In Acta apostolorum (homiliae 1-55)
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΤΑ
ΕΥΡΙΣΚΟΜΕΝΑ ΠΑΝΤΑ. ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΤΑΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ
ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ.
60.13 ΟΜΙΛΙΑ Αʹ.
Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι παντων, ω Θεοφιλε, ων ηρξατο ο
Ἰησους ποιειν τε και διδασκειν, αχρι ης ημερας εντειλαμενος τοις αποστολοις δια
Πνευματος αγιου, ους εξελεξα το, ανεληφθη. αʹ. Πολλοις τουτι το βιβλιον ουδ' οτι
ενι γνωριμον εστιν, ουτε αυτο, ουτε ο γραψας αυτο και συνθεις. ∆ιο και μαλιστα εις
ταυτην εμαυτον εκρινα θειναι την πραγματειαν, ωστε και τους αγνοουντας διδαξαι,
και μη αφειναι τοσουτον λανθανειν και αποκρυπτεσθαι θησαυρον. Ουδε γαρ
ελαττον αυτων των Ευαγγελιων ωφελησαι ημας δυνησεται· τοσαυτης εμπεπλησται
φιλοσοφιας και δογματων ορθοτητος, και θαυματων επιδειξεως, και μαλιστα των
παρα του Πνευματος ειργασμενων. Μη δη λοιπον παρατρεχωμεν αυτο, αλλα μετα
ακριβειας εξεταζωμεν. Και γαρ τας προῤρησεις, ας εν τοις Ευαγγελιοις ο Χριστος
προαναφω 60.14 νει, ταυτας εις εργον εξελθουσας ενταυθα εστιν ιδειν, και απ'
αυτων των πραγματων διαλαμπουσαν την αληθειαν, και πολλην των μαθητων την
επι το βελτιον μεταβολην την απο του Πνευματος αυτοις εγγενομενην. Και γαρ απερ
ηκουσαν του Χριστου λεγοντος, οτι πας Ὁ πιστευων εις εμε, τα σημεια, α εγω ποιω,
κακεινος ποιησει, και μειζονα τουτων ποιησει· και προλεγοντος τοις μαθηταις, οτι
επι ηγεμονας και βασιλεις αχθησονται, και οτι εν ταις συναγωγαις αυτων
μαστιγωσουσιν αυτους, και τα ανηκεστα πεισονται, και οτι περιεσονται παντων, και
οτι το Ευαγγελιον κηρυχθησεται εν ολωι τωι κοσμωι, ταυτα παντα μετα ακριβειας
απασης εκβεβηκοτα εν τωι βιβλιωι τουτωι εστιν ιδειν, και πλειονα τουτων ετερα, απερ
ειρηκεν αυτοις συνων. Ὄψει δε και αυτους τους αποστολους ενταυθα καθαπερ
πτηνους διατρεχοντας γην και θαλατταν, και τους δειλους εκει 60.15 νους και
ασυνετους αθροον αλλους αντ' αλλων γενομενους, και χρηματων υπεροπτας, και
δοξης, και θυμου, και επιθυμιας, παντων απλως ανωτερους γεγονοτας, και πολλην
την ομονοιαν εχοντας, και ουδαμου ουδεμιαν βασκανιαν ως εμπροσθεν, ουδε τον
περι πρωτειων ερωτα, αλλα πασαν απηκριβωμενην εν αυτοις την αρετην, και την
αγαπην μεθ' υπερβολης διαλαμπουσαν, υπερ ης και πολλα παρηγγειλεν αυτοις
λεγων, οτι Ἐν τουτωι γνωσονται παντες, οτι εμοι μαθηται εστε, εαν αγαπατε
αλληλους. Ἔστι δε και δογματα ενταυθα ευρειν, απερ, ει μη τουτο ην το βιβλιον,
ουδενι σαφως ουτω γνωριμα εγενοντο· αλλα το κεφαλαιον της σωτηριας ημων
απεκρυπτετο, και αδηλον ην, και βιου και δογματων ενεκεν. Το πλεον δε των
ενταυθα εγκειμενων, Παυλου πραξεις εισι, του περισσοτερον παντων κοπιασαντος.
Και το αιτιον, οτι αυτου φοιτητης ην ο το βιβλιον τουτο συνθεις Λουκας ο μακαριος·
ου την αρετην πολλαχοθεν μεν και αλλοθεν εστιν ιδειν, μαλιστα δε εκ του προς τον
∆ιδασκαλον αδιασπαστως εχειν, και διαπαντος αυτωι παρακολουθειν. Ὅτε γουν
∆ημας και Ἑρμογενης αυτον εγκατελιπον, ο μεν εις Γαλατιαν, ο δε εις ∆αλματιαν
απελθων, ακουσον τι φησι περι τουτου· Λουκας εστι μονος μετ' εμου· και Κορινθιοις
δε επιστελλων περι αυτου φησιν· Ου ο επαινος εν τωι Ευαγγελιωι δια πασων των
Ἐκκλησιων. Και οταν λεγηι, οτι Ὤφθη Κηφαι, ειτα τοις δωδεκα· και, Κατα το
Ευαγγελιον, ο παρελαβετε, το τουτου λεγει· ωστε ουκ αν τις αμαρτοι την
πραγματειαν ταυτην αυτωι αναθεις. Ὅταν δε ειπω, τουτωι, τωι Χριστωι λεγω. Ει δε τις
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

λεγοι· Και τι δηποτε ουχι παντα συνεγραψε, μεχρι τελους ων μετ' αυτου; εκεινο αν
ειποιμεν, οτι και ταυτα αρκουντα ην τοις βουλομενοις προσεχειν, και οτι προς τα
κατεπειγοντα αει ισταντο, και οτι ουκ εν τωι λογογραφειν ην αυτοις η σπουδη·
πολλα γαρ και αγραφωι παραδοσει δεδωκασι. Και παντα μεν ουν αξια θαυματος τα εν
τωι βιβλιωι τουτωι κειμενα, μαλιστα δε των αποστολων η συγκαταβασις, ην και το
Πνευμα αυτοις υπεβαλλε, παρασκευαζον αυτους τωι της οικονομιας ενδιατριβειν
λογωι. ∆ια δη τουτο τοσαυτα περι Χριστου διαλεχθεντες, ολιγα μεν περι της θεοτητος
αυτου ειρηκασι, τα δε πλειονα περι της ανθρωποτητος διελεγοντο, και του παθους,
και της αναστασεως, και της αναβασεως. Το γαρ ζητουμενον τεως τουτο ην, το
πιστευθηναι, οτι ανεστη και ανεβη εις ουρανους. Ὥσπερ ουν και αυτος ο Χριστος
μαλιστα παντων εσπουδαζε δειξαι, οτι παρα του Πατρος ηκει· ουτω και ουτος, οτι
ανεστη και ανεληφθη, και προς αυτον απηλθε, και παρ' αυτου αφικτο. Ει γαρ μη
τουτο επιστευθη προτερον, πολλωι μαλλον της προσθηκης γενομενης της κατα την
αναστασιν και την αναληψιν, απιστον απαν το δογμα τοις Ἰουδαιοις εδοξεν ειναι.
∆ιο ηρεμα και κατα μικρον αυτους επι τα υψηλοτερα αναγει. Ἐν δε Ἀθηναις και
ανθρωπον αυτον απλως καλει ο Παυλος, ουδεν πλεον ειπων· εικοτως. Ει γαρ αυτον
τον Χριστον διαλεγομενον περι της εις τον Πατερα ισοτητος λιθασαι πολλακις
επεχειρησαν, και βλασφημον δια τουτο εκαλουν, σχοληι γ' αν παρα των αλιεων
τουτον τον λογον εδεξαντο, και ταυτα του σταυρου προχωρησαντος. βʹ. Και τι δει
λεγειν τους Ἰουδαιους, οπου γε και αυτοι τοτε πολλακις οι μαθηται των
υψηλοτερων ακουοντες δογματων, εθορυβουντο και εσκανδαλιζον 60.16 το; ∆ια
τουτο και ελεγε· Πολλα εχω λεγειν υμιν, αλλ' ου δυνασθε βασταζειν αρτι. Ει δε
εκεινοι ουκ εδυναντο, οι συγγενομενοι χρονον τοσουτον αυτωι, και τοσουτων
κοινωνησαντες αποῤρητων, και τοσαυτα θεασαμενοι θαυματα, πως ανθρωποι απο
βωμων και ειδωλων και θυσιων, και αιλουρων, και κροκοδειλων (τοιαυτα γαρ ην
των Ἑλληνων τα σεβασματα), και των αλλων των κακων τοτε πρωτον
αποσπασθεντες, αθροον τους υψηλους των δογματων εδεξαντο λογους; πως δε αν
και Ἰουδαιοι, οι καθ' εκαστην ημεραν μανθανοντες, και ενηχουμενοι υπο του νομου·
Ἄκουε Ἰσραηλ, Κυριος ο Θεος σου, Κυριος εις εστιν, και πλην αυτου ουκ εστιν αλλος·
επι ξυλου σταυρου ιδοντες προσηλωμενον αυτον· μαλλον δε και σταυρωσαντες και
θαψαντες, και ουδε ανασταντα θεασαμενοι· ακουοντες, οτι Θεος εστιν αυτος ουτος,
και τωι Πατρι ισος, ουκ αν μαλιστα παντων απεπηδησαν τε και απεῤραγησαν; ∆ια τοι
τουτο ηρεμα και κατα μικρον αυτους προσβιβαζουσι, και πολληι μεν κεχρηνται τηι
της συγκαταβασεως οικονομιαι, δαψιλεστερας δε απολαυουσι της του Πνευματος
χαριτος, και μειζονα ων αυτος πεποιηκεν εργαζονται τωι αυτου ονοματι, ινα
εκατερωθεν αυτους χαμαι κειμενους αναστησωσι, και τον περι της αναστασεως
πιστωσωνται λογον. Και γαρ τουτο μαλιστα εστι τουτι το βιβλιον, αποδειξις
αναστασεως. Τουτου δε πιστευθεντος, οδωι και τα αλλα προυβαινεν. Ἡ μεν ουν
υποθεσις και ο του βιβλιου σκοπος απας, ως αν τις παχυμερως συλλαβων ειποι,
ουτος μαλιστα εστιν. Ἀκουσωμεν δε λοιπον αυτων των προοιμιων. Τον μεν πρωτον
λογον εποιησαμην περι παντων, ω Θεοφιλε, ων ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και
διδασκειν. Τινος ενεκεν αυτον αναμιμνησκει του Ευαγγελιου; Ὥστε την οικειαν
ακριβειαν ενδειξασθαι. Και γαρ αρχομενος της πραγματειας εκεινης φησιν· Ἔδοξε
καμοι παρηκολουθηκοτι ανωθεν πασιν ακριβως, καθεξης σοι γραψαι. Και ουτε τηι
οικειαι αρκειται μαρτυριαι μονον, αλλα και αναγει επι τους αποστολους το παν,
λεγων· Καθως παρεδοσαν ημιν οι απαρχης αυτοπται και υπηρεται γενομενοι του
λογου. ∆ιο τον λογον αξιοπιστον εκει ποιησας, ουδε δειται ενταυθα ετερας
βεβαιωσεως, απαξ αυτου πιστευθεντος, και δι' εκεινου το ακριβες αυτον της
αληθειας κατηχησας. Ὁ γαρ απερ ηκουσεν αξιοπιστος γενομενος γραψαι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

πιστευθεις, πολλωι μαλλον ο ταυτα συνθεις α μη παρ' ετερων παρειληφεν, αλλ' α
ειδε και ηκουσε, πιστευθηναι δικαιος αν ην. Ει γαρ τα του Χριστου εδεξω, φησι,
πολλωι μαλλον τα των αποστολων. Τι ουν; ιστορια μονον το πραγμα εστι, και
Πνευματος αμοιρος ο λογος; Ουδαμως. Πως; Ὅτι απερ οι απαρχης αυτοπται και
υπηρεται γενομενοι του λογου αυτωι παρεδοσαν, του Πνευματος ησαν. Και διατι μη
ειπεν, οτι Καθως παρεδοσαν ημιν οι Πνευματος αγιου καταξιωθεντες, αλλ', Οι απ'
αρχης αυτοπται γενομενοι; Ὅτι τουτο μαλιστα εις πιστιν εστιν αξιοπιστον, το παρα
αυτοπτων μαθειν· εκεινο δε και αλαζονεια, και τυφος αν εδοξε τοις ανοητοις. ∆ιο
και Ἰωαννης ουτως ελεγεν· Ἐγω εωρακα και μεμαρτυρηκα, οτι ουτος εστιν ο Υιος
του Θεου. Και ο Χριστος δε ουτω διαλεγεται τωι Νι 60.17 κοδημωι παχυτερωι οντι· Ὃ
οιδαμεν λαλουμεν, και ο εωρακαμεν μαρτυρουμεν, και την μαρτυριαν ημων ουδεις
λαμβανει. Και παλιν δεικνυς, οτι πολλα και απο οψεως μαρτυρειν εστι, τοις
μαθηταις ελεγε· Και υμεις μαρτυρειτε περι εμου, οτι απ' αρχης μετ' εμου εστε. Και
αυτοι οι αποστολοι πολλαχου ουτω φασι· Μαρτυρες ημεις και το Πνευμα το αγιον, ο
εδωκεν ο Θεος τοις πειθαρχουσιν αυτωι. Και μετα ταυτα δε πιστουμενος την
αναστασιν ο Πετρος ελεγεν· Οιτινες συνεφαγομεν και συνεπιομεν αυτωι. Ταχιον γαρ
την παρα των συγγενομενων ανθρωπων μαρτυριαν εδεχοντο, δια το της περι του
Πνευματος εννοιας σφοδρα τεως αποδειν. ∆ια τουτο και Ἰωαννης εν τηι του
Ευαγγελιου συγγραφηι ελεγεν, οτι αυτος ειδε, περι του αιματος και του υδατος
διαλεγομενος, την οψιν αυτοις αντι μαρτυριας τιθεις μεγιστης· καιτοι οψεως
ακριβεστερα τα παρα του Πνευματος, αλλ' ου παρα τοις απιστοις. Ἐπει οτι
Πνευματος μετειχεν ο ανηρ, πολλαχοθεν δηλον, απο τε των σημειων των νυν
γινομενων, απο τε του και τους τυχοντας τοτε μεταλαμβανειν Πνευματος, απο τε
της Παυλου μαρτυριας (Ου γαρ, φησιν, ο επαινος εν τωι Ευαγγελιωι), απο τε της κατα
την χειροτονιαν ψηφου. Ειπων γαρ τουτο, επαγει· Ἀλλα και χειροτονηθεις υπο των
Ἐκκλησιων, συνεκδημος ημων εν τηι χαριτι ταυτηι τηι διακονουμενηι υφ' ημων. γʹ.
Και ορα αυτου το ατυφον. Ου γαρ λεγει, Το μεν πρωτον Ευαγγελιον, ο
ευηγγελισαμην· αλλα, Τον μεν πρωτον λογον εποιησαμην, μειζονα εαυτου ειναι
νομιζων του Ευαγγελιου την προσηγοριαν. Καιτοιγε ο Ἀποστολος εντευθεν αυτον
κοσμει λεγων· Ου ο επαινος εν τωι Ευαγγελιωι. Ἀλλ' αυτος μετριαζει και φησι· Τον
μεν πρωτον λογον εποιησαμην περι παντων, ω Θεοφιλε, ων ηρξατο ο Ἰησους ποιειν
τε και διδασκειν· ουχ απλως, περι παντων, αλλ' απ' αρχης μεχρι τελους. Ἄχρι γαρ
της ημερας, φησιν, ης ανεληφθη. Και μην Ἰωαννης δεικνυσιν, οτι ουκ ην δυνατον
παντα γραψαι. Θελων γαρ τουτο δηλωσαι, ειπων, Ἅτινα εαν γραφηται καθ' εν, ουδε
αυτον τον κοσμον οιμαι χωρησαι, προστιθησι, Τα γραφομενα βιβλια. Πως ουν, φησι,
περι παντων ουτος λεγει; Ἀλλ' ουκ ειπε, Παντα, αλλα, Περι παντων· ως αν ειποι τις,
αδρομερως και παχυμερως· η περι παντων λεγει, των συνεχοντων και
κατεπειγοντων. Ειτα δεικνυσι και ποιων παντων. Ὧν ηρξατο ο Ἰησους ποιειν τε και
διδασκειν, τα θαυματα και τας διδασκαλιας αινιττομενος. Ου τουτο δε μονον, αλλ'
οτι και ποιων εδιδασκεν. Ὅρα δε αυτου και την φιλανθρωπον και αποστολικην
γνωμην, ει και ενος ενεκεν τοσαυτην εποιειτο ακριβειαν, ως ολοκληρον Ευαγγελιον
γραψαι. Ἵνα γαρ εχηις, φησι, περι ων κατηχηθης λογων την ασφαλειαν. Και γαρ
ηκουσε του Χριστου λεγοντος· Ουκ εστι θελημα του Πατρος μου, ινα αποληται εις
των μικρων τουτων. Και τινος ενεκεν ουχ εν βιβλιον εποιησεν, ενι τωι Θεοφιλωι
επιστελλων, αλλ' εις δυο διειλεν υποθεσεις; Σαφηνειας ενεκεν, και του διαναπαυσαι
τον ακροατην· αλλως δε, και τηι υποθεσει διηιρημεναι εισιν αι πραγματειαι. Σκοπει δε
οπως εαυτου τους λογους ο Χριστος δια των εργων αξιοπιστους εποιει. 60.18 Περι
πραοτητος παρηινει, και ελεγε· Μαθετε απ' εμου, οτι πραος ειμι και ταπεινος τηι
καρδιαι. Ἐδιδασκεν ακτημονας ειναι, και τουτο εδεικνυτο δια των εργων· Ὁ γαρ Υιος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

του ανθρωπου ουκ εχει, που την κεφαλην κλινηι, φησι. Παλιν εκελευσε τους εχθρους
αγαπαιν. Ἐδιδαξε τουτο επι του σταυρου ευχομενος υπερ των σταυρουντων. Ἔλεγε,
Τωι θελοντι σοι κριθηναι, και τον χιτωνα σου λαβειν, αφες αυτωι και το ιματιον. Ὁ δε
ουχι τα ιματια μονον, αλλα και το αιμα εδωκεν. Ουτω και τοις μαθηταις εκελευσε
ποιειν. ∆ιο και ο Παυλος ελεγε· Καθως εχετε τυπον ημας. Ουδεν γαρ διδασκαλου
ψυχροτερον, εν λογοις φιλοσοφουντος μονον. Τουτο γαρ ου διδασκαλου, αλλ'
υποκριτου. ∆ια τουτο οι αποστολοι προτερον απο του βιου εδιδασκον, και τοτε απο
των ρηματων· μαλλον δε ουδε εδει ρηματων αυτοις, των εργων βοωντων. Ουκ αν δε
τις αμαρτοι και το παθος αυτου πραξιν καλεσας· εν τωι γαρ παθειν εποιησε το μεγα
και θαυμαστον εργον εκεινο, τον θανατον καταλυσας, και τα αλλα παντα
εργασαμενος. Ἄχρι ης ημερας εντειλαμενος τοις αποστολοις δια Πνευματος αγιου,
ους εξελεξατο, ανεληφθη. ∆ια Πνευματος εντειλαμενος, τουτεστι, Πνευματικα προς
αυτους ειπων ρηματα, ουδεν ανθρωπινον. Ἢ τουτο ουν εστιν ειπειν, η οτι δια
Πνευματος αυτοις ενετειλατο. Ὁραις, πως ταπεινως ετι διαλεγεται περι αυτου, ως και
αυτος περι εαυτου, λεγων· Ει δε εγω εν Πνευματι Θεου εκβαλλω τα δαιμονια, Και
γαρ και το Πνευμα το αγιον ενηργει εν εκεινωι τωι ναωι. Τι δαι ενετειλατο;
Πορευθεντες μαθητευσατε παντα τα εθνη, βαπτιζοντες αυτους εις το ονομα του
Πατρος, και του Υιου, και του αγιου Πνευματος, διδασκοντες αυτους τηρειν παντα,
οσα ενετειλαμην υμιν. Μεγα των αποστολων το εγκωμιον, οταν τοιαυτα ωσιν
εγκεχειρισμενοι· της οικουμενης λεγω την σωτηριαν· οταν ρηματα του Πνευματος
γεμοντα· ο δη που και αινιττομενος ειπεν το, ∆ια Πνευματος αγιου· τουτεστι, Και τα
ρηματα, α ελαλησα υμιν, Πνευμα εστι. Τουτο δε φησι, τον ακροατην εις επιθυμιαν
λοιπον αγων του μαθειν τας εντολας, και αξιοπιστους τους αποστολους ποιων, ει γε
τα του Πνευματος μελλουσι λεγειν, και τας του Χριστου εντολας. Ἐντειλαμενος ουν,
φησιν, ανεληφθη. Ουκ ειπεν, Ἀνεβη, επειδη ετι ως περι ανθρωπου διαλεγεται. Ἄρα
και μετα την αναστασιν εδιδασκε τους μαθητας· αλλα τον χρονον τουτον ουδεις
ειπεν ημιν μετα ακριβειας απαντα. Ἀλλ' εγχρονιζει μεν αυτωι ο Ἰωαννης των αλλων
μαλλον, και ουτος· παντα δε σαφως ουδεις απηγγειλε (προς γαρ ετερον ηπειγοντο)·
εμαθομεν δε ταυτα δια των αποστολων· α γαρ ηκουσαν και ειπον· Οις και
παρεστησεν εαυτον ζωντα. Ειπων περι της αναληψεως προτερον, λεγει και περι της
αναστασεως. Ἐπειδη γαρ ειπεν, οτι Ἀνεληφθη, ινα μη νομισηις υφ' ετερων αυτον
ανειληφθαι, επηγαγεν· Οις και παρεστησεν εαυτον ζωντα. Ει γαρ εν τωι μειζονι
εαυτον παρεστησε, πολλωι μαλλον εν τωι ελαττονι. δʹ. Ειδες, πως λανθανοντως
παρασπειρει τα μεγαλα ταυτι δογματα; ∆ι' ημερων τεσσαρακοντα οπτανομενος
αυτοις. Ου γαρ ωσπερ προ της αναστασεως αει μετ' αυτων ην, ουτω και τοτε. Ὅρα
γαρ. Ουκ ειπε, Τεσσαρακοντα ημερας, αλλα, ∆ι' ημερων τεσσαρακοντα. Ἐφιστατε
γαρ, και αφιπτατο παλιν. Τι δηποτε; Ἀναγων αυτων τας διανοιας, και ουκ ετι
συγχωρων ομοιως προς αυτον διακεισθαι ωσ 60.19 περ και εμπροσθεν. Ουχ απλως δε
τουτο εποιει, αλλ' εκατερα μετα ακριβειας κατασκευαζων, και το πιστευθηναι την
αναστασιν, και το μειζονα αυτον νομισθηναι λοιπον η κατα ανθρωπον. Καιτοιγε
ταυτα εναντια ην. Ὑπερ μεν γαρ του πιστευθηναι την αναστασιν πολλα ανθρωπινα
εδει γενεσθαι· υπερ δε θατερου, τουναντιον. Ἀλλ' ομως αμφοτερα γεγονε μετα του
προσηκοντος καιρου. Τινος δε ενεκεν ουχι πασιν, αλλα τοις αποστολοις εφανη; Ὅτι
φαντασμα αν εδοξεν ειναι τοις πολλοις, ουκ ειδοσι το αποῤρητον του μυστηριου. Ει
γαρ και αυτοι οι μαθηται ηπιστουν την αρχην και εθορυβουντο, και αφης εδεηθησαν
της δια χειρος, και τραπεζης, τι τους πολλους εικος παθειν ην; ∆ια τοι τουτο εκ των
σημειων αναμφιβολον ποιει της αναστασεως την αποδειξιν, ωστε μη τοις τοτε
μονον, αλλα και πασι τοις μετα ταυτα φανεραν γενεσθαι την αναστασιν. Ὅπερ γαρ
εκεινοις εκ της οψεως των σημειων, τουτο εκ της πιστεως πασιν υστερον εμελλεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

εσεσθαι. ∆ια τοι τουτο και τους απιστους εντευθεν συλλογιζομεθα. Ει γαρ ουκ
ανεστη, αλλα μενει νεκρος, πως εν τωι ονοματι αυτου οι αποστολοι σημεια εποιησαν;
Ἀλλ' ουκ εποιησαν σημεια; Πως ουν συνεστη το εθνος το ημετερον; Ου γαρ δη και
προς τουτο αντιστησονται, ουδε τοις ορωμενοις μαχησονται. Ὥστε οταν λεγωσι μη
γενεσθαι σημεια, μειζονως εαυτους καταισχυνουσι. Τουτο γαρ μεγιστον σημειον, το
χωρις σημειων την οικουμενην προσδραμειν απασαν, υπο δωδεκα πτωχων και
αγραμματων ανθρωπων αλιευθεισαν. Ουδε γαρ πλουτωι χρηματων, ου σοφιαι λογων,
ουκ αλλωι τινι τοιουτωι περιεγενοντο οι αλιεις· ωστε και ακοντες ομολογησουσι
θειαν ειναι εν αυτοις δυναμιν, αμηχανον γαρ ανθρωπινην ισχυν δυνηθηναι τοσαυτα
ποτε. ∆ια τοι τουτο και αυτος τεσσαρακοντα ημερας εμεινε μετα την αναστασιν,
ελεγχον διδους εν τωι μακρωι χρονωι της οψεως της οικειας, ινα μη φαντασμα ειναι
νομισωσι το ορωμενον. Και ουδε τουτωι ηρκεσθη, αλλα και τραπεζαν προσετιθει.
Ὅπερ ουν και προιων λεγει· Και συναλιζομενος αυτοις. Τουτο δε αει και αυτοι οι
αποστολοι τεκμηριον εποιουντο της αναστασεως λεγοντες· Οιτινες συνεφαγομεν και
συνεπιομεν αυτωι. Τι δε και φαινομενος εποιει, δι' ων επηγαγε δεικνυσι λεγων·
Ὀπτανομενος αυτοις, και λεγων τα περι της βασιλειας του Θεου. Ἐπει δε και
πεπονηκοτες ησαν, και τεταραγμενοι τοις ηδη γεγενημενοις, και προς μεγαλους
εμελλον λοιπον εξιεναι αγωνας, τοις περι των μελλοντων αυτους ανακτωμενος
λογοις, Παρηγγειλεν απο Ἱεροσολυμων μη χωριζεσθαι, αλλα περιμενειν την
επαγγελιαν του Πατρος. Πρωτον αυτους εις την Γαλιλαιαν εξηγαγε, δεδοικοτας ετι
και τρεμοντας, ινα μετα αδειας ακουσωσι των λεγομενων. Ειτα, επειδη ηκουσαν, και
τεσσαρακοντα συνδιετριψαν ημερας, Παρηγγειλε μη απο Ἱεροσολυμων χωριζεσθαι.
Τι δηποτε; Καθαπερ τινας στρατιωτας μελλοντας εις πληθος εμπιπτειν, ουδεις
αφιησιν εξελθειν, εως αν οπλισωνται· ουδε ιππους προπηδαιν της βαλβιδος, εως αν
τον ηνιοχον λαβωσιν· ουτω δη και αυτους προ της του Πνευματος καθοδου φανηναι
επι της παραταξεως ουκ ηφιει, ωστε μη γενεσθαι ευχειρωτους και αλωσιμους τοις
πολλοις. Ου δια τουτο δε μονον, αλλα και επειδη πολλοι ησαν 60.20 οι μελλοντες
πιστευειν αυτοθι. Και προς τουτοις παλιν, ινα μη λεγωσι τινες, οτι τους γνωριμους
αφεντες παρα τοις ξενοις ηλθον κομπασαι, τουτου χαριν παρ' αυτοις τοις
πεφονευκοσι παρεχουσι τα τεκμηρια της αναστασεως, παρ' αυτοις τοις εσταυρωκοσι,
τοις θαψασιν, εν αυτηι τηι πολει εν ηι το πραγμα το παρανομον ετολμηθη, ωστε και
τους εξωθεν επιστομισθηναι απαντας. Ὅταν γαρ οι εσταυρωκοτες αυτοι φαινωνται
και πεπιστευκοτες, ευδηλον, οτι και ο σταυρος και του τολμηματος εδεικνυτο η
παρανομια, και της αναστασεως πολλη η αποδειξις. Ειτα ινα μη λεγωσι, Πως ουν
δυνησομεθα μεταξυ ανθρωπων μιαρων και φονουντων, και τοσουτων οντων, ολιγοι
και ευτελεις οντες μενειν, ορα, πως λυει την αγωνιαν, ειπων· Ἀλλα περιμενειν την
επαγγελιαν του Πατρος, ην ηκουσατε μου. Και ποτε ηκουσαν, φησιν; Ὅτε ελεγε·
Συμφερει υμιν ινα εγω απελθω. Ἐαν γαρ εγω μη απελθω, ο Παρακλητος ουκ
ελευσεται προς υμας· και παλιν, Ἐρωτησω τον Πατερα, και αλλον Παρακλητον
πεμψει υμιν, ινα μενηι μεθ' υμων. εʹ. Και τινος ενεκεν ουχι παροντος αυτου ουδε
απελθοντος ευθεως παρεγενετο, αλλ' αυτος μεν τηι τεσσαρακοστηι ημεραι ανηλθε, το
δε Πνευμα παρεγενετο εν τωι συμπληρουσθαι την ημεραν της πεντηκοστης; Και πως,
ει μηδεπω παρεγεγονει, ελεγε, Λαβετε Πνευμα αγιον; Ἵνα δεκτικους αυτους ποιησηι,
και αρκουντας προς την υποδοχην. Ει γαρ αγγελον μελλων οραιν ο ∆ανιηλ παριετο,
πολλωι μαλλον ουτοι μελλοντες τοσαυτην δεχεσθαι χαριν. Ἢ τουτο ουν εστιν ειπειν,
η οτι το μελλον εσεσθαι ως ηδη γεγενημενον ειρηκεν, ωσπερ οταν λεγηι, Πατειτε
επανω οφεων και σκορπιων, και επι πασαν την δυναμιν του εχθρου. Τινος δε ενεκεν
ουκ ευθυς τοτε παρεγεγονει; Ἐν επιθυμιαι αυτους εδει γενεσθαι του πραγματος, και
ουτω δεξασθαι την χαριν. ∆ια τουτο οτε αυτος απεπτη, τοτε εκεινο ηλθεν. Ει δε ηλθε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

παροντος αυτου, ουκ αν εν τοσαυτηι εγενοντο προσδοκιαι. ∆ια τουτο ουδε ευθεως
ανελθοντος αυτου παραγινεται, αλλα μετα οκτω η εννεα ημερας. Ουτω και ημεις
προς τον Θεον τοτε μαλιστα διεγειρομεθα, οταν εν χρειαι καταστωμεν. ∆ια τουτο και
Ἰωαννης τοτε μαλιστα πεμπει τους μαθητας προς τον Χριστον, οτε εμελλον εν χρειαι
ειναι του Ἰησου, το δεσμωτηριον οικουντος εκεινου. Ἄλλως δε, εδει εν ουρανωι
φανηναι την ημετεραν φυσιν, και τας καταλλαγας γενεσθαι απηρτισμενας, και τοτε
ελθειν το Πνευμα, και καθαραν γενεσθαι την ηδονην. Ει γαρ παροντος αυτου, ο μεν
απηλθεν, ο δε εμεινεν, ουκ αν ην τοσαυτα τα της παραμυθιας· και γαρ σφοδρα αυτου
δυσαποσπαστως ειχον. ∆ιο και ελεγε παραμυθουμενος αυτους· Συμφερει υμιν ινα
εγω απελθω. ∆ια τουτο και ημερας αναμενει τας μεταξυ, ινα μικρον αθυμησαντες,
και εν χρειαι, οπερ εφην, κατασταντες, ολοκληρον και καθαραν καρπωσωνται την
ηδονην. Ει δε ελαττον ην το Πνευμα, ουκ ην αρκουσα η παραμυθια. Πως δε και
ελεγε, Συμφερει υμιν; ∆ια τουτο τα μειζονα αυτωι τετηρηται της διδασκαλιας, ινα μη
ελαττον αυτο νομισωσι. Σκοπει δε ηλικην αυτοις αναγκην επεθηκεν εν
Ἱεροσολυμοις ειναι, τωι υποσχεσθαι εκει το Πνευμα παρεχεσθαι. Ἵνα γαρ μη παλιν
μετα την αναληψιν αυτου φυγωσι, τηι προσδοκιαι ταυτηι καθαπερ τινι δεσμωι κατεχει
παντας αυτους εκεισε. Ειπων δε, Περιμενειν την επαγγελιαν του Πατρος, ην
ηκουσατε μου, επηγαγεν· 60.21 Ὅτι Ἰωαννης μεν εβαπτισεν υδατι, υμεις δε
βαπτισθησεσθε εν Πνευματι αγιωι ου μετα πολλας ταυτας ημερας. ∆εικνυσι λοιπον το
μεσον αυτου και Ἰωαννου, ουκ ετι ως προ τουτου συνεσκιασμενως (και γαρ σφοδρα
συνεσκιασε τον λογον οτε ελεγεν· Ὁ δε μικροτερος εν τηι βασιλειαι των ουρανων
μειζων αυτου εστιν), αλλα νυν φανερωτερον. Ἰωαννης, φησιν, εβαπτισεν υδατι,
υμεις δε βαπτισθησεσθε εν Πνευματι αγιωι. Ουκ ετι κεχρηται τηι μαρτυριαι, αλλα
αναμιμνησκει του προσωπου μονον, εις μνημην των παρ' αυτου ειρημενων εναγων,
και δεικνυσιν αυτους ηδη μειζους λοιπον γεγενημενους Ἰωαννου, ει γε εν Πνευματι
εμελλον και αυτοι βαπτιζειν. Και ουκ ειπεν, Ὑμας δε εγω βαπτιζω εν Πνευματι αγιωι,
αλλα, Βαπτισθησεσθε, διδασκων ημας ταπεινοφρονειν. Τουτο γαρ απο της μαρτυριας
Ἰωαννου δηλον λοιπον ην, οτι αυτος ην ο βαπτιζων, ειποντος, οτι Αυτος υμας
βαπτισει εν Πνευματι αγιωι και πυρι· διο και μονου αυτου εμνημονευσε. Τα μεν ουν
Ευαγγελια, ων ο Χριστος εποιησε και ειπεν ιστορια τις εστιν· αι δε Πραξεις, ων ο
ετερος Παρακλητος ειπε και εποιησε. Και τοτε μεν γαρ πολλα και αυτος εποιει,
ωσπερ ουν και νυν ο Χριστος ενεργει, καθαπερ και τοτε· αλλα τοτε μεν δια του ναου,
νυν δε δια των αποστολων· και τοτε μεν εις παρθενικην ηλθε μητραν, και ναον
διεπλασε, νυν δε εις ψυχας αποστολικας· και τοτε μεν εν ειδει περιστερας, νυν δε εν
ειδει πυρος. Τι δηποτε; Ἐκει μεν το πραον δηλων, ενταυθα δε και το τιμωρητικον.
Και της κρισεως δε ευκαιρως αναμιμνησκει. Ὅτε μεν γαρ αμαρτηματα συγχωρησαι
εδει, πολλης εδει της πραοτητος· επειδη δε ετυχομεν της δωρεας, λοιπον και κρισεως
και εξετασεως καιρος. Πως δε, Βαπτισθησεσθε, λεγει, υδατος ουκ οντος εν τωι
υπερυωι; Ὅτι το κυριωτερον το Πνευμα εστι, δι' ου και το υδωρ ενεργει· ωσπερ ουν
και αυτος κεχρισθαι λεγεται, ουδαμου χρισαμενος ελαιωι, αλλα Πνευμα δεξαμενος·
αλλως δε και υδατι βαπτιζομενους αυτους εστιν ευρειν, και εν διαφοροις καιροις.
Ἐφ' ημων μεν γαρ αμφοτερα γινεται υφ' εν, τοτε δε διεσπασμενως. Παρα γαρ την
αρχην υπο Ἰωαννου εβαπτισθησαν· και μη θαυμασηις. Ει γαρ πορναι και τελωναι επι
το βαπτισμα ᾔεσαν εκεινο, πολλωι μαλλον οι μετα ταυτα βαπτιζεσθαι μελλοντες υπο
του Πνευματος. Ειτα ινα μη λεγωσιν, εν επαγγελιαις αει το πραγμα (και γαρ και ηδη
πολλα περι αυτου διελεχθη), μηδε νομισωσιν αυτο ενεργειαν ειναι ανυποστατον,
απαγων αυτους της τοιαυτης υπονοιας, Ου μετα πολλας ταυτας ημερας, φησι. Και
ουκ εδηλωσε ποτε, ινα αει γρηγορωσιν, αλλ' οτι μεν εγγυς εσται ειπεν, ινα μη
εκλυθωσι· ποτε δε, ουκ ετι προσεθηκεν, ινα αει νηφωσιν. Ου τουτωι δε μονον αυτους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

πιστουται, τηι ταχυτητι λεγω του καιρου, αλλα και τωι λεγειν, Την επαγγελιαν, ην
ηκουσατε μου. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ου νυν υμιν ειπον, φησι, μονον, αλλα και
ηδη επηγγειλαμην, α ποιησω παντως. Τι τοινυν θαυμαζεις, ει την ημεραν της
συντελειας μη λεγει, οπου γε ταυτην την ουτως εγγυς ουσαν ουκ ηθελησε ποιησαι
καταδηλον; Και μαλα εικοτως, ιν' αει εγρηγοροτες ωσι και εν προσδοκιαι και
μεριμνηι. ʹ. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι χαριτος απολαυσαι μη νηφοντα. Ἢ ουχ οραις, τι
φησι και Ἠλιας προς τον 60.22 μαθητην; Ἐαν ιδηις με αναλαμβανομενον, εσται σοι
ουτω· τουτεστι, Γενησεται σοι τουτο, ο αιτεις. Και ο Χριστος δε πανταχου τοις
προσιουσιν ελεγε· Πιστευεις; Ἐαν γαρ μη οικειωθωμεν προς το διδομενον, ουδε της
ευεργεσιας σφοδρα αισθανομεθα. Ουτω και επι Παυλου· ουκ ευθεως η χαρις ηλθεν,
αλλα τρεις ημεραι εγενοντο μεταξυ, εν αις ην τυφλος, υπο του φοβου σμηχομενος
και προπαρασκευαζομενος. Καθαπερ γαρ οι την αλουργιδα βαπτοντες, προτερον
ετεροις τισι το δεχομενον την βαφην προπαρασκευαζουσιν, ινα μη εξιτηλον γενηται
το ανθος· ουτω δη και ενταυθα προτερον μεμεριμνημενην κατασκευαζει την ψυχην
ο Θεος, και τοτε την χαριν εκχει. ∆ια τουτο και ουδε ευθεως το Πνευμα επεμψεν,
αλλ' εν τηι πεντηκοστηι. Ει δε λεγοι τις, Τινος ενεκεν και ημεις ουκ εν τωι καιρωι
τουτωι βαπτιζομεν; εκεινο αν ειποιμεν, οτι η μεν χαρις η αυτη και τοτε και νυν· η δε
διανοια υψηλοτερα γινεται νυν, νηστειαι προπαρασκευαζομενη. Και ο της
πεντηκοστης δε καιρος εχει τινα λογον ουκ απεικοτα. Ποιον δη τουτον; Ἀρκουντα
ενομισαν οι Πατερες ειναι χαλινον επιθυμιας πονηρας και μεγαλην διδασκαλιαν το
βαπτισμα, εις το και εν καιρωι τρυφης σωφρονειν. Καθαπερ ουν αυτωι συναλιζομενοι
τωι Χριστωι, και τραπεζης κοινωνουντες, μηδεν απλως πραττωμεν, αλλ' εν νηστειαις
και ευχαις, και σωφροσυνηι πολληι διαγωμεν. Ει γαρ επι αρχην μελλων ιεναι τις
βιωτικην, παρασκευαζει εαυτωι απαντα τον βιον, και ινα τυχηι τινος αξιωματος, και
χρηματα αναλισκει, και χρονον δαπαναι, και μυριους υπομενει πονους· τινος αν
ειημεν ημεις αξιοι μετα τοσαυτης ραιθυμιας τηι βασιλειαι των ουρανων προσιοντες,
και ουτε πριν η λαβειν σπουδαζοντες και μετα το λαβειν ραιθυμουντες; ∆ια γαρ τουτο
μετα το λαβειν ραιθυμουμεν, επειδη πριν η λαβειν ουκ εγρηγοραμεν. ∆ια τουτο
πολλοι μετα το λαβειν ευθεως επι τον προτερον επανηλθον εμετον, και χειρους
εγενοντο, και χαλεπωτεραν επεσπασαντο κολασιν, των μεν προτερων απαλλαγεντες
αμαρτηματων, ταυτηι δε μειζονως τον κριτην παροξυναντες, οτι τοσαυτης
απαλλαγεντες αῤρωστιας, ουδε ουτως εσωφρονισθησαν, αλλ' επαθον οπερ ηπειλησε
τωι παραλυτικωι ο Χριστος, λεγων· Ἴδε υγιης γεγονας· μηκετι αμαρτανε, ινα μη
χειρον τι σοι γενηται· και ο περι των Ἰουδαιων δε προυλεγε, δεικνυς οτι τα
ανηκεστα πεισονται αγνωμονουντες· Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, φησιν,
αμαρτιαν ουκ ειχον. Ὥστε διπλα και τετραπλα τα μετα ταυτα αμαρτηματα γινεται.
Πως; Ὅτι μετα την τιμην αγνωμονες γινομεθα και πονηροι. Και δια τουτο ουδεν
ημιν βοηθει λοιπον το λουτρον εις το πραοτερας τυχειν τιμωριας. Σκοπει δε· εσχε τις
αμαρτηματα χαλεπα, η φονευσας, η μοιχευσας, η ετερον τι χαλεπωτερον
εργασαμενος, αφεθη δια του λουτρου ταυτα. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν ουδεν
αμαρτημα, και ασεβημα, οπερ ουκ εικει και παραχωρει τηι δωρεαι· θεια γαρ εστιν η
χαρις. Παλιν εμοιχευσε τις και εφονευσεν· η μεν προτερα μοιχεια λελυται, και ο
φονος εκεινος συγκεχωρηται, και ουκ ανακαλειται (Ἀμεταμελητα γαρ τα χαρισματα,
και η κλησις του Θεου)· υπερ δε των μετα το βαπτισμα τοσαυτην διδοαμεν δικην,
οσην αν ει και εκεινα ανεκληθη, και πολλωι χειρονα. Ουκετι γαρ απλουν εστι το
αμαρτημα, αλλα διπλουν, και τριπλουν. Ὅτι δε μει 60.23 ζων τουτων των
αμαρτηματων η δικη, ακουσον τι φησιν ο Παυλος· Ἀθετησας τις νομον Μωυσεως,
χωρις οικτιρμων επι δυσιν η τρισι μαρτυσιν αποθνησκει· ποσωι δοκειτε χειρονος
αξιωθησεται τιμωριας ο τον Υιον του Θεου καταπατησας, και το αιμα της ∆ιαθηκης
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7

κοινον ηγησαμενος, και το πνευμα της χαριτος ενυβρισας; Ταχα πολλους
απετρεψαμεν νυν λαβειν το βαπτισμα. Ἀλλ' ου δια τουτο ταυτα ειρηκαμεν, αλλ' ινα
λαβοντες μεινωσιν εν σωφροσυνηι και επιεικειαι πολληι. Ἀλλα δεδοικα, φησιν. Ει
εδεδοικεις, ελαβες αν και εφυλαξας. Ἀλλα δι' αυτο μεν ουν τουτο ου λαμβανω, φησι,
δια το φοβεισθαι. Το δε ουτως απελθειν ου δεδοικας; Φιλανθρωπος εστι, φησιν, ο
Θεος. Ουκουν λαβε το βαπτισμα· φιλανθρωπος γαρ εστι και βοηθει. Συ δε, ενθα μεν
αν δεηι σπουδασαι, ου προβαλληι την φιλανθρωπιαν ταυτην· ενθα δ' αν θεληις
αναβαλεσθαι, τοτε αυτης μεμνησαι· καιτοι τοτε καιρον αν εχοι η φιλανθρωπια αυτη,
και μαλλον αυτης επιτευξομεθα, οταν και τα παρ' εαυτων εισενεγκωμεν. Ὁ μεν γαρ
το παν επι τον Θεον ριψας, και μετα το βαπτισμα αμαρτανων οια εικος ανθρωπον
οντα, μετανοων τευξεται φιλανθρωπιας· ο δε ωσπερ σοφιζομενος του Θεου την
φιλανθρωπιαν, απελθων αμοιρος της χαριτος, απαραιτητον εξει την τιμωριαν. Τι δε
τοιαυτα κατα της σεαυτου σωτηριας προβαλληι; Ἀμηχανον γαρ, αμηχανον, ως εγωγε
οιμαι, τον τοιαυταις ελπισιν αναβαλλομενον εργασασθαι τι γενναιον και αγαθον. Συ
δε ανθ' οτου τοσουτον φοβον αναδεχηι, και το αδηλον του μελλοντος προβαλληι;
διατι μη μεταβαλλεις τον φοβον τουτον εις πονον και σπουδην, ιν' εσηι μεγας και
θαυμαστος; τι βελτιον, φοβεισθαι, η πονειν; Ει τις σε εκαθισεν εν οικωι πεπονηκοτι
αργουντα, ειπων, οτι Προσδοκα επι την σην κεφαλην πεσεισθαι την οροφην σαθραν
ουσαν (ισως μεν γαρ πεσειται, ισως δε ου πεσειται)· ει δε μη τουτο θελεις, εργαζου,
και τον ασφαλεστερον οικει θαλαμον· τι αν ειλου μαλλον, την αργιαν εκεινην μετα
του φοβου, η την εργασιαν ταυτην μετα του θαῤρειν; Ουκουν ουτω και νυν ποιει. Το
μεν γαρ αδηλον του μελλοντος καθαπερ οικος τις εστι σαθρος, αει πτωσιν απειλων·
η δε εργασια αυτη, η πονον εχουσα, το ασφαλες εγγυαται. ζʹ. Μη γενοιτο μεν ουν
ημας εμπεσειν εις αναγκην τοσαυτην, ωστε αμαρτανειν μετα το λουτρον· πλην ει και
γενοιτο τι τοιουτον, μηδε ουτως απογνωμεν. Φιλανθρωπος εστιν ο Θεος, και πολλας
ημιν δεδωκεν οδους αφεσεως και μετα ταυτα. Πλην ωσπερ οι μετα το λουτρον
αμαρτανοντες, των κατηχουμενων κατα τουτο μαλλον κολαζονται, ουτως οι
ειδοτες, οτι μετανοιας εστι φαρμακα, και μη θελοντες αυτοις κεχρησθαι,
χαλεπωτερα υποστησονται. Ὅσωι γαρ αν επιτεινηται η φιλανθρωπια του Θεου,
τοσουτωι και η κολασις αυξεται μαλλον, εαν μη εις δεον τηι φιλανθρωπιαι
χρησωμεθα. Τι λεγεις, ανθρωπε; Μεστος ων κακων τοσουτων, και απεγνωσμενος,
αθροον εγενου φιλος, και προς την ανωτατω τιμην ανηνεχθης, ουκ εξ οικειων
πονων, αλλ' εκ της του Θεου δωρεας, και παλιν επι την προτεραν επανηλθες
ασχημοσυνην, και δεον κολασθηναι χαλεπως, ο δε ουδε ουτως απεστραφη, αλλ'
εδωκε μυριας αφορμας σωτηριας, δι' ων εσηι φιλος. Και ο μεν Θεος ταυτα, συ δε ουδε
ουτως εθελεις πονειν. Και ποιας αξιος εσηι συγγνωμης λοιπον; πως δε ουκ εικοτως
Ἕλληνες σε γελασονται, καθαπερ 60.24 κηφηνα τινα ζωντα εικη και ματην; Ει γαρ
δυνατη, φησιν, η παρ' υμων φιλοσοφια, δειξατε, τι βουλεται των αμυητων το
πληθος; Καλα τα μυστηρια και ποθεινα· αλλ' ουδεις ψυχοῤραγων λουτρον
λαμβανετω. Ου γαρ εκεινος των μυστηριων ο καιρος, αλλα των διαθηκων·
μυστηριων δε καιρος, υγεια φρενων, και σωφροσυνη ψυχης. Ειπε γαρ μοι, ει
διαθηκας ουκ αν τις ελοιτο ουτω διακειμενος γραψαι· καν γραψηι δε, διδωσι τοις
μετα ταυτα λαβην (δια γαρ τοι τουτο και προταττουσι ταυτι τα ρηματα λεγοντες, οτι
Ζων, και φρονων, και υγιαινων επισκηπτω περι των εμαυτου)· πως αν τις εξεστηκως
δυνηθειη μετα ακριβειας μυσταγωγεισθαι; Ει γαρ περι βιωτικων πραγματων
βουλευομενωι ουκ αν επιτρεψαιεν οι των εξωθεν νομοι τωι μη σφοδρα υγιαινοντι
διαταττεσθαι, και ταυτα εν τοις αυτου μελλοντι νομοθετειν· πως περι βασιλειας
ουρανων μανθανων, και των αποῤρητων εκεινων αγαθων, δυνησηι σαφως παντα
μαθειν, πολλακις και παραπληξ υπο της αῤρωστιας γενομενος; ποτε δε τα ρηματα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

8

εκεινα προς τον Χριστον ερεις, Συνθαπτομενος αυτωι, μελλων αποπηδαιν; Και γαρ και
δια των εργων, και δια των ρηματων επιδεικνυσθαι χρη την ευνοιαν. Συ δε ταυτον
ποιεις, οιον αν ει τις απογραφεσθαι βουλοιτο στρατιωτης, του πολεμου λυεσθαι
μελλοντος· η αθλητης αποδυεσθαι, του θεατρου λοιπον ανασταντος. Και γαρ οπλα
δια τουτο λαμβανεις, ουχ ινα ευθεως αποπηδησηις, αλλ' ινα λαβων κατα του
εναντιου τροπαιον στησηις. Μηδεις νομιζετω ακαιρον ειναι τον περι τουτων λογον,
ει μη εστι τεσσαρακοστη νυν. ∆ια γαρ τουτο δακνομαι, οτι καιρον παρατηρειτε εν
τοις τοιουτοις. Καιτοιγε ο ευνουχος εκεινος, και βαρβαρος ων και οδοιπορων, και εν
μεσηι λεωφορωι ων, καιρον ουκ εζητησεν· αλλ' ουδε ο δεσμοφυλαξ, και ταυτα μεταξυ
δεσμωτων ων, και τον διδασκαλον μεμαστιγωμενον και δεδεμενον ορων, και τεως
αυτον μελλων ενδον εχειν. Ἐνταυθα δε ου δεσμωτηριον οικουντες, ουδ' εν οδοις
οντες, αναβαλλονται πολλοι, και ταυτα οντες προς εσχατας αναπνοας. ηʹ. Ει μεν ουν
ετι αμφιβαλλεις, οτι Θεος εστιν ο Χριστος, εξω στηθι, και μηδε θειων ακουε λογων,
μηδε εν τοις κατηχουμενοις αριθμει σαυτον· ει δε θαῤρεις, και οιδας τουτο σαφως, τι
μελλεις; τι δε αναδυηι και οκνεις; ∆εδοικα μη αμαρτω, φησι. Το δε χαλεπωτερον ου
δεδοικας, μη μετα φορτιων τοσουτων απελθηις εκει; Ουδε γαρ εστιν ισον, χαριτος
προκειμενης μη τυχειν, και κατορθουν επιχειρουντα αποτυχειν. Ειπε δη μοι, αν γαρ
εγκαληι, Τινος ενεκεν ου προσηλθες. τινος ενεκεν ου κατωρθωσας, τι ερεις; Ἐκει μεν
γαρ ταχα το φορτικον εχεις ειπειν και των προσταγματων και της αρετης· ενταυθα
δε ουδεν τοιουτον. Χαρις γαρ εστι δωρεαν παρεχομενη την ελευθεριαν. Ἀλλα
δεδοικας μη αμαρτηις; Ταυτα μετα το βαπτισμα λεγε. Τοτε εχε τον φοβον, ωστε
φυλαξαι την παῤρησιαν, ην ελαβες, ουχ ωστε μη λαβειν δωρεαν τοιαυτην. Νυν δε
προ μεν του βαπτισματος ευλαβης συ, μετα δε το βαπτισμα ραιθυμος. Ἀλλα τον
καιρον αναμενεις της τεσσαρακοστης; Τινος ενεκεν; μη γαρ εχει τι πλεον εκεινος ο
καιρος; Οι γουν αποστολοι ουκ εν τωι πασχα κατηξιωθησαν της χαριτος, αλλ' εν
ετερωι καιρωι· και οι τρισχιλιοι και οι πεντακισχιλιοι, οτε εβαπτισθησαν, πασχα ουκ
ην καιρος· και ο Κορνηλιος, και ο ευνουχος, και ετεροι πλειους. Μη τοινυν καιρον
αναμενωμεν, μηποτε μελλοντες και αναβαλλομενοι απελθωμεν κενοι και ερημοι
τοσουτων 60.25 αγαθων. Πως οιεσθε οδυνωμαι, οταν ακουσω, οτι αμυητος τις
απηνεχθη εντευθεν, τας αφορητους εννοων κολασεις εκεινας, την απαραιτητον
τιμωριαν; πως δακνομαι παλιν, οταν ετερους ιδω προς τας εσχατας φθανοντας
αναπνοας, και μηδε εντευθεν σωφρονιζομενους; ∆ια τοι τουτο πολλα της δωρεας
ταυτης αναξια γινεται. ∆εον γαρ ευφραινεσθαι, και χορευειν, και χαιρειν, και
στεφανουσθαι, ετερου μυσταγωγουμενου, οταν ακουσηι του καμνοντος η γυνη, οτι
τουτο επεσκηψεν ο ιατρος, ως επι κακωι τινι κατακοπτεται και θρηνει, και κωκυτοι
και οιμωγαι πανταχου της οικιας ως επι καταδικων των την εσχατην απαγομενων
οδον. Και εκεινος δε παλιν τοτε οδυναται πλεον, καν ανενεγκηι απο της αῤρωστιας,
χαλεπωτερον αλγει ως επηρεασθεις. Ἐπειδη γαρ ου παρεσκευαστο προς αρετην,
οκνει λοιπον, και αναδυεται προς τους αγωνας τους μετα ταυτα. Ὁραις, οια ο
διαβολος κατασκευαζει μηχανηματα, οσην την αισχυνην, οσον τον γελωτα;
Ἀπαλλαγωμεν τοινυν τουτου του γελωτος· ζησωμεν ως ο Χριστος εκελευσε. ∆ια
τουτο εδωκε το βαπτισμα, ουχ ινα λαβοντες απελθωμεν, αλλ' ινα επιζησαντες
καρπους επιδειξωμεθα. Πως ερεις, Καρποφορει, τωι απιοντι, τωι εκκοπεντι; ουκ
ηκουσας, οτι Ὁ καρπος του Πνευ 60.26 ματος εστιν αγαπη, χαρα, ειρηνη; Πως ουν τα
εναντια γινεται; Και γαρ η γυνη παρεστηκε πενθουσα, οτε χαιρειν εδει· τα τεκνα
οδυρομενα, οτε συνηδεσθαι εχρην· αυτος ο κειμενος εσκοτωμενος, θορυβου γεμων
και ταραχης, οτε πανηγυριζειν εδει· αθυμιας πεπληρωμενος πολλης, δια την
ορφανιαν των τεκνων, δια την χηρειαν της γυναικος, δια την ερημιαν της οικιας.
Ουτω τις προερχεται μυστηριοις; ειπε μοι· ουτως απτεται τραπεζης ιερας; ταυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

9

ανεκτα; Καν μεν βασιλευς πεμψηι γραμματα, τους εν δεσμωτηριωι λυων, ευφροσυνη
και χαρα· ο δε Θεος καταπεμπει το Πνευμα εξ ουρανων, ουχι ελλειμματα χρηματων,
αλλ' ολοκληρα αμαρτηματα συγχωρων· και παντες θρηνειτε και οδυρεσθε; Τις η
ανωμαλια αυτη; Ουπω γαρ λεγω, οτι και νεκροις επεχυθη υδωρ, και τα αγια εῤριφη
εις γην· αλλ' ουχ ημεις τουτων αιτιοι, αλλ' οι αγνωμονες. ∆ιο παρακαλω παντα
αφεντας συστρεψαι εαυτους και προσιεναι τωι βαπτισματι μετα προθυμιας απασης,
ινα και εν τωι παροντι πολλην επιδειξαμενοι σπουδην, της μελλουσης τυχωμεν
παῤρησιας· ης γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, ωι η δοξα και το κρατος εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.25 ΟΜΙΛΙΑ Βʹ. Οι μεν ουν συνελθοντες επηρωτων αυτον λεγον
τες· Κυριε, ει εν τωι χρονωι τουτωι αποκαθιστα νεις την βασιλειαν τωι
Ἰσραηλ;
αʹ. Ὅταν τι μελλωσιν ερωταιν οι μαθηται, ομου προσερχονται. Τουτο δε
ποιουσιν, ινα τωι πληθει δυσωπησωσιν. Ἤδεισαν γαρ, οτι το πρωην παρ' αυτου
ειρημενον, οτι Ουδεις οιδε την ημεραν, διακρουομενου ην, ουκ αγνοουντος, αλλ'
αναβαλλομενου την αποκρισιν· οθεν παλιν προσερχονται, και ερωτωσιν. Ουκ αν δε
ηρωτησαν, ει γε οντως ησαν πεπεισμενοι. Ἐπειδη γαρ ηκουσαν, οτι Πνευμα μελλουσι
λαμβανειν, ως αξιοι λοιπον οντες ηθελον μαθειν, και προς απαλλαγην ησαν ετοιμοι.
Ου γαρ εβουλοντο καθειναι εαυτους εις κινδυνους, αλλα αναπνευσαι· διοτι ου μικρα
ην τα συμβεβηκοτα αυτοις, αλλα περι των εσχατων ο κινδυνος επεκρεμασθη. Ουδεν
ουν αυτωι περι του Πνευματος ειποντες, ερωτωσι λεγοντες· Κυριε, ει εν τωι χρονωι
τουτωι αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ; Και ουκ ειπον, Ποτε; αλλα, Ει νυν;
φησιν· ουτως επεθυμουν την ημεραν μαθειν. ∆ιο και μετα πλειονος προσιασι της
τιμης. Ἐμοι δε δοκει ουδε τετρανωσθαι πως αυτοις, τις ποτε ην η βασιλεια· ουπω γαρ
ην το Πνευμα διδαξαν αυτους. Και ουκ ειπον, Ποτε ταυτα εσται; αλλα τι; Ει εν τωι
χρονωι τουτωι αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ; ως ηδη εκπεπτωκυιαν.
Ταυτα ουτω πυνθανονται, οτι περι τα αισθητα ετι διεκειντο, ει και μη ομοιως ως
προτερον· ουδε γαρ ουδεπω γεγενηντο βελτιους. Ουτω λοιπον ουτοι μειζονα περι
αυτου εφανταζοντο. Ἐπει ουν ανηχθησαν, και αυτος ανηγμενως αυτοις διαλεγεται.
Ουκετι γαρ λεγει προς αυτους, οτι Ουδε ο Υιος οιδε την ημεραν· αλλα τι; Ουχ υμων
εστι γνωναι χρονους η καιρους, ους ο Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι. Μειζονα
αιτειτε, φησι. Και μην ηδη εμαθον και α πολλωι μειζονα ην. Και ινα μαθηις τουτο
60.26 ακριβως, ορα ποσα απαριθμουμαι. Τι μειζον, ειπε μοι, του μαθειν αυτους απερ
εμαθον; Ἔμαθον γουν, οτι Υιος του Θεου εστι, και Υιον εχει ο Θεος ομοτιμον·
εμαθον, οτι αναστασις εσται· εμαθον, οτι ανελθων εκαθισεν εν δεξιαι του Πατρος· το
τουτου φρικωδεστερον εμαθον, οτι σαρξ ανω καθηται, και προσκυνειται υπο
αγγελων· εμαθον, οτι ηξει παλιν κριναι παντα τον κοσμον· εμαθον, οτι μελλουσι
καθεδεισθαι και αυτοι τοτε κριται των δωδεκα φυλων του Ἰσραηλ· εμαθον, οτι
Ἰουδαιοι εκβαλλονται, οι δε εξ εθνων αντεισερχονται. Το ταυτα ειδεναι οτι εσται,
μεγα· το δε μαθειν, οτι βασιλευσει τις η το ποτε, ουδεν μεγα. Ἔμαθε Παυλος α ουκ
εξον ανθρωπωι λαλησαι· τα προ του κοσμου απαντα εμαθε. Τι μαθειν δυσκολωτερον,
την αρχην, η το τελος; Ευδηλον, οτι το πρωτον. Ουκουν τουτο Μωυσης εμαθε, και
ποτε, και προ ποσων χρονων, δεικνυσι δι' ων αριθμει τα ετη. Τουτο και Σολομων, διο
και ελεγε· Μνημονευσω τα απ' αιωνος. Ὅτι τοινυν εγγυς εστιν, ισασι μετα ταυτα και
ουτοι· ωσπερ και ο Παυλος, λεγων· Ὁ Κυριος εγγυς, μηδεν μεριμνατε. Ἀλλα τοτε ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

10

εγνωσαν, καιτοι λαβοντες τεκμηρια. Ὁ δε Χριστος ωσπερ ειπεν, Ου μετα πολλας
ταυτας ημερας, αγρυπνειν αυτους βουλομενος, και ουκ εδηλωσε φανερως· ουτω και
νυν ποιει. Ἄλλως δε, και εκεινοι ενταυθα ου περι συντελειας, αλλα περι βασιλειας
ερωτωσι· διο και, Ει εν τωι χρονωι τουτωι αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ;
ελεγον. Ὁ δε ουδε τουτο αυτοις εξεκαλυψε. Περι δε του τελους και προ τουτου τουτο
ηρωτων· αλλ' ουχ ωσπερ εκει απεκρινατο σφο 60.27 δροτερον, απαγων αυτους του
νομιζειν την απαλλαγην ειναι πλησιον, και ενεβαλεν εις τους κινδυνους· ουτω και
ενταυθα, αλλ' ημερωτερον. Ἵνα γαρ μη δοκωσιν υβρισθαι μηδε προφασεις ειναι
ταυτα, ακουσον και πως ευθεως αυτοις δωσειν επαγγελλεται εφ' ωι εχαρησαν.
Ἐπηγαγε γουν· Ἀλλα ληψεσθε δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας,
και εσεσθε μοι μαρτυρες εν τε Ἱερουσαλημ, και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι, και Σαμαρειαι,
και εως εσχατου της γης. Ειτα, ινα μη παλιν αυτον ερωτωσιν, ευθεως ανεληφθη.
Καθαπερ ουν εκει τωι φοβωι αυτους εσκοτωσε, και τωι ειπειν, ουκ οιδα· ουτω και
ενταυθα, το Ἀνεληφθη ειπων. Και γαρ πολλην του πραγματος ειχον την επιθυμιαν,
και ουκ αν απεστησαν, και σφοδρα αναγκαιον ην αυτους μη μαθειν. Ειπε γαρ μοι· τι
μαλλον απιστουσιν Ἕλληνες; οτι συντελεια εσται, η οτι ο Θεος γεγονεν ανθρωπος,
και εκ Παρθενου προηλθε μητρας, και μετα σαρκος ωφθη ανθρωποις; αρ' ουχι τουτο;
Παντως και συ ερεις. Ἀλλα γαρ αισχυνομαι συνεχως υπερ τουτου λεγων, ως περι
πραγματος τινος αδιαφορου. Ειτα παλιν ινα μη ειπωσι, ∆ιατι επαιρεις το πραγμα; Ους
ο Πατηρ, φησιν, εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι. Και μην μια Πατρος και αυτου εξουσια, ως
οταν λεγηι· Ὥσπερ γαρ ο Πατηρ εγειρει τους νεκρους και ζωοποιει, ουτω και ο Υιος
ους θελει ζωοποιει. Ει ενθα εργασασθαι δει, μετα της αυτης αυτωι πραττει εξουσιας·
ενθα ειδεναι χρη, ουχι μετα της αυτης οιδεν εξουσιας; Και μην του μαθειν την
ημεραν πολλωι μειζον το νεκρους εγειρειν. Ει το μειζον μετ' εξουσιας ποιει, ου
πολλωι μαλλον το ετερον; βʹ. Ἀλλ' ινα μαθητε, επι υποδειγματος ποιησω τουτο
φανερον. Ὥσπερ οταν ιδωμεν παιδιον αποκλαιομενον, και συνεχως βουλομενον τι
λαβειν παρ' ημων ουκ αναγκαιον αυτωι, μαλλον αποκρυψαντες, γυμνας δεικνυμεν
τας χειρας, λεγοντες, Ἰδου ουκ εχομεν· ουτω και αυτος τοις αποστολοις πεποιηκεν.
Ἀλλ' ωσπερ το παιδιον εκεινο, και μη δεικνυντων ημων επικειται κλαιον, ειδος οτι
εξηπατηται· ειτα αφεντες απιμεν λεγοντες· Καλει με ο δεινα, και ετερον τι αντ'
αυτου διδοαμεν, βουλομενοι αυτο απαγαγειν της προαιρεσεως, και θαυμαζοντες
εκεινο αντι τουτου, και δοντες αποπηδωμεν· ουτω και ο Χριστος εποιησεν. Ἐζητουν
εκεινοι λαβειν· εφη ουτος μη εχειν. Ὅμως και πρωτον εφοβησεν· επει δε παλιν
εζητουν, εφη παλιν μη εχειν. Πλην ου φοβει νυν, αλλα μετα το δειξαι τουτο ο
πεποιηκε, λεγει και ευπροσωπον αφορμην· οτι Ὁ Πατηρ εθετο εν τηι ιδιαι εξουσιαι. Τι
ουν; συ ουκ οιδας τα του Πατρος; αλλ' αυτον μεν γινωσκεις, τα δε αυτου ουκετι;
Αυτος ειπας· Ουδεις γινωσκει τον Πατερα, ει μη ο Υιος· και, Το μεν Πνευμα παντα
ερευναι, και τα βαθη του Θεου· συ δε ουδε τουτο οιδας; Ἄπαγε. Ουχ ινα τουτο
υποπτευσωμεν, τουτο ειρηκεν· αλλ' αγνοειν προσποιειται, της ακαιρου 60.28
ζητησεως απαγων αυτους. Ἐφοβηθησαν ουν ερωτησαι παλιν, ινα μη ακουσωσι· Και
υμεις ασυνετοι εστε; Πολλωι γαρ μαλλον αυτον εφοβουντο νυν, η το προτερον. Ἀλλα
ληψεσθε δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας. Ὥσπερ γαρ εκει ου
προς α ηρωτησαν απεκρινατο (διδασκαλου γαρ τουτο εστι, μη α βουλεται ο μαθητης,
αλλ' α συμφερει μαθειν, διδασκειν)· ουτω και νυν, α εδει μαθειν δια τουτο προλεγει,
ινα μη ταραχθωσιν. Ἄρα ετι ασθενεις ησαν. Ὥστε δε παῤρησιαζεσθαι, επηρεν αυτων
τας ψυχας, και τα φορτικα συνεκαλυψεν. Ἐπειδη γαρ εμελλεν αυτους μικρον
υστερον λοιπον καταλιμπανειν, ταυτα διαλεγομενος ουδεν λεγει λυπηρον απλως·
αλλα τι; Μετ' εγκωμιου τα λυπηρα φησι, μονονουχι λεγων, Μη φοβηθητε· Ληψεσθε
γαρ δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας, και εσεσθε μοι μαρτυρες εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

11

τε Ἱερουσαλημ, και εν πασηι τηι Ἰουδαιαι, και Σαμαρειαι. Ἐπειδη γαρ ειπεν· Εις οδον
εθνων μη απελθητε, και εις πολιν Σαμαρειτων μη εισελθητε· νυν δε βουλεται εν
πασηι τηι Ἰουδαιαι και Σαμαρειαι κηρυσσειν αυτους· και α τοτε ουκ ειπεν, ενταυθα
προσεθηκε, Και εως εσχατου της γης, λεγων. Και το παντων φοβερωτερον ειπων, ινα
μη παλιν αυτον ερωτωσι, Βλεποντων αυτων επηρθη, και νεφελη υπελαβεν αυτον
απο των οφθαλμων αυτων. Ὁραις οτι αυτοι εκηρυξαν, και επληρωσαν το
Ευαγγελιον; Ὄντως μεγα αυτοις εχαρισατο. Ὅπου δεδοικατε. φησιν, εν
Ἱεροσολυμοις, εκει κηρυξατε πρωτον, και υστερον εως εσχατου της γης. Ειτα παλιν
των λεχθεντων η πιστις· Βλεποντων αυτων επηρθη, φησι. Βλεποντων μεν γαρ ουκ
ανεστη· Βλεποντων δε επηρθη· επειδη ουδε ενταυθα η οψις το παν ισχυσε. Και γαρ
της αναστασεως το μεν τελος ειδον, την δε αρχην ουκετι· και της αναληψεως την
μεν αρχην ειδον, το δε τελος ουκετι. Παρειλκε γαρ εκεινο το την αρχην ιδειν, αυτου
του ταυτα φθεγγομενου παροντος, και του μνηματος δηλουντος, οτι ουκ εστιν εκει·
αλλα το μετα τουτο λογωι εδει μαθειν. Ἐπειδη γαρ ουκ αρκουσιν οι οφθαλμοι δειξαι
το υψος, ουδε παιδευσαι ποτερον εις τον ουρανον ανηλθεν, η ως εις τον ουρανον,
ορα τι γινεται. Ὅτι μεν αυτος εστιν ο Ἰησους, ᾔδεσαν εξ ων διελεγετο προς αυτους
(ποῤρωθεν γαρ ουκ ενην ιδοντας γνωναι)· οτι δε εις τον ουρανον αναλαμβανεται,
αυτοι λοιπον εδιδασκον οι αγγελοι. Ὅρα, πως ου παντα Πνευματι, αλλα και οψει
γενεσθαι οικονομειται. ∆ιατι δε νεφελη υπελαβεν αυτον; Και τουτο τεκμηριον, οτι
εις τον ουρανον ανηλθεν. Ου πυρ, ως επι Ἠλιου, ουδε αρμα πυρινον· αλλα νεφελη
αυτον υπελαβεν, ο του ουρανου συμβολον ην, καθως ο προφητης φησιν· Ὁ τιθεις
νεφει την επιβασιν αυτου, ει και περι του Πατρος ειρηται τουτο. ∆ια τουτο λεγει, οτι
Ἐπι νεφελης, δεικνυς, οτι εν τωι συμβολωι αυτωι της θειας δυναμεως· ουδαμου γαρ
αλλη τις δυναμις επι νεφελης φαινεται. Ἄκουε παλιν, τι φησιν αλλος προφητης· Ὁ
Θεος καθηται επι νεφελης κουφης. 60.29 γʹ. Περι αναγκαιου γαρ της ερωτησεως
ουσης, και προσεχοντων αυτων σφοδρα τοις λεγομενοις, και διεγηγερμενων και ου
νυσταζοντων, τουτο γεγονε. Και εν τωι ορει δε νεφελη δι' αυτον, οτε Μωυσης
εισηλθεν εις τον γνοφον· αλλ' ου δι' εκεινον ην η νεφελη. Και ουκ ειπεν, οτι
Πορευομαι, μονον, ινα μη παλιν αλγησωσιν· αλλ' ειπε και, οτι Το Πνευμα πεμπω.
Ἄρα οτι εις τον ουρανον απηιει, δια των οφθαλμων εμανθανον. Βαβαι οιου θεαματος
κατηξιωθησαν! Και ως ατενιζοντες ησαν, φησιν, εις τον ουρανον πορευομενου
αυτου, και ιδου ανδρες δυο παρειστηκεισαν αυτοις εν εσθητι λευκηι, οι και ειπον·
Ἄνδρες Γαλιλαιοι, τι εστηκατε εμβλεποντες εις τον ουρανον; Ουτος ο Ἰησους ο
αναληφθεις αφ' υμων εις τον ουρανον· δεικτικως εχρησαντο τηι λεξει, Ουτος,
ειποντες, ο αναληφθεις αφ' υμων εις τον ουρανον, ουτως ελευσεται, ον τροπον
εθεασασθε αυτον πορευομενον εις τον ουρανον. Παλιν το σχημα φαιδρον. Ἄγγελοι
γαρ αθροον τινες εις τυπον ανθρωπων σχηματισθεντες επεστησαν, και φασιν·
Ἄνδρες Γαλιλαιοι. Ἀξιοπιστοι λοιπον εδοκουν εκεινοις εκ του ειπειν, Ἄνδρες
Γαλιλαιοι. Τι γαρ εδει τους ειδοτας την πατριδα μαθειν, ει μη τουτο ην; Και τωι
σχηματι δε επεστρεψαν, και εδηλουν, οτι απο του ουρανου εισι. ∆ιατι μη ταυτα
αυτος αυτοις λεγει, αλλ' οι αγγελοι; ∆ιελεχθη αυτοις προλαβων αυτος παντα, ωστε
αναμιμνησκοντος ην αυτους δια των αγγελων απερ ηκουσαν. Και ουκ ειπον, Ὃν
εθεασασθε αναληφθεντα, αλλα, Πορευομενον εις τον ουρανον, δηλων οτι αναβασις
εστιν η αναληψις· σαρκος δε το αναληφθηναι εστι. ∆ια τουτο φασιν· Ὁ αναληφθεις
αφ' υμων, ουτως ελευσεται· ου Πεμφθησεται, αλλ' Ἐλευσεται. Που ουν το ελαττον;
Νεφελη υπελαβεν αυτον. Καλως. Αυτος γαρ επεβη της νεφελης· διοτι Ὁ αναβας
αυτος εστι και ο καταβας. Συ δε μοι ορα, πως τα μεν κατα την εκεινων διανοιαν
φθεγγονται, τα δε αξιως του Θεου. Ἐπηρθη λοιπον η διανοια των ορωντων·
εχαρισατο αυτοις της δευτερας παρουσιας ου μικρον γνωρισμα. Το γαρ, Ουτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

