In exaltationem venerandae crucis
Εις την Ὕψωσιν του τιμιου Σταυρου.
59.679
Πασα μεν η απο των χειρονων επι τα κρειττονα μεταβολη μεγιστην χαραν
και ευφροσυνην τωι γενει των ανθρωπων κατεργαζεται. Πεφυκε γαρ η ανθρωπινη
φυσις, των κρειττονων ορεγομενη, αει σπευδειν επι την των βελτιονων καταληψιν.
Ουτω γουν ηδεια τοις πλεουσιν η εκ χειμωνος εις ευδιαν και γαληνην μεταβασις·
ηδεια δε και τοις οδοιποροις η εκ καματου επ' αναπαυσιν ησυχια· ηδεια δε και τοις
λυπουμενοις η εκ κατηφειας εις ευφροσυνην μεταθεσις· ηδυτερα δε και τοις
νοσουσιν η εξ ασθενιας εις υγιειαν και ευρωστιαν αναληψις· ηδεια δε και τοις
πολεμιοις η απο εχθρας εις φιλιαν και ειρηνην βεβαιωσις· ηδυτερα δε και η απο του
σκοτους και της νυκτος εις την ημεραν μεταπτωσις. Και πασα πραξις, ως εστιν
ειπειν, ηδυτεραν εχει την εργασιαν, οταν οφελος μετα τοις ποθουσιν αυτην
απεργαζηται. Ουτω γουν ορωμεν και την υπο Θεου δεδομενην ημιν απολαυσιν, τηι
μεταβοληι την ευφροσυνην ημιν παρεχομενην.
Σιτος μεν γαρ εστιν ουτως ηδυς· εις δε την γην μετα κοπου καταβαλλομενος
και πολυπλασιαζομενος, ηδυτερος αναδεικνυται μετα πασης χαρας εις πληθος
τροφης λαμβανομενος. Εις μεν γαρ εστι τωι σπορωι κοκκος εις αδηλιαν ριπτομενος.
Ουτω και φυσις αμπελου ηδυτεραν ημιν παρεχει την αναπαυσιν, τηι μεταβοληι του
καρπου το ποτον απο του ξυλου προφερομενη. Ἕλικες μεν γαρ και φυλλα
δριμυτατην και στυπτικωτατην εχουσι την ενεργειαν, ως μηδε στοματι δυνατον
προς γευσιν εφαψασθαι· σταφυλη δε συν ελιξι και φυλλοις εν ενι ξυλωι συμφυομενη,
τοιαυτην γλυκειαν εχει την αισθησιν, ως γλυκαινειν των πικρων και λυπηρων την
εξιν, τον ιδιον καρπον εις ευφροσυνην τηι ποσει παρεχομενη. Ουτω και της ελαιας το
πρεμνον αειθαλες μεν εχει το φυλλον, αει δε νεαζον το δενδρον· φερεται δε κατα
καιρον ο καρπος, ουχ ομοιως τοις πασιν απο του ξυλου φαινομενος, αλλ' ιδιαν τινα
φυσιν εν εαυτωι επιδεικνυμενος. Ἄνθος μεν γαρ πρωτον ως χουν λεπτοτατον εστι
περιβαλλομενος, εν μεσωι δε τουτου αυτος εστιν ως κεγχρος αναφυομενος· και
βοτρυι μεν παρεοικως πληθος αναριθμητον επιδεικνυται, εις αυξησιν δε προιων, του
πληθους μεν ως ανωφελους απαλλαττεται, και πικρος μεν εστιν εως τελους
απογευομενος, αγευστος δε δια χειρων λαμβανομενος· φυλαξ δε δια τουτου της
εαυτου πιοτητος γινομενος, ηδη της πικροτητος τηι μεταβοληι τοσαυτην ηδειαν
παρεχει την γευσιν, ως πασης μεν τρυφης αρτυμα παρεισφερεσθαι, πασης δε
εστιασεως κερασμα προς την ζωην των ανθρωπων γινεσθαι. Και ουτω πασα φυσις
φυτων τε και σπερματων τηι μεταβοληι των καρπων την ευφροσυνην τοις πασι
παρεχουσιν. Ἐπει τοινυν των χαλεπωτερων επι τηι των βελτιονων μεταβοληι
τοσαυτην χαριζεται την απολαυσιν, φερε δη, μεταβαντες επι τα τουτων τιμιωτερα;
θεασωμεθα ποσων ημιν αγαθων προξενος γεγονεν ο σταυρος του Χριστου, δια της
αυτου ενεργειας τοσαυτην μεταβολην αγαθων κατεργασαμενος. Ει γαρ και λυπηρος
και στυγνος ο του Κυριου σταυρος ακουομενος, αλλα χαρας πληρης και φαιδροτητος
εμπλεος, ου παθους, αλλ' απαθειας αιτιος γενομενος.
