεον. Ἦν γαρ, και εστι, και εσται Θεος κατα φυσιν, και προ σαρκος και μετα
σαρκος. Ἐπιμαρτυ ρησει δε και ο Παυλος γραφων· "Χριστος χθες και σημερον,
ο αυτος και εις τους αιωνας." Ὁραις πως ουκ εις Υιων δυαδα κατατεμων
ευρισκεται τον Ἐμμανουηλ, ουδε γυμνωι καθ' εαυτον οντι τυχον, τωι εκ Θεου
και Πατρος απαστραψαντι Λογωι, το ωσαυτως εχειν διαπαντος απονεμει· αλλ'
Υιον ενα και μονον κατα φυσιν ειδως τον ενανθρωπησαντα, και Χριστον
ονομαζει, και Ἰησουν. Ποτε γαρ αν επιδειξειε τις Ἰησουν η Χριστον
ονομασθεντα τον Λογον, ει μη οτι γεγονεν ανθρωπος; Ἰησους μεν γαρ παρα
το σωζειν τον λαον, Χριστος δε παλιν δια το κεχρισθαι δι' ημας. Ουκουν ου
γυμνον ετι προ της ενανθρωπησεως, τον εκ Θεου Πατρος οντα Λογον, αλλ' εν
σαρκι γεγο νοτα, και Ἰησουν και Χριστον αποκαλει, περι αυτου τε φησιν
ενδοιασμου τινος διχα, ως, "Ἦν χθες και σημερον, ο αυτος και εις τους
αιωνας." εʹ. Ἀλλ' ισως αναφανειται τις των ετεροδοξειν ειωθοτων, και της
ενουσης αυτωι δυσσεβειας τον ιον ερευγομενος, Ουκ εν εσχατοις, ειπε μοι,
καιροις εγε νηθη Χριστος, ω ουτος; ανακεκραξεται. Πως ουν ην διαπαντος,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

και πριν γεννηθηι; Προς δη τα τοιαυτα και ημεις τους περι της αληθειας
αντεξαγοντες τους λογους, Συναγορευσεις τοις παρ' ημων, ανθρωπε, τουτο
λεγων, αναβοησομεν. Πως γαρ αν ο Πνευματο φορος, και των του Σωτηρος
μυστηριων ταμιας, τα του ζωντος τε και οντος αει Λογου, τωι εν τελευταιοις
77.569 τεχθεντι καιροις εχαρισατο ναωι, ει μη δυσσεβες ηγειτο το διατεμειν,
και μετα την ενανθρωπησιν τον ενα και μονον και αληθως Υιον απεναρκησε
διελειν εις δυο; Τα δε ιδικως τε και φυσικως προσοντα τωι Λογωι, και προ
σαρκος, ταυτα παλιν αυτωι και εν σαρκι γεγονοτι προσαπτει, ουχ ετερον
ειδως γεγονοτα δια την σαρκα, ακεραιον δε φυλαττων αυτωι και οτε γεγονεν
ανθρωπος της θεοτητος το αξιωμα. Και μη θαυμασηις, ανθρωπε, την του
Παυλου φωνην. Ου γαρ των της ευσεβειας κατατυραννησας δογματων, και
εις το δοκουν απλως κατατεινας, τα τοιαυτα φη σιν, αλλ' εξ αυτων των του
Σωτηρος πεπαιδευμενος ρηματων. Τι γαρ εφη προς τον Νικοδημον, ει βουλει
μαθειν, εξεστι μεν εντυχοντι τοις Ευαγγελιοις ιδειν· ερω δ' ουν ομως, δια το
πασι λυσιτελουν· "Ει γαρ τα επιγεια, φησι, ειπον υμιν, και ου πιστευετε, πως
εαν ειπω τα επουρανια, πιστευσετε;" και· "Ουδεις αναβεβηκεν εις τον
ουρανον, ει μη ο εκ του ουρανου καταβας, ο Υιος του ανθρωπου." Ποτε δε
παλιν τοις Ἰουδαιοις προσλαλων διετεινετο, και επεδεικνυ σα φως, ως
αμετοχοι παντελως μενουσι της αιωνιου ζωης, της μυστικης ευλογιας ουκ
απογευσαμενοι· χαλεπως δε προς τουτο διακειμενοις, και απελθουσιν εις τα
οπισω, καθως γεγραπται, παλιν φησι, την εντευθεν εις ουρανους
προδιδασκων αποδημιαν· "Τουτο υμας σκανδαλιζει; Ἐαν ουν θεωρητε τον
Υιον του ανθρωπου αναβαινοντα οπου ην το προτε ρον;" Καιτοι, ολον γαρ
αυθις αναληψομαι τον λογον, γεγεννηται μεν επι γης, δια της αγιας
Παρθενου, το κατα σαρκα· κατεβη δε ο Θεος Λογος εξ ουρανου. Πως ουν ημιν
εξ ουρανου τον Υιον του ανθρωπου καταβηναι φησιν; πως δε και αυθις, οπου
προτερον ην ανελευσεσθαι λεγει; Ὁρας ουν οπως αδιαστατωι τε και
αδιοριστωι περισφιγξας ενοτητι της αποῤρητου συνοδου τον Λογον, ενα και
προ σαρκος και μετα σαρκος παρ' ημων ομολογεισθαι βουλεται Χριστον; ∆ια
γαρτοι τουτο, κατα φυσιν καιτοι απο γης ουσαν την σαρκα ανωθεν και εξ
ουρανου καταβηναι φησιν, ανελευσεσθαι δε και εις ουρανους οπου το
προτερον ην. Το γαρ ενον αυτωι κατα φυσιν τηι ιδιαι σαρκι περιτιθησιν, ως ουκ
ων ετερος παρ' αυτην, οσον εις ενοτητα την εκ της οικονομιας. Και ουκ
αναιρησομεν δια το εις ακρον ενουν τα ανομοια κατα την φυσιν· το υπαρχειν
μεντοι κατ' ιδιον λογον το απαυγασμα του Πατρος, ετερον δε παλιν το απο
γης σαρκιον, ητοι τελειως τον ανθρωπον· αλλα και ουτω ταυτα διεγνωκοτες,
και μοναις διελοντες ταις εννοιαις τον εφ' εκαστωι λογον, αδιαστατωι παλιν
ενοτητι πε ρισφιγξομεν. "Σαρξ γαρ ο Λογος εγενετο," κατα τον αγιον
ευαγγελιστην, ουκ εις σαρκα μεταβεβλημενος, ου γαρ τουτο φησιν, αντι δε
του ανθρωπος ολοκληρως ειπειν την σαρκα ωνομασεν. 77.572 ϛʹ. Ουκουν, ως
εφησεν εν ιδιοις συγγραμμασι και ο πανευφημος ημων πατηρ και επισκοπος
Ἀθανα σιος, ο της ορθοδοξου πιστεως κανων αδιαστροφος, δυο πραγματων
ανομοιων κατα την φυσιν εν ταυτωι γεγονε συνοδος, θεοτητος δηλονοτι και
ανθρωποτητος. Εις δε εξ αμφοιν ο Χριστος. Και αῤρητος μεν πω ην, και
απερινοητος ο της ανακρασεως τροπος παν τελως· πιστει δ' ουν ομως
παραδεκτον του μυστη ριου το βαθος. Τα γαρ υπερ νουν και συνεσιν την εν
ημιν, περιεργιαι μεν ουδαμως, πιστει δε μονηι θαυ μαζεται. Ἐπειδη τοινυν ουκ
αλλοτριαν ηγειτο την σαρκα, ιδιον δε μαλλον αυτην εποιειτο ναον, και
ανθρωπος γεγονως, προσκυνειται δε και παρα των αγιων αγγελων· "Ὅταν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

γαρ, φησιν, εισαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει· Και προσκυ
νησατωσαν αυτωι παντες αγγελοι Θεου." Πυθοιμην αν εγωγε και λιαν ηδεως
των ετεροδοξειν ασυνετως τετολμηκοτων, και χωριζοντων μεν, ως αυτος
που φησιν ο Σωτηρ, "α συνεζευξεν ο Θεος," δυο δε ειναι Χριστους και δυο
Υιους οιομενων, ειπερ τινες ολως εισι, κατα τινα δη τροπον αρμοσει καλως
τωι εκ Θεου και Πατρος οντι Λογωι, προ της ενανθρωπη σεως το καλεισθαι
πρωτοτοκον. Πως γαρ ετι μονογε νης, ει πρωτοτοκος; Ει μεν γαρ εστι
μονογενης, ουκ αν ειη πρωτοτοκος· αλλ' εστι κατα ταυτον αμφοτερα
Χριστος, και ουκ αν τις εις δυο καταδιελων τον ενα και μονον Υιον, ενι μεν
αναθησει το, πρωτοτοκος, θατερωι δε το, μονογενης. Ευρησει γαρ ολην αυτωι
μαχομενην την θεοπνευστον Γραφην· αμφω γε μην επι Χριστου κυριως
ευρησομεν. Ἐπει "πρωτοτο κος" μεν, ως ανθρωπος "εν πολλοις αδελφοις·"
μονογενης δε παλιν, ως Λογος εκ Θεου και Πατρος. Ουκουν ως ο Παυλος
φησι· "Εις Θεος, και εις με σιτης Θεου και ανθρωπων ανθρωπος Χριστος
Ἰησους." Ἕνα γαρ και αυτον ειδως τον Χριστον, καν ποτε μεν ως Λογος, ποτε
δε παλιν ως ανθρωπος, δια την μετα σαρκος οικονομιαν εισφερηται, παλιν
επιστελ λει περι αυτου· "Ἐν ωι εχομεν την απολυτρωσιν, την αφεσιν των
αμαρτιων. Ὅς εστιν εικων του Θεου του αορατου, πρωτοτοκος πασης
κτισεως· οτι εν αυτωι εκτισθη τα παντα τα εν τοις ουρανοις, και τα επι της
γης, τα ορατα και τα αορατα, ειτε Θρονοι, ειτε Κυριοτητες, ειτε Ἀρχαι, ειτε
Ἐξουσιαι· τα παντα δι' αυτου και εις αυτον εκτισται. Και αυτος εστι προ
παντων, και τα παντα εν αυτωι συνεστηκε. Και αυτος εστιν η κεφαλη του
σωματος της Ἐκλησιας, ος εστιν εν αρχηι πρωτοτοκος εκ των νεκρων." Ὁραις
δη παλιν, οπως ημιν αναμιξας τοις θεοπρεπε σιν αξιωμασι τα της
ανθρωποτητος ιδια, τον αυτον ειναι φησι, και εικονα του αορατου Πατρος,
απαυ γασμα γαρ εστι και χαρακτηρ της υποστασεως αυ του, και πρωτοτοκον
της κτισεως αποκαλει, και Θρονων μεν και Κυριοτητων, και παντων
απαξαπλως δημιουργον ομολογει. Τον αυτον δε παλιν πρωτοτοκον 77.573 εκ
των νεκρων ειναι φησι. Καιτοι καθο πεφηνεν ανθρωπος εν υστεροις του
αιωνος, πως αν ειη προ παντων; φορεσει δε πως του δημιουργου το αξιωμα; η
κατα τινα τροπον εικων εσται του αορατου Θεου; Ἀνθρωπωι δε παλιν ουπω
γεγενημενωι, κατα τινα προσεσται λογον το, πασης κτισεως ειναι πρωτοτο
κον, και πρωτοτοκον εκ των νεκρων; Ὅνπερ γαρ τροπον ουκ ανθρωπωι
νοοιτο πρεπειν το δημιουργειν θεοπρεπως, ουτως αλλοτριον το τεθναναι
Θεου· αλλ' ενι και τωι αυτωι περιτιθεις ο Παυλος αμφοτερα φαι νεται. Ουχ
ετερον αρα και ετερον οιδεν Υιον· αλλ' ενα και τον αυτον, καθαπερ ουν
αμελει και ο μακα ριος προφητης Ἡσαΐας τοιουτο τι περι Χριστου φρονων
και λεγων ευρισκεται· "Και οπισω σου ακολουθησουσι δεδεμενοι
χειροπεδαις· και εσονται δουλοι, και προσκυνησουσι σοι. Και εν σοι
προσευξον ται, οτι εν σοι ο Θεος εστι, και ουκ εστι Θεος πλην σου. Συ γαρ ει
Θεος, και ουκ ᾔδειμεν· ο Θεος του Ἰσραηλ Σωτηρ." Ἀκουεις πως "Σοι, φησι,
προσκυνησουσι, και εν σοι προσευξονται, και εν σοι ο Θεος εστι, και ουκ εστι
Θεος πλην σου;" Ἐρουσι δε ταυτα, και τον εν ωι κατυκησεν ειδοτες ναον, και
τον ενοικησαντα Λογον ουκ αγνοησαντες, προσκυνουσι γε μην ου τον
ενοικησαντα μονον αποδιελοντες του προβληματος της σαρκος· αλλ' ενα τον
εξ αμφοιν αῤρητως κεκερασμενον. Κατυκησε μεν ο Θεος Λογος εν ιδιωι ναωι,
τωι εκ γυναικος αναληφθεντι σωματι, ψυχην εχοντι την λογικην· αλλ' εις
την οικειαν ανε στοιχειωσε δοξαν το αναληφθεν. ∆ια γαρ τοι τουτο, και
μονωι τωι κατα φυσιν οντι Θεωι το προσκυνεισθαι πρεπειν, της θειας ημων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

ανατιθεισης Γραφης, κατ εθαρσησε παλιν ο Παυλος ειπειν· "Ὅτι εν τωι ονο
ματι Ἰησου Χριστου παν γονυ καμψει, επουρανιων, και επιγειων, και
καταχθονιων· και πασα γλωσσα εξομολογησεται οτι Κυριος Ἰησους Χριστος
εις δο ξαν Θεου Πατρος." Τι δε δη παλιν ερουμεν, οτε τοις των αγιων
ευαγγελιστων περιτυχοντες συγγραμμασι, τον μεν Κυριον ημων Ἰησουν τον
Χριστον σωματι κως ευρισκομεν τοις εαυτου προσφυσωντα μαθηταις, και
λεγοντα· "Λαβετε Πνευμα αγιον;" Παυλος δε παλιν επιστελλει, λεγων·
"Ἡμεις δε ου το πνευμα του κοσμου ελαβομεν, αλλα το Πνευμα το εκ του
Θεου και Πατρος." Ἑτερους δε παλιν ως περι των Ἰουδαιων· "Ὧν αι
επαγγελιαι, ων οι πατερες, και εξ ων ο Χριστος κατα σαρκα, ο ων επι παντων
Θεος ευλογητος εις τους αιωνας. Ἀμην." Θωμας δε τινα ψηλαφησας μετα την
εκ νεκρων αποβιωσιν, την σοφωτατην ηφιη φωνην, "Ὁ Κυριος μου και ο
Θεος μου;" Ἆρα και την χειρος αφην υπομενειν δυνασθαι τον εκ Θεου Πατρος
οιησομεθα Λογον; αλλ', οιμαι, ληρειν τις ημας ου μετριως ερει, τουτο λεγειν
ασυνετως αποτολμησαντας. Τι δ' αν ειη το παρ' εκεινου ψηλαφωμενον,
ουδενι των οντων εφικε σθαι δυσθηρατον. Ἀλλ' εισιτω προς απασι τουτοις,
77.576 και ο των αγιων μαθητων ηγουμενος Πετρος, ος δια πυνθανομενου
του Σωτηρος ποτε· "Τινα λεγουσιν οι ανθρωποι τον Υιον του ανθρωπου;"
διαῤρηδην ανα βοαι· "Συ ει ο Χριστος, ο Υιος του Θεου του ζωντος." Ουκ, Ἐν
σοι, φησιν, ο Υιος· αλλ' ειδως ενα και τον αυτον, και προ σαρκος, και μετα
σαρκος, "Συ, φησιν, ει ο Υιος του Θεου του ζωντος." Τι ουν αρα το εντευθεν
εκβεβηκεν; Ἐμακαριζετο τουτο λεγων ο μαθητης· "Μακαριος ει, Σιμων Βαρ
Ἰωνα, οτι σαρξ και αιμα ουκ απεκαλυψε σοι, αλλ' ο Πατηρ μου ο εν τοις
ουρανοις." ∆ωρον δε ταις εννοιαις ισοῤροπον, και της ορθοδοξου πιστεως
αμοιβην εκομιζετο, τας κλειδας του ουρανου, καθως γεγραπται. Ταυτηι και
ημεις ακολουθωμεν τηι πιστει, και το συμφρονειν τοις Ἰουδαιοις
αποῤριπτουντες ως ποῤρωτατω, μη λεγωμεν συν εκεινοις τωι παντων ημων
Σωτηρι Χρι στωι· "∆ιατι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον;" αλλ' ενα
προσκυνουμεν, και ομολογουμεν Χρι στον, τον αυτον και Λογον εκ Θεου και
Πατρος, και "ανθρωπον εκ γυναικος," καθως γεγραπται. Ἐπειδη γαρ ημεν εν
πολλαις αμαρτιαις, και την εκαστου ψυχην το πικρον των εν ημιν ηδονων
κατεληΐζετο στιφος, "Ὁ Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιω ματι σαρκος
αμαρτιας, ως ο Παυλος φησι, κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι," και συν
αυτηι τον εξ αυτης βλαστησαντα θανατον, ινα παντας αναστοι χειωσηι προς
την αρχαιαν ζωην. Ἰουδαιοι μεν γαρ οι δειλαιοι, ταις του διαβολου
στρατηγιαις τα παντα πειθομενοι, τον της δοξης εσταυρωσαν Κυριον. Ἀλλ'
ουκ ην δυνατον ζωην οντα κατα φυσιν και Θεον, τοις του θανατου
κρατεισθαι δεσμοις. Τοιγαρτοι σκυλευ σας τον ᾅδην, και παντα του διαβολου
κενωσας μυ χον, ανεστη τριημερος, οδος και αρχη και θυρα τηι ανθρωπειαι
φυσει γενομενος, προς το ανατρεχειν εις ζωην, και των του θανατου
κατανεανιευεσθαι βρο χων. Παντες γαρ ημεν εν Χριστωι, καθο γεγονεν
ανθρωπος χωρις αμαρτιας· "Και σπερματος Ἀβρααμ επελαβετο, κατα το
γεγραμμενον, ινα κατα παντα τοις αδελφοις ομοιωθεις, νικησηι τον θανατον,
οτε γεγονεν ανθρωπος." Εις τουτο γαρ ολος ο σκο πος της μετα σαρκος
οικονομιας οραι τε και βλεπει. ∆ιαναστας δε υπερ ημων και δι' ημας εκ
νεκρων, ωφθη μεν τοις εαυτου μαθηταις, επιτρεψας δε βα πτιζειν αυτοις εις
ονομα Πατρος, Υιου και αγιου Πνευματος, και ολην τωι λογωι καταφωτιζειν
την οικουμενην, και εις αυτον ανεβη τον ουρανον, "συν εμφανισθηναι τωι
προσωπωι του Θεου υπερ ημων," καθα γεγραπται, ινα "παρακλητον αυτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

εχοντες προς τον Πατερα, και ιλασμον υπερ των αμαρτιων ημων," ως
Ἰωαννης φησι, "δρομαιοι βαδιζωμεν επι το βραβειον της ανω κλησεως·"
αμαρτιας μεν απασης αποπηδωντες ευτονως, επιτρεχοντες δε μαλλον το
κατορθουν επειγεσθαι την φιλοθεον αρετην, σωφρο συνην επασκουντες,
εγκρατειαν αγαπωντες "παρι 77.577 στωντες τα μελη του σωματος οπλα
δικαιοσυνης τωι Θεωι," των εν ταλαιπωριαις μνημονευοντες, ορφανους και
χηρας ανακτωμενοι, τοις δεσμιοις επελαφριζον τες την εκ του δεεσθαι
συμφοραν, και απαξαπλως της εις αλληλους αγαπης εχομενοι. Τοτε γαρ, τοτε
την καθαρωτατην και παντος αγαθου μητερα νη στειαν επιτελεσομεν·
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσ σαρακοστης απο δωδεκατης του Φαμενωθ
μηνος, της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα απο επτακαι δεκατης του
Φαρμουθι μηνος· καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι δευτεραι και εικαδι του
αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι Σαββατου· εορταζοντες δε τηι εξης
επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι τριτηι και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εν
Χριστωι Ἰησου, ωι η δοξα και το κρατος, νυν και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην. {1ΛΟΓΟΣ Θʹ.}1 αʹ. Ἄρα παλιν ημας τα λαμπρα της αγιας εορτης
αναδεκνυντας συνθηματα, μεγα τι και διαπρυσιον ανα κραγειν· "Καιρος του
ποιησαι τωι Κυριωι." Ἥκει γαρ, ηκει και εισαυθις ημιν δια της ετησιου
περιστροφης ο της νηστειας καιρος. Καθαπερ εξ ευων αρτι κλι ματων ηλιου
μεν γης υπερυπτασθαι λαβοντος αρ χην, εισω γε μην ετι την αιγλην
ωδινοντος, αι λαμ πραι των ακτινων προσανισχουσι βολαι, την εκ του
σκοτους μετατιθεισαι κατηφειαν εις ηδυ γελωσαν ευχροιαν, και οψιν· τον
[αυτον], οιμαι, τροπον της θειας ημων εορτης περιαγγελλομενης ηδη και
προσλαμπει αυτης το σεμνον δη τουτο της Ἐκκλησιας ανα πειθουσης
κηρυγμα, διαλευκαινεται πως της εκαστου διανοιας εις φαιδροτεραν εξιν το
κηρυγμα· και μοι δοκει, φαιην δ' αν ισως, ουκ απο σκοπου, μελλοντα πως ετι
και καταιτιασθαι ταχα τον του σταδιου καιρον. Ἀλυει δε, ως εικος, και
βαρυνεται φιλεργος ων ο νους, οτι μη συνειστρεχοντας τωι κηρυγματι τους
αγωνας οραι· τοιγαρτοι και λιαν ορθως τον εν προ θυμιαις οντα ταις ουτω
θερμαις, ιππωι πολεμιστη ριωι το της θεοπνευστου Γραφης παρεικαζει λογιον,
ωδι πως εχον· "Ποῤρωθεν οσφραινεται πολεμου, συν αιματι και φωνηι."
Ἵππον μεν γαρ τον υψαυχενα, και ο πανδεινος του πολεμου κροτος, και
κτυπος ενοπλιος, και σιδηρου στιλβοντος οψις, και των εν μαχηι σαλπιγγων
ουκ ελευθερα δειματος ηχη, προς τον επι τωι πολεμωι παρεγειρει ποθον·
ανδρος δε οσιου ψυχην εις αγωνα παραθηγει τον θειον λογος των καλ
λιστων εισηγητικος, και εις φιλοθεον εξιν μαλα δια νιστας. Λογωι μεν ουν
κεχρησθαι τοιωιδε, λαμπρον, οιμαι, τι το χρημα και αξιοζηλωτον ομολογησειε
τις 77.580 αν. Το γε μην επιτηδειως εχοντας ημας, εις τουτο μηδαμοθεν
ορασθαι ταχα αν τι και δεος ημιν προσ εποιησε, και τριποθητον εδειξε το
σιγαιν (οι γαρ εαυτων επιγνωμονες σοφοι, κατα το γεγραμμενον), ει μη θειος
ημας επι το χρηναι λαλειν αντεσοβει νο μος. "Ἱερεις γαρ, φησιν, ακουσατε,
και επιμαρτυ ρασθε τωι οικωι Ἰακωβ, λεγει Κυριος παντοκρατωρ." Χρη δε δη
τι διαπυνθανεσθαι μεν ημας· επιμαρτυ ρασθαι δε τωι οικωι Ἰακωβ, δι' ετερου
προφητου κε χρησμυδηκε, λεγων· "Ἁγιασατε νηστειαν, κηρυξατε θεραπειαν,
συναγαγετε πρεσβυτερους παντας κατοι κουντας την γην εις οικον Κυριου
Θεου ημων, και κεκραξατε προς Κυριον εκτενως." Ου γαρ δη που φαιη τις αν,
ως ανιπτοις ιεναι ποσιν επι την εισω θεμις σκηνην· προκεκαθαρμενους δε
μαλλον δια πασης επιεικειας· και τοις εξ ασκησεως πονοις τα επι της γης
νεκρωσαντας μελη, τοτε δη, τοτε των θειων επεκεινα καταπετασματων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

επειγεσθαι δειν, το βαθυ του Σωτηρος ημων περισκεπτομενους μυστη ριον.
Ου γαρ εστιν, ουκ εστι της ανωθεν ημιν ευλο γιας πλουσιως μεταλαχειν, μη
ουχι δραιν ελομενοις, και μαλα προθυμως, τα τηιδε διηγγελμενα. Ταυτα τωι
λογωι προς το παρον η προφασις εκ νομικων συνθηματων στρατηγειν μεν,
και συνοπλιζεσθαι τοις αγιοις μαχηταις επιτεταγμενοι, πανηγυραρχειν δε
τοις εορταζουσι, και συμπαρειναι μυσταγωγον. Και τις η τουτων αποδειξις;
Αυτος ο παντων ∆εσποτης, ουτω προς ημας δια Μωσεως ειπων· "Ἐαν δε εξελ
θηις εις πολεμον εν τηι γηι υμων προς τους υπεναν τιους τους ανθεστηκοτας
υμιν, και σημανητε ταις σαλπιγξι, και αναμνησθησεσθε εναντι Κυριου, και
διασωθησεσθε απο των εχθρων υμων. Και εν ταις ημεραις της ευφροσυνης
υμων, και εν ταις εορταις υμων, και εν ταις νουμηνιαις υμων σαλπιειτε ταις
σαλπιγξι· και επι τοις ολοκαυτωμασι, και επι ταις θυσιαις των σωτηριων
υμων. Και εσται υμιν ανα μνησις εναντιον του Θεου υμων." βʹ. Και σκιαν μεν
εχων ο νομος των μελλοντων αγαθων, ουκ αυτην την εικονα των
πραγματων, και ρου προς μαχην επειγοντος, τους ιερασθαι λαχοντας
κεχρησθαι δειν επιταττει ταις σαλπιγξιν, υψηλον δε και υπερτονον ιεντας
ηχην, εις ανδρειας αναμνησιν εγειρειν τον οπλιτευοντα· τοις γε μην
εορταζουσι, τον ταις θυμηδειαις πρεποντα ποιεισθαι ρυθμον. Οι δε τα εκ της
εντευθεν σκιας εις την της αληθειας μετα πλαττοντες δυναμιν, αντι της
αρχαιας εκεινης σαλ πιγγος, και αχρειου καταβοης, τον διδασκαλικον επι
τηδευομεν λογον, παρορμωντα μεν εις ευτολμιαν την σωφρονα τους τοις της
σαρκος κινημασιν αντιπαρεξ αγοντας την εγκρατειαν, καταστρατευομενους
δε των οικειων παθων, και τοις της δικαιοσυνης οπλοις εναρμοσασθαι δειν
ελομενους· τοις γε μην ουσιν εν 77.581 ευπαθειαις και πνευματικοις
αναθημασι, την απαν των βασιλιδα φυσιν αντιγεραιρουσιν, συνανασκιρταιν
ειωθοτα, και του Σωτηρος ημων τα παντος επεκεινα θαυματος ευφημειν
κατορθωματα. Ἠρινος μεν ουν εστιν ο παρων καιρος· και μοι δοκει πολλοις
αν αυτον δυνασθαι καταστεψαι λογον τον ευτροχωι μεν γλωττηι, νωι δε τωι
παναριστωι διαπρεπει. Νυν μεν γαρ αμειδη του χειματος οψιν, οια τινα κονιν
απονιψαμενος, καθαροις ηλιοις διαφαιδρυνεται, ορεσι δε και ναπαις, δρυμοις
τε και λοχμαις απονεμει παλιν το εν τωι καλλιστωι γενεσθαι σχηματι.
Ἀνηβασκει γαρ ηδη και νεογονει φυλλαδι περιανθιζεται. Και χαιρων μεν ο
ποιμην, ηδεα διασυριζει, και λιγυρον ανιεις εκ καλαμου το μελος, εις ευανθη
και αρτιφυη κα τανευεσθαι ποαν, την αγελην αφιησι· σκαιρουσαν δε την
δαμαλιν ομου τηι τεκουσηι χλοηφορειν επει γει βουκολος. Και αμπελων μεν
αρτι νεοι τρεχουσι κλωνες, καθαπερ τισι δακτυλοις ταις των ελικων
προσεκδρομαις των δονακων επιδραττομενοι, και τοις παραπεπηγοσι των
φυτων επιθρωσκοντες. Ἀει γαρ αυτοις προς υψος ιεναι φιλον, ινα το
λαμπρον των βοτρυων διαφαινηται καλλος. Λειμωνες γε μην τηι των ανθεων
ευωδιαι πολυτροπως ευωδιαζοντες, τηι συνηθει δωρεαι τους γηπονουντας
ευφραινουσι. Προσθειη δ' αν τις τουτοις μυρια ετερα τον ανθοκο μειν
ειωθοτα κατασεμνυνων καιρον. Ἀλλ' ουδεν, οι μαι, πολυ το τουτοις αυτον
αγλαΐζεσθαι μονοις, το γαρ δη των αλλων απαντων αξιωτερον, εκεινο εστι.
Συνανεβη γαρ τοις φυτοις και η παντων των επι της γης ηγεμονευουσα
φυσις, φημι δε τον ανθρωπον. Ἠρι νος γαρ ημιν εισκομιζει καιρος του
Σωτηρος ημων την αναστασιν, δι' ης οι παντες αναμορφουμεθα εις
καινοτητα ζωης, την επεισακτον του θανατου διαδραντες φθοραν. Ἦν γαρ δη
και οντως απιθα νον, φυτων μεν ειδη και γενη προς την αρχαιαν οψιν
ανακομιζεσθαι, δυναμει του παντα ζωογονουντος Θεου, κεισθαι δε απνουν,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

ουδεμιας ανωθεν λαχοντος φροντιδος, δι' ον και η των φυτων εξευρηται
γεννησις. Συντρεχει τοινυν καθ' ενα τουτον ημιν τον καιρον, το τοις αλλοις
απασι την απαντων κρειττονα των επι γης συνανακαινιζεσθαι φυσιν·
δημιουργος δε τουτου Χριστος. Και γουν ο Θεος και Πατηρ δι' ενος εφωνει
των προφητων· "Θαρσει, Σιων, μη παρεισθωσαν αι χειρες σου. Κυριος ο Θεος
εν σοι δυνατος, σωσει σε, και ανακαινισει σε εν τηι αγαπησει αυτου." Ἐν γαρ
τωι καιρωι της εις ημας αγαπησεως, τουτεστιν, οτε δι' ημας γεγονεν
ανθρωπος, προς καινοτητα ζωης ολην εν εαυτωι αναμορφωσας την φυσιν,
και εις οπερ ην εξ αρχης αναστοιχειωσας, ως Θεος, εαρ μεν ημιν εδειξε
νοητον, ψυχικους δε οντας, δια την παλαι κρατησασαν αμαρτιαν,
πνευματικους απεδειξε δι' ευσεβειαν. Και ει τωι μανθανειν ηδυ, και τεθειται
περισπουδαστον, και ειδεναι σαφως, τι μεν ειη το εξ αμφοιν
παραδηλουμενον, ποδαπη δε και οσια των 77.584 ονοματων η διαφορα,
παρησω λεγοντα Παυλον· "Ψυχικος δε ανθρωπος ου δεχεται τα του
Πνευματος του Θεου. Μωρια γαρ αυτωι εστι, και ου δυναται γνω ναι οτι
πνευματικως ανακρινεται. Ὁ δε πνευματικος ανακρινει μεν παντα, αυτος δε
υπ' ουδενος ανακρι νεται." Οι μεν γαρ αδιακριτως εις απαν απλως χω ρειν
μελετησαντες το αναβαινον εις νουν, και ταις της ψυχης επιθυμιαις παντα
καλων ανεντες, αφορη τως εχουσι περι τους του Πνευματος νομους σωφρο
νειν αναπειθοντας, ευφυα τε και τετορνευμενον επ ασκησαι τον βιον. Οι δε
τοις του Πνευματος νομοις το χρηναι νικαιν επιτρεποντες, εις ουδεν
απερισκεπτως των πρακτεων οιχησονται, το δε πεφυκος ωφελειν αει
δοκιμαζοντες, και προταττοντες μεν των ηδεων το λυσιτελες· κατοπιν δε του
συμφεροντος το μη ουτως εχον τιθεναι σπουδαζοντες, υπ' ουδενος κατα
κρινονται, παντα δε μαλλον διακρινουσιν αυτοι. Τις γαρ, ειπε μοι, των ουτω
ζηιν ηιρημενων, ως πονηρος ειη λεγων, ουχι της ιδιας μαλλον καταψηφιειται
κα κιας, και τα παντων αισχιστα της εαυτου καθοριει κεφαλης. Το γαρ, οιμαι,
κακουν ασυνετως αποτολ μαιν, οις περ αν μαλλον θαυμαζεσθαι πρεποι, της
εσχατης φαυλοτητος αποδειξιν εχειν, και ο τοις ουτως αισχροις
συναγορευειν ου παραιτουμενος, αυτος μαρ τυς της εαυτου βδελυριας
εισρησεται [ισ. ευρ]. ∆ι' ων γαρ εγνω τιμαιν α χρην ελεγχειν ως πονηρα, δια
τουτων αυτων, οτι μη πεφυκεν ειναι χρηστος ομολογησει λαμπρως.
Ἀῤρωστημα δε των αλλων ελαττον ουδε νος, και τουτο υπαρχειν η θεια
διοριζεται Γραφη, το μη δυνασθαι φημι διακρινειν ορθως των πραγματων
τας φυσεις. "Ουαι γαρ, οι λεγοντες, φησι, το καλον πονηρον, και το πονηρον
καλον, οι τιθεντες το σκοτος φως, και το φως σκοτος." Ουτω γαρ, οιμαι,
ραιδιως διελοι τις αν των αισχρων τα βελτιονα, αταλαιπωρον τε την επ'
αμφοιν ποιησεται κρισιν, ως ει και φωτος και σκοτους ποιοιτο τωι λογωι
διαφοραν. Ουαι τοινυν, φησι, τοις εις τουτο παροινιας κατωλισθηκοσιν, ως
και τα λιαν ευσυνοπτα συγχειν, και τωι μεν φωτι το του σκοτους ονομα, τωι δ'
αυ σκοτωι το του φωτος απονεμειν ουκ ερυθριαιν. Ἀλλ' ουχι των αγαθων και
των πνευματικων φαιη τις αν τα τοιαυτα αῤρωστη ματα· ψυχικων δε μαλλον
και πονηρων· Ἡδοναις γαρ ταις του παροντος βιου τον νουν εχοντες τυραν
νουμενον, αφεστασι τοσουτον του δραιν εθελειν τον αγαθον, ως και ο τι ποτε
εστιν αγνοησαι λοιπον. Ἐπειδη δε ου κατ' εκεινους ημεις φιλοθεοι τε οντες
και πνευματικοι, παραστησωμεν εαυτους ωσει εκ νεκρων ζωντας τωι δι' ημας
και υπερ ημων αποθα νοντι, και εγερθεντι Χριστωι, και ως ο θειος ημιν
επιταττει Παυλος· "Ει ζωμεν Πνευματι, Πνευματι και στοιχωμεν·" μη
περιελκομενοι προς αλλοκοτους ηδονας, μηδε εξιτηλοις επιθυμιαις, καθαπερ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

εις βα ραθρον τινα χωραν αποδημουντες την αμαρτιαν· αλλ' εις την των
αγιων καλλιπολιν αποβλεποντες την επουρανιον Ἱερουσαλημ, ητις εστι
μητηρ ημων, δια 77.585 πασης επιεικειας και νηψεως τον οικειον καταφαι
δρυνωμεν βιον· ορθηι δε προς τουτοις και ανενδοιαστωι τηι πιστει τον εαυτων
∆εσποτην αντιτιμησωμεν, το γεγραμμενον εχοντες εις νουν· "Ἀγαπησεις
Κυριον τον Θεον σου εξ ολης της ψυχης σου, και εξ ολης της ισχυος σου."
Ἅπαν δε ημας το της αγαπησεως μετρον ανατιθεναι προσταττων
διαμοιρηθεν ουδαμως η εφ' ετερον τι παρηλκυσμενον, ολοκληρωι τηι πιστει
κελευει τιμαιν, μηδαμη νοουντας το εν πιστει βραχυ, και ατελες εις
ευσεβειαν· ηγουν απονεμοντας τι και δοξης αγαθης τοις ουκ ουσι θεοις.
Τοιγαρτοι και επι φερει λεγων· "Ουκ εσονται σοι θεοι ετεροι, πλην εμου." Το
γαρ ευκολον εις αποστασιν και παρατρο πην, και εφ' α μη θεμις ευπαροιστον,
μικροψυχιας μεν απασης αποδειξιν αν εχοι σαφη, καταγελαστον δε και εν
τοις μηδενος αξιοις ορασθαι ποιει. γʹ. Και οτι μεν τοις εις τελειαν εξιν, δια της
εις ακρον συμπαθειας εξησκημενοις κατειθισμενοις τε ηδη της στερεωτερας
αναπιμπλασθαι τροφης, ου σφοδρα λαλουμεν εν γε τωι παροντι τα αναγκαια
συνιημι καγω· "Στοιχεια γαρ ταυτα και αρχαι των λογιων του Θεου," κατα
την του Παυλου φωνην. Ἀλλ' ουκ εις μακραν μεν εκεινης τα συνηθη
διαλεξομαι, συγγνωμην δε εχειν εις το παρον αιτησομαι, και τοις του
Σωτηρος ημων αποκεχρησομαι λογοις· "Ου χρειαν εχουσιν οι υγιαινοντες
ιατρου, αλλ' οι κακως εχοντες." Ὁ μεν γαρ οικοθεν εχων υγια τον νουν, και
ει μη τουτων παρακαλουντων τυχοι, παλιν ου δεν ηττον στησεται· ο δε
ασθενης την καρδιαν, πολ λης αν δεοιτο της επικουριας· ου γαρ αν ετερως
διακρουσαιτο του παθους την επηρειαν. Ἥξει δε ημιν δια παραδειγματων ο
λογος. Τα μεν γαρ ευριζα των φυτων, και περιπληθεσι τοις πρεσμοις καλως
ιδρυσθαι πεπιστευμενα, προς υψος μεν αναθρωσκει μεγα και πολυ, δι'
ουδενος τε παντελως ποιουμενα λογον τας των ανεμων πλεονεξιας
διαπεπηγεν ασφα λως, καν πολλωι και αφορητωι διασυριζουσαι ροθωι ορμης
περιχεισθαι σπουδαζωσι. Τα δε μη λιαν αδρυνθεντα των ξυλων,
τρυφερωτερα δε πως ετι και νεοπαγη και αρτι της αυτα τεκουσης
υπερκυπτοντα γης, ουκ ολιγων αν δεοιντο των υπορθωματων. Ἔνεστι γαρ
τοσουτον ασθενειας αυτοις, οσον και χρονου σμικροτητος, σφαλερωτατην δε
ουτως εχει την στασιν, ως υπο μιας εσθ' οτε πνευματος προσ 77.588 βολης
καταῤριπτεισθαι των βοθρων. Νεανιαις δε κεισθαι τοις αρτι ακμαζουσι
προθηβαις εν ισωι τον αυτον οιμαι τροπον. Οι μεν ηδη προς ασφαλη και την
οντως φιλοθεον αναδραμοντες διανοιαν, και τηι πιστει τηι εις Θεον
εῤριζωμενοι, καλως διαμενουσιν ακλονητοι, και προσωθηι πειραζων ο
Σατανας. Οι γε μην ετι τρυφαιν εχοντες την καρδιαν, ει μη σφο δρα συχνον
τον επανορθουντα δεχοιντο λογον, ευκο λως αν, οιμαι, διολισθησειαν, και
προς απαν ηχη σονται το τωι καταστρεφοντι δοκουν. Ει μεν ουν ουκ ησαν εν
εμοι οι τοιουτοι, καν ευθυς εχρην ιθυ δρομησαι τον λογον επι τα των
μαθηματων εξησκη μενα, και τελειοτεραν εχοντα την υφηγησιν. Ἐπειδη δε
πολλους, οιμαι, κατιδοι τις αν, οις ουκ οιδ' οπως επι το διαῤριπτεισθαι φιλον,
επαμφοτεριζουσαν τε την διανοιαν εχειν προς τε τον φυσει και τους ουκ
οντας τουτο θεους, η και ουτω κατωνομασμενους, τι το νοσουν αφεντες,
αβουλως επι το μη ουτως εχον ιομεν ευθυς; Ὥρα τοινυν, ως εοικε, κατα τον
θε σπεσιον Παυλον τοις τοιουτοις ειπειν· "Βλεπετε, αδελφοι, μη ποτε εσται εν
τινι υμων καρδια πονηρα απιστιας εν τωι αποστηναι απο Θεου ζωντος." Ει
γαρ χρη τι και ημας αναφανδον ειπειν, μηδεμιαν επαφεντας τωι λογωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

περιστολην ει προσερχηι τηι πι στει, προσιθι καθαρως, ολοτροπως δηλονοτι,
και μη σκαζοντι τωι νωι, μηδε καρδιαι μεμερισμενηι· μαλλον δε, ει χρη τι και
αληθεστερον ειπειν, ολην εχουσηι προς εκεινα την ροπην, εξ ων η χαρις
λυτρουται τον αληθως επιστρεφοντα. "Ουδεις γαρ δυναται δυσι κυριοις
δουλευειν· η γαρ τον ενα μισησει, και τον ετερον αγαπησει· η ενος ανθεξεται,
και του ετερου καταφρονησει." Λογισωμεθα γαρ ωδι την του πραγ ματος
φυσιν εκ των καθ' ημας αυτους. Βεβαρβαρω ται τις τυχον, αλους παρ'
εκεινοις εν ηλικιαι μικραι· ανατεθραμμενος δε παρ' αυτοις, εσπασατο μεν των
ηθων, συνεπλασθη δε ωσπερ αγριοις εθεσι τε και νο μοις. Ειτα του χρονου
προς επιδοσιν αγοντος ηλικιας τε και φρενων εγνω της ενεγκουσης
εστερημενος, αλυει δε το εντευθεν, και πατριδος μεν της φιλαι τατης εραι, και
μην και πατρυοις εντιθασσευεσθαι νομοις διαπυρως εχει. Ειτα προς την
ανωθεν ημερο τητα μετατιθεις, γνωμην τε την εαυτου, και συν εκεινηι την
διαιταν, προσκεχωρηκε βασιλει, και τας του πραγματος αιτιας ειπων, ως ειη
μεν σφοδρα φιλοπατρις, νομων δε των ημερων εραι, τιμης ηξιωθη και γερων.
Ἆρ' ουν, ερησομαι γαρ επι τουτωι τους ακροωμενους, ουχι τον τοιουτον
οιεσθε βαρβα ριζοντα μεν ετι, και φρονουντα τα εκεινων, ως εφ' απασιν
ευλογως αν ευθυνεσθαι τοις κακοις, και κο λασεως ειδος το αυτο πρεπον ουκ
εχειν· εμμενοντα γε μην τοις ειρημενοις εξ ορθοτητος λογισμων, και
ακατηγορητον τωι τιμηματι την ευνοιαν αποσωζοντα, και των ετι μειζονων
υπαρχειν αξιον; Ἀλλ', οιμαι, σαφης ο λογος. Ουκουν απο του παροισθεντος
ημιν αρτιως, ως εν εικονος σχηματι, και επ' αυτην ιεναι 77.589 φημι δειν την
αληθειαν. Φερε δη ουν επι την αρχην αναδραμοντες του γενους, τα επι τωι
πρωτοπλαστωι διασκεψωμεθα, κατα την ισην τοις ειρημενοις, ανα λογως
διεξαγοντες το θεωρημα. δʹ. Ἦν μεν γαρ παντος αναπλεως αγαθου, και εις
ληξιν την ανωτατω της εν ημιν ευθυμιας, ης αν και μεχρι παντος κατεστη
κυριος, ει μη την θειαν εξ απατης παραδεδραμηκεν εντολην. Ἀλλ' ει και
τουτο συνεβη παθειν, τον γουν τον ενα και φυσει Θεον προσκυνειν τε και
σεβειν ζημιωθεις, ου καλως εσται. Τοιγαρτοι και η πρωτη των εξ αυτου
γεγονοτων υιων ξυνωρις, αυτωι προσεκομιζε των ευρημενων τας απαρχας.
Θεον γαρ η φυσις ᾔδει τιμαιν, νομου προς τουτο δεηθεισα μηδενος. Και ο μεν
Ἄβελ τοις εξ αγελης, Καιν δε τοις απο της γης ετελουν τα χα ριστηρια. Ὁ μεν
γαρ ηγειτο ποιμνιων, τωι δε χρη στον εδοκει το φυτουργειν, και τουτο
ειργαζετο. Κατα βραχυ δε του γενους αει προς τα χειρω διολισθαι νοντος, και
πολυ της προλαβουσης αισχιονα νοσουν τος κακιαν, ο μεν τηι φυσει
κατεσπαρμενος διωλωλει τε και πεπατητο νομος, καιτοι Θεον αναπειθων ει
δεναι τον ενα και μονον. Προσεξευρητο δε τοις αλ λοις απασι κακοις και η
πολυθεος πλανη, μαθημα δεινον, ω ανδρες αδελφοι, και της του διαβολου πι
κριας ληξιν εχον την ανωτατω. Ὥστε γαρ δειν, ουχι μονης ημας της προς
Θεον εξωσαι φιλιας δια την εισποιητον αμαρτιαν, αλλα και γνωσεως
αληθους νοσουντας την ερημιαν, βδελυρους αποφηναι και διεπτυσμενους.
Ἦν γαρ ουτω και ουχ ετερως εις τελεωτατην καταστροφην τα καθ' ημας
καταγαγειν. Ἐδεδιει δε, ως εικος, μη αρα τωι φυσει προσιοντες Θεωι, και τον
των ολων δημιουργον ειδεναι σπουδα ζοντες, αποσεισωμεθα της αυτου
πλεονεξιας τον ζυγον, προς δε το αρχαιον της εαυτων φυσεως ανα θειν
ελωμεθα καλλος. Ταυτης τοι της αιτιας ενεκα, τον της ημετερας διανοιας
τεθολωκεν οφθαλμον, και ταις επεισακτοις ψευδολατρειαις ενδησας τον
ανθρω πον, πεδητην ωσπερ τινα, και εν δορυκτητου ταξει τον ελευθερον
εποιησατο. Ἀλλ' ουκ επιτευξεται δο λιος θηρας, κατα το γεγραμμενον. Ου γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

εκβεβη κεν αυτωι κατα νουν των πραγματων το περας. Θεομαχει γαρ εξ
ανοιας ο δειλαιος, και μοι δοκει τοις εν θαλασσηι πλωτηρσι τα ισα παθειν, οι
ταις των ανεμων αντιπνοιαις ατεχνως προσεριζοντες, αυτηι νηι διολωλασιν.
Ἀπελαμψε γαρ ημιν ο μονο γενης του Θεου Λογος, και των εκεινου δεσμων
εξειλετο· και αντ' αιχμαλωτων εδειξεν ελευθερους. εʹ. Ταυτι δε προς το
παρον αναγκαιως ημιν εισεκομισθη τα διηγηματα. Ὠηθην γαρ δειν επι 77.592
δειξαι χρησιμως ως αρχαιον μεντοι χρημα εστι και τηι φυσει συναναδειχθεν η
εις Θεον επιγνωσις, τον ενα και αληθη· επεισακτον δε και δυστροπιας ευρημα
το πολυθεον νοσημα. Ἀλλ' ει και της εκει νου τυραννιδος ηττωμενοι και την
αφορητον ουκ ενεγκοντες πλεονεξιαν, επλανηθημεν ποτε, και
λελατρευκαμεν τηι κτισει παρα τον κτισαντα· ου ρανωι, και ηλιωι, και σεληνηι,
και αστροις, και γηι, και υδατι το της θεοτητος ονομα χαρισαμε νοι, και
αριθμου κρειττονα την πολυθεΐαν γραψα μενοι, παραιτωμεθα λοιπον την επ'
εκεινοις αισχυ νην, και της ουτω βδελυρας απατης λελυτρωμενοι δια
Χριστου, πιστοι και αληθεις προσκυνηται του τιμησαντος διαμενωμεν, και μη
εν ψιληι μεν γλωττηι την πιστιν, την δε απιστιαν εις νουν εχοντες, αλισκω
μεθα, μηδε πλαττεσθω μεν τις τοις εξωθεν σχημασι τον Χριστιανον,
κρυπτετω δε προς τα εισω τον ειδω λολατρην. Ει μεν ολων ετι βαρβαριζειν
την γνω μην, τι τα βασιλεως φρονειν υποκρινεται; Ἄριστον οιδε του
κρατουντος υπασπιστην της ελευθεριας ο νο μος, ου τον προδοτην, ω ταν·
ουδε παρ' ωι τα των εχθρων εναμειβουσιν, αλλα τον συναθλουντα γνη σιως,
και οτωι το νικαιν τους αντεξαγοντας απευκτον, τον δε διπλουν εν ηθει και
τροπον βδελυρον τε και μιαρωτατον, και παντος ειναι φαιεν αν επεκεινα κα
κου. Καιτοι και τοις παρ' Ἕλλησι ποιηταις ταυτι πως ειρησθαι, και λιαν
ορθως ομολογησειε τις αν, αλλα προς αλλους μεν υπεροπευτας και
βωμολοχους, και ετεροις τισιν αυτους αποκαλουσιν ονομασι, καλ λιστα μοι
δοκει φρονουντες εν τουτωι. Ἐπυθομην δ' ηδη τινος των παρ' εκεινοις
λεγοντος σαφως, ως εν ισωι ταις ᾅδου ποιοιτο πυλαις, τους ετερα μεν κατα
χωννυντας εις νουν· ετεροια δε δια γλωττης αναπτυον τας. Χρημα γαρ οντως
ανοσιωτατον απατη και δο λος, αυτα δι' εαυτων ραιδιως εξελεγχομενα, και
την απασων απωτερω κατηγορουντες φαυλοτητα. Τι γαρ οιει χρηναι σιγαιν;
Τι δε και κρυπτεις εν σκοτωι τα κατα νουν σοι τετιμημενα; Ἆρ' ουχι δι' αυτου
και μονου, το λανθανειν επειγεσθαι, το επ' αυτοις αν αι σχος ομολογησειας;
Κατακρυπτει γαρ τις, ω βελτιστε, τα οισπερ αν τις επιτιμησαι δικαιως, και το
εκ της παῤρησιας ουκ εχοντα φαιδρον, ουκ εκεινο δη παντως, ο θαυμαζεσθαι
πρεπει. Ει μεν ουν οισθα φρονων τα θαυματος αξια, τι μη πασιν υπαρχηις
γνωριμος, οιος ειναι και πεφυκας; Ει δε τοις εισω κεκρυμμενοις επερυθριαις,
και προκαλυμμα των αφανεστερων, τον ουκ αυτοις εοικοτα περιπλαττηι
λογον, σεμνοτεραν των ορθως εχειν πεπιστευμενων, δι' αυτου την δοξαν θη
ρωμενος, τι μη κακεινοις εῤρωσθαι φρασας, ολος ευρισκηι λαμπρος, αδελφα
μεν τοις εις το εισω λαλων, συγγενη δε τοις λογοις φρονειν αναπεπεισμενος.
77.593 Ἁπλους γαρ ο τοιουτος, και του προς ακρον ιοντος επαινου μεστος.
Και αυτοθεν οιμαι καταβαλειν το φιλονεικον, και τοις περι τουτου λογοις
ημων αντεξ ανιστασθαι δειν ηιρημενον. Το γαρ ως εις Χριστον πανταχοθεν
ομολογουμενον, τις αν ενδοιασαι μη ου τως εχειν, και την επι τωι ληρειν ουκ
αν υπομειναι γραφην; Ἐπειδη δε ορθως και καλως εχειν υπολαμ βανω, και εξ
αυτης βεβαιουν τα τοιαυτα της θεοπνευ στου Γραφης, φερε σοι τα θεια
παραθωμεν λογια, δειξιν εχοντα σαφη, του πανταπασιν απαιδειν· μαλ λον δε
βδελυρον ειναι παρα Θεωι τον υποκριτην, και τοις της διψυχιας εγκλημασιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

ενοχον. Ἐνοσουν μεν γαρ τουτο τινες των Ἰσραηλιτων κατα τους παρωιχη
κοτας ηδη καιρους, και τιμαιν εκτοπως την νομικην εντολην υπεπλαττοντο,
και τον νομοθετην ανω τε και κατω δια γλωττης εχοντες, ετερα γε μην οτι
προσ ηκει φρονειν διεσκεπτοντο, και ταις ιδιαις εκαστοι ψηφοις, το μονωι και
αυτωι δοκουν ως ανεγκλητως εχον εχυρουν ηπειγοντο. Τι ουν εφη περι
αυτων ο Θεος δια της του προφητου φωνης; "Ἐγγιζει μοι ο λαος ουτος, τοις
χειλεσιν αυτων τιμωσι με· η δε καρδια αυτων ποῤρω απεχει απ' εμου. Ματην
γαρ σεβονται με." Ἦ γαρ ου ματην σεβεσθαι δωσομεν, και προσ ποιητον
απλως και νοθην επιτηδευοντας την τιμην προσιεναι τωι Θεωι, τους οι γε
φρονουσι μεν ετερα τηι κτισει παρ' αυτον λατρευοντες, λαλουσι δε μονον τα
Χριστιανων, και κεκομψευμενοις ρηματιοις την εις Θεον ευλαβειαν
υποκρινονται; Ειτα τις ο τουτοις συναινων. Ει μεν ουν οιεται τις ουκ
αποτισειν της απατης τους λογους, και την επι τωι ψευδεσθαι τωι Θεωι πικραν
υποστηναι κολασιν ου προσδοκαι, τιματω την διψυχιαν, και παραπαιειν
οιεσθω τον των αμει νονων εισηγητην. Ει δε πανδεινος τοις ουτω διακει
μενοις υπηρτηται κολασις, ποινη δε και δικη και παν ειδος αικιας, και πυρ το
ατιθασσον και ουχ εκοντας εκδεξεται· πως ουκ αν αυτος ορω το μαλλον
ληρων, το εξ ηδονης αθεσμου κεκρατηκος της εαυτου ψυχης προτιθεις;
Φιληδονια γαρ, και ετερον ουδεν, το πολυ θεον παθος. Και μην οπως εστι
σφαλερον το χρημα, καλον ως εοικεν ειπειν. Ἑνος μεν γαρ των καθ' ημας η
και των ετι μικρον εν αμεινοσι, διακρου σαιτ' αν τις επιβουλην, η ολιγωι της
εκεινου μειονε κτουμενην αντιπαριστας την ιδιαν ισχυν, η πραγμα των ουκ
ισαις παρασκευαις, και υπερ δυναμιν αμιλ λωμενος· ηγουν ετερωι τινι
σωζομενος τροπωι. Φυγοι δ' αν τις, ειπε μοι, κατα τινα τροπον αγανακ τουντα
Θεον; η και οποι δραμων διαλησεται; Καιτοι τοσαυτην αυτωι επιθωμεν, ει
δοκει, την λαμπροτητα κατα τον βιον, ης ουκ αν ορωιτο τι το υπερτερουν.
Περιχεισθω γε μην και χρηματων περιουσιαις, αις ουκ αν ο Κροισου
φιλονεικοιη διαβοητος και αναμιλ λητος πλουτος. Ἆρ' ουν εσται τις εντευθεν
η ησις; αποστησεις δε ταυτα και ουχ εκοντα τον κολαστην; Πολλου γε και δει.
Ψευδομυθησει γαρ ουδαμως η 77.596 θεια λεγουσα Γραφη· "Ουκ ωφελησουσι
θησαυροι ανομους." Ουκουν ουδε το προσκρουσαι δεινον. Φερε παλιν
επιδεικνυωμεν, ως ανοσιον μεν ηγειται Θεος τον διψυχειν ηιρημενον· ως δε
αλαζονα, και υβριστην, υβριζει τον αλλοπροσαλλον. Ἔφη γαρ που προς Ἱερεμιαν, ωδι τας των Ἰσραηλιτων αποπληξιας επαι τιωμενος· "Ειδες α εποιησε
μοι ο οικος του Ἰσ ραηλ; Ἐπορευθησαν επι παν ορος υψηλον, και υπο κατω
παντος ξυλου αλσωδους, και επορνευσαν εκει·" το, "επορνευσαν" τεθεικως,
αντι του, τοις δαιμοσιν ετελεσθησαν· ουτω γαρ εθος τηι θειαι λεγειν Γραφηι.
Καταλαμβανοντες γαρ τας ευδενδρους των ορων κο ρυφας υπο τα ευμηκη τε
και δασεα των ξυλων τεμενη και βωμους, και δια μικρας εσθ' οτε χερμαδος
εγει ροντες δαιμοσιν αλσωοις και νυμφαις ταχα ταις αγριοτησιν, η και τηι
παρ' εκεινοις ωμαζομενηι Βααλ, σπονδας, και θυσιας, και τι γαρ ουχι των αι
σχρων επετελουν οι αλλοτριοι; Τοδε δη λοιπον το εντευθεν ηδη; Ἐλυπει
Θεον τα τολμηματα. Νομωι γαρ τωι παρ' αυτοις παιδαγωγουμενοι προς την
της αληθειας καταληψιν, τωι διαβολωι προσκεχωρηκασι, τας οικειας μαλλον
κολακευοντες ηδονας, και την σωφρονιζουσαν εντολην της εαυτων καρδιας
εξωθου μενοι. Τι ουν επ' αυτοις ο των ολων ∆εσποτης τωι προφητηι φησιν
Ἱερεμιαι; "Κειρε την κεφαλην σου, και αποῤριπτε, και αναλαβε επι χειλεων
θρηνον, οτι απεδοκιμασε Κυριος και απωσατο την γενεαν την ποιησασαν
ταυτα." Ἵνα γαρ επιδειξηι σαφως οιαν υποστησονται δικην οι εκεινα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

πεπλημμεληκοτες, αποκειρασθαι τωι προφητηι κελευει. Ὅνπερ γαρ τρο πον
θριξ τηι του κειροντος τεμνομενη χειρι, του τε κοντος αυτην αλλοτριουται
σωματος, ουτως οι ταις των δαιμονων απαταις προσωλισθηκοτες, της προς
Θεον οικειοτητος αποθερισθεντες δια θειας οργης προς το μηδεν οιχησονται,
φροντιδος ουδεμιας ετι της ανωθεν αξιουμενοι. Και μην, ει τωι δοκει, και τον
θειον επι τουτοις, οσον δοκει, εστι κατασκεψασθαι θυμον, περιαθρειτω παλιν
εντευθεν. Καιτοι γαρ ειωθως παντος αξιων ηγεισθαι λογων την των αγιων
ευχην, επ' εκεινοις αυτην ου προσιεται μονοις. Λεγει γαρ ουτως· "Και συ μη
προσευχου περι του λαου του του, και μη αξιου του ελεηθηναι αυτους, εν
δεησει και προσευχηι, οτι ουκ εισακουσομαι." Ἐπειδη δε λιαν ελυπει τον
πνευματοφορον, και πικρον εφαινετο τωι προφητηι το πραγμα, το αποβλητον
εχειν, φημι, και προς ουδεν ονησαι δυναμενην την προσευχην, απολογειται
τροπον τινα ο Θεος, και ως ουδ' αν τισιν ετι μειζοσι και αρχαιοτεροις
προσιουσιν επενευσε, διδασκει βοων· "Ἐαν στηι Μωσης και Σαμουηλ προ
προσωπου μου, ουκ εστιν η ψυχη μου προς αυτους." Ἀλλ' ερει τις προς ταυτα
τυχον των εκεινα τετολ μηκοτων· Τι ουν, ω ταν; Εις ταυτο δρωντες τινες
ακαλυπτως ηλισκοντο, και παροτρυνοντες αναφαν δον, δια τε τουτο
λυπησαντες· το δε λεληθοτως, ειπε 77.597 μοι, δυσσεβειν, ποιος δ' αν τις
νουνεχως, ως ουκ εν τοις ανοσιοις ορθως και δικαιως κατατεταξεται, και
ουδεν εχειν ερει το δεινον, εφοσωι λυπησειε τον των κεκρυμμενων εποπτην
Θεον; Ἄπαγε της δυσ βουλιας, ανθρωπε. Καιτοι λαθοι μεν αν τις ανθρωπου
τυχον οφθαλμους, Θεον δε των οντων ουδεις διαλη σεται· "Παντα γαρ εν
οφθαλμοις εχει γυμνα και τετραχηλισμενα," κατα την του Παυλου φωνην.
Ουκουν εικαιον επ' αυτου, το λεληθοτως η ακατακα λυπτως ειπειν. Ει δε σοι
δοκει και τοις λεληθοτως ασεβειν ελομενοις οσος τε και ποταπος ο θυμος
επηρ τεται, μαθειν, παροισω τι των κειμενων παρα τηι θειαι Γραφηι. Συ δε μοι
δεχου παλιν εις νουν. Ουκουν επλανωντο των αρχαιοτερων τινες, καιτοι των
απαν των επιγινωσκοντες Θεον, και δια πολλων συγγραμ ματων προς
καταληψιν της αληθειας πηδαλιουχουμε νοι. Και δη και πολυμορφον
διαπλασαντες ειδωλων εσμον, εν σκοτεινοις και αφεγγεσιν εναπεθεντο
χωροις. Καταβραχυ δε η νοσος διερπουσα προς τα χειρω, και αυτους
απεβοσκετο τους ιερασθαι πεπιστευμενους· και δυσαχθες ην το πραγμα, και
αφορητον τωι Θεωι. Ἐπειδη δε κολαζειν εσκεπτετο τους εμπαροινουντας αυτωι
δια του θεοις λατρευειν ετεροις, προσεξηγειται τωι προφητηι τα τολμηματα,
μαλλον δε δεικνυει σα φως· "Ἄκουε τοινυν, φησιν Ἰεζεχιηλ. Και εγενετο εν
τωι εκτωι ετει, εν τωι πεμπτωι μηνι, πεμπτηι του μηνος, εγω δε εκαθημην εν τωι
οικωι μου, εγενετο επ' εμε χειρ Ἀδωναι Κυριου, και ειδον, και ιδου ομοιωμα
ανδρος, απο της οσφυος αυτου και εως κα τω πυρ· και απο οσφυος αυτου τα
υπερανω αυτου ως ορασις ηλεκτρου. Και εξετεινεν ομοιωμα χειρος, και
ελαβε με της κορυφης μου, και ελαβε με Πνευμα ανα μεσον της γης, και ανα
μεσον του ουρανου, και ηγαγε με εις Ἱερουσαλημ εν ορασει Θεου." Και μεθ'
ετερα παλιν ευθυς· "Και εισηγαγε με, φησιν, επι τα προθυρα της αυλης, και
ειδον· και ιδου οπη μια εν τωι τοιχωι, και ειπε προς με· Υιε ανθρωπου, ορυξον
δη εν τωι τοιχωι· και ωρυξα εν τωι τοιχωι, και ιδου θυρα μια. Και ειπε προς με·
Εισελθε και ιδε τας ανομιας τας πονηρας, ας ουτοι ποιουσιν ωδε σημερον. και
εισηλθον, και ειδον· και ιδου πασα ομοιωσις ερπετου, και κτηνους, ματαια
βδελυγματα, και ειδον παντα τα ειδωλα υιων Ἰσραηλ διαγε γραμμενα επ'
αυτου κυκλωι· και εβδομηκοντα ανδρες εκ των πρεσβυτερων οικου Ἰσραηλ,
και Ἰεχονιας ο του Σαφεθεμ εν μεσωι αυτων ειστηκει προ προσωπου αυτων·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

και εκαστος θυμιατηριον αυτου ειχεν εν τηι χειρι, και η ατμις του θυμιαματος
ανεβαινεν." Ἀκουεις, οπως οι μεν ᾤοντο δυνασθαι λαθειν της αυτωι
πρεπουσης τιμης τον Θεον παραιτουμενοι, και τοις δαιμονιοις
αντιπροσαγοντες, εξεκαλυπτε δε παντα τωι προφητηι Θεος; Μετα γαρ το δειξαι
τα τολμηματα, παλιν ουτως φησιν· "Υιε ανθρωπου, εωρακας α οι
πρεσβυτεροι του οικου Ἰσραηλ ποιου 77.600 σιν ωδε, εκαστος αυτων εν τωι
κοιτωνι αυτου τωι κρυπτωι; ∆ιοτι ειπαν· Ἐγκαταλελοιπεν ο Κυριος την γην,
ουκ εφοραι Κυριος." Ἕκαστος γαρ των υβρι ζειν ου παραιτουμενων αυτον, δια
του προσκεισθαι τοις δαιμοσιν, ουδε οτι των καθ' ημας εποπτης εστιν
ομολογει· "Ειπε γαρ αφρων εν καρδιαι αυτου· Ουκ εστι Θεος·" η και ως
ετερωθι που φησιν ο Ψαλμ ωδος· "Ειπαν· Ουκ οψεται Κυριος, ουδε συνησει ο
Θεος του Ἰακωβ." Ἀλλ' ευθυς αυτους διεγελα,λεγων· "Συνετε δη, αφρονες εν
τωι λαωι, και μωροι, ποτε φρονησατε. Ὁ φυτευσας το ους ουχι ακουει; και ο
πλασας οφθαλμους, ουχι κατανοει;" Ειη γαρ αν των ατοπωτατων, και ληριας
της εσχατης ουκ αμοιρησειν ερω, το μη δυνασθαι τι νομιζειν, ηγουν εφοραιν η
ακουσαι τον Θεον, ος γε και ημιν αυτοις, μαλλον δε τοις αλλοις απασι την δια
των αισθησεων ενεφυτευσε γνωσιν. Ἐπει τοινυν τα των υβριστων
τολμηματα, και τα εν τωι κοιτωνι των κρυπτων πε πραγμενα φανερα τωι
προφητηι καθιστησι Θεος, εδειξεν ευθυς και την εψεσθαι μελλουσαν αυτοις
αδιαψευστον κολασιν. Λεγει γαρ ουτω παλιν· "Και ανεκραγεν εις τα ωτα μου
φωνηι μεγαληι, λεγων· Ἤγγικεν η εκδικησις της πολεως· και εκαστος ειχε τα
σκευη της εξολοθρευσεως εν χειρι αυτου· και ιδου εξ ανδρες ηρχοντο εκ της
οδου της πυλης της προς Βοραν βλεπουσης, και εκαστου πελυξ εν τηι χειρι
αυτου, και εις ανηρ εν μεσωι αυτων ενδεδυκως ποδηρει και ζωνηι σαπφειρου
επι της οσφυος αυτου. Και ειπεν ακουον τος μου· Πορευεσθε οπισω αυτου εις
την πολιν, και κοπτετε, και μη φειδεσθε τοις οφθαλμοις υμων· και μη
ελεησητε πρεσβυτερον, και νεανισκον, και παρ θενον, και νηπια, και
γυναικας αποκτεινατε εις εξ αλειψιν· επι δε παντας εφ' ους εστι το σημειον,
μη εγγισητε." Ἀκουεις οπως ακρατον τινα και απηνη, και τοις λεληθοτως
δυσσεβειν ελομενοις επιψηφιζεται κολασιν; Ἐπαθρει γαρ την εκαστου
καρδιαν και πε ριεργαζεται Θεος· και ολοῤριζον μεν απολυει τον υβριστην,
και τοις της διψυχιας εγκλημασιν ενοχον· κατασφραγιζει δε τηι ανωθεν
χαριτι τον ολοτροπως αυτωι προσκειμενον, και μονον αυτον ειδοτα Θεον.
Ἀλλα τουτων μεν αλις εις το παρον. Το δε οπως ημας ακολουθον ανακεισθαι
Θεωι, φερε δη μετα τουτο λεγωμεν. ϛʹ. Φημι τοιγαρουν εγκατειρχθαι δειν ταις
ημετε ραις ψυχαις, προ μεν των αλλων απαντων, ειλικρινη την πιστιν,
αληθη και κατ' ουδεν διαπιπτουσαν την περι Θεου του μονου και κατα φυσιν
διαληψιν. Χειρ αγωγησει δε προς ταυτην ο σοφωτατος Παυλος, αριστα λεγων
ωδι· "Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα, 77.601 εις Θεος και Πατηρ παντων,
ο επι παντων, και 77.601 δια παντων, και εν πασι." Βασιλευει γαρ και κατ
αρχει των ολων, και διοικει, δια παντος τα παντα ζωογονων και προς το
ειναι συνεχων ο Θεος και Πα τηρ, δι' Υιου εν Πνευματι, ουχ ως δι' οργανου
τυχον παραληφθεντος εις υπουργιαν· συνεδρον γαρ εχει και συνθρονον αυτωι
τον εξ αυτου γεννηθεντα Θεον Λογον, και συμβασιλευον αυτωι το ιδιον
Πνευμα. Ἐπειδη δε δυναμις και σοφια του Πατρος εστιν ο Υιος, τα παντα
ενεργων εν Πνευματι, ως δυναμεως και σοφιας της εαυτου, τα παντα προς το
ειναι συνεχει, και καταρ χει των ολων ο Θεος και Πατηρ. Προυποκειμενης
τοιγαρουν εν ημιν, και εν κρηπιδος ταξει προκατα βληθεισης εν ταις
ημετεραις καρδιαις της αλοιδορη του και ανυπαιτιου πιστεως, τοτε δη, τοτε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

και λιαν ευκαιρως, ποιησαιμεν αν τα δι' ων εσομεθα λαμπροι, τουτεστι παν
ειδος αρετης, και τα εκ φιλοθεου γνωμης κατορθωματα. Ὥσπερ γαρ "η πιστις
χωρις των εργων νεκρα εστιν," ουτω και τα εργα, μη προυπαρχουσης εν ημιν
της πιστεως, ουκ εσθ' οπως ονινησι τι τας ημετερας ψυχας· "Στεφανουται γαρ
ουδεις, εαν μη νομιμως αθλησηι," κατα το γεγραμ μενον. Ἀνηρ μεν γαρ ο μη
λιαν εντριβης των εν πα λαιστραις τεχνων, καν ρωμηι των αλλων διενεγκειν
πιστευεται, αλλ' ουδαμοθεν ευρησει το και ταις των στεφανων φιλοτιμιαις
εναβρυνεσθαι, μη ουχι προτερον εισβεβηκως τους υπερ της ευκλειας αγω
νας, και των ιδιων κατορθωματων οπτηρα λαχων τον του σταδιου
προεστηκοτα. Ἀγωνιζωμεθα τοινυν ως εν οψει Θεου τον θειον αυτου
τιμωντες νομον, και εις το δοκουν αυτωι, τον οικειον απευθυνοντες βιον, δια
της εις απαν υποταγης, και την εφ' απασι τοις αριστοις θερμην τε και αμαχον
επιθυμιαν επιδεικνυωμεν, παρισταντες εαυτους εις οσμην ευωδιας τωι των
αγιων αθλοθετηι Θεωι. Και ηδονην μεν ακαθαρτον ως ποῤ ρωτατω της εαυτων
ποιωμεν ψυχης, τας δε επι τοις αισχιστοις επιθυμιας ως δυσεκπλυτον κηλιδα
παραι τωμεθα, και δυσαπονιπτον ηγωμεθα μολυσμον. Ἐν νοωμεν δε προς
τουτοις το ειρημενον παρα Θεου· "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος." Ουτω γαρ
ωσει εκ νεκρων ζωντες παραστησομεθα τωι Θεωι· ουτως ημας ο καθαρος
προσδεξεται καθαρους, ουτω προς μεθεξιν της μυστικης ευλογιας ερχομενοι,
παντος αγαθου την οικειαν εκαστοι ψυχην αναπληρωσομεν. Λεγει γαρ δια
Μωσεως ο των ολων ∆εσποτης Θεος· "Ουτος ο νομος του Πασχα· Πας
αλλογενης ουκ εδε ται απ' αυτου· παροικος, και μισθωτος ουκ εδεται απ'
αυτου, και παντα οικετην τινος και αργυρωνη τον περιτεμηις αυτον, και τοτε
φαγεται απ' αυτου." Ἀκουεις οπως τε και τινα τροπον καθαρως και
ανεγκλητως συνεσομεθα τωι Κυριωι; Ἐξειργει μεν γαρ τον αλλογενη, και ως
ανιερον αποπεμπεται παροι κον τε και μισθωτον. Και αλλογενη μεν νοησεις
τον της εις Χριστον πιστεως αλλοτριον ετι παντελως· 77.604 παροικον γε
μην, τον οτωι πιστευειν εδραιως ουκ ενι, υπονοστουντα δε ωσπερ και εις
ιδιαν αποστρεφοντα πολιν η χωραν, την απιστιαν, ον ημας εθος με ταβατην
αποκαλειν· δια γαρ τουτο και γειτονα τωι αλλογενει την θεσιν εκληρωσατο.
Ἐγγυς γαρ του μηδε ολως πεπιστευκοτος ο την πιστιν αρνουμενος. Και [τι]
τουτο φημι; πολυ γαρ μαλλον εν χειροσι, και μαρτυρησει λεγων ο Χριστου
μαθητης· "Κρειττον γαρ ην αυτοις μη επιγνωναι την οδον της αλη θειας, η
επιγνουσιν εις τα οπισω ανακαμψαι απο της παραδοθεισης αυτοις αγιας
εντολης." Μισθωτον αυ παλιν εκεινον ειναι φησι· περι ου πολυς ημιν ηδη και
μακρος προς υμας δεδαπανηται λογος. Φασι γαρ τινας επι την των θειων
μυστηριων ιεναι μεθεξιν, ουκ εκ διαθεσεως της εις Θεον παρωρμημενους,
αλλ' ουδε αιδοι τηι περι την πιστιν κεκρατημενους, κολα κευοντας δε μαλλον
των ορωντων την ευνοιαν, και τι των καθ' εαυτους πραγματων επιτελειν
σπουδαζον τας. Μισθον γαρ ωσπερ τινα της εις Θεον κεκαπη λευμενης
αγαπης, την εκ των καθαρως αγαπωντων αρπαζουσι συνδρομην, ινα τι
κερδανωσι κοσμικον. Ὑποκριτης ουν αρα και δειλαιος, και εν τοις ευλο γως
εξωθουμενοις ο μισθωτος. Τους γε μην οικετας η αργυρωνητους, ουχ ως
ανοσιους παντελως αποπεμ ψεται, προπεριτμηθηναι δε προσταξας, προσιεναι
κελευει. Και τι τουτο εστιν; Οικετας ημας οντας των πονηρων δαιμονων, ητοι
των ιδιων παθων, εξεπριατο ο Χριστος, και αργυρωνητους απεδειξε, δους
αντιλυ τρον της απαντων ζωης το ιδιον αιμα, και την δι' ημας πεφορηκε
σαρκα. Χρη τοινυν ημας προπε ριτμηθεντας ωσπερ, και της αρχαιας εκεινης
δου λειας αποτεμοντας το αισχος, προς ελευθεραν ανα δραμειν και φιλοθεον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

εξιν, ουτω τε κολλασθαι τωι πριαμενωι Χριστωι· χρεωστουμεν γαρ αυτωι την οι
κειαν ζωην. Και τουτου μαρτυς ο Παυλος, λεγων· "Εις γαρ υπερ παντων
απεθανεν, ινα οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων
αποθανοντι και εγερθεντι." Ἐννοησωμεν γαρ οτι δριμειαν την προς ημας
εχων αγαπησιν, καιτοι Θεος ὣν ο Λο γος, και ολην υπο ποδας εχων την
κτισιν, αισθητην τε και νοητην, ισος τε υπαρχων κατα παντα τωι ιδιωι
γεννητορι, "και φως μεν οικων απροσιτον" συν αυτωι, ευκλειας τε και δοξης
των απασων ανωτατω νικησας υπερβολην, "τεταπεινωκεν εαυτον δι' ημας,
μορφην δουλου λαβων," εν ομοιωματι τωι καθ' ημας γενο μενος, ινα παντας
εξεληται θανατου και φθορας, "προσηλωσας τωι ιδιωι σταυρωι το καθ' ημων
χειρο γραφον, και θριαμβευσας εν αυτωι," κατα το γε γραμμενον, "αρχας τε
και εξουσιας, και τους κοσμο κρατορας του σκοτους τουτου·" ινα πασης μεν
ανομιας εμφραξηι το στομα, καθαρους δε ημας αποδειξας δια της πιστεως, και
εις την της υιοθεσιας ανακομισηι τιμην. Ὑπεμεινε γαρ τον σταυρον, και τον
της σαρκος θανατον, εμπαροινησαντων αυτωι των ανοσιων Ἰου δαιων. Ἀλλ'
ουκ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπο 77.605 του θανατου, κατα το
γεγραμμενον. Ζωη γαρ ων κατα φυσιν, ανεστη τριημερος, σκυλευσας τον
ᾅδην, αναπετασας τοις κατω τας αει κεκλεισμενας πυλας, ειρηκως τε "τοις εν
δεσμοις· Ἐξελθετε, και τοις εν σκοτει· Ἀνακαλυφθητε," κατα την του
προφητου φωνην. Κηρυξας τοινυν και τοις εν φυλακηι πνευμασι τον της
πιστεως λογον, ανεστη τριημερος, οφθεις τε τοις εαυτου μαθηταις, και
βαπτιζειν αυτοις επιτα ξας "παντα τα εθνη, εις ονομα του Πατρος, και του
Υιου, και του αγιου Πνευματος," ανεβη παλιν εις ουρανους, ημας εις αυτους
ανακομιζων δι' εαυτου, οθεν αυτον εισαυθις ελευσεσθαι προσδοκωμεν
κριτην εν τηι δοξηι του Πατρος, μετα των αγιων αγγελων. Ὡς ουν μελλοντες
λογον αποδουναι της οικειας ζωης, καθαρισωμεν εαυτους απο παντος
μολυσμου σαρκος και πνευματος, επιτελουντες αγιωσυνην εν φοβωι Θεου.
Τοτε γαρ καθαρως νηστευσομεν, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης,
απο εβδομης και ει καδος του Μεχιρ μηνος, της δε εβδομαδος του σωτη
ριωδους Πασχα απο δευτερας του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας
νηστειας τηι εβδομηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι Σαββατου, ως το
ευαγγελι κον διαλαλει κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης επι φωσκουσηι
Κυριακηι, τηι ογδοηι του αυτου μηνος, συν απτοντες εξης και τας επτα
εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ βασιλειαν ουρανων κληρο
νομησομεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου και δι' ου τωι αναρχωι
Πατρι συν τωι συναιδιωι Πνευματι δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ιʹ.
αʹ. Ἄρα δη παλιν ημας ταις των αγιων επεσθαι δειν οιομενους φωναις· και
της παρ' εκεινοις συν ηθειας, κατ' ιχνος ωσπερ ιεναι σπουδαζοντας, ως αδελφοις τε
αμα και τεκνοις μονονουχι και χειρα προτειναι φιλαλληλον, το σεμνον δη τουτο
λεγοντας προσρημα· "Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πα τρος και Κυριου Ἰησου
Χριστου," ος και εισαυθις ημιν τον τριποθητον τε ομου και ευκταιοτατον του τονι
της αγιας εορτης ανεδειξε καιρον, ον αυτος ο μεγας και περιφανης των αγιων
προφητων προαν εφωνει χορος, δια της του αγιου Πνευματος μυστ αγωγιας
φωταγωγουμενος, και τα εφ' ημιν εσομενα δια Χριστου προπαιδευομενος. Τοιγαρτοι
και μελος ημιν το θειον πνευματικης ωσπερ ανεκρουετο λυρας ο θεσπεσιος ∆αβιδ, ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

δε των ᾀσματων ωδιπως εχων οραται τροπος· "Ευφρανθητωσαν οι ουρανοι, και
αγαλλιασθω η γη· χαρητωσαν τα πεδια, και παντες οι εν αυτοις απο προσωπου
Κυριου, οτι ερχεται κριναι την γην, κριναι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, και λαους
εν τηι αληθειαι αυτου." Ἀλλ' ο παλαι προκεκηρυγμενος ως αφιξεται, και ορθην και
αμω 77.608 μητον εν τοις καθ' ημας εξοισει την ψηφον, ουκ εν ελπισιν ετι την
θυμηδιαν. Ἀλλ' αυτοις ημιν απεφηνε πραγμασιν· επιδεδημηκε γαρ εν εσχατοις του
αιωνος καιροις, κατα την πιστιν των ιερων τε και θειων Γραμματων· "Ἔκρινε την
οικουμενην εν δικαιοσυνηι," κατα την του Ψαλλοντος φωνην. Ἔκρινε δε πως;
καταδικασας αρα τον πεπλανημενον η ποιναις υποθεις τους παλαι των θειων
αλογησαντας νομων. Ειτα πως ετι λοιπον αληθευει βοων αυτος περι αυ του· "Ου γαρ
απεστειλεν ο Θεος τον Υιον εις τον κοσμον, ινα κρινηι τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο
κοσμος δι' αυτου;" Καιτοι πας τις αν, οιμαι, των ευ φρο νουντων ομολογησειεν, οτι
των ημαρτηκοτων το κα θαρισαι τι των δεινων, και καταψηφισασθαι δικην, ου του
σωζοντος εργον, αλλα του κακουν εθελοντος μαλλον, και συγγνωμης απασης διχα
των ηδη προ επταισμενων εξαιτουντος τους λογους. Πως ουν ουκ ηλθεν, ινα κρινηι
τον κοσμον, αλλ' ινα σωσηι τον κοσμον, ει πικραν επ' αυτωι την ψηφον ωρισατο;
Ἀλλ' ουκ αν, οιμαι, τις εις τουτο μωριας αλοιη πεσων, ως κατα τι των οιεσθαι
ψευδομυθειν δυνασθαι την αληθειαν. Πως ουν εκρινε την γην; τουτο γαρ ημιν ο του
Ψαλλοντος ανακεκραγει λο γος. ∆εινος καθ' ημων εγηγερται τυραννος, και
κεκρατηκεν εκ πλεονεξιας ο Σατανας αστραπης μεν δικην της των αγιων αγγελων
πληθυος απο τιναχθεις, ερημος δε παντελως της ενουσης ευ κλειας αυτωι, και της
των αξιωματων υπεροχης ανα δεδειγμενος· "Ἔσομαι γαρ ομοιος τωι Ὑψιστωι,"
τετολμηκεν ειπειν. Ἐπειδη δε ταις ανωθεν ψηφοις αντιπραττειν ουκ ην, και λυπειν
ετερως ουκ ειχε τον οσιον κολαστην, εις τον καθ' ημων ετραπετο πο λεμον. Και
μεθιστη μεν ευθυς της ευθειας οδου τον ανθρωπον, παρατρεψας δε ποι προς το αυτωι
και μονον δοκουν, και της αληθους αποκομισας θεογνωσιας, οικειον ηδη
προσκυνητην και λατρευτην τον κατ' εικονα Θεου γεγονοτα καθιστη· φθονον δε τον
καθ' ημων ωδινησας αδικον, δοξαν δε την ισοθεον τηι οικειαι περιτιθεις κεφαληι·
αρχαιωι γαρ ενικατο παθει· και τα, εφ' οισπερ αλους εκολαζετο, νοσων αγριωτε ρον,
αναφανδον ηδη κατορθουν εσκεπτετο την κατα παντων αρχην. Ἅπασαν δε ωσπερ
την οικουμενην ελων υπο χειρας, ως των ιδιων κτισματων αφειδη σαντος παντελως
του Θεου, και ποιεισθαι τινα λογον ουκ αξιουντος ετι της ημετερας ζωης, την οφρυν
υψηλην ανατεινας ο βαρβαρος, της ανθρωπινης ασθε νειας κατεσοβαρευετο, λεγων·
"Την οικουμενην ολην τηι χειρι καταληψομαι ως νοσσιαν, και ως καταλε λειμμενα
ωα αρω· και ουκ εστιν, ος διαφευξεται με, η αντειπηι μοι." Και τουτο λεγων,
αντηκουε παρα του των ολων κρατουντος Θεου· Ὃν τροπον ιμα τιον εν αιματι
πεφυρμενον, ουκ εσται καθαρον, ουτως ουδε συ εσηι καθαρος, διοτι την γην μου απ
ωλεσας, και τον λαον μου απεκτεινας. Ου μη μεινηις 77.609 εις τον αιωνα χρονον. Ὁ
τοινυν της τυραννιδος αυτωι την συντελειαν απειλησας Θεος, οτε δι' ημας γεγονεν
ανθρωπος, ως ηδη παροντος καιρου, καθ' ον εδει πικρας εξαιτεισθαι δικας τον
αλαζονα και μιαιφονον, "εκρινε την οικουμενην εν δικαιο συνηι." Ἐδικασε γαρ αυτωι
τε και ημιν· και τον μεν αδικον τε και πλεονεκτην ευρων, "σειραις ζοφου
ταρταρωσας, κατα το γεγραμμενον, παρ εδωκεν εις κρισιν" μεγαλης ημερας
τηρεισθαι κο λασθησομενον. Τους δε κατα πασαν την οικουμενην των της αμαρτιας
απελυσε δεσμων, δικαιωσας τηι πιστει, και προς τον αρχαιον αυθις ανακομισας αγια
σμον. Ὅτι γαρ εκεινον ευθυνεσθαι δειν, εφ' οις εις ημας πεπλημμεληκεν, εκ μακρων
αιτουντες φαινο μεθα χρονων, συνησεις δε μαλα τοις του Μελωιδου προσχων
ρημασιν, οτε το κοινον ωσπερ της ανθρω ποτητος εισκεκομικε προσωπον,
προσπιπτων τε αμα Θεωι και λεγων· "Ἐξεγερθητι και προσχες τηι κρισει μου, ο Θεος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

μου, και ο Κυριος μου εις την δικην μου." Ὅτι τε παλιν της μεν του διαβολου
τυραννι δος κατεδικασεν ο Σωτηρ, ελευθερους δε ημας απο φηνας, εαυτωι
κατεκτησατο, πως ουκ αν γενοιτο παντι το σαφες, βοωντο εν ευαγγελλικοις συγ
γραμμασι· "Νυν κρισις εστι του αιωνος τουτου· νυν ο αρχων του αιωνος τουτου
εκβληθησεται εξω, καγω οταν υψωθω εκ γης, παντας ελκυσω προς εμαυτον;" Ὁ
λεγων αρτιως, ουχι ταυτης ενεκα της αιτιας αφιχθαι προς ημας, ητοι απεσταλθαι
παρα του Θεου και Πατρος, ινα κρινηι τον κοσμον, νυν εφη κρισιν ειναι του κοσμου;
Προδηλον ουν αρα, και ουδαμοθεν αμφιλογον, οτι δεδικαιωκεν ημας, κατεψηφισατο
δε την απωλειαν του μιαιφονου θηρος. Ἐκβεβληται γαρ εξω, τουτεστιν, εις
αχρειοτητα παντελη, και της κατα των αδικησαντων αρχης. Σταυρωθεις γαρ υπερ
παν των και δια παντας ο Ἐμμανουηλ, αιματι τωι ιδιωι την απαντων ζωην εξεπριατο,
και συνηψε δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι το της αρχαιας οικειοτητος απο σκιρτησαν
γενος. "Μεσιτης γαρ εστι Θεου και αν θρωπου," κατα το γεγραμμενον, αῤρητωι τινι
συν οδωι κερασας το νοουμενον, εν ταυτωι δε υπαρχων αν θρωπος τε και Θεος· δια τε
τουτο της μεν του τεκον τος ουσιας φυσικως εξημμενος, ημων δε ως ανθρω πος. Ου
γαρ ην ετερως δυνασθαι διασωθηναι ποτε το φθειρεσθαι πεφυκος, και εις
πεπηγμενην εφεσιν αρετης αναβηναι το σεσαλευμενον, ει μη καταβεβηκεν εις κοι
νωνιαν την προς αυτο το της του Θεου και Πατρος ουσιας απαυγασμα, τουτεστιν ο
Υιος απασης τε φθο ρας αμεινων υπαρχων και τροπης, μαλλον δε αβατον εχων
παντελως τοις τοιουτοις την φυσιν. Ἐπ' ουν τουτοις απασι τα της ημετερας εορτης
συνθηματα· και "χαιρουσι μεν ουρανοι, αγαλλιαται δε τα πε δια," κατα την του
Ψαλλοντος φωνην. Συγχαιρει γαρ τοις επι γης τα ουρανια ταγματα. Και γουν
ευρησομεν λεγοντας τους αγιους αγγελους, οτε Χριστος εγεννηθη· "∆οξα εν
υψιστοις Θεωι, και επι γης ειρηνη, εν ανθρωποις ευδοκια." Χριστος γαρ εστι "παντων
η ειρηνη," κατα τας Γραφας, εθελουσιον υπερ ημων υπομεινας κενωσιν. ∆ι' ημας δε
γεγονως εν τοις καθ' ημας, και ημετερας φυσεως ουκ ατιμασας το μετρον· ουδε της
του δουλου μορφης ερυθρια σας την πτωχειαν, ινα και ημεις δια τε της πιστεως της
εις αυτον, και του αγιου βαπτισματος, εν μεθ εξει γεγονοτες του Πνευματος, εις την
αυτου πολιτειαν και ζωην αναμορφουμενοι, την του ποιησαντος ημας
απαστραπτωμεν εικονα. Ὅτι γαρ ημας η αληθης τε και ακαπηλευτος πιστις
αναπλαττει τροπον τινα, προς Θεον, και της θειας φυσεως ταις ημετεραις ψυχαις δια
της εν Χριστωι πολιτειας ο χαρακτηρ εν σημαινεται, μαθησηι, του Παυλου λεγοντος
τοις εις νομικην παλινδρομησασιν εντολην, μετα το θειον τε και ουρανιον βαπτισμα·
"Τεκνια μου, ους παλιν ωδινω αχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν." Μορ φουται γαρ
Χριστος εν υμιν ουχ ετερως, ει μη δια πιστεως ανεγκλητου, και πολιτειας
ευαγγελικης· "Ου γαρ εν παλαιοτητι γραμματος, αλλ' εν καινο τητι πνευματος"
περιπατειν αναγκαιον τους, οι γε βαδιζειν ιεντας προς Θεον. Ὅπερ αν, οιμαι, και εφ'
ημων αυτων ενεργηθειη καλως, οταν εφεσει τηι εις απαν οτιουν αγαθον, τον οικειον
ωσπερ νευρω σαντες νουν ως απασης αγνειας ημιν εσομενην μη τερα, την
ευαγεστατην ταυτην νηστειαν παραδεξω μεθα ολιγοσιτιαις μεν σωφρονως
αρκουμενοι, και ακαρυκευτου περιεργιας ελευθεραν των εδωδιμων τηρουντες την
μεθεξιν, ινα και τον της διανοιας απο λεπτυνωμεν οφθαλμον. Πλην ευ μαλα προς
τουτωι κακεινο γινωσκοντες, ως ουκ αποχρη προς αγιασμον ταις ημετεραις ψυχαις ο
της σαρκος πονος, ουδ' αν εξαρκεσαι τισι προς επιδειξιν αρετης της ασιτιας το χρημα·
μη ουχι της εν εργοις αγνειας, και της του βιου σεμνοτητος συμπαρεζευγμενον
τροπον τινα, και τωι της νηστειας συνθεουσων καυχηματι. Χρηναι γαρ οιμαι, μαλλον
δε ειναι φημι των αναγκαιοτατων το τελειως τε και ολοτροπως τηι εις Χριστον
ανακεισθαι λατρειαι· και μη ετερωσε ποι παρεκκλινοντας αμα θως, της ευθειας
εξοιχεσθαι, και τριβον αφεντας την ευστιβη δι' ησπερ αν τις ιοι προς Θεον, την
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

αναντη φερεσθαι, και προς το τωι διαβολωι δοκουν ασυνετως εκτελευταιν. "∆υναται
γαρ ουδεις, κατα την του Σωτηρος φωνην, δυσι δουλευειν κυριοις· η γαρ τον ενα
μισησει, και τον ετερον αγαπησει, η του ενος ανθεξεται, και του ετερου
καταφρονησει." Παραι τητεον ουν αρα τον ουκ οντα δεσποτην, φημι δη τον
Σαταναν, ινα τον οντως και αληθως αγαπωμεν Κυ ριον. Τις δ' αν γενοιτο παρ' ημων
ο της αγαπησεως τροπος, αυτος δι' εαυτου φωταγωγησει, λεγων ο Κυ ριος· "Ὁ
αγαπων με, τας εντολας μου τηρει." Οι δε της του Σωτηρος εντολης γνησιοι
φυλακες, ανεξη 77.613 τητον εχουσι την ευσεβειαν· και της του διαβολου πλεονεξιας
ουκ ανεχομενοι, τον της αμαρτιας απο σειονται ζυγον, και προς ελευθεραν
βλεπουσιν εξιν· καταθλουντες μεν απασαν εκτοπον τε και μυσαρα ηδονην· τας δε
της σαρκος επιθυμιας τοις εξ ασκη σεως νεκρουντες πονοις. Και αυτου δε τουτο
βοωντος ακουσηι του Παυλου· "Οι γαρ του Χριστου Ἰησου, την σαρκα εσταυρωσαν
συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις." Ουκουν, ερω γαρ τι παλιν παρα του Παυλου
λαβων, "Ει ζωμεν πνευματι, πνευματι και στοιχειουμεν, νεκρουντες τα μελη τα επι
της γης, τουτεστι πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην, και την
πλεονεξιαν· παρισταντες δε μαλλον εαυτους εις οσμην ευωδιας," κατα το
γεγραμμενον, και θυσιαν ωσπερ τινα πνευματικην οικειαν ανατι θεντες ζωην τωι
φιλαρετωι Θεωι. Πονων γαρ των αγα θων ο καρπος εσται παντως ευκλεης. Μη γαρ δη
τις οιεσθω των καθ' ημας, ως ακονιτι μεν κατορθωσει το αγαθον, ιδρωτος δε
ουδενος εις πειραν ελθων, της αμαρτιας κατακαυχησεται. ∆εινος γαρ αντιπραττειν ο
Σατανας, και τοις εξ απατης διακωλυμασι παρα ποδιζειν ικανος των ορθως τε και
ανεγκλητως βιουν ελομενων την διανοιαν, και τους ηδη βλεποντας εις κατορθωσιν
αρετης παραλυσαι πονους. Παραληψο μεθα δε προς αποδειξιν των ειρημενων, σαφη
τε και αναμφιλογον, τα εν τηι Ἐξοδωι, βιβλιον δε τουτο Μω σαικον, δεδραμενα τε και
γεγραμμενα. Εικονας γαρ ωσπερ και τυπους εναργεστατους των αφανεστερων τα
εμφανη καθιστη Θεος, και οσαπερ αν τις τοις αρχαιοτεροις κατιδοι συμβεβηκοτα,
ταυτα των εν παραβυστωι και νοητων εις αποδειξιν εαυτωι πα ραθεις, ουκ αν αμαρτηι
του πρεποντος. Και γουν ο θεσπεσιος Παυλος τοις περι τουτων ημιν συμφερεται
λογοις, ωδι πως ανακεκραγως, και λεγων περι των αρχαιοτερων· "Ὅτι δε ταυτα
τυπικως συνεβαινεν εκεινοις, εγραφη δε προς νουθεσιαν ημων." Ἔστι τοινυν εξ
αρχαιας ιστοριας καθαπερ εν πινακι λε πτως ιδειν διαγεγραμμενον, την τε του
διαβολου πλεονεξιαν, ην εποιησατο καθ' ημων ο παντα τολμων ευκολως, και οτι
τοις εις ελευθεραν ιουσιν εξιν τε και προθυμιαν, δριμυς υπανται τους της αμαρτιας
ορους εκτρεχειν ουκ εων· εμφιλοχωρειν δε μαλλον επαναγκαζων αυτηι, και ουχ
ολοκληρον επιτελεισθαι κελευων την εις Θεον ευλαβειαν· και αρα τις εληται
φρονειν ορθως. Τις ουν αρα της ιστοριας ο λογος, καιρος, ως εοικεν, ειπειν. βʹ.
Λεληιστευται ποτε την της αρχαιας ελευθεριας τιμην τε και δοξαν ο Ἰσραηλ· ο γαρ
τοι των Αιγυ πτιων ωμοτατος τυραννος, σκληρον μεν αυτοις της δουλειας επετιθει
τον ζυγον, ουκ ανεις δε των εργων, πηλωι και πλινθειαι τους Ἰουδαιους κατηικιζετο.
Ἀλλ' ως ηλεει Θεος, τεθρυμμενους τε ηδη και τηι του κρατουντος απανθρωπιαι
δαπανωμενους ορων, και προς την ανωθεν αυτους, και αρχαιοτατην ελευθεριαν
77.616 ανακομιζειν εσκεπτετο, Μωσηι τωι πανσοφωι λεγειν εκε λευεν, ως αυτον
οιχομενωι των Αιγυπτιων τον τυραννον· "Ταδε λεγει Κυριος ο Θεος των Ἑβραιων·
Ἐξαποστειλον τον λαον μου, ινα μοι δουλευσωσιν εν τηι ερη μωι." ∆ιατι μη μαλλον
εν Αιγυπτωι λατρευειν εκελευε; τι δε προς ερημους εκαλει τοπους; Ἆρα ουκ ακο
λουθον συνιδειν, οτι τους οι γε λατρευειν τωι παντων κρατουντι Θεωι εμελλον,
πρωτον μεν ᾤετο δειν τον της ετερων δουλειας αποπεμπεσθαι ζυγον, προς
αποθεσθαι δε ωσπερ το τοις διαβολικοις προσταγ μασιν ως εξ αναγκης υπηρετειν,
αποπαυσασθαι δε και πηλου και πλινθειας· ο εστι παλιν αποσχεσθαι τε και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

καταληξαι λοιπον της των επιγειων εργων ακαθαρσιας, ινα πασαν ωσπερ
εκβαινοντες την του πλεονεκτησαντος χωραν, λοιπον ως εις ερημον ελευ θερον τε
και ανειμενον γεγονοτες φρονημα, καθα ροι καθαρως, προσιοιεν ταις εις Θεον
λατρειαις. Ἀλλ' ο μεν θεσπεσιος και μεγας οντως Μωσης εκει να διεκελευετο, και
προς ερημον την καθαρωτατην εκαλει τον Ἰσραηλ. Ἀνθωπλιζετο γε μην ριψοκινδυνως ο Φαραω, και της θειας δοξης κατεθρασυνετο λεγων· "Ουκ οιδα τον Κυριον,
και τον Ἰσραηλ ουκ αποστελω." Ἐπειδη δε ταις ανωθεν ενικατο πλη γαις, προς
αβουλητον ηδη κατεῤρει συνεσιν, ολης αυτωι κινδυνευουσης της χωρας, ειτα
ποικιλους αυτοις παραποδισματων επενοει τροπους, και τον της δουλειας ζυγον ουκ
εις απαν ανεις, ετερως αυτους διακωλυειν επειρατο, λεγων· "Πορευθεντες, θυσατε
Κυριωι τωι Θεωι υμων εν τηι γηι μου." Ὁραις οπως καν εξελκηι πως της αμαρτιας ο του
Θεου νομος, αντεγειρεται μεν αντιπραττων ο Σατανας. Ὑπεραθλουντος γε μην της
απαντων ζωης του Σωτηρος ημων Ἰησου Χρι στου, ανασειραζει μεν ακων την
πλεονεξιαν, το, καθ' ων αν βουλοιτο τυραννειν, ουκ εχων ιππηλατον. Ἀλλ' ουν εξω
παντελως της ιδιας ημας ουκ εφιησι γης· μεριζεσθαι δε, ωσπερ επ' αμφω κελευει, εις
τε το αυτωι δοκουν, και το τωι παντων ∆εσποτηι. Ἀλλ' εστιν αμηχανον αμωμητον παρ'
ημων τον της λα τρειας γενεσθαι τροπον, ει μη ωσπερ πασης εκδε δραμηκοτες της
του διαβολου χωρας, αμετοχοι παν τελως της υπ' εκεινωι θητειας ευρισκοιμεθα. Ὅτι
δε αληθης ο λογος, εξ αυτων τε των του πανσοφου Μω σεως πληροφορησω
ρηματων. Τι γαρ εφη προς Φα ραω, "Πορευθεντες, λεγοντα, θυσατε Κυριωι τωι Θεωι
υμων εν τηι γηι μου;" βοων, ου δυνατον γενε σθαι ουτως· "Ουδεις γαρ δυναται δυσι
κυριοις δου λευειν," καθαπερ εφθην ειπων· και εστι των ακαλ λεστατων
φαυλοτητος τε ομου, και των τελουντων εις αρετην ορασθαι δημιουργους, και τοις
τοσουτον αλληλων διωρισμενοις την ισομοιρουσαν απονεμειν σπουδην, ως
μαλακιζεσθαι μεν εσθ' οτε νοσουντα τον νουν το τωι διαβολωι τετιμημενον,
αναῤρωννυ σθαι δε αυθις εις το αρεσκον Θεωι, δικαιωτατην ωσπερ εφ' εαυτωι
καλουντα την καταβοην. ∆ι' ων γαρ εγνω τιμαιν, α χρην ελεσθαι και μονα της 77.617
εκεινοις αισχροτητος πως αν ου σφοδρα κατηγορη σειεν; Ειτα πως αν αυτος
διακρουσαιτο την γραφην, των ουτω κατεγνωσμενων πονηρος εργατης εληλε
γμενος; ∆ει τοινυν φρονηματος ημιν γενναιου τε και νεανικου προς το δυνασθαι
καλως δια πασης αγαθ ουργιας ιεναι προς Θεον, τελειως τε και ολοτροπως· οπερ αν
ημιν υπαρξηι, και λιαν ευκολως, ει τοις αρχαιοτεροις εθελοιμεν κατακολουθησαι
τυποις. Ὄψει τοινυν τους εξ Ἰσραηλ, την μεν ατιμοτατην δουλειαν εκεινην,
αποφορτισασθαι δειν ελομενους, και της των παλαι πλεονεκτουντων κατακρατησαι
χειρος, ου μην τινα και δρασαι των τοιουτων ισχυ σαντας, ει μη τεθυκασιν εν
Αιγυπτωι τον αμνον εις τυπον Χριστου, κατεχρισθησαν τε τωι αιματι, και αρτους
αζυμους εφαγον επ' αυτωι. ∆ι' ευλογιας ουν αρα της αληθεστερας και μυστικης,
ανατειχιζεσθαι δει τας ημετερας ψυχας, ει το δουλευειν ετι ταις αμαρ τιαις
παραιτοιμεθα. Ουδε γαρ ετερως διαδρασαι τις αν τας εκ των επιγειων παθων
αφορητους καταδρομας, ει μη δια της Χριστου μετοχης του κατισχυον τος παραλυσαι
την δυναμιν [του Φαραω], τουτεστι του Σατανα. ∆ια γαρ τοι ταυτην μαλιστα την
αιτιαν, καιτοι Θεος ων κατα φυσιν, και εκ Θεου Πατρος πεφηνως ο Μονογενης,
εθελοντης "κατεβη προς κενωσιν, μορφην δουλου λαβων," καθως γεγραπται, "και
σχηματι ευρεθεις ως ανθρωπος," ινα της ημε τερας φυσεως την ευτελειαν εις υψος
ανακομισηι μεγα, την οικειαν αυτηι χαριζομενος ασφαλειαν. Ἄτρεπτος γαρ ων, κατα
φυσιν, και παθειν ουκ ει δως το κατωθεισθαι προς αμαρτιαν, εαυτον αῤρη τως
ανεμιξε τηι λιαν ευκολως προς παν οτιουν των φαυλων κατωθουμενηι φυσει, φημι
δη τηι ανθρωπι νηι· καθαπερ εφην αρτιως, της εαυτου φυσεως την ασφαλειαν, ως
ασθενουσηι δωρουμενος, ινα φαινηται λοιπον πεπηγως εις αγαθουργιας ο ημετερος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