12

ελευσεται, τουτο δηλουντος εστι· μετα του σωματος, φησιν, ο εποθουν ακουσαι· και
οτι παλιν εις κρισιν ηξει ουτως επι νεφελης. Και ιδου, φησιν, ανδρες δυο
παρεστηκεισαν. ∆ιατι ειπεν, Ἄνδρες; Ἀκριβως γαρ εαυτους απετυπωσαν εις ανδρας
ως μη πτοηθηναι. Οι και ειπον· Τι εστηκατε εμβλεποντες εις τον ουρανον; Ἅμα
κολακευοντων ην τα ρηματα, και ουκ εωντων αυτους προσδοκαιν αυτον παλιν
ευθεως. Ουτοι το μεν μειζον λεγουσι, το δε ελαττον ουκετι. Ὅτι μεν γαρ ουτως
ελευσεται, και ως εξ ουρανου αυτον χρη προσδεξασθαι, φασι· το δε ποτε, σιγωσι.
Λοιπον απο της θεας εκεινης επεστρεψαν αυτους προς τον αυτων λογον· ινα μη δια
το μη δυνασθαι θεωρειν, νομισωσιν αυτον μη ανεληλυθεναι, αλλ' εν ωι διαλεγονται
φθασειν. Ει γαρ προ τουτου ελεγον, Που υπαγεις; πολλωι μαλλον και νυν αν ειπον· Ει
εν τωι χρονωι τουτωι, φησιν, αποκαθιστανεις την βασιλειαν τωι Ἰσραηλ; Ουτως
ᾔδεσαν αυτου το ημερον, οτι και μετα το παθειν ερωτωσιν αυτον, Ει αποκαθιστανεις;
Και μην εμπροσθεν ειπεν αυτοις, οτι Μελλησετε ακουειν πολεμους, και ακοας
πολεμων· αλλ' ουπω το τελος, ουδε τα Ἱεροσολυμα αλωσεται. Νυν δε περι 60.30
βασιλειας ερωτωσιν, ου περι συντελειας. Ἄλλως δε, ουδε μακρον λοιπον προς
αυτους αποτεινει λογον μετα την αναστασιν. Ὡς δη ουν και αυτοι ευδοκιμησοντες,
ει τουτο γενοιτο, ερωτωσιν. Αυτος δε οτι ουκ αποκαθιστανει, ουκ εδηλωσε. Τι γαρ ην
τουτο αναγκαιον αυτους μαθειν; ∆ια τοι τουτο και δεδοικοτες ουκ ετι ειπον· Τι το
σημειον της σης παρουσιας, και της συντελειας του αιωνος; αλλ', Ει την βασιλειαν
τωι Ἰσραηλ αποκαθιστανεις; Ἐνομιζον γαρ αυτην ηδη παρειναι. Αυτος δε και εν
παραβολαις εδειξεν, οτι ουκ εγγυς· και ενθα ηρωτησαν, ου προς αυτο απεκρινατο,
αλλα, Ληψεσθε, φησι, δυναμιν επελθοντος του αγιου Πνευματος εφ' υμας. Ὅρα,
Ἐπελθοντος, ου, Πεμφθεντος, ειπεν, ινα το ισοτιμον δειξηι. Πως ουν, ω
πνευματομαχε, κτισμα τολμαις ειπειν; Και εσεσθε μοι μαρτυρες. Ἠνιξατο την
αναληψιν· μαλλον δε α ηδη προηκουσαν, και νυν αυτους παλιν ανεμνησεν. Ἤδη
εδειχθη, οτι εις τον ουρανον ανηλθε. Νεφελη και γνοφος υπο τους ποδας αυτου,
φησι· τουτο γαρ δηλοι το, Νεφελη υπελαβεν αυτον· τον του ουρανου φησι ∆εσποτην.
Καθαπερ γαρ βασιλεα δεικνυσιν οχημα βασιλικον, ουτω και επ' αυτον επεμφθη το
οχημα το βασιλικον, ινα μηδεν φθεγξωνται λυπηρον, μηδε το αυτο παθωσιν, οπερ ο
Ἐλισσαιος, του διδασκαλου αναληφθεντος, διαῤρηξας τον χιτωνισκον. Και τι φασιν;
Ουτος ο Ἰησους ο αναληφθεις αφ' υμων εις τον ουρανον, ουτως ελευσεται· και, Ἰδου
ανδρες δυο παρειστηκεισαν αυτοις. Εικοτως. Ἐπι στοματος γαρ δυο μαρτυρων
σταθησεται παν ρημα. Και ταυτα αυτα φθεγγονται. Και Ἐν εσθητι, φησι, λευκηι.
Ὥσπερ ηδη αγγελονειδον επι του μνηματος εν εσθησεσιν αναστραπτουσαις, και
προειπεν αυτων και την διανοιαν· ουτω και της αναληψεως αυτου κηρυξ αγγελος
γινεται· ει και οι προφηται πολλαχου προειπον, ωσπερ και περι της αναστασεως. δʹ.
Πανταχου αγγελοι γινονται κηρυκες, ως επι της γεννησεως, ως προς την Μαριαν
παλιν, ως επι της αναστασεως· ουτω δη και επι της αναληψεως· μαλλον δε και επι
της δευτερας παρουσιας αγγελοι φανουνται προτρεχοντες. Ειποντες δε, Ουτος ο
Ἰησους ο αναληφθεις αφ' υμων, ινα μη αυτους εξαπορησωσιν, επηγαγον· Ουτως
ελευσεται. Ἀνεπνευσαν μικρον ακουσαντες, οτι παλιν ελευσεται, και οτι ουτω, και
ουκ εσται απροσιτος. Και το Ἀφ' υμων δε, ουχ απλως προσκειται, αλλα της αγαπης
εστι παραστατικον της εις αυτους, και της εκλογης, και οτι ουκ αφησει, ους
εξελεξατο. Της μεν ουν αναστασεως αυτος γεγονε μαρτυς (παντων γαρ τουτο
θαυμασιωτερον ην μετα τον τοκον, μαλλον δε και προ του τοκου, το εαυτον
αναστησαι. Λυσατε γαρ, φησι, τον ναον τουτον, και εν τρισιν ημεραις εγω εγερω
αυτον)· της δε μελλουσης παρουσιας, οι αγγελοι, Ουτως ελευσεται, λεγοντες. Ει τις
τοινυν επιθυμει τον Χριστον ιδειν, ει τις αλγει, οτι ουκ ειδεν αυτον, τουτο ακουσας,
βιον θαυμαστον επιδεικνυσθω, και παντως οψεται, και ουκ αποτευξεται. Μετα γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

13

πλειονος ηξει δοξης· πλην ουτω μετα νεφελης, ουτω μετα σωματος· και πολλωι
θαυμασιωτερον ιδειν αυτον απο του ουρανου καταβαινοντα, η απο της γης
αναβαινοντα. Ὅτι μεν ουν ηξει, ειπον· επι τινι δε, ουκετι προσεθηκαν. Τουτο 60.31
την αναστασιν βεβαιοι. Ει γαρ μετα σωματος ανεληφθη, πολλωι μαλλον μετα
σωματος ανεστη. Που εισιν οι διαπιστουντες τηι αναστασει; τινες εισιν; ειπε μοι·
Ἕλληνες, η Χριστιανοι; αγνοω γαρ· μαλλον δε οιδα ακριβως. Ἕλληνες γαρ εισιν, οι
και τηι δημιουργιαι της κτισεως διαπιστουντες. Των γαρ αυτων εστι μη συγχωρειν εξ
ουκ οντων ποιειν τι τωι Θεωι, και τα κειμενα μη λεγειν αυτον ανισταιν. Ειτα
αισχυνομενοι, οτι ουκ ισασι την δυναμιν του Θεου, ινα μη τουτο εγκαλωνται, φασιν·
Ου δια τουτο ταυτα λεγομεν, αλλ' οτι ου χρεια σωματος. Ευκαιρον αληθως ειπειν· Ὁ
γαρ μωρος μωρα λαλησει. Ουκ αισχυνεσθε εξ ουκ οντων ουδεν διδοντες ποιειν τον
Θεον; Ει δε εξ οντων ποιει, τι διαφερει των ανθρωπων; Ἀλλα ποθεν, φησι, τα κακα;
Μη γαρ, επειδη ουκ οιδας ποθεν, ετερον οφειλεις επεισαγειν κακον εν τηι γνωσει των
κακων; ∆υο γαρ γινεται ατοπα· εν μεν ουν, οτι τουτο λεγειν τολμαις· ει γαρ μη λεγεις
εξ ουκ οντων τα οντα ποιειν τον Θεον, πολλωι μαλλον ουκ εισηι ποθεν τα κακα·
ετερον δε, οτι αγενητον την κακιαν τουτο λεγων εισαγεις. Ἐννοησον, οσον εστι
χαλεπον, βουλομενον ευρειν την πηγην των κακων, ταυτην τε αγνοησαι, και ετεραν
προσθειναι αυτηι. Ζητει ποθεν τα κακα, και μη βλασφημει τον Θεον. Και πως
βλασφημω, φησι; Τι λεγεις; ου βλασφημεις, οταν αγενητον εισαγηις το κακον; οταν
ισον δυνασθαι τωι Θεωι συγχωρηις; οταν ισοσθενη δυναμιν εισαγηις των κακων; οταν
αγενητον; Ὅρα γαρ, τι φησιν ο Παυλος· Τα γαρ αορατα αυτου απο κτισεως κοσμου
τοις ποιημασι νοουμενα καθοραται. Ὁ μεντοι διαβολος αμφοτερα εφησεν ειναι της
υλης, ινα μηδαμοθεν λοιπον τον Θεον επιγνωμεν. Τι γαρ δυσκολωτερον; ειπε μοι· το
φυσει κακον καλον ποιησαι (ει γε τι εστι· καθ' υμας γαρ λεγω· φυσει γαρ ουδεν εστι
ποιησαι κακον καλου συνεργον), η το εξ ουκ οντων; Τι ευκολωτερον (ως επι
ποιοτητος λεγω), την ουκ ουσαν ποιοτητα εισαγαγειν, η την ουσαν μεταβαλειν εις το
εναντιον; τι ευκολωτερον, την ουκ ουσαν οικιαν ποιησαι, η την ερημον ουσαν
ανωθεν εργασασθαι; Ευδηλον, οτι εκεινο. Ουκουν τουτο αδυνατον. Ὥσπερ ουν τουτο
αμηχανον, ουτω και εκεινο αδυνατον, εις το εναντιον λεγω το ενεργειν. εʹ. Ειπε μοι,
τι δυσκολωτερον; μυρον κατασκευασαι, η τον βορβορον βιασασθαι τα του μυρου
εργασασθαι; Τι ευκολωτερον, ειπε μοι, τουτων (επειδη τοις ημετεροις λογισμοις τον
Θεον υποβαλλομεν, αλλ' ουχ ημεις· μη γενοιτο· αλλ' υμεις), οφθαλμους πλασαι, η
τυφλον ποιησαι βλεπειν μενοντα τυφλον, και οξυωπεστερον του βλεποντος, και τηι
τυφλοτητι αποχρησασθαι εις βλεψιν, και τηι κωφοτητι εις ακοην; Ἐμοι δοκει εκεινο.
Το δυσκολωτερον ουν διδως τωι Θεωι, ειπε μοι, και το ευκολωτερον ουχι; Τι λεγω
τουτο; Ἀλλα και τας ψυχας εκ της ουσιας αυτου ειναι φασιν. Ἀλλ' ορα, ποσα τα
ασεβη και ανοητα. Πρωτον, βουλομενοι δειξαι, οτι εκ του Θεου τα κακα, ετερον
τουτου ασεβεστερον επεισαγουσιν· ομοχρονα γαρ αυτωι, και ουδενος αυτων
πρεσβυτερον τον Θεον λε 60.32 γουσι, το γερας το μεγα και αυτοις διδοναι
τολμωντες. ∆ευτερον, και ανωλεθρον την κακιαν φασιν· ου γαρ το αγεννητον
αναιρειται. Ὁρατε την βλασφημιαν; Ὥστε αναγκη, η μηδεν του Θεου ειναι· η, ει μη
ταυτα, και Θεον μη ειναι. Τριτον οπερ εφην, ταυτηιτοι πολεμουσι και αυτοι εαυτοις,
και προσαγανακτειν τον Θεον μαλλον παρασκευαζουσιν. Τεταρτον, την αστατον
υλην τοσαυτην επιτηδειοτητα εχειν διδοασι. Πεμπτον, της αγαθοτητος του Θεου την
πονηριαν αιτιαν φασι γεγενησθαι, και οτι χωρις ταυτης ο αγαθος ουκ ην αγαθος.
Ἕκτον, τας οδους ημιν αποκλειουσι της θεογνωσιας. Ἕβδομον, τον Θεον εις
ανθρωπους καταγουσι, και φυτα, και ξυλα. Ει γαρ η μεν ημετερα ψυχη της του Θεου
ουσιας εστιν, η δε μετενσωματωσις και εις σικυους και πεπονας εκβαινει και
κρομμυα· αρα του Θεου η ουσια εις σικυους εσται. Καν μεν ειπωμεν, οτι Πνευμα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

14

αγιον ναον επλασεν εν τηι Παρθενωι, καταγελωσιν· αν, οτι ενυκησεν εν τωι
πνευματικωι ναωι, παλιν γελωσιν. Αυτοι δε και εις σικυους και πεπονας, και μυιας,
και καμπας, και ονους του Θεου την ουσιαν καταγοντες ουκ αισχυνονται, καινον
τινα ειδωλολατρειας εξευρισκοντες τροπον. Ἀλλ' ου το κρομμυον εν τωι Θεωι· αλλ' ο
Θεος εν τωι κρομμυωι εστι. Μη γαρ το κρομμυον εστω Θεος. Τι φευγεις την
μετενσωματωσιν του Θεου; Αισχρον, φησιν, εστιν. Ουκουν πολλωι μαλλον τουτο
αισχρον. Ἀλλ' ουκ αισχρον; Πως; Ὅπερ γαρ αν εις ημας γενηται, οντως αισχρον.
Ειδετε συρφετον ασεβειας; Ἀλλα διατι ου βουλονται ανιστασθαι σωμα; Τι δε και
ερουσιν; Ὅτι το σωμα πονηρον; Ποθεν ουν οιδας, ειπε μοι, τον Θεον; ποθεν εχεις των
οντων την γνωσιν; Ὁ δε φιλοσοφος ποθεν φιλοσοφος, ει μηδεν συντελει το σωμα;
Πηρωσον τας αισθησεις, και μαθε τι των δεοντων. Τι δε μωροτερον ψυχης γενοιτ'
αν, ει εξ αρχης τας αισθησεις ειη πεπηρωμενη; Ει γαρ ενος μερους μονον πηρωσις,
του εγκεφαλου λεγω, το παν αυτης βλαβη γινεται· ει μελλοι και τα αλλα
πεπηρωσθαι, που χρησιμος εσται; ∆ειξον μοι χωρις σωματος ψυχην. Ἢ ουκ ακουεις
ιατρων λεγοντων· Νοσος γαρ παρουσα δεινως ψυχην αμαυροι; Μεχρι τινος ουκ
απαγξεσθε; Το σωμα της υλης εστιν; ειπε μοι. Καλως. Ουκουν εδει μισειν αυτο· τι
τοινυν αυτο τρεφεις; τι θαλπεις; [Ουκουν εδει αναιρειν σαυτον;] ουκουν εδει
απαλλαττεσθαι του δεσμωτηριου. Ἄλλως δε, ο Θεος ου δυναται περιγενεσθαι της
υλης, αν μη συμπλακηι. Ἐπιταξαι γαρ ου δυναται, εως αν ου συγγενηται αυτηι, και δι'
ολης σταθηι. Ὢ της ασθενειας! Και βασιλευς μεν επιταττων παντα ποιει, ο δε Θεος
τοις πονηροις ουκ επιταττων; Ὅλως δε ει αγαθου τινος αμοιρος ην, ουκ αν εστη η
υλη. Ου γαρ εχει φυσιν η πονηρια συνιστασθαι, αν μη τινος επιλαβηται των της
αρετης· ωστε ει προ τουτου αμιγης ην αρετης, παλαι αν διεφθαρη· και γαρ τουτον
εχει τον τροπον τα κακα. Ἔστω τις ασελγης, και μηδε ολως εαυτου κατεχετω, ει
ζησεται δεκα ημερας; Ἔστω τις ληιστης και προς παντας ασυνειδητος, εστω και προς
τους συλληιστευοντας, ει ζησεται ολως; Ἔστω 60.33 τις κλεπτης αναισχυντος, και μη
ερυθριατω, αλλα δημοσιαι κλεπτετω, ει βιωσεται ο τοιουτος; Ουκ εχει φυσιν τα κακα
συνιστασθαι, αν μη και μικρον τι παρα των αγαθων λαβηι, ωστε κατ' αυτους ο Θεος
αυτα συνεστησεν. Ἔστω πολις ανδρων πονηρων, ει στησεται ποτε; Πονηροι δε
εστωσαν, μη προς τους αγαθους, αλλα και προς εαυτους. Ἀλλ' ου δυνατον στηναι.
Ὄντως εμωρανθησαν φασκοντες ειναι σοφοι. Ει το σωμα κακον, παντα απλως και
εικη τα ορωμενα, και υδωρ, και γη, και ηλιος, και αηρ. Και γαρ και ο αηρ σωμα, ει και
μη παχυ και ναστον. 60.34 Ευκαιρον ουν ειπειν· ∆ιηγησαντο μοι παρανομοι
αδολεσχιας. Ἀλλα μη ανεχωμεθα, αλλ' αποτειχισωμεν αυτοις τας ακοας. Ἔστι γαρ,
εστι σωματων αναστασις. Τουτο ο ταφος δηλοι ο εν Ἱεροσολυμοις· τουτο το ξυλον,
ενθα προσεδεθη και εμαστιγωθη. Συνεφαγομεν γαρ αυτωι, φησι, και συνεπιομεν.
Πιστευωμεν τοινυν τηι αναστασει, και πραττωμεν αξια ταυτης, ινα και των
μελλοντων επιτυχωμεν αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

60.33 ΟΜΙΛΙΑ Γʹ. Τοτε υπεστρεψαν οι αποστολοι εις Ἱερουσαλημ απο
ορους του καλουμενου Ἐλαιωνος, ο εστιν εγγυς Ἱερουσαλημ, σαββατου
εχον οδον.
αʹ. Τοτε, φησιν, υπεστρεψαν. Τοτε, ποτε; Ὅτε ηκουσαν. Ου γαρ αν αλλως
ηνεσχοντο, ει μη ετεραν αυτοις παρουσιαν υπεσχετο. ∆οκει δε μοι και εν σαββατωι
γεγονεναι ταυτα. Ου γαρ αν ουτω και το διαστημα εδηλωσεν ειπων, Ἀπο ορους του
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

15

καλουμενου Ἐλαιωνος, ο εστιν εγγυς Ἱερουσαλημ, σαββατου εχον οδον, ει μη
ωρισμενον τι μηκος οδοιποριας εβαδιζον εν τηι ημεραι του σαββατου. Και οτε
εισηλθον εις το υπερωιον ανεβησαν, ου ησαν καταμενοντες. Ἄρα λοιπον εν
Ἱεροσολυμοις εμενον μετα την αναστασιν. Ὅ τε Πετρος, φησι, και Ἰακωβος, και
Ἰωαννης. Ουκ ετι μετα του αδελφου μονος ουτος αριθμειται, αλλα και Ἀνδρεας μετα
Πετρου· Φιλιππος και Θωμας, Βαρθολομαιος και Ματθαιος, Ἰακωβος ο Ἀλφαιου, και
Σιμων ο Ζηλωτης, και Ἰουδας Ἰακωβου. Καλως εμνημονευσε των μαθητων. Ἐπειδη
γαρ ο μεν προεδωκεν, ο δε ηρνησατο, ο δε ηπιστησε, δεικνυσιν, οτι πλην εκεινου
παντες ησαν σωοι. Ουτοι παντες ησαν προσκαρτερουντες ομοθυμαδον τηι προσευχηι
και τηι δεησει συν ταις γυναιξι. Καλως. Μεγα γαρ τουτο οπλον εν τοις πειρασμοις,
και τουτο ησαν προπαιδευθεντες ικανως υπ' αυτου του ∆ιδασκαλου. Ἄλλως δε, και ο
παρων πειρασμος αυτους εις τουτο ηγε. ∆ια τουτο αναβαινουσι και εις το υπερωιον·
σφοδρα γαρ εδεδοικεσαν τους Ἰουδαιους. Συν γυναιξι, φησιν. Ειπε γαρ, οτι
ηκολουθησαν αυτωι. Και Μαριαι τηι μητρι του Ἰησου, και συν τοις αδελφοις αυτου.
Πως ουν λεγει, οτι εις τα ιδια αυτην ελαβε τοτε ο μαθητης, Ἀλλα συναγαγων παλιν
αυτους ο Χριστος, ουτω λοιπον παλιν αυτοις και εκεινη συνην. Και συν τοις
αδελφοις αυτου. Τουτους λεγει, οι απιστουντες προτερον ησαν αυτωι. Και εν ταις
ημεραις ταυταις, αναστας Πετρος εν μεσωι των μαθητων ειπε. Και ως θερμος, και ως
εμπιστευθεις παρα του Χριστου την ποιμνην, και ως του χορου πρωτος, αει προτερος
αρχεται του λογου (Ἦν τε οχλος ονοματων, φησιν, επι το αυτο ως εκατον εικοσιν)·
Ἄνδρες αδελφοι, εδει πληρωθηναι την 60.34 Γραφην ταυτην, ην προειπε το Πνευμα
το αγιον. Τι δηποτε ου τον Χριστον ηξιωσε μονος, ωστε αυτωι δουναι εις τον τοπον
Ἰουδα τινα; διατι δε και αφ' εαυτων ου ποιουνται την εκλογην; Βελτιων λοιπον ην
γεγονως ο Πετρος αυτος εαυτου. Τουτο τοινυν εστιν ειπειν περι τουτου. Περι δε του
μη απλως, αλλ' εξ αποκαλυψεως αιτειν τον την χορειαν αναπληρωσοντα, δυο αιτιας
ερουμεν· μιαν μεν, οτι περι αλλα ησχοληντο· δευτεραν δε, οτι του παρειναι αυτοις
τον Χριστον τεκμηριον μεγιστον τουτο. Καθαπερ γαρ παρων εξελεγετο, ουτω και
απων. Ου μικρον δε τουτο εις παραμυθιαν. Ὅρα δε αυτον μετα κοινης παντα
ποιουντα γνωμης· ουδεν αυθεντικως, ουδε αρχικως. Και ουκ ειπεν ουτως απλως·
Ἀντι του Ἰουδα τουτον καταλεγομεν· αλλα παραμυθουμενος αυτους υπερ του
γεγενημενου, βλεπε, πως μεταχειριζει τον λογον. Ου γαρ μικραν αποριαν ενεποιησε
το γεγονος· και μη θαυμασηις. Ει γαρ νυν τουτο πολλοι περιστρεφουσι, τι τοτε εικος
ην αυτους λεγειν; Ἄνδρες, φησιν, αδελφοι. Ει ο Κυριος αδελφους αυτους εκαλεσε,
πολλωι μαλλον ουτος· διο και παντων παροντων τουτο αναφωνει. Ἰδου Ἐκκλησιας
αξιωμα, και αγγελικη καταστασις. Ουδεις ην εκει διεῤρηγμενος, ουκ αρσεν, ου θηλυ.
Τοιαυτας βουλομαι τας Ἐκκλησιας ειναι και νυν. Ουδεις βιωτικον τι εφροντιζεν,
ουδεις περι οικειας εμεριμνα. Τοσουτον αγαθον οι πειρασμοι· τοιουτον αι θλιψεις
καλον. Ἔδει πληρωθηναι την Γραφην ταυτην, ην προειπε το Πνευμα το αγιον. Ἀει
παραμυθειται αυτους απο της προῤρησεως. Ουτω και ο Χριστος πανταχου ποιει. Τον
αυτον δη τροπον και ουτος δεικνυσιν, οτι ουδεν ξενον γεγονεν, αλλα το ηδη
προειρημενον. Ἔδει, φησι, πληρωθηναι την Γραφην ταυτην, ην προειπε το Πνευμα
το αγιον δια στοματος ∆αυΐδ. Και ου λεγει, ∆αυιδ ειπεν, αλλα, Το Πνευμα δι' αυτου.
Ὅρα ευθεως εν προοιμιοις του βιβλιου οποιαι κεχρηται διδασκαλιαι. Ὁραις, οτι ουχ
απλως ειπον αρχομενος της συγγραφης, οτι του Πνευματος εστι πολιτεια το βιβλιον
τουτο; Ἣν προειπε, φησι, το Πνευμα το αγιον δια στοματος ∆αυΐδ. Σκοπει, πως τον
προφητην οικειουται, και αυτον αγει εις μεσον, ειδως, οτι αυτους ωφελει το δια
∆αυιδ ειρησθαι, και μη δι' αλλου προφητου. Περι Ἰουδα, φησι, του οδηγου
γενομενου. Ὅρα και ενταυθα το φι 60.35 λοσοφον του ανδρος. Ουχ υβριζει ουδε
εναλλεται, λεγων, Του μιαρου και παμμιαρου· αλλ' απλως το γενομενον δηλοι· ουδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

16

λεγει, Του προδοντος, αλλ' εφ' ετερους βιαζεται μεταθειναι το εγκλημα, οσον εις
αυτον ηκε. Και ουδε εκεινων σφοδρα καθαπτεται Του γενομενου γαρ, φησιν, οδηγου
τοις συλλαβουσι τον Ἰησουν. Και πριν η ειπειν, που ειπεν ο ∆αυιδ, λεγει τα
πεπραγμενα αυτωι, ινα απο των παροντων και τα μελλοντα πιστωσηται, και δειξηι
ηδη δεδωκοτα δικην. Ὅτι κατηριθμημενος ην συν ημιν, και ελαχε τον κληρον της
διακονιας ταυτης. Ουτος μεν ουν εκτησατο χωριον εκ μισθου της αδικιας. Ἠθικον
ποιει τον λογον, και λανθανοντως την αιτιαν παιδευτικην ουσαν αποκαλυπτει. Ου
λεγει γαρ, οτι οι Ἰουδαιοι, αλλ' ουτος αυτο εκτησατο. Ἐπειδη γαρ αι ψυχαι των
ασθενων ουχ ουτω προς τα μελλοντα ορωσιν, ως προς τα παροντα, περι της
παρουσης δικης διαλεγεται. Και πρηνης γενομενος ελακησε μεσος. Καλως ουκ εν τωι
αμαρτηματι, αλλ' εν τηι τιμωριαι τον λογον επηρε. Και εξεχυθη, φησι, παντα τα
σπλαγχνα αυτου. Τουτο παραμυθιαν εκεινοις εφερε. Και γνωστον εγενετο πασι τοις
κατοικουσιν Ἱερουσαλημ, ωστε κληθηναι το χωριον εκεινο τηι ιδιαι διαλεκτωι αυτων
Ἀκελδαμα, τουτεστι, χωριον αιματος. βʹ. Οι μεν ουν Ἰουδαιοι ταυτηι τηι προσηγοριαι
εκαλεσαν αυτο, ου δια τουτο, αλλα δια τον Ἰουδαν· ουτος δε εις τουτο αυτο
μετηγαγε, μαρτυρας τους εχθρους φερων. Τωι τε γαρ ειπειν, οτι ωνομασαν, και τωι
επαγαγειν, Τηι ιδιαι διαλεκτωι αυτων, τουτο δηλουν βουλεται. Ειτα μετα την εκβασιν
οικειως επεισαγει τον προφητην λεγων· Γεγραπται γαρ εν βιβλωι Ψαλμων· Γενηθητω
η επαυλις αυτων ερημος, και μη εστω ο κατοικων εν αυτηι. Τουτο περι του χωριου
και της οικιας. Και την επισκοπην αυτου λαβετω ετερος· τουτεστι, την αρχην, την
ιερωσυνην. Ὥστε ουκ εμηι γνωμηι τουτο τυγχανει, αλλ' εκεινου του ταυτα
προειρηκοτος. Ἵνα γαρ μη δοξηι μεγαλωι πραγματι επιχειρειν, και τοιουτωι οιωι ο
Χριστος, επηγαγε μαρτυρα τον προφητην. ∆ει ουν, φησι, των συνελθοντων υμιν
ανδρων εν παντι χρονωι. ∆ιατι κοινουται αυτοις; Ἵνα μη περιμαχητον το πραγμα
γενηται, και εις φιλονεικιαν εμπεσωσιν. Ει γαρ αυτοι τουτο επαθον, πολλωι μαλλον
εκεινοι. Και αει τουτο παραιτειται. ∆ια τουτο αρχομενος ελεγεν· Ἄνδρες αδελφοι,
δει εκλεξασθαι εξ ημων. Τωι πληθει την κρισιν επιτρεπει, τους τε γινομενους
αιδεσιμους ποιων, και αυτος απαλλαττομενος απεχθειας της προς τους αλλους.
Μεγαλα γαρ αει τα τοιαυτα εργαζεται κακα. Ὅτι μεν ουν δει γενεσθαι, τον προφητην
παραγει μαρτυρα· εκ τινων δε δει, αυτος ερμηνευει λεγων· Ἐκ των συνελθοντων
ημιν εν παντι χρονωι. Ει μεν γαρ ειπε, τους επιεικεις δει παρειναι, τους αλλους αν
υβρισε· νυν δε τωι χρονωι το πραγμα επετρεψεν, ουχ απλως Συνελθοντας ειπων, αλλ'
Ἐν παντι χρονωι, εν ωι εισηλθε και εξηλθεν εφ' ημας ο Κυριος Ἰησους, αρξαμενος απο
του βαπτισματος Ἰωαννου, εως της ημερας ης ανεληφθη αφ' ημων, μαρτυρα της
αναστασεως αυτου συν ημιν γενεσθαι ενα τουτων. Ἵνα τι γενηται; Ἵνα μη
ηκρωτηριασμενος ο χορος ειη. Τι ουν; ελεσθαι τον Πετρον αυτον ουκ ενην; Και 60.36
πανυ γε· αλλ' ινα μη δοξηι χαριζεσθαι, τουτο ου ποιει. Ἄλλως δε και Πνευματος
αμοιρος ην ετι. Και εστησαν, φησι, δυο, Ἰωσηφ τον καλουμενον Βαρσαβαν, ος
επεκληθη Ἰουστος, και Ματθιαν. Ουχι αυτος αυτους εστησεν, αλλα παντες. Την
γνωμην δε αυτος εισηγησατο, δειξας ουδε αυτην αυτου ουσαν, αλλ' ανωθεν κατα
προφητειαν· ωστε εξηγητης γεγονεν, ου διδασκαλος. Ἰωσηφ τον καλουμενον
Βαρσαβαν, ος επεκληθη Ἰουστος. Ἴσως δια τας ομωνυμιας αμφοτερα τεθεικεν· επει
και εν τοις αποστολοις πολλαι ομωνυμιαι ησαν· Ἰακωβος ο Ζεβεδαιου, και Ἰακωβος
ο του Ἀλφαιου, Σιμων Πετρος και Σιμων ο Ζηλωτης· Ἰουδας Ἰακωβου, και Ἰουδας
οἸσκαριωτης. Ἄλλως δε και μεταβολης βιου, ισως δε και προαιρεσεως ην η
ονομασια. Ἔστησαν, φησιν, Ἰωσηφ τον καλουμενον Βαρσαβαν, ος επεκληθη
Ἰουστος, και Ματθιαν. Και προσευξαμενοι ειπον· Συ, Κυριε, καρδιογνωστα παντων,
αναδειξον, ον εξελεξω εκ τουτων των δυο ενα λαβειν τον κληρον της διακονιας
ταυτης και αποστολης, εξ ης παρεβη Ἰουδας πορευθηναι εις τον τοπον τον ιδιον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

17

Καλως λεγουσιν εκεινου το αμαρτημα, δεικνυντες, οτι μαρτυρα αιτουσιν, ου
πλεοναζοντες τον αριθμον, αλλ' ελαττωθηναι ουκ εωντες. Και εδωκαν κληρους
αυτων (ουδεπω γαρ Πνευμα ην), και ο κληρος επι Ματθιαν επεσε, και
συγκατεψηφισθη μετα των ενδεκα αποστολων. Τοτε, φησιν, υπεστρεψαν εις
Ἱερουσαλημ απο ορους του καλουμενου Ἐλαιωνος, ο εστιν εγγυς Ἱερουσαλημ,
σαββατου εχον οδον. Τουτο φησιν, ινα δειξηι, οτι μακραν ου βαδιζουσιν οδον, ως
φοβον τινα μη γενεσθαι τρεμουσιν ετι και δεδοικοσιν αυτοις. Και οτε εισηλθον,
ανεβησαν εις το υπερωιον. Ουκ ετολμησαν γαρ φανηναι επι της πολεως. Και καλως
εις το υπερωιον ανεβησαν, ωστε μη ειναι ευκολον εκ του ετοιμου συλληφθηναι
αυτους. Και ησαν, φησι, προσκαρτερουντες ομοθυμαδον τηι προσευχηι. Ὁραις, πως
εγρηγοροτες ησαν τηι προσευχηι προσκαρτερουντες, και ομοθυμαδον ωσπερ εκ μιας
ψυχης προσκαρτερουντες; ∆υο αυτοις μαρτυρει. Ὁ μεν Ἰωσηφ ισως τετελευτηκως
ην. Ου γαρ αν των αδελφων πιστευσαντων εκεινος ηπιστησεν ο προ παντων
πιστευσας· αμελει γουν ουδε απλως φαινεται ουδαμου ως ανθρωπωι προεχων,
καθαπερ η μητηρ ελεγεν· Ἐγω και ο πατηρ σου οδυνωμενοι εζητουμεν σε. Ὥστε προ
παντων αυτος εγνω τουτον. Προς δε τους αδελφους ελεγεν ο Χριστος· Ου δυναται ο
κοσμος υμας μισειν, εμε δε μισει. Και ορα την επιεικειαν Ἰακωβου. Αυτος ελαβε την
επισκοπην την εν Ἱεροσολυμοις, και ομως τοτε ουδεν διαλεγεται. Ὅρα δε και των
αλλων μαθητων την πολλην ταπεινοφροσυνην, πως αυτωι συγχωρουσι του θρονου,
και ουκ ετι αμφισβητουσι προς αλληλους. Ὥσπερ γαρ εν ουρανωι η Ἐκκλησια εκεινη
ην, ουδεν εχουσα βιωτικον, ου τοιχοις, ουδε μαρμαροις, αλλα προθυμιαι των
συνιοντων απολαμπουσα. Ὡς εκατον εικοσιν ησαν, φησιν· οι εβδομηκοντα ισως, ους
αυτος εξελεξατο, η και αλλοι των σπουδαιοτερων, οιον ο Ἰωσηφ και ο Ματθιας· και
γυναικες ησαν πολλαι, αι ηκολουθουν αυτωι, επιτοαυτο πανταχου ησαν. 60.37 γʹ.
Αυτη προνοια διδασκαλου. Πρωτος ουτος διδασκαλον κατεστησεν. Ουκ ειπεν, οτι
Ἀρκουμεν ημεις· ουτω πασης κενοδοξιας εκτος ην, και προς εν εωρα μονον, καιτοι
ουδε ισοτυπον απασιν ειχε την καταστασιν αλλ' εικοτως ταυτα εγενετο δια την
αρετην του ανδρος· και οτι τοτε η επιστασια ην, ου τιμη, αλλα προνοια των
αρχομενων. Τουτο ουτε τους αιρουμενους εποιει επαιρεσθαι· επι γαρ κινδυνους
εκαλουντο· ουτε τους μη αιρεθεντας ως ατιμασθεντας αλγειν. Ἀλλ' ουχι νυν ουτω
γινεται, αλλ' απαν τουναντιον. Ὅρα γαρ, εκατον εικοσιν ησαν, και ενα αιτει απο
παντος του πληθους· εικοτως. Πρωτος του πραγματος αυθεντει, ατε αυτος παντας
εγχειρισθεις. Προς γαρ τουτον ειπεν ο Χριστος· Και συ ποτε επιστρεψας, στηριξον
τους αδελφους σου. Ὅτι Κατηριθμημενος ην, φησι, συν ημιν. ∆ια τουτο προσηκει
ετερον προβαλλεσθαι, ωστε μαρτυρα γενεσθαι εις τον εκεινου τοπον. Και ορα, πως
τον διδασκαλον μιμειται, πανταχου απο των Γραφων διαλεγομενος, και ουδεν περι
του Χριστου λεγων ουδεπω, οτι προειπε πολλακις αυτος. Και ου λεγει, ενθα της
προδοσιας αυτου μεμνηται· οιον, Στομα αμαρτωλου, και στομα δολιου επ' εμε
ηνοιχθη· αλλ' ενθα της τιμωριας αυτου μονον την μνημην εποιησατο· τουτο γαρ
αυτους τεως ωφελει. Τουτο μαλιστα δεικνυσι παλιν του ∆εσποτου την
φιλανθρωπιαν. Ὅτι Κατηριθμημενος ην, φησι, συν ημιν, και ελαχε τον κληρον της
διακονιας ταυτης. Κληρον αυτον πανταχου καλει, δεικνυς της του Θεου χαριτος το
παν ον, και της εκλογης, και αναμιμνησκων αυτους των παλαιων, οτι ο Θεος αυτον
εκληρωσατο, καθαπερ τους Λευΐτας, και ενδιατριβει τοις περι αυτου, ο της προδοσιας
μισθος αυτος και της τιμωριας γεγονε κηρυξ. Ἐκτησατο γαρ, φησι, χωριον εκ μισθου
της αδικιας. Ὅρα πως Θεου οικονομια το γεγονος ην. Της αδικιας, φησι. Πολλαι αι
αδικιαι, αλλα ταυτης ουδεν αδικωτερον γεγονε ποτε, ωστε αδικιας ην το πραγμα.
Ουχι δε μονον τοις παρουσι γεγονε δηλον το γενομενον, αλλα και πασι τοις μετα
ταυτα, ωστε ακοντες ωνομασαν ουκ ειδοτες, καθαπερ και Καιαφας προεφητευσεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

18

ουκ ειδως. Ὁ Θεος αυτους ηναγκασεν ουτω καλεσαι Ἑβραιστι Ἀκελδαμα. Ἀπο
τουτου και ταἸουδαιοις επιεναι μελλοντα κακα δηλα ην· και δεικνυσι τεως την
προῤρησιν εξελθουσαν εκ μερους, την λεγουσαν· Καλον ην αυτωι, ει ουκ εγεννηθη ο
ανθρωπος εκεινος. Και περι των Ἰουδαιων τα αυτα αρμοζει λεγειν. Ει γαρ ο
γενομενος οδηγος, πολλωι μαλλον και ουτοι. Ἀλλ' ουδεν τουτων λεγει τεως, Ειτα
δεικνυς, οτι περι αυτου εικοτως αν λεγοιτο Ἀκελδαμα, εναγει τον προφητην
λεγοντα, Γενηθητω η επαυλις αυτου ερημος. Τι γαρ ερημοτερον του ταφον γενεσθαι;
Ὥστε και εικοτως αν αυτου κληθειη το χωριον. Ὁ γαρ το τιμημα καταβαλων, ει και
ετεροι οι ηγορακοτες ειεν, αυτος αν ειη δικαιος λογιζεσθαι κυριος ερημωσεως
μεγαλης. Αυτη η ερημωσις προοιμιον της Ἰουδαικης, ει γε τις ακριβως εξετασειε. Και
γαρ εκεινοι εαυτους ανειλον λιμωι και πολλους απεκτειναν, και ταφος γεγονεν η
πολις, των ξενων, των στρατιωτων· εκεινους γαρ ουδ' αν ειασαν ταφηναι, ουδε γαρ
ταφης κατηξιωθησαν. ∆ει ουν των συνελθοντων ημιν, φησιν, ανδρων. Ὅρα, πως
βουλεται αυτοπτας αυτους ειναι. Καιτοιγε εμελλε παρεσεσθαι το Πνευμα· αλλ' ομως
πολλη σπουδη περι τουτου ην. Των συνελθοντων ημιν ανδρων, 60.38 φησιν, εν
παντι χρονωι, εν ωι εισηλθε και εξηλθεν εφ' ημας ο Κυριος Ἰησους. ∆εικνυσιν αυτους
συνωκηκοτας αυτωι ουχ απλως ως μαθητας παροντας. Ἄρα και εξ αρχης τοτε πολλοι
παρηκολουθουν αυτωι. Ὅρα γουν, πως τουτο δηλοι, οταν λεγηι· Ἦν εις εκ των δυο
των ακουσαντων παρα Ἰωαννου, και ακολουθησαντων τωι Ἰησου. Ἐν παντι χρονωι,
φησιν, εν ωι εισηλθε και εξηλθεν εφ' ημας ο Κυριος Ἰησους, αρξαμενος απο του
βαπτισματος Ἰωαννου. Καλως. Τα γαρ προ τουτου ουδεις ᾔδει μαθων, αλλα
Πνευματι εμανθανον. Ἕως της ημερας, φησιν, ης ανεληφθη αφ' ημων, μαρτυρα της
αναστασεως αυτου συν ημιν γενεσθαι ενα τουτων. Ουκ ειπε, Των αλλων μαρτυρα,
αλλα, Της αναστασεως μονης μαρτυρα. Και γαρ αξιοπιστοτερος ην ο δυναμενος
ειπειν, οτι Ἐκεινος ο φαγων, και πιων, και σταυρωθεις, αυτος ανεστη. Ὥστε ουτε
των προ τουτου χρονων, ουτε των μετα ταυτα εδει μαρτυρα ειναι και των σημειων.
Το γαρ ζητουμενον τουτο ην, η αναστασις· επει εκεινα δηλα ην και ωμολογημενα,
αυτη δε λαθρα γεγονε, και τουτοις μονοις ην δηλη. Και ου λεγουσιν, οτι Ἄγγελοι
ειπον ημιν αλλ' οτι Ἑωρακαμεν ημεις. Ποθεν δηλον; Ἐξ ων θαυματουργουμεν. ∆ια
τουτο μαλιστα τοτε αυτους αξιοπιστους εδει ειναι. Και εστησαν, φησι, δυο. ∆ιατι μη
πολλους; Ἵνα μη μειζων η αθυμια γενηται, μηδε εις πολλους το πραγμα περιστηι.
Ουχ απλως δε προστιθησιν εκεινον, αλλα δεικνυς, οτι πολλακις ο παρα ανθρωποις
τιμιος, παρα τωι Θεωι ελαττων εστι. Και κοινηι δε παντες ευχονται λεγοντες· Συ,
Κυριε, καρδιογνωστα παντων, αναδειξον. Συ, φησι, μη ημεις. Ευκαιρως
καρδιογνωστην καλουσιν, απο γαρ τουτου αιρεισθαι εχρην, ουχι των εξωθεν. Ουτως
εθαῤρουν, οτι παντως ενα δει γενεσθαι. Και ουκ ειπον, Ἔκλεξαι, αλλα, Ἀναδειξον
τον εκλεγεντα, φησιν, Ὃν εξελεξω· ειδοτες παντα προωρισθαι τωι Θεωι. Ἐκ τουτων
των δυο ενα λαχειν τον κληρον της διακονιας ταυτης και αποστολης. Ἦν γαρ και
αλλη διακονια. Και εδωκαν αυτοις κληρους. Ουπω γαρ εαυτους αξιους ηγουντο αφ'
εαυτων εκλεξασθαι· διο και αιτουσι δια τινος σημειου μαθειν. δʹ. Ἄλλως δε, ει ενθα
ουτε ευχη, ουτε αξιολογοι ανδρες, κληρος τοσουτον ισχυσε, δια το εξ ορθης γενεσθαι
γνωμης επι του Ἰωνα· πολλωι μαλλον ενταυθα επληρωσε τον χορον, απηρτισε την
ταξιν. Και ο ετερος ουκ ηλγησεν· ου γαρ αν απεκρυψαν τα οικεια ελαττωματα οι
αποστολοι· οι γε περι αυτων των κορυφαιων ειπειν ουκ απεσχοντο, οτι
ηγανακτησαν αλλαχου· και ουχ απαξ, αλλα και δις και πολλακις. Τουτους ουν και
ημεις μιμησωμεθα. Ουκ ετι μοι προς παντας ο λογος, αλλα προς τους αρχης
εφιεμενους. Ει πιστευεις, οτι Θεου εστιν εκλογη, μη αγανακτει· εκεινωι γαρ
αγανακτεις, και προς εκεινον παροξυνηι· εκεινος εστιν ο εκλεξαμενος. Ει δε αυτος
μεν εξελεξατο, συ δε τολμαις τουτωι αγανακτειν, ταυτον ποιεις οιον ο Καιν. ∆εον γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

19

αποδεξασθαι, ο δε οτι προετιμηθη η θυσια του αδελφου, ελυπηθη· ηγανακτησε, δεον
κατανυγηναι. Ἐγω δε ου τουτο λεγω, αλλ' οτι συμφεροντως οιδεν οικονομειν ο
Θεος. Πολλακις γαρ το μεν ηθος επιεικεστερος συ, ουκ επιτηδειος δε. Παλιν εστι σοι
μεν βιος αληπτος και ηθος ελευθεριον, εν 60.39 δε Ἐκκλησιαι ου τουτων δει μονον.
Ἄλλως δε και αλλος προς αλλο αρμοδιος εστιν. Ουχ οραις, οσον υπερ τουτων
πεποιηται λογον η θεια Γραφη; Ἀλλ' ειπω, τινος ενεκεν περιμαχητον το πραγμα
γεγονεν· οτι ουχ ως επι αρχην, και προστασιαν αδελφων ερχομεθα, αλλ' ως επι
τιμην και αναπαυσιν. Ει γαρ ᾔδεις, οτι παντων οφειλει ειναι ο επισκοπος, τα παντων
βαρη βασταζων· οτι τοις μεν αλλοις οργιζομενοις συγγνωμη, αυτωι δε ουδαμου· οτι
τοις αλλοις αμαρτανουσι παραιτησις πολλη, αυτωι δε ουκ ετι, ουκ αν εσπευσας επι
την αρχην, ουκ αν εδραμες. Και γαρ ουτος τοις απαντων υποκειται στομασι, ταις
απαντων κρισεσι, και σοφων, και ασοφων· φροντισι καθ' εκαστην κοπτεται την
ημεραν, καθ' εκαστην νυκτα· πολλους εχει τους μισουντας, πολλους εχει τους
διαφθονουμενους. Μη γαρ μοι περι εκεινων ειπηις των παντα χαριζομενων, των
καθευδειν βουλομενων, των ως επι αναπαυσιν εις το πραγμα ερχομενων. Ου περι
τουτων ο λογος, αλλα περι εκεινων των αγρυπνουντων υπερ των ψυχων υμων, των
της οικειας σωτηριας την των αρχομενων προτιθεντων. Ειπε μοι, ει δεκα τις παιδας
εχων υποχειριους συνοικουντας αυτωι διαπαντος, αδιαλειπτως αυτων αναγκαζεται
φροντιζειν, τοσουτους εχων ουτος ουχ υποχειριους, ου συνοικουντας, αλλ' εν τηι
ιδιαι εξουσιαι την υπακοην εχοντας, τις ουκ οφειλει γενεσθαι; Ἀλλα τιμαται, φησιν.
Ποιαι τιμηι; Πενητες τριωβολιμαιοι βλασφημουσιν αυτον επι της αγορας. Τι ουν
αυτους ουκ επιστομιζει; Πανυ γε. Ου γαρ επισκοπου λεγεις εργον. Παλιν, αν μη πασι
παρεχηι, και τοις εν αργιαι, και τοις εργαζομενοις, μυρια πανταχοθεν εγκληματα·
ουδεις δεδοικε κατηγορησαι και διαβαλειν· επι μεν γαρ των αρχοντων ο φοβος
επεστιν, επι δε τουτων ουχι. Ὁ γαρ φοβος του Θεου παρ' αυτοις ουδεν ισχυει. Τι αν
τις ειποι την περι τον λογον και την διδασκαλιαν φροντιδα; την δυσκολιαν την εν
ταις χειροτονιαις; Ταχα η σφοδρα ασθενης εγω τυγχανω και ταλαιπωρος και
ουδαμινος, η το πραγμα ουτως εχει. Ουδεν πλοιου κλυδωνιζομενου διενηνοχεν η
του ιερεως ψυχη· πανταχοθεν στιζεται, παρα φιλων, παρ' εχθρων, παρ' οικειων, παρ'
αλλοτριων. Ουχι της οικουμενης ο βασιλευων κρατει· ουτος δε πολεως μονης; Ἀλλα
τοσουτον μειζους εισιν αι φροντιδες τουτου, οσον υδατος απλως υπο πνευματος
κινουμενου ποταμιου, και πελαγους οιδουντος, και μαινομενου το διαφορον. Τι
δηποτε; Ὅτι εκει μεν πολλοι οι συναντιλαμβανομενοι (παντα γαρ νομωι και διαταξει
γινεται)· ενταυθα δε ουδεν τοιουτον, ουδε απ' εξουσιας εστιν επιταξαι· αλλ' αν μεν
σφοδρως κινηθηι, ακουει ωμος· αν δε μη σφοδρως, ψυχρος. ∆ει δε ταυτα τα εναντια
συνελθειν, ωστε μητε καταφρονεισθαι, μητε μισεισθαι. Ἄλλως δε και τα πραγματα
προκατειληπται. Ποσους αναγκαζεται σκανδαλιζειν, και εκων και ακων! ποσους
πληττειν, και εκων και ακων! Ουκ αλλως λεγω, αλλ' ως εχω και διακειμαι. Ουκ
οιμαι ειναι πολλους εν τοις ιερευσι τους σωζομενους, αλλα πολλωι πλειους τους
απολλυμενους· το δε αιτιον, οτι μεγαλης το πραγμα δειται ψυχης. Πολλας γαρ
αναγκας εχει τας εξαγουσας του οικειου ηθους, και μυριων αυτωι πανταχοθεν
οφθαλμων δει. Ουχ οραις, οσα δει τον επισκοπον εχειν; ∆ιδακτικον ειναι,
ανεξικακον, αντεχομενον του κατα την διδαχην πιστου 60.40 λογου. Ποσης τουτο
δυσκολιας; Και των τοις αλλοις αμαρτανομενων αυτος εχει τας αιτιας. Ου λεγω των
αλλων ουδεν· αν εις μονον απελθηι αμυητος, ουχι πασαν αυτου κατεστρεψε την
σωτηριαν; Ψυχης γαρ απωλεια μιας τοσαυτην εχει ζημιαν, οσην ουδεις παραστησαι
δυναται λογος. Ει γαρ η σωτηρια αυτης τοσουτου αξια, ωστε τον Υιον του Θεου
ανθρωπον γενεσθαι, και τοσαυτα παθειν· η απωλεια εννοησον οσην οισει την
τιμωριαν. Ει δι' ον απολλυται τις, εν τωι παροντι βιωι αξιος αποθανειν, πολλωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

20

μαλλον εκει. Μη γαρ μοι ειπηις, οτι ο πρεσβυτερος ημαρτε, μηδε οτι ο διακονος·
παντων τουτων επι την κεφαλην των χειροτονησαντων αι αιτιαι φερονται. Παλιν
ετερον ειπω. Συμβαινει τινα κληρον διαδεξασθαι ανδρων μοχθηρων· τι χρη
βουλευσασθαι απορει επι αμαρτημασι προλαβουσι. ∆υο γαρ οι κρημνοι, και δει μητε
αφειναι εκεινον, και τους αλλους μη σκανδαλισαι. Ἐκκοψαι τοινυν δει πρωτον;
Ἀλλ' ουκ εστι παρουσα προφασις. Ἀλλ' αφειναι; Ναι, φησι· του γαρ χειροτονησαντος
η αιτια. Τι ουν; ου δει χειροτονησαι, ουδε εφ' ετερον βαθμον αγαγειν; Ἀλλα τουτο
πασιν εσται δηλον, οτι μοχθηρος τις εστι. Παλιν ουν ετερως εσκανδαλισεν. Ἀλλ'
αγαγειν επι μειζονα βαθμον; Τουτο πολλωι χαλεπωτερον. εʹ. Ὥστε ει τις ως επι
προστασιαν ετρεχε την αρχιερωσυνην, ουδεις αν αυτην εδεξατο ταχεως. Νυν δε,
ωσπερ τας εξωθεν αρχας, ουτω και ταυτην διωκομεν. Ἵνα γαρ δοξασθωμεν, ινα
τιμηθωμεν παρα ανθρωποις, απολλυμεθα παρα τωι Θεωι. Τι το κερδος της τιμης; πως
εληλεγκται ουδεν ουσα; Ὅταν επιθυμησηις ιερωσυνης, αντιστησον την γεενναν,
αντιστησον τας ευθυνας τας εκει, αντιστησον τον απραγμονα βιον, αντιστησον της
κολασεως το μετρον· οτι καν αμαρτηις κατα σαυτον, ουδεν πεισηι τοιουτον· αν δε
ιερευς ων, απολωλας. Ἐννοησον, οσα υπεμεινεν, οσα εφιλοσοφησεν ο Μωυσης, οσα
επεδειξατο αγαθα· και ινα εν αμαρτηι αμαρτημα μονον, εκολαζετο πικρως· εικοτως.
Μετα γαρ της των αλλων ζημιας τουτο γεγονεν· ωστε πικροτερον εκολαζετο, ου τωι
φανερον γενεσθαι, αλλα και τωι ιερεως ειναι το αμαρτημα ου την αυτην γαρ
τιμωριαν διδοαμεν των τε φανερων, και των λαθρα αμαρτανομενων. Ἡ μεν γαρ
αμαρτια η αυτη, η δε ζημια ουχ η αυτη, μαλλον δε ουδε η αμαρτια· ου γαρ εστι το
αυτο, λανθανοντα και κρυπτομενον αμαρτανειν, και φανερως. Τον δε επισκοπον
ουκ ενι λαθρα αμαρτανειν. Ἀγαπητον γαρ μη αμαρτανοντα απαλλαγηναι
εγκληματων, μη τι γε αμαρτανοντα. Καν οργισθηι, καν γελασηι, καν ανεσεως οναρ
επιθυμησηι, πολλοι οι σκωπτοντες, πολλοι οι σκανδαλιζομενοι, πολλοι οι
νομοθετουντες, πολλοι οι των προτερων μεμνημενοι, και τον παροντα κακιζοντες·
και ταυτα ποιουσιν, ουκ εκεινους εγκωμιασαι βουλομενοι· αλλα τουτον δακειν, των
συνεπισκοπων, των πρεσβυτερων μεμνημενοι. Γλυκυς ο πολεμος απειροις, φησι.
Τουτο και νυν αρμοζει λεγειν· μαλλον δε και λεγομεν προ του καταστηναι εις τον
αγωνα· μετα δε το εμβηναι, ουδε δηλοι γινομεθα τοις πολλοις. Ου γαρ εστιν ημιν
νυν πολεμος προς τους καταδυναστευοντας των πενητων, ουδε του ποιμνιου
προπολεμειν ανεχομεθα· αλλα κατα τους ποιμενας εκεινους τους εν τωι Ἰε 60.41
ζεκιηλ, σφαττομεν και κατεσθιομεν. Τις ημων επιδεικνυται τοσαυτην φροντιδα περι
τα ποιμνια του Χριστου, οσην περι τα ποιμνια του Λαβαν ο Ἰακωβ; τις δυναται
απαριθμησασθαι παγετον νυκτος; Μη γαρ μοι τας παννυχιδας ειπηις, και την
τοσαυτην θεραπειαν. Παν μεν ουν τουναντιον. Ὕπαρχοι και τοπαρχαι ουκ
απολαυουσι τοσαυτης τιμης, οσης ο της Ἐκκλησιας αρχων. Ἂν εν βασιλειοις εισιηι,
τις πρωτος; αν παρα γυναιξιν, αν παρα ταις οικιαις των μεγαλων, ουδεις ετερος
αυτου προτετιμηται. Ἀπολωλε παντα και διεφθαρται. Ταυτα ουχ υμας καταισχυναι
βουλομενος λεγω, αλλ' υμων επισχειν την επιθυμιαν. Ποιωι γαρ συνειδοτι αν γενηι
σπουδασας η δια σαυτου, η δι' ετερου; ποιοις οφθαλμοις αντιβλεψεις εκεινωι τωι
συνεργησαντι; τι εξεις απολογησασθαι; Ὁ μεν γαρ ακων και βιασθεις, και ουκ
εθελων, εχοι αν τινα απολογιαν, ει και τα μαλιστα και ουτος απεστερηται
συγγνωμης· πλην αλλα παρα τουτο εχει τινα απολογιαν. Ἐννοησον τι Σιμων επαθε;
Τι γαρ, ει μη αργυριον διδως, αλλ' αντι αργυριου κολακευεις, και κατασκευαζεις
πολλα, και μηχαναι; Το αργυριον σου συν σοι ειη εις απωλειαν. Προς εκεινον ειπε,
και τουτοις ερει· η σπουδη υμων μεθ' υμων εστω εις απωλειαν, οτι ενομισατε
περιδρομηι ανθρωπινηι την δωρεαν του Θεου κτασθαι. Ἀλλ' ουδεις εστι τοιουτος;
Μηδε γενοιτο. Ουδε γαρ βουλομαι ουδεν προς υμας ειναι των λεγομενων· νυνι δε εκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

21

της ακολουθιας εις τουτους ενεπεσομεν τους λογους. Ουδε γαρ οταν κατα
πλεονεξιας λεγωμεν, προς υμας λεγομεν, αλλ' ουδε προς ενα. Γενοιτο εικη τα
φαρμακα παρ' ημων κατασκευαζεσθαι. Αι των ιατρων ευχαι τοιαυται εισιν, ουκ αλλα
αιτουσαι, η ωστε μετα τον πολυν πονον απλως ριφηναι τα φαρμακα. Ταυτα και
ημεις ευχομεθα, απλως εις αερα λεγεσθαι τα ρηματα τα ημετερα, ωστε ρηματα μονον
ειναι. Παντα υποστηναι ετοιμος εγω, ωστε μη εις χρειαν καταστηναι του ταυτα
λεγειν. Ει δε βουλεσθε, και σιγησομεν· μονον εστω ακινδυνος η σιγη. Ου γαρ οιμαι
ουδενα, καν σφοδρα κενοδοξος ηι, μη καλουσης χρειας θελησαι αν απλως
επιδεικνυσθαι. Παραχωρησομεν της διδασκαλιας υμιν· αυτη γαρ μειζων η
διδασκαλια η δια πραγματων· επει και των ιατρων οι αριστοι, καιτοιγε της νοσου
60.42 των καμνοντων φερουσης αυτοις μισθους, βουλοιντο αν υγιαινειν τους αυτων
φιλους. Και ημεις βουλομεθα απαντας υγιαινειν. Ου γαρ ινα ημεις δοκιμοι ωμεν
βουλομεθα, υμεις δε αδοκιμοι ητε. Ἐβουλομην ει οιον τε οψει αυτηι την αγαπην, ην
περι υμας εχω, επιδειξασθαι· ουδεις γαρ μοι λοιπον ουδεν αν ενεκαλεσεν, ει και
σφοδρα τραχυς ην ο λογος. Τα γαρ παρα φιλων λεγομενα, καν υβρις ηι, φορητα.
Ἀξιοπιστοτερα γαρ τραυματα φιλου, η εκουσια φιληματα εχθρου. Ουδεν εμοι
ποθεινοτερον υμων, ουδε τουτο το φως. Μυριακις γαρ αν ευξαιμην αυτος
πηρωθηναι, ει γε ενην δια τουτου τας υμετερας επιστρεψαι ψυχας· ουτως αυτου του
φωτος γλυκιων εμοι η σωτηρια η υμετερα. Τι γαρ οφελος μοι των ακτινων των
ηλιακων, οταν η δι' υμας αθυμια πολυ κατασκεδαζηι των οφθαλμων το σκοτος; Το
γαρ φως τοτε καλον, οταν εν ευφροσυνηι φαινηται· επει τηι λυπουμενηι ψυχηι και
παρενοχλειν δοκει. Ὅτι δε ου ψευδομαι, μη γενοιτο μεν ποτε πειραν λαβειν. Πλην
ειποτε συμβαιη τινα υμων αμαρτανειν, καθευδοντι μοι παραστητε· απολοιμην, ει μη
τοις παραλυτοις εοικα, ει μη τοις εξεστηκοσι, και κατα τον προφητικον λογον, Και το
φως των οφθαλμων μου, και αυτο ουκ εστι μετ' εμου. Τις γαρ υμιν ελπις, υμων μη
προκοπτοντων; τις δε αθυμια, υμων ευδοκιμουντων; Πτερουσθαι δοκω, οταν τι περι
υμων ακουσω χρηστον. Πληρωσατε μου την χαραν. Τοσουτον μονον εισηνεγκα εις
την ευχην, οτι επιθυμω υμων την προκοπην. Ὃ δε διαμιλλωμαι προς παντας τουτο
εστιν, οτι φιλω, οτι συμπεπλεγμαι, οτι παντα μοι υμεις εστε, και πατηρ, και μητηρ,
και αδελφοι, και παιδια. Μη δη νομισητε τι των παρ' ημων λεγομενων προς
απεχθειαν λεγεσθαι, αλλα προς διορθωσιν. Ἀδελφος γαρ, φησιν, υπο αδελφου
βοηθουμενος, ως πολις οχυρα. Μη δη απαξιωσητε· ουδε γαρ εγω τον παρ' υμων
ατιμαζω λογον, αλλα βουλοιμην αν διορθουσθαι παρ' υμων, βουλοιμην αν
μανθανειν. Παντες γαρ ημεις αδελφοι εσμεν, εις δε ημων εστιν ο καθηγητης. Ἔστι δε
και εν αδελφοις ενα επιταττειν, και τους αλλους πειθεσθαι. Μη δη απαξιωσητε, αλλα
παντα ποιωμεν εις δοξαν του Θεου· οτι αυτωι η δοξα εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

60.41 ΟΜΙΛΙΑ ∆ʹ. Και εν τωι συμπληρουσθαι την ημεραν της
Πεντηκοστης, ησαν ομοθυμαδον επι το αυτο· και εγενετο αφνω εκ του
ουρανου ηχος.
αʹ. Τις εστιν αυτη η Πεντηκοστη; Ὅτε το δρεπανον επιβαλλειν εδει τωι αμητωι·
οτε τους καρπους συναγειν εχρην. Ειδες τον τυπον; Βλεπε παλιν την αληθειαν. Ὅτε
το δρεπανον επιβαλλειν εδει του λογου, οτε τον αμητον συλλεγειν, τοτε καθαπερ
δρεπανον το Πνευμα ηκονημενον εφιπταται. Ἄκουε γαρ του Χριστου λεγοντος·
Ἐπαρατε τους οφθαλμους υμων, και θεασασθε τας χωρας, οτι λευκαι εισι προς
θερισμον ηδη· και παλιν, Ὁ μεν θερισμος πολυς, οι δε εργαται ολιγοι. Ὥστε αυτος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

22

επεβαλε το δρεπανον προτερος. Αυτος γαρ ανηγαγεν εις ουρανους απαρχην, το ημων
προσλαβων. ∆ια τουτο και θερι 60.42 σμον το τοιουτον καλει. Ἐν τωι συμπληρουσθαι,
φησι, την ημεραν της Πεντηκοστης, τουτεστιν, ου προ της Πεντηκοστης, αλλα περι
αυτην, ως ειπειν, την Πεντηκοστην. Ἔδει γαρ εορτης ουσης παλιν ταυτα γινεσθαι,
ιν' οι παροντες τωι σταυρωι του Χριστου, ουτοι και ταυτα ιδωσι. Και εγενετο αφνω εκ
του ουρανου ηχος. ∆ιατι μη χωρις αισθητων υποδειγματων τουτο γεγονεν; Ὅτι ει
και τουτου γενομενου ελεγον, οτι Γλευκους μεμεστωμενοι εισιν, ει μη τουτο
εγενετο, τι ουκ αν ειπον; Ουχ απλως δε ο ηχος γεγονεν, αλλ' Ἐκ του ουρανου. Και το
αιφνιδιον δε διανεστησεν αυτους. Και επληρωσεν ολον τον οικον. Πολλην την
ρυμην λεγει του Πνευματος. Ὅρα. Παντας εκει συνηγαγεν, ωστε και τους 60.43
παροντας πιστευσαι, και τουτους αξιους δειχθηναι. Και ου τουτο μονον, αλλα το
πολλωι τουτου φρικωδεστερον επαγων· Και ωφθησαν αυτοις διαμεριζομεναι
γλωσσαι ωσει πυρος, φησι. Καλως πανταχου το, Ὡς, προσκειται, ινα μηδεν αισθητον
περι του Πνευματος νομισηις. Ὡσει πυρος, φησι, και ωσει πνοης. Ουκ αρα ανεμος ην
απλως εις αερα χεομενος. Ὅτε μεν γαρ Ἰωαννηι εδει γνωρισθηναι το Πνευμα, ως εν
ειδει περιστερας επι την κεφαλην ηλθε του Χριστου· νυν δε οτε πληθος ολον
επιστραφηναι εχρην, ωσει πυρος. Και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον αυτων· τουτεστι,
παρεμεινεν, επανεπαυσατο· το γαρ καθισαι του εδραιου εστι σημαντικον και του
μειναι. Τι δαι; αρα επι τους δωδεκα μονους ηλθεν, ουχι δε και επι τους λοιπους;
Ουδαμως αλλα και επι τους εκατον εικοσιν. Ου γαρ αν απλως παρηγαγε την
μαρτυριαν του προφητου ο Πετρος, λεγων· Και εσται εν ταις εσχαταις ημεραις, λεγει
Κυριος ο Θεος, εκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα· και προφητευσουσιν
οι υιοι υμων, και αι θυγατερες υμων, και οι νεανισκοι υμων ορασεις οψονται, και οι
πρεσβυτεροι υμων ενυπνια ενυπνιασθησονται. Και σκοπει· ινα γαρ μη εκπληξηι
μονον, αλλα και χαριτος πληρωσηι, δια τουτο και εν Πνευματι αγιωι και πυρι· επαγει
γαρ, Και επλησθησαν απαντες αγιου Πνευματος, και ηρξαντο λαλειν ετεραις
γλωσσαις, καθως το Πνευμα εδιδου αυτοις αποφθεγγεσθαι. Ου λαμβανουσιν ετερον
σημειον, αλλα τουτο πρωτον· ξενον γαρ ην, και ου χρεια ην ετερου σημειου.
Ἐκαθισε, φησιν, εφ' ενα εκαστον αυτων. Ουκουν και επι τον καταλειφθεντα. ∆ια
τουτο ουδε αλγει λοιπον μη αιρεθεις, ως ο Ματθιας. Και επλησθησαν, φησιν,
απαντες. Ουχ απλως ελαβον του Πνευματος την χαριν, αλλ' επλησθησαν. Και
ηρξαντο λαλειν ετεραις γλωσσαις, καθως το Πνευμα εδιδου αυτοις αποφθεγγεσθαι.
Ουκ αν ειπε, Παντες, και αποστολων οντων εκει, ει μη και οι αλλοι μετεσχον. Ἄλλως
δε ουδε ανω κατ' ιδιαν αυτους προειπων και ονομαστι, νυν αν συνηψεν εν τωι αυτωι
πραγματι. Ει γαρ οπου ειπειν ην, οτι παρησαν, κατ' ιδιαν των αποστολων
μνημονευει, πολλωι μαλλον ενταυθα. Σκοπει δε μοι, πως, οταν προσκαρτερωσι τηι
δεησει, οταν αγαπην εχωσι, τοτε το Πνευμα παραγινεται. Ἀνεμνησε δε αυτους και
ετερας οψεως, ειπων, Ὡσει πυρος. Ὡς πυρ γαρ εφανη και εν τηι βατωι. Καθως το
Πνευμα εδιδου αυτοις αποφθεγγεσθαι. Ἀποφθεγματα γαρ ην τα παρ' αυτων
λεγομενα. Ἦσαν δε, φησιν, εν Ἱερουσαλημ κατοικουντες Ἰουδαιοι ανδρες ευλαβεις.
Το κατοικειν, ευλαβειας ην σημειον. Πως; Ἀπο τοσουτων γαρ εθνων οντες, και
πατριδας αφεντες, και οικιας, και συγγενεις, ᾤκουν εκει. Ἦσαν γαρ, φησιν, εν
Ἱερουσαλημ κατοικουντες Ἰουδαιοι ανδρες ευλαβεις, απο παντος εθνους των υπο
τον ουρανον. Γενομενης δε της φωνης ταυτης, συνηλθε το πληθος, και συνεχυθηι.
Ἐπειδη εν οικιαι εγενετο το γενομενον, εικοτως εξωθεν συνεδραμον. Συνεχυθη το
πληθος. Τι εστι, Συνεχυθη το πληθος; Ἐταραχθη, εθαυμασεν. Ειτα δηλων, οτι
εθαυμαζον, επαγει, Ὅτι ηκουον εις εκαστος αυτων τηι ιδιαι διαλεκτωι λαλουντων
αυτων. Και συνηλθε το πληθος, και προς εαυτους ελεγον· Ουκ ιδου παντες ουτοι
εισιν οι λαλουντες Γαλιλαιοι; Προς τους αποστολους ευθεως εωρων. 60.44 Και πως,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

23

φησιν, ημεις ακουομεν εκαστος τηι ιδιαι διαλεκτωι ημων, εν ηι εγεννηθημεν, Παρθοι,
και Μηδοι, και Ἐλαμιται, και οι κατοικουντες την Μεσοποταμιαν, Ἰουδαιαν τε και
Καππαδοκιαν, Ποντον και την Ἀσιαν, Φρυγιαν τε και Παμφυλιαν, Αιγυπτον και τα
μερη της Λιβυης της κατα Κυρηνην, και οι επιδημουντες Ῥωμαιοι, Ἰουδαιοιτε και
προσηλυτοι, Κρητες και Ἄραβες, ακουομεν λαλουντων αυτων ταις ημετεραις
γλωσσαις τα μεγαλεια του Θεου; Ἐξισταντο δε παντες, και διηπορουν προς
αλληλους, λεγοντες· Τι θελει τουτο ειναι; Ὁραις εξ ανατολων εις δυσμας αυτους
τρεχοντας; Ἕτεροι δε, φησι, διαχλευαζοντες ελεγον· Γλευκους μεμεστωμενοι εισιν.
βʹ. Ὢ της ανοιας! ω της κακιας της πολλης! Καιτοι ουδε καιρος ην ουτος του
γλευκους· Πεντηκοστη γαρ ην. Και το δεινοτερον, οτι παντων ομολογουντων,
Ῥωμαιων οντων, προσηλυτων οντων, των σταυρωσαντων ισως, εκεινοι μετα
τοσαυτα λεγουσιν, οτι Γλευκους μεμεστωμενοι εισιν. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
ειρημενα. Ἐπληρωσε, φησι, τον οικον. Ἡ πνοη καθαπερ κολυμβηθρα γεγονεν
υδατος. Της δαψιλειας δε τουτο τεκμηριον και της σφοδροτητος το πυρ. Ουδαμου
τοιουτο γεγονεν επι των προφητων· αλλα τοτε μεν ουτως εκεινοις, τοις προφηταις
δε ετερως. Κεφαλις γαρ βιβλιου διδοται τωι Ἰεζεκιηλ, και εσθιει α εμελλε λεγειν·
Ἐγενετο γαρ, φησιν, εν τωι στοματι αυτου ως μελι γλυκαζον. Και παλιν η χειρ
απτεται του Θεου της γλωσσης ετερου προφητου. Ἐνταυθα δε αυτο το Πνευμα το
αγιον· ουτως ομοτιμον τυγχανει Πατρι και Υιωι. Και παλιν ετερωθι αλλως·
Καταλεγμα, και μελος, και ουαι. Ἐκεινοις μεν ουν εικοτως εν βιβλιωι· ετι γαρ αυτοις
παραδειγματων εδει· προς εν εθνος ειχον εκεινοι μονον, και τους οικειους· ουτοι δε
και προς την οικουμενην απασαν, και τους ουδεποτε γνωρισθεντας. Ἑλισσαιος δε δια
μηλωτης λαμβανει την χαριν, αλλος δι' ελαιου, ως ο ∆αυιδ, Μωυσης δε, δια πυρος
της βατου καλειται. Ἀλλ' ενταυθα ουχ ουτως, αλλ' αυτο το πυρ ενεκαθισε. ∆ιατι δε
μη εφανη πυρ τον οικον πληρουν; Ὅτι εξεστησαν αν. Ἀλλα δεικνυσιν οτι τουτο
εκεινο εστι. Μη γαρ τωι λεγειν, οτι Ὤφθησαν αυτοις διαμεριζομεναι γλωσσαι,
προσχηις· αλλ' οτι πυρος. Τοσουτον πυρ μυριαν υλην αναψαι δυναται. Και καλως
ειπε, ∆ιαμεριζομεναι. Ἐκ μιας γαρ ην ριζης· ινα μαθηις; οτι ενεργεια εστιν απο του
Παρακλητου πεμφθεισα. Ὅρα δε και εκεινους πρωτον δειχθεντας αξιους, και τοτε
Πνευματος καταξιωθεντας· οιον ωσπερ ο ∆αυΐδ· απερ γαρ εν ταις ποιμναις
ειργαζετο, ταυτα και μετα την νικην και το τροπαιον, ινα δειχθηι αυτου γυμνη η
πιστις. Ὅρα παλιν τον Μωυσεα και αυτον καταφρονουντα βασιλειων, και μετα
τεσσαρακοντα ετη της δημαγωγιας απτομενον· τον Σαμουηλ ανατρεφομενον εν τωι
ναωι· τον Ἐλισσαιον παντα αφιεντα· τον Ἰεζεκιηλ παλιν. Ὅτι δε ουτω συνεβαινε, και
εκ των μετα ταυτα δηλον· και γαρ και ουτοι παντα ειασαν τα αυτων. ∆ια τουτο τοτε
το Πνευμα λαμβανουσιν, οτε την οικειαν αρετην επεδειξαντο. Ἔμαθον και την
ανθρωπινην ασθενειαν, δι' ων επαθον· εμαθον, οτι ουκ εικη ταυτα κατωρθωσαν.
Ουτω και Σαουλ προτερον μαρτυρηθεις αγαθος ειναι, τοτε το Πνευμα ελαβεν. Ἀλλ'
ουτως ουδεις, ουδε ο 60.45 μειζων των προφητων Μωυσης. Ἐκεινος γαρ οτε εδει
ετερους γενεσθαι πνευματικους, ηλαττουτο αυτος. Ἀλλ' ενταυθα ουχ ουτως· αλλ'
ωσπερ επι του πυρος, οσους αν τις θελοι λυχνους αναπτει, το πυρ ουδεν ελαττων·
ουτω και επι των αποστολων συνεβαινε τοτε. Και γαρ δια του πυρος ου μονον το
δαψιλες της χαριτος εδεικνυτο, αλλα και πηγην εκαστος ελαμβανε Πνευματος·
ωσπερ ουν και αυτος πηγην υδατος αλλομενου εις ζωην αιωνιον εφησεν εξειν τους
πιστευοντας επ' αυτον· και μαλα εικοτως. Ου γαρ τωι Φαραω διαλεξομενοι απηιεσαν,
αλλα τωι διαβολωι παλαισοντες. Και το δη θαυμαστοτερον, οτι πεμπομενοι ουδεν
αντειπον, ουδε ειπον ισχνοφωνοι ειναι, και βραδυγλωσσοι· Μωυσης γαρ αυτους εις
τουτο επαιδευσεν. Ουκ ειπον ειναι νεωτεροι· Ἱερεμιας γαρ αυτους εσωφρονισε.
Καιτοι πολλα ηκουσαν φοβερα, και πολλωι μειζονα εκεινων· αλλ' ομως εφοβουντο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

