In sanctum pascha (sermo 1) [Sp.] (fort. auctore Apollinare Laodicense)
1 Πασχα μεν γηινον εορταζουσιν Ἰουδαιοι το ουρανιον αρνησαμενοι, πασχα
δε ουρανιον εορταζοντες ημεις το γηινον υπερβεβηκαμεν· και το μεν παρ' εκεινοις
επιτελεσθεν σωτηριας πρωτοτοκων των εν Ἰουδαιοις συμβολον ην, οτε τοις
Αιγυπτιοις πρωτοτοκοις ου συναπωλετο τα Ἰουδαιων αιματι του θυματος του πασχα
συμβολικως τηρηθεντα, το δε παρ' ημιν επιτελουμενον πασχα της απαντων
ανθρωπων σωτηριας εστιν αιτιον, αρξαμενον απο του πρωτοπλαστου, ος εν απασιν
εστι σωζομενος και 2 ζωογονουμενος.
Τα δε μερη των τελειων και τα προσκαιρα των αιωνιων εικονες και τυποι
προεμελετατο προς την νυν ανατειλασαν αληθειαν σκιογραφουμενα· αληθειας δε
παρουσης ο τυπος ακαιρος, ωσπερ βασιλεως επιδημησαντος <ουδεις> αυτον εασας
τον ζωντα βασιλεα την εικονα 3 προσκυνειν αξιοι. Ἦ δηλη δη αυτοθεν η του τυπου
παρα την αληθειαν ελαττωσις, οπου γε ο μεν τυπος ολιγοχρονιον ζωην εορταζει την
των Ἰουδαιων πρωτοτοκων, η δε αληθεια την διηνεκη ζωην την απαντων
ανθρωπων· ου γαρ μεγα το θανατον προς βραχυ διαφυγειν τωι μικρον υστερον
αποθανου μενωι, μεγα δε το καθολου θανατον αποφυγειν, οπερ ημιν 4 περιγινεται,
οις "το πασχα ετυθη Χριστος". Και αυτο γε το της εορτης ονομα πλειστην εχει την
υπεροχην επι της αληθειας ερμηνευομενον· υπερβασις μεν γαρ εστι καθ' ερμηνειαν
το πασχα, οτε υπερεβη τους Ἑβραιων οικους ο τα πρωτοτοκα παιων ολοθρευτης,
υπερβασις δε του ολοθρευτου παρ' ημιν αληθης, οταν καθαπαξ ημας υπερβαινηι προς
την αιωνιον ζωην ανισταμενους υπο Χριστου.
5 Ουτω μεν δη την ολην υποθεσιν του πασχα θεωρεισθαι χρη πνευματικως
και πιστευεσθαι κατα τας αποστολικας εξηγησεις· ποθει δε ο πιστος και την ολην
υποτυπωσιν κατανοησαι πως εχει προς την αληθειαν και ωσπερει θεωρησαι τα καθ'
εαυτον πνευματικα δια των τοτε σωματικων, ιν' αυτωι και τα του νομου παντα
οικειως εχηι νοουμενα κατα Χριστον και δια του πνευματικου το σωματικον
εμφανεστερον γενηται και καθαπερ ζωγραφουμενον εν τοις ορατοις εκφανηι το
αορατον.
6 Ὅτε τοινυν εμελλε την δεκατην επαγειν πληγην Αιγυπτιοις ο θεος–αυτη δε
ην ο των πρωτοτοκων θανατος–, ελεγεν προς τον Μωυσην· "Ὁ μην ουτος υμιν αρχη
μηνων· πρωτος εστιν υμιν εν τοις μησι του ενιαυτου", και διεταττεν εφ' εξης την του
πασχα θυσιαν και την του αιματος χρισιν επι των θυρων· και τηι μεν τουτου χρισει
σωτηριαν των πρωτοτοκων επηγγελλετο· τι δε τουτο εστιν ευθυς επι της αληθειας
θεωρουμενον το αρχην ενιαυτου τον καιρον εκεινον οριζεσθαι, εν ωι το πασχα και η
σωτηρια των πρωτοτοκων; οτι και ημιν αρχη ζωης αιωνιας η του αληθινου πασχα
θυσια– αιωνος γαρ ο ενιαυτος συμβολον, διοτι κυκλωι περιιων αυτος εις εαυτον αει
στρεφεται και εις τελος ουδεν αποπαυεται–και "πατηρ του μελλοντος αιωνος" εστι
προσαχθεις υπερ ημων θυσια Χριστος και τον προτερον απαντα βιον ημων ακαιρον
ποιων αρχην ετερου δια του λουτρου της παλιγγενεσιας διδωσι καθ' ομοιοτητα του 7
ιδιου θανατου και της αναστασεως.