νους, και τα της σαρκος κολαζηται παθη, νενεκρωμενα παντελως τηι δυναμει του
κατοικησαντος εν αυτηι, τουτεστι του Θεου Λογου. Και γουν επιστελλει λεγων ο
Παυλος· "Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθε νει δια της σαρκος, ο Θεος τον
εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε
την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιω μα του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη
κατα σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα." Κατακεκριται τοινυν η αμαρτια,
νεκρωθεισα μεν πρωτον εν Χρι στωι, νεκρωθησομενη δε και εν ημιν, οταν αυτον ταις
οικειαις ψυχαις εισοικιζωμεν δια της πιστεως και της μετουσιας του Πνευματος,
συμμορφους ημας αποτελουντος Χριστωι, δια της εν αγιασμωι δηλονοτι ποιοτητος.
Μορφη γαρ ωσπερ τις εστι του Σωτηρος ημων Χριστου το Πνευμα αυτου, τον θειον
ημων εξεικονισμον εναποθλιβον τροπον τινα δι' εαυτου. Τοιγαρτοι, και ως αυτος
ονομαζεται παρα ταις θεοπνευστοις Γραφαις, ουχ ετερον ον παρ' αυτον, οσον εις
ταυτοτητα της ουσιας και εις ενεργειαν την 77.620 θεοπρεπη. Και γουν αυτου
λεγοντος του Σωτηρος ημων· "Ἐγω ειμι η αληθεια," γραφει μεν Ἰωαννης, οτι "Το
Πνευμα εστιν η αληθεια·" παλιν δε Παυλος, ο τοις ιεροις εντεθραμμενος Γραμμασιν·
"Ὁ δε Κυριος το Πνευμα εστιν· ου δε το Πνευμα Κυριου, ελευθερια." Ἀκουεις οπως
τετηρηκεν αστειως ο μυσταγωγος, τωι τε Υιωι και τωι αγιωι Πνευματι, και το εν ουσιαι
ταυτον, και το νοεισθαι διηιρημενως, κατα γε το υφεσταναι φημι, τουθ' οπερ
εκατερον ειναι λεγεται, και εστιν αληθως. Πνευμα γαρ εικοτως νοοιτ' αν το Πνευμα,
και ουχ Υιος, μαλλον δε Πνευμα του Υιου, διαπλαττον και αναμορ φουν εις αυτον τα
εν οις αν γενοιτο μεθεκτως, ινα του ιδιου γεννηματος διαπρεποντας εν ημιν τους
χαρακτηρας ορων ο Θεος και Πατηρ αγαπησηι λοι πον ως τεκνα, και ταις
υπερκοσμιοις καταφαιδρυνηι τιμαις. Τουτο δ' αν γενοιτο φανοτατη παλιν αποδει ξις
το παλαι τεθεσπισμενον δια του πανσοφου Μω σεως. Τι γαρ εφη προς αυτον;
"Ἁγιασον μοι παν πρωτοτοκον, πρωτογενες διανοιγον μητραν·" το, Ἁγιασον, ειπων,
αντι του, Καταγραψον και αναθες ως ιερον και τωι Θεωι χρεωστουμενον. Ουδε γαρ,
οιμαι, φαιη τις αν, ως εστι των εφικτων του θειου τε και αγιου Πνευματος Μωσεα
φαινεσθαι χορηγον, και τον εν οικετου ταξει και υπηρετου παρειλημμε νον, τοις του
∆εσποτου πλεονεκτημασιν εναβρυνε σθαι, και τα μονωι τε και ιδικως πρεποντα τωι
Θεωι δυνασθαι κατορθουν. Τι ουν αρα διετυπου Μωσης; τι δε προσελαλει τοις υιοις
Ἰσραηλ; "Και εσται, φησι, εαν εισαγαγηι σε Κυριος ο Θεος σου εις την γην των
Χαναναιων, ον τροπον ωμοσε τοις πατρασι σου, και δωσει σοι αυτην· και αφελεις
παν διανοιγον μη τραν, τα αρσενικα τωι Κυριωι." Ἁγιαζεσθαι κελευει παν
πρωτοτοκον διανοιγον μητραν. Ἅγιοι γαρ παν τες οισπερ αν η εικων
αναστραπτουσα φαινοιτο του αγιου και πρωτοτοκου, φημι δη Χριστου. Νοητου δε
πραγματος, και της εν πνευματι νοουμενης συμμορ φιας, την σωματικην ομοιωσιν
εις τυπον προλαβων, εδειξεν ο νομος του Θεου και Πατρος την προαιω νιον
βουλησιν. ∆ιο και Παυλος φησι, δια τησδε της νομοθεσιας, ως γε μοι φαινεται, το
μεγα τουτο συν εις μυστηριον· "Ους γαρ εγνω, και προωρισε συμ μορφους της
εικονος του Υιου αυτου, τουτους και εκαλεσε, τουτους και ηγιασεν· ους δε ηγιασε,
του τους και εδοξασεν." Ἀλλα φερε δη παλιν ως ενι καλως τον του θεωρηματος
καταλεπτυνοντες νουν, επαθρησωμεν ακριβεστερον· οποιαν μεν εικοτως περιθειη
τις αν τωι Χριστωι την μορφην, ιοι δ' αν ουκ απο σκοπου του πρεποντος. γʹ. Ἀλλ'
εστιν ουκ αμφιλογον, ως εκεινο δη παν τως το υπερκοσμιον καλλος, οπερ αν νοοιτο
τυχον επ' αυτης της παντα υπερκειμενης ουσιας, φημι δη 77.621 της θειας και υπερ
νουν. Ἧσπερ αν ουχ ετερως εν ταις ημετεραις ψυχαις ο χαρακτηρ εμφαινοιτο, ει μη
της θειας φυσεως αποτελοιμεθα κοινωνοι, το τε του Πατρος και του Υιου δεξαμενοι
Πνευμα, και καθα περ ο Παυλος εφη, "Την αυτην εικονα μεταμορ φουμενοι, απο
δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο Κυριου Πνευματος." Ἐν πραγμασι δε δηλονοτι, και εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

δυναμει τηι κατ' ενεργειαν αρετης ο μετασχηματισμος εν ημιν γινεται, και η
μεταπλασις εν αγιασμωι, προς παν οτιουν αναφεροντι το δοκουν τωι Θεωι, και πασαν
μεν της ημετερας διανοιας μαλακιαν εκπεμποντι, μεταχαλκευοντι δε ωσπερ εις
ασφαλες ηδη και αμαχον φρονημα. Οιμαι γαρ εγωγε, ταυτης δη μα λιστα της αιτιας
ενεκα, τον του νομου δοτηρα Θεον, ουχ απλως αγιασαι παν πρωτοτοκον ειπειν, προσ
θειναι δε, οτι προσηκοι τα αρσενικα. Του γαρ δη χαριν ανιερον τε εστι, και ουχ
αγιαζεται το θηλυ, καν υπαρχηι πρωτοτοκον, αλλ' ει μη πω φαναι δο κει παλιν ερω,
καιρου προς τουτο καλουντος και χρειας. Μοριον ωσπερ τι της νοουμενης μορφης εν
τηι θειαι τε και ακαταληπτωι φυσει το ανδρωδες εφ' απασι και νεανικον θεωρησομεν,
τον της διανοιας επερειδον τες οφθαλμον. Τοιαυτη γαρ πως η της θεοτητος φυσις,
εικουσα μεν των οντων ουδενι, νικωσα δε μαλλον, και κατα παντα ανδριζομενη του
κεκλημε νου προς γενεσιν, εῤρωμενεστατη δε σφοδρα, και ως ουκ εστιν ειπειν, προς
την των ιδιων εργων κατ ορθωσιν. Συμμορφος ουν αρα Χριστωι νοοιτο αν ει κοτως ο
εφ' απασι τοις αγαθοις οιονει τις αρσενο φρων και νεανικος· ου τοιουτος γε μην, ο
θηλειαν εχων, ιν' ουτως ειπω, την φρενα, μαλθακην τε και ευκαταγωνιστον. ∆ειλον
γαρ και αδρανες, και προς μαχην και ευτολμιαν απειρηκος το θηλειων εστι γε νος.
Εικονα δε σοι του πραγματος παραθησω παλιν απο της Μωσεως συγγραφης. Ἔφη
τοινυν οτι των Αιγυπτιων ο τυραννος, εις τυπον του διαβολου κειμε νος παρα τηι
θειαι Γραφηι, κατα της των Ἑβραιων ωδινος ωπλιζετο, και τοις ετι κατα νηδυος
μαχομε νος, αναιρεισθαι παραχρημα διετυπου τα γεννωμε να, και φωτος αρτι προς
πειραν ερχομενα. Το δε της ωμοτητος συνθημα μετα της αυτωι πρεπουσης εγραφετο
τεχνης. Ζωογονεισθαι μεν γαρ το θηλυ, το γε μην αρσεν υδασι και τελμασιν
εναποπνιγεσθαι δειν ο μιαιφονος ενομοθετει. Ποι ουν αρα και τουτο ημιν
κατασημαινει το θεωρημα; Τι δε τοις ευμα θεστεροις παρεσται νοειν; Ἡδεα γαρ τωι
διαβολωι τα μαλθακα τε και ανανδρα και εκτεθηλυμενα φρο νηματα· διο και εις
αυξιν ιεναι το θηλυ παραχω ρει, πλεονεκτηθησεσθαι ποτε παρ' αυτων ου προσ
δοκησας ο πονηρος. Πολεμιωτατον δε και προς το νικασθαι σκληρονουν ηγειται τον
αρσενα· ον και τοις της αληθειας εντρεφομενον λογοις, ει προς με τρον ηλικιας
αναδραμοι της εν Χριστωι, και "εις ανδρα τελειον" αυξησει, κατα τον Παυλον,
εσεσθαι 77.624 γινωσκων ουδαμοθεν αλωσιμον, προ ηβης απαιρει. Το γαρ εκ νηδυος
αυτης, τηι του αρσενος επιφυε σθαι γονηι, τι ουν εντευθεν; Ὅτι παν το τιμιον παρα
Θεωι, βδελυκτον παρ' εκεινωι. Κρατησει δε παντως και το εναντιον· το γαρ εκ του
διαβολου κατεστυγη μενον, εν τοις αναγκαιοις παρα τωι Θεωι· ψηφον δε ωσπερ τινα
την αριστην εφ' εαυτωι, την επι τωι μι σεισθαι διαβολην μετα της αλλης ευκοσμιας
αποκερ δαινον. Ὅτι δε και τουτο εστιν αληθες, εξ αυτων υμιν επιδειξαι των ιερων
Γραμματων, χαλεπον ου δεν. Ουκουν εν τοις καλουμενοις Ἀριθμοις (κατ ωνομασται
δε ουτως εν Μωσεως βιβλιον), ευθυς εν αρχαις εφη που Θεος προς τε αυτον τον
ιεροφαντην Μωσεα, και προς Ἀαρων· "Λαβετε αρχην πασης συναγωγης υιων Ἰσραηλ
(αρχην ονομασας τον εκλο γισμον, ητοι την απαριθμησιν), κατα συγγενειας, κατ'
οικους πατριων, κατ' αριθμον εξ ονοματος κατα κεφαλην αυτων· παν αρσεν απο
εικοσαετους και επανω, πας ο εκπορευομενος εν δυναμει Ἰσραηλ, επισκεψασθε
αυτους." Συνες οπως απογραφεσθαι μεν κελευει το αρσεν, και την ηβωσαν ηδη, και
οιονει σφριγωσαν αρτι πληθυν· "Ἀπο εικοσαετους γαρ, φησι, και επανω." Ἀλογει δε
του θηλεος παν τελως και μειρακιωδους ηλικιας. Ἀποβλητον γαρ παρα Θεωι
φρονημα το ασθενες και ατελες εις συν εσιν. Γνωριμωτατον δε και εν βιβλωι ζωης
καταγε γραμμενον το ανδρωδες αμα και συνετον, ατε δη και αρκουντως εχον εις το
ηδη δυνασθαι ταις του διαβολου κακουργιαις αντιστατειν. Φρονηματι γαρ τωι
νεανικωι παρεζευγμενη συνεσις, προς παν οτιουν ικανη των οσα προσηκει των
ευσεβουντων εργαζε σθαι. δʹ. Ουκουν (ανακεφαλαιωσομαι γαρ αναγκαιως τον του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

λογου σκοπον) συμμορφους ημας αποτελει το Πνευμα Χριστωι· και δια της κατ'
ενεργειαν αρετης οι θειοι δη παντως ημιν εναστραπτουσι χαρακτηρες. Συμβησεται
δε και τοις μη τοιουτοις το εναντιον. Ποιη σομαι δε φανοτατην του λογου την
δυναμιν. Ὅνπερ γαρ τροπον εις τυπον ανδρειας εληφθη το αρσεν, ανδρειας δε φημι
της νοουμενης κατα Θεον, η και συμμορφους αποτελει τωι Χριστωι, κατα τον αυτον
δη τουτονι λογον, εις τυπον μαλακισμου και φρονηματος ασθε νους, διαπιπτοντος
τε και λιαν ευκολως εις ηδονας, το της θηλειας εισφερεται προσωπον. Και γουν η
θεια Γραφη αυτην τε την αμαρτιαν, και τους της αμαρτιας εργατας, εν τωι της
θηλειας διαπλαττει σχη ματι. Ὅνπερ γαρ τροπον συμμορφους ειναι φαμεν Χριστωι
τους αγαπωντας αυτον· ουτω και της αμαρ τιας το ακαλλεστατον σχημα ταις των
φιλαμαρτη μονων ψυχαις εγχαραττεται. Παροισω δε τον μακα ριον παλιν προφητην
Ζαχαριαν, αυτο δη τουτο και μαλα σαφως τοις ακροωμενοις εξηγεισθαι δυναμε
77.625 νον. Λεγει γαρ ουτω· "Και εξηλθεν ο αγγελος ο λαλων εν εμοι, και ειπε προς
με· Ἀναβλεψον τοις οφθαλμοις σου, και ιδε το εκπορευομενον τουτο. Και ειπα· Τι
εστι; Και ειπε· Τουτο το μετρον το εκπορευομενον· και ειπεν· Αυτη η αδικια αυτων εν
πασηι τηι γηι. Και ιδου ταλαντον μολιβδου εξαιρομε νον. Και ιδου γυνη μια εκαθητο εν
μεσωι του μετρου· και ειπεν· Αυτη εστιν η ανομια· και εῤριψεν αυτην εις μεσον του
μετρου, και εῤριψε τον λι θον του μολιβδου εις το στομα αυτης. Και ηρα τους
οφθαλμους μου, και ειδον· και ιδου δυο γυναικες εκ πορευομεναι, και πνευμα εν
ταις πτερυξιν αυτων· και αυται ειχον πτερυγας, ως πτερυγας εποπος· και ανελαβον
το μετρον ανα μεσον της γης και του ουρανου." Ἀκουεις οπως εν σχηματι μεν
γυναικος η ανομια τωι προφητηι φαινεται· αι δε προς υψος αιρειν αυτην επιχειρουσαι
ψυχαι, της ενουσης αυτηι δυσειδειας τον ισον εχουσι τροπον. Και αυται γαρ ορωνται
γυναικες. Ἔποπος γε μην εμπεφυκεναι πτερυγας αυταις ο προφητικος ημιν
διισχυρισατο λογος, ινα δια τουτου το ετοιμον εις ακαθαρσιαν, και το ευπετες εις
φιλοσαρκιαν των ανοσιων επι δειξηι ψυχων. Ἀκαθαρτον γαρ το στρουθιον, φημι δη
τον εποπα, σκωληκων τε και περισσευματων των απο γαστρος οτι μαλιστα βορον.
Τοιαυτη δε πασα φιλαμαρτημων τε και φιληδονος οραται ψυχη. Νους μεν γαρ ο
καθαρος τοις της αληθειας εντρεφεται λο γοις. Ἀληθεια δε νοειται Χριστος. Ὁ δε
γηινος και φιλοβορβορος, καθαπερ τινας σκωληκας ερποντας εν εαυτωι, τας εφ'
εκαστωι των φαυλων επιθυμιας ορων, συλλεγει και τρεφεται, της εντευθεν δυσωδιας
αφειδησας παντελως. Ει τοινυν ηδυ τε και φιλον λελογισται παρ' ημιν την
ευκλεεστατην του Σωτηρος εικονα φερειν, και αναμορφουσθαι προς εκεινο το θειον
και ουρανιον καλλος, παραιτωμεθα τον δυσει δεστατον της αμαρτιας χαρακτηρα·
φυγωμεν φρε να την μαλακην, και ταις του διαβολου δυστροπιαις ευκαταγωνιστον.
Ἀνδριζωμεθα δε μαλλον κατα Χριστον, ινα και μετοχοι της αυτου ευρισκωμεθα
ζωης, γεγονοτες εν προσωπωι του Θεου και Πατρος, δι' αυτου τε και εν αυτωι. Ουτω
γαρ, ουτω τη τοις ημετεροις σωμασιν ενοικησασαν φθοραν, καθαπερ τι των
δυσαχθεστατων φορτιων αποσεισαμενοι, την της αμαρτιας μεταμφιασομεθα δοξαν,
ου την της σαρ κος αρνουμενοι φυσιν, αλλ' εις το της αφθαρσιας αναστοιχειουμενοι
καυχημα, και μετα σαρκος και αῤρητωι τινι τηι παρα Χριστου καταστιλβοντες δοξηι·
"Μετασχηματιει γαρ το σωμα της ταπεινωσεως ημων συμμορφον τωι σωματι της
δοξης αυτου," καθα γεγραπται. Ὅτι δε καιτοι φθαρτης οντες φυσεως, επειπερ
εγεγοναμεν εν προσωπωι του Θεου και Πα τρος, αφθαρτοι διαμενουμεν,
κατημφιεσμενοι του Σωτηρος την δοξαν, ουδεν ημιν ηττον κακεινο σα φηνιει το
παρα τηι θειαι κειμενον Γραφηι παραδειγμα. ∆ιδαξαι γαρ εθελησας ο παντα ισχυων
Θεος, οτι και 77.628 το φθειρεσθαι πεφυκος, εις ετερον τι παρ' οπερ εστι
μετασχηματιζεται, και την εις το αμεινον ανισχει μεταδρομην, ει της εποπτειας αξιοι
το της παρ' αυ του· "Ὀφθαλμοι γαρ Κυριου επι δικαιους," κατα το εν Ψαλμοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

γεγραμμενον· λεγει προς τον αγιον Μωσεα και τον Ἀαρων· "Πλησατε το γομορ του
μαν, εις αποθηκην εις τας γενεας υμων· και ειπε Μω σης προς Ἀαρων· Λαβε σταμνον
χρυσουν ενα, και εμβαλε εις αυτον πληρες το γομορ του μαν, και απο θησεις αυτο
εναντιον του Θεου, εις διατηρησιν εις τας γενεας υμων." Καιτοι το μαννα, κατα γε
την ιδιαν φυσιν εφθειρετο, αχρειοτατον δε παντελως τοις εθελουσι τηρειν, και εις
μιαν την εφεξης ημεραν ευρισκετο· αλλ' εμενεν αδιαφθορον, εν οψει τεθεν του Θεου
δια χειρος Ἀαρων, και τηι χρυσηι συνεχο μενον σταμνωι. Ὅτι δε και εις ημας αυτους
εσται τι τουτον, ενδοιασειν οιμαι μηδενα. Ὁ γαρ αγιος οντως αρχιερευς των
ημετερων ψυχων, τουτεστι Χριστος, περιστελει μεν τηι δοξηι τηι θειαι, καθαπερ τινι
χρυσωι το ημετερον σωμα· παραθεις δε ωπερ εν οψει του Θεου και Πατρος, μεταθησει
προς αφθαρ σιαν. Ὑποκεισομεθα γαρ ουκετι τηι φθοραι· μενου μεν δε μαλλον εις το
διηνεκες. Εις υποδειγμα γαρ του πραγματος εληφθη το μαννα. Ἀποκειμενης
τοιγαρουν της ουτω λαμπρας τοις αγιοις λαμπαδος, τον εκ ραιθυμιας ημιν
επισυμβαινοντα νυσταγμον της εαυτων διανοιας ως ποῤρωτατω διωθουμενοι, μετα
νηψεως αγαθης την εαυτων σωτηριαν κατερ γαζωμεθα. Και δια του κατορθουν
επειγεσθαι παν ειδος αρετης, επεσθαι τε και λιαν ευτονως τοις ευ αγγελικοις
προσταγμασι, καλας τωι Σωτηρι τας αμοι βας εκτισωμεν, και τωι της απαντων ζωης
υπεραθλη σαντι, εκπριαμενωι τε ημας τωι ιδιωι σταυρωι, προσ κομιζωμεν χαριστηρια
θυσιας πνευματικας, κατα τον ψαλλοντα που και λεγοντα· "Εισελευσομαι εις τον
οικον σου εν ολοκαυτωμασιν· αποδωσω σοι τας ευχας μου, ας διεστειλε τα χειλη
μου." Οι γαρ ολως την πιστιν καταδεξαμενοι, Κυριον τε και Θεον ομο λογησαντες
τον Χριστον, υπεσχομεθα την δουλειαν, προσεγραψαμεθα την υπακοην·
χρεωστουμεν αυτωι το πειθηνιον. Ἐννοησωμεν γαρ οτι κατα φυσιν Θεος υπαρχων,
ατε δη και εκ Θεου πεφηνως, αῤρητως και υπερ νουν εξ αυτης της του Θεου και
Πατρος αναλαμψας ουσιας, δια τε τουτο και λιαν εικοτως εν μορφηι και ισοτητι τηι
κατα παν νοουμεν, ωστε και υπαρχων αληθως, "τεταπεινωκεν εαυτον," κατα τας
Γραφας, "μορφην δουλου λαβων," τουτεστι γενομενος καθ' ημας, ινα και ημεις κατ'
αυτον [γενωμεθα], εις τον δια χαριτος εξεικονισμον δια της του Πνευματος ενερ
γειας αναμορφουμενοι. Ἐπειπερ εις εξ ημων, ο δι' ημας μεν, ανθρωπος καθ' ημας·
Θεος δε, δι' αυτον και τον φυσαντα, και προ της ενανθρωπησεως, και οτε γε γονεν
ανθρωπος. Ου γαρ ενεδεχετο μη ειναι Θεον τον εκ Θεου κατα φυσιν, ει και "γεγονε
σαρξ," κατα την Ἰωαννου φωνην. Και γουν τωι γνησιωι ποτε μα 77.629 θητηι
(Φιλιππος δε ουτος ην), αντιβολουντι και λε γοντι· "Κυριε, δειξον ημιν τον Πατερα,
και αρκει ημιν·" εαυτον εις οψιν παραθεις της του Πατρος ουσιας τε και δοξης, ελεγε·
"Τοσουτον χρονον μεθ' υμων ειμι, και ουκ εγνωκας με; Φιλιππε, ο εωρα κως εμε,
εωρακε τον Πατερα. Ου πιστευεις οτι εγω εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστιν;
Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν." Ἔδειξε γαρ ημιν εν ιδιαι φυ σει την του Πατρος, και δια
της εφ' απασι θεοπρε πους ενεργειας, ουσιωδη χαρακτηρα προς γνωσιν ημιν εαυτον
παραθεις του φυσαντος, τον αληθη και μονον εδειξε Θεον. Τοιγαρτοι, νεκροις μεν
εκελευσε παλινδρομειν εις ζωην, κατεφθαρμενοις τε ηδη και δυσωδοσι· θαλαττηι δε
και πνευμασιν εξουσιαστικως επεφωνει· "Σιωπα, πεφιμωσο·" τυφλοις δε τοις εκ
σπαργανων το γλυκυ και τριποθητον ενετιθει φως, και προς τουτοις ετερα μυρια
παραδοξως ειργαζετο. "Θεον μεν γαρ ουδεις εωρακε πωποτε," κατα τον αγιον
ευαγγελιστην. Ὃ γαρ υπαρχειν νοειται, και εστιν αληθως η θεια τε και απερινοητος
φυσις, ποιος αν κατιδοι σωματος οφθαλμος; η πως αν ολως ορωιτο το κατ' ουσιαν
ουχ ορατον; τις δε το απροσ ιτον εκεινο κατοψεται φως, καιτοι της ηλιακης ακτι νος
απροσβλητον τοις ημετεροις οφθαλμοις απο στιλβουσης την εκλαμψιν; Ἀλλ' ην
αναγκη λοιπον, και αυτον ημας ιδειν τον Θεον. Ουκουν δια των θαυ ματων η θεα·
και εν τοις παραδοξως αποτελουμενοις, το της θειας φυσεως νοηθησεται καλλος.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

Και η Σο φια δε παλιν, απο καλλονης κτισματων αναλογως θεωρεισθαι τον τουτων
εφη δημιουργον. Ἵνα τοινυν θαυματουργησας επιγινωσκηται, και δειξηι μεν ημιν εν
εαυτωι τον Πατερα, πιστευηται δε οτι Θεος κατα φυσιν εστιν, και των ολων Κυριος,
γεγονε καθ' ημας ανθρωπος, δηλονοτι, και την ημετεραν ομοιω σιν υποδυς, "επι γης
ωφθη," κατα το ειρημενον υπο των σοφων, "και τοις ανθρωποις συνανεστραφη."
Ἐπειδη δε τοις Ἰουδαιοις εξ επαγγελιας ωφειλετο, "γεγεννηται μεν εν Βηθλεεμ της
Ἰουδαιας," κατα τας Γραφας· εδιδαξε δε παρα πρωτοις αυτοις, και της του Μωσεως
συγγραφης, ατε δη και εν τυποις το παλαι συντεταγμενης, την ασυγκριτως αμεινω
τοις ακροωμενοις εχαριζετο γνωσιν· "Τετελειωκε μεν γαρ ο νομος ουδεν."
Πληρεστατον της ευσε βειας το καυχημα δια των του Σωτηρος ημων εν ταλματων
προσγινεται. Καιρου τοιγαρουν τα εν τυ ποις τεθεσπισμενα μεταπλαττεσθαι λοιπον
εις αλη θειαν αναπειθοντος, επεφωνει Χριστος τοις εξ αιμα τος Ἰσραηλ· "Ἐγω ειμι η
αληθεια," μονονουχι τουτο λεγων· Παριτω λοιπον η Μωσεως εντολη, και αργειτω
μεν ο τυπος, και λατρειας της εν σκιαις το ανοητον, αναλαμπετω δε λοιπον της
αληθειας η δυναμις, και της κατ' ενεργειαν αρετης η χαρις αυ τοις ορασθω νυνι
τελουμενη τοις πραγμασι· "Πνευ μα γαρ ο Θεος, και τους προσκυνουντας αυτον, εν
πνευματι και αληθειαι δει προσκυνειν." 77.632 εʹ. Ἀλλ' οι σκληροι και ατεγκτοι των
Ἰουδαιων λαοι, οι προς μονην ορωντες αναισθησιαν, και μα νιαν νοσουντες
θηριοπρεπη, ουχ οπως προσιεσθαι δειν ελογιζοντο, τον δια νομου και προφητων, οτι
τε ηξει προηγγελμενον, και απαν ημων διασωσει το γενος, αλλ' εις τουτο
κατωλισθον απονοιας οι ταλα νες, ως διδασκοντα μεν, και τα υπερ νομον εισ
ηγουμενον ασυνετως διαγελαιν· ποιεισθαι δε παρ' ουδεν το ουτω σεπτον και τιμιον
μαθημα, και λοιδο ριαις μεν αυτον εκτοποις κατασφενδοναιν, φαγον δε και μεθυσον
και Σαμαρειτην ου κατοκνησαι καλειν· παραιτησομαι γαρ τα ετι τουτων ειπειν
χαλεπωτερα. Τοιγαρτοι και δια της των αγιων προφητων κατ εθρηνειτο φωνης ο
τοις ουτω δεινοις αλους τολμημα σι· "Οικος Ἰσραηλ επεσεν, ουκ ετι μη προσθησει
του αναστηναι· παρθενος Ἰσραηλ εσφαλεν επι της γης αυτης, ουκ εστιν ο ανιστων
αυτην." Ἐξ αυτων γαρ οτι εξεμοχλευθη των βαθρων η των Ἰουδαιων Συναγωγη, την
υπερφερη του σωζοντος ανεξικακιαν ασωτατα δαπανησασα. Ὤοντο γαρ πως οι των
Ἰουδαιων λαοι τε και καθηγουμενοι, ουδεν ειναι παντε λως εις εγκληματος δυναμιν
την εις προφητας ασε βειαν. Τοιγαρτοι και επ' αυτωι την ανοσιαν κατατει ναι μη
καταδεισαντες χειρα, κατεγινωσκον του Χρι στου, και της αιωνιου ζωης δια της εις
τουτο παρα πληξιας απεδημουν οι δειλαιοι. Και γουν εν προφηταις εφη που περι
αυτων· "Ουαι αυτοις, οτι απεπηδησαν απ' εμου· δειλαιοι εισιν οτι ησεβησαν εις εμε.
Ἐγω δε ελυ τρωσαμην αυτους, αυτοι δε κατελαλησαν κατ' εμου ψευδη." Πικρας γαρ
αυτωι τας αμοιβας εκτινοντες, και αποδιδοντες πονηρα αντι αγαθων, καθως
γεγραπται, ουχι μονον ψευδη κατελαλουν, αλλα τοις αρχαιοις αυ των δυσσεβημασι
την απασων μειζονα προστιθεντες ανομιαν, εκεινο δη παντως το εν τοις Ευαγγελιοις
γεγραμμενον προσεφωνουν αλληλοις περι Χριστου· "Ουτος εστιν ο κληρονομος·
δευτε αποκτεινωμεν αυτον, και ημων εσται η κληρονομια." Ειτα προς εργον την
ουτως απηχεστατην διεξαγοντες σκεψιν, και συνεργατην του πραγματος, μαλλον δε
ηγεμονα και επι στατην τον Σαταναν ποιησαμενοι, μικροις αργυριοις τον ωοτατον
εξεπριαντο μαθητην. Περι γαρ των τοιουτων ο θειος εφη που λογος·
"Ἐξαλειφθητωσαν εκ βιβλου ζωντων, και μετα δικαιων μη συγγραφη τωσαν." Ἀλλα
γαρ τι δητα μοι μακρος ουτως προεισι λογος περι των εν οψει κειμενων; Τις γαρ
ηγνοησε τα των ανοσιων Ἰουδαιων τολμηματα; Σταυρωι γαρ παραδεδωκασι τον
απαντων ∆εσποτην, ταις οικειαις δειλαιοι κεφαλαις, και ολωι τωι γενει το της
ασεβειας επιγραψαντες εγκλημα. Τετολμηκασι γαρ παραφρονουντες ειπειν· "Το αιμα
αυτου εφ' ημας και επι τα τεκνα ημων." Ἀλλα και τωι τι μιωι σταυρωι προσηλωθεντα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

βλεποντες, κατεμειδιων οι παντολμοι, και ανεπειθοντο λεγειν υπο του ιδιου 77.633
Πατρος, φημι δη του Σατανα· "Ει Υιος ει του Θεου, καταβηθι νυν απο του σταυρου,
και πιστευσο μεν σοι." Ὁ δε Κυριος Ἰησους Χριστος σειομενον ηδη και πιπτοντα
βλεπων τον παλαι καθ' ημων τυραννησαντα θανατον (εμελλε γαρ αναιρεισθαι παν
τελως τωι θανατωι της αγιας σαρκος), τους των Ἰου δαιων ονειδισμους παρ' ουδεν
εποιειτο. Σκοπος γαρ ην αυτωι, και ζωντας και νεκρους απαλλαξαι της αμαρτιας, και
καινοτομησαι παλιν τηι ανθρωπειαι φυσει την εις αφθαρσιαν αναδρομην, ο δη και
γεγονεν. Ἐσκυλευσε γαρ τον ᾅδην θεοπρεπει και αγαθωι προσταγματι τοις εκει
λεγων· "Ἐξελθετε, και ανακαλυφθητε·" και τριημερον αναστησας τον ιδιον (σιξ),
απαρχη γαρ των κεκοιμημενων, και πρωτο τοκος εκ νεκρων ο Χριστος, ανεληφθη
προς τον Πα τερα, παρακλητος υπερ ημων. Ὡς γαρ ο Παυλος φησι, "Ουκ εχομεν
αρχιερεα μη δυναμενον συμπαθησαι ταις ασθενειαις ημων· πεπειραμενον δε κατα
παντα και καθ' ομοιοτητα χωρις αμαρτιας." Και παλιν· "Ἐν ωι γαρ πεπονθεν αυτος
πειρασθεις, δυναται τοις πειραζομενοις βοηθησαι." Ὅτι δε και ηξει, κατα τας Γραφας,
εκαστωι τε αποδωσει κατα το ερ γον αυτου, το θειον απασι βημα προθεις, ουδαμοθεν
αμφιβολον. Ἐπι τουτοις απασι λαμπραν ουτως εικο τως επιτελουμεν την εορτην,
ουχ εαυτοις ετι ζωντες κατα την θειαν Γραφην, αλλα τωι παντας αγορα σαντι
Χριστωι. Φερε δη ουν υποταξωμεν αυτωι τον αυχενα, και προς παν εργον αγαθον
ανδριζωμεθα, την του σωματος τηρουντες αγνειαν, τον εν ψυχηι μολυσμον
παραιτουμενοι· της εις αλληλους αγαπης εχομενοι· των πτωχων μνημονευοντες, και
των δε σμιων, ως συνδεδεμενοι· των κακουχουμενων, ως και αυτοι οντες εν σωματι.
Τοτε γαρ, τοτε και κα θαροι καθαρως την παναγνον ταυτην νηστειαν επι τελεσομεν,
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης, απο εννεακαιδεκατης του Μεχιρ μηνος,
της δε εβδο μαδος του σωτηριωδους Πασχα απο τετραδος και εικαδος του Φαμενωθ
μηνος, περιλυοντες μεν τας νη στειας τηι εννατηι και εικαδι του αυτου μηνος εσπεραι
βαθειαι, κατα την ευαγγελικην παραδοσιν, εορτα ζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι
Κυριακηι τηι τρια καδι του αυτου μηνος Φαμενωθ, συναπτοντες εξης και τας επτα
εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης, κατα την του θειου νομου διαταξιν. Ουτω γαρ,
ορθηι πιστει και αγαθοις εργοις τελειουμενοι, κληρονομη σομεν βασιλειαν ουρανων
εν Χριστωι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΑʹ.
αʹ. "∆ευτε δη, δευτε παλιν, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι," και δια της παναγνου
νηστειας, "δευτε, προσκυνησωμεν και προσπεσωμεν αυτωι," και δια της εις απαν
υποταγης τον ουρανου τε και γης βασι λεα τιμησωμεν, το γεγραμμενον ειδοτες·
"Ἀγαθον 77.636 ανδρι, οταν αρηι ζυγον εν νεοτητι αυτου." Το γαρ υπεζευχθαι νομωι,
και παιδαγωγεισθαι θεσμοις τοις δια Χριστου, πως ουκ αν τις υπεραγασαιτο, ταις
ανω τατω πασων ευκλειαις τιθεις εναριθμιον; Χρημα μεν γαρ, αγαπητοι, τιμιον τε
και αξιοληπτον η αρετη· και απαντων, οιμαι, των εν τωιδε τωι βιωι τεθαυμα σμενων
ειη μεν εν αμεινοσι παρα γε τοις ορθα φρο νειν ειωθοσιν. Ἐπαινεσαι δ' αν τις, και
μαλιστα εικοτως, τον επιεικη και κοσμιον, ει μυριους επ' αυτηι διαπλησων πονους,
εθελοντης τε ειη και φιλεργε στατος, και της απασων αριστης προθυμιας αναμε στος.
∆ειν γαρ εγωγε φημι τοις ουτω λαχουσι την δοξαν εξαιρετον, ειτα προσειη σκοπος,
μαλακιζεσθαι μεν ουδαμως· οκνου δε και δειλιας, και ραιθυμιας απασης
κατανδριζεσθαι φιλειν, ως αναντες μεν, η δυσπορευτον ηγεισθαι μηδεν, ευστιβες δε
λιαν και το τραχυ, ευκατεργαστον δε κομιδηι και οπερ αν ειη δυσεπιτηδευτον.
Αισχρον γαρ, ως αληθως, τους μεν επι των σωματων ρωμηι μεγαλαυχειν ειωθοτας,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

και τεχνην επησκηκοτας η την εν παλαιστραις τετιμη μενην, και γυμνοπαιδειαις
ταις εν αστεσι πρεπου σαις, ηγουν την εν μαχαις διαφανη, και τοις αντεξ αγειν
επιχειρουσιν απροσβλητον, εκπρεπεστατην επει γεσθαι δοξαν ταις οικειαις αναδειν
κεφαλαις· ημας δε αυτους [ισ. ους] ο ισοθεος επελαμψε Λογος, ου κο σμικην
ευθυμιαν, ου χρονωι μεμετρημενην ευημεριαν ελειν σπουδαζοντας, αλλ' ως ο
σοφωτατος εφη Παυλος, βασιλειαν ουρανων παραλαμβανοντας ασαλευτον, τους εν
τωιδε τωι βιωι βραχεις υποβλεπεσθαι πονους, και ουκ εν καιρωι τωι δεοντι το ανεισθαι
ζητειν, καιτοι σαφεστατα και εναργεστατα βοωντος του Παυλου· "Ουκ αξια τα
παθηματα του νυν καιρου, προς την μελλουσαν δοξαν αποκαλυφθηναι εις ημας. Ἡ
γαρ αποκαραδοκια της κτισεως, την αποκαλυψιν της δοξης των τεκνων του Θεου
απεκδεχεται." Ὅτι μεν ουν της ευνομωτατης ζωης εις ευκλεεστατην ελπιδα καταιρει
το τελος, το θειον ημας πιστωσεται λογιον· "Ἀγαθων γαρ πονων, φησι, και καρπος
ευκλεης." Ὃ δε μοι θαυμαζειν επεισιν, εκεινο εστιν. Ει μεν γαρ τις ημων των εχθρων
της ουτω λαμπρας παρ ελεσθαι δοξης επιχειρων ηλισκετο, ου μετριαν αν εικοτως
εποιησαμεθα την καταβολην, ως τα παντων αριστα ζημιουμενοι, και δυσοιστον την
πλεονεξιαν. Ἐπει δε το κωλυον ουδεν ορασθαι λαμπρους, πως ουκ αν γενοιτο των
ατοπωτατων, ταις μεν παρ' ετερων δυστροπιαις επηλγηκοτας, αφορητως εχειν, και
πικραις ουτω δυσφημιαις ορασθαι πεφορτισμε νους, αυτοκλητον δε των αγαθων την
ζημιαν ταις ιδιαις ημας επισυρεσθαι κεφαλαις, και ροπηι διανοιας εθελουργωι της
εαυτων καταθλησαι ζωης. Καιρος ουν αρα φροντιδος, αγαπητοι, νηψεως τε και
εγκρατειας, και της παναγνου νηστειας· εξελιττει γαρ ημιν αυ την, και επι θυρας
αγει λοιπον ο καιρος. Τοιγαρτοι και νομικοις επομενοι διαταγμασι, και την της ιερα
σθαι λαχουσι πρεπωδεστατην μονονουχι ανατεινον 77.637 τες σαλπιγγα, μεγα τι και
διαπρυσιον κηρυγμα, και ευσημοτατην ωσπερ ηχην αναγεγωνειν ηπειγμεθα, τοις
απανταχοσε κατασημαινοντες, οτι "καιρος του ποιησαι τωι Κυριωι," κατα το
γεγραμμενον, καιρος αγωνων και πονων και νικης της κατα παθων σω ματικων τε
και ψυχικων. βʹ. Παραθηγει δε ημας εις την επι τουτωι διαγ γελσιν Γραμμα θειον τε
και ιερον, ωδι πως εχον και λεγον· "Ἐαν δε εξελθηις εις πολεμον εν τηι γηι υμων προς
τους υπεναντιους τους ανθεστηκοτας υμιν, και σημανητε εν ταις σαλπιγξι, και επι
τοις ολοκαυ τωμασι, και επι ταις θυσιαις των σωτηριων υμων, και εσται υμιν
αναμνησις εναντι του Θεου υμων. Ἐγω Κυριος ο Θεος υμων." Ουκουν επειδηπερ εν
γε τωι παροντι μαλιστα καιρωι σαρκος τε και παθων καταστρατευεσθαι δειν ο της
νηστειας ημας ανα πειθει θεσμος, φερε τοις καθηκουσιν οπλοις ανδρειως
εναρμοσωμεθα, και παντευχιαν αμφιεσωμεθα την πνευματικην. Παριτω δε ημιν ο
Χριστου στρατιωτης αγωνιουμενος, ου σιδηρωι λαμπρωι τεθωρακισμενος, ου φρικτον
ανατεινων λοφον, ου χαλκηλατον ασπιδα και δορυ προφαινων, αλλ' η φησιν ο
θεσπεσιος Παυλος, "ενδυσαμενος την πανοπλιαν του Θεου, πιστιν, ελπιδα, και
αγαπην, και υπομονην, καρτεριαν την επ' αγαθοις·" φρονημα νεανικον τε και αθραυ
στον, και καρδιαν ουκ ευκατασειστον, ακλινη δε μαλλον και ερηρεισμενην, και
αφιλομαχον μεν εις αδελφους, εμπειροπολεμον δε προς υπεναντιους. Τουτι γαρ
οιμαι δηλουν το δια της προφητου φωνης ορθως ειρημενον· "Ὁ πραυς εστω
μαχητης." Μη γαρ ει τις οιεσθω το πικρον των δαιμονιων ηρεμησειν στιφος, ηγουν
καταληξειν της καθ' ημων μανιας τον Σαταναν. Και ειρηται μεν που προς Ἰουδαιους·
"Ει αλλαξεται Αιθιοψ το δερμα αυτου, και παρδαλις τα ποικιλματα αυτης, και υμεις
δυ νησεσθε ευ ποιησαι, μεμαθηκοτες τα κακα." Ἀλλα το ουτως εχον ορθως τε και
καλως και ταις πονη ραις και αντικειμεναις δυναμεσιν επαυδησαι τις αν, και μαλα
εικοτως, αι τονδε περινοστουσι τον κοσμον, εκαστου των εν αυτωι
πολυπραγμονουσαι βιον, δει νοις τε και αγριοις ομμασι τους αγιους κατασκεπτο
μεναι, και τους μεν ηδη νενευκοτας εις πονηριαν παραθηγουσαι προς αποστασιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

την ετι μειζονως χειρονα, και φαυλοτητος απασης επ' αυτο λοιπον ιουσαν το
ακροτατον· τοις γε μην ελομενοις αγαθ ουργειν, και τοις της δικαιοσυνης επαυχειν
κατορ θωμασι, καθαπερ τισι των οτι μαλιστα πολεμιωτα των αντεγειρομεναι, και
της ενουσης αυταις δυστρο πιας αντεξαγουσαι την ωμοτητα. Μαχεται γαρ ημιν ουχ
αιμα και σαρξ, αλλ' η παγχαλεπος και αποστατις των δαιμονων πληθυς, και μην επι
ταυτηι και των της σαρκος κινηματων ο εμφυτος μεν, πλην 77.640 ατιθασσος νομος
ανθελκων και βιαζομενος επι το αυτωι δοκουν, και σκληρον ανιστας κατα του πνευ
ματος τον αυχενα. Ἀντικειται γαρ αλληλοις τα φρο νηματα· και διυκισται πολυ
κατα το εναντιως εχον. Και μοι δοκω παραπλησιον τι παθειν τας των αν οσιων
ψυχας, οποιον αν τισιν εικος συμβηναι πολεσιν η χωραις, αις θυραθεν μεν των
προσοικουντων βαρ βαρων περιαγγελλεται πολεμος· ουκ αστασιαστα δε τα εισω
πυλων, αλλ' εγγενης μεν τους εν αυταις καταβοσκεται μαχη· το δε και μολις των
εξω πε ριεσομενον, ειπερ τι μετην ομονοιας αυτωι, αυτο δι' εαυτου συνθραυεται, ταις
διχονοιαις κατεσχισμε νον. Ὅτι γαρ τις ου μικρα εν ημιν η των θεληματων οραται
διαφορα, μαρτυρησει λεγων ο θεσπεσιος Παυλος· "Συνηδομαι γαρ τωι νομωι του Θεου
κατα τον εσω ανθρωπον· βλεπω δε ετερον νομον αντιστρα τευομενον τωι νομωι του
νοος μου, και αιχμαλωτιζοντα με τωι νομωι της αμαρτιας τωι οντι εν τοις μελεσι μου.
Ταλαιπωρος εγω ανθρωπος, τι με ρυσεται εκ του σωματος του θανατου τουτου;"
∆ιττος ουν αρα και ουχ απλους εν ημιν ο πολεμος. Ἀλλ', οιμαι γε δη που, φαιη τις
αν, και ταυτι λεγοντος εμου διαπυ θοιτο· Τι ουν, ω ταν; Ἄρα δεησει τα οπλα μεθεντα
επιδουναι το κρατειν ακοντι τοις εχθροις, και βιαιοτατοις ωσπερ δεσποταις
καταζευξαι τον αυχενα, σφαλερον ειδοτας το μαχεσθαι, και θητευειν αναγκη σαρκι
και δαιμοσιν, απειρηκοτας την σωτηριαν; Ουμενουν· ταυτι γαρ υθλος, και ετερον
ουδεν. Ἄπαγε της δυσβουλιας, ανθρωπε. Μεθιστη τον νουν εις αναληψιν ευτολμιας·
καν φυσιν ακουσηις σαρκος, επιῤρεπεστερον πως εχουσης προς ηδονας το φρονημα,
μη καταδησηις την αντιστασιν· μικροις κομιδηι κατανδριζεται πονοις, καν ιδηις
κεκινημενην, και των του πνευματος θεληματων κατατεθηγμενην, μεθες ως ταχος
την ραιθυμιαν, και τους των αθλη των αριστους απομιμουμενος, ανταποδυου
θερμοτε ρον· και τοις της αγνειας οπλοις ανηρμοσμενος, επιδειξον αυτηι τον εξ
ασκησεως πονον, και φυγας οιχησεται της αμαρτιας ο νομος, και οψει παρα χρημα
δραπετην, ον ωιηθης ειναι δυσαλωτον. Ουτως και ο θεσπεσιος Παυλος των της
σαρκος επιθυμιων κατεστρατευετο, λεγων· "Ὑπωπιαζω μου το σωμα, και
δουλαγωγω, μη πως αλλοις κηρυξας, αυτος αδο κιμος γενωμαι." Ἵππον μεν γαρ τον
υψαυχενα, προς επιστημονα δρομον χαλινοις περιτρεπουσιν, οις εν λογωι το
επιτηδευμα. Ναυτικων δε καταλογων οι καθηγουμενοι, ταις των οιακων
περιστροφαις κατ' ευθυ διαθειν αναπειθουσι τας ολκαδας. Σωφρων δε νους και
ευδοκιμος, ηκιστα μεν ελαφρος, η λογισμων απαταις ευδιαῤριπιστος. Βεβηκως δε
ωσπερ εφ' εαυτωι, και αμωμητως ερηρεισμενος, τοις μεν εξ ασκησεως πονοις
καταρυθμιζει την σαρκα προς το δειν εθελειν υποκεισθαι τωι Θεωι· αδιαστροφον δε
παντελως την εφ' απασι τοις πρακτεοις ποιειται 77.641 διαδρομην· "Λογισμοι γαρ
δικαιων, κριματα," κατα το γεγραμμενον. Ειη δ' αν και ετερως απρο φασιστον
αληθως το ασθενειν εις εγκρατειαν. Ου γαρ δη τοι μονος της επιεικειας ο τροπος
περιεσται σαρκος, αλλ' ηδη νενεκρωται το διχοστατουν εν αυτηι, και κατηργηθη δια
Χριστου. Ἐξηγησεται δε παλιν του Σωτηρος ο μαθητης και της εμφυτου μαχης την
δυναμιν και τον της νεκρωσεως τροπον. Ἔφη γαρ παλιν· "Ἄρ' ουν αυτος εγω, τωι
μεν νοι, δουλευω νομωι Θεου· τηι δε σαρκι, νομωι αμαρτιας. Ουδεν αρα νυν κατακριμα
τοις εν Χριστωι Ἰησου, μη κατα σαρκα περιπατουσιν. Ὁ γαρ νομος του πνευματος της
ζωης, εν Χριστωι Ἰησου, ηλευθερωσε με απο του νομου της αμαρτιας και του
θανατου." Και παλιν· "Το γαρ αδυνατον του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας
κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν,
τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα." Νεκρωθεισης τοιγαρουν της
σαρκος οσον ηκεν ειπειν εις επιθυμιας λογον· εφει ται γαρ δη τοις εθελουσι νικαιν·
"Ὀφειλεται εσμεν, ου τηι σαρκι του κατα σαρκα ζηιν, καθα γεγραπται. Ει γαρ κατα
σαρκα ζωμεν, τεθνηξομεθα· ει δε πνευ ματι τας πραξεις του σωματος θανατουμεν,
ζησο μεθα. Ὅσοι γαρ Πνευματι Θεου αγονται, ουτοι υιοι Θεου εισιν." Ἐννοειν δε
ακολουθον, ως εστιν αληθως αισχρον τε και καταγελαστον τους εις τουτο δοξης
αφιγμενους τε ηδη και κεκλημενους, ως το της υιοθε σιας ελειν αξιωμα, δουλους
ορασθαι σαρκος, και ουχι δη μαλλον φυλακας ειναι γενναιους της αρετης, ινα και
την ευρημενην ανασωσαιντο δοξαν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εν ημεραι κρισεως τας
επι ταις ραιστωναις αιτιας αποσκευαζεσθαι, φληναφως εκεινο λεγοντας·
Ἐτυραννουμην, εδουλευον· αντελεγχοντος ωσπερ ημας του Χριστου, και της
ελευθεριας τον νομον ταις ημετεραις σκεψεσι μονονουχι και αντιβοαιν
αναγκαζοντος. γʹ. Ἐξηγεισθω τοιγαρουν των αγιων ο παιδοτριβης, και τα κατα
σαρκος ημων παιδευετω παλαισματα γραφων ωδι· "Παρακαλω ουν υμας, αδελφοι,
δια των οικτιρμων του Θεου, παραστησαι τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν,
ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν υμων, και μη συσχηματιζεσθε τωι αιωνι
τουτωι, αλλα μεταμορφουσθε τηι ανανεωσει του νοος υμων εις το δοκιμαζειν υμας τι
το θελημα του Θεου το αγαθον και τελειον και ευαρεστον." Και μην επι τουτωι ο
σοφος Ἰωαννης, "Μη αγαπατε, φησι, τον κοσμον, μηδε τα εν τωι κοσμωι. Ἐαν γαρ τις
αγαπαι τον κοσμον, ουκ εστιν η αγαπη του Θεου εν αυτωι. Ὅτι παν το εν τωι κοσμωι, η
επιθυμια της σαρκος, και επιθυμια των οφθαλμων, και η αλαζονεια του βιου· ουκ
εστιν εκ του Πατρος, αλλ' εκ του κοσμου εστι. Και ο κοσμος παραγεται, και η
επιθυμια αυτου. Ὁ δε ποιων το θελημα του Θεου, 77.644 μενει εις τον αιωνα."
Φρενος ουν αρα της αγαθης αμοιρησειεν αν, ειπερ τωι δοξαι λυσιτελεστερον,
προεσθαι μεν τα βελτιω, και ηγεισθαι παρ' ουδεν, ανθελεσθαι δε μαλλον, α και
γελωτος αξια αποφαινει, και χρονωι μετρειται βραχει. Ἆρα γαρ ει τις χρυσωι παραθεις
τον μολιβδον, αιρεισθαι εκελευε το δοκουν, ουκ αν εκεινο παρεντες, ο και ολιγου
παντελως αξιου ται λογου, ειτα τοις ασυγκριτως υπερκειμενοις αμελλητι
κατανευοντες το χρηναι νικαιν, αριστα βε βουλευσθαι παρα τε σφισιν αυτοις και
ετεροις υπενοηθημεν; Ειτα πως ου λιαν εκτοπωτατον, ευηθες τε παντελως, εν μεν
υλαις φθαρταις και γηΐνοις πραγμασι τοσαυτην ημας ποιεισθαι την διακρισιν και
ευθυδικιαν, εν δε της ψυχης αγαθοις, καιτοι δεον εξακριβουν οτι μαλιστα των
πραγματων τας φυσεις, αναπεπτωκοτας ορασθαι, τοσουτον και της του πρε ποντος
θηρας ολιγωρειν εγνωκοτας ως η μηδολως ειδεναι το λυσιτελουν, ηγουν ειδοτας,
υπεροραιν, και του μεν αει πεφυκοτος ωφελειν, η ολιγον κομιδηι ποιει σθαι λογον, η
παντελως ουδενα, επιθρωσκειν δε τοις αισχιοσι; Φερε δη ουν, φιλοσαρκιας μεν της
μυσαρω τατης αμεινους αναφαινωμεθα, την δε ταις ημετεραις συνεκδημον αρετην,
της προυργιαιτερας σπουδης αξιωσωμεν, προς απαν ειδος αγαθουργον τον εαυτων
αποτορευοντες βιον. ∆ειν γαρ εγωγε φημι τοις την ευδοκιμον ελομενοις ζωην, ουχι
μονης εγκρατειας της κατα σωμα νοουμενης, αλλ' ουδε μονου του κατ αθλησαι
σαρκος, αλλα και της ετερας επιεικειας της εν ηθει και τροποις. Ἀτυραννευτος μεν
γαρ εις οργην, την εκ της πραοτητος ευδιαν επασκησας ο νους· "Ὁ γαρ κρατων
οργης, κρεισσων κατα λαμβανομενου πολιν," κατα το γεγραμμενον. Και μην και επι
τουτωι νεανικωτατος ο εν λογωι κοσμος, και λημματων αδικων η περιττων ουχ
ηττωμενος· απερισπαστον δε δικαιοσυνην την αφιλοχρηματιαν ηγουμενος, και
πενιαν εκουσιον της εκ πλουτου με ριμνης προτιθεις· ολιγαρκεστατον γαρ του
Σωτηρος τον μαθητην αναφαινεσθαι, και υπαρχειν αληθως ο σοφωτατος Παυλος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

διεκελευσατο, λεγων· "Ἔχοντες διατροφας και σκεπασματα, τουτοις
αρκεσθησωμεθα. Οι δε βουλομενοι πλουτειν, εμπιπτουσιν εις επιθυ μιας πολλας και
ανοητους, αιτινες βυθιζουσι τους ανθρωπους εις ολεθρον και απωλειαν." Ουκουν
οιχεσθω μεν των περιττων η ζητησις· διαῤριπτεσθω δε ωσπερ εις ορος, η εις κυμα,
κατα τινας, και προ τεταχθω του πλειονος των αναγκαιων η χρησις, οψου φημι, και
περιβολαιων ευτελων Ταυτι γαρ ευπορι στοτατα, και αταλαιπωρον εχοντα κομιδηι
την ευρε σιν. δʹ. Προς δε γε τουτοις απασι τοις αγαθοις, και ο της κατα Χριστον
τιμασθω αδελφοτητος νομος, και ο της εις αλληλους αγαπης κρατειτω θεσμος. "Πλη
ρωμα γαρ νομου η αγαπη," κατα το γεγραμμενον. 77.645 Καρπον δε αγαπης ειναι
φαμεν, το εποικτειρειν τους εν ενδειαι και εν σπανηι των αναγκαιων καθεστηκο τας.
Μη γαρ ειπηις, ανθρωπε, κατα σαυτον· Πεπλου τηκα την πιστιν· εγνωκα τον φυσει
και αληθως Θεον και Κυριον· απενοστησα δικτυων διαβολικων, και δαιμονιωδους
απατης· απενιψαμην της ειδωλο λατρειας τα εγκληματα. Σωζεται μοι της ευνοιας το
καυχημα. ∆ιαμεμνησο δε του λεγοντος· "Τι το οφελος, αδελφοι μου, εαν τις πιστιν
λεγηι εχειν, εργα δε μη εχηι; Μη δυναται η πιστις σωσαι αυτον; Ἐαν γαρ αδελφος η
αδελφη εν υμιν γυμνοι υπαρ χωσι, και λειπομενοι ωσι της εφημερου τροφης, ειπηι δε
τις αυτοις εξ υμων· Ὑπαγετε εν ειρηνηι· θερμαινεσθε και χορταζεσθε· μη δωτε δε
αυτοις τα επιτηδεια του σωματος, τι το οφελος;" Ἢ γαρ ουκ οισθα, νοειν δε ουκ
εχεις, οτι τοις πιστευουσι πρεπει το αμελ[λ]ητι τοις θειοις καταπειθεσθαι νομοις.
Βαρβαρωι μεν γαρ και χωρων και πολεων εξωικισμενωι των καθ' ημας εθων τε και
νομων παντελως αμοιρησαντι, την της παρανομιας γραφην ουκ αν, οιμαι, τις εποι
σοι δικαιως, ει γε σωφρονοιη· αιτιωιτο δ' αν εικοτως, και ουκ απο σκοπου, τους
πολεσι τε και νομοις εντε θραμμενους, ειπερ τισι συμβαινοι παρολισθησαι του
πρεποντος. Ουκουν, οις μεν ουπω το ευδοκιμειν εν λογωι, σφαλερον δε
ομολογουμενως το χρημα εστι, περιεσται δ' ουν ομως τας των κατηγορηματων
αιτιας αποσκευαζεσθαι, το μη τοις θειοις παιδαγωγεισθαι νομοις, ουκ απιθανον
εχουσι την αναλογιαν. Τοις δε το πιστευειν ελομενοις, ανυπαιτιον μεν ουδαμως το
απειθες και εξηνιον. Το δε απειπειν την δουλειαν, δια του τον θειον αποσεισασθαι
ζυγον, πως ου σφοδρα παγχαλεπον; Ουκουν τηι πιστει συμπαρεζευχθω και τα εξ
εργων καυχηματα· και ηι φησιν ο Σωτηρ, "Γινωμεθα οικτιρμονες, καθως και ο Πατηρ
υμων ο ουρανιος οικτιρμων εστιν. –Ἡ γαρ κρισις ανιλεως τωι μη ποιησαντι ελεος,
και κατακαυχαται ελεος κρισεως." Χαλεπον δε ουδεν και εξ αυτων υμιν επιδειξαι
των ιερων Γραμματων, και της φιλαλλη λιας τα γερα, και την επι τοις εναντιοις
κατακρισιν. Τεθαυμασται μεν γαρ ο μακαριος Ἰωβ εφ' εαυτου λεγων· "Ἀδυνατοι δε,
χρειαν ην ποτε ειχον, ουκ απετυχον· χηρας δε τον οφθαλμον ουκ εξετηξα. Ει δε και
τον ψωμον μου εφαγον μονος, και ουκ ορφανωι μετεδωκα. Ει δε και υπερειδον
γυμνον απολλυμενον, και ουκ ημφιεσα. Ἀδυνατοι δε, ει μη ευλογησαν με, απο δε
κουρας αμνων μου εθερμανθησαν οι ωμοι αυτων. Ει επηρα ορφανωι χειρα, πεποιθως
οτι πολλη μοι βοηθεια περιεστιν. Ἀποσταιη αρα ο ωμος μου απο της κλειδος, ο δε
βραχιων μου απο του αγκωνος συντριβειη." εʹ. Κατακεκριται δε και αδιαφυκτον εχει
την κολασιν ο εν τοις Ευαγγελιοις πλουσιος, περι ου φησιν ο Σωτηρ· "Ἄνθρωπος τις
ην πλουσιος, και 77.648 ενεδιδυσκετο πορφυραν και βυσσον, ευφραινομενος
λαμπρως. Πτωχος δε τις Λαζαρος εβεβλητο εις τον πυλωνα αυτου ηλκωμενος, και
επιθυμων χορτασθη ναι απο των πιπτοντων ψιχιων απο της τραπεζης του πλουσιου·
αλλα και οι κυνες ερχομενοι απελει χον τα ελκη αυτου. Ἐγενετο δε αποθανειν τον
πτω χον, και απενεχθηναι αυτον υπο των αγγελων εις τον κολπον του Ἀβρααμ.
Ἀπεθανε δε και ο πλουσιος και εταφη. Και εν τωι ᾅδηι επαρας τους οφθαλ μους αυτου,
υπαρχων εν βασανοις, οραι τον Ἀβρααμ, και Λαζαρον εν τοις κολποις αυτου, και
αυτος φωνη σας ειπε· Πατερ Ἀβρααμ, ελεησον με, και πεμ ψον Λαζαρον, ινα βαψηι το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

ακρον του δακτυλου αυτου υδατος, και καταψυξηι την γλωτταν μου, οτι οδυνω μαι
εν τηι φλογι ταυτηι. Ειπε δε Ἀβρααμ· Τεκνον, μνησθητι οτι απελαβες τα αγαθα σου εν
τηι ζωηι σου, και Λαζαρος ομοιως τα κακα· νυν δε οδε παρακα λειται, συ δε οδυνασαι."
Και ειπερ τι χρη βραχυ λογουντας ημας επι τουτοις ειπειν· τωι μεν γαρ πλουσιωι,
λεπτα μεν ην σφοδρα και αλουργη τα εσθη ματα, και χρυσωι που ταχα διαπεπασμενα·
οικος διαφανης, κρειττων, οιμαι, και θαυματος, και φθονωι μανιαν ανακαυσαι
δυναμενος· οικετων ευειματουν των ου μετρια πληθυς, δαπιδες αι πολυειδεις, και
αυτοις εδαφεσιν επεστρωμεναι· οινοχοοι, και οψο ποιοι, και αλφιτουργοι, καλοι και
αστειοι το επιτη δευμα· τραπεζα των εδωδιμων αει καταγεμουσα. Ἀλλ' ην δηπου και
κολακων εσμος της του πλου σιου γλωττης απηρτημενων, και ομνυντων μεν, οτι
παντων αριστον, ει προελοιτο τι και των ατοπω τατων θαυμασαι, κακυνοντων δε,
ως ταχος, ει και αυτην κακυνοι την αρετην. Την δε γε θεομιση και εξιτηλον
βδελυριαν, κωμους δη λεγω, και παρακρο τηματα, τας τε επιτραπεζιους ωιδας, και
αυλητρι δων ορχηματα, τι δει και λεγειν; Σιωπασθαι γαρ οιμαι πρεπειν, α και δια
μνημης ελων, οιχοιτ' αν τις ουκ αζημιος. Ὁ δε γε ετερος ην τρισαθλιος πενης,
ανειμων, ανεστιος, κηδεμονων ερημος, και της του σωματος ευρωστιας επιδεης,
ολον εχων της επιθυμιας το τελος εις τον των απαραιτητων εκπο ρισμον, και της
ευημεριας το πλατος εν ολιγοις αναμετρουμενος. Ὤετο γαρ δειν προς περας ηκειν
ελπιδος και προσευχης, ειπερ αρτους και ρακιων εξειη μεταλαχειν. Εις τουτο δε
ηκειν ταλαιπωριας αυτον ο της ευαγγελικης παραβολης καταγραφει λογος, ως και
οδωδοσι συνευναζεσθαι κυσι, και μο νους εκεινους εχειν ομιλητας, ηδιστα τε
προσιεσθαι θεραπευοντας, οτε λιχνον επ' αυτωι την γλωτταν ιεντες, διαμαρτειν
ηθελον, ην αν και σφισιν αυτοις τραυματων ακεσιν φυσικοις εξευρον νομοις, και τωι
Λαζαρωι δωρουμενοι. Ἀλλ' ουδεν των τοιουτων υπολογιζομενος ο γενναδας εκεινος
και φιλοκομπος ανηρ· ην μεν γαρ ατεραμων και αναλγης, εποικτει ραι δε δεον,
ηγειτο φορτικον, και ταις ανηκεστοις του καμνοντος συμφοραις, το της ημεροτητος
επι 77.649 σταξαι δακρυον, αφιλοθεως παρωθουμενα, εικαιον αχθος ωνομαζε· και
συρφετου μεν διενεγκειν ουδεν· εν ισωι δε τοις εν μνημασι, βδελυρον ειναι και
απηχθη μενον, και εν λογωι κεισθαι μηδενι. Καιτοι χρην· δηπου διενθυμεισθαι
σοφως, ως ο της ημετερας φυσεως γενεσιουργος και τεχνιτης, ουχ ετεραν μεν τοις
πλουσιοις εις το ειναι παροδον, ετεραν δε τοις εν ενδειαι δεδωρηται· αλλ' ιση μεν
παντων η εκ πα τρος εις μητερα καταβολη, ωδινες δε και ο του το κου τροπος ουχ
ετερος, και μην και αυτο δια των ομοιων σχηματων ερχεται το σωμα· ενα δ' οι
παντες ουρανον περικειμεθα· ενος ηλιου λαμπαδι τετιμη μεθα, ουκ αμεινω μεν και
φαιδροτεραν τοις εκ πλουτου διαφανεστεροις ενιεντος αυγην, ηττον δε η κατ'
εκεινους τους εν ενδειαι φωτιζοντος. Ουκουν η μεν φυσις ουκ οιδε διαφθοραν, ουδε
μην ο της απαν των γενεσεως αρχηγετης Θεος, προσεξευρηται δε τουτο ταις
ανθρωπιναις πλεονεξιαις. Ἀλλ' ην δη που ταχα το απειργον ουδεν, δια των αρτιως
ημιν ειρημενων, και αυτης ευ μαλα της θειας καταστοχα ζεσθαι γνωμης· οιχεσθαι δε
ουτως εαιν εξ ουριας τα καθ' ημας, τωι της αγαπης δεσμωι προς ισοτητα διοικουμενα.
Ὁ γαρ εν ισωι παντα διανειμας τα της φυσεως αγαθα, και τωι περιττωι και πλειονι
τιμησας ουδενα, πως ουκ αν ηθελησεν εκποδων ποιησαι την εν τοις ετεροις
πλεονεξιαν, και οικονομους ωσπερ τινας των εν ενδειαι καθεσταναι τους εχοντας,
ινα τι και δοξης και της εις αιωνας τρυφης τοις ευ πεπονθοσι συμμετασχειν
ισχυσειαν; Ἀλλα γαρ μικρου τι τον εμον παρωλισθε νουν, ο τοις ειρημενοις
προσθειναι καλον. Ἐν εκεινοις οντα τοις ανιαροις τον Λαζαρον και τωι θα νατωι
κατειλημμενον, μεθορμισασθαι μεν των αν θρωπινων συμβεβηκεν. αποκομισθηναι
δε δι' αγγελων εις κολπους Ἀβρααμ· τον δε ταις εκ πλουτου τρυ φαις αμετρως
περιχεομενον, και ταις των κολακων ευφημιαις ζηλωτον και μακαριστον, και τα ετη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

τουτων αμεινω πολλακις ωνομασμενον, τοις της φυ σεως υπενεχθεντα νομοις, και
τον του θανατου βρο χον εισδεδυκοτα, βαθει μεν εγκαθειρχθηναι σκοτωι· αντι δε των
επι γης αγαθων την εις ᾅδου κρισιν αλλαξασθαι, την της φιλοστοργιας αποτισοντα
δι κην. Ἀλλ' ισως εκεινο φαιεν αν δηπου τινες των ακροωμενων· Ποιοις αρα
κεχρησηι λογοις, ει τις εροιτο προσιων, και φιλοπευστοιη, λεγων· Ει πτω χεια καθ'
εαυτην το της εις Θεον ευσεβειας ανεδη σατο καυχημα, και τωι της δικαιοσυνης
τετιμηται νομωι, επαρατον δε το πλουτειν, και πικραν εφ' εαυ τον την ψηφον
εκληρωσατο· και πως αν ειη τουτο γε; Πλην εκεινο διασκεπτεον· πλουτωι μεν γαρ τωι
κατα τον βιον, παραθει πως αει και συνεζευκται, κατα γε το πλειστον, ουκ ολιγα τα
ατοπα. Ἑτοιμοτερος μεν γαρ εις υπεροψιαν ο πλουσιος, αχαλινος εις πλεον εξιαν,
ηδονων ηττωμενος, οσωι και τρυφης. Ὁ δε πτωχειαι τριβομενος, πως αν τι νοσησαι
των ειρη μενων; Καταθρηνει γαρ αει το κεκτησθαι μηδεν, και αλυει μεν εφ' εαυτωι
και στενει· διυκισται δε 77.652 τοσουτον ηδονης, οσον και τρυφης· και ολος εστι
φροντιδος της εις το συλλεξαι τι βραχυ, και μετριαν ευρασθαι της αναγκης
παραμυθιαν. ϛʹ. Προς δε τουτοις απασιν, οιησομαι δειν κακει νο ειπειν, ως ο εκαστου
τροπος την εκαστου πρα γματος φυσιν περιτρεπων επ' εξουσιας, εφ' οπερ αν
βουλοιτο, η τοις φαυλοις, ηγουν τοις τεθαυμασμε νοις εναριθμεισθαι ποιει. Και οπερ
αν ειεν φαιη τις αν τας εκ των βαφων ευχροιας, οιοις αν επιφε ρωνται, τουτο ταις
πραγματων φυσεσι, τον του μετα χειρας εχοντος τροπον. Ουκουν ο πενιαν
σωφρονως οικονομων, οτι παντων αριστος, ουδεν ενδοιασας, ερω. Ει γαρ και τοις
βραχεσιν αρκουμενος, και το παντων, ως επος ειπειν, ευποριστοτατον, συν ιδρωτι
λαβων, ευχας αναφερει χαριστηριας· πως ουκ αν ειη τουτου αξιος, επαινεισθαι τε οτι
μαλιστα πρε πων, συμβουλον μεν εχων εις φαυλοτητα την αναγ κην, υπερτιμησας δε
ουτω της εγκρατειας τον νομον, ως αλυναι παντελως κακουργουντας μηδεν; Ὁ δε
τηι των χρηματων περιουσιαι διαφανης, πως ουκ αν ευθυ νοιτο, και [ο] σφοδρα
δικαιως, ειπερ εχειν εξον ευμενη τον των ολων Θεον, δια του κατοικτειρειν ετερους,
και τοις εν ενδειαι χαριζεσθαι βραχυ, και υπερκυψαι και ανανηχεσθαι τροπον τινα
της ακαταληκτου συμφορας, μονης της ιδιας ηδονης υπηρετην κατεστησατο τον
προσκαιρον πλουτον; Ουκουν ο μεν Λαζαρος ην εν αδοκητοις τρυφαις· ο δε πλουσιος
ασυνηθως εν φλογι και μαστιξιν. Ἆρ' ουν ει τις αυτωι κατ' εκεινο μαλιστα καιρου
προσιων εφθεγξατο, και ηξιου μα θειν, οποσων αν βουλοιτο χρηματων εκπριασθαι
το διαδραναι την κολασιν, αφεντες ελεσθαι του κρειτ τονος, ουκ αν ετοιμως ολην
υπερ τουτου προεσθαι την ουσιαν ευ μαλιστα διισχυρισατο; Και τινι των οντων
αμφιβολον; Ἄσοφον ουν αρα, και αμαθες παντελως, το πειραι μαθειν εκδεχεσθαι τα
δεινα, και τουτο εξον τοις εθελουσιν εξω ποδα παγης και αναγκης εχειν. Και ει της
Ἰουδαιων λατρειας τα καθ' ημας εν αμεινοσι, πως ουχ απασι προδηλοτα τον, ως ουκ
αν τωι φανειται διεσκεφθαι καλως, ειπερ τις οιοιτο μη χρηναι νικαιν ταις εις το
κρειττον υπερβολαις το παρ' εκεινοις τετηρημενον; Τοιγαρτοι και αυτος ημιν
εφασκεν ο Σωτηρ· "Ἀμην, αμην λεγω υμιν, εαν μη περισσευσηι υμων η δικαιοσυνη
πλεον των Γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη εισελ θητε εις την βασιλειαν των
ουρανων." Τι τοιγαρουν τοις εξ Ἱερουσαλημ ο δια Μωσεως αρα κεχρησμ υδηκε
νομος, δια τυπου και σκιας την προς αδελφους ισοτητα τιμαιν αναπειθων; Την
πολλην εκεινην δια θεοντες ερημον, και των εδωδιμων γεγονοτες εν σπανει, δι' ην
εποιουντο του πανσοφου Μωσεως την καταβοην, και ως ουκ ενον αυτοις ετι
σωζεσθαι, κατ ισχυοντος του λιμου, εμελετων θρηνον ηδη τον επι 77.653 κηδειον·
και απασης ωσπερ ελπιδος απολισθησαντες, εφασκον· "Ὄφελον απεθανομεν
πληγεντες εν γηι Αιγυπτωι, οταν εκαθισαμεν επι των λεβητων των κρεων, και
ησθιομεν αρτους εις πλησμονην. Ὅτι εξηγαγες ημας εις την ερημον ταυτην,
αποκτειναι πασαν την συναγωγην ταυτην εν λιμωι." ∆ιηπορη κοτος δε του πανσοφου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

Μωσεως, και ο τι μεν δρα σειεν η λεγοι προς ταυτα, παντελως ουκ εχοντος·
αναθαρσησαντες δε προς μονην ελπιδα την παρα Θεου, μελλησμου τινος διχα των
προσδοκηθεντων το περας αιτιον ανεδεικνυτο. Ειπε γαρ ο Κυριος προς αυτον· "Ἰδου
εγω υω υμιν αρτους εκ του ουρανου, και εξελευσεται ο λαος, και συλλεξουσι το της
ημε ρας εις ημεραν." ∆ιερμηνευων δε τοις εξ Ἰσραηλ του νομου την δυναμιν ο
μακαριος Μωσης, εφη πα λιν· "Ουτος ο αρτος ον δεδωκεν υμιν Κυριος φαγειν· τουτο
το ρημα ο συνεταξε Κυριος· συναγαγετε απ' αυτου εκαστος εις τους καθηκοντας
γομορ κατα κε φαλην, κατα αριθμον ψυχων υμων. Ἕκαστος εν τοις συσκηνοις υμων
συλλεξατε. Ἐποιησαν δε ουτω, φησιν, οι υιοι Ἰσραηλ, και συνελεξαν· και ο το πολυ,
ουκ επλεονασε, και ο το ελαττον, ουκ ηλαττονησεν." Ἠφιει γαρ ουδαμως ο του
νομου Κυριος συλλεγειν υπερ την χρειαν· μονον δε το αρκουν εις τροφην την
σημερον. Ει δε συγκομισαιτο τις και υπερ τουτο, μακρα τωι νομωι χαιρειν ειπων, εις
σκωληκων οχλον το περιττον μετεπλαττετο· δεικνυντος, οιμαι, του νομου, και μαλα
σαφως, ως ηδεια μεν και αμωμη τος των αρκουντων η κτησις· το δε αποθετον και
υπερ την χρειαν αυτην απλαστως σεσωρευμενον, σκωληκων εσται παραιτιον. Και
ταυτι μεν ο νομος προεκαλει τοις αρχαιοτεροις· τι δε και ημιν αυτοις ο Σωτηρ;
"Ποιησατε εαυτοις φιλους εκ του αδικου μαμωνα, ινα οταν εκλιπητε, δεξωνται υμας
εις τας εαυτων σκηνας." Και ινα σοι διαφανη του τεθε σπισμενου ποιησω την
δυναμιν, ερω δη τι παλιν. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν αμφιβαλλειν, ως εν γε τοις
δεομενοις σωφρονων τε και επιεικων ου μετρια πλη θυς διαλανθανει μεν ισως ημας,
ου μην αγνοειται παρα Θεωι. Ὅταν τοινυν των επιγειων αυτους χρη ματων
εισδεξωμεθα κοινωνους, ενδοιαζετω μηδεις οτι και του μισθου της επιεικειας αυτοις
συμμεθ εξομεν. "Εισδεξονται γαρ υμας εις τας εαυτων σκη νας," κατα το
γεγραμμενον. Ἄριστα δε τουτο συνεις, και αυτος που φησιν ο μακαριος Παυλος· "Το
υμων περισσευμα, εις το εκεινων υστερημα· ινα και το αυ των περισσευμα εις το
υμων υστερημα." –"Γινωμεθα τοινυν εις αλληλους χρηστοι, ευσπλαγχνοι," καθα γε
γραπται, "χαριζομενοι εαυτοις, καθως και ο Θεος εχα ρισατο ημιν εν Χριστωι." Τι δε
ημιν εν Χριστωι κε χαρισται ο Θεος, η ποιων ημας αγαθων συνεβη με ταλαχειν, πως
ουκ αναγκαιον ιδειν; ∆εδωρηται τοι νυν ημιν πλημμεληματων αφεσιν, ανεξικακον
αγα πην. ∆ιασεσωσμεθα γαρ, ληθην ωσπερ τινα λαβον 77.656 τος του Θεου της
ανθρωπινης μικροψυχιας. Κατ' ιχνος ουν αρα και ημας αυτους ιεναι σπουδαζοντας
της ενουσης γαληνοτητος τωι παντων ∆εσποτηι, αν εξικακειν αναγκαιον, αγαπητοι.
Και δη και σωφρονως εκεινο διενθυμωμεθα, οτι μυρια μεν οσα τα ανθρω πινα
πταισματα, και ουκ αν τις γενοιτο καιρος της ημετερας μικροψυχιας απηλλαγμενος.
Ἀλλ' ει μελλοιμεν εφ' εκαστου των ειωθοτων συμβαινειν, αλυειν μεν ου μικρως,
κρινεσθαι δε τοις λελυπηκο σιν, ολος ημων ο βιος εν πικριαις εσται και λυπαις. Και
επει οδοι μνησικακων εις θανατον, καθα γεγρα πται, το απειργον ουδεν, θανατου
κατοχον την εκα στου γενεσθαι ψυχην, τωι μη δυνασθαι γενναιως απο κρουεσθαι το
λυπουν, διατεθηγμενην αει προς το χρηναι γοργως αντεξανιστασθαι τοις
προκεκρουκο σιν. Ουκουν, ως ο μακαριος εφη Παυλος, αλληλων τα βαρη
βασταζωμεν. Και ουτως αναπληρωσομεν τον νομον του Χριστου. ∆ιαφανης γαρ και
ουτος της ευσεβειας ο τροπος. Ἀλλ' εισι τινες των εν ημιν, οι τοσουτον αφεστασι του
θελειν ειναι χρη στοι, και το αμνησικακον καυχημα της εαυτων ψυ χης τιθεντες ως
ποῤρωτατω, ωστε και ει τι βραχυ διαπταισειαν των εις αδελφοτητα κεκλημενων
τινες, παντα καλων διασεισαντες, και ολον ωσπερ τοις θυ μοις ανεντες το λινον,
ακαθεκτοις φερονται ταις ορμαις, και ταυρηδον επιθρωσκουσι, δυσκλεεστατην
εξ[ε]ιν οιομενοι την υποληψιν, ει μη παν οτιουν εργα σωνται των δεινων. Ει δε και
που τινες ειεν των προσκεκρουκοτων αυτοις ευσθενεστεροι, μυριοι μεν αυτικα
περιεστασιν οι της αγριοτητος υπουργοι, παραθηγοντες εις οργας, ακονουντες εις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

απανθρω πιαν, λογισμους εισηγουμενοι, και παραδεικνυντες οδους, δι' ωνπερ αν ειη
της πλεονεξιας η δυναμις. Πανδεινον, αγαπητοι, των τοιουτων το κριμα· και συ
νεξολειται παντως τοις παροξυνουσιν ο παρωξυμ[μ]ε νος. Και σοι παλιν εξ αυτης
παροισω της θεοπνευ στου Γραφης την επι τουτοις αποδειξιν. ζʹ. Ἰδουμαιοι και
Ἰσραηλιται τεταχατο μεν ανα μερος, και ου την αυτην αμφω εκληρωσαντο χωραν.
Ἀδελφω δε ητην και γειτονε. Τοις μεν γαρ Ἡσαυ επιγεγραπται πατηρ, οι δε ησαν εξ
Ἰακωβ· και οι μεν την της επαγγελιας, οι δε την Ἰδουμαιων ενε μοντο γην, ομορον
μεν τηι ετεραι, συχνοις δε ορων αναστημασι, και πετραιοις οχθοις ανω καιομενην, ως
ειναι παντι τωι δυσαλωτον, ειπερ ελοιτο δηιουν, δυσμαχοτατην εχοντος του χωριου
την προσβολην, και δη και εφρονουν επι τουτο μεγα. Ἐχοντων δε ωδε τοις
ειρημενοις γενους τε και χωρας, κατα πολυ διειστηκει τα φρονηματα· και διυκιστο
πως εις εναντιοτητα τροπων τα παρ' αμφοιν, και πολε μου προφασις ην το της
λατρειας διαφορον. Ἰσραη 77.657 λιται μεν γαρ, τοις δια Μωσεως επαυχουντες
νομοις, τωι των ολων προσεκυνουν Θεωι· Μωαβιται γε μην, ηγουν Ἰδουμαιοι (τουτο
γαρ εκατερον), ταις των δαιμονιων απαταις κατισχημενοι, λιθους και ξυλα δια
τορνευσαντες, τους ουδεν ειδοτας επεγραφοντο θεους. Ἦν ουν αρα τα γενη
προσαλληλα, και λατρειαις και τροποις και τοποις διηιρημενα. Ειτα διαπαισαι συμβαν
τους εξ Ἰσραηλ, και δια της εις τον νομον παροινιας λυπησαι Θεον, εγηγερται κατα
της Ἱε ρουσαλημ ανηρ δυσσεβης και παρανομος, ο των Βα βυλωνιων τυραννος. Και
δη και συμπαν το υπο χει ρα γενος εν οπλοις ειναι διεκελευετο· και ως αυτικα δη
μαλα περιεσομενος των ανακειμενων Θεωι, πι κρον εδιδου του πολεμου το συνθημα.
Και αφικετο μεν εις την Ἰουδαιαν· καταλυσας δε εν αυτηι παν στρατι, κατεπτοησε
τοσουτον τους εξ Ἰσραηλ, ως εν ταις ομοροις κατασκιδνασαι χωραις, την ενεγκου
σαν αφεντας· και νεως ωσπερ αποπηδησαντας, επ' αυτοις ηδη κειμενοις τοις
εσχατοις κακοις. Και τι μετα τουτο πεπραχασιν Ἰδουμαιοι; ∆ειν [ισ. δεον]
εποικτειρειν τους εν θορυβωι και δειμασι, και πει ρασθαι μαλλον επαμυνειν αυτοις,
πολεσι τε ταις σφων οικισασθαι, και της μεταξυ κειμενης απομνη μονησαι διαφορας,
παν το τουτοις εδρων εναντιον. Καταδεσμουντες γαρ τον ικετην, ετοιμον ωσπερ τι
τοις Βαβυλωνιοις προσεκομιζον θηραμα, και την αδελφου και γειτονος σφαγην,
καυχημα της εαυτων εποιουντο λατρειας, πλατυ γελωντες κατα των υγιασμενων,
και της θειας δοξης κατεξανισταμενοι, φασκοντες τε παραφρονως την των
δαιμονων εγη γερθαι δυναμιν, και τοις ατιμαζουσιν την παρα σφι σιν λατρειαν
εγκατασκηψαι τον Βαβυλωνιον, ουχ ετε ρου του χαριν, η τουτου και μονου. Ἐπειδη
δε αν θρωποις ουκετι φορητος, Θεωι δε απηχθημενος ο των Ἰουδαιων εφαινετο
γελως, της μεν των ηγιασμε νων απενοσφιζετο χωρας ο των πολεμιων στρατος,
μετεῤρει δε ωσπερ επ' αυτην ηδη την Ἰδουμαιαν, μεταθεντος εις το εναντιον την του
πραγματος φυσιν, του παντα ισχυοντος, και τον θυμον επ' εκεινους ευλογως ηδη
μετηντληκοτος. Ἐδαπανατο δε ουτω τοις Βαβυλωνιων τοξευμασιν ο παλαι πλατυς
και ατεραμων και αλαζων, ως ενα που ταχα διαλαθειν τον οικητορα, και ει
πολυανδρουσα τις ειη και τετει χισμενη πολις. Αυτο δε το θειον υμιν αναγνωσομαι
λογιον ωδι πως εχον. Ἔστι δε ο λογος παρα Θεου προς τον Ἰδουμαιον· "Ἰδου
ολιγοστον εδωκα σε εν τοις εθνεσιν, ητιμωμενος συ ει σφοδρα· υπερη φανια της
καρδιας σου επηρε σε, κατασκηνουντα εν ταις οπαις των πετρων· υψων κατοικιαν
αυτου, λεγων εν καρδιαι αυτου· Τις με καταξηι επι την γην; Ἐαν μετεωρισθηις ως
αετος, και ανα μεσον των αστρων θηις νοσσιαν σου, εκειθεν καταξω σε, λεγει
Κυριος." Ειτα της αγανακτησεως την αιτιαν εξ 77.660 ηγουμενος επιλεγει τουτοισι·
"∆ια την σφαγην και ασεβειαν την εις τον αδελφον σου Ἰακωβ, και καλυ ψει σε
αισχυνη, και εξαρθησηι εις τον αιωνα. Ἀφ' ης ημερας ανεστης εξεναντιας ημεραις
αιχμαλω τιζοντων αλλογενων δυναμιν αυτου, και αλλοτριοι εισηλθον εις πυλας
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

αυτου, και επι Ἱερουσαλημ εβα λον κληρους, και συ ης ως εις εξ αυτων· και μη
επιδηις εν ημεραι αδελφου σου εν ημεραι αλλοτριων· και μη επιγελασηις επι τους υιους
Ἰουδα εν ημε ραι απωλειας αυτων, και μεγαλοῤρημονησηις εν ημεραι θλιψεως. Μηδε
εισελθηις εις πυλας λαων εν ημεραι πονου αυτων, μηδε επιδηις και συ την συν αγωγην
εν ημεραι ολεθρου αυτων· μηδε συνεπιθηι επι την δυναμιν αυτων εν ημεραι απωλειας
αυτων· μη δε συγκλεισηις τους φευγοντας απ' αυτων εν ημεραι της θλιψεως." Ὁραις
ουν οπως, επειπερ ουκ ᾤοντο δειν επαμυνειν τοις εξ Ἰσραηλ, εζηλωκασι δε την των
πολεμιων απανθρωπιαν, αυτοι παρ' ελπιδα παγ γενει διολωλασιν. Ἆρ' ουν
Ἰδουμαιοι μεν ησαν εν τουτοις· νηποινι δε ο Βαβυλωνιος της αγιας κατηλα
ζονευσατο γης, και ταις των παθοντων ταλαιπω ριαις επορχουμενος, ασυλον ετηρει
την ευθυμιαν; Ουμενουν. Ἐπιδειξω γαρ αυτον αυτικα δη μαλα τοις τετολμημενοις
αναλογον εκτετικοτα την δικην. Ἐπειδη γαρ την Ἰδουμαιαν αφεις, οικαδε τρεχειν
εσκεπτετο, και ανακομιζεσθαι δοκουν, της αποδημιας εδιδου το συνθημα,
παραποδιζοντος μεν ουδενος, την εαυτου μεθορμιζεται· και βασιλειων των
βαρβαρικων εισω τε ην ηδη, και πανηγυρεων ηπτετο, και σε μνον εποιειτο διηγημα
των ηγιασμενων τα παθη· συναγειρεσθαι μεν επι πανδαισιαι τοις επι τελει δι
εκελευετο, μεστον δε ην αυτωι το συμποσιον ευφημιων τε και κροτων. Ἐμεριζοντο δε
τινες της απονοιας τους λογους· και ο πεπραχως τι των απηχεστερων, τας πολυ των
αλλων διαφανεστερας εζητει τιμας, αθλα τε παρ' εκεινοις ην ισομετρως ταις
απανθρω πιαις χορηγουμενα. Τοτε δη, τοτε λοιπον εφιει τωι τυραννησαντι την
οργην, ο παντα ισχυων Θεος· και ταις αδοκητοις εγκατασπειρεσθαι συμφοραις τον
υπεροπτην εποιει. Στασιαζει μεν γαρ κατ' εκεινο καιρου το υπηκοον αυτωι, και
κατεσχιζετο μεν ταις διχονοιαις τα γενη προς αλληλα· και προς αποστα σιν ηδη την
κατα του κρατουντος εχωρει των αρχο μενων το αλκιμωτατον· και ακηρυκτον μεν
εμελετα τον πολεμον. Ἔργον δε ην αυτοις περισπουδαστον, εμπρησαι μεν του
τυραννου τα βασιλεια, εκ βαθρων δε ωσπερ αυτων την αλαζονα τε και επισημον ανα
μοχλευσαι πολιν, φημι δη την Βαβυλωνιων. Και δη και μαχης αψαμενοι, τροπαιον
αιρονται, και πυρι μεν την Βαβυλωνα, σιδηρωι δε τους εν αυτηι δαπανη σαντες,
λαμπρον τοις ανδραγαθημασι το περας επειγοντο του τυραννου την σφαγην. Ἀλλ'
ως παν τη τε και παντως εσοιτο ταυτι δη συνεις δια της του Πνευματος φωταγωγιας
ο προφητης Ἱερεμιας, μεγα τι και εξαισιον αναβοησας φαινεται. Παραθη 77.661 γων
μεν ωσπερ εις μαχην την κατ' εκεινου πολλους, ουτω που φησι· "Παραταξασθε επι
Βαβυλωνα κυ κλοθεν. Παντες τεινοντες τοξον, τοξευσατε επ' αυτην, μη φεισησθε επι
τοις τοξευμασιν υμων, και κατα κρατησατε επ' αυτην· παρελυθησαν αι χειρες αυτης,
επεσαν αι επαλξεις αυτης, κατεσκαφη το τειχος αυτης, οτι εκδικησις παρα Θεου
εστιν, εκδικησις λαου αυτου·" μονονουχι δε και της των πιπτοντων οιμωγης
γεγονως ουκ ανηκοος, παλιν ουτω φησι· "Φωνη πολεμου και συντριβη μεγαλη εν γηι
Χαλ δαιων. Πως συνεκλασθη και συνετριβη η σφυρα πα σης της γης; Πως εγενηθη
εις αφανισμον Βαβυλων; Βαβυλων εν εθνεσιν επιθησονται σοι, και ως αλωσηι,
Βαβυλων, ου γνωσηι· ευρεθης, και εληφθης, οτι τωι Κυριωι αντεστης." ηʹ. Ταυτι δε μοι
προς υμας ειρησθω τα διηγημα τα, ουχ ινα λογους εικαιους ελοντες εις ους επικροτη
σωμεν ματην, αλλ' ινα των πεπραγμενων την πειραν εν παιδαγωγου τινος ταξει
δεχομενοι, παραιτωμεθα των φαυλων την μιμησιν. Χρη γαρ ημας, επειπερ τον των
ολων Θεον εγνωκαμεν, τον αγαθον τε και φιλ οικτιρμονα, μη επιχαιρειν μεν τοις
αθλιως πεπραχοσι, συναλγειν δε μαλλον και συγκαθιστασθαι φιλειν, και
φιλοστοργιαις αμνησικακοις καταχωννυειν τα λυπη ρα. Χρη δε δη προς τουτο μη
κατεξανιστασθαι των ηδη κειμενων, μητε μην εναλεσθαι ταις των πι πτοντων
ταλαιπωριαις, και ει προσειη το δυνασθαι παντα δραιν αδιακωλυτως· δεδιεναι δε
μαλλον καθ' εκατερον τοις αγαθοις προθυμιαν διεζωσμενοι, και νεανικωι φρονηματι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

διαπρεποντες, εις αναληψιν αρε της τον οικειον ευτρεπισωμεν νουν, προκαταβα
λοντες ωσπερ και προῤριζωσαντες ταις ιδιαις ψυχαις της ανυπαιτιου πιστεως την
ορθοτητα. Πιστευσαι δε χρη τον αληθη και φιλοθεον οντως Χριστιανον, εις ενα Θεον
Πατερα παντοκρατορα, και εις ενα Κυριον Ἰησουν Χριστον τον Υιον αυτου, και εις το
Πνευμα το αγιον· ωστε δηλονοτι τον Θεον και Πατερα νοειν τε και λεγειν πηγην
αληθως του ιδιου γεννηματος και ριζαν, ωσπερ τινα συναΐδιον αυτηι τον εξ αυτης
λαχουσαν καρπον. Των μεν γαρ αλλων απαντων ορατων τε και αορατων
γενεσιουργος εστι και θε λησει Πατηρ. Ουτω γαρ ειναι φαμεν τα παντα εκ Θεου. Του
δε ιδιου γεννηματος ουκ εστι δημιουργος, αλλα κατα φυσιν Πατηρ. Γεγεννηκε γαρ
αληθως ον κατα αποῤροιαν, η αποτομην, η παθος, καθαπερ αμελει και εφ' ημων
αυτων ενεστιν ιδειν. Σωμα γαρ προεισιν απο σωματος· διο και μεμερισται· Θεος δε,
ουχ ουτω, επει και μη κατα σωμα εστι, μηδε εν τοπωι, και σχηματι, και περιγραφαις·
απερι νοητως δε μαλλον και αῤρητως, ως Θεος. Ουδε γαρ αν ενδεχοιτο τα ημετερα
παθειν την υπερ παντα φυσιν. Γεγεννηκε τοινυν εξ εαυτου τον Υιον ο Πα τηρ, φως
εκ φωτος, εικονα και χαρακτηρα, και απαυγασμα της ιδιας υποστασεως, καθα
γεγραπται. Ἀλλ' επειπερ ην εν εσχατοις τα καθ' ημας, βασι 77.664 λευοντος μεν του
θανατου, κατεξουσιαζοντος δε των επι γης του πονηρου τε και αποστατου
δρακοντος, κατακρατουσης δε της αμαρτιας, ανθρωπος γεγονεν, ινα ημας παντας
εξεληται των αρτιως απηριθμη μενων. Γεγονως δε τουτο κατα αληθειαν, και σαρκα
λαβων εκ γυναικος, φημι δη της αγιας Παρθενου, κατα τας Γραφας, "επι γης ωφθη,
και τοις ανθρωποις συνανεστραφη." Ἄνθρωπος μεν κατα το ορωμενον, κατα γε την
της σαρκος φυσιν, ητοι τελειος τον της ανθρωποτητος λογον· Θεος δε το
αληθεστερον. Ου γαρ εν ανθρωπωι γεγονε, καθαπερ εν τοις αγιοις, ο του Θεου Λογος,
αλλα αυτος κατα αληθειαν πεφηνε τε και κεχρηματικεν ανθρωπος. Τοιγαρτοι
φρονουντες ορθως, ου δυο φαμεν υιους, αλλ' ουδε δυο χριστους, η κυριους, ενα δε
μαλλον Υιον και Κυριον, και προ της ενανθρωπησεως, και οτε την της σαρκος εσχε
περιβολην. Ου γαρ αποδιελοντες εις δυο, και ιδιαι νοουντες ανθρωπον, ιδιαζοντως δε
παλιν τον εκ της ουσιας του Θεου και Πατρος αναλαμψαντα Λογον προσκυνουμεν
ως Θεον· αλλα τομην ολως η μερι σμον κατα τον γε της υιοτητος λογον, ουδενα πα
ραδεχομενοι μετα την προς σαρκα συνοδον· ενα δε μονον ειδοτες Υιον, μονογενη,
καθο μονος εγεννηθη παρα του Θεου και Πατρος, τον αυτον δε και πρω τοτοκον, οτε
γεγονεν εν πολλοις αδελφοις, τιμωμεν τε και δοξολογουμεν ομου τοις αγιοις
αγγελοις, ατε δη και υπαρχοντα κατα φυσιν Θεον. Ουτω και ο θεσπεσιος εφη
Παυλος· "Ὅταν δε εισαγαγηι τον πρωτοτοκον εις την οικουμενην, λεγει· Και προσ
κυνησατωσαν αυτον παντες αγγελοι Θεου." Ουκουν, κατα την του Ψαλλοντος
φωνην "Θεος Κυριος, και επεφανεν ημιν." Ἐπεφανη γαρ αληθως εν νυκτι και σκοτωι
περιπατουσι, και λογοις μεν τοις εις ευ σεβειαν την των ακροωμενων καταφωτιζων
καρδιαν, μεθορμιζεσθαι προς Θεον ευ μαλα διεκελευετο· τοις δε υπερ λογον
τερατουργημασι, Θεον οντα κατα φυ σιν εαυτον επιδεικνυς, εκαλει συμπαντας επι το
χρηναι πιστευειν ευπετεστερον. Ἀλλ' οι παντα τολ μωντες ευκολως, φημι δη τους εξ
Ἰσραηλ, δεον ευ χαριστειν, και προσηκασθαι μεν ασμενως ευεργε την, επιγραφεσθαι
δε Σωτηρα και βοηθον και Κυ ριον, δυσσεβουντες ηλισκοντο. Ου γαρ εφεισαντο
γλωσσης· τολμηματων δε ειδος ανεπιτηδευτον αφεν τες ουδεν, το τελευταιον
εσταυρωσαν· εφασκον γαρ ισως εν εαυτοις το και παλαι δια φωνης Ἡσαΐου
κεχρησμωιδημενον· "∆ησωμεν τον δικαιον, οτι δυσ χρηστος ημιν εστιν." Ἀλλ' οι μεν
εκεινα διεσκεμ μενοι, και αφιλοθεως τετολμηκοτες, αυτοκλητοι ταις εαυτων
κεφαλαις επισυροντες την οργην, πανωλε θριαι διολωλασιν. Ὁ δε, καιτοι κατα φυσιν
υπαρχων ζωη, συνεχωρει την σαρκα παθειν τον θανατον οι κονομικως δι' ημας, "ινα
και νεκρων και ζωντων κυριευσηι," καθα γεγραπται. Κατελθων γαρ εις ᾅδου, και τοις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

εκεισε διακηρυξας πνευμασιν, ανεις τε τοις κατω τας κεκλεισμενας πυλας, και τον
απλη 77.665 στον του θανατου κενωσας μυχον, ανεβιω τριημερος· ανεβη δε ουτω
προς τον Πατερα μετα της αναληφθει σης σαρκος, απαρχη τις ωσπερ της ημετερας
φυ σεως, και "πρωτοτοκος εκ νεκρων, ιν' εν πασι γε νηται πρωτευων," κατα το
γεγραμμενον. Ἥκει τε εισαυθις ημιν εξ ουρανου κριτης, αποδωσων εκαστωι κατα τα
εργα αυτου. "Κρινει γαρ την οι κουμενην εν δικαιοσυνηι," καθα γεγραπται. Ἐπι
τουτοις, αγαπητοι, τα της αγιας ημων εορτης συνθη ματα, ταυτι, της θειας ημιν
πανηγυρεως ανακηρυτ τει τας αφορμας. Φερε τοινυν παντα περιστειλαντες οκνον,
και πασαν ραιστωνην της εαυτων διανοιας αποπεμψαμενοι, γοργωι και εγρηγοροτι
φρονηματι προς παν οτιουν των αγαθων δρομαιοι χωρησωμεν, τον θειον εις νουν
εχοντες φοβον, την εις αλληλους αγαπην ασπαζομενοι, την του σωματος αγνειαν
επι τηδευοντες, τον εν ψυχαις μολυσμον παρωθουμενοι, των πτωχων
μνημονευοντες των κακουχουμενων, ως και αυτοι οντες εν σωματι· μνημονευοντες
δε των δεσμιων, ως συνδεδε[σ]μενοι· και παντα πρατ τοντες μετα φοβου Θεου. Τοτε
γαρ, τοτε τωι παντων ∆εσποτηι και Σωτηρι Χριστωι καθαραν τε και ανυπε τιον την
νηστειαν επιτελεσομεν· αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης επι εννατης του
Φαμενωθ μη νος, της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο
τεσσαρεσκαιδεκατης του Φαρμουθι μηνος, καταπαυον τες μεν τας νηστειας, τηι
εννεακαιδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα το ευαγγελικον
κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυ ριακηι, τηι εικαδι του αυτου μηνος,
συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκο στης· ινα και δι' ορθης
πολιτειας τοις αγιοις παλιν εντρυφησωμεν λογοις· εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων,
δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι, τιμη και δοξα και κρατος. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΒʹ.
αʹ. Σκιαν μεν ο νομος εχει των μελλοντων αγαθων, και το λαμπρον της
αληθειας υποπλαττεται σχημα, δια τυπου και αινιγματων, των δια Χριστου τεθεσπι
σμενων υποφαινων ημιν το μυστηριον. Τοιγαρτοι διεκελευετο τοις υιοις Ἰσραηλ
λεγων· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι σαλπιγγι, εν ευσημωι ημεραι εορτης ημων." Ἡμεις δε
των τυπων ιοντες ως ποῤρωτατω, των αρ χαιων σχηματων την των καθ' ημας
πραγματων απαλλαττοντες φυσιν, προυργιαιτεραν ποιωμεθα των θειων και
ευαγγελικων ενταλματων την παιδευσιν. Και επειπερ ημιν η διαφανης και
ευσημοτατη πα λιν ανελαμψεν εορτη, τους υπερ της ευκοσμιας αγωνας, καθαπερ τι
των ωριμων εαυτηι συνεισαγου σα, δοτε δη, δοτε τας των αγιων ιχνηλατουντι φω
νας, καθαπερ εξ ιερας ημιν αναφωνησαι σαλπιγγος· "Ἑτοιμασατε την οδον Κυριου,
ευθειας ποιειτε τας 77.668 τριβους αυτου." Το γαρ οιμαι ζηιν επειγεσθαι φιλο θεως,
και τοις εξ επιεικειας αυχημασι κατασεμνυ νεσθαι φιλειν, εν γε τωι παροντι μαλιστα
καιρωι το ετοιμαζειν εστι την οδον Κυριου, και την τοις εορ ταζουσιν πρεπουσαν εξ
αγαθου συνειδοτος εισδεχεσθαι θυμηδιαν. "Τοις μεν γαρ ασεβεσι ουκ εστι χαιρειν,
λεγει Κυριος." Πως γαρ αν η ποθεν αρμοσαι τουτο αυτοις, επηρτημενην εχουσι την
εφ' οις ευθυνονται δικην; Το γε μην εν ευπαθειαις ειναι πνευματικαις, και
λιπαρωταταις ελπισι καταπιαινεσθαι, πρεποι αν εικοτως τοις οτι μαλιστα
βεβιωκοσιν ορθως, και ωσπερ τινα κανονα της οικειας ζωης τον θειον απο φηνασι
νομον. Ὅθεν, αγιοι αδελφοι, κλησεως ουρα νιου μετοχοι, κατα[κ]ονωμεν αλληλους
εις παροξυσμον αγαπης και καλων εργων, κατα το γεγραμμενον, διαμεμνημενοι του
λεγοντος· "Σιδηρος σιδηρον οξυναι, ανηρ δε παροξυνει προσωπον εταιρου." Ὅνπερ
γαρ τροπον οι βαρβαρικαις εφοδοις αντεγει ρομενοι, και αντεξαγειν θελοντες ως ενι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

καλως, πα ραθηγουσι μεν αλληλοις ευτολμιαν, και παρακροτειν επειγονται εις
επιδειξιν αυτοις ρωμης τε και τε χνης, τον του πολεμου καιρον ευρησθαι
πιστευοντες, ουτω τε δεινοι και δυσκινητοι τοις δι' εναντιας εμ πιπτουσιν· οκνου
μεν ηδη πως αμεινους οντες και δειματος, και των ανωτατω κινδυνων κατευμεγε
θουντες, ει τυχοι· ουτω δη χρηναι φημι τους οι[σ]περ αν ειεν της οσιοτητος ερασται,
τοις του διαβολου κα κουργημασιν αοκνοτατα μεν αντιφερεσθαι φιλειν·
ευσθενεστατην δε ουτω ποιεισθαι την αντιστασιν, ως αυτο που λοιπον αληθευοντας
εκεινο φωνειν· "Τις ημας χωρισει απο της αγαπης του Χριστου; Θλιψις, η
στενοχωρια, η διωγμος, η λιμος, η γυμνο της, η κινδυνος, η μαχαιρα;" Κατακομισαι
γαρ αν εις δειλιαν ημας το συμπαν ουδεν, ει της των αγιων αρετης κατ' ιχνος
επομενοι, την αυτην εκεινοις εχο μεν γνωμην, ανδριζομενοις τε και λεγουσι·
"Κυριος φωτισμος μου και Σωτηρ μου, τινα φοβηθησομαι; Κυριος υπερασπιστης της
ζωης μου, απο τινος δει λιασω;" –"∆ευτε τοιγαρουν, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι,"
κατα το γεγραμμενον, "αλαλαξωμεν τωι Θεωι τωι σωτηρι ημων." Καλει γαρ ημας και
νυν ο καιρος εις τριποθητον εορτην. Και επειπερ ο πασιν απηχθη μενος κατηργηθη
θανατος εν δυναμει Χριστου, και η παλαι δεινη και δυσαλωτος ανηιρεθη φθορα, δια
της αναστασεως αυτου, φερε τι μεγα και διαπρυσιον ιεντες κηρυγμα τοις
απανταχοσε λεγωμεν· "Ὁ Κυριος εβασιλευσεν, αγαλλιασθω η γη." Και τις αν γενοιτο
παλιν ο της αγαλλιασεως τροπος τοις εν Χρι στωι τουτο δρακη ελομενοις; Ὅτι
μαλιστα πρεπων, το αποφοιτησαι μεν ηι ταχος της γεωδεστερας και χαμεῤριφους
ηδονης, και απαξαπλως επιθυμιας απασης σαρκικης· ανθελεσθαι δε μαλλον τα εν
μοιραι τηι κρειττονι, και τοις εκεινων αμεινοσιν επιδιδοντας τον νουν, αποπληρουν
επειγεσθαι, και μαλα προθυ 77.669 μως, το δια φωνης ημιν του μακαριου Παυλου
καλως τε και ορθως ειρημενον· "Των οπισθεν επιλανθα νομενοι, τοις δε εμπροσθεν
επεκτεινομενοι." Ουκουν παχειαι μεν ωσπερ καταχωννυσθω ληθηι τα παριπ
πευσαντα· και δη της αρχαιοτερας αβουλιας αποφοι τησαντες, τοις εμπροσθεν
επεκτεινωμεθα· τουτ εστιν, επι τον εν φρονησει τελειον ιεναι σπουδαζωμεν.
Λελατρευκαμεν "τηι κτισει παρα τον κτισαντα· και ημεν ποτε σκοτος, νυν δε φως εν
Χριστωι," κατα το γεγραμμενον. Κεκλημεθα γαρ εις επιγνωσιν Θεου· και ταις
ημετεραις διανοιαις το της αληθειας ηστραψε φως. Κρηπις γαρ αυτη παντος αγαθου,
και απασης αρετης εν ημιν θεμελιος. Τοιγαρτοι και αυτος ημιν ανωθεν ο Θεος και
Πατηρ, δια φωνης των αγιων προφητων, αυτο δη τουτι κατεσημανε, λεγων· "Ἰδου
εγω τιθημι εις τα θεμελια Σιων λι θον εκλεκτον ακρογωνιαιον, εντιμον· και ο
πιστευων επ' αυτωι ου μη καταισχυνθηι." Ἄριστα δε τουτο συνεις και ο θεσπεσιος
ημιν επεφωνει Παυλος· "Ὡς σοφος αρχιτεκτων θεμελιον εθηκα." Και τις ο θε μελιος,
η ποια τις αρα των καθ' ημας η κρηπις, μαθησηι παρ' αυτου βοωντος αναφανδον·
"Θεμελιον γαρ αλλον ουδεις δυναται θειναι παρα το κειμενον, ος εστιν Ἰησους
Χριστος." Ουκουν υποβαθραν και θεμελιον εχοντες της αληθους θεογνωσιας τον
Κυριον ημων Ἰησουν Χριστον, κρατωμεν της ομολογιας, ως που και Γραμμα φησιν
ιερον, και την εαυτων καρ διαν κατασκεπτωμεθα, μη αρα τι της θεομισους απι στιας,
οια τις οφις εν χειαι, διαλανθανει λειψανον· μη τις "ριζα πικριας ανω φυουσα
ενοχληι," κατα το γε γραμμενον. Πονηρον γαρ το χρημα, και διαφορητον νοσημα
φαιη τις αν ειναι νου την δυσγενη διψυχιαν, και ουκ αν αμαρτοι του πρεποντος, επει
τι τα παντων αισχιστα περιεσται δηπου, και ουχ εκουσι παθειν τοις τηιδε
διακειμενοις. Ευκατασειστον μεν γαρ κομιδηι, και εις ακρον ηκουσαν της ολης, ως
επος ειπειν, ασθενειας, επαθρησαι τις αν οικιαν της εν αρχαις υποβαθρας
απολισθησασαν, ευκατα γωνιστον δε παντελως. Κατα τον ισον τροπον τωι πειραζοντι
Σαταναι την του ανθρωπου ψυχην κατιδοι τις αν, ει τον οικειον αφεισα θεμελιον,
τουτεστι Χριστον, και εις την της πιστεως υποβαθραν ταις διψυχιαις υβριζουσα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