24

αντειπειν. Ἐκ τουτου δηλον, οτι και φωτος αγγελοι ησαν, και των ανωθεν
πραγματων υπηρεται. Και εκεινοις μεν ουδεις απ' ουρανου φαινεται τα εν τηι γηι
διωκουσιν ετι· επειδη δε ανηλθεν ανθρωπος ανω, και Πνευμα ανωθεν φερεται, Ὡσει
φερομενης, φησι, πνοης βιαιας. ∆ια τουτου δηλον ποιει, οτι ουδεν αυτοις αντιστηναι
δυνησεται, αλλ' ωσπερ χουν τους υπεναντιους λικμησουσι. Και επληρωσεν ολον τον
οικον. Ἡ οικια του κοσμου συμβολον ην. Και εκαθισεν εφ' ενα εκαστον αυτων. Και
συνηλθε το πληθος, και συνεχυθη. Ὁραις την τουτων ευλαβειαν, και πως ουκ ευθεως
αποφαινονται, αλλ' εν αποριαι εισιν; Ἐκεινοι δε οι αγνωμονες αποφαινονται
λεγοντες, οτι Γλευκους εισι μεμεστωμενοι. Ἐπει εξην αυτοις κατα τον νομον τρις
του ενιαυτου φαινεσθαι εν τωι ναωι, δια τουτο ᾤκουν εκει απο παντων των εθνων
ευλαβεις ανδρες. Ὅρα εντευθεν τον γραφοντα, πως αυτους ου κολακευει. Ου γαρ
ειπεν, οτι απεφηναντο· αλλα τι; Γενομενης δε της φωνης ταυτης συνηλθε το πληθος,
και συνεχυθη. Εικοτως· ενομιζον γαρ αυτοις τελος εχειν το πραγμα δια την
γενομενην τολμαν κατα του Χριστου. Ἄλλως δε και το συνειδος κατεσειεν αυτων
τας ψυχας, εν χερσιν ουσης ετι της σφαγης, και παντα αυτους επτοει. Ουκ ιδου, φησι,
παντες ουτοι εισιν οι λαλουντες Γαλιλαιοι; Καλως ουτως ειπε· και γαρ τουτο ειναι
ωμολογουντο. Ουτως αυτους επτοησεν ο ηχος, οτι και το πλεον της οικουμενης
ενταυθα κατελαβε. Τουτο δε αυτους ενευρου τους αποστολους, οτι τι ποτε Παρθιστι
ην φθεγγεσθαι ουκ ᾔδεσαν, αλλα παρ' εκεινων τοτε εμανθανον. Ἐθνων δε μεμνηται
πολεμιων αυτοις, Κρητων, Ἀραβων, Αιγυπτιων, Περσων, δηλων οτι παντων τουτων
κρατησουσιν. γʹ. Ἅτε δε οντων εν αιχμαλωσιαι των Ἰουδαιων, εικος αυτοις
συμπαρειναι τηνικαυτα πολλους των εθνων· η οτι και προς τα εθνη τα των
δογματων ηδη κατεσπαρτο. Και δια τουτο πολλοι και εξ αυτων παρησαν εκει κατα
μνημην, ων ηκουσαν. Παντοθεν τοινυν αναντιῤρητος η μαρτυρια, παρα των
πολιτων, παρα των ξενων, παρα των προσηλυτων. Ἀκουομεν λαλουντων αυτων
ταις ημετεραις γλωσσαις τα μεγαλεια του Θεου. Ου γαρ απλως ελαλουν, αλλα τινα
θαυμαστα ελεγον. Εικοτως τοινυν ηπορουν· ουδεποτε γαρ γεγονε τι τοιουτον. Ὅρα
ευγνωμοσυνην ανθρωπων. Ἐξισταντο και διηπορουν λεγοντες· Τι θελει τουτο ειναι;
Ἕτεροι δε διαχλευαζοντες ελεγον, οτι Γλευκους μεμεστωμενοι εισιν. Ὢ της 60.46
αναισχυντιας! ει δια τουτο εχλευαζον. Και τι θαυμαστον; οπου γε και αυτον τον
∆εσποτην δαιμονας ελαυνοντα, δαιμονα εχειν λεγουσιν. Ἔνθα γαρ αν ηι ιταμοτης, εν
ζητει μονον, ειπειν ο τι δηποτε, ουχ οπως τι λογου πραγμα εχομενον ειποι, αλλ'
οπως ειποι ο τι δηποτε. Γλευκους μεμεστωμενοι εισι. Πανυ γε· οτι ανθρωποι εν
τοσουτοις κινδυνοις, περι των εσχατων τρεμοντες, εν τοσαυτηι οντες αθυμιαι,
τοιαυτα φθεγγεσθαι τολμωσι. Και ορα· επειδη τουτο απιθανον ην, παραλογιζομενοι
τους ακουοντας, και δεικνυντες, οτι εμεθυσθησαν, τηι ποιοτητι το παν επιγραφουσι,
και φασι· Γλευκους μεμεστωμενοι εισι. Σταθεις δε ο Πετρος συν τοις ενδεκα, επηρε
την φωνην αυτου, και απεφθεγξατο αυτοις. Ὁραις εκει την κηδεμονιαν, ενταυθα δε
την ανδρειαν. Ει γαρ εθαυμαζον, ει γαρ εξεπληττοντο, ουχι και ουτω θαυμαστον ην,
το δυνηθηναι μεταξυ τοσουτων ρηξαι φωνην ανθρωπον αγραμματον και ιδιωτην; Ει
γαρ εν οικειοις τις λεγων ταραττεται, πολλωι μαλλον επι εχθρων και φονωντων.
Ὅτι δε ου μεθυουσιν, ευθεως απο της φωνης εδηλωσεν· οτι ουκ εξεστηκασι, καθαπερ
οι μαντεις, οτι ουκ αναγκηι κατειχοντο. Τι δε εστι, Συν τοις ενδεκα; Κοινην
προεβαλλοντο φωνην, φησι, και παντων αυτος ην το στομα. Παρεστηκασι δε οι
ενδεκα μαρτυρουντες τοις λεγομενοις. Ἐπηρε την φωνην αυτου, φησι· τουτεστι,
Μετα πολλης ειπε της παῤρησιας. Τουτο δε ποιει, ινα μαθωσι του Πνευματος την
χαριν. Ὁ γαρ μη ενεγκων ερωτησιν κορασιου ευτελους, ουτος εν μεσωι δημων,
φονωντων απαντων, μετα τοσαυτης διαλεγεται παῤρησιας, ως αναμφισβητητον της
αναστασεως γενεσθαι τουτο τεκμηριον· μεταξυ γαρ γελωντων ανθρωπων, και τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

25

τοιαυτα διαχλευαζοντων παῤρησιαζεται. Ποσης ειναι νομιζεις ιταμοτητος τουτο,
ποσης ασεβειας, ποσης αναισχυντιας, το μεθης λογιζεσθαι εργον των γλωσσων το
παραδοξον; Ἀλλ' ουδεν τουτο τους αποστολους ελυπησεν, ουδ' ατολμοτερους
ειργασατο τοτε τα της χλευης ακουοντας. Τηι γαρ παρουσιαι του Πνευματος ηδη
μετεσκευασθησαν, και ανωτεροι των σωματικων παντων υπηρχον. Ἔνθα δε αν
παραγενηται το Πνευμα το αγιον, χρυσους αντι πηλινων εργαζεται. Ὅρα μοι λοιπον
τον Πετρον, και εξεταζε τον δειλον, τον ασυνετον, καθαπερ ο Χριστος φησιν· Ἀκμην
και υμεις ασυνετοι εστε· τον μετα την ομολογιαν εκεινην την θαυμαστην Σαταν
κληθεντα. Σκοπει δε και των αποστολων την ομονοιαν. Αυτοι παραχωρουσιν αυτωι
της δημηγοριας· ου γαρ εδει παντας φθεγγεσθαι. Και επηρε, φησι, την φωνην αυτου,
και απεφθεγξατο αυτοις μετα πολλης της παῤρησιας. Τοιουτον εστιν ανδρα ειναι
πνευματικον. Μονον και ημεις αξιους εαυτους καταστησωμεν της ανωθεν χαριτος,
και παντα ευκολα εσται. Καθαπερ γαρ πυρινος ανθρωπος εις μεσην καλαμην
εμπεσων, ουδεν αν παθοι δεινον, αλλα μαλλον εργασεται· ου γαρ αυτος τι πασχει,
αλλ' αυτοι εαυτους οι πυκτευοντες διαφθειρουσιν· ουτω και νυν εγενετο. Μαλλον
δε ωσπερ αν ει τις πυρ επιφερομενωι χορτον εχων 60.47 πυκτευοι· ουτω δη και ουτοι
τουτους προσιεσαν μετα πολλης της ανδρειας. Τι γαρ αυτους εβλαψε το τοσουτον
πληθος; Ειπε γαρ μοι, ουχι πενιαι εμαχοντο και λιμωι; ουχι ατιμιαι και δοξηι πονηραι;
(πλανοι γαρ ειναι ενομιζοντο·) ουχι γελωτι και χλευηι των παροντων υπεκειντο; Ἐπ'
αυτων γαρ τα εκατερα συνεπιπτεν· οι μεν γαρ αυτους εγελων, οι δε και εχλευαζον.
Ουχι θυμοις, ουχι μανιαις ολοκληρων πολεων, ουχι στασεσι και επιβουλαις
προεκειντο; ουχι πυρι και σιδηρωι, και θηριοις; ουχι παντοθεν αυτους μυριος
περιειστηκει πολεμος; ουχι ως οναρ ταυτα ορωντες τα δεινα η εν γραφηι, ουτω
διεκειντο; Τι δαι; ουκ αναλωσαν αυτων τους θυμους; ουκ εις εαυτους την αποριαν
περιετρεψαν; ουχι και θυμωι, και δεει παντων μαλιστα εκεινοι συνειχοντο; ουχι
εναγωνιοι ησαν, και εφοβουντο, και ετρεμον; Ἄκουε γαρ αυτων λεγοντων· Θελετε
επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του ανθρωπου τουτου. Και το θαυμαστον, οτι γυμνωι τωι
σωματι παρεταττοντο προς ωπλισμενους, προς αρχοντας κατα αυτων εχοντας
εξουσιαν, απειροι, αγλωττοι, και ιδιωτικωτερον διακειμενοι, προς γοητας, προς
πλανους, προς σοφιστων, προς ρητορων, προς φιλοσοφων πληθος, των
κατασαπεντων εν Ἀκαδημιαι και Περιπατοις, ενισταντο τε και απεμαχοντο. Και ο
περι λιμνας ησχολημενος ουτως αυτων εκρατησεν, ως ουδε ει προς ιχθυς αγλωττους
ο αγων ην αυτωι· καθαπερ γαρ οντως αλιευς ιχθυων αφωνοτερων, ουτω τουτων
περιεγενετο. Και ο μεν πολλα ληρησας Πλατων, σεσιγηκεν· ουτος δε φθεγγεται, ουχι
παρ' οικειοις μονοις, αλλα και παρα Παρθοις, παρα Μηδοις, παρα Ἐλαμιταις, και εν
Ἰνδιαι, και πανταχου γης, και εις τα περατα της οικουμενης. Που νυν της Ἑλλαδος ο
τυφος; που των Ἀθηνων το ονομα; που των φιλοσοφων ο ληρος; Ὁ απο Γαλιλαιας, ο
απο Βηθσαιδα, ο αγροικος, παντων εκεινων περιεγενετο. Ουκ αισχυνεσθε, ειπε μοι,
επι τωι ονοματι της πατριδος του νενικηκοτος υμας; Ἂν δε και το ονομα αυτου
ακουσητε, και οτι Κηφας ελεγετο, πολλωι μαλλον εγκαλυψεσθε. Τουτο γαρ υμας,
τουτο απολωλεκεν, οτι τουτο ονειδος ειναι νομιζετε, και ευγλωττιαν εγκωμιον, και
απειριαν ευγλωττιας, ονειδος. Ουκ ηλθετε ην ελθειν υμας εδει, αλλα την βασιλικην
αφεντες οδον την ευκολον και λειαν, την τραχειαν και αναντη και χαλεπην
εβαδισατε. ∆ια τουτο ουδε εφθασατε προς την βασιλειαν των ουρανων. δʹ. Τι ουν
ουκ εις Πλατωνα ενηργησεν ο Χριστος, ουδε εις Πυθαγοραν, φησιν; Ὅτι πολλωι
φιλοσοφωτερα ην η Πετρου ψυχη των ψυχων εκεινων. Ἐκεινοι μεν γαρ παιδες
οντως ησαν, υπο της κενης δοξης περιτρεπομενοι πανταχου· ουτος δε ανηρ
φιλοσοφος, και δεκτικος της χαριτος. Ει δε γελαις ταυτα ακουων, ου θαυμαστον· επει
και οι τοτε εγελων, και γλευκους αυτους ελεγον ειναι μεστους· αλλ' υστερον, οτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

26

επεπονθεσαν τα πικρα εκεινα, και παντων χαλεπωτερα, οτε την πολιν
κατερειπομενην ειδον, και το πυρ αναπτομενον, και τα τειχη ριπτουμενα χαμαι, και
τας ποικιλας βακχειας εκεινας, ας ουδεις παραστησαι 60.48 δυναται λογωι, ουκ ετι
εγελων Ουτω και υμεις τοτε ου γελασεσθε, οταν ο της κρισεως επιστηι καιρος, οταν
το της γεεννης αναφθηι πυρ. Ἀλλα τι περι μελλοντων λεγω; Βουλει δειξω τις εστι
Πετρος, τις δε Πλατων; Τα γαρ ηθη τεως αυτων, ει δοκει, εξετασωμεν, και ιδωμεν
τισιν επεχειρησαν εκατεροι. Ουτος μεν ουν παντα τον χρονον αναλωσε περι δογματα
στρεφομενος ανονητα και περιττα. Τι γαρ οφελος εκ του μαθειν, οτι μυια η ψυχη του
φιλοσοφου γινεται; Ὄντως μυια, ουκ εις μυιαν μετεπιπτεν, αλλ' επεβαινε τηι εν
Πλατωνι οικουσηι ψυχηι. Ποιας ταυτα ου ματαιολογιας; ποθεν δη τοιαυτα ληρειν
επεβαλετο; Ειρωνειας μεστος ην ο ανηρ, και ζηλοτυπως προς απαντας διακειμενος.
Ὥσπερ ουν φιλονεικων, μητε οικοθεν, μητε παρ' ετερου χρησιμον τι εισαγαγειν·
ουτω παρα μεν ετερου την μετεμψυχωσιν εδεξατο, παρα δε εαυτου την πολιτειαν
εισηγαγεν, ενθα τα πολλης αισχροτητος γεμοντα ενομοθετησε. Κοιναι, φησιν, αι
γυναικες εστωσαν, και γεγυμνωμεναι παρθενοι, επ' οψεσι των εραστων
παλαιετωσαν, και κοινοι πατερες εστωσαν, και οι τικτομενοι παιδες. Ποιαν ουχ
υπερβαλλει ταυτα ανοιαν; Ἀλλα τα μεν εκεινου τοιαυτα. Ἐνταυθα δε ουχ η φυσις
ποιει κοινους πατερας, αλλ' η Πετρου φιλοσοφια· επει εκεινο γε και ανηιρει. Ουδεν
γαρ ετερον εποιει, αλλ' η τον οντα αγνοεισθαι μονονουχι, και τον ουκ οντα
εισαγεσθαι. Εις μεθην τινα και συρφετον ενεβαλε την ψυχην. Παντες, φησιν, αδεως
κεχρησθωσαν ταις γυναιξι. ∆ια τουτο ουκ εξεταζω ποιητων δογματα, ινα μη με τις
ειποι μυθους εξεταζειν· αλλ' ετερους λεγω μυθους εκεινων πολλωι
καταγελαστοτερους. Που τοιουτον τι ετερατευσαντο ποιηται; Ἀλλ' ο κορυφαιος των
φιλοσοφων, ως εδοκει, και οπλα ταις γυναιξι περιτιθησι, και κρανη, και κνημιδας,
και κυνων ουδεν διαφερειν λεγει το ανθρωπινον γενος. Ἐπειδη γαρ η κυων η
θηλεια, φησι, και ο αῤρην κοινωνουσιν εν τοις εργοις, κοινωνειτωσαν και αι
γυναικες, και παντα ανατρεπεσθω. Ἀει γαρ δι' αυτων εσπουδασεν ο διαβολος, μηδεν
εντιμοτερον των αλογων το ημετερον δειξαι γενος· οπου γε τινες εις τουτο
κενοδοξιας ηλθον, ως ειπειν, οτι και τα αλογα λογικα τυγχανει. Και ορα, πως
ποικιλως εβακχευσεν εν ταις εκεινων ψυχαις. Οι μεν γαρ κορυφαιοι αυτων εφησαν
την ημετεραν ψυχην εις μυιας, και κυνας, και αλογα μεθιστασθαι· οι δε μετ' εκεινους
τουτο αισχυνθεντες, εις ετεραν αισχυνην κατεπεσον, πασης λογικης επιστημης
μεταδοντες τοις αλογοις, και πανταχου δειξαντες ημων τα δι' ημας γενομενα
εντιμοτερα. Ου τουτο δε μονον, αλλα και προγνωσεις ειναι παρ' αυτοις, και
ευσεβειαν λεγουσιν. Ὁ κοραξ, φησιν, οιδε τον Θεον, και η κορωνη, και προφητειας
εχουσι χαρισματα, και τα μελλοντα προλεγουσι, και δικαιοσυνη παρ' αυτοις, και
πολιτεια, και νομοι, και ζηλοι παρ' αυτοις ο κυων κατα Πλατωνα. Ταχα απιστειτε
τοις λεγομενοις; Εικοτως, ατε τοις υγιεσιν εντεθραμμενοι δογμασιν· επει και ει τις
τραφειη ταυτηι τηι τροφηι, απιστησειεν αν, οτι εστιν ανθρωπος κοπρου γευομενος
ηδεως. Ὅταν ουν λεγωμεν αυτοις, οτι μυθοι ταυτα 60.49 και ανοιας μεστα, ουκ
ενοησατε, φασι. Μηδε νοησωμεν ποτε τον τοσουτον υμων γελωτα. Σφοδρα γε· ου
γαρ φρενος βαθειας δει, ινα μαθωμεν, τι βουλεται η τοσαυτη ασεβεια και συγχυσις.
Μη κορακιστι φθεγγεσθε, ω ανοητοι, καθαπερ τα παιδια; Παιδες γαρ οντως εστε,
καθαπερ εκεινα. Ἀλλα Πετρος ουδεν τοιουτον εφησεν· αλλ' αφηκε φωνην, η
καθαπερ εν σκοτωι τινι φως απολαμψασα μεγα, την αχλυν διεσκεδασε της
οικουμενης. Ἀλλα το ηθος αυτου πως ημερον ην, πως επιεικες· πως πασης ανωτερω
δοξης ιστατο κενης· πως εις τον ουρανον εωρα ατυφος ων, και ταυτα νεκρους
ανιστων. Ει δε εξεγενετο εκεινων τινι των ανοητων, φαντασιαι γουν τοιουτον τι
εργαζεσθαι, αρ' ουκ αν ευθεως βωμον εζητησε και ναον, και ισοθεος τις ειναι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

27

ηθελησεν; οπου γε ουδενος τουτων οντος τοιαυτα φανταζονται αει. Τι γαρ βουλεται
αυτοις Ἀθηνα, και Ἀπολλων, και Ἥρα; Γενη παρ' αυτοις εστι δαιμονων. Και
βασιλευς εστι παρ' αυτοις δια τουτο αξιων αποθανειν, ινα ισοθεος νομιζοιτο. Ἀλλ'
ουτοι ουχ ουτως, αλλα τουναντιον. Ἄκουε γαρ αυτων λεγοντων επι της θεραπειας
του χωλου· Ἄνδρες Ἰσραηλιται, τι ημιν προσεχετε, 60.50 ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι
πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον; Και αλλαχου· Και ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν
ανθρωποι. Ἐκει δε πολυς ο τυφος, πολλη η αλαζονεια· παντα δια τας παρα των
ανθρωπων τιμας, ουδεν φιλοσοφιας ενεκεν. Ὅταν γαρ τι δια δοξαν γινηται, παντα
μενουσιν ευτελη. Καν γαρ παντα τις εχηι, τουτου δε μη κρατηι, πασης φιλοσοφιας
εξεπεσε, τωι τυραννικωτερωι κατεχομενος, και αισχροτερωι παθει. Ταυτης η υπεροψια
παντα διδαξαι τα αγαθα ικανη, και της ψυχης εξορισαι παν παθος ολεθριον. ∆ιο
παραινω και υμιν πολλην ποιεισθαι την σπουδην, ωστε τουτο το παθος προῤριζον
εξελειν· ου γαρ εστιν αλλως ευδοκιμησαι παρα τωι Θεωι, και την παρα του ακοιμητου
εκεινου οφθαλμου ευνοιαν επισπασασθαι. Ουκουν πασαν σπουδην ποιωμεθα, ωστε
της εκειθεν ημας ροπης απολαυειν, ινα και των παροντων λυπηρων διαφυγωμεν
την πειραν, και των μελλοντων αγαθων καταξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.49 ΟΜΙΛΙΑ Εʹ. Ἄνδρες Ἰουδαιοι, και οι κατοικουντες Ἱερουσα λημ
απαντες, τουτο υμιν γνωστον εστω, και ενωτισασθε τα ρηματα μου.
αʹ. Ους ξενους ειπεν ανωτερω, ενταυθα προς εκεινους αποτεινει τον λογον·
και δοκει μεν εκεινοις διαλεγεσθαι, ορθοι δε τους διαχλευαζοντας. Και γαρ
ωικονομηθη τινας διαχλευασαι, ινα αρχην της απολογιας λαβηι, και απολογουμενος
διδαξηι. Μεγα αρα εγκωμιον ηγουντο, και το εν Ἱεροσολυμοις οικειν. Τουτο υμιν,
φησι, γνωστον εστω, και ενωτισασθε τα ρηματα μου. Προσεκτικωτερους τεως
αυτους ποιει. Ειτα και απολογειται. Ου γαρ, ως υμεις υπολαμβανετε, ουτοι
μεθυουσιν. Ὁραις την απολογιαν, πως προσηνης; Καιτοι το πλεον εχων του δημου
μεθ' εαυτου, επιεικεστερον ομως αυτοις διαλεγεται· και προτερον αναιρει την
υποψιαν την πονηραν, και τοτε εκεινην ιστησι. ∆ιο και ουκ ειπεν, Ου γαρ ως υμεις
χλευαζετε, ουτε, Ὡς υμεις γελατε, αλλ', Ὡς υπολαμβανετε, βουλομενος ουκ επιτηδες
τουτο λεγοντας δειξαι, αλλα τεως αυτοις περιθειναι αγνοιας μαλλον η κακουργιας
εγκλημα. Ου γαρ, ως υμεις υπολαμβανετε, ουτοι μεθυουσιν· εστι γαρ ωρα τριτη της
ημερας. Και τι φησι τουτο; ουκ ενι και εν τηι τριτηι ωραι μεθυειν; Ἔνι, αλλ' ουκ εστη
προς τουτο επι πολυ· ουδε γαρ ουτως ειχον, ως διαχλευαζοντες αυτοι ελεγον.
Ουκουν εντευθεν μανθανομεν, οτι προς τα μη αναγκαια ου δει πολυν αναλισκειν
λογον. Ἄλλως δε και τα επαγομενα τουτου εστι συστατικα· και λοιπον κοινηι προς
παντας ο λογος γινεται. Ἀλλα τουτο εστι το ειρημενον δια του προφητου Ἰωηλ· Και
εσται εν ταις εσχαταις ημεραις, λεγει Κυριος ο Θεος. Ουδαμου τεως ονομα του
Χριστου, ουδε η επαγγελια, αυτου επαγγελια, αλλα του Πατρος. Ὅρα συνεσιν. Ου
παρηλθε και ειπεν ευθεως τα κατα τον Χριστον, οτι εκεινος επηγγειλατο ταυτα μετα
το σταυρωθηναι· η γαρ αν 60.50 παντα ανετρεψεν ουτως ειπων. Και μην ικανα ην
δειξαι αυτου, φησι, την θεοτητα. Ἀλλα πιστευομενα (το δε ζητουμενον τεως
πιστευθηναι ην), μη πιστευομενα δε, και καταλευσθηναι αυτους αν εποιησεν. Ἐκχεω
απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα. ∆ιδωσι και αυτοις ελπιδας χρηστας, ει γε
θελοιεν. Και ουκ αφιησιν αυτων ειναι το πλεονεκτημα, οπερ και βασκανιαν εποιει,
και ταυτηι τον φθονον υποτεμνομενος. Και προφητευσουσι, φησιν, οι υιοι υμων.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

28

Ουτε υμων, φησι, κατορθωμα τουτο, ουτε μην εγκωμιον· εις τα παιδια τα υμετερα
διεβη η χαρις· αυτων υιους εαυτους καλων, και πατερας εκεινους. Και οι νεανισκοι
υμων ορασεις οψονται, και οι πρεσβυτεροι υμων ενυπνια ενυπνιασθησονται· και γε
επι τους δουλους μου και επι τας δουλας μου εν ταις ημεραις εκειναις εκχεω απο του
Πνευματος μου, και προφητευσουσι. Τεως δεικνυσιν αυτους ευδοκιμηκοτας,
Πνευματος ατε καταξιωθεντας· εκεινους δε ουχι, ατε σταυρωσαντας. Ουτω και ο
Χριστος βουλομενος αυτων μαλαξαι τον θυμον ελεγεν· Οι δε υιοι υμων εν τινι
εκβαλλουσι τα δαιμονια; Ουκ ειπεν, Οι μαθηται μου· και γαρ εδοκει κολακεια ειναι.
Ουτω και αυτος ουκ ειπεν, οτι ου μεθυουσιν, αλλα, Πνευματι φθεγγονται· και ουχ
απλως, αλλ' επι τον προφητην κατεφυγε, και αυτον υποδυς ισχυριζεται. Ουτω της
μεν κατηγοριας αυτους απηλλαξε δι' εαυτου, της δε χαριτος εκεινον παραγει
μαρτυρα. Ἐκχεω απο του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα. Ουτως ειπεν, οτι τοις μεν
δι' ονειρων, τοις δε και εμφανως η χαρις εξεχειτο. Και γαρ και δι' ονειρων ειδον οι
προφηται, και αποκαλυψεις εδεξαντο. Ειτα επεξερχεται τηι προφητειαι εχουσηι τι και
φοβερον. Και δωσω, φησι, τερατα εν τωι ουρανωι ανω, και σημεια επι της γης κατω.
Ταυτα και περι της μελλουσης κρισεως 60.51 και περι των Ἱεροσολυμων της
αλωσεως λεγων αινιττεται. Αιμα και πυρ, και ατμιδα καπνου. Ὅρα, πως την αλωσιν
υπεγραψεν. Ὁ ηλιος μεταστραφησεται εις σκοτος, και η σεληνη εις αιμα. Ἀπο της
διαθεσεως των πασχοντων τουτο ειρηκε. Λεγεται δ' ουν ομως και πολλα τοιαυτα
γεγενησθαι εν ουρανωι, καθως Ἰωσηπος μαρτυρει. Ἅμα δε αυτους και επληξε, του
σκοτους αναμνησας του γεγενημενου, και ποιων προσδοκαιν τα μελλοντα. Πριν η
ελθειν την ημεραν Κυριου την μεγαλην και επιφανη. Μη γαρ επειδη ατιμωρητι νυν
αμαρτανετε, φησι, θαρσησητε. Ταυτα δη προοιμια εστι μεγαλης τινος ημερας και
χαλεπης. Ὁραις, πως αυτων κατεσεισε την ψυχην και διεσαλευσε, και τον γελωτα
μετεστρεψεν εις απολογιαν; Ει γαρ ταυτα προοιμια της ημερας εκεινης, αναγκη περι
των εσχατων τον κινδυνον επηρτησθαι. Τι δαι; αρα λεγων τα φοβερα επιμενει;
Ουδαμως. Ἀλλα τι; Παλιν διδωσιν αυτοις αναπνευσαι, και φησι· Και εσται, πας ος αν
επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται. Τουτο ειρηται μεν περι του Χριστου,
καθως Παυλος λεγει· ουτος δε ου τολμαι σαφως αυτο αποκαλυψαι. Ἴδωμεν τοινυν
ανωθεν τα ειρημενα. Καλως ως προς γελωντας και χλευαζοντας καθισταται λεγων·
Γνωστον εστω πασιν υμιν, και ενωτισασθε τα ρηματα μου. Ἀρχομενος δε ελεγεν·
Ἄνδρες Ἰουδαιοι. Ἰουδαιους εμοι δοκει λεγειν τους την Ἰουδαιαν κατοικουντας. Και,
ει βουλει, παραθωμεθα τα ρηματα εκεινα τα εν τωι Ευαγγελιωι, ινα μαθηις τις
εξαιφνης γεγονεν ο Πετρος. Ἐξηλθε, φησι, κορη λεγουσα, Και συ ησθα μετα Ἰησου
του Ναζωραιου. Ὁ δε, Ουκ οιδα τον ανθρωπον, απεκρινατο. Και παλιν επερωτηθεις
ηρξατο καταναθεματιζειν και ομνυναι. βʹ. Ἀλλ' ορα ενταυθα αυτου την παῤρησιαν
και την πολλην ελευθεροστομιαν. Ουκ επηινεσε τους ειποντας, οτι Ἀκουομεν
λαλουντων αυτων ταις ημετεραις γλωσσαις τα μεγαλεια του Θεου· αλλα και βαρει,
τηι προς εκεινους βαρυτητι και τουτους σπουδαιοτερους ποιησαι βουλομενος, και
κολακειας τον λογον απηλλαγμενον αποδειξαι. Πανταχου γαρ τουτο παρατηρειν
καλον, και πως εν ταξει συγκαταβασεως πασης κολακειας ο λογος απηλλακται και
πασης υβρεως, οπερ δυσκολον. Το δε και εν τριτηι ωραι ταυτα γενεσθαι, ουχ απλως
ωικονομηται. Ὅτε γαρ το λαμπρον του φωτος δεικνυται, τοτε ου περι εργα εχουσιν οι
ανθρωποι τα περι αριστον, τοτε φαιδρα η ημερα, τοτε παντες εισιν επ' αγορας. Ὁραις
και ελευθεριας τον λογον γεμοντα; Και ενωτισασθε τα ρηματα μου. Τουτο ειπων,
ουδεν προσεθηκεν, αλλ' επηγαγε· Τουτο εστι το ειρημενον δια του προφητου Ἰωηλ·
Και εσται εν ταις εσχαταις ημεραις. ∆εικνυσι γαρ λοιπον την συντελειαν ουσαν
εγγυς. Ουτω το, Ἐν ταις εσχαταις ημεραις, εχει τινα εμφασιν. Ειτα ινα μη δοξηι εις
τους υιους περιισταιν μονον το πραγμα, επαγει· Και οι πρεσβυτεροι υμων ενυπνια
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

29

ενυπνιασθησονται. Ὅρα την ακολουθιαν. Προτερον υιοι· καθως και ο ∆αυΐδ φησιν·
Ἀντι των πατερων σου εγεννηθησαν οι υιοι σου· και ο Μαλαχιας παλιν, Ἐπιστρεψας
καρδιας πατερων επι τεκνα. Και επι τους δουλους μου, και επι τας δουλας μου. Και
τουτο αρετης τεκμηριον· δουλοι 60.52 γαρ αυτου γεγοναμεν, ελευθερωθεντες απο
της αμαρτιας. Πολλη δε και η δωρεα, οταν και επι το ετερον γενος μεταβαινηι το
χαρισμα, και ουχι προς μιαν και δευτεραν περιεστη ωσπερ το παλαιον, οιον
∆εββωραν και Ὀλδαν. Και ουκ ειπεν, οτι Πνευμα εστιν αγιον, ουδε ηρμηνευσε τα του
προφητου· αλλα την προφητειαν μονην εισηγαγε καθ' εαυτην αγωνιζομενην. Και
ουδεν περι Ἰουδα τεως φθεγγεται, επειδη τοις πασιν ην δηλον, οιαν εδωκε δικην,
αλλα σιγαι, ειδως ουδεν ον ισχυροτερον του απο προφητειας αυτοις διαλεγεσθαι·
τουτο και των πραγματων αυτων ισχυροτερον. Σημεια γαρ ποιουντος του Χριστου,
πολλακις αντελεγον· οτε δε τον προφητην παρηγαγεν αυτοις ο Χριστος λεγοντα,
Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εκ δεξιων μου, εσιγησαν ουτως, ως μηδενα
λοιπον ισχυσαι αποκριθηναι αυτωι λογον. Και πολλαχου των Γραφων και αυτος
μεμνηται λεγων· Ει εκεινους θεους ειπε, προς ους ο λογος του Θεου εγενετο.
Μαλλον δε πανταχου τουτο ευροι τις αν. ∆ια τουτο και ενταυθα φησιν· Ἐκχεω απο
του Πνευματος μου επι πασαν σαρκα· τουτεστι, τα εθνη. Ἀλλ' ουδεπω αποκαλυπτει,
ουδε ερμηνευει· ουδε γαρ συνεφερεν, επει και τουτο ασαφες. ∆ωσω τερατα εν τωι
ουρανωι ανω. Μαλλον γαρ αυτους εφοβει ασαφες ον. Ει δε ηρμηνευσε, μαλλον αν
αυτοις και προσεστη. Ειτα και ως δηλον παριησι, τοιαυτην βουλομενος δουναι
δοξαν. Ἀμελει γουν μετα ταυτα αυτοις ερμηνευει, οτε περι της αναστασεως αυτοις
διαλεγεται· οτε προωδοποιησε τωι λογωι. ∆ια τουτο εκων παριησιν, επειδη ουκ ηρκει
τα αγαθα επισπασασθαι· καιτοι τουτο ουδεποτε γεγονεν. Ουδεις γαρ τοτε διεφυγε·
νυν δε οι πιστοι διεφυγον επι Ουεσπασιανου. Και τουτο εστιν, ο λεγει· Ει μη
εκολοβωθησαν αι ημεραι εκειναι, ουκ αν εσωθη πασα σαρξ. Το χαλεπωτερον
προτερον γεγονε· πρωτον γαρ συνεβη τους κατοικουντας αλωναι, και τοτε την πολιν
κατασκαφηναι και εμπρησθηναι. Ειτα επιμενει τηι μεταφοραι, εγγυς της οψεως των
ακροατων αγων την κατασκαφην και την αλωσιν. Ὁ ηλιος μεταστραφησεται εις
σκοτος, και η σεληνη εις αιμα. Τι εστιν, εις αιμα σεληνην μεταστραφηναι; ∆οκει μοι
δια τουτου την υπερβολην λεγειν της σφαγης, και πολλης αποριας επιτηδες τον
λογον εμπιπλαιν. Και εσται, πας ος αν επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται.
Πας, φησι, καν ιερευς ηι (αλλ' ουδεπω αποκαλυπτει), καν δουλος ηι, φησι, καν
ελευθερος. Ουκ αρσεν γαρ, ου θηλυ εν Χριστωι Ἰησου, ου δουλος, ουκ ελευθερος.
Εικοτως· ταυτα γαρ ενταυθα, ενθα παντα σκια. Ει γαρ εν βασιλειοις ουδεις ευγενης
ουδε δυσγενης, αλλα απο των εργων εκαστος φαινεται, και εν τεχνηι απο του εργου
εκαστος δεικνυται· πολλωι μαλλον εν εκεινηι τηι καταστασει. Πας ος αν επικαλεσηται.
Ἐπικαλεσηται, ουχ απλως (Ου γαρ πας, φησιν, ο λεγων μοι, Κυριε, Κυριε), αλλα μετα
διαθεσεως, μετα βιου αριστου, μετα παῤρησιας της προσηκουσης. Τεως ανεπαχθη
ποιει τον λογον, το της πιστεως εισαγων, και ου φοβερον κρυπτων το της κολασεως.
Πως; ∆εικνυς, οτι εν επικλησει η σωτηρια. γʹ. Τι λεγεις; ειπε μοι· σωτηριας μεμνησαι
μετα σταυρον; Ἀνασχου τεως· πολλη γαρ η φιλανθρωπια του Θεου. Και τουτο ουχ
ηττον της αναστασεως 60.53 αυτον δεικνυσι Θεον, και των σημειων, το τουτους
προσκαλεισθαι. Το γαρ σφοδρα αγαθον, τουτο Θεου μαλιστα ιδιον. ∆ια τουτο και
λεγει· Ουδεις αγαθος, ει μη εις ο Θεος. Ἀλλα μη την αγαθοτητα εις αφορμην
ραιθυμιας λαβωμεν· και γαρ και κολαζει καθαπερ Θεος. Αυτα γουν ταυτα αυτος
ειργασατο ο ειπων, Ὃς αν επικαλεσηται το ονομα Κυριου, σωθησεται. Τα κατα την
Ἱερουσαλημ λεγω, την αφορητον εκεινην κολασιν· ης βουλομαι ολιγα προς υμας
ειπειν, χρησιμευοντα ημιν και προς Μαρκιωνιστας και προς αλλους πολλους των
αιρετικων. Ἐπειδη γαρ λεγουσιν αγαθον Θεον τον Χριστον, εκεινον δε πονηρον,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

30

ιδωμεν τις ταυτα εποιησε. Τις τοινυν ταυτα ειργασατο; ο πονηρος, τουτωι αμυνων;
Ουδαμως. Πως ουν αυτου αλλοτριος; Ἀλλ' ο αγαθος; Ἀλλα δεικνυται και ο Πατηρ
και ο Υιος πεποιηκως· ο μεν Πατηρ πολλαχου, ως οταν λεγηι, εν τωι αμπελωνι
πεμπειν τα στρατευματα αυτου· ο δε Υιος, οταν λεγηι, Τους δε εχθρους μου αγαγετε
και κατασφαξατε ενωπιον μου, τους μη θελησαντας με αυτων βασιλευσαι. Ἄλλως δε
και αυτος λεγει τας θλιψεις τας εσομενας, ων ουδεν ωμοτερον γεγονε των πωποτε
πεπραγμενων, και αυτος αυτας απεφηνατο. Θελεις ουν ακουσαι τα γεγενημενα;
Ὀβελισκοις αυτους διεπειραν. Τι τουτων ιδειν βαρυτερον; Ἀλλα το της γυναικος
βουλει παθος διηγησομαι και την τραγωιδιαν εκεινην, ητις πασαν απεκρυψε
συμφοραν; αλλα τους λιμους και τους λοιμους; Και παριημι τα τουτων χαλεπωτερα.
Ἠγνοηθη παρ' εκεινοις η φυσις, ηγνοηθη ο νομος· τα θηρια υπερηκοντισαν. Παντα
δε ταυτα υπο της αναγκης των πολεμων γεγονε, του Θεου βουλομενου και του
Χριστου. Ταυτα και προς Μαρκιωνιστας αρμοσει, και προς τους απιστουντας τηι
γεεννηι· ικανα γαρ αυτων επιστομισαι την αναισχυντιαν. Των εν Βαβυλωνι κακων
ουχι ταυτα χαλεπωτερα; των λιμων εκεινων ουχι ταυτα πολλωι βαρυτερα; Περι
τουτων και αυτος απεφηνατο ο Χριστος, λεγων· Ἔσται θλιψις οια ου γεγονεν, ουδε
μη γενηται. Πως ουν λεγουσι τινες, οτι· ειασεν αυτοις ο Χριστος την αμαρτιαν; Ταχα
δοκει κοινον ειναι το ζητημα· αλλ' υμεις αυτο ικανοι λυσαι. Ουδεις ουδαμου πλασμα
τοιουτον εχει δειξαι, οιον επι της αληθειας γεγονε. Και ει μεν Χριστιανος ο ταυτα
γραφων ην, καν υποπτος ο λογος ην· ει δε Ἰουδαιος, και Ἰουδαιος ζηλωτης, μετα το
Ευαγγελιον ελθων, πως ου πασι καταδηλα τα γενομενα; Ὄψει γαρ αυτον πανταχου
και επαιροντα τα Ἰουδαικα. Ουκουν εστι και γεεννα, και αγαθος εστιν ο Θεος. Ἆρα
εφριξατε ταυτα ακουσαντες; Ἀλλα ταυτα ενταυθα γινομενα ουδεν εστι προς τα εκει.
Παλιν αναγκαζομαι αηδης φαινεσθαι και φορτικος και βαρυς· αλλα τι παθω; Εις
τουτο κειμαι. Καθαπερ παιδαγωγος χαλεπος εις τουτο κειται, εις το μισεισθαι παρα
των παιδαγωγουμενων· ουτω δη και ημεις. Πως γαρ ουκ ατοπον, τους μεν παρα
βασιλεων ταξιν τινα ταχθεντας, καν αηδες ηι το προσταττομενον ποιειν· ημας δε δια
την παρ' υμων μεμψιν ελλειπειν την ταξιν, ην εταχθημεν; Ἄλλος εργον εχει ετερον·
υμων δε πολλοι εργον εχουσι, το ελεειν, το φιλανθρωπευεσθαι, ηδεις ειναι και
προσηνεις τοις ευεργετουμενοις. Ἡμεις δε τοις ωφελουμενοις βαρεις φαινομεθα και
χαλεποι, και φορτικοι και αηδεις· ου γαρ δι' ων τερπομεν ωφελουμεν, αλλα δι' ων
δακνομεν. Τοιουτος εστι και ο ιατρος. Ἀλλ' εκεινος μεν ου σφοδρα αη 60.54 δης·
ευθεως γαρ της αυτου τεχνης την ωφελειαν παρεχεται· ημεις δε εν τωι μελλοντι.
Τοιουτος εστι και ο δικαστης, λυπηρος τοις νοσουσι και στασιαζουσι. τοιουτος ο
νομοθετης, λυπηρος τοις νομοθετουμενοις. Ἀλλ' ουχ ο καλων επι τρυφην, ουδε ο
δημοτελεις ποιων εορτας και πανηγυρεις, ουδε ο στεφανων τον δημον· αλλα
προσηνεις ουτοι, ευωχουντες τας πολεις θεαμασι παντοδαποις, εισφεροντες,
αναλισκοντες. ∆ια τουτο και ευφημιαις αυτους αμειβονται οι παθοντες ευ, και
παραπετασμασι, και λαμπαδων πληθει, και στεμμασι, και κλαδοις, και εσθητι
λαμπραι. Ἂν δε τον ιατρον ιδωσιν οι καμνοντες, στυγνοι και κατηφεις γινονται· αν
τον δικαστην ομοιως οι στασιαζοντες, συνεσταλμενοι γινονται, ουχι διαχεονται,
ουδε ορχουνται, πλην οταν κακεινος εις εκεινην μεταστηι την ταξιν. Ἴδωμεν ουν
τινες μαλιστα τας πολεις ωφελουσιν, οι τας εορτας ταυτας αγοντες, και τας θαλιας,
και τας τραπεζας τας πολυτελεις, και τας τερψεις τας ποικιλας· η οι παντα εκεινα
συστειλαντες, και το ξυλον επιφερομενοι, και μαστιγας, και δημιους, και στρατιωτας
φοβερους, και φωνην προιεμενοι πολλου τρομου γεμουσαν, και επισκηπτοντες, και
κατηφειν ποιουντες, και ραβδωι αποσοβουντες τους επι της αγορας. Ἴδωμεν τοινυν
που το κερδος ληγει. Ουτοι μεν γαρ εισιν αηδεις, εκεινοι δε ποθεινοι. Τι ουν απ'
εκεινων γινεται των τερποντων; Ἡδονη τις ψυχρα, μεχρι της εσπερας μενουσα και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

31

τηι επιουσηι διαῤρεουσα, γελως ατακτος, ρηματα απρεπη και διακεχυμενα. Τι δαι απο
τουτων; Φοβος, σωφροσυνη, λογισμος συνεσταλμενος, ψυχης επιεικεια, ραιθυμιας
αναιρεσις, χαλινος των ενδον οντων παθων, τειχος των εξωθεν επιοντων. ∆ια
τουτους τας ουσιας εχομεν εκαστος, δι' εκεινας δε τας εορτας και επιβλαβως
κενουμεν αυτας, ου ληιστων επεισελθοντων, αλλα της μεθ' ηδονης ληιστευουσης
κενοδοξιας. Ὁραι τον ληιστην εκαστος εκφορουντα παντα, και ηδεται. Καινος της
ληιστειας ο τροπος· επεισε τους αποδυομενους ευφραινεσθαι. δʹ. Ἀλλ' ουκ εκει
τοιουτον ουδεν· αλλα πασιν απετειχισεν ο Θεος καθαπερ κοινος Πατηρ, και τοις
ορωμενοις, και τοις μη ορωμενοις. Βλεπετε γαρ, φησι, την ελεημοσυνην υμων μη
ποιειν εμπροσθεν των ανθρωπων. Μανθανει ψυχη εντευθεν αδικιαν φευγειν.
Ἀδικια γαρ, ου το χρηματα πλεονεκτειν μονον, αλλα και το πλεον της ωρισμενης
τροφης διδοναι τηι γαστρι, και την ευφροσυνην των οικειων εξαγειν μετρων, και
ποιειν εκβακχευεσθαι. Ἐκειθεν σωφροσυνην μανθανει, εντευθεν ακολασιαν. Ου γαρ
το μιγηναι γυναικι μονον ακολασια, αλλα και το ακολαστοις ιδειν οφθαλμοις.
Ἐκειθεν επιεικειαν μανθανει, εντευθεν τυφον. Παντα γαρ μοι, φησιν, εξεστιν, αλλ'
ου παντα συμφερει. Ἐκειθεν κοσμιοτητα, εντευθεν ασχημοσυνην. Τα γαρ εν τοις
θεατροις παριημι. Ὅτι δε ουδε ηδονη τις εστιν, αλλα λυπη, δειξατε μοι μετα μιαν
ημεραν της εορτης τους τε αναλωσαντας, τους τε εστιαθεντας τοις θεαμασι, και οψει
αυτους μεν εν κατηφειαι απαντας, εν μειζονι δε εκεινον τον αναλωκοτα. Και
εικοτως· ετερψε γαρ τηι προτεραιαι τον ιδιωτην· και ο μεν ιδιωτης εν ευθυμιαι ην και
ηδονηι πολληι· τεως γαρ τηι εσθητι εχαιρε τηι λαμπραι· την χρησιν δε αυτης ουκ εχων,
αλλ' ορων εαυτον αποδυομενον, ηλγει και εδακνετο. Ἐκεινος δε ο αναλισκων, και
την οικειαν 60.55 ευπραγιαν μικραν οραιν προς την εκεινου εδοκει. ∆ια τουτο τηι
υστεραιαι αντιδιδοασιν αλληλοις, και το πλεον της αθυμιας εκεινος δεχεται. Ει δε εν
τοις εξωθεν τοσαυτην εχει αηδιαν τα τερποντα, τα δε επιστυφοντα ωφελειαν,
πολλωι μαλλον εν τοις πνευματικοις. ∆ια τουτο μηδεις αγανακτει τοις νομοις, αλλα
και κοινην ωφελειαν απαντες τιθενται το πραγμα. Ου γαρ αλλοθεν ποθεν ξενοι και
πολεμιοι των νομοθετουμενων ελθοντες ταυτα διεταξαντο, αλλ' αυτοι οι πολιται, οι
προσταται, οι κηδεμονες· και τουτο σωτηριας και ευνοιας τεκμηριον τυγχανειν
ηγουνται, το νομους θεσθαι. Καιτοι γε κολασεως οι νομοι γεμουσι, και ουκ εστιν
ευρειν νομον κολασεως χωρις. Πως ουν ουκ ατοπον, τους μεν εκεινους
εξηγουμενους τους νομους, και σωτηρας και ευεργετας και προστατας αποκαλειν,
ημας δε βαρεις τινας και χαλεπους ηγεισθαι, αν τους του Θεου νομους λεγωμεν;
Ὅταν γαρ περι γεεννης διαλεγωμεθα, εκεινους τους νομους κινουμεν· και καθαπερ
οι εξωθεν τους φονικους, τους περι λωποδυτων, τους γαμικους, και παντας τους
τοιουτους, ουτω και ημεις τους κολαστικους, ους ουκ ανθρωπος εθηκεν, αλλ' αυτος
ο μονογενης του Θεου Παις. Ὁ ανελεημων κολαζεσθω, φησι· τουτο γαρ η παραβολη
βουλεται. Ὁ μνησικακων τιμωρεισθω τιμωριαν εσχατην, ο οργιζομενος εικη, εις το
πυρ εμβαλλεσθω· ο λοιδορων, τιννυτω δικην εν τηι γεεννηι. Ει δε νομιζετε ξενους
ακουειν νομους, μη θορυβηθητε. Ει γαρ μη ξενους εμελλε θησειν, τι και παρεγενετο
ο Χριστος; Ἐκεινα γαρ δηλα ημιν εστιν, οτι τον φονεα και τον μοιχον δει
κολαζεσθαι. Ει τοινυν τα αυτα εμελλομεν ακουσεσθαι, τις χρεια ην ουρανιου
διδασκαλου; ∆ια τουτο ου λεγει, Ὁ μοιχος κολαζεσθω, αλλ' Ὁ βλεπων ακολαστοις
οφθαλμοις. Και που, και ποτε δωσει δικην, προστιθησι. Και ουκ εις αξονας, ουδε εις
κυρβεις τους νομους κατεθετο, ουδε 60.56 στηλας ανεστησε χαλκας και γραμματα
ενεχαραξεν· αλλα ψυχας ημιν αναστησας δωδεκα τας των αποστολων, εν ταις
εκεινων διανοιαις δια του Πνευματος ταυτα τα γραμματα γεγραφε. Ταυτα υμιν
παραγινωσκομεν εικοτως ημεις. Ει γαρ Ἰουδαιοις τουτο θεμιτον ην, ινα μηδεις εις
αγνοιαν εχηι καταφευγειν, πολλωι μαλλον ημιν. Ει δε λεγοι τις Ουδε ακουω, ουδε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

32

κριμα εχω, ταυτηι μαλιστα κολαζεται. Ει γαρ μηδεις ην ο διδασκων, ενην εις ταυτα
καταφευγειν· ει δε εστιν, ουκ ετι. Ὅρα γουν Ἰουδαιους πως αποστερει συγγνωμης,
λεγων· Ει μη ηλθον και ελαλησα αυτοις, αμαρτιαν ουκ ειχον. Και παλιν ο Παυλος·
Ἀλλα λεγω, μη ουκ ηκουσαν; Μενουν γε εις πασαν την γην εξηλθεν ο φθογγος
αυτων. Τοτε γαρ συγγνωμη εστιν, οταν μηδεις ηι ο λεγων· οταν δε ο σκοπος καθηται
και τουτο εχηι εργον, ουκ ετι συγγνωμη. Μαλλον δε ουκ εβουλετο ο Χριστος εις
εκεινας τας στηλας ενοραιν ημας μονον, αλλα και αυτους ειναι στηλας. Ἐπειδη δε
αναξιους εαυτους των γραμματων τουτων κατεστησαμεν, καν εις εκεινας ιδωμεν.
Καθαπερ γαρ αι στηλαι ετεροις απειλουσιν, αυται δε ουκ εισιν υπευθυνοι, ωσπερ
ουδε οι νομοι· ουτω και οι μακαριοι αποστολοι. Και ορα· ουκ εν ενι τοπωι η στηλη
εστηκεν αυτη, αλλα πανταχου περιφερεται τα γραμματα. Καν εις Ἰνδους απελθηις,
ακουσηι τουτων· καν εις Ἱσπανιαν, καν προς αυτα της γης τα τερματα, ουδεις
ανηκοος τυγχανει, πλην ει μη παρα την οικειαν ραιθυμιαν. Μη δη δυσχεραινετε,
αλλα προσεχετε τοις λεγομενοις· ινα δυνηθητε των της αρετης εργων επιλαβεσθαι,
και τυχειν των αιωνιων αγαθων, εν Χριστωι Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

60.55 ΟΜΙΛΙΑ Sʹ. Ἄνδρες Ἰσραηλιται, ακουσατε μου τους λογους
τουτους.
αʹ. Ουκ εστι κολακεια το ρημα· αλλ' επειδη καθηψατο αυτων σφοδρως,
ανιησιν αυτους λοιπον, και αναμιμνησκει του ∆αυιδ ευκαιρως. Και παλιν απο
προοιμιου αρχεται· ινα μη θορυβηθωσιν, επειδη εμελλεν αυτους του Ἰησου
αναμιμνησκειν. Ἀνωτερω μεν γαρ ουκ αν εθορυβηθησαν του προφητου ακουοντες,
το δε ονομα του Ἰησου ευθεως αν αυτοις προσεστη. Και ουκ ειπεν, Πεισθητε, αλλα,
Ἀκουσατε, οπερ ην ανεπαχθες. Και ορα, πως ουδεν λεγει των υψηλων, αλλ' απο των
σφοδρα ταπεινων αρχεται. Ἰησουν, φησι, τον Ναζωραιον. Ευθεως την πατριδα λεγει,
ηπερ εδοκει ευτελης ειναι. Και ουδεν μεγα τεως λεγει περι αυτου, ουδε οιον αν τις
ειπε περι προφητου. Ἰησουν, φησι, τον Ναζωραιον, ανδρα αποδεδειγμενον απο του
Θεου εις υμας. Ὅρα, ποιον ην τουτο μεγα, το ειπειν, οτι παρα του Θεου απεσταλη.
Τουτο γαρ ανω και κατω και αυτος εσπουδαζε και Ἰωαννης και οι αποστολοι δειξαι.
Ἄκουε γαρ Ἰωαννου λεγοντος· Ἐκεινος μοι ειπεν, εφ' ον αν ιδηις το Πνευμα
καταβαινον και μενον επ' αυ 60.56 τον, ουτος εστιν. Αυτος δε ο Χριστος και μεθ'
υπερβολης τουτο ποιει, λεγων· Ἀπ' εμαυτου ουκ ηλθον, εκεινος με επεμψε. Και
πανταχου των Γραφων τουτο μαλιστα εστι το σπουδαζομενον. ∆ια τουτο και αγιος
ουτος ο κορυφαιος του μακαριου χορου, ο εραστης του Χριστου, ο σφοδρος μαθητης,
ο τας κλεις πιστευθεις των ουρανων, ο την αποκαλυψιν δεξαμενος την
πνευματικην, καταστειλας αυτους τωι φοβωι, και δειξας μεγαλων ηξιωμενους, και
ποιησας αξιοπιστους, τοτε και περι εκεινου διαλεγεται. Βαβαι, οιον ετολμησε μεταξυ
των φονευσαντων ειπειν, οτι ανεστη. Και ου λεγει, οτι ανεστη ευθεως, αλλ' οτι απο
του Θεου εις υμας ηκει. Τουτο δε δηλον οις εποιησεν. Ουκετι λεγει, οτι αυτος, αλλ'
οτι δι' αυτου ο Θεος, ινα μαλλον τωι μετριαζειν εφελκυσηται, εφ' ωι αυτους, και
καλει μαρτυρας, και φησιν· Ἄνδρα αποδεδειγμενον απο του Θεου εις υμας δυναμεσι
και τερασι και σημειοις οις εποιησε δι' αυτου ο Θεος εν μεσωι υμων, καθως και αυτοι
οιδατε. Ειτα εμπεσων εις το τολμημα αυτων το εναγες εκεινο, ορα πως πειραται
αυτους απαλλαξαι του εγκληματος· ει γαρ και ωρισμενον ην, ομως ανδροφονοι
ησαν. Τουτον, φησι, τηι ωρισμενηι βουληι 60.57 και προγνωσει του Θεου εκδοτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

33

λαβοντες, δια χειρων ανομων προσπηξαντες ανειλετε. Μονονουχι τα αυτα τωι
Ἰωσηφ λεγων ρηματα, απερ δη κακεινος ελεγε προς τους αδελφους· Μη φοβεισθε,
οτι απεδοσθε με ουχ υμεις, αλλ' ο Θεος με ωδε απεστειλεν. Ειτα ειπων, οτι βουλη
Θεου, ινα μη ειπωσιν, αρα καλως τουτο εποιησαμεν, συλλογιζεται αυτους δι' ου
προσεθηκε, ∆ια χειρων ανομων προσπηξαντες ανειλετε, Ἐνταυθα τον Ἰουδαν
αινιττεται· αμα δε αυτοις δεικνυσιν, οτι ου της αυτων ισχυος ην, ει μη και αυτος
συνεχωρησε και εξεδωκεν ο Θεος αυτον. Τουτο γαρ εστι το Ἔκδοτον. Ουτως ολον
επι την κεφαλην του Ἰουδα περιεστησε το εγκλημα του παραδεδωκοτος· αυτος γαρ
αυτον παρεδωκε τωι φιληματι. Ἢ τοινυν περι τουτου το, ∆ια χειρων ανομων, η των
στρατιωτων λεγει, δηλων, οτι Ουδε απλως ανειλετε, αλλα, ∆ια των ανομων ανδρων.
Και θεα, πως πανταχου σπουδαζουσι το παθος ομολογηθηναι προτερον. Τα δε της
αναστασεως επει μεγα ην, τεως συσκιαζει, και ουτω πως μεσον αυτο τιθησιν. Ἐκεινα
μεν γαρ ωμολογητο, οιον ο σταυρος και ο θανατος, η δε αναστασις ουπω· διο και
υστερον περι ταυτης φησιν επαγων· Ὃν ο Θεος ανεστησε λυσας τας ωδινας του
θανατου, καθοτι ουκ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπ' αυτου. Ἐνταυθα τι μεγα και
υψηλον ηινιξατο. Το γαρ, Ουκ ην δυνατον, και αυτον διδοντα εμφαινει κατασχειν·
και οτι και αυτος ωδινε κατεχων αυτον ο θανατος, και τα δεινα επασχεν. Ὠδινα γαρ
θανατου η Γραφη τον κινδυνον πανταχου οιδε καλειν· και οτι ουτως ανεστη, ως
μηκετι παλιν αποθανειν. Ἢ τωι ειπειν, Καθοτι ουκ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπ'
αυτου, τουτο δηλουντος εστιν, οτι ου κοινη τοις αλλοις γεγονεν η αναστασις. Ειτα
πριν η τι την διανοιαν αυτων εννοησαι, επεστησεν αυτοις τον ∆αυιδ παντα λογισμον
ανθρωπινον αναιρουντα. ∆αυιδ γαρ, φησι, λεγει εις αυτον. Και ορα, πως παλιν η
μαρτυρια ταπεινη· δια δη τουτο και ανωθεν αυτην ανελαβεν απο των ταπεινοτερων,
ινα δειξηι, οτι ου των λυπουντων ην ο θανατος. Προωρωμην, φησι, τον Κυριον
ενωπιον μου δια παντος, οτι εκ δεξιων μου εστιν, ινα μη σαλευθω· οτι ουκ
εγκαταλειψεις την ψυχην μου εις αιδου. Ειτα πληρωσας την μαρτυριαν την
προφητικην, επαγει· Ἄνδρες αδελφοι. Ὅταν μελληι τι λεγειν μεγα, τουτωι κεχρηται
τωι προοιμιωι, διεγειρων αυτους και οικειουμενος εντευθεν. Ἐξον ειπειν, φησι, μετα
παῤρησιας προς υμας περι του πατριαρχου ∆αυΐδ. Πολλη η ταπεινοφροσυνη· ενθα
ουδεν εβλαπτε, συγκαταβαινει. ∆ια τοι τουτο και ουκ ειπεν, οτι ταυτα περι του
Χριστου ειρηται, ου περι του ∆αυΐδ· σφοδρα συνετως, τηι πολληι περι τον μακαριον
∆αυιδ τιμηι εντρεπων αυτους, και περι του ωμολογημενου και ως τολμηρου
δοκουντος ειρησθαι, παραιτουμενος αυτους οις εγκωμιαζει ηρεμα. ∆ιο και ου, Περι
του ∆αυιδ, φησιν απλως, αλλα, Περι του πατριαρχου ∆αυιδ, οτι και ετελευτησε και
εταφη. Ουκετι λεγει, Και ουκ ανεστη, αλλ' ετερως εξ ευθειας το αυτο παριστων και
λεγων· Και το μνημα αυτου εστιν εν ημιν αχρι της ημερας ταυτης. Ειτα ο εβουλετο
κατασκευασας, ουδε ουτως ηλθεν επι τον Χριστον, αλλα παλιν μετ' εγκωμιων των
του ∆αυΐδ· Προφητης ουν υπαρχων, και ειδως, οτι ορκωι ωμωσεν αυτωι ο Θεος. 60.58
βʹ. Ταυτα δε λεγει, ινα καν δια την εις εκεινον τιμην και το γενος δεξωνται τον περι
της αναστασεως λογον· ως και της προφητειας βλαπτομενης ει μη τουτο ειη, και της
εις αυτους τιμης. Και ειδως, φησιν, οτι ορκωι ωμωσεν αυτωι ο Θεος. Ουκ ειπεν,
Ἐπηγγειλατο απλως, αλλ' ο πλεον ην, Ὅρκωι ωμοσε, Ἐκ καρπου της οσφυος αυτου
το κατα σαρκα αναστησειν τον Χριστον, καθισαι επι του θρονου αυτου. Ὅρα το
υψηλον πως παλιν ηινιξατο. Ἐπειδη γαρ αυτους κατεπραυνε τοις λογοις, θαῤρων
τουτο παρενεθηκεν του προφητου, και περι της αναστασεως διαλεγεται. Ὅτι ουτε η
ψυχη αυτου εγκατελειφθη εις ᾅδου, ουτε η σαρξ αυτου ειδε διαφθοραν. Τουτο παλιν
θαυμαστον· δεικνυσι γαρ, οτι ουχ ομοια τοις αλλοις η αναστασις. Κατεσχε μεν γαρ
αυτον, ουκ ειργασατο δε το αυτου τοτε ο θανατος. Και το μεν αμαρτημα ειπε
συσκιασας, την δε τιμωριαν ουκ επηγαγεν· αλλ' οτι μεν ανειλον, εδηλωσε· λοιπον δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

34

επι το σημειον ερχεται το του Θεου. Ὅταν δε αποδειχθηι, οτι δικαιος ο αναιρεθεις, και
οτι Θεωι φιλος, καν σιωπησηις την κολασιν, μαλλον σου καταγνωσεται εαυτου ο
ημαρτηκως. Παντα τοινυν ανατιθησι τωι Πατρι, ινα δεξωνται τα λεγομενα. Ειτα το,
Ου δυνατον, απο της προφητειας επαγει· ιδωμεν τοινυν ανωθεν παλιν τα ειρημενα.
Ἰησουν, φησι, τον Ναζωραιον, ανδρα αποδεδειγμενον απο του Θεου εις υμας·
τουτεστιν, ουκ αμφισβητουμενον, αλλ' αποδεδειγμενον δια των εργων. Ουτω και ο
Νικοδημος ελεγε· Τα σημεια ταυτα ουδεις δυναται ποιειν, α συ ποιεις. ∆υναμεσι,
φησι, και τερασι και σημειοις, οις εποιησε δι' αυτου ο Θεος εν μεσωι υμων. ωστε ου
λαθρα, ει εν μεσωι. Πρωτον απο των εκεινοις γνωριμων αρχεται, και τοτε επι τα
αδηλα ερχεται. Ἔπειτα λεγων, Τηι του Θεου βουληι, δεικνυσιν, οτι ουκ αυτοι ισχυσαν,
και οτι σοφον τι το γινομενον ην και οικονομια, ει γε παρα του Θεου ην. Και το
φορτικον ταχεως παρηλθε. Σπουδη γαρ αυτοις πανταχου, δειξαι, οτι τεθνηκε. Καν
υμεις αρνησησθε, φησιν, εκεινοι μαρτυρησουσιν. Ὁ δε τωι θανατωι πραγματα
παρεχων, πολλωι μαλλον τοις σταυρωσασιν· αλλ' ουδεν τοιουτον λεγει, οτι Ἠδυνατο
υμας ανελειν, αλλ' απλως μονον ενεφηνε. Τεως δε μανθανομεν και ημεις δια των
ειρημενων τι εστι το κατεχειν. Ὁ γαρ ωδινων ου κατεχει το κατεχομενον, ουδε δραι,
αλλα πασχει και ριψαι σπευδει. Και καλως ειπε· ∆αυιδ γαρ λεγει εις αυτον, ινα μη εις
τον προφητην ελκυσηις το ειρημενον. Ὁραις, πως ερμηνευει λοιπον την προφητειαν
και γυμνην τιθησι, δηλων πως εκαθισεν επι του θρονου αυτου; η γαρ κατα Πνευμα
βασιλεια εν ουρανοις. Ὅρα, πως μετα της αναστασεως και την βασιλειαν ενεφηνεν
εν τωι αναστηναι. ∆εικνυσιν, οτι αναγκην ειχεν ο προφητης· περι γαρ αυτου ην η
προφητεια. ∆ια τι μη ειπε, Περι της βασιλειας αυτου· αλλα, Περι της αναστασεως
αυτου; Μεγα τουτο ην. Πως δε επι του θρονου εκαθισε; Βασιλευων Ἰουδαιων. Ει δε
Ἰουδαιων, πολλωι μαλλον των σταυρωσαντων αυτον. Ου γαρ η σαρξ αυτου ειδε,
φησι, διαφθοραν. Τουτο της αναστασεως δοκει μεν ηττον ειναι, πλην το αυτο εστι.
Τουτον τον Ἰησουν ανεστησεν ο Θεος. Ὅρα, πως ου καλει αυτον ετερως. Ου παντες
ημεις εσμεν μαρτυρες. Τηι δεξιαι ουν του Θεου υψωθεις. Παλιν επι τον Πατερα
καταφευγει, καιτοι γε ηρκει ειπειν το προτερον· αλλ' οιδεν οσον τουτο εστιν.
Ἐνταυθα και περι της αναληψεως ηινιξατο, και οτι εν τοις ουρανοις εστιν, αλλ' 60.59
ουδε αυτο φανερως λεγει. Την τε επαγγελιαν, φησι, του Πνευματος του αγιου
λαβων. Ὅρα, πως αρχομενος μεν ουχ εαυτον εφη αυτο καταπεπομφεναι, αλλα τον
Πατερα· επειδη δε εμνησθη των σημειων αυτου και των εις αυτον γεγενημενων
παρα Ἰουδαιων, και περι της αναστασεως διελεχθη, θαῤρων λοιπον και τον περι
τουτων εισαγει λογον, παλιν αυτους μαρτυρας δι' εκατερων των αισθησεων
παραγων· και της μεν αναστασεως συνεχως μεμνηται, του δε τολμηματος αυτων
απαξ, ινα μη αυτους βαρησηι. Την τε επαγγελιαν, φησι, του Πνευματος του αγιου
λαβων. Τουτο παλιν μεγα. Οιμαι δε νυν επαγγελιαν αυτον λεγειν την προ του
παθειν. Ὅρα, πως αυτου ποιει αυτο λοιπον ολον, μεγα λανθανοντως αυτο
εργαζομενος. Ει γαρ αυτος εξεχεε, περι αυτου ο προφητης ειρηκεν ανωτερω· Ἐν ταις
εσχαταις ημεραις εκχεω απο του Πνευματος μου επι τους δουλους μου και επι τας
δουλας μου, και δωσω τερατα εν τωι ουρανωι ανω. Ὅρα οια κεκρυμμενος εντιθησιν.
Ἀλλ' επειδη μεγα ην, παλιν αυτο συσκιαζει τωι παρα του Πατρος λαβειν. Ειπε τα
γεγενημενα αγαθα, τα σημεια· ειπεν, οτι βασιλευς εστιν· οτι εις αυτους ηκεν· ειπεν,
οτι αυτος το Πνευμα διδωσιν. Ὅσα γαρ αν ειπηι τις, ει μη εις το συμφερον τελευτησει,
εικη λεγει. Ὥσπερ και Ἰωαννης ποιει, Ουτος υμας, λεγων, βαπτισει εν Πνευματι
αγιωι. Και δεικνυσιν, οτι ο σταυρος ου μονον αυτον ουκ ηλαττωσεν, αλλα και
λαμπροτερον ειργασατο, ει γε παλαι μεν επηγγελλετο ο Θεος αυτωι, τοτε δε εδωκεν.
Ἢ επαγγελιαν, φησιν, ην ημιν επηγγειλατο. Ουτω προηιδει εσομενην, και μειζονα
ημιν μετα τον σταυρον εχαρισατο. Και, Ἐξεχεε, φησιν. Ἐνταυθα το αξιωμα εμφαινει·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

35

και οτι ουχ απλως, αλλα και μετα δαψιλειας. ∆ιο και αυτο τουτο δηλον ποιων,
επαγει τα εξης. Λοιπον γαρ θαῤρουντως μετα την του Πνευματος δοσιν, και περι της
εις τους ουρανους αναληψεως διαλεγεται· και ουχ απλως, αλλα παλιν τον μαρτυρα
παραγων, και εκεινου αναμιμνησκων περι ου ο Χριστος ειπεν. Ου γαρ ∆αυιδ ανεβη,
φησιν, εις τους ουρανους. γʹ. Ἐνταυθα ουκ ετι μεθ' υποστολης δημηγορει, εχων το
απο των ειρημενων θαρσος, ουδε λεγει. Ἐξον ειπειν, ουδε οσα τοιαυτα· λεγει δε
φανερως, Ειπεν ο Κυριος τωι Κυριωι μου, Καθου εκ δεξιων μου, εως αν θω τους
εχθρους σου υποποδιον των ποδων σου. Ει δε του ∆αυιδ Κυριος, πολλωι μαλλον
αυτων. Καθου εκ δεξιων μου. Το παν ενταυθα τεθεικεν. Ἕως αν θω τους εχθρους
σου υποποδιον των ποδων σου. Ἐνταυθα και φοβον επεστησε μεγαν, καθαπερ εν τηι
αρχηι εδειξεν, οια τους φιλους εργαζεται, οια τους εχθρους. Και παλιν την κρατησιν,
ινα μη απιστηται, τωι Πατρι ανατιθησιν. Ἐπει ουν μεγαλα εφθεγξατο, παλιν επι τα
ταπεινα τον λογον καταγει. Ἀσφαλως ουν γινωσκετω, φησι, πας οικος Ἰσραηλ·
τουτεστι, Μη αμφισβητειτε, μηδε αμφιβαλλετε. Ειτα και επιτακτικως λοιπον· Ὅτι
και Κυριον αυτον και Χριστον ο Θεος εποιησε. Τουτο απο του ∆αυιδ και απο του
Ψαλμου εμνημονευσε. ∆εον γαρ ειπειν, Ἀσφαλως ουν γινωσκετω πας οικος Ἰσραηλ,
οτι εκ δεξιων καθηται, οπερ ην μεγα, τουτο αφεις, ετερον επαγει το πολυ
ταπεινοτερον ειπων, Ἐποιησε, τουτεστι, Κατεστησεν. Ὥστε ουδεν περι ουσιωσεως
ενταυθα, αλλα παν φησι περι τουτου. Τουτον τον Ἰησουν, ον υμεις εσταυρωσατε.
Καλως ενταυθα 60.60 εληξε, διασειων αυτων την διανοιαν. Ἐπειδη γαρ εδειξεν
ηλικον εστι, τοτε λοιπον, και το τολμημα εγυμνωσεν, ωστε μειζον δειξαι και τωι
φοβωι αυτους ελειν. Ου γαρ ουτως οι ανθρωποι ταις ευεργεσιαις επαγονται, ως τωι
φοβωι σωφρονιζονται. Οι δε θαυμαστοι και μεγαλοι και Θεωι φιλοι, ουδενος τουτων
δεονται· οιος ο Παυλος ην. Ου γαρ βασιλειας, ου γεεννης λογον εποιειτο. Τουτο εστι
φιλειν τον Χριστον, τουτο μη μισθωτον ειναι, μηδε πραγματειαν και καπηλειαν
ηγεισθαι, αλλ' οντως εναρετον ειναι, και δια το τωι Θεωι φιλον παντα ποιειν. Ποσων
ουν δακρυων αξιοι, οταν τοσουτον οφειλοντες μετρον, μηδε ως καπηλοι μετιωμεν
την βασιλειαν των ουρανων; Τοσαυτα ημιν υπισχνειται, και ουδε ουτως ακουομεν;
Τι ταυτης της εχθρας ισον γενοιτο αν; Καιτοι γε οι περι χρηματα μαινομενοι, καν
εχθρους, καν δουλους, καν πολεμιωτατους ευρωσι, καν παντα κακους, μονον δε
προσδοκησωσιν, οτι χρηματα δι' αυτων δυνησονται λαβειν, παντα ποιουσι, και
κολακευουσι, και θεραπευουσι, και δουλοι γινονται, και παντων ηγουνται αυτους
σεμνοτερους ειναι, ινα τι λαβωσι παρ' αυτων· η γαρ των χρηματων ελπις ουδεν
τουτων αυτους αφιησιν εννοησαι. Βασιλεια δε ουκ ισχυσεν οσα χρηματα, μαλλον δε
ουδε το πολλοστον· καιτοι ουδε ο τυχων εστιν ο επαγγελλομενος αυτην, αλλ' ο
ασυγκριτως και της βασιλειας αυτης μειζων. Ὅταν δε και το επαγγελλομενον
βασιλεια, και Θεος ο ταυτην διδους, μεγα και αυτο το παρα τοιουτου λαμβανειν. Νυν
δε ταυτον γινεται, ωσπερ αν ει βασιλευς μεν κληρονομους αυτου και
συγκληρονομους τωι υιωι βουλομενος ποιησαι μετα μυριας και ετερας ευεργεσιας,
καταφρονοιτο· ληισταρχος δε μυρια και ημας και τους γονεις τους ημετερους διαθεις,
και μυριων γεμων κακων, και καταισχυνας ημων και την δοξαν και την σωτηριαν,
ενα μονον οβολον δειξας προσκυνοιτο παρ' ημων. Βασιλειαν επαγγελλεται ο Θεος,
και καταφρονειται· γεενναν προξενει ο διαβολος, και τιμαται. Ουτος Θεος, εκεινος
διαβολος. Ἀλλ' ιδωμεν των επιταγματων το διαφορον. Ει γαρ μηδεν τουτων ην,
μηδε ουτος μεν Θεος, εκεινος δε διαβολος· μηδε ουτος μεν βασιλειαν, εκεινος δε
γεενναν προεξενει· αυτη των επιταγματων η φυσις ουχ ικανη πεισαι τουτωι
προσθεσθαι; Τι δαι και εκατερος επιταττει; Ἐκεινος τα καταισχυνοντα, ουτος τα
ενδοξους ποιουντα· εκεινος τα μυριαις περιβαλλοντα συμφοραις και ασχημοσυναις,
ουτος τα πολλην την ανεσιν εχοντα. Ὅρα γαρ· Ουτος λεγει, Μαθετε απ' εμου, οτι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

36

πραος ειμι και ταπεινος τηι καρδιαι, και ευρησετε αναπαυσιν ταις ψυχαις υμων·
εκεινος φησιν, Ἄγριος εσο και ανημερος, και ακροχολος και οργιλος, και θηριον
μαλλον, η ανθρωπος. Ἴδωμεν ουν, τι χρησιμωτερον, τι δαι ωφελιμωτερον. Ἀλλα μη
τουτο μονον, αλλ' εννοησον, οτι ο μεν διαβολος εστι· μαλιστα γαρ αν εκεινο δειχθηι,
παλιν τα νικητηρια εσται μειζονα. Ου γαρ ο ευκολα επιταττων ουτος κηδεμων, αλλ'
ο συμφεροντα. Ἐπει και πατερες φορτικα επιταττουσι, και δεσποται παλιν ομοιως
δουλοις· αλλα δια τουτο οι μεν εισι πατερες, οι δε δεσποται· εκεινοι δε
ανδραποδισται και λυμεωνες και παντα τα εναντια. Πλην οτι και ηδονην εχει, δηλον
εκειθεν. Ἐν τισι γαρ νομιζεις ειναι τον ακροχολον, εν τισι δε τον ανεξικακον και
πραον, ουχι τουτου μεν η ψυχη ερημιαι τινι πολλην εχουσηι την ησυχιαν εοικεν· η
εκεινου δε αγοραι και θορυβωι, ενθα πολλη η κραυγη 60.61 των ακολουθων και
καμηλοις, και ημιονοις. και ονοις, μεγαλα τοις προσιουσιν εμβοωντων, ωστε μη
καταπατηθηναι; ουχ η μεν του τοιουτου ταις μεσαις παλιν των πολεων εοικυια
εστιν, ενθα νυν μεν εντευθεν αργυροκοπων, νυν δε εκειθεν των χαλκοτυπων ο ηχος
πολυς γινεται, και οι μεν επηρεαζουσιν, οι δε επηρεαζονται; Ἀλλ' η τουτου κορυφηι
τινι εοικεν ορους, λεπτην μεν εχοντι την αυραν, καθαραν δε την ακτινα δεχομενωι,
διειδη τα ναματα προχεοντι των πηγων, και πολλας των ανθεων προβαλλομενωι τας
χαριτας, των εαρινων ομοιως λειμωνων τε και παραδεισων, και φυτοις και ανθεσι
κομωντων και καταῤρυτοις υδασιν· ει τις δε και ηχη γενοιτο, λιγυρα και πολλην
καταχεουσα των ακουοντων την ηδονην. Ἢ γαρ ορνιθες ωιδικοι ακροις των
δενδρων εφιζανουσι τοις πεταλοις, και τεττιγες, και αηδονες, και χελιδονες,
συμφωνως μιαν τινα αποτελουσι μουσικην· η ζεφυρος ηρεμα των πεταλων τοις
δενδροις προσπιπτων, πιτυς και πευκας συριζουσας, και κυκνους πολλακις μιμειται·
η λειμων ροδα προβαλλων και κρινα αλληλοις προσκεκλικοτα και κυανιζοντα,
καθαπερ πελαγος κυανον ηρεμα κυματουμενον δεικνυσι. Μαλλον δε πολλας εικονας
ευροι τις αν. Ὅταν μεν γαρ εις τα ροδα τις αποβλεψηι, την ιριν οιησεται καθοραιν·
οταν δε εις τα ια, θαλατταν κυματουμενην· οταν δε εις τα κρινα, τον ουρανον. Ου τηι
θεαι δε μονον, ουδε τηι οψει τερποιτο αν τοτε ο τοιουτος, αλλα και τωι σωματι αυτωι.
Ἐκεινον γαρ μαλλον ανιησι τε και αναπνειν ποιει, ωστε νομιζειν εν ουρανωι μαλλον
ειναι, η επι γης. δʹ. Ἔστι και ετερα τις ηχη, οταν υδωρ απο της ακρωρειας δια
χαραδρων αυτοματως φερομενον, και ταις υποκειμεναις ψηφισιν ηρεμα επιψοφουν
ησυχωι κτυπωι, ουτως εκλυηι τα μελη ημων τηι ηδονηι, ωστε και ταχεως τον λυσιμελη
τοις οφθαλμοις υπνον επαγειν. Ἡδεως ηκουσατε του διηγηματος· ταχα και ερασται
γεγονατε ερημιας. Ἀλλα ταυτης της ερημιας ηδιων πολλωι του μακροθυμου η ψυχη.
Ου γαρ ινα λειμωνα υπογραψωμεν, ουδε ινα προς επιδειξιν τον λογον αγαγωμεν,
ταυτης ηψαμεθα της εικονος· αλλ' ινα δια της υπογραφης ιδοντες, οση των
μακροθυμων η ηδονη, και οτι πολλωι ανδρι μακροθυμωι συγγινομενος αν τις και
ηδοιτο και ωφελοιτο, η τοιουτοις ομιλησας χωριοις, τουτους μεταδιωκητε. Ὅταν
γαρ μηδε πνευμα σφοδρον απο ταυτης εξερχηται της ψυχης, αλλ' ημεροι τινες λογοι
και προσηνεις, και οντως εκεινο το του ζεφυρου ηρεμον εικονιζοντες, και
παραινεσεις, ουδεν μεν εχουσαι στυφον, τους δε ορνιθας τους ωιδικους μιμουμεναι·
πως ου τουτο βελτιον; Ου γαρ σωματι προσπιπτει του λογου η αυρα, αλλα ψυχας
ανιησιν. Ουκ αν ιατρος πυρεττοντα ανθρωπον ουτω ταχεως απαλλαξειε του
πυρετου, δι' οιασδηποτε σπουδης, ως μακροθυμος ανηρ και οργιλον και καιομενον
υπο της οργης λαβων, καταψυξειε δια του πνευματος των οικειων λογων. Και τι
λεγω ιατρον; Ουδε σιδηρος πεπυρωμενος και υδατι βαπτομενος ουτω ταχεως της
θερμης αφισταται, ως εις μακροθυμον ψυχην ανθρωπος οργιλος εμπεσων. Καθαπερ
δε επι της αγορας, ει εισελθοιεν ωιδικοι ορνιθες, 60.62 και ληρος ειναι δοκουσιν·
ουτω δη και τα παραγγελματα τα ημετερα, εις ψυχας ακροχολους εμπιπτοντα. Ἄρα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