Ει δε και σκανδαλον εστιν Ἰουδαιοις ονομαζομενος, μωρια δε και τοις εθνεσι
κηρυττομενος, αλλ' ημιν τοις πιστευουσι σωτηρια μνημονευομενος. Ει γαρ και εν
εκκλησιαι σταυρου αναγινωσκομενου, και παθους δια σταυρου μνημονευομενου,
λαος ο σταυρωι πιστευων αγανακτει ελεεινην φωνην και γογγυσμον αφιεμενος, ου
δια τον σταυρον, αλλα δια τους σταυρωσαντας και απιστησαντας. Σταυρος γαρ
 
 

1
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωτηρια της Ἐκκλησιας, σταυρος το καυχημα των εις αυτον ηλπικοτων, σταυρος ο
απαλλαξας ημας των προλαβοντων κακων, και απαρχη των επιγενομενων ημιν
αγαθων, σταυρος η προς Θεον εχθρων καταλλαγη, και επι Χριστον αμαρτωλων
επιστροφη. ∆ια σταυρου γαρ της εχθρας εῤρυσθημεν, και δια σταυρου τωι Θεωι εις
φιλιαν συνηφθημεν· δια σταυρου της του διαβολου τυραννιδος ηλευθερωθημεν, και
δια σταυρου του θανατου και της απωλειας απηλλαγημεν. ∆ια τουτο ο λαος
προτερον μεν περι σταυρου ακουων εγογγυζεν, αυθις δε περι αναστασεως ακουων
τον γογγυσμον εις χαραν μετεβαλε, καθαραι τηι φωνηι την δοξαν προφερομενος.
Σταυρος την ανθρωπειαν φυσιν εις αγγελικην μετεβαλε ταξιν, πασης φθαρτης
59.680 πραξεως αλλοτριαν αποδειξας, και της αφθαρτου ζωης ενδιαιτασθαι
καταξιωσας.
Ουκ ετι γαρ ανθρωπους, αλλα και θεους προσηγορευσε λεγων· Ἐγω ειπα,
Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες. Ουκ ετι δουλους, αλλα φιλους και αδελφους
ωνομασεν, Ἀπαγγελω το ονομα σου τοις αδελφοις μου, λεγων. Ὁραις ποσην
μεταβολην ο σταυρος κατειργασατο; Ἵνα δε μαθηις ακριβεστερον την δυναμιν του
σταυρου, κατανοησον τι προ σταυρου, και τι μετα σταυρον, και ευρησεις του σταυρου
την ενεργειαν. Προ σταυρου Υιος ουκ ην γινωσκομενος, σημερον σταυρου
κηρυττομενου Υιος ονομαζεται, και Πατηρ δι' Υιου γνωριζεται· προ σταυρου
διαβολος προσεκυνειτο, νυν σταυρου κηρυττομενου διαβολος πεπτωκε, και
δαιμονες φυγαδευονται· προ σταυρου πορνειαις και ασελγειαις εσχολαζομεν, νυν δε
σταυρου κηρυττομενου ου μονον πορνειας απεστημεν, αλλα και γαμων
κατεφρονησαμεν, παρθενιαν δε, ην ουκ ᾔδειμεν, δεξαμενοι, ως ιδιαν φυλαττομεν.