παραλογως αλισκοιτο. Και μοι δοκει περι των τοιουτων ειπειν ορθως τε και
ανεγκλητως ο Χριστου μαθητης, οτι "Κρειττον ην αυτοις μη επεγνωκεναι την οδον
της αληθειας, η επιγνουσιν εις τα οπισω ανακαμψαι απο παραδοθει σης αυτοις αγιας
εντολης. Γεγονε γαρ αυτοις το της αληθους Παροιμιας· Κυων επιστρεψας επι το ιδιον
εξεραμα, και υς λουσαμενη εις κυλισμα βορβορου." Ὥσπερ γαρ εστι παμμοχθηρον,
αδελφοι, την ακα θαρτον κυνα τον ιδιον εμετον αναῤροφουσαν ιδειν· (βδελυγμα γαρ
ευθυς ο τουτο παθων), παντως δηπου και ο την εξιν αστειος καταστυγησει βλεπων
την 77.672 υν, οτι μακρα τε και κακοσμος, εκ πηγαιων ευ θυς αναπηδωσα ναματων,
βορβοροις εισαυθις και τοις εις ακρον καταμιαινουσιν εαυτην εγκαθιησι τελ μασιν·
ουτως, οιμαι, παναισχρον τε και ατοπωτα τον, μαλλον δε απασης ατοπιας τρεχον
επεκεινα, αληθες ειπειν της διψυχιας το εγκλημα, παλινδρο μειν αναπειθον επι την
εν αρχαις αβουλιαν, και επ' εκεινης αυθις ιεναι κελευον της ασεβειας την νοσον, ην
δια πιστεως της εις Χριστον παραδοξως αποκρουσαμενοι, της πνευματικης
ευρωστιας επεδρα ξαμεθα, τον νουν υγια τε και ασινη εσχηκαμεν. Ουκουν
ακολουθον εκεινο δη παλιν ημας διασκεψα μενους ιδειν· Ει τι των του σωματος ημιν
επυρωθη μελων, και νοσος αυτο δεινη κατεβοσκετο· κατεκη λησε δε τις των ιατρων
το παθος, τοις εκ της τε χνης ευρημασι παρατρεπων εις ημεροτητα, και οιονει πως
ανασειραζων του κακου τον επεκεινα δρο μον, η και ανακοπτων εις το παντελες,
αρα τις εις τουτο πεσων ευηθειας αλωσεται, ως μη του παντος αξιον ηγεισθαι το
χρημα, παλινδρομειν δε αυθις εθελησαι προς το νοσειν; και τις ανους τε και βρα
χυγνωμων ανηρ ειη αν εις γε τοσουτον, ως ενον ελεσθαι το ευρωστειν, των
εναντιων εραιν; Ἐπει δε ουχι το σαρκιον ημιν το εκ γης, αλλ' αυτο το κρα τιστον,
ψυχη τε και νους, αρχαιων και μυσαρων απηλλακται νοηματων, και την της
πολιτειας διενηξαμεθα νοσον, ου τριποθητον ηγηι το υγιαινειν ω ταν, ηδυστον δε σοι
φαινεται το ετι νοσειν, και τοι διακρουσασθαι παρον, αν εθελησηις μονον; Ἀλλ'
εκεινο που παντως ανακεκραγως τις οφθησεται, και ψυχρον απο καρδιας ανοισει
λογον. Και ποιον αν ημιν εισοισει το βλαβος, το πιστευειν μεν, ενα των ολων ειναι
πατερα και γενεσιουργον, απονεμειν δε τας τιμας και τοις εγκοσμιοις δαιμοσι,
Θρονους ημιν και Ἀρχας, και ∆υναμεις, και Κυριοτητας, και αυτης ονομαζουσης της
ιερας τε και θεοπνευ στου Γραφης; Προς δη τον ευηθη και γραωδη του τονι λογον
πρεπειν οιμαι παλιν εκεινο ειπειν, ως εστιν απιθανον, απηχες τε παντελως, μαλλον
δε ηδη και σφαλερωτατον, ταις εις ακρον ηκουσαις και ισομετροις τιμαις στεφανουν
επιχειρειν, και τον της επιγειου βασιλειας εφιζανοντα θωκοις, και τους υπο ποδα
κειμενους, και δουλον αυτωι τον αυχενα υπ εστρωκοτας. Ἦ γαρ ουχι το μεν των
ολων κρατειν τοις τουτο λαχουσιν ως εξαιρετον ανακεισεται; το γε μην υπεζευχθαι
φαιη τις αν τοις αλλοις αρμοδιω τατον; Ἀλλ' ενδοιασειν οιμαι μηδενα. Και ει μεν
τινες ειεν των τεταγμενων εν υπηκοοις ευνοι τε και γνησιωτατοι, και γερων και
δοξης αξιωθησονται· ει δε απειθεις και δυσηνιοι, και ατιμαγελαι τινες εν τοις οτι
μαλιστα πολεμιωτατοις κατατεταξονται· και της απασων εσχατης μεθεξουσι δικης.
Πλην εκεινο εν τουτοις κατασκεψασθαι δει. ∆οιην αν εγωγε της αριστης ειναι
φρενος, το ευ μαλα δυνασθαι κατ ιδειν, οτι και τοις της γνησιοτητος λαχουσι την
77.673 δοξαν, και μαρτυρουμενοις εις τουτο δια πραγμα των, μετεστι μεν ευκλειας
και της ανωτατω τιμης εσθ' οτε, ου μην οικοθεν, ουδ' εξ οικειας αυτοις εξου σιας
πεπορισμενης, αλλ' εκ της του κρατουντος εθελουσιου ροπης. Και πηγη μεν απασι
τιμης τε και δοξης η βασιλεως θελησις· οι δε εισιν ουκ εν τοις εχουσι φυσικως, αλλ'
εν τοις δεχομενοις τα γερα· και εως μεν εστασιν ορθως φρονουντες τα βασιλεως,
ερησεισμενην εχουσι την δυναστειαν, και εισι της δοξης εν καλωι. Μετατετραμμενοι
δε προς το εναν τιον, ζηλωτοι μεν ουκ ετι, τρισαθλιοι δε και παντος επεκεινα κακου
πεσοντες αλωσονται. Ει δε δηπου τις εις τουτο μοχθηρων καθηκοιτο βουλευματων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

και εξ ακρατου μανιας παρατεθη[γ]μενος εις αποστασιν, και οπλων αυτων, και
τυραννικων επιτηδευματων, ριψοκινδυνως αψαμενος, πολεις τε και χωρας εξανα
στησειε, και τον εξ αναγκης ζυγον τισιν επιῤριψας, την της βασιλειας εφ' εαυτωι
παραβιαζοιτο δοξαν· ειη αν παρα γε τοις σωφροσιν, ουχι δια τουτο τιμα σθαι πρεπον,
αλλ' ουδε τοις των ολων κρατουσι συντεταξεται· πολλου γε και δει. Πραχθεις δ' αν
μαλλον της απονοιας τους λογους, και των ουτως ανοσιων εγχειρηματων εξαιτοιτο
αν, και μαλα εικο τως, την ισοπαλη και, ιν' ουτως ειποιμεν, ισηλικα δικην. Ἀλλα
ταυτι μεν ημιν εκ των καθ' ημας πραγ ματων, ειρησθω τε αμα και αναπεπλασθω
χρησι μως, καθαπερ εν πινακι γραφη. Φερε δη ουν ταις επεκεινα των αισθητων
εννοιαις προβαλοντες, οξυωπεστερον το θειον αυτο κατασκεψωμεθα καλ λος, και
την των ολων βασιλιδα, κατα γε το εγχω ρουν, καταθεωμενοι φυσιν, την τε αῤρητον
αυτης δυναμιν και εξουσιαν, ως ενι, καλως αναλογισαμε νοι, των παρ' αυτης
γεγονοτων και υπ' αυτηι κει μενων εννοησωμεν την δουλειαν. Εις μεν γαρ ο παν των
εστι ∆εσποτης, και γενεσιουργος, και των ολων Κυριος· επειδη δε εστι κατα φυσιν
αγαθος, ινα τουτο υπαρχων, και ουχι αυτωι και μονωι γινωσκοιτο, μετασχοιεν δε και
ετεροι της ενουσης ημεροτητος αυτωι, παρεκομισεν εις το ειναι τα ουκ οντα ποτε· και
αριθμου μεν κρειττονα πνευματων αγιων εκτισε πληθυν· ταξιν δε τοις γεγονοσι την
αριστην επιτι θεις, το μεν ωνομασεν Ἀρχην, το δε, Κυριοτητα, Θρονον δε ετερον,
Ἀρχαγγελους δε τινας, και μην και Ἀγγελους. Ου γαρ ετερον τι νοων η οπερ εχει
καλως τε και αμωμητως, παντη τε και παντως, εκαστωι των γεγονοτων, την αυτωι
και μονωι δοκου σαν επεμετρησε τιμην. βʹ. Ουκουν αναριθμιος μεν εν τοις ουρανοις η
των αγιων αγγελων πληθυς, Ἀρχαι δε τινες, και Ἐξουσιαι, και Θρονοι τεθεινται
παρα Θεου, οιονει την πατρος η καθηγητου τινος ταξιν αποπληρουσαι τοις αλλοις.
Ἦν γαρ ουτω, και ουχ ετερως, εξ ουριας ωσπερ τοις γεγονοσιν ιεναι τα πραγματα.
Ὅταν 77.676 τοινυν των ιερων ακουσηις Γραμματων, ∆υναμεις, και Θρονους, και
Κυριοτητας αποκαλουντων τινας, μη πολυθεον εντευθεν διακηρυττεσθαι πλανησιν
υπο λαβηις, ανθρωπε· μηδε της αμαθιας επινηχομενος λογισμοις, των της αληθειας
παρακομιζου δογματων. Ὃ γαρ εφην φθασας, ερω παλιν. Ὡς γαρ ο μακαριος γραφει
Παυλος, "ταυτα λεγειν υμιν, εμοι μεν ουκ οκνηρον, υμιν δε ασφαλες." Εις ο παντων
εστι γενεσιουργος και Κυριος· και μυριαι μεν μυριαδες αγιων αγγελων παρεστηκασιν
αυτωι· και ουκ εστι τι των παρ' αυτου γεγονοτων, ο μη τον της δουλειας εχει ζυγον.
Ει δε απεσκιρτησαν τινες, και οιον επι της ζευγλης ελκυσαντες τον αυχενα,
τετιμωρηνται, και πεπτωκασι· και της ανωτατω πολεως ευλογως απολι σθησαντες,
πεπλανηκασι τινας των επι γης, την του Θεου δοξαν εις εαυτους αρπαζειν
επιχειρησαντες, ων εις και πρωτος ο Σατανας· ουχι δηπου παντως και θεους ειναι
κατα αληθειαν υποτοπητεον αυτους. Μια μεν γαρ η κατα αληθειαν των ολων
δεσποζουσα [φυσις]. Παντα δε τα παρ' αυτης κεκλημενα εις γενεσιν κτισματα λογικα,
την οικετικην επεχοντα ταξιν, τοις φυσει πρεπωδεστατοις επισεμνυνεται μετροις·
και τουτο αυτοις αξιωμα και υπεροχη, το διασωζειν δυνασθαι την τεταγμενην αυτοις
και εισποιητον αρχην. Προσκυνει δε συμπαντα τον ∆ημιουργον, και ακατα ληκτοις
ευφημιαις τον των ολων ∆εσποτην καταγε ραιροντα, δια πασης αν τις ιδοι της
θεοπνευστου Γραφης. Και γουν ο θεσπεσιος προφητης Ἡσαΐας, "Ειδον, φησι, τον
Κυριον Σαββαωθ καθημενον επι θρονου υψηλου και επηρμενου· και Σαραφιμ ειστη
κεισαν κυκλωι αυτου, εξ πτερυγες τωι ενι, και εξ πτε ρυγες τωι ενι. Και ταις μεν δυσι,
κατεκαλυπτον το προσωπον, και ταις δυσι, τους ποδας, και ταις δυσιν επετοντο· και
αμοιβαδον αντηχουντα, φησιν, αλλη λοις, αγιον επεκαλουν τον των δυναμεων
Κυριον." Τουτο γαρ σημαινει το Σαββαωθ. Ἄθρει δη ουν, οπως αι ανωτατω δυναμεις
αγιαι τε και λογικαι, τουτεστι τα Σεραφιμ, μετρον εχοντα το δουλοπρεπες, τον θειον
περι[ι]στασι θρονον, καθαπερ εν οφληματος ταξει τας ευφημιας αποτιννυοντα. Ἆρ'
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

ουν ερησομαι, ω γενναιε, τινι μεν αν πρεποι το επι θρονου καθιζειν υψηλου και
επηρμενου; τινι δ' αν το παρεσταναι και λειτουργειν; Ἀλλ' οιμαι που παντως εκεινο
ερειν, εξ αυτου του πραγματος αναπεπεισμενον· οτι τεκμη ριοι μεν η καθησις το
αξιωμα το δεσποτικον· μετρον γε μην το δουλοπρεπες, η παραστασις. Συνδρομον δε
τοις Ἡσαΐου λογοις, και αυτον ευρησομεν τον μα καριον ∆αβιδ· "Κυριος γαρ, φησιν,
εν τωι ουρανωι ητοιμασε τον θρονον αυτου, και η βασιλεια αυτου παντων δεσποσει."
Ειτα τοις επι τα σκηπτρα δια κελευεται λεγων· "Ευλογειτε τον Κυριον, παντες οι
αγγελοι αυτου, δυνατοι ισχυι, ποιουντες τον λογον αυτου, του ακουσαι της φωνης
των λογων αυτου. Ευ λογειτε τον Κυριον, πασαι αι δυναμεις αυτου, λει 77.677
τουργοι αυτου, ποιουντες το θελημα αυτου. Ευλογει τε τον Κυριον, παντα τα εργα
αυτου." Ἰδου δη καν τουτωι, τον μεν θειον εν ουρανωι φησιν ηυτρεπισθαι θρονον·
χρηναι δε απαντας ακαταληκτως δοξολογειν, αγγελους ημιν ονομαζων και
λειτουργους, και δυ ναμεις· επι τουτοις απασιν επενεγκων το, "Ευλογειτε τον
Κυριον, παντα τα εργα αυτου." Ἀμαθες αρα, μαλλον δε και της εσχατης ασεβειας
αναμεστον το ποιημασι μεν τοις ιδιοις εναριθμεισθαι τον ποιητην, τον δε των ολων
∆εσποτην τοις οικετικοις περιβαλλειν μετροις. Το γαρ αναφερειν το ποιηθεν εις την
του ποιησαντος δοξαν, ουδεν ετερον εστιν, η εις την των ποιηματων ταξιν
κατακομιζειν τον ποιητην. Ὅτι γαρ αθελητον αυτωι και απηχθημενον παντελως το
τοις παρ' αυτου γεγονοσι συγκαταταττεσθαι, και οτι παν δεινος επηρτηται δικη τοις
την θειαν ανατιθεισι δοξαν τοις ακαθαρτοις δαιμοσι, συνησεις ευ μαλα τοις
Μωσαικοις περιτυχων συγγραμμασιν· εχει γαρ ου τως· "Ἄκουε, Ἰσραηλ, Κυριος ο
Θεος σου Κυριος εις εστι." Και παλιν· "Κυριον τον Θεον σου προσκυνησεις, και αυτωι
μονωι λατρευσεις." Προσ επιταττει δε λεγων· "Ἐαν δε εξολοθρευσηι Κυ ριος ο Θεος
σου τα εθνη, εις ους συ εισπορευεις εκει, κληρονομησαι την γην αυτων, απο προσ
ωπου σου· και κατακληρονομησεις αυτους, και κατοικησεις εν τηι γηι αυτων, προσεχε
σεαυτωι, μη εκζητησηις ακολουθησαι αυτοις, μετα το εξολοθρευ θηναι αυτους απο
προσωπου σου, μη εκζητησηις τους θεους αυτων λεγων· Πως ποιουσι τα εθνη ταυτα
τοις θεοις αυτων, ποιησω καγω. Ου ποιησεις ουτω Κυριωι τωι Θεωι σου. Τα γαρ
βδελυγματα, α Κυριος εμισησεν, εποιησαν τοις θεοις αυτων· οτι τους υιους αυτων
και τας θυγατερας αυτων κατακαιουσιν εν πυρι τοις θεοις αυτων." Και παλιν· "Ἐαν
δε αναστηι εν σοι προφητης, ενυπνιαζομενος ενυπνιον, και δωι σοι ση μειον η τερας,
και ελθηι το σημειον η το τερας ο ελα λησε προς σε λεγων· Πορευθωμεν και
λατρευσωμεν θεοις ετεροις οις ουκ οιδατε· ουκ ακουσεσθε των λογων του προφητου
εκεινου, η του ενυπνιαζομενου το ενυπνιον εκεινο, οτι πειραζει Κυριος ο Θεος υμας,
του ειδεναι ει αγαπατε Κυριον τον Θεον υμων εξ ολης καρδιας υμων, και εξ ολης της
ψυχης υμων. Ὀπισω Κυριου του Θεου υμων πορευεσθε· και ο προφητης εκεινος, η ο
το ενυπνιον ενυπνιαζομενος, εκεινος αποθανειται. Ἐλαλησε γαρ πλανησαι απο
Κυριου του Θεου σου." Ουκουν θανατος μεν η δικη τοις εφ' α μη προσηκεν,
ανοσιωτατα, παρατρεπουσι των ακε ραιων τον νουν. Ὁ δε τοις εις τουτο πεσουσιν
ανοιας επιτιμων, δηλος αν ειη δηπουθεν, συμπροσκυνεισθαι μεν ετεροις ουκ
ανεχομενος, εαυτωι δε και μονωι την των ολων βασιλειαν επιμαρτυρων. Τοιγαρτοι
και εφασκε δια φωνης αγιων· "Ἐγω ειμι ο Θεος, και ουκ εστιν αλλος δικαιος και
σωτηρ, ουκ εστι παρεξ εμου." Ἕνα τοιγαρουν τον επι παντων τε και δια 77.680
παντων ομολογουντες ειναι Θεον, ετερον επ' αυτωι μηδενα καταλογισωμεθα· μηδε
μην τον της βασιλειας στεφανον η τοις ορωμενοις κτισμασιν, ηγουν ετεροις τισιν
απονεμοντες, αλισκωμεθα· την μεν γαρ του Θεου δοξαν ου παραλυσομεν, και εις
τουτο δραιν επι χειρησαιμεν εαυτους δε μαλλον τοις της απωλειας ενιεμεν βοθροις.
Ἀλλ' εστι τις ισως λαθραιος μεν ετι και σκοτεινος του διαβολου και των δαιμονιων
προσκυνητης, εξωραΐζεται δε τοις εις ευλαβειαν σχημασι, και οσον ηκεν εις λογους,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

το γνησιον υπο πλαττεται. Ἀκουετω τοιγαρουν της θεοπνευστου βοω σης Γραφης·
"Ὅτι ο Θεος ου μυκτηριζεται·" και μην και του θειου ∆αβιδ αναμελποντος, και
λεγοντος· "Συνετε δη, αφρονες εν τωι λαωι, και μωροι, ποτε φρονησατε. Ὁ φυτευσας
το ους, ουκ εισακουει; Ὁ πλασας τους οφθαλμους, ουχι κατανοει; Ὁ παιδευωνεθνη,
ουχι ελεγξει;" γʹ. Ὡς ουν απαντα τα καθ' ημας ειδοτος τε αμα και εφορωντος Θεου,
ασφαλη και ιδρυμενην εχωμεν την πιστιν· και το εκ της διψυχιας αισχος αποτριψω
μεθα, μνημονευοντες του μακαριου Παυλου γραφον τος· "Ὥστε, αδελφοι μου,
εδραιοι γινεσθε και αμε τακινητοι· περισσευοντες εν τωι εργωι του Θεου παν τοτε."
Φερε τοινυν το εν πιστει γνησιον, ως θυσιαν πνευματικην προσκομιζοντες τωι Θεωι,
λεγωμεν εξ ανυποπτου καρδιας· "Ἰδου οιδε ημεις εσομεθα σοι, οτι Κυριος ο Θεος
ημων ει." Και παλιν· "Κυριε, ο Θεος ημων, κτησαι ημας· Κυριε, εκτος σου αλλον ουκ
οιδαμεν, το ονομα σου ονομαζομεν." Πιστευσαι γαρ δει, τους οιπερ αν ελοιντο
φρονειν ορθως, εις οτι και μονος ο επι παντων τε και δια παντων εστι Θεος· ουτε
αυτος υφ' εαυτου προς το ειναι παρακεκο μισμενος, ουτε μην παρ' ετερου τουτο
λαχων· αλλ' ων μεν αει και υπαρχων, αιδιως προ παντος αιωνος και χρονων·
αφθαρτος δε και ανωλεθρος, φως απροσ ιτον οικων, πηγη σοφιας και ζωης, και αυτο
κατα φυσιν εννοουμενος και υπαρχων, οπερ εστι το αγαθον, ριζα πασης ισχυος· και
οτι μεν εστι γινωσκομενος, τι δε κατα φυσιν εστιν αγνοουμενος. ∆ιακεισθαι γαρ
ουτως ημας, και του Σωτηρος ημων εφασκε δειν μα θητης, ωδι πη λεγων· "Πιστευσαι
γαρ δει τον προσ ερχομενον Θεωι οτι εστι, και τοις εκζητουσιν αυτον μισθαποδοτης
γινεται." Ζητειν δε ουκετι. μη γαρ δη κατα σαυτον ενδοιασηις, ανθρωπε, μηδε τοις εξ
αμα θιας συνωθουμενος λογισμοις, εις περιεργιαν επι σφαλη τολμησηις ειπειν·
Μεμυσταγωγημαι και πεπι στευκα, και Θεον τον ενα δεδιδαγμαι προσκυνειν. Ἀλλα τι
μη μανθανω του προσκυνουμενου την φυσιν; Ἄπαγε τοις υπερ νουν και λογον την
ακαιρον επι φερων ζητησιν. Τι γαρ ολως η ανθρωπου διανοια, προς την αῤρητον
εκεινην και ανεκφραστον φυσιν; η τις αν γενοιτο τοσουτος εις φρονησιν, ως εκεινο
δυ νασθαι το καλλος επιμετρειν; Ἄκουε τι φησιν ο θεσπεσιος προφητης Ἡσαΐας
αινιγματωδως αυτο σοι τουτι παραδηλων· "Τις εμετρησε τηι χειρι το υδωρ, 77.681 και
τον ουρανον σπιθαμηι; Τις εστησε τα ορη σταθμωι, και τας ναπας ζυγωι;" Μηδεν
τοιγαρουν πολυπρα γμονησας των υπερ φυσιν, προσιθι δια πιστεως, οτι μεν εστι και
υπαρχει, και των ολων κρατει, συναι νων τε και συντιθεμενος· επεκεινα δε ωσπερ
των της ανθρωποτητος μετρων ιεναι τον νουν σωφρονως ουκ εφιεις. Ουτω
παρεδεξατο την πιστιν και ο θε σπεσιος Μωσης· Θεου γαρ λεγοντος· "Λαλησον τοις
υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς αυτους· Κυριος ο Θεος των πατερων υμων απεσταλκε με
προς υμας·" δι επυνθανετο, λεγων· "Ἰδου εγω πορευομαι προς τους υιους Ἰσραηλ,
και ερω προς αυτους, οτι Προσκεκλη ται Κυριος υμας. Ἀλλ' ερωτησουσι με, φησι· Τι
ονομα αυτωι; τι ερω προς αυτους;" Και τι προς ταυτα Θεος; "Ταδε ερεις τοις υιοις
Ἰσραηλ· Ὁ ων απεσταλκε με προς υμας. Τουτο μου εστι το ονομα, και μνημοσυνον
αιωνιον γενεων γενεαις." Ἴδιον γαρ το ειναι και υπαρχειν αει τωι κατα φυσιν Θεωι.
Το δε ον και υπαρχον αναρχως τε και ακαταληκτως, και τον εκ του πεποιησθαι
διαφευξεται μολυσμον, και οτι μη παρ' ετερου την υπαρξιν εχει, αυτο δι' εαυτου
μαρτυρηθησεται. Ἔστι γαρ ακτιστος και αγεννητος ο Θεος και Πατηρ, συμφυα και
συναΐδιον εχων τον εκ της ουσιας αυτου γεννηθεντα Υιον, "δι' ου και εποιησε τους
αιωνας," και τοις ουκ ουσι ποτε την εις το ειναι δωρειται παροδον, και ζωογονει μεν
απαντα, οσα παρεστι του ζηιν δεκτικα· φωτι δε τωι θειωι και νοητωι καταλαμπρυνει
παλιν τα φωτος επι δεα. Και τουτο ειδως και διδασκων ο θειος ημιν ανα μελπει
∆αβιδ, προς τον των ολων Πατερα Θεον· "Ὡς επληθυνας το ελεος σου, ο Θεος, οι δε
υιοι των αν θρωπων εν σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσι. Με θυσθησονται απο
πιοτητος οικου σου· και τον χει μαῤρουν της τρυφης σου ποτιεις αυτους. Ὅτι παρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

σου πηγη ζωης, και εν τωι φωτι σου οψομεθα φως." Και μην ο σοφωτατος Ἰωαννης,
"Ἦν, εφασκε, τοφως το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομε νον εις τον
κοσμον." Ἔστι γαρ, εστιν ο μονογενης της του Θεου και Πατρος ουσιας
απαραποιητος χα ρακτηρ, ολον εχων εν ιδιωι καλλει τον Γεννητορα· και εξ ων εστιν
αυτος, την του τεκοντος φυσιν αριστα ζω γραφων. Τοιγαρτοι και εφασκεν, οτι "Ἐγω
εν τωι Πατρι, και ο Πατηρ εν εμοι εστι." Πατερα δε οταν ακουσηις και Υιον, αναχωρει
σωματων· και της περι τουτων εννοιας αποδραμων, φρονησον α δει· συνες τε οτι ου
περι τινος των εν γενεσει και φθοραι λογος ημιν εις το παρον. Ἀσωματον τι και
υπερουσιον η των ολων κατεξουσιαζουσα φυσις. Ουκουν εξιτω σω ματων ο νους,
οταν τι μανθανηι περι Θεου. Το δε ου σιας απασης σωματικης επεκεινα τε και
ανωτατω νοουμενον, ουτ' αν ειη τοπωι περιληπτον, ουτε μην ταις των σχηματων
ιδεαις υποκειμενον. Ἀλλα και οταν λεγηται γενναιν, ουκ αποῤροιαις τισιν η αποτο
μαις υποπιπτον αλωσεται· πολλου γε και δει. Ἄν θρωποι μεν γαρ, ηγουν ετερον τι
των ενσωματων ζωων τικτουσιν εξ εαυτων, και προβολαις ταις εις 77.684 ετερον
ιδικως εχει τα εξ εαυτων γεννηματα. Ὅ γε μην ασωματος, και απασης εννοιας της εν
ημιν επεκεινα Θεος, τικτει, μη μεριζομενος· γενναι, μη τεμνομενος. Ἀλλ' ει με τις
βουλοιτο τον της γεν νησεως της θειας αφηγησασθαι τροπον, εροιτο τε προσιων·
Πως ουν η θεια γεγεννηκε φυσις; ουδεν ερυθριασας, ερω· Και ποιος σοι νους νοησει
τα υπερ νουν; η ποιος αν ημιν διερμην[ε]υσει[ε] λογος τα υπερ λογον; Ὁ μεν γαρ
μακαριος γραφει Παυλος· "Ἡ ειρηνη του Χριστου η υπερεχουσα παντα νουν, φρου
ρησει τας καρδιας υμων." Ἀνεκφραστα δε παντε λως τα τοιαυτα δεικνυς και ο
σοφωτατος εφη Σολο μων· "∆οξα Κυριου κρυπτει λογον." Ὅτι δε και αυτους τους
αγιους αγγελους, καιτοι τοσουτον οντας υπερ ημας, ο της του Υιου γεννησεως
τροπος δια λανθανει, αναπειθει λεγων ο μακαριος Ἡσαΐας· "Την γενεαν αυτου τις
διηγησεται;" Σαφεστερον δε παλιν ο προφητης Ἀββακουμ, εξηγειται λεγων·
"Ἐκαλυψεν ουρανους η αρετη αυτου." Τι γαρ αν βουλοιτο δηλουν το, και αυτους
καλυψαι τους ουρα νους την αρετην του Υιου, ει μη οτι και μειζων εστι και αυτης
της ανω πληθυος και των αγιων ταγμα των ο περι αυτου λογος; Ουκουν αῤρητος μεν
απασηι τηι κτισει και απερινοητος παντελως η του Χριστου γεννησις. Ἑπομενοι δε
ταις θειαις Γραφαις, και καθαπερ εν εσοπτρωι και αινιγματι βλεποντες, και
γεννηθηναι φαμεν, και συνυπαρχειν αυτον αιδιως, κατα τοιουσδε τινας τροπους· και
μικρα μεν οιδ' οτι τα παραδειγματα, και ου διαρκως ημιν, οπως εχει, την του Θεου
φυσιν και τον της γεννησεως τροπον κατασημηναι δυναμενα. Ἐννοειν δε
ακολουθον, ως ουδεν εστιν εν τοις γεγονοσιν, ονπερ αν τις ιδοι της του Θεου δοξης
ουχ ηττωμενον. δʹ. Ουκουν καθαπερ τινα τυπον αισθητον τοις θεω ρημασι
προυποτιθεντες το παραδειγμα, επι το ασυγ κριτως υπερτερουν αναθρωσκωμεν, και
ως ενι μαλιστα καλως, κατα γε το εφικτον, επ' αυτο της θειας φυσεως ιοντες το
καλλος, εννοωμεν, οτι ο λογος μεν ο ανθρω πινος, και μην και το ειδος οπερ αν
εννοοιτο τυχον σωμασιν ενυπαρχειν, ανυπαρκτα τε εστι, και ουδαμο θεν ιδιως
υφεστηκοτα· το δε θειον τε και υπερκοσμιον γεννημα, τουτεστιν, ο Υιος, υφεστηκεν,
ιδικως γεν νηθεις εκ Πατρος του αγεννητως υφεστηκοτος. Θορυ βειτω δε μηδενα
των λεξεων η διαφορα. Ου γαρ δη παραδεξωμεθα τας τινων εικαιοβουλιας, τα απο
καρ διας αυτων λαλουντων, και ουκ απο στοματος Κυ ριου, κατα το γεγραμμενον·
οις ακολουθον επιφθεγ ξασθαι και ειπειν· "Ἐκνηψατε, οι μεθυοντες, εξ οινου
αυτων." Ἢ ταχα που, μαλλον δε και ως αλη θως ειπειν, τα καθ' εαυτας ου
γινωσκοντες, επαι 77.685 ρουσι μεν εις υψος το κερας, "λαλουσι δε κατα του Θεου
αδικιαν," ως και αυτος ημιν ο θειος ανα μελπει ∆αβιδ. Συνειροντες γαρ ασυνετως τα
εξ αν θρωπινων εννοιων ευρηματα, και ισχνοις ωσπερ τισι διαλογισμοις "ιστον
αραχνης υφαινοντες," κατα το γεγραμμενον, τας των απλουστερων ψυχας ανοσιως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