Ὥστε πας ο γινωσκων το τεθυμενον υπερ αυτου πασχα αρχην εαυτωι ζωης
υποτιθεσθω ταυτην, αφ' ου τεθυται Χριστος υπερ αυτου· τεθυται δε υπερ αυτου τοτε,
ηνικα αν επιγνωι την χαριν και συνηι την δια της θυσιας εκεινης ζωην· και τουτο
γινωσκων της νεαρας ορεγεσθω ζωης λαμβανειν την αρχην και μηκετι ανατρεχετω
προς την παλαιαν, ης επι τελος εφθασεν· "Οιτινες" γαρ "απεθανομεν" φησι "τηι
αμαρτιαι, πως ετι ζησομεν εν αυτηι;"
8 Το μεν δη της αρχης του ενιαυτου συμβολον τοιουτον· "δεκατηι" δε "του
μηνος" κελευει λαμβανειν εκαστον προβατον κατ' οικιαν και τοσουτους ειναι επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

της οικιας τους εσθιοντας ως εξαρκειν εις την βρωσιν και μηδεν περισσευσαι,
θυεσθαι δε "τηι τεσσαρεσκαιδεκατηι" το προβατον "προς εσπεραν". Ουκουν πεντε μεν
ημερας συνεστι το θυμα τοις μελλουσι σωζεσθαι δι' αυτου· περαιου μενης δε της
πεμπτης, το μεν ιερειον θυεται, ο δε θανατος υπερβαινει, ο δε σωθεις απολαυει
διηνεκους φωτος, δια τε νυκτος ολης λαμπουσης σεληνης και του ηλιου την
σεληνην διαδεχομενου, τουτο γαρ εν πεντεκαιδεκατηι και πανσεληνωι 9 γινεται. Τα
δε πεντε διαστηματα ταυτα τον απαντα δεικνυσι χρονον του κοσμου διαιρουμενον
εις πεντε, εις τε τον απο Ἀδαμ μεχρι Νωε και τον απο Νωε μεχρι Ἀβρααμ και τον εξ
Ἀβρααμ επι Μωυσην και τον απο Μωυσεως επι την Χριστου παρουσιαν και πεμπτον
<τον> αυτης της παρουσιας· εν ωι χρονωι παντι προυκειτο μεν ανθρωπωι η δια του
μακαριου θυματος σωτηρια, ουπω δε ετελειτο, εν δε τωι πεμπτωι διαστηματι του
χρονου το πασχα το αληθες εθυετο και ο δι' αυτου σωζομενος πρωτογονος
ανθρωπος εις το διηνεκες εξηιει φως· και το γε μη επ' αυτης της εσπερας αλλα "προς
εσπεραν" το πασχα θυεσθαι εδηλου το μη εν αυτωι τωι τελει του παροντος αιωνος
αλλα προς 10 αυτο [το] πασχειν Χριστον.
∆ιηιρημενον δε ουτω τον χρονον εδειξεν η παραβολη <Χριστου> τεμοντος εις
πεντε την ημεραν και τους κεκλημενους εις τον αμπελωνα, τουτ' εστιν εις την της
δικαιοσυνης εργασιαν, φασκοντος καλεισθαι τους μεν υπο την πρωτην ωραν, τους
δε υπο τριτην, τους δε υπο εκτην, τους δε εννατην, τους δε ενδεκατην· και γαρ ησαν
διαφοροι κλησεις αυται και διαφορα δικαιωματα, ετερον μεν το επι Ἀδαμ, ετερον δε
το επι Νωε, αλλο το επι Ἀβρααμ, αλλο το επι Μωυσεως, τελευταιον δε και
τελεωτατον το επι της Χριστου παρουσιας, οτε και των εργων ο μισθος αποδιδοται
πρωτοις τοις τελευταιοις κατα την σωτηριον παραβολην, επει πρωτοι την
αναγεννησιν ημεις εν βαπτισματι κομιζομεθα, οις "ετυθη Χριστος", εφ' ωι ανεστη και
το πνευμα το αγιον εις ανακαινισιν ημων ενεφυσησεν.