Ουκ ην σταυρος κηρυττομενος, και διαβολος τους Ἰουδαιους κατα του Χριστου
συνηγαγε· σημερον σταυρος κηρυσσεται, και οι αποστολοι Ἰουδαιους δια της πιστεως
προσαγουσιν. Ουκ ην σταυρος κηρυττομενος, και υπο θανατου κατειχομεθα· νυν
σταυρος κηρυσσεται, και ως μη οντος θανατου κατεφρονησαμεν· την δε αιωνιον
ζωην εποθησαμεν. Ουκ ην σταυρος κηρυττομενος, και παραδεισου αλλοτριοι ημεν·
σταυρου δε φανεντος παραχρημα ληιστης παραδεισου ηξιωθη. Ὢ μεγαλης δυναμεως
σταυρου, οσην μεταβολην τωι γενει των ανθρωπων κατειργασατο! Ἀπο τοσουτου
σκοτους εις φως απεραντον μετεστησεν, απο θανατου εις ζωην αιωνιον
ανεκαλεσατο, απο φθορας εις αφθαρσιαν ανεκαινισεν. Ουκ ετι γαρ οφθαλμοι
καρδιας απο αγνοιας υπο του σκοτους καλυπτονται, αλλα δια σταυρου τωι φωτι της
γνωσεως καταυγαζονται· ουκ ετι ωτα κωφων υπο απιστιας κεκλεισται· οι κωφοι γαρ
ηκουσαν λογον Κυριου, και οι τυφλοι ανεβλεψαν του ιδειν την δοξαν του Θεου.
Ταυτα του σταυρου τα κατορθωματα, ταυτα ημιν δια σταυρου τα δωρηματα. Τι γαρ
καλον ημιν ουκ απο σταυρου δεδωρηται; τι δε αγαθον ου δια σταυρου ημιν
κατωρθωται;
∆ια σταυρου ευσεβειν εδιδαχθημεν, και της θειας φυσεως την δυναμιν
επεγνωμεν· δια σταυρου δικαιοσυνην Θεου παιδευομεθα, και σωφροσυνης αρετην
μεταδιωκομεν· δια σταυρου αλληλους γνωριζομεν, και οι μακραν οντες Χριστωι
συνηφθημεν, και της χαριτος του αγιου Πνευματος ηξιωθημεν· δια σταυρου αγαπης
την δυναμιν εγνωμεν, και υπερ αλληλων αποθανειν ου παραιτουμεθα· δια σταυρου
παντων των εν τωι κοσμωι καταπεφρονηκαμεν, και ως ουδεν αυτα ειναι ηγησαμεθα,
των μελλοντων αγαθων ορεγομενοι, και των αορατων ως ορωμενων
αντιποιουμενοι. Σταυρος κηρυττεται, και πιστις η εις Θεον ομολογειται, και αληθεια
εις απασαν την οικουμενην πολιτευεται· σταυρος κηρυττεται, και μαρτυρες
αναδεικνυνται, και η εις Χριστον ομολογια κρατυνεται· σταυρος κηρυττεται, και η
αναστασις αναδεικνυται, και η ζωη πεφανερωται, και η των ουρανων βασιλεια
καταπιστευεται, και οι απιστοι τωι σταυρωι πιστευουσι, και σωτηριας τυγχανουσιν οι
 
 

2
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τον σταυρον κατα της ζωης επινοησαντες. Σταυρος τουτων απαντων ημιν προξενος
γεγονε, και δια σταυρου αιδειν εδιδαχθημεν.