καταληΐζονται, μετατιθεντες εις πλανησιν, και τοις της απωλειας ενιεντες βοθροις.
Ἀκουετωσαν τοιγαρ ουν της θεοπνευστου βοωσης Γραφης· "Ουκ εστιν η σοφια αυτη
ανωθεν κατερχομενη," αλλ' επιγειος, ψυ χικη, δαιμονιωδης. Τι γαρ δη και φασιν οι
ταλανες, της προς Πατερα Θεον ομοουσιοτητος, το οσον εφ' εαυτοις, εξελκοντες τον
Υιον; Και πως αν δυναιτο τωι αγεννητωι Πατρι ταυτον ειναι κατα φυσιν το γεννη τον;
Πλειστη γαρ εστι μεταξυ των λεξεων η δια φορα. Φαιην γαρ εγωγε προς τουτο ευθυς,
οτι δια φορον μεν ομολογουμενως το εκ των λεξεων ημιν υποδηλουμενον, ου μην
και αποτεμειν της προς τον Πατερα Θεον ομοουσιοτητος τον Υιον. Ουδεις γαρ ημας
αναπειθει λογος, καθαπερ εξ αναγκης ομολο γειν ετεροφυες ειναι παντως του
γεννωντος το γεν νωμενον· αλλ' εστ' αν ολως γεγεννησθαι πιστευηται, κατα γε τον
αληθη της γεννησεως τροπον, ομοφυες εσται και ομοουσιον τωι γεγεννηκοτι. Ει μεν
ουν κατα το αληθες γεγεννηκεν ο Πατηρ, ουτω τε εχειν και αυτοι την του πραγματος
ομολογουσι φυσιν, κατα τινα δη τροπον οθνειος τε εσται και ετερογενης ο εξ αυτου
κατα φυσιν αναλαμψας Υιος; Ἐλεγχθησεται γαρ, ειπερ ουτως εχοι, καθαπερ εκεινοι
ληρουντες φασιν, η θεια παθουσα φυσις, ο μηδε αυτη παθειν η φυσις ηνεσχετο.
Ἀνθρωπου γαρ ανθρωπος γεννημα· και μην και εκαστον των οσα τον του δυνασθαι
γεν ναιν παρεδεξατο νομον, ομοειδη τε και ομοουσιον, παντως εξει τα εξ εαυτων· και
ουτ' αν ανθρωπος ιππον, ουτ' αν ιππος αποτεκοι κυνα. Ἐπειδη δε πολυ των καθ'
ημας ο Θεος και Πατηρ εν αμεινοσιν, υπερ κεισεται δηπου και κατα τουτο, και
ομοουσιον εαυτωι τον ιδιον εχων Υιον νοηθησεται· παθοι γαρ αν ουδαμως, ο και
αυτη των γενητων η φυσις παθειν αισχυνεται. Ει μεν ουν αριστα εχειν εδοκιμασεν
εν αρχαις τα παντα δημιουργων, το δειν εκαστον των πεποιημενων ομοουσιον
εαυτωι το εξ αυτου τικτομε νον εχειν, τι των καλλιστων εαυτον αποστερει, μη ουτως
εχων αυτος; Ει δε τουτο ατοπον νοειν, η φρασαι (παντα γαρ αυτωι μετειναι πρεπει τα
εξαιρετα), προσ εσται δηπου και τουτο. Ει δε οιονται κατα αληθειαν ου γεγεννηκεναι
τον Θεον, τι το των λεξεων διαφορον ως αναγκαιον προτεινουσι, και παραλυειν
επιχειρουσι την του γεννηματος δοξαν, ετεροφυες ειναι λεγοντες αυτο παρα τον
αγεννητως οντα Πατερα. Ει γαρ μη γεγεννηκεν ολως ο Θεος και Πατηρ, ουδε
γεννητος ετι κατ' αυτους εστιν ο Υιος. Ουκουν λελυσθω το ζη τημα, και παυεσθωσαν
ημιν επιτειχιζοντες ως αμα χον προβλημα, των λεξεων την διαφοραν· και ει μη
γεγεννηκεν ο Πατηρ, διδασκοντων αυτοι τις αρα εστιν 77.688 ο Μονογενης, περι ου
φησιν ο Θεος και Πατηρ· "Ἐκ γαστρος προ εωσφορου εγεννησα σε." Φησι γαρ το εκ
γαστρος· πεποιηται γαρ ως επ' ανθρωπων ο περι τουτων λογος· ιν' εκ των καθ' ημας
το υπερ ημας εννοησαντες, εξ αυτης γεγεννησθαι της του Πατρος ουσιας πιστευωμεν
τον Υιον. Θαυμαζω δε οπως, και τοι πικρους οντας λιαν, και ως οιονται σοφους, κα
κεινο διελαθεν. Ὁ μεν γαρ θεσπεσιος Παυλος, καιτοι των θειων ημιν μυστηριων
ταμιας υπαρχων, και εις τουτο κεχειροτονημενος (αφωρισθη γαρ εις Ευαγ γελιον
Θεου), δεικνυων οτι πρωτος τε και μονος και αληθως Πατηρ ο Θεος, και καθ'
ομοιοτητα την προς αυτον τα γεγονοτα παρ' αυτου τηι του Πατρος κλησει τετιμηται,
γραφει περι αυτου· "Ἐξ ου πασα πατρια εν τωι ουρανωι και επι γης ονομαζεται." Οι δε
ακρι βεις των υπερ νουν και λογον ενευνηται, τον μεν των ολων Πατερα Θεον, των
ιδιων αποπεμποντες αγαθων, ου γεγεννηκεναι φασι κατα αληθειαν τον Υιον,
ψευδωνυμον δε Πατερα υπαρχειν, εισποιητον εχοντα τον Μονογενη. Ουκουν, ω
βελτιστοι, φαιη τις αν αυτοις και μαλα εικοτως, ει μη φυσει και αληθειαι Πατηρ εστιν
ο Θεος, και ει μη γεγεννηκεν εξ εαυτου, τουτεστιν, εκ της ουσιας αυτου, τον ιδιον
Υιον· ημεις δε εσμεν κατα αληθειαν πατερες, εξ εαυτων εχοντες τα ιδια τεκνα, πως
ετι παρ' αυτου "πασα πατρια," κατα το γεγραμμενον; Καθ' ομοιοτητα γαρ αυτος την
προς ημας κεκληται Πατηρ, και ουχ ημεις ετι δι' αυτου πατερες. Ἅπας γαρ, οιμαι, και
μαλα ορθως αναγκασει λογος τους δι' εναντιας και ουχ εκοντας ειπειν, ως αει πως
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστι· δευτερον μεν του φυσει το κατα θεσιν· νεωτερον δε του κατα αληθειαν το κατα
μιμησιν και ομοιοτητα την προς αυτο. Πρωτοι τοιγαρουν ημεις μεν πατερες, οι φυσει
τουτο και αληθειαι δια πραγματων ορωμενοι· δευτερος δε και μεθ' ημας καθ'
ομοιοτητα τε και μιμησιν ο Θεος. Ειτα πως ετι πασα πατρια παρ' αυτου λοιπον εν ου
ρανωι και επι γης ονομαζεται; Ἀλλ' ου ταις εκεινων αθυρογλωττιαις, ταις δε των
αγιων προσεκτεον φω ναις. Ουκουν ψευδομυθησει μεν ουδαμως ο θεσπεσιος
Παυλος· πρωτος δε και αληθως Πατηρ ο Θεος δηλον οτι, και ομοουσιον εχει τον εξ
αυτου γεννηθεντα Υιον· τουτο γαρ ο της αληθους γεννησεως καταση μαινει τροπος.
Ἀλλ' ισως ημιν ετερους αντεξαγοντες λογισμους, και προτιθεντες αμαρτιας εφ'
αμαρτιαις, κατα το γεγραμμενον, της μεν του Θεου και Πατρος ουσιας ειναι
σημαντικον το αγεννητον ερουσι· της δε του Μονογενους, το γεννητον· ομοιον δε
ουκ ειναι κατα την φυσιν τωι γεννητωι το αγεννητον. εʹ. Ἐγω δε, αγαπητοι,
τεθαυμακα μεν της ενου σης αυτοις αποπληξιας το μεγεθος. Ἐπιδειξω δε ουκ εις
μακραν μη ειδοτας α λεγουσι, μητε περι τινων 77.689 διαβεβαιουνται. Ει γαρ μητε το
αγεννητον επι Θεου και Πατρος το μηδεν γεννηθηναι σημαινει· μητε μην το
γεννητον εφ' Υιου το γεννηθηναι δηλοι, αλλ' ου σιων ειναι σημαντικα τα ονοματα
φασι· ποθεν αρα μεμαθηκασι του Υιου την προς τον Πατερα διαφο ραν; Σημαινουσης
γαρ ετερον ουδεν της λεξεως, η οτι μονον ουσια εστι, τις αρα διαμεμηνυκεν, ως
εστιν οθνειος του Πατρος ο Υιος κατα το εν ουσιαι ταυτον, κατ' ουδενα τροπον αυτωι
συναπτομενος; Ουκουν ει μη βουλονται νοειν, του μη γεννηθηναι, σημαντικον το
αγεννητον· μητε μην του γεννηθηναι, το γεννητον, αλλ' ουσιας απλως αμφοτερα,
μηδεμιας εντευθεν ορω μενης διαφορας· ποθεν η ετεροτης εσται διαφανης; Ουσια
γαρ ως προς ουσιαν, καθο μονον ουσιαι νοουνται, ουδεν εξουσιν αλληλαις το
εναντιον. Τι ουν ετι κωλυσει τον Υιον ομοιον ειναι κατ' ουσιαν τωι Πατρι, ει μη
αλληλοις αντικειται τα εκ των λεξεων σημαινομενα; Ἐπειδη δε, αφεντες το εν
απλοτητι πολιτευεσθαι, και πιστευειν αζητητως τοις Ἑλληνων λογασιν εαυ τους
προσνεμουσι, κακειθεν ημιν εξοπλιζονται κατα τον αλαζονα Γολιαθ, ουτω τε
εξονειδιζουσι την συν αγωγην Κυριου καθαπερ εκεινος· φερε και ημεις, κοσμικης
μεν αιτιας και πολυπλοκων συλλογισμων εαυτους απαλλαττωμεν, κατα τον
μακαριον λεγοντες ∆αβιδ· "Ουκ ειθισμαι εν τουτοις·" ραβδον δε ωσπερ δυναμεως
εχοντες τον Χριστον, και λιθον εκλεκτον, ως εν βραχει καδιωι τωι νωι προσιωμεν
αγριαινουσι. Και δη και βραχυ της εκκλησιαστικης απλοτητος δια την χρειαν
ενθεντες, εν οις ειναι νομιζουσι δεινοι και δυσαντητοι, παραφρονουντας ελεγχωμεν,
ινα μητε την παρα Θεου συνεσιν εχοντες, μητε μην της εξω σοφιας εφικομενοι κατα
λογον, δικαιως ακου σειαν· "Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων;
η Βααλ, Βααλ· η Θεωι, Θεωι." Ὅτι γαρ αμαθως ουσιας ειναι σημαντικον φασι το αγεν
νητον, καντευθεν εσται καταφανες, και μοι τι δοτε βραχυ των παρα πολλοις
φιλοσοφουμενων ειπειν. ϛʹ. Ἐπυθομην οτι ορους ειναι φασι τε και ονομα ζουσι τα δι'
ων αι των οντων ουσιαι σημαινονται· και δοκει τους ορους αναπλεκειν αυτοις εκ
γενους και διαφορας η διαφορων Γενος μεν γαρ ειναι φασι την σημαινομενην απλως
ουσιαν, οιον φερε ειπειν το ζωον· διαφοραν δ' αυ τον παραδεικνυντα λογον, πο
ταπον αν ειη το ζωον, λογικον η αλογον. Ἄνθρωπον μεν γαρ και ιππον ει τις
ορισασθαι βουλοιτο, ερει μεν απλως οτι ζωον. Ζωον γαρ ομοιως ο τε ανθρωπος και ο
ιππος. Ἐπιφερων δε τωι γενει την διαφοραν, περι μεν ανθρωπου, παντως ερει, οτι
ζωον λογικον θνητον· περι δε ιππου, οτι το χρεμετιστικον. Ουκουν ει το αγεννητος
ονομα την ουσιαν ημιν οριζει του Θεου, και ορου δυναμιν η λεξις εχει, υπο γενος
εστω και διαφοραν. Ειτα τι προς τουτο φασι; υπο ποιον εσται γενος ο υπερ παντων
Θεος; η ποιαν παρ' εκει 77.692 νον επιδεξαιτο την διαφοραν; Ἄλλως τε σαφως τε και
ακολουθως αι ουσιαι κατασημαινονται, ουκ αφ' ων ουκ εισιν, αλλ' εξ ων ειναι
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευονται· οιον ει τις εροιτο τι εστι πυρ, αποκρινεται καθηκοντως το θερμον, και
ξηρον, και καυστικον, και φωτιστικον· αφ' ων γαρ εστι, ποιειται την δηλωσιν. Ει δε
λεγοι πυρ ειναι το μη ψυχρον, ουκ αφ' ων εστιν, αλλ' εξ ων ουκ εστι δηλοι· ατεχνες
δε τουτο και αλογωτατον. Ει τοινυν επι Θεου το αγεννητος ονομα, το μη γεννηθηναι
δηλοι, ουκ εξ ων εστιν ο Θεος, αλλ' εξ ων ουκ εστι, δια μεμενηκεν οτι γαρ μη
γεγεννηται, σημαινει το ονομα. Πως ουν κατ' αυτους ορου δυναμιν η λεξις εχει,
οπως ουσιας εσται σημαντικον, και ουχι μαλλον τινος των τηι ουσιαι προσμειναι
πεπιστευμενων; Ἀλλα ταυτι μεν ημιν προς εκεινους. Ειρησεται δε προς υμας ως
εστιν απλουν της Ἐκκλησιας το κηρυγμα. Βεβαπτισμεθα γαρ εις Πατερα, και Υιον,
και αγιον Πνευμα· ομοουσιον δε ειναι την αγιαν Τριαδα πι στευοντες, μιαν εν αυτηι
προσκυνουμεν θεοτητα· ευ χαριστουντες τωι Θεωι και Πατρι, οτι της ημετερας ενεκα
σωτηριας και ζωης εξαπεστειλεν εξ ουρανου τον ιδιον Υιον, γενομενον εκ γυναικος,
και την καθ' ημας ομοιωσιν υποδεδυκοτα, και αληθως γενομενον ανθρωπον, ινα
θριαμβευσας τας Ἀρχας, και τας Ἐξουσιας τωι ιδιωι σταυρωι προσηλωσηι, κατα το γε
γραμμενον, το καθ' ημων χειρογραφον, και απα σης μεν ημας αιτιας
απηλλαγμενους, καθαρους απο φηνηι, των παλαι πταισματων απονιψας τον μο
λυσμον· διακηρυξηι δε "και τοις εν ᾅδου πνευμα σιν, απειθησασι ποτε," κατα το
γεγραμμενον, ουτω δε λοιπον τον απαντων εχθρον καταργησηι θα νατον,
εγηγερμενος εκ νεκρων. Και μην και τας ανω τοις επι γης αναπετασας πυλας,
ουρανου πολιτην εργασηται τον παλαι δραπετην. Ἥξει γαρ, ηξει κατα καιρους, και
καθαπερ αυτος εφη, παραληψεται παν τας ημας μετ' αυτου τους ορθηι διαπρεποντας
πιστει, και πολιτειαι λελαμπρυσμενους ευαγγελικηι. Και τουτο ειδοτες, αγαπητοι,
παντα ρυπον απονιψαμενοι, κα θαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου· και γε
νωμεθα οικτιρμονες, ως ο Πατηρ ημων ο ουρανιος οικτιρμων εστιν· επαμυνοντες δε
κατα δυναμιν τοις εν ενδειαι, χηρας και ορφανους ανακτησωμεθα, γυμνους και
αστεγους εις τον οικον εισαγωμεν· και απαξαπλως, παν ειδος επιτηδευσωμεν
αρετης. Ουτω γαρ, ουτω νηστευσωμεν καθαρως· αρχομενοι μεν της αγιας
Τεσσαρακοστης απο τριακαδος του Μεχιρ μη νος, της δε εβδομαδος του
σωτηριωδους Πασχα απο πεμπτης του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας
νηστειας τηι δεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα το ευαγγελικον
κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι ενδεκατηι του αυτου
Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες ευθυς και τας επτα εβδομαδας της Πεντηκοστης.
Ουτω γαρ, ουτω παλιν τοις θειοις εντρυφησομεν λογοις, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι, τιμη και δοξα και κρατος,
εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΓʹ
αʹ. Καλον, ως εοικε, μαλλον δε ηδη καιρος, αγιος ημας προσαιρουντας
λογοις, ηκειν τε εις μεσον, κα την αγιαν και πανευφημον ημων εορτην προανακη
ρυττειν λεγοντας· "Χαρις υμιν και ειρηνη απο Θεου Πατρος, και Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου του δοντος εαυτον υπερ των αμαρτιων ημων, οπως εξεληται ημας εκ του
αιωνος του ενεστωτος πονηρου, κατα το θελημα του Θεου και Πατρος ημων, ωι η
δοξα εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην." Ἐπετωθαζε μεν γαρ παλαι κειμενοις η
αμαρτια, και κατεστρατευετο τυ ραννικως το της σαρκος εμφυτον κινημα, ποταμιου
ναματος δικην ταις απαντων ψυχαις εισχεομενης αει της ακρατου και αγριας
ηδονης, και κατωθουσης αει προς το δειν ελεσθαι φρονειν τα επι της γης. Και ταχα
που ταις απαντων ασθενειαις επιμειδιων ο θανατος, και την τωι διαβολωι πρεπουσαν
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τε και φιλην υπερ οψιαν νοσων, μετ' εκεινου ανακεκραγει, λεγων· "Την οικουμενην
ολην καταληψομαι τηι χειρι, ως νοσσιαν, και ως καταλελειμμενα ωα αρω· και ουκ
εστιν ος διαφευξεται με, η αντειπηι μοι" Ἐπειδη δε εις τουτο ταλαιπωριας κατωλισθε
τε και κατεσεισθη τα καθ' ημας, ταις απαντων συμφοραις μονονουχι και επι
στυγναζων ο φιλοικτιρμων Θεος, δια φωνης Ἡσαΐου φησι· "Τοινυν αιχμαλωτος ο
λαος μου εγενηθη· και πληθος εγενηθη νεκρων, δια το μη ειδεναι αυτους τον
Κυριον· και επλατυνεν ο ᾅδης την ψυχην αυτου, και διηνοιξε το στομα αυτου, ωστε
μη διαλιπειν." Ἀλλ' ει και κατεπιεν ο θανατος ισχυσας, αλλα αφει λεν ο Θεος παν
δακρυον απο παντος προσωπου· το ονειδος του λαου αφειλεν απο πασης της γης. Πα
ρακομισθεντες μεν γαρ εις παραβασιν και παρ ακοην, και του ζηιν εννομως εκ
φιλοσαρκιας ημαρτη κοτες, πλατυ γελωντα και ονειδιζοντα τον φιλεγκλη μονα
Σαταναν, και το πονηρον των δαιμονων ειχομεν στιφος. Ἔστι γαρ, εστιν "εχθρος και
εκδικητης," κατα το γεγραμμενον. Και μην επι τουτοις και τοις απο του συνειδοτος
ελεγχοις υπερυθριωντες οι τα λανες, και την προς Θεον παῤρησιαν εν τουτωι παρ
ηρημενοι, και τι γαρ ουχι των ατοπων νενοσηκοτες, διετριβομεν επι της γης. Ἐπειδη
δε ο παντων ∆η μιουργος ηλεει κειμενους, και παντος εις ληξιν ελη λακοτος κακου,
παρεκαλει λεγων δια των αγιων προ φητων· "Μη φοβου, οτι κατηισχυνθης· μηδεν
εντρα πηις, οτι ωνειδισθης. Ἐγω ειμι, εγω ειμι ο εξαλει φων τας ανομιας σου, και ου
μη μνησθησομαι." Ἔπεμψεν ημιν εξ ουρανου τον μονογενη Θεον Λογον, γενομενον
εκ γυναικος και εκ σπερματος Ἀβρααμ, 77.696 ινα κατα παντα τοις αδελφοις
ομοιωθεις κατανε κρωσηι την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, και πνευματικης ευρωστιας
αναπιμπλας, δι' εαυτου και εν αυτωι την φυσιν αναμορφωσηι προς το αρχαιον, και
αναλωτον μεν αποφηνηι ταις αμαρτιαις, ολεθρου δε και φθορας αμεινω γενεσθαι
παρασκευασηι. Και τουτο ειδως ο σοφος ημιν επιστελλει Παυλος· "Το γαρ αδυνατον
του νομου, εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν
ομοιωματι σαρκος αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι,
ινα το δικαιωμα του νομου πληρωθηι εν ημιν, τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν,
αλλα κατα πνευμα." βʹ. Και γουν τον πολυευκτον ημιν της ενανθρωπη σεως
κατασημαινων καιρον, μαλλον δε ως ηδη καθ' ημας γεγονως, ο εκ Θεου Πατρος
Λογος προανακε κραγει λεγων· "Αυτος ο λαλων παρειμι, ως ωρα επι των ορεων, ως
ποδες ευαγγελιζομενου ακοην ειρη νης, ως ευαγγελιζομενος αγαθα." –"Πολυμερως
γαρ και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πα τρασιν εν τοις προφηταις, επ'
εσχατου των ημερων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι," δι' ου παντες αν εθαλλομεν εις
αφθαρσιαν και ζωην. Ἀφικετο γαρ προς ημας "ως ωρα επι των ορεων." Και τι δη
τουτο εστι; Τα γαρ εν ορεσι τε και παραδεισοις φυτα, χειμωνος αυτοις ενιεντος την
πυκνωσιν, και την εκ ριζης ικμαδα διαθειν εις το ανω πλου σιως ουκ επιτρεποντος,
μονονουχι και αυαινεται, και ακαρπουται, φυλλων νοουντα την ερημιαν. Ἀνα
δεδειγμενης δε της ωρας, τουτεστιν ηρινου γελων τος καιρου, και θερμοτεραις
ακτισιν ηλιου τα συμ παντα καταθεροντος, απλουται το μεμυκος, και της εκ βαθους
ικμαδος ελευθεραν εχουσης την εις απαν ηδη διαδρομην, μεθυουσι μεν οι κλωνες,
αρτιθαλη δε φυλλαδος προαναβραττοντες χλοην, ευθυς τωι ιδιωι στεφανουνται
καρπωι. Γεγονε τοινυν ημιν ως ωρα επι των ορεων ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος. Γε
νοιτο δ' αν και τουτο σαφες και δι' ετερων ημιν ιερων Γραμματων. Ἐν γαρ τοι τωι
Ἄσματι των ᾀσματων το του νυμφιου προσωπον εισκεκομισται, καθαπερ τινι νυμφηι
τηι Ἐκκλησιαι βοωντος· "Ἀναστα, ελθε, η πλησιον μου, καλη μου, περιστερα μου, οτι
ιδου ο χειμων παρηλθεν, ο υετος απηλθεν, επο ρευθη εαυτωι· τα ανθη ωφθη εν τηι γηι,
καιρος της τομης εφθασε." Γεγονε δε προς τουτο και "ως ποδες ευαγ γελιζομενου
ακοην ειρηνης, ως ευαγγελιζομενος αγαθα." Ὠμοτατων μεν γαρ εσθ' οτε βαρβαρων
μυριανδροι στρατιαι, πολιν η χωραν καταδηιουν γλιχομεναι, πολεμου προφασιν
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιουνται την απλη στιαν· διαπιπτουσης δε της ελπιδος αυτοις εις το εναντιον,
καλοι λιαν οι ποδες του την ειρηνην τοις κινδυνευουσιν απαγγελλοντος. Τοιουτονι
τινα τροπον και τα εφ' ημιν αυτοις καταθρησαι τις αν κατωρθω 77.697 μενα δια
Χριστου. Μαλλον δε και λιαν ακονιτι συν ειναι ραιον, οτι σωτηρα και λυτρωτην
απεστειλεν ημιν εξ ουρανου τον Υιον ο Πατηρ. Τυραννος αλαζων, ουκ εθνους ενος,
αλλ' ουδε πολεως μιας η χωρας κατεστρατευετο· αλλ' ο ην υφ' εαυτωι ποιεισθαι, [την
οικουμενην] ανοσιως επιχειρων, τοις ιδιοις ζυ γοις υπετιθει τον ανθρωπον· μεθιστας
μεν αγαπης της εις Θεον, και της αληθους θεογνωσιας αποσο βων, πολυτροποις δε
μαλλον κατασπιλων αμαρτιαις, και λατριν αποτελων ταις των δαιμονιων αγελαις,
και τηι κτισει προσνεμων παρα τον κτισαντα Θεον. Οι μεν γαρ ηλιωι το σεβας, οι δε
σεληνηι δωρουμε νοι την των ολων βασιλιδα φυσιν, των αυτηι και μο νηι
πρεπωδεστατων εξεπεμπον γερων· ετεροι δε, γηι, και υδατι, και αερι, και πυρι
προσαγοντες την προσ κυνησιν, εις τουτο κατα βραχυ κατωλισθον διεληλακασι των
κακων, και μεχρι των αναισθητων κατακομιζον τες ξυλων την της θεοτητος τιμην
τε και δοξαν. Ταις τοιαυταις ενσπαταλων ο δρακων ο μιαιφονος, μεγαλαυχων
διετελει, και ακατασειστον εξιν ωιηθη την ευθυμιαν. Και περι αυτου μεν ο μακαριος
προ φητης Ἱερεμιας εφασκεν· "Ουαι ο πληθυνων εαυ τωι τα ουκ οντα αυτου (εως
τινος;) και βαρυνων τον κλοιον αυτου στιβαρως." Θεου γαρ οντα τον ανθρω πον,
εαυτωι συλλεγειν ηθελε, δυσαχθεστεραν αει την ηυτρεπισμενην αυτωι κατασκευαζων
κολασιν. Ὁ δε γε συνεδρος τωι Θεωι και Πατρι Θεος Λογος, αθεως ημιν πεπραχοσι και
κινδυνευουσι, τον της σωτηριας καιρον προευηγγελιζετο, λεγων· "Πνευμα Κυριου
επ' εμε, ου εινεκεν εχρισε με· ευαγγελισασθαι πτω χοις απεσταλκε με· κηρυξαι
αιχμαλωτοις αφεσιν, και τυφλοις αναβλεψιν· καλεσαι ενιαυτον Κυριου δεκτον."
Ἐπειδη δε της επηγγελμενης επικουριας παρην ο καιρος, εαυτον αντεταξεν υπερ
ημων τοις του διαβολου κακουργημασι· και τον μιαιφονον εκεινον κατεχειρουτο
τυραννον, και τοις των πεπι στευκοτων υποστορεσας ποσι, διαῤρηδην εφασκεν·
"Ἰδου δεδωκα υμιν πατειν επανω οφεων και σκορ πιων, και επι πασαν την δυναμιν
του εχθρου, και ουδεν υμας ου μη αδικησηι." Ὅσοι τοινυν της εις Θεον ευσεβειας
καθεστηκαμεν ερασται, και της των αγιων λαμπροτητος μεταλαχειν γλιχομενοι, το
εις την ανω γενεσθαι διψωμεν πολιν, εκεινο καθ' εαυ τους ενθυμωμεθα. Βασιλεις
μεν γαρ οι επι της γης ταις βαρβαρικαις εφοδοις επιτιμωντες αει, και τας εν εκαστηι
χωραι διασωζοντες πολεις, σωτηρες και λυ τρωται, και τι γαρ ουχι των τοιουτων
ονομαζομε νοι, πλουσιως καταγεραιρονται. Οι δε τοις ιδιοις επαυχουντες
ανδραγαθημασιν, υπο ποδας μεν ιδιους ποιουνται τους σεσωσμενους, θεσμοις δε και
νομοις οιονει καταζευξαντες, δασμολογεισθαι προσταττου σιν, ομολογιαν ωσπερ
τινα του υποτεταχθαι δειν το χρημα ποιουμενοι. Λελυτρωμενοι τοινυν δια Χριστου,
και της πολυθεου πλανης εξηιρημενοι, και την προς 77.700 Θεον οικειοτητα δι' αυτου
πλουτησαντες, και εις την των αγιων ελπιδα μεταχωρησαντες, αυτωι την ιδιαν
αναθωμεν ζωην. Ὡς γαρ ο μακαριος γραφει Παυλος, "Εις υπερ παντων απεθανεν, ινα
οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζωσιν, αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και εγερθεντι."
Τουτο και εν τοις αρχαιοτεροις Γραμ μασιν, ως εν σκιαις ετι και τυποις ημιν κατεγρα
φετο. Σκια γαρ ο νομος, και της αληθειας ωδινει την μορφωσιν. γʹ. Ἔφη τοινυν και
παλαι Θεος προς τον ιερο φαντην Μωσεα· "Ἐαν λαβηις τον συλλογισμον των υιων
Ἰσραηλ, εν τηι επισκοπηι αυτων, και δωσουσιν εκαστος λυτρα της ψυχης αυτου τωι
Κυριωι, και ουκ εσται εν αυτοις πτωσις εν τηι επισκοπηι αυτων· και τουτο εσται ο
δωσουσι σοι, οσοι αν παραπορευωνται, την επισκεψιν το ημισυ του διδραχμου, ο εστι
κατα το διδραχμον το αγιον εικοσιν οβολοι το διδραχμον. Το δε ημισυ του
διδραχμου, εισφορα Κυριωι· πας ο παρα πορευομενος εις την επισκεψιν απο
εικοσαετους και επανω, δωσουσι την εισφοραν Κυριωι. Πλουτων ου προσθησει· και ο
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πενομενος ουκ ελαττονησει απο του ημισεως του διδραχμου, εν τωι διδοναι την
εισφο ραν Κυριωι, εξιλασασθαι περι των ψυχων υμων." Ἔστι μεν γαρ ο στατηρ, ητοι
το διδραχμον, ακιβδη λον νομισμα, χαρακτηρ δε αυτωι βασιλικος ενσημαι νεται.
Προσεκομιζετο δε τωι Κυριωι παρα των συν τελειν ειωθοτων, ουχ υπερ μονης μιας,
αλλ' υπερ δυοιν κεφαλαιν. Ἐτεταχατο δε δασμολογοι, κατα το τωι νομωι δοκουν· οι
και την των Ἰουδαιων ανω τε και κατω διαθε[ο]ντες χωραν, εν ισωι τωι μετρωι παρα
τε πλουσιου και πενητος συνεισφερεσθαι δειν το λυ τρον εκελευον, ακριβη τον
τυπον [επι] της αληθειας αναδειξει φυλαττεσθαι θεσμοθετουντος Θεου. Και γουν εις
Καπερναουμ εισεληλακοτος ποτε του Σωτηρος ημων Χριστου, οι των διδραχμων
πρακτηρες προσηλ θον τωι Πετρωι λεγοντες· "Ὁ διδασκαλος υμων ου τελει τα
διδραχμα. Ὁ δε εφη· Ναι·" ουχ υποτι θεις τωι νομωι τον ελευθερον, ουδε τοις οικεταις
συν ταττων τον Υιον, αλλ' ειδως, οτι γεγονεν υπο νομον ο νομοθετης, ινα ημας της
νομικης αρας εξεληται, και της δουλειας το σχημα μεταπλαττων επι το αμεινον,
εαυτωι συμμορφους εργασηται, και υιους αποφηνηι Θεου, καθαπερ τινι λαμπρωι
περιβαλων αξιωματι, τωι της ελευθεριας πνευματι. "Ου γαρ ελαβομεν πνευμα
δουλειας παλιν εις φοβον," ως ο θεσπεσιος γραφει Παυλος, αλλ' "ελαβομεν πνευμα
υιοθεσιας, εν ωι κραζομεν· Ἀββα, ο Πατηρ." Εισ πεπαικοτα τοινυν εις την οικειαν τον
Πετρον ηρετο μεν ο Σωτηρ· "Οι βασιλεις της γης απο τινος λαμ βανουσι κηνσον η
τελη; απο των υιων αυτων η απο των αλλοτριων;" ∆ιειποντος γε μην, απο των
αλλοτριων συνερανιζεσθαι δειν, παλιν εφη Χριστος· "Ἄρα γε ελευθεροι εισιν οι υιοι.
Ἵνα δε μη σκανδαλισωμεν αυτους, πορευθεις εις θαλασσαν, βαλε αγκιστρον, και τον
αναβαινοντα πρωτον ιχθυν αρον· και ανοιξας το στομα αυτου ευρησεις στατηρα·
εκεινον λαβων, δος αυτοις αντ' εμου και σου." Συν 77.701 ιης ουν οπως υπερ δυοιν
κεφαλαιν συνετελειτο το διδραχμον. Και τι το μυστηριον, η ποιον της αλη θειας το
καλλος εν τηι κατα νομον σκιαι κεκρυμμενον ευρησομεν; Ὁ γαρ τοι στατηρ ο
αληθινος, η του μεγαλου Βασιλεως εικων, τουτεστιν ο Υιος, ο χα ρακτηρ και το
απαυγασμα της ουσιας του Πατρος, εαυτον δεδωκεν υπερ ημων· και της απαντων
ζωης ανταλλαγμα την οικειαν ψυχην εποιησατο, ουχ ινα μονον διασωσηι τον
Ἰσραηλ, καιτοι δοκουντα πλου τειν του νομου την γνωσιν, αλλ' ινα και την αμετρη
τον των εθνων αγελην, "ελπιδα μη εχουσαν," ως ο Παυλος φησι, και παντος αγαθου
νοσουσαν την ερη μιαν, της του διαβολου πλεονεξιας εξεληται. Ουκουν υπερ δυο
κεφαλων, ο θειος και ουρανιος εδοθη στατηρ. "Λελυτρωμεθα γαρ ου φθαρτοις
αργυριωι η χρυσιωι, αλλα τιμιωι αιματι, ως αμνου αμωμου και ασπιλου Χριστου.
Ὀφειλεται τοινυν εσμεν τηι σαρκι του κατα σαρκα ζηιν, αλλα τωι λυτρωσαμενωι και
εκπριαμενωι Χριστωι." Και γουν οτε της Αιγυπτιων πλεονεξιας το δυσαχθες ου
φεροντας κατηλεει λοιπον ο φιλοικτιρ μων Θεος τους υιους Ἰσραηλ, και τωι της
δουλειας ζυγωι παραλογως επηχθισμενους, προς ελευθεριαν εκαλει· πικρας μεν τοις
αντεξαγουσιν επεφιει πλη γας. Ἐπειδη δε δυσαλγητως εχοντας εθεατο λιαν, τωι των
πρωτοτοκων θανατωι κατηικιζετο· οι δε προς το λοισθον αλυοντες των κακων, και
τωι μεγεθει της αδοκητου συμφορας εικοντες, μολις απαιρειν της χωρας τοις
βεβιασμενοις επεταττον. Ου γεγονοτος και κατωρθωμενου, την ισην ωσπερ
αντιδοσιν παρα των λελυτρωμενων εζητει Θεος. Ἔφη γαρ ουτω προς τον
ιεροφαντην Μωσεα· "Ἁγιασον μοι παν πρωτοτοκον· πρωτογενες διανοιγον πασαν
μητραν εν τοις υιοις Ἰσραηλ απο ανθρωπου εως κτηνους εμοι εστιν." Ειτα του νομου
την αιτιαν τοις εξ Ἰσραηλ διεσαφει λεγων ο μακαριος Μωσης· "Και εσται ως αν
εισαγαγηι σε Κυριος ο Θεος σου εις την γην των Χαναναιων, ον τροπον ωμοσε τοις
πατρασι σου, και δωσει σοι αυτην, και αφελεις παν διανοιγον μητραν, τα αρσενικα
τωι Κυριωι." Και μεθ' ετερα παλιν· "Ἐαν ερωτησηι σε ο υιος σου μετα ταυτα, λεγων· Τι
τουτο; και ερεις αυτωι, οτι Ἐν χειρι κραταιαι εξηγαγεν ημας ο Κυριος εκ γης Αιγυπτου,
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξ οικου δουλειας. Ἡνικα δε εσκληρυνε Φαραω εξαποστειλαι ημας, απεκτεινε παν
πρωτοτοκον εν γηι Αιγυπτου, απο πρωτοτοκου ανθρωπων εως πρωτοτοκου κτηνων.
∆ια τουτο εγω θυω τωι Θεωι παν διανοιγον μητραν τα αρσενικα, και παν πρωτοτοκον
υιων μου λυτρωσο μαι." Καταπαιοντι δε τωι Θεωι τους εχθρους, και παραδοξως ημας
της του διαβολου τυραννιδος εξελ κοντι, απονιζοντι δε των παλαι πταισματων αγα
θοις και ημεροτατοις ναμασιν, εαυτους οφειλομεν, αγαπητοι, ισοσταθμοις
δωροφοριαις αντιτιμωντες τον ευεργετην. Φερε δη ουν, προλαμπουσης ορθης τε και
αμωμητου πιστεως, και τοις εξ εργων ανδραγαθη 77.704 μασι τον εαυτων Σωτηρα
καταγεραιρωμεν, εκπρε πες αναθημα και θυσιαν οντως πνευματικην το χρημα
ποιουμενοι." Γεγραπται γαρ, οτι "Παρα στησετε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν,
αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λογικην λατρειαν υμων." δʹ. Ουκουν εν γε τωι παροντι
μαλιστα καιρωι την ασιτιαν επιτηδευοντες, και χαλινον ωσπερ τινα την νηστειαν
επαγοντες, συνδρομον αυτηι τον επιεικη και νηφαλιον ποιωμεθα τροπον. Ἐξαρκεσει
μεν γαρ ου δαμως εις κατορθωσιν αρετης μονη και καθ' εαυ την η νηστεια·
συγκατεζευγμενης δε ωσπερ και συν ιουσης αυτηι της εξ εργων αγαθων ευωδιας,
ευπα ραδεκτος εσται τωι Θεωι, και παντος επαινου μεστη. Ἀλλ' ισως ερει τις, τοις εκ
του συνειδοτος ελεγχοις καταπτοουμενος· Τι ουν οτι προκατεστιγμαι ταις αμαρτιαις,
και δυσαπονιπτον εχω των πταισματων τον ρυπον; τισιν ουν αρα κεχρησομαι λογοις
προς τον των ολων κριτην; η ποιος ημων αποσκευασει τροπος την επι τουτοις αραν;
∆υσδιαφυκτος η δικη· παντα ειδως γαρ και απαραλογιστος ο κριτης. Ἀντ ακουσεται
δη ο τοιουτος· Την μεν τοις φιλαμαρτημο σιν επηρτημενην αραν, καλοις, ω ουτος,
προανα θρησας ομμασι, καταπεφρικας εικοτως. Ἀλλα σε των επι τουτοις δειματων
απαλλαττετω γραφων ο Παυλος· "Ὄντας ημας νεκρους τοις παραπτωμασι και ταις
αμαρτιαις ημων, εν αις ποτε περιεπατησα μεν κατα τον αιωνα του κοσμου τουτου,
κατα τον αρχοντα της εξουσιας του αερος, του πνευματος του νυν ενεργουντος εν
τοις υιοις της απειθιας, εν οις και ημεις παντες ανεστραφημεν ποτε εν ταις
επιθυμιαις της σαρκος ημων, ποιουντες τα θεληματα της σαρκος και των διανοιων·
και ημεν τεκνα φυσει οργης, ως λοιποι. Ὁ δε Θεος πλουσιος ων εν ελεει, δια την
πολλην αγαπην αυτου, ην ηγαπησεν ημας, νεκρους τοις παραπτωμασιν
συνεζωοποιησε τωι Χρι στωι." Ὡς γαρ αυτος ειρηκεν ο Σωτηρ, "Ουτω γαρ ηγαπησεν
τον κοσμον ο Θεος και Πατηρ, ωστε τον Υιον αυτου τον μονογενη εδωκεν, ινα πας ο
πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην αιωνιον." Θεος γαρ ων και εκ Θεου
κατα φυσιν ο Λογος, και αῤρητον εκ Πατρος την γεννησιν, ισοσθενης τε και ισουργος
τωι φυσαντι, εικων και απαυγασμα, και χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, κεκενωκεν
εαυτον, καθεις εις ανθρωπου μετρον· και φυσιν ουκ ατιμα σας την ουτω
πεπατημενην, ινα ημας αμαρτιας εξ εληται· και της αρχαιας εκεινης αρας
απαλλαξας, ως Θεος, θανατου και φθορας αποφηνηι κρειττονας. Ταυτης ενεκα της
αιτιας γεγονεν ανθρωπος ο Μο νογενης, γεγονεν υπο νομου ο υπερ νομον ως Θεος·
κεχρηματικε δουλος ο και αυταις ανωτατω δυναμε σιν εποχουμενος, και δια φωνης
των αγιων Σερα φιμ Κυριος Σαβαωθ υμνουμενος. Ἆρ' ουν επει περ γεγονεν
ανθρωπος, αγνοησομεν τον ∆εσποτην; ουκ επιγνωσομεθα τον εκ Θεου Πατρος φυντα
Λο γον; ου προσκυνησομεν τον Ἐμμανουηλ; Ἄπαγε 77.705 ταυτης της ατοπιας! Οι
μεν γαρ ουτω φρονειν εξ αμαθιας τετολμηκοτες, και τον αγορασαντα αυτους
∆εσποτην αρνουμενοι, ακουσονται του προφητου λε γοντος· "Πορευεσθε τωι φωτι
του πυρος υμων, και φλογι, ηι εξεκαυσατε." Ἐποιμωξει δε αυτοις και η Σοφια
λεγουσα· "Ὢ οι εγκαταλειποντες οδους ευθειας, του πορευεσθαι εν οδοις σκοτους."
Ἡμεις δε παρεντες τροχιαν την διεστραμμενην, την επ' ευθυ βαδιουμεθα, ταις
θεοπνευστοις επομενοι Γρα φαις· καιτοι δι' ημας και υπερ ημων γενομενον αν
θρωπον, ουχ ως εν ανθρωπωι γεγονοτα προσκυνησω μεν, αλλ' ως αυτοκαταφυσιν
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενομενον ανθρωπον. Ὡς γαρ ο μακαριος Ἰωαννης φησι, και ως αυτη των
πραγματων μεμαρτυρηκεν η φυσις, "Ὁ Λογος σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν."
Γεγονε δε φαμεν σαρκα τον Λογον, και ουκ εις την της σαρκος φυσιν
μετακεχωρηκεναι. Τροπη γαρ τουτο γε, και θεοπρεπους αξιας αλλοτριον. Ἀλλ' οτι
γεγενηται μεν εκ γυναικος, και γεγονε καθ' ημας τελειος αν θρωπος, οληι τηι φυσει
συγκεκραμενος, καθ' ενωσιν δε φημι την υπερ νουν και λογον. Κεχρηματικε τε
μεσιτης Θεου και ανθρωπων, συνειρων δι' εαυ του τα της αλληλων ομογενειας
φυσικοις ειργομενα λογοις. Ἐξηπτε μεν γαρ της του Θεου και Πατρος ουσιας ως
Θεος. Ἐπελαβετο δε και ημων, καθο γε γονεν ανθρωπος· αλλ' ουκ αν απολισθησειε
του ειναι Θεος, δια το ανθρωπινον· αλλ' εστι και ουτω Θεος, ου παραχωρουσης το
νικαιν τηι σαρκι της υπερ παντα θεοτητος, ανακομιζουσης δε μαλλον εις ιδιαν δοξαν
το προσληφθεν. Τοιγαρτοι και ο σοφος Ἰωαννης, καιτοι γεννηθεντα δια γυναικος
επισταμενος, ου κατωθεν αυτον, ουδε εκ γης, ανωθεν δε μαλλον αφι χθαι φησιν· "Ὁ
γαρ ανωθεν ερχομενος, επανω παν των εστιν," ανακεκραγει σαφως. ∆ιαῤριπτοντες
τοι νυν ως ποῤρωτατω τα γραωδη των απιστων και ψυχρα μυθαρια, τον εαυτων
∆εσποτην επιγνωσωμε θα, και ει γεγονεν ανθρωπος. Ἰουδαιοι μεν γαρ οι ταλανες, το
της ευσεβειας ηγνοηκοτες μυστηριον, ανθ' οτου διωκουσι και λελυττηκασιν
ακρατως, ερο μενου Χριστου, αμαθαινοντες εφασκον· "Περι κα λου εργου ου
λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον."
∆ιακει σωμεθα δε ουχ ουτως ημεις. Ου γαρ ανθρωπος ων εις την της θεοτητος
αναπεφοιτηκε δοξαν, αλλα Θεος ων φυσει, γεγονεν ανθρωπος. Που γαρ ετι
κεκενωκεν εαυτον, κατα τας Γραφας; Θεος ουν αρα υπαρχων γεγονεν ανθρωπος·
τεθεοποιηται γαρ ουδαμως ανθρωπος ων. ∆ια τουτο εστι και προσκυ νεισθαι
πρεπων, και ει νοοιτο μετα σαρκος. Ὁ μεν γαρ μακαριος εψαλλε ∆αβιδ· "Ὁ Θεος
εμφανως ηξει· ο Θεος ημων, και ου παρασιωπησεται." Ὁ δε θεσπεσιος Θωμας
ψηλαφησας τους τυπους των ηλων, και λοιπον επιγνους ως Θεον, προσεκυνει
λεγων· "Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου." Και το Θειον εστιν αναφες και αορατον· αλλ'
επεδημησεν εμφα 77.708 νως, ως ουχ ετερος ων ο Λογος παρα την εαυτου σαρκα και
τον εκ Παρθενου ναον, αλλ' ως εν συν αυτηι νοουμενος· καθ' ενωσιν δε δηλονοτι,
καθ' ην και λεγεται γεγονεναι σαρξ. Τουτον ητιμησαν οι τα λανες Ἰουδαιοι, καιτοι
λεγοντα σαφως· "Ὁ πιστευων εις εμε εχει ζωην αιωνιον·" και, "Ἐγω ειμι το φως του
κοσμου·" και, "Ἐγω ειμι η αναστασις και η ζωη." Ἀλλ' ουδεν των τοιουτων
υπολογισαμενοι, θυμωι δε και φθονωι το νικαιν επι[σ]τρεψαντες, τελευ τωντες
εσταυρωσαν. Πλην επ' ανηνυτοις τολμημασιν αλουσιν αυτοις, επηρατο λεγων ο
Ψαλμωιδος· "Κυ ριε, εν οργηι σου συνταραξεις αυτους, και καταφα γεται αυτους πυρ·
τον καρπον αυτων απο της γης απολεις, και το σπερμα αυτων απο υιων ανθρωπων.
Ὅτι εκλιναν εις σε κακα· διελογισαντο βουλην ην ου μη δυνωνται στηναι." Ου γαρ
ην εφικτον τοις του θανατου δεσμοις ενεχεσθαι την ζωην. Ἐγηγερται γαρ εκ
νεκρων, σκυλευσας τον ᾅδην, και ειρηκως "τοις εν δεσμοις· Ἐξελθετε· και τοις εν τωι
σκοτει· Ἀνακαλυφθητε." Ὁδοποιησας δε τηι ανθρωπου φυσει το παλινδρομειν εις
ζωην, εμφανη τε εαυτον κατα στησας τοις αγιοις μαθηταις, και της οικουμενης
αυτους καταστησας μυσταγωγους, και βαπτιζειν επιταξας εις ονομα του Πατρος, και
του Υιου, και του αγιου Πνευματος, ανεβη προς τον Πατερα, πρωτολειον ωσπερ τι
και απαρχη των κεκοιμημενων, και τοις ανω φαινομενοις πνευμασιν, ινα βασιμον
και ημιν αυτοις καταστησηι τον ουρανον. Και γουν εφασκε τοις αγιοις μαθηταις·
"Πορευσομαι, και ετοιμασω υμιν τοπον· και παλιν ηξω, και παραληψομαι υμας προς
εμαυτον· ινα οπου ειμι εγω, εκει και υμεις μετ' εμου ητε." Ἐπ' ουν τουτοις απασιν
εορταζοντες, αναγκαιως αγνιζωμεθα πονοις, και ταις ασιτιαις κατανεκρουντες την
σαρκα, μαλλον δε την εν τηι σαρκι και εκ σαρκος ηδονην· ινα καθαροι καθαρως τωι
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιωι Θεωι συναπτομενοι δια μεσιτου Χριστου, και της των αγιων λαμπροτητος
αξιους οντας εαυ τους αποφηνωμεν. Προστιθεντες δε τηι νηστειαι και τα εκ πραξεων
αγαθων αυχηματα, κατελεησωμεν χηρας, ορφανους επισκεψωμεθα, διαθρυψωμεν
πει νωντι τον αρτον, αμφιεσωμεν τον γυμνον, τους εν δεσμοις επισκεψωμεθα,
πτωχους αστεγους εισαγα γωμεν εις τον οικον, και απαξαπλως παν ειδος επι
τηδευσωμεν αρετης. Τοτε γαρ, τοτε νηστευσωμεν καθαρως· αρχομενοι της αγιας
Τεσσαρακοστης απο τρισκαιδεκατης του Φαμενωθ μηνος, της δε εβδομαδος του
σωτηριωδους Πασχα απο οκτωκαιδεκατης του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν
τας νηστειας τηι τριτηι και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα το
ευαγγελικον κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τετραδι και
εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, συναπτοντες δε και τας επτα εβδομαδας της αγιας
Πεντηκοστης, κατα την του θειου νομου διαταξιν. Ουτω γαρ ορθοις και αγαθοις
εργοις κοσμουμενοι, την των ουρανων βασιλειαν κληρονομη 77.709 σομεν εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα και το κρατος, συν
τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ι∆ʹ.
αʹ. Ἱεροι μεν ανωθεν υμνηκασι λογοι της αγιας ημων εορτης τα συνθηματα·
γεγωνως δε και δια πρυσιος, οτι προσηκεν ανακραγειν επ' αυτηι, θε σμοθετουσι,
λεγοντες· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι σαλπιγγι, εν ευσημωι ημεραι εορτης υμων." Ἐξηιρη
μενης δε ηδη της κατα νομον σκιας, και μην και εις εναργη και εμφανεστεραν
πραγματων δηλωσιν μετεῤρυκοτος του γραμματος, παρεντες ως εωλον και αχρειον
ηδη πως το τοις αρχαιοις εξευρημενον εν σκιαι τε και τυποις, την ασημοτεραν φημι
των σαλπιγγων ηχην, την ακριβη τε και ευρυθμον του κηρυγματος χρειαν τοις της
εορτης συνθημασιν υπ ηρετειν αναπειθωμεν. Νεομηνια γαρ ηδη φαινεται, τουτεστιν,
ο καινουργος τε και νεος της του Σωτη ρος ημων αναστασεως ανισχει καιρος. "Ει τις
γαρ εν Χριστωι καινη κτισις," κατα το γεγραμμενον, "και τα αρχαια παρηλθεν, ιδου
παντα γεγονε καινα." Ουκ ουν (ιεναι γαρ δη κατ' ευθυς του πρεποντος οιησομαι
δειν), "Ἁγιασατε νηστειαν," κατα την του προφητου φωνην. Το δε αγιαζειν εστι το
καθιερουν, και ωσπερ τι των εν λογωι προσκομιζειν αναθηματων τωι των ολων
κρατουντι Θεωι. Οι μεν ουν εμπειροπολεμοι, και εκμελεταιν ετερους ειδοτες τα
τακτικα, καιρου καλουντος εις μαχην, εκπεριθεουσι μεν των σφε τερων τας
φαλαγγας· προσεκπεμπειν δε το δειμα της διανοιας προσταττουσι, και οτι προσηκει
γεν ναιους προ[σ]αναφαινεσθαι της εις πονους εμβολης, δια μυριων οσον αυτους
αναπειθουσι λογων. Ἐγω δε δειν οιησομαι παλιν τοις ουκ αμελετητον εχουσι την
αρετην, αλλ' εν τοις οτι μαλιστα τετιμημενοις το ιδρουν υπερ αυτης ευ μαλα
πεποιημενοις, προκλη σιν ωσπερ τινα της εν γε τουτωι σπουδης, τον δια θηγειν
ειδοτα καταθεσθαι λογον. "Καιρος γαρ ηδη ποιησαι τωι Κυριωι," κατα το
γεγραμμενον. Ποιη σαι δε τι; το κατανδριζεσθαι παθων· το εκνεκρουν ηδονας, και
προς παν οτιουν των οσιως τεθαυμα σμενων καταρυθμιζειν τον νουν, τηι των αγιων
παν τευχιαι χρωμενους· εφ' ηι και ο παναριστος ημιν κατ εσεμνυνετο Παυλος·
"Ὑποπιαζω μου το σωμα και δουλαγωγω· μη πως τοις αλλοις κηρυξας, αυτος
αδοκιμος γενωμαι." Χρημα μεν γαρ δυσαχθες τε και δυσοιστον ομολογουμενως, ο
επι ταις ασκησεσι πονος· πλουτει δε καρποις τοις εις αρετην τε και ευκοσμιαν, και τηι
του χειρονος ολιγηι ζημιαι, το ασυγκριτως αμεινον ωφελειν. Και τουτο σαφες κα
ταστησει λεγων ο μακαριος Παυλος· "Ει γαρ ο εξω 77.712 ημων ανθρωπος
διαφθειρεται, αλλ' ο εσω ανακαι νουται ημεραι και ημεραι." Ἐπειδη γαρ τωι φρονη
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ματι του πνευματος το μισαρον δη τουτο και φιλ ηδονον ανταιρει σαρκιον,
αῤρωστουν εν εαυτωι της αμαρτιας τον νομον, και κατερεθιζον αει προς α
νενευκοτας, την επι τοις αμεινοσι δοξαν απεμπολαιν αναγκαιον· φερε των
αισχιονων προθεντες το ωφε λουν και ψηφωι θειαι τετιμημενον, νηψει τε και επιει
κειαι, το μεν ατιθασσον της σαρκος κατευναζωμεν κινημα, φιλην δε ωσπερ ποιωμεθα
την εγκρατειαν· και τας ομορους αυτηι και γειτονας αρετας, την αν δριαν φημι, την
δικαιοσυνην, την φρονησιν, ωσπερ τινα στεφανον ηρινοις και ευοσμοτατοις ανθεσιν
εις ειδος το εκπρεπες ευ μαλα συνειλεγμενον, ταις εαυτων αναψωμεν κεφαλαις· και
παντα ρυπον απο νιψαμενοι, καθαροι καθαρως ομου τηι νηστειαι την τοις αγιοις
πρεπωδεστατην θεραπειαν επιτελεσωμεν. Τοτε γαρ, τοτε, λαμπροις οιαπερ εσθημασι
τοις εξ αρετων αυχημασι κατηγλαισμενοι, της ουρανιου συμμεθεξομεν εορτης· ου
την απευκτην εκεινην ακουοντες φωνην, ην επι τινι των κεκλημενων ειρη κεν ο
Σωτηρ· "Ἑταιρε, πως εισηλθες ωδε, μη εχων ενδυμα γαμου;" Καιρωι γαρ αρμοζεσθαι,
σο φον. Γεγραπται δε, οτι "Καιρος παντι πραγματι, και παντα καλα εν καιρωι αυτων."
Και προς γε τουτοις εκεινο πως ουκ αξιον εννοειν; Ἆρα ει τις ημας των εν δοξηι
περιφανεστεραι, και ταις εις αγαν υπεροχαις εκτετιμημενων, ως αυτον παρελθειν εκε
λευε εορτης αυτωι συμμεθεξοντας, ην αν ελοιτο τελειν επι τισι των γνωριμων, ου
λαμπροι και ευει μονες αφικοντο αν επι την εστιαν οι δαιτυμονες; ∆ρωιεν γαρ αν ωδε
της του κεκληκοτος φιλοτιμιας αξιον· Ειτα πως τουτο αμφιλογον; Ὅτε τοινυν το μη
εσκευασαι λαμπρως τοις εορταζουσιν ουκ αζημιον, πως ουκ αποχρη προς ελεγχον τε
και δικην τοις την θειαν ατιμαζουσι κλησιν, το της κατα νουν φαιδρο τητος
αμοιρησαι δοκειν; Οι μονονουχι ρυπωντες ετι και οδωδοτες, και ταις των αγιων
σπουδαις ασυμφυα τε και ασυμβατον επιτηδευοντες βιον, πως ειεν αυ τοις
εναριθμιοι; καιτοι λεγοντος αναφανδον του Χρι στου περι της κατα καιρους
εσομενης οικονομιας· "Τοτε οι δικαιοι εκλαμψουσιν ως ο ηλιος εν τηι βα σιλειαι του
Πατρος αυτων." Ἐῤρετω δη ουν η των εν κοσμωι πραγματων ανοσια κοιλις· και
συνοιχε σθω πορνεια, και πλεονεξια, και φθονος, ψιθυρισμος και καταλαλια, και
απατη, και δολος. Συνθλαται γαρ ουτω τοις εκ φαυλοτητος αιτιαμασι και η παμ
μοχθηρος δικη, ταις των φιλαμαρτημονων εφεδρευου σα κεφαλαις· ανατελει δε
ωσπερ τα εφ' οις αν ει κοτως επισεμνυνοιτο τις· συνεσομεθα τε τωι παντων ημων
Σωτηρι Χριστωι· και μωμου παντος ελευθε ραν εχοντες δοξαν, το ταις των αγιων
αγελαις συν αυλιζεσθαι δειν, αποκερδανουμεν ευκολως. βʹ. Ουκουν αρμοστην ωσπερ
τινα, και των αρι στων εισηγητην, εισδεξωμεθα παλιν Ἰωαννην λεγοντα 77.713 τον
σοφον· "Μη αγαπατε τον κοσμον, μητε τα εν τωι κοσμωι· εαν τις αγαπαι τον κοσμον,
ουκ εστιν η αγαπη του Πατρος εν αυτωι. Ὅτι παν το εν τωι κο σμωι, η επιθυμια της
σαρκος, και η επιθυμια των οφθαλμων, και η αλαζονεια του βιου, η ουκ εστιν εκ του
Πατρος, αλλ' εκ του κοσμου εστιν. Και ο κοσμος παραγεται και η επιθυμια αυτου. Ὁ
δε ποιων το θελημα του Θεου, μενει εις τους αιωνας." Ὁραις τους αγιους σοφηι και
ανεπιπληκτωι γνωμηι συζηιν ελομενους, και ωσπερ εις τινα των καθ' ημας πραγμα
των περιωπην ανδρωδως αναθρωσκοντας, και τον του παροντος βιου περισπασμον
αναμετρουντας αστειως, τις τε και ποσος και επι τισιν αν γενοιτο μολις χρησιμος
κατασημαινοντας· "Παν γαρ, φησι, το εν τωι κοσμωι, η επιθυμια της σαρκος, και η
επιθυμια των οφθαλμων, και η αλαζονεια του βιου." Ἢ γαρ ου μεχρι τραπεζης και
υπογαστριων ηδονων παρα γε τοις αναπεπτωκοσιν εις ραιθυμιας κοσμικας τα εις
ηδονας τε και τρυφην διικνειται μετρα; Ὀψο φαγιαι τε γαρ αι πολυειδεις, και
ηδυσματα, και κα ρυκειων εξιτηλοι τροποι, και τραπεζα Συβαριτικη, τα παντων,
οιμαι, εστι παρ' αυτοις τιμαλφεστατα. Ἀποπεραινοιτο δ' αν, ως γε μοι φαινεται, και
"η των ομματων επιθυμια" περι τε σωματων ωρας και υλης φαιδροτητα, και εφ' οις
της οπτικης ενεργειας η χρησις, εις το ηδυτερον ευχαρι καταγοητευεσθαι φιλει.
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλαζονεια δε και φιλοδοξια πως αν φρασαιμι λοιπον εις οσον προηκουσι
φαυλοτητος μετρον; Τον γαρ τι λιαν υπερτενη, και υπεροφρυν εν τοις οτι μαλιστα
πολεμιωτατοις ποιειται Θεος. "Κυριος γαρ υπερηφανοις αντιτασσεται," κατα το
γεγραμμενον. Ταυτ' ιδιωσαμενοι, και ολιγου παντελως αξιωσαντες λογου, και την
επι τοις αμεινοσι δοξαν οσιαι ψηφωι τιμησαντες, ζησωμεν ευαγγελικως, το οιονει και
εκ τεθναναι τωι κοσμωι δοκειν, δια γε του μη βιουν αν εχεσθαι κοσμικως αστειως
επιτηδευοντας. Τοιουτον τι και Παυλος υπεμφαινει λεγων· "Ἐγω γαρ δια νομου
νομωι απεθανον, ινα Θεωι ζησω· Χριστωι δε συνεσταυρωμαι. Ζω δε ουκ ετι εγω· ζηι δε
εν εμοι Χριστος." Μεμνημενος δε, οιμαι, λεγοντος αυτου· "∆ωρεαν ελαβετε, δωρεαν
δοτε," τα ισα φρονειν και ημας αυτους αναπειθει, λεγων· "Ἢ αγνοειτε οτι οσοι εις
Χριστον εβαπτισθημεν, εις τον θανατον του Κυριου εβαπτισθημεν; Συνεταφημεν ουν
αυτωι δια του βαπτισματος εις τον θανατον· ινα, ωσπερ ηγερθη Χριστος εκ νεκρων
δια της δοξης του Πατρος, ουτω και ημεις εν καινοτητι ζωης περιπατησωμεν."
Ουκουν, ερω δη τι των αναγκαιων εις ονησιν, και ταις των αγιων φωναις
αποκεχρησομαι παλιν· "Τις σοφος και επιστημων εν υμιν; ∆ειξατος εκ της κα λης
αναστροφης, εν πραοτητι σοφιας τα εργα αυ του." Ἀναστροφην δε την αξιαγαστον,
ουχ ετεραν εσεσθαι προς ημων υπονοειν αξιον, η δι' ης αν ορ θουσθαι συμβαινοι, και
το ως αριστα βιουν ελεσθαι τινας, και το εν πιστει γνησιον. Το γαρ τοι δοκειν 77.716
προσηκασθαι μεν την πιστιν, εφ' ετερα δε βλεπειν, και το ερηρεισθαι δε μισειν, δοιην
αν εγωγε παντος εις ληξιν ιεναι κακου. Τοις γε μην ωδε παραφθαρεισι τον νουν,
ταυτι τε φρονειν και δραιν ηιρημενοις, και θειος ευθυς επαραται λογος· "Ουαι γαρ,
φησι, καρδιαις δειλαις, και χερσι παρειμεναις, και αμαρ τωλωι επιβαινοντι επι δυο
τριβους." Ψυχρου γαρ ως αληθως αῤρωστημα νου, και φρενος εκλυτου και
παρειμενης επικλημα και γραφη, το ευκολον εις παραφοραν, και το αγαπαιν ετοιμως,
μισειν ελομε νους. Ἆρα γαρ ει τις εροιτο τινα, και των μετριων εις νηψιν, ινα μη
λεγοιμι των αγαν ασθενεστατων, Ποτερον, λεγων, ω ταν, εν αιρεσει κειμενων, τουτο
[λ. του τε] υγιαινειν και νοσειν, και παρον ευκολως εισοικισασθαι το δοκουν,
αῤρωστειν αν ελοιο, μεθεις το ετερον, η τοις εναργως αμεινοσιν επιδραμων, και
γελω τος αξιαν ηγησηι την πευσιν; αρ' ουν εις τουτο φρε νοβλαβειας κατωλισθεν
ανθρωπος, ως μη διαῤρηδην ανακραγειν, ως ηκιστα μεν ευρωστοιη το σωμα· το γε
μην θατερωι προσομιλειν, ηκιστα αν ελοιτο ποτε; Και μην ουκ εσθ' οπως ουκ ευ
βεβουλευσθαι τον τοιουτον φησομεν. Τα γαρ ως ειεν ορθα, καν ει μη τις ελοιτο
συνειπειν, οικοθεν τε και εναργη πλου τουντα την δοξαν, κακυνειν ουκ ασφαλες. Ει
δη των αριστων ειναι λογιουμεθα, και τηι των ευκταιοτατων εγγραψομεν μοιραι την
του σωματος ευρωστιαν, πως ουκ ασυνετον κομιδηι μη την αυτην ημας εχοντας
γνωσιν ορασθαι περι ψυχης, μαλλον δε και σπου δης αξιουν της προυργιαιτερας
αυτην; Ὅσω γαρ αμεινους σωματων ψυχαι, τοσουτωι δεησει φειδους, οιμαι, της
τελεωτερας απονεμειν αυταις. Ουκουν, αλοιφαι μεν, και τα εδωδιμα, και της ετι
λοιπης θεραπειας η διαρκης και του περιττου κατοπιν ιουσα χρησις, των
ανθρωπινων σωματων εξιστασι το νοσειν. Το δε εις εφεσιν μεν αρετης ανακομιζειν
τον νουν, φθοραν δε ηγεισθαι την βεβηλον αμαρτιαν, και προς τουτοις ετι της προς
Θεον αγαπης απριξ ηττησθαι φιλειν, και ολοκληρωι πιστει τιμαιν τον των ολων
∆ημιουργον, φαιην αν εγωγε ψυχης ευρωστιαν, και νου βλεποντος εις το ευσθενες
ασυγκριτον νηψιν. Χρηναι γαρ ουτω φρονειν τοις αρχαιοτεροις, και αυτος ο θειος
ημιν κατεχρησμυδησε νομος. Ἐντολη γαρ πρωτη και αξιαγαστος ηδε· "Ἀγαπησεις
Κυριον τον Θεον σου εξ ολης της ψυχης σου, και εξ ολης της διανοιας σου, και εξ
ολης της ισχυος σου." Τουτο ειναι φημι το ολοκληρωι τηι πιστει τιμαιν ελε σθαι τον
Ποιητην. Σκεψασθε γαρ το χρημα ωδι· τους τοις επι γης κρατουσι παρεστηκοτας, και
εν δορυ φορων ταξει κατειλεγμενους, ποτερα τα αυτοις δο κουντα φρονειν αξιον,
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τουτο δραιν ηιρημενους αξιεπαινετατους ειναι λογιουμεθα, και ψηφωι λοιπον τηι
παγκαλωι τιμησομεν· η ως ην δη που κρειτ τον τε και αμεινον οιοιτ' αν τις, οιμαι,
τυχον, σκη πτεσθαι μεν λογωι την διανοιαν βαρβαριζουσαν δε 77.717 την γνωμην και
των αισχιονων ουκ ελευθεραν νο σουντας αλισθεσθαι. Ἀλλ', οιμαι, φαιη τις αν, ει γε
νουν εχοι σοφον, ως ειη τε και εσται κακος κακως απολεσθαι πρεπων, ος ετερον μεν
κευθει ενι φρεσιν, αλλο δε ειπηι, κατα γε τους παρ' Ἕλλησι ποιητας. Οιμαι γαρ δειν,
ανεπιπληκτον μεν παντελως τοις κρατουσι φυλαττειν την ευνοιαν· οληι δε γνωμηι μι
σειν τα βαρβαρων. Ἀλλ' ειπερ εστι το εν γε τουτοις ευδοκιμειν περιφανες τε και
αξιοληπτον, πως ουκ αναγκαιον ειναι λογιουμεθα τους Θεωι κατεζευγμε νους, και
της εις αυτον πιστεως την ομολογιαν ευ μαλα πεποιημενους, και τουτο επι πολλων
και αγιων μαρτυρων, αυτωι μονοτροπως προ[σ]ερηρεισθαι φιλειν, το εν Ψαλμοις
εκεινο βοωντας· "Ἐκολληθη η ψυχη μου οπισω σου;" Καταλογισθειεν γαρ αν ουχ
ετερως, η ουτως εν τοις αληθεσι προσκυνηταις. Το δε, γλωτ τηι μεν ομολογειν οτι
Θεος των ολων εστιν, ολωι δε ουπω ποδι της των δαιμονιων εξοιχεσθαι πλανης, πως
ουκ αν ειη, κατα γε το εικος, ετερον ουδεν, η οπερ εφην αρτιως, σκηπτεσθαι μεν
λογωι την ευ νοιαν, βαρβαριζουσαν δε την διανοιαν εχειν; Ἀλλ' εστιν ειπειν, ως
δικαιαν μεν αν κατ' εκεινων εποιη σατο την επιπληξιν, ο δοξηι τηι υπερτατωι
κατεστεμ μενος, Ὦ στρατιωτα, λεγων, τοις εμοις οπλοις εσκευασμενος, φρονεις τα
βαρβαρων; Ἐμος δε οτι, μονον ορασθαι φιλεις, ολος ων ετερων. Φαιη δ' αν, οιμαι,
και Θεος περι των εν πιστει μη ιδρυμενων· "Ὁ λαος ουτος τοις χειλεσι με τιμαι· η δε
καρδια αυτων ποῤρω απεχει απ' εμου. Ματην δε σεβονται με, τηρουντες
διδασκαλιας, ενταλματα ανθρωπων." Μεταπλαττει δε ο καιρος την λεξιν εις το
συμφε ρον. Εις τουτο γαρ δη βδελυριας προηκουσι τινες των τελουντων εν ημιν, ως
προσεχειν πνευμασι πλανης, και χρησμολογων τινων φληναφοις ψευδ επειαις
επιδουναι τον νουν. Οι τα επεκεινα μεν ου ρανου, και τα υπο γης ειδεναι
φανταζονται· λελη θασι δε σφας μεν αυτους φρεναπατουντες οι δειλαιοι,
συνολλυοντες δε και ετερους ταις εαυτων κεφαλαις. ∆ιακεισθαι γαρ αναπειθουσιν,
ως εστιν ετοιμη τοις εθελουσιν ελειν των εσομενων η γνωσις, και της θειας
υπεροχης τα ιδικως εξαιρετα, τηι των αστερων κινησει προσνεμοντες, της υγιους τε
και απλανους εξελκουσι δοξης τους οιπερ αν ειεν ευκολοι προς αποφοραν, και εις
απατην ευδιαῤριπιστοι. Και δη και γραων αθλιων εσμους συναγειροντες, ψιθυρι
ζουσι το δοκουν, ως το θειον οντες αυτοι. Τα δε οι καδε παλιν υπονοστει,
ψευδηγοριαις τισιν ανοητως πεφενακισμενα, και το μολις ερανιζεσθαι αργυριον
εκλεληιστευμενα. Ψυχρων γαρ εκεινοις, και ανοσιων λημματων η τεχνη
προμνηστρια· και την εν πινακι τωι πανωλει γραφην, ψευδος ωσπερ τι ποιουνται πω
77.720 λητηριον. Τουτο τινες εδρων των εξ Ἰσραηλ, της εις Θεον ευσεβειας
ηφειδηκοτες, και της του πρε ποντος θηρας ολιγωρησαντες. Ἀλλα τι φησιν ο
προφητης Ἰεζεχιηλ; "Και εγενετο λογος Κυριου προς με, λεγων· Υιε ανθρωπου,
προφητευσον επι τους προφητας του Ἰσραηλ, και ερεις τοις προ φηταις τοις
προφητευουσιν απο καρδιας αυτων, και προφητευσεις, και ερεις προς αυτους·
Ἀκουσατε τον λογον Κυριου. Ταδε λεγει Ἀδωναι Κυριος· Ἀνθ' ων οι λογοι υμων
ψευδεις, και αι μαντειαι υμων ματαιαι· δια τουτο ιδου εγω εφ' υμας, λεγει Ἀδωναι
Κυριος· και εκτενω την χειρα μου επι τους προφητας τους ορωντας ψευδη, και τους
αποφθεγγομενους ματαια." Ἐπειδη δε και γυναια μυσαρωτατα την των εσομενων
ειδησιν υπεπλαττοντο, παλιν εφη τωι προφητηι Θεος· "Και συ, υιε ανθρωπου,
στηρισον το προσωπον σου επι τας θυγατερας του λαου σου, τας προφητευου σας
απο καρδιας αυτων, και προφητευσον επ' αυτας, και ερεις· Ταδε λεγει Ἀδωναι
Κυριος· Ουαι ταις συῤραπτουσαις προσκεφαλαια επι παντα αγκωνα χει ρος, και
ποιουσαις επιβολαια επι πασαν κεφαλην πασης ηλικιας, του διαστρεφειν ψυχας. Και
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ψυχαι διεστραφησαν του λαου μου, και ψυχας περιεποιουντο και εβεβηλουν με προς
τον λαον μου ενεκεν δρακος κριθων και κλασματος αρτου, αποκτειναι ψυχας, ας
ουκ εδει αποθανειν, και περιεποιουντο ψυχας, ας ουκ εδει ζηιν· εν τωι αποφθεγγεσθαι
υμας λαωι εισακουοντι ματαια αποφθεγματα." Ἔχει γαρ ωδε το αληθες. Ου γαρ τοι
θεοκλυτουντες ποθεν, διαπορθμευουσιν εις ετερους νομωι της καθ' ημας προφητειας
τα υπερ νουν· συνθεντες δε λογους αυτοι τους εοικοτας εκα στωι των φιλοπευστειν
ειωθοτων, των της απατης εργαστηριων εκπεμπουσι. Φασκοντες δε ειναι δεινοι και
σοφοι, και προελθειν εις τουτο τεχνης τε και ακριβειας, και υποτοπησαντες, ως
αμογητι τε και απλανως τα ετερων δυνασθαι συνιεναι πραγματα, περι τα σφων
αυτων διημαρτηκοτες, τοσουτον αλοιεν αν, ως επταικοτας ειπειν, μη αν ελπισαι
παθειν των συμβεβηκοτων την πειραν. Καιτοι μετον ευκολως τωι προειδοτι
φυλαξασθαι, και παρον διαφυγειν το ως τε και ηξει προεγνωσμενον, τι μη ετερων
αυτοι προεκ τρεχουσι των δεινων, καιτοι της τεχνης εν καλωι γε νεσθαι
πεπιστευκοτες; Εικαιως ουν αρα φενακισμος τα εκεινων ευρηματα, δι' αυτων ημιν
εξελεγχεται των πραγματων. Ἀλλ' εκβεβηκε, φασι, των ειρημε νων τινα προς
αληθειαν. Και μην, ω βελτιστοι, τουτο εστιν η γραφη· και τα εφ' οις αν υμας ευθυ
νεσθαι πρεποι. Ειτα φευγων τις, ειπε μοι, και διω κομενος, απολογιαν ποιησεται τα
εγκληματα; Ου γαρ οτι προς αληθειαν εκβεβηκε των ειρημενων τινα ληρουμεν
ημεις, εκει καταχεοντες των ουκ αισχρων την καταῤρησιν. Το δ' οτι μη παντα προς
αληθειαν βλεπει, της ενουσης υμιν βδελυριας ελεγχος αν γε νοιτο σαφης, και προς
γε τουτοις διαδειξειεν αν αμαρ τοεπες ετι το επιτηδευμα, και ληριας εμπλεως η
τεχνη, και γελως ηδη το μαθημα, καιτοι τα θεοθεν ουκ αν διαψευσαιτο α γαρ οιδεν
εσομενα, παντη 77.721 τε και παντως ο θειος και ακηρατος νους, ταυτα τε λαλειν ει
προελοιτο τισιν, ειτε εκεινοι προς ετερους, ου ψευδοεπες εστι διηγημα. Τα δε γε των
ανθρωπι νων εννοιων ευρηματα, στοχασμου φορεσει μαλλον η της αληθειας την
δοξαν. ∆οκει δε μοι των τοιουτων εκαστος ανθρωπωι προσεοικεναι του βλεπειν υπο
του παρειμενωι των παθων, και την του σωματος οψιν εξεῤρυηκοτι, ος ηρεμειν
αμεινον και τηι του παθους αναγκηι παραχωρειν, ειτα δυνασθαι τοξευειν οιοιτο, και
μαλα σεμνως. Ἆρ' ουχι μανια τουτο, και γραφη τις ωσπερ υβρεως εις την τεχνην; αν
δ' αν συμβαινοι παθειν αυτον, καταθρησαι ραιον. Συχνα γαρ ιεντι βελη, διοιχησεται,
και αφαμαρτησει μεν εικοτως τα πλειστα σκοπου. Το δε απειργον ουδεν εμπου και
μολις ιεναι την επ' ευθυ. Σεμνυνειται δη ουν εφ' ενι, και τον επι τοις ετεροις
διακρουσε ται γελωτα. Ἀλλ' ο γε την οψιν υγιης, ουκ εφ' ενι τωι δραμοντι την οφρυν
ανασπασει, και φρονησει μεγα, πολλου γε και δει. Αισχυνοιτο δ' αν μαλλον επι ταις
των αλλων παρατροπαις, ει το επαινεισθαι δειν εποιειτο προς ημων, μη διαπιπτουσηι
προς το ακαλλες τηι τεχνηι. Ἢ τοινυν ομολογειτωσαν ως εκ τυφλης διανοιας
ποιουντες τους λογους, και τον επ' εκεινωι κροτον αιτουντων· ος επει τοι την οψιν
εμ πειρος ην, ου μακρον οφλησει της δι' αμαρτιας τον γελωτα· καταληισθειη δ' αν
ουκ εκ τεχνης, αλλ' εκ του παρατυχοντος το εφ' ενος επιταγμα τυχον. Ἢ ειπερ
ερουσι βλεπειν, και ειδεναι σαφως διαβε βαιωσονται τ' αληθες, απροφασιστον
παντελως ευρη σουσι την αποτευξιν, και ψυχρον αποβρασμα νου της μαντειας τον
τροπον. Ἅγιοι προφηται γεγονασι παρ' ημιν, ουκ αστερων κινησιν καταμετρειν
ειωθοτες, ου την των στοιχειων πολυπραγμονουντες χρειαν, και εις α μη προσηκεν
εκβιαζομενοι των ανθρωπων την φυσιν, ου φενακισμοις εωλοις επιθαρσησαντες· εξ
αποκαλυψεως δε θειου Πνευματος προαναθρουντες τα μελλοντα, και εκ μακρων
ανωθεν ημιν διηγορευ κοτες καιρων. ∆ιημαρτηκε δε των ειρημενων ουδεν· αλλ'
ερπει κατα καιρους των πραγματων η φυσις επι το λιαν εγγυς· μαλλον δε κατ' ιχνος
το ακριβες των ηδη προηγγελμενων. Θεος γαρ ην ο λαλων. Ἔστι τοινυν εκεινων
αυτων επαΐειν σαφως, ως ολεθριον εκκεχυκοτων την φιλοψευδη και
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αργυροκαπηλον αστρογοητειαν· δειν γαρ ουτω γε φημι, και ονο ματων τηι τεχνηι
στωμυλως εξευρημενων· φασι τοι γαρουν· "Ταδε λεγει Κυριος· Κατα τας οδους των
εθνων μη μανθανετε, και απο των σημειων του ου ρανου μη φοβεισθε, οτι
φοβουνται αυτα τοις προσ ωποις αυτων, οτι τα νοηματα· των εθνων ματαια."
Γεγονασι μεν εις φαυσιν και εις καιρους οι τονδε τον ουρανον τηι πολυσχεδει
κατακαλ [λ] υνοντες θεσει και τηι συμμετρωι φαιδροτητι στεφανουντες αστερες. Ἀλλ'
εισιν αυτοι σοι τοις του πεποιηκοτος εικοντες νομοις, και ωρων μεταβολας τοις επι
γης σημαινου 77.724 σιν, αλλοτε αλλος ανισχων και δυομενος. Προσεκτεον
τοιγαρουν, ουχι τοις εκεινων βωμολοχευμασιν, αλλα ταις των θεηγορων φωναις,
και την παντος επεκεινα δοξαν Θεωι κεκτησθαι παραχωρησομεν, ουχι τηι των αστρων
χαριουμεθα φυσει. Ἦ γαρ ουχι θεοπρεπες αξιωμα, και υπεροχη, το των εσομενων
καταπλουτειν την ειδησιν; και πως τουτο αμφιλογον; Ἀνακεισεται γαρ ωσπερ αυτωι
και ουχ ετερωι των οντων τινι, το εκ του μη οντος εις το ειναι τα οντα παρενεγκειν
ισχυσαι ραιδιως, ουτως, οιμαι, και παντος του τε ηδη γεγονοτος και ενεστηκοτος, ετι
και των εσομενων, η γνωσις. Ουκ αζημιον δε το προσκεισθαι φιλειν ταις εωλοις
ψευδομαντειαις, αποφαινει λεγων ο μακαριος Μωσης, μαλλον δε ο Θεος ο παντων
δια Μωσεως· "Ἐαν δε εισελθηις εις την γην, ην Κυριος ο Θεος σου διδωσι σοι, ου
μαθησηι ποιειν κατα τα βδελυγματα των εθνων. Ουχ ευρεθησεται εν σοι
περικαθαιρων τον υιον αυτου, η την θυγατερα αυτου εν πυρι, μαν τευομενος
μαντειαν, κληδονιζομενος και οιωνιζομε νος, φαρμακος, επαιδων, εγγαστριμυθος,
και τερα τοσκοπος, επερωτων τους νεκρους. Ἔστι γαρ βδελυγμα Κυριωι τωι Θεωι σου
πας ποιων ταυτα." Και προς τουτωι φησι· "Τελειος εσηι εναντιον Κυριου του Θεου
σου. Τα γαρ εθνη ταυτα ους συ κατακληρονομεις αυτους, ουτοι κληδονισμων και
μαντειων ακουσονται. Σοι δε ουχ ουτως εδωκε Κυριος ο Θεος σου." Ουκ ουν
κατηγορηματων αισχιστον η ψευδομαντεια και το προσεχειν κληδονισμοις. Και το
γε παραδοξον, εφιησι γαρ εσθ' οτε Θεος και τι των αληθων τοιουτοις ειπειν,
βασανον ωσπερ τινα της εις πιστιν εδραιοτη τος τοις ιδιοις προσκυνηταις το χρημα
τιθεις. Ἔφη δε ουτω δια Μωσεως· "Ἐαν δε αναστηι εν σοι προ φητης η
ενυπνιαζομενος ενυπνιον, και δωι σοι σημειον η τερας, και ελθηι το σημειον η το
τερας ο ελαλησε προς σε, λεγων· Πορευθωμεν και λατρευσωμεν θεοις ετεροις, οις
ουκ οιδατε, ουκ ακουσεσθε των λογων του προφητου εκεινου η του ενυπνιαζομενου
το ενυπνιον εκεινο, οτι πειραζει Κυριος ο Θεος υμας, του ειδεναι ει αγαπατε Κυριον
τον Θεον υμων εξ ολης της καρδιας υμων, και εξ ολης της ψυχης υμων." Ὅτε τοινυν
το της εις Θεον ευθειας παρασημαινε ται καλλος, ει θεοκλυτειν οιοιτο τις τους
ουτως αισχρως μεμισθαρνηκοτας, καν ει τι των αληθων συμβαινει λεγειν αυτους, ου
ταις εκεινων τερθρειαις επιδωσομεν. Ἀλλ' οι μεν, οιμον ιοντων την κατα σφας
αυτους, "πλανωντες τε και πλανωμενοι," κατα το γεγραμμενον· δοκει γαρ τουτο
αυτοις· ημεις δε τοις ιεροις εψομεθα λογοις, μεμνημενοι του γραφον τος· "Ὀρθας
τροχιας ποιησεις σοις ποσι, και τας οδους σου κατευθυνε." Τροχια δε ορθη τε και
αδια στροφος, κατ' ευθυ φερεσθαι παντος αγαθου, και ταις μεν εξιτηλοις
ψευδομαντ[ε]ιαις το εῤρωσθαι λεγειν, ειδεναι και απλως τις ο φυσει τε και αληθως
Θεος και Κυριος. Ὧδε γαρ χρηναι φρονειν, και ο παλαι δια 77.725 Μωσεως ετυπου
νομος· "Κυριον γαρ, φησι, τον Θεον σου προσκυνησεις, και αυτωι μονωι λατρευσεις. –
Εις γαρ εν ημιν Θεος ο Πατηρ, και εις Κυριος Ἰησους Χριστος, δι' ου τα παντα. –Ἦν
μεν γαρ εν αρχαις ο Λογος, και ο Λογος ην προς τον Θεον, και Θεος ην ο Λογος·
γεγονε δε παντα δι' αυτου, και χωρις αυτου γεγονεν ουδε εν." Και ου δη που φαμεν,
ως επι τοι δι' αυτου τα παντα εγενετο, κατα τας Γραφας, ταξιν εχει την υπουργικην
και οργανικην, ωσπερ τινα χρειαν συνεισενεγκαι τωι Πατρι, δημιουρ γουντι τα
παντα. Ταυτι γαρ αν ειεν ανοσιου γνωμης αποβασματα, και της των ετεροδοξων
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μανιας ευρη ματα. Ἐπειδη δε εστιν αυτος και σοφια και δυνα μις του Θεου και
Πατρος, δι' αυτου τα παντα καλει ται προς γενεσιν, και κεκλημενα σωζεται προς το
ευ ειναι διακρατουμενα. "Ὁ μεν γαρ Θεος θανατον ουκ εποιησεν, ουδε τερπεται επ'
απωλειαι ζωντων·" γεγραπται γαρ ωδι· ουδε εστι ᾅδου βασιλειον επι γης· "Ἔκτισε
γαρ εις το ειναι τα παντα, και σωτη ριοι αι γενεσεις του κοσμου· φθονωι δε διαβολου,
θανατος εισηλθεν εις τον κοσμον." Παρωλισθε γαρ η ανθρω που φυσις, της εις Θεον
αιδους αλογησασα, και κατ εκομισθη προς αμαρτιαν. Συνεισεδυ δε ωσπερ τοις εις
αμαρτιας εγκλημασι το εκτεθναναι δειν, και το της φθορας εισδεχεσθαι κρατος.
Ἤκουσε γαρ ευθυς· "Γη ει, και εις γην απελευσηι." Ἀγαθωι δε οντι, τωι [φ. το] κατα
φυσιν, τωι παντων ∆ημιουργωι, μεταπλατ τειν το ζωον προς αφθαρσιαν εδοκει, και
ταις εις ευσε βειαν αναμορφωσεσι αναστοιχειουν ευ μαλα προς το εν αρχαις
ακηρατον καλλος. Ταυτηι τοι γεγονεν αν θρωπος ο μονογενης του Θεου Λογος· και
μορφην μεν υπεδυ την καθ' ημας, το γε μην ειναι Θεος αναποβλητον εχει. Τροπην
γαρ ουκ οιδεν η παντος επεκεινα νου και ανωτατω φυσις. Μεμενηκε τοινυν ο ην και
μετα σαρκος, και καθεις εαυτον εις κενω σιν οικονομικην, κατα το γεγραμμενον,
"Ἐπι της γης ωφθη, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη," μετα ρυθμιζων εις
αγιασμον, δικαιων τηι πιστει τον προσερχομενον, της των ουρανων βασιλειας αναπε
τασας την πυλην, εισηγουμενος τα συμφεροντα, παραδεικνυς την αληθειαν. Και φως
μεν το θειον ενιεις, δια δε της δρωμενων μεγαλουργιας, οτι Θεος κατα φυσιν εστι,
και ει γεγονε σαρξ, εμφανες τοις αντιφροσι καθιστας. Τοιγαρτοι και εφασκεν· "Ει ου
ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε,
τοις εργοις μου πιστευετε." Ἦν μεν γαρ ολκος εις ευπειθειαν ο λο γος· και η της
θεοσημειας αποχρωσα λιαν εις απο δειξιν εναργη του κατα φυσιν Θεον αυτον ειναι.
Ἀλλ' ουκ εδοκει φρονειν ορθα τοις εξ Ἰσραηλ· τον γαρ τοι Σωτηρα των ολων και
Λυτρωτην, ταις εις το αγαν ευπειθειαις υβριζοντες, μακρους διατετελεκασι χρο
77.728 νους, και τελευτωντες εσταυρωσαν, "πονηρα αντι αγαθων αποδιδοντες
αυτωι," κατα το γεγραμμενον· και τοις του διαβολου νευμασιν αμελλητι συνθεοντες.
Ἆρ' ουν απομεμενηκεν εν νεκροις, και μεθ' ημων τον ανθρωπινον υπομεινας
θανατον, τοις της επεισ ακτου φθορας ενεσχεθη βροχοις; Ουμενουν. Ζωη γαρ ην
κατα φυσιν, και ανεβιω τριημερος, αρχη και θυρα και οδος τηι ανθρωπου φυσει καν
τουτωι γενο μενος. Ἐπειδη δε ανεβιω, σκυλευσας τον ᾅδην, προς τον εν τοις
ουρανοις ανεβη Πατερα και Θεον· ηξει τε κατα καιρους, καθα πιστευομεν, μετα των
αγιων αγγελων, και καθιειται μεν επι θρονου δοξης αυτου, διανεμει δε εκαστωι κατα
το εργον αυτου. Ουκουν εορταζωμεν, εξηιρημενου θανατου, και αναιρεθεισης
φθορας, προκαταργηθεισης δε της αμαρτιας δια της πιστεως, και προκειμενης μεν
ημιν ουρανων βασιλειας· προσδοκωμενης και ουτως ελπιδος λαμ πρας. Ἐπειδη δε
παραστησομεθα τωι κριτηι λογους αποδωσοντες της εαυτων ζωης, φροντισωμεν επιει
κειας. Ἐπιμελησωμεθα δικαιοσυνης, αγαπης, φιλ αλληλιας, πραοτητος, εγκρατειας,
και απαξαπλως απασης αρετης. Ἐπισκεψωμεθα χηρας, ορφανους ελεησωμεν, τους εν
αῤρωστιαις σωματικαις ταις εν δεχομεναις ανακτησωμεθα θεραπειαις, επισκεψω
μεθα δεσμιους. Ουτω γαρ, ουτω πασαν αποβαλοντες κηλιδα, και ορθηι διαπρεποντες
πιστει, καθαρως εορτασωμεν· αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακο στης απο πεμπτης
του Φαμενωθ μηνος, της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα απο δεκατης του
Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι πεντεκαιδεκατηι του αυτου
Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι Σαββατου, κατα το ευαγγελικον κηρυγμα·
εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι εκ καιδεκατηι του αυτου μηνος,
συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ, ουτω
τοις θειοις εντρυφησομεν λογοις, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ'
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου τωι Πα τρι συν τωι αγιωι Πνευματι, τιμη και δοξα και κρα τος εις τους αιωνας.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΕʹ.
αʹ. "∆ευτε παλιν, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι." Καιρος γαρ ηδη πως εορταζειν,
αγαπητοι, και εις πανδαισιαν ημας την πνευματικην ευ μαλα συνενεγ κειν·
μονονουχι δε και την του Ψαλλοντος λυραν συνανακραγειν αστειως·
"Κατατρυφησον του Κυριου, και δυη σοι παντα τα αιτηματα της καρδιας σου."
Ἀποπερανουμεν δε το κεκελευσμενον, ουκ οψοποιων καρυκευμασι γαστερα
καταπιαινοντες, αλλ' ουδε κυ λιξι ταις συχναις και ταις επεκεινα μετρου καταθο
λουντες τον νουν· ιεροις δε μαλλον και θειοις εν σπαταλωντες λογοις, και εις νηψιν
ετι την αμεινω και της ενουσης αει την προφερεστεραν τον της διανοιας 77.729
κατευρυνοντες οφθαλμον, και εις αυτα που λοιπον τα υπερτενη της θεοπτιας ιεντες
υψωματα. Ἕψεται γαρ ουτω, Θεου κατανευοντος εκ φιλοτιμιας, και το ισχυσαι των
ανθεστηκοτων κρατειν, και βδελυρωτα των αμεινους ορασθαι παθων. Ὅτι δε τοις
ωδε λαμ πρως εορταζουσι πρεπων αν ειη, και μαλα εικοτως, ο προς εφεσιν ημας της
αξιαγαστου και εν Χριστωι πολιτειας παραθαρσυνων λογος, αποχρησει μεν, οι μαι
που, και ο θειος ημιν Μελωιδος επιμαρτυρων και λεγων· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι
σαλπιγγι, εν ευσημωι ημεραι εορτης υμων." Παροισω δε προς εναργεστα την
αποδειξιν και αρχαιον επι τουτωι χρησμυδημα. Προς γαρ τοι τον ιερωτατον Μωσεα,
"Ἐαν δε εξελθητε, φησιν, εις πολεμον εν τηι γηι υμων προς τους υπεναντιους τους
ανθεστηκοτας υμιν, και σημαινητε εν ταις σαλπιγξι, και αναμνησθησεσθε εναντι
Κυριου, και διασωθησεσθε απο των εχθρων υμων. Και εν ταις ημεραις της
ευφροσυνης υμων, και εν ταις εορταις υμων, και εν ταις νουμηνιαις υμων, σαλ
πιειτε ταις σαλπιγξιν επι τοις ολοκαυτωμασι, και επι ταις θυσιαις των θυσιαστηριων
υμων, και εσται υμιν αναμνησις εναντι του Θεου υμων. Ἐγω Κυριος ο Θεος υμων."
Κεχρησμυδηκε δε ταυτι προς ημας ου ματην ο νομος. Ἀποφερει[ν] δε ωσπερ δια
τυπου και αινιγματων αναλογως επι το αληθες, και παχειαν ωσπερ τινα παραθεις
εικονα τα ως εν οψει συμβαι νοντα, της αισθησεως ανωτερω τον ισχνον της δια
νοιας εφιστησιν οφθαλμον. Συνησεις δε ο φησι τοις αρτιως ημιν ειρημενοις,
οξυωπεστατα προσβαλων. Τοις μεν γαρ αρχαιοτεροις προς αιμα και σαρκα ο πολεμος
ην. Μωαβιται γαρ δη και Μαδιηναιοι, και προς τουτοις ετερα μυρια τε οσα και
μαχιμωτατα γενη, την των Ἰουδαιων προσοικουντα χωραν, συ χνας τε και
ακηρυκτους εποιουντο καταδρομας· οις ην αει πως αντανιστασθαι τε και αντεξαγειν
αναγκη τους υπερ γε δη σφων αυτων προ τε παιδων και προ γυναικων ουκ
αμελετητον εχοντας το ευδοκιμειν εν μαχαις. Ποιησομεθα δη ουν ευρησθαι τοις
παλαι, προς την του πολεμου χρειαν, ουκ ασυντελη προς ονησιν την δια σαλπιγγων
ηχην. Ἀλλ' ωδε μεν τα εκεινων. Ἡμιν δε τοις εν Χριστωι δια πιστεως ευδοκιμειν ειω
θοσιν, ου προς αιμα και σαρκα ο πολεμος, αλλ' ουδε ρωμης επιδειξις το χρημα
σωματικης. "Τα γαρ οπλα της στρατειας ημων, ου σαρκικα," κατα την του Παυλου
φωνην· αλλ' επ' αυτους ηδη τους παλαι κρατησαντας, και κατα παντος του εν ημιν
οντος παθους ιερος τε και αγιος αιρεται πολεμος. Σημαι νετω δη ουν η σαλπιγξ η
νοητη, τουτεστι της αγιας τε και θεοπνευστου Γραφης το διαπρυσιον κηρυγμα· και
παραθηγετω μεν επι το λιαν ευσθενες τον ευφυα και εμπειροπολεμον· αποφοιταιν δε
οτι προσηκει δει λιας αυτον διαγγελλετω· σαφως ουτω που Θεος δια φωνης
προφητου φησι· "Κηρυξατε ταυτα εν τοις εθνεσιν· αγιασατε πολεμον, εξεγειρατε
τους μαχητας· προσαγαγετε και αναβαινετε, παντες ανδρες πολε 77.732 μισται·
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συγκοψατε αροτρα υμων εις ρομφαιας, και τα δρεπανα υμων εις σειρομαστας. Ὁ
αδυνατος λε γετω, οτι Ἰσχυω εγω." Ἀκουεις οπως εφη αγιαν την μαχην, και
αῤρωστειν ουκ εαι το δυσκλεες τε και αναλκι, δυσαπονιπτα τοις πεπονθοσι τα της
κακ ανδριας ειδως εγκληματα; Τι δ' αν βουλοιτο κατα σημηναι παλιν λογος ημιν ο
προφητικος, οτι χρη συγκοπτειν τα αροτρα μεν εις ρομφαιας, τα δρε πανα δε εις
σειρομαστας, ευ μαλα παρεγγυων, φερε διασκεψωμεθα. "Ἄροτρα μεν γαρ και δρε
πανα, ρομφαιαι τε και σειρομαστεις," τα μεν ειεν αν ταις γεωπονιαις χρειωδεστατα
των σκευων, τα δ' αυταις του πολεμου πρεποντα χρειαις. Ἆρ' ουν εκεινο ερουμεν, ως
εξιστησι μεν ημας της ηρε μαιου ζωης και φιλοπονιας ο νομος, την αγριαν δε
μαλλον και φιλοπολεμον της ωδε σεπτης ανθελε σθαι κελευει; Καιτοι πως τουτο
εστιν ουκ απηχες εννοειν; Ληριας γαρ, οιμαι, το χρημα γραφη, και ατρεκης ο λογος.
Παιδαγωγει μεν γαρ ημας προς παν οτιουν των τεθαυμασμενων ο του Θεου νομος,
αποισειε δ' αν ηκιστα γε προς το δραιν ελεσθαι το πλημμελες. Ουκουν ο τι ποτε εστι
το, "μεταπλατ τεσθαι μεν το αροτρον εις ρομφαιαν, την δε δρεπανην εις
σειρομαστην," καταθρωμεν, ει δοκει. Ἔοικε δη ουν υποφαινειν ημιν αστειως ο
νομος, ως ηδη καιρος τους εν Χριστωι δεδικαιωμενους, και ηγιασμενους εν Πνευματι,
πολεμον τε τον κατα παθων και αμαρ τιας ηρμενους, ου τοις περι γην σπουδασμασιν
εμ φιλοχωρειν αναπεπεισμενους διαμελλειν, οτι και βραδεις ορασθαι περι το χρηναι
πληρουν τα αμεινω πρεπωδεστερα· μετασκευασαι δε ωσπερ τον επ' εκει νοις ιδρωτα
προς κατορθωσιν αρετης, και ει συν μαχηι προσιοιτο χρηναι κρατειν, και των εν
σφισιν αυτοις κατανεαν[ι]ευεσθαι παθων, οκνου τε αμεινους ορασθαι φιλειν, και εν
παντευχιαις ειναι ταις πνευ ματικαις. Ουτω και ο σοφωτατος Παυλος τον παν
αριστον τε ημιν και αλκιμωτατον μαχητην εξαρτυει, λεγων· "Στητε ουν
περιζωσαμενοι την οσφυν υμων εν αληθειαι, και ενδυσαμενοι τον θωρακα της δικαιο
συνης, και υποδυσαμενοι τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της ειρηνης· επι
πασιν αναλαβοντες τον θυρεον της πιστεως, εν ωι δυνησεσθε παντα τα βελη του
Πονηρου τα πεπυρωμενα σβεσαι, και την περικεφαλαιαν του σωτηριου δεξασθε, και
την μα χαιραν του πνευματος, ο εστι ρημα Χριστου." Σεμνυνειται μεν ουν επι γε τωι
δειν εσκευασθαι λαμ πρως ο παναριστος μαχητης, αξιομαχον δε την επι τωιδε δοξαν
αποισεται, φρονειν τε και δραιν ηιρημενος, τα δι' ων αν φαινοιτο νεανικος, και προς
παν οτιουν των αριστων ετοιμοτατα διανενευκως. Σοφος, αρτιφρων, και τοις θειοις
νομοις τρυφερος και ευηνιος. βʹ. Τινες δ' αν ειεν οι την εναντιαν οις εφην επιτη
δευοντες ζωην, ταυτηι τοι και της ιερας των αγιων πληθυος εξωθουμενοι, παλιν
αυτος ημιν διεσαφει λε γων ο των ολων Θεος προς Μωσεα τον μεσιτευοντα· 77.733
"Προσταξον τοις υιοις Ἰσραηλ, και αποστειλατωσαν εκ της παρεμβολης παντα
λεπρον, και παντα γονοῤ ρυη, και παντα ακαθαρτον επι ψυχηι, απο αρσενικου εως
θηλυκου αποστειλατε εξω της παρεμβολης· και ου μιανουσι τας παρεμβολας αυτων
εν οις εγω κα ταγινομαι αυτοις." Ἀκουεις οπως παραπεμπεσθαι της παρεμβολης δειν
εφη γονοῤρυη, και λεπρον, και ακαθαρτον επι ψυχηι, μολυσμου δε το χρημα προ
φασιν εσεσθαι και τοις ετεροις φησιν, ει μη των μα χιμων ηι ταχος απονοσφιζοιτο;
Καιτοι τι δη ποτε; φαιην αν εγωγε και μαλα εικοτως· μαλλον δε, οιμαι, και
απαστισουν επαπορησειεν αν, και λογιειται που ποινην ανθ' οτου τον αῤρωστον
υποφερεσθαι δειν εθεσμοθετει Θεος. Ἦ γαρ ουκ αμεινον, οσιοτητος οντα και
δικαιοσυνης πρυτανιν, τους ταις αθελητοις συμφοραις υπενηνεγμενους ημεροτητος
αξιουν, και επει τοι πεπραχασιν αθλιως, εν ισωι μεν τοις κειμε νοις ελεειν,
κατονειδιζειν δε ολως το παθος αυτοις εφειναι μηδενι; Λεπρα μεν γαρ, και των
φυσικων σπερματων ζημιαι, και αβουλητοι καταφοραι, τοις ανθρωπινοις
επισυμβαινουσι σωμασιν· αλλ' ουκ αν οιοιντο των πεπονθοτων εγκληματα. Νοσει
μεν γαρ, οιμαι, τις εκων μεν ουδεις· ελοιτο δ' αν μαλλον, καν εις σφοδρα τις ηι των
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι πλουτωι τεθαυμασμενων, τοις απαλλαττειν υπισχνουμενοις απασης ομου της
ουσιας παραχωρειν. Ειτα πως εσται το χρημα γραφη, και τοις νοσουσι καταῤρησις, το
τοις ουτω δεινοις εναλωναι κακοις; Τροποι μεν γαρ οι παμ μοχθηροι, και θελησις
αχαλινως την εις τα αισχιω νοσουσαν ροπην, και των αμεινονων υπερφρονειν
ελομενη, κολαζοιντο αν εικοτως. Τα δε μη ουτως εχοντα τηι φυσει, συμβαινοντα δε
τοις πασχουσιν απευκτως, εξοιχοιντο αν, οιμαι που και του κατασκω πτεσθαι δειν,
και την εκ νομιμων επιπληξιν ουχ οσιαν εχειν. Τι δη ουν προς ταυτα φαμεν;
Ἠδικηκε τους λεπρους ο νομος, ηγουν τοις ετεροις σκληραν επηρτησε δικην, της του
πρεποντος θηρας ηφειδηκως; Ουμενουν, πολλου γε και δει. Γεγραπται γαρ· "Ὅτι ο
μεν νομος αγιος, και η εντολη αγια, και δικαια, και αγαθη." Ἀλλα πως αν νοοιτο
ταυτι προς ημων, ειπερ εροιτο τις, εκεινο φαμεν· Της αληθειας το καλλος δια τυπου
και σκιας η δια Μωσεως τοις αρ χαιοτεροις παρεδεικνυ εντολη, και των εις νουν εσω
κεκρυμμενων η δυναμις ως εν αῤρωστημασι τοις σωματικοις διετυπουτο λαμπρως.
Λεπροις μεν γαρ παρεικαζει το γραμμα το νομικον τους, οσον ηκεν εις τροπους,
πολυειδεις τε και πολυγνωμονας, και μυ ριοις οσοις εμπεποικιλμενους κακοις, εν γε
δη σφι σιν αυτοις τον οικειον εχοντας νουν. Γονοῤρυη δε φησι τον ακαθεκτον εις
φιλοσαρκιαν, και της εις αγαν αισχροτητος ακαταληκτως ηττωμενον, ως αυτο που
δοκειν το της αθελητου γονοῤροιας υπομειναι παθος. Καταμυσαττεται δε προς
τουτοις τον ακα θαρτον επι ψυχηι, τουτεστι, τον επι τωι των τεθνεω των πενθειν
ηιρημενον και καταλγυνεσθαι λιαν. Ουκ 77.736 ουν ανοπιν ωσπερ ιοντες, και
μονονουχι τον λογον ανασειραζοντες, εκεινο φαμεν, τηι των θεωρηματων επομενοι
φυσει, και εις νουν ορωντες των γεγραμ μενων τον εσωτατω, ως αδρανεις εις
μαχην, και προς γε το δειν αμεινους ορασθαι παθων, ουδαμοθεν επιτηδειοι, το
πολυειδες εις φαυλοτητα νοσειν, ειπερ ελοιντο τινες. Τουτο γαρ η λεπρα και το κατ'
αυτον εστι παθος. Ἀλλ' ουδ' αν εγγραφοιντο ταις των αγιων φαλαγξιν οι αχαλινοι
τε και ακρατεις εις εκτοπους ηδονας. Ἀποπεμπτοι δε προς τουτοις, οι τοις τεθνεω σιν
εις απαν απολωλοσιν ου μετριως αποστυγναζον τες. Ὕβρις γαρ το χρημα εις Θεον,
καιτοι διακε κραγοτα σαφως δια φωνης αγιων· "Ἀναστησονται οι νεκροι, και
εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις." Ἀνδριζωμεθα δη ουν, εις γε το χρηναι, φημι,
παθων ορασθαι βελτιους. Ὧδε γαρ δη τις τοις ειωθοσιν ευ δοκιμειν εγγραψεται· και
τοις αριστινδην εξηλεγμε νοις εναριθμιος ων, την πολυευκτον αληθως αποισε ται
δοξαν. Μη καταπτοειτω πονοις, καν ει φαι νοιτο τραχυ το εφικεσθαι ζωης της
επαινουμενης· καν ει της αρετης δυσεκβατος μεν και αναντης προ κεοιτο τριβος,
ιδρωτες δε της ευκλειας προαναφαι νοιντο. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν, ολιγους κομιδηι
δα πανωντας πονους, των κατορθωματων τα εξαιρετα καταπλουτειν δυνασθαι
τινας· αναλογως δε τοις ιδρω σιν αει τα εξ αυτων ανισχει και φαινεται. Τοιουτοις
ημας παραθηγει λογοις και ο θεσπεσιος Παυλος εις εφεσιν αρετης. Προστεταχε γαρ
υπογραμμον ωσπερ τινα ποιεισθαι φιλει, "τον της πιστεως ημων αρχη γον, και
τελειωτην Ἰησουν, ος αντι της προκειμενης αυτωι χαρας, υπεμεινε σταυρον,
αισχυνης καταφρο νησας." Τινα δε τροπον και επι τισι τον υπερ ημων ανετλη
σταυρον, καθεις εαυτον εις κενωσιν, καιτοι Θεος ων, κατα φυσιν, ο Λογος, φερε δη
λεγωμεν, βραχυ μεν εξαιροντες υψου το διηγημα, καταβιβα ζοντες δε χρησιμως εις
καλουμενην εκουσιον κε νωσιν. γʹ. Γεγεννηται μεν γαρ εκ Θεου και Πατρος αποῤ
ρητως και υπερ νουν ο εν αυτωι τε και εξ αυτου κατα φυσιν Υιος. Γεγεννηται δε
παλιν λεγωμεν, επεκεινα μεν ηκετω σωματων ο νους· και της επ' αυτοις φαν τασιας
το σμικροπρεπες, κατω που μενειν αφεις, αμεινον μεν ασυγκριτως η κατα σωματος
φυσιν απο νοειτω το Θειον· υπερτατω δε οτι παντος γενητου και απαραβλητου εχει
την δοξαν, διακεισθω καλως. Παραδεξωμεθα τοινυν, ουχι δηπου παντως τοις καθ'
ημας επομενοι λογοις, οτι πρεσβυτερον μεν τουτο που τωι γεγεννημενωι, το μη
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπαρχειν ολως· προανα φαινεται δε πως της εις το ειναι παροδου το μη υφεσταναι
ποτε. Ληρια γαρ τουτο γε, και της εις ακρον ηκουσης εμβροντησιας καταδειξις
εναργης. Ει μεν γαρ περι σωματων, ητοι των καθ' ημας, πο 77.737 λυπραγμονοιτο
τυχον ο λογος, τα σωματων ιδια προσ νεμειν αυτοις, καιπερ αν φαινοιτο
συμβαινοντα φυσικως τοις υπο γενεσιν και φθοραν, το απεικος ουδεν. Προανισχει
γαρ ομολογουμενως της εις υπαρ ξιν οδου, το μη υπαρχον ολως. Ὑπομενει δε προς
τουτοις και μερισμους τους εκ του τεκοντος εις αποκληρωσιν ιδικην του
γεγεννημενου. Ἐπι δε της ανωτατω πασων ουσιας, της επεκεινα παντος γενητου,
πως ουκ αποπληκτον κομιδηι μερισμους εισδεχεσθαι και αποκοπας, και το εν χρονωι
ζητειν την γεννησιν. Ἄπαγε της δυσβουλιας, ανθρωπε! ισχνον οτι μαλιστα τοις
θεωρημασι τον νουν ενιεις, εισηι το αληθες. Ἢ ισθι την θειαν περιυβριζων φυσιν, τα
σωματων ιδια προσνεμων αυτηι, και την υψου και επεκεινα παντος του πεποιημενου
κατακομιζων υπεροχην εις αισχιονα δοξαν, ηπερ αν αυτηι πρεποι τε και ενειναι
πιστευοιτο. Πατρος γαρ οντος αει του Πατρος, και ουκ εκ του κατα δυναμιν εν χρονωι
προηκοντος εις το τεκειν κατ' ενεργειαν, αει συνυπαρχειν αναγκη τον δι' ον εστι
Πατηρ. "Ἐν αρχηι γαρ ην ο Λογος, και Θεος ην ο Λογος," κατα τας Γραφας. Ου δε το
"ην" ονομαζεται, προεπενηνεγμενου μηδενος, που της εννοιας ο δρομος στησεται,
και προς ποιον ημιν κατ αντησηι τελος, ως εν ισχναις φαντασιαις ο νους ει διωκειν
ελοιτο το "ην;" Ουκουν γεγεννηται μεν, και Θεος ην ο Λογος· γεγεννηται δε, ου κατα
σωματος φυσιν, ως ετεροτητα την εις απαν υπαρξαι νοειν τωι γεννωμενωι προς το
γεννων. Κεχρημεθα δε αναγκαιως εκ του καθ' ημας το της γεννησεως ονομα, καταση
μαινοντες οτι της Θεου Πατρος ουσιας ο Μονογενης, φωτος ανελαμψε νομωι· και
υφεστηκε μεν ιδικως, και εν υπαρξει νοειται τηι καθ' εαυτον. Ἀποῤρητος δε
παντελως ο επι τωιδε λογος. Ου γαρ τοι της του τεκοντος ουσιας εις απερ εξεστηκως,
αλλ' αυτος τε υπαρχων εν τωι Πατρι, και εν ιδιαι φυσει καταδει κνυς τον γεννητορα,
συμπροσκυνειται και συνδοξα ζεται. Ἐπειδη δε εστιν ομοουσιος και ισοκλεης,
αναγκαιως ισουργος τε αμα και ισοσθενης. Συν υφεστηκοτος δε ουτως ημιν του
αγιου Πνευματος, συνθεολογουμενου τε και συνεισθεοντος, ορθως τε και αμωμητως
η περι της αγιας ημιν Τριαδος συγκει σεται πιστις. Ὁ τοινυν τοις του Θεου και
Πατρος αξιωμασι ευ μαλα διαπρεπης, δι' ου τα παντα παρ ηχθη προς γεννησιν, "ουχ
αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισον Θεωι," κατα το γεγραμμενον, "αλλ' εαυτον εκενωσε,
μορφην δουλου λαβων, εν ομοιωματι αν θρωπων γενομενος· και σχηματι ευρεθεις
ως αν θρωπος, εταπεινωσεν εαυτον, γενομενος υπηκοος μεχρι θανατου, θανατου δε
σταυρου." Καιτοι γαρ ενον επ' εξουσιας αυτωι ταις ιδιαις υπεροχαις εν ερηρεισθαι
λαμπρως, και ισοτητι τηι προς τον Πατερα πλουσιως εντρυφαιν, και τοις της θεοτητος
εναγλαΐ ζεσθαι θακοισι, καταπεφοιτηκεν εκων εις ειδος το καθ' ημας, ουδεν εις ιδιαν
αδικουμενος φυσιν τηι προσληψει του καταδεεστερου, προστιθεις δε μαλλον 77.740
το ενδεον αυτωι. Ου γαρ ην εικος, μαλλον δε ην και σφαλερωτατον, εννοειν και
λεγειν, ως την θειαν και αῤρητον πλεονεκτησει φυσιν η ανθρωπου τυχον, και εις το
οικειον αυτην ακαλλες εκβιασεται, και κατα βιβασει της ιδιας υπεροχης. Σοφον δε
δηπου καθα περ εγᾦμαι το διαλογιζεσθαι δειν, οτι τηι της θεοτη τος φυσει
παραχωρησει τα καθ' ημας. Και προς γε το[ν] ασυγκριτως αμεινον μετοιχησεται, τηι
του πρου χοντος ευκλειαι νικωμενον. Και γαρ εστι των ατοπω τατων, εν μεν τοις υπο
Θεου γεγονοσιν οραιν τηι των αμεινονων μιξει τε και παραθεσει και τα μη σφοδρα
περικαλλη κοσμουμενα· οιεσθαι γε μην τηι ανθρωπου φυσει Θεον προσωμιληκοτα,
καθ' ον οιδε τροπον αυτος, μη ουχι δη μαλλον εναπομαξασθαι τι των ιδιων αυτηι,
βλαβος δε τι και των παρ' αξιαν εις ιδιαν αυτον ανατληναι φυσιν. Και ηλιος μεν της
ακτινος την προσβολην, και βορβοροις αυτοις και τελμασιν ενιεις, αδιαλωβητον
παντελως τηρησει το σελας· η δε θεια και ακηρατος, και υπερτατη φυσις, η το
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δυνασθαι τι παθειν των καταλυπειν ειωθοτων, αστι βες παντελως πως αν αδικοιτο
τηι προς το ελαττον ομιλιαι; Πως δε ουχι την του χειρονος υπεραλειται φυσιν, και
τοις ιδιοις αυτην αγαθοις καταφαιδρυ νουσα προς το ασυγκριτως αμεινον
μετακομιει; Ἀνθοτου δη ουν του χρηναι θαυμαζειν ηφειδηκοτες τα ουτω σεπτα,
κατασοβαρευονται τινες, και το υπεροφρυ νοσουσι παθος· οιονται τε τηι θειαι συν
αγορευειν δοξηι, της ουτως αριστης οικονομιας το ακαλλες καθοριζοντες. Ου γαρ
παραδεχονται το μυστηριον· πλατυ δε γελωντες, ασυνετον κομιδηι το χρημα
νομιζουσι, και υθλοις ημας εικαιοις επιθαρ σησαι φασιν. Ουκ εννοουντες, οτι τοις
μεν ιδιοις καθηγηταις, ειπερ ελοιντο τι νοειν η λεγειν, αβα σανιστον εσθ' οτε
τηρουντες την πιστιν, και το, "Αυτος εφα," δωρουμενοι, ειτα τοις θειοις κριμασι τας
γε δη σφων αυτων αν[θ]ισταντες εννοιας, δυσδια φυκτον κομιδηι ταις εαυτων
κεφαλαις καταχεουσιν· ουδε οις ανθρωποι τιμαιν εγνωκασι, ταυτα τηι θειαι
προσνεμοντες φυσει. Ἀλλα τις αυτοις, ως οιονται, σοφος δη λιαν εκπεπορισται
λογος. Πως γαρ δη, φασιν, ο ακηρατος νους, ο ποσοτητος τε και περι ορισμου
παντελως ελευθερος, εις ενος ανθρωπου κε χωρηκε σωμα; Ἐγω δε, οτι μεν της των
σωματων ποσοτητος εξιστασι το Θειον, επαινεσας εχω. Συνθη σομαι γαρ· φημι δη
ουν ομως εκεινο τοις ωδε φρο νειν ηιρημενοις. Ου γαρ δη περιγεγραφθαι φαμεν την
του Λογου φυσιν, ει και κατοικησαι λεγοιτο καθαπερ εν αγιωι ναωι τωι εκ της αγιας
Παρθενου σωματι· αλλ' επληρου μεν ουρανους ως Θεος, γην δε και τα κατωτερω, και
ουδενος των ολων απ ελιμπανετο. Ἦν δε μετα τουτου και ανθρωπος. Το δε οπως η
τινα τροπον, ει νοειν ου δυνασαι, παραχωρει τοις υπερ νουν, χαριζου τοις υπερ
λογον την ως εξ αναγκης σιγην. Πολλα τουτοις ετερα προσομολογη σεις αγνοειν.
Που γαρ ερηρεισται γη; Ποιαν εχει την υποβαθραν ο ουρανος; Πεποιηται δε τινα
τροπον 77.741 ο των αστρων χορος, και την υψου τε και ανω διερ πει τριβον; Ἀλλα
γαρ ει τις ελοιτο τα καθεκαστα λεγειν, μακρους ως εγᾦμαι δαπανησει λογους, συν
τιθεις σοι τα διηγηματα. Ἀλλα γαρ σμικρον τωι υπερ παντα Θεωι φασι το γενεσθαι
καθ' ημας. Ἐγκαλεις δ' ουν, οτι φιλανθρωπος ων και αγαθος τηι φυσει,
προυργιαιτεραν του πρεποντος την εις ημας φροντιδα πεποιηται. Σμικρον μεν γαρ
ομολογουμενως αυτωι το γενεσθαι καθ' ημας· καλειται γαρ κενωσις. Ἀλλ' ο γε της
εις ημας ημεροτητος λογος διακρουσεται την γραφην. Ὃ δε ην δη που θαυμαζειν
αξιον, αιτιαις υπενεγκειν, πως ουκ ανοσιον κομιδηι; Ειπε γαρ εκεινο, και
φιλοπευστουντι φρασον. Ποτερα δε φης ως ην αμεινον τε και προς ευκλειας αυτωι το
αφει δησαι των καθ' ημας, και δι' ουδενος ποιειται λογου προς παν οτιουν των
εκτοπων ωλισθηκοτα τον ανθρω πον; η τουτο μεν ουδαμως, ανασωσαι δε μαλλον,
και της καθηκουσης επιμελειας αξιουν; Ειτα πως αν ενδοιασειε τις των ορθα
φρονειν ειωθοτων, ως ην αμεινον τε και πρεπωδεστερον τωι γε οντι κατα φυσιν
αγαθωι, το τοις παρ' αυτου γεγονοσι τα εκ της ιδιας ημεροτητος διανεμειν αγαθα;
Πως ουν ετι το χρημα γραφη; πως δε της οικονομιας το αμωμητως εχειν
καταφλυαρουσι τινες; Ἀλλ' ιατροις μεν παραχωρη σομεν το οπως αν ειδειεν αυτοι
τιθασσευειν δυνασθαι τας των παθων αγριοτητας· επιτιμησομεν δε τωι Θεωι, της εις
ημας φροντιδος ουκ ηγνοηκοτι την οδον; ∆ιακεισομεθα δε φληναφως, λογισμου μεν
του πρεποντος αφαμαρτειν αυτον, εν σκεψεσι δε ταις πρεπωδεστεραις τον
ανθρωπινον γενεσθαι νουν; Ἆρ' ουν, ειπε μοι, φρενοβλαβειας ταυτι και γελωτος
απαλλαξωμεν; Ἄκουε λεγοντο, εναργως του παντα ειδοτος Θεου· "Ου γαρ εισιν αι
βουλαι μου ωσπερ αι βουλαι υμων· ουδε ωσπερ αι οδοι υμων αι οδοι μου· αλλ'
ωσπερ απεχει ο ουρανος απο της γης, ουτως απεχουσιν αι οδοι μου απο των οδων
υμων, και τα διανοηματα υμων απο των διανοηματων μου." Ὑπερκεισεται γαρ οσον
τηι φυσει τα καθ' ημας, τοσουτον που παντως φρονησει και αμεινον, και την εφ'
εκαστωι των πρακτεων οδον ουδεν διασκεψεσι βλεπων· αλλ' εν πρωταις ευθυς
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εννοιαις ελων, απο περαινει το δοκουν. "Ουδεν γαρ, ουδεν αμαρτειν εστι Θεου, και
παντα κατορθουν," κατα το γε γραμμενον τοις αρχαιοτεροις υμνουμενον. Ἀλλ' ει σοι
φιλον και εν σπουδηι, και την της ενανθρωπη σεως αιτιαν καταμαθειν, οκνου
κρειττονα ποιησο μαι την αφηγησιν, και εν βραχεσιν ερω. 77.744 δʹ. Ἄφθαρτον και
ανωλεθρον εποιει τον ανθρωπον εν αρχαις ευθυς ο παντων ∆ημιουργος, ουκ ιδιας
φυσεως νομοις ερηρεισμενον εις τουτο, και ακλονητως εχοντα ποθεν. Νοσειν γαρ
αναγκη τοις υπο γενεσιν την φθοραν, και το αρχειν του πεποιησθαι λαχον διερπει
που παντως εις το καταληξαι δειν. Ἀλλ' επειπερ ωδε εχειν αυτον ο ∆ημιουργος
ηθελε, προς τωι ανωλεθρωι, και παντος ειδησιν αγαθου, και μην και εφεσιν την εις
αρετην εγχαραττε τωι ζωωι· ειτα δραιν επ' εξουσιας οπερ αν ελοιτο διδους, την
ελευθεροις πρεπουσαν εχαριζετο δοξαν. Ἔδει γαρ, εδει προαιρετικην εν ημιν
ορασθαι την αρετην. Ειτα τοις του διαβολου φενακισμοις εξολισθησας εις αμαρ τιαν,
και των δοθεντων ολιγωρησας νομων, θανατωι κατεδικαζετο, και ταις παραβασεσι
συνηῤρωστησε την φθοραν. Ἐπειδη δε προς το εν αρχαις αναπλατ τειν το ζωον
εδοκει τωι ποιητηι, φθορας τε ομου και αναμαρτησιας απαλλαττειν ηθελε, νομον
ωρισατο τον δια Μωσεως· λελαληκε δε και δια προφητων αγιων. Ἀλλ' ην ουδεν
ηττον εν πολλαις αγαν αιτιαις τα καθ' ημας. Τοιγαρτοι και αυτον αφικεσθαι λοιπον
εξ ουρα νου παρεκαλουν, λεγοντες· "Κυριε, κλινον ουρανους σου, και καταβηθι."
Πως ουν εδει τοις επι της γης εμφανη γενεσθαι Θεον; αρα γυμνηι τηι δοξηι, και ουδεν
εχουσηι το κατασκιασμα; Και τις αν υπεστη την ουτω σεπτην και δυσοιστον θεαν;
Καιτοι λεγοντος ακουω τινος των παρ' Ἕλλησι ποιητων και εις πολυ θεον πλανησιν
απενηνεγμενων· Χαλεποι δε θεοι φαινεσθαι εναργεις. Ὅτι δε των της ανθρωποτητος
επεκεινα μετρων ορα ται σαφως των της ακηρατου φυσεως την δοξαν ιδειν, εισηι
καντευθεν. Καταβεβηκεν εν ειδει πυρος επι το Σινα καλουμενον ορος. Ειτα
προσελαλει τοις υιοις Ἰσραηλ, μεσιτευοντος του πανσοφου Μωσεως. Ἀλλ' ουκ
ενεγκων την θεαν ο Ἰσραηλ, ελιπαρει λεγων· "Λαλει συ προς ημας, και μη λαλειτω
προς ημας ο Θεος, μη ποτε αποθανωμεν." Καταπεφρικο των δη ουν των εξ Ἰσραηλ,
και την του μεσιτευοντος χρειαν αναγκαιοτατην εσεσθαι τοις παιδαγωγουμενοις
αναφανδον ειρηκοτων, επηνεγκε την σκεψιν ο νομο θετης· και τυπον ωσπερ τινα
την Μωσεως διακονιαν της εσομενης δια Χριστου τοις παλαι προθεις αυ τον ημιν
εναργως αναδειξειν κατα καιρους υπισχνειτο, λεγων· "Ὀρθως παντα οσα ελαλησαν,
προφητην αυτοις αναστησω εκ των αδελφων αυτων, ωσπερ σε· και θησω τους
λογους μου εις το στομα αυτου, και λαλησει αυτοις κατα παντα οσα αν εντειλωμαι
αυτωι." ∆εσποτην γαρ οντα προφητων τον Υιον, προφητην ωνομαζε των της
ανθρωποτητος μετρων εισω τιθεις, δια το της οικονομιας αποῤρητον. Ἵνα τοινυν
γενηται κατα Μωσεα, τουτεστιν ανθρωπος, και Θεου μεσι της και των καθ' ημας,
πεφορηκε το ανθρωπινον 77.745 σωμα· και "σπερματος Ἀβρααμ επελαβετο," κατα
τας Γραφας, ιν' ο επιπερ εστι κατα φυσιν ζωη, την τοις ανθρωπινοις σωμασιν
εγκατασκηψασαν εξ αρας, εξελασηι φθοραν, και μεταστησηι συμπαντα εις θεο
γνωσιαν, εις εγκρατειαν, εις ανδρειαν, εις υπομονην, και εις το δραιν ελεσθαι και
φρονειν, α ζηλωτους αποφαινει, και θειων ημας εμπιπλησι χαρισματων. Ἀλλ'
ηγνοησε την οικονομιαν ο Ἰσραηλ, καιτοι προφητων αγιων ανακεκραγοτων σαφως
το επ' αυτωι μυστηριον. Ὁ μεν γαρ εφασκεν· "Ἰσχυσατε, χειρες ανειμεναι, και γονατα
παραλελυμενα· παρακαλεσατε, οι ολιγοψυχοι τηι διανοιαι· ισχυσατε, μη φοβεισθε."
Και αλλωθι· "Ἰδου ο Θεος ημων· ιδου Κυριος μετ' ισχυος ερχεται, και ο βραχιων μετα
κυριας. Ὡς ποιμην ποιμανει το ποιμνιον αυτου, συναξει αρνας." Ἕτερος δ' ουν,
Ἰεζεχιηλ δε ουτος παναριστος προφητων· "Ταδε λεγει Κυριος ο Θεος· Ἰδου εγω
διακρινω ανα μεσον προβατου ισχυρου, και ανα μεσον προβατου ασθενους· επι ταις
πλευραις και τοις ωμοις υμων διωθεισθε, και τοις κερασιν υμων εκερατιζετε, και
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παν το εκλειπον εξεθλιβετε, και σωσω τα προβατα μου, και ου μη ετι ωσιν εις προ
νομην· και κρινω ανα μεσον κριου προς κριον, και αναστησω επ' αυτους ποιμενα
ενα, και ποιμανει αυτους," τον δουλον μου ∆αβιδ. "Και εσται αυτωι ποιμην· και εγω
Κυριος εσομαι αυτοις εις Θεον, και ∆αβιδ αρχων εν μεσωι αυτων. Ἐγω Κυριος
ελαλησα, και διαθησομαι τωι ∆αβιδ διαθηκην ειρηνης, και αφανιω θηρια πονηρα απο
της γης." Ἀκουεις ανω τε και κατω ∆αβιδ ονομαζοντος τον εκ σπερματος ∆αβιδ κατα
σαρκα Χριστον, ως εσομενον ποιμενα κατα καιρους των εξ Ἰσραηλ; Ἐννοει γαρ οτι
κατ' εκεινο καιρου, καθ' ον ο προφητης τα τοιαδε φησιν, ουκ ην εν ζωσιν ετι ∆αβιδ·
προαποτεθνηκει γαρ εκ μακρων ετι και ανωθεν χρονων. Ἀλλ' ωσπερ εστιν εθος τηι
θειαι Γραφηι Ἰακωβ ονομαζειν τους εξ Ἰακωβ, και μεντοι και Ἰσραηλ τους εξ Ἰσραηλ·
ουτω και ∆αβιδ τον εκ σπερματος ∆αβιδ κατα σαρκα Χριστον. Ἠγνοηκοτες τοινυν
εσταυρωσαν. Ὁ δε και τοι διαδραναι το παθειν εξον, ου γαρ αν εβιασθη Θεος, εαυτον
προσεκομισε ταις των φονωντων χερσιν· ινα και εγηγερμενος εκ νεκρων,
πληροφορησηι σαφως, και προ γε των αλλων τους εσταυρωκοτας, οτι ζωη κατα
φυσιν υπηρχεν ο Θεος. Καταβεβηκεν εν τοις καθ' ημας, ινα ημας αποδειξηι θανατου
κρειττονας, και νενικηκοτας ηδη την φθοραν. Παθοντος δη ουν υπερ ημων του
Χριστου, και καταργησαντος μεν τον θανατον, αποστησαντος δε την ακλεα και
βεβηλον αμαρτιαν· εγηγερμενου τε και αναβεβηκοτος εις ου ρανους, και οσον
ουδεπω παρεσομενου· "Καταβη σεται γαρ και κρινει την οικουμενην εν δικαιοσυνηι,"
κατα το γεγραμμενον· παντα ρυπον τον της αμαρ τιας αποτριψωμεθα, αγαπησωμεν
την εγκρατειαν, καρποφορησοντες τηι υπομονηι την εις αλληλους αγα 77.748 πην,
επιτηδευσωμεν τον εις τους δεομενους ελεον, την φιλοπτωχιαν. Συναλγησωμεν τοις
εν δεσμοις, τοις κακουχουμενοις, ως και αυτοι οντες εν σωμασι. Και προ γε των
αλλων ορθην και αμωμητον εν εαυτοις την πιστιν τηρησωμεν. Τοτε γαρ, τοτε νη
στευσομεν καθαρως· αρχομενοι της μην αγιας Τεσ σαρακοστης, απο εβδομης και
εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο δευτερας
του Φαρμουθι μηνος, περιλυοντες δε τας νηστειας τηι εβδομηι του αυτου Φαρμουθι
μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα τας αποστολικας παραδοσεις· εορταζοντες δε τηι εξης
επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι ογδοηι του αυτου μηνος, συναπτοντες εξης και τας επτα
εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ, ουτω παλιν τοις θειοις εντρυφησομεν
λογοις, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, τιμη και κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Ιϛʹ.
Προλογος.
Ἡμας ενθαδε συνηγαγεν ο καιρος. Ἥκομεν δε εις μεσον, ου το εν λογοις
πλατυ και ισοτιμον υπισχνου μενοι· μετριοι εν τουτωι λιαν ημεις· αλλ' εθει πα τρυωι
και αναγκαιως εξευρημενωι κατακολουθειν εγνωκοτες. ∆ει τοινυν υμας
συγγνωμονας ειναι, καν ει μη φαινοιτο τοις εξωθεν κομποις κατηγλαισμενος ο
λογος, και τοις εις ρητορικην αυχημασιν εναβρυνε σθαι μεμελετηκως. Το γαρ εν
τουτοις ευδοκιμειν, περιθειην αν εικοτως, ηκιστα μεν, εμαυτωι, φαιην δ' αν οτι
πρεπειεν αν μαλλον τοις αγαθοις τουτοισι και σοφοις διδασκαλοις. αʹ. Ὁ μεν νομος
τοις αρχαιοτεροις εδιδου το συν θημα του χρηναι πληρουν τας εν τυποις ετι και ως
εν σκιαις εορτας. Ὅτι δε ην αναγκαιον της καθηκου σης αυτας φροντιδος αξιουν, και
το ραιθυμον εν του τοις ουκ απλημμελες, αλλ' εναντιαι και δικηι, διεσα φει, λεγων ο
των ολων Θεος δια φωνης Ζαχαριου· "Και εσται, ος αν μη αναβηι του εορτασαι την
εορτην της Σκηνοπηγιας, εξολοθρευθησεται η ψυχη εκεινη εκ του λαου αυτης." Τοις
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ουτω σεπτοις, και ευ μαλα ορθως διωρισμενοις επιγαννυσθαι δεον, παρ' ουδεν
ανθοτου ποιοιτ' αν τις την επιτηρησιν. Τα τε των πραγματων εξαιρετα, και ουκ
αγεννη λαχοντα την δοξαν, ειπερ ελοιτο τις περιυβριζειν αποτολμαιν, οκνωι τε και
μελισμοις το κρατειν απονεμων, οσιαν αν εχοι την καταῤρησιν, και ουκ εξω του
εικοτος τα εγκληματα. Ουκουν ευστιβη μεν ωσπερ διατατ τοντες τριβον,
διακηρυξομεν μεν ημεις μεμνημενοι του λεγοντος· "Ἱερεις, ακουσατε, και
επιμαρτυρα σθε τωι οικωι Ἰσραηλ, λεγει Κυριος παντοκρατωρ." Πρεποι δ' αν και ημας
αυτους, προθυμιαις μεν ταις ανωτατω χρωμενους, διαῤριπτουντας δε που το εξ
ηνιον, και τηι των αισχιστων μοιραι προσνεμοντας απο 77.749 περαινειν επειγεσθαι
τα νενομισμενα. Παλαι μεν γαρ ο των ολων Θεος τωι θεσπεσιωι Μωσηι τον της αγιας
ημων εορτης κατασημαινων καιρον, και οπως αν γενοιτο προς ημων ιεροπρεπως τε
και αμωμητως, και ως εν τυπωι καταδεικνυς, προσεφωνει, λεγων· "Ει πω και
ποιειτωσαν οι υιοι Ἰσραηλ το Πασχα καθ' ωραν αυτου, τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι ημεραι
του μηνος του πρωτου προς εσπεραν· ποιησεις αυτο κατα καιρους κατα τον νομον
αυτου, και κατα την συγκρισιν αυτου ποιησεις αυτο." Ἡμας δε αναγκη τους ταις
ιεραις λειτουργιαις υπεζευγμενους, λαμπρωι και διαπρυσιωι κεχρησθαι κηρυγματι,
και τοις εν Χριστωι δεδικαιωμενοις επιφωνειν· "∆ευτε, και αναβωμεν εις το ορος του
Κυριου και εις τον οικον του Θεου Ἰακωβ." Ἐκει την παναγνον αποπερανουμεν
εορτην, και της ανωτατω θυμηδιας αναπιμπλα μενοι, τον των ολων Σωτηρα
δοξολογησομεν, εκεινο λεγοντες το προφητικον· "Ἀγαλλιασθω η ψυχη μου τωι
Κυριωι. Ἐνεδυσε γαρ με ιματιον σωτηριου, και χιτωνα ευφροσυνης." Ειη δ' αν, ως γε
μοι φαινεται, των αγαν αισχρων, τους μεν εμπορους αθλιων ηττα σθαι κερδων, και
τουτο ηγεισθαι τρυφην· και φρον τιδος αξιουν της προυργιαιτατης, και τοι δια
πλειστων οσων ιοντας χρονων, και ουκ ανιδρωτι συλλεγοντας, επαγαλλεσθαι δε
ταις αρουραις γηπονους, ει καρποις ωραιοις ορωντες διαβριθεις· ημας δε των
επιγειων τα πολυ λιαν επεκεινα, μαλλον δε και ασυγκριτως αμεινω κερδαινοντας,
μη ουχι το χρημα ποιεισθαι λοιπον του παντος αξιον λογου, και της εις ληξιν
ηκουσης θυμηδιας προξενον. Καιτοι τα μεν των εμπο ρων, καν ει πραττοιτο κατ'
ευχην τοις πεπονηκοσιν, ουδεν αν εχοι το θαυμα παρα γε τοις αριστα βιουν
ηιρημενοις· γηπονοις δ' αν πεπραχοσι δεξιως, πε ριεσται δη που τρυφαιν και που
μετριως, ουκ εφ' οις αν ονιναιτο τις, εις γε το ακηρατως εχειν, ηγουν εις το δυνασθαι
λοιπον το θανατου και φθορας υπερ φερεσθαι κρατος, αλλ' εφ' οις αν εχοι τα
ζωαρκη, και την προς καιρον του σωματος θεραπευειν χρειαν. Νου δε δη περαν
παντος τα τοις αγιοις ηυτρεπισμενα, "Ἡ γαρ ελπις αυτων, αθανασιας πληρης," κατα
το γεγραμμενον. Τις μεν ουν ο καιρος, καθ' ον αν προσηκοι πληρουσθαι το Πασχα,
και οπως αν γενοιτο, προς ημων ειρηται σαφως. "Ἡμεραι γαρ τηι τεσσα ρεσκαιδεκατηι
του μηνος του πρωτου προς εσπεραν, κατα τον καιρον," και κατα τον νομον αυτου
ποιει σθαι προστεταχεν· χρηναι δε υπολαμβανω των τε θεσπισμενων εκαστα
φιλοκρινουντας εντεχνως, και την αριστην αυτοις επιῤριπτουντας βασανον, πολυ
πραγμονειν επειγεσθαι τας αιτιας, του και εν ηρι γενεσθαι δειν, και εν μηνι τωι
πρωτωι τον νομοθετην ειπειν. Ειη δ' αν ουκ ασυντελες εις ονησιν το εν γε τουτοις
ισχνοεπειν· και τουτο, οιμαι, εστιν οπερ εφη Θεος δια προφητου φωνης· "Ζητων
ζητει, και παρ' εμοι οικει." Ὅτι μεν γαρ ταις καθηκουσαις ερευναις κατιχνουν, ως
ενι, τα γεγραμμενα πειρα 77.752 σθαι προσηκει, το ιερον ημιν υποσημηναι Γραμμα,
ηκιστα γε μην της των εννοιων ορθοτητος απονοσφι ζεσθαι φιλειν, παρεγγυαι,
λεγων το, "Οικει παρ' εμοι." Ὀρθοτης γαρ πασα μετα Θεου, παρ' αυτωι τε και εξ
αυτου. βʹ. Ουκουν ηρινος μεν τωι Πασχα καιρος πρεποι αν μαλιστα των αλλων
απαντων, των δια Χριστου κατορθωματων την δυναμιν καθαπερ πινακι γραφων
τοις εν αυτωι συμβαινουσιν. Ἀνισχει μεν γαρ καθα ραις και ημερωταταις ηλιου
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βολαις περιθαλπων την γην, και ταις του χειμωνος εμβολαις μονονουχι και
επιφωνων· ∆οτε δη, δοτε λοιπον ορεσι τε και ναπαις τοις ευπρεμνοις
κατακαλλυνεσθαι δρυμοις, και τοις των πεδιων εψιλωμενοις απαληι και αρτιφανει
πε ριανθιζεσθαι ποαι. Και εναβρυνεσθω μεν ηδη λειμωσι το κρινον, γελατω δε και εν
κηποις τα ευοσμοτατα των ανθεων, απαιρετω και αυτη των σιμβλων η με λιττα, και
περιβομβειτω τους αγρους, ου ραγδαιων αυτηι παρενοχλουντων· ουχ υετου
κατασταζοντος, και παραιρουμενου την πτησιν. Ἰσχνον γαρ αυταις και καματων
αηθες το πτερον. Ἀνεισθωσαν δε ηδη σηκων μεν αγελαι· και δη και μητερας αμνοι
τρυ φεροις και αρτιπαγεσι περισκαιροντες ποσι, της πολυειδους κατορχεισθωσαν
ποας. ∆ρεπανη δε τοις αμπελοις επιθηγετω λοιπον ο ταυτα τεχνιτης. Ει δε και αυτοις
ο λογος τοις καιροις την καθ' ημας οιονει πως απονεμει φωνην, επιτιματω μηδεις.
Πεπαιδευ μεθα γαρ εξ ιερων και τουτο Γραμματων. Και γουν ο μεν θεσπεσιος
Ψαλμωιδος· "Οι ουρανοι, φησι, διηγουνται δοξαν Θεου· ποιησιν δε χειρων αυτου
αναγγελλει το στερεωμα. Ἡμερα τηι ημεραι ερευ γεται ρημα, και νυξ νυκτι
αναγγελλει γνωσιν." Συγκεχωρηκε δε που και ο προφητης Ἡσαΐας και αυταις
θαλασσαις αριστοεπειν, και ατρεχη τινα λογον μονονουχι και ερευγεσθαι δοκειν.
Ἔφη γαρ ουτω· "Αισχυνθητι, Σιδων, ειπεν η θαλασσα· η δε ισχυς της θαλασσης ειπεν·
Ουκ ωδινον, ουδε ετεκον, ουδε υψωσα νεανισκους, ουδε εθρεψα παρθενους." Και ου
δη που φαμεν καιροις και θαλασσηι μετειναι λο γον. Ληρος γαρ ηδη το χρημα, και
ετερον ουδεν. Το δε ευχαρι τε και αναγκαιον εις ονησιν τοις ακροωμε νοις
φιλοθηρειν σπουδαζοντες, τηι του λογου στεφα νουμεν χρειαι, και οσα λογου κατα
φυσιν εστερηται. Φερε δη ουν κατ' ευθυ του πρεποντος, την των νοη ματων
αποκομιζοντες δυναμιν, τοις εξ ηρος αγαθοις συμβαινοντα τα δια της του Σωτηρος
ημων επιδημιας δεικνυωμεν κατορθωματα. Μονονουχι δε τοις εν αισθησει
γραφομενον το της θειας χαριτος κατ αθρησωμεν καλλος. γʹ. Ἀχλυι μεν γαρ και
σκοτωι τα παντα κατειλη πτο· και ωσπερ τινα χειμωνος κατηφειαν απασης, ως επος
ειπειν, κατεσκεδασε της υπ' ουρανον ο πολυκε φαλος δρακων, τουτεστιν ο Σατανας·
και αποψυχων εις νεκρωσιν τον εκαστου νουν, ανοσιων επιτηδευμα των
εθελουργους επετελει τους επι της γης. Ἀλλ' 77.753 οιχεται μεν ο χειμων, και ο
παλαι βαθυς τε και αμειδης απεληλαται σκοτος. Αυγαι δε ημιν ανισχουσι καθαραι,
και ο της δικαιοσυνης ηλιος, τουτεστι Χρι στος, νοηταις ακτινων βολαις
περιαστραπτει τα συμ παντα, ονινησι τε και ετερως· καταψυχεσθαι μεν ουκ ετι προς
αμαρτιαν εφιεις, ζεοντας δε μαλλον αποτε λων τωι πνευματι, καθα και αυτος φησι
Παυλος ο αποστολος θεσπεσιος. Και γουν οι πρεμνοις εν ισωι τοις ακαρπιαν
ηῤρωστηκοσι, και αυτοις που της ανθης εστερημενης ανεθαλλομεν εις ζωην· ευβοτα
δε ωσπερ και χλοηι ποικιληι κατεστεμμενα πεδια, πεπλουτηκαμεν τα ευαγγελικα
κηρυγματα· των αγιων αποστολων τας γραφας τας εν σκιαις και τυ ποις της
αληθειας εικονας, φημι δη τα Μωσεως, τας των αγιων προφητων προαναφωνησεις
επι Χριστωι· δι' ων εις την του μυστηριου καταληψιν ευ μαλα παιδαγωγουμεθα.
Ταυτην ημιν την ευφυα τε και ευβολον γην η νοητη και φιλεργεστατη περιιπτα σθω
μελιττα· τουτεστι σοφη και φιλοπονωτατη ψυχη ερανιζεσθω τροπον τινα το τελουν
εις χρειαν αυτηι, την επι γε τωι δυνασθαι φημι, καθαπερ γλυκυ κη ριον την αψευδη
και αμωμητον περι Θεου γνωσιν συναγειρειν εν εαυτηι. Ἐν ταυτηι "τηι αγαθηι πιονι τε
νομηι," κατα την του προφητου φωνην, αι των λογικων προβατων ηκοντων αγελαι·
και ομου μη τρασιν αμνοι, τουτεστι, τοις την εξιν αδροτεροις, οι νηπιαζοντες ετι
προς εφεσιν αρετης και πνευματι κης ευρωστιας, τον οικειον αποτρεφοντες νουν,
πει ρασθωσαν αναφοιταιν "εις ανδρα τελειον, εις μετρον ηλικιας του πληρωματος
του Χριστου." Φαιην δ' αν οτι γελαι μεν ωσπερ εν κηποις τα κρινα· ανεθαλλον γαρ εν
Ἐκκλησιαις, τοις ευοσμοτατοις των ανθεων παραχωρουντες ουδεν, οι πιστοι
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λελαμπρυσμενοι, και την Χριστου δοξαν ευωδιαζοντες. "Ἐνεστηκε δε της τομης ο
καιρος." Ὅτι δε και λιαν αμογητι καταθεωιτο τις αν εν οις εφην αρτιως τα Χριστου
κατορθωμα τα, δεησει μεν εις αποδειξιν ουχ ετερων, οιμαι, μαρ τυρων· αποχρη δε
λεγων αυτος προς την εξ εθνων Ἐκκλησιαν· "Ἀναστα, ελθε, η πλησιον μου, καλη
μου περιστερα· οτι ιδου ο χειμων παρηλθεν· ο υετος απηλθεν, επορευθη εαυτωι· τα
ανθη ωφθη εν τηι γηι ημων, καιρος της τομης εφθασεν." Ουκουν "εν μηνι τωι πρωτωι"
τελεισθαι δειν εφη το Πασχα Θεος, Πλην εν ετει δευτερωι της εξοδου των υιων
Ἰσραηλ. Και τι δη ποτε μη ευθυς εν αρχαις τους επι ταις πανηγυρεσιν ωρισαντο
νομους· αναγκαια δε ωσπερ ανακωχη και ανακλησις παρεισκρινεται, και τοις ουτω
σεπτοις βραβευειν την μελλησιν; Τι το χρημα της οικονομιας, και ο του νομοθετου
σκοπος, οπου περ αν βλεποι, πως ουκ αξιον ιδειν; δʹ. Ἔδει τοινυν ταις του νομου
προεισβολαις παρα 77.756 χωρησαι καιροις το Χριστου μυστηριον. Ἦν γαρ
αναγκαιον της αληθειας τους τυπους προαναφαινε σθαι, και των αγωνων ορασθαι
πρεσβυτερα τα δι' αυτους γυμνασματα. Ευδοκιμει στρατιωτης, ει προ των εις μαχην
ιδρωτων μελετυη τα τακτικα. Ὁ δε των εν παλαιστραι τεχνιτης ουκ αν γενοιτο
λαμπρος, ανεπιτηδευτον εχων το τληπαθειν εν αυτοις. Ἢ γαρ ουχι και ημιν αυτοις
των εις σοφιαν και συνεσιν παι δευματων αρχη τις ωσπερ και θυρα των στοιχειων η
μαθησις; Ἀλλ', οιμαι, σαφης τε εστι και ατρεκης ο λογος. Συλληψεται δε και ο
θεσπεσιος Παυλος, ως εν ειδει παραδειγματων· γαλα μεν τοις ετι νηπιοις οτι μαλιστα
πρεπειν ειπων, προσαγεσθαι δε δειν τοις τελειωτεροις τα των τροφειων αδροτερα.
Ἔδει τοι νυν τοις αρχαιοτεροις, ουπω προς ανδρα τελειον αναβεβηκοσι του
πληρωματος του Χριστου, νηπιο πρεπη δε μαλλον εχουσι γνωμην, της στερεωτερας
τροφης προαπονεμειν το γαλα. Ἔδει των τελεων μαθηματων εις νουν και καρδιας
προεισοικισασθαι τα στοιχεια· και της εν Χριστωι νοουμενης ζωης προεισκρινεσθαι
την εν νομωι. Παιδαγωγος γαρ ο νομος δι' αινιγματων ημας εις την αμεινω και
προυχουσαν ανακομιζων συνεσιν. Ὅτι τοινυν αναγ καια προς ονησιν η των
ευαγγελικων θεσπισματων αναβλησις ην, υπεμφηνειεν αν, και μαλα ισχνως, το μη
εν πρωτωι τυχον, αλλ' εν ετει τωι δευτερωι θεσμο θετησαι Θεον τελεισθαι το Πασχα.
Συλληψεται δε τωι λογωι κακεινο, οιμαι που. Προστεταχε μεν γαρ ο των ολων Θεος
τωι θεσπεσιωι Μωσηι την αρχαιαν εκεινην διατεκτηνασθαι τε και αναδειξαι σκηνην,
ου καθ' ον αν βουλοιτο τροπον αυτος διεσκευασμενην, αλλ' ως αν εχειν παρα Θεου
προσταττοιτο· "Ὅρα γαρ, φησι, ποιησεις αυτην κατα τον τυπον τον δειχθεντα σοι εν
τωι ορει." Ἐπειδη δε το θειον ευθυ διεπεραινετο θεσπισμα, και εν κοσμωι τωι
τελεωτατωι το τεχνουρ γουμενον ην, παλιν εφη Θεος· "Ἐν ημεραι μιαι του μηνος του
πρωτου, νουμηνιαι του μηνος, στησεις την σκηνην." Τουτοις δε προσεπαγει το
Γραμμα το ιερον· "Και εγενετο εν τωι μηνι τωι πρωτωι, τωι δευ τερωι ετει,
εκπορευομενων αυτων εις Αιγυπτον, νουμηνιαι εσταθη η σκηνη." Ἀκουεις οτι εν ετει
τωι δευτερωι, και εν νουμηνιαι του πρωτου μηνος δι επηξατο την σκηνην; Τοτε γαρ,
τοτε και αμνος εσφαζετο, το ιερον αληθως και αμωμον θυμα κατα σημαινων εφ'
εαυτωι, τουτεστι Χριστον· ος εις οσμην ευωδιας προσκεκομικεν εαυτον τωι Θεωι και
Πατρι, εις νεον αιωνα μεταρυθμιζων τα καθ' ημας. Αιωνος δε νεου τυπος αν νοοιτο,
και μαλα σαφης η νεομη νια· "Καινη γαρ κτισις τα εν Χριστωι· και τα αρ χαια
παρηλθε," κατα τας Γραφας. Ουκουν εν μηνι τωι πρωτωι, και εν μιαι του μηνος,
τουτεστιν, εν νεομηνιαι την αγιαν ανιστησι σκηνην ο θεσπεσιος Μωσης. Ἀλλ' εξω
γραφει το σχημα της οντως σκηνης της αληθεστερας και αγιας την αναδειξιν, τουτ
77.757 εστι, της Ἐκκλησιας, ην αυτος ημων ο Σωτηρ δι επηξατο, των αρχαιων
εκεινων παρωιχηκοτων και ρων, καθ' ους εκρατει θανατος, πεπαλαιωκε τε τους επι
της γης η αμαρτια, και ολην κατα κρατος αιρη σειν την υπ' ουρανον ο της ανομιας
ευρετης επαπει λει λεγων· "Την οικουμενην ολην καταληψομαι τηι χειρι ως νοσσιαν,
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ως καταλελειμμενα ωα αρω· και ουκ εσται ος διαφευξηται με, η αντειπηι μοι."
Ἀλλ' ησαν εκεινωι κομπος απλως, και αλαζονειας εγκληματα της καθ' ημων
πλεονεξιας οι λογοι. Και της ελπιδος ημαρτηκως, δια πραγματων ηλεγχετο.
Σεσωσμεθα γαρ εν Χριστωι, καθαπερ εφην αρτιως, αναδεδειγμενης ημιν της αγιας
σκηνης καιροις τοις καθηκουσι, καθ' ους εις καινοτητα ζωης μεταστοι χειωμεθα, τον
παλαιον ριπτουντες ανθρωπον συν τοις παθημασι και ταις επιθυμιαις. Ἐκδειξειεν αν
ευ μαλα και αυτος ο τροπος της κατασκευης της αρ χαιας εκεινης σκηνης, των δια
Χριστου θεσπισματων προεισθεοντα χρησιμως τον του νομου καιρον, μεθ' ον ην
ακολουθον, τον αμεινω λοιπον ορασθαι και αγιωτερον, και τελειοτεραν εχοντα προς
Θεον την οι κειωσιν. Ουκουν νομομαθης ων ο Παυλος και πεπαι δευμενος κατα
ακριβειαν, ως αυτος που φησι, της αρχαιας σκηνης καταγραφετω το σχημα, λεγων
ωδι· "Σκηνη γαρ κατεσκευασθη πρωτη, εν ηι η τε λυχνια και η τραπεζα, και η
προθεσις των αρτων, ητις λε γεται Ἁγια. Μετα δε το δευτερον καταπετασμα, σκηνη
λεγομενη Ἅγια αγιων, χρυσουν εχουσα θυ σιαστηριον, και την κιβωτον την
περικεκαλυμμε νην παντοθεν χρυσιωι, εν ηι σταμνος χρυση εχουσα το μαννα, και η
ραβδος Ἀαρων η βλαστησασα, και αι πλακες της διαθηκης." Ὁραις οτι προτεθειτο της
δευτερας και εσωτατω σκηνης η εν πρωταις εισβο λαις, εν ηι και το ιερον κατειθιστο
γενος, τας δι' αι ματων ποιεισθαι προσαγωγας, και της κατα νομον λατρειας
αποπεραινειν τους τυπους. Ἀλλ' ην η δευ τερα της πρωτης αγιωτερα. Τοιγαρτοι και
ωνομα ζετο τα Ἅγια των αγιων. Τις ουν ο λογος του της δευτερας προκεισθαι την
πρωτην, και της εσωτατω προεισβολην ωσπερ τινα τεταχθαι την εξωτεραν, σαφηνιει
παλιν ο σοφωτατος Παυλος. Ἔφη γαρ ουτω· "Τουτων δε ουτω κατεσκευασμενων, εις
μεν την πρωτην σκηνην διαπαντος εισιασιν οι ιερεις τας λα τρειας επιτελουντες· εις
δε την δευτεραν απαξ του ενιαυτου μονος ο αρχιερευς, ου χωρις αιματος, ο
προσφερει υπερ εαυτου, και των του λαου αγνοημα των· τουτο δηλουντος του
Πνευματος του αγιου, μη πω πεφανερωσθαι την των αγιων οδον, ετι της πρω της
σκηνης εχουσης στασιν." Βασιμος μεν γαρ, εφην, η πρωτη πολλοις· απροσιτος δε η
δευτερα και εσωτατω, τα Ἅγια των αγιων. Μονος γαρ εισεθει δι' ετους εισαπαξ ο
των ιερων ως ταγμα των ηγουμενος, "ου χωρις αιματος," κατα το γε γραμμενον.
Προδρομος γαρ υπερ ημων "εισηλθεν 77.760 Ἰησου εις τα Ἅγια των αγιων, αιωνιαν
λυτρωσιν ευραμενος, ου χωρις αιματος," κατα τας Γραφας. Τεθυται γαρ υπερ ημων,
ως αμωμον ιερειον, εις οσμην ευωδιας τωι Θεωι και Πατρι. Ουκουν εν πρωτηι σκηνηι
των το τηνικαδε θυοντων η στασις χρησιμος επραττετο, την εις τα Ἅγια των αγιων
εισδρομην ουκ ανιεντος του νομου. "Πεφανερωτο γαρ ουπω, φησιν, η των αγιων
οδος, ετι της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν." Ἀποχρη μεν ουν, καθαπερ εγᾦμαι, τα
προειρημενα προς αποδειξιν εναργη του καιρου, καθ' ον αν εικοτως τελοιτο το
Πασχα. Ἁρμοσειε δ' αν αρα τισι το εσθιειν αυτο, η και οπως αν τελεισθαι πρεποι,
φερε λεγομεν, εκ των ιερων ελοντες Γραμ ματων. εʹ. Ἔφη τοινυν ο μεγας ημιν
Μωσης, το επ' αυτωι χρησμυδημα συντιθεις, οτι τοις τον ιερον και αβεβη λον
καταδηδοκοσιν αμνον αρτοις τε αζυμοις και τοις των λαχανων πικροις κεχρησθαι
δεησει, μετ εχειν και των κρεων, ωδε σχηματος εχοντας. "Ἔστωσαν υμων, φησιν, αι
οσφυες περιεζωσμε ναι, και τα υποδηματα εν τοις ποσιν υμων, και αι βακτηριαι εν
ταις χερσιν υμων· και φαγεσθε αυτο μετα σπουδης. Πασχα εστι Κυριου." Ἀλλα τι μοι
βουλεται των δαιτυμονων το σχημα; φαιη τις αν εσθ' οτε, και μαλα εικοτως. Ἥκιστα
μεν γαρ και εικαιομυθος ο νομος ην· εψεται δε παν τως των τεθεσπισμενων εκαστωι
το καταθαυμα ζεσθαι δειν. Ἢ γαρ ουχι γελοιοτητος τε και αμα θιας εμπλεον, ορθα
μεν ημας φρονειν ηιρημε νους, αποσπουδαζειν ως ακαλλες το ματαιον τε και απηχες
ειπειν, ηγουν ελεσθαι πληρουν· την δε ανωτατω φυσιν, νομωι καταρυθμιζουσαν εις
το ευ εχειν τα καθ' ημας, το ασυντελες εις ονησιν ως αναγκαιον ιδειν· και εικαιαν
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινα και ασυφη λον παραῤριψαι φωνην; Ἄπαγε της δυσβουλιας. ∆ιακεισομεθα γαρ
ουχ ωδε ταυτα εχειν. Πολλου γε και δει. Τις ουν ο λογος του χρηναι λοιπον τους
εσθιοντας τον αμνον, διεζωσθαι μεν την οσφυν, υποδεδεσθαι δε τους ποδας, και
ραβδον ελειν; Ἆρα ουκ εναργης ο τυπος, και μονονουχι βοαι της οικονομιας τον
τροπον; Οι γαρ παναγνον αληθως επιτελουντες πανηγυριν, και κεκλημενοι προς μεθ
εξιν της ευλογιας Χριστου, ματαιον μεν ηγησον ται τον εν τωιδε τωι βιωι
περισπασμον, διαῤριπτουν τες δε ποι το βιουν ελεσθαι σαρκικως, τα ανω φρονουσι
λοιπον, εις την ανω σπευδουσι πολιν, και εις ετεραν ωσπερ μεταφοιτωσι ζωην,
αγιοπρεπη δηλονοτι και της γηΐνης απηλλαγμενην. Ταυτηι τοι σαφως ο νομος
οδοιπορικον τοις εσθιουσιν απο νεμει το σχημα, ως οσον ουδεπω μετοιχησομενοις
εις τα αμεινω και υπερκειμενα· χρηναι γαρ εγωγε φημι, καθαπερ εφην αρτιως, τωι
τοιωιδε διαπρεπειν σκοπωι τους καθαρως εορταζοντας, και εις ενοτητα 77.761
κεκλημενους την ως προς Θεον εν Χριστωι. ∆ι' αυ του γαρ την προσαγωγην
εσχηκαμεν, "Και αυτος εστιν η ειρηνη ημων," κατα τας Γραφας. Ὅτι δε το νωθρον εν
τουτοις ουκ αζημιον, και το αναπιπτειν εις ραιθυμιαν ουκ εξω δικης, παραδειξειεν αν
ο νο μοθετης, ειπων περι του αγιου Πασχα· "Και φα γεσθε αυτο μετα σπουδης. Πασχα
εστι Κυριου." Ὄκνου γαρ αμεινους ορασθαι προσηκει, και μελλη σιν ου
προσιεμενους, τους θεοφιλη και ευδοκιμον κατορθουντας ζωην. Ἐπιδραττεσθαι δε
ωσπερ των καιρων, και παριππευειν ουκ εαιν τον ταις φιλερ γιαις πρεποντα χρονον.
Ὅνπερ γαρ τροπον, τοις μεν την αλα διαπλειν ηιρημενοις, των εξ ουριας πνευματων
το ραιθυμειν ουκ αζημιον· γηπονοις γαρ, καιρου καλουντος εις πονους, το οικοι
μενειν αναρμοστον· ουτως ειναι φημι τοις των αριστων επιμεληταις ακλεα την
μελλησιν, και του καταψεγε σθαι δειν εμποιητικον, μαλλον δε απασης ζημιας, και
των εξ οκνου και ραιθυμιας αδικηματων αναφα νεισθαι προξενον. Παρεισθω δη ουν
η μελλησις, και διεῤριφθω μακραν τα εξ οκνου πταισματα· πρεποιεν γαρ αν κατ'
ουδενα τροπον τοις κεκλημενοις δια της πιστεως, εις γε το χρηναι μεταλαχειν της
ευλογιας Χριστου. Ἔσθιον δε μαλλον αρτους τε αζυμους και πικριδας επ' αυτοις.
Ἔφη γαρ ωδε το Γραμ μα το ιερον. Και τι το βαθυ και αποῤρητον αινιγμα των
νομικων θεσπισματων, φερε λεγωμεν ως ενι. Ζυμηι μεν γαρ τους της φαυλοτητος
τροπους παρει καζειν εθος τηι θεοπνευστωι Γραφηι. ∆εχεται δε πι κριδας, υποτυπωσιν
και παραδειγμα των ανιαιν πε φυκοτων, του διωσεσθαι φημι, του πειραζεσθαι, και
ιδρωσιν εσθ' οτε δια Χριστον ομιλειν. Καταπι κραινει γαρ ωσπερ τα τοιαδε τον νουν,
και ταις αφορητοις δυσθυμιαις καταικιζεται. Ουκουν ει τωι γενοιτο, φησι, το εν
μεθεξει γενεσθαι Χριστου, μη ανεπιτηδευτον ποιεισθω την αρετην, αποφοιτατω
παντος του καταμιαινειν ειδοτος, και ορασθω τλη παθης. ∆ειν γαρ εγωγε φημι τους
το ιερον ευ μαλα διαπεραναντας Πασχα, τοις περι της ακηρατου Θεο τητος
εναγλαΐζεσθαι λογοις· και το χρημα ποιεισθαι τρυφαιν. Σωματα μεν γαρ ταις αυτοις
πρεπουσαις ηδεται τρυφαις· νου δ' αν γενοιτο τροφη θειος, οιμαι που, λογος και
ιερων δογματων αφηγησις, ορθως και ανεπιπληκτως εχουσα κεκομψευμενων
εννοιων, σοφισμου και απατης, και ψευδοεπειας απηλλαγμε νη. Καθαρα και αζυμος
η τοιαδε τροφη. Πολλοι γαρ πολλακις της των θειων δογματων ορθοτητος, μο
νονουχι κατορχουμενοι, και τοις της αληθειας εναθυ ροντες λογοις αθλιων αυτοις
εννοιων ανοσιους επεισ φορας ποιεισθαι σπουδαζουσι, και κοσμικης απατης
ευρηματα μυθοπλαστουντες οι δειλαιοι, τον των απλουστερων κατασινονται νουν.
Ἀλλ' επιβητω Χριστος τοις αυτου γνωριμοις· "Προσεχετε απο της ζυμης των
Φαρισαιων και Γραμματεων." Ἰουδαικης γαρ ευρεσιλογιας ου μακραν τα της
εκεινων αβελτη 77.764 ριας γραοπρεπη μυθαρια. Ἀφεξωμεθα δη ουν της τοιασδε
τροφης· καθαρους δε εις νουν εισοισωμεν λο γους τους εκ των αγιων προφητων, και
τας δια Μω σεως εντολας μεθισταντες εις αληθειαν των αινιγμα των την δυναμιν,
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και προ γε των αλλων την ευαγ γελικην και σωτηριον παιδευσιν, τας των
αποστολων συγγραφας, ου καθαπερ εθος τισι, προς ακαλλη θεω ριαν τον των
γεγραμμενων καταβιαζομενοι νουν, ουδε της ορθοτητος ανοσιως εξελκοντες, αλλ'
ηιπερ αν ιοι των θεωρηματων ο σκοπος, ταυτηι και αυτο προθυμως διαττοντες.
Συνεπιτηδευσωμεν δε τουτωι την υπομονην, πικροις εντριβεσθαι πονοις ου παρ
αιτουμενοι, δια γε το ορθως ελεσθαι βιουν, και κατ οπιν ιεσθαι των τεθεσπισμενων.
Ἔστι γαρ, εστιν ομολογουμενως, ουχι τοις τυχουσιν απλως βασιμος η αρετη,
δυσπροσιτος δε και αναντης. Ἐφικοιτο δ' αν αυτης ου φιληδονος τις η παρειμενος,
ου τοις της σαρκος παθεσιν εναλους, και ολοτροπως ενεσχημε νος, και ταις εις τα
αισχιω ροπαις, παντα μεν κα λων ενεις, ολοις δε ωσπερ ιστιοις ακαθεκτως διωθου
μενος, αλλ' ο νηψει διαπρεπων, και της επ' αγαθοις ευτολμιας εμπλεως, ευκοσμιας
εραστης, επιεικειαι συντεθραμμενος, και ιδρωτος μεν του προς τα αμει νω βλεποντος
καταφρονητης, πονοις δε τοις υπερ αυτης το ευδοκιμειν ωνουμενος· Ουδε γαρ αν
υπαρ ξαι τισι το κατορθουν δυνασθαι τι των τεθαυμασμε νων, ει μη ποιουτο δια
σπουδης, και το δειν ελεσθαι τληπαθειν. ϛʹ. Ουκουν ως εν τυποις ο νομος, ζυμηι τε
φημι και πικροισιν, αναγκαιων ημιν πραγματων ποιειται δηλωσιν. Ὧν την πειραν ει
παραιτοιμεθα, ποῤρω ποι της θειας αποφοιτωντες τριβου, και την τοις αγιοις
πρεπωδεστατην παρεκθεοντες ζωην, ου με τριως εαυτους αδικησομεν. Ει γαρ ο της
ζωης ημων αρχηγος, και τελειωτης Ἰησους δια παθηματων ετε λειωθη, κατα το
γεγραμμενον, πως ουκ ακλεα και κατεσκωμμενον ημεις διαζησωμεν βιον, το εν ισοις
γενεσθαι παραιτουμενοι, και τους της ευδοκιμησεως αποσπουδαζοντες τροπους;
Ἀκουσομεθα γαρ ευθυς επιβοωντος και λεγοντος του Χριστου· "Ει τις θελει οπισω
μου ελθειν, απαρνησασθω εαυτον, και αρατω τον σταυρον αυτου. και ακολουθειτω
μοι." Ἕπεσθαι δη ουν αναγκαιον ημας τοις ιχνεσι του Χριστου, ος εαυτον δεδωκεν
υπερ ημων. Και δια ποιαν αιτιαν; Παλαι μεν γαρ το ανθρωπινον κατεληι ζετο γενος
ο της αμαρτιας ευρετης· και τροπον επιβουλης ουδενα μενειν εων ταις εαυτου
δυστρο πιαις ανεπιτηδευτον, πεφενακικε τους επι της γης, και την της θεοτητος
δοξαν ονειροπολων, αναδειμα σθαι οι βωμους και τεμενη προστεταχε, βουθυσιαν
και λιβανωτοις καταγεραιρειν εκελευεν. Ἀποκομι ζων δε τους πεπλανημενους εφ'
οπερ αν βουλοιτο, 77.765 τους μεν, ηλιωι το σεβας, τους δε, σεληνηι και αστροις
αναπτειν ανεπειθεν· αλλα και τοις επι τουτων αισχιοσιν ενιεις εγκλημασι, και
κτηνων αλογων αφιερουν εποιει μορφας, το θειον, οιμαι που, περι υβριζων αξιωμα·
και της ανωτατω πασων ουσιας την δοξαν αποκομιζειν αποτολμων, και μεχρι των
ουτως ευτελεστατων, και τα ων ουδεις αν γενοιτο λογος, φιλαπεχθημονως αυτηι
παρεικαζειν αξιων. ∆εινον γαρ αει, και παντολμον το θηριον. Ἀποβουκολησας δη
ουν της αληθους θεογνωσιας τον ανθρω πον, και βουλης αριστης και διασκεμματων
ορθων αμοιρειν αναπεισας, και ταις αυτου ζευγλαις εξ απατης υπενεγκων, απασης
μεν ευθυς φαυλοτητος εραστην απετελει, αστιβη δε αυτωι, και ανηνυτον παντελως
αποφηνας την αρετην, βδελυρον ετιθη, και Θεωι κατεστυγημενον. Ἥκοντας δε ηδη
προς τουτο ταλαιπωριας, ηλεει λοιπον ο των ολων ∆η μιουργος, αντετιθη τοις
εκεινου κακουργημασι τους διασωζειν ειδοτας. Ἐκαλει δια Μωσεως, πρωτο λειον
ωσπερ τι της εκεινου θεοτητος εξελων τον αρ χαιον Ἰσραηλ, και δη και νομοις
αριστοις αυτον κα ταρυθμιζων εις ακοσμιαν, ζηλωτον επετελει. Ἀλλ' ουδεν ηττον
εκεινος, την των απλουστερων υποτρεχων καρδιαν, αισχρων επιτηδευματων και
ανοσιου βουλης μεταποιεισθαι παρεσκευαζεν. Ἰατροι κατα καιρους ψυχικων
αῤρωστηματων απαλλαττειν ειδοτες οικο νομικως ανεδεικνυντο. Ἀλλα και αυτους
ατιμαζον τες τους αγιους προφητας, πολυτροπως ηλισκοντο. Ἀθλιως δη ουν
πεπραχοσιν ημιν αυτον αναγκαιως κατεπεμψε τον Υιον ο Θεος και Πατηρ, μετακο
μιουντα τα καθ' ημας εις το ασυγκριτως αμεινον η παλαι, και ανασωσαντα τους επι
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της γης, εξηιρη μενης δηλονοτι της αμαρτιας, και του δι' αυτης αναφυντος θανατου
τηι ιδιαι ριζηι συνολωλοτος, και αυτης δε προς τουτοις της του διαβολου τυραννιδος
καθηιρημενης. Ἔπρεπε δε τα ουτω λαμπρα και περιφανη των κατορθωματων, των
μεν γενητων ουδενι, μονηι δε μαλλον τηι παντα υπερκειμενηι φυσει, και ταις
ανωτατω δυναμεσι και υπεροχαις ευ μαλα κατεστεμμενηι. Γεγονε τοινυν ανθρωπος ο
μονογε νης του Θεου Λογος, ο δι' ου τα παντα παρηχθη προς γενεσιν, και
πεποιημενα σωζεται. Και τις μεν ο τροπος της οικονομιας, ητοι της ενωσεως του
Λογου προς το απο γης σαρκιον, πολυπραγμονειν ουκ αζημιον. Το γαρ υπερ νουν και
λογον βασανου κρειττον αει, και υποφερεσθαι ταις ερευναις αξιοι. Γεγονως δε καθ'
ημας, διχα μονου του ειδεναι πλημ μελειν, οτι Θεος κατα φυσιν εστι ταις των τερατ
ουργηματων υπερβολαις σαφως τε και εναργως ανεδεικνυτο. Νεκρους γαρ εκ
μνηματων οδωδοτας ηδη και κατεφθαρμενους παλινδρομειν εκελευεν εις ζωην·
τυφλοις τοις εκ γενετης εδιδου το βλεπειν· μακρων απηλλαττε νοσηματων· θαλασσηι
και πνευ μασιν επιτιμων εθαυμαζετο, και πολυς αν γενοιτο περι τουτων ο λογος,
εκαστα σαφως ειπειν ελομενος. 77.768 Ἀλλα δεον επι τουτοις υπεραγασθαι μεν
αυτον τους εξ Ἰσραηλ, ανακραγειν δε λοιπον εξ αυτων των θεοσημιων
αναπεπεισμενους· "Ἀληθως Θεου Υιος ει," κατα πολλους ατιμαζοντες ηλισκοντο
τροπους, και τελευτωντες εσταυρωσαν. Καθιει γαρ οικονομι κως εαυτον εις τουτο
Χριστος· ινα καθ' ημων γεγονως εν νεκροις, και τοις εν ᾅδου κηρυξας πνευ μασιν,
ανεβιω τριημερος, το αμειδες και αμειλικτον του θανατου καταργησας κρατος, και
εκ της ριζης αυτης αναβοθρευσας την φθοραν, ουτω τε λοιπον βασιμον τοις επι της
γης και αυτον αποφηνηι τον ουρανον. Προδρομος γαρ υπερ ημων ανεβη προς τον
Πατερα. Ἥξει τε κατα καιρους εν τηι δοξηι του γεγεννηκοτος μετα των αγιων
αγγελων, αποδωσων εκαστωι κατα το εργον αυτου. Ὡς ουν κριθησομενοι, την πιστιν
τηρησωμεν, συντομως πολιτευσωμεθα· ζησωμεν ορθως, κατακιβδηλευοντες μεν της
κακιας τους τροπους· επιτηδευοντες δε παν ειδος αρετης, την φιλαλληλιαν, την
φιλοπτωχιαν, θεραπευσωμεν ορφα νους, επισκεψωμεθα χηρας, ελεησωμεν των εν
αῤρω στιαις το δακρυον· τους εν δεσμοις οντας επισκε ψωμεθα· την του σωματος
αγνειαν επιτηδευσωμεν. Ουτω γαρ, ουτω νηστευοντες, καθαρως την αγιαν και
παναγνον επιτελεσομεν εορτην· αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης απο
εκκαιδεκατης του Φαμενωθ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριω δους Πασχα απο
μιας και εικαδος του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι εκτηι και
εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα το ευαγγελικον κηρυγμα·
εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι εβδομηι και εικαδι του αυτου
μηνος, συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ,
ουτω παλιν τοις θειοις εντρυφησομεν λογοις, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι'
ου και μεθ' ου τωι Πα τρι συν τωι αγιωι Πνευματι, δοξα και κρατος. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΖʹ
Προθεωρια.
Τα συνηθη και νυν αναγνωσομεθα, και λογοις ημας εκκλησιαστικοις
εστιασομεν, προσκλησιν ωσπερ τινα χρημα ποιουμενοι του δειν ελεσθαι, και ορθηι
διαπρεπειν πιστει, και την ευκλεα και αμω μητον αγαπησαι ζωην. αʹ. Οι την ευφυα
και απολεκτον, και τοις θειοις συμβαινουσαν νομοις επησκηκοτες ζωην, και προς γε
τουτο διαττειν ουκ αγενως προθυμουμενοι, οκνου μεν αμεινους ειεν αν, οιμαι,
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντος, αει τε το εμπο δων ριπτουντες ως απωτατω, των εν χερσι σπουδα σματων το
περας της προυργιαιτατης φροντιδος αξιουν εγνωκασι. Φαιην δ' αν οτι δεησει προς
τουτο και ως πλειστης ουσης της νουθεσιας αυτοις, και του καταθηγειν ειδοτος εις
ακμαιοτεραν σπουδην· καθαπερ αμελει και τοις παλαιειν ειωθοσι των νεων, 77.769
της του παιδοτριβου φωνης, διανισταντος αει προς το τληπαθες, και της του νικαιν
εφιεσθαι δοξης μονονουχι και επαναγκαζοντος. Ἀφιγμαι δη ουν εις μεσον και αυτος
εγω, τοις των αγαθων αυχηματων ερασταις τηι του Ψαλλοντος λυραι συγκεκραγως·
"Ἀνδριζεσθω, και κραταιουσθω η καρδια υμων, παντες οι ελπιζοντες επι Κυριον."
Ὡς γαρ αυτος που παλιν φησιν ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Καιρος του ποιησαι τωι Κυριωι."
∆ειν δε δη οιμαι προς υμας τους της παρακλησεως ποιεισθαι λογους, ολιγα πε
φροντικοτας του μη επαξιως δυνασθαι τι των προ κειμενων ειπειν, ηγουν δια τοι το
της τινων ευγλωτ τιας ιεναι κατοπιν, εννοηκοτας δε μαλλον εκεινο σοφως, ως πολυ
δη τι το αμεινον, οις αν τις εχοι και δυναται τους γνωριμους εστιαιν, και εισοικιζε
σθαι τους επιτηδειους, η τον απηνη και κακοδοξον ανθελεσθαι βιον, αιδοι του μη
δοκειν της ετερων ητ τησθαι φιλοτιμιας. Θαῤρειν δε, οιμαι, και ετερως τον αγωνα
περιεστιν εκεινο διεσκεμμενωι. ∆ιαμε μνησομαι γαρ του παντων κρατουντος Θεου,
τωι παναριστωι λεγοντος Μωσει· "Τις εδωκε στομα αν θρωπωι; και τις εποιησε
δυσκωφον και κωφον; βλε ποντα και τυφλον; Ουκ εγω Κυριος ο Θεος; Και νυν
πορευου, και εγω ανοιξω το στομα σου." Σκια μεν ουν και τυποι το αρχαιον εκεινο
χρησμυδημα, και ει λελαχηται δι' αγγελων μεσολαβουντος Μωσεως. Ἀμοιρησει δ'
αν ου τι που των υπερ αισθησιν εν νοιων, ει λεπτοις αυτο τις καταθρησειεν
οφθαλμοις, και των του γραμματος κατασκιασματων αλογειν ειθισμενος, τον εν
βαθει τε και εσωτατωι κατασκε πτοιτο νουν. Προτεταχε τοινυν ο νομος καταγε
ραιρεσθαι δειν τον των ολων Θεον κατα πολλους μεν τροπους· προσετιθει οτι και
τρυγωνας αυτωι καθιερουν αναγκαιον. Και τοι, μυριαι δε οσαι κατα τον κοσμον αι
των ορνιθων αγελαι, ων εισιν οι μεν την ανω πτησιν νομωι φυσεως εκτετιμηκοτες·
οι δε προς τουτο και υγροι. Μεγεθος δε και σχημα και καλλος ουχ εν αυτοις. Γραφει
δε αλλον αλλως η φυσις, και ταις του πεποιηκοτος τεχναις εις ευανθη χρωματων
ιδεαν το γενος αυτοις κατευρυνεται. Ειτα τι δη ποτε, φαιη τις αν, παρεις ο νομος
εκεινα, και τα παντων αριστα παραδραμων, μονονουχι ταις ανω τατω τιμαις την
τρυγωνα στεφανοι, ποιεισθαι προσ τεταχως ιερον αυτην τωι Θεωι αναθημα; Τι το αιτη
μα, και τι το σοφον του νομου; Ἀποδεχεται τον λογον, ως Λογου Πατηρ, ο παντος
επεκεινα νου, φημι δη Θεος· και τα των στρουθιων ευστομειν ειωθοτα ποιειται
δεκτα, και προτιθησι των αλλων, καιτοι πολυ το επιχαρι καταπλουτουντων εσθ' οτε·
διδασκων ημας αινιγματωδως, οτι των αλλων αμει νους και ιερωτατοι και παρ' ημιν
αυτοις οι λογου χρειαν πεπιστευμενοι, και νουθετειν οιοι τε των καλλιστων
εισηγηματων τους εραστας. Φερε τοινυν τον ∆εσποτικον αμπελωνα τοις απο της
θειας Γρα φης κατακηλησωμεν λογοις· ουκ ατρανη και αση 77.772 μον απλως ιεντες
ηχην, αλλ' εορταζειν υμας ανα πειθοντες τοις καθηκουσι λογισμοις, ως αν ευ εχοι το
χρημα· δρωιτε ορθως και ανεπιπληκτως, κατα γε το τωι νομοθετηι δοκουν. βʹ. Ἔφη
τοινυν ημιν ο θεσπεσιος Λουκας εν ιδιαις συγγραφαις· "Ἦλθε δε η ημερα των
Ἀζυμων, εν ηι εδει θυεσθαι το πασχα· και απεστειλε Πετρον και Ἰωαννην ειπων·
Πορευθεντες ετοιμασατε ημιν το πασχα, ινα φαγωμεν. Οι δε ειπον αυτωι· Που θελεις
ετοιμασωμεν; Ὁ δε ειπεν αυτοις· Ἰδου, εισελθοντων υμων εις την πολιν, υπαντησει
υμας ανθρωπος κεραμιον υδατος βασταζων. Ἀκολουθησατε αυτωι εις την οικιαν εις
ην εισπορευεται, και ερειτε τωι οικοδεσποτηι της οικιας· Λεγει σοι ο διδασκαλος, Που
εστι το καταλυμα, οπου το πασχα μετα των μαθη των μου φαγω; Κακεινος υμιν
δειξει ανωγαιον μεγα εστρωμενον, εκει ετοιμασατε." Ἀκουεις οπως τοις της
θεοτητος οφθαλμοις οποι ποτε αρα καταλυειν αξιον, ευ μαλα διερευνωμενος,
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανωγαιον εφη κατα δειχθησεσθαι τοις αγιοις αποστολοις μεγα τε και εστρωμενον,
και ποδηγον εις τουτο ποιεισθαι προσ τεταχε τον τωι κεραμιωι κατηχθισμενον,
εισκομι ζοντα τε το υδωρ τωι της εστιας δεσποτηι; Ἴθι δη γουν ως δι' ισχνων εννοιων
επι τα ετι μειζω και νοητα. Και ειπερ τωι σκοπος αυτον εχειν εις νουν ενοικισθεντα,
και ενηυλισμενον, και συνεορταζοντα τον Χριστον, καταπλουτουντι τωι τεως την δι'
υδατος καθαρσιν, απονιζετω την αμαρτιαν της εαυτου ψυχης, και των αρχαιων
αινιγματων αποτριβεσθω τους μο λυσμους. Ουτω γαρ που Θεος, και δια φωνης
Ἡσαΐου φησι· "Λουσασθε και καθαροι γινεσθε· αφελετε τας πονηριας απο των
ψυχων υμων απεναντι των οφθαλ μων μου· παυσασθε απο των πονηριων υμων,
μαθετε καλον ποιειν, εκζητησατε κρισιν, ρυσατε αδικου μενον, κρινατε ορφανωι, και
δικαιωσατε χηραν, και δευτε, και διαλεχθωμεν, λεγει Κυριος. Και εαν ωσιν αι
αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως χιονα λευκανω· εαν δε ωσιν ως κοκκινον, ως εριον
λευκανω." Χρηναι γαρ εγωγε φημι προεκθλιβεσθαι μεν ωσπερ των ημετερων
διανοιων τον εκ φαυλοτητος ρυπον· εισοι κιζεσθαι δε ουτω λοιπον την ευκλεα και
αξιοληπτον αρετην, ης αν γενοιτο το ισοστατουν ουδεν παρα γε τοις αρτιοις την
φρενα, και αποκρινειν ειδοσι του πεφυκοτος αδικειν το μη ουτως εχον. Ὥσπερ γαρ,
οιμαι, παντη τε και παντως, ασυνυπαρκτα μεν αλ ληλοις εν ενι κατα ταυτον τα τηι
φυσει μαχομενα· "Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος;" κατα το γεγραμμενον, ει δε
αναιροιτο το εν, θατερωι δη παν τως ανησει την εισδρομην· κατα τον αυτον, οιμαι,
τροπον, φαυλοτης τε και αρετη, μαχομενην εχουσαι την εν εργοις ποιοτητα, πλειστηι
τε οσηι διαφοραι δι εσχινισμεναι, πως αν εις ενα χωρησειαν νουν; ειτα 77.773 τον
εισδεδεγμενον, ουκ ακαλλη τε και αλλοπροσαλλον αποφηνειαν αν, και οιον αμφοιν
επισκαζοντα τοις ποσιν; Ἀλλ' ο γε προφητης Ἠλιας τοις ουτως ζηιν ειωθοσιν επιτιμαι,
λεγων· "Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις;" Ἐξειργει δε και ο νομος
των τοιουτων ηθων τε ημας και τροπων, το ασυμφυες και ασυμβατον παραιτεισθαι
προσταττων αινιγματωδως. Ἔφη γαρ ουτως· "Ουκ αροτριασεις εν μοσχωι και ονωι
επιτοαυτο." Και παλιν· "Ουκ ενδυσηι ερια και λινον εν τωι αυτωι." Ἄθρει γαρ οπως
ημας πανταχη το οιονει πως ασυμμιγες, και ουκ εν κοσμωι συνεζευγμενον, ως
ακαλλες και ανο σιον δειν εφη μισειν, και των ανομοιων την συνδρο μην ουκ οιδε
τιμαιν. ∆ει δη ουν αρα τους αριστα γε βιουν ηιρημενους, προαποτριβεσθαι μεν, ως
εφην, τους εκ φαυλοτητος ρυπους, απαλλαττεσθαι δε μο λυσμων. Ουτως εχοντι και
λελαμπρυσμενωι πρεποι αν ηδη και το υψου δωματιον εχειν, και ωσπερ εν υπερυωι
τοις εξ αρετων αυχημασι συνεορταζειν τε και συναυλιζεσθαι τωι Χριστωι, "ος δι' ημας
επτω χευσε πλουσιος ων, ιν' ημεις τηι αυτου πτωχειαι πλου τησωμεν." Αυτο γαρ
υπαρχων το ειδος, ο χαρακτηρ του Θεου και Πατρος, ο Υιος το απαυγασμα της δο ξης,
και εξ αυτου κατα φυσιν γεγεννημενος, και τηι κατα παν οτιουν ισοτητι διαπρεπων,
συνυφεστηκως τε και συναΐδιος ισοσθενης και ισουργος, ισοκλεης και ομοθρονος,
"ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι," κατα το γεγραμμενον. Καθικετο γαρ εν
τοις καθ' ημας, και υπεστη κενωσιν εθελουσιον· και, ηι φησιν ο σοφος Ἰωαννης,
"σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν," και ο προ παντος αιωνος και χρονου την εκ
Θεου του και Πατρος αποτεξιν εχων, την επεκεινα νου και λογου παντος, επειδη
γεγονε σαρξ, και ανθρωπινην ανετλη γεννησιν οικονομικως, και ο χρονου παντος
ποιητης και τεχνιτης, ως εις αρχας του ειναι παρενηνεγμενος, οτε γεγονε καθ' ημας,
ηκουσε του Πατρος λεγοντος· "Ἐγω σημερον γεγεννηκα σε." Ἆρ' ουν δια τουτο
νομιουμεν αυτον την του προυπαρχειν των ολων απεμπολησαι δοξαν; Ουδαμως.
Περινοησωμεν δε μαλλον εκεινο σοφως, οτι και εν σαρκι γεγονοτα τον ιδιον Υιον,
ουκ εξω τιθησιν ο Πατηρ των ενοντων αυτωι φυσικων αξιωμα των· ομολογει δε
παλιν αυτον, καν και εν τωι καθ' ημας ορωιτο σχηματι. Ου γαρ δια τουτο γεγονεν αν
θρωπος ο μονογενης του Θεου Λογος, ινα του ειναι Θεος απολισθησειεν· αλλ' ινα δη
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλλον, και εν προσ ληψει σαρκος της ιδιας υπεροχης, ανασωζοι την δοξαν. Ουτω
γαρ ημεις τηι αυτου πτωχειαι πεπλουτη καμεν, ανακομισθεισης εν αυτωι της
ανθρωπειας φυ σεως εις αξιωμα το θεοπρεπες, και θακοις ενιδρυ μενης τοις
απαντων επεκεινα. Καιτοι γαρ αει συν εδρευων ως Λογος τωι ιδιωι Πατρι, και εξ
αυτου τε και εν αυτωι κατα φυσιν υπαρχων, παλιν ηκουε και μετα σαρκος, λεγοντος·
"Καθου εκ δεξιων μου, 77.776 εως αν θω τους εχθρους σου υποποδιον των ποδων
σου." Ουτω και προσκυνεισθαι φαμεν αυτον προς τε ημων αυτων, και των αγιων
αγγελων, ουκ εις αν θρωποτητα ψιλην ασυνετως καταβιβαζοντες, επομε νοι δε τηι
θειαι Γραφηι, και φυσει τηι καθ' ημας τον εκ Θεου φυντα Λογον συνδουντες εις
ενωσιν, και εις εν τι το εξ αμφοιν αναπλεκοντες, ινα μη ως ανθρω πος απλως
θεοφορησας νοοιτο, Θεος δε μαλλον ενην θρωπικως, και καθ' ενωσιν οικονομικην,
την προς γε φημι την ιδιαν σαρκα, και την εκ της αγιας Παρ θενου γεννησιν υποδυς.
Νοηθειη γαρ αν ωδε τε και ουχ ετερως Χριστος εις, και Κυριος εις, ουκ εις αν θρωπον
ανα μερος και Θεον επιτεμνομενος μετα την αῤρητον συμπλοκην, αλλ' ει και νοοιτο
των εις ενο τητα συνδεδραμηκοτων η φυσις διαφορος, εις Υιον ενα παραδεχθεις και
νοουμενος. Ὥσπερ γαρ ταις των λιθων πολυτελεσταταις αυγαι τινες εναστρα πτουσι,
τα βαθη καταλευκαινουσαι, και ει βουλοιτο τις αποδιελειν τωι λογωι την συγκρισιν,
ετερος μεν τοι καταθρησειεν αυτην καθ' εαυτην την λιθον, ετερον δε αυ το εν αυτηι
νηχομενον φως, πλην εν εξ αμφοιν νοειται το υποκειμενον, καταφθερει δε παντως
η τομη τον επ' αυτηι λογον, διιστασα προς το ακαλλες τα προς ενωσιν συνηνεγμενα·
ουτω φαμεν και επι Χριστου. Συνδεδραμηκασι γαρ αποῤρητως, και ως ουκ αν εχοι
τις η νοειν η φρασαι, προς εν τι λοιπον το νοου μενον, θεοτης τε ομου και
ανθρωποτης· ιν' εν ταυτωι νοοιτο και ανθρωπος καθ' ημας, και Θεος υπερ ημας· ουτω
τε μονογενης και πρωτοτοκος. Και γουν εξ εδοθη μεν λαγονων των παρθενικων, και
ην ετι βρεφος, εφρονει δε τα Θεου. Και μαρτυρησει λεγων ο μακαριος Ἡσαΐας περι
αυτου· "∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον αγαθον η κακον, απειθει πονηριαι του
εξελεσθαι το αγαθον." Ὄσον μεν γαρ ηκεν εις γε τον της ανθρωποτητος λογον, ουπω
καιρος εδιδου τωι βρεφει το διακρινειν δυνασθαι των πραγματων τας φυσεις. Ἀλλ'
ην, ως εφην, και εν ανθρωποτητι Θεος, εφιεις μεν φυσει τηι καθ' ημας το δια των
ιδιων ερχεσθαι νομων· ανασωζων δε μετα τουτου της θεοτητος το ειλικρινες.
Νοηθειη γαρ αν ωδε τε και ουχ ετερως, και φυσει Θεος το τεχθεν, και η τεκουσα
Παρθενος μητηρ αν λεγοιτο γενεσθαι λοιπον, ου σαρκος και αιματος απλως,
καθαπερ αμελει και εφ' ημων αι καθ' ημας μητερες, Κυριου δε μαλλον και Θεου την
καθ' ημας ομοιωσιν υποδεδυκοτος. Ὡς γαρ ο θεσπεσιος γραφει Παυλος·
"Ἐξαπεστειλεν ο Θεος τον Υιον αυτου, γενομενον εκ γυναικος, γενο μενον υπο
νομον." Ου γαρ πω φαμεν εν ανθρωπωι γεννηθεντι δια γυναικος, τον του Θεου
καθηκεσθαι Λογον, καθαπερ αμελει και εν προφηταις ην, ψηφωι δε μαλλον ορθηι
στεφανωσωμεν την Ἰωαννου φωνην, σοφως τε και ατρεκως ειρηκοτος· "Και ο Λογος
σαρξ εγενετο, και εσκηνωσεν εν ημιν." Γεγενησθαι δε σαρκα τον Λογον
υποληψομεθα, σαρκος τε και αιματος κεκοινωνηκοτα· και τουτο παραπλησιως
77.777 τοις ουσιν εν αιματι, και σαρκι, τουτεστιν ημιν. Και ει γεγονε καθ' ημας, πως
ην ακολουθον την ανθρω πινην αυτον ατιμασαι γεννησιν; Ἐσκηνωσε γαρ εν ημιν
σαρκι και αιματι θεοπρεπως τε και αῤρητως, την ιδιαν φυσιν οιονει πως ανακιρνας.
Αυτη γαρ η του Λογου θεοτης, ει δη νοοιτο μονη και καθ' εαυ την, αποχρωσαν εχει
την εκ Θεου Πατρος γεννησιν· Καθικομενη γε μην οικονομικως εις ενωσιν την ως
προς ημας, και αναπλεχθεισα σαρκι, ηγουν τηι καθ' ημας φυσει, τελειως εχουσηι κατα
τον ιδιον λο γον, τοτε δη, τοτε διχα μωμου παντος, και αδικου μενη παντελως
ουδε[ν] εις γε το ειναι τουθ' οπερ εστι, και την καθ' ημας γεννησιν παραδεξεται· ουχ
ως εις αρχας του ειναι καλουμενη ποθεν (ην γαρ αει, και εστι, και εσται· και χρονου
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντος πρεσβυτεραν εχει την υπαρξιν), αλλα τοις της ανθρω ποτητος νομοις, δια
των ιδιων ερχεσθαι λογων εφιεισα σοφως. Ὥσπερ γαρ ιδια γεγονε του εκ Θεου
Πατρος οντος Λογου η εκ της αγιας Παρθενου τιμια τε και παναγνος σαρξ, ουτω και
παντα πρεποντα τηι σαρκι διχα μονης αμαρτιας. Πρεποι δ' αν μαλιστα σαρκι, και προ
γε των αλλων η δια μητρος αποταξις. Ουκ ουν θεοτης μεν αυτη καθ' εαυτην, ει εξω
νοοιτο σαρ κος, αμητωρ εσται, και μαλα ορθως. γʹ. Παρενηνεγμενου γε μην εις μεσον
ημιν μυστη ριου του κατα Χριστον, ετερος αν γενοιτο και λιαν ισχνος ο επι τωιδε
λογος. Οιησομεθα γαρ, ορθα φρονειν ηιρημενοι, και απλανεστατην ιοντες τριβον, ου
θεοτητα γυμνην, ενηνθρωπηκοτα δε μαλλον και ενωθεντα σαρκι τον εκ Θεου
Πατρος Λογον αποτεκειν την Παρθενον, παραληφθεισαν εις υπουργιαν του γεννη
σαι σαρκικως τον ενωθεντα σαρκι. Θεον ουν αρα λοιπον ο Ἐμμανουηλ· μητηρ δ' αν
λεγοιτο Θεου και η τεκουσα σαρκικως τον εν σαρκι δι' ημας πεφηνοτα Θεον. Και το
βρεφος ην ου καθ' ημας, τουτεστιν, ουκ εν ψιληι και μονηι τηι προς ημας ομοιοτητι·
αλλ' εν ανθρωποτητι μεν, δια την σαρκα· θειον δε, ως υπερ ημας και εξ ουρανου. Και
γουν ο θεσπεσιος Παυλος, "Ὁ πρωτος, φησιν, ανθρωπος, εκ γης χοικος· ο δευ τερος
ανθρωπος, εξ ουρανου." Και μην ο μακαριος προφητης Ἡσαΐας, ως εν ορασει
προφητικηι την του μυστηριου δυναμιν επαιδευετο, Αυτον γαρ φησι τε θεασθαι τον
των ολων Κυριον και Θεον εν τηι αγιαι Παρθενωι, μονονουχι και ποιουμενον του
θειου βρεφους την καταβολην. Και εσχηματισται μεν ανθρωπινως ο της ορασεως
τροπος, νοειται γε μην ετεροιως και θεοπρεπως. Το γαρ τοι θειον ου καθ' ημας. Ἔφη
δε ουτως· "Και ειπε Κυριος προς με· Λαβε σεαυτωι νομον καινου μεγαλου, και γραψον
εις αυτον γρα φιδι ανθρωπου, του οξεως προνομην ποιησαι σκυλων. Παρεστι γαρ,
και μαρτυρας μοι εποιησα πιστους αν 77.780 θρωπους, τον γε Ουριαν και τον
Ζαχαριαν υιον Βαραχιου. Και προσηλθε προς την προφητιν, και εν γαστρι ελαβε, και
ετεκεν υιον, και ειπε Κυριος μοι· Καλεσον το ονομα αυτου, Ταχεως σκυλευσον,
οξεως προνομευσον. ∆ιοτι πριν η γνωναι το παιδιον καλειν πατερα η μητερα,
ληψεται δυναμιν ∆αμασκου, και τα σκυλα Σαμαρειας εναντι βασιλεως Ἀσσυ ριων."
Καινος μεν ουν και μεγας ο τομος, οτι και αυτο καινον το Χριστου μυστηριον, και
ομολογουμε νως μεγα, κατα την του μακαριου Παυλου φωνην. Πλην ανθρωπου
γραφιδι γραφεται· δειται μεν γαρ ο περι της θεοτητος λογος, ει γυμνη νοοιτο παλιν
και καθ' εαυτην και εξω σαρκος, ηκιστα μεν του εν ημιν οντος λογου φραζειν ουκ
ειδοτα τα υπερ νουν, ουτε μην ουτε διατρανουν τα παντος επεκεινα λογου. "∆οξα
γαρ Κυριου κρυπτει λογον," κατα το γεγραμ μενον. Ἐπειδη δε γεγονεν ανθρωπος ο
μονογενης του Θεου Λογος, και εσκηνωσεν εν ημιν, τηι καθ' ημας γραφιδι γραφεται
τα περι αυτου. Πλην εκεινο δη παλιν, φερε δη, φερε καταθρησωμεν. Προστεταχως
γαρ τωι προφητηι Θεος, λαβειν τε τον νομον και γραψαι γραφιδι τηι καθ' ημας τα εν
αυτωι, προσηλθε προς την προφητιν. Και τι το "προσηλθεν" εστιν, αντι του τον
συνοδου νομον εσχηματιζετο. Προφητιν δε την αγιαν αποκαλει Παρθενον·
προεφητευσε γαρ κυοφορουσα Χριστον. Ειτα φησι· "Και εν γαστρι ελαβε, και ετεκεν
υιον," ωι και ο νομος τιθησι, ουχ ως ανθρωπωι παλιν ιδικον, αλλ' εκ των κατορθωμα
των ως Θεωι. "Καλεσον γαρ, φησι, το ονομα αυτου, Ταχεως σκυλευσον, οξεως
προνομευσον." Γεννηθεν γαρ ευθυς το βρεφος το θειον και υπερκοσμιον, ην μεν εν
σπαργανοις, οτι και εν κολπωι μητρος δια το ανθρωπινον· επειδη δε ην προς τουτο
και φυσει Θεος, αποῤρητος δυναμις προενομευσεν ευθυς τα σκευη του Σατανα.
Ἀφικοντο γαρ εξ Ἀνατολης οι μαγοι, ζητουντες αυτον και λεγοντες· "Που εστιν ο
τεχθεις βασιλευς των Ἰουδαιων; Ειδομεν γαρ αυτου τον αστερα εν τηι ανατοληι, και
ηλθομεν προσκυνησαι αυτον." Ουκουν θεια μεν η γεννησις, ει και ανθρω πινως
επραττετο δια το ανθρωπινον· Θεος δε κατα φυσιν ο Ἐμμανουηλ, και αυτου τα
σπαργανα, συν εχομενου μεν ανθρωπινως, αναπιμπλαντος δε θεικως της ιδιας
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπεροχης ουρανον και γην και τα κατω τερω, και παντα συνεχοντος τα δι' αυτου
γεγονοτα προς το ευ ειναι και συνεσταναι. καν ακουσηις οτι προεκοπτεν ηλικιαι, και
σοφιαι, και χαριτι, μη σοφον εξ επιδοσεως γενεσθαι νομισηις τον του Θεου Λογον.
∆ιαμεμνησο δε μαλλον γεγραφοτος ωδι που του θε σπεσιου Παυλου· "Χριστος, Θεου
δυναμις, και Θεου σοφια." Μηδ' αυ εκεινο φληναφως τολμησηις ειπειν, οτι το
"προκοπτειν εν ηλικιαι τε και σοφιαι και χα ριτι," τωι ανθρωπωι προσαψομεν. Τουτο
γαρ, οιμαι, εστιν ετερον ουδεν, η διελειν εις δυο τον ενα Χρι στον· αλλ', ωσπερ εφην
αρτιως, προαιωνιος ων ο 77.781 Υιος, εν εσχατοις του αιωνος καιροις εις Υιον ωρι
σθαι λεγεται Θεου, της ιδιας σαρκος την γεννησιν οικειουμενος οικονομικως. Ουτω
και υπαρχων σοφια του γεγεννηκοτος, προκοπτειν εν σοφιαι λεγεται, και τοι
παντελειος ων ως Θεος, τα της ανθρωποτητος ιδια, δια την εις ακρον ενωσιν εις
εαυτον εικοτως αναλαβων. Ἀλλ' ισως ερει τις· Ειτα πως κεχωρηκεν η ανθρωπου
φυσις της αποῤρητου θεοτητος την ισχυν; Καιτοι Θεου φυσιν ακουω λεγοντος
εναργως τωι μακαριωι Μωσηι, οτι "Ουδεις οψεται το προσ ωπον μου και ζησεται." Ει
δε ατλητος η θεα, και [α]δυσοιστον εχει την προσβολην, ποιον αν εχοι λογον η
συνοδος; Ἐγω δε προς τουτο φαιην αν, οτι και περα λογου το θαυμα, και ταις καθ'
ημας εννοιαις ουχ αλωσιμος της εις απαν οικονομιας ο τροπος. Πλην σοφως
επραττετο, Θεου την ιδιαν φυσιν και τοις αγαν ασθενεστατοις οιστην αποφαινοντος.
Και γουν το σεπτον δη τουτο και αξιαγαστον αληθως μυστηριον ο των ολων Θεος
φανερον εποιει τωι παν σοφωι Μωσηι, παραδειγματι χρωμενος σαφει και εναρ
γεστατωι. Τις δ' αν νοοιτο και ο τουδε τροπος, αυτο διδαξει το Γραμμα το ιερον. Ἔχει
δε ουτω· "Και Μωσης ην ποιμαινων τα προβατα Ἰοθορ του γαμβρου αυτου, του
ιερεως Μαδιαμ· και ηγαγε τα προβατα επι την ερημον, και ηλθεν εις το ορος Χωρηβ.
Ὤφθη δε αυτωι αγγελος Κυριου εν πυρι φλογος εκ της βατου. Και οραι οτι ο βατος
καιεται πυρι· ο δε βατος ου κατεκαιετο. Ειπε δε Μωσης· Παρελθων οψομαι το οραμα
το μεγα τουτο, οτι ου κατα καιεται ο βατος. Ὡς δ' ειδε ο Κυριος οτι προσ αγει ιδειν,
εκαλεσεν αυτον Κυριος εκ του βατου, λεγων· Μωση, Μωση. Ὁ δε ειπε· Τι εστι; Και
ειπε· Μη εγγισηις ωδε· λυσαι το υποδημα εκ των ποδων σου· ο γαρ τοπος ον συ
εστηκας, γη αγια εστι. Και ειπεν αυτωι· Ἐγω ειμι ο Θεος του πατρος σου, Θεος
Ἀβρααμ, και Θεος Ἰσαακ, και Θεος Ἰακωβ." Ἀπροσιτον μεν ουν αποφαινει την προσβολην, και αυτωι δη τοτε τωι μακαριωι Μωσηι κατα σημαινων, οτι ταις του νομου
παιδαγωγιαις, και ταις δια τυπων σκιαις, ει αποχρωιτο τις, ουκ αν εγγυς γενοιτο του
Χριστου. Τετελειωκε γαρ ο νομος ουδεν. Πλην εκεινο καταθαυμαζειν αξιον· Πυρ ην
ορωμενον εν τωι βατωι, και φωνην ηφιει λεγων· "Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ του
πατρος σου." Ουκουν αυτος ην ο Κυριος εν ειδει πυρος· καταδραττομενος μεν του
φυτου, και ολον εξ ολου διεπων, καταπιμπρας δε ουδαμως. Καιτοι πως ου περα
λογου παντος το δρω μενον ην, την ουτω λεπτην και ευκαταπρηστον υλην, της του
πυρος αλογισαι προσβολης; Μαλλον δε πως ουκ αν αγασαιτο τις την της φλογος
ημεροτητα, φειδομενην ορων του βατου; Ἀλλ' ην ο τυπος, ως εφην, εις παραδειγμα
σαφες του μυστηριου του κατα Χριστον. Ὥσπερ γαρ γεγονεν οιστον τωι θα μνωι το
πυρ, ουτω και τηι καθ' ημας φυσει της θεο τητος η υπεροχη. Ουκουν οσον μεν ηκεν
εις νουν τε 77.784 και λογους τους εν ημιν, ασυμβατα μεν αλληλοις ειεν αν εικοτως
εις ενοτητα φυσικην, θεοτης και ανθρωποτης. Συνεβη δ' ουν ομως, ως εν γε Χριστωι,
και εις εξ αμφοιν ο Ἐμμανουηλ. Ὁ δε δη τιθεις ανα μερος, και ανθρωπον ημιν
ανιστας, και υιον ετερον ιδικως, παρα τον εκ Θεου κατα φυσιν, ου συνιστησιν
ακριβως του μυστηριου το βαθος. Ου γαρ ανθρωπωι λελατρευκαμεν, και προσκυνειν
εγνωκαμεν μυστ αγωγουντων αγιων· Θεωι δε μαλλον, ως εφην, ενηνθρω πηκοτι, και
ως εν νοουμενωι μετα του ιδιου σωματος τωι εκ Πατρος οντι Λογωι. Ταυτηιτοι και
βασιλεα φαμεν αναδεδειχθαι παλιν εφ' ημας τον Ἐμμανουηλ. Ὁ μεν γαρ Θεος και
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατηρ δια φωνης προφητων εποιειτο την αναῤρησιν, αυτου τε περι και των αγιων
αποστολων, ειπων· "Ἰδου δη βασιλευς δικαιος βα σιλευσει, και αρχοντες μετα
κρισεως αρξουσιν." Αυτος γε μην εφη δια φωνης του ∆αβιδ· "Ἐγω δε κατεσταθην
βασιλευς υπ' αυτου, επι Σιων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το προσταγμα
Κυριου." Και μην και της υπ' αυτου βασιλειας τον ζυγον υπο τρεχειν εκελευε,
προστιθεις εναργως· "∆ευτε προς με, παντες οι κοπιωντες και πεφορτισμενοι, καγω
αναπαυσω υμας. Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας." Ἀλλ' ειπερ εστι βασιλευς, αυτο δη
τουτο ψιλος καθ' ημας νοουμενος ανθρωπος, και ουχι δη μαλλον τηι καθ' ημας φυσει
συμβεβηκως εις ενωσιν ο μονογενης του Θεου Λογος, ουδεν τι μαλλον τα καθ' ημας
εν αμεινοσι των αρχαιοτερων. Καιτοι κεκαινουργησθαι λεγομενα προς το
ασυγκριτως υπερκειμενον, δια τοι το βασιλευσαι Χριστον εφ' ημας. δʹ. Ἕστι δε εφ'
ημιν τοιονδε τι παλιν· Βεβασιλευκε μεν γαρ των εξ Ἰσραηλ ο των ολων Θεος δια προ
φητων αγιων. Προκεχριστο δε εις τουτο, και προ των αλλων ο θεσπεσιος Μωσης·
ειτα μετ' εκεινον οι καθεξης. ∆ιεποντος δε την οικονομιαν του αγιου Σα μουηλ, προς
απονοιας εκτοπους ωλισθηκοτες οι εξ Ἰσραηλ, και της υπο Θεωι βασιλειας, ουκ οιδ'
οπως, ολιγωρησαντες, προσηιεσαν λεγοντες· "Ἰδου συ γε γηρακας, και οι υιοι σου ου
πορευονται εν τηι οδωι σου. Και νυν καταστησον εφ' ημας βασιλεα του δικα ζειν ημας,
καθα και τα λοιπα εθνη. Και κατεπικραι νετο μεν ο προφητης εν τουτωι λιαν. Ειπε δε
Κυριος προς αυτον· Ἄκουε της φωνης του λαου, καθα αν λα λησωσι προς σε· οτι ου
σε εξουθενηκασι, αλλ' η εμε εξουθενηκασι, του μη βασιλευειν επ' αυτων." Ἀν
εδεικνυτο δε ουτως ο Σαουλ, περι ου φησιν εν προφη ταις ο των ολων Θεος· "Και
εδωκα αυτοις βασιλεα εν οργηι μου, και εσχον εν τωι θυμωι μου συστροφην αδικιας."
Ἔστι τοινυν ουδαμοθεν αμφιβαλλειν, ως εν οργηι δεδοται βασιλευς, ανθρωπος ων ο
Σαουλ, τοις την υπ' αυτων τωι των ολων Θεωι βασιλειαν διωθου μενοις. Ἀσυγκριτως
γαρ αμεινον το αυτωι μαλλον επειγεσθαι κατεζευχθαι Θεωι. Ἀλλ' ειπερ εστι καθ'
77.785 ημας ανθρωπος ο Χριστος, και ουχι δη μαλλον εν ανθρωπειαι μορφηι πεφηνως
ο Λογος, δεδοται δε βα σιλευς, και κεκρατηκε των επι της γης· αρα τις εις τουτο
ληριας καθικοιτο αν, ως οιεσθαι και ειπειν, οτι και αυτος βεβασιλευκεν ως εν οργηι
του Θεου και Πατρος· και επειδηπερ εσμεν εν προσκρουσει και αμαρτιαις, υπεθηκε
και ημας τοις ανθρωπου ζυγοις; Καιτοι πως αν ενδοιασειε τις, ως απασης αμαρτιας
απηλλαγμεθα δια της πιστεως; Πως ουν ετι λυπει ται Θεος; πως ετι κολαζει τοις εξ
οργης κινημασι τους ηγιασμενους; Ἀλλ' εγωγε φαιην αν, οτι και αμαρτιων
απηλλαγμεθα, και τοις εκ θειας ημερο τητος αγαθοις καταμεθυει τα καθ' ημας.
Ουκουν ουκ ανθρωπος βεβασιλευκεν εφ' ημας, Θεος δε μαλλον εν ανθρωποτητι
πεφηνως, ο Υιος, ουτε των ιδιων αξιωματων εκβεβηκως την δοξαν δια το
ανθρωπινον, ουτε μην την καθ' ημας ομοιωσιν ατιμαζων οικονο μικως. Ἄλλως τε
(χρηναι γαρ οιμαι κακεινο ιδειν), ει κατηγορουνται τινες των πεπλανημενων, και ει
σιν εν τωι διαβεβλησθαι λιαν, "ως αλλαξαντες την δοξαν του αφθαρτου Θεου εν
ομοιωματι εικονος φθαρτου ανθρωπου·" παραιτητεον ευ μαλα και ημιν αυτοις, το εν
ψιληι και μονηι τηι καθ' ημας φυσει κατα λογιζεσθαι τον Χριστον· αδιασπαστον δε την
ενω σιν, την προς γε φημι τον εκ Θεου Πατρος Λογον, τηι ανθρωπειαι φυλαττομεν
φυσει, ιν' ως Θεος προσ κυνηται λοιπον προς τε ημων αυτων και των ανω
πνευματων. Και ει παγχαλεπον αληθως το λατρευειν τηι κτισει παρα τον κτισαντα,
τεταγμεθα δε λατρευειν Χριστωι, ανωτερω κτιστης νοοιτο φυσεως ως Θεος, καν ει
εκτισθαι νοοιτο δια το ανθρωπινον. Ταυτην εφ' εαυτωι κρατυνων την δοξαν, τοις
απειθειν ελομε νοις επεφωνει ποτε, μονονουχι και νωθειαν εγκαλων. "Ει ου ποιω τα
εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι. Ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις
εργοις μου πιστευετε." Ἦσαν γαρ, ησαν των ασυνετων τινες, οι σμικρα περι αυτου
δια την σαρκα φρονουν τες, κατεξανισταμενοι τε φληναφως, και κυνηδον
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιτρεχοντες, προφασιζομενοι τε προφασεις εν αμαρ τιαις, επαιτιωμενωι τε λεγοντες·
"Περι καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας, οτι συ ανθρωπος ων,
ποιεις σεαυτον Θεον." Ἡμεις δε ταις των εκεινα πεφρονηκοτων αβελτηριαις
εῤρωσθαι φρασαντες, μακραις και ακαταληκτοις ευφημιαις καταγεραιρομεν, και της
Φαρισαιων σκαιοτητος τα αμεινω φρονειν εγνωκοτες, ερουμεν αυτωι· Περι καλου
εργου καταπεπληγμεθα σε, οτι Θεος ων φυσει, γεγονας ανθρωπος. Και δια ποιαν
αιτιαν; Ἐπειδη γαρ εστι ζωη κατα φυσιν ο του Θεου Λογος, ιδιον σωμα εποιησατο το
φθειρεσθαι πεφυκος, ινα της εν αυτωι νεκροτητος παραλυσας την δυναμιν, μεταστοι
χειωσηι προς αφθαρσιαν. Ὥσπερ γαρ ο σιδηρος ταις ακμαιοταταις του πυρος
ομιλησας προσβολαις, προς ιδεαν ευθυς την εκεινου μεταχρωννυται, και την του
νικωντος ωδινει δυναμιν· ουτω και η της σαρκος 77.788 φυσις, τον αφθαρτον και
ζωοποιον του Θεου Λογον εισδεδεγμενη, μεμενηκε μεν, εν οις ουκ ην ουκετι, φθορας
δε αμεινων απεφανθη λοιπον· και επειπερ εστιν αυτος του κοσμου το φως, ταυτηιτοι
τας της αληθους θεογνωσιας αυγας ταις απαντων διανοιαις ενιεις, παντας εκαλει
προς το φως· τουτο μεν ταις αμωμητοις διδασκαλιαις χρωμενος, και πανσοφους
αποτελων τους προσιοντας αυτωι δια της πιστεως· τουτο δε ποικιλως τερατουργων,
ινα τοις υπερ λογον εξειργασμενοις καταπληττων τους θεωμενους, μη απιστηθηι
προς τινος, οτι Θεος ων φυσει γεγονεν αν θρωπος· μεμενηκε δε οπερ ην και εν ειδει
τωι καθ' ημας οικονομικως καθιγμενος. Ἀλλ' ου συνεντες Ἰουδαιοι το μυστηριον,
καιτοι και δια νομου και των αγιων προφητων πλειστην τε οσην και εμφανε στατην
εχον την προαγορευσιν, κατα πολλους μεν, τροπους καταλυπειν απετολμων·
επεγνωκοτες δε, οτι δε και αυτος εστιν ο κληρονομος, εκβεβληκασι τε και
απεκτονασι, συλληπτορα και συμπαραστατην εαυτοις παραλαβοντες εις τουτο τον
της αμαρτιας ευρετην, φημι δη τον Σαταναν· ος ωιηθη μεν, κατα το εικος,
απηλλαχθαι πραγματων, οτι παθοντα τε θεαται. Συνηγνοηκε δε τοις εσταυρωκοσιν,
οτι πε πονθεν εκων, και τεθυκεν αυτος την ιδιαν ψυχην, ουχ υπο του βεβιασμενος,
αλλ' εθελοντης, ως εφην, ινα "τοις εν ᾅδου καθειργμενοις διακηρυξηι πνευ μασι,"
και αναπετασηι τοις κατω τας ᾅδου πυλας· ως γαρ ο σοφος ημιν επιστελλει Παυλος,
"∆ια τουτο Χριστος απεθανε και εζησεν, ινα και νεκρων και ζωντων κυριευσηι."
Ἐπειδη γαρ εξειλετο τους εν σκοτωι, πεπατηκε του θανατου το κρατος, και αν εβιω
τριημερος. Ειτα τοις αγιοις αυτου αποστολοις εαυτον εμφανισας, και "μαθητευειν
προστεταχως παντα τα εθνη, βαπτιζειν τε αυτους εις το ονομα του Πατρος, και του
Υιου, και του αγιου Πνευματος," αναβεβηκεν εις τον ουρανον, και εστιν εν δεξιαι του
Θεου και Πατρος, ηξει τε κατα καιρους των ολων κριτης, εν δυναμει τε και δοξηι τηι
θεοπρεπει, δορυ φορουντων αγγελων· καθιειται δε και επι θρονου δο ξης αυτου,
κρινων την οικουμενην εν δικαιοσυνηι, και αποδιδους εκαστωι κατα το εργον αυτου.
εʹ. Ουκουν επειδηπερ τιμης ηγορασμεθα, και ουκ εσμεν εαυτων, τωι πριαμενωι
δουλευσωμεν ως ενι, και αμεινους μεν ευρισκωμεθα παθων· αποσειομεθα δε
βεβηλον αμαρτιαν, και δια πασης επιεικειας εαυ τους καταφαιδρυνοντες, τον καλον
αγωνα αγωνιζω μεθα, τον δρομον τελεσωμεν, την πιστιν τηρησωμεν· τοις εν ενδειαι
τους πονους επελαφριζοντες, ορφανους παραμυθουμενοι, χηραις επαμυνοντες, τας
των το σωμα λελωβημενων αικιας ανακτωμεθα, τους εν 77.789 δεσμοις
επισκεπτομενοι, χρηστοι και φιλαλληλοι περι παντας ευρισκομενοι. Τοτε γαρ, τοτε
νηστευσο μεν καθαρως· αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρα κοστης, απο νεομηνιας
του Φαμενωθ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο εκτης του
Φαρμουθι μηνος· περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι εκκαιδεκατηι του αυτου Φαρμουθι
μηνος, εσπεραι βαθειαι, Σαββατου, κατα το ευαγγελικον κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι
εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι δωδεκατηι του αυτου μηνος, συναπτοντες εξης και
τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ βασιλειαν ουρανων
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κληρονομησομεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· μεθ' ου και δι' ου τωι Πατρι συν
τωι αγιωι Πνευματι, δοξα και κρατος εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΗʹ. Προθεωριαι
Ἡ μεν υποθεσις, εφ' ηι και νυν την ενθαδε συν οδιαν πεποιημεθα, λαμπρα και
πολυευκτος. ∆ει δε, οιμαι, φιλοτιμων αυτηι λογων, και γλωττης εχουσης δεξιως, εις
γε το δυνασθαι διαρθρουν και τα υπερ λογον, Ἐγω δε προς τουτο καιτοι λιαν
ανικανως εχων, ηκω παλιν ει υμας, ερων τα εξ αγαθων εννοιων ευρηματα.
Συγγνωμονας δε τους ακροωμενους γενεσθαι πρεπει. Ἔστι γαρ ημιν ουκ επιδειξις
ευγλωττιας το χρημα ποθεν, αλλ' εισ ηγησις αναγκαια, και τωι της αγιας ημων
εορτης πρεπουσα καιρωι. αʹ. Ἀναλαμπει παλιν της αγιας εορτης ημων ο καιρος. Ἡμας
δε αναγκη διαμεμνησθαι λεγοντος του παντων κρατουντος Θεου· "Ἱερεις, ακουσατε,
και επιμαρτυρασθε τωι οικωι Ἰακωβ, λεγει Κυριος ο Θεος ο παντοκρατωρ."
Ἐπιμαρτυρωμεθα τοινυν, εστηκεναι λεγοντες τον καιρον, καθ' ον προσηκεν ημας
ταις αγιοις πρεπουσαις επιεικειαις ευ μαλα κατασεμνυνεσθαι, και της ευαγγελικης
πολιτειας καταπλουτειν τα αυχηματα. ∆ει δε, οιμαι, τους των καλλιστων εισηγητας
ηγεισθαι σεπτους. Και γαρ εστιν αληθης ο προφητης, λεγων· "Ὡς ωραιοι οι ποδες
των ευαγγελιζομενων τα αγαθα!" Και ου δη που παντως τα προσκαιρα τε και
απολλυμενα, και οσα τοις γηΐνοις ημων σωμασιν εις τρυφας υπηρε τει, εκεινα δε
μαλλον, α δια της του Σωτηρος ημων κατωρθωται χαριτος, και τρισμακαριους
αποφαινει τους ειληφοτας, και παθων αμεινους ψυχικων τε αμα και σωματικων
ορασθαι ποιει. "Αιρετωτερον γαρ ονομα καλον η πλουτος πολυς," καθα φησιν ο
Σολομων. Τοις μεν ουν επιεικεσιν ουδεις αν γενοιτο καιρος, καθ' ον ου προσηκεν
αυτους ορασθαι τοιου τους. Ει δε δη προκεοιτο και το δειν εθελοντας τους υπερ γε
της αρετης ιδρωτας υπενεγκειν, τοτε δη, τοτε περα μεν οκνου παντος την διανοιαν
στησαντες, και προς παν οτιουν των τεθαυμασμενων ευ μαλα διαιττοντες, τρυφην
ηγουνται τους πονους, τηι των εσομενων αγαθων ελπιδι προς ευθυμιαν τρεφομενοι.
Γηπονοι μεν γαρ ειπερ τινες ειεν τληπαθεις τε και φιλεργεστατοι, καιρου
παραθηγοντος επι το χρη ναι αρουν την γην, και μην και τας των σπερμα των
ποιεισθαι καταβολας, καιτοι πλειστου τε οσου και μακρου παρεισβαλλοντος πονου
της των α γρων ευκαρπιας, παρ' ουδεν το χρημα ποιεισθαι σπουδαζωσι, και μαλα
ευφρονως. Ὑπαγει μεν γαρ τηι ζευγληι τον βουν, αλλ' οραι τοις ασταχυσι κομωσαν
την αρουραν. Και ενιησι μεν τηι βωλωι τον κοκκον, επιγαννυται δε τοις αμωσι, και
τοις της ελπιδος ομμασι πιπτον ηδη σιδηρωι θαυμαζει το ληιον, και πληρη την αλω
φανταζεται. Ὅ γε μην ετοιμως ναυ τιλλεσθαι πεφυκως, και τεχνιτης τα εμπορικα, ει
δη θεασαιτο τοις ηρινοις πνευμασι γελωσαν την θαλασ σαν, ουκ ανεχεται
μελλησμων· θαρσει τον αποπλουν, και ουκ ηγνοηκε μεν οτι κυματων ανεξεται, και
της των πνευματων αγριας εμβολης εσθ' οτε. ∆εδιε δε 77.804 ταυτι κατ' ουδενα
τροπον, κερδων ενεκα και πλεο νασμων. Ειναι δε φημι των αγαν αισχρων, τους μεν
επι πραγμασι φθαρτοις και γηΐνοις παντος μεν ιδρωτος βουλεσθαι κατευμεγεθειν,
ημας δε τα θεια και υπερ νουν κερδαινοντας, μη ουχι τροφης ηγει σθαι καιρον, τον
προ της αγιας ημων εορτης· η σι τιων μεν και ποτων εξιστησι περιττων, εμπιπλησι δε
χαρισματων πνευματικων. Ουκουν εις ανδριαν ημας παραθηγοντος του καιρου,
μαλακιζεσθω μηδεις, ιτω δε μαλλον ετοιμως εφ' οπερ αν ελοιτο Θεος. Οι μαι δε δειν
εκεινο παλιν ειπειν, το δια φωνης Ἱερε μιου· "Ἀναλαβετε οπλα και ασπιδας,
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσαγα γετε εις πολεμον, επεισαξατε τους ιππους, επιβητε, οι ιππεις, και καταστητε
εν ταις περικεφαλαιαις υμων, προβαλλετε τα δορατα, και ενδυσασθε τους θωρακας
υμων." Χρη γαρ ημας αντανιστασθαι φι λειν, και μαλα νεανικως, ταις εις φαυλοτητα
καλου σαις ηδοναις, και ταις του πνευματος παντευχιαις ενηρμοσμενους
καταστρατευεσθαι των παθων. Ὡς γαρ ο θεσπεσιος γραφει Παυλος, "Ἡ σαρξ επιθυ
μει κατα του πνευματος, το δε πνευμα κατα της σαρκος· ταυτα γαρ αντικειται
αλληλοις." Ἀλλα κρατουσης μεν της σαρκος, αισχρος τε και ασελγης ο νενικημενος,
και βορβορου παντος μιαρωτερος· ηττωμενης δε και παραχωρουσης τωι πνευματι,
λαμπροι τε και αξιεραστοι τοις νικωσιν οι στεφανοι· εσονται γαρ ευθυς μωμου τε
αμεινους, και φαυλο τητος απωτατω, και τοις εξ αρετων αυχημασι δια πρεποντες.
∆ει δε, οιμαι, παντι σθενει χρωμενους, απαλλαττεσθαι μεν αει του κακουν ειωθοτος,
και αποσπουδαζειν τα πονηρα, μεταποιεισθαι δε μαλλον των τεθαυμασμενων. Την
μεν γαρ του σωματος ευ ρωστιαν, ως εστι τριποθητος αντερειν οιμαι παντε λως
ουδενα. Καν ει γενοιτο τις του νοσειν αφορμη, μεταπεμπτον ευθυς ποιεισθαι
σπουδαζομεν τον απαλ λαττειν ειδοτα, και ταις του παθους επιβουλαις αντ
ανισταντα σοφως τα απο της τεχνης. Και ταις εις γαστερα τρυφαις εῤρωσθαι
φρασαντες τας της νο σου πηγας, οιονει πως εμφραττομεν, και αυτου κατοπιν
ερχομενοι κορου, και ταις ολιγοσιτιαις το λυπουν ανακοπτοντες. Και ωδε μεν ημιν
εσπουδασται τα περι την σαρκα. Ει δε δη το ασυγκριτως αμεινον ορωιτο νοσουν,
τουτεστι ψυχη, ειτα της επανορθω σεως ζητοιτο τροπος, δρωιτο δε ουχ ετερως, πλην
οτι δι' εγκρατειας· πως ουκ ασμενοι παραδεξομεθα την νηστειαν, ειπερ εσμεν εν
καλωι φρενος, και του νοσειν εν αμεινοσι το εῤρωσθαι πεποιημεθα; Ουκουν
καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος, καθα γεγραπται·
μεμνημενοι μεν Θεου λεγοντος δια φωνης προφητων· "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος
ειμι·" ενος δε των αγιων μαθητων· "Ἀδελφοι, παρακαλω ως παροικους και παρεπι
δημους απεχεσθαι των σαρκικων επιθυμιων, αιτινες στρατευονται κατα της ψυχης."
Τεθαυμασται μεν ουν, και του παντος αξιον ειναι λελογισται το ελε 77.805 σθαι
παθειν και αυτον ει τυχοι τον θανατον, αμελ[λ]ητι κινδυνευοντας προς τε παιδων
και γυναικων. Καν ει που τινες των ειωθοτων καταδηιουν η χωρας η πο λεις, αγροις
τε διαλυμαινοιντο, και τας του βιου περικοπτοιεν αφορμας, ου προς ευκλειας εσται
τοις παθουσι το ηρεμειν· αμεινον δε μαλλον το αντιφερε σθαι τοις κακοις, και του
ζηιν αθλιως προτεθεικοτας ορασθαι το πιπτειν μετ' ευανδριας. Ὅτε τοινυν ταυτα τε
ημιν ουτως εχει, και ουκ αν, οιμαι, τις τοις ειρημενοις διαμωμησαιτο, πως ουκ αν
γενοιτο των αναγκαιων εις ονησιν το υπεραθλησαι ψυχης, μονονουχι καταδηιουσης
αυτην της σαρκος, υπερ αθλησομεν δε δια πονων, το της σαρκος φρονημα
περιτρεποντες, εις το υποκεισθαι δειν τηι θελησει του Πνευματος; Βαδιουμεθα γαρ
ουτω κατ' ευθυ του πρεποντος την εις παν οτιουν των ευκλεεστατων διαιτ τοντες
τριβον, και της [εις] αιωνα ζωης κατακτωμενοι την ελπιδα. Παροικοι μεν γαρ και
παρεπιδημοι παν τες εσμεν εν τωιδε τωι κοσμωι· και βραχυς μεν κο μιδηι της μετα
σωματος ζωης ο χρονος, μακρος δε και ατελευτητος ο μετα τουτον εστι. Χρη τοινυν
ημας των προσκαιρων των νυν αποστησαντας, και των της σαρκος ηδονων την
μεθεξιν ως ακλεα τε και βεβηλον ευ μαλα παρωθουμενους, διψηιν τα εσομενα, και
του παντος αξιουν λογου τε και θαυματος τα τοις αγιοις ηυτρεπισμενα παρα Θεου.
"Ὀφθαλμος γαρ ουκ ειδε, και ους ουκ ηκουσε, και επι καρδιαν αν θρωπου ουκ ανεβη,
οσα ητοιμασεν ο Θεος τοις αγα πωσιν αυτον." Τις ουν αρα εστιν ο τροπος της ευδο
κιμησεως των ηγαπηκοτων αυτον, φερε λεγωμεν ως ενι, προκλησιν ωσπερ τινα ταις
εις το αγαθον υμων προθυμιαις το χρημα ποιουμενοι. βʹ. Ουκουν ο θεσπεσιος ∆αβιδ,
καιτοι τους της βασιλειας διεπων θακους, αναριθμητωι τε πληθυι των υπο χειρα
περιχεομενος, ουκ ασυνηθες εχοντων το ευδοκιμειν εν μαχαις, ει δηπου τινες των
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ομορων εθνων τοις Ἰουδαιοις επεσαλευον του πολεμου την εφοδον, εν οπλοις μεν
ειναι το μαχιμον γενος διεκε λευετο, και τας των αντιπαλων εισδεχεσθαι προσ
βολας, επικουριαις γε μην ταις ανωθεν ομου τοις αλλοις εαυτον περιφραττων,
εκτενεστατας εποιειτο τας λιτας, και τον των ∆υναμεων ελιπαρει Κυριον συνασπισαι
τε αυτωι, και κατανευσαι κρατειν, και της των πολεμουντων σκαιοτητος αποφηναι
κρειττονα. Ἐκβεβηκε δε ουκ απο σκοπου τα της ελπιδος αυτωι, και δη και ακουσηι
λεγοντος· "Ἐγω δε εν τωι αυτους παρενοχλειν μοι, ενεδυομην σακκον, και
εταπεινουν εν νηστειαις την ψυχην μου· και η προσευχη μου εις κολπον μου
αποστραφησεται." Ἀκουεις οτι νενηστευκε και ημπεσχετο σακκον, τουτεστι πεν
θουντι προσεοικως διετελει, κατηφης δηλονοτι και δεδακρυμενος· ουχ αβροδιαιτος
και φιλογελως, και κεχυμενος εις τρυφην, αλλα τωι της ασιτιας πονωι 77.808
κατηχθισμενος. Τις ουν ο καρπος; η ποια τυχον εντευθεν η ονησις; Αυτου λεγοντος
αρτιως ηκουσα μεν· "Ἡ προσευχη μου εις τον κολπον μου απο στραφησεται." Οι μεν
γαρ δωρα διδοντες τισι, και της ενουσης αυτοις μεγαλοψυχιας ποιουμενοι την
επιδειξιν, εις κολπον εντιθενται, μικρα τα χειρων αποφαινοντες πλατη. Ὁ δε γε των
ολων Θεος, οτε πλουσιοις νευμασι κατευφραινει τινας, κατα τον ισον τροπον
εκεινοις, οιον εις κολπον διδωσι τηι των δω ρεων αμφιλαφειαι του παρακαλουντος
λαβειν νικων την ελπιδα. Ουκουν νενηστευκεν ο ∆αβιδ, ον δη και παντος αξιουν
επαινου, μαλλον δε ηδη και θαυματος, αριστον τε και σοφον, ο τον της βασιλειας
στεφανον αυχησας ελειν, ο τρυφαις και πλουτωι κομων, εν πεν θει και εν ασιτιαις
ην, ινα της ανωθεν ευμενειας εχοι την μεθεξιν. Ἐκρατει γουν των εχθρων, ενικα
μαχομενος· λαμπρος και αξιοζηλωτος παρα πασιν ων. Ει δε δη τις βουλοιτο προς
τουτο κακεινους ιδειν τους τρεις νεανιας, Ἀνανιαν φημι, και Ἀζαριαν, και Μισαηλ,
ονησιφορον ευρησει πανταχη την εγκρατειαν· γεγονασι μεν γαρ Ἰουδαιοι το γενος.
Ἐπειδη δε ειληφασι την Ἱερουσαλημ οι τα Περσων ιθυνοντες κρατη, και ομου τοις
αλλοις απεκομιζον εις αιχμαλωσιαν αυτους, μοιρα μεν ησαν, και κλη ρος ωσπερ
εξαιρετος ταις βασιλεως αυλαις. Ἐπειδη δε τα Περσων αει εστιν εν φιλοκομπιαις
ετρεφετο τωι παρ' αυτοις βασιλει των αιχμαλωτων, παν οσον απολεκτον ην, ωραι τε
σωματων και μεντοι ταις ηλικιαις των αλλων διενεγκον. Και δη και κρεων αυτοις
αμφιλαφεστατη λιαν παρεκειτο μεθεξις, ως αν ευσαρκοι τε ειεν αει, και πολυ
επιχαρι τοις προσωποις επηνθηκος τοις ορωσι καταδεικνυντες, ταις βασιλεως
ευκλειαις ουκ ασυντελη ποιοιντο την παραστασιν. Τι ου αρα προς τουτοις εδρων τα
ευγενη μειρακια; περιεφρονουν τραπεζης Συβαριτι κης, και της περιεργου καρυκειας
ολιγα πεφροντι κοτες, ως απασης αυτοις κοσμιοτητος μητερα και τροφον ησπαζοντο
την νηστειαν, και τρυφην ηγουντο τους πονους. Και τι δη το εντευθεν; Ἐθαυμαζοντο
παρ' εχθροις. Ἐκρατουν επιβουλευομενοι, και αμει νους ησαν των παρ' εκεινοις
λαμπρων, ευμενη και εποπτην τον των ολων εχοντες Θεον. Κατηγωνιζοντο φλογα,
και πυρος ακμης επεκεινα γεγονοτες, ταις ανω δυναμεσι συνεχορευον, και παιδευται
γεγονασι τοις υπ' ουρανον, ολην αναπειθοντες ωσπερ την κτισιν στεφανουν τον
κτισαντα ταις αυτωι πρεπουσαις δοξολογιαις. Ουκουν ειπερ ελοιτο τις της των αγιων
επιεικειας απομιμεισθαι το καλλος, των ισων που παντως τευξεται γερων. Περιεσται
μεν γαρ αμοχθει των ανθεστηκοτων, και της των εχθρων σκαιοτητος κρατησει
ραιδιως, καν ει πυρος δικην, και οια τινες φλογες εμπιπτωσιν εις νουν αι προς τα
αισχιω κα λουσαι των ηδονων, κατευμεγεθησει και αυτων, ενισχυοντος Θεου.
Ἄγγελος μεν γαρ τοις αμφι τον Ἀνανιαν συνεισβεβληκως εις την καμινον του πυρος
77.809 καθημερου την φλογα, και των ανθρωπινων σωμα των ηττασθαι το πυρ
παραδοξως ανεπειθεν. Ἡμιν δε εις νουν και καρδιαν γεγονως ο Χριστος δια του
αγιου Πνευματος, κατευνασει παντως των ατοπων επιθυμιων την ατιθασσον φλογα,
και της των δαιμο νιων επιβουλης αποφηνας κρειττονας, ουρανου πολι τας
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εργασεται, και απασης ημιν αρετης κατευρυνει τριβον. Ὅτι γαρ νηστειας οψωνιον,
και αγαθων ιδρωτων καρπον ευρησομεν το ευοδουσθαι παρα Θεου, σαφηνιει παντα
το Γραμμα το ιερον. Γεγραπται γαρ ουτως εν τωι Ἔσδραι· "Και ηρξαμην εκει νη στειαν
τοις νεανισκοις εναντι Κυριου του Θεου ημων, ζητησαι παρ' αυτου ευοδιαν ημιν τε
και τοις συν ημιν τεκνοις ημων, και κτηνεσιν. Ἐνετραπην γαρ αιτησαι τον βασιλεα
πεζους τε και ιππεας, και προ πομπην, ενεκεν ασφαλειας της προς τους εναντιου
μενους ημιν. Ειπομεν γαρ τωι βασιλει, οτι ισχυς Κυριου μεθ' ημων εσται, μετα των
επιζητουντων αυτον, εις πασαν επανορθωσιν. Και παλιν εδεηθη μεν του Κυριου
ημων κατα ταυτα, και ευιλατου ετυχομεν." Συνιης οπως ευοδιαν αυτων και νευμα
το ανωθεν, και την αθραυστον επικουριαν του σωζειν ισχυοντος νενηστευκεναι
φησιν, ευιλατου τε τυχειν του παντα ευκολως κατορθουντος Θεου, και πλουσιαι χειρι
διανεμοντος τοις αιτουσι τα αγαθα. Ῥυσεται δη ουν και ημας νηστευοντας, και
παντος εξελειται κακου, βασιμον τε αποφανει παντα τροπον επιει κειας· και
καταψιλωσει μεν ευκολως το αναντες ειναι δοκουν, ετοιμον δε και λειον εργασεται
το δυσπο ρευτον. γʹ. Χρηναι δε φημι συνεπιτηδευεσθαι τηι νηστειαι την προσευχην.
Ἀγχιθυροι γαρ ωσπερ αλληλαις αι αρεται, και χρειωδεστατα συνεισβαλλουσαι. Το δε,
οιμαι, λειπεσθαι μιας αργοτεραν εις ονησιν απο φαινει την ετεραν, και μονονουχι
χωλευοντα της επιεικειας τον τροπον. Προσευξομεθα γαρ καθαρως νηστευοντες.
Πλειστη δε οση της προς Θεον ικετειας η δυναμις· και εξ αυτης τουτο παλιν εισομεθα
της θεοπνευστου Γραφης. Ηυλιζετο μεν γαρ κατα την ερημον Ἰσραηλ· επειδη δε
ανοσιωι φθονωι διακεκαυ μενος τον νουν ο αποπληκτος Ἀμαληκ (εθνος δε τουτο
βαρβαρον), τον πολεμου νομον ωπλιζετο, προσ εταττε δε ο θεσπεσιος Μωσης τωι
Ἰησου λεγων· "Ἐπιλεξαι σεαυτωι ανδρας δυνατους· και εξελθων παραταξαι τωι
Ἀμαληκ αυριον." Και ησαν μεν εν οπλοις οι νεανιαι, και των ειδοτων τα τακτικα
πολλη και αλκιμωτατη πληθυς ταις των πολεμιων φαλαγξιν αντεταττετο. Αυτος γε
μην ο θεσπεσιος Μωσης, γηλοφωι προσεστηκως, τας προς Θεον εποιειτο λιτας· και
ποια τις ην εντευθεν τοις μαχιμοις ονησις, εκ των γεγραμμενων εισομεθα· "Και
εγενετο γαρ, φησιν, οταν επηρε Μωσης τας χειρας, κατισχυεν Ἰσραηλ· οταν δε
καθηκε τας χειρας, κατισχυεν Ἀμαληκ." Ἄθρει δη ουν οπως οπλων τε αμεινους, και
φαλαγγος ιππικης αι Μωσεως εγινοντο χειρες· εως 77.812 μεν γαρ ανετεινοντο προς
λιτας, δυσαντητος ην τοις επιουσιν ο Ἰσραηλ· ει δε δη καθηντο, και ισχυεν Ἀμαληκ.
Γραφει δε ημιν ο θεσπεσιος Παυλος περι των τοις αρχαιοις συμβεβηκοτων, οτι
"Ταυτα τυ πικως συνεβαινεν εκεινοις· εγραφη δε προς νουθεσιαν ημων, εις ους τα
τελη των αιωνων κατηντηκε." Και αποχρη μεν, ως γε οιμαι, ταυτι προς το αποφηναι
δυνασθαι της προσευχης την ονησιν. Λυπει δε ουδεν το και ετερου παλιν ημας
αψασθαι διηγηματος, αδελφην τοις ειρημενοις ωδινοντος εννοιαν. Σεσα λευτο ποτε
των Ἰουδαιων ο νους, εις το δειν ελεσθαι λιθοις τε και ξυλοις προσκυνειν· και δη
τον ενα και φυσει παρεντες Θεον, εκαστοι το δοκουν εποιουντο σεβας. Ἐπειδη δε
ταυτης ενεκα της αιτιας, εφ' εαυτοις παραθηγοντες τον ∆εσποτην, δεδονται των
ομορων τισι, και δεδουλευκασιν εχθροις, αλουσης αυτοις της χωρας· τοτε δη μολις
ταις των συμφορων υπερβολαις ου μετριως περιαλγησαντες, και της εαυτων
ανοσιου βουλης πλειστην οσην ποιουμενοι την καταβολην, και τα αισχιω
μεταμανθανοντες, τον εκ μετανοιας εζητουν ελεον, προσηιεσαν τε τωι μα καριωι
προφητηι Σαμουηλ· ηκουον λεγοντος ευθυς· "Ἀθροισατε παντα ανδρα Ἰσραηλ εις
Μασηφαθ, και προσευξομαι υπερ υμων προς Κυριον. Και συν ηχθη ο λαος εις
Μασηφαθ, και υδρευονται υδωρ, και εξεχεαν ενωπιον Κυριου επι την γην, και ενη
στευσαν εν τηι ημεραι εκεινηι· και ειπαν· Ἡμαρτη καμεν τωι Κυριωι. Και εδικασε
Σαμουηλ τους υιους Ἰσραηλ εις Μασηφαθ." Και παλιν· "Και ανεβη σαν σατραπαι
αλλοφυλων επι Ἰσραηλ, και ηκουσαν οι υιοι Ἰσραηλ, και εφοβηθησαν απο
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσωπου αλ λοφυλων. Και ειπαν οι υιοι Ἰσραηλ προς Σαμουηλ· Μη παρασιωπησηις
υφ' ημων του μη βοαιν προς Κυ ριον Θεον σου, και σωσει ημας εκ χειρος αλλοφυλων.
Και ελαβε Σαμουηλ αρνα γαλαθηνον ενα, και αν ηνεγκεν αυτον εις ολοκαυτωσιν
συν παντι τωι λαωι τωι Κυριωι, και εβοησε Σαμουηλ προς Κυριον περι Ἰσραηλ, και
επηκουσεν αυτου Κυριος· και ην Σα μουηλ αναφερων την ολοκαυτωσιν, και
αλλοφυλοι προσηγον εις πολεμον επι Ἰσραηλ. Και εβροντησε Κυριος εν φωνηι
μεγαληι εν τηι ημεραι εκεινηι προς τους αλλοφυλους· και συνηχθησαν, και επεσον εν
ωπιον Ἰσραηλ." Ὅτι μεν ουν χρημα τι εστιν ουκ ακερδες, και παρα γε τοις αρτιοις
την φρενα τεθαυ μασμενον η νηστεια, συνθεουσης αυτηι και προσευ χης, δεδεικται
σαφως και δια των ηδη προειρημενων, ουχ ηκιστα δε δια του παροισθεντος ημιν
αρτιως διηγηματος. Ἐπηιεσαν μεν γαρ οι παλαι νικωντες τον Ἰσραηλ, αυτικα δη
μαλα και αμοχθει, τους αντ εξαγειν εθελοντας αιρησειν υπειληφοτες. Ἀλλ' ηττηνται
και πεπτωκασιν, ου πληθυν ευροντες εμπειροπολεμον, και εν ειδησει των τακτικων,
ου πεζομαχον οπλιτην, ου παραταξιν ιππικην, αμαχον δε την αντιστασιν
επικουρουντος Θεου· κατεβροντησε γαρ αυτων δεινον και εξαισιον ο ουρανος, και οι
μεν 77.813 παλιν φυσωντες μεγα συντεθραυσμενοι τοις δημα σιν, ετραποντο προς
φυγην. Οι δε ησαν των κρα τουντων αμεινους δια νηστειας και προσευχης. δʹ. Φερε
δη, ει δοκει, πολυπραγμονωμεν επι καιρου, τις δη αρα γεγονεν αυτοις της θυσιας ο
τροπος. Ευρη σομεν γαρ εν Χριστωι σεσωσμενους και νενικηκοτας, ει και εν τυποις
ετι και αινιγμασι το δρωμενον ην, του κατα Χριστον μυστηριου την δυναμιν
υποφαινων αστειως. "Συνηχθη τοινυν, φησι, ο λαος εις Μαση φαθ, και υδρευονται
υδωρ, και εξεχεαν ενωπιον Κυ ριου επι την γην." Ειτα τι τουτο εστι; φαιη τις αν
εικοτως, η ποιας αν εχοι θυσιας δυναμιν, η τι πεπραχασι των αρεσκοντων Θεωι; Ὁ
νομος μεν γαρ ο δια Μωσεως βουθυτειν εκελευε, τρυγονας τε και αφιερουν τωι Θεωι
και περιστερας, προστεταχε δε ουδαμως θυσιας ποιεισθαι τροπον το δειν υδωρ επι
χεαι τηι γηι. Τι ουν οι παλαι δεδρακασι, και συν αυ τοις ο προφητης, καιτοι των ιερων
και θειων θε σπισματων αξιοκτητον εν εαυτωι συνειλοχως την γνωσιν; Φαμεν ουν
οτι προφητης υπαρχων, εμπλεω τε τον νουν του αγιου Πνευματος εχων, εγνω που
παντως της ενανθρωπησεως του Μονογενους το σεπτον και μεγα μυστηριον·
διελογιζετο δε οτι σω ζειν δυναται τους κινδυνευοντας και αυτος της αληθειας ο
τυπος, καταγραφων ωσπερ εφ' εαυτωι της δια Χριστου σωτηριας την δυναμιν. Πως
ουν αρα το αληθες ως εν σκιαις διεπραττετο, φερε λεγωμεν ως ενι. Ζωη κατα φυσιν
υπαρχων ο μονογενης του Θεου Λογος, καθικετο μεν ουν εις εκουσιον κενωσιν,
γεγονε δε καθ' ημας, τουτεστιν, ανθρωπος, ου τροπην υπο μεινας την απο γε της
ιδιας φυσεως εις σαρκα την απο γης· ερηρεισται γαρ η Θεου φυσις εν ιδιοις αγαθοις·
αλλ' οτι το γηινον ημπεχετο σωμα ημων, ψυχην εχον την λογικην. Τουτο τοις
αρχαιοτεροις ο προφητης Σαμουηλ, ως εν υδασι γραφων, υδωρ επ ηφιει τηι γηι.
Συμβολον δε ζωης μεν, το υδωρ· σαρκος δε, η γη. Γεγονε δε σαρξ ο Λογος, κατα την
του θεηγορου Ἰωαννου φωνην, και συνδεδραμηκασι προς ενωσιν αποῤρητως τε αμα
και ως ουκ εστι νοειν, θεοτης τε η ζωοποιος, και η εκ γης ανθρωποτης· ουτω τε
νοουμεν ενα λοιπον εξ αμφοιν τον Ἐμμα νουηλ, ουτε των της θεοτητος ορων
εκπεφοιτηκοτα δια την προσληψιν της σαρκος, ουτε μην το γενεσθαι καθ' ημας
διαπτυσαντα, δια την εμφυτον ημεροτητα, και την εκ του πραγματος σοφωτατην
οικονομιαν. Ἐπειδη γαρ εμελλε τον υπερ της απαντων ζωης υποστηναι θανατον,
δηλον δε οτι τον κατα σαρκα, ινα και εγερθεις εκ νεκρων το του θανατου πατησηι
κρατος, ως ζωη και Θεος, ιδιον εποιησατο σωμα το αποθνησκειν ειδος, τουτεστι το
ανθρωπινον, ητοι την σαρκα, ινα και δι' αυτης την παλαι δυσαντητον καταργησας
φθοραν, την ανθρωπου φυσιν ανακομισηι προς ζωην. Ἐγηγερται γαρ ου τηι ιδιαι
φυσει, καθο νοειται και εστι Θεος, κατορθων την αναστασιν, αλλ' ιν' ημεις εν αυτωι
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το χρημα πλουτησωμεν. ∆ια τουτο 77.816 και "απαρχη των κεκοιμημενων"
ωνομασται, και "πρωτοτοκος εκ νεκρων." Και τουτο αυτο κατα δεικνυς τοις
αρχαιοτεροις, ο θεσπεσιος Σαμουηλ, οτε τας υπερ γε του Ἰσραηλ εποιειτο λιτας, ου
μονον αυτοις ως εν σκιαι και αινιγματι τον της ενανθρω πησεως τυπον επληρου δια
του το υδωρ επιχεαι τηι γηι, αλλα γαρ ευθυς προσετιθει το λειπον, τουτεστι, την υπερ
παντος του κοσμου σφαγην. "Ἔλαβε γαρ, φησι, Σαμουηλ αρνα γαλαθηνον ενα, και
ανηνεγκεν αυτον εις ολοκαυτωσιν συν παντι τωι λαωι Κυριωι. Και εβοησε Σαμουηλ
προς Κυριον περι Ἰσραηλ, και επηκουσεν αυτου Κυριος." Ἀκουεις οπως κατεθυσε τον
αμνον, εις εικονα και τυπον του αληθινου Θεου; ον και ο μακαριος Ἰωαννης
μονονουχι και χειρα προτεινων κατεδεικνυε λεγων· "Ἴδε ο αμνος του Θεου ο αιρων
την αμαρτιαν του κοσμου." Χριστος γαρ εστι το αμωμον ιερειον, ου τωι τιμιωι αιματι
σεσωσμεθα τε και ηγιασμεθα. Ουτως ημιν το επ' αυτωι μυστηριον και δια του
πανσοφου Μωσεως προανατυπουσθαι προστεταχεν ο Θεος και Πατηρ. Ἐδουλευε μεν
γαρ Αιγυπτιοις ο Ἰσραηλ. Οι δε ησαν αμειλικτοι, και πολυ νοσουντες το απηνες· ειτα
κατωδυνων αυτων την ζωην, καθα γεγραπται, πηλωι και πλινθειαι, και ταις εκ πονων
αικιαις κατα φορτιζοντες. Ἐπειδη δε πεπραχοτας αυτους αθλιως κατηλεει Θεος· ειτα
της των κρατουντων πλεονεξιας απαλλαττειν ηθελε, προστεταχε τωι πανσοφωι
Μωσηι προσλαλειν αυτοις, οτι τε κατηλεηνται, και οσον ου δε πω βαδιουνται προς
την τοις πατρασιν επηγγελμε νην γην, το της αφορητου δουλειας αχθος αποσεισα
μενοι. Ἐπειδη δε ην εικος, της εις τα αμεινω λοιπον ελπιδος ωλισθηκοτας, τον του
Μωσεως αυτους μη προσηκουσθαι λογον· θαυματουργειν ο των ολων εκελευε Θεος.
Ἕλκον γαρ αει πως εστι το θαυμα προς πιστιν, και ουκ ανικανως εχον ανενεγκειν εις
ελπιδα την επ' αγαθοις και νουν τον σφοδρα κατεῤ ριμμενον εις ακηδειας. ∆υο δε
προσεπιταξας επιδειξαι σημεια, προσετιθει, λεγων· "Ἐαν δε μη πιστευσωσι σοι, μηδε
εισακουσωσι της φωνης του σημειου του πρωτου, πιστευσουσι σοι της φωνης του
σημειου του δευτερου· και εσται εαν μη πι στευσωσι σοι τοις δυσι σημειοις τουτοις,
μηδε εισ ακουσωσι της φωνης σου, ληψηι απο του υδατος του ποταμου, και εκχεεις
επι το ξηρον· και εσται το υδωρ, ο εαν λαβηις απο του ποταμου, αιμα επι του ξηρου."
εʹ. Πηγηι μεν γαρ η τε του Θεου και Πατρος και η του Υιου παρεικαζεται φυσις,
ποταμος δε και υδωρ, ποτε μεν ο Πατηρ, ποτε δ' αυ και ο Υιος, ητοι το αγιον Πνευμα.
∆ια μεν γαρ της Ἱερεμιου φωνης ο Θεος και Πατηρ περι εαυτου φησι· "Ἐξεστη 77.817
ο ουρανος επι τουτωι, και εφριξεν επι πλεον σφοδρα, λεγει Κυριος, οτι δυο πονηρα
εποιησεν ο λαος μου· εμε εγκατελιπον πηγην υδατος ζωντος, και ωρυξαν εαυτοις
λακκους συντετριμμενους, οι ου δυνανται υδωρ συνεχειν." Αυτος γε μην ο Υιος περι
εαυτου φησι δια φωνης προφητων· "Ἰδου εγω εκκλινω επ' αυτους ως ποταμος
ειρηνης, και ως χειμαῤρους επικλυζων δοξαν εθνων." Περι εαυτου δε παλιν ο
θεσπεσιος ∆αβιδ, λυραν ημιν ανακρουων την πνευ ματικην, προς τον εν τοις
ουρανοις Πατερα φησιν· "Ὡς επληθυνας το ελεος σου, ο Θεος· οι δε υιοι των
ανθρωπων εν σκεπηι των πτερυγων σου ελπιουσι. Μεθυσθησονται απο πιοτητος
οικου σου, και τον χει μαῤρουν της τρυφης σου ποτιεις αυτους, οτι παρα σοι πηγη
ζωης." Αυτος γε μην ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος το εκ Πατρος δι' αυτου
προχεομενον Πνευμα ζωοποιον ωνομαζεν υδωρ, προς την εν τηι Σαμαρειαι γυναικα
τας διαλεξεις ποιουμενος. Ἔφη γαρ· "Ει ειδεις την δωρεαν του Θεου, και τις εστιν ο
λεγων σοι, ∆ος μοι πιειν, ουκ αν ᾔτησας αυτον, και εδω κεν αν σοι υδωρ ζων·" και
παλιν· "Πας ο πινων εκ του υδατος τουτου, διψησει παλιν. Πιηι εκ του υδατος ου εγω
δωσω αυτωι, ου μη διψησει εις τον αιωνα." Ουκουν ως απο πηγης ητοι ποταμου του
Θεου και Πατρος, υδωρ εστι το ζωοποιουν ο Υιος· ζωογονει τα παντα, και "εν αυτωι
ζωμεν τε και κι νουμεθα, και εσμεν." Και τουτο παλιν ημιν ως δια τυπων εμφαινων,
και οιον εκ μικρων ετι παραδειγ ματων γνωριμον καθιστη Θεος, ουτω λεγων τωι παν
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σοφωι Μωσει· "Και ληψηι υδωρ εκ του ποταμου, και εκχεεις αυτο επι την γην·"
ποταμωι μεν γαρ, ως εφην, παρεικαστεον ευ μαλα την του Πατρος φυσιν, υδατι γε
μην τον εξ αυτου κατα φυσιν γεγεννημενον Υιον. Τουτο δη το υδωρ το εκ του
ποταμου μεμικται τηι γηι· "Γεγονε γαρ σαρξ ο Λογος" καθ' ενωσιν οικονομικην. Ὅτι
δε απαξ γενομενος ανθρωπος, παντη τε και παντως εμελλεν υπερ ημων και τεθνα
ναι σαρκικως, υπεφηνεν ειπων· "Και εσται το υδωρ ο εαν λαβηις απο του ποταμου,
αιμα επι του ξηρου." Σημαινει δε ημιν ετερον ουδεν εν τουτοις το αιμα, πλην οτι τον
θανατον. Ἕως μεν γαρ ουπω σαρξ ην ο Λογος, ου γεγονεν αιμα· θανατου γαρ
επεκεινα παντελως η ζωσα τε και ζωοποιος εστι φυ σις. Ἐπειδη δε γεγονε καθ' ημας,
τοτε δη, τοτε τον της ιδιας σαρκος οικειουται θανατον, και ως αυτος υπερ ημων τε
τεθναναι λεγεται, αιματι τε τωι ιδιωι κατακτησασθαι την υπ' ουρανον, ιδιαν μεν
ουσαν αει· και γαρ εστιν αυτος ο των ολων δημιουργος· αποσκιρτησασαν δε δια
μεσου, δια τοι το λιαν απο νευσαι προς αμαρτιας, και προσκυνειν ελεσθαι τηι κτισει,
και τοις του κοσμου στοιχειοις αναπτειν το σεβας. Τα μεν Ἑλληνων εν τουτοις.
Ἰουδαιοι δε το δια Μωσεως τεθεσπισμενον ολιγα πεφροντικοτες, ετραποντο προς
διδασκαλιας ενταλματα ανθρωπων, 77.820 και ηι φησιν ο θεσπεσιος ∆αβιδ· "Παντες
εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν, ουκ ην ο ποιων χρηστοτητα, ουκ ην εως ενος." Ταυτης
ενεκα της αιτιας ο μονογενης του Θεου Λογος επεφανη μετα σαρκος, "και τοις
ανθρωποις συνανεστραφη," καθα γεγραπται, δι εκηρυξε τε τωι Ἰσραηλ, και προ γε
των αλλων, τα εις σωτηριαν και ζωην· αλλ', ηι φησιν ο μακαριος Ἰωαννης, "Εις τα
ιδια ηλθε, και οι ιδιοι αυτον ου παρελαβον." Προσηκαντο γαρ ουδαμως τον των
ολων Σωτηρα, διατετελεκασι δε μαλλον εμπαροι νουντες αυτωι, και παντα τροπον
ανοσιοτητος αγριως επιτηδευοντες· καθηκοντο δε προς τουτο μανιας, ωστε και
σταυρωι προσηλωσαι τον αρχηγον της ζωης, και νομισαι δυνασθαι θανατωι νικαιν τον
θανατου κρειττονα. Ἀνεβιω γαρ τριημερος κενωσας τον αιδην, και τοις κατω
πνευμασιν ανεις του θανατου τας πυλας, οδος δε και θυρα και απαρχη γεγονως τηι
ανθρωπου φυσει προς αφθαρσιαν, ανεβη προς τον εν ουρανοις Πατερα και Θεον, και
εστιν ομοθρονος αυτωι, και συγκαταρχει των ολων· ηξει δε κατα καιρους, "ινα κρινηι
την οικουμενην εν δικαιοσυνηι," καθα γεγραπται. Ουκουν επειδηπερ, καθα φησιν ο
σοφωτατος Παυλος, "τους παντας ημας δει φανερω θηναι εμπροσθεν του βηματος
του Χριστου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος α επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε
φαυλον·" νηστευσωμεν καθαρως, παντα τροπον αμαρτιας παρωθουμενοι, και παν
ειδος ακαθαρσιας της εαυτων διανοιας εκπεμποντες· γι νωμεθα δε προς τουτοις
χρηστοι, φιλαλληλοι, φιλ οικτιρμονες, ελεουντες ορφανους, επαμυνοντες χη ραις,
τοις εν αῤρωστιαις συγκαθισταμενοι, τοις εν δεσμοις συναλγουντες, και απαξαπλως,
παντα τρο πον επιεικειας αποπεραινειν σπουδαζοντες. Ουτω γαρ, ουτω λαμπρωι και
θεοφιλει διαπρεποντες βιωι, καθαρως εορτασομεν· αρχομενοι της μεν αγιας
Τεσσαρακοστης απο τριτης και εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομαδος του
σωτηριωδους Πασχα, απο ογδοης και εικαδος του Φαρμουθι μηνος· περι λυοντες μεν
τας νηστειας τηι τριτηι του Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι κατα το ευαγγελικον
ρητον· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι τεταρτηι του αυτου
Φαρμουθι μηνος, συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης.
Ουτω γαρ βασιλειαν ουρανων κληρονομησομεν, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων,
δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι, δοξα και κρατος, εις τους αιωνας.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΙΘʹ.
Προλογος.
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐπι μικροις σιτιοις πολλους και μεγαλους τους δαιτυμονας
συναγηγερμενους ορω· και δεδια μεν, ουκ εχων αρκεσαι· πλην αγαμαι της
φιλομαθειας, 77.821 και το ηττασθαι λογων υμας, καν ει μη γινοιντο λαμπρως,
επαινεσας εχω. Ἐπειδη δε εισκεκλησθε, δοτε δη, δοτε συγγνωμην, ει καθ' υμας οι
λογοι μη βασανιζοντες. αʹ. Ἐπι καιρου δη παλιν το δια της του ψαλλοντος λυρας τοις
αρχαιοτεροις υμνουμενον, και προς υμας αυτους παρ' ημων ειρησεται· "Παντα τα
εθνη, κροτησατε χειρας· αλαλαξατε εν φωνηι αγαλλιασεως," τουτεστι, τας επινικιους
ωιδας προσκομιζωμεν τωι Χριστωι. "Νενικηκε γαρ υπερ ημων τον κοσμον," κα θαπερ
αμελει φησι αυτος, και "τεθριαμβευκεν αρχας, εξουσιας, κυριοτητας, και τους
κοσμοκρατο ρας του σκοτους τουτου, τα πνευματικα της πονηριας εν τοις
επουρανιοις." Ουτω τε παντας εξειλετο της εκεινων σκαιοτητος, και των αρχαιων
αιτιαματων απηλλαξε, "προσηλωσας τωι σταυρωι το καθ' ημων χειρογραφον·" ιν' επ'
αυτωι δη τουτωι χαιροντες, λεγωμεν· "Που σου, θανατε, το κεντρον; που σου, αιδη, το
νικος; Το δε κεντρον του θανατου, η αμαρ τια, η δε δυναμις της αμαρτιας ο νομος."
Ἐξηιρη μεθα δε δια Χριστου και της εν νομωι ποινης. Και μαρτυρησει γραφων ο
θεσπεσιος Παυλος· "Ἁμαρ τια γαρ υμων ου κυριευσει· ου γαρ εστε υπο νομον, αλλ'
υπο χαριν." Γραφει δε και ο σοφος Ἰωαννης, "Ὅτι ο νομος δια Μωσεως εδοθη, η
χαρις και η αληθεια δια Ἰησου Χριστου εγενετο. Εις γαρ υπερ παντων απεθανεν,"
αιματι τωι ιδιωι κατακτωμενος την υπ' ουρανον, "ιν' οι ζωντες μηκετι εαυτοις ζω σιν,
αλλα τωι υπερ αυτων αποθανοντι και εγερθεντι." Ζησομεν δε αυτωι, τα αυτωι θυμηρη
φρονειν τε και δραιν οτι μαλιστα διεσπουδακοτες, και τοις ευαγγελι κοις θεσπισμασι
κατακολουθειν ηιρημενοι. Καιρος μεν ουν απας τοις των αριστων επιτηδευματων
επιμεληταις πρεπων τε και επιτηδειος ειη αν, καθ απερ εγᾦμαι, προς γε το δυνασθαι
πληρουν την σω τηριον εντολην, μαλιστα δε ο παρων· μονονουχι γαρ διακεκραγε το
δια της προφητου φωνης· "Ἐξαπο στειλατε δρεπανα, οτι παρεστηκε τρυγητος· εισπο
ρευεσθε, πατηται, διοτι πληρης η ληνος, υπερχειται τα υποληνια." ∆ειν γαρ εγωγε
φημι και λιαν εσπου δασμενως επιδραττεσθαι των καιρων τους, οιπερ αν ειεν των
πρακτεων ημιν σοφοι τε και ακριβεις επιστημονες, και βασανιζειν ειδοτες το οτι
μαλιστα σφισι τε αυτοις, και μην και ετεροις τελουν εις ονησιν. Οιον τι φημι·
Λελυται του χειμωνος το κατ ηφες, ωραι λοιπον ανισχουσιν ηριναι, κομαι τοις αστα
χυσι τα των ληΐων εξαιρετα, οι δε μυριοι τε οσοι και συχνοι ταις αρουραις
επικυμαινουσι· τοτε δη, τοτε λοιπον οκνειτω μηδεις των αποκειρειν ειδοτων.
Εισκομιζοντος δε του καιρου τοις φιλεργειν ειωθοσι το ων αν βουλοιντο τυχειν,
οιχεσθω το ραιθυμον, και του παντος αξιουσθω λογου το αυπνον τε και τληπα θες.
Περιεσται γαρ ουτω και ουχ ετερως αυτοις και το δειν επαινου παντος πλουσιως
μεταλαχειν. Ουκουν επειδηπερ "Το πασχα ημων ετυθη Χριστος," καθα 77.824 και
ημιν αυτος ο σοφωτατος διαμαρτυρεται Παυλος, "καθαρισωμεν εαυτους απο παντος
μολυσμου σαρκος και πνευματος, επιτελεσωμεν δε και αγιωσυνην εν φοβωι Θεου,"
ινα μη ανιπτοις χειρσι των ιερων απτομενοι, και το θειον αυτου μυστηριον
ατημελως ατιμαζοντες, την τοις ανοσιοις πρεπουσαν κολασιν αυτοι ταις ιδιαις
επαντλησωμεν κεφαλαις. Ἐπιστελ λει γαρ τοι τοιουτον και ο θεσπεσιος Παυλος τοις
τουτο δραιν ειωθοσι· "∆ια τουτο εν ημιν πολλοι ασθενεις και αῤρωστοι, και
κοιμωνται ικανοι. Ει γαρ εαυτους εκρινομεν, ουκ αν εκρινομεθα· κρινομενοι δε, υπο
του Κυριου παιδευομεθα, ινα μη συν τωι κοσμωι κατακριθωμεν." Ουκουν εκ των
ιερων Γραμ ματων, τα εις γε τουτι τελουντα συλλεγοντες, ινα χρη τροπον αγιως τε
και παναγιως ημας εορτα ζοντας, εις μεταληψιν ιεναι τοτε την πνευματικην του
παντων ημων Σωτηρος Χριστου, φερε δη, φερε λεγωμεν. βʹ. Τεθυκασιν εν Αιγυπτωι
τον αμνον, παιδαγω γουντος Μωσεως, οι εξ αιματος Ἰσραηλ. Προσετατ τοντο γε μην
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αζυμους αρτους εσθιειν επ' αυτωι, και μην και πικριδας. Γεγραπται γαρ ωδι· "Ἄζυμα
επι πικριδων εδεσθε επτα ημερας." Ἆρ' ουν, ειπε μοι, τοις εν τυπωι και σκιαις και
ημεις αυτοι προεδρευ σωμεν; Ειτα οποι ποτε βαδιειται λεγων ο νομομα θης αληθως
και σοφωτατος Παυλος, "Οιδαμεν οτι ο νομος πνευματικος εστιν;" Ευθυῤρημων δε
οτι και ουκ αν γενοιτο ψευδοεπης ο Χριστον εχων εν εαυτωι, πως αν ενδοιασειε τις;
Πως ουν αρα και ημεις τον αρχαιον εκεινον αποπερανουμεν νομον, Χριστου λε
γοντος εναργως, "Μη νομισητε οτι ηλθον καταλυσαι τον νομον η τους προφητας·
ουκ ηλθον καταλυσαι, αλλα πληρωσαι· λεγω γαρ υμιν, ιωτα εν, η μια κε ραια ου μη
παρελθηι απο του νομου, εως αν παντα γενηται· ο ουρανος και η γη παρελευσεται, οι
δε λογοι μου ου μη παρελθωσιν;" Ουκουν τεθυται δε και ημιν, τοις δια πιστεως
κεκλημενοις εις αγιασμον, ο αμνος ο αληθινος, ο αιρων την αμαρτιαν του κοσμου.
Τροφην δε την νοητην και παγκαλην και ιεραν αλη θως επ' αυτηι ποιησομεθα·
γραφομενην μεν ωσπερ εν αρτοις αζυμοις, κατα τον νομον, νοουμενην δε
πνευματικως. Ζυμη γαρ αει παρα γε ταις θεοπνευ στοις Γραφαις, φαυλοτητος και
αμαρτιας εις τυπον παραλαμβανεται. Και γουν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος
ενετειλατο τοις αγιοις αυτου μαθηταις προσεχειν, ουτω λεγων· "Προσεχετε απο της
ζυμης των Γραμματεων και Φαρισαιων." Γραφει δε και ο σοφωτατος Παυλος, ζυμης
και ακαθαρσιας της εις νουν και καρδιαν ως αποτατω τιθεις τους ηγιασμενους·
"Ἐκκαθαρατε ουν την παλαιαν ζυμην, ινα ητε νεον φυραμα, καθως εστε αζυμοι."
Ἔστι τοινυν ουκ ασυντελες εις ονησιν, μαλλον δε ηδη και αναγκαιον, επειδηπερ
ημιν δια σπουδης τεθειται της προυρ 77.825 γιαιτατης, το εν μεθεξει γενεσθαι τηι
πνευματικηι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, τον νουν αθο λωτον εχειν, και
αποτριβεσθαι μολυσμους, και απο φοιταιν αμαρτιας, και απαξαπλως απανιστασθαι
παν τος του καταμιαινειν ειωθοτος. Ἀκαταιτιαυτον γαρ ουτω και ανεπιπληκτον
παντελως κατορθωσομεν την ως εν μεθεξει προσοδον. Ἐσθιετω δε τις και πικρι δας,
τουτεστι, δια πικρων ηκετω πονων, και το εν γε τουτωι τληπαθες ποιεισθω περι
πολλου. Και γαρ εστι των απωτατων, της ευσεβειας τους εραστας οιεσθαι τε και
φρονειν ετερως αν δυνασθαι κατα πλουτειν αρετην, και ταις ανωτατω δοξαις επι
σεμνυνεσθαι, μη προηθληκοτας, και την της ανδρειας επιδειξιν ευ μαλα
πεποιημενους. Τραχεια μεν γαρ και αναντης η οδος η εις αυτην αναφερουσα, και ου
βασιμος τοις πολλοις· ειη δ' αν μονοις ευστιβης τοις, οι γε διαιττειν επειγονται,
κατοῤρωδουντες ου δενα, ανταποδυομενοι δε τοις πονοις, και τοις ιδρωσιν
αντανισταμενοι. Και προς γε τουτο ημας παραθηγει λεγων αυτος ο Χριστος·
"Εισελθετε δια της στενης πυλης, οτι πλατεια η πυλη και ευρυχωρος η οδος η
απαγουσα εις την απωλειαν, και πολλοι εισιν οι εισ πορευομενοι δι' αυτης. Στενη δε
η πυλη, και τεθλιμ μενη η οδος η απαγουσα εις την ζωην, και ολιγοι ει σιν οι
ευρισκοντες αυτην." Τα γαρ τοι λαμπρα και εξαιρετα των ανδραγαθηματων πρεπει
αν ελειν, και μην και δυνασθαι κατορθουν, ουχι τοις τυχουσιν απλως, μονοις δε, ως
εφην, τοις εξειλεγμενοις, και καταθλειν ειδοσι γενικως της εις τα αισχιω κα λουσης
ηδονης· ευρεια δε οτι και λειοτατη τριβος κα τακομιζει προς αμαρτιας, κατιδοι τις αν
και λιαν αμογητι και εξ αυτων, ει βουλοιτο, των πραγματων. Ευπαροιστος μεν γαρ
κομιδηι και πολυ λιαν ευπετης ο ανθρωπινος νους, κατωθουσης ηδονης. Ἴεται δε και
μαλα ραιδιως εις τρυφας, και το ακρατες εις ορεξεις τας σωματικας αλισκεται
πεπονθως· οιμαι δε δειν τα τοιαδε κατηῤρωστηκοτι ταχα που και συνειπειν·
καταβιαζεται γαρ και ουχ εκοντα πολλα κις η της σαρκος φυσις, και κεντροις αυτον
παρα θηγει δεινοις εις εμφυτους ηδονας μονονουχι δε και ασχαλλοντος
καταδραττεται, και προς αβουλητους αποφερει ροπας. Ἀλλ' ο γε των ολων Θεος και
Κυ ριος ανατειχιζει τωι νομωι, και οπλον αυτωι χαριζεται την εγκρατειαν. Και γαρ
εστιν αληθης ο προφητης λεγων περι του παντων ημων Σωτηρος Θεου· "Νο μον γαρ
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις βοηθειαν δεδωκεν." Ἄθρει δε μοι τον νομομαθη και ιερωτατον Παυλον, εις
ακριβη των τοιωνδε κατασκεψιν καθιεντα τον νουν, και βασανι ζοντα μεν ισχνως
των εμφυτων τε και εν ημιν κινη ματων το θρασος· παραδεικνυντα δε μετα τουτου
τον αποχρωντως ημιν επικουρουντα νομον. Ἔφη γαρ ου τως· "Οιδα μεν γαρ οτι ο
νομος πνευματικος εστιν· εγω δε σαρκικος ειμι, πεπραγμενος υπο την αμαρ τιαν. Ὃ
γαρ κατεργαζομαι, ου γινωσκω· ου γαρ ο θελω τουτο πρασσω· αλλ' ο μισω, τουτο
ποιω. Ει δε 77.828 ο ου θελω τουτο ποιω, συμφημι τωι νομωι, οτι καλος. Νυνι δε ουκ
ετι εγω κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οι κουσα εν εμοι αμαρτια." Τι φης, ω μακαριε
Παυλε; Σαρκικος και πεπραμενος υπο την αμαρτιαν, ο κατ εργαζηι δε, ου γινωσκεις;
ειτα ποιεις ο μισεις; Ου γαρ εκαστος ημων εθελουσιοις του νου ροπαις εφ' εκαστα
των πρακτεων ερχεται, και το ελεσθαι το δοκουν ανεπιπληκτον εχει, και των εαυτου
θελημα των τας ηνιας διεκληρωσατο; Ναι, φησι, αλλ' οιδα την ηδονην
καταγοητευουσαν εσθ' οτε και τον ευδο κιμον νουν, εφ' α μη προσηκεν ευκολως
καταβιβα ζουσαν. Οιδα και ανεθελητον υπομενοντα βλαβος. Ου γαρ ο θελει παντως
τουτο ποιει· παραχωρει δε μαλλον ταις των παθων εμβολαις, και ταις εντευθεν
επικρατειαις πλεονεκτουμενος, ητταται και ουχ εκων, και τωι τουτο πεπονθοτι
πρεποι αν ειπειν· "Νυνι δε, ουκετι εγω κατεργαζομαι αυτο, αλλ' η οικουσα εν εμοι
αμαρτια." Ὁραις οπως των μεν εμφυτων και εν ημιν καταγορευει παθων, ομολογει
δε την ητταν, και γραφεται την πλεονεξιαν, και δεδιε την αντιστασιν ου φορητην
ειναι λεγων; Ὅτι δε αληθες ο φημι, σαφηνιει παλιν αυτος ο θεσπεσιος Παυλος,
προσεπαγων οις εφη και συναπτων εφεξης· "Οιδα γαρ οτι ουκ οικει εν εμοι,
τουτεστιν, εν τηι σαρκι μου, το αγαθον. Το γαρ θελειν παρακειται μοι· το γαρ
κατεργαζεσθαι το καλον, ου. Ου γαρ ο θελω ποιω αγαθον· αλλ' ο ου θελω κακον,
τουτο πρασσω. Εις δε ο ου θελω εγω τουτο ποιω, ουκετι εγω κατερ γαζομαι αυτο,
αλλ' η οικουσα εν εμοι αμαρτια. Ευ ρισκω αρα τον νομον τωι θελοντι εμοι ποιειν το
κα λον, οτι εμοι το κακον παρακειται." Συνιης ουν οπως κατεξανισταται μεν αγριως
της εκαστου ψυχης η της φαυλοτητος προσβολη, και καθιησι μεν αβου λητως τον εν
ημιν οντα νουν επι το αυτηι δοκουν, παραιρειται δε ωσπερ και το ελευθερον εις
ροπας, ως ουκ ετι μεν ημων, αυτης δε ταχα που και μονης ορασθαι το δρωμενον.
Ἀλλ' ουχ υπερειδεν ημων ο ∆η μιουργος, ουτε μην εις απαν ανεπικουρητον την αν
θρωπου φυσιν αφεις, παρηκεν ετοιμως καταληΐζεσθαι ταις εις το φαυλον ηδοναις.
Ἐπιτιμαι γαρ ο νομος ταις εις τουτο ροπαις, καν πλεονεκτηι το παθος, αντ ανισταται
σοφως και μετασοβει προς το αμεινον, της εγκρατειας το καλλος παραδεικνυς· και
τοις της αρετης αυχημασιν επιγαννυσθαι ποιων. Ἐπεκεινα τοινυν της βεβηλου και
μυσαρωτατης ηδονης την διανοιαν στησαντες, σιτιων τε και ποτων ολιγα πε
φροντικοτες, "Ἐπιτελεσωμεν αγιωσυνην εν φοβωι Θεου, καθα γεγραπται·
νεκρωσωμεν τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην,
και την πλεονεξιαν." Ἐπιστελλει γαρ ουτως ημιν ο σοφωτατος Παυλος.
Κατηῤρωστησε μεν γαρ ομολογουμενως η του σωματος φυσις, το ευπαροιστον εις
επιθυμιαν· αλλ' ουχι ορωμεν ηφειδηκοτα των καθ' ημας τον των ολων ∆ημιουργον,
φροντιδος δε μαλλον αξιουν εθελοντα της προυργιαιτατης. Και 77.829 γουν τον Υιον
αυτου εδωκε τον μονογενη, ινα καθ' ημας γενομενος ανθρωπος, και σωμα λαβων εκ
της αγιας και θεοτοκου Μαριας, νεκρωσηι την αμαρτιαν εν τηι σαρκι. Ἴδιον γαρ
γεγονος το σωμα του Λογου, παθων μεν ευθυς των καθ' ημας απηλλαττετο, και των
εις φαυλοτητα κινηματων το κεντρον απεσκευαζε το· μετεστοιχειουτο δε ωσπερ
προς θεοπρεπη και αποῤρητον καθαροτητα, νεκρουμενης εν αυτωι της αμαρτιας, και
οιον εκ βαθρων αυτων κατασειομενης της ηδονης. Ὥσπερ γαρ θανατου κρειττον ην,
οτι ζωης της κατα φυσιν γεγονε σαρξ, κατα τον ισον, οιμαι, τουτωιι τροπον την της
αμαρτιας πεπατηκε δυναμιν. Ἴδιον γαρ ην του μη ειδοτος αμαρτιαν. Και αληθη τον
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λογον αποφαινει γεγραφως ημιν ο θεσπε σιος Παυλος· "Το γαρ αδυνατον του νομου
εν ωι ησθενει δια της σαρκος, ο Θεος τον εαυτου Υιον πεμψας εν ομοιωματι σαρκος
αμαρτιας, και περι αμαρτιας κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι σαρκι, ινα το δικαιωμα
του νομου πληρωθηι εν ημιν τοις μη κατα σαρκα περιπατουσιν, αλλα κατα πνευμα."
Και τι δη τουτο εστι "το αδυνατον του νομου;" φαιη αν, οιμαι, τις· Θειου γαρ νομου
καλουντος εις εγκρατειαν αποφερει προς το εναντιον η της σαρκος φυσις, αει προς
ορεξεις παραθηγουσα τας μυσαρωτατας. Ἀλλ' ο γε των ολων Θεος τον εαυτου Υιον
πεμψας, ου γυμνον και ασωματον, και το φρικτον και απροσιτον της θειας εαυτου
δοξης απαστραπτοντα φως, καθεντα δε μαλλον εαυτον οικονομικως εν τοις καθ'
ημας, και οιστον παρεχοντος δι' ομοιου σωματος, κατεκρινε την αμαρτιαν εν τηι
σαρκι. Ἀνηιρηται γαρ, ως εφην· ωστε και εξω σαρκος γενεσθαι δοκειν και ημας αυ
τους ως ηγιασμενους, και το θειον αυτους κατα πλουτησαντες Πνευμα. Γραφει δε
ωδε παλιν ο σο φωτατος Παυλος· "Ὑμεις δε ουκ εστε εν σαρκι, αλλ' εν πνευματι,
ειπερ Πνευμα Θεου οικει εν υμιν. Ει δε τις Πνευμα Χριστου ουκ εχει, ουτος ουκ εστιν
αυ του. Ει δε εν υμιν Χριστος, το μεν σωμα νεκρον δια την αμαρτιαν, το δε πνευμα
ζωη δια δικαιοσυνην." γʹ. Ἐπειδη δε της ανωθεν ευκλειας τους εραστας, και τους ετι
μαλιστα θεοφιλως διαβιουν ηιρημενους, αρτιως εχοντας εις ευσεβειαν ορασθαι
προσηκει, προσεποισομεν αναγκαιως της εγκρατειας αυχημασι και τους της ετερας
επιεικειας τροπους, την εις αλ ληλους αγαπην, την φιλαλληλιαν, και το δειν ετοι
μως ελεειν τους αφορητωι πενιαι κατισχισμενους. Ἔφη γαρ που ο Χριστος· "Γινεσθε
οικτιρμονες, οτι ο Πατηρ υμων ο ουρανιος οικτιρμων εστι." Παρεγ γυαι δε και νομος
ημιν ο δια Μωσεως· "Ἀνοιγων ανοιξεις τα σπλαγχνα σου τωι αδελφωι σου τωι επιδεο
77.832 μενωι εν σοι." Χρημα γαρ εξαιρετον η φιλοπτωχια Ει δε τις αυτην εν ολιγωι
παντελως ποιειται λογωι, και του μηδενος αξιαν ειναι φησι, επαινεσει που παντως το
απηνες και μισανθρωπον· και το γε δη χρηναι μη συναλγειν τοις εν εσχατηι
ταλαιπωριαι· αρ' ουν ουχι θηριοπρεπες το φρονημα και Θεωι κατεστυ γημενον, και
μαχομενην εχον την φιλοικτιρμονα φυ σιν; Ἀλλ' ουκ αν ενδοιασειε τις. Γεγραπται
γαρ οτι "Ὃς φρασσει τα ωτα του μη επακουειν ασθενους, και αυτος επικαλεσεται,
και ουκ εσται ο εισακουων." Χρη δε και ετερως μεμνησθαι δια παντος της εσο μενης
ημιν μετα τουτο ζωης. Ἄραρε γαρ, οτι παντη τε και παντως καταληξει προς περας ο
εκαστου βιος. Ἀλλ', ως που και Γραμμα φησι ιερον, "Ουδεν εισ ηνεγκαμεν εις τον
βιον, ουδε εξενεγκειν δυναμεθα." Βαδιειται δε τις των μεν επιγειων αγαθων
συναποφε ρων ουδεν, απαντων δε ωσπερ εστερημενος, και αυ του δε σωματος. Ἀλλ'
οι μεν της αρετης εργαται πλουτον εχουσι τον νοητον, και το της φιλοπτωχιας
συνεκδημον φως. Καυχησονται γαρ επι του θειου βηματος, μαλλον δε αυτος αυτους
επαινεσει Χρι στος λεγων· "∆ευτε, οι ευλογημενοι του Πατρος μου, κληρονομησατε
την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης κοσμου· επεινασα γαρ, και
εδωκατε μοι φαγειν· εδιψησα, και εποτισατε με· ξενος ημην, και συνηγαγετε με·
γυμνος, και περιεβαλετε με· ασθενης, και επεσκεψασθε με· εν φυλακηι ημην, και
ηλθατε προς με. Ἀμην γαρ λεγω, φησιν, υμιν, εφ' οσον εποιησατε ενι τουτων των
ελαχιστων, εμοι εποιησατε." Ἀκουεις οπως η φιλοικτιρμων τε και ημερωτατη φυσις
τον εις τους πενητας ελεον εφ' εαυ τηι γενεσθαι φυσιν; Ἀλλ' επακουσηι μεν κατα το
εικος απασουν, οιμαι, τις το χρηναι τε φειδους αξιουν τους εν πτωχειαι και πονοις,
διανεμειν δε τοις δεομε νοις τα κατ' ισχυν. Περιενεχθησεται δε προς το εχον
εναντιως και αφιλοικτιρμονα νουν, εκεινο που παν τως διενθυμουμενος τε και
λεγων· Ει δοιην ετεροις τα εμαυτου, παιδας αδικησω τους εμους. Τινων εσον ται
δεσποται; πλουτω γαρ ου λιαν. Ἀλλ', ω βελτιστε, φαιην αν αυτωι, λογισμου του
καθηκοντος αποκομιζηι μακραν. Ἔδει γαρ, εδει διενθυμεισθαι σοφως, οτι και ζω ετι
λογου μεν του παντος αξιοι την εις παιδας φιλοστοργιαν, εξω δε σαυτον των οντων
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ου τιθης, ουτε μην εις απαν αποστερεις των εις ανα παυλαν και τρυφην. Ουκουν
εργον αν ειη φρενος αλη θως της παγκαλης, και της εσομενης ζωης ποιεισθαι
φροντιδα, και μετρον ελεσθαι τουτο δραιν· ουκ εξειρ γοντος του καιρου την των
πλωτηρων απομιμεισθαι προνοιαν, οι την ουτως ευρειαν διαπερωσι θαλασσαν, ουκ
ημεληκοτες σιτιων, η της αλλης εις τουτο παρα σκευης· αλλα και υπερ χρειαν εσθ'
οτε τα επιπλα προενθεμενοι. Ουκουν εκδημησειν των καθ' ημας πραγματων εκαστου
μελλοντος, νοητων εφοδιων γε νεσθω προνοια. Ουκ αδικησεις τον παιδα τον σαυτου
77.833 δια του κατοικτειρειν τους εν ενδειαι συζωμενους. Ου λυπησεις τον
διαδεξομενον, σαυτον απαλλαττων κολασεως και πυρος. "Πολλα μεν γαρ πταιομεν
απαντες· ελεημοσυναις δε και πιστεσιν αποκαθαιρον ται αμαρτιαι," καθα γεγραπται.
δʹ. Τοις τοιουτοις ημας μαθημασιν ευφρανθηναι ποιων, γεγονεν ανθρωπος ο
μονογενης του Θεου Λογος. Προ μεν γαρ των της επιδημιας καιρων, αχλυν εχοντες
την νοητην διετελουμεν εν κοσμωι, ουκ ειδησιν ευσεβειας, ουχ ετερον τι των ανωθεν
αγαθων εις νουν και καρδιαν εισοικισαμενοι· ου την της δικαιοσυνης ορωντες οδον,
αλλ' ουδ' αυτον τον φυσει τε και αληθως οντα Θεον επιγινωσκοντες· πλανωμενοι δε
και κτισει το σεβας αναπεμποντες, και τοις ανθρωποις πρεπουσης ερημοι φρενος.
Ἐπειδη δε ημεν εν τουτοις, κατυκτειρεν ο ∆ημιουρ γος. Ἤδει πλατυ κατα παντων
γελωντα τον Σαταναν, και καταδραττομενον μεν ευκολως των επι της γης,
επαμυνοντος ουδενος, υποφεροντα τε ταις ιδιαις ζευ γλαις, και εις παν οτιουν των
εκτοπων αμογητι κα τασειοντα. Ειτα νομον ωρισατο τον δια Μωσεως. Ἀλλ' ουκ ην
εν νομωι τους της αμαρτιας διαδραναι βροχους· ουκ ην αποπλυνασθαι των
πλημμεληματων τους μολυσμους. Παρεδειξε γαρ ο νομος την αμαρ τιαν, και της
απαντων ημων ασθενειας ελεγχος ωσπερ τις τεθειτο παρα Θεου, και μαρτυς ημων
εισελασει σοφος ο μακαριος Παυλος· εφη γαρ ουτως· "Οιδαμεν γαρ οτι οσα ο νομος
λεγει, τοις εν τωι νομωι λεγει, ινα παν στομα φραγηι, και υποδικος γενηται πας ο
κοσμος τωι Θεωι, διοτι εξ εργων νομου ου δικαιωθησεται πασα σαρξ ενωπιον αυτου.
∆ια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας." Και παλιν· "Νομος δε παρεισηλθεν, ινα
πλεονασηι το κακον." Τι δη αρα φης, ω μακαριε Παυλε; τον δια Μωσεως, ειπε μοι,
γραφηι νομον; ταυτης ενεκα της αιτιας παρεισδυναι φης, ινα πλεονασηι το κακον;
∆ιδασκαλος ουν φαυ λοτητος ειη αν, ει πεπλεονακε δι' αυτου το κακον. Ἀλλ' ου
τουτο φησιν ο πνευματοφορος. Ἔφη γαρ παλιν αυτος· "Τι ουν ερουμεν; Ὁ νομος
αμαρτια; Μη γενοιτο. Ἀλλα την αμαρτιαν ουκ εγνων, ει μη δια νομου. Την τε γαρ
αμαρτιαν ουκ ᾔδειν, ει μη ο νομος ελεγεν, Ουκ επιθυμησεις." Ουκουν αμαρτιας
διδασκαλος ηκιστα μεν ο νομος· ελεγχος δε, ως εφην, της των υπο νομον ασθενειας
ην, και του κατασινε σθαι πεφυκοτος παραδεικτικος. Ὅνπερ δε τροπον ουκ αν
αιτιασαιτο τις της ηλιακης ακτινος το φως, οτι και βοθρους ορασθαι ποιει, και τα εν
ταις τριοδοις διεῤριμμενα, και του περιπτεειν αυτοις απαλλαττει τους διελαυνοντας·
ουτως ουκ αν, οιμαι, τις ευ φρο νων τον θειον γραψαιτο νομον, ως αμαρτιας ημιν
77.836 εμποιητικον· καταθαυμασει δε μαλλον ως εναργες αποφαινοντα το τελου· εις
ονησιν. Ἀλλ' εισεκομισθη, φησιν, "ινα παν στομα φραγηι, και υποδικος γε νηται πας
ο κοσμος τωι Θεωι." Ἐπειδη γαρ δια πολ λην αγαν ασθενειαν, και το λιαν
ευκατακομιστον εις το πλημμελες, ουδεις επληρου τον νομον, υποδικος γεγονε πας
ο κοσμος τωι Θεωι, μονονουχι συνελαυ νοντι τους επι της γης προς γε το χρηναι
λοιπον την δια πιστεως της εν Χριστωι διψησαι χαριν. ∆ικαιοι γαρ ημεις "ουκ εξ
εργων των εν δικαιοσυνηι, α εποιησαμεν ημεις, αλλα κατα το πολυ αυτου ελεος,"
καθα γεγραπται. Προσεμπεδοι δε τον λογον και ο σοφωτατος Παυλος επιστελλων
ωδι· "Νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται, μαρτυρουμενη υπο του
νομου και των προφητων. ∆ικαιοσυνη δε Θεου, δια πιστεως Ἰησου Χριστου, εις
παντας τους πιστευοντας. Ου γαρ εστι διαστολη. Παντες γαρ ημαρτον, και
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υστερουνται της δοξης του Θεου, δι καιουμενοι δωρεαν τηι αυτου χαριτι, δια της
απολυ τρωσεως της εν Χριστωι Ἰησου." Ἵνα τοινυν ελευθερους ημας αποφηνηι, και
ποινης και δικης, και της εκεινου καταβοης, γεγονε καθ' ημας ο υπερ πασαν την
κτισιν ανθρωπος αληθως, εκ Θεου Πατρος Λογος, μεμενηκως οπερ ην, ο ελευθερος
εν δουλοις, υπο νομον ο νομοθετης, μεθ' ημων εις γενεσιν σαρκικην και την εν
χρονωι τετελεσμενην ο των αιωνων ποιητης. Ἐπελαβετο γαρ σπερματος Ἀβρααμ, και
κεκοινωνηκεν αιματος και σαρκος, ο κατα φυσιν ιδιαν σωμα τος, ινα χρηματισας
ημων αδελφος, της εαυτου δοξης αποφηνηι κοινωνους, αγιασας τε τωι ιδιωι Πνευματι,
καλεσηι λοιπον αδελφους τε και ελευθερους. Ουτω γαρ που φησι τοις αγιοις
αποστολοις· "Ὑμεις φιλοι μου εστε. Ουκετι λεγω υμας δουλους." Τουτων τοιγαρ ουν
απαντων αμνημονησαντες οι Ἰουδαιοι, και τον των ολων Σωτηρα και Λυτρωτην
αρνουμενοι, παρ εδοσαν μεν Πιλατωι, και σταυρουσθαι παρεκαλουν. Ὁ δε Θεος ων
φυσει και παναλκης, ενηκεν εκων τοις του θανατου βροχοις το ιδιον σωμα, ινα και
ημας εξεληται, διαῤρηξας αυτους. Τριημερος γαρ ανεβιω, κηρυξας τοις εν ᾅδου
πνευμασι, και ειρηκως "τοις εν δεσμοις, Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε." Ειτα τοις αγιοις αποστολοις εαυτον εμφανη καταστησας, ειρηκως τε
σαφως· "Πορευ θεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα
του Πατρος και του Υιου και του αγιου Πνευματος, διδασκοντες τηρειν παντα οσα
ενετειλαμην υμιν," ανεβη προς τον εν ουρα νοις Πατερα, και τοις της ιδιας θεοτητος
εναμβρυ νεται θακοις, ηξει τε κατα καιρους εν τηι δοξηι του Πατρος μετα των αγιων
αγγελων, ινα κρινηι την οικουμενην εν δικαιοσυνηι. Ὡς ουν απολογησομε νοι,
παραστησομενοι τε τωι βηματι αυτου, δια πασης επιεικειας τον οικειον
αποκαθαρωμεν βιον, ακλινη την πιστιν τηρησωμεν, ελεουντες πτωχους, 77.837
επισκεπτομενοι χηρας, τους εν δεσμοις κατοικτει ροντες, συναλγουντες τοις εν
ιδρωσι και πονοις, την φιλαλληλιαν επιτηδευοντες, την αγαπην την εις Θεον τε και
αδελφους, και τοις της σαρκος επιτιμωντες παθεσιν. Ουτω γαρ, ουτως εορτασωμεν
καθαρως, αρχομενοι μεν της αγιας Τεσσαρακοστης, απο τριτης του Φαμενωθ μηνος·
της δε εβδομαδος του σωτηριω δους Πασχα, απο οκτωκαιδεκατης του Φαρμουθι
μηνος, περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι τριτηι και εικαδος του αυτου μηνος, εσπεραι
σαββατου, κατα το εθος, εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι τετραδι
και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, συν απτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας
της αγιας Πεν τηκοστης. Ουτω γαρ και τοτε τρεφομενοι τοις λογοις της αληθειας
ωφεληθησομεθα εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν
τωι αγιωι Πνευματι, δοξα και κρατος, εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Κʹ.
αʹ. Πολυμερως και πολυτροπως ο των ολων Θεος, δια της του νομου σκιας
προαναφαινων ημιν την αληθειαν, και της ευαγγελικης πολιτειας το ακραιφ
νεστατον καλλος, καθαπερ εν πινακι προκαταγρα φων εντεχνωι, δια της αρχαιας
εντολης, προς τον ιερον εφη Μωσεα· "Ποιησον σεαυτωι δυο σαλπιγγας ελατας·
αργυρας ποιησεις αυτας, και εσονται σοι ανακαλειν την συναγωγην, και εξαιρειν τας
παρεμ βολας." Ἐλαται μεν ουν αι σαλπιγγες, υποδηλουν τος ημιν του πραγματος οτι
μη μεχρι σκιας και αι νιγματος του κατα τον νομον μεμετρηται τε και εστι των του
Σωτηρος ημων μυστηριων η δηλωσις, πε ποιηται δε μαλλον καταβραχυ την
επιδοσιν, επι το αμεινον τε και αληθεστερον. Προκοπτει γαρ αει πως το
ελαυνομενον. Ἀργυραι δε, οτι λαμπρος τε και καθαρωτατος, και μην και απασης
κηλιδος απηλ λαγμενος ο περι αυτου γεγονε λογος, και νυν εστι τοιουτος εν
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἐκκλησιαις. Ἀλλα τινες αρα και οι ταις σαλπιγξι κεχρημενοι, σαφηνιει παλιν το
Γραμμα το ιερον. Ἔφη γαρ ουτω· "Και οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις σαλπιουσι ταις
σαλπιγξι, και εσται υμιν νομιμον αιωνιον εις τας γενεας υμων." Τωι γαρ ιερωι τε και
απολεκτωι γενει, και τοις της θειας λειτουργιας αυ χημασι κατεστεμμενωι, το Χριστου
λαλειν μυστηριον, πρεπει αν εικοτως, και τοις υπο χειρα λαοις κατα σημαινειν αει
τα δι' ων αν γενοιντο της εις ουρανον πολιτειας αξιοι, των γηΐνων απαιροντες, και
προς ευσεβη και εξαιρετον πολιτειαν μεθορμιζομενοι, και κατανδριζομενοι των της
αληθειας εχθρων, και τοις πολεμουσι τηι δοξηι του Χριστου νεανικως αντ εξαγοντες,
εορταζοντες δε και τας εορτας αυτου κα θαρως, και αμωμητως, και "Ουκ εν ζυμηι
παλαιαι," καθως γεγραπται, "αλλ' εν αζυμοις ειλικρινιας και αληθειας. Και τουτο
ημιν αυτος ο των ολων διεκη ρυξε ∆εσποτης λεγων· Ἐαν εξελθητε εις πολεμον
77.840 εν τηι γηι υμων, προς τους υπεναντιους τους καθεστη κοτας υμιν, και
σημανητε εν ταις σαλπιγξι, και ανα μνησθησεσθε εναντι Κυριου, και διασωθησεσθε
απο των εχθρων υμων. Και εν ταις ημεραις της ευφρο συνης υμων, και εν ταις
εορταις υμων, και εν ταις νουμηνιαις υμων σαλπιειτε ταις σαλπιγξιν επι τοις
ολοκαυτωμασι, και επι ταις θυσιαις των σωτηριων υμων. Και εσται υμιν αναμνησις
εναντι του Θεου υμων. Ἐγω Κυριος ο Θεος υμων." Ὅπλα μεν γαρ ου σαρκικα τοις
αγιοις· δυνατα δε μαλλον τωι Θεωι, και της παντευχιας ο τροπος, ουκ εν ορατοις τε
και αισθητοις εστι πραγμασιν, αλλ' εν δυναμει Πνευμα τος, και δικαιοσυνης, και
αγιασμου και εν ορθοτητι και ακριβειαι δογματων. Ἔδει γαρ αυτους τον θω ρακα της
δικαιοσυνης εχειν, και την περικεφαλαιαν του σωτηριου, και μεντοι το της ευδοκιας
οπλον, και την μαχαιραν του Πνευματος, ο εστι ρημα Θεου. Τουτο τοι παντας, και
μαλα ραιδιως, καταπτοησει τους εχθρους. Τουτο τους επαιροντας εις το υψος το
κερας, και λαλουντας κατα του Θεου αδικιαν, οικτρους και κατεῤριμμενους και
ασυνετους οντας αποφανει, μαλ λον δε δυσσεβειας απασης επιμεστον εχοντας γλωτ
ταν, ινα και λεγηται περι αυτων· "Ἰος ασπιδων υπο τα χειλη αυτων, ων το στομα
αρας και πικριας γεμει." Χρησωμεθα τοινυν κατ' αυτων ταις σαλ πιγξιν, τουτεστι,
τοις της αληθειας ιεροις τε και αμωμητοις κηρυγμασιν. Ἀλλα γαρ ει προσαγοιμεν τας
πνευματικας θυσιας τωι παντων Σωτηρι Θεωι, τας επινικιους ωιδας αναμελψωμεν, τωι
δι' ημας καθ' ημας γενομενωι, καθιγμενωι δε και εν τηι του δουλου μορφηι. Θεος γαρ
ων κατα φυσιν ο εκ Θεου Πατρος "Λογος, γεγονε σαρξ," ουχ οπερ ην αποβαλων, μη
γενοιτο, προσειληφως δε μαλλον οπερ ουκ ην, ινα και ημας μεταστοιχειωσηι προς
την αμεινω τε και ευκλεεστεραν ζωην· "Πλουσιος γαρ ων, επτωχευσε δι' ημας, ινα
ημεις τηι αυτου πτωχειαι πλουτησωμεν." Ἀλλ' ο μεν των ολων Σωτηρ, και μονογενης
του Θεου Πατρος Λογος, ο εν ισοτητι τηι κατα παν οτιουν τηι προς αυτον δια πρεπων,
ο συνθρονος και ισοκλεης αυτωι, το της κε νωσεως ουκ αποβλητον εποιειτο μετρον
οικονομικως δι' ημας. Οι δε των ανοσιων δογματων ευρεται, "οι εχθροι του σταυρου
του Χριστου, ων το τελος απω λεια, ων ο Θεος η κοιλια," μικρα φρονουντες περι
αυτου, και χαμαιῤριφη, την του μυστηριου κατα σειουσιν δοξαν, εις το μη ευ
πεποιησθαι δοκειν, το γε ηκον επ' αυτοις· μονονουχι δε καταμειδιωσιν οι τα λανες
της του Θεου σοφιας, ως ενον αυτοις τα αμεινω βουλευεσθαι επιτηδευοντες· και
στομα λαλουν με γαλα κατα τον της ανομιας υιον, ου και προδρομοι γενεσθαι
τεθαῤρηκασιν. Ἀτιμαζουσι μεν την κατα σαρκα γενησιν του Μονογενους· ου Θεον δε
κατα αλη θειαν αποτεκειν κατα σαρκα την αγιαν λεγουσι Παρ θενον, καιτοι του
αγιου βοωντος ευαγγελιστου· "Ὁ Λογος σαρξ εγενετο." Ἐνοικησαι δε μαλλον
ανθρωπωι φασι τον του Πατρος Λογον· ινα εν ταξει προφητων ο Σωτηρ ευρισκηται
θεοφορος ανθρωπος, η ταχα που και πλεον ουδεν των καθ' ημας εχων εν τουτωι.
77.841 Ἐναυλιζεται γαρ και ημιν αυτοις ο των ολων Θεος, και μαρτυρησει γραφων ο
σοφος Ἰωαννης· "Ἐν τουτωι γινωσκομεν οτι εν ημιν εστιν, οτι εκ του Πνευματος
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου εδωκεν ημιν." Τι ουν ετι το περιτ τον εν Χριστωι νοειται παρα τους αλλους, ει
και αυ τος ην ανθρωπος, ενοικουντα φορων τον των ολων Θεον, ουκ αυτοχρημα
κατα αληθειαν Υιος του Θεου και Πατρος, και Θεος αληθινος και μετα σαρκος;
Ὑπεμεινε γαρ κατα σαρκα την γεννησιν, και μεμε νηκε Θεος, γενομενος καθ' ημας.
Ἀλλα ταυτι μεν φρονειν ουκ ανεχεται των ετεροδοξων ο νους. ∆ια πτυοντες γαρ ως
εωλον του μυστηριου τον λογον, και ταις σφων αυτων κεφαλαις πικραν τε και
δυσδιαφυ κτον καταχεοντες δικην, ως εν μεθεξει και κατα χαριν απονεμουσι τωι
Χριστωι το της υιοτητος ονομα, και διοριζουσιν αμαθως εις ανθρωπον ιδικως απο
διισταντες αυτον τον του Θεου Λογον, ψιλην τε αυτωι συναφειαν κατα το αυτοις
δοκουν απονεμουσι μολις, την ως εν ισοτητι της αξιας. Ἡμεις δε ουχ ουτως φρονειν
δεδιδαγμεθα, ουδε ταις εκεινων αβελτηριαις προσεσχηκοτες, αυτοι τον οικειον
καταφθερουμεν νουν. "Ἔστι γαρ, εστι, καθα φησιν ο μακαριος Παυ λος, εις Θεος ο
Πατηρ, εξ ου τα παντα, και ημεις δι' αυτου·" αλλ' ουκ εν πασιν η γνωσις. Ουκουν
ακουετωσαν οι παρασημον εχοντες επι Χριστωι την πιστιν, και γνωσεως της
ακριβους και αληθους αμοι ρησαντες, "Πορευεσθε τωι φωτι του πυρος υμων, και τηι
φλογι ηι εξεκαυσατε." Βαδιουμεθα γαρ ημεις την εις ευθυ τε και αδιαστροφον της
πιστεως οδον. Και πορευσομεθα την βασιλικην ουκ εκκλινοντες δεξια, ουτε μην εις
ευωνυμα. Ὁμολογουμεν γαρ, οτι Θεος ων ο Λογος, γεγονε σαρξ, τουτεστιν
ανθρωπος, ουκ αψυχον ουδε ανουν σωμα λαβων· εψυχωμενον δε μαλ λον και
εννουν, ινα κατα παντα τοις αδελφοις ενω θεις, διχα μονης της αμαρτιας, εαυτον
υπερ ημων προσκομισηι τωι Πατρι την λογικην ευοσμιαν, και εις υπερ παντων
αποθανων, παντας εαυτωι κατακτηση ται, και δι' εαυτου τωι Θεωι και Πατρι. Ὡς γαρ
γραφει ο θεσπεσιος Παυλος, "Εις τουτο Χριστος απεθανε και εζησεν, ινα και νεκρων
και ζωντων κυ ριευσηι." Ει δε κεκυριευκε της υπ' ουρανον, αποθα νων μεν σαρκι,
ζωοποιησας δε ως Θεος τον εαυτου ναον· ουκ αρα ψιλος ανθρωπος, συναφειαι Θεου
τηι κατα μονην την αξιαν τετιμημενος νοοιτο αν εικο τως, αλλα Θεος αληθινος, και
ει γεγονε σαρξ, πασαν υπο ποδας εχων την κτισιν. Συνεδρευει γαρ τωι Θεωι και Πατρι
και μετα σαρκος· "Καμπτει τε αυτωι παν γονυ, και πασα γλωσσα εξομολογειται, οτι
Κυ ριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." Και ο μεν της αληθειας εν τουτοις
λογος, και της ορθης και αμωμητου πιστεως η παραδοσις, ταυτην εχει την οδον.
Προσεχοντες δε πνευμασι πλανοις, και ανδρασι τον νουν κεκαυτηριασμενοις, καθα
φησιν ο σοφωτατος Παυλος, των ασυνετων τινες περι την 77.844 πιστιν
εναυαγησαν, και τα της δυσσεβειας οπλα κε κινηκασι κατα των ορθα φρονειν
ειωθοτων, πολυτρο ποις βαλλοντες επιβουλαις και το της βασκανιας εντεινοντα
τοξον. Ἀλλ' ως φησιν ο μακαριος Ψαλ μωιδος, "Βελη νηπιων εγενηθησαν αι πληγαι
αυτων, και εξησθενησαν επ' αυτους αι γλωσσαι αυτων." Ου γαρ ηρεμησεν η αγια
πληθυς των απανταχοσε σε πτων ορεων του Θεου· αλλ' εις ενα παντες συναγη
γερμενοι χορον, και αναλαβοντες τον θυρεον της πι στεως, καθα γεγραπται,
"υποδησαμενοι τε τους ποδας εν ετοιμασιαι του Ευαγγελιου της ειρηνης," τουτεστι
Χριστου, ανατειναντες τε "την μαχαιραν του πνευ ματος, ο εστι ρημα Θεου," το των
ανοσιων κατεληΐ ζοντο στιφος, το εν Ψαλμοις εκεινο βοωντες· "Οι εχθροι Κυριου
εψευσαντο αυτωι· και εσται ο καιρος αυτων εις τον αιωνα." βʹ. Τοιουτον τι πεπραχθαι
φαμεν εν τοις ανωθεν καιροις, παιδαγωγουντος ετι Μωσεως τον κατα σαρκα
Ἰσραηλ. Ἐξηιεσαν μεν εξ Αιγυπτου της των πλεονεκτησαντων ωμοτητος
αποπεμψαμενοι τον ζυ γον· επειδη δε ηυλιζοντο που κατα την ερημον, ουκ
αφθονητοι μεμενηκασιν, ουτε μην ιδρωτος διχα και πονων προς την επηγγελμενην
αυτοις διετρεχον γην. Γεγραπται δε, οτι "Ἦλθε δε Ἀμαληκ, και επολεμειἸσραηλ εν
Ῥαφιδειμ· ειπε δε Μωσης τωι Ἰησου·Ἐπιλεξαι σεαυτωι ανδρας δυνατους, και εξελθων
παραταξαι τωι Ἀμαληκ αυριον. Και ιδου εγω εστηκα επι της κορυφης του βουνου, και
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