37

ηδιων επιεικεια χολης και θρασυτητος. Και ου τουτο μονον, αλλα το μεν ο διαβολος,
το δε ο Θεος επεταξεν. Ὁρατε, οτι ουχ απλως ειπον, οτι ει και μη διαβολος ην και
Θεος, αυτα τα επιταγματα ικανα ην ημας αποστησαι. Ὁ μεν γαρ και εαυτωι ηδυς, και
τοις αλλοις ωφελιμος· ο δε και εαυτωι αηδης, και τοις αλλοις βλαβερος. Ουδεν γαρ
ατερπεστερον ανθρωπου χολωντος, ουδεν φορτικωτερον, ουδεν επαχθεστερον,
ουδεν αισχροτερον, ωσπερ ουν του ουκ ειδοτος χολαιν ουδεν ηδιον. Θηριωι συνοικειν
καλλιον, η ανθρωπωι τοιουτωι. Ἐκεινο μεν γαρ επειδαν απαξ ημερωθηι, φυλαττει τον
αυτου νομον· τουτον δε οσακις αν ημερωσηις, παλιν εκθηριουται, απαξ εις εξιν
εαυτον τινα τοιαυτην καταστησας. Καθαπερ γαρ ημερα λευκη και φαιδρα, και
χειμων γεμων πολλης της κατηφειας, ετερα αλληλων εισιν· ουτως η του
οργιζομενου ψυχη και του επιεικους. Ἀλλα μηπω τα τοις αλλοις ιδωμεν βλαβερα
συμβαινοντα, αλλα τα εαυτοις· καιτοι και τουτο ου μικρα βλαβη, ετερωι τι δουναι
κακον· πλην αλλα τεως τουτο σκοπωμεν. Ποιος δημιος πλευρας ουτω καταξαναι
δυνησεται; τινες οβελισκοι πεπυρωμενοι διεπειραν σωμα; ποια μανια ουτως
εκστησειεν αν των κατα φυσιν φρενων, ως οργη και παραπληξια; Οιδα πολλους απο
οργης νοσους τεκοντας. Και οι χαλεποι των πυρετων, μαλιστα ουτοι εισιν. Ει δε
σωμα ουτω λυμαινονται, εννοησον την ψυχην. Μη γαρ λογισηι, οτι ουχ οραις· αλλ'
εννοησον, οτι ει το δεχομενον την κακιαν ουτω βλαπτεται, το τικτον ποσην αν
υποδεξηται βλαβην; Πολλοι τους οφθαλμους απωλεσαν, πολλοι εις νοσον
βαρυτατην κατεπεσον. Ὁ μεντοι φερων γενναιως, παντα υποστησεται ευκολως.
Ἀλλ' ομως και τοιαυτα επιταττει φορτικα, και τουτων μισθον ημιν τιθησι την
γεενναν. Και διαβολος εστι και εχθρος της σωτηριας της ημετερας, και μαλλον
τουτωι πειθομεθα η τωι Χριστωι, Σωτηρι οντι και ευεργετηι, και τοιαυτα λεγοντι, α και
ηδιω και ωφελιμωτερα και χρησιμωτερα εστι, και ημας και τους συνοντας ημιν
ωφελει τα μεγιστα. Ουδεν οργης χειρον, αγαπητε, ουδεν ακαιρου θυμου· ου δειται
πολλης της αναβολης· οξυ το παθος εστι. Πολλακις και ρημα εξεβαλε τις υπο θυμου,
ου εις την θεραπειαν ολοκληρου δειται βιου· και ειργασατο τι, ο πασαν αυτου την
ζωην ανετρεψε. Το γαρ χαλεπον τουτο εστιν, οτι και εν βραχει καιρωι, και δια μιας
πραξεως, και δι' ενος ρηματος μονον των αιωνιων ημας πολλακις εξεβαλεν αγαθων,
και μυριους εκενωσε πονους. ∆ιο παρακαλω, παντα ποιειν, ωστε το θηριον τουτο
χαλινουν. Ἀλλα ταυτα μεν περι επιεικειας και θυμου· ει δε και τα αλλα τις
προχειρισαιτο τωι λογωι, οιον πλεονεξιαν, υπεροψιαν χρηματων, ασελγειαν,
σωφροσυνην, φθονον, χρηστοτητα, και αντεξετασοι, και αλλο εισεται ετι διαφορον,
Ειδετε, πως απο των προσταγματων μονον ο μεν Θεος, ο δε διαβολος ων δεικνυται;
Πειθωμεθα τοινυν τωι Θεωι, και μη εις βαραθρα εαυτους εμβαλωμεν, αλλ' εως εστι
καιρος, παντα απονιψωμεθα τα την ψυχην λυμαινομενα, ινα των αιωνιων αγαθων
επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.63 ΟΜΙΛΙΑ Ζʹ. Ἀκουσαντες δε τους λογους τουτους, κατενυγη
σαν την καρδιαν, ειπον τε προς τον Πετρον και τους λοιπους
αποστολους· Τι ποιησωμεν, ανδρες αδελφοι;
αʹ. Ὁραις, οσον εστιν επιεικεια αγαθον; Αυτη μαλλον της σφοδροτητος τας
καρδιας κατακεντει τας ημετερας, και οξυτεραν διδωσι την πληγην. Καθαπερ γαρ επι
των εσκιῤρωμενων σωματων ο πληττων ουχ ουτω ποιει την αισθησιν σφοδραν· αν
δε τις αυτα μαλαξηι προτερον, και απαλα εργασηται, τοτε νυττει σφοδροτερον· ουτω
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

38

δη και ενταυθα προτερον δει μαλαξαι και τοτε νυξαι. Μαλαττει δε, ου θυμος, ουδε
κατηγορια σφοδρα, ουδε ονειδη, αλλ' επιεικεια· εκεινος μεν γαρ και επιτεινει την
πωρωσιν, αυτη δε αναιρει. Ὥστε αν εθεληις καθαψασθαι τινος ηδικηκοτος, μετα
πολλης της πραοτητος αυτωι προσφερου. Ὅρα γουν και ενταυθα τι ποιει· ανεμνησεν
αυτους των οικειων τολμηματων πραως, και ουδεν προσεθηκεν· ειπε του Θεου την
δωρεαν, επηγαγε την χαριν μαρτυρουσαν τοις γεγενημενοις, και ετι περαιτερω τον
λογον εξηγαγεν. Ἠδεσθησαν του Πετρου την επιεικειαν, οτι τοις τον ∆εσποτην
αυτου σταυρωσασι και κατ' αυτων φονωσιν, εν ταξει πατρος και διδασκαλου
κηδεμονικου διελεγετο. Ουχ απλως επεισθησαν, αλλα κατεγνωσαν εαυτων· ηλθον
εις αισθησιν των γεγενημενων Ου γαρ αφηκεν αυτοις αρθηναι τον θυμον, και
επισκοτησαι τηι διανοιαι· αλλα δια της ταπεινοφροσυνης ωσπερ τινα σκεδασας αχλυν
την αγανακτησιν, ουτως εδειξε το τετολμημενον. Και γαρ ουτως εχει, οταν ειπωμεν
ημεις, οτι ηδικημεθα, εκεινοι πειρωνται δειξαι, οτι ουκ ηδικηκασιν· οταν ειπωμεν
ημεις, οτι ουκ ηδικημεθα, αλλ' ηδικηκαμεν μαλλον, εκεινοι το εναντιον ποιουσιν.
Ὥστε ει βουλει τον ηδικηκοτα εις αγωνα εμβαλειν, μη κατηγορησηις αυτου, αλλ'
αγωνισαι, κακεινος κατηγορησει. Φιλονεικον γαρ εστι το γενος των ανθρωπων.
Τουτο ο Πετρος εποιησεν. Ου κατηγορησεν αυτων σφοδρως, αλλα και επειραθη
σχεδον αγωνισασθαι ημερως κατα το δυνατον· δια τουτο αυτων καθικεται της
ψυχης. Και ποθεν δηλον, οτι κατενυγησαν; Ἀπο των ρηματων αυτων. Τι γαρ φασι; Τι
ποιησωμεν, ανδρες αδελφοι; Ους πλανους εκαλουν, αδελφους νυν καλουσιν. Ουχι
τοσουτον εαυτους παρεξισαζοντες, οσον εις φιλοστοργιαν επισπωμενοι και
κηδεμονιαν. Ἄλλως δε, επειδη αυτοι κατηξιωσαν τουτο καλεσαι αυτους, και φασι, Τι
ποιησωμεν; ουκ ειπον ευθεως· Ουκουν μετανοωμεν· αλλ' επετρεψαν εαυτους αυτοις.
Καθαπερ εν ναυαγιωι τις γενομενος η εν νοσωι, τον κυβερνητην ιδων η τον ιατρον,
παντα αυτωι παραχωρει τε και πειθεται· ουτω και ουτοι ωμολογηκασιν εν εσχατοις
οντας εαυτους, και ουδε ελπιδα σωτηριας εχοντας. Και ορα. Ουκ ειπον· Πως
σωθωμεν; αλλα, Τι ποιησωμεν; Τι ουν ο Πετρος; Παλιν ενταυθα παντων
ερωτηθεντων, εκεινος αποκρινεται, Μετανοησατε, λεγων, και βαπτισθητω εκαστος
υμων επι τωι ονοματι Ἰησου Χριστου. Και ουπω λεγει, οτι Πιστευσατε· αλλα,
Βαπτισθητω εκαστος υμων. Τουτο γαρ εν τωι βαπτισματι παρελαβον. Ειτα δεικνυσι
και το κερδος· Εις αφεσιν αμαρτιων· και ληψεσθε την δωρεαν του αγιου Πνευματος.
Ει δωρεαν ληψεσθε, ει αφεσιν εχει το βαπτισμα, τι μελλετε; Ειτα πιθανον τον λογον
ποιων, επηγαγεν· Ὑμιν γαρ εστιν η επαγγελια. 60.64 Ταυτην και ενταυθα λεγει, ην
ειπε και ανω διαλεγομενος. Και τοις τεκνοις υμων, φησι. Ουκουν μειζων η δωρεα,
οταν των αγαθων και κληρονομους εχωσι. Και πασι, φησι, τοις εις μακραν. Ει Τοις
εις μακραν, πολλωι μαλλον υμιν τοις εγγυς. Ὅσους αν προσκαλεσηται Κυριος ο Θεος
ημων. Ὅρα ποτε λεγει, Τοις εις μακραν. Ὅτε αυτους ευρεν ωικειωμενους και
κατεγνωκοτας εαυτων· ψυχη γαρ οταν εαυτην καταδικασηι, ουκετι φθονειν δυναται.
Ἑτεροις τε λογοις πλειοσι διεμαρτυρατο και παρεκαλει, λεγων. Ὅρα αυτον πανταχου
επιτεμνοντα, και ου φιλοτιμουμενον, ουδε επιδεικτιωντα, ∆ιεμαρτυρατο, φησι, και
παρεκαλει, λεγων. Ἀπηρτισμενη αυτη διδασκαλια, το μεν φοβου, το δε αγαπης
εχουσα. Σωθητε απο της γενεας της σκολιας ταυτης. Ουδεν περι μελλοντων φησιν,
αλλα περι των παροντων, οις και μαλιστα εναγονται ανθρωποι· και δεικνυσιν, οτι το
κηρυγμα και των παροντων και των μελλοντων απαλλαττει κακων. Οι μεν ουν
ασμενως αποδεξαμενοι τον λογον αυτου, εβαπτισθησαν· και προσετεθησαν τηι ημεραι
εκεινηι ψυχαι ωσει τρισχιλιαι. Πως οιει τουτο τους αποστολους ανακτησασθαι
μαλλον του σημειου; Ἦσαν δε προσκαρτερουντες ομοθυμαδον τηι διδαχηι των
αποστολων και τηι κοινωνιαι. ∆υο αρεται, και το προσκαρτερειν, και το ομοθυμαδον.
Τουτο δε φησι, ινα δειξηι, οτι πολυν χρονον αυτους εδιδασκον. Και τηι κοινωνιαι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

39

τηι κλασει του αρτου, και τηι προσευχηι. Παντα κοινηι, παντα μετα καρτεριας εποιουν,
φησι. Ἐγενετο δε πασηι ψυχηι φοβος των πιστευσαντων, πολλα τε τερατα και σημεια
δια των αποστολων εγινετο. Εικοτως. Ου γαρ ως των τυχοντων κατεφρονουν, ουδε
τοις ορωμενοις προσειχον, αλλα πεπυρωτο αυτων η διανοια. Ἐπειδη δε ανωθεν ην
πολυς ρεων ο Πετρος, και εδεικνυ τας επαγγελιας και τα μελλοντα, εικοτως
εξεστησαν τωι φοβωι, και εμαρτυρει τοις λεγομενοις τα θαυματα. Καθαπερ ουν επι
του Χριστου προτερον σημεια, ειτα διδασκαλια, ειτα θαυματα· ουτω και νυν. Παντες
δε οι πιστευοντες ησαν επιτοαυτο, και ειχον απαντα κοινα. Ὅρα ευθεως οση η
επιδοσις. Ου γαρ εν ταις ευχαις μονον η κοινωνια, ουδε εν τηι διδασκαλιαι, αλλα και
εν τηι πολιτειαι. Και τα κτηματα και τας υπαρξεις επιπρασκον, και διεμεριζον αυτα
πασι, καθοτι αν τις χρειαν ειχεν. Ὅρα, ποσος φοβος αυτοις ενεγενετο; Και διεμεριζον
αυτα. Τουτο ειπε, το οικονομικον δηλων. Καθοτι αν τις χρειαν ειχεν. Ουχ απλως,
καθαπερ οι παρ' Ἕλλησι φιλοσοφοι, οι μεν ανηκαν την γην, οι δε εις θαλασσαν
εῤριψαν πολυ χρυσιον, οπερ ουχ υπεροψιαι χρηματων ην, αλλα μωρια και ανοια.
Πανταχου γαρ εσπουδασεν ο διαβολος αει του Θεου τα κτισματα διαβαλλειν, ως ουκ
ενον καλως χρησασθαι χρημασι. Καθ' ημεραν τε προσκαρτερουντες ομοθυμαδον εν
τωι ιερωι. Ἐνταυθα τον τροπον διδασκει, καθ' ον της διδασκαλιας απελαυον. βʹ. Και
σκοπει, πως ουδεν εποιουν ετερον Ἰουδαιοι, ου μικρον, ου μεγα, αλλα τωι ιερωι
προσηδρευον. Ἅτε γαρ σπουδαιοτεροι γεγενημενοι, και περι τον τοπον ευλαβειαν
πλειονα ειχον. Ου γαρ απεσπων αυτους οι αποστολοι τεως, ωστε μη βλαψαι.
Κλωντες τε κατ' οικον αρτον, μετελαμβανον τροφης εν αγαλλιασει και αφελοτητι
καρδιας, αινουντες τον Θεον, 60.65 και εχοντες χαριν προς ολον τον λαον. Τον
αρτον εμοι δοκει λεγων, και την νηστειαν ενταυθα σημαινειν και τον σκληρον βιον·
τροφης γαρ, ου τρυφης μετελαμβανον. Ἐντευθεν, αγαπητε, μανθανε, ως ουχ η
τρυφη, αλλ' η τροφη την απολαυσιν ποιει· και ως οι τρυφωντες, εν λυπηι, οι δε μη
τρυφωντες, εν χαραι. Ὁραις, οτι οι Πετρου λογοι και τουτο ειχον, τον του βιου
σωφρονισμον; Ουτως ουκ ενι γενεσθαι αγαλλιασιν, μη αφελειας ουσης. Και πως,
φησιν, Ειχον χαριν προς ολον τον λαον; ∆ι' ων εποιουν δια της ελεημοσυνης. Μη
γαρ μοι, ει οι αρχιερεις επεστησαν αυτοις υπο φθονου και βασκανιας, τουτο ιδηις·
αλλ' οτι προς τον λαον χαριν ειχον. Ὁ δε Κυριος προσετιθει τους σωζομενους καθ'
ημεραν τηι Ἐκκλησιαι. Παντες δε οι πιστευοντες ησαν επιτοαυτο. Ουτω πανταχου
καλον η ομονοια. Ἑτεροις τε λογοις διεμαρτυρατο. Τουτο ειπε, δεικνυς, οτι ουκ
ηρκει τα λεχθεντα· η και εκεινα μεν, ωστε προς πιστιν επαχθηναι, ταυτα δε, τινα χρη
τον πιστον ποιειν, ειρηται. Και ουκ ειπεν, Ἐπι τωι σταυρωι, αλλ', Ἐπι τωι ονοματι
Ἰησου Χριστου βαπτισθητω εκαστος υμων. Ουδε αναμιμνησκει αυτους συνεχως του
σταυρου, ινα μη ονειδιζειν δοξηι, αλλ' απλως, Μετανοησατε, φησι, και βαπτισθητω
εκαστος εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου εις αφεσιν αμαρτιων. Και μην ετερως εχει
των ενταυθα δικαστηριων ο νομος· αλλ' επι του κηρυγματος οταν ο ημαρτηκως
ομολογησηι, τοτε σωζεται. Ὅρα, πως ου το μειζον παρεδραμεν ο Πετρος· αλλα
προτερον την χαριν ειπων, τοτε και εκεινο επηγαγε, λεγων· Ληψεσθε την δωρεαν
του αγιου Πνευματος. Ἀξιοπιστος ο λογος αυτοθεν εξ ων αυτοι ελαβον. Τεως γαρ το
ευκολον λεγει και πολλην εχον δωρεαν, και τοτε επι τον βιον αγει, ειδως, οτι
υποθεσις αυτοις εσται σπουδης, το ηδη γευσασθαι των τοσουτων αγαθων. Ἐπει δε
εποθει ακουσαι ο ακροατης, τι ην των πλειονων λογων το κεφαλαιον, και τουτο
προστιθησι, δεικνυς οτι η δωρεα του αγιου Πνευματος. Οι μεν ουν αποδεξαμενοι τον
λογον επηινεσαν τα λεχθεντα, καιτοι φοβου γεμοντα, και μετα την συγκαταθεσιν
τοτε επι το βαπτισμα ερχονται. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἦσαν, φησι,
προσκαρτερουντες τηι διδαχηι. Ἐκ τουτου δηλον, οτι ου μιαν ημεραν, ουδε δυο και
τρεις, αλλ' επι πολλας εδιδασκοντο, ατε εφ' ετερον μετασταντες βιον. Και εγενετο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

40

πασηι ψυχηι φοβος. Ει πασηι, και των μη πιστευσαντων. Εικος δε αυτους παθειν
τοσαυτην αθροον μεταβολην ιδοντας· ταχα δε και απο των σημειων, Ουχι, Ὁμου δε,
αλλ', Ὁμοθυμαδον, ειπεν, επειδη ενι ομου μεν ειναι τινας, ου μην δε ομοθυμαδον,
διηιρημενους ταις γνωμαις. Λογοις τε παρεκαλει. Και ουδε ενταυθα λεγει την
διδασκαλιαν, επιτεμνων τον λογον· εξον δε μανθανειν, οτι ως νεους παιδας ετρεφον
τηι τροφηι τηι πνευματικηι. Και αγγελοι γεγονασι λοιπον εξαιφνης. Και διεμεριζον
καθο χρειαν τις ειχεν. Ειδον, οτι τα πνευματικα κοινα, και ουδεις ετερος ετερου
πλεον εχει, και ταχεως ηλθον επι το τα αυτων πασι διαδιδοναι. Παντες δε οι
πιστευοντες ησαν επιτοαυτο. Ὅτι δε ου τοπωι ησαν επιτοαυτο, δηλον εξ ων επηγαγε
λεγων, Και παντα ειχον κοινα. Παντες δε, φησιν, ουχ ο μεν, ο δε ου. Τουτο πολιτεια
αγγελικη, μηδεν αυτων λεγειν ιδιον ειναι. Ἐντευθεν η ριζα των κακων εξεκοπη, και
δι' ων επραττον 60.66 εδειξαν, οτι ηκουσαν. Ἄρα τουτο ην ο ελεγε, Σωθητε απο της
γενεας της σκολιας ταυτης. Και προσετεθησαν τηι ημεραι εκεινηι ψυχαι ωσει
τρισχιλιαι. Ἐπειδη τρισχιλιοι γεγονασιν, εξηγαγον αυτους λοιπον εξω, οι και μετα
παῤρησιας, ατε πολλης ουσης ηδη, καθ' ημεραν ανηιεσαν και προσηδρευον εν τωι
ιερωι· επει και Πετρος και Ἰωαννης μικρον υστερον το αυτο ποιουσιν· ουδεν γαρ τεως
παρεκινουν των Ἰουδαικων. Και αυτη δε η εις τον τοπον τιμη διεβαινε προς τον του
ιερου ∆εσποτην. Ειδες ευλαβειας επιδοσιν; Χρηματα εῤριψαν, και εχαιρον, και πολλη
ην η ευφροσυνη· μειζονα γαρ ην α ελαμβανον αγαθα. Ουδεις ωνειδιζεν, ουδεις
εφθονει, ουδεις εβασκαινεν, ουκ ην τυφος, ουκ ην εξουδενωσις· καθαπερ παιδια
ενομιζον ουτω παιδευεσθαι, ως αρτιτοκοι ουτω διεκειντο. Και τι ως εν αμυδραι λεγω
εικονι; Ει μεμνησθε ως, οτε την πολιν ημιν εσεισεν ο Θεος, και παντες ησαν
συνεσταλμενοι, ουτω τοτε εκεινοι διεκειντο· ουδεις υπουλος ην, ουδεις πονηρος. Και
γαρ τοιουτον φοβος, τοιουτον η θλιψις. Ουκ ην το ψυχρον ρημα το, Ἐμον, και το,
Σον. ∆ια τουτο αγαλλιασις ην επι της τραπεζης· ουδεις ως εξ ιδιων εσθιων διεκειτο,
ουδεις ως εξ αλλοτριων· καιτοι δοκει αινιγμα ειναι. Ουτε αλλοτρια ενομιζον ειναι τα
των αδελφων· δεσποτικα γαρ ην· ουτε ιδια, αλλα των αδελφων. Ουτε ο πενης
ηισχυνετο, ουτε ο πλουσιος ετυφουτο. Τουτο εστιν αγαλλιασις. Κακεινος ως
ευεργετουμενος διεκειτο, και ευ πασχων μαλλον, και ουτοι ως δοξαζομενοι ταυτηι,
και πανυ προς αυτους ησαν συνδεδεμενοι. Ἐπειδη γαρ εν ταις των χρηματων
διανομαις και υβρεις, και απονοιας, και λυπας γινεσθαι συμβαινει, δια τουτο ελεγεν
ο Ἀποστολος· Μη εκ λυπης, η εξ αναγκης. Ὅρα, ποσα αυτοις μαρτυρει; Πιστιν
γνησιαν, βιον ορθον, την εν ακροασει καρτεριαν, την εν ευχαις, την εν αφελειαι, την
εν ευφροσυνηι. γʹ. ∆υο ην ικανα εμβαλειν αυτους εις αθυμιαν, η τε νηστεια, και το τα
χρηματα διαδιδοσθαι. Οι δε και δι' αμφοτερα εχαιρον. Τις γαρ τους ουτω
διακειμενους ουκ αν ηγαπησεν ως πατερας κοινους· Ουδεν ετικτον πονηρον κατ'
αλληλων· το παν επετρεπον τηι χαριτι του Θεου. Ουκ ην φοβος, και ταυτα εν μεσοις
κινδυνοις εμβεβληκοτων αυτων. ∆ια γουν της αφελειας την πασαν αυτων εδηλωσεν
αρετην, πολυ και της των χρηματων υπεροψιας, και της νηστειας, και της εν ταις
ευχαις καρτεριας μειζονα ουσαν. Ουτω δε και καθαρως ᾔνουν τον Θεον, μαλλον δε
τουτο εστιν αινειν τον Θεον. Ὅρα δε και ενταυθα αυτους απολαμβανοντας ευθεως
τας αμοιβας. Το γαρ εχειν χαριν προς τον λαον, τουτο εστιν, οτι ποθεινοι τινες ησαν
και επεραστοι. Τις γαρ ουκ αν αγασαιτο, τις δε ουκ αν θαυμασειεν ανθρωπον το ηθος
απλουν, η τις ουκ αν συνδεθειη τωι μηδεν υπουλον εχοντι; Τινων δε αλλων εστιν η
σωτηρια η τουτων; τινων δε τα μεγαλα αγαθα; Ουχι ποιμενες ευηγγελισθησαν
προτεροι; ουχι Ἰωσηφ απλους τις ων ανθρωπος, ωστε μη δια μοιχειας υποψιαν
φοβηθεντα αυτον εργασασθαι τι πονηρον; ουχι αγροικους εξελεγετο τους
απλαστους; Ψυχη γαρ, φησιν, ευλογημενη πασα απλη· και παλιν, Ὁ δε πορευομενος
απλως, πορευεται πεποιθως. Ναι, φησιν· αλλα και φρονησεως δει. Τι γαρ αλλο εστιν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

41

απλοτης αλλ' η φρονησις; Ὅταν γαρ μηδεν υποπτευηις πονηρον, ουτε τεκτηναι
δυνασαι πονηρον· οταν μηδεν εχηις των δεινων, ουδε μνησικακησαι δυνησηι. Ὕβρισε
τις; ουκ ηλγησας· εκακηγορησεν; ουδεν επαθες· εβασκηνεν; ουδε ουτως επαθες τι.
Ὁδος τις εστιν επι φιλοσοφιαν η απλοτης. 60.67 Ουδεις ουτως εστι την ψυχην καλος,
ως ο απλους. καθαπερ γαρ εν τωι σωματι ο μεν στυγνος και κατηφης και συννους,
καν καλος ηι, το πολυ της ωραιοτητος υποτεμνεται· ο δε ανειμενος και ηρεμα
μειδιων την οψιν, επιτεινει την ωραιοτητα· ουτω δη και επι της ψυχης, ο μεν
συννους καν μυρια εχηι κατορθωματα, ηφανισεν αυτα· ο δε ανειμενος και απλους,
τουναντιον. Και φιλον τον τοιουτον μετα ασφαλειας αν τις ειργασαιτο, και εχθρον
γενομενον καταλλαξειεν. Ου γαρ δει φυλακης και προφυλακης, ουδε δεσμων και
συνδεσμων επι του τοιουτου, αλλα πολλη μεν αυτωι εσται η ανεσις, πολλη δε και
τοις συνουσιν αυτωι. Τι ουν, αν εις πονηρους, φησιν, ανδρας ο τοιουτος εμπεσηι; Ὁ
Θεος ο προσταξας ειναι απλαστους, ορεξει χειρα. Τι του ∆αυιδ απλαστοτερον ην; τι
δε του Σαουλ πονηροτερον; Τις ουν περιεγενετο; Τι δαι επι του Ἰωσηφ; ουχ ο μεν
απλαστως προσηιει τηι δεσποινηι, η δε κακουργως; Τι ουν, ειπε μοι, εκεινος ηδικηται;
Τι δαι του Ἄβελ απλαστοτερον ην; τι δαι του Καιν κακουργοτερον; Ὁ Ἰωσηφ δε
παλιν ουκ απλαστως εκεχρητο τοις αδελφοις; ου δια τουτο ευδοκιμησεν, οτι ο μεν
ανυποπτως παντα εφθεγγετο, ουτοι δε κακουργως εδεχοντο; Και απαξ ειπε τα
ονειρατα, και παλιν ειπε, και ουκ εφυλαξατο· και παλιν προς αυτους απηιει τροφας
αποισων, και ουδεν εφυλαττετο, το παν επιτρεπων τωι Θεωι· αλλ' οσωι εκεινοι προς
αυτον ουτω διεκειντο ως προς πολεμιον, ουτως εκεινος ως προς αδελφους. Και
ηδυνατο ο Θεος μη αφειναι αυτον εμπεσειν, αλλ' αφηκεν, ινα δειχθηι το θαυμα, και
οτι καν τα αυτων επιδειξωνται, εκεινος ανωτερος εσται. Ὥστε καν λαβηι πληγην, ου
παρ' εαυτου, αλλα παρ' ετερου λαμβανει. Ὁ δε πονηρος εαυτον μεν πληττει
προτερον, ετερον δε ουδενα· ουτως εστι και εαυτωι πολεμιος. Του τοιουτου αει
αθυμιας η ψυχη μεστη, των λογισμων αει συνδεδεμενων· καν ακουσαι, καν ειπειν τι
δεηι παντα μετα εγκληματων ποιει, παντα μετα αιτιας. Φιλια των τοιουτων και
ομονοια ποῤρω και μακραν εσκηνωνται· μαχαι δε παρ' αυτοις και εχθραι και αηδιαι,
και εαυτους υποπτευουσιν οι τοιουτοι. Τουτοις ουδε υπνος ηδυς, ουτε αλλο ουδεν.
Ἂν δε και γυναικα εχωσι. βαβαι, προς παντας εχθροι γινονται και πολεμιοι·
ζηλοτυπιαι μυριαι, φοβος διηνεκης· πονηρος δε παρα το πονειν ειρηται. Ουτω γουν
και η Γραφη πονον αει την πονηριαν καλει, ως οταν λεγηι, Ὑπο την γλωσσαν αυτου
κοπος και πονος· και αλλαχου παλιν, Και το πλειον αυτων κοπος και πονος. Ει δε
θαυμαζοι τις, ποθεν μεν παρα την αρχην τοιουτοι γεγονασι, νυν δε ου τοιουτοι,
μαθετω την θλιψιν αιτιαν, την διδασκαλον της φιλοσοφιας, την μητερα της
ευλαβειας. Ὅτε χρηματων αναιρεσις ην, τοτε ουδε πονηρια ην. Ναι, φησιν· αυτο γαρ
τουτο ερωτω· νυν δε ποθεν η τοσαυτη πονηρια· ποθεν εκεινοις μεν επηλθε τοις
τρισχιλιοις και πεντακισχιλιοις ευθεως ελεσθαι την αρετην, και ομου ουτως
εγενοντο φιλοσοφοι, νυν δε μολις εις ευρισκεται; τοτε δε ουτω συνεφωνουν; τι το
ποιησαν αυτους σφοδρους και διεγηγερμενους; τι αυτους αφνω επυρωσεν; Ἐπειδη
μετα πολλης προσηλθον της ευλαβειας· επειδη τα των τιμων ουκ ην καθαπερ νυν·
επειδη προς τα μελλοντα μετεστησαν αυτων την διανοιαν, και ουδεν των παροντων
προσεδοκων. Τουτο εστι πεπυρωμενης ψυχης, το τοις δεινοις ενστρεφεσθαι· τουτο
ενομιζον 60.68 εκεινοι χριστιανισμον ειναι. Ἀλλ' ουχ ημεις· νυν γαρ τας ανεσεις
ενταυθα ζητουμεν. ∆ια τουτο ουδε, οταν δεηι, τουτων επιτευξομεθα. Τι ποιησωμεν,
ηρωτων εκεινοι, απογινωσκοντες εαυτων; Ὑμεις δε το εναντιον, Τι ποιησομεν;
λεγομεν επιδεικνυμενοι προς τους παροντας, και μεγα φρονουντες εφ' εαυτοις.
Ἅπερ εδει γενεσθαι εποιουν εκεινοι, ημεις δε τουναντιον. Κατεγνωσαν εαυτων
εκεινοι, απεγνωσαν αυτων της σωτηριας· δια τουτο τοιουτοι γεγονασιν. Ἔγνωσαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

42

οσον ελαβον δωρον. δʹ. Πως δε υμεις εσεσθε τοιουτοι, απεναντιας εκεινοις απαντα
πραττοντες; Ἐκεινοι αμα ηκουσαν και εβαπτισαντο· ουκ ειπον ταυτα τα ρηματα τα
ψυχρα, απερ ημεις νυν, ουδε την αναβολην επραγματευσαντο· καιτοι γε ου παντα
ηκουσαν τα δικαιωματα, αλλα μονον, το, Σωθητε απο της γενεας ταυτης. Ουκ
οκνηρους αυτους εποιησεν, αλλα απεδεξαντο τους λογους· και οτι απεδεξαντο, δια
των εργων εδηλωσαν, και εδειξαν εαυτους τινες ησαν. Ἅμα γαρ ενεβησαν εις τον
αγωνα, απεδυσαντο τα ιματια· ημεις δε εμβαινοντες, μετα ιματιων παλαιειν
βουλομεθα. ∆ια τουτο ου δειται πονων ο ανταγωνιστης, αλλ' εν αυτοις
περιπλακεντες πολλακις κατηνεχθημεν. Ταυτον γαρ ποιουμεν, ωσπερ αν ει τις
ανδρα αθλητην κεκονιμενον. μελανα, γυμνουμενον ιδων, πολυν και απο της αμμου
και του ηλιου πηλον εχοντα, και ανακεχρωσμενον τωι ελαιωι, και τωι ιδρωτι, και τωι
πηλωι, αυτος μυρων οζων, σηρικα λαβων ιματια και χρυσα υποδηματα, και στολην
μεχρι σφυρων καθιεμενην, και χρυσια περι την κεφαλην, συμπλεκοιτο εισιων. Ὁ γαρ
τοιουτος ουκ εμποδισθησεται μονον, αλλα και πασαν την φροντιδα περι το μη
μολυναι μηδε διαῤρηξαι τους χιτωνας εχων, εκ πρωτης ευθεως προσβολης πεσειται,
και οπερ δεδοικεν, ευθεως τουτο πεισεται, περι εκεινα τα καιρια την ζημιαν λαβων.
Καιρος αγωνος ενεστηκε· συ δε περιβαλληι σηρικα; καιρος γυμνασιας, καιρος
σταδιου· συ δε καθαπερ εν πομπηι κοσμεις σαυτον; Και πως περιεσηι; Μη μοι προς τα
εξω ιδηις, αλλα προς τα εσω. Ταις γαρ τουτων φροντισι, καθαπερ σχοινιοις χαλεποις,
παντοθεν η ψυχη συνδεδεται, χειρα ουκ εωσα ανταραι, ουδε επανατεινασθαι τωι
πολεμιωι, μαλακους εργαζομενη και απαλους. Ἀγαπητον, παντων απαλλαγεντα
δυνηθηναι περιγενεσθαι της ακαθαρτου δυναμεως εκεινης. ∆ια τουτο και ο Χριστος,
ως ουκ αρκουσης της των χρηματων μονον αποβολης, ορα τι φησι. Πωλησον σου τα
υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και δευρο ακολουθει μοι. Ει δε, ουδε οταν
αποδυσωμεθα τα χρηματα, ουδεπω εν ασφαλειαι εστηκαμεν, αλλα και ετερας τινος
τεχνης και ακριβειας ημιν δει· πολλωι μαλλον εχοντες, ουδεν εργασομεθα μεγα,
αλλα καταγελαστοι και τοις θεαταις και αυτωι γενησομεθα τωι πονηρωι. Καν γαρ
διαβολος μη ηι, καν ο παλαιων μηδεις ηι, μυριαι παντοθεν οδοι προς την γεενναν τον
φιλοχρηματον αγουσι. Που νυν εισιν οι λεγοντες, ∆ιατι ο διαβολος γεγονεν; Ἰδου
ενταυθα ο διαβολος ουδεν εργαζεται, αλλα το παν ημεις. Και μην οι εν τοις ορεσι
ταυτα λεγειν ωφειλον, οι μετα σωφροσυνην και χρηματων υπεροψιαν και την των
αλλων καταφρονησιν, πατερα, και οικιας, και αγρους, και γυναικα, και παιδια
αφειναι μυριακις ελομενοι. Ἀλλ' εκεινοι μαλιστα ταυτα ου λεγουσιν· α δε ουδεποτε
λεγειν εχρην, ουτοι λεγουσιν. Ἐκεινα 60.69 οντως του διαβολου τα παλαισματα· εις
ταυτα δε ουδε καθειναι αξιον. Ἀλλα αυτην, φησι, την φιλοχρηματιαν ο διαβολος
ενιησι. Και αποφυγε, και μη καταδεξηι, ανθρωπε. Νυν δε, αν μεν τινα ιδηις τινος απο
δρυφακτου κατασκευαζοντα βορβορον, ειτα τον ορωντα καταχεομενον αυτου
εστωτα και το παν δεχομενον τηι κεφαληι, ου μονον ουκ ελεεις, αλλα και αγανακτεις,
και φης αυτον δικαιως πεπονθεναι, και, Μη μωρος ισθι, εκαστος προς αυτον
φθεγγεται· και ου τον βαλλοντα τοσουτον αιτιαι, αλλα τον δεχομενον. Νυνι δε οιδας,
οτι του διαβολου η φιλοχρηματια· οιδας, οτι μυριων κακων τουτο αιτιον· οραις
αυτον καθαπερ βορβορον κατασκευαζοντα τους συρφετους λογισμους και αισχρους·
και γυμνηι τηι κεφαληι δεχομενος την ακαθαρσιαν την εκεινου ου νοεις, δεον μικρον
εκκλιναντα του παντος απηλλαχθαι; Καθαπερ αν εκεινος τον τοπον εκκλινας
απηλλαγη· ουτω και συ μη δεχου τους τοιουτους λογισμους, και φευξηι την
αμαρτιαν, αποκρουσαι την επιθυμιαν. Και πως αποκρουσομαι; φησιν. Ει μεν Ἕλλην
ης, και τα παροντα εθαυμαζες μονα, ταχα πολλης ην δυσκολιας το πραγμα, καιτοι γε
εκεινοι κατωρθωσαν τουτο· ανθρωπος δε τον ουρανον προσδοκων και τα εν τοις
ουρανοις, λεγεις, Πως 60.70 αποκρουσομαι; Ει τουναντιον ελεγον, τοτε εχρην
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

43

απορειν· ει ελεγον, Ἐπιθυμησον χρηματων. Και πως επιθυμησω χρηματων; εφης αν,
τοιαυτα ορων. Ειπε μοι, ει χρυσου προκειμενου και λιθων τιμιων ελεγον,
Ἐπιθυμησον μολυβδου· αρα ουκ ην αποριας; Ειπες γαρ αν, Πως δυναμαι; Ει δε
ελεγον, Μη επιθυμησηις, τουτο ευκολωτερον ην. Ου θαυμαζω τους καταφρονουντας,
αλλα τους μη καταφρονουντας· σφοδρα ψυχης τουτο νωθειας πεπληρωμενης, μυιων
και κωνωπων ουδεν διαφερουσης, χαμαι συρομενης, ιλυσπωμενης εν τωι βορβορωι,
ουδεν μεγα φανταζομενης Τι λεγεις; ζωην μελλεις κληρονομειν αιωνιον, και λεγεις,
Πως καταφρονησω της παρουσης υπερ εκεινην; μη γαρ αμφηριστα εστι τα πραγματα;
Ἱματιον μελλεις λαμβανειν βασιλικον· και λεγεις, Πως καταφρονησω των ρακιων;
εις την του βασιλεως μελλεις αγεσθαι οικιαν· και λεγεις, Πως καταφρονησω της
πενιχρας της παρουσης; Ὄντως ημεις εσμεν αιτιοι πανταχου, οι μη θελοντες
διεγερθηναι μικρον. Οι γαρ θελησαντες, παντες κατωρθωσαν· και κατωρθωσαν μετα
πολλης της σφοδροτητος και της ευκολιας. Γενοιτο δε και υμας πεισθεντας τηι
ημετεραι παραινεσει κατορθωσαι, και ζηλωτας γενεσθαι των κατωρθωκοτων, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.69 ΟΜΙΛΙΑ Ηʹ. Ἐπι το αυτο δε Πετρος και Ἰωαννης ανεβαινον εις το
ιερον, επι την ωραν της προσευχης την εννατην.
αʹ. Πανταχου φαινονται ουτοι πολλην εχοντες προς αλληλους ομονοιαν.
Τουτωι νευει ο Πετρος· ομου εις τον ταφον ερχονται ουτοι· περι αυτου φησι τωι
Χριστωι, Ουτος δε τι; Τα μεν ουν αλλα σημεια παρειδεν ο το βιβλιον συγγραφων· ο δε
πολλην ειχε την εκπληξιν και παντας εξενιζε, λεγει. Και ορα παλιν αυτους ου
προηγουμενως επ' αυτο ερχομενους· ουτω φιλοτιμιας ησαν καθαροι, και τον
διδασκαλον εμιμουντο τον αυτων. Τι δαι ανηιεσαν εις το ιερον; αρα ετι Ἰουδαικως
εζων; Ουχι· αλλα χρησιμως τουτο ποιουσι. Γινεται γαρ σημειον παλιν εκεινους τε
βεβαιουν και τους αλλους εφελκομενον· και σημειον, οιον ουπω ησαν ποιησαντες.
Φυσικον το παθος ην, και κρειττον τεχνης ιατρικης. Μαλλον δε τεσσαρακοντα ετη
ην πεποιηκως εν τηι χωλειαι, καθως προιων φησι, και ουδεις αυτον εν παντι τωι
χρονωι εθεραπευσεν. Ἴστε δε, οτι ταυτα μαλιστα δυσκολωτερα, απερ αν εκ γενετης
ειη. Τοσουτον ην το δεινον, οτι ουδε την αναγκαιαν τροφην ποριζεσθαι δυνατος ην
εαυτωι. Και επισημος δε υπηρχεν απο τε του τοπου, απο τε του παθους· και πως,
ακουε. Και τις ανηρ χωλος, φησιν, εκ κοιλιας μητρος αυτου υπαρχων εβασταζετο, ον
ετιθουν καθ' ημεραν εις την θυραν του ιερου την λεγομενην Ὡραιαν, του αιτειν
ελεημοσυνην παρα των εισπορευομενων εις το ιερον. Ἐλεημοσυνην λαβειν αρα
εζητει, και ουκ ᾔδει, τινες ησαν οι ανδρες Ὃς ιδων Πετρον και Ἰωαννην μελλοντας
εισιεναι εις το ιερον, ηρωτα ελεημοσυνην λαβειν. Ἀτενισας δε Πετρος εις 60.70
αυτον συν τωι Ἰωαννηι, ειπεν· Βλεψον εις ημας. Τουτο ακουει· ο δε ουδε ουτως
ανισταται, αλλ' ετι μενει διενοχλων. Τοιουτον γαρ η πενια, και δουναι
απαγορευοντας επιμενει και αναγκαζει. Αισχυνθωμεν οι εν ταις ευχαις
αποπηδωντες. Ὅρα δε μοι την επιεικειαν πως εδειξε Πετρος ευθυς ειπων, Βλεψον εις
ημας. Ουτως αυτων το σχημα αυτοθεν εδεικνυ τον τροπον. Ὁ δε επειχεν αυτοις,
προσδοκων τι παρ' αυτων λαβειν. Ειπε δε Πετρος· Ἀργυριον και χρυσιον ουχ υπαρχει
μοι· ο δε εχω, τουτο σοι διδωμι. Ουκ ειπεν, οτι Του αργυριου πολλωι βελτιον σοι
διδωμι· αλλα τι; Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου εγειραι και περιπατει.
Και πιασας αυτον της δεξιας χειρος, ηγειρεν. Ουτω και ο Χριστος εποιησε. Πολλακις
λογωι εθεραπευσε, πολλακις εργω, πολλακις και την χειρα προσηγαγεν, οπου ησαν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

44

ασθενεστεροι κατα την πιστιν, ινα μη δοξηι απο ταυτοματου γινεσθαι. Και πιασας
αυτον της δεξιας χειρος, ηγειρε. Τουτο εποιησε δηλην την αναστασιν· αναστασεως
γαρ ην εικων. Και παραχρημα εστερεωθησαν αυτου αι βασεις και τα σφυρα. Και
εξαλλομενος εστη, και περιεπατει. Πειραζων ισως εαυτον και πλειονα την βασανον
εποιειτο, μη αρα απλως εστι το γεγονος. Ἀσθενεις ησαν αυτωι οι ποδες, ου
κεκομμενοι. Τινες δε φασιν, οτι και ηγνοει περιπατειν. Και εισηλθε συν αυτοις
περιπατων εις το ιερον. Ὄντως θαυματος αξιον. Ουκ αυτοι αυτον επαγονται, αλλ'
αυτος ακολουθει, δια της ακολουθησεως τους ευεργετας δεικνυς, και δια του μετα το
αλλεσθαι αινειν τον Θεον, ουκ εκεινους θαυμαζων, αλλα τον Θεον τον δι' εκεινων
ενεργησαντα. Ουτως ευχαριστος ην ο ανηρ. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα.
Ἀνεβαινον, φησιν, επι την 60.71 ωραν της προσευχης την εννατην. Ταχα κατα τον
καιρον τουτον βασταζοντες τον χωλον ετιθουν, οτε μαλιστα εισηιεσαν οι ανθρωποι
εις το ιερον. Ἵνα δε μη νομισηι τις, οτι δι' ετερον τι αυτον εβασταζον, και ουχι δια το
λαβειν, ορα, πως τουτο σαφως παρεστησε δι' ων λεγει· Ἐτιθουν αυτον ωστε
ελεημοσυνην λαβειν παρα των εισπορευομενων εις το ιερον. ∆ια τουτο και τοπων
μεμνηται, ελεγχον διδους ων γραφει. Και πως, φησιν, αυτον ου προσηγαγον τωι
Χριστωι; Ἴσως ησαν απιστοι οι τωι ιερωι προσεδρευοντες, οπου γε ουδε τοις
αποστολοις αυτον προσηγαγον, ιδοντες αυτους εισιοντας, και θαυματα πεποιηκοτας
τοιαυτα. Ἠρωτα, φησιν, ελεημοσυνην λαβειν· ωσπερ τινας ευλαβεις ανδρας απο του
σχηματος αυτους ταχα κατενοησε· δια τουτο και επειχεν αυτοις. Ὅρα δε, πως ο
Ἰωαννης πανταχου σιγαι, ο δε Πετρος και υπερ αυτου απολογειται· Ἀργυριον, φησι,
και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι. Ουκ ειπεν, Ουκ εχω ενταυθα, οια ημεις λεγομεν· αλλ'
ολως, Ουκ εχω. Τι ουν ο χωλος; Και παροραις με τον ικετην; Ου, φησιν, αλλ' εξ ων
εχω λαβε. Ὁραις, πως ατυφος ο Πετρος, και ουκ επιδεικτιων ουδε προς αυτον τον
ευεργετουμενον; Το στομα τοινυν και η χειρ το παν ειργασατο. Τοιουτοι τινες ησαν
και Ἰουδαιοι χωλευοντες· και δεον αιτησαι υγειαν, οι δε μαλλον χρηματα αιτουσι
χαμαι κειμενοι· οι και δια τουτο τωι ιερωι προσηδρευον, ινα χρηματιζωνται. Τι ουν ο
Πετρος; Ουχ υπερειδεν αυτον, ου πλουτουντα τινα εζητησεν, ουδε ειπεν, Ἂν μη εις
εκεινον γενηται το θαυμα, ουδεν μεγα εστιν· ου τιμην τινα προσεδοκησε παρ' αυτου,
ουδε παροντων τινων εθεραπευσεν αυτον· εν γαρ τηι εισοδωι ην ο ανηρ, ουκ ενθα το
πληθος ην ενδον. Ἀλλ' ουδεν τουτων εζητησεν ο Πετρος, ουδε εισελθων εκηρυξεν,
αλλ' απο μονου του σχηματος τον χωλον επεσπασατο προς την αιτησιν. Και το
θαυμαστον, οτι ταχεως επιστευσεν. Οι γαρ χρονιων απαλλαγεντες παθων, μολις
πιστευουσι και αυτηι τηι οψει. Και θεραπευθεις λοιπον συν τοις αποστολοις ην,
ευχαριστων τωι Θεωι. Και εισηλθε, φησι, συν αυτοις περιπατων εις το ιερον,
αλλομενος και αινων τον Θεον. βʹ. Ὅρα, πως ουκ ηρεμει, τουτο μεν υπο της ηδονης,
τουτο δε εμφραττων αυτων τα στοματα. Ἐμοι δε δοκει και ινα μη νομισθηι τις
υποκρισις, δια τουτο αλλεσθαι αυτον· τουτο γαρ λοιπον ουκ ην υποκρισεως. Ει γαρ
μηδε απλως επιβηναι δυνατον ην αυτωι το προτερον, και ταυτα του λιμου
καταναγκαζοντος (ου γαρ αν ειλετο προς τους βασταζοντας διανεμεσθαι τα της
ελεημοσυνης, εαυτωι δυναμενος αρκειν), πολλωι μαλλον τοτε. Πως δε και
υπεκρινατο αν υπερ των μη δεδωκοτων ελεημοσυνην; Ἀλλ' ευχαριστος ην ο ανηρ
και μετα την υγειαν. Ἑκατερωθεν ουν πιστος δεικνυται, απο τε της ευχαριστιας, απο
τε του συμβεβηκοτος. Ου μην πασι γνωριμος ην, οθεν και επεγινωσκον αυτον. Και
ειδον αυτον, φησι, πας ο λαος περιπατουντα και αινουντα τον Θεον, επεγινωσκον τε
αυτον, οτι ουτος εστιν ο προς την ελεημοσυνην καθημενος επι τηι Ὡραιαι πυληι του
ιερου. Και καλως ειπεν, Ἐπεγινωσκον· ως και αγνοουμενου λοιπον απο του
πραγματος. Ταυτηι γαρ τηι λεξει κεχρημεθα επι των μολις γνωριζομενων. Ἔδει γουν
πιστευθηναι, οτι αφιησι τα αμαρτηματα το ονομα του Χριστου, οπου γε και τοιαυτα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

45

εργαζεται. Κρατουντος δε του ιαθεντος τον Πετρον και 60.72 τον Ἰωαννην, συνηλθε
πας ο λαος επι τηι στοαι τηι καλουμενηι Σολομωντος εκθαμβοι. Ἀπο της ευνοιας της εις
αυτους και της φιλιας ουκ εχωριζετο αυτων· ισως δε και ευχαριστων αυτοις και
επαινων. Και συνεδραμε, φησι, πας ο λαος. Ἰδων δε αυτους ο Πετρος, απεκρινατο.
Παλιν αυτος και εργαζεται και δημηγορει. Τοτε μεν ουν αυτους εις την ακροασιν
διηγειρε το πραγμα το περι τας γλωσσας, νυνι δε τουτο· και τοτε μεν αρχην ελαβεν
απο των εγκληματων, νυν δε απο της υπονοιας. Ἴδωμεν ουν, τι διενηνοχεν αυτη η
δημηγορια εκεινης, και κατα τι κοινωνει. Ἐκεινη μεν ουν εν τηι οικιαι γινεται,
ουδεπω προσελθοντος ουδενος, ουδε αυτων τι εργασαμενων· αυτη δε παντων
θαυμαζοντων, του θεραπευθεντος πλησιον εστωτος· ουδενος αμφιβαλλοντος,
καθαπερ τοτε, οτε ελεγον, οτι Γλευκους μεμεστωμενοι εισι. Και τοτε μετα των
αποστολων παντων ων διελεγετο· νυν δε μετα του Ἰωαννου μονου· λοιπον γαρ
θαῤρει και σφοδροτερος γινεται. Τοιουτον γαρ η αρετη, αρχην λαβουσα προεισι, και
ουδαμου ισταται. Ὅρα δε και πως ωικονομηθη εν τωι ιερωι γενεσθαι το σημειον, ινα
και αλλοι θαῤρησωσιν. Ουκ εν παραβυστωι γαρ αυτο που εργαζονται, η και
λανθανοντως· αλλ' ουτε ενδον εν τωι ιερωι, ενθα το πολυ πληθος ην. Πως ουν
επιστευθη, φησιν; Ὅτι αυτος ο θεραπευθεις εκηρυττε την ευεργεσιαν. Ουδε γαρ αν
εψευσατο, ουδ' αν επ' αλλους τινας ηλθεν. Ἤτοι ουν, ως ευρυχωριας ουσης, εκει το
σημειον ειργασαντο, η ως κεχωρισμενου του τοπου. Και ορα το γενομενον. Ἐφ'
ετεραν ανηλθον προφασιν, και ετερα εργαζονται. Ουτω και Κορνηλιος αλλα
νηστευων ηυχετο, και αλλα οραι. Μεχρι δε τοτε πανταχου τον Χριστον Ναζωραιον
ονομαζουσιν. Ἐν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου, φησιν, εγειραι και
περιπατει. Τεως γαρ τουτο ην το ζητουμενον, το πιστευθηναι αυτον. Μη δη προς την
αρχην αποκαμωμεν του διηγηματος· αλλ' ει και κατορθωμα τις ειπων διαλιπηι, παλιν
αναλαβωμεν την αρχην. Ἂν εν εξει γενωμεθα, ταχεως προς το τελος ηξομεν· ταχεως
προς την κορυφην στησομεθα. Σπουδη γαρ, φησι, σπουδην γενναι, και ραιθυμια
ραιθυμιαν. Ὁ μικρον τι κατωρθωκως ελαβε παρακλησιν επι το μειζον ελθειν, και
μαλλον εξ εκεινου περαιτερω χωρησαι. Και καθαπερ το πυρ οσα αν περιλαβηι ξυλα,
τοσουτωι σφοδροτερον γινεται· ουτω και προθυμια, οσους αν διεγειρηι λογισμους
ευσεβεις, τοσουτωι μαλλον κατα των αλλων οπλιζεται. Οιον τι λεγω· Ἑστηκασιν εν
ημιν καθαπερ ακανθαι επιορκια, ψευδος, υποκρισις, δολος, κακουργια, λοιδορια,
σκωμματα, γελωτοποιιαι, αισχρολογιαι, ευτραπελιαι· παλιν εν αλλωι μερει
πλεονεξια, αρπαγη, αδικια, συκοφαντια, επιβουλαι· παλιν επιθυμια πονηρα,
ακαθαρσια, ασελγεια, πορνεια, μοιχεια· παλιν φθονος, ζηλοτυπια, οργη, θυμος,
μνησικακια, ανταποδοσις, βλασφημια. μυρια τοιαυτα· αν τα προτερα κατορθωσωμεν,
ουκ εκεινα μονον κατωρθωται, αλλα δι' εκεινων και τα μετα ταυτα. Ἰσχυροτερος
γαρ γινεται λοιπον ο λογισμος προς την εκεινων ανατροπην. Οιον, ο πολλα ομνυς αν
περιεληι το σατανικον εθος τουτο, ου τουτο μονον αυτωι κατωρθωται, αλλα και ετερα
ευλαβεια επεισηκται. Ουδεις γαρ, οιμαι, των ουκ ομνυοντων ευκολως θελησει αλλο
τι πραξαι πονηρον, αλλα την ηδη κατορθωθεισαν αρετην αισχυνθησεται. Καθαπερ
γαρ ο φορων ιματιον καλον αισχυνεται βορβορωι εγκυ 60.73 λισαι εαυτον· ουτω δη
και ουτος. Ἀπο δε τουτου ηξει εις το μη οργιζεσθαι, μηδε τυπτειν, μηδε υβριζειν. Ἂν
γαρ απαξ τα μικρα κατορθωσηι, το παν ηνυσται. Συμβαινει δε πολλακις και το
εναντιον, απαξ κατορθωσαντας τι παλιν απο ραιθυμιας τοις αυτοις περιπεσειν, ως εκ
τουτου και εις αδυνατον περιστηναι λοιπον το πραγμα. Οιον, εθηκαμεν εαυτοις
νομον μη ομνυναι, κατωρθωσαμεν ημερας τρεις η και τεσσαρας· μετ' εκεινας εις
αναγκην περιπεσοντες, το συλλεχθεν κερδος απαν εσκορπισαμεν· εις ραιθυμιαν
λοιπον εμπιπτομεν και απογνωσιν, ως μηδε των αυτων αψασθαι βουληθηναι παλιν·
και εικοτως. Ὁ γαρ τι οικοδομησας εαυτωι, ειτα ιδων καθηιρημενον το οικοδομημα,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

46

ραιθυμοτερος εσται περι το παλιν οικοδομειν. Ἀλλ' ου δει ραιθυμειν ουδε ουτως·
αλλα παλιν εχεσθαι της σπουδης. γʹ. Θωμεν τοινυν εαυτοις νομους καθημερινους·
τεως απο των ευκολων αρξωμεθα· περικοψωμεν ημων την πολυορκιαν του
στοματος, χαλινον επιθωμεν τηι γλωττηι, μηδεις ομνυτω τον Θεον. Ουκ εστιν
ενταυθα δαπανη, ουκ εστιν ενταυθα καματος, ουκ εστιν ενταυθα χρονου μελετη·
αρκει θελησαι, και το παν γεγονε· συνηθειας γαρ το πραγμα εστι. Ναι παρακαλω και
δεομαι, σπουδην τοιαυτην εισενεγκωμεν. Ειπε δη μοι, ει χρηματα εκελευσα
εισενεγκειν, ουκ αν προθυμως εκαστος τα κατα δυναμιν συνεβαλεσθε; ει με εν
κινδυνοις εωρατε τοις εσχατοις, ουκ αν και απο της σαρκος, ει γε οιον τε ην,
αποτεμοντες εδοτε αν; Ἐν κινδυνωι και νυν ειμι και πολλωι, και ως αν ει και μετα
τουτου και δεσμωτηριον ᾤκουν, η μυριας ελαβον πληγας, η εις μεταλλα ετυγχανον,
ουκ αν τουτου πλεον ηλγησα. Χειρα τοινυν ορεξατε. Ἐννοησατε γαρ, οσος κινδυνος,
μηδε το μικροτατον τουτο (μικροτατον δε λεγω, οσον εις πονον ηκει) δυνηθηναι
κατορθωσαι. Τι ερω τοτε εγκαλουμενος; διατι μη διηλεγχθης; διατι μη επεταξας;
διατι μη νομον εθηκας; διατι τους μη πειθομενους ουκ εκωλυσας; Ουκ αρκει μοι
ειπειν, οτι ενουθετησα. Ἀλλα και σφοδροτερας, φησιν, επιτιμησεως εδει· επει και ο
Ἠλει ενουθετει. Ἀλλα μη γενοιτο υμας εκεινοις παραβαλειν τοις παισι. Κακεινος
ενουθετει, και ελεγε· Μη τεκνα, μη ποιειτε ουτω· πονηρα η ακοη, ην εγω ακουω περι
υμων. Ἀλλα προιουσα η Γραφη φησιν, οτι ουκ ενουθετει τους υιους αυτου. Τουτο δε
λεγει, επειδη ου σφοδρως, ουδε μετ' επιπληξεως τουτο εποιει. Πως γαρ ουκ ατοπον,
εν μεν ταις συναγωγαις των Ἰουδαιων ουτως ισχυρους ειναι τους νομους, καν ο
διδασκων επιταξηι παντα γινεσθαι· ενταυθα δε ουτως ημας καταπεφρονησθαι και
απεῤριφθαι; Ου της εμαυτου δοξης μοι μελει (δοξα γαρ εμη, η υμετερα ευδοκιμησις),
αλλα της υμετερας σωτηριας. Καθ' εκαστην ημεραν βοωμεν, ενηχουμεν υμων ταις
ακοαις· ο δε ακουων ουδεις· και ουδεν σφοδρον επιδεικνυμεθα. Φοβουμαι, μη της
ακαιρου ταυτης και πολλης φιλανθρωπιας λογον κατα την μελλουσαν ημεραν
υποσχωμεν. ∆ιο μεγαληι και λαμπραι τηι φωνηι κηρυττω πασι, και διαμαρτυρομαι,
ωστε τους την παραβασιν ταυτην επιδεικνυμενους, τους τα εκ του πονηρου
φθεγγομενους (τουτο γαρ εστιν ο ορκος), των ουδων μη επιβαινειν των
εκκλησιαστικων. Προθεσμια δε υμιν εστω ο μην ο παρων, ωστε κατορθωσαι. Μη γαρ
μοι ειπηις, οτι Με η των πραγματων αναγκη κατεπειγει, οτι απιστουμαι. Τεως τους
απο της συνηθειας περικοπτε. Οιδα, οτι 60.74 πολλοι γελασονται ημας, αλλα βελτιον
ημας γελασθαι νυν, η κλαιεσθαι τοτε· γελασονται δε οσοι μαινονται. Τις γαρ, ειπε
μοι, νουν εχων φυλαττομενης εντολης γελασεται; Ει δε αρα γελασονται, αλλ' ουχ
ημας, αλλα τον Χριστον οι τοιουτοι γελασονται. Ἐφριξατε το ειρημενον; Οιδα καγω.
Ει μεν ουν εγω τον νομον τουτον εισηγαγον, εμος αν ειη και ο γελως· ει δε ο
νομοθετης ετερος εστιν, εκει διαβαινει η χλευασια. Και ενεπτυσθη ποτε ο Χριστος,
και επι κοῤρης επληγη και εῤραπισθη. Ἀνεχεται και νυν ταυτα, και ουδεν απεικος.
∆ια τουτο γεεννα ητοιμασται, δια τουτο σκωληξ ατελευτητος. Ἰδου παλιν λεγω και
διαμαρτυρομαι· Ὁ βουλομενος γελατω, ο βουλομενος χλευαζετω· εις τουτο κειμεθα,
εις το γελασθαι και χλευαζεσθαι, εις το παντα παθειν. Περικαθαρματα του κοσμου
εσμεν, κατα τον μακαριον Παυλον. Ει τις μη βουλεται κατορθωσαι τουτο το
επιταγμα, ωσπερ σαλπιγγι τινι δια του λογου απαγορευω των ουδων μη επιβαινειν
των εκκλησιαστικων τωι τοιουτωι, καν αρχων ηι, καν αυτος ο το διαδημα
περικειμενος. Ἢ καθελετε με ταυτησι της αρχης, η μενοντα μη περιβαλλετε
κινδυνοις. Ουκ ανεχομαι επι τον θρονον τουτον αναβαινειν μη μεγαλα κατορθων. Ει
γαρ μη τουτο δυνατον, βελτιον εσταναι κατω. Ἄρχοντος γαρ μηδεν τους αρχομενους
ωφελουντος ουδεν αθλιωτερον. Ἔτι συντεινατε εαυτους, και προσεχετε, παρακαλω·
η μαλλον ειπειν, συντεινωμεν εαυτους, και παντως εσται τι πλεον. Νηστευσατε,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

47

παρακαλεσατε τον Θεον, και ημεις μεθ' υμων, ωστε την ολεθριον ταυτην εξελειν
συνηθειαν. Ουδεν μεγα εστι γενεσθαι διδασκαλους της οικουμενης· ου μικρον
ακουσθηναι πανταχου, οτι δη εν τηιδε τηι πολει ουδεις εστιν ο ομνυς. Ἐαν τουτο
γενηται, ου των οικειων κατορθωματων ληψεσθε μονον τον μισθον, αλλα και της
υπερ των αδελφων σπουδης· οπερ γαρ υμιν ειμι εγω, τουτο υμεις τηι οικουμενηι
γενησεσθε. Παντως και ετεροι ζηλωσουσιν υμας· παντως εσεσθε λυχνος επι λυχνιας
κειμενος. Και τουτο εστι, φησι, το παν; Ου τουτο εστι το παν, αλλα τουτο αρχη των
αλλων. Ὁ μη ομνυς, παντως επι ευλαβειαν ηξει και ετεραν, και εκων και ακων, και
αισχυνομενος και φοβουμενος. Ἀλλ' ουκ ανεχονται πολλοι, φησιν, αλλ'
αποπηδωσιν. Ἀλλα βελτιον εις ποιων το θελημα Κυριου, η μυριοι παρανομοι. Ἀπο
γουν τουτου παντα ανατετραπται, παντα ανω και κατω γεγονεν, οτι καθαπερ εν τοις
θεατροις πληθους εφιεμεθα, ου πληθους δοκιμου. Τι γαρ οχλος, ειπε μοι, δυνησεται
ονησαι; Βουλει μαθειν, οτι οχλος οι αγιοι εισιν, ουχ οι πολλοι; Ἐξαγαγετε εις
πολεμον εκατον μυριαδας και ενα αγιον· ιδωμεν τις πλειονα κατορθοι. Ἐξηλθεν ο
Ἰησους ο του Ναυη εις τον πολεμον, και μονος απαντα κατωρθωσεν, ωστε οι αλλοι
ουδεν ωνησαν. Ὁ πολυς οχλος, αγαπητε, οταν θελημα του Θεου μη ποιηι, ουδεν
διενηνοχε των ουκ οντων. Ευχομαι μεν ουν, και βουλομαι, και ηδεως αν και
κατεκοπην· ωστε κοσμησαι πληθει την Ἐκκλησιαν, αλλα πληθει δοκιμωι· ει δε τουτο
ουχ οιον τε, τους ολιγους αυτους δοκιμους ειναι βουλομαι. Ουχ ορατε, οτι βελτιον
ενα λιθον τιμιον εχειν, η μυριους οβολους; ουχ ορατε, οτι βελτιον τον οφθαλμον
υγιαινοντα εχειν, η τουτου πεπηρωμενου πολυσαρκιαι βαρυνεσθαι; ουχ ορατε, οτι
60.75 βελτιον προβατον εν υγιαινον εχειν, η μυρια ψωρας εμπεπλησμενα; ουχ ορατε,
οτι ευτεκνια μετα ολιγοτεκνιας βελτιων, η πολυπαιδια μετα κακοπαιδιας; ουχ ορατε,
οτι εν μεν τηι βασιλειαι ολιγοι, εν δε τηι γεεννηι πολλοι; Τι εμοι και τωι πληθει; τι το
οφελος; Ουδεν· αλλα μαλλον τοις αλλοις λυμη. Ταυτον γαρ εστιν, οιον αν ει τις εξον
δεκα υγιαινοντας εχειν η μυριους νοσουντας, επεισαγοι τοις δεκα τους μυριους. Οι
πολλοι μηδεν κατορθουντες, ουδεν ετερον ημιν προξενησουσιν, αλλ' η κολασιν
τοτε, και κατα το παρον αδοξιαν. Ουδεις γαρ οτι πολλοι εσμεν ερει, αλλ' οτι
αχρηστοι, μεμφεται. Τουτο γουν ημιν αει λεγουσιν, οταν ειπωμεν, οτι Πολλοι εσμεν·
Ἀλλα κακοι, φησιν. Ἰδου παλιν απαγορευω και 60.76 λαμπραι βοω τηι φωνηι, μηδεις
νομιζετω γελωτα ειναι· Ἀπειρξω και κωλυσω τους μη πειθομενους· και εως αν εν τωι
θρονωι καθεζωμαι τουτωι, ουδεν προησομαι των αυτου δικαιωματων. Ἂν με τις
καταβιβασηι, λοιπον ανευθυνος ειμι· εως δ' αν υπευθυνος ω, ου δυναμαι παριδειν, ου
δια την εμην κολασιν, αλλα δια την υμετεραν σωτηριαν· σφοδρα γαρ υμων ερω της
σωτηριας. Ὑπερ τουτου δακνομαι και αλγω. Ἀλλα πεισθητε, ινα και ενταυθα και εν
τωι μελλοντι πολυν λαβητε τον μισθον, και κοινηι των αιωνιων απολαυσωμεν
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα
τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

60.75 ΟΜΙΛΙΑ Θʹ. Ἰδων δε, φησι, Πετρος, απεκρινατο προς τον λαον·
Ἄνδρες Ἰσραηλιται, τι θαυμαζετε επι τουτωι, η ημιν τι ατενιζετε, ως ιδιαι
δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον;
αʹ. Πλειονος αυτη γεμει παῤρησιας η δημηγορια. Τουτο δε ποιει, ουκ επειδη
εν τηι προτεραι εφοβειτο, αλλ' επειδη ουκ αν ηνεγκαν εκεινοι ανθρωποι χλευασται
οντες και γελωτοποιοι. Ὅθεν εκεινης μεν αρχομενος και επιστρεφει αυτους δια του
προοιμιου ευθυς λεγων· Τουτο υμιν γνωστον εστω, και ενωτισασθε τα ρηματα μου.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

48

Ἐνταυθα δε ου δειται ταυτης της κατασκευης. Ου γαρ εῤραιθυμουν· το γαρ σημειον
αυτους επεστρεψεν απαντας· οθεν και δεους και εκπληξεως ησαν μεστοι. ∆ιο ουδε
εδεησεν αυτωι εντευθεν αρξασθαι, αλλ' ετερωθεν, οθεν μαλιστα αυτους και
ωικειωσατο, διακρουσαμενος την δοξαν την παρ' αυτων. Ουδεν γαρ ουτως ωφελει
και ανιησι τους ακουοντας, ως το μηδεν περι εαυτου λεγειν μεγα τον λεγοντα, αλλα
και την υποψιαν αναιρειν. Μαλλον ουν εαυτους εδοξασαν καταφρονησαντες δοξης,
και δειξαντες ουκ ανθρωπινον, αλλα θειον ον το γεγονος· και οτι του θαυμαζειν μετ'
αυτων, ου του θαυμαζεσθαι εισιν αξιοι. Ὁραις, πως φιλοτιμιας ων καθαρος, διωθειται
την εις αυτον δοξαν; Ουτω και οι παλαιοι εποιουν, καθαπερ ο ∆ανιηλ ελεγε· Και εγω
δε ουκ εν σοφιαι τηι ουσηι εν εμοι· και παλιν ο Ἰωσηφ, Ουχι δια του Θεου η διασαφησις
αυτων; και ο ∆αυιδ, Ὅτε ηρχετο ο λεων και η αρκτος, εν ονοματι Κυριου ταις χερσιν
αυτους διεσπων. Και ουτοι νυν· Τι ημιν ατενιζετε ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι
πεποιηκοσι του περιπατειν αυτον; Ουδε τουτο ημετερον, φησιν· ου γαρ επειδη αξιοι
εσμεν, επεσπασαμεθα του Θεου την ροπην. Ὁ Θεος Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ, και ο
Θεος Ἰακωβ, ο Θεος των πατερων ημων. Ὅρα, πως εαυτον εισωθει συνεχως εις τους
προγονους, ινα μη δοξηι καινον τι εισαγειν δογμα· και εκει του πατριαρχου ∆αυιδ
εμνημονευσε, και ενταυθα των περι τον Ἀβρααμ. Ἐδοξασε τον Παιδα αυτου Ἰησουν.
Παλιν ταπεινως, καθως εν τωι προοιμιωι. Ειτα λοιπον ενδιατριβει τωι τολμηματι, και
επαιρει το γεγενημενον, αλλ' ουχ, ωσπερ προτερον, συσκιαζει. Ποιει δε τουτο,
μαλλον αυτους επαγαγεσθαι βουλομενος. Ὅσωι γαρ εδεικνυ υπευθυνους, τοσουτωι
μαλλον τουτο εγινετο. Ἐδοξασε, φησι, τον Παιδα αυτου Ἰησουν, ον υμεις μεν
παρεδωκατε, και ηρνησασθε αυτον κατα προσω 60.76 πον Πιλατου, κριναντος
εκεινου απολυειν. ∆υο τα εγκληματα, και οτι Πιλατος ηθελεν απολυειν, και οτι
υμεις εκεινου θελησαντος ουκ ηθελησατε. Ὑμεις δε τον αγιον και δικαιον
ηρνησασθε, και ηιτησασθε ανδρα φονεα χαρισθηναι υμιν· τον δε αρχηγον της ζωης
απεκτεινατε, ον ο Θεος ηγειρεν εκ νεκρων, ου ημεις μαρτυρες εσμεν. Ὡσει ελεγεν,
Ἀντ' αυτου ληιστην ηιτησασθε. Σφοδρα εδεινωσε το πραγμα. Ἐπειδη γαρ ειχεν αυτους
υπο την χειρα, πληττει λοιπον σφοδρως. Τον δε αρχηγον της ζωης, φησιν. Ἐνταυθα
την πιστιν της αναστασεως κατασκευαζει. Ὃν ο Θεος ηγειρεν εκ νεκρων. Ἵνα μη τις
ειπηι, Ποθεν τουτο δηλον; ουκετι εις προφητας καταφευγει, αλλ' εις εαυτον, επειδη
λοιπον αξιοπιστος ην. Τοτε μεν γαρ ειπων, οτι ανεστη, τον ∆αυιδ επηγαγετο
μαρτυρα· νυνι δε ειπων το αυτο, τον χορον τον αποστολικον. Ου ημεις εσμεν, φησι,
μαρτυρες. Και επι τηι πιστει του ονοματος αυτου, τουτον ον θεωρειτε και οιδατε,
εστερεωσε το ονομα αυτου, και η πιστις η δι' αυτου εδωκεν αυτωι την ολοκληριαν
ταυτην απεναντι παντων υμων. Ζητων το πραγμα ειπειν, ευθεως το σημειον επαγει.
Ἐνωπιον, φησι, παντων υμων. Ἐπειδη σφοδρα αυτων καθηψατο, και εδειξεν
ανασταντα τον σταυρωθεντα, παλιν ανιησι, διδους αυτοις εξουσιαν μετανοιας,
λεγων· Και νυν, αδελφοι, οιδα, οτι κατα αγνοιαν επραξατε, καθως και οι αρχοντες
υμων. Κατα αγνοιαν επραξατε. Μια αυτη απολογια· δευτερα, Καθως και οι αρχοντες
υμων. Ὥσπερ ο Ἰωσηφ τοις αδελφοις ελεγεν, οτι Ὁ Θεος με απεστειλεν εμπροσθεν
υμων· μαλλον δε, ο συνεσταλμενως ειπεν εκει, Τηι ωρισμενηι βουληι και προγνωσει
του Θεου εκδοτον λαβοντες, τουτο πλατυνει ενταυθα. Ὁ δε Θεος, α προκατηγγειλε
δια στοματος παντων των προφητων παθειν τον Χριστον αυτου, επληρωσεν ουτως.
Ἅμα δεικνυσιν, οτι ουκ εκεινων εστιν, εαν τουτο δειχθηι, και οτι κατα Θεου βουλην
γεγονε. Τωι δε ειπειν, α προκατηγγειλε, τα ρηματα, α επι του σταυρου ωνειδιζον,
αινιττεται, Ει θελει αυτον, σωσατω αυτον, λεγοντες. Ειπε γαρ, Υιος Θεου ειμι·
πεποιθεν επ' αυτον· καταβατω νυν απο του σταυρου. Ληρος ουν, ω ανοητοι, ταυτα;
Ἄπαγε· αλλ' ουτως εδει γενεσθαι· και μαρτυρουσιν οι προφηται. Ὥστε ου παρα
οικειαν ασθενειαν ου κατεβη, αλλα παρα δυναμιν. Και τιθησιν αυτο εν ταξει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