Τι τοινυν σταυρου τιμιωτερον; τι δε τουτου ταις ημετεραις ψυχαις
ωφελιμωτερον; Μη ουν επαισχυνθωμεν σταυρον ονομαζοντες, αλλα μετα πασης
παῤρησιας αυτον ομολογησωμεν, δι' ου εις σωτηριαν ανεκληθημεν, και εις αιωνιον
ζωην παραπεμπομεθα. Ὁραις ποσην ο σταυρος ουτος οικονομιαν τωι κοσμωι
κατειργασατο; Μετεβαλεν αυτου τα ανομα πραγματα, και ηλλοιωσε τα αθεα
δογματα, ουκ ετι νομοις διαβολικοις εμπολιτευεται, ου θεσμοις θανατικοις
αναστρεφεται. Θεος γαρ επεδημησε, και της οιστρηλασιας τα παθη εξετεμε, τα ιδια
ενομοθετησε, και τα συμφεροντα και επωφελη εδογματισε· δογματα σωφροσυνης
εθεσπισε, και την ηδυπαθειαν εξεκοψεν· ορους αγιωσυνης ενεθηκε, και νομον
αγνειας ηρμοσε, και ανομον πορνειαν εκποδων εποιησε· τους της εγκρατειας
ενομοθετησε κανονας, και τας των ηδονων επικρατειας ανετρεψε· δογματι θεικωι τα
των επιθυμιων οργανα κατεσπασε, και πασαν την δι' ηδονης εντικτομενην 59.681
αμαρτιαν εμειωσεν. Ἐπειδη γαρ αρχη πορνειας, επινοια ειδωλων, ευρεσις δε αυτων,
φθορα ζωης, δια τουτο την ριζαν της ανομιας εξεκοψεν, ινα παυσηι παντα τα
ρευματα της ασεβειας.
Και κατηργησε μεν τα μυσαρα σεβασματα της ειδωλολατρειας, διεφθειρε δε
τα των αθεμιτων επιτηδευματα, ηχρειωσε τα σχισματα της βακχικης παρανομιας,
και ημαυρωσε τα πλασματα και τα καλλωπισματα της ασεβειας· τα της απατης
ενεκοψεν αδικηματα, και τα της απωλειας ενεφραξε ρευματα· εκαθαρισε τας ψυχας
εκριζωσας τας ακανθας της ασεβειας, και ηνεγκεν ως κοκκον σιτου τα σπερματα της
θεοσεβειας, ιν' αποδειξηι τας ψυχας καρποφορουσας γεννηματα δικαιοσυνης· ηνοιξε
τους καταῤρακτας της πνευματικης σιτοδοσιας, και επληρωσε τας λογικας αποθηκας
των θεικων γεννηματων της επουρανιου σοφιας· ενεφορησε τους πιστευοντας της
του Πνευματος αγιαστιας, και γεγονεν εκαστος δοχειον της ενθεου αγιωσυνης, και
ποταμος της θειας ευπρεπειας. Τουτων ημιν απαντων ο σταυρος εχορηγησε την
κτησιν, και παντων των τηλικουτων αγαθων δια του σταυρου απολαυομεν. Τουτων
απαντων την γνωσιν δια σταυρου ειληφαμεν, και ταυτα παντα δι' αυτου
εδιδαχθημεν. Ἵνα δε μαθηις του σταυρου την δυναμιν και ποσον ισχυει σταυρου
ενεργεια, καταμαθε τα επι του σταυρου γενομενα, και ευρησεις εργα θεικης
δυναμεως δι' αυτου τελουμενα. Σταυρος κατα της ζωης πηγνυται, και ζωη τωι κοσμωι
δια σταυρου εις θανατον επινενοηται, και θανατος νεκρος δι' αυτου αποδεδεικται·
σταυρος κατα της αληθειας ηπλωται, και δια σταυρου κοσμος της αληθειας
πεπληρωται· σταυρος εκτεταται κατα του ∆εσποτου, και ο ∆εσποτης δι' αυτου τας
χειρας εκτεινας, τα παντα προς εαυτον συνηγαγε. Χριστος επι σταυρου κρεμαται, και
διαβολος νενεκρωται· Χριστος επι σταυρου ηπλωται, και σημειον σωτηριας τωι