η ραβδος του Θεου εν τηι χειρι μου. Και εποιησεν Ἰησους, καθαπερ ει πεν αυτωι
Μωσης· και εξελθων παρεταξατο τωι Ἀμα ληκ. Ἐπειδη δε παρεταξατο, και νενικηκεν
ομου τοις εξειλεγμενοις ο Ἰησους, ειπε, φησι, Κυριος προς Μω σην· Καταγραψον
τουτο εις μνημοσυνον εις βιβλιον, και δος εις τα ωτα Ἰησου, οτι αλοιφηι εξαλειψω το
μνημοσυνον Ἀμαληκ εκ της υπ' ουρανον." Ἀλλ' εκεινα μεν εν σκιαις και τυποις·
σκια γαρ ο νομος. Ἐν δε γε τοις καθ' ημας πραγμασι, καταθαυμασαι τις αν, και
γυμνον και ακατασκιαστον βλεπων της αληθειας το καλλος. Ὡπλισθη και νυν κατα
του κατα την αληθειαν Ἰσραηλ ο επαρατος Ἀμαληκ, ο τηι του Σωτηρος ευκλειαι
μαχομενος, και του κατ' αυτον μυστηριου την δυναμιν επιχειρων ανατρεπειν. Ἀλλ'
εκ παντος Ἰσραηλ τους εξειλεγμενους συνενεγκων ο Κυριος ημων Ἰησους Χριστος,
αντεταξατο και νενικηκεν· αλοιφηι δε "εξαλειψει το μνημοσυνον Ἀμαληκ εκ της υπ'
ουρανον." Μαχεται γαρ αυτωι κρυφαιαι χειρι· και των εις αυτον πιστευσαντων
υπερασπιζει, λαμπραν και ακιβδηλευτον ταις απαντων καρδιαις των εαυτου
μυστηριων ενιδρυσας την γνωσιν. γʹ. Ουκουν εορταζωμεν, ως ησθενηκοτων εχθρων,
ως καθηιρημενου του Σατανα, ως της Ἐκκλησιας κε καθαρμενης· ως ουδενος ετι
λεγοντος ουκ ειναι Θεον 77.845 κατα αληθειαν τον Ἐμμανουηλ, ομολογουντων δε
μαλλον απαντων την δοξαν αυτου και ακαταπαυστοις χειλεσιν ανατιθεντων αυτωι
τας δοξολογιας. Γεγρα πται γαρ, οτι "Πασα η γη προσκυνησατω σοι, και ψαλατω τωι
ονοματι σου." Κατηργηκε γαρ τον αγαν εκ πολλης υπεροψιας λεγοντα Σαταναν·
"Την οικουμενην ολην καταληψομαι τη χειρι μου ως νοσ σιαν, και ως
καταλελειμμενα ωα αρω, και ουκ εστιν ος διαφευξεται η αντειπηι μοι." Συγκαθειλε
δε αυτωι και αυτο του θανατου το κρατος, ανηιρημενης της αμαρτιας. "∆εδικαιωμεθα
γαρ ουκ εξ εργων νομου δια της αρχαιας εντολης, αλλα δια πιστεως της εις αυτον,"
και της υπερ νομον ημεροτητος. "Το γαρ γραμμα αποκτεινει· το δε πνευμα ζωοποιει.
Και διακονια μεν η κατακρισεως" ο Μωσεως ωνομα σται, και μαλα ορθως. Ουδεις
γαρ εν νομωι δικαιου ται παρα Θεωι. ∆ιακονια δε της δικαιοσυνης η δια Χριστου
πεπιστευται χαρις. Καθηκε γαρ εαυτον ο μονογενης του Θεου Λογος εις εκουσιον
κενωσιν· και συνανεστραφη τοις επι της γης ως ανθρωπος, γεννησιν υπομεινας την
[κατα] σαρκα δια της αγιας και Θεοτοκου Παρθενου· ινα ταις υπερ νομον εισ ηγησεσι
μετασκευασηι προς τα βελτιω τους εις αυ τον πεπιστευκοτας, και της ευαγγελικης
πολιτειας καταδειξας την οδον, γνησιους αποφηνηι προσκυνη τας. "Πνευμα γαρ,
φησιν, ο Θεος, και τους προσ κυνουντας αυτον, εν πνευματι και αληθειαι δει προσ
κυνειν." Χρηναι δε φημι τους, οιπερ αν ειεν αλη θινοι προσκυνηται, και της εν
πνευματι τε και αλη θειαι λατρειας εργαται γνησιοι, παντα μεν αποσειε σθαι
μολυσμον, ψυχης δε λεγω και σωματος· πει ρασθαι δε κατορθουν, και μαλα
προθυμως, τα δι' ων αν ειεν αιτιας απασης απηλλαγμενοι. Ἁγιους γαρ ειναι
προσηκει και τωι σωματι, και τωι πνευ ματι. Ουκουν κατανεκρωσωμεν ηδονας· και μη
σαρ κικων ηττονα παθων τον οικειον εχωμεν νουν· φρο νουντα δε μαλλον τα του
πνευματος, και παν ειδος ακαθαρσιας κατακιβδηλευειν ειδοτα· προσνενευκοτα δε
μαλλον αγαθωι παντι πραγματι, και την ευπερι στατον αμαρτιαν ως απωτατω
ποιεισθαι σπουδα ζοντα. Καταθελγουσι μεν γαρ αι του σωματος ηδοναι τον
ανθρωπινον νουν, και καταληΐζονται νεανικως τας τινων καρδιας, μονονουχι
πολεμιων δικην αγριως εισβαλλουσαι. Ἀλλ' οι τωι θειωι φοβωι τεθωρακι σμενοι, τας
των τοιουτων παθων εφοδους μονονουχι γελωντες, φασι· "Κυριος εμοι βοηθος, και
ου φο βηθησομαι τι ποιησει μοι σαρξ." Ἀποφερει δε γνω μης εις τουτο αυτους, και
μεντοι και ευσθενειας της πνευματικης, ο πανσοφος Παυλος επιφωνων· "Νε
κρωσατε τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακα θαρσιαν, παθος, επιθυμιαν κακην."
Κατορθουται δε τουτο δια πονων, ων αν τις ελοιτο χρηναι θαυμα ζεσθαι, και την εφ'
απασι τοις επαινουμενοις αναθη σαιτο ψηφον. Ουτω παλιν αυτος που φησιν ο θεσπε
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77.848 σιος Παυλος· "Ὑπωπιαζω μου το σωμα και δουλ αγωγω, μηπως αλλοις
κηρυξας, αυτος αδοκιμος γε νωμαι." Χαιροντες τοινυν ως απασης αρετης εργα ται,
την παναγνον αληθως και αγιαν προσδεξωμεθα νηστειαν, την απασης ευταξιας
τροφον, την αγια σμου μητερα, και της ανωθεν ευμενειας προξενον. Κατηκοντες δε
το σωμα ταις ασιτιαις, προσεπαγωμεν αναγκαιως της επιεικειας τους τροπους.
Ἐσομεθα γαρ ουτω τελειοι και ολοκληροι, εν μηδενι λειπομε νοι. Φιλει γαρ πως αει
τοις της σωματικης ασκησεως πονοις ακολουθειν, και τα εξ εργων αγαθων αυχη
ματα. Τουτο της ευσεβειας τον αθλητην ταις παρα Θεου στεφανωσει ψηφοις· τουτο
της ανω κλησεως προξενησει το βραβειον τοις ανδριζομενοις εν υπομο νηι. "Ουκουν,
εως καιρον εχομεν, εργασωμεθα το αγαθον προς παντας." δʹ. Ταυτα διδαξων ημας
επεφανεν ο Μονογενης εν ειδει τωι καθ' ημας· αλλ' ου συνηκεν ο Ἰσραηλ τον των
ολων Σωτηρα και Λυτρωτην· καιτοι το επ' αυτωι μυστηριον ως εν σκιαις και τυποις
του νομου προ αναφηναντος, διακεκραγοτων δε πολυτροπως και των αγιων
προφητων. Ουκουν ακουσατωσαν την επ' αυτωι νοσησαντες αγνοιαν· "Ἄκουε,
ουρανε, και ενωτιζου, γη, οτι Κυριος ελαλησεν· Υιους εγεννησα και υψωσα· αυτοι δε
με ηθετησαν. Ἔγνω βους τον κτησαμενον, και ονος την φατνην του κυριου αυ του.
Ἰσραηλ δε με ουκ εγνω, και ο λαος με ου συν ηκεν." Ἐδιωκον γαρ εγκαλουντες τε
και λεγοντες· "Περι καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα περι βλασφημιας· οτι συ
ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον." Λεγεσθω δη ουν περι αυτων, και μαλα ει
κοτως· "Ουαι εθνος αμαρτωλον, λαος πληρης αμαρ τιας, σπερμα πονηρον, υιοι
ανομοι· εγκατελιπετε τον Κυριον, και παρωργισατε τον Ἅγιον του Ἰσραηλ." Καιτοι
γαρ δεον ομολογειν, οτι και Θεος εστι, και των ολων Κυριος· και μην εκ των
παραδοξως απο τελουμενων την αφραστον αυτου και θεοπρεπη δυ ναμιν
επιγινωσκοντας, το προφητικον εκεινο λεγειν· "Ἰδου οιδε ημεις εσομεθα σοι, οτι συ
Κυριος ο Θεος ημων ει," πεπραχασι μεν των τοιουτων ουδεν, επεφυοντο δε πικροι
και δεινοι, ποτε μεν εκτοπως διαλοιδορεισθαι σπουδαζοντες, "Σαμαρειτην τε και
οινοποτην," και μην και εκ πορνειας αυτον γεγε νησθαι λεγοντες· ποτε δε λιθοις
των της Ἰουδαιας ορων εκπεμποντες, και τελευτωντες εσταυρωσαν. Κατεσειον δε
τας κεφαλας επ' αυτωι, και δη και εφασκον· "Ὁ καταλυων τον ναον, και εν τρισιν
ημεραις οικοδομων, σωσον σεαυτον· ει Υιος ει του Θεου, καταβηθι απο του
σταυρου." Ὅσον μεν ουν ηκεν εις γε το εκεινων εγχειρημα, τον της ζωης
απεκτονασιν αρχηγον. Ἀλλ' ουκ ην δυνατον κρατει σθαι αυτον υπο του θανατου,
καθα φησιν ο θεσπεσιος Πετρος. Καθικομενος γαρ εν τοις κατωτατοις του ᾅδου
μυχοις, και "διακηρυξας τοις εκεισε πνευμασιν, 77.849 εξηγαγε μεν τους
πεπεδημενους εν ανδρειαι," καθα φησιν ο μακαριος ∆αβιδ· ανεβιω δε τριημερος, ζωο
ποιησας ως Θεος τον εαυτου ναον, "και απαρχη γε γονως των κεκοιμημενων, και
πρωτοτοκος εκ νε κρων," ινα την ανθρωπου φυσιν θανατου και φθο ρας αποφηνηι
κρειττονα, και εις μακραιωνα μετα στοιχειωσηι ζωην. Ἐμφανη δε καταστησας εαυτον
τοις αγιοις αποστολοις, ανεβη προς τον εν τοις ουρα νοις Πατερα και Θεον, και
κεκαθικεν εν δεξιαι του θρονου της μεγαλωσυνης εν τοις υψηλοις· το λοιπον
εκδεχομενος, "Ἕως ου τεθωσιν οι εχθροι αυτου υπο τους ποδας αυτου."
Καταβησεται δε κατα καιρους εξ ουρανων εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου μετα των
αγιων αγγελων, ινα κρινηι ζωντας και νεκρους. Ταυτα τοινυν ειδοτες, καθαρισωμεν
εαυτους απο παν τος μολυσμου σαρκος και πνευματος. Ἐπιτελεσω μεν αγιωσυνην εν
φοβωι Θεου, παντα τροπον ευσε βειας επιτηδευοντες, ορθην και ακαπηλευτον την εις
αυτον τηρουντες πιστιν, χηρας ανακτωμενοι, ορφα νους παραμυθουμενοι· τους εν
πτωχειαι τοις ενουσι κατα δυναμιν θεραπευοντες· συναλγουντες τοις αλ γυνομενοις,
ως και αυτοι οντες εν σωμασι· μνημο νευοντες των δεσμιων ως συνδεδεμενοι. Ουτω
γαρ, ουτω νηστευσομεν καθαρως, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης απο
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβδομης και εικαδος του Μεχιρ μηνος, της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα
απο δευτερας του Φαρμουθι μηνος· περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι εβδομηι του
αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπε ραι βαθειαι κατα τας αποστολικας παραδοσεις· εορτα
ζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι ογδοηι του αυτου Φαρμουθι μηνος·
συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ, ουτως
ευδοκιμησομεν, και τας εαυτων παραθησο μεθα ψυχας τωι επι παντων Θεωι, εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι η δοξα και το κρατος, συν
τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΑʹ.
αʹ. Ἐν μεν εμοι γε και λιαν θυμηρες, αδελφοι, της αγιας ημων πανηγυρεως
και εν τωι παροντι καιρωι ποιουμενωι την δηλωσιν, τοις συνηθεσι κε χρησθαι προς
υμας λογοις, ουδεν παραλελοιποτι των οσα προς ωφελειαν βλεπει πνευματικην, και
της εις τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον ορθης και απλανους πιστεως το
βεβαιον παρατιθεται. Ουτω γαρ αν αυτος μεν εκερδανα της εμαυτου προθυμιας την
ονησιν, υμεις δε αζημιοι των ωφελειν δυναμε νων διεμεινατε. Ἐπειδη δε ου παντα
τοις ανθρωπι νοις σκεμμασιν εξ ουριας τρεχει τα πραγματα, ουδε των κατα γνωμην
εις ευθυ κατανται παντη τε και παντως το τελος, φερε λεγωμεν ως ενι τα κατεπει
γοντα, μαλλον δε οσα δυνασθαι παραχωρει της εν σκηψασης ημιν μεχρι και νυν
αῤρωστιας το μεγεθος. Τοσουτον γαρ ημας τοις εξ εαυτης συμπτωμασι κατ
εφορτισεν, ως αναβοαιν εκεινο το παρα των αγιων μαθητων, οτε και εκινδυνευον τωι
Σωτηρι, λεχθεν· "Κυριε, σωσον ημας, απολλυμεθα." Οιδα μεν ουν. 77.852 οτι συνεσει
διαπρεποντες, σοφον και εννουν κεκτησθε φρονημα των αγιων ημων Πατερων και
παναριστων διδασκαλων εναυλους τας παραινεσεις κατεχοντες, ως μηδεν ημιν
ενδειν κατα τον μακαριον Παροιμια στην φασκοντα· "Παντα ενωπιον τοις ποιουσι,
και ορθα τοις ευρισκουσι γνωσιν." Προς ειδοτας τοι γαρουν, θαῤρων αναφθεγξομαι.
βʹ. Ἰδου δη και νυν ο ευσημος και σωτηριος της αγιας εορτης επεστη καιρος, οτε των
παλαιων αμαρ τηματων το δυσαχθες φορτιον αποσεισαμενοι, τον σωτηριον ζυγον
εκουσιως υπεισηλθομεν του εξ ου ρανου καταβαντος Θεου Λογου, ουκ ετι κοπιωντες
και πεφορτισμενοι, αλλα πραωι και σωζειν ειδοτι τωι Ἐμμανουηλ παιδευομενοι
λογωι. Ουκουν αλληλοις συγχαιροντες εν Ἐκκλησιαις, δια της κοινης και ιερας και
ομοψυχου συνοδου ευχαριστηριους ωιδας αναπεμ ψωμεν εν τωι λυτρωσαμενωι
παντας ημας Σωτηρι Χριστωι, εκ της παλαι προτετριμμενης ημιν κηλιδος, δια την του
πρωτοπλαστου παραβασιν, αναβοωντες εκεινο το παλαι σοφως ειρημενον, "Χριστος
ημας εξηγορασεν εκ της καταρας του νομου, γενομενος υπερ ημων καταρα." Ἐπειδη
γαρ εκ της του δια βολου πλεονεξιας, του παραδεισου και της εν αυτωι τρυφης
εκπεπτωκαμεν υπο την πεποιηκοτος αγανα κτησιν εικοτως γενομενοι, και την
φοβεραν εκεινην και παγχαλεπον ακουσαντες φωνην, "Γη ει, και εις γην απελευσηι,"
της διαβολικης τυραννιδος ωφθημεν θηραμα, ουδεν προς τα ανω επιβλεπειν
τολμωντες οι δειλαιοι. Ποια τοινυν υπελιπετο τοις τουτο πο θουσι σωτηριας οδος;
ποια τοις παραβεβηκοσι του ∆εσποτου την εντολην αφορμη συγγνωμης ηυρισκετο,
Μονη φιλανθρωπια Θεου οικτιρμος και ελεος της ουτως αφραστου και
ανεκδιηγητου δυναμεως. Ἔπεμ ψε τοινυν ημιν τον ιδιον Υιον σωτηρα και
λυτρωτην, μονον δυναμενον την ανθρωπου φυσιν εκ της διαβο λικης εξελκυσαι
χειρος, και τοσαυτηι χρησαμενος τηι εις ημας χρηστοτητι και φιλανθρωπιαι ο του Θεου
Πατρος μονογενης Λογος, ο συνθρονος, και ισοκλεης, και συναΐδιος τωι ιδιωι
γεννητορι, ο κτιστης και δη μιουργος ουρανου τε και γης, και αγγελων, και αν
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θρωπων, "Ουχ αρπαγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, αλλ' αυτος εκενωσε μορφην
δουλου λαβων," και την προς ημας ομοιωσιν ανεδεξατο, ινα παντας σωσας δι'
εαυτου καθαρους ρυπου και μολυσμου προσαγαγηι τωι Θεωι και Πατρι, κατα παντα
τοις αδελφοις ομοιωθεις χωρις μονης αμαρτιας. ∆ιο και πεινην ανεχεται και
νηστευει κατα καιρον, ινα υπο γραμμος ημιν της αναμαρτητου ζωης και αρχη
σωτηριας ευρεθηι. Ουκουν και εν ημιν αυτοις προ εδρευετω της αγιας πανηγυρεως η
νηστεια, μη εν ζυμηι παλαιαι, μηδε εν ζυμηι κακιας και πονηριας, αλλ' εν αζυμοις
ειλικρινιας και αληθειας. Ὅταν γαρ εαυτους αμωμους και ασπιλους τηρησωμεν, και
την αρεσκουσαν Θεωι πολιτειαν παναγνως ασκησωμεν, ως 77.853 γνησιοι δουλοι
προσφορως ακουσομεθα· "Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι
πολλων σε καταστησω, εισελθε εις την χαραν του Κυριου σου." Ου γαρ ανονητος
εσται τοις ελπιζουσιν εις αυτον ο της νηστειας καρπος, ουδε την επαρατον εκεινην
και Ἰουδαιοις πρεπουσαν ακουσονται πω ποτε φωνην· "Ου ταυτην την νηστειαν
εξελεξαμην, λεγει Κυριος." Ἐπαιτιαται γαρ εκεινους, και μαλα δικαιως, δια φωνης
Ἡσαΐου, και φησι, "Νηστευετε, και τυπτετε πυγμαις ταπεινον. Ἵνα τι μοι νη
στευετε;" Χρεια τοιγαρουν του παγκαλου βιου, συν δρομον εχοντος τηι νηστειαι το
φαιδρον και αλωβητον καλλος, το λαμπρον της αφθαρσιας εφοδιον, το αξι εραστον
της των ουρανων βασιλειας ενεχυρον, το της αιωνιου ζωης ασφαλες και
ακαταγωνιστον ερεισμα. ∆ιο δη και πρεπον ημας "Καθαραντας εαυτους απο παντος
μολυσμου σαρκος και πνευματος επιτελειν αγιωσυνην εν φοβωι Θεου." Ουτω γαρ
ευθαρσεις τε και ακλονητοι παραστησομεθα τωι βηματι του Χρι στου, λαμπροις
ιματιοις ημφιεσμενοι, και βοωντες παῤρησιαστικωτερον, "Ἰδου οιδε ημεις εσομεθα
σοι, οτι συ Κυριος ο Θεος ημων ει." γʹ. Ὅπερ ουκ ηθελησε το των Ἰουδαιων στιφος
ομολογειν, ηκουσε παλιν Θεου λεγοντος δια φωνης Ἡσαΐου· "Ουαι εθνος
αμαρτωλον, λαος πληρης αμαρτιων, σπερμα πονηρον, υιοι ανομοι! Ἐγκατ ελιπετε
τον Κυριον, και παρωργισατε τον Ἅγιον του Ἰσραηλ. Τι ετι πληγητε προστιθεντες
ανομιας;" Ουτε γαρ τα παραδοξα των επιτελουμενων εργων παρ' αυτου του Σωτηρος
καταπλαττομενοι, ουτε τας θεοσημιας, ας ενειργει τηι οικειαι δυναμει θαυμαζον τες,
εκ των εναντιων αυτου κατεθρασυνοντο, λεγον τες, "Ἐν Βεελζεβουλ αρχοντι των
δαιμονιων εκβαλ λει τα δαιμονια." Ὢ μανιας θεομισους, και αφατου της δυσσεβειας!
"Ουκ εγνωσαν, ουδε συνηκαν, εν σκοτει δια πορευονται, και πλανωνται απο μικρου
εως μεγαλου αυ των." Ει μη νοεις τα περι αυτου γεγραμμενα, μηδε των αγιων
μαθητων επινοεις το μηνυμα, τι κομπαζεις, φυ λαξ ειναι των νομιμων
παραγγελματων φανταζομενος; Ποτε πληρουμενον ειδες το παλαι προειρημενον;
"Τοτε ανοιχθησονται οφθαλμοι τυφλων, και ωτα κωφων ακου σονται· τοτε αλειται
ως ελαφος ο χωλος, και τρανη εσται γλωσσα μογιλαλων." Ουκ επι τηι του Ἐμ
μανουηλ παρουσιαι ελπιζειν αει θελεις, και προσδο καιν απερ επιτελεσθεντα
τεθεασαι; Ουδεν σε των ενεργηθεντων εις πληροφοριαν αγει του θαυματος, αλλα
κρυπτειν θελεις τα πασι διεγνωσμενα; Μυεις τους οφθαλμους, και τας ακοας
κεκλεισμενας φυλατ τεις ταις Χριστου θαυματουργιαις; Ἔχεις τοινυν αξιαν των
σαυτου πλημμεληματων αντιδοσιν. Ουκ ετι γαρ παρα σοι τα συμβολα της ευσεβειας,
ου πο λις, ουχ εορτης θυσια, πανταχου δε της οικουμενης διεσπαρης ρεμβομενος.
Ἀκουσηι δε και παρα τινος ονειδιζοντος των ορθα φρονειν ηιρημενων εκεινο το τωι
Βαρουχ προηγγελμενον· "Τι εστιν, Ἰσραηλ, οτι εν γηι των εχθρων ει; Ἐπαλαιωθης εν
γηι αλλο 77.856 τριαι, συνεμιανθης τοις νεκροις, προσελογισθης μετα των εις ᾅδου.
Ἐγκατελιπες την πηγην της σοφιας." Ουχ εξεις ουν οπως απολογησηι προς τα
εγκληματα. Ἀργει σοι πας λογος ευθυς, αυτην την αληθειαν μηχανωμενος
σοφιζεσθαι. Ἀκουσηι τοιγαρουν προσ φορως παρα του παντων εσομενου κριτου·
"Πορευε σθε τωι φωτι του πυρος υμων, και τηι φλογι ηι εξ εκαυσατε." Σταυρωι
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παραδεδωκας τον της δοξης Κυριον και παντων δημιουργον· ωιηθης θανατωι
κατοχον δυνασθαι ποιειν την ζωην· ουκ εγνως ουδε συνηκας πραγματευομενην
αυτην τηι ανθρωπειαι φυσει την αφθαρσιαν. Και τοι γε αυτος ο Κυριος ημων Ἰησους ο
Χριστος κατελθων εις ᾅδου, και του τον σκυλευσας, προσταξας κηρυγματι
∆εσποτικωι τοις εν δεσμοις, "Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε,"
ανεβιω τριημερος, και μετα την εκ νε κρων ανοδον, χαιρων επι τωι κατορθωματι,
τοις οι κειοις εφασκε μαθηταις, "Πορευθεντες μαθητευ σατε παντα τα εθνη,
βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του Πατρος, και του Υιου, και του αγιου
Πνευματος." δʹ. Τοιουτους τοιγαρουν διδασκαλους κερδαναντες, πειθεσθαι τουτοις
και υπεικειν προελωμεθα, παρ' ων δεδιδαγμενοι τα αληθη, εχοντες τε προς τελειαν
διδασκαλιαν και παιδευσιν τας θειας Γραφας, ανα βοωμεν τωι Σωτηρι ημων και
Λυτρωτηι το παρα του μακαριου Μωσεως ειρημενον· "Τις ομοιος σοι εν θεοις, Κυριε;
τις ομοιος σοι δεδοξασμενος εν αγιοις;" Και παλιν· "Τις Θεος ωσπερ συ, εξαιρων
ανομιας και υπερβαινων αδικιας;" Μηδεις ουν υμας πειθετω πλανος, της ορθης
αποκλιναι πιστεως. Ὁδωι βασι λικηι πορευωμεθα, μη εκκλινοντες δεξια, μηδε αρι
στερα· απλην και ακαπηλευτον την ορθην πιστιν τηρησωμεν, μη λογομαχιας
αιρετικης αφορμην, αλλ' ευσεβειας αληθους πιστιν επιγινωσκοντες. Ὁμο λογωμεν
ομοουσιον την Τριαδα Πατρος, Υιου, και αγιου Πνευματος. Τουτο γαρ ανωθεν ημιν
αι θειαι παραδεδωκασι Γραφαι. Ἐπιγινωσκωμεν τον δι' ημας ενανθρωπησαντα και
τεχθεντα Κυριον δια της μακα ριας Παρθενου Θεοτοκου Μαριας. Λεγωμεν αυτωι,
κατα το γεγραμμενον, "Ὁ Κυριος μου και ο Θεος μου." Ουτω τον εαυτων
διακοσμουντες βιον, και δι' ορθης και σεμνης πολιτειας την των παλαιων αμαρ
τηματων διασμηξαμενοι κηλιδα, καθαροι και ασπι λοι, και μωμου παντος
απηλλαγμενοι, φανησωμεθα σπλαγχνα μεν πατερων περι τους ορφανιαν νοσουν τας
κτωμενοι, χηραις δε την πρεπουσαν αγιοις συμπαθειαν χαριζομενοι, και συλληβδην
ειπειν, τον πλησιον αγαπωντες, και πασαν αδικιαν της οικειας ψυχης εξοριζοντες,
πτωχους αστεγους εις τον οικον εισαγοντες· ινα και τα δεδωρημενα παρα Θεου προς
οικονομιαν ημων κοινα τοις πενησι λογισαμενοι, και γυμνους περιβαλλοντες, και
απαξαπλως πασαν αρε σκειαν την εις Θεον περιζωσαμενοι, δυνηθωμεν κερ 77.857
δαναι των προσδοκωμενων αγαθων την απολαυσιν· αρχομενοι της μεν αγιας
Τεσσαρακοστης απο εβδο μης και εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομα δος του
σωτηριωδους Πασχα απο τεταρτης και εικα δος του Φαμενωθ μηνος· περιλυοντες
μεν τας νη στειας απο της εννεακαιεικαδος του αυτου Φαμενωθ μηνος, εσπεραι
βαθειαι κατα το ευαγγελικον κηρυγμα, εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι
τηι τρια καδι του αυτου μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας
Πεντηκοστης. Ουτω γαρ βασιλειαν ουρανων κληρονομησομεν εν Χριστωι Ἰη σου τωι
Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι δοξα και κρατος εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΒʹ.
Προλογος.
Ου φιλοτιμιας ημιν της εν λογοις επιδειξις γεγονε το λογιδιον, ηγουν η
επιστολη, αλλ' εκ συνηθειας της ανωθεν εις τουτο παλιν κεκλημεθα. Και γαρ ην ακο
λουθον της αγιας ημων οσον ουδεπω παρεσομενης εορτης, το περι αυτης
προαναλαμψαι κηρυγμα. Ουκ ουν οι μεν αληθως ελλογιμοι και τεχνιται τας εις
ευεπειαν, ει της ενουσης αυτοις ευστομιας ποιοιντο την ενδειξιν, τοις παρα των
ακροωμενων εντρυφα τωσαν κροτοις. Ἡμεις δε τεως υμιν τα εκ της θεο πνευστου
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Γραφης τοις παρ' εαυτων ψελλισμοις, ως ενι διερμηνευσωμεν. αʹ. Οι μεν τοις της
θειας ιερωσυνης αυχημασι διαπρεποντες, και απολεγδην των αλλων εξηιρημε νων,
το καθηγεισθαι λαων ταις εκ νομου διελαχον ψηφοις, ετεταχατο δε, και προς γε το
δειν, των αναγ καιων εις ονησιν ποιεισθαι την προαγορευσιν. Και γουν εφη τις των
αγιων προφητων· "Ἱερεις, ακου σατε, και επιμαρτυρασθε τωι οικωι Ἰακωβ, λεγει Κυ
ριος παντοκρατωρ." Οικος γε μην Ἰακωβ, ειεν αν ουχι παντη τε και παντως οι εξ
αιματος Ἀβρααμ, αλλ' οι δια πιστεως της εν Χριστωι δεδικαιωμενοι, ωσπερ ο
πανσοφος γραφει Παυλος, "Ου παντες οι εξ Ἰσραηλ, ουτοι Ἰσραηλ, ουδ' οτι εισι
σπερμα Ἀβρααμ, παντες τεκνα, αλλα τα τεκνα της επαγγε λιας, ταυτα λογιζεται εις
σπερμα." Τι τοινυν ο θειος τε και ιερος παρεγγυαι λογος; τι δε βοαιν αναπειθει, παλιν
ημιν αναλαμποντος του καιρου, καθ' ον η αγια και παναγνος επιτελειται πανηγυρις,
η επι γε, φημι, τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι; "Ἁγιασατε νηστειαν, κηρυξατε
θεραπειαν." Το μεν ουν ελε σθαι πονειν, και των εις ευσεβειαν ανδραγαθηματων
μεταποιεισθαι νεανικως, εγωγε φαιην αν των οτι μαλιστα λυσιτελεστατων· ευκλεα
γαρ εχει το χρημα καρπον, και ως ο προφητης φησιν, "Ἀνηρ εν πονοις πονει εαυτωι,
και εκβιαζεται εαυτου την απωλειαν." Ου τι αν γενοιτο, παρα γε τοις ουσιν εν καλωι
φρε νος, το ισοστατουν εις κτησιν; Ουδεν παντελως· και πιστωσεται λεγων αυτος ο
Σωτηρ· "Τι γαρ ωφεληθησεται ανθρωπος, οταν τον κοσμον ολον κερ 77.860 δησηι,
την δε ψυχην αυτου ζημιωθηι; η τι δωσει αν θρωπος ανταλλαγμα της ψυχης αυτου;"
∆ει δε, οι μαι, τοις εθελουσι πονειν, και λογου παντος αξιουν ειωθοσι το
επιγαννυσθαι φιλειν τοις εις αρετην σπου δασμασι, και νου βεβηκοτος και καρδιας
ερηρεισμε νης, και διαπρεπουσης εν υπομονηι και μελετην εχου σης το αιττειν επι τα
χρησιμα. Ἴδοι δ' αν τις και περι ημας αυτους τοιουτον τι συμβαινον, οποιον αν
γενοιτο περι τους των ιππων οτι μελετωντας το τιθασσευεσθαι· οις ουκ αποχρη προς
γε το ευ δεδα μασθαι δοκειν, ει μονον εσδεξαιντο χαλινον· προσδει δε, οιμαι,
παντοτε και παντως το χρηναι μαθειν ευρυθμον μεν ωσπερ των ποδων ποιεισθαι τον
κρο τον, ευτεχνεστατους δε ειναι και δρομικωτατους. Χρημα δη ουν και ημιν αυτοις
αναγκαιον αν γενοιτο και ονησιφορον, ει προς γε το δειν ελεσθαι πονειν ενορω το
υπαρχον, και το ειδεναι σοφως την εφ' εκαστωι των πρακτεων, η μη διαιττουσαν
τριβον. Μονονουχι γαρ χαλινωι κεχρημεθα τηι παναγνωι νη στειαι, ανακοπτοντι του
νου την επι τα χειρω ροπην, και κολαζοντι της σαρκος το εκτοπον κινημα. Τρυ φη
μεν γαρ η σωματων ριζα τις ωσπερ εστι και γε νεσις πικρων και ατιθασσων ηδονων,
και αντεξαγει δεινως ταις εις το αγαθον προθυμιαις, ανεπιπλη κτοις ορμαις χωρουσα
προς τα αισχιω. Οι δε γε της ασιτιας πονοι νεανικως ανιστανται, και ταις των
εμφυτων τε και εν ημιν παθων αντιφερονται προσ βολαις, και ανασκιρτωσαν την
σαρκα προς το πεφυ κος αδικειν περιτρεπουσιν ευ μαλα προς το ευηνιον. Και μεχρι
μεν τουτων επικουρησειεν αν η νηστεια τοις αγαπωσιν αυτην. Τοις γε μην εντεχνως
ιεναι σπουδαζουσιν εφ' εκαστα των πρακτεων, η μη, πε ριεσται δη που το εν παντι
γενεσθαι καλωι· λαμ πρα γαρ και αξιαγαστα τα εκ της αγχινοιας εστι κατορθουμενα.
Ἐπιμαρτυρησει δε τουτοις και ο πανσοφος Παυλος, Τιμοθεωι γεγραφως, "Γυμναζε
σεαυτον εις ευσεβειαν· η γαρ σωματικη γυμνασια," η δια νηστειας δηλονοτι και
πονων, "προς ολιγον εστιν ωφελιμος, η δε ευσεβεια προς παντα ωφελιμος εστι,
επαγγελιαν εχουσα ζωης της τε νυν και της μελλουσης." Νενηστευκασι τινες των
αρχαιοτερων, αλλα γυμνην και αμετοχον παντελως των εκ της ετε ρας αρετης
ανδραγαθηματων εποιουντο την ασιτιαν. Ειτα των πραγματων αυτοις κατα γνωμην
ουκ εκ βεβηκοτων, ουτε μην κατανευοντος Θεου των αιτη ματων το περας, αμισθον
δε μαλλον αυτοις αποφαι νοντος την νηστειαν, διεγογγυζον λεγοντες, "Τι οτι
ενηστευσαμεν, και ουκ ειδες; εταπεινωσαμεν τας ψυχας ημων, και ουκ εγνως;" Και
τι προς ταυτα Θεος; "Ἐν γαρ ταις ημεραις των νηστειων υμων ευρισκεται τα
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεληματα υμων, και παντας τους υποχειριους υμων υπονυσσετε. Εις κρισιν και
μαχας νηστευετε, και τυπτετε πυγμαις ταπεινον. Ἵνα τι μοι νηστευετε;" Ἄθρει δη
ουν οτι τοις νηστευουσι 77.861 πρεπει γε αν ηκιστα γε το των ιδιων εχεσθαι θελη
ματων, των εις φαυλοτητα λεγω· μονονουχι δε και εῤρωσθαι φραζειν αυτοις,
μεταφοιταιν δε προς τα αμεινω, και οιον απριξ φιλειν εξηφθαι των εις αρε την
σπουδασματων, ψαλλειν τε ουτω και λεγειν, "Ἑτοιμη η καρδια μου, ο Θεος, ετοιμη η
καρδια μου." βʹ. Ουκουν επειδηπερ Πασχα εστι Κυριου, και ο της απαντων ημων
σωτηριας και ζωης καιρος αν ισχει, φερε ταις νοηταις ευκοσμιαις κατευφραινωμεν
τον μονογενη του Θεου Λογον, τον δι' ημας καθ' ημας γεγονοτα, τουτεστιν,
ανθρωπον οικονομικως, ιν' ημεις ωμεν υπερ εαυτους, και των ανθρωποτητος
μετρων επεκεινα, Θεου χρηματιζοντες τεκνα, και αδελφον εχοντες τον υπερ πασαν
την κτισιν. Φερε προσαγαγωμεν θυσιας αυτωι πνευματικας δηλονοτι και
χαριστηριους. Ὁ μεν γαρ αρχαιος Ἰσραηλ μηλοσφαγιαις ετιμα, και ταις δι' αιματων
εχρητο θυ σιαις. Ἀλλ' ηκουε Θεου λεγοντος εναργως, "Τις εξ εζητησε ταυτα εκ των
χειρων υμων;" Και μην και δια φωνης του θεσπεσιου ∆αβιδ· "Μη φαγομαι κρεα
ταυρων, η αιμα τραγων πιομαι;" Παναρκες γαρ το Θειον, και ζωοποιει μεν τα παντα,
δει δε ολως αυτωι των τοιουτων ουδενος. Πλην εκεινο φαμεν· ως γαρ εν οφληματος
ταξει ζητει τας δωροφοριας παρ' ημων, καιρου μαλιστα καλουντος εις εορτην· εφη
γαρ ουτω δια του πανσοφου Μωσεως, "Ἔντειλε τοις υιοις Ἰσραηλ, και ερεις προς
αυτους λεγων, Τα δωρα μου, δοματα μου, και καρπωματα μου εις οσμην ευωδιας
διατηρησετε, προσφερειν εμοι εν ταις εορ ταις μου." Ειτα τι το χρημα της
καρποφοριας, η και οπως αν γενοιτο προς ημων, καταθρειν αναγ καιον. Παραιτειται
μεν γαρ ως και αδρανη και ανο νητον της εν σκιαις λατρειας την δυναμιν. Ἀκουω
γαρ λεγοντος τοις εξ Ἰσραηλ· "Ουκ ελαλησα προς τους πατερας υμων περι
ολοκαυτωματων και θυσιων, εν ημεραι ηι ανηγαγον αυτους εκ γης Αιγυπτου." Γραφει
δε και ο Παυλος, "Ἀθετησις μεν γαρ γινεται προαγουσης εντολης, δια το αυτης
ασθενες και ανωφελες· ουδεν γαρ ετελειωσεν ο νομος." Προανα κεκραγει δε και
Θεος δι' ενος των αγιων προφητων· "Ἰδου ημεραι ερχονται, λεγει Κυριος, και συν
τελεσω επι τον οικον Ἰσραηλ και επι τον οικον Ἰουδα διαθηκην καινην, ου κατα την
διαθηκην ην διεθεμην τοις πατρασιν αυτων εν ημεραι επιλαβο μενου μου της χειρος
αυτων, του εξαγαγειν αυτους εκ γης Αιγυπτου, οτι αυτοι ουκ ενεμειναν εν τηι
διαθηκηι μου, και εγω ημελησα αυτων, λεγει Κυριος. Ὅτι αυτη η διαθηκη ην
διαθησομαι αυτοις· εν ταις ημεραις εκειναις, λεγει Κυριος, δωσω νομους μου εις την
διανοιαν αυτων, και επι τας καρδιας αυτων επι γραψω αυτους· και ου μη διδαξωσιν
εκαστος τον πλησιον αυτου, και τον αδελφον αυτου, λεγων, Γνωθι τον Κυριον· οτι
παντες ειδησουσι με απο μικρου εως μεγαλου αυτων, οτι ιλεως εσομαι ταις
αμαρτιαις αυτων, και των ανομιων αυτων ου μη μνησθησομαι ετι. Και εσομαι αυτοις
Θεος, και αυτοι εσονται 77.864 μου λαος." Ουκουν πεπαλαιωται μεν η πρωτη· τε
τελειωκε γαρ ουδεν· εισκεκομισται δε λοιπον η νεα τε και ευαγγελικη. Πλην εφη
Χριστος· "Μη νομι σητε οτι ηλθον καταλυσαι τον νομον η τους προφη τας. Ουκ
ηλθον καταλυσαι, αλλα πληρωσαι. Λεγω γαρ υμιν, οτι ιωτα εν η μια κεραια ου μη
παρελθηι απο του νομου, εως αν παντα γενηται. Ὁ ουρανος και η γη παρελευσεται, οι
δε λογοι μου ου μη παρ ελθωσιν." Ὅτι τοινυν, ως ηδη φθασαντες ειπομεν,
απαραδεκτος μεν εστι τωι Θεωι της κατα νομον λα τρειας η σκια, εισκεκομισται δε τα
δια Χριστου παι δευματα, και η παλαι προεπηγγελμενη Καινη ∆ια θηκη·
διαβεβαιουται γε μην αυτος ο Χριστος αφ ιχθαι πληρωσων και προφητας και νομον·
αναγκαιον οιμαι και σοφον του παλαι νομου την πληρωσιν εν τηι Καινηι ∆ιαθηκηι
περιεργαζεσθαι. Προσεκομιζον τοινυν οι εξ αιματος Ἰσραηλ τωι παναγνωι Θεωι τας
κατα νομον θυσιας, μοσχον τυχον, η προβατον· αλλ' ην, ως εφην, αβουλητον τε και
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχ ηδυ το χρημα. Αυτωι γαρ ην ου χρεια κρεων η αιματων, επιγαν νυται δε ουδαμως
κνισσηι και καπνοις. Τινα δη ουν αποπερανουμεν τροπον τας κατα νομον θυ σιας;
Ἐκεινο, οιμαι που, φρονουντες ορθως, οτι τυ ποι μεν ησαν τα δια Μωσεως, και
νοητων εικονες θαυματων, διαμορφουσαι ποικιλως τα πνευματικα. Μοσχος ην τοις
παλαι το ιερουργουμενον. Ἀλλ' εν αυτωι μοι βλεπε τον δεινα τυχον, ηγουν ενα τινα
των πεπιστευκοτων εις οσμην ευωδιας εαυτον καθιερουν τα Θεωι. Γεγραπται γαρ, οτι
"Παραστησατε τα σωματα υμων θυσιαν ζωσαν, αγιαν, ευαρεστον τωι Θεωι, την λο
γικην λατρειαν υμων." Συνες ουν οπως λογικην λα τρειαν την του ανθρωπου καλει
καθιερωσιν, αντιπαρεξ αγων το χρημα ταις κατα νομον θυσιαις. Ου γαρ λογικη
λατρεια το δρωμενον ην· βουθυσιαι δε μαλλον ως εν σκιαι και τυποις της αληθειας
το καλλος ωδινουσαι. Ειτα ποιος αν γενοιτο προς ημων ο της νοητης και εν
Πνευματι καθιερωσυνης τροπος, καταθρησαιμεν αν, και ραιστα γε δη, των ιερων
Γραμματων το βαθος διερευνωμενοι, και οιον ανασαλευοντες το εξωφανες των
τυπων, ουτε γυμνην οιονει πως και αναμφιε στον την τωι Θεωι φιλεστατην ορωντες
αληθειαν. γʹ. Γεγραπται τοινυν εν αρχηι του Λευιτικου· "Ἄν θρωπος εξ υμων αν
προσφερηι δωρα τωι Κυριωι απο των κτηνων και των βοων, και απο των προβατων,
προσοισετε τα δωρα υμων· εαν ολοκαυτωμα το δω ρον αυτου, εκ των βοων αρσεν
αμωμον, προσαξετε προς την θυραν της σκηνης του μαρτυριου, προσοι σεις αυτο
δεκτον εναντι Κυριου, και επιθησεις την χειρα επι την κεφαλην του καρπωματος,
δεκτον αυτο εξιλασασθαι περι αυτου. Και σφαξουσι τον μοσχον εναντι Κυριου, και
προσοισουσιν οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις το αιμα, και προσχεουσι το αιμα επι το θυ
σιαστηριον κυκλωι το επι των θυρων της σκηνης του 77.865 μαρτυριου, και δειραντες
το ολοκαυτωμα, μελιουσιν αυτον κατα μελη· και επιθησουσιν οι υιοι Ἀαρων οι ιερεις
επι το θυσιαστηριον, και στοιβασουσι ξυλα επι το πυρ, και επιστοιβασουσιν οι υιοι
Ἀαρων ιερεις τα διχοτομηματα, και την κεφαλην, και το στεαρ επι τα ξυλα, επι του
πυρος τα οντα επι του θυσιαστηριου· τα δε εγκοιλια και τους ποδας πλυ νουσιν
υδατι, και καρπωμα εστι θυσια, οσμη ευωδιας τωι Κυριωι." Μοσχος μεν ουν, ως εφην,
το ιερουρ γουμενον. Τι δ' αν βουλοιτο δηλουν ο τυπος, ερουμεν ως ενι. Ἐν ευσθενειαι
γαρ νου προσιεμεν τωι Θεωι, κοσμικης απασης κατευμεγεθουντες ηδονης. Ευσθενες δε
ζωον ο μοσχος. Ἄῤρενα δε δειν αυτον ειναι φασι· το γαρ τοι θηλυπρεπες, και
ευδιαθρυπτον, εις ηθος και τροπους τοις αγιοις αναρμοστον, και κρειττων αει του
μαλακιζεσθαι, και καθικνεισθαι προς τα αισχιω των φιλαρετων ο νους. Οις δη και
μαλα εικοτως το ιερον επιφθεγγεται Γραμμα, προς ευαν δριαν αυτους αποφερον την
πνευματικην, "Ἀνδρι ζεσθε, και κραταιουσθω η καρδια υμων, παντες οι ελπιζοντες
επι Κυριον." Προσκομισθεν δε το θυμα προς αυταις ταις θυραις της αγιας σκηνης,
κατ εσφαζετο εναντι Κυριου, καθα γεγραπται. Ἐρχομενοι γαρ και ημεις εν τηι αγιαι
σκηνηι, τουτεστιν, εν Ἐκ κλησιαι, τοτε δη, τοτε και της ανωθεν εποπτειας αξιουμεθα,
και αξιοληπτον οτι το δωρον εστι πιστω σεται λεγων ο μακαριος ∆αβιδ· "Ἐπιβλεψον
επ' εμε και ελεησον με." Στεφανοι γαρ ταις ανωτατω τιμαις ους αν ελοιτο καταθρειν.
Τοις μεν γαρ εξ αι ματος Ἰσραηλ, αποσπουδαζουσι μεν εκτυπως το προς παν οτιουν
των αγαθων επιτηδειως εχειν, δι' ουδενος δε λογου ποιεισθαι μεμελετηκοσι το προσ
κρουειν αυτωι, και της εις τον νομον αιδους ανοσιους κατημεληκοσιν, "Ὅταν τας
χειρας εκτεινητε προς με, φησιν, αποστρεψω τους οφθαλμους μου αφ' υμων."
Ἐπιγαννυται δε τοις αγαπωσιν αυτον, και προσιοντας αυτωι δια της εν Χριστωι
πιστεως εφοραι. Γεγραπται γαρ, οτι "Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους, και ωτα αυτου
εις δεησιν αυτων." Ἐσφαζετο τοινυν ο μοσχος, προσεχειτο δε το αιμα τωι θυσια
στηριωι. Ἀλλα και εφ' ημων αυτων δρωιτο αν, οιμαι, ταυτι, νοητως δηλονοτι, και
πνευματικως. Κατα ληγοντες γαρ των εις φαυλοτητα σπουδασματων, και
κατανεκρουντες τα μελη τα επι της γης, πορνειαν, ακαθαρσιαν, παθος, επιθυμιαν
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κακην, κοσμωι μεν αποθνησκομεν, εις αγιαν δε και αμωμητον μετα φοιτωμεν ζωην·
αξιεπαινετωτατον δε το χρημα εστι παρα γε τωι φιλαρετωι Θεωι. Ψαλλει γουν και
φησιν ο προφητης ∆αβιδ· "Τιμιος εναντιον Κυριου ο θανατος των οσιων αυτου."
Ταυτην υπομεινας την ευκλεα τε και αξιαγαστον νεκρωσιν ο πανσοφος Παυλος,
επιστελλει και φησιν· "Ἐγω γαρ δια νομου νομωι απεθανον, ινα Θεωι ζησω· Χριστωι
συνεσταυρωμαι· ζω δε ουκ ετι εγω, ζηι δε ο εν εμοι Χριστος." Γε γραφε δε και ετεροις,
μαλλον δε και ημιν αυτοις, "Ουκ οιδατε οτι οσοι εις Χριστον εβαπτισθημεν, εις τον
θανατον αυτου εβαπτισθημεν; Συνεταφημεν ουν 77.868 αυτωι δια του βαπτισματος
εις τον θανατον αυτου, ιν' ωσπερ ηγερθη Χριστος εκ νεκρων δια της δο ξης του
Πατρος, ουτω και ημεις εν καινοτητι ζωης περιπατησωμεν." Ουκουν ο μεν του
μοσχου θανατος το τεθναναι τωι κοσμωι δηλοι· τογε μην προσχεισθαι τωι
θυσιαστηριωι το αιμα, ψυχης αγιας καθιερωσιν υπαινιττεται, και ζωης αγιας και
θεοφιλους υπεμ φαινει την ευοσμιαν· ψυχης γαρ ητοι ζωης εις τυπον το αιμα
λαμβανεται παρα γε τηι θεοπνευστωι Γραφηι. Φησι γαρ ουτως εν τωι ∆ευτερονομιωι·
"Προσεχε ισχυρως του μη φαγειν αιμα, οτι το αιμα αυτου ψυχη. Ου βρωθησεται η
ψυχη μετα των κρεων. Ου φαγεσθε· επι την γην εκχειται αυτο ως υδωρ. Ἀλλα και
δειραντες το ολοκαυτωμα, φησι, μελιουσιν αυτο κατα μελη." Τουτο συνεις ευ μαλα
νομομαθης ων ο Παυλος, επιστελλει και φησι· "Ζων γαρ ο λογος του Θεου και
ενεργης, και τομωτατος υπερ πασαν μα χαιραν διστομον, και διικνουμενος αχρι
μερισμου ψυχης και σωματος, και εννοιων καρδιας, και ουκ εστι κτισις αφανης
ενωπιον αυτου. Παντα δε γυμνα και τετραχηλισμενα εν τοις οφθαλμοις αυτου." Ἡ
γαρ της βυρσης αφαιρεσις, την γυμνωσιν υπαινιτ τεται. Κεκρυπται γαρ ολως των εν
ημιν ουδεν, αλλ' ουδ' αν τι διαλαθοι τον θειον και ακηρατον νουν· καθικνειται δε
και μεχρις αρμων τε και μυελων, και τουτο, οιμαι, εστι το κατατεμνεσθαι μελειστι το
ζωον. Ἀκουω δε λεγοντος εναργως, "Τις ουτος ο κρυπτων με βουλην, συνεχων δε
ρηματα εν καρδιαι, εμε δε οιεται κρυπτειν;" Και μην και ετερωθι, "Θεος εγγιζων εγω
ειμι, λεγει Κυριος, και ουχι Θεος ποῤ ρωθεν· μη απ' εμου κρυβησεται τι;" Πληροι γαρ
τα παντα, και αποδημει των οντων ουδεν. Προστεταχε δε προς τουτοις
αποπλυνεσθαι δειν του μοσχου τα ενδοσθια, και τους ποδας. Και τουτο ημιν αυτος ο
Σωτηρ διατρανοι λεγων· "Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι, οτι αυτοι τον Θεον
οψονται." Ειεν δ' αν εις τυπον οι ποδες της ως εν εργοις πορειας, και οιονει τριβου
της κατ' αρετην. Γεγραπται γαρ οτι, "Ὀρθας τροχιας ποιει σοις ποσι, και τας οδους
σου κατ ευθυνε." Καθαροι γαρ λιαν οι τοιοιδε ποδες, απο φερουσι δε και προς γε το
δειν αποπεραινειν ευ μαλα τας εντολας Κυριου· ος, ινα ταις ουτω σεπταις εμβιβασηι
τριβοις τους επι της γης, και τοι Θεος κατα φυσιν υπαρχων, και εκ Θεου Πατρος αποῤ
ρητως γεγεννημενος, κεκενωκεν εαυτον, ινα την ανθρωπου φυσιν επιμεστον
αποφηνηι των ανωθεν αγαθων· τεταπεινωκεν εαυτον, ιν' ημιν το υψου γε νεσθαι
χαρισηται· γεγεννηται κατα σαρκα εκ γυ ναικος, ιν' ημεις την δια του Πνευματος
αναγεννησιν εις καινοτητα ζωης δι' αυτου πλουτησωμεν. ∆εχεται δε παρ' ημων επι
γης μητερα, και δεδωκεν ημιν Πα τερα τον εν τοις ουρανοις· και απαξαπλως, αυτου
γεγονε τα ημων κατ' οικειωσιν οικονομικην, ινα και ημεις εν τοις ιδικως αυτου συν
αυτωι τε και δι' αυτον 77.869 αναβαινωμεν, ημεροτητι τηι παρ' αυτου το χρημα
κερδαινοντες. Τοιγαρτοι και εφασκε· "Πορευομαι προς τον Πατερα μου, και Πατερα
υμων, και Θεον μου, και Θεον υμων." Ὠνομασμεθα γαρ υιοι Θεου, πρωτοτοκον
εχοντες και αδελφον κατα σαρκα τον Μονογενη. Ουκουν "Θεος Κυριος, και
επεφανεν ημιν," ινα δικαιωσηι περιτομην εκ πιστεως, και ακρο βυστιαν δια της
πιστεως." δʹ. Ἐπεθειτο μεν γαρ, ου τοις ανα πασαν την υπ' ουρανον, μονοις δε
μαλλον τοις εξ Ἰσραηλ, ο δια Μωσεως νομος, και κληρος απολεκτος τωι Θεωι το εξ
Ἀβρααμ ωνομαστο γενος. Γεγραπται γαρ, οτι "Ὅτε διεμεριζεν ο Ὕψιστος εθνη, ως
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διεσπειρεν υιους Ἀδαμ, εστησεν ορια εθνων κατα αριθμον αγ γελων Θεου, και
εγενηθη λαος Κυριου μερις αυτου, σχοινισμα κληρονομιας αυτου Ἰσραηλ." Ἀλλ' ως
φησιν ο θεσπεσιος ευαγγελιστης Ἰωαννης περι του Υιου, "Εις τα ιδια ηλθε, και οι
ιδιοι αυτον ου παρ ελαβον·" καιτοι των δια Μωσεως Γραμματων προ
αναφωνουντων ευ μαλα το επ' αυτωι μυστηριον, και προσετι των αγιων προφητων,
επειδη δε ενανθρωπη σαντα και σεσαρκωμενον τεθεανται τον μονογενη του Θεου
Υιον, κακονοι τε και ολιγογνωμονες, και ασυνετοι παντελως, δι' αυτων ηλεγχοντο
των πραγ ματων. Κυνηδον γαρ επεπηδων μονονουχι, και καθ υλακτουντες εφασκον,
"∆ια τι συ ανθρωπος ὣν, ποιεις σεαυτον Θεον;" Ἀλλ', ω προς παν οτιουν των
εκτοπων ετοιμως αιττειν ειδως, ερευνησον την θεο πνευστον Γραφην·
πολυπραγμονησον των αγιων προφητων τους λογους· δοκιμαζε τα Μωσεως, τινα
τροπον επιλαμψειν επι της γης δι' αυτων ο μονογενης του Θεου Λογος εκηρυττετο.
Ει μεν γαρ ασωματος τε και αναφης, και του προς ημων ορασθαι κρειττων ως Θεος,
ευμορφον αν ισως εποιησω την απιστιαν, προσιων τε και λεγων· "∆ια τι συ,
ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον;" Ἐπειδη δε δια της των αγιων φωνης σεπτον και
βαθυ της ενανθρωπησεως προανα φωνει το μυστηριον, τι μη μαλλον κατ' ευθυ του
πρεποντος ιεναι προθυμουμενος, και τοις καθηκουσι λογισμοις προς την της
αληθειας επιγνωσιν πηδα λιουχουμενος, εξ αυτων οραις των δεομενων, ηγουν
παραδοξως εκπεπερασμενων, οτι Θεος κατα φυσιν εστι, και εκ Θεου πεφηνε Πατρος,
και ει γεγονε σαρξ δι' ημας οικονομικως; Ὅρα γαρ αυτον και των του θανατου
κατευμεγεθουντα δεσμων, και τοις ηδη τεθνεωσι και κατεφθαρμενοις ενιεντα την
ζωην· ορα πεσοντα και κειμενον τον παλαι δεινον και δυσαντητον πεσοντα και
κειμενον τον παλαι δεινον και δυσαντητον Σαταναν· τεθειται γαρ υπο ποδας αγιων·
οψει δε νοσου τε απασης και μαλακιας κρειττονα, και τοις του κοσμου στοιχειοις
θεοπρεπως επιταττοντα, και πνευματων μεν αγριων ανακοπτοντα φορας, κατευ
ναζοντα δε και θαλασσαν, και κυμασιν επιπληττοντα, και τι γαρ ουχι των
παραδοξων αμογητι κατορθω σαντα. Θαυμαζε των πεπιστευκοτων την αριθμου
κρειττονα πληθυν, αθρει τε ουτως εις περας εκβε βηκος το δια φωνης του ∆αβιδ
προς αυτον υμνουμενον, "Παντα τα εθνη οσα εποιησας, ηξουσι, και προσκυνησουσιν
ενωπιον σου, Κυριε." Ὅτι δε εμελλεν επιλαμψαντος του Χριστου της κατα νομον
λατρειας η δυναμις, η ως εν σκιαις, φημι, και τυποις, εικαια πως ηδη και αυτοις
αποφαινεσθαι τοις εξ αιματος Ἰσραηλ, πιστωσεται λεγων Θεος δια φωνης αγιων·
ποτε μεν, "∆ιοτι ημερας πολλας καθησονται οι υιοι Ἰσραηλ, ουκ οντος βασιλεως,
ουδε οντος αρχοντος, ουκ ουσης θυσιας, ουδε οντος θυσιαστηριου, ουτε ιερα τειας,
ουτε δηλων·" και παλιν τηι των πιστευοντων πληθυι διαλεγομενος, "Και εσται, φησι,
οταν πλη θυνθητε επι της γης, λεγει Κυριος, εν ταις ημεραις εκειναις ουκ ερουσιν
ετι, Κιβωτος ∆ιαθηκης Ἁγιου Ἰσραηλ· ουκ αναβησεται επι καρδιαν, ουδε επισκε
φθησεται, ουδε ονομασθησεται, και ου ποιηθησεται ετι." Ἀλλ' ην δη που και μαλα
εικος, ταυτι συνιεντα τον Ἰσραηλ, τιμησαι τηι πιστει τον Ἐμμανουηλ. Ἐτραποντο δε
προς παν τουναντιον. Ἀντεφεροντο γαρ ου μετριως, ανοσιωι θυμωι προς παν οτιουν
των εκτοπων στρατηγουμενοι, και της βασκανιας φλογι διακεκαυμενην εχοντες την
καρδιαν, συκοφαντειν απετολμων θαυματουργουντα τον Ἰησουν, και τοις εκ
φθονου μελεσι κατηκοντιζον· κατεληξε δε προς τουτο αυτοις της απονοιας το
μεγεθος, ωστε και αποκτειναι ζητειν τον αρχηγον της ζωης. Και απ εκτονασι μεν,
πλην ανεβιω, και γεγονεν "Ἀπαρχη των κεκοιμημενων, και πρωτοτοκος των
νεκρων," ινα και ημεις αποσεισαμενοι την φθοραν, και το του θανατου διεκδυντες
κρατος, εκεινο λεγωμεν το προ φητικον· "Που η δικη σου, θανατε; που το κεντρον
σου, ᾅδη;" Καταργησας τοινυν τον θανατον, ανεβη προς τον εν ουρανοις Πατερα και
Θεον· ηξει τε ουτω κατα καιρους εν δοξαι θεοπρεπει, και καθησεται κρι της· αποδωσει
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ εκαστωι κατα το εργον αυτου. Ουκουν ως της εαυτων ζωης αποδωσοντες λογους,
των εις επιεικειαν αυχηματων μεταποιεισθαι σπου δαζωμεν, και δια πασης αρετης
την ιδιαν εκαστος καταφαιδρυνετω ζωην· τηρησωμεν την του σωματος ευγενειαν·
αποπαυσωμεθα φαυλης απασης και βδελυρας ηδονης· κρειττους ευρισκωμεθα της
εις αδελφους μικροψυχιας· των εξ οργης κρατησωμεν κινηματων· απεστω δε το
ομνυναι κατα Θεου, και, καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος, "Ὁ λογος υμων εν χαριτι,
αλατι ηρτυμενος, ινα δωι χαριν τοις ακουου σι." Χρηστοι και ευσπλαγχνοι προς τους
δεομενους ευρισκωμεθα. Ευ ποιησωμεν ορφανους, ανακτησω μεθα χηρας,
επισκεψωμεθα δεσμιους. Μνημονευσω μεν των εν αῤρωστιαις, ως και αυτοι οντες εν
σω μασιν. Ἀσφαλη και ακραδαντον τωι παντων Σωτηρι Χριστωι την πιστιν
τηρησωμεν. Ουτω γαρ, ουτω και την αγιαν και παναγνον επιτελεσομεν εορτην· αρχο
μενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης, απο εννατης του Φαμενωθ μηνος· της δε
εβδομαδος του σωτηριω δους Πασχα, απο τεσσαρεσκαιδεκατης του Φαρμουθι 77.873
μηνος, περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι εννεακαι δεκατηι του αυτου Φαρμουθι
μηνος, εσπεραι βαθειαι κατα τας ευαγγελικας παραδοσεις· εορταζοντες δε τηι εξης
επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, συναπτοντες εξης και
τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ, ουτω παλιν εντρυφησομεν
λογοις εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι
Πνευματι, δοξα, τιμη, και κρατος νυν και αει, και εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΓʹ.
Προθεωρια.
Πεποιηται και νυν ημιν το λογιδιον, ου της εν λο γοις φιλοτιμιας
επαγγελιαν εχον, οτι μη ουτως ημιν ο σκοπος, αλλ' ονησιν αναγκαιαν τοις
ακροωμενοις εισφερειν, ως δε οιμαι, δυναμενον, και εις τους της ευζωΐας απευθυνον
τροπους. Συντεθειται γαρ, ουχ ετερου του χαριν, πλην οτι τουτου και μονου. Ου
κουν μη παντως βασανιζεσθω της λεξεως, η της συνθηκης το ακριβες, αλλ' ο του
γραψαντος επαινει σθω σκοπος. αʹ. Ὁ μακαριος προφητης ∆αβιδ, την παναρμονιον
τε και ευμελη του Πνευματος ανακρουων λυραν, την αγιαν και παναγνον του
Σωτηρος ημων εορτην προ ευηγγελιζετο, λεγων· "∆ευτε, αγαλλιασωμεθα τωι
Κυριωι." Και μοι δοκει σοφως και εντεχνως το, "∆ευτε," φωνειν. Καλει γαρ ωσπερ
εγγυς τους αφεστηκοτας, και οιον αποφοιτωντας Θεου, κατα γε, φημι, τους της
διαθεσεως τροπους, καθ' ους αν γε νοιτο της προς Θεον οικειοτητος απονοσφιζεσθαι
τινας. Τινες δε ουτοι, πολυπραγμονειν αναγκαιον. Εις μεν δη και πρωτος το ελεσθαι
τηι κτισει παρα τον κτισαντα προσκυνειν, και τοις του κοσμου στοιχειοις αναπτειν το
σεβας. Ἀπιστια τε προς τουτωι, και μεν τοι κακοπιστια· ων την μεν, τοις εξ αιματος
Ἰσραηλ αναθειη τις αν· την γε μην ετεραν ταις των αιρεσεων εξιτηλοις
ευρεσιεπειαις. Προσεποισομεν δε τουτοις το κοινον αῤρωστημα παν των των επι της
γης, φημι δη την αμαρτιαν. Ουκουν ιερωι και διαπρυσιωι κηρυγματι, τα αισχιω
μεθεντας, τους ωνομασμενους, μεταφοιταιν ελεσθαι προς τα αμεινω διακελευεται,
ως Ἑλληνων μεν παιδες, τον εκ διαβολικης σκαιοτητος ταις αυτων διανοιαις
εισοικισθεντα σκοτον ευ μαλα διαδιδρασκοντας, προς το ακραιφνες της αληθειας
επειγεσθαι φως, και τον αληθως και φυσει των ολων γενεσιουργον και Κυριον
ομολογησαι Θεον· Ἰουδαιους δε τον δια νομου και προφητων πολυτροπως
διηγγελμενον, οψε γουν και μολις επιγινωσκοντας ομου τοις αγιοις αποστολοις
ειπειν· "Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου του ζων τος·" τους γε μην τοις των ανοσιων
αιρεσεων αλον τας βροχοις, πολυπλοκων μεν απαλλαττεσθαι λογι σμων, και
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοκακουργως εξηρτυμενων, ευθυ δε της 77.876 αληθειας διαιττοντας, τον ορθον τε
και απλανη της πιστεως, και ουδεν εχοντα περιειργασμενον αγαπησαι λογον· τους
δε γε τοις αμαρτιας εμβεβηκοτας βοθροις ολεθρου και παγης εξω ποιησαι ποδας, και
ταις εαυ των διανοιαις Ἰουδαικον εντετηγμενον μολυσμον αποτριβεσθαι, ελεωι Θεου
και φιλανθρωπιαι δικαιουν τος τον ασεβη, δια πιστεως δηλονοτι της εν Χριστωι· το,
διδαξειν τοις εις αυτον πιστευσασι γεγραφως ο πανσοφος Παυλος· "Ἦ Ἰουδαιων ο
Θεος μονον; ουχι δε και εθνων; ναι και εθνων, ειπερ εις ο Θεος, ος δικαιωσει
περιτομην εκ πιστεως, και ακροβυστιαν δια της πιστεως." Ουκουν επειδηπερ τοις
ευθεσι πρεπει αινεσις, καθα γεγραπται, παντος απαλλατ τοντες ρυπου τας εαυτων
ψυχας "δευτε αγαλλιασω μεθα τωι Κυριωι." Τοις γε μην τουτο δραιν ανεπιπλη κτως
εθελουσιν, εκεινο διασκεπτεον, πως δη και τινα τροπον αγαλλιασαιτ' αν τις τωι
Κυριωι, και ουκ αν εξω βαλλοι σκοπου. Ὁ γαρ τοι φιλοσαρκιας ηττω μενος, και
αποσπουδαζων μεν των εκτοπων ουδεν, εν παντι δε λογωι ποιεισθαι μεμελετηκως το
οτι μαλιστα κεκιβδηλευμενον και ανοσιον εις τροπους, επιγαννυμενος δε και τοις
του παροντος βιου περι σπασμοις και ταις εκ πλουτου τρυφαις, ηκιστα μεν Κυριωι το
αγαλλιασθαι και χαιρειν, προσκαιροις δε μαλλον ηδοναις εκνενεμηκως, ου
θιασωτης εσται σε πτος, ουτε μην αγιοις χορευταις εναριθμιος. Γεγραπται γαρ, οτι
"Ουχ ωραιος αινος εν στοματι αμαρτωλου." Ὅ γε μην ταις εις εγκρατειαν ευανδριαις
επισε μνυνεσθαι διεσπουδακως, και περα παντος ιεναι παθους, κατα γε το εφικτον
τηι ανθρωπου φυσει, εχοι αν εικοτως οτι μαλιστα πρεπον αυτωι το χρηναι δο
ξολογειν. Ὀνινησι προς τουτο ημας γεγραφως ωδι και ο πανσοφος Παυλος· "Τουτο
ουν λεγω και δια μαρτυρομαι εν Κυριωι, μηκετι υμας περιπατειν, κα θως και τα εθνη
περιπατει εν ματαιοτητι του νοος αυτων, εσκοτωμενοι τηι διανοιαι, οντες
απηλλοτριω μενοι της ζωης του Χριστου, δια την αγνοιαν την ουσαν εν αυτοις, δια
την πωρωσιν της καρδιας αυτων· οιτινες απηλγηκοτες εαυτους παρεδωκαν τηι ασελ
γειαι, εις εργασιαν ακαθαρσιας πασης εν πλεονεξιαι. Ὑμεις δε ουχ ουτως εμαθετε τον
Χριστον, ειγε αυτον ηκουσατε, και εν αυτωι εδιδαχθητε, καθως εστιν αλη θεια εν τωι
Ἰησου· αποθεσθαι υμας κατα την προ τεραν αναστροφην τον παλαιον ανθρωπον τον
φθει ρομενον κατα τας επιθυμιας της απατης. Ἀνανεου σθαι δε τωι Πνευματι του
νοος υμων, και ενδυσασθαι τον καινον ανθρωπον, τον κατα Θεον κτισθεντα εν
δικαιοσυνηι και οσιοτητι της αληθειας." Τις ουν αρα εστιν ο παλαιος ανθρωπος; "Ὁ
φθειρομενος δηλονοτι κατα τας επιθυμιας της σαρκος." Νεος γε μην ο εις καινοτητα
ζωης της εν Χριστωι μεταστοιχειουμενος, ανακαινισθεντος εν αυτωι του νοος, και
ταις μεν της αληθους θεοπτιας εντρυφωντος αυγαις, ευρωστιας γε 77.877 μην εις
τουτο λοπον ιγμενου, και μην και διαιττειν ειδοτος, ως αναλωτον μεν ταις εις
φαυλοτητα γενε σθαι ροπαις, διψηιν δε μονα και ελεσθαι πληρουν, τα δι' ων αν
γενοιτο παντος εισω θαυματος. βʹ. Τεθειται μεν γαρ τοις εξ αιματος Ἰσραηλ δια
Μωσεως ο νομος. Ἀλλ' ην εν σκιαις και τυποις, ουπω προσιεσθαι δυναμενων των το
τηνικαδε το τελεως αγαθον, ητοι του τελειως εχοντος αγαθου την γνωσιν· εν χρειαι
δε μαλλον καθεστηκοτων μαθηματος νηπιο πρεπους, ιν' ως εν τυποις ετι
μελετωντες το αληθες, το του νομου περας ειδειεν ορθως, φημι δη Χριστον· "Τελος
γαρ νομου και προφητων ο Χριστος," καθα γεγραπται. Πως, η τινα τροπον;
συμφερεται γαρ τοις ευαγγελικοις παιδευμασιν ο δια Μωσεως νομος, ει προς ημων
νοοιτο πνευματικως. Ἀποφερει γαρ επι το Χριστου μυστηριον. Και μαρτυς αυτος τοις
Ἰουδαιοις λεγων· "Ει επιστευετε Μωσηι, επι στευετε αν εμοι· περι γαρ εμου εκεινος
εγραψε." Τι τοινυν γεγραφεν ο Μωσης; Ουχ οτι μονοις τοις εξ αιματος Ἰσραηλ
επικουρησων αφικται Χριστος, αλλα γαρ και τοις ανα πασαν την υπ' ουρανον, εθνει
τε παντι. Θεου γαρ παντες, καθο και παντων εστι γε νεσιουργος και Κυριος.
Προστεταχε τοινυν σφαζεσθαι τον αμνον εις τυπον αυτου, πλην εκ πλαγιων του
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θυσιαστηριου βλεποντα προς βοῤραν. Ἀλλα γαρ τι το χρημα; φαιη τις αν ισως. Τι το
βαθυ και αμυδραις ασαφειαις κατεσκιασμενον αινιγμα της ιερουργιας; πευσεται δη
ουν ο τοιουτος προς ημων. Ἔστι μεν ουν, ω ταν, των Ἰουδαιων η χωρα νοτιωτατη·
βο ρειοτεραν δε, και θαλασσης κρειττονα, την των εθνων ειναι φασιν. Ουκουν,
τεθυται μεν παρ' εκεινοις ο αμνος· πλην ουκ ατοπον την των εθνων εχει χωραν.
Τετραπται γαρ εις αυτην κατα γε το εν Ψαλμοις υμνουμενον· "Οι οφθαλμοι αυτου
επι τα εθνη επι βλεπουσιν· οι παραπικραινοντες μη υψουσθωσαν εν εαυτοις·
ευλογειτε, εθνη, τον Θεον ημων." Προσκε κρουκε γαρ και παρεπικρανεν ου μετριως
ο Ἰσραηλ· οτι δε εμελλον της προς Θεον οικειοτητος εξωθεντος αυτου εν παραδοχηι
γενεσθαι τα εθνη δια της πιστεως, αταλαιπωρον ιδειν, ειπερ τις ελοιτο τας των
αγιων προφητων πολυπραγμονησαι φωνας. Γεγραπται γουν· "Τερπου και
ευφραινου, θυγατερ Σιων, οτι ιδου ερχο μαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου, λεγει
Κυριος, και καταφευξονται εθνη πολλα επι τον Κυριον εν τηι ημεραι εκεινηι, και
εσονται αυτωι εις λαον, και κατα σκηνωσω εν μεσωι σου, και επιγνωσηι οτι Κυριος
παντοκρατωρ εξαπεσταλκε με προς σε." Και τις ο απεσταλμενος, η παντως που ο
Χριστος ο τους δυο λαους εις ενα καινον ανακτιζων ανθρωπον, και κα ταλυσας το
μεσοτοιχον του φραγμου, και τον νομον των εντολων εν δογμασι καταργησας,
ευαγγελισα μενος τε την ειρηνην τοις μακραν και τοις εγγυς, τουτεστιν, Ἕλλησι τε
και Ἰουδαιοις; Ἔφη γουν,οτι "Και αλλα προβατα εχω, α ουκ εστιν εκ της αυ λης
ταυτης· κακεινα με δει αγαγειν, και γενησονται 77.880 μια ποιμνη, εις ποιμην." Ὅτι
δε τον μονογενη του Θεου Λογον ενανθρωπησαντα, και σεσαρκωμενον, επεγνωσαν
μεν και τετιμηκασιν οι νομομαθεστεροι, και συνετωτεροι των εξ Ἰσραηλ, οι γε μην
εις εξ ιτηλον απενηνεγμενοι θρασος, και τον των ολων Σωτηρα και λυτρωτην ταις
απειθειαις λυπησαντες, τας αυτοις πρεπουσας εξηιτηνται δικας· προσειλημ μενων δε
των εθνων, εισκεκλησονται και αυτοι δια πιστεως, απλην, ως αν τις ειποι, και μιαν
παρενεγ κων εικονα του πραγματος, εκ της θεοπνευστου Γραφης, ως αν οιος τε ω,
πληροφορειν πειρασομαι, προυπομνησας οτι πλειστακις το Γραμμα το ιερον ∆αβιδ
ονομαζει τον Κυριον ημων Ἰησουν τον Χριστον, ατε δη και εκ σπερματος αυτου κατα
σαρκα γεγεν νημενον. Γʹ. Γεγραπται τοινυν εν τηι δευτεραι των Βασιλειων· "Και
παραγινονται πασαι αι φυλαι Ἰσραηλ προς ∆αβιδ εις Χεβρων, και ειπαν αυτωι· Ἰδου
οστα σου και σαρκες σου ημεις. Και χθες και τριτην, οντος Σαουλ βασιλεως εφ' ημας,
συ ησθα ο εισαγων και εξαγων τον Ἰσραηλ. Και ειπε Κυριος προς σε· Συ ποιμανεις
τον λαον μου τον Ἰσραηλ. Συ εσηι ηγου μενος επι τον Ἰσραηλ. Και ερχονται παντες οι
πρε σβυτεροι Ἰσραηλ προς τον βασιλεα εις Χεβρων. Και διεθετο αυτοις ο βασιλευς
διαθηκην εν Χεβρων ενωπιον Κυριου, και χριουσι τον ∆αβιδ βασιλεα επι τον
Ἰσραηλ." Συνες οπως διωμολογηκασιν εναργως, και οστα και σαρκες εισιν αυτου· Οι
γαρ τοι την πιστιν την εις Χριστον προσιεμενοι της μετα σαρκος οικονο μιας ουκ
αγνοουσι τον τροπον. Ὁμολογουσι δε μαλλον, οτι Θεος ων φυσει γεγονεν ανθρωπος.
Ουτω γαρ αν ειεν αυτου και οστα και σαρκες, κατα γε, φημι, το εν αν θρωποτητι
συγγενες. Προσεπαγουσι δε οτι, και βασιλευοντος του Σαουλ, αυτος ην ο αγων και
φερων τον Ἰσραηλ. Ἦν γαρ και προ της ενανθρωπησεως ως Θεος, το κατα παντων
ουσιωδως ανημ[μ]ενος κρατος, ταλαντευων τε τα ανθρωπινα, και αῤρητοις νευμασι
προς το ειναι συνεχων, τους τοις παρ' αυτου θεσπι σμασιν ευ μαλα κατεζευγμενους.
Ὅτι δε κατ' ευδο κιαν και θελησιν του Θεου και Πατρος βεβασιλευκεν επι τον
Ἰσραηλ, αραροτως πιστευουσι, λεγοντες· "Κυριος ειπε προς σε· Συ ποιμανεις τον
λαον μου τον Ἰσραηλ, και εσηι εις ηγουμενον." Ουτω που φησι και ο θεσπεσιος
Πετρος· "Συ ει ο Χριστος ο Υιος του Θεου του ζωντος." Και μην και Ναθαναηλ, ωι και
αυτος το ειλικρινες και γνησιον προσμεμαρτυρηκεν ο Χριστος· "Συ ει ο Υιος του
Θεου, φησι, συ βασι λευς ει του Ἰσραηλ." Ἔφη δε που και αυτος δια της του
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ψαλλοντος λυρας· "Ἐγω δε κατεσταθην βασι λευς υπ' αυτου (δηλον δε οτι του Θεου
και Πατρος) επι Σιων ορος το αγιον αυτου, διαγγελλων το προστα γμα Κυριου."
Πλην ουκ ασυνηθες ην το βασιλευειν αυτωι· Θεος γαρ ων φυσει, και συνθρονος τωι
γεννη σαντι, πασαν υπο ποδας εχει την κτισιν. Λεγεται δε κεχειροτονησθαι βασιλευς,
δια τοι το κατανευσαι λοι πον της εαυτου βασιλειας επαφειναι τον ζυγον τοις εξω
ποτε και υφ' ετερωι κειμενοις. Κεκρατηκε γαρ 77.881 των επι της γης εκ πλεονεξιας ο
Σατανας. Ὁμολογη σαντες δε την πιστιν, δεχονται παρ' αυτου διαθηκην εν Χεβρων.
Και τι το "εν Χεβρων" εστι; δηλοι τοι γαρουν η λεξις την ενωσιν. Ἐν Χριστωι δε τα
παντα γεγονασιν εν, και συνηφθη μεν τα ανω τοις κατω, και τοις ανω τα κατω.
Συνδεδραμηκασι δε προς ενοτητα και ομοψυχιαν δια της πιστεως, οι τε εξ αιματος
Ἰσραηλ, και μην και οι παλαι των ειδωλων θεραπευ ται. Πλην οτι και γαυρον αυτωι
τον αυχενα, των εξ Ἰσραηλ επανατειναντες τινες, κακοι κακως διολω λασιν, εξ
αυτων ουδεν ηττον των εφεξης εισομεθα· εχει γαρ ουτω· "Και απηλθε ∆αβιδ και οι
ανδρες αυτου εις Ἱερουσαλημ, προς τον Ἰεβουσαιον τον κατοικουντα την γην. Και
εῤρεθη τωι ∆αβιδ· Ουκ εισ ελευσηι ωδε, οτι ανεστησαν οι χωλοι, και οι τυφλοι
λεγοντες· Ουκ εισελευσεται ∆αβιδ ωδε. Και κατελα βετο ∆αβιδ την περιοχην Σιων,
αυτη η πολις ∆αβιδ. Και ειπε ∆αβιδ τηι ημεραι εκεινηι· Πας τυπτων Ἰεβουσαιον,
απτεσθω εν παραξιφιδι και τους χωλους, και τους τυφλους, και τους μισουντας
ψυχην ∆αβιδ· δια τουτο ερουσι· Τυφλοι και χωλοι ουκ εισελευσονται εις οικον
Κυριου." Ἄθρει δη ουν, αθρει την των ανθισταμενων αυτωι πληθυν. Χωλοι δε ησαν
και τυ φλοι. Μεμνημεθα δ' ειποντος Χριστου περι τε των Γραμματεων και
Φαρισαιων· "Ἄφετε αυτους, τυφλοι εισιν οδηγοι τυφλων." Και μην και δια φωνης
του ∆αβιδ περι αυτων· "Υιοι αλλοτριοι εψευσαντο μοι, υιοι αλλοτριοι
επαλαιωθησαν, και εχωλαναν απο των τριβων αυτων." Ἀπαραδεκτον γαρ εποιουντο
Χρι στον, οι μητε ορθοποδειν ειδοτες, μητε μην εις νουν και καρδιαν το νοητον και
θειον εισοικισαμενοι φως, αλλα πεπτωκασιν εν παραξιφιδι, τουτεστιν, εν μα χαιραις.
∆εδαπανηνται γαρ πολεμωι, κατεμπρησθει σης της χωρας αυτων ομου τωι διαβοητωι
ναωι. Ὅτι δε, προσκεκρουκοτων αυτωι των εξ Ἰσραηλ, ει παιπεκε τε και προσεληφθη
των εθνων η πληθυς, και Χριστον επεγραψατο Κυριον, και Βασιλεα, σαφηνιει παλιν
τα γεγραμμενα. Και γαρ φησιν· "Ἀπεστειλε Χιραμ ο βασιλευς Τυρου αγγελους προς
∆αβιδ, και ξυλα κε δρινα, και τεκτονας ξυλων, και τεκτονας λιθων, και ωικοδομησαν
οικον τωι ∆αβιδ." Ἦν μεν γαρ αλλογενης ο Χιραμ, και ουκ απο γε της Ἰουδαιων
πληθυος. Ειδωλολατρης δε μαλλον, και εκ της των πλανωμενων αγελης. Ἀλλ'
ωικοδομησεν οικον τωι ∆αβιδ. Ἐγηγερται γαρ η Ἐκκλησια Χριστου, και ου καθ' ενα
τοπον, η χωραν, αλλ' εν πασηι τηι υπ' ουρανον, οικο δομουντων ωσπερ αυτην των
ποτε μεν τηι κτισει λα τρευοντων, και αχλυι κατεσκοτισμενων διαβολικηι,
πιστευσαντων δε μετα τουτο και πεφωτισμενων, και τον εκ σπερματος ∆αβιδ κατα
σαρκα Χριστον, εν παντι πεποιημενων θαυματι. Πλην κακεινο προς του τοις αθρει.
Ὠκοδομητο μεν γαρ ο οικος τωι ∆αβιδ, δι' αλλογενους του Χιραμ. Ἀνεκομιζε δε την
κιβωτον εις αυτον παρ' ετεροις ουσαν, και εξω που κειμενην, ο θεσπεσιος ∆αβιδ.
"Και επορευθη γαρ, φησι, και 77.884 ανηγαγε την κιβωτον του Θεου εκ του οικου
Ἀβεδ δαρα εις την πολιν ∆αβιδ εν ευφροσυνηι." Καταση μηνειε δ' αν η κιβωτος τον
δια Μωσεως ωδινουσα νομον, τους υπο νομον και σκιαν. Οι παλαι μεν ησαν τυφλοι
και χωλοι, επειδαν δε την πιστιν εισοικισα μενοι προσκυνωσιν αυτωι, τοτε και αυτοι
μεθ' ημων, εισκομισθησονται μεν εις τον οικον ∆αβιδ, τουτεστι Χριστου. Ἁπασης δε
αρετης ηξουσι κατ' ευθυ, και οιον ορθωι ποδι και ερηρεισμενωι την της εις αυτον
ευσεβειας διελασουσι τριβον, επιφωνουντος αυτοις του θεσπεσιου Παυλου· "∆ιο τας
παρειμενας χειρας, και τα παραλελυμενα γονατα, ανορθωσατε, και τρο χιας ορθας
ποιειτε τοις ποσιν υμων, ινα μη το χωλον εκτραπηι, ιαθηι δε μαλλον." Ἐπ' ουν
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τουτοις απασι, καθαπερ εφην εν αρχαις, "∆ευτε, αγαλλιασωμεθα τωι Κυριωι," την επ'
αυτωι δηλονοτι τελουντες πανηγυ ριν. Ειτα πως, ειπε μοι, φαιη τις αν εσθ' οτε, καιτοι
σταυρον υπομειναντος, και τον κατα σαρκα θανατον, εορτη το χρημα νοοιτ' αν η
λεγοιτο; Και μην, ω γενναιε, προς ημων ειρησεται. Ει μεν γαρ εφεις τωι θανατωι το
ιδιον ομιλησαι σωμα μεμενηκεν εν νεκροις, εορταζετω μηδεις. Ει δε καιτοι μητε
παθειν εξον, ει μη βουλοιτο παθειν, μητε μην κατοπιν της των επι βουλευσαμενων
ορασθαι χειρος, "Χαριτι Θεου, καθα φησιν ο των αυτου μυστηριων ιερουργος, υπερ
παντος εγευσατο θανατου, ιν' εγηγερμενος εκ νεκρων, πατησηι τον θανατον," απασηι
τε ουτω του ανθρωπου φυσει κατορθωσηι την αφθαρσιαν, "Πρωτοτοκος γε γονως εκ
νεκρων, και απαρχη των κεκοιμημενων·" πως ουχ απασης ημιν ευθυμιας το χρημα
προξενον; Οι τοις του θανατου βροχοις ενειλημμενοι, δια την καθ' ημων
τυραννευσασαν αμαρτιαν, εν ελπισιν εσμεν της εις αιωνα ζωης, δια τον εξ ημων
κατα σαρκα πρωτοτοκον εκ νεκρων. Ουκουν Ἰουδαιοι μεν εσταυ ρωσαν, εφεντος, ως
εφην, οικονομικως του Χριστου τηι ιδιαι σαρκι γευσασθαι του θανατου, ανεβιω δε αυ
τοις του θανατου δεσμοις μονονουχι και εῤρωσθαι φρασας, ειρηκως τε τοις εν
δεσμοις, "Ἐξελθετε, και τοις εν τωι σκοτει, Ἀνακαλυφθητε." Ειτα τοις αγιοις
αποστολοις εαυτον εμφανη καταστησας, χρη ναι τε την υφ' ηλιωι μαθητευειν ειπων,
και παντα τα εθνη μυσταγωγειν, "Βαπτιζειν τε εις το ονομα του Πατρος, και του
Υιου, και του αγιου Πνευματος, και παντα τηρειν τα εντεταλμενα," ουτε την ακριβη
και ευδοκιμον κατορθουν επειγεσθαι πολιτειαν, ανεβη προς τον εν ουρανοις Πατερα
και Θεον, δοξολογουν των αυτον των αγιων αγγελων, ευφημουσης ως Θεον της
ανω πληθυος· ηξει τε κατα καιρους εν τηι δοξηι του Πατρος, καθα φησιν αυτος,
αποδωσων εκαστωι κατα τα εργα αυτου· "Κρινει γαρ την οικουμενην εν δικαιοσυνηι."
δʹ. Ουκουν ως παρεσομενου κριτου και δεσποτου, 77.885 και παμβασιλεως των ολων,
καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος. Ἐπι τελεσωμεν
δε αγιωσυνην εν φοβωι Θεου, ζησωμεν επιεικως, και τοις εις αγαθουργιαν
σπουδασμασι, τας εαυτων καταφαιδρυνωμεν ψυχας· επισκεπτομενοι χηρας,
ελεουντες ορφανους, τοις εν ενδειαι συγκαθ ισταμενοι, και ταις κατα χειρα
θεραπευοντες επικου ριαις τους εν ασθενειαις οντας σωματικαις, τους εν δεσμοις
επισκεπτομενοι, ασφαλη και ερηρεισμενην, και ανεπιπληκτον παντελως την εις
αυτον εχοντες πιστιν, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης, απο τετραδος και
εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο εννατης
και εικαδος του Φαμενωθ μηνος, περιλυοντες μεν τας νηστειας τηι τετραδι του
Φαμενωθ μηνος, εσπεραι βαθειαι κατα τας ευαγγελικας παραδοσεις· εορτα ζοντες δε
τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι πεμπτηι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες
εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης. Ουτω γαρ, ουτω παλιν τοις
θειοις εντρυφησομεν λογοις εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι
Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι, τιμη, δοξα και κρατος, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Κ∆ʹ.
αʹ. Κεχρησομαι παλιν ταις του μακαριου Παυλου φωναις, και δη και ερω·
"Χαιρετε εν Κυριωι παν τοτε· παλιν ερω, χαιρετε. Το επιεικες υμων γνωρι σθητω
πασιν ανθρωποις." Ἀνισχει γαρ ημιν της του Σωτηρος ημων εορτης ο καιρος. Και
φερε δη παλιν, οις αν ειεν εν λογωι τα των ανδραγαθηματων εξαιρετα, τουτοις ευ
μαλα, προκλησιν ωσπερ τινα την εις γε ταυτι ποιουμενοι, λεγωμεν· "Ἰδου νυν
καιρος ευπροσδεκτος, ιδου νυν ημερα σωτηριας·" ης και ο θεσπεσιος ∆αβιδ
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διαμνημονευει λεγων· "Αυτη η ημερα, ην εποιησεν ο Κυριος, αγαλλιασωμεθα και
ευφρανθωμεν εν αυτηι." Ἡμεραν γε μην την τριπο θητον, και ευιεραστον, και μην
καιρον ευπροσδεκτον, ουδεν ετερον φασιν οι πνευματοφοροι, πλην οτι την
επιφανειαν της δοξης του παντων ημων Σωτηρος Χριστου· δι' ην απαντας τους επι
της γης εικοτως αν πρεποι της ανωτατω πασων αναπιμπλασθαι θυμ ηδιας.
Ἐσχηκαμεν γαρ δι' αυτης τα δι' ων ην δυνασθαι μεταφοιταιν εις το εν αρχαις την
ανθρωπου φυσιν· και αναμορφουσθαι τροπον τινα δι' ευαγους πολιτειας προς τον
παντος επεκεινα νου, ινα τους θειους εφ' εαυτηι χαρακτηρας, δι' αγιασμου πλουτη
σασα χαιρηι και ευφραινηται. Προξενον γαρ ημιν των τοιουτων αγαθων την εαυτου
παρουσιαν εσεσθαι προεμηνυσεν ο αυτος Χριστος δια προφητου λεγων· "Τερπου και
ευφραινου, θυγατερ Σιων, οτι ιδου εγω ερχομαι, και κατασκηνωσω εν μεσωι σου,
λεγει Κυριος, και καταφευξονται εθνη πολλα επι τον Κυ ριον εν τηι ημεραι εκεινηι, και
εσονται αυτωι εις λαον, και κατασκηνωσουσιν εν μεσωι σου, και γνωσηι οτι 77.888
Κυριος παντοκρατωρ εξαπεσταλκε με προς σε." Ἐνανθρωπησαντος γαρ του
Μονογενους, και εν ομοιωσει τηι προς ημας γεγονοτος (ουτω γαρ αυτον απεσταλθαι
φαμεν παρα του Θεου και Πατρος), ανα σκιρταιν ημας αναγκαιον κατευρυνομενους
εις θυμ ηδιας. Ὁποια δε τις εστιν η τουδε προφασις. επιδρο μαδην ερω. βʹ. Πλεισται
μεν γαρ ησαν εν ημιν αι του κλαιειν αφορμαι. Και γαρ ην αφορητος τοις ανα πασαν
την υπ' ουρανον ο φαυλοτητος απασης και αμαρτιας ευρετης, δεινος και πολυς
εγκειμενος, και ωσπερ αμαχον τινα τυραννον κατεξανιστας των επι της γης, τον δια
της παραβασεως της εν Ἀδαμ εισκομι σθεντα θανατον. Ὅπλον δε ην αυτωι και δορυ,
και παντευχια δεινη, και απροσιτος, η πολυειδης αμαρ τια. Βεβασιλευκε γαρ δι'
αυτης των επι της γης. Ταυτηιτοι, καθα φησιν ο προφητης Ἡσαΐας, "Ἐπλατυνεν ο
ᾅδης την ψυχην αυτου, και διηνοιξε το στομα αυτου του μη διαλιπειν." Ἐπ' ουν
τουτοις απασι, και μαλα εικοτως, το μεν ηδεσθαι τε και χαιρειν ημιν γεγονεν
εκποδων, αντανεφυ δε ωσπερ το χρη ναι θρηνειν, συμφορας αφυκτου
κατηρτημενης, και μονονουχι ταις απαντων παρειαις το εξ ομματων επιχεουσης
δακρυον. Ἀλλ', ως φησιν ο προφητης Ἡσαΐας, "Κατεπιεν ο θανατος ισχυσας. Ἀφειλε
δε ο Θεος παν δακρυον απο προσωπου, το ονειδος του λαου αφειλεν απο πασης της
γης." Λελυται γαρ η αμαρτια, και το ανδροκτονον αυτης ησθενησε κεν τρον.
Συναπεσβη δε ωσπερ τηι οικειαι ριζηι το εξ αυτης αναβλαστησαν κακον, φημι δη τον
θανατον. Ἦν ουν αρα το χαιρειν ηδη πως ημιν ουκ αναρμο στον, μαλλον δε πρεπον
τε και εοικος. Ταυτηιτοι φησιν ο πασης ημιν ευημεριας και δοτηρ και πρυ τανις·
"Τερπου και ευφραινου, θυγατερ Σιων." Ἀλλ' ην αναγκαιον αγχιθρονον εχοντας της
εορτης τον καιρον, προαποσμηχεσθαι ρυπους τους απο γε των διεπταισμενων, και
αποτριβεσθαι μολυσμους ψυχικους τε και σωματικους. Ταυτηιτοι και μαλα εικοτως
την απασης ημιν ευκοσμιας, και τροφον, και προμνηστριαν προεισοικισαμενοι
νηστειαν, δι' υπομονης τρεχωμεν τον προκειμενον ημιν αγωνα," κατα το
γεγραμμενον, τοις της ευσεβειας αυχημασι τας εαυτων διανοιας καταφαιδρυνοντες,
και εις παν αγνον και αμωμητον αναφοιτωντες ζωην. Μεμνη μεθα γαρ λεγοντος του
παντων ημων Σωτηρος Θεου· "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος." Ἁγιαζωμεθα τοινυν δια
σεπτης πολιτειας, και εννομωτατης ζωης, αμφιον ωσπερ τι περικαλλες, και τοις
εορταζουσι πρεπον, την εξ αρετων λαμπροτητα περικειμενοι· ουτω τε λοιπον εκ
παῤρησιας φοιτωντες εν οψει του τελουντος ημιν την πανηγυριν. "Ὀφθαλμοι γαρ,
φησι, Κυριου επι δικαιους, και ωτα αυτου εις δεησιν αυτων." Ουκουν οταν ιδηι
λαμπρους, ακραδαντον ημιν φυλαξει την ευθυμιαν· ουτω γε μην ουκ εχον τας
γνωμης, ουκ εφησει μεταλαχειν της μεγαλοδω ριας της παρ' αυτου. Και τουτο
διδαξει σαφως η εν τοις Ευαγγελιοις παραβολη. Ἔφη γαρ ανθρωπον 77.889 τινα
γαμον επιτελειν τωι υιωι αυτου, και εισκεκλη σθαι μεν ουκ ολιγους. Εισελασαι δε μετ'
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτους τον νυμφιον, οψομενον τους ανακειμενους. Ἐπειδη δε τινα τοις
ευειματουσιν, αναμιξ ρυπωτα τεθεαται, και την τοις εορταζουσι πρεπουσαν ουκ
εχοντα στο λην, επετιμα λεγων· "Ἑταιρε, πως εισηλθες ωδε, μη εχων ενδυμα
γαμου;" Και ταις εσχαταις αυτον ενηκε δικαις. Ἀλλ' ισως φαιη τις αν· Ειτα πως εισ
ηλθεν ολως ο ρυπουμενος; Ἐχρην γαρ δη που την αρχην, μηδε εφειναι τι εστιν
αναρμοστον τηι πανη γυρει την στολην εχουσιν εισβαλειν. Φαμεν ουν οτι καλει μεν
δια της πιστεως απαντας ο Σωτηρ· και της ανωθεν μεγαλοδωριας εν μεθεξει
γενεσθαι βουλετα, και εισελαυνουσι μεν αδιακριτως απαντες. Και γαρ εφ' απασιν
ημιν η δια πιστεως χα ρις. Ἀλλ' οι μεν τηι πιστει προσεπαγοντες το εκ της
αγαθουργιας φαιδρον και αμωμητον, και οιον εν ταξει στολης την εξ αρετων
λαμπροτητα περικει μενοι, συνδειπνησουσι τωι νυμφιωι, και της αγιας και νοητης
συμμεθεξουσιν εορτης. Οι γε μην τηι πι στει προσεπενεγκοντες ουδεν,
εναπομειναντες δε τοις της φαυλοτητος ρυποις, και δυσεκπλυτον εχοντες την εκ
των αρχαιων αιτιαματων κηλιδα, ουτοι παντη τε και παντως αποπεμπτοι μεν των
ιερων εσονται γαμων. Ἐποιμωξουσι δε ταις εαυτων ραι θυμιαις· εισπεπαικασι γαρ,
ουκ εχοντες ενδυμα γα μου. Ἐπωφελεστατη τοιγαρουν η νηστεια, δισμη χουσα το
μεμολυσμενον, εκπλυνουσα το ρυπουν, και δια πονου μικρου της εις αιωνας δικης
ημας απαλ λαττουσα. Κατανεκροι γαρ ηδονας, ανακοπτει των εις αισχροτητα και
φιλοσαρκιας επιθυμιων την εφοδον, και οια τινι χαλινωι περιτρεπει προς ευκο σμιαν,
επιεικειας απασης εραστας αποφαινει, και ωσπερ τινα θηρα λυττωντα τε και
αγριαινοντα τον της αμαρτιας τιθασσευει νομον τον εν τοις μελεσι της σαρκος, και
απαξαπλως παντος αγαθου καθ ιστησιν επιμελητας, και τον της διανοιας αιθερα κα
ταλαμπρυνουσα, το της αληθους θεοπτιας αξιερα στον φως εισοικιζεσθαι ποιει. ∆ι'
ουπερ αν τις και μονου την ορθην και ανεπιδεκτον των ιερων δογ ματων επιστημην
κερδανει. Ζωοποιον δε το χρημα και ονησιφορον, και αξιοκτητον ως αληθως, ειπερ
κυ, και του παντος αξιον ειναι λελογισται. γʹ. Ὅτι δε, ως εφην, ζωης εστι της εις
αιωνα προξενον το εν πιστει εις Χριστον διιδρυσθαι φιλειν, αυτος πιστωσεται λεγων
προς τον εν ουρανοις Πα τερα και Θεον· "Αυτη δε εστιν η αιωνιος ζωη, ινα
γινωσκωσι σε, τον μονον αληθινον Θεον, και ον απ εστειλας Ἰησουν Χριστον." Ἀλλ'
η μεν πιστις παρα γε τοις επιεικεσι και φιλοθεον εχουσι την καρδιαν, απλη τις εστι
και αληθης, και ουδεν εχουσα παντε λως το διαστρεφον. Ἐρευνης δε και βασανων ου
λιαν ανεχεται· το γαρ ολως πιστει παραδεχθεν πο λυπραγμονειν, ουκ αζημιον. Ἀλλ'
ου δοκει ταυτ' εχειν ορθως τοις οτι μαλιστα φιλοζητηταις, και των 77.892 μεν
αληθων ειδοσιν ουδεν, λογισμων δε σαθρων ευρη επαυχειν ειωθοσιν· "Ὧν αι τριβοι
σκολιαι, και καμπυλαι αι τροχιαι αυτων," καθα γεγραπται. "Ἀποφερουσι γαρ, ους αν
δυνωνται, προς ολεθρον και απωλειαν, οδου της ευθειας αποκομιζοντες." Ουκουν,
ως ο θεσπεσιος γραφει αποστολος, "Ἔξω ποιεισθαι προσηκει τους κακους εργατας,
εξω τους κυνας," οι των της αληθειας καθυλακτουσι δογμα των, "Τα απο καρδιας
αυτων λαλουντες, καθως γεγραπται, και ουκ απο στοματος Κυριου." Κατ αγορευσει
γαρ ουδεις του παντων ημων Σωτηρος Χριστου, και της αυτου δοξης
κατανεανιευεται, κα τασυρων ωσπερ αυτην εις το ακαλλες, μη ουχι προ τερον
ωδινησας εν εαυτωι τον του ψευδους ευρετην, και πατερα διαβολον. Ὡς γαρ ο
πανσοφος γραφει Παυλος· "Ουδεις λεγει αναθεμα Ἰησου, ει μη ο εν Βεελζεβουλ."
Παραιτητεον τοιγαρουν τους οι γε ταυτι και φρονειν και λαλειν επιχειρουσιν,
ετεροις σφας αυτους οι δειλαιοι προεμβεβληκοτες αφυκτωι δικηι. "Πλημμελουντες δε
και εις αδελφους, και τυπτοντες αυτων ασθενουσαν την συνειδησιν, εις Χριστον
αμαρ τανουσι," και βαρυνουσι τον κλοιον αυτων στοι βαρως, καθα φησιν ο
προφητης Ἱερεμιας. Ἀλλ' ουκ αν αλοιεν τοις παρ' αυτων δελεασιν οι το νοητον και
θειον εις νουν και καρδιαν καταπλουτη σαντες φως. Εισεται δε προς τουτωι και την
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εφ' εκα στωι των πρακτεων αρετην, και τεθαυμασμενην οδον. ∆ει γαρ, οιμαι,
παρεσκεμμενως ιεναι προς τουτο, και τα μεν οσα εστι των πραγματων μοχθηρα και
κιβδηλα, και τοις ιεροις απαιδοντα νομοις, απο βλητα και ανεπαφα ποιεισθαι φιλειν·
τα γε μην εις εξαιρετον και τεθαυμασμενην αποφεροντα πο λιτειαν, και σπουδης
απασης αξιουν, και κατορθουν επειγεσθαι νεανικως. Γεγραπται γαρ οτι, "Ουαι οι
ποιουντες το εργον Κυριου αμελως." Ὥσπερ γαρ ουκ αποχρη προς ενδειξιν
ευανδριας τοις εθελουσιν ευδοκιμειν εν μαχαις, το εν πανευτυχιαι μεν ειναι λαμπραι,
και εν δοκησει μονηι του δυνασθαι νικαιν· προσειναι δε μαλλον αναγκαιον αυτοις,
και την εξ αυτων των εργων λαμπροτητα· κατα τον ισον, οιμαι, τουτονι τροπον, ουκ
αν γενοιτο τις της αρετης εν καλωι, το ραιθυμον και ατημελες εις νουν εχων ετι·
χρηναι δε φημι παντι σθενει και πασηι προθυμιαι χρωμενον των εις ευσεβειαν
εφιεσθαι σπουδασματων. Ἔσται γαρ ο τοιουτος και των εις ληξιν επαινων αξιος, και
την εξαιρετον αληθως αποισεται δοξαν, παρα τε Θεωι και ανθρωποις ευδοκιμος
αναδεδειγμε νος. Ταυτα τοις αρχαιοις τεθεσμοθετηκε μεν ο Μω σης δι' αινιγματων
και σκιας, οισων γε μην εις το εμφανες επεφανεν ο Χριστος, αυτος ων η αληθεια.
Ἐπειδη δε, ουτε των πρακτεων την γνωσιν δια της του κοσμου σκιας ανευρειν ην
δυνασθαι καθαρως, ουτε μην απονιψιν την απο γε των πλημμεληματων· δεδικαιωκε
γαρ ουδενα νομος, κατακρινων μαλλον, 77.893 ηπερ ανιεις εγκληματων τους
παραβαινοντας· προ ενοησε της απαντων ημων σωτηριας και ζωης ο Θεος και
Πατηρ. Ὡς γαρ ειδως το πλασμα ημων, και της ενουσης ημιν διανοιας το εφ' α μη
θεμις ευπαρακο μιστον, δεδωκεν ημιν την εν πιστει δικαιωσιν εν Χριστωι, των
αρχαιων αιτιαματων απαλλαττουσαν, και αφανιζουσαν μεν των ηδη
προεπταισμενων την κατακρισιν, μεθιστωσαν δε μαλλον εις καινοτητα ζωης την
ασυνηθη τοις παλαι. "Παντα γαρ εν Χριστωι καινα, και τα αρχαια παρηλθε," κατα την
του Παυλου φωνην. Ἐπεφανε τοινυν ημιν ο μονογενης του Θεου Λογος, Θεος ων και
Κυριος. Ἐπεφανε δε τινα τροπον; καθεις εαυτον εις εκουσιον κενωσιν, και οφθεις
ανθρωπος παραδοξως επι της γης. "Ἐπελαβετο γαρ σπερματος Ἀβρααμ, και ωμοιωθη
κατα παντα τοις αδελφοις," διχα μονης αμαρτιας. Ου γαρ ην εφικτον την θειαν τε
και ακηρατον φυσιν, την παντος επεκεινα νου, και περα λογου και θαυματος, τοις
της αμαρτιας αλωναι βροχοις. "Φως γαρ εστι το αληθινον, και η σκοτια αυτον ου
κατελαβεν." Ἐπειδη δε καθ' ημας ην ορω μενος ανθρωπος, ινα μη τουτο μονον
υπαρχειν νομι ζηται παρα γε των ουκ ακριβως εγνωκοτων το περι αυτου μυστηριον,
υπαρχων δε μετα τουτου, και των ολων Θεος γνωριζεται, δια πλειστων οσων ημιν
μεγαλουργηματων ισοφυα και ομοουσιον εαυτον απεφηνε τωι Πατρι. Τοιγαρτοι και
εφασκεν· "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε μοι· ει δε ποιω, καν εμοι
μη πιστευητε, τοις εργοις μου πιστευετε·" νευματι γαρ και θελησει μονηι τα περα
λογου πληρων, φερων τε τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως του γεννησαντος, και
δορυφορουμενος μεν υπο των αγιων αγγελων· μετα γαρ τον του διαβολου
πειρασμον, αγγελοι προσηλθον και διηκονουν αυτωι· θεοπρεπως δε τηι κτισει κατα
καιρους επιπληττων· εφη γαρ τηι θαλασσηι· "Σιωπα, πεφιμωσο," και ραγδαιοις
πνευμασιν εκελευσεν ηρεμειν, οτε και παντες οι μαθηται ταις καθηκουσαις αυτον
ευφη μιαις στεφανουντες, ελεγον· "Ἀληθως Θεου Υιος ει." Ἦν μεν ουν, ως εφην,
απο γε των μεγαλουργου μενων ακονιτι κατιδειν, ως Θεος τε εστιν αληθως, και
Θεου του κατα φυσιν Υιος. Ἀλλ' ουκ οιδ' οπως, και τοι την δια του νομου
παιδαγωγιαν λαχοντες οι εξ Ἰσραηλ, και ταις των αγιων προφητων εντυχον τες
συγγραφαις, εις τουτο πεπτωκασι δυσβουλιας, ως αγνοησαι μεν αυτον,
κατεξανιστασθαι δε πικρως, και συκοφαντειν ανοσιως τα δι' ων ην εικος ου με τριαν
δυνασθαι κερδαναι την ονησιν, και ως απο γε της των δρωμενων λαμπροτητος της
ενουσης αυτωι δυναμεως κατιδειν ευκολως την υπερφυα και περα μετρων υπεροχην.
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀλλ' εξω μεν ᾔεσαν σκοπου, διεκπιπτοντες δε ωσπερ εις ακαθεκτον αγριοτητα και
εις ακρατους οργας ασυνετως καταθηγομενοι, επεπηδων οι δειλαιοι ποτε μεν
λεγοντες, "∆ια τι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον;" ποτε δε και λιθοις
κατασφενδονωντες αυτον, και τελευτωντες, 77.896 εσταυρωσαν, και τοι του νομου
λεγοντος εναργως, "Ἀθωον και δικαιον ουκ αποκτενεις." Ἄρ' ουν επι ποιαις αιτιαις
απεκτονασι τον Ἰησουν; Ἀλλ' ουκ αν εχοιεν ειπειν· "Ουκ αν εποιησεν αμαρτιαν,
ουδε ευρεθη δολος εν τωι στοματι αυτου," καθα γεγραπται. Και γουν
αθυροστομουντας ελεγχων, και εις εκτοπους οργας εκπικραινομενους τιθασσευων,
εφασκε· "Τις εξ υμων ελεγχει με περι αμαρτιας; Ει αληθειαν λεγω, δια τι υμεις ου
πιστευετε μοι;" Ὅτι γαρ εληλεγκται μεν παρ' αυτων επ' ουδεμιαι παντελως αιτιαι,
κατεψηφηφορουν δε μαλλον αυτου την επι θανατωι δικην οι ταλανες, εικη
κατατεθηγμε νοι, καντευθεν αν μαθοις. Προσεκομιζον μεν γαρ τωι Πιλατωι, και δη
σταυρουσθαι παρεκαλουν. Ειτα λε γοντος εκεινου, "Τι γαρ κακον εποιησε;" γραφην
εποιουντο Χριστωι την αληθειαν, ουδε ορθως ερμη νευοντος την του πραγματος
φυσιν. Ἔφασκον γαρ· "Υιον Θεου εαυτον εποιησεν." Ἀλλ' ο γε της αληθειας
υπασπιστης, ταις εκεινων βδελυριαις ανταναστησεται λεγων· Ουχ εαυτον εποιησεν
Υιον Θεου, αλλ' εστι τουτο κατα αληθειαν. Ου γαρ εξωθεν, ουτε μην επακτον η
εισποιητον ειναι το χρημα αυτωι, αλλ' οπερ εστι κατα φυσιν, τουτο προς ημων ειναι
πιστευεται. Υιοι μεν γαρ Θεου κατα θεσιν ημεις, ως προς γε τον φυσει και εξ αυτου
γεννηθεντα Υιον. Ουκ οντος γε μην του κατα αληθειαν Υιου, προς τινα λοιπον οι
κατα θεσιν μορφουμεθα; τον τινος εχοντες χαρακτηρα; που δε ολως το κατα μιμησιν,
ει μη υφεσταναι φαμεν την αληθειαν; Ἀλλ' ηγνοησαν ολο τροπως το σεπτον και
σωτηριον της ενανθρωπησεως κηρυγμα, ου συνηκαν τα του Μωσεως, ουτε μην τα
τοις αγιοις προφηταις δια του αγιου Πνευματος κε χρησμωιδημενα περι αυτου. Ου
γαρ ανθρωπος εαυτον εποιησεν Υιον Θεου, αληθες δε μαλλον το εμπαλιν. Υιος γαρ
υπαρχων φυσει τε και αληθειαι του επι παντας Θεου, γεγονεν ανθρωπος, ινα το ιδιον
αιμα της απαντων ζωης ανταλλαγμα δους, παντας εξελη ται και θανατου και
αμαρτιας. δʹ. Ἔχεις εν νομωι καθαπερ εν πινακι το χρημα γραφομενον.
Πολυπραγμονησον τα Μωσεως, αφελε την σκιαν, εισελθε βραχυ εις το εσωτερον του
κατα πετασματος. Μη εναπομεινηις τηι πρωτηι σκηνηι τηι στασιν τυχουσηι. ∆οκιμαζε
τας του μακαριου Παυλου φωνας. Τι γαρ εφη, τον περι γε τουτων ημιν ποιουμε νος
λογον; "Σκηνη γαρ κατεσκευασθη η πρωτη, ητις λεγεται αγια. Μετα δε γε το
δευτερον καταπετασμα, σκηνη η λεγομενη Ἅγια αγιων." Ἀλλ' εις μεν την πρωτην,
φησιν, σκηνην εισιασιν οι ιερεις τας λατρειας επιτελουντες. Εις δε την δευτεραν,
μονος ο αρχιερευς, "Ου χωρις αιματος, ο προσφερει υπερ εαυτου, και των του λαου
αγνοηματων·" τουτο δηλουντος του Πνευματος του αγιου, ουπω πεφανωσθαι την
των αγιων οδον, ετι της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν. Ουκουν η μεν πρωτη σκηνη
στασιν εχουσα, καταση μηνειεν αν της εν νομωι λατρειας την δυναμιν, ουκ
εισκομιζουσης τινας εις τα Ἅγια των αγιων, ουτε 77.897 μην πεμπουσης εσωτερω
του καταπετασματος. Μο νοις γαρ ημιν ενεκαινισεν ο Χριστος την αγιαν ταυ την και
τριποθητον εισδρομην. Ἐπειδη δε ολως εισκεκομισμεθα, και αφηιρηται της απαντων
ημων διανοιας το καταπετασμα, φερε λοιπον ισχνως, και καθαρωτατοις ομμασι τα
κεκρυμμενα ζητησωμεν, και οιονει περιῤρηξαντες την του νομου σκιαν, ιδωμεν την
αληθειαν. Ὠηθησαν μεν ουν, ως εφην, εκ πολλης αγαν ασυνεσιας οι εξ Ἰσραηλ, και
θανατωι κατοχον αποφηναι δυνασθαι την ζωην, τουτεστι Χριστον. Ἀλλ' ημαρτανον
του σκοπου, βαλλοντες εικη, και πονουντες επ' ουδενι, και, καθα φησιν ο προφητης
∆αβιδ, "διαλογιζομενοι βουλην, ην ου μη δυνωνται στηναι." Ευτεχνεστατα γαρ ο
των ολων Σωτηρ και Κυριος, ατε δη και αυτος υπαρχων η πασα σοφια, το εκ
διαβολικης δυστροπιας εσκευασμε νον, προφασιν εποιειτο σωτηριας και ζωης, της
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανα πασαν την γην. Ἐφηκε γαρ και τηι ιδιαι σαρκι γευσασθαι θανατου, κατα το
γεγραμμενον, ινα και θανατου δειξας αυτην κρειττονα δια της εκ νε κρων
αναστασεως, κατορθωσηι τοις επι της γης το δυνασθαι κατευμεγεθειν και θανατου
και φθορας. Ἀπαρχη γαρ γεγονε των κεκοιμημενων αυτος, και πρωτοτοκος των
νεκρων, ινα τοις ιχνεσιν αυτου και ημεις κατακολουθησαντες, συνεγερθωμεν τηι
απαρχηι, και τωι πρωτοτοκωι παντες ακολουθησωμεν οι προς αδελφοτητα κεκλημενοι
την προς αυτον δι' αυτου. "Ὅσοι γαρ ελαβον αυτον, φησιν, εδωκεν αυτοις εξουσιαν
τεκνα Θεου γενεσθαι." Ὅτι γαρ εν θανατωι Χριστου της φθορας κρειττους
γεγοναμεν, και εξ αυτων αν μαθοι των Μωσεως γραμματων ο φιλονεικος Ἰσραηλ.
Τεθυκασι γαρ εν Αιγυπτωι τον αμνον· ειτα των κρεων αυτου κατεδηδοκοτες, κατα
χριοντες δε και τωι αιματι των δωματιων τας εισ βολας, ητοι τας φλιας, ου
συνδιολωλασι τοις Αιγυ πτιοις. Ἀλλ' ει μηδεν εν τουτοις το μυστικον, ει μη λογος
αληθης εστι του κατα Χριστον μυστηριου την δυναμιν εν σκιαις ετι γραφομενην
εχων, δια ποιαν αιτιαν ουκετι σωζει τινας ο αμνος σφαζομενος, και αιματι τωι ιδιωι
δυσωπων τον ολοθρευτην; θειων γαρ μυστηριων κατ' ουδενα τροπον ατονησει
δυναμις. Και ως ο πανσοφος γραφει Παυλος, "Ἀμεταμελητα τα χαρισματα, και η
κλησις του Θεου." Ἔστι τοινυν απασιν εναργες, ως εν Χριστωι και μονωι κεκερδακα
μεν το ανωλεθρον· ζωη γαρ εστι και ζωοποιος· ωστε και το φθειρεσθαι πεφυκος κατ'
ιδιαν φυσιν, γενοιτ' αν επεκεινα του παθειν αυτο και ραιστα γε δη τον της αφθαρσιας
χιτωνα πεπλουτηκος, τουτεστι, Χριστον. "Ὅσοι γαρ, φησιν, εις Χριστον εβαπτισθητε, Χριστον ενεδυσασθε." Πρεποι δ' αν και μαλα εικοτως των βεβαπτισμενων
εκαστωι λεγειν το, δια της του προφητου φωνης· "Ἀγαλλιασθω η ψυχη μου επι τωι
Κυριωι. Ἐνεδυσε γαρ με ιματιον σωτη ριου και χιτωνα ευφροσυνης."
Κατημφιασμενοι γαρ, 77.900 ωσπερ εφην, τον της ευφροσυνης χιτωνα, τουτεστι,
Χριστον, το του θανατου διαδιδρασκομεν κρατος. Ἔχεις εν ταις του νομου σκιαις
γραφομενον το μυ στηριον. Τυποι γαρ ησαν τα δια Μωσεως, και πραγ ματων
εικονες, αμυδρον πως ετι το της αληθειας καλλος ωδινουσαι. Ουκουν αυλιζομενοις
ποτε κατα την ερημον τοις εξ Ἰσραηλ, αρτον εδιδου ο Θεος το μαννα το μυστικον. Οι
δε συνεκομιζον το απο χρων εις ημεραν, του θειου νομου και τουτο προστατ τοντος.
Ἐφθειρετο γαρ το τετηρημενον, και του περιττου και υπερ χρειαν η συγκομιδη,
πονος ην εικαιος αυτοις, και δικης ταχα που προξενος. Και γουν "Τετηρηκασι τινες
εις την αυριον," καθα γε γραπται, και εξεπικρανθη, φησιν, επ' αυτοις ο Μω σης, ως
των ιερων θεσπισματων πεπατημενων. Ἀλλ' οτι το φθειρεσθαι πεφυκος γενοιτ' αν,
ως εφην, και περα του φθειρεσθαι, και των της ιδιας φυσεως επεκεινα μετρων, Θεου
θελοντος, πεπληροφορηκεν ο Μωσης. Γεγραπται γαρ ουτως εν τηι Ἐξοδωι· "Και ειπε
Μωσης προς Ἀαρων· Λαβε σταμνον χρυσουν, και εμβαλλε εις αυτον πληρες το γομορ
μαν. Και αποθησεις αυτο εναντιον του Θεου εις τας γενεας υμων. Και απεθηκεν
Ἀαρων εναντιον του μαρτυριου εις διατηρησιν." ∆εχεται μεν γαρ αει πως το Γραμμα
το ιερον, εις υποτυπωσιν τινα της θειας και ακηρα του φυσεως το χρυσιον, ατε δη
και εν υλαις υπερτε ρουν ταις τοιαισδε τυχον. Ὅταν ουν ημας περιβαληι Χριστος,
καθαπερ αμελει και ο χρυσους σταμνος το μαννα, τοτε και αφθαρτοι μενουμεν,
εφορωντος Θεου, και τοις καθ' ημας οιονει πως ενιεντος τον οφθαλμον. Ἐκ
προσωπου μεν γαρ γεγονοτες δια την εν Ἀδαμ παραβασιν, και οιον εξ ομματων
κειμενοι, κατεκομισθημεν εις φθοραν. Ουτω γαρ γεγραπται δια φωνης του ∆αβιδ·
"Ἀποστρεψαντος σου το προσ ωπον, ταραχθησονται, και εις τον χουν αυτων επι
στρεψουσιν." Ἐπειδη δε της παρ' αυτου φειδους τε και εποπτειας ηξιωμεθα, και
τουτο μετα των αλλων εν Χριστωι κερδαινοντες, εις μακραιωνα βιον
μεταστοιχειουμεθα, και εσμεν επ' οφθαλμοις του παντων Πατρος, και μενουμεν εις
διατηρησιν, ωστε και εκαστον ημων ανασκιρτωντα λεγειν· "Που η νικη σου, θανατε;
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