11 Αυτη μεν ουν η τεσσαρεσκαιδεκατη μυστικως νοουμενη, και τοιουτον το
του θυματος συμβολον και η την θυσιαν διαδεχομενη φωτεινη νυξ και ημερα· το δε
ολον εφ' εκαστης οικιας εσθιεσθαι το ιερειον και μη εκφερεσθαι των κρεων "εξω"
δηλοι μιαν οικιαν μονην εχουσαν την εν Χριστωι σωτηριαν, αυτη δε ην η καθ' ολης
της οικουμενης εκκλησια, η παλαι μεν αλλοτρια θεου, νυν δε μονη προς θεον
οικειως εχουσα δια το δεξασθαι τους αποσταλεντας παρα του κυριου Ἰησου, ωσπερ η
της Ῥααβ η της παλαι πορνης οικια τους κατασκοπους υποδεξαμενη τους παρα
Ἰησου μονη και 12 εσωζετο, της Ἱεριχω πορθουμενης· ωστε ει και πλειους αι των
Ἑβραιων οικιαι μιας εχουσι δυναμιν, ωσπερ αι κατα πολεις και χωρας εκκλησιαι
πολλαι τον αριθμον ουσαι μια εστιν εκκλησια· εις γαρ εν αυταις ο Χριστος
απανταχου ο τελειος και αμεριστος–διοπερ "τελειον" ην εφ' εκαστης οικιας το
ιερειον και ουκ εις διαφορους εμεριζετο· – φησι γουν ημας και ο Παυλος ενα ειναι
παντας εν Χριστωι, διοτι και ο κυριος εις και η πιστις μια.
13 Την ουν ενωσιν του ιερειου την αδιαιρετον αναγκαιως ο νομος εις
Χριστον προετυπου, εν ταυτηι και την της εκκλησιας ενωσιν προδιατυπων· εν
Χριστωι μεν δη την σωτηριαν εχομεν και εν τηι θυσιαι του Χριστου, και παντα τα προ
της παρουσιας εις την παρουσιαν προευτρεπισθεντα γινωσκομεν και τουτο μονον εις
σωτηριαν απασηι τηι ανθρωποτητι προκειμενον εξ αρχης καθαπερει προ οφθαλμων
τον Χριστον υπερ παντων τυθηναι, μιαι δε τηι εκκλησιαι προσηκουσαν την σωτηριαν
ταυτην επισταμεθα και μηδενα της καθολικης εξωθεν εκκλησιας και πιστεως
μετεχειν Χριστου δυναμενον 14 μηδε σωζεσθαι· και ταυτα ειδοτες ουτε εν τοις κατα
νομον αλλ' εν Χριστωι την απαντος του κοσμου σωτηριαν ισμεν περαιουμενην, ουδε
ταις αθεοις αιρεσεσιν απονεμομεν τι προς την ελπιδα αλλα παντελως εξω της
ελπιδος τιθεμεν αυτας, ατε δη μηδε την βραχυτατην εχουσας Χριστου μετουσιαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

αλλα κενως επιφημιζουσας εαυταις το σωτηριον ονομα προς απατην και βλαβην
των ονοματι και σχηματι 15 μαλλον η αληθειαι προσεχειν δυναμενων. Μητε ουν τα
παλαια τις απορρηγνυτω Χριστου μηδε ανευ Χριστου σωζεσθαι τινα των προτερων
υπονοειτω, μητε τους νυν παραδιδασκοντας και την αληθειαν παραχαραττοντας και
ματαια παρασκευαζοντας εκκλησιων σχηματα τε της αληθειας εκτος και αλλοτρια
Χριστου, τους τοιουτους μητε χριστιανους ονομαζετω τις μητε κοινωνιαν αιρεισθω
προς αυτους· ου γαρ εξεστιν, επειπερ ουκ εκκομιζεται της ιερας οικιας το θυμα ουδε
εις κοινωνιαν τοις "εξω" προφερεται.
16 Εις δε την του Κυριου δοξαν προτετυπωμενον ορωμεν το "τελειον" ειναι
και "αρσεν" και "ενιαυσιον" το προβατον. "Τελειον" μεν γαρ οτι μονος Χριστος
ανενδεης εν τηι πασηι αρετηι και κατα παντα τροπον αμωμος και εξ αρχης και εις
τελος ουδεμιας ενδεων δικαιοσυνης, ως αυτος φησιν· "Ουτως γαρ πρεπον εστιν ημιν
πληρωσαι πασαν δικαιοσυνην"· διο και παντα τα θυματα προσηγετο τελεια και
αμωμα, οτι και παντα εις τυπον εθυετο του Χριστου, και τους ιερεις αρτιους ειναι και
τελειους τοις σωμασιν εκελευεν ο θεος, οτι του αληθους ιερεως ησαν απαντες τυπος.