49

απολογιας της υπερ Ἰουδαιων, ινα και δεξωνται. Ἐπληρωσε, φησιν, ουτως. Ὁραις,
πως το παν εκει αναγει; Μετανοησατε ουν, 60.77 φησι, και επιστρεψατε. Και ου
λεγει, Ἀπο των αμαρτιων υμων, αλλ', Εις το εξαλειφθηναι υμων τας αμαρτιας, το
αυτο δηλων. Ειτα το κερδος επαγει· Ὅπως αν ελθωσι καιροι αναψυξεως απο
προσωπου του Κυριου. ∆εικνυσιν ενταυθα ταλαιπωρηθεντας αυτους, και πολλοις
κατεργασθεντας κακοις. ∆ιο και ουτως ειπεν, ειδως οτι προς τον πασχοντα και
παραμυθιαν ζητουντα ουτος αν αρμοσειεν ο λογος. βʹ. Και ορα, πως οδωι προβαινει.
Ἐν μεν τηι πρωτηι δημηγοριαι ηρεμα την αναστασιν και την εν ουρανωι καθισιν
ηινιξατο· ενταυθα δε και την εμφανη παρουσιαν. Και αποστειληι τον
προκεχειρισμενον Ἰησουν Χριστον, ον δει ουρανον μεν δεξασθαι· αντι του, αναγκη
εστιν· αχρι χρονων αποκαταστασεως παντων. ∆ιατι νυν ουκ ερχεται, η αιτια δηλη.
Ὧν ελαλησε, φησιν, ο Θεος δια στοματος των αγιων αυτου προφητων των απ'
αιωνος. Μωσης μεν ειπεν προς τους πατερας, οτι Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο
Θεος υμων εκ των αδελφων υμων ως εμε· αυτου ακουσεσθε κατα παντα, οσα αν
λαλησηι προς υμας. Ἐκει μεν του ∆αυιδ εμνημονευσεν, ενταυθα δε Μωσεως. Παντων,
φησιν, ων ελαλησεν ο Θεος. Ου λεγει, Ὧν ειπεν ο Χριστος, αλλ', Ὧν ελαλησεν ο
Θεος, ετι τωι συσκιαζειν μαλλον αυτους επαγομενος εις πιστιν ηρεμα. Ειτα επι το
αξιοπιστον καταφευγει, λεγων· Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος εκ των
αδελφων υμων ως εμε· αυτου ακουσεσθε κατα παντα. Ειτα και η τιμωρια πολλη.
Ἔσται δε, φησι, πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του προφητου εκεινου,
εξολοθρευθησεται εκ του λαου. Και παντες δε οι προφηται απο Σαμουηλ και των
καθεξης οσοι ελαλησαν και κατηγγειλαν τας ημερας ταυτας. Ἐνταυθα καλως τον
ολεθρον εθηκεν. Ὅταν γαρ τι λεγηι μεγα, επι τους πρωτους καταφευγει. Και
μαρτυριαν ευρεν αμφοτερα εχουσαν, ωσπερ εκει ειπεν· Ἕως αν θηι τους εχθρους υπο
τους ποδας αυτου. Το γαρ θαυμαστον, οτι ομου τα δυο, και υποταγη και παρακοη, και
η τιμωρια. Ὡς εμε, φησι. Τι τοινυν πτοεισθε; Ὑμεις εστε υιοι των προφητων. Ὥστε
υμιν ελεγον, και δι' υμας παντα γεγονεν. Ἐπειδη γαρ δια το τολμημα ενομιζον
εαυτους ηλλοτριωσθαι (και γαρ ουκ εχει λογον τον αυτον, νυν μεν σταυρουσθαι,
νυν δε ως οικειους θεραπευειν), δεικνυσιν, οτι και εκεινο κατα προφητειαν, και
τουτο. Ὑμεις εστε, φησιν, υιοι των προφητων, και της διαθηκης, ης διεθετο ο Θεος
προς τους πατερας υμων, λεγων προς Ἀβρααμ· Και εν τωι σπερματι σου
ευλογηθησονται πασαι αι πατριαι της γης. Ὑμιν πρωτον, φησιν, ο Θεος αναστησας
τον Παιδα αυτου απεστειλεν. Ἄρα και ετεροις· αλλ' υμιν πρωτον τοις σταυρωσασιν.
Ευλογουντα υμας, εν τωι αποστρεφειν εκαστον απο των πονηριων. Ἴδωμεν δε
ακριβεστερον ανωθεν τα αναγνωσθεντα. Τεως κατασκευαζει, οτι αυτοι εποιησαν το
θαυμα εν τωι ειπειν· Τι θαυμαζετε; Και ουκ αφιησιν απιστεισθαι το λεγομενον. Και
ινα αξιοπιστοτερον αυτο ποιησηι, προκαταλαμβανει αυτων την κρισιν· Ἡμιν, φησι, τι
ατενιζετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσιν; Ει τουτο υμας ταραττει και
θορυβει, μαθετε, τις ο ποιησας, και μη εκπληττεσθε. Και ορα πανταχου, οτι επι τον
Θεον οταν καταφευγηι, και ειπηι παρ' αυτου γινεσθαι παντα, τοτε αδεως αυτοις
επιπληττει. 60.78 ∆ια τουτο και ανωτερω ελεγεν, Ἄνδρα αποδεδειγμενον απο Θεου
εις υμας. Και πανταχου αναμιμνησκει αυτους του τολμηματος, ινα και το θαυμα
δειχθηι, και η αναστασις κυρωθηι. Ἐνταυθα δε και αλλο προσεθηκεν· ουκ ετι γαρ
Ναζωραιον λεγει, αλλα τι; Ὁ Θεος, φησι, των πατερων ημων εδοξασε τον Παιδα
αυτου Ἰησουν. Ὅρα και το ατυφον. Ουκ ενεκαλεσεν, ουδε ειπεν ευθεως· Και νυν
πιστευετε· ιδου ανθρωπος τεσσαρακοντα ετη χωλος ων, εν τωι ονοματι Ἰησου
Χριστου ανεστη. Ουχ ουτως ειπεν· φιλονεικοτερους γαρ αν εποιησεν· αλλα τεως
αυτους επαινει, οτι εθαυμαζον το γεγενημενον. Και παλιν απο του προγονου καλει.
Και ου λεγει, Ὁ Ἰησους αυτον εθεραπευσε· καιτοι γεαυτος αυτον εθεραπευσεν· αλλ',
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

50

ινα μη λεγωσι, Και πως εχει ταυτα λογον, ει τον παρανομον δοξαζει; δια τουτο
αυτους αναμιμνησκει της κρισεως της επι Πιλατου, δεικνυς, οτι ει θελοιεν
προσεχειν, ουκ εστι παρανομος· ου γαρ αν ο Πιλατος ηθελησεν αυτον απολυσαι. Και
ουκ ειπε, Θελησαντος, αλλα, Κριναντος εκεινου απολυειν· δηλων, οτι τον μεν
ετερους ανελοντα ηιτησατε αφεθηναι, τον δε τους ανηιρημενους ζωογονουντα ουκ
ηθελησατε. Και ινα μη λεγωσι παλιν, Πως νυν αυτον δοξαζει ο τοτε μη βοηθησας;
παραγουσι τους προφητας μαρτυρουντας, οτι ουτως εδει γενεσθαι. Ειτα, ινα μη
νομισωσι του Θεου την οικονομιαν απολογιαν αυτων ειναι, προτερον αυτων
καθαπτεται. Και το κατα προσωπον δε Πιλατου αρνησασθαι, ουκ ην το τυχον,
εκεινου βουλομενου απολυσαι· και οτι ου δυνατον υμιν αρνησασθαι, κατηγορει ο
αιτηθεις αντ' αυτου. Ουτω και τουτο οικονομια μεγαλη ην. Ἐνταυθα την
αναισχυντιαν αυτων δεικνυσι και την ιταμοτητα· και οτι ο μεν Ἕλλην και μονον
τοτε πρωτον αυτον ιδων, απηλλαξεν αυτον, καιτοι γε ουδεν μεγα ακουσας· οι δε τοις
σημειοις συντρεφομενοι, το εναντιον πεποιηκασιν. Ὅτι δε δικαιως εκρινεν εκεινος
απολυειν, και ου κατα χαριν τουτο εποιει, ακουε αυτου αλλαχου λεγοντος· Ἔθος
υμιν εστιν απολυειν ενα τινα· Θελετε ουν τουτον απολυσω υμιν; Ὑμεις δε τον αγιον
και δικαιον ηρνησασθε. Ουκ ειπεν, Ἐξεδωκατε, αλλα πανταχου, Ἠρνησασθε.
Εικοτως. Ουτω γαρ και ελεγον· Ουκ εχομεν βασιλεα ει μη Καισαρα. Και ουκ ειπεν,
Ουκ εξηιτησασθε τον αληπτον, ουδε ηρνησασθε μονον, αλλα και απεκτεινατε. Ὅτε
πεπωρωμενοι ησαν, ουδεν τοιουτον ειπεν· οτε μαλιστα εσεισθησαν αυτων αι ψυχαι,
τοτε πληττει σφοδροτερον, οτε και αισθεσθαι δυνανται. Καθαπερ γαρ ημεις τοις μεν
μεθυουσιν ουδεν λεγομεν, οταν δε νηψωσι και ανενεγκωσιν απο της μεθης, τοτε
επιπληττομεν· ουτω δη και Πετρος, οτε ηδυναντο συνιεναι των λεγομενων, τοτε και
την γλωτταν ηκονησε· πολλα τα εγκληματα αριθμει· οιον οτι, ον ο Θεος εδοξασεν,
ουτοι παρεδωκαν· οτι, ον ο Πιλατος απελυεν, ουτοι ηρνησαντο κατα προσωπον
εκεινου· οτι προετιμησαν τον ληιστην. γʹ. Ὅρα παλιν λανθανοντως πως περι της
δυναμεως αυτου διαλεγεται, δεικνυς, οτι εαυτον ηγειρε· καθαπερ εν τηι προτεραι
δημηγοριαι ελεγε· Καθοτι ουκ ην δυνατον κρατεισθαι αυτον υπ' αυτου· και ενταυθα,
Τον δε αρχηγον, φησι, της ζωης απεκτεινατε. Ουκ αρα παρ' ετερου εσχε το ζηιν.
Ὥσπερ αρχηγος της κακιας αυτος αν ειη ο την κακιαν τεκων, και αρχηγος φονου ο
τον φονον πρωτος εισαγαγων· ουτω και αρχηγος ζωης ο παρ' εαυτου την ζωην
εχων. 60.79 Ὃν ο Θεος ηγειρε, φησιν. Ἐπειδη τουτο εφθεγξατο, επηγαγε· Και επι τηι
πιστει του ονοματος αυτου τουτον, ον θεωρειτε και οιδατε, εστερεωσε το ονομα
αυτου· και η πιστις η δι' αυτου εδωκεν αυτωι την ολοκληριαν ταυτην. Και μην εαν η
εις αυτον εστι πιστις η το παν εργασαμενη, και οτι εις αυτον επιστευσε, τινος ενεκεν
ουκ ειπεν, ∆ια του ονοματος, αλλ', Ἐν τωι ονοματι; Ὅτι ουπω εθαῤρουν ειπειν, Ἡ εις
αυτον πιστις. Ἵνα δε μη το, ∆ι' αυτου, ταπεινον ηι, επηγαγε· Και το ονομα αυτου
εστερεωσεν αυτον. Και τουτο προτερον ειπων, τοτε φησι· Και η πιστις η δι' αυτου
εδωκεν αυτωι την ολοκληριαν ταυτην. Ὅρα, πως δεικνυσιν, οτι και εκεινο
συγκαταβαινων ειπεν. Ου γαρ αν ετερου εδεηθη προς αναστασιν, ου το ονομα χωλον
ουδεν νεκρου διαφεροντα ηγειρε. Σκοπει, πως πανταχου τας μαρτυριας αυτων
επισπαται. Ἀνωτερω μεν γαρ ελεγε· Καθως και αυτοι οιδατε· και, Ἐν μεσωι υμων· και
παλιν, Ὃν θεωρειτε και οιδατε, απεναντι παντων υμων. Καιτοι εν τωι ονοματι αυτου
ουκ ᾔδεσαν, οτι υγιης εστηκεν, αλλα τουτο ᾔδεσαν, οτι χωλος ην. Και αυτοι δε οι
πεποιηκοτες ωμολογουν, οτι ουκ ιδιαι δυναμει, αλλα τηι του Χριστου εστερεωτο. Ει δε
μη τουτο ην, και οντως πεπεισμενοι ησαν, οτι ανεστη, ουκ αν ηθελησαν του νεκρου
την δοξαν στησαι μαλλον η την εαυτων, και ταυτα εκεινων προς αυτους ορωντων.
Ειτα πεφοβημενας αυτων τας ψυχας ευθεως τηι των αδελφων προσηγοριαι
παρεμυθησατο, ειπων· Ἄνδρες αδελφοι. Ἐκει μεν γαρ ουδεν περι εαυτων ειπεν, αλλα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

51

μονον περι του Χριστου, Ἀσφαλως ουν γινωσκετω, λεγων, πας οικος Ἰσραηλ·
ενταυθα δε και παραινεσιν προσαγει. Ἐκει ανεμενεν αυτους ειπειν· ενταυθα ᾔδει
ποσον ειργασαντο, και ως ουτοι μαλλον ησαν ωικειωμενοι. Και μην τα ανω ειρημενα
ουκ ην αγνοιας. Το γαρ τον ληιστην αιτησαι, το τον κριθεντα απολυθηναι μη λαβειν,
το και θελησαι ανελειν, ποιας αγνοιας; Ἀλλ' ομως διδωσιν αυτοις εξουσιαν
αρνησασθαι, και μεταγνωναι επι τοις γεγενημενοις· μαλλον δε και απολογιαν υπερ
αυτων συντιθησιν ευπροσωπον, και λεγει· Ὅτι μεν ουν αθωιον ανηιρειτε, ᾔδειτε· οτι
δε τον αρχηγον της ζωης, ισως ηγνοειτε. Και εντευθεν ουκ αυτους μονους αφιησιν
εγκληματων, αλλα και τους των κακων αρχιτεκτονας. Ἦ γαρ αν φιλονεικοτερους
αυτους εποιησεν, ει γε εις κατηγοριαν τον λογον εξηγαγεν. Ὁ γαρ τι δεινον
εργασαμενος, οταν τις κατηγορηι, πειρωμενος απολογεισθαι, σφοδροτερος γινεται.
Και ου λεγει λοιπον, οτι Ἐσταυρωσατε, εφονευσατε· αλλ', Ἐπραξατε, επι συγγνωμην
αυτους αγων. Ει εκεινοι κατα αγνοιαν, πολλωι μαλλον ουτοι· ει εκεινοι αφιενται,
πολλωι μαλλον ουτοι. Το δε θαυμαστον, οτι και ανω και ενταυθα ειπων, εκει μεν, Τηι
ωρισμενηι βουληι και προγνωσει, ενταυθα δε, οτι Προκατηγγειλε πασι τον Χριστον,
ουδαμου παραγει μαρτυριαν, διοτι εκαστη αυτων μετα πολλων εγκληματων, και της
κολασεως της κατ' αυτων ειρηται. Και δωσω, φησι, τους πονηρους αντι της ταφης
αυτου, και τους πλουσιους αντι του θανατου αυτου· και παλιν, α προκατηγγειλε,
φησι, δια στοματος παντων των προφητων παθειν αυτον, επληρωσεν ουτω.
Μεγαλην δεικνυσι την βουλην, ει γε παντες τουτο ελεγον, και ουχ εις μονος. Ου μην
επειδη κατα αγνοιαν γεγονε, παρα το τωι Θεωι δοκουν γεγονεν. 60.80 Ὅρα, ποση του
Θεου η σοφια, οταν ταις ετερων πονηριαις εις το δεον ηι κατακεχρημενη. Ἐπληρωσε
φησιν. Ἵνα μη νομισωσι λοιπον υπολειπεσθαι τι, τουτο επηγαγε, δηλων οτι οσα
παθειν εδει, πεπληρωται. Ἀλλα μη νομισητε, επειδη οι προφηται ταυτα ειπον, και
επειδη κατα αγνοιαν επραξατε. οτι αρκει εις απολογιαν υμιν τουτο. Ἀλλ' ου λεγει
ουτως, αλλα πραοτερον· Μετανοησατε ουν. ∆ια τι; Εις το εξαλειφθηναι υμων τας
αμαρτιας. Ου λεγω τα εν τωι σταυρωι τετολμημενα· ισως εκεινα κατα αγνοιαν· αλλ'
ωστε τας ετερας υμων αμαρτιας εξαλειφθηναι. Ειτα επαγει· Ὅπως αν ελθωσιν υμιν
καιροι αναψυξεως. Ἐνταυθα περι της αναστασεως διαλεγεται αμυδρως. Ὄντως γαρ
εκεινοι αναψυξεως καιροι, ους επεζητει και Παυλος, λεγων· Και ημεις οι οντες εν τωι
σκηνει στεναζομεν βαρουμενοι. Ειτα δεικνυς, οτι αυτος των καιρων της αναψυξεως
αιτιος, Και αποστειληι, φησι, τον προκεχειρισμενον υμιν Ἰησουν Χριστον. Ουκ ειπεν,
Ἐξαλειφθηι υμων η αμαρτια, αλλ', Αι αμαρτιαι, και εκεινην αινιττομενος,
Ἀποστειληι. Τουτο ειπων, ου λεγει ποθεν λοιπον, αλλα μονον επαγει, Ὃν δει
ουρανον μεν δεξασθαι. Ἀκμην δεξασθαι. Και πως ουκ ειπεν, Ὃν ουρανος εδεξατο;
Τουτο ως περι των ανω χρονων διαλεγομενος ειπεν, Ουτως ωικονομηται, φησιν,
ουτω συντεθειται· περι δε της αιωνιου υπαρξεως αυτου ουδεπω φησιν, αλλ' ετι τοις
της οικονομιας λογοις ενδιατριβει και λεγει· Μωσης μεν γαρ ειπε προς τους πατερας,
οτι Προφητην υμιν αναστησει Κυριος. Ειτα ανωτερω ειπων, Ἄχρι χρονων
αποκαταστασεως παντων, ων ελαλησεν ο Θεος δια στοματος παντων των αγιων
αυτου προφητων απ' αιωνος, αυτον εισαγει λοιπον τον Χριστον. Ει γαρ πολλα
προειπεν, αυτου δε ακουειν χρη, ουκ αν τις αμαρτοι ταυτα τους προφητας ειρηκεναι
λεγων. δʹ. Ἄλλως δε θελει δειξαι, οτι τα αυτα και οι προφηται προειπον. Καν τις
ακριβως εξεταζηι, ευρησει και εν τηι Παλαιαι αμυδρως μεν, ειρημενα δε· ωστε ουδεν
νεωτερον. Τον προκεχειρισμενον, φησιν. Ἐνταυθα αυτους και φοβει, ως πολλων
υπολειπομενων, Πως ουν ελεγεν, Ἐπληρωσεν α εδει παθειν; Ἐπληρωσεν, ειπεν, ουκ,
Ἐπληρωθη· δεικνυς, οτι α μεν εχρην παθειν, επληρωσεν· α δε γενεσθαι λειπεται ετι,
ουδεπω. Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος εκ των αδελφων υμων ως εμε. Ὃ
μαλιστα ωικειουτο αυτους, λεγει. Ὁραις, πως ταπεινα και υψηλα παρασπειρει;
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

52

Ταπεινον γαρ και υψηλον, ει ο μελλων εις ουρανους ανιεναι κατα Μωσεα εστι· πλην
αλλα τεως μεγα ην. Ου γαρ δη κατα Μωσεα το, Και εσται πας ο μη ακουων
εξολοθρευθησεται. Μυρια δε και αλλα ειπε τα δεικνυντα, οτι ουκ εστι κατα Μωσεα,
ωστε μεγαλης ηψατο μαρτυριας. Ὁ Θεος αυτον αναστησει, φησιν, εκ των αδελφων
υμων. Ὥστε Μωσης αυτος ηπειλησε τοις μη ακουουσι. Ταυτα ολα επαγωγα. Και
παντες δε, φησιν, οι προφηται απο Σαμουηλ. Ουκ ηθελησε καθ' εκαστον επεξιεναι,
ωστε μη μακρον ποιησαι τον λογον· αλλα καιριας μνησθεις μαρτυριας της
Μωσαικης, παρεπεμψεν αυτους. Ὑμεις εστε, φησιν, υιοι των προφητων, και της
διαθηκης ης διεθετο ο Θεος. Της διαθηκης, φησιν, υιοι, τουτεστι, κληρονομοι. Ἵνα
γαρ μη δοξωσιν ως απο χαριτος Πετρου ταυτα λαμβανειν, δεικνυσιν, οτι ανωθεν
αυτοις ωφειλετο, ινα μαλλον πιστευσωσιν, οτι και τωι Θεωι τουτο δοκει. Ὑμιν
πρωτον αναστησας, φησιν, ο Θεος τον Παιδα αυτου απεστειλεν. 60.81 Ουκ ειπεν,
Ὑμιν, απλως, απεστειλε τον Παιδα αυτου, αλλα και, μετα την αναστασιν, και οτε
εσταυρωθη. Ἵνα γαρ μη νομισωσιν, οτι αυτος μεν ταυτα εχαριζετο, ο δε Πατηρ ουχι,
δια τουτο προσεθηκε το, Ευλογουντα υμας. Ει γαρ αδελφος υμων αυτος και ευλογει
υμας, υποσχεσις το πραγμα εστι· τουτεστι, Τοσουτον απεχετε του μη κοινωνειν
τουτοις, οτι και τοις αλλοις υμας αιτιους και αρχηγους βουλεται γενεσθαι. Ουκουν
μη ως απεῤριμμενοι διακεισθε η αποβεβλημενοι. Ἐν τωι αποστρεφειν, φησιν,
εκαστον απο των πονηριων. Ουτως υμας ευλογει, και ουχ απλως. Και ποια αυτη
ευλογια; Μεγαλη. Ου γαρ δη το αποστρεψαι απο πονηριων, τουτο ικανον και λυσαι
αυτας. Ει δε και λυσαι ουχ ικανον ην, πως ευλογιαν παρασχειν; Ου γαρ δη ο
ηδικηκως, ηδη και ευλογειται, αλλ' αμαρτηματων αφιεται. Το δε, Ὡς εμε, ει μη κατα
τον της νομοθεσιας τις τροπον εκδεξαιτο, ουδαμου λογον αν αλλαχου εξοι. Αυτου
ακουσεσθε, φησι· και ουχ απλως, αλλ', Ἔσται πασα ψυχη, ητις αν μη ακουσηι του
προφητου εκεινου, εξολοθρευθησεται εκ του λαου. Ὅτε αυτους εδειξεν
ημαρτηκοτας, και συγγνωμης μετεδωκε, και επηγγειλατο χρηστα· τοτε δη δεικνυσιν,
οτι και Μωσης το αυτο λεγει. Και ποια αυτη ακολουθια ειπειν, Ἄχρι χρονων
αποκαταστασεως, και επαγαγειν Μωσεα λεγοντα, οτι παντα ακουσουσιν, α ερει ο
Χριστος· και ουχ απλως, αλλα μετα απειλης φοβερας; Μεγαλη· δεικνυσι γαρ, οτι και
δια τουτο πειθεσθαι οφειλουσιν αυτωι. Τι εστιν, Υιοι των προφητων, και της
διαθηκης; Κληρονομοι, διαδοχοι. Ει ουν υιοι, τι ως περι αλλοτρια διακεισθε προς τα
υμετερα; Ἄρα κατηγοριας μεν επραξατε αξια· δυνησεσθε δε ομως συγγνωμης τυχειν.
Ειτα επειδη ειπε ταυτα, εικοτως λοιπον λεγει· Ὑμιν απεστειλεν ο Θεος τον Παιδα
αυτου ευλογουντα υμας. Ουκ ειπε, Σωζοντα, αλλ' ο μειζον εστιν, Ευλογουντα·
δεικνυς, οτι ο σταυρωθεις ευλογει τους σταυρωσαντας. Μιμησωμεθα τοινυν τουτον
και ημεις. Ἐκβαλωμεν ψυχην φονικην και πολεμιαν. Ουκ αρκει το μη αμυνασθαι
(τουτο και εν τηι Παλαιαι γεγονεν), αλλα παντα πραττωμεν υπερ των ηδικηκοτων, ως
υπερ φιλων γνησιων, ως υπερ ημων αυτων. Ἐκεινου μιμηται εσμεν, εκεινου
μαθηται του μετα το σταυρωθηναι παντα κινουντος υπερ των σταυρωσαντων, και
τους αποστολους εκπεμποντος. Καιτοι γε ημεις πολλαχου και δικαιως πασχομεν·
εκεινος δε ου μονον αδικως, αλλα και ασεβως· τον ευεργετην γαρ, τον ουδεν
ηδικηκοτα, τουτον εσταυρωσαν. ∆ια τι; ειπε μοι, δοξης ενεκεν; Και μην αυτος αυτους
εσεμνυνε. Πως; Ἐπι της Μωσεως καθεδρας, φησιν, εκαθισαν οι γραμματεις και οι
Φαρισαιοι. Παντα ουν α λεγουσιν υμιν ποιειν, ποιειτε· κατα δε τα εργα αυτων μη
ποιειτε. Και παλιν αλλαχου· Ὕπαγε, δειξον σεαυτον τωι ιερει. Και δυναμενος αυτους
απολεσαι, σωζει. Τουτον ουν μιμησωμεθα, και μηδεις εχθρος τινος εστω, μηδεις
πολεμιος, αλλ' η του διαβολου μονον. εʹ. Ου μικρον τι προς τουτο και το μη ομνυναι
συντελει, και το μη οργιζεσθαι. Ἀπο του μη οργιζεσθαι ουδε εχθρον εξομεν.
Ἔκκοψον ανθρωπου τον ορκον, και τα πτερα περιεκοψας της οργης, τον θυμον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

53

εσβεσας απαντα. Ὥσπερ γαρ πνευμα η οργη, και ο ορκος εστι. Χαλασον τα ιστια·
ουδεν οφελος ιστιου, 60.82 πνευματος ουκ οντος. Ἂν τοινυν μη κραζωμεν, μηδε
ομνυωμεν, τα νευρα εξεκοψαμεν του θυμου. Ει δε απιστειτε, πειραν λαβετε του
πραγματος, και οτι ουτως εχει, τοτε γνωσεσθε. Θες τωι θυμουμενωι νομον μηδεποτε
ομνυναι, και ουκ αναγκασθησηι περι επιεικειας αυτωι διαλεχθηναι. Ουτω το παν
ηνυσται· και ουτε επιορκησετε, ουτε ομοσεσθε ολως. Ουκ ιστε, εις οσας ατοπιας
εαυτους εντευθεν εμβαλλετε; Ἀναγκη γαρ δεσμωι εαυτους περιβαλλοντες, και πασηι
μηχανηι σπουδαζοντες ωστε καθαπερ εξ αφυκτου τινος κακου την ψυχην εξελκυσαι,
ειτα μη δυνηθεντες, λοιπον εν οδυνηι διαγειν και μαχαις, και αρασθαι τωι θυμωι· αλλα
παντα εικη και ματην γινεται. Ουκουν απειλησον, διορισαι, παντα ποιησον χωρις
ορκου. Ἔξεστιν αναλυσαι και τα λεχθεντα, και τα γενομενα, αν θεληις. Ουτω
τημερον αναγκη πραοτερον υμιν διαλεχθηναι. Ἐπειδη γαρ ηκουσατε, και το πλεον
υμιν κατωρθωται. Φερε δη λοιπον, τινος ενεκεν επεισηλθεν ο ορκος, και δια τι
συνεχωρηθη ειναι, ειπωμεν. Ἄνωθεν την γενεσιν αυτου διηγουμενοι, και ποτε
ετεχθη, και πως, και παρα τινων, αμειψομεθα υμας τηι διηγησει υπερ της υπακοης.
Τον μεν γαρ κατωρθωκοτα αναγκαιον και φιλοσοφειν· τον δε μηδεπω, ουδε λογον
ακουσαι αξιον. Ἐποιησαν συνθηκας πολλας οι περι τον Ἀβρααμ, και εσφαξαν
θυματα, και θυσιας ανηνεγκαν, και ουδεπω ην ορκος. Ποθεν ουν επεισηλθεν ο
ορκος; Ὅτε τα κακα ηυξηθη, οτε παντα ομου ανω και κατω γεγονεν, οτε προς
ειδωλολατρειαν απεκλιναν· τοτε δη, τοτε, οτε απιστοι λοιπον εφαινοντο, τον Θεον
εκαλουν μαρτυρα, ωσπερ εγγυητην διδοντες των λεγομενων αξιοχρεων. Τουτο γαρ
ορκος εστι, τροπων απιστουμενων εγγυη. Ὥστε πρωτη κατηγορια αυτη του
ομνυοντος, ει μη πιστευοιτο χωρις εγγυου, και εγγυου μεγαλου· δια γαρ την πολλην
απιστιαν ουκ ανθρωπον ζητουσιν εγγυον, αλλα τον Θεον. ∆ευτερον, και του
λαμβανοντος τον ορκον το αυτο εγκλημα, ει υπερ συναλλαγματων διαφερομενος,
τον Θεον ελκοι προς την εγγυην, και λεγοι μη αφιστασθαι, ει μη εκεινον λαβοι. Ὢ
της υπερβαλλουσης αναισθησιας, ω της υβρεως! σκωληξ και γη και σποδος
τυγχανων και καπνος, τον ∆εσποτην σου ελκεις εις εγγυην, κακεινον αναγκαζεις
λαβειν. Ειπε μοι, ει των παιδων υμων φιλονεικουντων προς αλληλους, και
απιστουμενων εαυτοις, εφησεν ο ομοδουλος μη αποστησεσθαι, εως αν τον κοινον
δεσποτην εγγυητην λαβοι· αρα ουκ αν ελαβε πληγας μυριας, και εμαθεν, οτι τωι
δεσποτηι εις αλλα κεχρησθαι δει, ουκ εις ταυτα; Τι λεγω ομοδουλον; Ει γαρ
αιδεσιμωτερον ειλετο ανδρα, ουχ υβριν το πραγμα ηγησατο αν; Ἀλλ' εγω ου
βουλομαι, φησι. Καλως· ουκουν μηδε εκεινον αναγκαζε, επει και επ' ανθρωπων
τουτο γινεται, αν ειπηι, Τον δεινα διδωμι εγγυητην, συ ουκ ανεχηι. Τι ουν; και
απολεσω, φησι, το διδομενον; Ου λεγω τουτο, αλλα οτι τον Θεον υβρισαι ανεχηι. ∆ιο
και μαλλον ο καταναγκαζων η ο ομνυς απαραιτητον εχει την κολασιν· ωσαυτως και
ο μηδενος αιτουντος ομνυς. Και το δη χαλεπωτερον, οτι ομνυει εκαστος υπερ
οβολου ενος, υπερ προσθηκης μικρας, υπερ αδικιας. Ταυτα, οταν μη ωσιν επιορκιαι.
αν δε επιορκιαι παρακολουθησηι, παντα ανω και κατω, και ο λαβων, και ο δους
πεποιηκεν. Ἀλλ' εστιν αγνοουμενα τινα, φησιν. Ἀλλα ταυτα προορωμενος, μηδεν
ποιει ραιθυμως· ει δε ραιθυμως ποιεις, απαιτει σαυτον δικην ζημιας. Βελτιον ουτω
ζημιωθηναι, η ετερως. Ειπε γαρ μοι, ελκεις εις ορκον τον ανδρα, τι προσδοκων; οτι
επιορκησει; Ἀλλα τουτο 60.83 ανοιας εσχατης· επι την σην γαρ κεφαλην η δικη
τραπησεται· βελτιον σε τα χρηματα απολεσαι, η εκεινον απολλυσθαι. Τι μετα της σης
ζημιας τουτο ποιεις, και μετα της υβρεως του Θεου; Θηριου αυτη η ψυχη, και
ασεβους ανδρος. Ἀλλα προσδοκω, οτι ουκ επιορκησει. Ουκουν και χωρις ορκου
πιστευσον. Ἀλλ' εισι πολλοι, φησιν, οι χωρις ορκου ειλοντο αποστερησαι· μετα δε
ορκον, ουκετι. Ἀπαταις σεαυτον, ανθρωπε. Ἄνθρωπος κλεπτειν μεμαθηκως και τον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

54

πλησιον αδικειν, ελοιτο αν και ορκον καταπατησαι πολλακις· ει δε περι του ομοσαι
ευλαβηθειη, περι το αδικησαι πολλωι μαλλον. Ἀλλ' ακων αυτο πασχει; Ουκουν
συγγνωμης αξιος. Ἀλλα τι λεγω περι των ορκων τουτων, αφεις τους επ' αγορας;
Ἐκει γαρ ουδεν τοιουτον εχεις ειπειν· υπερ γαρ δεκα οβολων ορκοι γινονται και
επιορκιαι. Ὅτι γαρ σκηπτος ανωθεν ου κατερχεται, οτι γαρ ου παντα ανατρεπεται,
εστηκας κατεχων τον Θεον. Τι δηποτε; Ἵνα λαχανα λαβηις, ινα υποδηματα, υπερ
ολιγου αργυριου εις μαρτυριαν αυτον καλων. Μη δη, επειδη μη κολαζομεθα,
νομισωμεν μηδε αμαρτανειν· τουτο της φιλανθρωπιας εστι του Θεου, ου της
ημετερας αρετης. Ὄμοσον κατα του παιδος του σου, ομοσον κατα σαυτου· ειπε, Ουτω
μη δημιος επισταιη ταις πλευραις ταις εμαις. Ἀλλα δεδοικας. Των πλευρων σου ουν
ατιμοτερος ο Θεος; της κεφαλης σου ευτελεστερος; Ειπε, Ουτω μη πηρωθω. Ἀλλ' ο
μεν Χριστος ουτως ημων φειδεται, ως κωλυειν και κατα της οικειας ομνυειν
κεφαλης· ημεις δε ουτως αφειδουμεν της δοξης της του Θεου, ως πανταχου αυτον
ελκειν. Ουκ ιστε τι εστι Θεος, και ποιοις στομασι καλεισθαι οφειλει. Ἀλλ' αν μεν περι
τινος λεγωμεν ανδρος εναρετου, φαμεν, Ἀποπλυνον το στομα σου, και ουτω
μνησθητι· νυνι δε το τιμιον ονομα, το υπερ παν ονομα, το θαυμαστον εν πασηι τηι γηι,
ο δαιμονες ακουοντες φριττουσιν, απλως περισυρομεν. ʹ. Ὢ της συνηθειας! απο γαρ
ταυτης γεγονεν ευκαταφρονητον. Ἀμελει γουν εις οικον αγιον αν επιθηις τινι
αναγκην ομοσαι, ως φρικτον τον ορκον εργασαμενος, ουτω διακεισαι· καιτοι ποθεν
ουτω φρικτον ειναι δοκει, αλλ' η οτι εκεινωι μεν απλως αποκεχρημεθα, τουτωι δε
ουχι; ου γαρ φρικην εδει γενεσθαι ονομαζομενου του Θεου; Ἀλλ' επι μεν Ἰουδαιων
ουτως αυτου το ονομα σεμνον ην, ως εν πεταλοις γραφεσθαι, και μηδενι τα
γραμματα εξειναι φορειν, αλλ' η μονωι τωι αρχιερει· νυνι δε ως το τυχον ουτω
περιφερομεν αυτου το ονομα. Ει απλως ονομαζειν τον Θεον ου πασιν ευαγες· το και
επι μαρτυριαν αυτον καλειν, ποσης τολμης, ειπε μοι, ποσης μανιας; Ει γαρ παντα
ριψαι εχρην, ουκ εδει προθυμως εαιν; Ἰδου λεγω και διαμαρτυρομαι, Κατορθωσατε
τουτους τους επι της αγορας ορκους, τους δε μη πειθομενους, παντας εμοι αγαγετε.
Ἰδου παροντων υμων επισκηπτω τοις προς υπηρεσιαν αφωρισμενοις των οικων των
ευκτηριων, και παραινω και παρεγγυω, μηδενι ομνυναι απλως εξειναι· μαλλον δε
μηδε ετερως. Προς εμε ουν αγεσθω οστις αν ηι, επειδη και ταυτα μεχρις ημων
ερχεσθαι δει, καθαπερ επι παιδων μικρων. Μη γενοιτο. Αισχυνη γαρ εστιν υπερ
τινων ετι δεεσθαι 60.84 μανθανειν. Μη τραπεζης ιερας αψασθαι τολμαις αμυητος ων;
Ἀλλα το ετι χειρον, συ ο μεμυημενος της ιερας αψασθαι τραπεζης τολμαις, ης ουδε
πασιν ιερευσιν αψασθαι θεμις, και ουτως ομνυναι. Και συ μεν της του παιδος
κεφαλης ουκ αν αψαιο απελθων, τραπεζης δε απτηι, και ου φριττεις ουδε δεδοικας;
Προς εμε τους τοιουτους αγε· εγω δικασω, και χαιροντας εκατερους αποπεμψω. Ὃ
βουλεσθε, ποιειτε· νομον τιθημι μηδε ολως ομνυναι. Ποια σωτηριας ελπις, ουτως
ημων παντα κενουντων; δια τουτο γραμματεια, δια τουτο συμβολαια, ινα καταθυσηις
την σαυτου ψυχην; τι τοσουτον κερδαινεις, οσον απολλυεις; Ἐπιωρκησεν; Ἀπωλεσας
κακεινον και σαυτον. Ἀλλ' ουκ επιωρκησε; Και ουτως απωλεσας, παραβηναι την
εντολην αναγκασας. Ἐξελασωμεν τουτο το νοσημα απο της ψυχης· τεως απο της
αγορας αυτο διωξωμεν, απο των παντοπωλειων, απο των λοιπων εργαστηριων·
μειζων ο πορος ημιν εσται. Μη νομισητε δια των παραβασεων των θειων νομων τα
βιωτικα κατορθουσθαι. Ἀλλ' ου πιστευει, φησι. Και γαρ και τουτο ποτε παρ' ενιων
ηκουσα, οτι Ἂν μη ομοσω μυριους ορκους, ου πιστευει. Συ τουτων αιτιος ο
προχειρως ομνυς· επει ει μη τουτο ην, αλλα πασιν ην δηλον, οτι ουκ ομνυεις,
πιστευε μοι λεγοντι, οτι των μυριους κατεσθιοντων ορκους μαλλον αν επιστευθης
επινευσας μονον. Ἰδου γαρ, ειπε μοι, τινι αρα μαλλον πιστευετε, εμοι τωι μη
ομνυοντι, η τοις ομνυουσιν; Ἀλλα συ, φησιν, αρχων ει και επισκοπος; Τι ουν, αν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

55

δειξω, οτι ου τουτο μονον; Μετα αληθειας αποκρινασθε μοι, παρακαλω, ει συνεχως
ωμνυον και διαπαντος, αρα αν προεστη μου η αρχη; Ουδαμως. Ὁραις, οτι ου δια
τουτο; Τι δε κερδαινεις ολως; ειπε μοι. Παυλος ελιμωττε· και συ ελου πειναιν μαλλον
η παραβηναι τινα των εντολων του Θεου. Τι ουτως απιστος ει; Συ μεν ουν παντα
αιρηι και ποιησαι και παθειν υπερ του μη ομοσαι· αυτος δε σε ουκ αμειψεται; Ἀλλα
τους μεν επιορκους, και πολυορκους καθ' εκαστην τρεφει την ημεραν· σε δε
παραδωσει λιμωι, επειδη ηκουσας αυτου; Παντες ιδετωσαν, οτι των εις ταυτην την
εκκλησιαν συναγομενων ουδεις ουκ εστιν ο ομνυς· και απο τουτου γενωμεθα δηλοι,
μη απο της πιστεως μονον, και τουτο προς Ἕλληνας, και προς παντας εχωμεν το
διαλλαττον. Σφραγιδα λαβωμεν εκ των ουρανων, ινα ωσπερ αγελη βασιλικη
πανταχου φαινωμεθα· απο του στοματος και της γλωττης τεως γνωριζωμεθα,
καθαπερ οι βαρβαροι· καθαπερ οι Ἑλληνιστι ειδοτες, ταυτηι των βαρβαρων
διαλλαττωμεν. Ειπε γαρ μοι, οι ψιττακοι λεγομενοι ποθεν εισι γνωριμοι; ουκ απο
του λαλειν κατα ανθρωπον; Και ημεις τοινυν απο του λαλειν ως οι αποστολοι
γενωμεθα γνωριμοι· απο του λαλειν ως οι αγγελοι. Ἂν ειπηι τις, Ὄμοσον, ακουετω,
οτι ο Χριστος εκελευσε, και ουκ ομνυμι. Τουτο ικανον πασαν εισαγαγειν αρετην.
Θυρα τις εστιν ευσεβειας, οδος επι φιλοσοφιαν (ευλαβειας) εισαγουσα, παλαιστρα τις
εστι. Ταυτα φυλαττωμεν, ινα και των παροντων και των μελλοντων 60.85
επιτυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ'
ου τωι Πατρι, αμα 60.86 τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις
τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.85 ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ. Λαλουντων δε αυτων προς τον λαον, επεστησαν αυτοις
οι ιερεις και ο στρατηγος του ιερου.
αʹ. Ουπω των προτερων αναπνευσαντες πειρασμων, ευθεως εις ετερους
ενεβησαν. Και ορα, πως οικονομειται τα πραγματα. Πρωτον εχλευασθησαν παντες
ομου· ου μικρος ουτος ο πειρασμος· δευτερον, αυτοι οι κορυφαιοι εις κινδυνους
εμπιπτουσιν. Ουκ εφεξης δε τα δυο γεγονεν, ουδε απλως· αλλα προτερον
ευδοκιμησαντες εν ταις δημηγοριαις, και θαυμα εργασαμενοι μετα ταυτα μεγα· ουτω
δη λοιπον μετα το θαῤρησαι, συγχωρουντος του Θεου των αγωνων απτονται. Συ δε
μοι θεα, πως επι του Χριστου τον παραδωσοντα ζητουντες, ενταυθα λοιπον αυτοι
τας χειρας επιβαλλουσι, θρασυτεροι γεγονοτες και αναισχυντοτεροι μετα τον
σταυρον. Ἡ γαρ αμαρτια, εως μεν αν ωδινηται, εχει τινα αισχυνην· επειδαν δε
τελεσθηι, τοτε αναισχυντοτερους ποιει τους εργαζομενους αυτην. Τι δηποτε δε και
στρατηγος εφισταται; Ἐπεστησαν γαρ αυτοις οι ιερεις και ο στρατηγος του ιερου,
φησιν. Ἵνα παλιν δημοσιον εγκλημα περιθωσι τοις γινομενοις, και μη ως ιδιωτικον
εκδικωσιν· οπερ πανταχου σπουδαζουσι ποιειν. ∆ιαπονουμενοι δια το διδασκειν
αυτους τον λαον. ∆ιεπονουντο, ου μονον οτι εδιδασκον, αλλ' οτι ουκ αυτον μονον
ελεγον εγηγερθαι, αλλα και ημας δι' εκεινον ανιστασθαι. ∆ια το διδασκειν αυτους,
φησι, τον λαον, και καταγγελλειν εν τωι Ἰησου την αναστασιν των νεκρων. Ουτως
ισχυρα εγενετο η αναστασις, ως και ετεροις αυτον αιτιον γενεσθαι αναστασεως. Και
επεβαλον αυτοις τας χειρας, και εθεντο αυτους εις τηρησιν εις την αυριον· ην γαρ
εσπερα ηδη. Ὢ της αναισχυντιας! ετι των προτερων αιματων γεμουσας τας χειρας
ειχον, και ουκ εναρκων, αλλ' επεβαλλον παλιν αυτας ετεροις αιμασιν ωστε
πληρωσαι· η ταχα και εδεισαν πληθος αυτους ηδη γεγονοτας, και δια τουτο αυτοις ο
στρατηγος συνεπεστη. Ἦν γαρ, φησιν, εσπερα ηδη. Ἐκεινοι μεν ουν βουλομενοι
αυτους μαλαξαι, τουτο εποιουν και εφυλαττον· τους δε αποστολους τολμηροτερους
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

56

μαλλον ειργαζετο η αναβολη του χρονου. Και ορα, τινες απολαμβανονται· οι
κορυφαιοι των αποστολων, τοις αλλοις λοιπον υποδειγμα γενομενοι, ινα μηκετι
ζητωσιν αλληλους, μηδε το κοινηι ειναι. Πολλοι δε των ακουσαντων τον λογον
επιστευσαν, και εγενηθη ο αριθμος των ανδρων ωσει χιλιαδες πεντε. Τι τουτο; μη
γαρ ευδοκιμησαντας ειδον; ουχι δεθεντας εθεασαντο; πως ουν επιστευσαν; Ὁραις
ενεργειαν φανεραν; Και μην και τους ηδη πιστευσαντας εδει ασθενεστερους
γενεσθαι· αλλ' ουκ εγενοντο· η γαρ Πετρου δημηγορια εις το βαθος τα σπερματα
κατεβαλε, και της διανοιας αυτων ηψατο. Οι δε δια τουτο ωργιζοντο, οτι ουδεν
αυτους εδεδιεσαν, οτι ουδεν τα παροντα δεινα ηγουντο. Ει γαρ ο σταυρωθεις, φησι,
τοιαυτα εργαζεται, και τον χωλον ανεστησεν, ου φοβουμεθα ουδε τουτους. Ἄρα και
τουτο της του Θεου οικονομιας γεγονε. Ἐντευθεν πλειους οι νυν πιστευσαντες των
πρωτων εγενοντο. Ἐφ' ωι και δεισαντες, δια τουτο αυτων ορωντων εδησαν τους
αποστολους, ινα και αυτους δειλοτερους εργασωνται. Το εναντιον δε γεγονεν η
εκεινοι εβουλοντο. ∆ια τουτο και ουκ επ' αυτων αυτους εξεταζουσιν, αλλα κατ'
60.86 ιδιαν, ινα μη απο της παῤρησιας οι ακουοντες κερδανωσιν. Ἐγενετο δε επι την
αυριον συναχθηναι αυτων τους αρχοντας και πρεσβυτερους και γραμματεις εν
Ἱερουσαλημ, και Ἄνναν τον αρχιερεα, και Καιαφαν, και Ἰωαννην, και Ἀλεξανδρον,
και οσοι εκ γενους ησαν αρχιερατικου. Παλιν συνερχονται επιτοαυτο. Ουκετι γαρ
μετα των αλλων κακων τα του νομου εφυλαττετο. Και παλιν δικαστηριου σχημα τωι
πραγματι περιτιθεασιν, ινα υπευθυνοι τηι αδικωι γενωνται κρισει. Και στησαντες
αυτους εν μεσωι, επυνθανοντο, Ἐν ποιαι δυναμει, η εν ποιωι ονοματι εποιησατε τουτο
υμεις; Και μην ᾔδεισαν· ∆ιαπονουμενοι γαρ, φησι, δια το καταγγελλειν εν τωι Ἰησου
την αναστασιν. ∆ια δη τουτο και κατεσχον αυτους. Τινος ουν ενεκεν ερωτωσι;
Προσδοκωντες αυτους δια το πληθος εξαρνους γενησεσθαι, και το παν δια τουτου
νομιζοντες κατωρθωκεναι. Ὅρα γουν και τι φασιν· Ἐν ποιωι ονοματι εποιησατε
τουτο υμεις; Τοτε Πετρος πλησθεις Πνευματος αγιου, ειπε προς αυτους· αναμνησθητι
μοι νυν των του Χριστου λογων, και πως εξεβη, ο ελεγεν· Ὅταν δε παραδιδωσιν
υμας εις συναγωγας, μη μεριμνησητε, πως η τι λαλησετε· το γαρ Πνευμα του Πατρος
υμων εστι το λαλουν εν υμιν. Ἄρα ενεργειας πολλης απελαβον. Τι δε και λεγει,
ακουσον· Ἄρχοντες του λαου και πρεσβυτεροι του Ἰσραηλ. Ὅρα φιλοσοφιαν ανδρος,
και πως γεμων παῤρησιας ουδεν υβριστικον φθεγγεται, αλλα μετα τιμης· Ἄρχοντες
του λαου, φησι, και πρεσβυτεροι του Ἰσραηλ, ει ημεις σημερον ανακρινομεθα επι
ευεργεσιαι ανθρωπου ασθενους, εν τινι ουτος σεσωσται, γνωστον εστω πασιν υμιν,
και παντι τωι λαωι Ἰσραηλ. Σφοδρα αυτων γενναιως καθηψατο απο του προοιμιου,
και διεκωδωνισε· μαλλον δε αυτους και ανεμνησε των προτερων, οτι επ' ευεργεσιαι
αυτους κρινουσιν, ωσανει ελεγε· Μαλιστα μεν εχρην στεφανουσθαι ημας επι
τουτοις, και ως ευεργετας ανακηρυττεσθαι· νυν δε και κρινομεθα επι ευεργεσιαι
ανθρωπου ασθενους, ουχι πλουσιου, ουχι δυναστου, ουχι ενδοξου· καιτοι εν τουτωι
τις αν εβασκηνε; βʹ. Πολλης βαρυτητος η επαγγελια γεμει. ∆εικνυται δε εντευθεν, οτι
αυτοι εαυτους περιπειρουσι τοις κακοις. Ὅτι εν τωι ονοματι Ἰησου Χριστου του
Ναζωραιου. Ὃ μαλιστα αυτους ελυπει, προστιθησι. Τουτο ην αρα, ο ελεγεν αυτοις ο
Χριστος· Ὃ ηκουσατε εις το ους, κηρυξατε επι των δωματων. Ὅτι εν τωι ονοματι
Ἰησου Χριστου του Ναζωραιου, ον υμεις εσταυρωσατε, ον ο Θεος ηγειρεν εκ νεκρων,
εν τουτωι ουτος παρεστηκεν ενωπιον υμων υγιης. Μη νομισητε, φησιν, οτι
κρυπτομεν την πατριδα η το παθος. Ὃν υμεις εσταυρωσατε, ον ο Θεος ηγειρεν εκ
νεκρων, εν τουτωι αυτος παρεστηκεν ενωπιον υμων υγιης. Παλιν το παθος, παλιν η
αναστασις. Αυτος εστιν ο λιθος ο εξουθενωθεις υφ' υμων των οικοδομουντων, ο
γενομενος εις κεφαλην γωνιας. Ἀνεμνησεν αυτους και ρηματος ικανου φοβησαι· Ὁ
πεσων γαρ, φησιν, επι τον λιθον τουτον, συνθλασθησεται· εφ' ον δ' αν πεσηι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

57

λικμησει αυτον. Και ουκ εστιν εν αλλωι ουδενι η σωτηρια. Ποιας οιει πληγας 60.87
αυτους λαμβανειν εκ τουτων των ρηματων; Ουτε γαρ ονομα ετερον εστι υπο τον
ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις, εν ωι δει σωθηναι ημας. Ἐνταυθα και υψηλα
φθεγγεται. Ὅταν γαρ μη ηι τι κατορθωσαι, αλλα παῤρησιαν επιδειξασθαι μονον, ου
φειδεται· ου γαρ εδεδοικει, μη πληξηι· και ουκ ειπεν απλως, ∆ι' αλλου· αλλ', Ουκ
εστιν εν αλλωι ουδενι η σωτηρια· δηλων, οτι ουτος ημας σωσαι δυναται, ομου δε και
βουλομενος αυτους φοβησαι. Θεωρουντες δε την του Πετρου παῤρησιαν και
Ἰωαννου, και καταλαβομενοι, οτι ανθρωποι αγραμματοι εισι και ιδιωται,
εθαυμαζον, επεγινωσκον τε αυτους, οτι συν τωι Ἰησου ησαν. Και πως, φησιν, οι
αγραμματοι κατεῤρητορευσαν και αυτων και των αρχιερεων; Ὅτι ουκ αυτοι
εφθεγγοντο, αλλα δι' αυτων η του Πνευματος χαρις. Τον τε ανθρωπον ορωντες συν
αυτοις εστωτα τον τεθεραπευμενον, ουδεν ειχον αντειπειν. Πολλη η του ανθρωπου
παῤρησια· και δηλον απο του εν αυτωι τωι δικαστηριωι μη καταλιπειν αυτους. Ὥστε ει
ειπον, οτι Ουχ ουτως εχει, εκεινος αν κατηγορησε. Κελευσαντες δε αυτους εξω του
συνεδριου απελθειν, συνεβαλλον προς αλληλους, λεγοντες· Τι ποιησομεν τοις
ανθρωποις τουτοις; Ὁραις εν αποριαι οντας, και παλιν τον φοβον τον ανθρωπινον
παντα εργαζομενον. Ὥσπερ ουν επι του Χριστου ανατρεψαι το γενομενον ουκ
ισχυσαν ουδε συσκιασαι, αλλα κωλυοντων αυτων μαλλον επεδιδου τα της πιστεως·
ουτω και νυν γινεται· Τι ποιησομεν; Ὢ της ανοιας! ει γευσαμενους των αγωνων
λοιπον καταπληξεσθαι ενομιζον· μαλλον δε ει παρα την αρχην μηδεν ισχυσαντες,
μετα την τοσαυτην ρητορειαν προσεδοκησαν τι ποιησειν. Ὅσωι ουν εβουλοντο
κωλυειν, τοσουτωι μαλλον ηυξετο τα πραγματα· Ὅτι μεν γνωστον σημειον γεγονε δι'
αυτων, πασι τοις κατοικουσιν Ἱερουσαλημ φανερον, και ου δυναμεθα αρνησασθαι.
Ἀλλ' ινα μη επι πλεον διανεμηθηι εις τον λαον, απειληι απειλησωμεθα αυτοις μηκετι
λαλειν επι τωι ονοματι τουτωι μηδενι ανθρωπων. Και καλεσαντες αυτους,
παρηγγειλαν το καθολου μη φθεγγεσθαι, μηδε διδασκειν επι τωι ονοματι του Ἰησου.
Ὅρα και τουτων την αναισχυντιαν, και των αποστολων την φιλοσοφιαν. Ὁ δε
Πετρος και Ἰωαννης αποκριθεντες, ειπον προς αυτους· Ει δικαιον εστιν ενωπιον του
Θεου υμων ακουειν μαλλον η του Θεου, κρινατε. Ἡμεις ου δυναμεθα, α ειδομεν και
ηκουσαμεν, μη λαλειν. Οι δε προσαπειλησαμενοι απελυσαν αυτους, μηδεν
ευρισκοντες το πως κολασονται αυτους, δια τον λαον. Ἐπεστομισαν αυτους τα
σημεια, και λοιπον ουδε ηνεσχοντο πληρωσαι αυτους τον λογον· αλλα μεταξυ
λεγοντας διεκοψαν σφοδρα υβριστικως. Ὅτι παντες εδοξαζον τον Θεον επι τωι
γεγονοτι. Ἐτων γαρ ην πλειονων ο ανθρωπος τεσσαρακοντα, εφ' ον εγεγονει το
σημειον τουτο της ιασεως. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Τι ποιησομεν τοις
ανθρωποις τουτοις; Το μεν ουν πρωτον δια δοξαν ανθρωπινην παντα εποιουν· νυνι
δε και ετερον προσεκειτο, το μη δοξαι μιαιφονους ειναι· ο μετα ταυτα ελεγον·
Βουλεσθε επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του ανθρωπου τουτου. Ἀπειληι απειλησωμεθα
αυτοις μηκετι λαλειν επι τωι ονοματι τουτωι μηδενι ανθρωπων. Ὢ της ανοιας!
Πεισθεντες οτι ανεστη, και τουτο τεκμηριον λαβοντες οτι εστι 60.88 Θεος, τον υπο
του θανατου μη κατασχεθεντα υπο οικειων προσεδοκησαν μηχανηματων
συσκιαζεσθαι. Τι ταυτης της ανοιας ισον; και μη θαυμασηις, οτι παλιν ανηνυτοις
επιχειρουσι. Τοιουτον γαρ η πονηρια· ουδεν οραι, αλλα πανταχου θορυβειται.
Ἐπηρεαζομενοι γαρ, ως ηπατημενοι ουτω διεκειντο· οπερ εστιν επι των
προληφθεντων, επι των εμπαιχθεντων επι τινι. Και μην ανω και κατω δια τουτο
ελεγον, οτι ο Θεος αυτον ηγειρε, και οτι εν τωι ονοματι του Ἰησου ουτος παρεστηκεν
υγιης, δεικνυντες, οτι ανεστη ο Ἰησους. Ἄλλως δε και αυτοι αναστασιν ενομιζον,
ψυχραν μεν και μειρακιωδη, ενομιζον δε ομως· νυν δε απιστουσι και θορυβουνται, τι
ποιειν αυτοις βουλευομενοι. Τουτο γουν μονον ουκ ην ικανον πεισαι αυτους μηδεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

58

αυτοις ποιησαι, το ουτω μετα παῤρησιας διαλεγεσθαι; ∆ια τι απιστεις, ειπε μοι, ω
Ἰουδαιε; Τωι γαρ γενομενωι σημειωι προσεχειν εδει και τοις λογοις, ου τηι των πολλων
πονηριαι. Και τι δηποτε ου παραδιδοασιν αυτους Ῥωμαιοις; Ἤδη ησαν διαβεβλημενοι
προς αυτους απο των περι τον Χριστον, ωστε μαλλον εαυτους εκακιζον
υπερτιθεμενοι την αυτων ενδειξιν. Ἐπι δε του Χριστου ουχ ουτως, αλλ' εν μεσαις
νυξι λαβοντες αυτον ευθεως απηγαγον, και ουκ ανεβαλοντο δεδοικοτες σφοδρα το
πληθος. Περι δε τουτων ουτε εθαῤρουν, ουτε μην αγουσιν αυτους προς Πιλατον,
ευλαβουμενοι και υποπτευοντες τα προτερα, μη και υπερ εκεινων εγκληθωσι.
Ἐγενετο δε επι την αυριον συναχθηναι αυτων τους αρχοντας και πρεσβυτερους και
γραμματεις εν Ἱερουσαλημ. γʹ. Παλιν συνεδρια εν Ἱεροσολυμοις, και εκει τα αιματα
εκχειται, ουδε την πολιν ηιδεσθησαν. Ἄννας, φησι, και Καιαφας. Τουτου ουδε την
δουλην ερωτωσαν ηνεγκεν ο Πετρος, επι τουτου ηρνησατο, ετερου κατασχεθεντος.
Νυνι δε εις μεσους αυτους παρελθων, ορα πως φθεγγεται. Ει ημεις ανακρινομεθα επι
ευεργεσιαι ανθρωπου ασθενους, εν τινι ουτος σεσωσται, γνωστον εστω πασιν υμιν. Οι
δε, Ἐν ποιωι ονοματι εποιησατε, λεγουσι, τουτο; Το ποιον δια τι μη λεγεις, αλλα
συσκιαζεις; Ἐν ποιωι ονοματι εποιησατε τουτο υμεις; Και μην ελεγεν, οτι Ουχ ημεις
εποιησαμεν. Ὅρα συνεσιν· ουκ ειπεν ευθεως, οτι Ἐν τωι ονοματι του Ἰησου
εποιησαμεν· αλλα τι; Ἐν τωι ονοματι αυτου ουτος παρεστηκεν ενωπιον υμων υγιης.
Και ου λεγει, Ἐγενετο υφ' ημων υγιης. Και παλιν, Ει ημεις ανακρινομεθα επι
ευεργεσιαι ανθρωπου ασθενους. Πληττει αυτους ως αει τοιαυτα εγκαλουντας, και
ευεργεσιαις ανθρωπων μεμφομενους· και αναμιμνησκει των προτερων, οτι αυτοι επι
φονους τρεχουσι· και ου τουτο μονον, αλλα και επι ευεργεσιαις εγκαλουσιν. Ὁραις,
πως εχει το βαρυ και τα ρηματα; Ἐν τουτοις γαρ εγυμναζοντο, και λοιπον
ακαταπληκτοι ησαν. Ἐξ ων δεικνυσιν αυτοις, οτι αυτοι μαλλον κηρυττουσιν
ακοντες τον Χριστον, και αυτοι το δογμα επαιρουσιν οι ανακρινοντες και
εξεταζοντες. Ὃν υμεις εσταυρωσατε. Βαβαι της παῤρησιας! Ὃν ο Θεος ηγειρεν εκ
νεκρων. Τουτο παλιν μειζονος ελευθεροστομιας. Ὃ τοινυν λεγει, τουτο εστι· Μη
νομισητε, οτι τα επονειδιστα κρυπτομεν· τοσουτον απεχομεν συσκιασαι, οτι και
παῤρησιαζομεθα. Ταυτα μονονουχι ονειδιζων αυτοις λεγει, και ουχ απλως, αλλα και
ενδιατριβει τωι λογωι, Ουτος 60.89 εστιν ο λιθος, λεγων, ο εξουθενηθεις υφ' υμων
των οικοδομουντων. Ειτα δεικνυς, οτι και εις σφοδρα δοκιμον τουτο ειργασαντο,
επαγει· Ὁ γενομενος εις κεφαλην γωνιας· τουτεστιν, ο φυσει τιμιος και δοκιμος,
ουτος εξουθενηθη. Ουτως απο του σημειου πολλην εσχον την παῤρησιαν. Συ δε μοι
σκοπει, πως, οτε μεν διδαξαι χρη, προφητειας παραγουσι πολλας, οτε δε
παῤρησιασθαι, μονον αποφαινονται. Ουτε γαρ, φησιν, ονομα εστιν ετερον υπο τον
ουρανον το δεδομενον εν ανθρωποις, εν ωι δει σωθηναι ημας. Ὅτι πασιν ανθρωποις
και ουκ αυτοις μονοις εδοθη το ονομα. Προς τουτο και αυτους επαγεται μαρτυρας.
Ἐπειδη γαρ ελεγον· Ἐν ποιωι ονοματι εποιησατε; Εις το του Χριστου, φησιν, αλλο ουκ
εστιν ονομα. Πως ουν ερωτατε; Ουτω πανταχου τουτο δηλον εστιν. Ουτε γαρ ονομα
ετερον εστιν υπο τον ουρανον, φησιν, εν ωι δει σωθηναι ημας. Ταυτα ψυχης
κατεγνωκυιας της ζωης της παρουσης εστιν. Ἡ πολλη παῤρησια δεικνυσι τουτο.
Ἐνταυθα δηλον ποιει, οτι και οτε ταπεινα εφθεγγετο περι του Χριστου, ου δεδοικως,
αλλα συγκαταβαινων· επειδη δε νυν καιρος ην, ουτω φθεγγεται υψηλα, ως αυτωι
τουτωι και τους ακουοντας απαντας καταπληξαι. Ἰδου και αλλο σημειον ουκ
ελαττον του προτερου. Ἐπεγινωσκον τε αυτους, φησιν, οτι συν τωι Ἰησου ησαν. Ουχ
απλως τουτο τεθεικε το χωριον ο ευαγγελιστης, αλλ' ινα δηλωσηι και που ησαν. Ἐν
τωι παθει, φησιν. Ουτοι γαρ μονοι τοτε συνησαν, οτε και εωρων αυτους ταπεινους,
συνεσταλμενους· ο και μαλιστα αυτους εξενιζεν, η αθροα μεταβολη. Και γαρ εκει
ησαν οι περι Ἄνναν και Καιαφαν, και παρειστηκεσαν αυτοις και ουτοι· νυν δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

59

εξεπληττεν αυτους η σφοδρα παῤρησια. Ου γαρ τοις ρημασι μονον εδεικνυντο
αφροντιστουντες περι τοιουτων κρινομενοι, και υπερ των εσχατων επηρτημενου
του κινδυνου, αλλα και τωι σχηματι, και τηι φωνηι, και τωι βλεμματι, και πασιν απλως
την παῤρησιαν ενεφαινον επι του λαου, εξ ων εφθεγγοντο. Ἐθαυμαζον δε ισως, οτι
ανθρωποι και αγραμματοι εισι και ιδιωται· επειδη ενι αγραμματον τινα ειναι, μη
μεντοι και ιδιωτην· η ιδιωτην μεν, ουκ αγραμματον δε. ∆εικνυσιν ενταυθα, οτι τα
δυο συνηλθε. Καταλαβομενοι, φησι. Ποθεν; Ἀφ' ων ελεγον. Ου μακρους κατατεινει
λογους, αλλα και απ' αυτης της απαγγελιας και της συνθηκης την παῤρησιαν δηλοι·
ωστε επεσκηψαν αν αυτοις, ει μη συν αυτοις ην ο ανθρωπος. Ἐπεγινωσκον τε
αυτους, φησιν, οτι συν τωι Ἰησου ησαν. Ὅπερ αυτους εποιει πιστευσαι, οτι παρ'
εκεινου ταυτα ᾔδεσαν, και ως εκεινου μαθηται παντα επραττον. Ουχ ηττον δε της
τουτων φωνης ηφιει φωνην το θαυμα και το σημειον· ο δη και μαλιστα ενεφραξεν
αυτων τα στοματα. Ει δικαιον εστι, φησιν, ενωπιον του Θεου υμων ακουειν μαλλον
η του Θεου, κρινατε. Ὅτε ο φοβος υπετμηθη μαλλον (το γαρ παραγγειλαι ουδεν ην
ετερον η απολυθηναι), τοτε και επιεικεστερον φθεγγονται· ουτω μακραν θρασους
ησαν. Ὅτι γνωστον σημειον γεγονεν, Ου δυναμεθα αρνησασθαι. Ὥστε ηρνησαντο
αν, ει μη τουτο ην, ει μη η των πολλων μαρτυρια ην. Και μην πασι καταδηλον ην.
Ἀλλα τοιουτον η κακια, θρασυ και ιταμον. Ἀπειληι απειλησωμεθα. Τι λεγεις; απειληι
προσδοκατε στησειν το κηρυγμα; Ουτω πανταχου αι αρχαι χαλεπαι τε και δυσκολοι.
Τον διδασκαλον ανειλετε, και ουκ εστησατε· 60.90 και νυν, αν απειλησητε,
προσδοκατε αποστησειν ημας· Ὁ δεσμος ουκ επεισεν υφειμενως διαλεχθηναι, και
υμεις πεισετε; Πανυ γε, τους ουδεν υμας ηγουμενους και απειλουντας. Ει δικαιον
εστι, φησιν, ενωπιον του Θεου, υμων μαλλον ακουειν η του Θεου. Ἐνταυθα του
Θεου φασιν αντι του Χριστου. Ειδες, πως νυν εξεβη ο ειπεν αυτοις· Ἰδου εγω
αποστελλω υμας ως προβατα εν μεσωι λυκων· μη φοβηθητε αυτους. δʹ. Ειτα παλιν
την αναστασιν βεβαιουσι δι' ων επαγουσι λεγοντες· Ἡμεις ου δυναμεθα μη λαλειν α
ειδομεν και ηκουσαμεν. Ὥστε ημεις μεν αξιοπιστοι εσμεν μαρτυρες, υμεις δε
προσαπειλουντες, εικη παλιν απειλειτε. ∆εον ουν μεταβαλλεσθαι εφ' οις ο λαος
εδοξαζε τον Θεον, οι δε και ανελειν απειλουσιν· ουτω θεομαχοι ησαν. Οι δε
προσαπειλησαμενοι απελυσαν αυτους. Ἐντευθεν περιφανεστεροι και λαμπροτεροι
εγενοντο. Ἡ γαρ δυναμις μου, φησιν, εν ασθενειαι τελειουται. Ἤδη εμαρτυρησαν
ουτοι προς παντα παραταξαμενοι. Τι εστιν, Ἡμεις ου δυναμεθα, α ειδομεν και
ηκουσαμεν, μη λαλειν; Ει ψευδη, φησιν, α λεγομεν, επιλαβου· ει δε αληθη, τι
κωλυεις; Τοιουτον η φιλοσοφια. Ἐκεινοι εν αποριαι, ουτοι εν ευφροσυνηι· εκεινοι
πολλης γεμοντες αισχυνης, ουτοι μετα παῤρησιας παντα πραττοντες· εκεινοι εν τωι
δεδοικεναι, ουτοι εν τωι θαῤρειν. Τινες γαρ ησαν, ειπε μοι, οι φοβουμενοι; οι
λεγοντες, Ἵνα μη επι πλεον διανεμηθηι εις τον λαον, η οι λεγοντες, Ου δυναμεθα, α
ειδομεν και ηκουσαμεν, μη λαλειν; Και εν ηδονηι, και εν παῤρησιαι, και εν ευφροσυνηι
μειζονι παντων ουτοι· εκεινοι εν αθυμιαι, εν αισχυνηι, εν φοβωι· τον γαρ λαον
εδεδοικεσαν. α εβουλοντο, εφθεγξαντο ουτοι· εκεινοι, α εβουλοντο, ουκ εποιησαν.
Τινες ησαν εν δεσμοις και εν κινδυνοις; ουχι ουτοι μαλιστα. Ἐχωμεθα τοινυν της
αρετης· μη μεχρι τερψεως τα λεγομενα εστω, μηδε μεχρι παραμυθιας τινος. Ουκ εστι
το θεατρον τουτο, αγαπητε, κιθαρωιδων ουδε τραγωιδων, ενθα μεχρι της τερψεως ο
καρπος, και της ημερας παραδραμουσης παρηλθεν η τερψις. Και ειθε ην τερψις μονη,
και μη και βλαβη μετα της τερψεως· αλλ' ομως απεισιν εκειθεν οικαδε εκαστος,
καθαπερ απο τινος λυμης αναμαξαμενος πολλα των αυτοθι· και ο μεν νεος
απολαβων τινα των σατανικων ᾀσματων μελη, οσα ισχυσε τηι μνημηι καταθεσθαι,
συνεχως επι της οικιας αιδει· ο δε πρεσβυτης, ατε δη σεμνοτερος, τουτο μεν ου ποιει,
των δε εκεισε λεγομενων ρηματων μεμνηται παντων. Ἐντευθεν ουδεν εχοντες
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60

απιτε. Και πως ουκ αισχυνης αξιον; Νομον εθηκαμεν· μαλλον δε ουχ ημεις
εθηκαμεν· μη γενοιτο· Μη γαρ καλεσητε, φησι, διδασκαλον επι της γης. Νομον
εθηκεν ο Χριστος, ωστε μηδενα ομνυναι. Τι γεγονεν, ειπε μοι, περι τουτου του
νομου; ου γαρ παυσομαι περι τουτου διαλεγομενος, Μη πως παλιν ελθων, κατα τον
Ἀποστολον, ου φεισωμαι. Ἆρα εμεριμνησατε το πραγμα; αρα εφροντισατε; αρα
γεγονε τις υμιν σπουδη, η παλιν των αυτων αψομεθα λογων; Μαλλον δε ειτε
γεγονεν, ειτε μη, των αυτων αψομεθα λογων, ινα φροντισητε· ει δε εμεριμνησατε,
ινα παλιν βεβαιοτερον τουτο εργασησθε, και τους αλλους παρακαλεσητε. Ποθεν ουν
ημιν αρκτεον του λογου; βουλεσθε απο της Παλαιας; Ἀλλα τουτο ημετερα αισχυνη,
οτι τα εν τηι Παλαιαι, α υπερβαινειν εδει, ουδε 60.91 ουτω φυλαττομεν. Ἡμας γαρ ου
περι τουτων ακουειν εδει (της γαρ Ἰουδαικης ευτελειας ταυτα τα παραγγελματα),
αλλ' εκεινα τα τελεια· Ῥιψον τα χρηματα, στηθι γενναιως, την ψυχην επιδος υπερ
του κηρυγματος, καταγελασον των επι της γης απαντων, μηδεν εστω σοι κοινον
προς τον παροντα βιον· αν αδικησηι τις, ευεργετησον· αν πλεονεκτησηι, ευλογησον·
αν βλασφημησηι, τιμησον· παντων ανωτερος εσο. Ταυτα και τα τοιαυτα ακουειν εδει.
Νυνι δε υπερ ορκου διαλεγομεθα· και ταυτον γινεται, ωσπερ αν ει τις τον οφειλοντα
φιλοσοφειν, αφελκυσας των διδασκαλων εκεινων, συλλαβας ετι και το κατα
στοιχειον αναγινωσκειν ποιοι. Ἐννοησον μοι οση εστιν αισχυνη, ανθρωπον τινα
υπηνην βαθειαν εχοντα, και ροπαλον επιφερομενον, και εξωμιδα εχοντα, εις
διδασκαλους μετα των παιδων απιεναι, και τα αυτα εκεινοις μανθανειν, αρα ου
πολυς ο γελως; Ἀλλα πλειων ουτος ο ημετερος. Ου γαρ οσον φιλοσοφιας το μεσον
και γραμματων, τοσουτον της Ἰουδαικης πολιτειας και της ημετερας το διαφορον,
αλλ' οσον αγγελων και ανθρωπων. Ει τις, ειπε μοι, αγγελον εκ του ουρανου
καταγαγων, κελευσειεν ενταυθα εσταναι και ακροασθαι των ημετερων λογων, ως
οφειλοντα απο τουτων ρυθμιζεσθαι, αρα ουκ αισχυνη και γελως ην; Ει δε το περι
τουτων ετι παιδευεσθαι γελως· το μηδε τουτοις προσεχειν, ειπε μοι, ποση
καταγνωσις; ποση αισχυνη; Και πως γαρ ουκ αισχυνης, οτι ετι Χριστιανοι περι του μη
δειν ομνυναι παιδευονται; Πλην αλλ' ανασχωμεθα, ινα μη μαλλον γελωμεθα. Φερε
ουν απο της Παλαιας υμιν διαλεχθωμεν τημερον. Τι δε αυτη φησιν; Ὅρκωι μη εθισηις
το στομα σου, μηδε τωι ονοματι του αγιου συνεθισθηις. ∆ια τι; Ὥσπερ γαρ οικετης
εξεταζομενος ενδελεχως, απο μωλωπος ου καθαρισθησεται, ουτως ουδε ο ομνυων.
εʹ. Ὅρα την συνεσιν του σοφου τουτου. Ουκ ειπεν, Ὅρκωι μη εθισηις την διανοιαν
σου, αλλα, Το στομα σου· οτι του στοματος ον το παν οιδε, και οτι ευκολως
κατορθουται. Συνηθεια γαρ εστι λοιπον απροαιρετως γινομενη· οιον εισι πολλοι, οι
εν βαλανειοις εισιοντες, αμα τωι τας θυρας υπερβηναι σφραγιζονται. Τουτο οιδεν η
χειρ και μηδενος κελευοντος απο της συνηθειας ποιειν. Παλιν λυχνου αφθεντος,
πολλακις της διανοιας ετερον τι σκεπτομενης, η χειρ την σφραγιδα ποιει. Ουτω δη
και το στομα, ου μετα της ψυχης φθεγγεται, αλλα απο της συνηθειας, και εν τηι
γλωττηι το παν εστι. Και τωι ονοματι, φησι, του Ἁγιου μη συνεθισθηις. Ὥσπερ γαρ
οικετης εξεταζομενος ενδελεχως, απο μωλωπος ου καθαρισθησεται, ουτως ουδε ο
ομνυων. Ουχι την επιορκιαν ενταυθα, αλλα τον ορκον εκκοπτει, και αυτωι τιθησι την
τιμωριαν. Ἄρα το ομνυειν αμαρτια. Τοιαυτη οντως εστιν η ψυχη, τοσουτων γεμει
τραυματων, τοσουτων μωλωπων. Ἀλλ' ουχ οραις; Τουτο γαρ το δεινον· καιτοι γε
δυνασαι, εαν θεληις, οραιν· εδωκε γαρ σοι οφθαλμους ο Θεος. Τοιουτοις οφθαλμοις
εωρα ο προφητης, λεγων· Προσωζεσαν και εσαπησαν οι μωλωπες μου απο προσωπου
της αφροσυνης μου. Κατεφρονησαμεν του Θεου, εμισησαμεν το ονομα το καλον,
κατεπατησαμεν τον Χριστον, ελυσαμεν την αιδω, ουδεις μετα τιμης μεμνηται του
ονοματος του Θεου. 60.92 Και συ μεν αν φιληις τινα, και προς το ονομα διανιστασαι·
τον δε Θεον ουτω συνεχως καλεις ως ουδεν. Καλεσον αυτον επι ευεργεσιαι εχθρου·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