που το κεντρον σου, ᾅδη;" Ἀνα στησονται γαρ οι νεκροι, κατα την του προφητου
φωνην· "Και εγερθησονται οι εν τοις μνημειοις. Ἡ γαρ δροσος η παρα σου, ιαμα
εστιν αυτοις." Ὡς ουν εις μακραιωνα βαδιουμενοι βιον, και αναφοιτη σοντες εις το
εν αρχαις, αξιους εαυτους αποφηνωμεν του συνειναι Χριστωι. Γεγραπται γαρ οτι
"Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος." Και, καθα φησιν ο αυτου μαθητης· "Ει Πατερα
επικαλουμεθα τον απροσωπο ληπτως κρινοντα κατα το εκαστου εργον, εν φοβωι τον
της παροικιας ημων χρονον αναστρεφωμεθα·" ευ ειδοτες, οτι σμικρα τε εστι και
ευμαραντα, και ευαποβλητα παντελως, και ισωι σκιαις, παρελαυνοντα 77.901 τα εν
τωιδε τωι βιωι πραγματα· ακραδαντα δε και βεβηκοτα καλως, και τοις λαβουσι
συνδιαιωνιζοντα τα παρα Θεου. Ἕως τοινυν εφιησιν ο καιρος, απο τριψωμεθα
μολυσμους σαρκικους τε και ψυχικους. Ἐπιτηδευσωμεν της επιεικειας τους τροπους,
ενδυ σωμεθα σπλαγχνα οικτιρμου. Ταις των δεομενων ταλαιπωριαις
επιστυγνασωμεν. Ἀνοιξωμεν τοις εν θλιψει το σπλαγχνον, εποικτειρωμεν
ορφανους, ανα κτησωμεθα χηρας, των εν θλιψει το δακρυον μερι σωμεθα, τους εν
δεσμοις ελεησωμεν, τοις εν αῤρω στιαις συναλγησωμεν, ταις ενδεχομεναις
θεραπειαις αυτους ανακτωμενοι, και απαξαπλως παν ειδος επιτηδευοντες αρετης.
Ουτω γαρ, ουτω νηστευσομεν καθαρως, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης,
απο τρισκαιδεκατης του Φαμενωθ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα,
απο οκτωκαιδε κατης του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι τριτηι
και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι, κατα το ευαγγελικον κη
ρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυ ριακηι τηι τετραδι και εικαδι του
αυτου Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας
Πεντηκοστης, ινα και δι' ορθης πολιτειας τοις αγιοις εντρυφησωμεν λογοις εν
Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι,
τιμη και δοξα εις τους αιωνας Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΕʹ.
αʹ. Φερε δη παλιν, καιρου παραθηγοντος, επι το χρηναι πληρουν τα τοις
θειοις θεσπισμασι διηγορευ μενα την ιεραν ωσπερ αναλαβοντες σαλπιγγα, και μεγα
τι και γεγωνος ανακεκραγοτες, λεγωμεν· "Ἀγαλ λιασθε, δικαιοι, εν τωι Κυριωι."
Ἑορτην γαρ ημιν αποφαινει πνευματικην της μετα σαρκος οικονομιας την δυναμιν ο
μονογενης του Θεου Λογος, ος κατ' ουδενα τροπον της του τεκοντος αυτον υπεροχης
ητ τωμενος, ισοκλεης τε υπαρχων, και ισοσθενης, ως ομοουσιος αυτωι, και εξ αυτου
πεφηνως κατα φυσιν, και απαραλλακτωι ταυτοτητι διαπρεπων· "Χαρακτηρ γαρ εστι
της υποστασεως αυτου, και απαυγασμα της δοξης·" κατα γε την πιστιν των ιερων
Γραμ ματων, καθηκεν εαυτον εν τοις καθ' ημας· ουχι των εμπεφυκοτων
απολισθησας αξιωματων, εν προσληψει δε μαλλον γεγονως σαρκος και αιματος, ινα
και ημεις της θειας φυσεως γενωμεθα κοινωνοι, τηι προς αυτον συναφειαι
πνευματικως το χρημα κερδαινον τες. Κολλωμεθα γαρ αυτωι δια πιστεως και
αγιασμου, και των εις ευσεβειαν ανδραγαθηματων. Ἑορτη δε τουτο, και πανηγυρις,
και των εις ληξιν των ανωτα τω προξενος αγαθων. Τοιγαρτοι και αυτος ο των ολων
Σωτηρ και Κυριος, ως εν παραδειγματος τρο πωι, της εαυτου παρουσιας την δυναμιν
υπεμφαινει λεγων· "Ὁμοια εστιν η βασιλεια των ουρανων, αν θρωπωι βασιλει, οστις
εποιησε γαμους τωι υιωι αυ του, και απεστειλε τους εαυτου δουλους καλεσαι τους
κεκλημενους, λεγων· "Ἰδου το αριστον μου ητοιμα 77.904 σα· οι ταυροι μου και τα
σιτιστα τεθυμενα, και παντα ετοιμα· δευτε εις τους γαμους." Γαμοις δε τοις
σωματικοις την πνευματικην ιδιοτητα παρεικα ζειν αξιοι. Γεγραπται γαρ, οτι "Ὁ
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κολλωμενος τωι Κυριωι, εν πνευμα εστιν." Ουκουν συναγειροντος ημας του Θεου και
Πατρος εις πανδαισιαν την νοη την, και των θειων μαθηματων αμφιλαφεστατην
ποιουμενου ημιν την παραθεσιν· ακηκοαμεν γαρ λε γοντος· "Οι ταυροι μου και τα
σιτιστα τεθυμενα·" φερε την τοις εορταζουσι πρεπουσαν αναλαβοντες στολην, και
καθαπερ εξ ανθεων ηρινων συγκειμενον τον εκ της πολυειδους αρετης αναδουμενοι
στεφανον, και αυτον εχοντες χοροστατην τον εφ' ωι τελουμεν την πανηγυριν,
αναμελωιδουντες, λεγωμεν· "∆ευτε, αγαλ λιασωμεθα τωι Κυριωι, αλαλαξωμεν τωι
Θεωι τωι Σω τηρι ημων." Ἀγαλλιωνται μεν γαρ τωι κοσμωι τινες την σαρκα
καταπιαινοντες τηι των οψων πολυτελειαι. Τρυφωσι δε και ετερως αχαλινοις
αιττοντες ορμαις προς παν οτιουν των εκτοπωτατων. Ἀλλ' εκτελευται προς κολασιν η
τρυφη, και της φιλοσαρκιας το πε ρας, απηνη και αφυκτον αυτοις επαρτησασα δικην.
"Ὁ γαρ σπειρων, φησιν, εις την σαρκα, εκ της σαρκος θερισει φθοραν." Τοις ουτω
βιουν ειωθοσι και ο θεσπεσιος προφητης Ἀμως το εξ αγαπης δα κρυον επισταζει,
λεγων· "Οι καθευδοντες επι κλινων ελεφαντινων, και κατασπαταλωντες εν ταις
στρω μναις αυτων, και εσθιοντες εριφους εκ ποιμνιων, και μοσχαρια εκ μεσου
βουκολιων γαλαθηνα, οι επικρο τουντες προς την φωνην των οργανων, ως εστωτα
ελογισαντο, και ουχ ως φευγοντα. Οι πινοντες τον διυλισμενον οινον, και τα πρωτα
μυρα χριομενοι· και ουκ επασχον ουδεν επι τηι συντριβηι Ἰωσηφ. ∆ια του το νυν
αιχμαλωτοι εσονται απ' αρχης δυναστων." Ὁραις οποι καταστρεφει της εξιτηλου
ζωης το περας; Αιχμαλωτους εσεσθαι φησι, τους τα φευγοντα τε και παριπταμενα
του παροντος βιου πραγματα πεπηγε ναι τε και εσταναι νομιζοντας, και την τοις
ιεροις απαιδουσαν νομοις τιμωντας ζωην. Ἡμας δε τους εν Χριστωι, των ουτως
αισχρων σπουδασματων, και της εικαιας περιφορας αποφερει, λεγων ο αυτου μαθη
της· "Τεκνια, μη αγαπατε τον κοσμον, μηδε τα εν τωι κοσμωι." Γεγραπται δε παλιν·
"Ουκ οιδατε, οτι η φιλια του κοσμου εχθρα του Θεου εστιν; Ὃς εαν βουληθηι φιλος
ειναι του κοσμου, εχθρος του Θεου καθισταται." Ἔξω δε ουν κοσμικων επιθυμιων,
και απωτατω παντος ιοντες πραγματος, την επι ταις βε βηλοις φιλοσαρκιαις εχοντες
γραφην, αγιοι μεν εσο μεθα θιασωται· την παναγνον δε τωι Χριστωι τελουν τες
πανηγυριν, ακουσομεθα λεγοντος· "∆ευτε, οι ευ λογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοι μασμενην υμιν βασιλειαν απο καταβολης του κοσμου."
Ἀξιοπιστα μεν ουν και περα λογου παντος και θαυ ματος των αγιων τα εργα. Γραφει
γαρ παλιν ο παν σοφος Παυλος, οτι "Ὀφθαλμος ουκ ειδε, και ους ουκ 77.905 ηκουσε,
και επι καρδιαν ανθρωπου ουκ ανεβη, α ητοιμασεν ο Θεος τοις αγαπωσιν αυτον."
Ἡμεις δε, και τοι μετον αφθονως τοις παρα Θεου χαρισμασιν εντρυφαιν, την
ασυμμιγη του χειρονος ελομενους ζωην, αποσειομεθα την φιλοτιμιαν, και
καταθηγομεν εις οργας τον θειον τε και ακηρατον νουν. Ἀοργητον μεν γαρ τηι φυσει
το Θειον. Πλην ουκ ανεχεται των ασχετως απονενευκοτων επι γε το δειν εργαζεσθαι
πονηρα. Και τουτο φαμεν επ' αυτου την οργην ταις καθ' ημας αυτους κεχρημενοι
φωναις. Ου γαρ ην ετερως δυνασθαι κατασημηναι τισι τα υπερ ημας, ητοι τα ενοντα
τηι θειαι τε και αῤρητωι φυσει. Ὅταν τοινυν εις το ραιθυμον απονευσαντας, και τοις
της φιλοσαρκιας τελμασιν εμβεβηκοτας θεασεται, και του μηδενος αξιουντας λογου
το χρηναι τοις παρ' αυτου παιδαγωγεισθαι νομοις, ευθυ τε παντος ιεναι καλου και
αγαθου πραγματος· το τηνικαδε λοιπον τους αριστους των πατερων απομιμουμενος
επανατεινει την μαστιγα. Και γαρ ην εικος αποτολμησαι τινας, ουδε αγαθον οιεσθαι
πως αυτον υπονοειν, ει μη συμ μετροις κινημασιν ανακοπτει το ραιθυμον, και μετα
σοβει προς το αμεινον τους οις αν ειη σκοπος, απο κομιζεσθαι μεν των οτι μαλιστα
λυσιτελεστατων αυ τοις, αχαλινοις δε ωσπερ του νου ροπαις ιεναι κατα πετρων, και
εις το της απωλειας βαραθρον ασυνετως καταπηδαιν. Τοιουτο τι γεγραφοτα και
αυτον ευρησο μεν τον ιερωτατον Παυλον· "Ει παιδειαν υπομενετε, ως υιοις ημιν
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσφερεται ο Θεος. Τις γαρ εστιν Υιος, ον ου παιδευει πατηρ;" Και προς γε τουτο φη
σι· "Ειτα τους μεν της σαρκος πατερας εχομεν παιδευτας, και ενετρεπομεθα. Ου
πολλωι μαλλον υπο ταγησομεθα τωι Πατρι των πνευματων, και ζησομεν; Οι μεν γαρ
προς ολιγον, κατα το δοκουν αυτοις επαι δευον· ο δε, εις το συμφερον, εις το
μεταλαμβανειν της αγιοτητος αυτου. Πασα δε παιδεια, προς μεν το παρον ου δοκει
χαρας ειναι, αλλα λυπης. Ὕστερον μεν τοι καρπον ειρηνικον τοις γεγυμνασμενοις
απο διδωσι δικαιοσυνης." Παιδευει δη ουν εξ αγαπης Θεος. Ἀλλ' εστι καν τουτωι
καταθαυμασαι λιαν της ενουσης αυτωι γαληνοτητος την υπεροχην. Καιτοι γαρ ανα
λογως τοις ημετεροις πταισμασι τας δικας επενεγ κειν αδιακωλυτως εξον,
συνεμετρησε πως ταις των πλημμελουντων ασθενειαις το κινημα· και θορυβει
μαλλον, η κολαζει κατα αληθειαν. Ἵνα δε τον εαυτων λογον αποφηνωμεν ου
κατεψευσμενον, φερε παραγαγωμεν εις μεσον τα τοις αρχαιοις επενηνεγμενα κατα
καιρους. Και εφ' οτωι γεγονασιν αφηγωμεθα. Ἔφη γαρ που το Γραμμα το ιερον, οτι
"Ταυτα τυπικως συνεβαινεν εν εκεινοις. Ἐγραφη δε προς νουθεσιαν ημων, εις ους τα
τελη των αιωνων κατηντησεν." βʹ. Ουκουν ο των ολων Θεος, τεθεσμοθετηκε μεν δια
Μωσεως τοις εξ Ἰσραηλ, τον διιθυνοντα, νομου προς παν οτιουν των επαινουμενων,
και τοις της δι καιοσυνης αυχημασι στεφανουν δυναμενον τους ο τι προσηκει
περαινειν αυτον ευ μαλα διεγνωκοτας. Οι δε, ημαρτανον σκοπου, και διωσαμενοι
τον παιδαγω γον, σφας αυτους ενιεσαν τοις της απειθειας εγκλη μασιν. Ἐγραφετο δε
παρανομουντας Θεος, ωδι πη 77.908 λεγων δια φωνης Ὠσηε του προφητου·
"Ἀκουσατε λογον Κυριου, υιοι Ἰσραηλ, διοτι κρισις τωι Κυριωι προς τους
κατοικουντας την γην, διοτι ουκ εστιν αλη θεια, ουδε ελεος, ουδε επιγνωσις Θεου
επι της γης· αρα δε και φονος, και ψευδος, και φονος, και κλοπη, και μοιχεια κεχυται
επι της γης. Και αιματα εφ' αιμασι μισγουσι. ∆ια τουτο πενθησει η γη, συν πασι τοις
κατοικουσιν αυτην." Και μην και δια Μιχαιου παλιν· "Ἐγενοντο λογιζομενοι
κοπους, και εργαζο μενοι κακα εν ταις κοιταις αυτων, και αμα τηι ημεραι
συντελουντες αυτα. ∆ιοτι ουκ ηραν προς Θεον τας χειρας αυτων. Και επεθυμουν
αγρους, και διηρπαζον ορφανους, και οικους κατεδυναστευον, και διηρπαζον ανδρα,
και τον οικον αυτου, ανδρα δε και την κληρονομιαν αυτου." Ἀνεφωνει δε τις και ετε
ρος των προφητων· "Ουαι οι συναπτοντες οικιαν προς οικιαν, και αγρους προς
αγρον εγγιζοντες, ινα του πλησιον αφελωνται τι. Μη οικησετε μονοι επι της γης;
Ἠκουσθη γαρ εις τα ωτα Κυριου Σαβαωθ ταυτα." Οι γαρ ακαθεκτοι προς πλεονεξιαν,
αει τοις ουσι προστιθεναι σπουδαζοντες, τα ουκ αυτοις μαλ λον, τοις δε πελας
προσηκοντα, ταχα που και μονοι την γην οικησιμον εχειν επειγονται, γειτονων ουκ
ανεχομενοι. Ταυτα τινες εδρων των παλαι, θειων υπερορωντες νομων. Ἀλλ' ην και
ουτω φιλ ανθρωπος ο νομοθετης και κριτης. Ἐκαλει γουν τους λελυπηκοτας εις
μεταγνωσιν δια φωνης Ἱερε μιου, λεγων· "Ἐπιστραφητε προς με, η κατοικια του
Ἰσραηλ, λεγει Κυριος, και ου μη στηρισω το προσωπον μου εφ' υμας, οτι ελεημων
εγω ειμι, λε γει Κυριος, και ου μηνιων υμιν εις τον αιωνα. Πλην γνωθι την αδικιαν
σου, οτι εις Κυριον τον Θεον σου ησεβησας." Ἐπειδη δε πολυ νοσουντες το ατακτον,
και δυσαπονιπτον εχοντες την ακαθαρσιαν, και το γε δη δειν ερηρεισθαι τοις
φαυλοις του παντος αξιουντες λογου, δι' αυτων ηλισκοντο των πραγματων, επηφιει
λοιπον τα εξ οργης αυτοις. Πλην ηκιστα μεν ασυμ μετρως, κερασας δε μαλλον
αγανακτησει τον ελεον. Ἔφη γαρ ουτω· "Και εγω δωσω υμιν γομφιασμον οδοντων
εν πασαις ταις πολεσιν υμων, και ενδειαν αρτων εν πασι τοις τοποις υμων, και ουκ
επεστρε ψατε προς με, λεγει Κυριος. Και εγω ανεσχον εξ υμων τον υετον προ τριων
μηνων του τρυγητου, και βρεξω επι πολιν μιαν, επι δε πολιν μιαν ου βρεξω. Μερις
μια βραχησεται. Και μερις εφ' ην ου βρεξω, ξηρανθησεται, και συναθροισθησονται
δυο και τρεις πολεις εις πολιν μιαν του πιειν υδωρ, και ου μη εμπλησθωσιν. Και ουδ'
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ὣς επεστρεψατε προς με, λεγει Κυριος. Ἐπαταξα υμας εν πυρωσει, και εν ικτερωι.
Ἐπληθυνατε κηπους υμων, αμπελωνας υμων, και συκωνας υμων, και ελαιωνας
υμων κατεφαγεν η καμπη· και ουδ' ὣς επεστρεψατε προς με, λεγει Κυριος." Ἄθρει δη
ουν οπως, ου πυρ 77.909 ανωθεν επηφιει τοις ημαρτηκοσιν. Ἐθορυβει δε μαλ λον
συστελλων τα ζωαρκη. Και υπομνησιν ωσπερ τινα το χρημα ποιουμενος, του χρηναι
μεθεντας το διαβιουν εκνομως, των αμεινονων εραιν. Ὅτι δε πλημμεληματων
εκτετικασι δικας οι καθ' ων εκεινα γενεσθαι συμβεβηκε, διαδεικνυσι λεγων ο των
ολων Θεος· "Ὅτι εμου ημελησας, λεγει Κυριος, αι οδοι σου και τα επιτηδευματα σου
εποιησαν ταυτα σοι." Ὧδε μεν ουν τα εκεινων. Τα δε καθ' ημας αυτους
πολυπραγμονωμεν, ει δοκει. Ὑετων μεν γαρ καθεσεις οκνουσιν εσθ' οτε, καιτοι
καιρου νεμοντος εντρυφαιν αυτοις, ποταμιων δε ναματων λυπουσιν εγκοπαι·
ιδρωτες αμισθοι των αρουν ειωθοτων. Ἀγρων ακαρ πιαι, των ωριμων καταφθοραι.
Ἀῤρωστιαι σωματων δειναι και παγχαλεποι. Λυπαι το εντευθεν, κομμοι τε και
θρηνοι, και σπανανδρια πολλη κατα πολεις και κωμας. Φερε δη ουν τους των ιατρων
ευτεχνεστατους απομιμουμενοι, πολυπραγμονωμεν ευφρονως της τοιασδε
συμφορας την προφασιν. γʹ. Ἔχει τοινυν ριζαν ωσπερ τινα πονηραν την
πολυμορφον αμαρτιαν. Ἐκειθεν ημιν ανισχει τα μοχθηρα· και των ανιαιν πεφυκοτων
την γενεσιν, ουχ ετεραν φαιη τις αν ως απο γε των τοις παλαι συμ βεβηκοτων εις
καταληψιν των καθ' ημας ευ μαλα χειραγωγουμενος. Ἐπιφραζοντων τινες, αγαθον
εχου σιν ημιν και πλουσιοδωρον τον ∆εσποτην, πως ου μετ εστι το εν ευπραξιαις
ειναι μακραις και διηνεκεσι; Τι το εμποδων και των ηδιστων ημας εν εκβοληι
γενεσθαι ποιουν, και αποφερον εις λυπας, και τοις ουτως απ ηχθημενοις ενομιλειν
αναγκαζειν; Ἀλλ' εστιν, οιμαι, παντι τωι σαφες, οτι των ευκταιοτατων εν σπανει γε
γοναμεν. Και ου καθ' ενα καιρον προσκρουοντες, και των ιερων καταραιθυμησαντες
ενταλματων. Ὅτι γαρ απαραβλητον εχει την ημεροτητα, και φιλανθρω πιαν,
χαλεπον ουδεν καντευθεν ιδειν. Νεμει μεν γαρ τοις ωλισθηκοσι χειρα σωτηριον.
Μεταφοιταιν δε κε λευει προς τα βελτιω, λεγων· "Ἐκζητησατε το κα λον, και μη το
πονηρον, οπως ζησητε, και εσται ουτω μεθ' υμων Κυριος ο Θεος." Και τουτο δραιν
ηιρημε νοις, την των αγαθων αμφιλαφη χορηγιαν, υπισχνει ται λεγων· "Και εσται εν
τηι ημεραι εκεινηι, λεγει Κυριος, επακουσομαι τωι ουρανωι, και ο ουρανος επακουσεται
τηι γηι, και η γη επακουσεται τον σι τον, και τον οινον, και το ελαιον." Ἀλλα και δι'
ετερου προφητου παλιν· "∆οκιμασατε δη εν τουτωι, λεγει Κυριος παντοκρατωρ. Ἐαν
μη ανοιξω υμιν τους καταῤρακτας του ουρανου, και εκχεω υμιν την ευλογιαν μου,
εως του ικανωθηναι," τουτεστιν, εμ πλησθηναι και σχειν ικανως. Ουκουν "∆ευτε
προσ κυνησωμεν, και προσπεσωμεν αυτωι," καθα φησιν ο θεσπεσιος Μελωιδος, "και
κλαυσωμεν εναντιον Κυριου του ποιησαντος ημας." Αιτησωμεν παρ' αυτου το εξ
ημεροτητος ελαιον. Μεταστησωμεν τας εαυτων καρ διας επι το δραιν εθελειν τα
αγαθα. Και γαρ εισι πως και απροφασιστα παντελως τα της ραιθυμιας εγκληματα.
Αυτος γαρ ημιν εξ ουρανων επεφανεν ο 77.912 Υιος, και παιδευτην ελαχομεν τον
καταφωτιζοντα μεν ουρανους, καταφαιδρυνοντα δε και αυτας τας ανω δυναμεις.
Θεος γαρ ων φυσει, και εκ Θεου πεφηνως ο μονογενης του Θεου Λογος, μετεσχεν
αιματος και σαρκος, και ενηνθρωπησεν οικονομικως, ιν' ημας αποφηνηι και αρετης
απασης επιστημονας, και αρι στων σπουδασματων επιμελητας, και της αληθους
θεογνωσιας γεγονοτας εν καλωι. Ἐπειδη γαρ αοπτος παντελως και αορατος η θεια
φυσις εστι, και απροσ βλητον εχει την δοξαν "(Φως γαρ απροσιτον οικει," κατα την
του Παυλου φωνην), την ημων ημπεσχετο σαρκα, και τοις ανθρωποις συνανεστραφη
τοις της ανθρωποτητος μετροις συγκαθισταμενος μετα του μειναι ο ην, και
απηρξατο μεν των ιερων θεσπισμα των παρα γε τοις εξ αιματος Ἰσραηλ. Ἦσαν γαρ
αυτων αι επαγγελιαι. Ἐπειδη δε γεγονασι σκληροι και ατεγκτοι, και πολυ νοσουντες
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