17 "Ἄρσεν" δε το προβατον, οτι και ηγεμονικον, φυσει την ηγεμονιαν εχον,
ωσπερ ο αρρην εχει σωματικην ηγεμονιαν προς το θηλυ· φυσει γαρ και αληθειαι
Χριστος ηγεμων και βασιλευς, ατε ων επουρανιος ανθρωπος, και συνταχθεις μεν
ημιν ως αδελφος κατα την φυσιν την σαρκικην, εφεστως δε ως δεσποτης κατα την
θεοτητα την 18 πνευματικην. ∆ιο και νυμφιος αυτος δη και μονος ως νυμφης της
πασης ανθρωποτητος, και ουτε Ἰωαννης νυμφιος ο προφητων μεγιστος, ος γε φησι
περι Χριστου και εαυτου, περι Χριστου μεν· "Ὁ εχων την νυμφην νυμφιος εστιν",
περι εαυτου δε· "Ὁ φιλος δε του νυμφιου ο εστηκως και ακουων την φωνην αυτου
χαραι χαιρει δια την φωνην του νυμφιου· αυτη ουν η χαρα η εμη πεπληρωται", ουδε
μην οι αποστολοι νυμφιοι της εκκλησιας, καιτοι γε την προς Χριστον ομοιωσιν κατα
χαριν λαβοντες και υιοι Χριστου δια το Χριστου πνευμα γενομενοι, αλλα τι φησιν ο
μακαριος Παυλος; "Ἡρμοσαμην γαρ υμας ενι ανδρι παρθενον αγνην παραστησαι τωι
Χριστωι".
19 Ἡγεμων ουν αληθως και δεσποτης και βασιλευς ο κυριος, ου μονον οτι
θεος ην εν ανθρωποις, αλλα και κατα την προυπαρχουσαν θεοτητα, οτι φυσει
βασιλευς απασης της κτισεως, ου χαριτι το βασιλευειν λαβων, αλλ' εχων εν αληθειαι
και γεννησει τηι εκ πατρος· ετι δε και "ενιαυσιον" το προβατον, οπερ εδηλου τον
κυριον νεον επι γης οντα και παλαιοτητος ουδεν της εν ανθρωποις εχοντα.
20 Ει τις ουν ανθρωπον ψιλον λεγει τον κυριον και της ημετερας φυσεως
τιθησι τον Χριστον, τουτωι το προβατον ουκ εστι "τελειον" ουδε "αμωμον", ουδεις
γαρ ανθρωπος αμωμος, τουτωι το προβατον ουκ εστιν "αρσεν", ουδεις γαρ
ανθρωπων ηγεμονιαν εχει φυσικην και ολοκληρον προς τους ομοφυεις ανθρωπους·
και ος εν κτισει τον κυριον αριθμει και φησι κεχαρισμενην εχειν, ουκ αληθη, την
θεοτητα, ουδ' ουτος "αρσεν" εχει το θυομενον υπερ αυτου προβατον, ου γαρ εγνω
τον φυσει βασιλεα αλλ' εις ετερον τον μη φυσει μηδε αληθειαι περιτρεπει· αλλα και
ει τις <τι> εκ της ανθρωπινης παλαιοτητος εις Χριστον αναγει η δεκτικον αμαρτιας
λεγειν τολμαι η νομου δουλειαι προσηκοντα η θανατωι κατ' αναγκην υποκειμενον,
ουτος "ενιαυσιον" ουκ εχει το προβατον ουδε της καινοτητος ᾔσθετο της εν Χριστωι.
21 Ὑπολειπεται του προβατου το συμβολον και του εριφου κατανοησαι. Ἔστι
τοινυν το μεν προβατον κατα τον Ἡσαιαν ηπιοτητος της Χριστου συμβολον· "Ὡς
προβατον" γαρ "επι σφαγην ηχθη και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον
αφωνος", εριφος δε κατα τον νομον υπερ αμαρτιας θυμα. "Χιμαρον" γαρ φησι "εξ
αιγων 22 περι αμαρτιας". Προσαχθεις ουν ηπιος ως προβατον, υπερ αμαρτιας ως
χιμαρος ων τεθυται, δια της ηπιοτητος δους εαυτον εις την των ανθρωπων
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

σωτηριαν, ης ευξομεθα τυχειν δια πιστεως και αγαπης του παθοντος υπερ ημων
κυριου Ἰησου Χριστου, δι' ου και μεθ' ου τωι πατρι η δοξα συν αγιωι πνευματι εις τους
αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4