61

καλεσον αυτον επι σωτηριαι της σης ψυχης· τοτε παρεσται, τοτε ευφραινεις αυτον·
νυν δε παροξυνεις. Καλεσον αυτον, ως εκαλεσε Στεφανος. Τι λεγων; Κυριε, μη
στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. Καλεσον αυτον, ως εκαλεσεν η του Ἑλκανα
γυνη, μετα δακρυων, μετα θρηνων, μετα ευχης. Ου κωλυω, αλλα και σφοδρα
παραινω. Καλεσον αυτον ως εκαλεσε Μωυσης, και εβοα παρακαλων υπερ των
φυγαδευσαντων αυτον. Και συ μεν αν τινος μνησθηις απλως ανδρος αιδεσιμου, υβρις
το πραγμα· τον δε Θεον περιφερων, ου μονον απλως, αλλα και ακαιρως εν τοις σοις
λογοις, ουδεν το πραγμα νομιζεις; Και ποσης ουχι κολασεως αξιος αν ειης; Ου
κωλυω τον Θεον εχειν διαπαντος εν διανοιαι (τουτο γαρ και ευχομαι και βουλομαι),
αλλα μη παρα το δοκουν αυτωι, αλλ' αινουντα, αλλα τιμωντα. Μεγαλα αν τουτο
ειργασατο ημιν αγαθα, ει οτε εδει, και εφ' οις εδει μονον εκαλουμεν αυτον. ∆ια τι,
ειπε μοι, επι μεν των αποστολων τοσαυται δυναμεις εγινοντο, επι δε ημων ουχι;
καιτοι ο αυτος εστι Θεος, το αυτο ονομα. Ἀλλ' ουκ εστιν ισον. Πως; Ὅτιεκεινοι μεν
επι τουτοις, οις ειπον, αυτον εκαλουν μονον· ημεις δε ουκ επι τουτοις, αλλ' επ'
αλλοις. Ει δε απιστει, και δια τουτο ομνυεις, λεγε μεν, Πιστευσον· πλην ει βουλει,
ομοσον κατα σαυτου. Ουκ αντινομοθετων τωι Χριστωι λεγω, μη γενοιτο· Ἔστω γαρ,
φησιν, υμων το Ναι, ναι, και το Ου, ου· αλλα συγκαταβαινων υμιν, ινα μαλλον εις
τουτο υμας εναγαγω, και της συνηθειας απαγαγω της τυραννικης. Ποσοι εν τοις
αλλοις ευδοκιμουντες απωλοντο απο τουτων των πραγματων; Βουλεσθε μαθειν, δια
τι συνεχωρουν τοις αρχαιοις ομνυειν; (επιορκειν γαρ ουδε εκεινοις συγκεχωρητο).
Ἐπειδη εν τοις ειδωλοις ωμνυον. Ουκ αισχυνεσθε τουτοις εμμενοντες τοις νομοις,
οις εκεινοι ενηγοντο οι ασθενεις; Ἐπει και νυν Ἕλληνα εαν λαβω, ουκ ευθεως αυτωι
επιτασσω τουτο, αλλα τεως ειδεναι τον Χριστον παραινω· ο δε πιστος και μαθων
αυτον και ακουσας, ει μελλοι της αυτης τωι Ἕλληνι συγκαταβασεως δεισθαι, τι το
οφελος; ποιον το κερδος; Ἀλλ' η συνηθεια χαλεπον, και δυσαποσπαστως εχεις;
Ουκουν επει τοσαυτη της συνηθειας η τυραννις, εις ετεραν αυτην μεταγαγε
συνηθειαν. Και πως δυνατον; φησιν. Ὃ πολλακις ειπον, τουτο και νυν λεγω·
Ἔστωσαν λογισται των λεγομενων πολλοι, εστωσαν εξετασται και διορθωται. Ουκ
εστιν αισχυνη το υφ' ετερων διορθουσθαι· μαλλον μεν ουν αισχυνη το απωθεισθαι
τους διορθουντας, και επι βλαβηι της οικειας σωτηριας τουτο ποιειν. Και συ μεν την
εσθητα αν εναλλαξ περιβαληι, και παιδα επιτρεπεις διορθωσαι, και ουκ αισχυνηι παρ'
εκεινου μανθανων, καιτοι γε εν τουτωι πολλη η αισχυνη· ενταυθα δε την ψυχην
βλαπτομενος, αισχυνηι, ειπε μοι, παρ' ετερου παιδευεσθαι; και κοσμουντα μεν σε περι
την εσθητα φερεις τον οικετην και υποδουντα, κοσμουντα δε την ψυχην ου φερεις;
Και ποσης ου ταυτα ανοιας; Ἔστω και οικετης τουτων διδασκαλος, εστω και παιδιον,
εστω 60.93 και γυνη, εστω και φιλος και συγγενης και γειτων. Ὥσπερ γαρ το
παντοθεν ελαυνομενον θηριον ουχ οιον τε διαφυγειν· ουτω τον τοσουτους εχοντα
φυλακας, τον τοσουτους επιτιμωντας, τον παντοθεν πληττομενον, ουκ ενι μη
φυλαξασθαι. Και εν μεν τηι πρωτηι ημεραι χαλεπως οισει τουτο, και κατα την
δευτεραν, και εν τηι τριτηι· λοιπον δε ραιστον εσται, 60.94 και μετα την τεταρτην ουδε
το πραγμα εσται αυτο. Ἀποπειραν ποιησατε, ει γε απιστειτε· φροντισατε, παρακαλω.
Ουκ εστι το τυχον αμαρτανομενον, ουδε κατορθουμενον, αλλα εκατερωθεν μεγα,
και κακον και καλον. Γενοιτο δε καλον γενεσθαι, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.93.10 ΟΜΙΛΙΑ ΙΑʹ. Ἀπολυθεντες δε ηλθον προς τους ιδιους, και
απηγγειλαν οσα προς αυτους οι αρχιερεις και οι πρεσβυτεροι ειπον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

62

αʹ. Ουχι φιλοτιμιας ενεκεν διηγουνται· πως γαρ; αλλα της του Χριστου
χαριτος ταυτα τεκμηρια επιδεικνυνται. ∆ιο και οσα μεν εκεινοι ειπον, ταυτα
διηγουνται· τα δε αυτων ει και παρατρεχουσιν, ομως και ταυτηι θαρσαλεωτεροι
γινονται. Και σκοπει, πως παλιν επι την αληθη βοηθειαν κατεφυγον, επι την
συμμαχιαν την αμαχον, και παλιν ομοθυμαδον, και μετα σπουδης· ουδε γαρ εστιν
ευχη απλως γινομενη. Οι δε ακουσαντες, ομοθυμαδον ηραν φωνην προς τον Θεον,
και ειπον. Ὅρα, πως εισιν ηκριβωμεναι αυτων αι ευχαι. Ὅτε τον αξιον εις
αποστολην ηξιουν αυτοις αναδειχθηναι, ουτως ελεγον· Συ, Κυριε, καρδιογνωστα
παντων, αναδειξον (προγνωσεως γαρ ην εκει χρεια)· ενταυθα δε, επειδη
επιστομισθηναι τους εναντιους εχρην, περι δεσποτειας διαλεγονται· διο και ουτως
ηρξαντο· ∆εσποτα ο Θεος, ο ποιησας τον ουρανον και την γην, και την θαλασσαν, και
παντα τα εν αυτοις· ο δια στοματος ∆αυιδ του παιδος σου ειπων, Ἵνα τι εφρυαξαν
εθνη, και λαοι εμελετησαν κενα; Παρεστησαν οι βασιλεις της γης, και οι αρχοντες
συνηχθησαν επι το αυτο κατα του Κυριου, και κατα του Χριστου αυτου. Καθαπερ
συνθηκας απαιτουντες τον Θεον, την προφητειαν εις μεσον αγουσιν, αμα και
εαυτους παραμυθουμενοι, οτι εικη απαντα μελετωσιν οι εχθροι. Ὃ ουν λεγουσι,
τουτο εστιν· Ἐκεινα εις περας αγαγε, και δειξον, οτι κενα εμελετησαν. Συνηχθησαν
γαρ επ' αληθειας εν τηι πολει ταυτηι επι τον αγιον Παιδα σου Ἰησουν, ον εχρισας,
Ἡρωδης τε και Ποντιος Πιλατος συν εθνεσι και λαοις Ἰσραηλ, ποιησαι οσα η χειρ
σου και η βουλη σου προωρισε γενεσθαι. Και τα νυν, Κυριε, επιδε επι τας απειλας
αυτων. Ὁραις την φιλοσοφιαν, και πως ουχι καταρωμενων εστι ταυτα; Ουκ εθηκαν
δε τας απειλας ιδικως, αλλ' οτι ηπειλησαν μονον λεγουσιν· επιτεμνεται γαρ ο
συγγραφευς τον λογον. Και ορα· ουκ ειπον, Ῥαξον αυτους, καταβαλε αυτους· αλλα
τι; Και δος τοις δουλοις σου μετα παῤρησιας πασης λαλειν τον λογον σου. Ουτω
μανθανωμεν ευχεσθαι και ημεις. Καιτοι γε ποσου ουκ αν τις εμπλησθειη θυμου, εις
ανδρας εμπεσων ανελειν αυτον επιχειρουντας, και απειλουντας τοιαυτα; ποσης ουκ
αν απεχθειας πληρωθειη; Ἀλλ' ουχ οι αγιοι ουτοι. Ἐν τωι την χειρα σου εκτεινειν εις
ιασιν, και σημεια και τερατα γινεσθαι δια του ονοματος του αγιου Παιδος σου Ἰησου.
Ἂν εν τωι ονοματι εκεινωι γινωνται αι ενεργειαι, μεγαλη εσται η παῤρησια, φησι.
∆εηθεντων δε αυτων, εσαλευθη ο τοπος, εν ωι ησαν συνηγμενοι. Του ακουσθηναι
αυτους, και της επισκεψεως του Θεου τουτο 60.94 τεκμηριον γεγονε. Και
επλησθησαν απαντες Πνευματος αγιου. Τι εστιν, Ἐπλησθησαν; Ἀντι του,
Ἀνεπυρωθησαν τωι Πνευματι. Και γαρ ανεκαιετο εν αυτοις το χαρισμα. Και ελαλουν
τον λογον του Θεου μετα παῤρησιας. Του δε πληθους των πιστευσαντων ην η καρδια
και η ψυχη μια. Ὁραις, οτι μετα της χαριτος του Θεου και τα παρ' εαυτων εισεφερον;
Πανταχου γαρ τουτο χρη παρατηρειν, οτι μετα της χαριτος του Θεου και τα παρ'
εαυτων επιδεικνυουσι· καθαπερ Πετρος ελεγεν, Ἀργυριον και χρυσιον ουχ υπαρχει
μοι. Ὃ ανωτερω ουν ειπεν, οτι παντες ησαν επιτοαυτο, παλιν ενταυθα δηλων το
αυτο λεγει, οτι Του πληθους των πιστευσαντων ην η καρδια και η ψυχη μια. Ειπων
δε, οτι ηκουσθησαν, λεγει λοιπον αυτων και την αρετην. Και γαρ μελλει εμβαινειν
εις το διηγημα της Σαπφειρας και του Ἀνανιου. ∆ιο θελων δειξαι την μιαριαν
εκεινων, προτερον περι της των αλλων αρετης διαλεγεται. Ειπε δη μοι, η αγαπη την
ακτημοσυνην ετεκεν, η η ακτημοσυνη την αγαπην; Ἐμοι δοκει η αγαπη την
ακτημοσυνην, η και επεσφιγγεν αυτην μαλλον. Ἄκουε δε και τι φησιν· Παντων ην η
καρδια και η ψυχη μια. Ἰδου καρδια και ψυχη το αυτο. Και ουδε εις τι των
υπαρχοντων αυτωι ελεγεν ιδιον ειναι, αλλ' ην αυτοις απαντα κοινα. Και δυναμει
μεγαληι απεδιδουν το μαρτυριον της αναστασεως οι αποστολοι του Κυριου Ἰησου
Χριστου. Καθαπερ εγχειρισθεντας αυτους τουτο δεικνυσιν· η και ως περι οφληματος
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

63

λεγει· τουτεστι, το μαρτυριον της βασιλειας μετα παῤρησιας πασιν απεδιδουν. Χαρις
τε μεγαλη ην επι παντας αυτους· ουδε γαρ ενδεης τις υπηρχεν εν αυτοις. Καθαπερ εν
οικιαι πατρικηι υιοι ομοτιμοι παντες, ουτω διεκειντο. Ουκ ενι γαρ ειπειν, οτι ετρεφον
μεν τους αλλους· ως εξ ιδιων δε τρεφοντες, ουτω διεκειντο. Ἀλλα το θαυμαστον
τουτο εστιν, οτι εαυτων αποστησαντες τα πραγματα, ουτως ετρεφον, ινα μηκετι ως
εξ ιδιων, αλλ' ως εκ κοινων τρεφειν δοκωσιν. Ὅσοι δε κτητορες χωριων η οικιων
υπηρχον, πωλουντες εφερον τας τιμας των πιπρασκομενων, και ετιθεσαν παρα τους
ποδας των αποστολων. ∆ιεδιδοτο δε εκαστωι καθοτι αν τις χρειαν ειχε. Πολλη η τιμη,
ει γε μη εις χειρας, αλλα παρα τους ποδας των αποστολων ετιθουν. Ἰωσης δε ο
επικληθεις Βαρναβας υπο των αποστολων, ο εστι μεθερμηνευομενον, Υιος
παρακλησεως. Ου δοκει μοι ουτος εκεινος ειναι ο μετα Ματθιου· εκεινος γαρ και
Ἰωσης ελεγετο και Βαρσαβας, υστερον δε επεκληθη και Ἰουστος· ουτος δε Βαρναβας,
υιος παρακλησεως υπο των αποστολων επωνομασθη. Και δοκει μοι απο της αρετης
ειληφεναι το ονομα, ως προς τουτο ικανος ων και επιτηδειος. Λευιτης, Κυπριος τωι
60.95 γενει, υπαρχοντος αυτωι αγρου, πωλησας ηνεγκε το χρημα, και εθηκε παρα
τους ποδας των αποστολων. βʹ. Ἐνταυθα μοι παρατηρει, πως δεικνυσι τον νομον
λυομενον, και πως φησι, Λευιτης ων, Κυπριος ην. Ὅτι λοιπον και μετοικουντες
εχρηματιζον Λευιται. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἀπολυθεντες, φησιν, ηλθον
προς τους ιδιους, και απηγγειλαν οσα προς αυτους οι αρχιερεις και οι πρεσβυτεροι
ειπον. Ὅρα το ατυφον των αποστολων, και την φιλοσοφιαν. Ου περιελθοντες
εκομπασαν και ειπον, πως απεχρησαντο τοις ιερευσιν, ουδε εφιλοτιμησαντο τηι
απαγγελιαι, αλλ' απλως ελθοντες, απερ ηκουσαν παρα των πρεσβυτερων,
απαγγελλουσιν. Ἐντευθεν μανθανομεν, οτι τοις πειρασμοις εαυτους ουκ επεῤριπτον,
αλλα μαλλον και τους επαγομενους γενναιως εφερον. Ἄλλος δε ει τις ην, ισως αν τηι
του πληθους παῤρησιαι θαῤρων καν υβρισε, καν μυρια εφθεγξατο δυσχερη. Ἀλλ' ουχ
οι φιλοσοφοι ουτοι· αλλ' απαντα ημερως και επιεικως. Οι δε ακουσαντες, φησι,
ομοθυμαδον ηραν φωνην προς τον Θεον. Ἡ κραυγη γεγονεν απο ηδονης και
διαθεσεως πολλης. Και γαρ αι τοιαυται ανυουσιν ευχαι, αι φιλοσοφιας γεμουσαι, αι
περι τοιουτων γινομεναι, αι παρα των τοιουτων, αι εν τοις τοιουτοις καιροις, αι
κατα τον τροπον τουτον· ως αι γε αλλαι βδελυκται και ακαθαρτοι. Ὅρα, πως ουδεν
περιττον, αλλα περι της δυναμεως αυτου διαλεγονται μονον· μαλλον δε καθαπερ ο
Χριστος ελεγε τοις Ἰουδαιοις, Ει δε εγω εν Πνευματι Θεου λαλω· ουτω και αυτοι
φασι, ∆ια Πνευματος αγιου. Ἰδου και ο Σωτηρ εν Πνευματι φθεγγεται. Τι δε εστιν, ο
και λεγουσιν, ακουε. ∆εσποτα ο Θεος ο δια στοματος ∆αυιδ παιδος σου ειπων, Ἵνα τι
εφρυαξαν εθνη; Ἔθος γαρ τηι Γραφηι περι ενος ως περι πολλων λεγειν. Ὃ ουν
λεγουσι, τουτο εστιν· Ουκ αυτοι ισχυσαν, αλλα συ το παν, ο επιτρεψας και εις περας
αγαγων, ειργασω, ο ευμηχανος και σοφος, ο τοις εχθροις εις το βουλημα σου
χρησαμενος. Ἐνταυθα γαρ ταυτα περι της ευμηχανιας και σοφιας αυτου διαλεγονται,
δηλουντες, οτι αυτοι μεν συνηλθον ως εχθροι φονικηι προαιρεσει, και ως
εναντιουμενοι· εποιουν δε, α συ ομως εβουλου ποιησαι, Ὅσα η χειρ σου και η βουλη
σου προωρισε γενεσθαι. Τι εστιν, Ἡ χειρ σου; Ἐνταυθα μοι δοκει χειρα λεγειν την
δυναμιν και βουλην. Ἀρκει, φησι, βουληθηναι σε μονον· ουδεις γαρ δυναμει
προοριζει. Το ουν, Ὅσα η χειρ σου, τουτο εστιν, Ὅσα διεταξας. Ἢ τοινυν τουτο λεγει,
η οτι τηι χειρι διεπραττεν. Ὥσπερ ουν τοτε κενα εμελετησαν, ουτω και νυν, φησι,
κενα μελετησαι αυτους ποιησον. Και δος τοις δουλοις σου· τουτεστι, Μη εις εργον
ελθοιεν αι απειλαι αυτων. Ταυτα δε ελεγον, ουκ αυτοι παραιτουμενοι δυσχερες τι
παθειν, αλλ' υπερ του κηρυγματος. Ου γαρ ειπον, Και εξελου των κινδυνων ημας·
αλλα τι; Και δος τοις δουλοις σου μετα παῤρησιας πασης λαλειν τον λογον σου. Ὁ
ουν εκεινα εις τελος αγαγων, και ταυτα αγαγε. Ὃν εχρισας, φησιν. Ὅρα, πως και εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

64

τηι ευχηι διαιρουσι το παθος, και το παν εις αυτον ανατιθεασι, και της παῤρησιας
αυτον αιτιον ειναι λεγουσιν. Ειδες, πως παντα δια τον Θεον αιτουσι, και ουδεν εις
οικειαν δοξαν ουδε φιλοτιμιαν; Το μεν ουν αυτων επαγγελλονται, οτι ου
καταπλαγησονται· αξιουσι δε σημεια γενεσθαι. Ἐν τωι την 60.96 χειρα σου, φησιν,
εκτεινειν εις ιασιν, και σημεια και τερατα γινεσθαι. Καλως· χωρις γαρ τουτων, ει
μυριαν επεδειξαντο προθυμιαν, εικη παντα εποιουν. Ἐπενευσεν αυτων τηι δεησει,
και δηλον τουτο εποιησε σεισας τον τοπον, οτι παρεστι ταις ευχαις αυτων.
∆εηθεντων γαρ αυτων, φησι, εσαλευθη ο τοπος. Ὅτι δε δια τουτο εγενετο, ακουε του
προφητου λεγοντος· Ὁ επιβλεπων επι την γην, και ποιων αυτην τρεμειν· και παλιν,
Ἀπο προσωπου Κυριου εσαλευθη η γη, απο προσωπου του Θεου Ἰακωβ. Ποιει δε
τουτο ο Θεος και δια φοβον μειζονα, και εις θαρσος αυτους εναγων μετα τας απειλας
εκεινας, και εις παῤρησιαν πλειονα αλειφων. Ἐπει γαρ αρχη ην, και αισθητου
εδεοντο σημειου προς το πιστευθηναι αυτους, μετα δε ταυτα ουδαμου τουτο γινεται·
πολλης ουτω παρακλησεως ετυχον απο της ευχης. Εικοτως δε και σημειων χαριν
αιτουσιν· ουδαμοθεν αλλοθεν ειχον γαρ επιδειξαι, οτι ανεστη, αλλ' η απο των
σημειων. Ὥστε ου την ασφαλειαν εζητουν την αυτων μονον, αλλα [και] το μη
καταισχυνθηναι, αλλα το εν παῤρησιαι φθεγγεσθαι. Ἐσαλευθη ο τοπος, και αυτους
μαλλον εστερεωσε. Τουτο δε ποτε μεν οργης εστι δειγμα, ποτε δε επισκεψεως και
προνοιας, νυνι δε οργης. Ἐπι δε του σωτηριου παθους ξενως και παρα φυσιν γεγονε.
[Και γαρ τοτε πασα εσαλευθη η γη. Και αυτος δε ο Σωτηρ ελεγε· Τοτε εσονται λιμοι
και λοιμοι, και σεισμοι κατα τοπους. Ἄλλως δε και οργης της κατ' εκεινων ην·
τουτους γαρ Πνευματος ενεπλησεν. Ὅρα, και οι αποστολοι μετα την ευχην
Πνευματος πληρουνται. Και χαρις μεγαλη ην, φησιν, επι παντας αυτους· ουδε γαρ
ενδεης τις υπηρχεν εν αυτοις.] Ὁραις, οτι πολλη του πραγματος η δυναμις, οπου γε
και εκει ταυτης εδει. Αυτη γαρ η υποθεσις των αγαθων, ης και δευτερον μεμνηται,
παραινων πασι την των χρηματων υπεροψιαν· ανωτερω μεν λεγων, οτι Ουδε εις τι
των υπαρχοντων αυτωι ελεγεν ιδιον ειναι· ενταυθα δε, οτι Ουκ ενδεης τις υπηρχεν
εν αυτοις. γʹ. Ὅτι γαρ ου των σημειων ην το γινομενον μονον, αλλα και της αυτων
προαιρεσεως, δηλοι η Σαπφειρα και ο Ἀνανιας. Ου λογωι δε, αλλα και δυναμει το
μαρτυριον της αναστασεως εδεικνυσαν· καθαπερ και Παυλος λεγει· Και το κηρυγμα
μου ουκ εν πειθοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ' εν αποδειξει Πνευματος και
δυναμεως. Και ουχ απλως δυναμει, αλλα, μεγαληι δυναμει. Καλως δε ειπε, Χαρις ην
επι παντας. ∆ια τουτο γαρ η χαρις, οτι ουδεις ην ενδεης· τουτεστιν, απο της πολλης
προθυμιας των επιδιδοντων ουδεις ην ενδεης. Ου γαρ μερει μεν εδιδοσαν, μερει δε
εταμιευοντο· ουδε παντα μεν, ως ιδια δε. Την ανωμαλιαν εκ μεσου εξηγαγον, και εν
αφθονιαι εζων πολληι· και μετα πολλης δε της τιμης τουτο εποιουν. Ουδε γαρ εις τας
χειρας ετολμων δουναι, ουδε τετυφωμενως παρειχον, αλλα παρα τους ποδας
εφερον, και αυτους οικονομους ηφιεσαν γινεσθαι, και κυριους εποιουν, ινα ως εκ
κοινων λοιπον αναλισκηται, αλλα μη ως εξ ιδιων. Τουτο και 60.97 προς το μη
κενοδοξειν αυτους συνεβαλλετο. Τουτο ει και νυν γεγονε, μετα πλειονος αν της
ηδονης εβιωσαμεν, και πλουσιοι και πενητες. Ου τοις πενησι δε μαλλον, η τοις
πλουσιοις τουτο εφερεν αν την ηδονην. Και ει βουλει, τεως υπογραψωμεν αυτο τωι
λογωι, και ταυτηι καρπωσωμεθα την ηδονην, επειδη εν εργοις ου βουλεσθε. Μαλιστα
μεν γαρ και εξ εκεινων δηλον των τοτε γενομενων, οτι πωλουντες ουκ ησαν
ενδεεις, αλλα και τους πενητας πλουσιους εποιουν. Πλην αλλα και νυν
υπογραψωμεν τουτο τωι λογωι, και παντες τα αυτων πωλειτωσαν παντα, και
φερετωσαν εις μεσον, τωι λογωι λεγω· μηδεις θορυβεισθω, μητε πλουσιος, μητε
πενης. Ποσον οιει χρυσιον συναγεσθαι; Ἐγω στοχαζομαι (ου γαρ δη μετα ακριβειας
δυνατον ειπειν), οτι ει παντες και πασαι τα αυτων ενταυθα εκενωσαν χρηματα, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

65

χωρια και κτηματα και οικιας απεδοντο (ανδραποδα γαρ ουκ αν ειποιμι· ουδε γαρ
τοτε τουτο ην, αλλ' ελευθερους ισως επετρεπον γινεσθαι)· ταχα αν εκατον μυριαδες
λιτρων χρυσιου συνηχθησαν· μαλλον δε και δις και τρις τοσαυτα. Ειπε γαρ μοι, η
πολις ημιν εις ποσον μιγαδων αριθμον νυν τελει; ποσους βουλεσθε ειναι
Χριστιανους; βουλεσθε δεκα μυριαδας, το δε αλλο Ἑλληνων και Ἰουδαιων; ποσαι
μυριαδες χρυσιου συνελεγησαν; ποσος δε αριθμος εστι πενητων; Ουκ οιμαι πλεον
μυριαδων πεντε. Τουτους δη καθ' εκαστην ημεραν τρεφεσθαι, ποσηι αφθονια ην;
Μαλλον δε κοινης της τροφης γινομενης, και συσσιτων οντων, ουδε πολλης αν
εδεησε δαπανης. Τι ουν, φησιν, εμελλομεν ποιειν μετα το αναλωθηναι; Συ οιει
δυνηθηναι αναλωθηναι ποτε; ου γαρ αν μυριοπλασιων η του Θεου χαρις γεγονε; ου
γαρ πλουσιως αν η του Θεου χαρις εξεχυθη; Τι δε; ουκ αν ουρανον εποιησαμεν την
γην; Ει ενθα τρισχιλιοι και πεντακισχιλιοι, τουτο γενομενον ουτως ελαμψε, και
ουδεις αυτων πενιαν ηιτιασατο, ποσωι μαλλον εν τοσουτωι πληθει; τις δε ουκ αν και
των εξωθεν επεδωκεν; Ἵνα δε δειξω, οτι το διεσπασθαι, τουτο δαπανηρον και πενιας
ποιητικον, εστω οικια, ενθα παιδια δεκα και γυνη και ανηρ και η μεν εριουργειτω, ο
δε εξωθεν φερετω προσοδους· ειπε δη μοι, ουτοι κοινηι σιτουμενοι, και μιαν εχοντες
οικιαν, πλειονα αν αναλισκοιεν, η διασπασθεντες; Ευδηλον, οτι διασπασθεντες; Ει
γαρ μελλοιεν διεσπασθαι τα δεκα παιδια, δεκα και οικηματων χρεια, δεκα τραπεζων,
δεκα υπηρετων, και της αλλης προσοδου τοσαυτης. Τι δε, ενθα δουλων πληθος
εστιν; ουχι δια τουτο παντες μιαν εχουσι τραπεζαν, ωστε μη πολλην γενεσθαι την
δαπανην; Ἡ γαρ διαιρεσις αει ελαττωσιν εμποιει, η δε ομονοια και συμφωνια
αυξησιν. Ουτως οι εν τοις μοναστηριοις ζωσι νυν, ωσπερ ποτε οι πιστοι. Τις αν
απεθανεν ουν απο λιμου; τις δε ου διετραφη μετα αφθονιας πολλης; Νυν μεν ουν
τουτο δεδοικασιν ανθρωποι μαλλον, η εις πελαγος εμπεσειν απλετον και απειρον. Ει
δε πειραν εποιησαμεθα τουτου, τοτε αν κατετολμησαμεν του πραγματος. Ποσην οιει
και χαριν ειναι; Ει γαρ τοτε, οτε ουδεις ην πιστος, αλλα τρισχιλιοι και πεντακισχιλιοι
μονον· οτε παντες οι της οικουμενης ησαν εχθροι· οτε ουδαμοθεν προσεδοκων
παραμυθιαν, ουτω δη κατετολμησαν του πραγματος· ποσωι μαλλον νυν τουτο αν
εγενετο, ενθα τηι του Θεου χαριτι πανταχου της οικουμενης πιστοι; τις δ' αν εμενεν
Ἕλλην λοιπον; Ουδενα εγωγε ηγουμαι· ουτως αν παντας 60.98 επεσπασαμεθα, και
ειλκυσαμεν προς ημας αυτους. 60.98 Πλην αλλ' εαν οδωι ταυτηι προβαινωμεν,
πιστευω τωι Θεωι, οτι και τουτο εσται. Πεισθητε μοι μονον, και κατα ταξιν
κατορθωσομεν τα πραγματα· και αν ο Θεος ζωην δωι, πιστευω, οτι ταχεως εις ταυτην
ημας αξομεν την πολιτειαν. Τεως τον νομον τον περι του ορκου κατορθωσατε, και
βεβαιωσατε· και ο φυλαξας τον μη φυλαξαντα δηλον ποιειτω, και εγκαλειτω
λοιπον, και επιτιματω σφοδρως. Ἡ γαρ προθεσμια εγγυς, και εξετασιν ποιησω του
πραγματος, και τον αλοντα αφορισω και απειρξω. Ἀλλα μηδενα γενοιτο τοιουτον
ευρεθηναι παρ' ημιν, αλλα παντας μετα ακριβειας το συνθημα το πνευματικον τουτο
φυλαξαι. Καθαπερ ουν εν πολεμωι απο του συνθηματος οι τε οικειοι και αλλοτριοι
γνωριζονται· ουτω δη και νυν γινεσθω. Και γαρ και νυν εν πολεμωι εσμεν, ινα και
τους αδελφους επιγινωσκωμεν τους οικειους. Ὅσον γαρ εστιν αγαθον τουτο ημιν
ειναι το γνωρισμα, και ενταυθα και επι της αλλοτριας; οιον τουτο οπλον κατα της
του διαβολου μηχανης; Στομα γαρ ουκ ειδος ομνυειν, ταχεως και τον Θεον εν ευχαις
επισπασεται, και τον διαβολον πληξει καιριαν πληγην· στομα ουκ ειδος ομνυειν,
ουδε υβριζειν εισεται. Καθαπερ εξ οικιας τινος, ουτως απο της γλωττης το πυρ
εκβαλε τουτο, και παρελκυσον εξω. ∆ος αυτηι μικρον αναπνευσαι· το ελκος
ασθενεστερον ποιησον. Ναι παρακαλω, ινα υμιν και ετερον τι εκδω μαθημα· ουπω
γαρ τουτου κατωρθωμενου, ου τολμω επι ετερον τι ελθειν. Τουτο μετα ακριβειας
υμιν κατορθωθητω· τουτου λαβετε του κατορθωματος αισθησιν προτερον, και τοτε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

66

υμιν και ετερους εισαξω νομους, μαλλον δε ουκ εγω, αλλ' ο Χριστος. Φυτευσατε εν
τηι ψυχηι τηι υμετεραι τουτο το καλον, και κατα μικρον εσεσθε παραδεισος του Θεου,
πολλωι βελτιων εκεινου του παραδεισου. Ουτε γαρ οφις παρ' ημιν, ουτε δενδρον
θανατηφορον, ουτε αλλο των τοιουτων ουδεν. Πηξατε εν βαθει ταυτην την
συνηθειαν. Ἂν τουτο γενηται, ουχ υμεις οι παροντες ωφεληθησεσθε μονον, αλλα
και παντες οι εν τηι οικουμενηι· και ουκ εκεινοι μονον, αλλα και οι μετα ταυτα
επιγινομενοι. Ἔθος γαρ καλον εισελθον, και παρα παντων φυλαττομενον, εις
μακρους διαδοθησεται χρονους, και ουδεις αυτο καιρος εκκοψαι δυνησεται. Ει ξυλα
τις συλλεγων εν σαββατωι λιθολευστος γεγονεν· ο τα πολλωι της συλλογης εκεινης
χαλεπωτερα εργαζομενος, και φορτιον αμαρτιων συλλεγων (τουτο γαρ των ορκων
το πληθος), τι ουχ υποστησεται; τι δε ουχ υπομενει; Πολλην ληψεσθε παρα του Θεου
την βοηθειαν, εαν τουτο υμιν κατωρθωμενον ηι. Ἂν ειπω, Μη υβρισηις, ευθεως τον
θυμον μοι φερεις εις μεσον· αν ειπω, Μη βασκηνηις, αλλην αιτιαν ερεις. Ἐνταυθα
ουδεν τοιουτον εχεις ειπειν. ∆ια τουτο απο των ευκολων ηρξαμην, επει και εν ταις
τεχναις απασαις το αυτο ποιουσιν. Ουτω τις και επι τα μειζονα ερχεται, τα
ευκολωτερα πολλωι πρωτον μανθανων. Εισεσθε, πως εστιν ευκολον τουτο, οταν τηι
του Θεου χαριτι κατορθωσαντες, και ετερον δεξησθε νομον. ∆οτε μοι παῤρησιαν, και
επι Ἑλληνων, και επι Ἰουδαιων, και προ παντων επι του Θεου. Ναι παρακαλω προς
της αγαπης, προς της ωδινος, δι' ης υμας ωδινα, Τεκνια μου. Το δε εξης ουκ επαξω
το, Ους παλιν ωδινω· ουδε ερω το, Ἄχρις ου μορφωθηι Χριστος εν υμιν. Πιστευω γαρ,
οτι μεμορφωται Χριστος εν υμιν. Ἀλλ' ετερα προς υμας ερω· Ἀδελφοι μου αγαπητοι
και 60.99 επιποθητοι, χαρα και στεφανος μου. Πιστευσατε γαρ μοι, οτι ουκ αλλως
ερω. Ει μυριους τις λιθοκολλητους στεφανους βασιλικους επεθηκε μου τηι κεφαληι
νυν, ουκ αν ευφρανθην ως ευφραινομαι επι τηι προκοπηι τηι υμετεραι· μαλλον δε, ουδε
τον βασιλεα ουτως οιμαι χαιρειν, ως εγω εφ' υμιν. Τι λεγω; Ει παντα τα εθνη τα
πολεμουντα αυτωι νικησας επανηλθε, και του νενομισμενου στεφανου πλειους
ετερους ελαβε στεφανους, και ετερα διαδηματα συμβολα της νικης, ουκ αν αυτον
ουτως οιμαι χαιρειν επι τοις τροπαιοις, ως εγω επι τηι προκοπηι τηι υμετεραι. Ὥσπερ
γαρ μυριους στεφανους επι της κεφαλης εχων, ουτως αγαλλομαι· και εικοτως. Ἂν
γαρ τηι του Θεου χαριτι τουτο υμιν κατορθωθηι το εθος, μυριους νενικηκατε
πολεμους, και πολλωι χαλεπωτερους εκεινου· προς δαιμονας πονηρους, προς
αλαστορας παλαισαντες και μαχεσαμενοι, ου δια μαχαιρας, αλλα δια γλωττης και
προαιρεσεως. Ὅρα γαρ, οσα κατορθουται, εαν αρα και κατορθωσητε. Πρωτον, οτι
συνη 60.100 θειαν χαλεπην εκκοπτετε· δευτερον, λογισμον πονηρον, και οθεν παντα
τα κακα, τωι νομιζειν αδιαφορον ειναι το πραγμα και μηδεν βλαπτειν· τριτον, τον
θυμον· τεταρτον, την φιλοχρηματιαν· παντα γαρ ταυτα ο ορκος τικτει. Ἀλλα απο
τουτου και εις τα αλλα κατορθωματα ληψεσθε πολλην αφορμην. Καθαπερ γαρ οι τα
στοιχεια μανθανοντες των παιδων, ουκ εκεινα μονα μανθανουσιν, αλλ' εν εκεινοις
παιδευονται κατα μικρον αναγινωσκειν· ουτω δη και υμεις· ουκ ετι λοιπον υμας ο
πονηρος λογισμος απατησει, ουδε ερειτε, οτι Ἀδιαφορον εστι τοδε, ουκ ετι τηι
συνηθειαι φθεγξεσθε, αλλα προς απαντα στησεσθε γενναιως, ινα δια παντων την
κατα Θεον αρετην διανυσαντες, των αιωνιων απολαυσητε αγαθων, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι,
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.99.20 ΟΜΙΛΙΑ ΙΒʹ. Ἰωσηφ δε ο επικληθεις Βαρναβας υπο των απο
στολων (ο εστι μεθερμηνευομενον, υιος παρα κλησεως), Λευιτης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

67

Κυπριος τωι γενει, υπαρ χοντος αυτωι αγρου, πωλησας ηνεγκε το χρημα
και εθηκε παρα τους ποδας των αποστολων.
αʹ. Μελλει διηγεισθαι το κατα Ἀνανιαν λοιπον και Σαπφειραν, και θελων
δειξαι τον ανδρα χειριστα ημαρτηκοτα, πρωτου μεμνηται του κατωρθωκοτος· οτι
τοσουτου πληθους οντος του ταυτα ποιουντος, τοσαυτης χαριτος, τοσουτων
σημειων, ουχ υπ' ουδενος τουτων διωρθωθη, αλλα καθαπαξ υπο της φιλοχρηματιας
τυφλωθεις, τον ολεθρον εκεινον επεσπασατο τηι εαυτου κεφαληι. Ὑπαρχοντος αυτωι
αγρου· ουτως ειπεν, δηλων, οτι τουτον μονον εκεκτητο· πωλησας ηνεγκε το χρημα,
και εθηκε παρα τους ποδας των αποστολων. Ἀνηρ δε τις ονοματι Ἀνανιας, συν
Σαπφειραι τηι γυναικι αυτου, επωλησε κτημα, και ενοσφισατο απο της τιμης,
συνειδυιας και της γυναικος· και ενεγκας μερος τι, παρα τους ποδας των αποστολων
εθηκε. Το δεινον, οτι μετα συγκαταθεσεως η αμαρτια, και ουδεις ετερος ᾔδει το
γενομενον. Ποθεν επηλθε τωι ταλαιπωρωι τουτωι και αθλιωι τουτο εργασασθαι; Ειπε
δε ο Πετρος· Ἀνανια, δια τι επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου ψευσασθαι σε το
Πνευμα το αγιον, και νοσφισασθαι απο της τιμης του χωριου; Ὅρα και νυν μεγα
σημειον γενομενον, και πολλωι πλεον εκεινου του προτερου. Ουχι μενον σοι εμενε,
και πραθεν επι τηι σηι εξουσιαι υπηρχε; Τουτεστι, Μη γαρ αναγκη τις ην και βια; μη
γαρ ακοντας υμας ελκομεν; Τι οτι εθου εν τηι καρδιαι σου το πραγμα τουτο; Ουκ
εψευσω ανθρωποις, αλλα τωι Θεωι. Ἀκουων δε ο Ἀνανιας τους λογους τουτους,
πεσων εξεψυξεν. Ὁραις, ποθεν μειζον το σημειον τουτο; Ἀπο του ανελειν, απο του τα
εν διανοιαι ειδεναι, και τα λαθραι γεγονοτα. Ἐγενετο δε φοβος μεγας επι παντας τους
ακουοντας ταυτα. Ἀνασταντες δε οι νεωτεροι συνεστειλαν αυτον, και εξενεγκαντες
εθαψαν. Ἐγενετο δε ως ωρων τριων διαστημα, και η γυνη αυτου μη ειδυια το
γεγονος εισηλθεν. Ἀπεκριθη δε αυτηι ο Πετρος· Ειπε μοι, ει τοσουτου το χωριον
απεδοσθε; Ταυτην εβουλετο 60.100 σωσαι· εκεινος γαρ ην ο αρχηγος της αμαρτιας.
Και δια τουτο αυτηι διδωσι ταχα καιρον απολογιας, και εξουσιαν μετανοιας. ∆ιο και
λεγει· Ειπε μοι, ει τοσουτου το χωριον απεδοσθε; Ἡ δε ειπε, Ναι τοσουτου. Ὁ δε
Πετρος ειπε προς αυτην· Τι οτι συνεφωνηθη υμιν πειρασαι το Πνευμα το αγιον; Ἰδου
οι ποδες των θαψαντων τον ανδρα σου επι τηι θυραι, και εξοισουσι σε. Ἔπεσε δε
παραχρημα παρα τους ποδας αυτου, και εξεψυξεν. Εισελθοντες δε οι νεανισκοι ευρον
αυτην νεκραν, και εξενεγκαντες εθαψαν προς τον ανδρα αυτης. Και εγενετο φοβος
μεγας εφ' ολην την Ἐκκλησιαν, και επι παντας τους ακουοντας ταυτα. Μετα το
γενεσθαι τον φοβον αυτων, πλειονα σημεια εποιουν· και οτι εποιουν, ακουε. ∆ια δε
των χειρων των αποστολων εγινετο σημεια και τερατα εν τωι λαωι πολλα. Και ησαν
ομοθυμαδον απαντες εν τηι στοαι Σολομωντος· των δε λοιπων ουδεις ετολμα
κολλασθαι αυτοις, αλλ' εμεγαλυνεν αυτους ο λαος. Εικοτως. Και γαρ ο Πετρος ην
λοιπον φοβερος, κολαζων και τα εις νουν εξελεγχων· ωι και μαλλον προσεκειντο δια
τε το σημειον, και την πρωτην δημηγοριαν, και την δευτεραν, και την τριτην. Αυτος
γαρ και το σημειον ειργασατο το πρωτον, και το δευτερον, και το νυν, οπερ εμοι και
διπλουν, αλλ' ουχ απλως εν τι και μονον ειναι δοκει· εν μεν, το τα κατα διανοιαν
ελεγξαι· δευτερον δε, το ανελειν προσταγματι. Μαλλον δε προσετιθεντο
πιστευοντες, φησιν, τωι Κυριωι πληθη ανδρων τε και γυναικων, ωστε κατα τας
πλατειας εκφερειν τους ασθενεις, και τιθεναι επι των κλινων και κραββατων, ινα
ερχομενου Πετρου καν η σκια επισκιασηι τινι αυτων. Τουτο επι του Χριστου ου
γεγονεν· οθεν και οραιν νυν εστιν εργωι το υπ' αυτου ειρημενον εξελθον. Ποιον δη
τουτο; Ὁ πιστευων εις εμε, τα εργα, α εγω ποιω, κακεινος ποιησει, και μειζονα
τουτων ποιησει. Συνηρχετο δε και το πληθος των περιξ πολεων εις Ἱερουσαλημ,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

68

φεροντες ασθενεις και οχλουμενους υπο πνευματων ακαθαρτων, οιτινες
εθεραπευοντο απαντες. Συ δε μοι σκοπει, πως αυτοις ο βιος υφαινεται πας δια των
εναντιων. Οιον, αθυμια πρωτη γεγονε δια την αναληψιν του Χριστου, ειτα ευθυμια
δια την 60.101 του Πνευματος καθοδον· παλιν αθυμια δια τους χλευαζοντας, ειτα
ευθυμια δια τους πιστους και το σημειον· παλιν αθυμια δια το κατασχεθηναι, ειτα
ευθυμια δια της απολογιας. Παλιν ενταυθα και ευθυμια και αθυμια. Ὅτι μεν γαρ
ησαν λαμπροι, και ο Θεος αυτοις απεκαλυψεν, ευθυμια· οτι δε τους αυτων ανηιρουν,
αθυμια. Παλιν ευθυμια απο της λαμπροτητος· παλιν αθυμια απο του αρχιερεως. Και
διολου τουτο σκοπουμενοις ιδειν δυνατον· και επι των παλαιων δε ουτως ευροι τις
αν. Ἴδωμεν δε ανωθεν τα ειρημενα. Ἐπωλουν, φησι, και εφερον τας τιμας, και
ετιθουν παρα τους ποδας των αποστολων. Ὅρα μοι, αγαπητε, πως ου τοις
αποστολοις επετρεπον πωλειν, αλλ' αυτοι επωλουν, και τας τιμας εκεινοις εδιδοσαν.
Ἀλλ' ουχ ουτως ο Ἀνανιας, αλλ' υφαιρειται τι της τιμης ου απεδοτο αγρου· διο και
τιμωρειται ως το πραγμα μη καλως διαθεμενος, και κλεπτων τα εαυτου φωραθεις.
Ουτος και των νυν ιερεων ηψατο ο λογος, και σφοδρα κατα κρατος. Ἐπει δε συνηιδει
τωι γενομενωι και η τουτου γυνη, δια τουτο και αυτην εξεταζει. βʹ. Ἀλλ' ισως ειποι τις
αν, οτι σφοδρα πικρως αυτηι εχρησατο. Τι λεγεις; ειπε μοι, ποια πικρια; Ει ξυλα τις
συλλεξας καταλευεται, πολλωι μαλλον ο ιεροσυλος· και ταυτα γαρ ιερα λοιπον ην τα
χρηματα. Ουκουν ο ελομενος τα αυτου πωλησαι και διαδουναι, ειτα λαβων,
ιεροσυλος αν ειη. Ει δε ο εκ των αυτου λαβων, ιεροσυλος, πολλωι μαλλον ο εκ των
αλλοτριων. Μη γαρ, επειδη νυν μη γινεται τουτο, και επεται παρα ποδας η κολασις,
νομισητε ατιμωρητι ταυτα γινεσθαι. Ὁραις, οτι τουτο εγκαλειται, οτι ποιησας αυτα
ιερα χρηματα, τοτε ελαβε; Μη γαρ ουκ ηδυνασο, φησι, και μετα το πωλησαι αυτα ως
ιδιοις αποχρησασθαι; μη γαρ εκωλυθης; δια τι μετα το υποσχεσθαι λαμβανεις; Ὅρα,
πως ευθεως εξ αρχης επεθετο ο διαβολος μεταξυ σημειων γενομενων και θαυματων
τοσουτων· μαλλον δε πως και ουτος υπ' αυτου επωρωθη. Τοιουτον τι και εν τηι
Παλαιαι γεγονεν, οτε ο Χαρμι το αναθημα κλεψας εαλω· αλλ' ομως εγνως και εκει
μεθ' οσης εκδικιας διωρθωθη το πραγμα. Ἱεροσυλια γαρ σφοδρα χαλεπον, αγαπητε,
και πολλης γεμον καταφρονησεως. Ουτε πωλησαι ηναγκασαμεν, φησιν, ουτε
πωλησαντα δουναι τα χρηματα· συ ειλου εξ οικειας προαιρεσεως· τι τοινυν εκλεψας
απο των ιερων χρηματων; ∆ια τι επληρωσε, φησιν, ο Σατανας την καρδιαν σου; Και
ει ο Σατανας τουτο εποιησε, τι αυτος εγκαλειται; Αιτιος γεγονε δεξαμενος αυτου την
ενεργειαν, και πληρωθεις. Ἀλλ' εδει διορθωσαι, φησιν. Ἀλλ' ουκ αν διωρθωθη· ο γαρ
τοιαυτα ορων και μη κερδανας, πολλωι μαλλον ουκ αν ετερως εκερδανεν. Ουκ εδει
τοινυν απλως παρελθειν το γεγονος, αλλ' ως σηπεδονα τινα εκτμηθηναι, ινα μη τωι
λοιπωι λυμηνηται σωματι. Νυν μεν γαρ και ουτος ωφεληται μη προελθων περαιτερω
κακιας, και οι λοιποι σπουδαιοτεροι γενομενοι· τοτε δε αν τουναντιον συνεβη. ∆ια
τουτο πρωτον ελεγχει, και δεικνυσιν, οτι ουκ ελαθεν αυτον το γεγονος, και τοτε
καταδικαζει. ∆ια τι γαρ, φησι, τουτο πεποιηκας; ηθελες εχειν; Ἔδει εχειν εξ αρχης,
και μη υποσχεσθαι· νυν δε λαβων μετα το αναθεσθαι, μειζονα την ιεροσυλιαν
ειργασω. Ὁ μεν γαρ τα των αλλων λαμβανων, ισως αλλοτριων επιθυμησας
λαμβανει· σοι δε εξην εχειν τα σα. Τι τοινυν εποιησας αυτα ιερα, και τοτε ελαβες;
Ἀπο πολλης καταφρονησεως τουτο 60.102 πεποιηκας. Ουκ εχει το γενομενον
συγγνωμην, εκτος εστιν απολογιας. Μηδεις δε σκανδαλιζεσθω, ει τινες και νυν εισιν
ιεροσυλοι. Ει γαρ τοτε ησαν, πολλωι μαλλον νυν, οτε πολλα τα κακα. Ἀλλ'
ελεγχωμεν αυτους επι παντων, ινα και οι λοιποι φοβον εχωσιν. Ὁ Ἰουδας ιεροσυλος
ην· αλλ' ουκ εσκανδαλισε τουτο τους μαθητας. Ὁραις, οσα κακα η των χρηματων
επιθυμια ποιει; Και εγενετο, φησι, φοβος μεγας επι παντας τους ακουοντας ταυτα.
Ἐκεινος ετιμωρηθη, και αλλοι εκερδαναν. Ὥστε ουχ απλως τουτο οικονομειται·
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

69

καιτοι δε σημειων αλλων προτερον γενομενων, ομως ουκ ην φοβος τοιουτος. Ουτως
αληθες εστιν εκεινο, οτι Γινωσκεται Κυριος κριματα ποιων. Ουτω και επι της
κιβωτου γεγονεν· Ὀζαν ετιμωρηθη, και εγενετο τοις αλλοις φοβος. Ἀλλ' εκει μεν
φοβηθεις ο βασιλευς απωσατο την κιβωτον· ενταυθα δε ουτοι μαλλον
προσεκτικωτεροι γινονται. Ειδες, πως ουκ εκαλεσε αυτον ο Πετρος, αλλ' ανεμεινεν
ωστε εισελθειν· ουδε των αλλων τις ετολμησεν εξειπειν το γεγονος. Τουτο φοβος
διδασκαλου, τουτο τιμη μαθητων, τουτο υπακοη. Τριων ωρων διαστημα. Και ουκ
εμαθεν η γυνη, ουδε εξειπε τις των παροντων, καιτοι γε ικανον ην εξηχθηναι· αλλ'
εφοβουντο. Τουτο γουν και θαυμαζων ο συγγραφευς λεγει, οτι Μη ειδυια το
γεγονος, εισηλθε. Καιτοι γε απο τουτου ενην μαθειν, οτι οιδε τα λανθανοντα. ∆ια τι
γαρ μηδενα ερωτησας, υμας ερωται; Ἢ δηλον, οτι ως ειδως; Ἀλλ' η πολλη πωρωσις
ουκ ειασεν αυτην το εγκλημα αποδυσασθαι, αλλα μετα αυθαδειας πολλης
αποκρινεται· ενομιζε γαρ προς ανθρωπον διαλεγεσθαι. Το δεινον τουτο, οτι ως εκ
μιας βουλης επι την αμαρτιαν ηλθον, η ωσπερ απο συνθηκης τινος. Τι οτι
συνεφωνηθη υμιν, φησι, πειρασαι το Πνευμα το αγιον; Ἰδου οι ποδες των θαψαντων
τον ανδρα σου επι την θυραν, και εξοισουσι σε. Προτερον αυτην διδασκει το
αμαρτημα, και τοτε δεικνυσιν, οτι δικαιως τα αυτα πεισεται τωι ανδρι· επειδη και τα
αυτα ημαρτε. Και πως, φησι, Παραχρημα επεσε παρα τους ποδας αυτου, και
εξεψυξεν; Ὅτι πλησιον ειστηκει. Ουτως αυτοι καθ' εαυτων την τιμωριαν
επεσπασαντο. Τις λοιπον ουκ αν εξεπλαγη; τις ουκ αν εδεισε τον αποστολον; τις ουκ
αν εθαυμασε; Και ησαν ομοθυμαδον, φησιν, απαντες εν τηι στοαι Σολομωντος. Ἐκ
τουτου δηλον, οτι ουκ εν οικιαι, αλλα το ιερον καταλαβοντες εκει διετριβον· ουτε
μην λοιπον ακαθαρτων απτεσθαι εφυλαττοντο, αλλ' απλως ηπτοντο των νεκρων.
Και ορα, πως εν μεν τοις οικειοις εισι σφοδροι, εν δε τοις αλλοτριοις ου κεχρηνται τηι
δυναμει. Μαλλον δε, φησι, προσετιθεντο πιστευοντες τωι Κυριωι πληθη ανδρων τε
και γυναικων· ωστε κατα τας πλατειας τιθεναι τους ασθενεις επι κλινων και
κραββατων, ινα ερχομενου Πετρου καν η σκια επισκιασηι τινι αυτων. γʹ. Πολλη των
προσιοντων η πιστις, και μειζων η επι του Χριστου. Ποθεν δη τουτο γεγονεν; Ἀπο
του τον Χριστον αποφηνασθαι και ειπειν· Ὁ πιστευων εις εμε, τα εργα, α εγω ποιω,
ποιησει, και μειζονα ποιησει. Μενοντων γαρ αυτων εκει και ου περιιοντων, εφερον
παντες επι των κλινων και κραββατων ους ειχον ασθενεις, και παντοθεν αυτοις
συνηγετο το θαυμα, απο των πιστευσαντων, απο των θεραπευθεν 60.103 των, απο
του κολασθεντος, απο της παῤρησιας της προς εκεινους, απο της αρετης των ουχ
απλως πιστευσαντων· ου γαρ δη των σημειων ην μονον το γενομενον. Ει γαρ και
αυτοι μετριαζοντες τουτωι το παν λογιζονται, λεγοντες εν τωι ονοματι του Χριστου
ταυτα ποιειν, αλλα και ο βιος και η αρετη των ανδρων τουτο πεποιηκε. Σκοπει δε,
πως αριθμον ενταυθα των πιστευσαντων ου λεγει, αφεις εξ εαυτου τον ακροατην
συλλογιζεσθαι· ουτως εις πληθος απειρον επετεινε τα της πιστεως. Ἐντευθεν και η
αναστασις μαλλον εκηρυττετο. Ουδεις δε αυτοις ετολμα κολλασθαι, αλλ'
εμεγαλυνεν αυτους ο λαος. Τουτο λεγει, δεικνυς, οτι ουκ ετι λοιπον ησαν
ευκαταφρονητοι καθαπερ και προτερον· και οτι εν βραχει καιρωι, και μιαι ροπηι
τοσαυτα γεγονεν υπο του αλιεως και ιδιωτου. Ουρανος ουν λοιπον ην η γη, και
πολιτειας, και παῤρησιας, και θαυματων, και παντων ενεκεν· και καθαπερ αγγελοι
ουτως εθαυμαζοντο, προς ουδεν επιστρεφομενοι, ου προς γελωτα, ου προς απειλας,
ου προς κινδυνους. Ου μονον δε δια τουτο, αλλ' οτι σφοδρα φιλανθρωποι και
κηδεμονικοι τυγχανοντες, τοις μεν χρημασιν εβοηθουν, τοις δε θεραπειαι σωματων.
∆ια τι επληρωσεν ο Σατανας την καρδιαν σου; Μονονουχι απολογειται ο Πετρος
μελλων κολασειν αυτον, και τους αλλους παιδευει. Ἐπειδη γαρ σφοδρα φορτικον
εμελλε φαινεσθαι το γενομενον, δια δη τουτο και επ' αυτου τουτου και επι της
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

70

γυναικος φοβερον ποιει το δικαστηριον. Ει δε ασυγγνωστα αμαρτοντας μη τοιαυτην
δικην απηιτησεν αμφοτερους, ποση εντευθεν καταφρονησις Θεου ουκ αν γεγονεν;
Ὅτι δε δια τουτο, δηλον απο του μη ευθεως επι τιμωριαν ελθειν, αλλα δειξαι
πρωτον την αμαρτιαν. Ὅθεν ουδεις εστεναξεν, ουδεις ανυμωξεν, αλλα παντες
εφοβηθησαν. Εικοτως δε, της πιστεως αυτων επιτεινομενης, και τα σημεια πλειω
εγινετο, και πολυς και παρα τοις οικειοις ο φοβος ην, επειδη ουχ ουτω τα των
εξωθεν ημας θορυβει, ως τα των οικειων. Ἂν ουν ωμεν προς αλληλους
συγκεκροτημενοι, ουδεις εσται ημιν πολεμων· ωσπερ, αν απ' αλληλων διιστωμεθα,
το εναντιον παντες ημιν επιθησονται. Ἀπο τουτου κακεινοι λοιπον εθαῤρουν, και
μετα παῤρησιας και εις αγοραν ενεβαλλον, και εν μεσωι των εχθρων και εκρατουν·
και επληρουτο εκεινο το ειρημενον, Κατακυριευε εν μεσωι των εχθρων σου· ο και
μειζονος αποδειξις δυναμεως ην, οτι κατεχομενοι, δεσμουμενοι, τοιαυτα επραττον.
Ει ουν οι μονον ψευσαμενοι τοιαυτα επαθον, οι και επιορκουντες τι ου πεισονται;
Μαλλον δε ει απλως ειπουσα η γυνη, Ναι τοσουτου, τοιαυτην εδωκε δικην, και ουκ
εξεφυγεν· εννοησατε οι ομνυοντες και επιορκουντες, τινος αν ειητε αξιοι κολασεως;
Ευκαιρον και απο της Παλαιας δειξαι το χαλεπον της επιορκιας τημερον. ∆ρεπανον,
φησι, πετομενον ην, πλατους πηχεων δεκα. Το πετομενον την ταχιστην εφοδον της
τιμωριας δηλοι την τοις ορκοις παρεπομενην· το δε πηχεων τουτο δεκα ειναι το
πλατος και το μηκος, το σφοδρον σημαινει και το μεγεθος των κακων· το δε απ'
ουρανου πετεσθαι, το εκ του ανωθεν δικαστηριου την ψηφον φερεσθαι· το δε
δρεπανοειδες, το αφυκτον της τιμωριας. Καθαπερ γαρ δρεπανον εις τραχηλον
εμπεσον ουκ αν καθ' εαυτο ανελκυσθειη, μενει δε πως ετι και αποτεμνομενης της
κεφαλης· ουτω και η δικη τοις ομνυουσιν επιουσα, φοβερα τις εστι, και ουκ αν
αποσταιη μη προτερον 60.104 εργασαμενη το αυτης. Ει δε διαφευγομεν ομνυοντες,
μη θαῤρωμεν· επι γαρ κακωι τωι ημετερωι τουτο γινεται Ἐπει τι νομιζετε; ποσοι μετα
Ἀνανιαν και Σαπφειραν τα αυτα εκεινοις ετολμησαν, και ου τα αυτα επαθον; Και
πως, φησιν, ουκ επαθον; Ουκ επειδη συνεχωρηθη αυτοις, αλλ' επειδη μειζονι
τηρουνται κακωι. δʹ. Ὥστε οι πολλα πταιοντες, μη κολαζομενοι, μαλλον η
κολαζομενοι, φοβεισθαι και δεδοικεναι οφειλουσιν· αυξεται γαρ αυτοις τα της
τιμωριας δια της ατιμωρησιας και της μακροθυμιας του Θεου. Μη τουτο τοινυν
ιδωμεν, οτι ου κολαζομεθα, αλλ' ει μη ημαρτομεν· ει δε αμαρτανοντες ου
κολαζομεθα, μαλλον τρεμειν οφειλομεν. Ειπε μοι, αν τινα δουλον εχηις, και απειληις
αυτωι μονον, και ου τυπτηις, ποτε μαλλον φοβειται, ποτε φευγει, ποτε δραπετευει;
ουχ οταν απειληις μονον; Ὅθεν και αλληλοις παραινουμεν, μη απειλειν συνεχως,
ωστε μη τωι φοβωι μαλλον κατασεισαι την ψυχην, ωστε μη σπαραττειν αυτον πλεον
των πληγων. Ἄλλως δε και εκει μεν προσκαιρος η τιμωρια, ενταυθα δε διηνεκης.
Μη τοινυν ει μηδεις τα του δρεπανου πασχει, νυν τουτο ιδηις, αλλ' εκεινο εννοησον,
ει τοιαυτα ποιει· επει πολλα γινεται νυν οια επι του κατακλυσμου, αλλα
κατακλυσμος ου γεγονε· γεεννα γαρ ηπειληται, και τιμωρια. Πολλοι αμαρτανουσιν
οια τα επι των Σοδομων, αλλα πυρ ουκ ηλθεν υετου· πυρινος γαρ ητοιμασται
ποταμος. Πολλοι τα του Φαραω ετολμησαν· αλλ' ουκ επαθον τα του Φαραω, ουδε
κατεποντισθησαν εις Ἐρυθραν θαλασσαν· το γαρ πελαγος αυτους μενει το της
αβυσσου, ενθα ου μετα αναισθησιας η τιμωρια, ουδε αποπνιγηναι ενι, αλλ' επι πλεον
κολαζομενους, τηγανιζομενους, απαγχονιζομενους αναλισκεσθαι. Πολλοι τα των
Ἰσραηλιτων ετολμησαν· αλλ' ουκ εφαγον αυτους οφεις· μενει γαρ αυτους ο σκωληξ
ο ατελευτητος. Πολλοι τα του Γιεζη ετολμησαν· αλλ' ουκ ελεπρωθησαν· μενει γαρ
αυτους αντι της λεπρας το διχοτομηθηναι, και τεθηναι μετα των υποκριτων. Πολλοι
και ωμοσαν και επιωρκησαν· ει δε και διεφυγον, μη θαῤρωμεν· μενει γαρ αυτους ο
βρυγμος των οδοντων. Και ενταυθα δε ταχα πεισονται, και ου φευξονται, ει και μη
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

71

παρα ποδας, αλλ' εφ' ετεροις αμαρτημασιν, ινα και χαλεπωτερα η τιμωρια ηι· επει και
ημεις πολλακις αφορμας λαβοντες απο μικρων, και υπερ μεγαλων το παν κενουμεν.
Ὥστε οταν ιδηις τι σοι συμβαν, αναμνησθητι σου της αμαρτιας εκεινης. Τουτο γαρ επι
των υιων του Ἰακωβ γεγονε. Μνημονευετε των αδελφων του Ἰωσηφ· επωλησαν τον
αδελφον, σφαξαι επεχειρησαν, μαλλον δε και εσφαξαν οσον το επ' αυτοις·
ηπατησαν, ελυπησαν τον γεροντα· ουδεν επαθον. Μετα πλειονα γουν ετη περι των
εσχατων εκινδυνευσαν, και της αμαρτιας ταυτης υπομιμνησκονται. Και οτι ου
στοχασμος το ειρημενον, ακουε αυτων τι φασι· Ναι· εν αμαρτιαι γαρ εσμεν περι του
αδελφου ημων. Ουτω δη και συ, οταν τι συμβηι, ειπε, ναι, εν αμαρτιαι εσμεν, οτι ουκ
ηκουσαμεν του Χριστου, οτι ωμοσαμεν· αι πολυορκιαι, και αι επιορκιαι επι την
κεφαλην μου ηλθον. Ουκουν εξομολογησαι· και γαρ κακεινοι εξωμολογησαντο, και
εσωθησαν. Τι γαρ, ει μη παραχρημα επεισιν η τιμωρια; επει και ο Ἀχααβ δια του
Ναβουθαι ουκ ευθεως παρα την αμαρτιαν επαθεν απερ επαθε. ∆ια τι δε τουτο
γινεται; ∆ιδωσι σοι προθεσμιαν ο Θεος, ωστε απονιψασθαι· οταν δε επιμενηις, επαγει
60.105 λοιπον την τιμωριαν. Ειδετε, τι επαθον οι ψευδομενοι; Ουκουν εννοησατε, τι
πεισονται και οι επιορκουντες· εννοησατε, και αποστητε. Ουκ εστιν ομνυντα μη
επιορκειν, και εκοντα και ακοντα· ουκ εστιν επιορκουντα σωθηναι. Ἀρκει μια
επιορκια το παν εργασασθαι, και ολοκληρον ημιν την τιμωριαν επαγαγειν. 60.106
∆ια δη τουτο προσεχωμεν, παρακαλω, εαυτοις, ινα την εντευθεν κολασιν
διαφυγοντες, της παρα του Θεου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και οικτιρμοις
του μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.105 ΟΜΙΛΙΑ ΙΓʹ. Ἀναστας δε ο αρχιερευς, και παντες οι συν αυτωι, η
ουσα αιρεσις των Σαδδουκαιων, επλησθησαν ζηλου, και επεβαλον τας
χειρας αυτων επι τους αποστολους, και εθεντο αυτους εν τηρησει
δημοσιαι.
αʹ. Ουδεν ιταμωτερον κακιας, ουδεν τολμηροτερον. Πειραι μαθοντες την
αυτων ανδρειαν εξ ων επεχειρησαν προτερον, ομως επιχειρουσι, και παλιν
επισυνιστανται. Τι εστιν, Ἀναστας δε ο αρχιερευς, και παντες οι συν αυτωι; ∆ιηγερθη,
φησι, κινηθεις επι τοις γενομενοις. Και επεβαλον τας χειρας αυτων επι τους
αποστολους, και εθεντο αυτους εν τηρησει δημοσιαι. Νυν σφοδροτερον αυτοις
επιτιθενται. Ουκ ευθεως δε αυτους εκριναν, προσδοκωντες παλιν αυτους πραους
εσεσθαι. Και ποθεν δηλον, οτι σφοδροτερον αυτοις επετεθησαν; Ἀπο του θειναι
αυτους εις τηρησιν δημοσιαν. Παλιν περιπιπτουσι κινδυνοις, και παλιν της παρα του
Θεου απολαυουσι ροπης· και οπως, ακουε των εξης· Ἄγγελος δε Κυριου δια της
νυκτος ανεωιξε τας πυλας της φυλακης, εξαγαγων τε αυτους, ειπε· Πορευεσθε, και
σταθεντες λαλειτε εν τωι ιερωι τωι λαωι παντα τα ρηματα της ζωης ταυτης. Τουτο και
εις εκεινων παραμυθιαν γεγονε, και εις τουτων ωφελειαν και διδασκαλιαν. Και ορα,
οπερ επι του Χριστου, τουτο και νυν γινομενον. Γινομενα μεν γαρ δηπου τα θαυματα
ουκ αφιησιν αυτους ιδειν, αφ' ων δ' αν μαθοιεν, ταυτα κατασκευαζει· οιον επι της
αναστασεως της αυτου ουκ αφηκεν αυτους ιδειν πως ανεστη· αναξιοι γαρ του
ταυτην ιδειν ησαν· αλλα δεικνυσιν αφ' ων τουτο ειργασατο. Ὁμοιως και επι του
οινου του απο του υδατος γενομενου, ου βλεπουσιν οι ανακειμενοι· εμεθυον γαρ· και
την κρισιν επιτρεπει ετεροις. Ουτω δη και ενταυθα. Ἐξαγομενους μεν γαρ αυτους
ουχ ορωσι, τεκμηρια δε, αφ' ων ηδυναντο καταμαθειν τα γενομενα, ειδον. Τι δηποτε
δε και κατα την νυκτα αυτους εξεβαλε; Ὅτι ουτω μαλλον η εκεινως επιστευθησαν·
αλλως τε και οτι ουκ αν επι το ερωτησαι ηλθον· ουτε μην ετερως αν και αυτοι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

72

επιστευσαν. Ουτω και επι των παλαιων γεγονεν, οιον επι του Ναβουχοδονοσορ·
ειδεν αινουντας τον Θεον επι της καμινου τους παιδας, και τοτε εις εκπληξιν ηλθε.
∆εον τοινυν και τουτους ερωτησαι πρωτον, Πως εξηλθετε, οι δε ως ουδενος
γενομενου ερωτωσι λεγοντες· Ουχι παραγγελιαι παρηγγειλαμεν υμιν μη λαβειν; Και
ορα, πως δι' ετερων μανθανουσιν απαντα. Ὁρωσι γαρ κεκλεισμενην την φυλακην
μετα ασφαλειας, και τους φυλακας εστωτας προ των θυρων. Ἀκουσαντες δε,
εισηλθον υπο τον ορθρον εις το ιερον και εδιδασκον. Παραγενομενος δε ο αρχιερευς,
και οι συν αυτωι, συνεκαλεσαν το συνεδριον, και πασαν την γερουσιαν των υιων
Ἰσραηλ· και απεστειλαν εις το δεσμωτηριον αχθηναι αυτους. Παραγενομενοι δε οι
υπηρεται ουχ ευρον αυτους εν τηι φυλακηι· αναστρεψαντες 60.106 δε απηγγειλαν,
λεγοντες, οτι το μεν δεσμωτηριον ευρομεν κεκλεισμενον εν πασηι ασφαλειαι, και
τους φυλακας εστωτας προ των θυρων· ανοιξαντες δε εσω ουδενα ευρομεν. ∆ιπλη η
ασφαλεια ωσπερ επι του ταφου, και η σφραγις και οι ανθρωποι. Ὅρα, πως ησαν
θεομαχοι. Ταυτα ανθρωπινα, ειπε μοι, τα επ' αυτων γενομενα; Τις αυτους εξηγαγε
των θυρων κεκλεισμενων; πως εξηλθον των φυλακων προ των θυρων εστωτων;
Ὄντως μαινομενων και μεθυοντων τα ρηματα. Ους ου κατεσχε φυλακη, και δεσμα,
και θυραι κεκλεισμεναι, τουτων προσεδοκησαν περιεσεσθαι, παιδων ανοητων
πραγμα παθοντες. Οι υπηρεται γουν αυτων δια τουτο παραγινονται, και ομολογουσι
το γεγονος, ινα πασαν αυτοις αποκλεισωσι προφασιν. Ὁραις σημεια επι σημειοις
διαφορα, τα μεν υπ' αυτων, τα δε εις αυτους γενομενα, α και λαμπροτερα ην; Καλως
ουδε ευθεως αυτοις εμηνυθη, αλλα προτερον εν αποριαι γεγονοσιν, ινα
διασκεψαμενοι θειαν ειναι δυναμιν, ουτω μαθωσιν απαντα. Ὡς δε ηκουσαν τους
λογους τουτους ο τε αρχιερευς και ο στρατηγος του ιερου και οι αρχιερεις,
διηπορουν περι αυτων τι αν γενοιτο τουτο. Παραγενομενος δε τις απηγγειλεν
αυτοις, οτι ιδου οι ανδρες, ους εθεσθε εν τηι φυλακηι, εισιν εν τωι ιερωι εστωτες και
διδασκοντες τον λαον. Τοτε απελθων ο στρατηγος συν τοις υπηρεταις, ηγαγεν
αυτους ου μετα βιας· εφοβουντο γαρ τον λαον, ινα μη λιθασθωσιν. Ὢ της ανοιας!
Ἐφοβουντο, φησι, τον οχλον. Τι γαρ αυτους ο οχλος ωφελει; ∆εον τον Θεον
φοβηθηναι τον καθαπερ πτηνους αει των χειρων αυτους εξαρπαζοντα των εκεινων·
οι δε μαλλον τον οχλον φοβουνται. Ὁ δε αρχιερευς επηρωτησεν αυτους, λεγων·
Ουχι παραγγελιαι παρηγγειλαμεν υμιν μη διδασκειν επι τωι ονοματι τουτωι; Και ιδου
επληρωσατε την Ἱερουσαλημ της διδαχης υμων, και βουλεσθε επαγαγειν εφ' ημας
το αιμα του ανθρωπου τουτου. Τι ουν οι αποστολοι; Παλιν μετ' επιεικειας αυτοις
διαλεγονται· καιτοι γε ενην ειπειν· Τινες γαρ εστε υμεις αντιδιαταττομενοι τωι Θεωι;
Ἀλλα τι; Παλιν εν ταξει παραινεσεως και συμβουλης, και μετα επιεικειας πολλης
αποκρινονται. Ἀποκριθεις δε Πετρος και οι αποστολοι ειπον· Πειθαρχειν δει Θεωι
μαλλον η ανθρωποις. Πολλη η φιλοσοφια και τοιαυτη, οτι εντευθεν δεικνυουσι και
αυτους μαχομενους τωι Θεωι. Ὁ Θεος των πατερων ημων ηγειρεν Ἰησουν, ον υμεις
διεχειρισασθε κρεμασαντες επι ξυλου. Τουτον ο Θεος αρχηγον και Σωτηρα υψωσε τηι
δεξιαι αυτου, δουναι μετανοιαν τωι Ἰσραηλ και αφεσιν αμαρτιων. Ὃν υμεις ανειλετε,
φησιν, ο Θεος ηγειρε. Και ορα, τωι Πατρι το παν παλιν ανατιθεασιν, ινα μη δοξηι
αλλοτριος ειναι του Πατρος. Και υψωσε, φησι, τηι δεξιαι αυτου. Ουχ απλως την
αναστασιν τουτο μονην, αλλα και την υψωσιν, τουτεστι, την αναληψιν, δηλοι. Του
δουναι μετανοιαν τωι Ἰσραηλ. 60.107 βʹ. Ὅρα παλιν το κερδος και εν ταξει απολογιας
διδασκαλιαν απηρτισμενην. Και ημεις εσμεν αυτου μαρτυρες των ρηματων τουτων.
Πολλη η παῤρησια. Ειτα αξιοπιστον [λοιπον] τον λογον ποιων, επηγαγε· Και το
Πνευμα δε το αγιον, ο εδωκεν ο Θεος τοις πειθαρχουσιν αυτωι. Ὁραις, πως ουχι μονον
τηι εαυτων, αλλα και τηι του Πνευματος μαρτυριαι κεχρηνται; Και ουκ ειπον, Ὃ
εδωκεν ημιν, αλλα, Τοις πειθομενοις· αμα μεν μετριαζοντες, αμα δε μεγα αυτο
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