κοσμωι δεδωρηται· Χριστος επι σταυρου προσηλωται, και πασα ψυχη εκ δεσμων
λελυτρωται· Χριστος επι σταυρου πεπηγε, και η συμπασα κτισις απο της φθορας της
δουλειας ηλευθερωται· Χριστος επι σταυρου αναπεπαυται, και τεραστιον καινοτερον
τωι κοσμωι αναδεδεικται· ηλιου γαρ το φως σκο 59.682 τιζεται. Συμβολον τοις μεν
απιστοις εν ημεραι κρισεως το σκοτος ταμιευομενον, τοις δε πιστευουσι το φως της
ημερας απο σκοτους μεταβαλλομενον. Τουτο δε και προφητικον που λογιον βοαι
λεγον· Και εσται εν εκεινηι τηι ημερα, λεγει Κυριος, δυσεται ο ηλιος μεσημβριας, και
συσκοτασει εν ημεραι το φως, και μεταστρεψω τας εορτας υμων εις πενθος, και
πασας τας ωιδας υμων εις θρηνους. Ὁραις, αγαπητε, ηλικον περιεχει μυστηριον το
προφητικον λογιον;
Ἐνταυθα γαρ αμφοτερων αινιττεται τα πραγματα, Ἰουδαιων τε λεγω των
υπο νομον, και εθνων εξω του νομου την ανομιαν επιτελουντων. Οι μεν γαρ κατα
 
 

3
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομον εορταζοντες πενθησουσι τας εορτας αποτελεσαντες, και αντι ωιδων κοπετον
περι της Ἱερουσαλημ ποιησονται. Ουκ ετι γαρ εσται Ἱερουσαλημ εχουσα τας
λατρειας, ουτε επιτελεσθησεται εορτη εν αυτηι, τελος ειληφοτων απαντων μετα την
Χριστου επιδημιαν και το παθος αυτου και την οικονομιαν. ∆ια τουτο ουν φησι·
Μεταστρεψω τας εορτας υμων εις πενθος, και πασας τας ωιδας υμων εις θρηνους·
των νομικων αποστερουμενοι και εις δουλειαν παντι εθνει παραδιδομενοι, ανθ' ων
ουκ επιστευσαν τωι θειωι και παραδοξωι του σταυρου κηρυγματι. Πενθησει δε και επι
ταις αμαρτιαις εξομολογουμενα εθνη πενθος μακαρισμου προξενον. Μακαριοι γαρ,
φησιν, οι πενθουντες, οτι αυτοι παρακληθησονται. Πενθησουσιν ουν επι ταις
ματαιαις αυτων εορταις, και αισμασιν αθεμιστοις, οις επετελουν τοις ακαθαρτοις
δαιμοσιν.
Ὅρα γαρ μοι σημερον, πως μετανοησας εθνικος, ο προτερον τοις ειδωλοις
εορταζων, μεταστρεφει την εορτην εις πενθος, μετανοων εφ' οις κακως επραττε, και
λεγει θρηνων το προφητικον εκεινο λογιον· Ἐπλανηθημεν εν τηι αισχυνηι ημων, και
επεκαλυψεν ημας τα αμαρτηματα ημων, οτι επλησθημεν ασεβειας ημων. Ἔγνωμεν
αδικιας πατερων ημων.
Ουτως ουν και ημεις καλως θρηνουντες και πενθουντες εν τοις
προγεγραμμενοις ημιν κακοις, τωι σταυρωι εαυτους προσπλεξωμεν, σταυρωι τας
ελπιδας ανατιθεντες, ινα δια σταυρου παιδαγωγηθεντες, και εις ουρανον την
διανοιαν τειναντες, Χριστωι τωι Σωτηρι ημων πλησιασαντες, εγγυς Θεου εν τηι
βασιλειαι των ουρανων γενεσθαι καταξιωθωμεν, εν αυτωι Χριστωι τωι Κυριωι ημων, ωι
η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

4
Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