το εξηνιον, ειτα τε λευτωντες εσταυρωσαν, αποπεφοιτηκεν αυτων, και ταις των
εθνων αγελαις εαυτον εχαρισατο. Ἦν μεν γαρ ουκ αμηχανον αυτωι το μη ανασχεσθαι
παθειν. Ἐπειδη δε την των νεκρων αναβιωσιν ημιν επηγγει λατο, φορητον
εποιησατο το παθειν· ινα πατησας τον θανατον, και αναστας εκ νεκρων, "απαρχη γε
νηται των κεκοιμημενων," και αραροτως πιστευω μεν, οτι καταλυσει την φθοραν,
και των ημετερων αποσοβησει σωματων του θανατου την εφοδον, ζωη κατα φυσιν
υπαρχων και ζωοποιος, ως Θεος. Ἵνα δε προς τουτωι και αυτην ημιν αποφηνηι
βασιμον και ευηλατον την εις τα ανω τριβον, ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις
Πατερα και Θεον, μετα της ενωθεισης αυτωι σαρκος εψυχωμενης νοερως. Και εστιν
εν δεξιαι του Πατρος, πασαν υπο ποδας εχων την κτισιν, επ εκεινα παντος γενητου,
και εν κυριοτητι φυσικηι. Και ακατασειστον την βασιλειαν εχων, ηξει τε κατα
καιρους "εν τηι δοξηι του Πατρος μετα των αγιων αγ γελων, αποδωσων εκαστωι κατα
τα εργα αυτου," καθα γεγραπται. Ὡς ουν απολογεισθαι μελλοντες τωι κριτηι,
καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος. Κατορθωσωμεν
παντα τρο πον επιεικειας. Την δικαιοσυνην αγαπησωμεν, την αγαπην, την
εγκρατειαν, την φιλαλληλιαν, την φιλο πτωχιαν. Ἐλεησωμεν ορφανους, χηρας
δακρυον ανα κοψωμεν, επισκεψωμεθα δεσμιους. Ἀῤρωστουντας ανακτησωμεθα ταις
φιλοφροσυναις, και απαξαπλως, παν ειδος αρετης κατορθουν σπουδασωμεν. Ουτω
γαρ, ουτως ευαρεστησομεν τωι παντων ημων Σωτηρι Χρι στωι. Ἀρχομενοι της μεν
αγιας Τεσσαρακοστης, απο πεμπτης του Φαμενωθ μηνος· της δε εβδομαδος του
σωτηριωδους Πασχα, απο δεκατης του Φαρμουθι μηνος, καταπαυοντες μεν τας
νηστειας τηι πεμπτηι και δεκατηι του αυτου μηνος, εσπεραι βαθειαι σαββα του, κατα την
ευαγγελικην παραδοσιν· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυριακηι, τηι
εκκαιδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας
της αγιας Πεντηκοστης. Ἵνα και τουτον τον καιρον ορθως και μετ' ευσεβειας
διαδραμοντες της των αγιων αξιωθωμεν κοινωνιας, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι
ημων· δι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν αγιωι Πνευματι εις τους
αιωνας. Ἀμην. Ἀσπασασθε αλληλους εν φιληματι αγιωι. Ἀσπαζονται υμας οι συν εμοι
αδελφοι.

ΛΟΓΟΣ Κϛʹ.
αʹ. Κεχρησομαι παλιν ταις του πανσοφου Παυλου φωναις, και δη και ερω τοις
εν πιστει δεδικαιωμε νοις, και ηγιασμενοις εν πνευματι· "Χαιρετε εν Κυριωι παντοτε,
παλιν ερω, χαιρετε, το επιεικες υμων γνωσθητω πασιν ανθρωποις·" καιρος καρτε
ριας και υπομονης· καιρος εξαιρετων ανδραγαθη ματων, και νοητης ευανδριας.
Εισελαυνει γαρ παλιν της αγιας ημων εορτης ο καιρος. Σεπτης δηλονοτι και
παναγνου νηστειας προανισχουσης αυτου· ινα την ευκλεα και ευδοκιμον
κατορθουντες ζωην, και δια πονων αγαθων τους εκ της αμαρτιας μολυσμους
αποτριβομενοι, αγιους και αμωμους εαυτους παρα στησωμεν τωι Χριστωι, μονονουχι
βοωντας, και λε γοντας· "Ἐμοι δε το προσκολλασθαι τωι Θεωι αγα θον εστιν." Οιμαι
δε δειν τους, οιπερ αν ειεν της ευαγγελικης ευζωΐας επιστημονες, και των τοις αγιοις
ηυτρεπισμενων γερων ερασται, προθυμιαις τισιν αμαχοις εκτεθηγμενους προς τουτο
ιεναι, τον αδρανη και αμισθον διαῤριπτουντας οκνον, της εαυ των διανοιας ως
απωτατω, και οιον εῤρωσθαι φρα σαντας ταις ανοητοις αφιλεργιαις. Ου γαρ τοι βα
σιμα τα εξαιρετα των πραγματων τοις νενευκοσιν επι το ραιθυμον· ουτε μην αλωσιμα
τα παρα Θεου. Φιλει γαρ ιδρωτας η αρετη, και τριβον λαχουσα την ευθυ φερουσαν
αυτης, σκληραν και αναντη τοις τλη παθειν ελομενοις, ψιλην τε αυτην και
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευηλατον απο φαινει, το ευδοκιμειν οτι μαλιστα πεφυκος σαγη νευουσα γενος και
καλουσα προς εαυτην, απο σοβουσα δε ωσπερ το αφιλεργες και αφιλοπολεμον. Ἐραι
γαρ, ως εφην, των εξειλεγμενων. Τοιουτον τι και ο προφητης φησιν· "Ευθειαι αι
οδοι του Κυριου, και δικαιοι πορευσονται εν αυταις· οι δε ασεβεις ασθενησουσιν εν
αυταις." Ουκουν, ως ο θεσπεσιος γραφει Παυλος, "Του λοιπου ενδυναμουσθε εν Κυ
ριωι, και εν τωι κρατει της ισχυος αυτου· ενδυσασθε την πανοπλιαν του Θεου προς το
δυνασθαι υμας στηναι προς τας μεθοδειας του διαβολου. ∆ιοτι ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα, αλλα προς τας αρχας, προς τας εξουσιας, προς τους κοσμοκρα
τορας του σκοτους τουτου, προς τα πνευματικα της πονηριας εν τοις επουρανιοις·
δια τουτο αναλαβετε την πανοπλιαν του Θεου, ινα δυνηθητε αντιστηναι τηι ημεραι τηι
πονηραι, και απαντα κατεργασαμενοι στηναι." Ὥσπερ γαρ η βαρβαρων χωρα γειτονα
τε και ομορον οικουντες πολιν, οι μεν τινες ειεν εμπει ροπολεμοι, και των τακτικων
επιστημονες, ολιγου παντελως αξιουσι λογου τας εκεινων εμβολας· ητ τους δε οντες
του χρηναι πονειν, και αντεξαγειν ανδρικως τοις καταδηιουν ηιρημενοις, ετοιμοτατηι
κει σονται θηραι· ουτω και οι της εν νομωι ζωης επιμελη ται· ων εισι μεν εγγυς οι
μαχομενοι. Πλειστοι γαρ ου τοι και πικροι. Ἀλλ' οι γε τον νουν εχοντες εῤρωμενον,
και οια τινα παντευχιαν πνευματικην την εις Χρι 77.916 στον ευσεβειαν
εναρμοσαμενοι τε και αντεξαγοντες, αμεινους μεν εσονται της εκεινων σκαιοτητος.
Ἄτρωτον δε και απληγα την εαυτων καρδιαν τηρη σαντες, χαριστηριους ωιδας
αναψουσι τωι Χριστωι, λεγοντες· "Ἐν σοι τους εχθρους ημων κερατιουμεν, και εν τωι
ονοματι σου εξουδενωσομεν τους επανιστα μενους ημιν." Χριστου τοιγαρουν
συνασπιζοντος τοις αγαπωσιν αυτον, και εις ευτολμιαν αγιοπρεπη καταθηγοντος
τους τοις ευαγγελικοις θεσπισμασιν επεσθαι δειν ηιρημενους, καταθλησωμεν της
σαρκος, καθαρισωμεν εαυτους απο παντος μολυσμου· μνη μονευσωμεν της θειας
λεγουσης Γραφης, "Πορνεια δε, και ακαθαρσια πασα, και πλεονεξια μηδε ονομα
ζεσθω εν υμιν, καθως πρεπει αγιοις. Και αισχροτης, και μωρολογια η ευτραπελια, α
ουκ ανηκεν, αλλα μαλλον ευχαριστια. Τουτο γαρ ιστε γινωσκοντες, οτι πας πορνος,
η ακαθαρτος, η πλεονεκτης, ος εστιν ειδωλολατρης, ουκ εχει κληρονομιαν εν τηι
βασιλειαι του Χριστου και Θεου." Και παλιν· "Ἆρ' ουν, αδελφοι, οφειλεται εσμεν ου
τηι σαρκι του κατα σαρκα ζηιν. Ει γαρ κατα σαρκα ζητε, μελλετε αποθνησκειν· ει δε
πνευματι τας πραξεις του σωματος θανατουτε, ζησεσθε. Ὅσοι γαρ πνευματι Θεου
αγονται, ουτοι υιοι Θεου εισι." Γραφομεθα γαρ εν τεκνοις Θεου, της εν Χριστωι
πολιτειας το καλλος ταις εαυτων διανοιαις εισ οικισαμενοι, και δια των εις
ευσεβειαν σπουδασματων προς αυτον ευ μαλα διαμορφουμενοι. Ὅτε τοινυν ημιν οι
της ακηρατου φυσεως χαρακτηρες ελλαμ πουσι, γεγραμμεθα δε και εν τεκνοις Θεου,
και αδελ φοτητα πεπλουτηκαμεν, την προς γε φημι τον των ολων παμβασιλεα
Χριστον, αυτωι την οικειαν καθ ιερουντες ζωην, φαιδροι διαμενωμεν. Ἐσομεθα γαρ
ουτω θιασωται γνησιοι, πανηγυρ[ι]αρχην εχοντες αυ τον. Και ειπερ εστι το εσταλθαι
λαμπρως τοις εορτα ζουσι πρεπωδεστατον, ειη αν, οιμαι που, το καταφαι δρυνεσθαι
δειν τοις εξ αρετων αυχημασιν, ουκ αναρ μοστον. Μαλλον δε και λιαν εοικος τοις
εισβαλλειν εθελουσιν εις τα Ἅγια των αγιων, οπου προδρομος υπερ ημων εισηλθε
Χριστος, κατα την του θεσπε σιου Παυλου φωνην. Ἅγια δε των αγιων ειναι φα μεν
τους της μυστικης τελειωσεως τροπους. Οις ουκ αν τις εμβαλοι. Ουδ' αν εγγυς
γενοιτο Θεου, κατα διαθεσιν δηλονοτι και αγιασμον, μη ουχι προτερον παντα ρυπον
τον εξ αμαρτιας και σαρκικων επιθυ μιων, ευ μαλα διανιψαμενος. Ἐπειδη δε τα τοις
παλαι τυπικως δια του πανσοφου Μωσεως τεθεσπι σμενα γεγραπται "προς
νουθεσιαν ημων," και πρα γματων εισιν εικονες πνευματικων, πολυ το ονησιφο ρον
ωδινουσαι, φερε τοις ακροωμενοις παραγαγωμεν εις πληροφοριαν και εις αποδειξιν
εναργη των αρ τιως ημιν ειρημενων, το εν τηι Ἐξοδωι γεγραμμε νον. Ἔχει δε ουτω·
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