73

δεικνυντες, και δηλουντες, οτι και αυτοις δυνατον λαβειν. Ὅρα, πως και δι' εργων
και δια ρηματων επαιδευοντο, και ου προσειχον, ινα δικαια αυτοις η κατακρισις
γενηται. ∆ια γαρ τοι τουτο και ο Θεος συνεχωρει αγεσθαι αυτους εις δικαστηριον,
ινα και εκεινοι παιδευωνται, ει γε μανθανειν εβουλοντο, και οι αποστολοι εις
παῤρησιαν αλειφωνται. Οι δε ακουσαντες, διεπριοντο, και εβουλοντο ανελειν
αυτους. Ὅρα κακιας υπερβολην. ∆εον εφ' οις ηκουσαν καταπλαγηναι, οι δε
διαπριονται, και βουλευονται εικη ανελειν. Ἀλλ' αναγκαιον λοιπον ανωθεν ιδειν τα
ανεγνωσμενα. Ἄγγελος δε Κυριου δια της νυκτος ηνοιξε τας πυλας της φυλακης, και
εξαγαγων αυτους ειπεν· Πορευεσθε, και σταθεντες λαλειτε εν τωι ιερωι τωι λαωι παντα
τα ρηματα της ζωης ταυτης. Ἐξαγαγων· ουκ αυτος απαγει αυτους, αλλ' αφιησιν·
ωστε και ταυτηι αυτων γνωσθηναι το ακαταπληκτον, ο και εδειξαν νυκτος
εισελθοντες εις το ιερον και διδασκοντες. Ει δε εξεβαλον αυτους οι φυλακες, ως
εκεινοι ενομιζον, εφυγον αν, ει γε πεισθεντες εξηλθον· μαλλον δε, ει εξεβαλον
αυτους εκεινοι, ουκ αν εις το ιερον εστησαν, αλλ' απεδρασαν αν. Τουτο δε ουδεις
ουτως ανοητος ωστε μη συνιδειν. Ουχι παραγγελιαι παρηγγειλαμεν υμιν, φησι; Ει
μεν ουν και αυτοι επεισθησαν υμιν, καλως ευθυνετε· ει δε και εξ εκεινου ειπον μη
πεισθησεσθαι, περιτται αι ευθυναι, περιτται και αι παραγγελιαι. Ὅρα εγκληματων
ανακολουθιαν, και υπερβαλλουσαν ανοιαν. Φονικας λοιπον βουλονται δειξαι τας
προαιρεσεις των Ἰουδαιων, ως ου δι' αληθειαν ταυτα ποιουντων, αλλ' ωστε
αμυνασθαι βουλομενων. ∆ια τουτο και ουδε θρασεως αυτοις αποκρινονται οι
αποστολοι· διδασκαλοι γαρ ησαν· καιτοι τις ουκ αν την πολιν απασαν
αναρτησαμενος, και τοσαυτης απολαυων χαριτος, ειπεν αν δη τι και εφθεγξατο
μεγα; Ἀλλ' ουχ ουτοι· ου γαρ ωργιζοντο, αλλ' ηλεουν αυτους και εδακρυον, και
εσκοπουν, οπως αυτους απαλλαξωσι της πλανης και του θυμου. Και ουκ ετι λεγουσι
προς αυτους· Ὑμεις κρινατε· αλλ' αποφαινονται λεγοντες· Ὃν ο Θεος ηγειρε· δια
τουτου δηλουντες, οτι κατα γνωμην του Θεου ταυτα εστιν. Ουκ ειπον δε, οτι Ουκ
ειπομεν υμιν και τοτε, Ἡμεις ου δυναμεθα, α ειδομεν και ηκουσαμεν, μη λαλειν; ου
γαρ εισι φιλοτιμοι· αλλα παλιν τα αυτα φασι, τον σταυρον, την αναστασιν. Και ου
λεγουσι, δια τι εσταυρωθη· οτι υπερ ημων· αλλ' αινιττονται μεν, ουπω δε φανερως,
τεως αυτους φοβησαι βουλομενοι. Ειπε μοι, ποια ρητορεια ενταυθα; Ουδεμια· ουτω
χωρις κατασκευης το της ζωης εκηρυττον Ευαγγελιον. Ειπων δε, οτι Ὕψωσε, λεγει
και επι τινι, Ἐπι τωι δουναι μετανοιαν, επαγων, τωι Ἰσραηλ, και αφεσιν αμαρτιων.
Ἀλλ' απιθανα ταυτα τεως εδοκει, φασι. Τι λεγεις; και πως ου πιθανα μαλλον, οις γε
ουκ αρχοντες αντειπειν ειχον, ου πληθος· αλλ' οι μεν επεστομιζοντο, οι δε
εδιδασκοντο; Και ημεις, 60.108 φησι, μαρτυρες των ρηματων τουτων εσμεν. Ποιων;
Ὅτι αφεσιν, οτι μετανοιαν επηγγειλατο· η μεν γαρ αναστασις ην λοιπον
ωμολογημενη. Ὅτι δε αφεσιν διδωσιν, ημεις μαρτυρουμεν, και το Πνευμα το αγιον,
ο ουκ αν επηλθε, μη προτερον των αμαρτιων λυθεισων· ωστε αναμφισβητητον
τεκμηριον τουτο εστιν. Ἄφεσιν αμαρτηματων ακουεις, αθλιε, και οτι ου δικην
απαιτει, και βουλει ανελειν; Και ποσης ταυτα ουχι κακιας; Καιτοι η διελεγξαι
ψευδομενους εχρην, η μη δυναμενους, πεισθηναι· ει δε μη εβουλοντο πεισθηναι, μη
ανελειν. Τι γαρ ην αναιρεσεως αξιον; Οι δε υπο του θυμου ουδε συνειδον το
γεγενημενον. Ὅρα, πως ενταυθα μνημονευσαντες του τολμηματος, περι αφεσεως
διαλεγονται, δεικνυντες, οτι τα μεν γεγενημενα αξια θανατου, τα δε διδομενα ως
ευγνωμοσιν εδιδοντο. Πως αν αλλως τις επεισεν αυτους η ως ευδοκιμουντας ειπων;
Και ορα την κακουργιαν· τους Σαδδουκαιους αυτοις εφιστωσιν, οι μαλιστα ηλγουν
επι τηι αναστασει. Ἀλλ' ουδεν της πονηριας απωναντο. Ἀλλ' ισως ερει τις· Και τις
ανθρωπος τοιουτων απολαυων, οιων οι αποστολοι, ουκ αν μεγας εγενετο; Ἀλλ' ορα
μοι πριν η απολαυσαι της χαριτος, πως ησαν προσκαρτερουντες ομοθυμαδον τηι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

74

προσευχηι, και ελπιζοντες επι την ανωθεν ροπην. Και συ ελπιζεις, αγαπητε,
βασιλειαν ουρανων, αλλ' ουδεν υπομενεις; και συ Πνευμα ελαβες, αλλ' ου τοιαυτα
πασχεις, ουδε κινδυνευεις; Ἐκεινοι δε, πριν η των προτερων αναπνευσαι, παλιν εφ'
ετερα ηγοντο. Και τουτο δε αυτο το μη τυφωθηναι, το μη κενοδοξησαι, ποσον εστιν
αγαθον! το μετα επιεικειας διαλεγεσθαι, ποσον εστι κερδος! Ου γαρ δη παντα της
χαριτος ην, αλλα και της αυτων σπουδης πολλα τα τεκμηρια. Το γαρ εν αυτοις τα της
χαριτος διαλαμπειν, της αυτων επιμελειας ην. γʹ. Ὅρα γουν ευθυς εξ αρχης, πως
μεμεριμνημενος ο Πετρος εστι, πως νηφων και εγρηγορως, πως οι πιστευσαντες τα
χρηματα εῤριψαν. Ουδεν ιδιον ειχον, εν ευχηι ησαν, ομονοιαν επεδεικνυντο, εν
νηστειαις διηγον. Ταυτα ποιας χαριτος; ειπε μοι. ∆ια τουτο και δι' αυτων ποιει
γενεσθαι τον ελεγχον των υπηρετων αυτων· οι και ωσπερ επι του Χριστου ελεγον οι
πεμφθεντες, Ουδεποτε ουτως ανθρωπος ελαλησεν ως ουτος ο ανθρωπος,
απηγγειλαν υποστρεψαντες απερ ειδον. Συ δε μοι σκοπει ενταυθα και αυτων την
επιεικειαν, πως εικουσι, και του αρχιερεως την πεπλασμενην γνωμην. Ἐπιεικως γαρ
δηθεν αυτοις διαλεγεται, ατε φοβουμενος, και κωλυσαι μαλλον εβουλετο, η ανελειν,
επειδη τουτο ουκ ηδυνατο. Και ωστε παντας κινησαι, και περι των εσχατων αυτοις
επικρεμασαι τον κινδυνον, Βουλεσθε, φησιν, επαγαγειν εφ' ημας το αιμα του
ανθρωπου τουτου; Ἔτι ανθρωπος ειναι σοι δοκει; Ουτως ειπε, δεικνυς, οτι αναγκαια
η παρακελευσις γεγονεν αυτοις. Ἀλλ' ορα και τον Πετρον, τι φησιν· Τουτον ο Θεος
αρχηγον και Σωτηρα υψωσε τηι δεξιαι αυτου, του δουναι μετανοιαν τωι Ἰσραηλ, και
αφεσιν αμαρτιων. Ἐνταυθα ου μεμνηται των εθνων, ινα μη δωι λαβην. Και
εβουλοντο, φησιν, ανελειν αυτους. Ὅρα παλιν τουτους εν αποριαι, τουτους εν οδυνηι·
εκεινους δε εν ανεσει και ευθυμιαι και εν τρυφηι. Ουχ απλως ωδυνωντο, αλλα
∆ιεπριοντο. Τουτο εστιν αρα το, κακως παθειν το κακως ποιειν· καθαπερ και
ενταυθα εστιν ιδειν. Ἐν δεσμοις ησαν ουτοι, παρειστη 60.109 κεισαν δικαστηριωι, και
οι δικαζοντες ησαν εν αποριαι, εν αμηχανιαι πολληι. Καθαπερ γαρ ο τον αδαμαντα
πληττων, αυτος λαμβανει την πληγην· ουτω δη και ουτοι. Ἀλλ' εωρων ου μονον ουκ
εμποδιζομενην αυτων την παῤρησιαν, αλλα και μαλλον αυξομενον το κηρυγμα, και
ακαταπληκτως διαλεγομενους αυτους, και μη παρεχοντας λαβας. Μιμησωμεθα
τουτους δη και ημεις, αγαπητοι, και ακαταπληκτοι εν πασι γενωμεθα τοις δεινοις.
Ουκ εστι δεινον τι τωι φοβουμενωι τον Θεον, αλλ' εν τοις μη φοβουμενοις εστι τα
δεινα. Ὁ γαρ των παθων δι' αρετης ανωτερος γινομενος, και ωσπερ σκιαν τα
παροντα παρατρεχων πραγματα, πως υπο τινος πεισεται δεινον; τινα δε
φοβηθησεται; η τι τα δεινα λογιειται; Ουκουν καταφυγωμεν επι ταυτην την πετραν
την ασειστον. Ει πολιν ημιν τις κατεσκευαζε, και τειχος περιετιθει· μαλλον δε ει
απυκιζεν ημας εις γην, ενθα μηδεις ην ο ενοχλων, και πασαν εκει παρειχε την
αφθονιαν, ουκ αφεις προς ουδενα πραγμα εχειν, ουκ αν ημας εν τοσαυτηι κατεστησεν
ασφαλειαι, εν οσηι νυν ο Χριστος. Ἔστω γουν, ει βουλει, και η πολις χαλκη, τειχος
παντοθεν εχουσα καρτερον και αναλωτον· μηδεις αυτηι προσκεισθω πολεμιος,
αφθονον εχετω γην και λιπαραν· παρεστω δε και η των αλλων αφθονια πραγματων·
εστωσαν και πολιται ημεροι και προσηνεις, και μηδεις εκει φαινεσθω κακουργος
ανηρ, μη κλεπτης, μη λωποδυτης, μη συκοφαντης, μη δικαστηριον, αλλα
συναλλαγματα απλως· και ταυτην οικωμεν την πολιν· ουκ ην ουδε ουτως εν
ασφαλειαι ζηιν. ∆ια τι; Ὅτι και προς οικετας, και προς γυναικα, και προς παιδια
αναγκη διαφερεσθαι, και πολλης αθυμιας ειναι υποθεσιν. Ἐνταυθα δε ουδεν
τοιουτον· ου γαρ ην, ουκ ην το λυπουν ουδε το παρεχον αθυμιαν τινα. Ἀλλα το
θαυμαστον, αυτα δη τα δοκουντα παρεχειν αθυμιαν, ταυτα πασης εγινετο χαρας και
ευφροσυνης αιτια. Ειπε γαρ μοι, τινος ενεκεν εμελλον αλυειν εκεινοι; τινος δε
ενεκεν δυσχεραινειν; Βουλει παραγαγωμεν τινα εν τωι μεσωι; Ἔστω τις απο υπατων,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

75

πλουτον κεκτησθω πολυν, πολιν οικειτω την βασιλικην, πραγματα προς μηδενα
εχετω, τρυφατω μονον, και προς τουτο ασχολεισθω, εν αυτηι τηι κορυφηι και του
πλουτου και της τιμης και της δυναστειας καθημενος· αντεπεξαγαγωμεν αυτωι
Πετρον τον εν δεσμοις, ει δοκει, τον εν μυριοις κακοις· και τουτον ευρησομεν
τρυφωντα μαλλον. Ὅταν γαρ τοσαυτη περιουσια χαρας ηι, ως εν δεσμοις ηδεσθαι,
εννοησον οσον εστι το μεγεθος της χαρας. Καθαπερ γαρ οι επι μεγαλης οντες αρχης,
οσα αν προσπεσηι δεινα, ουκ αισθανονται, αλλ' επιμενουσι τηι χαραι· ουτω δη και
ουτοι δι' αυτα δη ταυτα μαλλον εχαιρον. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι λογωι παραστησαι
την ηδονην, οσην εχειν συμβαινει τους δια Χριστον τι πασχοντας δεινον· μαλλον
γαρ επι τοις δεινοις χαιρουσιν, η επι τοις αγαθοις. Ει τις εφιλησε τον Χριστον, οιδεν
ο λεγω. Ἀλλα τι; ασφαλειας ενεκεν εμελλον τα δυσχερη φευγειν; Και τις, ειπε μοι,
μυριον κεκτημενος πλουτον, τοσουτους κινδυνους ηδυνηθη διαφυγειν, εθνεσι
τοσουτοις ομιλων, υπερ μεταστασεως πολιτειας μονης; Ουτοι δε ωσπερ εξ
επιταγματος βασιλικου παντα ηνυον, μαλλον δε και πολλωι ραιδιον. Ου γαρ ουτως
επιταγμα βασιλικον, ως τα εκεινων ρηματα απαντα ηνυσαν· το γαρ επιταγμα το
βασιλικον αναγ 60.110 κηι επαγεται, ουτοι δε εκοντας και προαιρουμενους, και
μυριαν χαριν ειδοτας. Ποιον επιταγμα βασιλικον παντων αποστηναι των χρηματων,
και της ψυχης επεισεν αν, και καταφρονησαι οικιας, πατριδος, συγγενων, και της
σωτηριας αυτης; Ἀλλ' αι των αλιεων και σκηνοποιων ισχυσαν φωναι. Ὥστε και εν
ηδονηι ησαν, και δυνατωτεροι και ισχυροτεροι παντων. Ναι, φησιν, εκεινοι, επειδη
τα σημεια εποιουν. Οι δε πιστευσαντες, ειπε μοι, ποια σημεια εποιουν, οι τρισχιλιοι,
και πεντακισχιλιοι, οι και εν αγαλλιασει πολληι διηγον; Εικοτως· η γαρ πασων των
αθυμιων υποθεσις, η των χρηματων κτησις ανηιρητο. Ἐκεινη γαρ, εκεινη και
πολεμων, και μαχης, και λυπης, και αθυμιας, και παντων αιτια των κακων ην· η τον
βιον επιπονον ποιουσα και λυπηροτερον, εκεινη εστι. Και πλειους ευροι τις αν
μαλλον εχοντας αθυμιας υποθεσεις τους εν πλουτωι, η τους εν πενιαι. Ει δε μη δοκει
τισιν ουτως εχειν, ου παρα την των πραγματων φυσιν, αλλα παρα την δοξαν αυτων.
Ει δε τινα εχουσι και ηδονην οι εν πλουτωι, ουδεν θαυμαστον. Και γαρ οι ψωρας
αναπεπλησμενοι, εν πολληι εισιν ηδονηι. Ὅτι γαρ εκεινων ουδεν διαφερουσιν οι
πλουτουντες, αλλ' η ψυχη τοιαυτη τις εστιν αυτοις, δηλον εκειθεν· Ἀνιωσιν αυτους
φροντιδες, και ομως βουλονται αυταις ενεχεσθαι δια την προσκαιρον ηδονην· οι δε
τουτων απηλλαγμενοι, εν υγειαι εισι και αθυμιας εκτος. δʹ. Τι ηδιον, ειπε μοι; τι δαι
ασφαλεστερον; υπερ αρτου φροντιζειν ενος και ενδυματων, η υπερ μυριων και
οικετων και ελευθερων, τα καθ' εαυτον μη μεριμνωντα; Καθαπερ γαρ ουτος υπερ
εαυτου δεδοικεν· ουτω και συ υπερ των της σης εκκρεμαμενων κεφαλης. Και τι
δηποτε φευκτον η πενια δοκει, φησιν; Ἐπειδη και τα αλλα αγαθα απευκτα πολλοις
τυγχανει, απερ εισιν ου δια το απευκτα ειναι φευκτα, αλλα δια το δυσκατορθωτα.
Ουκουν και αυτη ουκ απευκτη, αλλα δυσκατορθωτος· ωστε ει γε τις αυτην ενεγκειν
ηδυνατο, ουκ αν ην απευκτη. ∆ια τι γαρ ουκ απηυχοντο αυτην οι αποστολοι; δια τι
πολλοι και αιρουνται αυτην, και ου μονον ουκ απευχονται, αλλα και επιτρεχουσι; Το
γαρ οντως απευκτον ουδε αιρετον, πλην τοις μαινομενοις. Ει δε οι φιλοσοφοι των
ανθρωπων και υψηλοι επι ταυτην ερχονται ως επι τι χωριον ασφαλες και ανοσον,
ουδεν θαυμαστον, εαν τοις αλλοις μη δοκηι. Ὁ μεν γαρ πλουσιος ουδεν ετερον ειναι
μοι δοκει, αλλ' η πολις ατειχιστος εν πεδιωι κειμενη και πολλαχοθεν επισπωμενη
τους επιβουλευοντας· η δε πενια φρουριον ασφαλες, χαλκωι περιβεβλημενον πολλωι,
και δυσκολον εχον την ανοδον. Και μην τουναντιον, φησιν, εστιν· ουτοι γαρ εισιν οι
εις δικαστηριον πολλακις ελκομενοι· ουτοι εισιν οι επηρεαζομενοι και κακως
πασχοντες. Ουχ οι πενητες απλως, αλλ' οι πενητες μεν, βουλομενοι δε πλουτειν.
Ἐγω δε ου περι εκεινων φημι, αλλα περι των σπουδαζοντων εν πενιαι διαγειν. Ειπε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

76

γαρ μοι, δια τι μηδεις τους εν τοις ορεσιν ελκει εις δικαστηριον; καιτοι γε ει η πενια
ευχειρωτον, εκεινους μαλιστα παντων ελκεσθαι εδει, οσωι παντων εισι πενεστεροι.
∆ια τι τους προσαιτουντας ουδεις ελκει εις δικαστηριον; δια τι μηδεις βιαζεται μηδε
συκοφαντει; αρ' ου διοτι εν ασφαλεστερωι χωριωι μενουσι; Ποσοις το πραγμα και
δυσοιωνιστον ειναι δοκει, η πενια λεγω, και το προσαιτειν; Τι ουν, ειπε μοι, καλον
το επαιτειν; Καλον, 60.111 εαν ηι ο παραμυθουμενος και ελεων, εαν ηι ο παρεχων·
ουτω βιον απραγμονα και ασφαλη τουτον πας οιδεν. Ἐγω δε ου τουτο παραινω· μη
γενοιτο· αλλ' ωστε μη πλουτου εφιεσθαι. Ειπε γαρ μοι, τινας αν ειπω μαλλον
μακαριους, τους επιτηδειους προς αρετην, η τους ταυτης ποῤρω καθεστηκοτας;
Ευδηλον, οτι τους επιτηδειους. Τις ουν επιτηδειος προς το μαθειν τι των χρησιμων,
και λαμπειν εν φιλοσοφιαι, ουτος η εκεινος; Παντι που δηλον, οτι ουτος. Ει δε
απιστεις, μανθανε· Ἀγεσθω τις απο της αγορας των προσαιτουντων, και αυτος μεν
εστω πηρος, χωλος, κυλλος· ετερος δε τις καλος μεν ιδειν, ισχυρος τωι σωματι,
παντοθεν σφριγων, τοις χρημασι περιῤρεομενος· γενος εχετω λαμπρον, και
δυναστειαν μεγαλην. Ουκουν αγαγωμεν τουτους εις το της φιλοσοφιας
παιδευτηριον, και ιδωμεν, τις αυτων μαλλον δεξεται τα της διδασκαλιας. Ἔστω
γουν το πρωτον παραγγελμα, Ταπεινος εσο και μετριος· τουτο γαρ ο Χριστος
προσεταξε· τις μαλλον αυτο κατορθωσαι δυνησεται, ουτος η εκεινος; Μακαριοι οι
πενθουντες· τις μαλλον προσεξει τωι ειρημενωι; Μακαριοι οι ταπεινοι· τις μαλλον
ακουσεται; Μακαριοι οι καθαροι τηι καρδιαι· μακαριοι οι πεινωντες και διψωντες την
δικαιοσυνην· μακαριοι οι δεδιωγμενοι ενεκεν δικαιοσυνης· τις ευκολως ταυτα
καταδεξεται; Και ει βουλει, πασιν αυτοις εφαρμοσωμεν εκατερους. Ουχ ο μεν
φλεγμαινει και οιδει παντοθεν· ο δε ταπεινοφρονει αει και συνεσταλται διαπαντος;
Ευδηλον οτι. Ἔστι μεν ουν δη τι και επος τοιουτο τοις εξωθεν ειρημενον· ∆ουλος
μεν Ἐπικτητος, σωμα αναπηρος· πενιην Ἶρος, και φιλος αθανατων. Ἀλλα τουτο μεν
ο πενης. Ἡ δε του πλουσιου ψυχη παντων γεμει των κακων, απονοιας, κενοδοξιας,
επιθυμιων μυριων, οργης και θυμου, πλεονεξιας, αδικιας, και ει τινος ετερου. Ἄρα
φανερον, οτι προς φιλοσοφιαν αυτη επιτηδεια, η εκεινη. Παντως ζητειτε μαθειν, τι
μαλλον ηδιον· τουτο γαρ παρα πολλοις ζητουμενον ορω, ει γε αυτη ηδιων η
διαγωγη. Και μην ουδε υπερ τουτου αμφιβαλλειν χρη· ο γαρ εγγυς της υγειας, ουτος
και εν ηδονηι πολληι. Τις δε, ειπε μοι, προς το προκειμενον, οπερ βουλομεθα,
κατορθωσαι, τον νομον τουτον λεγω, επιτηδειος, ο πενης η ο πλουτων; τις ευκολως
ομειται, ο προς παιδας παροξυνομενος, ο προς μυριους εχων συναλλαγματα, η ο
60.112 προσιων υπερ αρτου η ιματιου ενος; Ουτος ουδε αναγκην ορκων εχει, εαν
θεληι, αλλ' αει εν απραγμοσυνηι διαγει· μαλλον δε ο παιδευομενος μη ομνυναι, και
χρηματων καταφρονησει πολλακις, και πανταχου της αρετης τας οδους τεμνομενας
απο τουτου του καλου ιδοι τις αν, και πασας φερουσας προς επιεικειαν, προς
χρηματων υπεροψιαν, προς ευλαβειαν, προς καταστασιν ψυχης, προς κατανυξιν. Μη
δη ραιθυμωμεν, αγαπητοι, αλλα παλιν πολλην ποιησωμεθα την σπουδην· οι μεν
κατωρθωκοτες, ωστε φυλαξαι το κατορθωθεν, ωστε μη ευκολως αποῤροην τινα
γενεσθαι και παλιῤροιαν εις τουπισω· οι δε ετι λειπομενοι, ωστε διαναστηναι, ωστε
σπουδασαι το λειπον πληρωσαι. Και τεως οι κατορθωσαντες τους μηπω δυνηθεντας,
καθαπερ εν πελαγει νηχομενοις τας χειρας εκτεινοντες, εν τωι λιμενι της ανωμοσιας
δεχεσθωσαν. Λιμην γαρ οντως ασφαλης, το μη ομνυναι· λιμην, προς το μη
καταποντιζεσθαι υπο των προσπιπτοντων πνευματων. Καν γαρ οργη, καν επηρεια,
καν θυμος υπερζεσηι, καν οτιουν, η ψυχη εν ασφαλειαι καθεστηκεν, ωστε ουδ' αν
εκβαληι τι των ουκ οφειλοντων ειρησθαι· ου γαρ εις αναγκην κατεστησεν εαυτην,
ουδε νομον. Ὅρα τι δια τον ορκον εποιησεν Ἡρωδης· την κεφαλην απετεμε του
Προδρομου. ∆ια τους ορκους γαρ, φησι, και τους συνανακειμενους ουκ ηθελησεν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

77

αυτην αθετησαι. Τι δι' ορκον πεπονθασιν αι φυλαι επι της Βενιαμιν φυλης; τι δι'
ορκον πεπονθεν ο Σαουλ; Ὁ μεν γαρ επιωρκησεν, ο δε Ἡρωδης και της επιορκιας
χειρον ειργασατο, τον φονον. Παλιν ο Ἰησους δια τον ορκον επι των Γαβαωνιτων
οια πεπονθεν εγνως. Σατανικη γαρ οντως εστι παγις το ομνυναι. ∆ιαῤρηξωμεν
τοινυν τα σχοινια, και εν ευκολιαι καταστησομεν εαυτους πασης φυλακης.
Ἀπαλλαγωμεν της σατανικης παγιδος· φοβηθωμεν την εντολην την ∆εσποτικην· εις
συνηθειαν αριστην εαυτους εμβαλωμεν· ινα οδωι προβαινοντες, και ταυτην και τας
λοιπας εντολας κατορθωσαντες, των επηγγελμενων επιτυχωμεν αγαθων τοις
αγαπωσιν αυτον, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου
τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.111 ΟΜΙΛΙΑ Ι∆ʹ. Ἀναστας δε τις εν τωι συνεδριωι Φαρισαιος, ονοματι
Γαμαλιηλ, νομοδιδασκαλος, τιμιος παντι τωι λαωι, εκελευσεν εξω βραχυ
τους αν θρωπους γενεσθαι.
αʹ. Ουτος ο Γαμαλιηλ, Παυλου διδασκαλος ην. Και θαυμασαι αξιον, πως και
τας κατα νουν κρισεις εχων και νομομαθης ων, ουδεπω επιστευσεν. Ουκ εστι δε
αυτον μειναι μη πιστευσαντα δι' ολου. Και δηλον εκ των ρηματων αυτου, δι' ων
συμβουλευει. Ἐκελευσε γαρ, φησιν, εξω βραχυ τους ανθρωπους ποιησαι. Ὅρα την
συνεσιν της δημηγοριας, και πως αυτους ευθεως εις φοβον εσεβαλεν. Ὥστε δε μη
υποπτευθηναι αυτον ως τα εκεινων φρονουντα, ως προς ομογνωμονας διαλεγεται,
και ου πολληι τηι σφοδροτητι κεχρηται, αλλ' ως υπο του θυμου μεθυουσιν, ουτω
φησιν· Ἄνδρες Ἰσραηλιται, προσεχετε εαυτοις, επι τοις ανθρωποις τουτοις τι
μελλετε πρασσειν. Μη απλως, φησι, μηδε ως ετυχε 60.112 φερεσθε. Προ γαρ τουτων
των ημερων ανεστη Θευδας, λεγων, ειναι τινα εαυτον, ωι προσεκολληθη αριθμος
ανδρων ως τετρακοσιων· ος ανηρεθη· και παντες οσοι επειθοντο αυτωι, διελυθησαν
και εγενοντο εις ουδεν. Ἀπο παραδειγματων αυτους σωφρονιζει, και τον πλειονας
αποστησαντα υστερον τιθησι παραμυθουμενος αυτους. Προ μεν ουν του τα
παραδειγματα ειπειν, λεγει, Προσεχετε εαυτοις· επειδη δε εδειξεν, αποφαινεται
λεγων· Και τα νυν λεγω υμιν, Ἀποστητε απο των ανθρωπων τουτων. Μετα τουτον
ανεστη Ἰουδας ο Γαλιλαιος εν ταις ημεραις της απογραφης, και απεστησεν ικανον
λαον οπισω αυτου· κακεινος απωλετο, και παντες οσοι επειθοντο αυτωι,
διεσκορπισθησαν. Και τανυν λεγω υμιν, Ἀποστητε απο των ανθρωπων τουτων, και
εασατε αυτους· οτι, εαν ηι εξ ανθρωπων η βουλη αυτη η το εργον τουτο,
καταλυθησεται· ει δε εκ Θεου εστιν, ου δυνησεσθε καταλυσαι αυτο. 60.113 Ὡσει
ελεγεν· Ἀνασχεσθε, και εαν εξ εαυτων και ουτοι συνεστησαν, ουδεν κωλυσει και
αυτους καταλυθηναι. Μηποτε και Θεομαχοι ευρεθητε. Και δια του αδυνατου, και δια
του ασυμφορου αποτρεπει αυτους. Ουκ ειπε δε υπο τινος ανηιρεθησαν, αλλ' απλως,
οτι διελυθησαν, ταχα ως παρελκον. ∆ι' ων δε υποτιθησι, διδασκει, οτι Ει μεν
ανθρωπινον το εργον, ουδεν δεησει πραγματων υμιν· ει δε θειον εστιν, ουδε μετα
πραγματων δυνησεσθε περιγενεσθαι. Ουτω γουν και ο λογος συνετος εδοξεν, οτι και
επεισθησαν ωστε μη ανελειν αυτους, αλλα μαστιξαι μονον. Ἐπεισθησαν γαρ αυτωι,
φησι· και προσκαλεσαμενοι τους αποστολους, δειραντες παρηγγειλαν μη λαλειν επι
τωι ονοματι του Ἰησου, και απελυσαν αυτους. Ὅρα, μετα ποσα μαστιζονται θαυματα.
Και ομως παλιν η διδασκαλια επετεινετο· και γαρ και εν οικιαι και εν τωι ιερωι
εδιδασκον. Οι μεν ουν επορευοντο χαιροντες απο προσωπου του συνεδριου, οτι υπερ
του ονοματος του Χριστου κατηξιωθησαν ατιμασθηναι, πασαν τε ημεραν εν τωι ιερωι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

78

και κατ' οικον ουκ επαυοντο διδασκοντες και ευαγγελιζομενοι Ἰησουν Χριστον. Ἐν
δε ταις ημεραις ταυταις πληθυνοντων των μαθητων, εγενετο γογγυσμος των
Ἑλληνιστων προς τους Ἑβραιους, οτι παρεθεωρουντο εν τηι διακονιαι τηι καθημερινηι
αι χηραι αυτων. Ουκ εν εκειναις παντως λεγει ταις ημεραις· αλλ' επει συνηθεια
τοιαυτη εστι τηι Γραφηι, και τα μελλοντα συμβαινειν ως εφεξης γινομενα λεγει, δια
τουτο ουτως ειπεν. Ἑλληνιστας δε οιμαι καλειν, τους Ἑλληνιστι φθεγγομενους·
ουτοι γαρ Ἑλληνιστι διελεγοντο Ἑβραιοι οντες. Ἰδου και αλλος πειρασμος· μαλλον
δε και συ, ει βουλει σκοπειν, οψει και εσωθεν και εξωθεν τους πολεμους οντας εξ
αρχης. Προσκαλεσαμενοι δε, φησι, οι δωδεκα το πληθος των μαθητων, ειπον· Ουκ
αρεστον εστι καταλιποντας ημας τον λογον του Θεου, διακονειν τραπεζαις. Καλως·
των γαρ αναγκαιων τα αναγκαιοτερα προτιμοτερα. Ὅρα δε, πως ευθεως και τουτων
προνοιαν ποιουνται, και του κηρυγματος ουκ αμελουσιν. Ὡς αιδεσιμωτεροι δε
εκεινοι ησαν, διο και προκρινονται. Ἐπισκεψασθε ουν, αδελφοι, ανδρας εξ υμων
μαρτυρουμενους επτα, πληρεις Πνευματος και σοφιας, ους καταστησομεν επι της
χρειας ταυτης. Ἡμεις δε τηι προσευχηι και τηι διακονιαι του λογου προσκαρτερησομεν.
Και ηρεσεν ο λογος ενωπιον παντος του πληθους. Και εξελεξαντο Στεφανον ανδρα
πληρη πιστεως και Πνευματος αγιου. Ἄρα και εκεινοι πληρεις πιστεως ησαν, ους και
εξελεξαντο, ινα μη τα αυτα γενηται, οια επι Ἰουδα, οια επι Ἀνανιου και Σαπφειρας.
Και Φιλιππον, και Προχορον και Νικανορα, και Τιμωνα, και Παρμεναν, και Νικολαον
προσηλυτον Ἀντιοχεα, ους εστησαν ενωπιον των αποστολων, και προσευξαμενοι,
επεθηκαν αυτοις τας χειρας. Και ο λογος του Κυριου ηυξανε, και επληθυνετο ο
αριθμος των μαθητων εν Ἱερουσαλημ σφοδρα· πολυς τε οχλος των ιερεων υπηκουε
τηι πιστει. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἄνδρες, προσεχετε εαυτοις. Ὅρα δη μοι
τον Γαμαλιηλον ενταυθα πως μετ' επιεικειας διαλεγεται και βραχεα διεξεισι προς
αυτους, και ου λεγει παλαια διηγηματα, καιτοι γε εχων, αλλα νεωτερα, α μαλιστα
προς πιστιν ησαν ισχυρα. ∆ιο και μετ' επικρυψεως αινιττεται λεγων· Προ γαρ τουτων
60.114 των ημερων· μονονουχι δηλων, ως ου προ πολλων. Ει μεν ουν ευθεως ειπεν,
Ἄφετε τους ανδρας, και αυτος εδοξεν υποπτος αν, και ο λογος ουτως ουκ ην
ισχυρος· μετα δε των παραδειγματων την οικειαν ισχυν ελαμβανε. ∆ια τουτο ουδε
ενος μεμνηται, αλλα και δευτερου, καιτοι ειχεν ειπειν και τριτον, εκ περιουσιας και
εαυτον καλως λεγοντα δεικνυς, κακεινους απαγων της φονικης προαιρεσεως.
Ἀποστητε απο των ανθρωπων. βʹ. Ὅρα, πως το ηθος επιεικης. Και ουτε μακρον τον
λογον, αλλα συντομον ποιει· ουτε εκεινων μετα θυμου μεμνηται. Και παντες οσοι
επειθοντο αυτωι, διεσκορπισθησαν. Τουτο λεγων, ουδεν εις Χριστον βλασφημει, αλλ'
ο βουλεται μαλιστα, κατορθοι. Ἐαν ηι, φησιν, εξ ανθρωπων, καταλυθησεται.
Ἐνταυθα και συλλογιζεσθαι μοι αυτους δοκει, και λεγειν· Ουκουν επει ου κατελυθη,
ουκ εστιν ανθρωπινον. Μηποτε και Θεομαχοι ευρεθητε. Τουτο ειπε, τωι αδυνατωι και
ασυμφορωι καταστελλων αυτους. Ει δε εκ Θεου εστιν, ου δυνησεσθε. Ουκ ειπεν, Ἐαν
ηι Θεος ο Χριστος· το γαρ εργον τουτο εδηλου· ουδ' απεφηνατο, οτι ουκ ανθρωπινον
εστιν, ουτε οτι θειον, αλλα τωι μελλοντι καιρωι την πιστιν επετρεψεν, ωστε πεισαι.
Και ει επεισε, τινος ενεκεν, φησιν, εμαστιξαν; Τηι μεν αναμφισβητητωι δικαιολογιαι
αντιβλεψαι ουκ ειχον· ομως δε τον θυμον επληρουν τον οικειον· αλλως δε και παλιν
ταυτηι φοβησειν προσεδοκησαν. Και τωι μη παροντων δε αυτων ταυτα λεγειν,
επεσπασατο μαλλον αυτους· και η γλυκυτης δε των λογων, και το δικαιον των
λεγομενων επειθε. Μονον γαρ ουχι εκηρυττε και ουτος το Ευαγγελιον· μαλλον δε
μονονουχι τοιαυτα δικαιολογουμενος προς αυτους αποτεινεται· Ἐπεισθητε, οτι ουκ
ισχυσατε καταλυσαι. ∆ια τι ουκ επιστευσατε; Ουτω μεγα το κηρυγμα, οτι και παρα
των εχθρων η μαρτυρια. Ἐκει τετρακοσιοι ανεστησαν, και μετα τουτο ικανος οχλος·
ωδε δωδεκα ησαν οι πρωτοι. Μη ουν υμας πτοειτω το πληθος το προσγενομενον.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

79

Ἐαν γαρ ηι εξ ανθρωπων το εργον τουτο, καταλυθησεται. Ειχε και Αιγυπτιον ειπειν
ετερον, αλλα περιττος λοιπον ην ο λογος αυτου. Ειδες, πως τωι φοβερωι τον λογον
κατεκλεισε; ∆ιο και ουκ αποφαινεται απλως, ινα μη δοξηι υπερ αυτων λεγειν· αλλ'
απο της του πραγματος εκβασεως συλλογιζεται. Ουκ ετολμησε δε αποφηνασθαι, οτι
ουκ ανθρωπινον εστιν, ουδε οτι εκ Θεου· επειδη ει ειπεν, οτι εκ Θεου, αντελεγον αν·
ει δε εξ ανθρωπων, προχειροι παλιν εις το επαναστηναι εγινοντο. ∆ια τουτο αυτους
περιμειναι το τελος κελευει, ειπων· Ἀποστητε. Οι δε απειλουσι παλιν, ειδοτες μεν,
οτι ουδεν ανυουσι, ποιουντες δε το αυτων. Τοιουτον γαρ η κακια, αδυνατοις
πολλακις επιχειρει. Μετα δε τουτον ανεστη Ἰουδας. Ταυτα τοις του Ἰωσηπου
βιβλιοις εγκυψαντες μαθησεσθε ακριβεστερον· εκεινος γαρ την τουτων ιστοριαν
συνταττων ακριβως ιστορει. Ειδες, ηλικον ετολμησεν ειπειν, οτι Ἐκ Θεου, οτε
λοιπον απο των πραγματων την πιστιν ελαβεν. Ὄντως πολλη η παῤρησια, πολυ το
απροσωποληπτον. Ἐπεισθησαν δε αυτωι, φησι. Και προσκαλεσαμενοι τους
αποστολους, δειραντες απελυσαν αυτους. Ἠδεσθησαν την δοξαν του ανδρος· διο και
του ανελειν μεν τους αποστολους αφιστανται· μαστιξαντες δε μονον αυτους
απολυουσιν. Οι μεν ουν επορευοντο χαιροντες απο προσωπου του συνεδριου, οτι
υπερ 60.115 του ονοματος του Χριστου κατηξιωθησαν ατιμασθηναι. Ποσων σημειων
τουτο ου θαυμασιωτερον! Ουδαμου γεγονεν επι των παλαιων τουτο· επει και
Ἱερεμιας εμαστιχθη δια τον λογον του Θεου, και τωι Ἠλιαι ηπειλησαν, και τοις
αλλοις· αλλ' ενταυθα και απο τουτου, ουκ απο των σημειων μονον, την δυναμιν
επεδεικνυντο του Θεου. Ουκ ειπεν, οτι ουκ ηλγουν, αλλ' οτι και αλγουντες εχαιρον.
Ποθεν δηλον; Ἐκ της μετα ταυτα παῤρησιας· ουτως ενεστηκεσαν αει και μετα τας
πληγας κηρυττοντες. ∆ιο και τουτο δηλων, Ἐν τωι ιερωι, φησι, και κατ' οικον ουκ
επαυοντο διδασκοντες και ευαγγελιζομενοι Ἰησουν Χριστον. Ἐν δε ταις ημεραις
ταυταις. Ποιαις ημεραις; Ὅτε ταυτα εγινετο, οτε μαστιγες, οτε απειλαι, οτε
επληθυνοντο οι μαθηται, τοτε Γογγυσμος γινεται. Ἀπο του πληθους δε ταχα συνεβη·
ου γαρ εστιν ακριβειαν εν πληθει ειναι. Και πολυς οχλος των ιερεων υπηκουε τηι
πιστει. Τουτο αινιττομενου εστι και δεικνυντος, οτι αφ' ων ο κατα Χριστου θανατος
εσκευασθη, πολλοι απο τουτων πιστευουσιν. Ἐγενετο, φησι, γογγυσμος, οτι
παρεθεωρουντο εν τηι διακονιαι τηι καθημερινηι αι χηραι αυτων. Ἄρα καθημερινη
διακονια ην ταις χηραις. Και ορα, πως και ουτος διακονιαν καλει, και ου ταχεως
ελεημοσυνην· αμα και τους διδοντας, και τους λαμβανοντας δια τουτου επαιρων.
Τουτο ου κακιας ην, αλλα του πληθους ισως ραιθυμια. ∆ια τουτο και προυθηκεν αυτο
εις μεσον (ου μικρον γαρ κακον ην), ινα ταχεως και διορθωθηι. Ὁραις, πως και εν
αρχηι τα κακα ουχι εξωθεν μονον ην, αλλα και εσωθεν; Συ δε μη τουτο μονον ιδηις,
οτι διωρθωθη, αλλ' οτι μεγα κακον ον. Ἐπισκεψασθε, αδελφοι, ανδρας εξ υμων επτα.
Ουκ οικειαι γνωμηι πραττουσιν, αλλα προτερον απολογουνται τωι πληθει. Ουτω και
νυν γινεσθαι εδει. Ουκ εστι, φησιν, αρεστον καταλιποντας ημας τον λογον του Θεου,
διακονειν τραπεζαις. Πρωτον το ατοπον τιθησι, δεικνυς, ως ουκ ενον μετα σπουδης
αμφοτερα γινεσθαι· επει και οτε τον Ματθιαν χειροτονειν εμελλον, πρωτον την
χρειαν δεικνυουσι του πραγματος, οτι τε ελιπεν εις, και εδει γενεσθαι δωδεκα. Και
ενταυθα την χρειαν εδηλωσαν· και ουτε προτερον εποιησαν, αλλα περιεμειναν
γενεσθαι τον γογγυσμον, ουτε μην ηνεσχοντο επι πολυ τουτο συμβηναι. γʹ. Και ορα,
την κρισιν αυτοις επιτρεπουσι, και τοις πασιν αρεσκοντας και υπο παντων
μαρτυρουμενους εκεινους προβαλλονται. Ὅτε μεν ουν τον Ματθιαν εδει
προβαλλεσθαι, ∆ει, ελεγον, των συνελθοντων ημιν ανδρων εν παντι τωι χρονωι·
ενταυθα δε ουχ ουτως· ου γαρ τοιουτον ην το πραγμα. ∆ιο και ου κληρωι αυτο
επετρεψαν, ουτε παλιν, δυναμενοι αυτοι εκλεξαι Πνευματι κινουμενοι, τουτο
ποιουσιν· απο της των πολλων μαρτυριας το δοκουν μαλλον ιστωσιν. Ἄλλως δε το
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

80

μεν ορισαι τον αριθμον, και χειροτονησαι, και το εν χρειαι τοιαυτηι, αυτων ην· το δε
ελεσθαι τους ανδρας εκεινοις επιτρεπουσιν, ινα μη δοξωσιν αυτοι χαριζεσθαι· επει
και ο Θεος Μωσηι επιτρεπει ελεσθαι πρεσβυτερους, ους οιδε. Και γαρ σοφιας πολλης
δει εν ταις τοιαυταις οικονομιαις. Μη γαρ δη νομισητε, επειδη λογον ουκ
εγκεχειρισται, οτι ου χρειαν εχει σοφιας ο τοιουτος· χρηιζει γαρ, και πολλης. Ἡμεις
δε, φησι, τηι προσευχηι και τηι διακονιαι του λογου προσκαρτερησομεν. Και αρχο
60.116 μενοι και τελευτωντες απολογουνται. Προσκαρτερησομεν, φασιν. Ουτω γαρ
εδει, ουχ απλως ουδ' ως ετυχεν, αλλα προσκαρτερειν. Και ηρεσε, φησιν, ο λογος
ενωπιον παντος του πληθους. Και τουτο της αυτων σοφιας αξιον. Παντες επηινεσαν
το λεχθεν· ουτως ην συνετον. Και εξελεξαντο, φησι (παλιν αυτοι εκλεγονται),
Στεφανον, ανδρα πληρη πιστεως και Πνευματος αγιου, και Φιλιππον και Προχορον,
και Νικανορα, και Τιμωνα, και Παρμεναν, και Νικολαον προσηλυτον Ἀντιοχεα· ους
εστησαν ενωπιον των αποστολων. Και προσευξαμενοι επεθηκαν αυτοις τας χειρας.
Ἐκ τουτου δηλον, οτι αφωρισαν αυτους του πληθους, και αυτοι ελκουσιν, ουχ οι
αποστολοι αγουσιν. Ὅρα, πως ουκ εστι περιττος ο συγγραφευς· ου γαρ λεγει πως,
αλλ' απλως, οτι εχειροτονηθησαν δια προσευχης· τουτο γαρ η χειροτονια εστιν. Ἡ
χειρ επικειται του ανδρος, το δε παν ο Θεος εργαζεται, και η αυτου χειρ εστιν η
απτομενη της κεφαλης του χειροτονουμενου, εαν ως δει χειροτονηται. Και ο λογος,
φησι, του Θεου ηυξανε, και επληθυνετο ο αριθμος των μαθητων. Ουχ απλως ειπε
τουτο, αλλ' ινα δειξηι, οση της ελεημοσυνης η ισχυς και της διαταξεως. Και μελλει
λοιπον διηγεισθαι τα κατα Στεφανον· διο και τας αιτιας αυτων προτιθησι· Και
πολλοι, φησι, των ιερεων υπηκουον τηι πιστει. Ἐπειδη γαρ ειδον τον αρχοντα και
διδασκαλον ταυτα αποφηναμενον, απο των εργων λοιπον την πειραν ελαμβανον.
Και θαυμασαι αξιον, πως ουκ εσχισθη το πληθος εν τηι αιρεσει των ανδρων, πως ουκ
απεδοκιμασθησαν υπ' αυτων οι αποστολοι. Ὁποιον δε αρα αξιωμα ειχον ουτοι, και
ποιαν εδεξαντο χειροτονιαν, αναγκαιον μαθειν. Ἆρα την των διακονων; Και μην
τουτο εν ταις Ἐκκλησιαις ουκ εστιν, αλλα των πρεσβυτερων εστιν η οικονομια·
καιτοι ουδεπω ουδεις επισκοπος ην, αλλ' οι αποστολοι μονον. Ὅθεν ουτε διακονων,
ουτε πρεσβυτερων οιμαι το ονομα ειναι δηλον και φανερον· αλλα τεως εις τουτο
εχειροτονηθησαν. Και ουχ απλως ενεχειρισθησαν, αλλ' επευξαντο αυτοις γενεσθαι
δυναμιν. Ὅρα δε μοι, ει επτα ανδρων εδεησεν εις τουτο, τοσαυτα ισως επεῤρει
χρηματα, τοσουτων χηρων πληθος ην. Ἄρα ουχ απλως αι ευχαι εγινοντο, αλλα μετα
πολλης της σχολης· και τουτο, ωσπερ το κηρυγμα, ουτως ηνυετο· τα γαρ πλειω
ταυταις ηνυον. Ουτω τα πνευματικα επελεγοντο, ουτω και προς αποδημιας
εστελλοντο, ουτως ενεχειρισθησαν ουτοι τον λογον. Και ου λεγει, ουδε επαιρει
αυτους, αλλ' οτι το δοθεν αφειναι εργον, ουκ αρεστον. Ουτως ησαν απο Μωσεως
παιδευθεντες μη παντα αυτοι μεταχειριζειν. ∆ια τουτο και ο Παυλος, Μονον των
πτωχων, φησιν, ινα μνημονευωμεν. Πως δε και προηγον τουτους, μανθανε·
Ἐνηστευον, προσεκαρτερουν ευχηι. Τουτο και νυν γινεσθαι εδει. Ουχ απλως δε
πνευματικους, αλλα Πνευματος πληρεις και σοφιας ειπε, δηλων, οτι μεγαλης
φιλοσοφιας ην φερειν κατηγοριας χηρων. Τι γαρ οφελος, οταν μη κλεπτηι μεν,
απολλυηι δε παντα; η θρασυς ηι και παροξυνηται; Και ταυτηι δε θαυμαστος ην ο
Φιλιππος. Περι γαρ αυτου φησι· Και εισελθοντες εις τον οικον Φιλιππου του
ευαγγελιστου, οντος εκ των επτα, εμειναμεν παρ' αυτωι. Ὁραις ουδεν ανθρωπινως
διοικουμενον; Και επληθυνετο ο αριθμος των μαθητων εν Ἱερουσαλημ. Ἐν
Ἱεροσολυμοις επεδι 60.117 δου το πληθος. Το θαυμαστον, ενθα εσφαγη ο Χριστος,
εκει ηυξετο το κηρυγμα. Και ου μονον ουκ εσκανδαλισθησαν τινες των μαθητων,
ορωντες τους μεν αποστολους μαστιζομενους, τους δε απειλουντας, αλλους το
Πνευμα πειραζοντας, ετερους δε γογγυζοντας· αλλα μαλιστα και προσετιθετο των
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

81

πιστευσαντων ο αριθμος· ουτως απο του περι Ἀνανιαν συμβαντος εσωφρονισθησαν,
και πλειων ο φοβος αυτοις γεγονεν. Ὅρα δε μοι, πως επεδιδου το πληθος. Μετα τους
πειρασμους, τοτε επεδωκεν, ουχι προ τουτου. Σκοπει δε και ποση φιλανθρωπια του
Θεου. Ἐξ εκεινων γαρ των αρχιερεων των προς φονον τους οχλους παροξυνοντων,
των τοιαυτα βοωντων και λεγοντων· Ἄλλους εσωσεν, εαυτον ου δυναται σωσαι· εκ
τουτων Πολλοι, φησιν, υπηκουον τηι πιστει. δʹ. Αυτου τοινυν και ημεις γενωμεθα
μιμηται. Προσεδεξατο αυτους, και ουκ εξεβαλεν. Ουτω τους εχθρους αμειβωμεθα
τους τα μυρια ημας εργασαμενους δεινα. Ὅπερ αν εχωμεν αγαθον, αυτοις
παρεχωμεν· μη παρελθωμεν αυτους ευποιουντες. Ει γαρ τωι παθειν κακως, εμπλησαι
δει τον θυμον αυτων, πολλωι μαλλον τωι ευποιησαι· τουτο γαρ ελαττον εκεινου. Ουκ
εστι γαρ ισον ευποιησαι εχθρον, και μειζονα θελησαι παθειν η βουλεσθαι· απο
τουτου και επ' εκεινα ηξομεν. Τουτο αξιωμα των του Χριστου μαθητων.
Ἐσταυρωσαν αυτον ελθοντα επι ευεργεσιαι τηι αυτων, τους μαθητας αυτου
εμαστιξαν, και μετα ταυτα εις την αυτην αυτους αγει τοις μαθηταις τιμην, ομοιως
αυτοις μεταδιδους των αυτου. Μιμηται γενωμεθα, παρακαλω, του Χριστου· κατα
τουτο εστι μιμησασθαι αυτον· τουτο ισον ποιει τωι Θεωι, τουτο μειζον η κατα
ανθρωπον εστιν. Ἐχωμεθα της ελεημοσυνης· αυτη παιδαγωγος και διδασκαλος
εκεινης της φιλοσοφιας εστιν. Ὁ μαθων ελεειν τον εν συμφοραι, μαθησεται και μη
μνησικακειν· ο μαθων τουτο, και εχθρους ευεργετειν δυνησεται. Μαθωμεν
κατακλασθαι τοις των πλησιον κακοις, και μαθησομεθα και τα κακα αυτων φερειν.
Αυτον ερωτησωμεν τον κακως ημας διατιθεντα, ει μη καταγινωσκει εαυτου, ει μη
εθελοι φιλοσοφειν, ει μη θυμου το παν ειναι φησιν, ει μη μικροψυχιας, ει μη
ταλαιπωριας, ει μη βουλοιτο των υβριζομενων ειναι και σιγωντων, αλλα μη των
υβριζοντων και μαινομενων, ει μη θαυμασας απεισι τον παθοντα. Μη δη νομισηις,
οτι τουτο ευκαταφρονητους ποιει. Ουδεν ουτως ευκαταφρονητους ποιει, ως το
υβριζειν· ουδεν ουτως αιδεσιμους, ως το υβριζομενους φερειν. Ὁ μεν γαρ εστιν
υβριστης, ο δε φιλοσοφος· και ο μεν ανθρωπου χειρων, ο δε αγγελων ισος. Καν τε
γαρ ελαττων ην του υβριζοντος, και ουτως, ει βουλοιτο, δυνατος υπηρχεν
αμυνασθαι. Ἄλλως δε και ελεειται μεν παρα παντων ουτος, εκεινος δε μισειται. Τι
ουν; ουκ εντευθεν αρα πολλωι βελτιων εσται ουτος; Τωι μεν γαρ ως μαινομενωι,
τουτωι δε ως νουν εχοντι προσεξουσιν απαντες. Ὅταν ουν κακηγορησαι τινα υπο
τινος αναγκαζηι, ειπε προς αυτον· Ου δυναμαι αυτον ειπειν κακως· δεδοικα γαρ μη
πως ουκ ην τοιουτος. Μαλιστα μεν εν διανοιαι μη ειπηις· αλλα μηδε προς αλλον. Μη
εντυχηις κατα τουτου τωι Θεωι· αν ιδηις κακως ακουοντα, αμυνον· ειπε, του παθους
εστι τα ρηματα, ου του ανδρος· ειπε, της οργης, ου του φιλου· της μανιας, ου της
ψυχης. Ταυτα λογιζωμεθα εφ' εκαστωι των αμαρτη 60.118 ματων. Μη περιμεινηις
αναφθηναι το πυρ, αλλα προ τουτου κατασχε· μη παροξυνηις το θηριον, αλλα μηδε
παροξυνθηναι συγχωρησηις· ουκ ετι γαρ κυριος ει κατασχειν, αν η φλοξ αναφθηι. Τι
γαρ ειπεν; ανοητε και μωρε; Τις ουν υπευθυνος τωι ρηματι, ο ακουων, η ο λεγων; Ὁ
μεν γαρ καν σφοδρα σοφος ηι, μωρου δοξαν ελαβεν· ο δε καν ανοητος ηι, σοφου και
φιλοσοφου. Τις ανοητος, ειπε μοι, ο ετερωι προφερων τα ουκ οντα, η ο μηδε ουτω
κινηθεις; Ει γαρ το μηδε κινηθεντα κινεισθαι, φιλοσοφιας· το μηδε κινουντος
πληττεσθαι, ποσης ανοιας! Ουπω λεγω ποιος αποκειται τιμωριας τοπος τοις τα
τοιαυτα ονειδιζουσι και βλασφημουσι τον πλησιον. Ἀλλα τι; ατιμον και εξ ατιμων,
και ευτελη και εξ ευτελων ειπεν; Παλιν εις εαυτον το ονειδος περιετρεψεν. Ὁ μεν
γαρ τιμιος φανειται και αιδεσιμος, ο δε ευτελης οντως· το γαρ τα τοιαυτα εις ταξιν
ονειδους προφερειν, γενους ευτελειαν λεγω, μικρας οντως ψυχης· ο δε μεγας και
θαυμαστος εσται, ατε ουδεν ηγουμενος το τοιουτον, αλλ' ουτω διακειμενος, ως αν ει
ηκουεν, οτι εχοι τι των αλλων διαφερον. Ἀλλα μοιχον και τα αλλα ερει; Ἐνταυθα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

82

και γελαιν χρη· οταν γαρ το συνειδος μη βαλληται, ουδε καιρον αν εχοι ο θυμος.
Ἐννοησαντας δε και τινα εξαγει εις μεσον πονηρα και μιαρα ρηματα, ουδε ουτως
αλγειν χρη. Ὅπερ γαρ εμελλε μετα ταυτα εκαστος μαθησεσθαι, τουτο ηδη
εξεκαλυψεν· εαυτον λοιπον απιστον πασι κατεστησεν, ατε ουκ ειδοτα συγκαλυπτειν
τα του πλησιον κακα, και εαυτον μαλλον ᾔσχυνεν η ετερον, και παντα λιμενα
προσεχωσε, τας ευθυνας εποιησεν εαυτωι φοβερας του μελλοντος κριτηριου. Ου γαρ
ουτω τουτον, ως εκεινον αποστραφησονται παντες, απερ εκκαλυψαι ουκ εχρην
απαμφιασαντα. Συ δε μηδεν ειπηις ων συνοιδας, αλλα σιγησον, ει βουλει την
λαμπραν δοξαν λαβειν. Ου γαρ μονον ανατρεψεις τα λεχθεντα, ουδε καλυψεις, αλλα
και ετερον εργασηι καλον· ουκετι ποιησεις γαρ κατα σαυτου την ψηφον ενεχθηναι. Ὁ
δεινα σε κακως λεγει; Ειπε συ· Ει παντα ᾔδει, ουκ αν τοσαυτα ειπε μονα. Ἐθαυμασατε
και εξεπλαγητε το λεχθεν; Ἀλλα μιμεισθαι χρη. ∆ια γαρ τουτο παντα υμιν τα εξωθεν
ειρημενα λεγομεν, ουχ ως ουκ εχουσων μυρια τοιαυτα των Γραφων, αλλ' ως μαλλον
εντρεψαι δυναμενων τουτων· επει και η Γραφη οιδε προς εντροπην λεγειν, ως οταν
λεγηι· Ουχι και οι εθνικοι το αυτο ποιουσιν; Ὁ δε προφητης Ἱερεμιας τους του Ῥηχαβ
υιουςπαρηγαγεν εις μεσον την πατρικην εντολην παραβηναι μη καταδεξαμενους.
Ειπον κακως οι περι Μαριαν τον Μωσεα, και της κολασεως αυτους ευθεως εξηιτησε,
και ουδε οσον μαθειν τινας, οτι εκδικιας ετυχε, συνεχωρησεν. Ἀλλ' ουχ ημεις ουτως·
αλλα τουτο μαλιστα βουλομεθα παντας μαθειν, οτι ουκ ατιμωρητι παρηλθον. Μεχρι
τινος απο γης πνεομεν; Ουκ ενι μαχην εξ ενος συστηναι μερους. Τους μαινομενους
αν εξ εκατερων των μερων ελκυσηις, μαλλον παροξυνεις· αν δε εκ δεξιας η εξ
αριστερας, εσβεσας τον θυμον. Ὁ πληττων αν μεν εχηι τον μη δεχομενον, μαλλον
επαιρεται· αν δε εικοντα, μαλλον εκλυεται, και εις αυτον η πληγη περιτρεπεται. Ου
γαρ ουτως εκλυει την δυναμιν του ανταγωνιστου ανθρωπος παγκρατιαζειν ειδως,
ως ανθρωπος υβριζομενος και μη ανθυβριζων. Αισχυνθεις γαρ εκεινος λοιπον απεισι
και καταγνωσθεις, πρωτον μεν εκ του συνειδοτος, δευτερον δε παρα των ορωντων
απαντων. Και παροι 60.119 μια δε τις εστιν, οτι δη Ὁ τιμων, εαυτον τιμαι. Ἄρα και ο
υβριζων, εαυτον υβριζει. Ουδεις ημας αδικησαι δυνησεται, παλιν ερω, εαν μη ημεις
εαυτους· ουτε πενητα με τις εργασεται, εαν μη εγω εμαυτον. Φερε γαρ, ουτω
σκεψωμεθα· Ἔστω μοι ψυχη πενιχρα, και παντες κενουτωσαν εις εμε τα χρηματα· τι
τουτο; Ἕως αν εκεινη μη μεταβαληται, παντα ματην. Ἔστω μοι ψυχη μεγαλη, και
παντες λαμβανετωσαν τα χρηματα· τι τουτο; Ἕως αν εκεινην μη ποιησηις πενιχραν,
ουδεν βλαβος. Ἔστω μοι βιος ακαθαρτος, και παντες ταναντια λεγετωσαν περι εμου·
τι τουτο; Καν γαρ λεγωσιν, αλλ' ουχι και εν διανοιαι ταυτα ψηφιζονται. Παλιν εστω
μοι βιος καθαρος, και παντες ταναντια λεγετωσαν· και τι τουτο; Ἐν γαρ τωι συνειδοτι
εαυτων καταγνωσονται· ου γαρ δη πεπεισμενοι λεγουσιν. Ὥσπερ γαρ τας ευφημιας
ου δει προσιεσθαι, ουτως ουδε τας κατηγοριας. Και τι λεγω ταυτα; Ουδεις ημιν
επιβουλευσαι ποτε δυνησεται, ουδε κατηγοριαι τινι περιβαλειν, εαν βουλωμεθα.
Ἴδωμεν δε και ουτως· Ἑλκετω τις εις δικαστηριον, συκοφαντειτω, ει βουλει, και την
ψυχην εκφερετω· και τι τουτο, προς μικρον παρ' αξιαν ταυτα παθειν; Τουτο μεν ουν
αυτο κακον, φησιν. Αυτο μεν ουν τουτο καλον το μη κατ' αξιαν παθειν. Ἀλλα τι;
κατ' αξιαν εδει; Ειπω τι παλιν· Φιλοσοφος τις των εξωθεν ως ηκουσεν, οτι ο δεινα
απεθανε, και τις ειπεν αυτωι των μαθητων· Οιμοι, οτι αδικως· εκεινος επιστρα 60.120
φεις, Ἀλλα τι, εφη, δικαιως ηθελες; Και Ἰωαννης δε ουχι αδικως απεθανε; Τινα ουν
μαλλον ελεεις, τον δικαιως αποθανοντα, η τον ουχ ουτως; ουχι τουτον μεν
ταλανιζεις, εκεινον δε και θαυμαζεις; Τι ουν ηδικηται ανθρωπος και απ' αυτου του
θανατου κερδανας μεγαλα, ου μονον ουδεν βλαβεις; Ει μεν γαρ αθανατον οντα
θνητον εποιει, ισως αν βλαβη ην· ει δε θνητον οντα, και απο της φυσεως μικρον
υστερον τον θανατον εκδεχεσθαι μελλοντα, εσπευσεν ουτος μετα δοξης τουτον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

83

επαγαγειν, τι βλαβος; Ἔστω ημιν η ψυχη ρυθμιζομενη καλως, και βλαβος ουδεν
εσται εξωθεν. Ἀλλ' ουκ ει εν δοξηι; Και τι τουτο; Ὅπερ γαρ επι των χρηματων εστι,
τουτο και επι της δοξης. Ἂν γαρ ω μεγαλοπρεπης, ου δεησομαι ουδενος· αν δε
κενοδοξος, οσωι αν επιτυχω, τοσουτωι μειζονος δεησομαι. Τοτε δε μαλιστα λαμπρος
εσομαι, και μειζονος απολαυσομαι δοξης, ει καταφρονησω δοξης. Ταυτα ουν ειδοτες,
και χαριν εχωμεν τωι τοιαυτην ημιν χαρισαμενωι ζωην Χριστωι τωι Θεωι ημων, και
μετιωμεν αυτην εις δοξαν αυτου, οτι αυτωι πρεπει η δοξα συν τωι αναρχωι Πατρι και
τωι αγιωι αυτου Πνευματι, εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.119 ΟΜΙΛΙΑ ΙΕʹ. Στεφανος δε πληρης πιστεως και δυναμεως εποιει
τερατα και σημεια μεγαλα εν τωι λαωι.
αʹ. Ὅρα, πως και εν τοις επτα ην τις προκριτος και τα πρωτεια ειχεν. Ει γαρ
και η χειροτονια κοινη, αλλ' ομως ουτος επεσπασατο χαριν πλειονα. Προ τουτου δε
ουκ εποιει σημεια, αλλ' οτε δηλος γεγονεν, ινα δειχθηι, οτι ουκ αρκει μονη η χαρις,
αλλα δει και της χειροτονιας· ωστε προσθηκη Πνευματος εγενετο. Ει δε και προ
τουτου πληρεις Πνευματος ησαν, αλλα του απο του λουτρου. Ἀνεστησαν δε τινες
των εκ της συναγωγης. Παλιν αναστασιν τον παροξυσμον αυτων λεγει και την
οργην. Ὅρα και ενταυθα πολυ το πληθος· μαλλον δε πως ετερον της κατηγοριας το
σχημα. Ἐπειδη γαρ εκωλυσεν αυτους Γαμαλιηλος μηδεν υπερ εκεινου εγκαλειν,
ετεραν κατηγοριαν εισαγουσιν. Ἀνεστησαν δε τινες, φησι, των εκ της συναγωγης της
λεγομενης Λιβερτινων και Κυρηναιων και Ἀλεξανδρεων, και των απο Κιλικιας και
Ἀσιας, συζητουντες τωι Στεφανωι· και ουκ ισχυον αντιστηναι τηι σοφιαι και τωι
Πνευματι, ωι ελαλει. Τοτε υπεβαλον ανδρας λεγοντας, οτι Ἀκηκοαμεν αυτου
λαλουντος ρηματα βλασφημα εις Μωσην και τον Θεον, Ἵνα την κατηγοριαν
συστησωσι, Κατα του Θεου, φησι, και κατα Μωσεως λαλει. ∆ια τουτο και
συνεζητουν, ινα αναγκασωσιν αυτον τι ειπειν. Ὁ δε γυμνοτερον λοιπον διελεγετο,
και την παυλαν ισως ελεγε του νομου μονον· η ουκ ελεγε μεν, ηινιττετο δε· επει ει
ελεγε φανερως, ουκ εδει των υποβλητων ανδρων ουδε των ψευδομαρτυρων.
∆ιαφοροι δε αι συν 60.120.30 αγωγαι ησαν Λιβερτινων και Κυρηναιων. Ἀλλα
Κυρηναιοι μεν οι επεκεινα Ἀλεξανδρειας εισιν, οι και εκει κατα τα εθνη ειχον
συναγωγας· ισως δε και εκει εμενον, ινα μη αναγκαζωνται συνεχως αποδημειν.
Λιβερτινοι δε οι Ῥωμαιων απελευθεροι ουτω καλουνται. Ὥσπερ δε ᾤκουν εκει
πολλοι ξενοι, ουτω και συναγωγας ειχον, ενθα εδει τον νομον αναγινωσκεσθαι και
ευχας γινεσθαι. Συ δε μοι σκοπει, πως και ουτος αναγκαζομενος διδασκειν επιχειρει,
κακεινοι παλιν δια τα σημεια εις φθονον ου μονον κινουνται, αλλ' επει και λογωι
εκρατει, και αφορητος ην αυτοις, ψευδομαρτυρας συνιστωσιν. Ουκ εβουλοντο γαρ
απλως αναιρειν, αλλα μετα ψηφου, ινα και την δοξαν αυτων βλαψωσι· και εκεινους
αφεντες επι τουτους ερχονται, ως ταυτηι καταπληξομενοι κακεινους· οι και ουκ
ειπον, οτι Λαλει, αλλ', Ου παυεται λαλων, αυξοντες την κατηγοριαν. Συνεκινησαν τε
τους πρεσβυτερους και τους γραμματεις, και επισταντες συνηρπασαν αυτον, και
ηγαγον εις το συνεδριον, εστησαν τε μαρτυρας ψευδεις λεγοντας· Ὁ ανθρωπος ουτος
ου παυεται ρηματα λαλων κατα του τοπου του αγιου τουτου και του νομου. Ου
παυεται, φασιν, ως εργον αυτου ποιουμενου δια τουτου δηλουντες. Ἀκηκοαμεν γαρ
αυτου λεγοντος, οτι Ἰησους ο Ναζωραιος ουτος καταλυσει τον τοπον τουτον, και
αλλαξει τα εθη, α παρεδωκεν ημιν Μωυσης. Ἰησους, φασιν, ο Ναζωραιος, και
ονειδιστικως, καταλυσει τον τοπον τουτον, και αλλαξει τα εθη. Τουτο και του
Χριστου 60.121 κατηγορουντες ελεγον· Ὁ καταλυων τον ναον του Θεου. Πολλη γαρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

84

ην αυτοις η ευλαβεια περι τε τον ναον, ατε και μετοικειν βουλομενοις, περι τε το
ονομα Μωυσεως. Και ορα, πως διπλη η κατηγορια. Καταλυσει, φασι, τον τοπον, και
αλλαξει τα εθη Ου μονον δε διπλη, αλλα και πικρα, και κινδυνων γεμουσα. Και
ατενισαντες εις αυτον απαντες οι καθεζομενοι εν τωι συνεδριωι, ειδον το προσωπον
αυτου ωσει προσωπον αγγελου. Ουτως εστι και εν ελαττονι οντας βαθμωι λαμπειν. Τι
γαρ, ειπε μοι, των αποστολων ουτος ελαττον εσχεν; ουχι σημεια ειργασατο; ου
πολλην επεδειξατο την παῤρησιαν; Ειδον το προσωπον αυτου ωσει προσωπον
αγγελου, φησι. Τουτο αρα η χαρις ην, τουτο και η δοξα Μωυσεως ην. Ἐπιχαριν δε
αυτον δοκει μοι ποιησαι τον Θεον, ταχα επει εμελλε τινα ερειν, και ινα ευθεως τηι
προσοψει καταπληξηι αυτους. Ἔστι γαρ, εστι και προσωπα χαριτος γεμοντα
πνευματικης, επεραστα τοις ποθουσιν ειναι, και αιδεσιμα τοις μισουσι και φοβερα.
Ἢ και ως αιτιαν τουτο ειπε, δι' ην ηνεσχοντο της δημηγοριας αυτου. Τι δαι ο
αρχιερευς; Ει αρα, φησι, ταυτα ουτως εχει; Ὁραις, πως μετα επιεικειας η ερωτησις, και
ουδεν τεως φορτικον εχουσα; ∆ια τουτο Και αυτος απο προσηνειας αρχεται των
ρηματων, και φησιν· Ἄνδρες αδελφοι και πατερες, ακουσατε· ο Θεος της δοξης ωφθη
τωι πατρι ημων Ἀβρααμ οντι εν τηι Μεσοποταμιαι, πριν η κατοικησαι αυτον εν
Χαῤραν. Ευθεως εκ του προοιμιου την δοξαν αυτων αναιρει, και κατασκευαζει δι' ων
φησιν ανυποπτως, οτι τε ουδεν εστιν ο ναος δηπου αυτος, ουδε τα εθη, και οτι ου
περιεσονται του κηρυγματος, και οτι εξ αμηχανων αει ο Θεος παντα ποιει και
κατασκευαζει. Ὅρα γουν δια τουτων υφαινομενην την δημηγοριαν και
αποδεικνυουσαν, οτι πολλης απολαυσαντες αει φιλανθρωπιας, τοις εναντιοις τον
ευεργετην ημειψαντο, και οτι αδυνατοις επιχειρουσιν. Ὁ Θεος της δοξης ωφθη τωι
πατρι ημων Ἀβρααμ, και ειπε προς αυτον· Ἔξελθε εκ της γης σου, και δευρο εις γην,
ην αν σοι δειξω. βʹ. Και ναος ουκ ην, και θυσια ουκ ην, και θειας οψεως ηξιωτο
Ἀβρααμ, και προγονους Περσας ειχε, και εν αλλοτριαι γηι ην. Και τι δηποτε αρχομενος
τον Θεον, της δοξης Θεον εκαλεσεν; Ἐπειδη τους ατιμους ενδοξους πεποιηκε· και ινα
διδαξηι, οτι ει εκεινους εδοξασε, πολλωι μαλλον αυτους. Ὁραις, πως αυτους απαγει
των σωματικων, και απο του τοπου πρωτον, επειδη περι τοπου ο λογος ην; Ὁ Θεος
της δοξης. Ει δοξης Θεος, ευδηλον, οτι ου δειται της παρ' ημων δοξης, ουδε της δια
του ναου· αυτος γαρ εστιν η της δοξης πηγη. Μη τοινυν νομισητε ταυτηι δοξαζειν
αυτον. Και πως, φησιν, η Γραφη τουτο λεγει περι του πατρος Ἀβρααμ; Ὅτι ουκ εστι
προς τα μη σφοδρα αναγκαια περιττη. Ὃ μεν γαρ ην χρησιμον μαθειν, τουτο μονον
ημας εδιδαξεν, οτι απο της οψεως του υιου συνεξηλθεν αυτωι· το δε πλεον τουτου
παρελιπεν αδιηγητον, δια το θαττον αποθανειν μετα το κατοικησαι αυτον εν
Χαῤραν· Ἔξελθε εκ της συγγενειας σου. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουκ εισιν ουτοι
τεκνα του Ἀβρααμ. Πως; Ὅτι εκεινος πειθηνιος ην, ουτοι δε απειθεις· μαλλον δε εξ
ων ποιει κελευομενος μανθανομεν, οτι εκεινος μεν τους πονους υπεμεινεν, ουτοι δε
τους καρπους δρεπονται, και οτι παντες οι προγονοι εν κακουχιαι. Και εξελ 60.122
θων εκ γης Χαλδαιων, κατυκησεν εν Χαῤραν· κακειθεν μετα το αποθανειν τον
πατερα αυτου, μετυκισεν αυτον εις την γην ταυτην, εις ην υμεις νυν κατοικειτε· και
ουκ εδωκεν αυτωι κληρονομιαν εν αυτηι, ουδε βημα ποδος. Ὅρα, πως αυτους απο της
γης αναγει. Ου γαρ ειπεν, ∆ωσει, αλλ', Ουκ εδωκε, δηλων, οτι παντα παρ' εκεινου και
ουδεν παρ' αυτων. Ἦλθε γαρ και συγγενειαν αφεις και πατριδα. ∆ια τι ουν ουκ
εδωκεν; Ὅτι τυπος ην ετερας γης, και επηγγειλατο δουναι αυτην αυτωι. Ὁραις, οτι
ουχ απλως παλιν τον λογον αναλαμβανει; Ουκ εδωκεν αυτωι, φησι. Και επηγγειλατο
και τωι σπερματι αυτου μετ' αυτον, ουκ οντος αυτωι τεκνου. Παλιν το δυνατον
εντευθεν δεικνυται του Θεου και το εξ αμηχανων παντα ποιειν. Τον γαρ εν Περσιδι
και τοσουτον απεχοντα, τουτον εφησε κυριον της Παλαιστινης ποιησειν. Ἀλλ'
ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἀτενισαντες εις αυτον, φησιν, ειδον το προσωπον
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