"Και ελαλησε Κυριος προς Μω σην, λεγων· Ποιησον σεαυτωι λουτηρα χαλκουν, και
βασιν αυτωι χαλκην, ωστε νιπτεσθαι. Και θησεις αυτον ανα μεσον της σκηνης του
μαρτυριου, και ανα μεσον του θυσιαστηριου· και εκχεεις εις αυτον υδωρ, και νιψεται
Ἀαρων και οι υιοι αυτου εξ αυτου τας 77.917 χειρας και τους ποδας υδασι, οταν
εισπορευωνται εις την σκηνην του μαρτυριου, ινα μη αποθανωσι. Και εσται αυτοις
νομιμον αιωνιον αυτωι τε και ταις γενεαις αυτου μετ' αυτον." βʹ. Ἄθρει δη ουν οπως
τους εις τα Ἅγια των αγιων εισβαλειν εθελοντας, προαπονιζεσθαι δειν ο θειος
προστεταχε νομος. Και τοις τουτο δραιν ουκ ανεχομενοις, την εις αιμα δικην
απαρτησαι οραται· ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ανιπτοις ημας ιεναι ποσι προς γε το δειν
εγγυς γενεσθαι Θεου, η παντοτε και παντως εαυτους αδικησομεν, ποινην
υπομενοντες την εσχατην. "Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος; κατα το
γεγραμμενον. Ἢ τις μερις πιστωι μετα απιστου; Τις δε συμφωνησις Χριστωι προς
Βελιαρ;" Ἄρ' ουν η καθαρσις ηπερ αν γενοιτο προς ημων, σωματικη μαλλον η
πνευματικη νοοιτ' αν εικοτως; Ειτα πως ενδοιασαι θεμις, ως εστι πνευματικη, Θεου
λεγοντος εναργως, δια της Ἱερεμιου φωνης· "Ἀποπλυνε απο κακιας την καρδιαν
σου, ινα σωθηις, Ἱε ρουσαλημ;" Και πλειστοι μεν λιαν οι της φαυλοτη τος τροποι,
γοητειαι, φιλοσαρκιαι, πλεονεξιαι, ψιθυ ρισμοι, ψευδορκιαι και δολοι. Παροτρυνει
δε μαλιστα προς οργας των αλλων τον επι παντας Θεον το εφ' α μη θεμις
ευπαρακομιστον και διεστραμμενον εν νοιων αναπιμπλασθαι φιλειν, αποφερεσθαι
δε και εις αδοκιμον νουν, και πνευμασι πλανοις ακολου θειν ελεσθαι τινας, την
ακριβη τε και ακαπηλευτον πιστιν ου προσιεμενους. Εισι γαρ, εισιν οι της αλη θειας
την δυναμιν παρευθυνοντες επι το αυτοις ιδιαι δοκουν, και δοκησισοφων εννοιων
κατασωρευοντες οχλον της των αγελαιων πληθυος. Οις αναγκαιον ει πειν· "Ἕως
ποτε επιτιθεσθε επ' ανθρωπον, φονευετε παντες;" Προσεποισω δε οις εφην κακεινο·
Το Χριστιανων ονομα λαχοντες τινες, ουπω μεν εισιν, οπερ ειναι λεγονται δυναμει
και αληθειαι, τους δε της αποστασιας αγαπωσι τροπους, και ταις των δαιμονιων
απαταις προσνενευκασιν· οιονται δε ταχα που και αυτον οις δη και ερουμεν· "Συνετε
δη, αφρονες εν τωι λαωι, και μωροι, ποτε φρονησατε. Ὁ φυτευσας το ους ουχι ακουει;
η ο πλασας τον οφθαλμον ου κατανοει;" Λαθοι γαρ αν ουδεν τον και ημιν αυτοις
εμφυτευσαντα το και επαΐειν δυνασθαι, και μην και οραιν. Ὅτι γαρ το μη
μονοτροπως ανα κεισθαι Θεωι, σκαζουσαν δε και αδρανη την διανοιαν εχειν, και
τουτο μετα την πιστιν, ως οιεσθαι τε και λεγειν, και ετερους ειναι θεους μετα τον
ενα τον φυσει και αληθως, ολεθρου και απωλειας προξενον, και της εις ακρον οργης
της παρα γε, φημι, του τα δικαια κρινοντος Θεου, σαφες αν γενοιτο δια των ιερων
Γραμματων. Νομωι μεν γαρ τωι δια Μωσεως την εις Θεον ευσεβειαν ο Ἰσραηλ
επαιδευετο. Ἤκουε γαρ εναργως, οτι "Κυριος ο Θεος σου Κυριος εις εστιν." Και, "Ου
ποιησεις σεαυτωι ειδωλον, ουδε παν τος ομοιωμα, οσα εν τωι ουρανωι ανω, και οσα εν
τηι γηι κατω, και οσα εν τοις υδασιν υποκατω της γης." Οι δε, καιτοι δεον του παντος
αξιωσαι λογου τα τε 77.920 θεσπισμενα, παρ' ουδεν εποιουντο το ειναι γνησιοι.
Ἀποσπουδαζοντες δε το οτι μαλιστα πεφυκος ωφε λειν, αυτοκλητον ταις εαυτων
κεφαλαις επηντλησαν δικην. Ἐτραποντο γαρ ανοσιως επι γε το δειν την αποῤρητον
και υπερφυα του παντων κρατουντος Θεου περιορισαι δοξαν. Ειδωλα τε
διατορνευσαντες εναπεθεντο ταις εστιαις, ως και αυτον ταχα που λα θειν δυναμενοι
τον παντεποπτην Θεον. Ἀλλ' εις αφορητον αυτοις εκβεβηκε το χρημα ζημιαν. Ἔφη
δε ουτως ο θεσπεσιος προφητης Ἰεζεχιηλ· "Και εισηγαγε με επι τα προθυρα της
αυλης, και ειδον, και ιδου οπη μια εν τωι τοιχωι, και ειπε προς με, Υιε ανθρωπου,
ορυξον δη εν τωι τοιχωι, και ιδου θυρα μια. Και ειπε προς με· Εισελθε και ιδε τας
ανομιας τας πονηρας, ας ουτοι ποιουσιν ωσδε σημερον. Και εισηλθον και ειδον, και
ιδου πασα ομοιωσις ερπετου, και κτηνους ματαια βδελυγματα. Και ειδον παντα τα
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειδωλα Ἰσραηλ, διαγεγραμμενα επ' αυτου κυκλωι. Και επτα ανδρες εκ των
πρεσβυτερων οικου Ἰσραηλ, και Ἰεχονιας ο του Σαφαν εν μεσωι αυτων ειστηκει προ
προσωπου αυτων. Και εκαστος θυμιατηριον αυτου ειχεν εν τηι χειρι αυτου, και η
ατμις του θυμιαμα τος ανεβαινε. Και ειπε προς με· Ἑωρακας, υιε αν θρωπου; Μη
μικρα τωι οικωι Ἰσραηλ τουτο ποιειν, τας ανομιας ας πεποιηκασιν ωδε; διοτι επλησαν
την γην ανομιας, και επεστρεψαν του παροργισαι με, και εγω ποιησω αυτοις μετα
θυμου· ου φεισεται ο οφθαλμος μου, ουδ' ου μη ελεησω." Ου γαρ ην ου τως οντας
ετερογνωμονας, υβριστας τε και ανοσιους και αποστατας, μη ουχι παντη τε και
παντως ταις απασων εσχαταις αλωναι δικαις. Ἀπολωλασι γαρ, τοις των πολεμιων
ξιφεσι δαπανωμενοι. Και δεδου λευκασιν εχθροις, και περα πασης γεγονασι συμφο
ρας. Ουκουν οταν επαμφοτεριζωσι τινες, και τους εις Θεον ειλικρινους αγαπης
ατιμαζωσι τροπους, ταις των ειδωλων λατρειαις προσκειμενοι, τοτε και Θεος εφιησι,
και πολεμιων εφοδοις καταχειμαζεσθαι χωρας τε και πολεις, και ανιαρου παντος εις
πειραν ελθειν. ∆ει δη ουν αρα θεραπευειν αυτον, ακλονητον εχοντας πιστιν, και
βεβηκοτα τον νουν εις την επ' αυτον τιμην τε και δοξαν. Περι γαρ των ετερως
διακειμενων, αληθευον ερει το δια φωνης Ἡσαΐου· "Ὁ λαος ουτος τοις χειλεσι με
τιμαι, η δε καρδια αυτων ποῤρω απεχει απ' εμου." Ἀκουσονται δε λε γοντος του
Χριστου· "Ουαι υμιν, οτι παρομοιαζετε ταφοις κεκονιαμενοις, οιτινες εξωθεν μεν
φαινονται τοις ανθρωποις ωραιοι· εσωθεν δε γεμουσιν οστεων νεκρων και πασης
ακαθαρσιας." Ἀρκεσει γαρ ηκι στα γε προς ευκλειας δυναμιν αληθους τοις ευ βιουν
ηιρημενοις το τοις μεν εξωθεν ωραισμοις ψιλοις τε και μονοις κατακαλλυνεσθαι
φιλειν, ολιγον δε κο μιδηι της εις Θεον αγαπης ποιεισθαι λογον. Καιτοι χρην δη
σπουδης αξιουν επειγεσθαι της προυργιαι τατης, το αραρος εις ευσεβειαν και
ακλονητον πιστιν. ∆ι' ου μαλιστα της ανωθεν ευμενειας την 77.921 χαριν
καταπλουτησειεν αν, οιμαι, τις. Ἐπιγαννυται γαρ η θεια τε και φιλαρετος φυσις τοις
ωδε διακει μενοις. Ει δε δη μελλομεν αχαλινοις του νου ροπαις ιοντες εφ' α μη
θεμις, της υπερτατης αυτου δοξης καταθρασυνεσθαι, και τοις ουκ ουσι θεοις
απονεμειν αυτην, "Τωι ξυλωι λεγοντες· Πατηρ μου ει συ· και τωι λιθωι· Συ εγεννησας
με," και τοις κοσμου στοι χειοις το σεβας αναπτοντες, και ταυτα το Χριστια νων
λαχοντες ονομα, οτι παντη τε και παντως σκληραι και αφυκτωι κολασει τας εαυτων
υποθησομεν κεφα λας ενδοιασειεν αν ουδεις των γε απαξ τελουντων εν ημιν. Οις
και ιερος προσπεφωνηκε λογος, οτι "Φοβερον το εμπεσειν εις χειρας Θεου ζωντος."
Κολαζουσι δε και οι καθ' ημας τε και καθεστωτες νομοι τους οπλιτευειν ειδοτας, ει
της τοις κρατουσιν οφειλομενης ευνοιας ολιγωρησαντες, φρονειν ελοιντο τα
βαρβαρων· καν αποβαλοι την ασπιδα, συναπο βαλει που παντως αυτηι και το εν ζωσι
τελειν ετι. Ουκουν το μεριζεσθαι την γνωμην, και καταδονει σθαι φιλειν εκ των
αμεινονων και αληθων εις τα αισχιω και βδελυρωτατα, και πολεμου προξενον απ
εφηνεν ημιν αρτιως ο λογος· προσαποφωνει δε, οτι και των ετερων ημιν αγαθων
εγκοπας εργαζεται. Ὑετους μεν γαρ ου καθιησι Θεος, ως μητε αρουν δυνασθαι τινας,
μητε μην τοις της γηπονιας ιδρωσιν ενομιλειν· λιμωι δε και διψει καταμαραινεσθαι
πο λεις τε ομου και χωρας. Ἄθρει δε μοι τουτο παλιν πεπονθοτα τον Ἰσραηλ.
Βεβασιλευκε γαρ κατα και ρους ο Ἀχαβ των ουσων εν Σαμαρειαι δεκα φυλων·
αλογησας δε ολοτροπως της εις Θεον αιδους και αγα πης, τεθυκεν ειδωλοις. Ἐπειδη
δε ην ευπαροιστος η υπ' αυτωι τε και αγελαια πληθυς, τον ενα και φυσει και αληθως
οντα Θεον ατιμασαντες, την ισην ευθυς ηῤρωστηκασι τωι κρατουντι μανιαν, καιτοι
νομον εχοντες τον εφεστηκοτα, και δια της Μωσεως εντο λης ευ μαλα
παιδαγωγουμενοι, προς το οτι μαλιστα τελουν εις ονησιν αυτοις· επειδη δε, καθα
φησιν ο θεσπεσιος ∆αβιδ, "Παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειω θησαν·" παρελθων εις
μεσον ο προφητης Ἡλιας, συνηγανακτει μεν ως ητιμασμενωι τωι παντων κρα τουντι
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Θεωι· ηπειλησε δε λιμον και ακαρπιαν, και της ανωθεν ευλογιας την σπανιν. Ἔφη
γαρ· "Ζηι Κυριος των δυναμεων, ο Θεος Ἰσραηλ, ωι παρεστην ενωπιον αυτου, και ει
εσται τα ετη ταυτα δροσος και υετος, οτι ει μη δια στοματος λογου μου·" ου δη λε
γοντος (ου γαρ υσεν επι την γην ο τα ζωαρκη δωρουμενος), ουκ ην αροσαι τους εν
αγροις, ου συλ λεξαι τι των εν γηπονιαις, ου ποας ιδειν εν ωραι κο μωσαν την γην·
αλλα διψωντα μεν ορη· πεδια [δε] τα προς ευανθη τε και γονιμωτατα, μονονουχι θρη
νουντα την ακαρπιαν. Και τι το εντευθεν; αφορητοις εμβολαις λιμου, κατατρεχοντες
αναγκης, εις τουτο πεπτωκασι των εν Σαμαρειαι τινες, ωστε και γυναι κας των ιδιων
αψασθαι τεκνων, και των της φυσεως αλογησαι νομων παντελως, και τους της
φιλοστορ 77.924 γιας πατησαι θεσμους. Και γουν ο προφητης Ἱερε μιας ταις τουτο
παθουσαις επιστυγνασας, "Χειρες, φησι, γυναικων οικτιρμονων ηψησαν τα παιδια
εαυ των." Πως ουν αρα κατεληξε το συμβαν; απεκρου σαντο δε τινα τροπον την
ουτω δεινην και δυσδιαφυ κτον δικην; Ἐκ μεσου γεγονασιν οι πλανωντες τον
Ἰσραηλ, την εφ' αιματι ψηφον κατενεγκοντος αυτων του προφητου Ἡλιου. Ἐπειδη
δε παλιν ανελαμψεν η αληθεια, και τον φυσει Θεον εγνωκασιν οι ταις των
δαιμονιων λατρειαις ενολισθησαντες, εδιδου παλιν αυτοις τα εξ ημεροτητος αγαθα,
και των εδωδιων την αφθονιαν ο φιλοικτιρμων Θεος. γʹ. ∆ει δη ουν αρα, καθαπερ
προειπον ηδη, απο σπουδαζειν μεν τα αισχιω, των δε αμεινονων αντ εχεσθαι· και
καταφαιδρυνεσθαι μεν τοις της ευκο σμιας αυχημασιν· εξηρτησθαι δε οτι μαλιστα φι
λειν της εξαιρετου και εννομωτατης ζωης· τηρειν τε προς τουτωι και το εν πιστει
γνησιον, και βεβηκος εις αγαπην του παντων επεκεινα Θεου. "Ὅς γε του ιδιου Υιου
ουκ εφεισατο, καθα γεγραφεν ο σο φωτατος Παυλος, αλλ' υπερ ημων παντων
παρεδω κεν αυτον, ινα και συν αυτωι τα παντα ημιν χαρι σηται." Ὁ γαρ επεκεινα νου
παντος, ο δι' ου τα παντα παρηχθη προς γενεσιν, ο εξ αυτης αναφυς της ουσιας του
Θεου και Πατρος Λογος, "ουχ αρ παγμον ηγησατο το ειναι ισα Θεωι, καθα γεγραπται,
αλλ' υπεστη μεν την εκουσιον κενωσιν, ελαβε δε δουλου μορφην." Και δια ποιαν
αιτιαν, πιστωσεται λεγων ο μακαριος Παυλος· "Ἐπειδη γαρ τα παιδια κενοινωνηκεν
αιματος και σαρκος, και αυτος παρα πλησιως μετεσχε των αυτων· ινα δια του
θανατου καταργησηι τον το κρατος εχοντα του θανατου, τουτ εστι τον διαβολον, και
απαλλαξηι τουτους, οσοι φο βωι θανατου δια παντος του ζηιν, ενοχοι ησαν δου λειας.
Ου γαρ δη που αγγελων επιλαμβανεται, αλλα σπερματος Ἀβρααμ επιλαμβανεται.
Ὅθεν ωφειλε κατα παντα τοις αδελφοις ομοιωθηναι, ινα ελεημων γενηται και
πιστος αρχιερευς τα προς τον Θεον, εις το ιλασκεσθαι τας αμαρτιας του λαου."
Ἔκτισε μεν γαρ ο των ολων γενεσιουργος επι αφθαρσιαι τα παντα, καθα γεγραπται,
σωτηριον δε και αι γενεσεις του κοσμου. Και ουκ ην ᾅδου βασι λειον επι της γης·
"Φθονωι δε διαβολου θανατος εις τον κοσμον εισηλθεν." Ἦν δε αναγκαιον μη την αρ
χαιαν εφ' ημιν του Θεου βουλησιν ηττασθαι τωι φθονωι του σκολιου και αρχεκακου
δρακοντος· αδρο τεραν δε μαλλον της εκεινου σκαιοτητος αναφαινε σθαι. ∆ια τουτο
ζωη κατα φυσιν υπαρχων ο μονογε νης του Θεου Λογος, και αυτος τα παντα
ζωογονων, καθηκεν εαυτον, ως εφην, εν τοις καθ' ημας, και την ημων ημπεσχετο
σαρκα, ινα σαρξ γενηται ζωης, και ατονησηι λοιπον της του διαβολου δυστροπιας το
κεντρον, μητερα θανατου τοις επι της γης ανευ ροντος την αμαρτιαν. ∆υο τοιγαρουν
εν αυτωι κατωρ θωκεν ο Μονογενης του Θεου Λογος γενομενος αν θρωπος.
Ἀπεσοβησε μεν γαρ των ανθρωπινων σω ματων, ον ου πεποιηκεν αυτος,
επισυμβαντα δε μαλ λον εκ της αμαρτιας θανατον. Γεγονε δε και εις 77.925 παντας
ημας ελεημων αρχιερευς. Τι ουν αρα φαιη τις αν; Ου γαρ ην ελεημων ως Θεος, και
πριν γε νεσθαι καθ' ημας; Καιτοι πως ουκ αγαθος κατα φυσιν, μαλλον δε αυτοχρημα
το αγαθον νοοιτ' αν ει κοτως, ο της ανωτατω φυσεως ουσιωδης καρπος; Ἆρ' ουν εκ
του μη ειναι κατα φυσιν αγαθος, μετα πεφοιτηκεν εις αυτο; Καιτοι πως αν ουκ οφλοι
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γε λωτα ταυτα εχειν ορθως, ει διενθυμοιτο τις; Γεγονε δε εις ημας ελεημων
αρχιερευς κατα τοιονδε τινα τροπον. Ὁ μεν γαρ δι' αγγελων λαληθεις νομος τοις εξ
Ἰσραηλ, τους ταις παραβασεσιν υποπιπτοντας αποτιννυναι δικας, και τουτο
αμελλητι προστεταχε· και μαρτυρησει γραφων ο πανσοφος Παυλος· "Ἀθε τησας τις
νομον Μωσεως, χωρις οικτιρμων επι δυ σιν η τρισι μαρτυσιν αποθνησκει." Ἦ[ν] ουν
αμελε τητον και ανεπιτηδευτον παντελως τοις κατα νομον ιερατευουσι, το
κατοικτειραι τινας των αλοντων επι ραιθυμιαις. Γεγονε δε Χριστος ελεημων
αρχιερευς. Ου γαρ εζητησε δικας τους επι της γης των ημαρτημενων· δεδικαιωκε δε
μαλλον απαντας χα ριτι και οικτιρμοις. Και προσετι τουτωι πνευματικους απεφηνε
προσκυνητας, λαμπραν τε και εναργη πα ραστησας ημιν την αληθειαν, τουτεστι, τον
αληθη της ευζωΐας τροπον. Ὃς δια γε ευαγγελικων κηρυγ ματων, ευ μαλα
κατασημαινεται, και ου ταις Μω σεως επιτιμησας εντολαις, ηγουν ανατρεψας τα πα
λαι τεθεσπισμενα, παρεδειξε την αληθειαν· αποσα λευσας δε μαλλον την του
νομικου γραμματος σκιαν, και μεθιστας τους τυπους εις την εν Πατρι και αληθειαι
προσκυνησιν και λατρειαν. Τοιγαρτοι και εφασκεν εναργως· "Μη νομισητε οτι
ηλθον καταλυ σαι τον νομον η τους προφητας· ουκ ηλθον καταλυ σαι, αλλα
πληρωσαι. Λεγω γαρ υμιν, ιωτα εν, η μια κεραια ου μη παρελθηι απο του νομου, εως
παντα γενηται." Το δε δη τους τυπους μετακομιζειν εις αληθειαν, ου καταλυοντος
ην αυτους· αποπεραι νοντος δε μαλλον, ειπερ εστιν αληθες ως οι ζω γραφειν
ειδοτες, οτε ταις πρωταις σκιαις το των χρωματων πολυειδες επαλειφουσιν, ουκ
αναιρουσιν αυτας, αγουσι δε μαλλον εις οψιν εμφανεστεραν. Τοιουτον τι πεπραχεν ο
Χριστος, το παχυ των τυ πων κατισχνων εις αληθειαν. Ἀλλ' ου συνηκεν ο Ἰσραηλ το
μυστηριον, καιτοι και νομου και προφη των πολυτροπως αυτο προηγορευκοτων. Και
αυτου δε του παντων ημων Σωτηρος Χριστου δια μυριων οσον αποτελεσματων
εννοειν αναπειθοντος, οτι ει και πεφηνεν ανθρωπος οικονομικως δι' ημας, αλλ' ουν
εστι και ουτως ο ην, Θεος δηλονοτι. ∆ια τουτο, και τα περα μετρου του καθ' ημας
απετελει, και θεο πρεπων ηπτετο μεγαλουργηματων; νεκρους ανιστας εκ μνηματων,
οδωδοτας ηδη και διεφθαρμενους· τυφλοις ενιεις το φως, ως ∆ημιουργος· πνευμασιν
ακαθαρτοις μετ' εξουσιας επιτιμων· νευματι λεπρους απαλλαττων του παθους.
Ἕτερα τε προς τουτοις 77.928 αποτελων, απαντος εστιν επεκεινα και λογου και θαυ
ματος. Τοιγαρτοι και εφασκεν· "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε
μοι. Ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πι στευετε." Ἀλλ' ην και ουτω
σκληρος και ατερα μων ο Ἰσραηλ, θρασυς και εξηνιος και απαιδαγω γητος
παντελως· καιτοι γαρ δεον αμελλητι πι στευειν αυτωι, γαυρον ανατειναντες τον
αυχενα, λοι δοριαις εβαλ[λ]ον, και μεχρι παντος διετελεσαν ατιμα ζοντες, και
τελευτωντες εσταυρωσαν. Ἦν μεν ουν εθελοντι μη παθειν, τους των Ἰουδαιων
αμογητι δι εκδυναι βροχους· πως γαρ ηλω Θεος, ως ανθρω πινης ισχυος
μειονεκτουμενος; Ἐπειδη δε το πα θειν λυσις ην θανατου και φθορας (ου γαρ αν
ενικηθη θανατωι το σωμα της ζωης), αφηκεν εκων ισχυσαι βραχυ τα των Ἰουδαιων
τολμηματα Ἵνα τωι θανατωι προσβαλων, και αναστας εκ νεκρων, οδος και θυρα
γενηται τηι ανθρωπου φυσει προς γε το δυνασθαι καταθλειν αυτωι. Ἀνεβιω γαρ, και
ανεβη προς τον Πατερα, πρωτολειον ανθρωποτητος ανανεωθεισης εις αφθαρσιαν.
Οιονει πως υπερ ημων εαυτον πα ραστας, και εστι τωι γεννησαντι συνεδρος. Ἥξει τε
κατα καιρους εν τηι δοξηι του Πατρος, ινα κρινηι την οικουμενην. "Τους γαρ παντας
ημας δει φανερωθηναι εμπροσθεν του βηματος του Χριστου, ινα κο μισηται εκαστος
τα δια του σωματος προς α επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε φαυλον." δʹ. Ουκουν ως
παραστησομενοι κατα καιρους τωι παντων κριτηι, δια πασης αγαθουργιας τας εαυτων
καταφαιδρυνωμεν ψυχας, αποσχωμεθα φιλοσαρκιας και ρυπων σωματικων,
αναλαβωμεν σπλαγχνα οι κτιρμου, τοις δεομενοις επικουρησωμεν, ελεησωμεν
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ορφανους, ανακτησωμεθα χηρας· τους εν αῤρωστιαις επισκεψωμεθα, τους εν
δεσμοις και αναγκαις· με λετησωμεν αοργησιαν· κατορθωσωμεν ανεξικακιαν,
πραοτητα τε και ημεροτητα, και απαξαπλως παν ειδος αρετης. Ουτω γαρ την αγιαν
και παναγνον επιτελεσομεν εορτην, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσ σαρακοστης, απο
εικαδος του Μεχιρ μηνος· της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα, απο πεμπτης
και εικαδος του Φαμενωθ μηνος· καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι τριακαδι του
αυτου Φαμενωθ μη νος, εσπεραι βαθειαι Σαββατωι, κατα την ευαγγελικην παραδοσιν·
εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυ ριακηι τηι νουμηνιαι του Φαρμουθι μηνος,
συναπτον τες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντη κοστης· ινα και τον
καιρον της ανεσεως καθαπερ εικονα τινα της των αγιων εν ουρανοις αναπαυλης
λογιζομενοι, της αυτων αξιωθωμεν κοινωνιας εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· δι'
ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η δοξα συν τωι αγιωι Πνευ ματι, εις τους αιωνας.
Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΖʹ.
αʹ. Παλιν ημας επι τον συνηθη θιασον και την παναγνον εορτην ο λαμπρος
των αγιων συναγειρει χορος, και τωι παντων Σωτηρι Χριστωι χαριστηριους ωιδας
αναπεμπεσθαι δειν επιταττειν, λεγων· "Ὁ Κυριος εβασιλευσεν, αγαλλιασθω η
γη.".Παλαι μεν γαρ δια του πανσοφου Μωσεως της εν Αιγυπτωι θητειας ο Ἰσραηλ
απηλλαττετο. Τα δε λοιπα των εθνων, τα εξ ηους εις δυσιν και τα ετερα των κλι
ματων, ανοσιωι τυραννωι κατεζευγμενα, φημι δη τωι Σαταναι, και αναποβλητον
εχοντα της αμαρτιας τον ζυγον, αθλιοτητος ην επιμεστα της εσχατης. Ἐπει δη δε
βεβασιλευκε Χριστος της υπ' ουρανον, τοις εις αυτον πιστευουσιν επιφωνων τε και
λεγων· "Ἄρατε τον ζυγον μου εφ' υμας·" της του πονηρου και αποστατου δαιμονος
βδελυριας απηλλαγμενοι, και τα πικρα των δαιμονων διαφυγοντες στιφη, μονον
ουχι δε προτροπαδην αλληλοις επιβοωντες, και λεγοντες· "∆ιαῤρηξωμεν τους
δεσμους αυτων, και αποῤριψωμεν αφ' ημων τον ζυγον αυτων·" θυμη διας τε της εις
ληξιν αναπιμπλαμενοι, της σωτηριας τον χορηγον, και τον απασης αυτοις ευημεριας
πρυ τανιν, ταις αυτωι πρεπουσαις ευφημιαις καταγεραι ρουσιν, εκεινο τε φασι, το δια
φωνης του θεσπε σιου ∆αβιδ· "Ἄσατε τωι Κυριωι ᾆσμα καινον, οτι θαυμαστα εποιησεν
ο Κυριος, εσωσεν αυτον η δεξια αυτου, και ο βραχιων ο αγιος αυτου." ∆εξιαν δε και
βραχιονα του Θεου και Πατρος ονομαζουσι τον Υιον. ∆ι' αυτου γαρ τα παντα
παρηχθη προς γενε σιν, και αυτος εστιν η παντων ισχυς, ατε δη και υπαρχων των
δυναμεων Κυριος, ουτος ο μεγας και αξιαγαστος, και παντος επεκεινα και νου και
λογου βραχιων του Θεου και Πατρος, εσωσεν αυτωι το επι γης δηλονοτι γενος· δι'
αυτου γαρ την καταλλαγην εσχηκαμεν, και αυτος ημας προσεκομισε τωι Θεωι και
Πατρι. Και γουν εφασκεν εναργως, "Ουδεις ερ χεται προς τον Πατερα, ει μη δι' εμου."
Ουκουν ως προσημμενοι δι' αυτου τε και εν αυτωι, θειας τε φυ σεως γεγονοτες
μετοχοι, και γενος Θεου χρηματιζον τες, και το λαμπρον της υιοθεσιας λαχοντες
αξιωμα, μνημονευσωμεν ενος των αγιων αποστολων, ωδι γε γραφοτος· "Ει Πατερα
επικαλεισθε τον απροσωπο ληπτως κρινοντα, κατα το εκαστου εργον, εν φοβωι τον
της παροικιας υμων χρονον αναστραφητε· ει δοτες οτι ου φθαρτοις, αργυριωι η
χρυσιωι ηλευθερω θητε εκ της ματαιας υμων αναστροφης πατροπαρα δοτου, αλλα
τιμιωι αιματι ως αμνου αμωμου και ασπιλου Χριστου." ∆ει δη ουν αρα τοις του πραγ
ματος θελημασι τον της διανοιας υπενεγκειν αυχενα, και τοις σωτηριοις αυτου
θεσπισμασι κατακολουθειν επειγεσθαι, και μαλιστα νεανικως, "διακθαιροντας
εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος, επιτελουντας τε την
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγιωσυνην εν φοβωι Θεου," καθα γεγραπται. βʹ. Ἅπας μεν ουν καιρος τοις επιεικεσιν
επιτη δειος, ει[ς] γε το δειν την ευαγη και αμωμητον της δικαιοσυνης ιεναι τριβον,
και ευθυ των αρι στων φερεσθαι σπουδασματων, ολοις ωσπερ ιστιοις εις τουτο
διαιττοντας· πρεποι δ' αν μαλιστα ταις εις τουτο ροπαις ευ μαλα κατακαλλυνεσθαι,
κα 77.932 τα γε, φημι, τον ενεστηκοτα, ειπερ εστιν αναγ καιον, ως ενι διεσμιγμενους,
και τοις εξ αρετων αυχημασιν εκλελαμπρυσμενους, διελασαι μεν εισω των ιερων
καταπετασματων, οφθηναι τε ουτω τωι παναγνωι Θεωι. Το δε αμαρτειν καιρου και
των παρ' αυτου, φαιην αν εγωγε, τοις αυτο παθουσιν ουκ αζημιον. Τις γαρ επαινεσει
γηπονον, ει μετον αρουν, καιτοι καιρου νεμοντος αυτωι τουτο δραιν, αφιλεργησας
ορωιτο, και τον αδρανη και αμισθον αγαπησας οκνον; Ἢ ποιος ουκ εσται πλωτηρσιν
ο μωμος, ει των εξ ουριας πνευματων ολιγωρησαντες, ειτα παρηβησαντος του
καιρου, εξωρου τε ηδη του δυνασθαι πλειν γεγονοτος, ζητειν ελοιντο παρα το ει κος
εκεινα που παντως, ων εξ αμαθιας εστερην ται; Ουκουν, καθα και ο πανσοφος
γραφει Παυλος, "Ἕως καιρον εχομεν, εργαζωμεθα το αγαθον προς παντας."
Ἐπισφαλες γαρ το ραιθυμον, και ουκ αν αμαρτοι ταληθους, ειπερ τις ελοιτο, ως εστι
το χρημα παντη τε και παντως ολεθρου προξενον. Γεγραπται γαρ, οτι "Ουαι οι
ποιουντες το εργον Κυριου αμελως." Ει δε και αυτο το δραιν ουκ αζη μιον, ει μη
τελοιτο μετα σπουδης, ποια τις εψεται δικη τοις εις απαν απονενευκοσιν επι το μη
βουλε σθαι δραιν αυτο; Φερε τοινυν, ως γουν εφη τις των του Σωτηρος μαθητων,
"Ἀναζωσαμενοι τας οσφυας της διανοιας υμων, νηφοντες, τελειως ελπισατε επι την
φερομενην υμιν χαριν, εν αποκαλυψει Ἰησου Χριστου," μη συσχηματιζομενοι ταις
προτερον εν τηι αγνοιαι υμων επιθυμιαις, αλλα κατα τον καλε σαντα υμας αγιον, και
αυτοι αγιοι εν πασηι ανα στροφηι γενηθητε. Γεγραπται γαρ, οτι "Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω
αγιος." Ὥσπερ γαρ τοις των επιγειων κρατουσι πραγματων, γνωριμωτατοι μεν και
εν τοις αγαν επιτηδειοις, οιπερ αν ειεν ευτολμοτατοι τε και εμπειροπολεμοι, και των
οτι μαλιστα τοις τα κτικοις ενευδοκιμειν ειωθοτες· ουτω και τωι παναγνωι Θεωι φιλοι
τε κεκλησονται, και εγγυς αν ειεν κατα διαθεσιν, ουχ οι ταις της σαρκος ακαθαρσιαις
ενει λημμενοι, και τοις του παροντος βιου περισπασμοις προσκειμενοι μαλλον, αλλ'
οι τηι των αρετων φαιδρο τητι διαπρεποντες. Ειτα τι αν γενοιτο παρα γε τοις ευ
φρονειν ειωθοσι του τηιδε εχειν το αμεινον; Καν πλουτον ειπηι τις τον επι γης, αλλ'
εστιν ουκ ασφα λης, βεβηκε δε κατ' ουδενα τροπον, και οιον ολι σθηραν αιττει
τριβον. Κατασειεται γαρ εσθ' οτε, και τον χθες και τριτην αξιοζηλωτον, ταις απασων
εσχα ταις αλοντα ταλαιπωριαις καταθρησαι τις αν. Πλην εστω και βεβαιος, ει δοκει.
Ειτα τι το εντευθεν τοις εχουσι το γε ηκον εις σωτηριαν ψυχης κερδος; Ου μεθαι και
ποτοι τα εξ αυτου, και τραπεζης περιειρ γασμενης ασωτοι φιλοτιμιαι, και αυτηι
πολλακις επιβουλευουσαι τηι των ηδυφαγουντων γαστρι; Ἀλλ' ισως ερει τις·
Ἐπιτιμησεις ουν αρα ταις ευειματιαις, και ταις τωι πλουτεις ακολουθουσαις τιμαις;
καν ει κεοιτο τισιν εν θησαυροις πλειστα τε οσα και 77.933 αξιοκτητα, και των εις
ληξιν επαινων ουκ αμοιρειν ειωθοτα, καταμωμησηι και τουτο, και ουδεν ειναι το
χρημα ερεις; Προς δη ταυτα φαιην αν, ως αρκεσει βοων ο θεσπεσιος Ἰωαννης· "Μη
αγαπατε τον κο σμον, μηδε τα εν τωι κοσμωι. Ὅτι παν το εν τωι κοσμωι, η επιθυμια της
σαρκος, και η επιθυμια των οφθαλμων, και η αλαζονεια του βιου." Ἄθρει δη ουν
οπως Πνευματος αγιου μετοχος ων, την των επι γειων απολαυσιν μεχρι τριων
συνεμετρησε πραγμα των, αριστα φιλοσοφων. Σαρκος γαρ επιθυμιαι, γα στρος εισι
κοροι, και τα των οψοφαγιων ηδυσματα, και η τουτοις επομενη νυν αει πως
συνδρομος ακα θαρσια. Ὀφθαλμων γε μην ηδοναι και τερψεις, η των εσθηματων
παμποικιλος θεα, ευχροια τε και λαμπροτης υλων, ας ο πλουτος αγαπαι· αλαζονειαν
δε του βιου φησι την των αξιωματων υπεροχην, και το ειρημενον υψου κατα γε
τιμην και δοξαν. γʹ. Φερε δη ουν του βιου το μηκος διαμετρησαντες, και εις το
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαστου περας τον της διανοιας οφθαλμον κατατεινοντες, οποι ποτε διελασει τοις
πλουτουσι το χρημα, κατασκεψωμεθα. Ἔφη τις των αγιων, οτι "Γυμνος εξηλθον εκ
κοιλιας μητρος μου, γυμνος και απελευσομαι εκει." Γραφει δε και ετερος τις· "Ουδεν
γαρ εισηνεγκαμεν εις τον κοσμον· ουδε εξ ενεγκειν τι δυναμεθα." Ὅτε τοινυν ο μεν
του βιου χρονος συνεσταλμενος ουτω και βραχυς, το δε περας ουκ εχει το δυνασθαι
πλουτειν· πως ουκ αμεινον εναργως ιερων ημας αντεχεσθαι σπουδασματων, και
αναποβλητον εχειν τον πλουτον, σεσωρευμενον εν ου ρανοις, "οπου ουτε σης, ουτε
βρωσις αφανιζει, ουτε κλεπται διορυσσουσι, και κλεπτουσι," κατα την του Κυριου
φωνην; Φερε τι βραχυ και εκ των ευαγγελικων παραγαγωμεν πραγματων, ουκ ασυν
τελες εις ονησιν τοις ακροωμενοις. Ἔφη που Χρι στος· "Ἀνθρωπου τινος πλουσιου
ευφορησεν η χωρα· και διελογιζετο εν εαυτωι, λεγων· Τι ποιησω; καθελω μου τας
αποθηκας, και μειζονας οικοδομησω, και ερω τηι ψυχηι μου· Ψυχη, εχεις αγαθα
κειμενα εις ετη πολλα, φαγε, πιε, ευφραινου. Ειπε δε αυτωι ο Θεος· Ἄφρων, εν ταυτηι
τηι νυκτι την ψυχην σου απαιτουσιν απο σου. α δε ητοιμασας, τινι εσται;" Ὢ
παραδοξου πραγματος! Στενοχωρειται πλουτων, φορτικωτεραν επι πολλοις
εισδεχεται την φροντιδα. "Τι ποιησω;" φησι· τωι πλουτωι προσνεμει τας τηι πτωχειαι
πρεπουσας φωνας. Που σωρευσω τα αγαθα μου; Πολυκτημων ο πλουσιος· ευφραναν
αυτον, αγροι μεν κομωντες αδην, αριθμου δε κρειττονες οι αμων τες αυτους, η ταχα
που και ευσταφυλος αμπελων, οινωι μεθυουσας τας ληνους αποφαινει. Ουκουν, ω
πλουσιε, παντα μεν εχεις αμφιλαφως· λειπει δε σοι ζωη. Τινι δη ουν α ητοιμασας
εσται; Βελτιον δε σε "ποιειν κριμα και δικαιοσυνην καλην," κατα την του προφητου
φωνην, καλην δε δικαιοσυνην ειναι φαμεν, την εις αδελφους ευσπλαγχνιαν, την
αγαπην, 77.936 την φιλαλληλιαν, τον της ατελευτητου φλογος κατα καυχωμενον
ελεον. Τιμαι γαρ τους φιλοικτιρμονας ο των ολων Θεος, και απασης αιδους αξιοι τον
της αυτου γαληνοτητος εν ιδιαι ψυχηι φορουντα τον χαρακτηρα. "Γινεσθε γαρ, φησιν,
οικτιρμονες, καθως και ο Πατηρ υμων ο ουρανιος οικτιρμων εστιν." Ὥσπερ γαρ
φιλοπαις πατηρ εν ιδιωι τεκνωι, καλως εκλαμπον της αυτου μορφης το ειδος ορων,
επιγαννυται τωι γεγεννηκοτι, παραθηγεται δε ταυτης ενεκα της αι τιας εσθ' οτε και
προς το ετι μειζονως αγαπαιν· ουτω και ο φιλαρετος ημων Θεος, οταν ιδηι ψυχην της
ενουσης αυτωι αγαθοτητος λαχουσαν την μορφω σιν, ουκ ακερδες αυτηι το χρημα
καθιστησι. Στεφανοι γαρ αυτην ελπιδι και χαριτι, και μολυσμου παντος αποφερων
αυτην, εις τον των αγιων αναβιβαζει κληρον. Φησι γαρ· "Ἐλεημοσυναις και πιστεσιν
αποκαθαιρονται αμαρτιαι." Ἔστω τοινυν εφ' ημιν φιλοικτιρμων ο νους, τρυφερος
και ευαντητος· ινα μη σκληροι γεγονοτες εις αδελφους, ακουσωμεν Θεου λεγοντος
επι του φοβερωτατου βηματος· "∆ουλε πονηρε, ουκ εδει και σε ελεησαι τον
συνδουλον σου, καθως καγω σε ηλεησα;" Κατακτησωμεθα δε προς τουτωι, και τας
ετερας αρετας, δικαιοσυνην, εγκρα τειαν, πραοτητα, ταπεινοφροσυνην, ανεξικακιαν,
αοργησιαν. Ὅνπερ γαρ τροπον οι τας εν τοις πιναξιν εξησκημενοι γραφας, ταις των
χρωματων πολυει δειαις καταμορφουμενοι τα ποικιλλοντα, διαφανες αυτοις
ενσημαινονται καλλος· ουτω και πας ει τις εστι τεχνιτης εις ευσεβειαν, ου δια μιας
αρετης, αλλα δια πλειστων οσων εξωραισμενος, αρεσει δη παντως τοις της θεοτητος
οφθαλμοις. Ὁραι γαρ εις νουν και καρδιαν, και των εν ψυχαις ανδραγαθημα των το
καλλος περιεργαζεται. δʹ. Και ταυτα νυνι διειλεγμεθα προς υμας, καθαπερ απο
πηγων των θειων τε και ευαγγελικων αρυσαμε νοι θεσπισματων, δι' ων ευ μαλα
προς παν οτιουν των αριστων ανδραγαθηματων πεποδηγημεθα, και τοι παλαι τοις
της φαυλοτητος τελμασιν ολοτροπως εμβεβηκοτες, και ταις των παθων προσβολαις
τυ ραννουμενοι. "Ου γαρ ην εν ημιν ο ποιων χρηστο τητα, ουκ ην εως ενος, αλλα
παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν," κατα την του Ψαλλοντος φωνην. Ουτω
πεπραχοτας αθλιως, κατηλεησεν ο ∆ημιουργος ο παρενεγκων εις το ειναι τα παντα,
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ουκ εις κενον ποιησας την γην, κατα την του προφητου φωνην, αλλ' ινα εχηι
τους οικουντας αυτην. Ἠλεησε δε τινα τροπον, σαφηνιει λεγων ο πανσοφος Παυλος·
"Πολυμερως και πολυτροπως παλαι ο Θεος λαλησας τοις πατρα σιν εν τοις
προφηταις, επ' εσχατου των ημε ρων τουτων ελαλησεν ημιν εν Υιωι, ον εθηκε κλη
ρονομον παντων, δι' ου και τους αιωνας εποιησεν. Ὃς ων απαυγασμα της δοξης, και
χαρακτηρ της υποστασεως αυτου, φερων τε τα παντα τωι ρηματι της δυναμεως
αυτου, καθαρισμον των αμαρτιων ημων ποιησαμενος, εκαθισεν εν δεξιαι του θρονου
της μεγαλωσυνης εν υψηλοις· τοσουτωι κρειττων γε νομενος των αγγελων, οσωι
διαφορωτερον παρ' αυ 77.937 τους κεκληρονομηκεν ονομα." Ὁ γαρ εκ της ουσιας
του Θεου και Πατρος αῤρητως τε και υπερ νουν αναλαμψας Λογος, η εικων, το
απαυγασμα της δοξης αυτου, ο συνθρονος και συναΐδιος Υιος, και τηι κατα παν
οτιουν ισοτητι και ομοιοτητι διαπρεπων, γεγονε σαρξ, τουτεστι, τελειος ανθρωπος·
και ου μεθεις οπερ ην (αμηχανον γαρ· ενεστι γαρ αυτωι φυσικως το ατρεπτως και
αναλλοιωτως εχειν), εν προσληψει δε μαλλον γεγονως σαρκος και αιματος, και την
του δουλου μορφην ως ιδιαν εχων, ο κατα φυσιν και αληθως ελευθερος, ατε δη και
της ανωτατω πασων ουσιας εκπεφυκως, ηι το κατα παντων ενεστι κρατος
(υποκαθηται γαρ την του ποιησαντος δοξαν τα εξ ουκ οντων ενηνεγμενα προς το
ειναι τε και υφεστα ναι), ανθρωπος γεγονως, και ουκ εις ανθρωπον ελ θων, ηγουν
ανθρωπον εαυτωι συναψας, κατα την τινων εικαιοβουλιαν, ουδεις ηττον ην, ως
εφην, εν ταις της ιδιας θεοτητος υπεροχαις· πλην συναν εστραφη τοις επι της γης, ως
εις εξ ημων· ου γαρ ην δυνασθαι τινα γυμνηι και ακρατωι τηι της θεοτη τος δοξηι
προσβαλειν. "Ουδεις γαρ οψεται, φησιν, [ιδειν] το προσωπον μου και ζησεται." Ει
γαρ της ηλιου βολης τοις του σωματος οφθαλμοις ουκ αν τις λαβοι το σελας
(εγκοπτεται γαρ η της οπτικης αι σθησεως δυναμις, και παραχωρει το νικαιν ταις του
φωτος αφορητοις εμβολαις), πως ην ενεγκειν γυμνηι προς ημας αφιγμενον τηι της
θεοτητος δοξηι τον Υιον; Ουκουν περιστειλας ευ μαλα, και ως οιδεν αυτος, της
ενουσης αυτωι λαμπροτητος το απροσιτον φως, και την προς ημας ομοιωσιν
υπελθων, συνεπτωχευσεν ημιν, ινα θεσμοις ιδιοις υπενεγκων, ευθυ μεν απα σης
αρετης αναπεισηι τρεχειν, απονιψαμενους δε τηι παρ' αυτου χαριτι των αρχαιων
αιτιαματων τους ρυπους, εαυτωι συναψηι δι' αγιασμου. Νενομοθετηκεν γουν, ου καθα
τοις παλαι Μωσης, τα εν τυποις και σκιαις· μεταπλαττων δε μαλλον εκεινα προς το
εναρ γεστερον, και μεθιστας εις αληθειαν τα τοις αρχαιοις αινιγματωδως
διηγορευμενα, κεκληκε προς την δια πιστεως χαριν, και προ γε των αλλων τον
Ἰσραηλ. Οι δε, καιτοι δεον προσηκασθαι μεν των δι' αυτου κηρυγματων την ονησιν,
ελεσθαι δε κατακολουθειν αυτωι, και των παρ' αυτου χαρισματων αρπασαι την
μεθεξιν, πιστει τε τιμησαι τον δι' ημας γενομενον καθ' ημας, τουτο μεν ουκ εδρων οι
ταλανες· επ επηδων δε θηριοπρεπως, ασυφηλον τινα και ψυχρον εκ παραπαιοντος
νου προιεντες λογον. Ἔφασκον γαρ, οτι "Περι καλου εργου ου λιθαζομεν σε, αλλα
περι βλασφημιας· οτι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον Θεον." Ἀσυνετε Φαρισαιε,
ουκ επειθου λεγοντος τινος των αγιων προφητων· "Ἰδου η Παρθενος εν 77.940
γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμανουηλ;" τουτο δε
εστι, Μεθ' ημων ο Θεος· μεθ' ημων γαρ γεγονεν, οτε πεφηνε καθ' ημας. Ουκ ᾔδεις
βοωντα τον θεσπεσιον ∆αβιδ· "Θεος θεων Κυριος ελαλησε, και εκαλεσε την γην απο
ανα τολων ηλιου μεχρι δυσμων· εκ Σιων η ευπρεπεια της ωραιοτητος αυτου· ο Θεος
εμφανως ηξει, ο Θεος ημων, και ου παρασιωπησεται;" Ειτα πως ην εμφανως
οφθηναι Θεον τοις επι γης, ος εστιν ουχ ορατος; Ἀλλ' ωφθη μετα σαρκος, οτε, καιτοι
Θεος υπαρχων αληθινος (ατε δη και εκ του παντων επ εκεινα), θεοπρεπως
αναλαμψας, και γεγενημενος εν εσχατοις του αιωνος καιροις, ουκ εν ανθρωπωι
γεγονεν, ως εφην, ουτε μην, κατα γε τας τινων αθυροστομιας, ανθρωπον εαυτωι
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνηψεν· αλλ' αυτοχρημα γεγονεν ανθρωπος παραδοξως υπερ νουν, και γεγονεν εν
δου λου μορφηι, καθεις εαυτον εις κενωσιν ο παντα πλη ρων, και εις την ημων
ταπεινωσιν ο υπερτατος, και εν τοις της ανθρωποτητος μετροις ο υπερανω πα σης
Ἀρχης, Κυριοτητος τε και Θρονων και Ἐξουσιων, και παντος ονοματος
ονομαζομενου. Μη τοινυν εγκα λει, λεγων· "∆ιατι συ, ανθρωπος ων, ποιεις σεαυτον
Θεον;" αλλ' εκ γε των εναντιων εξαισιον δεχου το θαυμα, και το της οικονομιας
ευτεχνες ταις εις ληξιν ευφημιαις κατακροτει, λεγων· Πως δη αρα, Θεος ων φυσει,
γεγονας ανθρωπος μετα του μειναι Θεος; Τοτε γαρ ην ευρειν τον προφητην
Ἀββακουμ τους επι τωιδε τωι θαυματι μερισαμενον λογους, και δη και βοωντα·
"Κυριε, εισακηκοα την ακοην σου, και εφοβηθην. Κατενοησα τα εργα σου, και
εξεστην." Ἴσθι δη ουν, οτι καν ανθρωπον βλεπηις εν πτωχειαι τηι κατα σε, δια σε, αλλ'
ουν εστι και ουτω Θεος, γεννηθεις μεν εκ Πατρος θεικως, εκ δε γε της αγιας
Παρθενου κατα την σαρκα, ξενως τε και παραδοξως. Ἔδει γαρ αυτου και την κατα
σαρκα γεννησιν ορασθαι καινοπρεπη. Ουκουν καλουντα προς σωτηριαν, λιθοις
εβαλλον ψογοις τε και λοιδοριαις των απιστων τινες. Και προσετι τουτοις πασαν ωσ
περ ανεντες ηνιαν τωι θρασει και τοις κατ' αυτου τολμημασι, και εις ληξιν του
παντος ιοντες κακου, τον Κυριον της δοξης εσταυρωσαν. Ἐξηρτυον δε την παγην οι
των Ἰουδαικων ταγματων καθηγηται. Ὤοντο γαρ οτι, βαλοντες εκ μεσου τον
κληρονομον, καταρξουσιν ετι της συναγωγης αυτοι. Ἀλλ' εσφαλ λοντο τ' αληθους,
και συμβεβηκεν αυτοις τα της ελ πιδος εξ αντιστροφου. Κακοι γαρ κακως απολω
λασιν, αδικησαντες μεν ουδεν τον σταυρουμενον. Ἀνεβιω γαρ ουκ εις μακραν, τοις
του θανατου δε σμοις εῤρωσθαι φρασας, και τοις κατω πνευμασιν αναπετασας τας
ᾅδου πυλας, αναμορφωσας δε και την ανθρωπου φυσιν εν εαυτωι και πρωτωι, εις
αφθαρσιαν και εις μακραιωνα βιον. Ὥσπερ γαρ απεθανε μεν εν Ἀδαμ, της επ' εκεινωι
δικης εις απαν το εξ αυτου δραμουσης γενος· ουτως εζησαμεν εν Χριστωι. Ῥιζα γαρ
ων δευτερα της ανθρωποτητος, και δευτερος Ἀδαμ, παραπεμψει την εαυτου ζωην εις
παντας ανθρωπους. Και γαρ ωσπερ εν Ἀδαμ η 77.941 φυσις ην, η παθουσα την αραν
και την του θανατου δικην, ουτω παλιν εν Χριστωι η ανθρωπου φυσις εστιν, η
ευλογηθεισα παρα του Θεου και Πατρος, δι' αυτου και θανατου κρειττων
αποπεφασμενη. Πεπονθε τοινυν εκων σαρκι τηι ιδιαι, και μεμενηκεν απαθης τηι ιδιαι
φυσει. Αυτου δε φαμεν ειναι το παθειν. Το γαρ ιδιον αυτου πεπονθε σωμα, ιν' ημας
εξαγαγηι σου παθειν. "Τωι γαρ μωλωπι αυτου ημεις ιαθη μεν," κατα το γεγραμμενον.
Πατησας δε του θα νατου το κρατος, και κατορθωσας τωι κοσμωι την ζωην, και το της
αμαρτιας παραλυσας κρατος, και καθελων τον αρχοντα του αιωνος τουτου, και τας
εν αυτωι πονηρας δυναμεις, ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα και Θεον, και
τοις υπερτατοις εμ πρεπει θρονοις, εις την εμφυτον αυτου και αει προσ ουσαν δοξαν
αναδραμων, ηξει τε κατα καιρους· ινα κρινηι ζωντας και νεκρους, "Ἀποδωσει γαρ
εκαστωι κατα τα εργα αυτου." εʹ. Ὡς ουν στησομενοι κατα καιρους επι του θειου
βηματος, ενθα των εκαστωι βεβιωμενων ακριβης εσται βασανος, "καθαρισωμεν
εαυτους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευματος, επιτελεσωμεν αγιωσυνην εν
φοβωι Θεου," προσεπαγοντες τουτωι τον περι τους δεομενους ελεον, την εις
αδελφους αγαπην, και απαξαπλως παντα τροπον καυχηματων αγιοπρεπων·
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακο στης απο δεκατης του Φαμενωθ μηνος, της δε
εβδο μαδος του αγιου και σωτηριωδους Πασχα απο πεντεκαιδεκατης του Φαρμουθι
μηνος· καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι εικαδι του αυτου Φαρμουθι μη νος, εσπεραι
βαθειαι, κατα την ευαγγελικην παρα δοσιν· εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι
Κυριακηι τηι μιαι και εικαδι του αυτου Φαρμουθι μηνος· συν απτοντες εξης και τας
επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης· ινα και τουτον τον καιρον, καθαπερ εικονα
τινα της των αγιων εν ουρανοις αναπαυλης λογιζομενοι, της αυτων αξιωθωμεν
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοινωνιας, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, δι' ου και μεθ' ου τωι Θεωι και Πατρι η
δοξα, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν, και αει, και εις τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΗʹ.
Προθεωρια.
Ἠθικην υφηγησιν ο λογος ημιν εισφερει, και πο λιτειας ποιειται μνημην,
ηπερ αν πρεποι της ευκο σμιας ερασταις, και οις αν εν λογωι κεοιτο το δια βιωναι
λαμπρως. Ὁ δε του συγγεγραφοτος σκοπος ουκ εις το επαινεισθαι βλεπει, αλλ' εις
ονησιν οραι των συνειλεγμενων. αʹ. Οι μακαριοι προφηται, τους ανωθεν ημιν και
παρα Θεου διαπορθμευοντες λογους, ουτω που φασιν· "Ὡς ωραιοι οι ποδες των
ευαγγελιζομενων αγαθα!" α γαρ αν γενοιτο προς καλου τισιν εις περας εκ βαινοντα,
ταυτα τοις ουσιν εν ελπιδι του λαβειν ως αυτικα δη μαλα παρεσονται, λεγειν ουκ
ατερπες. Ἐνησει μεν γαρ ταις εις ληξιν ημας ευθυμιαις παρ οντα τε ηδη και ορωμενα,
μελλοντα δε λυπει τους οιπερ αν ειεν αυτων ερασται. Γνωμης δε ουτως 77.944
εχουσιν υμιν, και το εν μεθεξει γενεσθαι των πνευ ματικων αγαθων, των αλλων
απαντων προτεθεικοσι, φερε την αγιαν και παναγνον ημων εορτην ως ανα λαμπει
μετα βραχυ, και κατα ποδα δραμειται των λο γων, προσαπαγγελλωμεν. Ἥξει μεν
ουν, ηξει, και ουκ εις μακραν· προαγγελος δε ωσπερ της αυτηι πρε πουσης
σεμνοτητος νηστειας ημιν ανισχει καιρος, μονονουχι διακεκραγως και λεγων τα δι'
ενος των αγιων αποστολων· "Τις σοφος και επιστημων εν υμιν; δειξατω εκ της
καλης αναστροφης τα εργα αυτου." ∆ει γαρ ημας, απασης φαυλοτητος ρυπον εκ
νενιμμενους, και αμεινους οντας αισχρας ηδονης, και ζωης της εκ νομων
διαβεβλημενης αποφοιτησαν τας, απασης μεν αρετης μεταποιεισθαι φιλειν, τηι δε
της ευζωΐας φαιδροτητι διαπρεποντας, καθαρους εαυτους παραστησαι τωι επι παντας
Θεωι. Και γουν εφη προς ημας δια του πανσοφου Μωσεως· "Τρεις καιρους του
ενιαυτου οφθησεται παν αρσενικον σου εναντι Κυριου του Θεου σου, εν τοπωι ωι αν
εκλεξηται Κυριος ο Θεος σου, εν τηι εορτηι των Ἀζυμων, και εν τηι εορτηι των
Ἑβδομαδων, και εν τηι εορτηι της Σκηνοπη γιας." Το μεν ουν εποπτιας αξιουσθαι της
ανωθεν, καταλογισαιτο αν, οιμαι, τις ουκ εν σμικρωι λογωι, μαλλον δε του παντος
αξιον ειναι πιστευσειεν, ειπερ εστιν εν καλ[λ]ωι φρενος· τωι γαρ εφορασθαι παρα
Θεου, τι αν γενοιτο το ισοστατουν; Ψαλλει γουν ο θεσπε σιος ∆αβιδ, και φησιν·
"Ἐπιβλεψον επ' εμε και ελεησον με." Ἕψεται γαρ παντως το ελεεισθαι δειν τοις
εποπτειας ηξιωμενοις. Ἑκαστης γε μην εορτης πολυπραγμονησαντες τας αιτιας,
θησαυρον εννοιων θησαυρισωμεν ουκ ασυντελη προς ονησιν ταις εαυτων ψυχαις. Ἡ
μεν γαρ των Ἀζυμων εορτη, προφασιν εχει των εξ αιματος Ἰσραηλ την λυτρωσιν,
οτε και εν τωι πρωτωι καθ' Ἑβραιους μηνι τον αμνον ιερευ σαντες εις τυπον Χριστου,
και αζυμους αρτους εσθιοντες επ' αυτωι, της σκαιοτητος των Αιγυπτιων απελυσαντο
τον ζυγον, και της ασυνηθους θητειας το πικρον και δυσοιστον αχθος
αποπεμψαμενοι, των περι γην και πλινθειαν απηλλαττοντο πονων, και τυραννικης
ωμοτητος αποτρεχοντες, ελευθερωι θελη ματι Θεωι λατρευειν εσπουδαζον. Ἡ δε γε
των Ἑβδομαδων πανηγυρις, επι θερισμωι πυρων επραττετο και καρπων ετερων, οις
την αλω χαιροντες πιμ πλωσι γηπονοι, τα εξ αγρων συλλεγοντες, και τω επ'
αροτροις ιδρωτων λιπαρωτατην εχοντες την αντ εκτισιν. Ἡ δε γε τριτη, τουτεστιν, η
επι ταις σκη ναις, ηγουν της Σκηνοπηγιας, επι συντελειαι πονου παντος, και ως ηδη
σεσωρευμενης εν θησαυροις πολυειδους ευκαρπιας, ετελειτο μετ' ευθυμιας. Παντα
γαρ ωσπερ ιδρωτα διαπεραναντες των τοις γηπο νειν ειωθοσιν επηρτημενων,
εδεχοντο με καλυν τρα φοινικων, και ωραιου ξυλου καρπον, και κλα δους ξυλου
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δασεις, και αγνου, και ιτεας· ειτα δια πλεκοντες τας σκηνας, ανειμενοι τε και
αβροδιαιτοι, 77.945 επτα τας πασας ημερας επ' αυταις ηυλιζοντο. Ἐν τουτοις μεν ουν
εκαστης εορτης οι λογοι. Ἐπειδη παρυχηκεν η του νομου σκια, και τα τυπικως τοις
παλαι κεχρησμωιδημενα μετακεχωρηκεν εις αληθειαν (παντα γαρ εν Χριστωι καινα)·
φερε τι πνευματικον τοις της διανοιας ομμασι καταθρησωμεν, και εν ταξει τηι
παναριστηι κειμενας τας εορτας αποφηνω μεν, ων αρτιως διεμνημονευσαμεν.
Ἕψεται δε πανταχου τοις εν τυποις γεγονοσιν ο λογος, εξ αυτων ως ενι διαμορφων
την αληθειαν. βʹ. Ἦν ουν εις τυπον ο Φαραω της του διαβολου σκαιοτητος. Ὁ μεν
γαρ πηλωι και πλινθειαι και τοις περι ταυτα πονοις τους εξ αιματος Ἰσραηλ κατηικι
ζετο, και αφυκτωι δουλειας εγκαταδυσας ζυγωι, θυειν ουκ ηφιει τωι επι παντας Θεωι.
Ὁ δε γε της αμαρτιας ευρετης, τουτεστιν ο Σατανας, ο δεινος και υπεροφρυς και της
ανωτατω δοξης κλοπευς, ο ως εκ φρενος αγριας θρασεις αναβραττων λογους
(τετολμηκε γαρ ειπειν "Ἕσομαι ομοιος τωι Ὑψιστωι"), της εαυτου δυστροπιας τον
ζυγον τοις ανα πασαν την γην επιθεις, αυτωι προσκυνειν εκελευε, και ωσπερ τινι
πηλωι και πλινθειαι, ταις περι τηνδε την σαρκα σπου δαις, αμισθοις τε και ανονητοις
περισπασμοις εγκει σθαι προσεταττεν· ᾔδει γαρ οτι παντη τε και παντως εις ολεθρον
και απωλειαν η των επι γης πραγματων εκτελευτησει φροντις. Ἀλλ' επελαμψε τωι
κοσμωι Χριστος, δι' ου και εν ωι πασα λυτρωσις, ο αμνος ο αληθινος ο αιρων την
αμαρτιαν του κοσμου· εξηιρη μεθα γουν δια της αυτου θυσιας της του παλαι κρα
τουντος πλεονεξιας, και τωι των ολων παμβασιλει και Θεωι τελουμεν την εορτην, της
αρχαιας απατης τον ρυπον, ωσπερ τινα λημην των της διανοιας ομ ματων
απονιψαμενοι. Ἐπειδη δε, ως εφην, εν Χρι στωι παντες εκλελυτρωμεθα, "εσπειραμεν
εαυτους εις δικαιοσυνην, ετρυγησαμεν εις καρπον ζωης," κατα την του προφητου
φωνην· εχομεθα λοιπον εγκαρπου σπουδης. Ἔμμισθον ιδρωτα τετιμηκαμεν,
κατορθουν σπουδαζοντες τα δι' ων αν τις ευδοκιμη σειε παρα τε Θεωι και ανθρωποις.
γ. Ταυτην ειναι φαμεν την επι ταις Ἑβδομασι και θερισμωι πυρων εορτην, αφιγμενοι
τε λοιπον εις τουτο φαιδροτητος, και απασης αρετης εν καλωι γε γονοτες, και
πολυειδους ευκαρπιας ταις εαυτων ψυχαις κατασωρευοντες πλουτον, και οιον εν
θησαυ ροις αποκλεισαντες (γεγραπται γαρ, οτι "Τους καρ πους των πονων σου
φαγεσαι"), τοτε δη, τοτε και εν ταις ανω σκηναις καταλυσομεν, και ληψομεθα παρα
Θεου τας εν παραδεισωι τρυφας, και εις την αρχαιαν εκεινην και πολυευκτον αληθως
ευημεριαν αναβη σομεθα, τον ιδρωτος διχα και πονου παντος αμετ οχον παντελως
διαβιουντες βιον. Και τουτου τυπος η τριτη τε και επι σκηναις εορτη, οτε και
καλυντρα φοινικων εδεχοντο, και τους ετερους των κλαδων, γραφοντος, οιμαι, του
τυπου τας εν παρα δεισωι τρυφας. Ουκουν, αναβιβασω γαρ εις το εν αρ 77.948 χαις
τον λογον· δει γαρ, εφη, Θεος τρεις καιρους του ενιαυτου παν αρσεν οφθηναι
ενωπιον αυτου. Ειτα πως ουκ αξιον την αιτιαν κατιδειν του θειου τε και ιερου
θεσπισματος; Καιτοι των ολων εστι δημιουργος ο επι παντας Θεος, και τοις αυτου
νευμασι παρηχθη προς υπαρξιν το θηλυ τε και αρσεν γενος. Πως ουν απεσοβησε το
θηλυ του οφθηναι δειν ενωπιον αυτου, το γε μην αρσεν της ουτω λαμπρας και
περιφανους ευκλειας αξιοι; Φαμεν ουν, οτι της κατα νομον εντο λης η δυναμις δια
σκιας και τυπων εις την της αλη θειας ημας ανακομιζει δυναμιν. ∆εχεται τοινυν τα
εμφανη και ορωμενα των νοητων εικονας, ουτω τε ημας ισχναις και απεξεμμεναις
εφιστησι θεωριαις. Το μεν γαρ θηλυ γενος, ασθενες αει πως εστι και διανοιαι και
σωματι· το γε μην αρσεν, καθ' εκατερον των ειρημενων ευδοκιμει, και εν μοιραι
νοειται κρειτ τονι. Ουκουν ως αρσεν το εν ανδριαι τη νοητηι και εν φρενι τηι
εζοφωμενηι τιμαται γενος, και δη και παρ εισιν εν οψει Θεου, και επισκοπης
αξιουνται της παρ' αυτου. Γεγραπται γαρ, οτι "Ὀφθαλμοι Κυριου επι δικαιους, και
ωτα αυτου εις δεησιν αυτων." Πλην οσαπερ αν ειεν εν λογωι παρα Θεου, ταυτα του
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μηδε νος αξια παρα τε τωι διαβολωι και τοις αγγελοις αυ του, και ουκ εξω του χρηναι
της παρ' αυτων ωμο τητος εις πειραν ελθειν. Ἐπιφυεται γαρ αγιωι παντι, και τοις
ευανδριαν εχουσι την πνευματικην αγριως επιπηδαι· αστοχει δε βαλλων ο δειλαιος·
παν τα γαρ εξω φερεται σκοπου της ενουσης αυτωι δυσ τροπιας τα ευρεματα. Ὅτι δε
το αρσεν πνευματι κως, ου μετριως αυτωι προσκεκρουκε, και λυπει λιαν ευδοκιμουν,
εκ της του πανσοφου Μωσεως εισο μεθα συγγραφης. Ἐπεβουλευε μεν γαρ ο αποπλη
κτος Φαραω τοις εξ αιματος Ἰσραηλ. Ἐπειδη δε και η πληθυς αυτοις του γενους περα
λοιπον αριθμου παντος εξετεινετο, κατεδηχθη μεν επ' αυτωι δη του τωι, και μαλα
πικρως. Προσκαλεσαμενος δε, φησι, τας μαιας των Ἑβραιων, ενετειλατο λεγων·
"Παν αρσεν ο εαν τεχθηι τοις Ἑβραιοις, εις τον ποταμον ριψατε, και παν θηλυ,
ζωογονειτε αυτο." Περιτι θεντες δε παλιν το του Φαραω προσωπον τηι θεομαχωι τε
και αντικειμενηι δυναμει, τουτεστι, τωι Σαταναι, φαμεν, οτι το ευσθενες αυτωι και
προς γε τουτωι το εμφρον μεμισηται γενος, και εστι πολεμιωτατον. Ου γαρ αν
ανασχοιτο των αυτου ζυγον, ουδε μην υφ ησει τον αυχενα τοις ανοσιοις αυτου
βουλευμασιν. Ἀντ ανισταται δε και αντεξαγει νεανικως, παντευχιαν εχον την
νοητην, και σπουδασμασι τοις εις αρετην, την οικειαν αει καταφαιδρυνον ζωην. Το
δε γε θηλυ, μαλθακον, ως εφην, εστιν, ασοφον τε και αδρανες. και απειροπολεμον,
και παρειμενας εχον τας χειρας, και τοξευειν ουκ ειδος, και τοις οπλοις της δικαιο
συνης εναρμοσασθαι μη δυναμενον. Τουτο φιλει και προσιεται, και αυτωι
προσνενευκεν ολως· τιμαι γαρ, ως εφην, το ανανδρον και αφιλομαχον γενος.
Ουκουν, 77.949 καθα φησιν ο θεσπεσιος Μελωιδος, "Ἀνδριζεσθε, και κραταιουσθω η
καρδια υμων, παντες οι ελπιζοντες επι Κυριον." Τινα δε τροπον και τουτο κατορθω
σωμεν, διαδειξει λεγων ο Χριστου μαθητης· "∆ιο αναζωσαμενοι τας οσφυας υμων
της διανοιας, νηφον τες τελειως, ελπισατε επι την φερομενην υμιν χαριν, εν
αποκαλυψει Ἰησου Χριστου, ως τεκνα υπακοης, μη συσχηματιζομενοι ταις προτερον
εν τηι αγνοιαι υμων επιθυμιαις· αλλα κατα τον καλεσαντα υμας αγιον, και υμεις αγιοι
εν πασηι αναστροφηι γενηθητε· γεγραπται γαρ, οτι Ἅγιοι εσεσθε, οτι εγω αγιος." Ου
γαρ εστι των ενδεχομενων, ρυπωντας και μεμο λυσμενους, εγγυς γενεσθαι του
παναγνου Θεου. "Τις γαρ κοινωνια φωτι προς σκοτος;" κατα το γεγραμ μενον. δʹ.
Ἔχεις εικονα του πραγματος τον ιεροφαντην Μωσην. Ἐν γαρ τοι τωι ορει Χωρηβ
προβατων αγελας διαποιμαινοντι πυρ απαστραπτον εν βατωι παραδοξως διεφαινετο,
και κατεβοσκετο μεν τον θαμνον η φλοξ, αδικουσα δε ολως ουδεν (κατεπιμπρη γαρ
ουδαμως), μεγα και εξαισιον εποιει το θαυμα· προσηιει δη ουν, τι το χρημα του
παραδοξου θεαμα τος, πολυπραγμονων ο Μωσης. Ἦν δε αρα Θεος εν ειδει πυρος
ενιζησας τωι βατωι. Ειτα φησι το Γραμ μα το ιερον, οτι εκαλεσε Κυριος εκ του βατου
τον ανθρωπον, λεγων· "Μωση, Μωση, μη εγγισηις ωδε, λυσαι το υποδημα εκ των
ποδων σου· ο γαρ τοπος εν ωι συ εστηκας, γη αγια εστι." Φαιη δ' αν προς τουτο, οιμαι,
τις· Ὁποιος γαρ αν μολυσμου νοηθειη τροπος το υποδεδεσθαι τους ποδας; η πως
ακαθαρ τος ο Μωσης σανδαλων ενεκα και δερματων; Τι ουν αρα προς τουτο φαμεν;
Ῥυπος μεν ουδεις ανθρωπων ψυχαις εγγενοιτο αν εξ υποδηματων. Ἐπειδη δε ην εν
Αιγυπτωι Μωσης, νενομιστο δε παρα τοις αυ τοχθοσι το μη χρηναι τινας τοις των
ειδωλων τεμε νεσιν απερισκεπτως επιφοιταιν ενηρμοσμενων αυτοις των
υποδηματων, α και ζωων εισι τε, και μολυσμος το χρημα, και ετερον ουδεν ην παρ'
εκεινοις, ταυτηι τοι και ο των ολων Θεος απροφασιστον εαυτον απο φαινων τοις
ουπω κεκαθαρμενοις, ως απο γε της κατ' Αιγυπτον συνηθειας, εις πνευματικην
αποκα θαρσιν τον ιερον εκαλει Μωσεα, λεγων· "Λυσαι το υποδημα εκ των ποδων
σου· ο γαρ τοπος εν ωι συ εστηκας, γη αγια εστι." Χρηναι γαρ ουτω γε φημι τους τωι
παναγιωι Θεωι λατρευοντας, νεκρων εργων αποφοιταιν, ουτε τε των εις φθοραν και
βεβηλωσιν επιτηδευματων απηλλαγμενους εγγιζειν αυτωι, κατ' οικειοτητα δε φημι
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την πνευματικην. Ἔργα δε νε κρων θειεν αν φιληδονιαι σαρκικαι, κωμοι και μεθαι,
και σεμνοτητος απασης ερημη ζωη, λημμα των αισχρων εφεσις, αρπαγαι και
πλεονεξιαι, θυμοι και τα εξ αυτων, καταλαλιαι και υπεροψιαι, και απλως τα δι' ων
αν τις απολισθησειε της εις αιωνα ζωης, τοις της αμαρτιας βροχοις ενειλημμε 77.952
νος, και πολυτροπου φαυλοτητος αιτιαμασιν ενοχον την εαυτου καταστησας
κεφαλην. Των τοιουτων ημας αῤρωστηματων αποφερει λεγων ο Χριστου μαθητης·
"Μη αγαπατε τον κοσμον, μηδε τα εν τωι κοσμωι· οτι παν το εν τωι κοσμωι, η επιθυμια
της σαρκος, και η επιθυμια των οφθαλμων, και η αλαζονεια του βιου. Και ο κοσμος
παραγεται, και η επιθυμια αυτου. Ὁ δε ποιων το θελημα του Θεου, μενει εις τον
αιωνα." Γραφει δε και ο πανσοφος Παυλος τοις την ευκλεα πολιτειαν κατορθουν
ηιρημενοις· "Πορνεια δε, και ακαθαρσια πασα μηδε ονομαζεσθω εν υμιν, καθως
πρεπει αγιοις, αλλα μαλλον ευχαριστια." Της ουτω κεκαθαρμενης και εξαιρετου
ζωης την οδον προανετυ που μεν παλαι και ο Μωσεως νομος, δια σκιας και τυπων
προαναγραφων ημιν το Ἐμμανουηλ, ητοι των δι' αυτου θεσπισματων το ειλικρινες
και σωτηριον φως. Ἀνελαμψε δε νυνι καθαρως η αληθεια. Γεγονε γαρ καθ' ημας ο
υπερ πασαν την κτισιν, ινα το θειον ημιν εναστραψηι φως, και ευθυ πασης αρετης
ιεναι διδαξας, υιους αποφηνηι Θεου. Καθηκε γαρ εαυτον, ως εφην, εις τα ημων, ιν'
ημεις τα αυτου κερδανωμεν, επει τινα τροπον τηι αυτου πτωχειαι πεπλουτηκαμεν. Ει
μη γαρ συνεπτωχευσεν ημιν αυτος, καθεις εαυτον εν τοις καθ' ημας, ουδ' αν ημεις
τον αυτου πλουτον εσχηκαμεν, την αυτωι και μονωι πρεπουσαν ιδικως υιοτητα δι'
αυτου τε και παρ' αυτου κερδαινοντες. Ἀλλ' ην ασυνετος Ἰσραηλ. Ουκ επεγνω μετα
σαρκος παροντα τον Λυτρωτην, καιτοι του πανσοφου Μωσεως πολυτροπως αυτο
προανατυπουντος το μυστηριον. Ἔφη γουν ο Χρισ τος, το πολυ λιαν ασυνετον και
απειθες εγκαλων αυτοις· "Ει επιστευετε Μωσηι, επιστευετε αν εμοι· περι γαρ εμου
εκεινος εγραψεν." Ουκουν και αυτων ταις απειθειαις καταλυπησαντες τον ιθυνοντα
νομον, μεμενηκασιν εν σκοτωι, και φωτος αμετοχοι παντε λως του θειου γεγονασι.
Και τουτο ην αρα το δια φωνης προφητων περι αυτων ειρημενον. Ὑπομει ναντων
αυτων φως, εγενετο αυτοις σκοτος· μειναν τες αυγην, εν αωριαι περιεπατησαν.
Πλεισταχου δε τον Κυριον ευρησομεν επιφωνουντα αυτοις, και λε γοντα· "Ἐγω ειμι
το φως του κοσμου· ο εμοι ακο λουθων ου μη περιπατησηι εν τηι σκοτειαι, αλλ' εξει το
φως της ζωης·" και παλιν, "Ἐγω φως εις τον κοσμον εληλυθα." Ἵνα δε και
απροφασιστον αυτοις καταστησηι την αγνοιαν, καιτοι καθ' ημας ορωμενος
ανθρωπος, θεοπρεπη και υπερκοσμιον της ενουσης αυτωι δυναμεως την επιδειξιν
εποιειτο πανταχου. Τι γαρ το επεκεινα και λογου και θαυματος ου κατορθω σας
οραται; Και γουν εφη προς αυτους· "Ει ου ποιω τα εργα του Πατρος μου, μη πιστευετε
μοι· ει δε ποιω, καν εμοι μη πιστευητε, τοις εργοις μου πι στευετε." Ἀορατον μεν γαρ
κατα φυσιν ιδιαν το Θειον εστι. Γεγραπται γαρ· "Θεον ουδεις εωρακε πωποτε."
Γινωσκεται δε προς ημων κατα γε το εφικτον, εκ 77.953 τε της μεγαλουργιας και της
αφραστου δυναμεως και υπερτατης υπεροχης. ∆ιακηρυττει δε και η κτισις αυτον·
ψαλλει γουν ο ∆αβιδ· "Οι ουρανοι δι ηγουνται δοξαν Θεου· ποιησιν δε χειρων αυτου
αναγ γελλει το στερεωμα." Ναι μην και ο πανσοφος Παυ λος γεγραφε περι αυτου·
"Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου τοις ποιημασι νοουμενα καθορα ται, η τε
αΐδιος αυτου δυναμις και θειοτης." Ουκ ουν εξ ισχυος της αγαν και θεοπρεπους, και
παντα λογον υπερηρμενης, ενεστι πως την περι της αῤρητου θεοτητος δεχεσθαι
γνωσιν. Ἐπεφανε δε τωι κοσμωι μετα σαρκος ο παντων δημιουργος Θεος Λογος, ουχ
ινα την ουσαν αφανισας γην, ετεραν ημιν εις το παρον αναδειξηι καινην, ουτε μην
ινα ετερους ουρανους εργασηται, τους οντας νυν περιελων, η καινοπρεπες και
αδοκητον περι τον ηλιου κυκλον αποτελεσηι, και καινουργησηι περι την ορωμενην
κτισιν· αλλ' ινα ημας κειμενους υπο πο δας διαβολικους, και δια της αμαρτιας
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κατενηνεγμε νους εις φθοραν, μεταχαλκευσηι προς αφθαρσιαν, αγιους τε και
αμωμους αποφηνηι, τοις εξ ημεροτη τος νευμασι παντος απαλλαξας ρυπου, και ταις
της αμωμητου ζωης εμβησας τριβοις. Ἐπειδη δε ην καθ' ημας ανθρωπος ορωμενος
οικονομικως (ως γαρ ο προφητης φησι, "Ἐπι γης ωφθη, και τοις ανθρωποις
συνανεστραφη"), δια του [του] φανερον ημιν καθιστας εαυτον, οτι τε ειη Θεος, και
Υιος κατα αληθειαν του Θεου και Πατρος· ειργαζετο τα αυτου, ομοφυα τε και
ισουργον αυτον αποφαινων τωι ιδιωι Γεννητορι, δια της ισως απαραλλακτως
υπεροχης τε και εξουσιας ιων εθαυμαζετο παρα γε τοις εγνωκοσι την επιφα νειαν
αυτου. Ἀλλ' ην και ουτως εξηνιος, και ολο τροπως εις απιστιαν απονενευκως ο
αποπληκτος Ἰσραηλ· και γουν ανω τε και κατω τον εν γραμμα σιν αειλογουντες
νομον, προισχομενοι τε την δια Μωσεως εντολην, τοις δια Χριστου θεσπισμασιν αντ
εφεροντο, λεγοντες· "Ἡμεις του Μωσεως εσμεν μαθηται. Τουτον δε ουκ οιδαμεν
ποθεν εστιν·" και καθ' ετερον δε τροπον ατιμαζοντες διετελουν, και ουδεν των
εκτοπων ην, ο σεσιγηται παρ' αυτοις· παντα δε ωσπερ σειοντες καλων ταις εαυτων
δυστρο πιαις, και μετρου παντος ιοντες περα, τον εξ ουρα νου Λυτρωτην, τον
δικαιουντα τηι πιστει τον ασεβη, τον ανακαινιζοντα προς αφθαρσιαν τους τοις του
θανατου βροχοις υπενηνεγμενους, τον αρχηγον της ζωης, θανατωι περιβαλειν
εσπουδαζον, λακτιζοντες μεν εις κεντρα, και πυρ και δικην της εαυτων κα ταχεοντες
κεφαλης, επ' ανηνυτοις δε σκεμμασιν, ομου τοις καθηγεισθαι λαχουσι, δυσσεβη
συλλεγοντες βουλευτηρια· και γουν εφασκον, εφ' οις ην εικος καταπληττεσθαι τον
θαυματουργον, επ' αυτοις δη τουτοις εαυτους εις ωμοτητα παραθηγοντες, και εις
ακαθεκτον ηδη πως ανακαιομενοι φθονον· "Τι ποιου μεν, οτι ουτος ο ανθρωπος
πολλα ποιει σημεια; Ἐαν 77.956 αφωμεν αυτον ουτως, ελευσονται οι Ῥωμαιοι, και
αρουσιν ημων και το εθνος, και την χωραν." Ὅτι και ο προυχων εν ιερωσυνηι τηι παρ'
αυτοις, ως εκ βαθειας φρενος γνωμην ανασπων την ολεθριον αυ τοις, "Ὑμεις,
φησιν, ουκ οιδατε ουδεν, ουδε λογι ζεσθε, οτι συμφερει υμιν ινα εις ανθρωπος
αποθανηι υπερ του λαου, και μη ολον το εθνος αποληται·" εντευθεν αυτοις εις
ανοσιον περας εκδεδραμηκε τα βουλευματα. Συλλαβομενοι γαρ προσεκομισαν τωι
Πιλατωι τον Ἰησουν, ψευδηγοριας τινας συνθεντες οι δειλαιοι, και σταυρουσθαι
παρεκαλουν. Ὃ δη και γεγονε, στρατηγουντος αυτοις προς τουτο του Σα τανα, και
εις το της απωλειας αυτους καθιεντος βαραθρον. Ἐκαρτερει δε Χριστος, και
υπεμεινεν εκων και το μεχρι θανατου σαρκος καθικεσθαι δι' ημας οικονομικως· ᾔδει
γαρ, ᾔδει το εκ του παθειν εσομενον αγαθον. Ου γαρ απομεμενηκεν εν νεκροις,
ανεβιω δε μαλλον, τοις του θανατου δεσμοις το εῤ ρωσθαι φρασας, και κενωσας τον
ᾅδην. "Ἔφη γαρ τοις εν δεσμοις· Ἐξελθετε· και τοις εν τωι σκοτει· Ἀνακαλυφθητε."
Γεγονε δε τηι αυτου φυσει προς αφθαρσιαν οδος. Ἀνεκαινισθη γαρ εν αυτωι, και
ανεθαλομεν εις ζωην. Και μαρτυρησει λεγων ο μα καριος Παυλος· "Ὥσπερ γαρ εν τωι
Ἀδαμ παντες αποθνησκουσιν, ουτω και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται."
Καταργησας τοινυν του θανατου το κρατος, ανεβη προς τον εν τοις ουρανοις Πατερα
και Θεον. Ἥξει τε κατα καιρους αποδωσων εκαστωι κατα τα εργα αυτου. εʹ. Ουκουν
επειδηπερ. καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος, "τους παντας ημας δει φανερωθηναι εμ
προσθεν του βηματος αυτου, ινα κομισηται εκαστος τα δια του σωματος, προς α
επραξεν, ειτε αγαθον, ειτε πονηρον·" περιζωσωμεθα την της εαυτων διανοιας
οσφυν, ανδρισωμεθα προς αγαθουργιας, κα τανεκρωσωμεν τας της σαρκος ηδονας,
και απασης φαυλοτητος αποτρεψωμεθα μολυσμους. Ἐλεησω μεν ορφανους,
ανακτησωμεθα χηρας, επικουρησω μεν τοις εν ενδειαι, συναλγησωμεν τοις εν εσχα
τηι ταλαιπωριαι, δεσμιους επισκεψωμεθα, και απαξ απλως παν ειδος επιτηδευσωμεν
αρετης. Ουτω γαρ καθαρως νηστευσομεν, αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης
απο νεομηνιας του Φαμενωθ μηνος, της δε εβδομαδος του σωτηριωδους Πασχα απο
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκτης του Φαρμουθι μηνος· καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι ενδεκατηι του αυτου
Φαρμουθι μηνος, εσπεραι βαθειαι Σαββατου, κατα τα ευαγγελικα κη ρυγματα,
εορταζοντες δε τηι εξης επιφωσκουσηι Κυ ριακηι τηι δωδεκατηι του αυτου Φαρμουθι
μηνος· συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας και πολυευκτου
Πεντηκοστης, ινα και τον καιρον 77.957 της ανεσεως καθαπερ εικονα τινα της των
αγιων εν ουρανοις ποιουμενοι, της αυτων αξιωθωμεν κοινω νιας εν Χριστωι Ἰησου
τωι Κυριωι ημων· δι' ου και μεθ' ου δοξα τωι Πατρι, συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν, και εις
τους αιωνας. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ ΚΘʹ.
Προθεωρια.
Συντεθειται και νυν ημιν ο λογος, ουκ εις θηραν ορωσιν επαινου και
κροτων, αλλ' εις γε το δειν ενεργασασθαι τι των ονησιφορων ταις των ακροω μενων
ψυχαις. Ἁμαρτανοντι δε και καλλιεπειας της αγαν, μη ακριβεις εξετασται γενησεσθε
μαλλον, αλλα συγγνωμονες. Ου γαρ ταις των ρητορων ευκομ πιαις, αλλ' οις
εκκλησιαστικοις υμας λαχανοις εστια ται. αʹ. Ἰδου δη παλιν ο της αγιας εορτης ημων
αν ισχει καιρος, θυμηδιας απασης αναπιμπλας τας των φιλαρετων ψυχας, και οκνον
μεν τον επ' αγαθοις σπουδασμασιν εκ μεσου τιθεις, διαναστας δε προς φιλεργιαν την
εφ' απασι τοις τεθαυμασμενοις, α και τοις ιεροις συμβαινει νομοις, και ταις ανωθεν
και παρα Θεου ψηφοις ομολογουσαν εχει την εκβασιν, και προς ευκλειας εσται
πολλης τοις κατορθουν ηιρη μενοις. Ουκουν καθα φησιν ο θεσπεσιος Μελωιδος,
"καιρος του ποιησαι τωι Κυριωι." την αγιαν δηλονοτι και παναγνον εορτην, ην επι γε
τωι παντων ημων Σωτηρι Χριστωι πληρουν ειθισμεθα. Ὡς γαρ ο πανσοφος γραφει
Παυλος, "Το Πασχα ημων ετυθη Χρι στος," –"ο αμνος ο αληθινος ο αιρων την
αμαρτιαν του κοσμου." Φιλον μεν ουν αει πως τοις εορταζουσι τε ευειματειν και
καταφαιδρυνεσθαι την αμφιεσιν. Ἐοικεναι γαρ πως ταυτι τωι καιρωι φαιεν αν ισως
τινες. Οιμαι δε δειν ουχι δηπου μονον επιτηδευεσθαι παρ' ημων το τοις θυραθεν
ωραισμοις κατακαλ[λ]υ νεσθαι φιλειν, εν παντι δε μαλλον ποιεισθαι λογωι των εν τηι
ψυχηι μολυσμων την απεμπολην. Ταυτι γαρ ημας καθαρους και διεσμηγμενους
παριστησι Χριστωι, τηι παρ' αυτου χαριτι διαπρεποντας, κοσμη μα τε και οιον αμφιον
αγιοπρεπες καταπλουτουν τας αυτον. Γεγραφε γαρ ουτωσιν ο πανσοφος Παυ λος,
"Ἐνδυσασθε, λεγων, τον Κυριον Ἰησουν, και της σαρκος προνοιαν μη ποιεισθε εις
επιθυμιαν." Τουτον ημας τον τροπον εσκευασμενους, εγγυς ειναι θελειν του
παναγαθου Θεου, το απεικος ουδεν. "Ἅγιοι γαρ εσεσθε, φησιν, οτι εγω αγιος."
Ουκουν, καθα φησιν ο θεσπεσιος Παυλος, εορταζωμεν, "μη εν ζυμηι παλαιαι. μηδε εν
ζυμηι κακιας και πονηριας, αλλ' εν αζυμοις ειλικρινειας και αληθειας·" τουτ εστιν, εν
ορθοτητι και ακριβειαι πιστεως, προσ ηνεγμενης αυτηι δηλονοτι και της εξ εργων
φαιδρο τητος. Ταυτι γαρ υμιν ενυπαρχοντα, και της εις ληξιν ευθειας περιποιησει
την μεθεξιν, και εις τον των αγιων αναβιβασηι κληρον, τους οιπερ αν ειεν της
εκεινων ευζωΐας αριστοι μιμηται. Φερε γαρ 77.960 εκεινο καθ' εαυτους εννοησωμεν,
πηνικα τε και οπως τελεισθαι δειν τον επι το Πασχα νομον προστεταχεν ο Μωσης,
ηγουν δι' εκεινου Θεος, μηνι καθ' Ἑβραιους τωι πρωτωι, και ηρινου εγγελωντος
καιρου, οτε φυλ λαδι νεαι και αρτιφανει τα εν δρυμοις και κηποις στεφανουται φυτα,
και καρπων αποδοσιν επαγγελ λεται, χλοηφορει δε συμπαν πεδιον, και κομαι μεν
ληΐοις η αροσιμος γη, πολυτροποις δε χρωματων ιδεαις καταποικιλλεται τα
ευοσμοτατα των ανθεων, αμνοι δε μητερας περισκερουσιν απαλοι, ηδυ τι και
τρυφερον βληχωμενοι. Ειτα πως ουκ αν γενοιτο των ατοπωτατων, ευανθη μεν
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απασαν ορασθαι την γην, εν ακαρπιαι δε τηι πνευματικηι το θεοειδες επι γης και
εξαιρετον ζωον, φημι δη τον ανθρωπον, και αναποβλητον εχοντα της αμαρτιας το
κατηφες; Ουκ ουν, καθα φησι το Γραμμα το ιερον, "ογκον απο θεμενοι παντα, και
την ευπεριστατον αμαρτιαν, δι' υπομονης τρεχωμεν τον προκειμενον ημιν αγωνα,"
μη τοις ιδρωσιν επιστυγναζοντες, αλλα των εντευ θεν εφιεμενοι γερων. Ου γαρ
εστιν, ουκ εστιν, αφιλ εργειν εθελοντας, εφικεσθαι τινος αγαθου και αξιαγαστου
πραγματος. Ὄκνωι δε τις πεδησας τον νουν, πως αν γενοιτο σεπτος, ηγουν την εφ'
απασι τοις αριστοις οια τινα στεφανον αναδησεται ψηφον; Ἄκουε δε λεγοντος του
Παροιμιαστου· "Ἕως ποτε, οκνηρε, κατακεισαι; ποτε δε εξ υπνου εγερθησηι; Ὀλιγον
μεν υπνοις, ολιγον δε νυσταζεις, ολιγον δε εναγκαλιζηι χερσι στηθη· ειτα
παραγινεται σοι ωσπερ κακος οδηγος η πενια." Καταθηγει δε και ετερως εις εφεσιν
αρετης, τα των ζωυφιων μικρα τε και ευτελη προς παραδειγμα λαβων. "Ἴθι γαρ,
εφη, προς τον μυρμηκα, οκνηρε. Ζηλωσον ιδων τας οδους αυτου, και γενου εκεινου
σοφωτερος. Ἐκεινος γαρ γεωργιου μεν υπαρχοντος, μητε υπο δεσποτην ων, μητε τον
αναγκαζοντα εχων, ετοιμαζεται θερους την τροφην, πολλην τε εν τωι αμητωι
ποιειται την παραθεσιν." Ἢ πορευθητι προς την μελισσαν, και μαθε, εργατης εστι,
την τε εργασιαν ως σεμνην ποιει ται. Ποθεινη δε εστι πασα και επιδοξος. Ουκουν
αξιοληπτοι μεν ειεν αν τοις ανδριζεσθαι μεμελετη κοσιν, οι δι' ευσεβειαν πονοι·
οκνος γε μην ο επι γε τοις αριστοις των ανδραγαθηματων αποπεμπτος τε και
στυγητος. Συμβησεται γαρ το εν ενδειαι γενεσθαι παντη τε και παντως αγαθου
παντος τοις αφιλεργειν ειωθοσιν. Ἔμμισθον δε, και γερων των ανωθεν αμοιρησειεν
αν ηκιστα γε, το τληπαθειν ελεσθαι δι' αρετην. Ἀληθες δε οτι το χρημα εστι, και εκ
των καθ' ημας πραγματων αταλαιπωρον ιδειν. Πως γαρ ο γηπονος αμφιλαφη
συλλεξει καρ πον, συνδησας αρα τα χειρε, και το αρουν ετι παρ αιτουμενος, και τον
επι ταις σκαπαναις ιδρωτα μεθεις; Ουχ οταν ουτω διατεθηι, αγροι μεν ληΐων
απομενουσιν ερημοι, γυμνα δε ωριμων τα εν παρα δεισωι φυτα, ορχοι δε αμπελων
αργοι και ασταφυ λοι, καθαπερ εν γραφαις εστηξουσιν, ουδενος εν 77.961 οντος
αυτοις, πλην του ορασθαι μονου; Οι γε μην το εμπορικον εχοντες επιτηδευμα, ποτε
των φιλαιτατων αυτοις λημματων εσονται μεστοι, δεδιοτες αρα το διαπλειν ετι, και
κυμασιν ομιλειν, η παντος και πονου και δειματος την φιλοκερδιαν προταττοντες;
Μεμνησομαι δε κακεινων οις σπουδασμα προυργιαι τατον το εν παλαιστραις
ευδοκιμειν. Ὧν και ο θε σπεσιος Παυλος διαμεμνηται λεγων, οτι "Παντα
εγκρατευονται, ινα φθαρτον στεφανον λαβωσιν." Ὅτε τοινυν και των καθ' ημας
πραγματων ουκ αν τι προς περας ευκτον διελασαι πωποτε φροντιδος και πονου διχα,
πως αν γενοιτο των της αρετης υψω ματων εφικεσθαι τινας, μη ουχι το χρηναι
τληπα θειν εκτετιμηκοτας, και αμαχοις ωσπερ του νου ροπαις ευθυ φερεσθαι παντος
αγαθου προτεθυμημε νους; Ουτω της των αγιων ζωης το νοητον τε και αξιεραστον
καλλος ταις εαυτων ψυχαις εναποματτο μενοι, και πνευματικως εγγραφοντες, τας
προς Θεον ικετειας ποιησομεθα, λεγοντες· "Κυριε, εν τωι θε ληματι σου παρασχου τωι
καλλει μου δυναμιν." Βουλη δε και θελημα το παντουργικον του Θεου και Πατρος, ο
Υιος. Ψαλλει γουν ο θεσπεσιος ∆αβιδ προς αυτον, και φησιν· "Ἐν τηι βουληι σου
ωδηγησας με." Πεποδηγημεθα γαρ εν Χριστωι προς πασαν ειδησιν αρετης. Και μη μοι
θαυμασηις, ει βουλην του Θεου και Πατρος ωνομασθαι φαμεν τον Υιον, οτε και αυτον
ευρησομεν το Πατερα τηι τοιαιδε κλησει τετιμημενον. Ἡ γαρ τοι βουλη την σοφιαν
δηλοι. Γεγραφεν ουν ο προφητης Ἡσαΐας περι του παντων ημων Σωτηρος Χριστου,
οτι "Παιδιον εγεν νηθη ημιν, υιος και εδοθη ημιν, ου η αρχη εγενηθη επι του ωμου
αυτου, και καλειται το ονομα αυτου, μεγαλης βουλης Ἄγγελος." Ἀπηγγειλε γαρ ημιν
τα περι του ιδιου Γεννητορος, και παρεδειξεν εναρ γως της ανωτατω παντος ουσιας
το υπερκοσμιον καλλος, εν ιδιαι φυσει γραφων αυτον. "Και γαρ εστι εικων,
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απαυγασμα τε και χαρακτηρ της υπο στασεως αυτου." Ἔφη γουν, οτι "Ὁ εωρακως
εμε, εωρακε τον Πατερα." –"Ἐγω και ο Πατηρ εν εσμεν." Ἓν δε δη παντως, κατα γε,
φημι, την ταυτοτητα της ουσιας. Πως ουν κεχρηματικε παιδιον; ισοκλεης γαρ
υπαρχων τωι φυσαντι, και προς παν οτιουν των θεο πρεπων αξιωματων
απαραλλακτως εχων, γεγονεν ανθρωπος, και καθεις εαυτον εις κενωσιν, και την
καθ' ημας αποταξιν εκ γυναικος υπομεινας. Πλην ημιν "δεδοσθαι" φησιν ο
πνευματοφορος αυτον. Ου γαρ τοι δι' εαυτον "κεκενωκεν εαυτον," και την καθ'
ημας υπεδυ πτωχειαν, αλλ' ιν' ημεις τα αυτου πλουτησωμεν, και την ακλεα και
βεβηλον αμαρτιαν απονιψαμενοι, την δια πιστεως καθαρσιν δι' αυτου κερδανωμεν.
Ὡς γαρ αυτος φησιν ο Υιος, "Ἠγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον Υιον αυτου τον
μονογενη εδωκεν, ινα πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται, αλλ' εχηι ζωην
αιωνιον." Χρημα τοιγαρουν 77.964 σωτηριον αληθως η πιστις. ∆ικαιοι γαρ τον
ασεβη, και παντος αιτιαματος ελευθερον αποφηνασα, συν απτει Χριστωι, και τηι της
υιοθεσιας φαιδροτητι στεφανοι τον ολοτροπως αυτωι κολλωμενον, και δι' αγιασμου
και δικαιοσυνης, και ουτι που μαλλον της κατα τον νομον, αλλα της αγιας και
ευαγγελικης. Ἔφη γουν τοις αγιοις αποστολοις· "Ἀμην λεγω υμιν, εαν μη
περισσευσηι η δικαιοσυνη υμων πλεον των Γραμματεων και Φαρισαιων, ου μη
εισελθητε εις την βασιλειαν του Θεου των ουρανων." Γραφει δε και ο πανσοφος
Παυλος· "Ὅτι δε εν νομωι ουδεις δικαιουται παρα Θεωι, δηλον." Και παλιν, "Ἡμεις
φυσει Ἰουδαιοι, και ουκ εξ εθνων αμαρτωλοι. Ει δοτες δε οτι ου δικαιουται
ανθρωπος εξ εργων νομου, εαν μη δια πιστεως Ἰησου Χριστου, και ημεις εις Χριστον
επιστευσαμεν, ινα δικαιωθωμεν εν αυτωι." βʹ. Και προς γε τουτο ισως ερεις· Ει μηδεν
ην ολως απονασθαι του νομου, ει τοις αμαρτιαις ενειλημμε νοις ασυντελες εις απαν
εις διακαθαρσιν το τοις αρ χαιοις ενιζησαι γραμμασι, τι και ολως δεδοται την αρχην;
Προς δη τα τοιαδε φαμεν, οτι διηκονηθη μεν δι' αγγελων μεσολαβουντος Μωσεως ο
εν γραμμασι νομος. Εικων δε της αληθειας ην και οιονει τις με ταμορφωσις
ευσεβειας δια τυπου και σκιας αποφε ρουσα προς αυτην. Γραφει ουν ο ιερωτατος
Παυλος· "Ὥστε ο νομος παιδαγωγος ημων γεγονεν εις Χρι στον." Ευρημα δε και
τουτο σοφιας της ανωθεν, και θεοπρεπους ευτεχνιας επιδειξις ην. Ὥσπερ γαρ οι
χαλκουργικης επιστημης εν καλωι γενεσθαι σπουδα ζοντες, την εαυτων
διαγυμναζουσι χειρα, και ουκ εκ πρωτων ευθυς επιχειρηματων της αναγκαιας υλης
απτομενοι, κηρωι δε μαλλον εμμελετωντες την τε χνην, και τα των σκευων σχηματα
διαπλαττοντες· ουτω φαμεν τοις της αληθειας τυποις πεπαιδαγωγη σθαι τον Ἰσραηλ,
ως προς αυξην ιεναι κατα βραχυ του τελεως αγαθου. Τουτο δε ην της εν Χριστωι πο
λιτειας η δυναμις, η δια γε, φημι, των ευαγγελικων θεσπισματων κεκηρυγμενη.
Προσεποισειε δ' αν τις ορθοεπειν ηιρημενοις, ουκ αγενη τροπον απολογιας ετερον,
του μη εν αρχαις την δια πιστεως δεδοσθαι χαριν τοις αναν πασα την γην,
προεισελασαι δε μαλ λον και προεισβαλειν αναγκαιως την δια Μωσεως εντολην.
Βεβασιλευκεν ημων η αμαρτια, και κεκρα τηκεν απαντων των επι της γης. Ὠμος γαρ
ημιν επεκειτο τυραννος τοις της σαρκικης φιληδονιας τελ μασιν ενιεις, και εις παν
ειδος φαυλοτητος κατακο μιζων ευσθενως το εν εκαστωι θελημα. Και ουκ ην
απολυσασθαι της εκεινου πλεονεξιας τον ζυγον. Ἔδει δη ουν, εδει τοις επι της γης,
πλειστης τε οσης και απαραβλητου λοιπον ημεροτητος της ανωθεν και παρα Θεου
δικαιουσης τον ευσεβη, κολασεως τε και δικης εξω τιθεισης αυτον. Ἔδει τοις
εντετηγμε νον και δυσαπονιπτον εχουσι τον εκ φαυλοτητος ρυ πον, την δια της εις
Χριστον πιστεως αναλαμψαι χαριν· Ου γαρ ην ετερως δυνασθαι διαφυγειν και της
αμαρτιας τους βροχους, και της του διαβολου 77.965 τυραννιδος το απηνες. Ἵνα της
δια Χριστου χαριτος και φιλοτιμιας μη αγνοητε το μεγεθος, προεισεκο μισθη νομος,
δικαιων μεν ουδενα παντελως, ελεγχων δε μαλλον τον το τηνικαδε το αῤρωστον.
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἦν ουν ελεγχος αμαρτιας, επαρατους αποφαινων τους αμαρ τανοντας. Γεγραπται
γαρ, οτι "Ἐπικαταρατος πας ος ουκ εμμενει πασι τοις γεγραμμενοις εν τωι βιβλιωι του
νομου τουτου, του ποιησαι αυτα." Ὅτι δε οις εφην, εψεται παντως το αληθες,
πιστωσεται παλιν ο ιερωτατος Παυλος. Γεγραφε γαρ, "Ὅτι ο νομος, των παραβασεων
χαριν ετεθη." Και παλιν, "Νο μος δε παρεισηλθεν, ινα πλεονασηι το παραπτωμα."
Ἀσθενουντων γαρ των υπο τον νομον, και πλημμε λουντων αει, πεπλεονακε το
παραπτωμα. Ἐλεγχον τος τοιγαρουν του νομου των υπ' αυτωι την ασθενειαν, λοιπον
εδεησεν αναγκαιως τοις επι της γης του δι καιουντος εν πιστει, και ουκ εξ εργων
νομου· Χριστος δε ουτος ην, περι ου γεγραπται· "Ἔτι μικρον, ετι μικρον ο ερχομενος
ηξει, και ου χρονιει. Και εαν υποστειληται, ουκ ευδοκει η ψυχη μου εν αυτωι. Ὁ δε
δικαιος εκ πιστεως μου ζησεται. Θυσιαν μεν γαρ και προσφοραν ουκ ηθελησεν ο των
ολων Θεος. Ὁλο καυτωματα δε και περι αμαρτιας ουκ ευδοκησεν," επειδη δε, ως
αυτος εφη Χριστος, "Πνευμα ο Θεος, και τους προσκυνουντας αυτον, εν πνευματι και
αληθειαι δει προσκυνειν." γʹ. Ταυτα διδασκων εν συναγωγαις διετελει, προσ επαγων
τοις λογοις τας θεοσημειας, και τα μονηι πρεποντα τηι υπερ παντα φυσει, ταυτα
κατορθων και λιαν αμογητι, μαλλον δε πανσθενεστατωι νευματι. Ἕργον γαρ ην
αυτωι και το εθελησαι μονον. Σκληραν δε και ακαρπη την διανοιαν εχοντες
κατεφωρωντο οι εξ Ἰσραηλ. Ἀντεπραττον γαρ τοις δι' αυτου θεσπισμασιν, ολιγου
μεν παντελως αξιουντες λογου τας θεοσημειας, αποταυρουμενοι δε προς ακρατους
ορ γας, και παλιμφημους ιεντες φωνας. Τον γαρ τοι καλουντα προς ζωην, και αρετης
απασιν εναστρα πτοντα γνωσιν, Σαμαρειτην απεκαλουν, φαγον τε και οινοποτην
ωνομαζον, και εκ πορνειας γεγεννη μενον, και τεκτονος υιον. Και δια ποιαν αιτιαν;
Ου γαρ ηθελον ορθας εχειν του βιου τας τροχιας. Σειραις τοιγαρουν των οικειων
κατεσφιγμενοι παθων, και της φιλοσαρκιας τον ρυπον αναποβλητον εχοντες, και
λημματων ουχ οσιων ηττωμενοι, τους αποφερει ει δοτας εις ευκοσμιαν ου προσιεντο
λογους. Ἠλεγχοντο γουν διαῤρηδην, λεγοντος του παντων ημων Σωτηρος Χριστου·
"Πας ο τα φαυλα πρασσων, μισει το φως, και ουκ ερχεται προς το φως, ινα μη
ελεγχθηι τα εργα αυτου." Τι ουν αρα πεπραχασιν οι φως το θειον εις νουν εχειν ουκ
ανασχομενοι; Ἐλοιδορουν, ως εφην, τον καλουντα προς ζωην, λιθοις εβαλ[λ]ον το
αληθες πρεσβευοντα, και τελευτωντες εσταυρωσαν, ψευδη συνθεντες ρηματια, και
τον απασης αμαρτιας ελευ θερον, υπο νομον αγοντες και γραφην. Οι μεν γαρ 77.968
εφασκον επι τε Πιλατου και Καιαφα· "Τουτον ειδο μεν ανασιοντα τους οχλους, και
κωλυοντα φορους διδοναι Καισαρι·" οι δε, οτι "∆εδυσφημηκε κατα του θειου ναου."
Ἀλλ' ο μεν Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος απομεμενηκεν εκων τον κατα σαρκα
θανατον, ινα πατησας αυτον, και εγηγερμενος εκ νεκρων, ζωη και ζωοποιος, δια τε
τουτο Θεος υπαρχων γνωριζε ται. Ου γαρ καθ' ενα των καθ' ημας απομεμενηκεν εν
νεκροις· ανεβιω δε μαλλον, καινοτομων τηι αν θρωπου φυσει της εκ νεκρων
αναστασεως την οδον. Και πιστωσεται γραφει Παυλος· "Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ
παντες αποθνησκουσιν, ουτω και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." Ῥιζα
τοιγαρουν γεγονεν ημιν και οδος και προφασις της εις αφθαρ σιαν ελπιδος ο Κυριος
ημων Ἰησους Χριστος. Βεβα σιλευκε μεν γαρ ο θανατος απο Ἀδαμ και μεχρι Μω
σεως. Ἐκπεπτωκε δε της καθ' ημων τυραννιδος, και ητονησεν εν Χριστωι. Τικτομεθα
γαρ, ουκετι προς θανατον, ως εκ σπορας οντες φθαρτης, αλλ' εις ελπιδα ζωης, αρχην
λαβοντες εις τουτο Χριστον. Γραφει ουν ο θεσπεσιος Παυλος τοις εις αυτον πι
στευσασιν· "Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κε κρυπται συν τωι Χριστωι εν τωι Θεωι.
Ὅταν ο Χρι στος φανερωθηι η ζωη υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν
δοξηι." Ἥξει γαρ, ηξει κατα και ρους, εν τηι δοξηι του Πατρος αυτου, και καταβησεται
παλιν εξ ουρανου μετα των αγιων αγγελων, "ινα κρινηι την οικουμενην εν
δικαιοσυνηι," καθως γε γραπται. Ὡς ουν τωι θειωι βηματι παραστησομενοι, και της
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εαυτων ζωης αποδωσοντες λογους, αγιως πολιτευσωμεθα, και παντα τροπον
επιεικειας επιτη δευσωμεν, καθαριζοντες απο παντος μολυσμου σαρ κος και
πνευματος εαυτους, αρκουμενοι τοις παρου σιν, οχληρον ετερως το περιττον
ηγουμενοι, συναλ γουντες τοις καμνουσι, τοις εν ιδρωσι συγκαθιστα μενοι,
μνημονευοντες των δεσμιων ως συνδεδεμενοι, τους εν αῤρωστιαις οντας
παραμυθουμενοι, ορφα νου και χηρας δακρυον εποικτειροντες, επικουρουν τες ως
ενι τοις εν πτωχειαι κατηχθημενοις, και απαξ απλως παντος αγαθου πραγματος
επιμεληται γινο μενοι. Ουτω γαρ αγιαν και παναγνον επιτελεσομεν εορτην,
αρχομενοι της μεν αγιας Τεσσαρακοστης απο εκκαιδεκατης του Μεχιρ μηνος, της δε
εβδομα δος του ευαγους και σωτηριωδους Πασχα απο μιας εικαδος του Φαμενωθ
μηνος· καταπαυοντες μεν τας νηστειας τηι εκτηι και εικαδι του Φαμενωθ μηνος,
εσπεραι βαθειαι Σαββατου, κατα τα ευαγγελικα κη ρυγματα· εορταζοντες δε τηι εξης
επιφωσκουσηι Κυ ριακηι τηι εβδομηι και εικαδι του αυτου Φαμενωθ μηνος·
συναπτοντες εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης· ινα και τον
καιρον της ανεσεως συγχορευσαντες τοις αγιοις εν ουρανωι σκιρτωσι και χαιρουσι,
της αυτων αξιωθωμεν κοινωνιας εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων· ωι η δοξα και το
κρατος συν τωι Πατρι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

ΛΟΓΟΣ Λʹ.
αʹ. Τοις το σεπτον και θειον ιερουργουσι κηρυγμα, το δια γε φημι του
παντων ημων Σωτηρος Χριστου, το Πνευμα το αγιον δια της του Ψαλλοντος λυρας
δια κελευεται λεγον· "Σαλπισατε εν νεομηνιαι σαλπιγγι, εν ευσημωι ημεραι εορτης
ημων. Ὅτι προσταγμα τωι Ἰσραηλ εστι, και κριμα τωι Θεωι Ἰακωβ." Νουμηνιαν δε
φασιν εν τουτοις τον νεον, και οιον αρτι θαλη της του Σωτηρος ημων επιδημιας
καιρον, "καθ' ον τα αρχαια παντα παρεληλακε, γεγονε δε τα παντα καινα," κατα την
του θεσπεσιου Παυλου φωνην, και αρχη τις ωσπερ αιωνος νεου. Χρη τοινυν ημας
σαλπιζειν εν αυτωι, τουτεστιν, ευσημοτατην τε και διαπρυσιον ιεντας ηχην, τοις
απανταχοσε λεγειν· "Θεος Κυριος, και επεφανεν ημιν, συστησασθε εορ την εν τοις
πυκαζουσιν εως των κερατων του θυσια στηριου." Τι δ' αν βουλοιτο δηλουν το "εν
τοις πυ καζουσι συστηναι την εορτην," διειπειν ευ μαλα πει ρασομαι· εγηγερται μεν
γαρ η αρχαια σκηνη κατα την ερημον· αλλ' ην εν θεσει διπληι· μια μεν γαρ ην η
πρωτη, το της κατα νομον λατρειας εχουσα θυ σιαστηριον, εν ηι βουθυτειν
επεταττοντο, και μηλο σφαγιαις κεχρησθαι, και καπνοις, οι δια σκιας ετι και τυπων
τιμωντες Θεον. ∆ευτερα δε προσευχης τηι πρωτηι και εσωτερα, καταπετασματος
διοριζοντος, ονομα δε αυτωι τα Ἅγια των αγιων. Ἐνταυθα το θυσιαστηριον ην εις
τυπον Χριστου, πυκαζοντων αυτο ταις πτερυξι των Χερουβιμ, και κυκλωι περιεστηκο
των, και το της λειτουργιας τελουντων σχημα, και περιεποντων ως Θεον. Ἔκειτο δε
και χρυσουν εκει θυσιαστηριον, εφ' ωι το λεπτον και συνθετον εθυμιατο μυρον, εκ
πολλων αρωματων ευ μαλα διηρτημενον. Ἀλλ' ως ο παντα σοφος γραφει Παυλος,
"Τουτων ουτω κατεσκευασμενων, εις μεν την πρωτην σκηνην διαπαντος εισιασιν οι
ιερεις τας λατρειας επιτελουν τες· εις δε την δευτεραν απαξ του ενιαυτου μονος ο
αρχιερευς, ου χωρις αιματος, ο προσφερει περι εαυτου και των του λαου
αγνοηματων· τουτο δη λουντος του Πνευματος του αγιου μηπω πεφανερω σθαι την
των αγιων οδον, ετι της πρωτης σκηνης εχουσης στασιν, ητις παραβολη εις τον
καιρον τον ενεστηκοτα, καθ' ον δωρα τε και θυσιαι προσφερον ται μη δυναμεναι
κατα συνειδησιν τελειωσαι τον λατρευοντα." Ἕως μεν ουν η κατα νομον τον δια
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μωσεως εκρατει λατρεια, στασις ην εν τηι πρωτηι σκηνηι των υπο τους τυπους. Ου
γαρ εξης τοις εθελουσιν εις την αγιαν και εσωτατω διαιττειν σκη νην. Εισηιει δε
μονος ο προυχων εν ιερουργοις, απαξ του ενιαυτου, και "ου χωρις αιματος," κατα το
γε γραμμενον. Ἐπειδη δε, καθα φησιν ο νομομαθης ων Παυλος, και τοις ιεροις
εντεθραμμενος Γραμμασι, "Χριστος παραγενομενος αρχιερευς των μελλοντων
αγαθων δια της μειζονος και τελειοτερας σκηνης, ου χειροποιητου, τουτεστιν, ου
ταυτης της πιστεως· 77.972 ου δι' αιματος τραγων και μοσχων, δια δε του ιδιου
αιματος εισηλθεν εφ' απαξ εις τα Ἅγια των αγιων, αιωνιαν λυτρωσιν ευραμενος·"
φερε και ημεις την εν γε τηι πρωτηι σκηνηι παραιτουμενοι στασιν, ακο λουθησωμεν
τωι Χριστωι, εισδραμωμεν εις τα Ἅγια των αγιων, συστησωμεθα "την εορτην εν τοις
πυ καζουσιν·" ενθα το ιλαστηριον εις τυπον Χριστου, πυκαζοντων αυτο ταις πτερυξι
των Χερουβιμ. Προσ αγαγωμεν τωι Θεωι, μη τας δι' αιματων θυσιας, το λεπτον δε
μαλλον και συνθετον θυμιαμα, τουτ εστιν, την εξ αρετων ευοσμιαν, την πνευματι
κην και αναιμακτον λατρειαν. Πλην εκεινο προς υμας ειπειν οιησομαι δειν·
"Καθαρισωμεν εαυ τους απο παντος μολυσμου σαρκος και πνευμα τος."
Ἐπιτελεσωμεν αγιωσυνην εν φοβωι Θεου. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ανοσιουργειν ουκ
εθελουσιν, ανιπτοις ωσπερ ιεναι ποσιν εις τα Ἅγια των αγιων. Τουτο γαρ ημιν ο των
ολων Θεος υπεφηνεν ειπων προς τον ιεροφαντην Μωσεα· "Ποιησον λουτηρα χαλ
κουν, και βασιν αυτωι χαλκην, ωστε νιπτεσθαι, και θησεις αυτον ανα μεσον της
σκηνης του μαρτυριου, και ανα μεσον του θυσιαστηριου. Και εκχεεις εις αυ τον
υδωρ, και νιψεται Ἀαρων, και οι υιοι αυτου εξ αυτου τας χειρας και τους ποδας
υδατι, οταν εισ πορευωνται εις την σκηνην του μαρτυριου, νιψονται υδατι, και ου μη
αποθανωσιν." βʹ. Ἀλλ' εκεινα μεν εν τυποις τα της αληθειας ωδινοντα καλλη, ημας
δε παντος απαλλαττει ρυπου Χριστος, ος εστιν η αληθεια. Πως η τινα τροπον, δι
δαξει λεγων δια φωνης Ἡσαΐου· "Λουσασθε, και καθαροι γινεσθε, αφελετε τας
πονηριας απο των ψυχων υμων, απεναντι των οφθαλμων μου. Παυσασθε απο των
πονηριων υμων, μαθετε καλον ποιειν, εκζη τησατε κρισιν, ρυσασθε αδικουμενον,
κρινατε ορφα νον, και δικαιωσατε χηραν, δευτε και διαλεχθωμεν, λεγει Κυριος. Και
εαν ωσιν αι αμαρτιαι υμων ως φοινικουν, ως χιονα λευκανω· εαν δε ως κοκκινον,
ως εριον λευκανω." Της ουτω λαμπρας και αξι εραστου χαριτος και ο θεσπεσιος
Μελωιδος διαμνημο νευει, λεγων προς τον των ολων Σωτηρα Χριστον· "Ῥαν τιεις με
υσσωπωι, και καθαρισθησομαι· πλυνεις με, και υπερ χιονα λευκανθησομαι."
Καταλευκαινει τοινυν δια του αγιου βαπτισματος, το της αμαρτιας εμφρατ τουσα
στομα, και παντα ρυπον τον εν ημιν εκτη κουσα, νοητως δηλονοτι και πνευματικως.
Και γουν ο θεσπεσιος Ἰωαννης τοις Ἰουδαιων μνημης· προσλαλων· "Ἐγω βαπτιζω
υμας εν υδατι, φησιν, εις μετανοιαν· οπισω μου ερχεται ο ισχυροτερος μου, εκεινος
υμας βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και πυρι." Ἡ γαρ τοι του αγιου Πνευματος ενεργεια
τε και δυναμις, οταν εν ημιν γενηται, και υλομανουσαν ευρηι ψυχην, τοτε δη τοτε
πυρος εισπεσουσα δικην. καθαπερ αχρηστον υλην καταβοσκεται, και δαπαναι της
αμαρτιας τους μολυσμους. Προεισβολη δε του 77.973 πραγματος, και οδος οια τις
αποφερουσα προς την ουτω λαμπραν και αξιοκτητον χαριν η εις τον Χρι στον
ευρισκεται πιστις. Και γουν ο θεσπεσιος ∆αβιδ, μονονουχι και χειρα προτεινων,
ταυτην ημιν κατ εδειξε, λεγων· "Αυτη η πυλη του Κυριου, δικαιοι εισ ελευσονται εν
αυτηι." Κεχρησμυδηται μεν γαρ τοις εξ αιματος Ἰσραηλ ο δια Μωσεως νομος,
διακονουντων αγγελων. Ἀλλ' ην μεν ελεγχος αμαρτιας, και πλημ μεληματων
παραδεικτικος, ανοητος δε παντελως εις γε το δυνασθαι δικαιωσαι τινας. Γραφει
γουν ο πανσοφος Παυλος· "Ὅτι δε εν νομωι ουδεις δικαιου ται παρα Θεωι, δηλον. Ὁ
γαρ νομος οργην κατεργα ζεται." Ἐπετιθει γαρ αναλογως τοις εκαστου πται σμασι
τας δικας παραχρημα. Ἀσθενουντος τοινυν του νομου, και ουκ οντος οιου τε
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

διασμηξαι ρυπους, ηγουν των αιτιαματων απαλλαξαι τινας την δια πι στεως χαριν,
και την εν Χριστωι δικαιως εστι την ανα πασαν την υπ' ουρανον ο των ολων δεδωκε
Θεος. Μαρτυρησει δε παλιν ο θεσπεσιος Παυλος, γραφων· "∆ια γαρ νομου επιγνωσις
αμαρτιας, νυνι δε χωρις νομου δικαιοσυνη Θεου πεφανερωται, μαρτυρουμενη υπο
του νομου και των προφητων. ∆ικαιοσυνη δε Θεου δια πιστεως Ἰησου Χριστου, εις
παντας τους πιστευοντας. Ου γαρ εστι διαστολη. Παντες γαρ ημαρτον, και
υστερουνται της δοξης του Θεου. ∆ι καιουμενοι δωρεαν τηι αυτου χαριτι, δια της
απολυ τρωσεως της εν Χριστωι Ἰησου." ∆οξα μεν η εξαιρε τος, και τηι παντος
επεκεινα γεννητου νοουμενηι φυσει, μονη τε και ιδικως εμπρεπουσα, το απλημμελες
εις απαν και αδιαπτωτον παντελως το κατα μηδενα τρο πον αφαμαρτειν δυνασθαι
του εικοτος. Ταυτησι δε ημεις ηττωμεθα, ηγουν υστερουμεθα, κατα την του
σοφωτατου Παυλου φωνην, ουκ ασυνηθες εχοντες το τοις της αμαρτιας
υποφερεσθαι βροχοις, και ταις εις φαυλοτητα ροπαις καθικνεισθαι προς τα αισχιω.
Ἀλλ', ως φησι το Γραμμα το ιερον, "Ου γαρ επλεονασεν η αμαρτια, υπερεπερισσευσεν
η χαρις." Ἣν δη και δεδιψηκοτας κατιδηι τις αν τους το της ενανθρωπησεως του
Μονογενους μυστηριον ηγνοηκοτας. Γραφει γουν ο νομομαθεστατος Παυλος,
"Ἡμεις φυσει Ἰουδαιοι, και ουκ εξ εθνων αμαρτωλοι, ειδοτες δε οτι ου δικαιουται
ανθρωπος εξ εργων νομου, εαν μη δια πιστεως Ἰησου Χριστου, και ημεις εις Χριστον
επι στευσαμεν, ινα δικαιωθωμεν εν αυτωι." γʹ. Και μη υπολαβηις οτι τον παλαιον
νομον ωρι σατο Θεος, ως αποχρωντως εχοντα προς το δυνασθαι τινας αποφαινειν
ελευθερους των εξ ασθενειας αιτια ματων· επειδη δε αφημαρτηκε σκοπου,
μονονουχι δε και υστεροβουλιαι χρωμενος, την δια πιστεως της εις Χριστον επενοησε
τριβον. Ουχ ουτω ταυτ' εχει, πολλου γε και δει. Ἴσθι δη μαλλον οτι και πριν ολως εκ
γης διαπλασαι τον πρωτον ανθρωπον, ουκ ηγνοηκως τα εσομενα, και της του
διαβολου σκαιοτη τος την επιβουλην, και τον της επικουριας ημιν προαναθρησας
τροπον, δηλον δε οτι το Χριστου μυ στηριον, ελεγχον αμαρτιας, και της δια παντων
ασθε νειας κατηγορον, τον δια Μωσεως εστησε νομον, και 77.976 της δικαιουσης
χαριτος την κατακρινουσαν εντολην προανεδειξε σοφως, ιν' ετι μειζονως η χαρις
θαυμα ζηται. Ου γαρ εστι το λυπουν, εκει μαλιστα το κατευφραινειν ειδος
εκφαινεται. Ὅτι δε αρχαιον εστι το Χριστου μυστηριον, ακονιτι διοψομεθα, ωδι δη
πα λιν ημιν ιερου φωνουντος Γραμματος. Ἔφη γαρ που παλιν ο μακαριος Παυλος·
"Ευλογητος ο Θεος, και Πατηρ του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, ο ευλογησας ημας
εν πασηι ευλογιαι πνευματικηι εν τοις επου ρανιοις εν Χριστωι, καθως εξελεξατο ημας
εν αυτωι προ καταβολης κοσμου, ειναι ημας αγιους και αμω μους κατενωπιον αυτου
εν αγαπηι, προορισας ημας εις υιοθεσιαν δια Ἰησου Χριστου εις αυτον." Συνες ουν
οπως ηυλογησθαι φησιν ημας, και προ αυτης της του κοσμου καταβολης,
προωρισθαι δε και εις υιους εν Χριστωι Ἰησου. Ναι μην και αυτο το σωτηριον
βαπτισμα προανετυπουτο τοις παλαι, και τοις μετ' εκεινους ημιν, και δια γε της
κιβωτου. Ἐσωζετο γαρ εν αυτηι δια πιστεως ο δικαιος Νωε, καιτοι της υπ' ουρανον
μιαι ψηφωι Θεου κατακεκριμενης. Ἐπαφηκε γαρ απασι τον κατακλυσμον. Γεγραπται
γουν περι αυτου· "Πιστει χρηματισθεις Νωε προ των μηδεπω βλεπομενων,
ευλαβηθεις, κατεσκευασε κιβωτον εις σωτηριαν τωι οικωι αυτου, δι' ης κατ εκρινε τον
κοσμον, και της κατα πιστιν δικαιοσυνης εγενετο κληρονομος." Ὅτι δε εις τυπον του
αγιου βαπτισματος το δρωμενον ην, πιστωσεται λεγων ο θεσπεσιος Πετρος περι του
παντων ημων Σωτηρος Χριστου, "Ὅτι και Χριστος απαξ υπερ αμαρτιων απεθανε,
δικαιος υπερ αδικων, ιν' ημας προσαγαγηι Θεωι, θανατωθεις μεν σαρκι, ζωοποιηθεις
δε πνευ ματι. Ἐν ωι και τοις εν φυλακηι πατρασι πορευθεις εκηρυξεν, απειθησασι
ποτε, οτε απεξεδεχετο η του Θεου μακροθυμια εν ημεραις Νωε, κατασκευαζο μενης
κιβωτου, εις ην ολιγοι, τουτεστιν, οκτω ψυ χαι, διεσωθησαν δι' υδατος, ο και ημας
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αντιτυπον νυν σωζει βαπτισμα, ου σαρκος αποθεσις ρυπου, αλλα συνειδησεως
αγαθης επερωτημα εις Θεον." Και τι δη τουτο εστι το, "εκ συνειδησεως αγαθης εις
Θεον επερωτημα;" Της εις Χριστον πιστεως ομολογια, ην δη και επι πολλων
μαρτυρων ποιειν κατειθισμε θα, και ουκ ανθρωπων μονον, οις το της θειας ιε
ρουργιας εμπρεπει καυχημα, αλλα γαρ και δυναμεων λογικων, αι λειτουργουσι Θεωι,
τα εις δοξαν αυτου κατορθουν σπουδαζουσαι. Χρηναι δε φημι, τους απλα νως της
πιστεως την ομολογιαν εκφεροντας, κατα μηδενα τροπον καταδονεισθαι φιλειν.
Γεγραπται γαρ, οτι "Ἀδελφοι μου αγαπητοι, εδραιοι γινεσθε, αμετακινητοι,
περισσευοντες εν τωι οικωι του Κυ ριου παντοτε." δʹ. Καταχειμαζουσι γαρ εσθ' οτε
τινας, και των ηδη πεπιστευκοτων, ανδρες αμαθιαι συντροφοι, ποτι ζοντες τον
πλησιον ανατροπηι θολεραι, καθα γεγρα πται, και ως "εκ πονηρου θησαυρου της
καρδιας" 77.977 αυτων αναπτυοντες τα πονηρα, και τον της του δια βολου
σκαιοτητος ιον ερευγομενοι. Κατεπαιρονται γαρ της επεκεινα παντων ουσιας τε και
δοξης· και το τε ηκον επ' αυτοις των υπερτατων κατακομι ζουσι θρονων τον εκ Θεου
Πατρος φυντα Λογον, εν αριθμουντες τοις κτισμασι τον των ολων γενεσιουρ γον και
τεχνιτην· ον παντα τα εργα σειεται και τρε μει, και τοις της αληθειας, κατα φυσιν,
θεοτητος αξιωμασιν ευ μαλα κατεστεμμενον· "Συναπτει γαρ αυτωι παν γονυ
επουρανιων, και επιγειων, και κατα χθονιων· και πασα γλωσσα εξομολογειται, οτι
Κυριος Ἰησους Χριστος εις δοξαν Θεου Πατρος." Εισι δε προς τουτοις, οι μεριζουσι
τον αμεριστον, φημι δη τον ενα Χριστον, και το λαμπρον της αληθειας πα
ρασημαινουσι καλλος, καιτοι γεγραφοτος ημιν του θεσπεσιου Παυλου σαφως τε και
εναργως· "Εις Κυριος, μια πιστις, εν βαπτισμα." Ἀλλ' ειπερ ησαν κυριοι δυο, παντως
που και πιστεις δυο, τοσ αυτα δε ειναι χρην και βαπτισματα. Τους ωδε ταυτα εχειν
υπειληφοτας, ως ολεθρους και φθορους παρα τρεχωμεν, εξω τε παγης ιοντες ποδα,
το εν Ψαλμοις εκεινο λεγωμεν· "Ευλογητος Κυριος, ος ουκ εδωκεν ημας εις θηραν
τοις οδουσιν αυτων. Ἡ παγις συν ετριβη, και ημεις εῤρυσθημεν." Ἐκλελυτρωμεθα
γαρ εν θανατωι Χριστου, "∆οντος εαυτον υπερ των αμαρτιων ημων, κατα τας
Γραφας· οπως εξεληται ημας εκ του αιωνος του ενεστωτος πονηρου, κατα το θελημα
του Θεου και Πατρος." Ἐπειδη γαρ, ως ηδη φθασαντες ειπομεν, δια της κατα τον
νομον λα τρειας, ουδεν εχουσης ετερον, πλην οτι τυπους και σκιας, ουκ ην εφικτον
τους της φαυλοτητος, ητοι τους της αμαρτιας αποπλυνεσθαι μολυσμους, αυτος δι'
ημας και υπερ ημων, ο εκ Θεου Πατρος Λογος, γενομενος ανθρωπος μετα του ειναι ο
ην, τουτεστι Θεος, δεδωκε τωι θανατωι το ιδιον σωμα, ινα ημας εκ πριηται τους υπο
θανατου και φθορας, αιματι τωι ιδιωι. Και γουν εφη που δια φωνης του ∆αβιδ προς
τον εν τοις ουρανοις Πατερα τε και Θεον, "Θυσιαν και προσφοραν ουκ ηθελησας,
ολοκαυτωματα και περι αμαρτιας ουκ ηυδοκησας, σωμα δε κατηρτισω μοι. Τοτε
ειπα, Ἰδου ηκω. Ἐν κεφαλιδι βιβλιου γεγραπται περι εμου, του ποιησαι, ο Θεος, το
θελημα σου εβουληθην." Ἄθρει δη ουν, αθρει λεγοντα σαφως· "Σωμα δε κατηρτισω
μοι." Και γαρ ην τε και εστιν ασωματος, ως Θεος. Ειτα πως ηγνοησας, Ἰουδαιε, την
ουτως αποῤρητον και σεπτην οικονομιαν; πως ου παρεδεξω σαρκωθεντα δια σε τον
ασωματον; εν τοις της ανθρωποτητος μετροις καθειμενον οικονομικως, τον υπερ
πασαν την κτισιν; την σην φορουντα πτω χειαν τον πλουτιζοντα τους εν ουρανωι;
την δουλου λαβοντα μορφην, τον των ολων Κυριον; Ἀλλ' ισως προς τουτο ερεις,
Ἄνθρωπος ην ορωμενος καθ' ημας. Ειτα πως των Μωσαικων επελαθου γραμματων;
Ἔφη γαρ που περι αυτου προς υμας, "Προφητην 77.980 υμιν αναστησει Κυριος ο
Θεος υμων εκ των αδελφων υμων, ως εμε, κατα παντα οσα ηιτησω παρα Κυριου του
Θεου σου εν Χωρηβ, αυτου ακουσεσθε." Ὡς αν θρωπον αυτον και ως των αγιων
προφητων προκα ταμεμηνυκε λογος. Και γουν ο θεσπεσιος Ἡσαΐας· "Ἰδου, φησιν, η
παρθενος εν γαστρι εξει, και τεξεται υιον, και καλεσουσι το ονομα αυτου Ἐμμα
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νουηλ·" ο εστι μεθερμηνευομενον, Μεθ' ημων ο Θεος. Και παραδοξος μεν του
Ἐμμανουηλ η γεννησις· εξ απειρογαμου γαρ προηλθε Παρθενου. Πλην εκ γυναικος,
τοις της ανθρωποτητος επομενος νομοις, ανθρωπον αυτον τεθεασθαι φης, το γε
ηκον εις σωμα και ειδος. Ἀλλ' ειδες αυτον προς τουτωι θεοπρεπε στατην εχοντα
δοξαν, ευκλειαις ταις ανωτατω κατα χρυσουμενον, πληρουντα τα εργα του Πατρος.
Μονηι γαρ ενεστι τηι υπερτατηι πασων ουσιαι το ζωοποιειν δυνασθαι νεκρους
κατεφθαρμενους ηδη και οδωδοτας, τοις ομματων εστερημενοις ενιεναι το φως,
χωλους αρτιποδας αποφαινειν, και τους εν λεπραι του παθους ελευθερουν αφηι και
νευματι. Ἀλλ' ηθελες, ειπε μοι, γυμνηι τηι θεοτητι τοις επι γης επιλαμ ψαι τον των
ολων ∆ημιουργον και τεχνιτην του Θεου Λογον. Ειτα τις ουτω υπεστη την ουτω
φρικτην και αποῤρητον οψιν; η ουχ οραις οτι της Κυριακης ακτινος την προσβολην ο
του σωματος οφθαλμος ουκ ευαντητον εχειν; ειτα πως αν ισχυσεν ιδειν το
προσβλητον εκεινο, και υπερ θαυμα φως; Ἐπεδη μησεν τοινυν ημιν ως ανθρωπος,
οιστον εαυτον απα σι τιθεις, ιν' ως εις των καθ' ημας, ομοσε τε ιων και
συνδιαιτωμενος, της ευσεβους πολιτειας κατα δειξηι την οδον, ινα βροχων εξεληται
δυσειδαιμονιας· Ἑλληνικης, ινα της αληθους και πνευματικης λα τρειας επιμελητας
αποφηνηι. Ἀλλ' ουκ ηρεμει το βδελυρον και βασκανον, και ανοσιον θηριον,
τουτεστιν, ο Σατανας, ο πασαν υπο χειρα λαβων την υπ' ουρα νον εξ απατης και
πλεονεξιας, και τοις της αμαρτιας εναποπνιξας τελμασιν, ειδεν εαυτον εκπιπτοντα
της καθ' ημων αρχης, αδοκητως εξωθουμενον του δυνασθαι κρατειν των παλαι
διηρπασμενων, ωιηθη και αυτον καθ' ενα των παλαι προφητων ανθρωπον ειναι, και
ετερον ουδεν. Ους δη και τεθναναι παρεσκευασε, καταθηξας επ' αυτοις την των
Ἰουδαιων σκαιοτητα. Και γουν ενηκε παλιν αυτοις τον της εαυτου δυστροπιας ιον.
Οι δε, της εαυτων αφειδησαντες σωτηριας, επεπηδων αυτωι θρασεις, και αγερωχοι,
και μιαιφονιας εμπλεω την διανοιαν εχοντες, και δη και εσταυρωσαν. Ἆρ' ουν ουχ
εκοντος κεκρατηκασιν, ηγουν ουκ ειδοτος οτι πεισεται; Καιτοι προεγνωκως οραται
το παθος, και τα της των Ἰουδαιων αφιλοθεΐας τολμηματα, και γουν δια προφητων
αγιων ποτε μεν εφασκε· "Και εδωκαν εις το βρωμα μου χολην, και εις την διψαν μου
εποτισαν με οξος," ποτε δε παλιν, 77.981 "∆ιεμερισαντο τα ιματια μου εαυτοις, και
επι τον ιματισμον μου εβαλον κληρον." ∆ια δε γε της Ἡσαΐου φωνης, "Τον νωτον
μου δεδωκα εις μαστιγας, τας δε σιαγονας μου εις ραπισματα, το δε προσωπον μου
ουκ απεστρεψα απο αισχυνης εμπτυσματων." Ουκουν ουκ ηγνοει οτι μεν πεισεται.
Ειτα παρον εξω φερεσθαι βροχων, δεδωκεν εκων τωι θανατωι προς βραχυ το ιδιον
σωμα, ιν' εγερθεις εκ νεκρων το του θανατου καταλυσηι κρατος, ινα τον του
διαβολου παραλυσηι φθονον, δι' ου και εισηλατο την ανθρωπου φυσιν ο θανατος,
ινα ημας αναχαλκευσηι προς αφθαρσιαν και αμηρυτον ζωην. "Ὥσπερ γαρ εν τωι Ἀδαμ
παντες· αποθνησκουσιν, ουτως εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." Ἐγηγερται
γουν τριημερος σκυλευσας τον ᾅδην, και παλινδρομησας εις τον ουρανον, συνεδρος
εστι τωι ιδιωι Πατρι. Ἥξει τε κατα καιρους, ινα κρινηι ζωντας και νεκρους. εʹ. Ὡς ουν
απολογησεσθαι μελλοντες τωι κριτηι, παντα ριψαντες οκνον, και πασης αμαρτιας
δραμοντες επεκεινα, και τοις του παροντος βιου περισπασμοις μονονουχι και
εῤρωσθαι φρασαντες, κατορθωσωμεν δικαιοσυνην, εγκρατειαν, αγαπην, φιλοπτωχιαν, τοις εν δεσμοις επισκεψωμεθα, τους εν αῤρωστιαις σωματικαις ανακτησωμεθα,
επικουρησωμεν ορφανοις, χηρας δακρυον κατοικτειρωμεν, αγαπωμεν αλληλους
εκτενως. Ουτω γαρ πολιτευσαμενοι, την αγιαν και παναγνον επιτελεσομεν εορτην,
αρχομενοι της μεν αγιας τεσσαρακοστης, απο εκτης του Φαμενωθ μηνος· της δε
εβδομαδος του σεπτου και σωτηριωδους Πασχα, απο ενδεκατης του Φαρμουθι μηνος,
περιλυοντες δε τας νηστειας τηι εκκαιδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, εσπεραι
βαθειαι Σαββατωι, κατα το ευαγγελικον κηρυγμα· εορταζοντες δε τηι εξης
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιφωσκουσηι Κυριακηι τηι επτακαιδεκατηι του αυτου Φαρμουθι μηνος, συναπτοντες
εξης και τας επτα εβδομαδας της αγιας Πεντηκοστης, ινα και τον καιρον της
αναστασεως, καθαπερ εικονα τινα της των αγιων εν ουρανοις αναπαυλης
λογιζομενοι, της αυτων αξιωθωμεν κοινωνιας εν Χριστωι Ἰησου, τωι Κυριωι ημων· δι'
ου και μεθ' ου δοξα τωι Πατρι συν τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

 

 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