85

αυτου ωσει προσωπον αγγελου. Ποθεν η χαρις τωι Στεφανωι επηνθει; αρ' ουκ απο της
πιστεως; Ευδηλον οτι· εμαρτυρησε γαρ αυτωι ανω, οτι πληρης πιστεως ην. Ἔστι δε
χαριν εχειν και ουκ εν ιασεσι· διο και ο Ἀποστολος, Ὧ μεν χαρις διδοται, φησιν,
ιαματων, αλλωι δε λογος σοφιας. Ἐνταυθα δε μοι δοκει και επιχαριν αυτον ειναι
αινιττεσθαι τωι λεγειν· Ειδον το προσωπον αυτου ωσει προσωπον αγγελου· ο και
Βαρναβας μαρτυρειται. Ὅθεν τους απλαστους τε και απονηρους μαλιστα ισμεν
θαυμαζομενους, και τουτους μαλλον επιχαριτας οντας. Τοτε υπεβαλον ανδρας
λεγοντας, οτι Ἀκηκοαμεν αυτου λαλουντος ρηματα βλασφημα. Ἐπι μεν των
αποστολων ελεγον, οτι την αναστασιν κατηγγελλον, και οτι πολυς οχλος επεῤρει·
ενταυθα δε, οτι εθεραπευοντο. Ὢ της ανοιας! υπερ ων ευχαριστειν εδει, υπερ τουτων
εμεμφοντο, και τους δια των εργων κρατουντας προσεδοκων κρατησειν δια των
λογων (οπερ και επι του Χριστου εποιουν), και αει εις λογους αυτους ενεβαλλον.
Ἁρπασαι γαρ αυτους απλως ηισχυνοντο, ουδεν εχοντες εγκαλειν. Και ορα, πως ουδε
αυτοι οι δικαζοντες μαρτυρουσιν· ηλεγχθησαν γαρ αν· αλλ' απλως ετερους
μισθουνται, ινα μη δοξηι επηρειας ειναι το πραγμα. Το αυτο γεγονος ιδοι τις αν και
επι του Χριστου. Ειδες του κηρυγματος την δυναμιν, και πως ουχι μαστιζομενων
μονον, αλλα και λιθαζομενων κρατει, ουδε εις δικαστηριον αγομενων, αλλα και
ελαυνομενων παντοθεν; Ἐντευθεν, και ψευδομαρτυρουντων αυτων, ου μονον ουκ
εκρατουν, αλλ' ουδε αντιστηναι ισχυον, καιτοι σφοδρα αναισχυντοι οντες· ουτως
αυτους κατα κρατος ειλε, και ταυτα πολλα πραττοντας απιθανα (ως και επι του
Χριστου), οι και παντα προς θανατον επραττον τον αυτου, ως λοιπον δηλον
γενεσθαι πασιν, οτι ουκ ην ανθρωπινη η μαχη, αλλα Θεου προς ανθρωπους. Σκοπει
δε και τι φασιν οι συσταντες ψευδομαρτυρες υπο των φονικως συναρπασαντων
αυτον εις το συνεδριον. Ἀκηκοαμεν αυτου λαλουντος ρηματα βλασφημα εις Μωσην
και τον Θεον. Ὦ αναισχυντοι· πραγματα ποιειτε βλασφημα εις τον Θεον, και ου
φροντιζετε· και Μωσεως φροντιζειν προσποιεισθε; ∆ια τουτο προσκειται Μωσης,
επειδη τα του Θεου ου σφοδρα αυτοις εμελε, και ανω και κατω Μωσεως μεμνηνται,
Ὁ Μωσης, λεγοντες, ουτος, ος εξηγαγεν ημας, το ευριπιστον του οχλου
ανερεθιζοντες. Καιτοι πως ανθρωπος βλασ 60.123 φημος αν περιεγενετο; πως δε και
ο ουτω βλασφημος σημεια εποιει τοιαυτα εν τωι λαωι; Ἀλλα τοιουτον η βασκανια,
εκφρονας τους αλοντας ποιουσα, ως μηδε α φθεγγονται συνοραιν. Ἀκηκοαμεν αυτου,
φασι, λαλουντος ρηματα βλασφημα εις Μωσην και τον Θεον· και παλιν, Ουτος ο
ανθρωπος ου παυεται ρηματα λαλων κατα του τοπου του αγιου και του νομου, και
μετα προσθηκης, α παρεδωκεν ημιν Μωσης· ουκετι ο Θεος. γʹ. Ὁραις, πως επι
ανατροπηι πολιτειας και ασεβειας αυτου κατηγορουσιν; Ὅτι δε ουκ ην του τοιουτου
τοιαυτα λεγειν και θρασεως, παντι που δηλον· ουτως ημερος και απο του προσωπου
ην. Ἔνθα μεν ουν ουκ εσυκοφαντουντο, ουδεν τοιουτον φησιν η Γραφη· επει δε το
παν ενταυθα συκοφαντια εστιν, εικοτως αυτην διορθουται ο Θεος και δι' αυτης της
οψεως. Ἄρα οι αποστολοι ουκ εσυκοφαντουντο, αλλ' εκωλυοντο· ουτος δε
συκοφαντειται· δια τοι τουτο και προ παντων η οψις απολογειται. Ταχα τουτο και
τον ιερεα ενετρεψεν. Ειπων δε, οτι Ἐπηγγειλατο, δεικνυσι την επαγγελιαν προ του
τοπου γεγενημενην, προ της περιτομης, προ θυσιας, προ του ναου, και οτι ου κατ'
αξιαν ουτοι ελαβον ουδε περιτομην ουδε νομον, αλλα της υπακοης μονης μισθος ην
η γη. Ἀλλ' ουδε της περιτομης δοθεισης, η επαγγελια πληρουται. Και οτι τυποι ησαν,
και το την πατριδα αφειναι, του Θεου κελευσαντος, και συγγενειαν (εκεινη γαρ
πατρις, ενθα αν ηγηται Θεος), και το κληρονομιαν ενταυθα μη λαβειν· και οτι, ει τις
ακριβως εξεταζοι, Περσαι εισιν οι Ἰουδαιοι· και οτι χωρις σημειων πειθεσθαι δει τωι
Θεωι λεγοντι, καν δεινα τινα συμβαινηι· επει και ο πατριαρχης και τον ταφον
καταλιπων τον πατρωιον και παντα, επειθετο τωι Θεωι. Ει δε ο τουτου πατηρ ουκ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

86

εκοινωνησεν αυτωι της επι Παλαιστινην αποδημιας, τωι απιστος ειναι· πολλωι
μαλλον τα παιδια ου κοινωνησουσι, καν επι πολυ ελθωσι της οδου, την του πατρος
μη ζηλωσαντα αρετην. Και επηγγειλατο αυτην δουναι αυτωι και τωι σπερματι αυτου,
φησι, μετ' αυτον. Πολλη ενταυθα και του Θεου η φιλανθρωπια δεικνυται, και του
Ἀβρααμ η πιστις. Το γαρ, Ουκ οντος αυτωι τεκνου, πειθεσθαι, τουτο δεικνυσι και την
υπακοην και την πιστιν· καιτοι γε τα γενομενα τουναντιον εδεικνυ· οιον, μετα το
ελθειν ουκ ειχε βημα ποδος, παιδα ουκ ειχεν, απερ εναντια ην τηι πιστει. Ταυτα δη
κατανοουντες και ημεις, απερ αν επαγγελληται ο Θεος, δεχωμεθα, καν που εναντια
ηι τα γινομενα· καιτοι εφ' ημων ουκ εστιν εναντια, αλλα και σφοδρα ακολουθα.
Ἔνθα μεν γαρ αν ωσιν υποσχεσεις, οταν τα εναντια γενηται, εναντια εστιν οντως·
εφ' ημων δε τουναντιον· ενταυθα μεν θλιψιν ειπεν, εκει δε ανεσιν. Τι συγχεομεν
τους καιρους; τι τα ανω κατω ποιουμεν; Θλιβηι, ειπε μοι, οτι εν πενιαι διαγεις, και
θορυβηι δια τουτο; Μη θορυβου· θορυβου γαρ αξιον, ει εκει μελλοις θλιβεσθαι· αυτη
γαρ η θλιψις, ανεσεως αιτια. Ἡ ασθενεια αυτη, φησιν, 60.124 ουκ εστι προς θανατον.
Ἐκεινη η θλιψις, κολασις· αυτη, παιδεια και διορθωσις. Ἀγων εστιν ο παρων καιρος·
ουκουν του πυκτευειν χρεια· πολεμος εστι και μαχη. Ουδεις εν πολεμωι ζητει ανεσιν,
ουδεις εν πολεμωι ζητει τρυφην, ουδεις υπερ χρηματων μεριμναι, υπερ γυναικος
ουδεις φροντιζει, αλλ' εις εν οραι μονον, οπως περιγενοιτο των εχθρων. Τουτο και
ημεις ποιωμεν· και αν περιγενωμεθα και επανελθωμεν μετα τροπαιων, παντα ημιν ο
Θεος δωσει. Τουτο μονον ημιν σπουδαζεσθω, πως περιγενωμεθα του διαβολου·
μαλλον δε ου της ημετερας το πραγμα σπουδης, αλλα της του Θεου χαριτος εστι το
παν. Ἓν ημιν σπουδαζεσθω, οπως επισπασωμεθα αυτου την χαριν, οπως ελκυσωμεν
προς εαυτους την ροπην εκεινην. Ει ο Θεος υπερ ημων, τις καθ' ημων, φησιν; Ἓν
μονον σπουδαζωμεν, οπως ουτος ημιν μη εχθρος γενηται, οπως ημας μη αποστραφηι.
δʹ. Ου το θλιβεσθαι κακον, αλλα το αμαρτανειν κακον. Ἡ χαλεπη θλιψις τουτο εστι,
καν εν τρυφηι διαγωμεν· ου λεγω εν τωι μελλοντι, αλλα και εν τωι παροντι. Πως γαρ
οιει το συνειδος ημων δακνεσθαι; ποιας βασανου ουκ ειναι χειρον; Ἐβουλομην μετα
ακριβειας ερωτησαι τους εν τοις κακοις ζωντας, ει μηδεποτε εις εννοιαν ερχονται
των οικειων αμαρτηματων, ει μη τρεμουσιν, ει μη δεδοικασιν, ει μη οδυνωνται, ει
μη μακαριζουσι τους εν νηστειαι, τους εν ορεσι, τους εν φιλοσοφιαι ζωντας Βουλει
ανεσιν ευρειν εκει; Θλιβηθι ενταυθα δια τον Χριστον· ουδεν ταυτης της ανεσεως
ισον. Ἔχαιρον οι αποστολοι μαστιζομενοι. Παυλος τουτο παραινει λεγων· Χαιρετε εν
Κυριωι. Και πως ενι χαιρειν, φησιν ενθα δεσμα, ενθα βασανοι, ενθα δικαστηρια;
Μαλιστα ενταυθα χαιρειν ενι. Πως δε ενι χαιρειν, ενθα ταυτα, μανθανε. Ὁ μηδεν
εαυτωι συνειδως, μεγα πως ησθησεται, ωστε, οσωι αν ειπηις την θλιψιν, τοσουτωι
λεγεις την ηδονην. Ειπε γαρ μοι, ο μυρια τραυματα λαβων στρατιωτης και επανιων,
αρ' ουχι μετα πολλης επανηξει της ηδονης, παῤρησιας υποθεσιν εχων τα τραυματα,
λαμπροτητος τε και ευδοκιμησεως; Και συ αν δυνηθηις ρηξαι την φωνην εκεινην, ην
Παυλος, οτι Τα στιγματα του Ἰησου βασταζω, δυνησηι μεγας γενεσθαι και λαμπρος
και ευδοκιμος. Ἀλλ' ουκ εστι διωγμος; Στηθι προς δοξαν· καν ειπηι τις εναντιον τι, μη
φοβηθηις ακουσαι κακως δια Χριστον· στηθι προς τυφου τυραννιδα, στηθι προς
θυμου μαχην, στηθι προς επιθυμιας βασανον. Και ταυτα στιγματα εστι, και αυται
βασανοι. Ειπε γαρ μοι, τι το δεινοτατον των βασανων; αρ' ουχ οτι η ψυχη αλγει και
καιεται; Ἐκει μεν γαρ καν το σωμα μεριζεται· ενταυθα δε το παν αυτης εστι. Περι
αυτην η οδυνη, οταν οργιζηται, οταν βασκαινηι, οταν τι τοιουτον ποιηι, μαλλον δε
οταν πασχηι. Ου γαρ ποιειν τουτο εστιν, αλλα πασχειν, το οργιζεσθαι, το φθονον
εχειν· δια τουτο και παθη καλειται ψυχης, και τραυματα, και ωτειλαι. Ὄντως γαρ
παθος εστι, και παθους χαλεπωτερον. Ἐννοησατε, οι οργιζομενοι, οτι παθει ταυτα
60.125 ποιειτε. Ουκουν ο μη οργιζομενος ου πασχει, Ὁραις, οτι ο υβριζομενος ου
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

87

πασχει, αλλ' ο υβριζων, οπερ εφην και ηδη; Ὅτι γαρ πασχει, δηλον μεν και απο του
παθος καλεισθαι το τοιουτον, δηλον δε και εκ του σωματος· ταυτα γαρ απο οργης
τικτεται τα παθη, αμβλυωπια, παραπληξια, και μυρια ετερα. Ἀλλα τον παιδα υβρισε,
φησιν, αλλα τον οικετην. Μη νομισηις ειναι ασθενειαν το μη και αυτος τουτο
ποιησαι. Ειπε γαρ μοι, καλως γεγονεν; Ουκ οιμαι ειπειν· ουκουν μη ποιησηις το μη
καλως γινομενον. Οιδα οιαι εν τοις τοιουτοις αι οργαι τικτονται. Τι ουν, αν
καταφρονηι, φησιν, αν παλιν ειπηι; Ἔλεγξον, επιτιμησον, παρακαλεσον· πραοτητι
οργη λυεται· προσελθων εγκαλεσον. Ὑπερ μεν γαρ των εις ημας ουδε τουτο ποιειν
χρη, υπερ δε των αλλων, και αναγκη τουτο δη ποιειν. Μη ιδιαν υβριν νομισηις το τον
παιδα υβρισθηναι· καν αλγηις υπερ εκεινου, μη ως αυτος υβρισθεις· ου γαρ επειδη ο
παις κακως επαθεν, υβρισθης συ, αλλ' ο ποιησας κακως. Σβεσον την μαχαιραν την
οξειαν, εν τηι θηκηι κεισθω. Ἂν εχωμεν αυτην γυμνην, πολλακις και ουκ οντος
καιρου χρησομεθα, εφελκομενοι υπ' αυτης· αν δε ηι κεκρυμμενη, καν χρεια γενηται,
σβεσθησεται η οργη. Ὑπερ αυτου ου βουλεται ημας οργιζεσθαι ο Χριστος (ακουσον
γαρ τι φησι προς τον Πετρον· Ἀποστρεψον την μαχαιραν σου εις την θηκην)· και συ
υπερ παιδος οργιζηι; ∆ιδαξον και τον παιδα φιλοσοφειν· ειπε αυτωι τα του ∆εσποτου
παθηματα· μιμησαι σου τον ∆ιδασκαλον. Ὅτε εμελλον και αυτοι ατιμαζεσθαι, ουκ
ειπεν, οτι Ἐκδικησω· αλλα τι; Ἐμε εδιωξαν, και υμας διωξουσιν. Ουκουν φερετε
γενναιως· ου γαρ εμου βελτιους υμεις. Ταυτα και συ προς τον υιον και τον παιδα
ειπε· Ουκ ει του ∆εσποτου σου βελτιων. Ἀλλα χηρας ειναι δοκει τα ρηματα της
φιλοσοφιας. Οιμοι, οτι λογωι παραστησαι ουκ ενι, ως υπο της πειρας αυτης
διδαχθηναι ενεστι. Και ινα μαθηις, εν μεσωι δυο εστως διαμαχομενων, γενου της
μεριδος των αδικουμενων, και μη των αδικουντων, αν μη παρα σαυτωι τα νικητηρια
ιδηις, αν μη λαμπρους λαβηις στεφανους. Ὅρα, πως υβριζεται ο Θεος, και πως
αποκρινεται πραως και ημερως. Που εστι, φησιν, Ἄβελ ο αδελφος σου; Και τι
εκεινος; Μη φυλαξ εγω ειμι του αδελφου μου; Τι αυθαδεστερον τουτου; καν παρα γε
υιου ηκουσεν αν τις; ει γαρ παρα αδελφου, ουχ υβριν αν ηγησατο το πραγμα; Ἀλλ' ο
Θεος παλιν ημερως αποκρινεται· Φωνη αιματος του αδελφου σου, φησι, βοαι προς με.
Ἀλλ' ο Θεος ανωτερος εστιν οργης, φησιν. Ἀλλα δια τουτο κατηλθεν ο του Θεου
Υιος, ινα σε θεον ποιησηι κατα δυναμιν την ανθρωπινην. Ἀλλ' ου δυναμαι, φησιν,
ανθρωπος ων. Ουκουν φερε ανθρωπους σοι παραγαγωμεν. Και μη με νομισηις
Παυλον ερειν μηδε Πετρον, αλλα τινας των ελαττονων και σφοδρα κατωτερω. Το
παιδαριον Ἠλει την Ἄνναν υβρισε λεγον· Περιελου τον οινον σου. Τι τουτου
υβριστικωτερον; Τι ουν εκεινη; Γυνη εν σκληραι ημεραι εγω ειμι. Ουδεν οντως
θλιψεως ισον· φιλοσοφιας μητηρ εστιν. Ἡ αυτη δε αυτη και την αντιζηλον αυτης
εχουσα, ουχ υβρισεν αυτην· αλλα τι; Προς τον Θεον καταφευγει, και ευχομενη ουδε
μεμνηται αυτης, ουδε λεγει, Ἐπειδη ονειδιζει με η δεινα, επαμυνον μοι· ουτω
φιλοσοφος ην η γυνη (αισχυνθωμεν οι ανδρες)· καιτοι ιστε, οτι ζηλου ισον ουδεν. εʹ.
Ὁ τελωνης υβρισθεις παρα του Φαρισαιου, ουκ ανθυβρισε, καιτοι γε, ει εβουλετο,
ηδυνατο· αλλα φιλοσοφως ηνεγκε λεγων· Ἱλασθητι μοι τωι αμαρ 60.126 τωλωι. Ὁ
Μεμφιβααλ υπο του δουλου κατηγορηθεις και συκοφαντηθεις, ουδεν ουτε ειπεν,
ουτε επραξεν εις αυτον τι πονηρον, ουδε επι του βασιλεως αυτου. Βουλει και πορνης
ακουσαι φιλοσοφιαν; Ἄκουσον του Χριστου λεγοντος, ηνικα ταις θριξιν αυτης τους
ποδας απεμασσε· Τελωναι και πορναι προαγουσιν υμας εις την βασιλειαν. Ειδες
αυτην εστωσαν και δακρυουσαν, και τα οικεια αμαρτηματα απολουομενην; Ὅρα,
πως και προς τον Φαρισαιον ουκ ωργισθη ονειδιζομενη· ει ᾔδει γαρ, φησιν, οτι
αμαρτωλος εστιν αυτη η γυνη, ουκ αν ειασεν αυτην. Και ουκ ειπε προς αυτον· Τι γαρ;
ειπε μοι· συ καθαρος απο αμαρτηματων ει; αλλα πλεον επασχε, πλεον ωδυρετο και
θερμοτερα τα δακρυα ηφιει. Ει δε γυναικες και τελωναι και πορναι φιλοσοφουσι, και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

88

ταυτα προ της χαριτος, τινος εσομεθα ημεις αξιοι συγγνωμης, μετα την τοσαυτην
χαριν θηριων μαλλον εκπολεμουμενοι, δακνοντες και λακτιζοντες; Ουδεν
αισχροτερον θυμου, ουδεν ατιμοτερον, ουδεν δεινοτερον, ουδεν αηδεστερον, ουδεν
βλαβερωτερον. Ταυτα λεγω, ουχ ινα προς ανδρας ωμεν ημεροι μονον, αλλα καν
γυνη λαλος ηι, ινα φερηις· εστω σοι παλαιστρα και γυμνασιον η γυνη. Πως γαρ ουκ
ατοπον, γυμνασια μεν αναδεχεσθαι ουδεν κερδος εχοντα, ενθα θλιβομεν το σωμα·
γυμνασια δε μη ποιειν οικαδε, και προ των αγωνων στεφανον ημιν παρεχοντα;
Ὑβριζει η γυνη; Μη γενηι συ γυνη· γυναικωδες γαρ το υβριζειν· νοσος εστι ψυχης,
ελαττωμα εστι. Μη νομισηις αναξιον σου ειναι, οταν η γυνη υβρισηι. Ἀναξιον, οταν
συ μεν υβριζηις, εκεινη δε φιλοσοφηι· τοτε ασχημονεις, τοτε υβρισθης· αν δε υβρισθεις
ενεγκηις, της ισχυος της σης πολλη η επιδειξις. Ου τας γυναικας εναγων εις υβρεις,
ταυτα λεγω· μη γενοιτο· αλλ' ει που και συμβαιη κατα σατανικην περιστασιν, ινα
φερητε. Ἀνδρων εστι το φερειν των ισχυρων τους ασθενεις. Καν οικετης αντειπηι,
φιλοσοφησον συ· μη, τι εκεινος αξιος εστιν ακουσαι, ειπηις η πραξηις, αλλα τι δει σε
και ποιησαι και ειπειν. Μηδεποτε κορην υβριζων, αισχρον ρημα εκβαληις· μηδεποτε
οικετην μιαρον ειπηις. Ἐκεινος ουχ υβρισθη, αλλα συ. Ουκ εστιν εν εαυτωι ειναι τον
οργιζομενον, ωσπερ ουδε πελαγος κυμαινομενον, η πηγην μενειν καθαραν,
βορβορου ποθεν εμπεσοντος αυτηι· ουτω παντα αναμιξ, μαλλον δε ουτω παντα ανω
και κατω γινεται. Καν τυπτησηις, καν διαῤρηξηις τον χιτωνισκον, συ μειζονα την
βλαβην υπεμεινας· εκεινωι μεν γαρ περι το σωμα και περι την εσθητα η πληγη, σοι δε
περι την ψυχην. Ἐκεινην διετεμες, εκεινην ετρωσας, τον ηνιοχον εβαλες απο των
ιππων κατω, υπτιον συρεσθαι παρεσκευασας· και ταυτον γινεται, οιον εαν ηνιοχος
ετερωι οργιζομενος ελοιτ' αν συρεσθαι. Καν επιπληττηις, καν νουθετηις, καν οτιουν
ποιηις, οργης χωρις και θυμου. Ει γαρ ο επιπληττων ιατρος εστι του αμαρτανοντος,
πως αν δυναιτο θεραπευσαι ετερον, εαυτον προτερον κακωσας, εαυτον μη
θεραπευων; Ει τις, ειπε μοι, ιατρος πορευοιτο ετερον θεραπευειν, προτερον την χειρα
τραυματισας την εαυτου, προτερον τους οφθαλμους πηρωσας, ουτω ποιειται εκεινου
την ιατρειαν; Ουχι, φησιν. Ουτω και συ καν επιπληττηις, καν νουθετηις, καθαρα
βλεπετωσαν σου οι οφθαλμοι. Μη θολωσηις τον νουν, επει πως η θεραπεια
γενησεται; 60.127 Ουκ εστιν εν τηι αυτηι γαληνηι ειναι, αοργητον οντα και
οργιζομενον. Τι τον διδασκαλον απο του θρονου καταστρεψας, ουτω διαλεγηι τωι
χαμαι κειμενωι; Ουχ οραις τους δικαζοντας, οι οταν μελλωσι κρινειν, καθεζονται επι
του θρονου, και εν σχηματι τωι προσηκοντι; Ουτω και συ ποιησον· κοσμησον την
ψυχην εσθητι δικαστικηι (αυτη δε εστιν η επιεικεια), και τοτε επι του θρονου
δικαστης καθισον. Ἀλλ' ου 60.128 φοβηθησεται, φησι. Μαλλον φοβηθησεται Τοτε
καν δικαια λεγηις, τωι θυμωι λογιειται ο οικετης· αν δε μετα επιεικειας, εαυτου
καταγνωσεται, το δε προηγουμενον, αποδεξεται σε ο Θεος, και ουτω δυνησηι των
αιωνιων αγαθων επιτυχειν, χαριτι και οικτιρμοις και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.127 ΟΜΙΛΙΑ Ις ʹ. Ἐλαλησε δε ουτως ο Θεος λεγων, οτι Ἔσται το
σπερμα αυτου παροικον εν γηι αλλοτριαι, και δουλωσουσιν αυτο και
κακωσουσιν ετη τετρα κοσια· και το εθνος, ωι εαν δουλευσωσι, κρινω
εγω, ειπεν ο Θεος· και μετα ταυτα εξελευσον ται, και λατρευσουσι μοι εν
τωι τοπωι τουτωι.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

89

αʹ. Ὅρα προ ποσων ετων η επαγγελια και ο της επαγγελιας τροπος, και
ουδαμου θυσια, ουδαμου περιτομη. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι αυτος αυτους ηφιει
κακως πασχειν, και οτι ουκ ατιμωρητι ταυτα εσται. Το δε εθνος, ωι εαν δουλευσωσι,
κρινω εγω, ειπεν ο Θεος. Ὁραις; ο επαγγειλαμενος, ο δους την γην, προτερον τα κακα
συγχωρει· ουτω και νυν, ει και βασιλειαν επηγγειλατο, αλλ' αφιησιν εγγυμναζεσθαι
τοις πειρασμοις. Ει ενταυθα μετα τετρακοσια ετη η ελευθερια, τι θαυμαστον, επι της
βασιλειας ει το αυτο γινεται; Ὅμως γουν εποιησε, και ουκ ισχυσεν ο χρονος ως
ψευδη ελεγξαι τον λογον, καιτοι ου την τυχουσαν δουλειαν υπεμειναν. Ου μην ουδε
μεχρι της τιμωριας της εκεινων εστη, αλλα και αυτοις χρηστα επαγγελλεται. Ἐμοι δε
δοκει δια τουτων αυτους και αναμιμνησκειν της ευεργεσιας, ης ετυχον. Και εδωκεν
αυτωι διαθηκην περιτομης, και ουτως εγεννησε τον Ἰσαακ. Ἐνταυθα λοιπον
καθυφιησι. Και περιετεμεν αυτον τηι ημεραι τηι ογδοηι· και ο Ἰσαακ τον Ἰακωβ, και ο
Ἰακωβ τους δωδεκα πατριαρχας. Και οι πατριαρχαι ζηλωσαντες τον Ἰωσηφ,
απεδοντο εις Αιγυπτον. Τουτο και επι του Χριστου γεγονε· και γαρ αυτου τυπος ο
Ἰωσηφ· διο και αινιττομενος, την ιστοριαν δι' ολου επεξεισιν. Ουδεν γαρ εχοντες
εγκαλειν, αλλ' ελθοντα επι τροφην την αυτων, κακως διεθηκαν. Και ορα, οτι και
ενταυθα παλιν επαγγελια μακρα, και ομως τελος λαμβανει. Και ην ο Θεος μετ'
αυτου· τουτο και υπερ αυτων. Και εξειλετο αυτον εκ πασων των θλιψεων αυτου.
Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουκ ειδοτες συνεπραττον τηι προφητειαι, και οτι αυτοι αιτιοι
εγινοντο, και τα κακα εις αυτους περιετρεπετο. Και εδωκεν αυτωι χαριν και σοφιαν
εναντι Φαραω βασιλεως Αιγυπτου. Χαριν εδωκε, και ταυτα επι βαρβαρου ανδρος, τωι
δουλωι και αιχμαλωτωι· ον οι μεν αδελφοι απεδοντο, εκεινος δε ετιμησεν. Ἐγενετο δε
λιμος εφ' ολην την γην Αιγυπτου και Χανααν, και θλιψις μεγαλη, και ουχ ευρισκον
χορτασματα οι πατερες ημων. Ἀκουσας δε Ἰακωβ οντα σιτα εν Αιγυπτωι, εξαπεστειλε
τους πατερας ημων πρωτον. Και εν τωι δευτερωι ανεγνωρισθη Ἰωσηφ τοις αδελφοις
αυτου. Κατηλθον ωνησομενοι, και εκεινου εν χρειαι κατεστησαν. Τι ουν αυτος; Ου
μεχρι τουτου την φιλανθρωπιαν επεδειξατο, αλλα και τωι Φαραω εγνωρισε, και
αυτους κατηγαγε. Και φανερον εγενετο τωι Φαραω το γενος του Ἰωσηφ. Ἀποστειλας
δε 60.128.10 Ἰωσηφ, μετεκαλεσατο τον πατερα αυτου Ἰακωβ, και πασαν την
συγγενειαν εν εβδομηκοντα και πεντε ψυχαις. Κατεβη δε Ἰακωβ εις Αιγυπτον, και
ετελευτησεν αυτος και οι πατερες ημων. Και μετετεθησαν εις Συχεμ, και ετεθησαν εν
τωι μνηματι, ο ωνησατο Ἀβρααμ τιμης αργυριου παρα των υιων Ἐμμωρ του Συχεμ.
Καθως δε ηγγιζεν χρονος της επαγγελιας, ης ωμοσεν ο Θεος τωι Ἀβρααμ, ηυξησεν ο
λαος, και επληθυνθη εν Αιγυπτωι, αχρις ου ανεστη βασιλευς ετερος, ος ουκ ᾔδει τον
Ἰωσηφ. Παλιν αλλη ανελπιστια· πρωτη μεν ο λιμος, δευτερα το εμπεσειν εις χειρας
του αδελφου, και τριτη το αναιρεισθαι ψηφον δοθηναι υπο του βασιλεως· και ομως
διεσωθησαν τουτων απαντων. Ειτα το ευμηχανον δεικνυς του Θεου, φησιν· Ἐν ωι
καιρωι εγεννηθη Μωυσης, και ην αστειος τωι Θεωι. Ει εκεινο θαυμαστον, οτι υπο
αδελφων επραθη, αλλα τουτο θαυμαστοτερον, οτι βασιλευς ετρεφεν αυτον τον
μελλοντα καθαιρειν αυτου την αρχην, αυτος ο μελλων απολλυσθαι. Ὁραις πανταχου
των νεκρων σχεδον διατυπουμενην την αναστασιν; Καιτοι ουκ εστιν ισον αυτον τι
τον Θεον ποιειν, και απο προαιρεσεως ανθρωπινης τι γενεσθαι. Ταυτα γουν ουκ απο
προαιρεσεως ανθρωπινης ην. Και ην δυνατος εν λογωι και εργωι. Τουτο ειπε,
κακεινον σωτηρα και τουτους περι τον ευεργετην αγνωμονας δεικνυς. Καθαπερ ουν
τοτε υπο του κακως παθοντος του Ἰωσηφ εσωθησαν· ουτω και νυν υπο του κακως
παθοντος εσωθησαν, του Μωυσεως λεγω. Τι γαρ, ει μη ανειλον αυτον τωι πραγματι;
Τωι λογωι ανειλον ωσπερ κακεινοι. Και εκεινοι μεν εκ της αυτων εις αλλοδαπην και
ξενην απεδοντο· ουτοι δε εκ της αλλοτριας εις αλλοτριαν φυγαδευουσι· και εκει μεν
τροφην αποφεροντα, ενταυθα δε συμβουλευοντα δι' ων εσονται μετα Θεου. Ουτως
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

90

αληθες και εκ των νυν οικονομουμενων εκεινο το υπο του Γαμαλιηλ ειρημενον, οτι
Ἐαν ηι εκ του Θεου, ου δυνασθε καταλυσαι αυτο. Συ δε τους επιβουλευομενους των
επιβουλευοντων αιτιους σωτηριας γινομενους μανθανων, εκπλαγηθι του Θεου το
ευμηχανον και την συνεσιν· ει μη γαρ εκεινοι επεβουλευθησαν, ουκ αν ουτοι
εσωζοντο. Λιμος ην, και ουκ αναλωσεν αυτους. Και ου τουτο μονον, αλλα και δι'
εκεινου εσωθησαν του προσδοκηθεντος απολωλεναι. Προσταγμα βασιλικον, και ουκ
ηφανισεν αυτους· αλλα τοτε μαλλον ηυξετο το πληθος, οτε εκεινος απεθανεν ο
ειδως αυτους. Τον σωτηρα αυτων ηβουληθησαν ανελειν, και ουδε ουτως ισχυσαν. βʹ.
Ὁραις, οτι δι' ων ο διαβολος επεχειρει καταλυειν την επαγγελιαν του Θεου, δια
τουτων ηυξετο; Τουτο και αυτους ηρμοττε τοτε ειπειν, οτι ευμηχανος εστιν ο Θεος
και αναγαγειν ημας δυνατος εντευθεν. Το γαρ 60.129 ευμηχανον του Θεου μαλιστα
τουτο [ην], οτι και εν τηι αποστροφηι ηυξετο το εθνος, δουλουμενον, και κακουμενον,
και αναιρουμενον. Το μεγα της επαγγελιας τουτο εστιν. Ει γαρ επι της αυτων ηυξετο,
ουχ ουτω θαυμαστον ην. Και ουδε μικρον χρονον επι της αλλοτριας ησαν, αλλα
τετρακοσια ετη. Ἐντευθεν μανθανομεν, ως φιλοσοφιαν επεδειξαντο μεγαλην Και
γαρ ουχ ως δεσποται δουλοις αυτοις εχρωντο, αλλ' ως εχθροι και τυραννοι. ∆ιο και
προειπεν, οτι εν ελευθεριαι εσονται μεγαληι· τουτο γαρ εστι το, Λατρευσουσι μοι· και
οτι ενταυθα επανελευσονται, και ουκ ατιμωρητι. Και ορα, πως δοκει μεν τι
χαριζεσθαι τηι περιτομηι, ουδεν δε διδωσιν· ει γε η μεν επαγγελια προ ταυτης, αυτη δε
μετα ταυτα. Και οι πατριαρχαι, φησι, ζηλωσαντες. Ἔνθα ου βλαπτει, χαριζεται
αυτοις. Πατριαρχας δε φησι τους προγονους, επειδη και εν τουτοις μεγα εφρονουν.
Ἄλλως δε και δεικνυσιν, οτι οι αγιοι ουχι εκτος ησαν θλιψεως, αλλα και εν αυταις
οντες μεσαις ταις θλιψεσι βοηθειας ετυγχανον. Οι δε ου μονον ουκ ελυον, αλλα και
συνεπραττον τοις θλιβουσιν, οφειλοντες μαλλον αυτας διακοπτειν. Ὥσπερ ουν
ουτοι τον Ἰωσηφ ενδοξοτερον εποιησαν αποδομενοι, ουτως ο βασιλευς τον Μωυσην,
κελευσας αναιρεισθαι τα παιδια· ει μη γαρ εκελευσεν, ουκ αν τουτο εγινετο. Και
σκοπει Θεου κηδεμονιαν. Ἐκεινος φυγαδευει τον Μωυσην· ο δε ου κωλυει, το
μελλον οικονομων, ινα εκει της οψεως τυχηι αξιος γενομενος. Ουτω και τον δουλον
τον πραθεντα ποιει εκει βασιλεα, ενθα ενομιζετο δουλος ειναι. Ὥσπερ δε ουτος εκει
βασιλευει, ενθα αυτον επωλησαν· ουτω και ο Χριστος εν τωι θανατωι την δυναμιν
επιδεικνυται. Τουτο ουχι τιμης μονον ην, αλλα και του θαῤρειν τηι οικειαι δυναμει.
Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Και κατεστησεν αυτον ηγουμενον επ' Αιγυπτον
και ολον τον οικον αυτου. Ὅρα δια λιμον οια κατασκευαζει. Ἐν εβδομηκοντα και
πεντε ψυχαις κατεβη, φησιν, Ἰακωβ εις Αιγυπτον. Και ετελευτησεν αυτος και οι
πατερες ημων. Και μετετεθησαν εις Συχεμ, και ετεθησαν εν τωι μνηματι, ο ωνησατο
Ἀβρααμ τιμης αργυριου παρα των υιων Ἐμμωρ του Συχεμ. ∆εικνυσιν, οτι ουδε μεχρι
ταφης κυριοι ησαν. Καθως δε ηγγιζεν ο χρονος της επαγγελιας, ης ωμοσεν ο Θεος τωι
Ἀβρααμ, ηυξησεν ο λαος, και επληθυνθη εν Αιγυπτωι, αχρις ου ανεστη βασιλευς
ετερος, ος ουκ ᾔδει τον Ἰωσηφ. Ὅρα, οτι ουδε εν τοις τοσουτοις ετεσιν αυτους αυξει,
αλλ' οτε εμελλεν εγγιζειν το τελος· καιτοι ηδη τετταρακοσια ετη ην παρελθοντα και
πλειονα εν Αιγυπτωι. Το γουν θαυμαστον τουτο εστιν. Ουτος, φησι, κατασοφισαμενος
το γενος ημων, εκακωσε τους πατερας ημων του ποιειν εκθετα τα βρεφη αυτων εις
το μη ζωογονεισθαι. Κατασοφισαμενος ειπεν, αινιττομενος την λαθρα αναιρεσιν· ου
γαρ εβουλετο φανερως αυτους αναιρειν· διο και επηγαγε τουτο δηλων· Ποιειν
εκθετα τα βρεφη. Ἐν ωι καιρωι εγεννηθη Μωυσης, και ην αστειος τωι Θεωι. Τουτο το
θαυμαστον, οτι ο προστατης μελλων εσεσθαι ουδε μετα ταυτα ουδε προ τουτου, αλλ'
εν αυτωι μεσωι τωι θυμωι τικτεται. Και ανατρεφεται μηνας τρεις εν τωι οικωι του
πατρος. 60.130 Ὅτε τοινυν τα ανθρωπινα απηλπισθη και εῤριψαν αυτον, τοτε του
Θεου η οικονομια εδειχθη διαλαμπουσα. Ἐκτεθεντα δε αυτον ανειλετο η θυγατηρ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

91

Φαραω, και ανεθρεψατο αυτον εαυτηι εις υιον. Ουδαμου ναος, ουδαμου θυσια,
τοσουτων οικονομιων γενομενων. Και ανετραφη εν οικωι βαρβαρικωι. Και επαιδευθη
Μωυσης πασηι σοφιαι Αιγυπτιων· ην δε δυνατος εν λογοις και εργοις. Ἐμοι θαυμαζειν
επερχεται, πως τεσσαρακοντα ετη ην εκει, και ουχ εαλω εκ της περιτομης· μαλλον
δε, πως εν ασφαλειαι οντες τα αυτων παρορωσι και ουτος και ο Ἰωσηφ, ινα και
ετερους σωσωσιν. Ὡς δε επληρουτο αυτωι τεσσαρακονταετης χρονος, ανεβη επι την
καρδιαν αυτου επισκεψασθαι τους αδελφους αυτου τους υιους Ἰσραηλ. Και ιδων
τινα αδικουμενον, ημυνατο, και εποιησεν εκδικησιν τωι καταπονουμενωι, παταξας
τον Αιγυπτιον. Ἐνομιζε δε συνιεναι τους αδελφους αυτου, οτι ο Θεος δια χειρος
αυτου διδωσιν αυτοις σωτηριαν· οι δε ου συνηκαν. Ὅρα, πως τεως ου δοκει
φορτικος, αλλα τοσαυτα δημηγορει, και ακουειν ανεχονται· ουτως αυτους τηι του
προσωπου χαριτι ειλεν. Ἐνομιζε, φησι, συνιεναι τους αδελφους. Καιτοι δια των
εργων η προστασια εγενετο, και ουκ ην συνεσεως ενταυθα χρεια· αλλ' ομως ουδε
ουτως συνιεσαν. Ὁραις, πως μετα επιεικειας διαλεγεται, και πως δειξας τον θυμον επ'
εκεινου, δεικνυσι το ημερον επι τουτου; Τηι τε επιουσηι ημεραι ωφθη αυτοις
μαχομενοις, και συνηλασεν αυτους εις ειρηνην, ειπων· Ἄνδρες, αδελφοι εστε, ινατι
αδικειτε αλληλους; Ὁ δε αδικων τον πλησιον απωσατο αυτον, ειπων· Τις σε
κατεστησεν αρχοντα και δικαστην εφ' ημας; Μη ανελειν με συ θελεις, ον τροπον
ανειλες χθες τον Αιγυπτιον; Ἀπο της αυτης γνωμης τα αυτα και προς τον Χριστον
φαινονται λεγοντες· Ουκ εχομεν βασιλεα, ει μη Καισαρα. Ουτως εθος αει ποιειν
Ἰουδαιοις και ευεργετουμενοις. Ειδες ανοιαν; τον μελλοντα σωζειν αυτους
διαβαλλουσι, δι' ων φασιν, Ὃν τροπον ανειλες χθες τον Αιγυπτιον. Και εφυγε
Μωυσης εν τωι λογωι τουτωι· και εγενετο παροικος εν γηι Μαδιαμ, ου εγεννησεν υιους
δυο. Φευγει, και ουδε η φυγη εσβεσε την οικονομιαν, ωσπερ ουν ουδε ο θανατος. Και
πληρωθεντων ετων τεσσαρακοντα, ωφθη αυτωι εν τηι ερημωι του ορους Σινα αγγελος
Κυριου εν φλογι πυρος βατου. γʹ. Ὁραις, πως ουδε χρονωι διακοπτεται η οικονομια;
Ὅτε γαρ φυγας ην, οτε ξενος, οτε πολυν χρονον επι της αλλοτριας πεποιηκεν, ως και
παιδας ποιησαι δυο, οτε ουκετι προσεδοκησεν αναστρεφειν, τοτε αγγελος αυτωι
επιφαινεται. Τον Υιον του Θεου αγγελον καλει, καθαπερ και ανθρωπον. Και που
φαινεται; Ἐν τηι ερημωι, ουκ εν ναωι. Ὁραις, ποσα γινεται θαυματα, και ουδαμου ναος,
ουδαμου θυσια; Και ουδε ενταυθα εν τηι ερημωι απλως, αλλ' εν τηι βατωι. Ὁ δε
Μωυσης ιδων, εθαυμασε το οραμα· προσερχομενου δε αυτου κατανοησαι, εγενετο
φωνη Κυριου. Ἰδου και φωνης ηξιωθη. Ἐγω ο Θεος των πατερων σου, ο Θεος
Ἀβρααμ, και ο Θεος Ἰσαακ, και ο Θεος Ἰακωβ. Ου μονον ενταυθα δεικνυσιν, οτι ο
οφθεις αυτωι αγγελος ην ο μεγαλης βουλης Ἄγγελος· αλλα δεικνυσι και την
φιλανθρωπιαν οσην ποιειται ο Θεος δια της επιφανειας. Ἔντρομος δε γενομενος
Μωυσης, ουκ ετολμα κατανοησαι. Ειπε δε αυτωι ο Κυριος· Λυσον το υποδημα των
ποδων σου. Ὁ γαρ τοπος, εν ωι εστηκας, γη αγια εστιν. Ουδαμου ναος, και ο τοπος
αγιος τηι επιφανειαι και ενερ 60.131 γειαι του Χριστου. Πολλωι θαυμασιωτερον τουτο
του τοπου εν τοις Ἁγιοις των αγιων· εκει γαρ ουδαμου εφανη ουτως ο Θεος,
ουδαμου ουτως εντρομος γεγονε Μωυσης. Ειδες την φιλανθρωπιαν; Ὅρα λοιπον και
την κηδεμονιαν. Ἰδων ειδον την κακωσιν του λαου μου, φησι, του εν Αιγυπτωι, και
του στεναγμου αυτων ηκουσα, και κατεβην εξελεσθαι αυτους. Και νυν δευρο,
αποστειλω σε εις Αιγυπτον. Ὅρα, πως δεικνυσιν, οτι και δι' ευεργεσιων, και δια
κολασεων και δια θαυματων επηγετο αυτους· οι δε οι αυτοι ησαν. Ουτως εντευθεν
μανθανομεν, οτι πανταχου παρεστιν ο Θεος. Ταυτα ακουοντες, και ημεις εν ταις
θλιψεσι προς αυτον καταφευγωμεν. Και του στεναγμου γαρ αυτων, φησιν, ηκουσα.
Ουχ απλως ειπεν, Ἤκουσα, αλλα, δια τας συμφορας. Ει δε τις λεγοι, Και τινος ενεκεν
αυτους ειασε κακωθηναι ουτως; ακουετω, οτι μαλιστα μεν ουν παντι δικαιωι αι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

92

κακωσεις αιτιαι μισθων γινονται· η και δια τουτο αυτους αφηκε κακουσθαι, ινα την
αυτου δυναμιν και εντευθεν δειξηι διαλαμπουσαν, κακεινους δι' ων εκακουντο εις
παντα παιδευσηι φιλοσοφειν. Ὅρα γουν, οτε ησαν εν τηι ερημωι, ου μονον
ελιπανθησαν, επαχυνθησαν, επλατυνθησαν, αλλα και εγκατελιπον τον Θεον.
Πανταχου γαρ η ανεσις, αγαπητε, κακον. ∆ια τουτο και εξ αρχης τωι Ἀδαμ ελεγεν· Ἐν
ιδρωτι του προσωπου σου φαγηι τον αρτον σου. Ἵνα τοινυν εκ της πολλης κακωσεως
εις ανεσιν ελθοντες μη υβρισωσι, θλιβεσθαι αυτους συγχωρει· μεγα γαρ η θλιψις
αγαθον. Και οτι αγαθον, ακουε του ∆αυιδ λεγοντος· Ἀγαθον μοι οτι εταπεινωσας με.
Ει δε τοις μεγαλοις και θαυμαστοις ανδρασι μεγα η θλιψις, πολλωι μαλλον ημιν. Ει
βουλεσθε δε, και αυτην εφ' εαυτης την θλιψιν εξετασωμεν. Ἔστω τις χαιρων
σφοδρα και γεγηθως και διαχεομενος· τι ασχημονεστερον, τι ανοητοτερον τουτου;
Ἔστω τις αλγων και αθυμων· τι τουτου φιλοσοφωτερον; ∆ια τουτο και ο σοφος
παραινει λεγων· Κρειττον εις οικιαν πενθους εισελθειν, η εις οικιαν γελωτος. Ταχα
και διαμωκασθε τα λεγομενα. Πλην ιδωμεν, οιος ην ο Ἀδαμ εν παραδεισωι, και οιος
μετα ταυτα ην· οιος ην ο Καιν προ τουτου, και οιος ην μετα ταυτα. Ουχ εστηκεν επι
της οικειας εδρας η ψυχη, αλλ' ωσπερ υπο τινος πνευματος αιρεται της ηδονης και
κουφιζεται, ουδεν εχουσα βεβαιον. Και γαρ και προς επαγγελιας εστιν ευκολος, και
προς υποσχεσεις προχειρος, και πολυς ο σαλος των λογισμων. Ἐντευθεν ακαιρος
γελως, φαιδροτης ουκ εχουσα λογον, ρηματων υθλος πολυς και περιττος. Και τι
λεγω τους αλλους; Των αγιων ενα προχειρισωμεθα, και ιδωμεν τις μεν ην εν ηδονηι
ζων, τις δε παλιν εν αθυμιαι. Βουλεσθε ουν τον ∆αυιδ ιδωμεν; Ὅτε τοινυν ουτος εν
ηδονηι ην και εν χαραι απο των πολλων τροπαιων, απο της νικης, απο των
στεφανων, απο της τρυφης, απο του θαῤρειν, ορα, οια και ειπε και επραξεν· Ἐγω δε
ειπα εν τηι ευθηνιαι μου, Ου μη σαλευθω εις τον αιωνα. Ἐπειδη δε εν θλιψει γεγονεν,
ακουσον τι λεγει· Και εαν ειπηι μοι· ου τεθεληκα σε, ιδου εγω, ποιειτω μοι το αρεστον
ενωπιον αυτου. Τι τουτων φιλοσοφωτερον των ρηματων; Ὅ τι αν ηι τωι Θεωι, φησι,
φιλον, ταυτηι εστω. Και παλιν τωι Σαουλ, ελεγεν· Ει δε Κυριος επισειει σε επ' εμε,
οσφρανθειη η θυσια σου. Και τοτε μεν εν θλιψει ων, και εχθρων εφειδετο· μετα δε
ταυτα ουδε φι 60.132 λων, ουδε των ηδικηκοτων ουδεν. Παλιν ο Ἰακωβ, οτε εν
θλιψει γεγονεν, ελεγεν· Ἐαν δωι μοι Κυριος αρτον φαγειν, και ιματιον περιβαλεσθαι.
Και ο του Νωε υιος προ μεν τουτου ουδεν τοιουτον εποιησεν· επειδη δε εθαῤρησεν
υπερ της σωτηριας, ακουεις οιος γεγονεν υβριστης. Και ο Ἐζεκιας οτε μεν ην εν
θλιψει, ορα οια εποιει υπερ της σωτηριας· σακκον γαρ περιεβαλετο, και εις γην
εκαθισεν· επειδη δε γεγονεν εν ηδονηι, επεσεν απο του υψους της καρδιας αυτου. ∆ια
τουτο και Μωυσης παραινει λεγων· Φαγων και πιων και εμπλησθεις, μνησθητι
Κυριου του Θεου σου. Ἀποκρημνος γαρ εστιν ο τοπος ο της τρυφης, και ληθην του
Θεου εμποιει. Ὅτε εθλιβοντο οι Ἰσραηλιται, πολλωι πλειους εγινοντο· επειδη δε
αυτους ειασε, τοτε παντες απωλοντο. Και τι λεγω απο των παλαιων τα
παραδειγματα; Ἴδωμεν αφ' ημων, ει δοκει. Ἡμων οταν εν ευπραγιαι ωσιν οι πλειους,
τετυφωμενοι γινονται, πασιν εχθροι, οργιλοι της εξουσιας παρουσης· αφαιρεθεισης
δε, ημεροι, ταπεινοι, πραοι, της οικειας φυσεως εις εννοιαν ερχονται. Και οτι ουτως
εχει, δεικνυσι και ο ∆αυιδ λεγων· Ἐκρατησεν αυτους η υπερηφανια εις τελος·
εξελευσεται ως εκ στεατος η αδικια αυτων. Ταυτα δη μοι ειρηται, ινα μη εκ παντος
τροπου την χαραν ζητωμεν. Και πως, φησιν, ο Παυλος λεγει, Χαιρετε παντοτε; Ουχ
απλως ειπε, Χαιρετε, αλλα προσεθηκεν, Ἐν Κυριωι. δʹ. Αυτη μεγιστη χαρα· τοιαυτην
και οι αποστολοι εχαιρον· χαρα κερδος φερουσα, η απο δεσμωτηριων, η απο
μαστιγων, η απο διωγμων, η απο του κακως ακουειν, η απο των λυπηρων παντως
εχουσα την αρχην και την ριζαν και την υποθεσιν· οθεν και εις χρηστον απανται
τελος. Ἡ δε του κοσμου τουναντιον, αρχεται μεν απο των ηδεων, τελευται δε εις τα
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

93

λυπηρα. Ουδε εγω κωλυω χαιρειν κατα Κυριον, αλλα και σφοδρα παραινω.
Ἐμαστιζοντο οι αποστολοι, και εχαιρον· εδεδεντο, και ευχαριστουν· ελιθαζοντο, και
εκηρυττον. Ταυτην και εγω βουλομαι την χαραν· απ' ουδενος σωματικου την αρχην
εχει, αλλ' απο πραγματων πνευματικων. Ουκ εστι τον κατα κοσμον χαιροντα ομου
και κατα Θεον χαιρειν· πας γαρ ο κατα κοσμον χαιρων, επι πλουτωι χαιρει, επι τρυφηι,
επι δοξηι και δυναστειαι, επι αλαζονειαι· ο δε κατα Θεον, επι ατιμιαι τηι δι' αυτον, επι
πενιαι, επι ακτημοσυνηι, επι νηστειαι, επι ταπεινοφροσυνηι. Ὁραις, οτι εναντιαι αι
υποθεσεις; Ὅσοι εξω χαρας εισιν ενταυθα, και λυπης· και οσοι εξω λυπης ενταυθα,
και ηδονης. Και οντως ταυτα εστι τα ποιουντα αληθη χαραν, επει εκεινα ονομα
μονον εχει χαρας, το δε παν εν λυπηι κειται. Ποσην ανιαν ο αλαζων εχει! πως
διακοπτεται εν αυτωι τωι αλαζονευεσθαι, μυριας εαυτωι μηχανωμενος υβρεις, πολυ το
μισος, μεγαλην την απεχθειαν, πολυν τον φθονον, πολλην την βασκανιαν! καν γαρ
παρα των μειζονων υβρισθηι, αλγει· καν μη παντων κατεξαναστηι, δακνεται. Ὁ δε
ταπεινος εν πολληι εστι τηι ηδονηι, παρ' ουδενος προσδοκων τιμην· αν μεν ουν
τιμηθηι, ησθη, αν δε μη τιμηθηι, ουκ ηλγησεν, αλλ' αγαπαι, οτι ουκ ετιμηθη. Ἄρ' ουν
εκ του μη ζητειν τιμην και τιμασθαι, πολλη η ηδονη. Ἐκει δε τουναντιον, και ζητει
τιμην, και ου τιμαται. Ουχ ομοιως δε ηδεται τιμην ο ζητων, και ο μη ζητων. 60.133
Ουτος οσον αν λαβη, ουδεν ηγειται ειληφεναι· εκεινος καν το μικρον δωις, ως το παν
ειληφως δεχεται. Παλιν ο τρυφων μυρια πραγματα εχει, καν εξ ευκολιας και ωσπερ
απο πηγων αυτωι τα των προσοδων επιῤρεηι, τα απο της τρυφης δεινα δεδοικε, και το
αδηλον του μελλοντος· ουτος δε αει εν ασφαλειαι εστι και εν ηδονηι, εθισας εαυτον
εν λιτοτητι διαιτης. Ου γαρ ουτως εαυτον ταλανιζει, οτι μη μετεχει τραπεζης
πολυτελους, ως τρυφαι, το του μελλοντος αδηλον μη δεδοικως. Τα δε εκ της τρυφης
οσα δεινα, ουδεις αγνοει· αναγκαιον δε και νυν ειπειν. ∆ιπλους ο πολεμος, του
σωματος, λεγω, και της ψυχης· διπλους ο χειμων, διπλα τα νοσηματα· και ου τουτο
μονον, αλλ' οτι και ανιατα· και μεγαλας φερουσι ταυτα τας συμφορας. Ἀλλ' ουχ η
ευτελεια τοιουτον, αλλα διπλη η υγεια, διπλα τα αγαθα. Ὕπνος υγειας, φησιν, εν
εντερωι μετριωι. Πανταχου γαρ το μεν συμμετρον ποθεινον, το δε αμετρον ουκετι.
Ὅρα γαρ· Σπινθηρι μικρωι πολυν ξυλων επιθες φορυτον, και ουκετι πυρ το λαμπον,
αλλα καπνον οψει σφοδρα αηδη. Ἀνδρι λιαν ισχυρωι και μεγαλωι φορτιον επιθες το
την ισχυν υπερβαινον, και οψει μετα του φορτιου χαμαι κειμενον και εῤριμμενον.
Πολυν τον φορτον εμβαλε τωι πλοιωι, και χαλεπον ειργασω το ναυαγιον. Τοιουτο δη
τι και η τρυφη εστι. Καθαπερ γαρ επι των υπεραντλων πλοιων, πολυς ο θορυβος των
ναυτων, του κυβερνητου, του πρωρεως, των επιβατων, τα μεν ανωθεν ριπτουντων
εις το πελαγος, τα δε κατωθεν· ουτω δη και ενταυθα, τα μεν ανωθεν εμουντες, τα δε
κατωθεν, και εαυτους διαφθειροντες, απολλυνται. Και το δη παντων αισχροτερον,
οτι αυτο το στομα την χρησιν αναλαμβανει των οπισθεν μοριων, και γινεται
εκεινων ατιμοτερον. Ει δε εν τωι στοματι τοσαυτη ασχημοσυνη, εννοησον εν τηι
ψυχηι. Και γαρ εκει παντα γνοφος, παντα θυελλα, παντα σκοτος, πολλη των
λογισμων συγχυσις, πιεζομενων, θλιβομενων, της ψυχης αυτης την επηρειαν
βοωσης. Ἐντευθεν και αυτοι οι γαστριζομενοι αλληλους αιτιωνται, δυσχεραινουσι,
σπευδουσι την ενδον αποῤριψασθαι κοπρον. Ὅμως και μετα το ριφηναι, ουδε ουτως
ο σαλος παυεται· αλλα και πυρετοι εντευθεν και νοσοι. Ναι, φησι, νοσουσι και
ασχημονουσι· λογος εικη ταυτα διεξιων, και νοσους ημιν καταλεγων· νοσω γαρ εγω,
και σπωμαι εγω, και ασχημονω εγω, ο μη εχων φαγειν· τουτους δε τους τρυφωντας
εστιν ευπαθουντας ιδειν, σφριγωντας, χαιροντας, φερομενους εφ' ιππων. Οιμοι!
θρηνων γαρ αξια ταυτα τα ρηματα. Τους δε ποδαλγουντας, τους επι διφρων
φερομενους, τους καταδεσμουμενους, ποθεν ορωμεν, ειπε μοι; Και ει μη το πραγμα
υβριν ενομιζον, και ονειδιστικως με ταυτα 60.134 λεγειν ηγουντο, ηδη αν και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

94

ονομαστι παρηγαγον αυτους. Ἀλλ' εισι τινες, οι και υγιαινουσι, φησιν. Ἐπειδη μη
μονον τρυφηι προσανεχουσιν, αλλα και πονοις. Ἐπει δος μοι ανθρωπον διαπαντος
πιαινομενον, ανενεργητον κειμενον, μηδεν πονουντα, ιδειν υγιαινοντα. Ἀλλ' ουκ αν
ευροις. Καν γαρ μυριων ιατρων πληθος συνελθηι, εξελειν αυτον ου μη δυνηθηι των
νοσηματων, διηνεκως γαστριζομενον· ουδε γαρ εχει το πραγμα φυσιν. Ἐγω δε και
ιατρικον υμιν ερω λογον· Των εις την γαστερα καταβαλλομενων, ου το παν γινεται
τροφη· επει μηδε εν αυτηι τηι της τροφης φυσει το παν εστι τροφιμον, αλλ' εστι το
μεν αυτης εις διαχωρησιν μεριζομενον, το δε εις τροφην. Ἂν μεν ουν συμμετρα δους
τελεον κατεργασθηι, τουτο γινεται, και την οικειαν ελαβε χωραν, και το μεν υγιες
και χρηστον εις τον οικειον ανεδραμε τοπον, το δε περιττον και αχρηστον υπεξηλθε
και εξεχωρησεν· αν δε πληθος, και οσον αυτου τροφιμον, και τουτο γινεται
βλαβερον. Ὡς επι υποδειγματος δε τοιουτον ερω, ινα σαφεστερον, ο λεγω, υμιν
γενηται· Του σιτου το μεν εστι σεμιδαλις, το δε αλευρον, το δε πιτυρον. Ἂν μεν ουν
η μυλη λαβηι, α δυναται αλειν, απεκρινε ταυτα παντα· αν δε πλεον επιβαληις, παντα
συγκεχυται. Παλιν ο οινος αν της προσηκουσης κατεργασιας τυχηι, και της των ωρων
κρασεως, προτερον μεν παντα ομου γινεται, μετα δε ταυτα το μεν αυτου εις τρυγα
υφιζανει, το δε εις αφρον ανατρεχει, το δε μενει απολαυσις των μετεχοντων, και
τουτο εστι το χρηστον, και ουκ αν ποτε ταχεως τουτο τραπειη· προτερον δε ουτε
οινος εστιν, ουτε τρυξ, παντων μιχθεντων. Τουτο και επι της θαλαττης ιδοι τις αν,
οταν υπερβολη χειμωνος γενηται. Καθαπερ ουν τοτε τους ιχθυας ορωμεν νεκρους
επιπλεοντας τους υπο του ψυχους εις τον βυθον δυναι μη δυνηθεντας· ουτω δη και
εφ' ημων γινεται. Ὅταν γαρ πολυς ανωθεν επιῤρευσηι της λαιμαργιας ο υετος, παντα
ανακινησας, νεκρους επιπλεειν ποιει τους λογισμους τους τεως υγιαινοντας, και εν
ημιν ηρεμουντας. Ἐπει ουν εκ τοσουτων υποδειγματων ημιν αποδεδεικται πολλη η
βλαβη, παυσωμεθα μακαριζοντες τουτους, εφ' οις ταλανιζειν εχρην, δακρυοντες δε
αυτους, εφ' οις μακαριζειν εδει, και την αυταρκειαν αγαπωμεν. Ἢ ουκ ακουετε και
ιατρων λεγοντων, οτι ενδεια μητηρ υγειας; Ἐγω δε ουχι της σωματικης υγειας
μητερα την ενδειαν ειναι, αλλα και της ψυχικης λεγω. Ταυτα και Παυλος βοαι ο
οντως ιατρος, Ἔχοντες, λεγων, διατροφας και σκεπασματα, τουτοις αρκεσθησομεθα.
Πειθωμεθα τοινυν αυτωι, ινα υγιαινοντες πραττωμεν, α δει ποιειν, εν Χριστωι Ἰησου
τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν
και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.133 ΟΜΙΛΙΑ ΙΖʹ. Τουτον τον Μωυσην, ον ηρνησαντο, ειποντες, Τις σε
κατεστησεν αρχοντα και δικαστην εφ' ημας; τουτον ο Θεος αρχηγον και
λυτρωτην απ εστειλε συν χειρι αγγελου του οφθεντος αυτωι εν τηι βατωι.
αʹ. Σφοδρα τουτο καταλληλον προς την προκειμενην υποθεσιν. Τουτον τον
Μωυσην, φησι. Τουτον, ποιον; Τον κινδυνευσαντα απολεσθαι, τον υπ' αυτων 60.134
εξουθενηθεντα, ον ηρνησαντο ειποντες· Τις σε κατεστησεν αρχοντα; καθαπερ και τωι
Χριστωι ελεγον· Ουκ εχομεν βασιλεα, ει μη Καισαρα. Τουτον ο Θεος αρχηγον και
λυτρωτην απεστειλε συν χειρι αγγελου του ειποντος αυτωι· Ἐγω ειμι ο Θεος Ἀβρααμ.
Ἐνταυθα και τα γενομενα θαυματα, δια Χριστου δεικνυσιν γεγενησθαι. Ουτος,
τουτεστιν, ο Μωυσης (και ορα, πως δεικνυσιν αυτον λαμπρον), εξηγαγεν αυτους
ποιησας τερατα και σημεια εν γηι Αιγυπτωι, και εν Ἐρυθραι θαλασσηι, και εν τηι 60.135
ερημωι ετη τεσσαρακοντα. Ουτος εστι Μωΰσης, ο ειπων τοις υιοις Ἰσραηλ· Προφητην
υμιν αναστησει Κυριος ο Θεος εκ των αδελφων υμων, ως εμε· τουτεστιν
εξουθενημενον. επιβουλευθεντα. Και γαρ ηβουληθη και τουτον ανελειν Ἡρωδης,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

95

και εν Αιγυπτωι διεσωθη, καθαπερ και εκεινος παιδιον ων επιβεβουλευτο. Ουτος
εστιν ο γενομενος εν τηι εκκλησιαι εν τηι ερημωι μετα του αγγελου, του λαλουντος
αυτωι εν τωι ορει Σιναι, και των πατερων ημων, ος εδεξατο λογια ζωντα δουναι ημιν.
Παλιν ουδαμου ναος, ουδαμου θυσια. Μετα του αγγελου, φησιν, εδεξατο δουναι
λογια ζωντα ημιν. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουχι σημεια εποιησε μονον, αλλα και
νομον εδωκεν, ωσπερ ο Χριστος. Καθαπερ ουν ουτος πρωτον σημεια ποιει, και τοτε
νομοθετει· ουτω δη και ο Χριστος. Ἀλλ' ουκ ηκουσαν αυτου, μαθοντες αει απειθειν,
μετα τα σημεια, μετα τα θαυματα τα εν τεσσαρακοντα ετεσι. Και ου τουτο μονον,
αλλα και τουναντιον επεδειξαντο· ο και δηλων επηγαγεν· Ὧ ουκ ηθελησαν υπηκοοι
γενεσθαι οι πατερες ημων, αλλ' απωσαντο, και εστραφησαν τηι καρδιαι αυτων εις
Αιγυπτον, ειποντες τωι Ἀαρων· Ποιησον ημιν θεους, οι προπορευσονται ημων· ο γαρ
Μωυσης ουτος, ος εξηγαγεν ημας εκ γης Αιγυπτου, ουκ οιδαμεν τι γεγονεν αυτωι. Και
εμοσχοποιησαν εν ταις ημεραις εκειναις, και ανηγαγον θυσιας τωι ειδωλωι, και
ευφραινοντο εν τοις εργοις των χειρων αυτων. Ἔστρεψε δε ο Θεος, και παρεδωκεν
αυτους λατρευειν τηι στρατιαι του ουρανου, καθως γεγραπται εν βιβλωι των
προφητων· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι ετη τεσσαρακοντα εν τηι ερημωι,
οικος Ἰσραηλ; Και ανελαβετε την σκηνην του Μολοχ, και το αστρον του Θεου υμων
Ῥεμφαν, τους τυπους, ους εποιησατε προσκυνειν αυτοις. Και μετοικιω υμας επεκεινα
Βαβυλωνος. Το, Παρεδωκεν, ενταυθα, Ειασεν εστιν. Ἡ σκηνη του μαρτυριου ην τοις
πατρασιν ημων εν τηι ερημωι, καθως διεταξατο ο λαλων τωι Μωυσει ποιησαι αυτην
κατα τον τυπον, ον εωρακει. Και σκηνης ουσης, θυσιαι ουκ ησαν. Ὅτι δε ουκ ησαν, ο
προφητης δηλον ποιει, τουτο λεγων· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι; Ἡ
σκηνη του μαρτυριου ην, και ουδεν ωφελησεν αυτους, αλλ' ανηλισκοντο. Ουτε δε
προ τουτου αυτους τα σημεια, ουτε μετα ταυτα ωφελησε τι. Ἣν και εισηγαγον
διαδεξαμενοι οι πατερες ημων. Ὁραις, οτι εκει τοπος αγιος εστιν, ενθα αν ηι ο Θεος;
∆ια τουτο και, Ἐν τηι ερημωι, ειπεν, ινα τοπον τοπωι συγκρινηι. Ειτα η ευεργεσια. Και
εισηγαγον, φησι, διαδεξαμενοι οι πατερες ημων μετα Ἰησου εν τηι κατασχεσει των
εθνων, ων εξωσεν ο Θεος απο προσωπου των πατερων ημων εως των ημερων ∆αυιδ,
ος ευρε χαριν ενωπιον του Θεου, και ηιτησατο ευρειν σκηνωμα τωι Θεωι Ἰακωβ.
Ἠτησατο οικοδομειν ο ∆αυιδ, και ου λαμβανει ο μεγας, ο θαυμαστος· αλλ' οικοδομει
ο απεῤριμμενος ο Σολομων. ∆ια τουτο φησι· Σολομων δε ωικοδομησεν αυτωι οικον·
αλλ' ουχ ο Ὕψιστος εν χειροποιητοις ναοις κατοικει. Ἐδειχθη μεν τουτο και δια των
ηδη λεχθεντων· δεικνυται δε και δια φωνης προφητικης· και οπως, ακουε των εξης·
Καθως και ο προφητης λεγει· Ὁ ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων
μου. Και ποιον οικον οικοδομησετε μοι, λεγει Κυριος; η τις τοπος της καταπαυσεως
μου εστιν; ουχι η χειρ μου εποιησε ταυτα 60.136 παντα; Μη θαυμαζετε, φησιν, ει τους
παραιτουμενους αυτου την βασιλειαν ο Χριστος ευεργετει, ει γε και επι Μωυσεως
τουτο γεγονε. Και γαρ ουχ απλως αυτους εξειλετο, αλλα και εν τηι ερημωι διαγοντας.
Ὁραις, οτι δι' αυτους και εκεινα τα σημεια; Ὁ τωι Θεωι ουν διαλεχθεις, ο εκ παραδοξου
σωθεις, ο τοσαυτα εργασαμενος και δυνηθεις, δεικνυσιν, οτι παντως πληρωθηναι δει
την προφητειαν, και ουκ εναντιουται εαυτωι. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα.
Ουτος εστι, φησι, Μωυσης, ο ειπων· Προφητην υμιν αναστησει Κυριος ως εμε. Προς
τουτο οιμαι τον Χριστον ειπειν αναφεροντα· Ἐκ των Ἰουδαιων ησωτηρια εστιν,
εαυτον αινιττομενον. Ουτος εστιν ο γενομενος εν τηι ερημωι μετα του αγγελου του
λαλουντος αυτωι. Ἰδου παλιν αυτον δεικνυσι τον νομον δεδωκεναι, ει γε μετ' αυτου
ην εν τηι εκκλησιαι εν τηι ερημωι. Ἐνταυθα δε και θαυματος υπομιμνησκει μεγαλου
του εν τωι ορει γεγενημενου. Ὃς εδεξατο λογια ζωντα δουναι ημιν. Πανταχου
θαυμαστος ο Μωυσης, και πλεον οτε νομοθετειν εδει. Τι εστι, Λογια ζωντα; Ἤτοι, ων
το τελος δια λογων εδεικνυτο· ητοι τας προφητειας λεγει. Ειτα το εγκλημα τεως επι
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

96

τους πατριαρχας, μετα τα σημεια και τα θαυματα, μετα το λαβειν λογια ζωντα· Ὧ
ουκ ηθελησαν, φησιν, υπηκοοι γενεσθαι. Καλως δε Λογια ζωντα ειπεν, ινα δειξηι, οτι
εισι και ου ζωντα. Περι ων και Ἰεζεκιηλ φησιν, ως οταν λεγηι· Και εδωκα υμιν
προσταγματα ου καλα. Προς τα τοιαυτα ουν ειπε το, Ζωντα. Ἀλλ' απωσαντο, και
εστραφησαν τηι καρδιαι αυτων εις Αιγυπτον· ενθα εστενον, ενθα εβοων, οθεν τον
Θεον εκαλουν. Και ειπον τωι Ἀαρων· Ποιησον ημιν θεους, οι προπορευσονται ημων.
βʹ. Ὢ της ανοιας! Ποιησον, φησιν, ινα προπορευσωνται ημων. Που; Εις Αιγυπτον.
Ὁραις, πως δυσαποσπαστως ειχον των εθων των Αιγυπτιακων; Τι λεγεις; ουκ
αναμενεις τον εξαγαγοντα, αλλα αρνηι την ευεργεσιαν, και τον ευεργετην φευγεις;
Και ορα, πως υβριζουσιν. Ὁ γαρ Μωυσης ουτος, φησιν, ος εξηγαγεν ημας εκ γης
Αιγυπτου. Ουδαμου Θεου ονομα, αλλα παντα τωι Μωυσει επεγραφον. Και ενθα μεν
αυτους ευχαριστειν ην, Μωυσην φερουσιν εις μεσον· ενθα δε πεισθηναι νομωι, ουκ
ετι Μωυσην αγουσι. Και μην ειπεν, οτι ανεισιν ωστε λαβειν τον νομον· οι δε ουδε
τεσσαρακοντα ημερας υπεμειναν. Ποιησον ημιν θεους. Ουκ ειπον, Θεον, αλλα,
Θεους· ουτως ανεβακχευθησαν, οτι ουδε ισασιν, α λεγουσι. Και εμοσχοποιησαν εν
ταις ημεραις εκειναις, και ανηγαγον θυσιας τωι ειδωλωι. Ειδες ανοιας υπερβολην;
Ἔνθα εφανη Θεος τωι Μωυσει, μοσχοποιουσιν ουτοι και θυουσι. Και ευφραινοντο,
φησιν, εν τοις εργοις των χειρων αυτων. Ἐφ' οις εδει εγκαλυπτεσθαι, εχαιρον. Και τι
θαυμαστον, ει γε αγνοειτε Χριστον, οπου και τον Μωυσεα, και τον Θεον τον
δειχθεντα δια τοσουτων σημειων; Οι δε ουκ ηγνοησαν μονον, αλλα και υβρισαν
ετερως, τωι ειδωλα ποιησαι. Ἔστρεψε δε ο Θεος, και παρεδωκεν αυτους λατρευειν τηι
στρατιαι του ουρανου. Ἐντευθεν λοιπον τα εθη ταυτα, εντευθεν αι θυσιαι· αυτοι
πρωτον εποιησαν θυσιας τοις ειδωλοις. Τουτο και ∆αυιδ επισημαινομενος λεγει· Και
εποιησαν μοσχον εν Χωρηβ, και προσεκυνησαν τωι γλυπτωι. Ἐπει προ τουτου
ουδαμου θυσιας ονομα, αλλα προσ 60.137 ταγματα ζωντα, και λογια ζωντα· ουδαμου
τελεται, αλλα θαυματα και σημειων επιδειξις. Καθως γεγραπται εν βιβλωι των
προφητων. Ἐνταυθα την μαρτυριαν ουχ απλως παρηγαγεν, αλλ' ινα δειξηι το μη
ειναι χρειαν θυσιων. Και ορα τι φησι· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι ετη
τεσσαρακοντα εν τηι ερημωι. Και ανελαβετε την σκηνην του Μολοχ, και το αστρον
του Θεου υμων Ῥεμφαν, τους τυπους, ους εποιησατε προσκυνειν αυτοις.
Ἐμφαντικως εχρησατο τηι λεξει. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ουκ εχετε ειπειν, οτι απο
του εμοι θυειν κακεινοις εθυετε· και ταυτα εν τηι ερημωι, ενθα μαλιστα αυτων
προειστηκει. Και ανελαβετε την σκηνην του Μολοχ. Ἡ αιτια των θυσιων αυτη. Και
μετοικιω υμας επεκεινα Βαβυλωνος. Ουτω και η αιχμαλωσια κατηγορια της κακιας.
Και πως Ἡ σκηνη, φησιν, ην του μαρτυριου; Ἀλλα δια τουτο ην, ινα μαρτυρα τον
Θεον εχωσιν. Ουκουν εις τουτο μονον ην. Κατα τον τυπον γαρ, φησι, τον δειχθεντα
σοι εν τωι ορει· ωστε εν τωι ορει η υπογραφη γεγονε· και αυτη δε εν τηι ερημωι
περιφορητη ην, και ουκ εν τοπωι κειμενη. Μαρτυριου δε σκηνην, ουκ αλλου τινος
χαριν, η των θαυματων και των προσταγματων καλει. Ὅμως γουν και αυτη και
εκεινοι ουκ ειχον ναον. Ἄρα και τον τυπον αυτον αυτος ο αγγελος εδωκεν. Ἕως των
ημερων, φησι, ∆αυΐδ. Ὥστε ουκ ην ναος αχρι τοτε· καιτοι και τα εθνη εξεωστο, περι
ων φησιν· Ὧν εξωσεν ο Θεος απο προσωπου των πατερων ημων. Τουτο δε ειπε,
δεικνυς παλιν, οτι ουκ ην τοτε ναος. Τι λεγω; τοσαυτα θαυματα, και ουδαμου ναος;
Ουτω και πρωτη η σκηνη, και ουδαμου ναος. Και ᾔτησε ευρειν χαριν ενωπιον του
Θεου. Ἤτησε, και ουκ ωικοδομησεν· ουτως ουκ ην μεγα τι ο ναος, ει και ενομισαν
τινες μεγαν ειναι τον Σολομωντα τωι τον ναον οικοδομησαι, οι δια τουτο και του
πατρος αυτον προετιθεσαν. Ὅτι δε ουχι βελτιων ην του πατρος, αλλ' ουδε ισος,
μονον δε απο της των πολλων υποληψεως, δηλον αυτο εποιησεν επαγαγων· Ἀλλ'
ουχ ο Ὕψιστος εν χειροποιητοις ναοις κατοικει, καθως ο προφητης φησιν· Ὁ
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

97

ουρανος μοι θρονος, η δε γη υποποδιον των ποδων μου. Ουδε γαρ ταυτα αξια Θεου,
ει γε ποιηματα εστιν, ει γε της χειρος αυτου εργα. Ὅρα, πως αυτους κατα μικρον
αναγει. ∆εικνυσι γαρ δια του προφητου, οτι ουδε ταυτα Θεου αξια λεγειν. Και τινος
ενεκεν, φησιν, ενταυθα καταφορικως τωι λογωι κεχρηται; Πολλη ην η παῤρησια
μελλοντος αυτου αποθνησκειν· και γαρ και τουτο οιμαι αυτον εξ αποκαλυψεως
ειδεναι. Σκληροτραχηλοι και απεριτμητοι ταις καρδιαις και τοις ωσι. Και τουτο
προφητικον· ουδεν αυτου ιδιον. Ὑμεις αει τωι Πνευματι τωι αγιωι αντιπιπτετε, ως οι
πατερες υμων και υμεις. Ὅτε ουκ εβουλετο θυσιας ειναι, υμεις εθυετε· οτε βουλεται,
παλιν ου θυετε· οτε ουκ ηθελε δουναι υμιν παραγγελματα, επεσπασασθε· οτε
ελαβετε, ημελησατε. Παλιν οτε ειστηκει ο ναος, ειδωλα εθεραπευετε· οτε βουλεται
χωρις ναου θεραπευεσθαι, το εναντιον ποιειτε. Ὅρα, ουκ ειπε, Τωι Θεωι αντιπιπτετε,
αλλα, Τωι Πνευματι· ουτως ουδεμιαν οιδε διαφοραν. Και το μειζον, Ὡς οι πατερες
υμων, φησιν, και υμεις. Ουτω και ο Χριστος ωνειδιζεν, επειδη μεγαλα αει επι τοις
πατρασιν ηυχουν. Τινα των προφητων ουκ εδιωξαν οι πατερες υμων; Και
απεκτειναν τους προκαταγγειλαντας περι της ελευσεως του ∆ι 60.138 καιου. Ἔτι Του
δικαιου λεγει, βουλομενος αυτους καταστειλαι. Ου νυν υμεις προδοται και φονεις
γεγενησθε. ∆υο αυτοις εγκαλει, οτι τε ηγνοησαν, και οτι εφονευσαν. Οιτινες ελαβετε
τον νομον εις διαταγας αγγελων, και ουκ εφυλαξατε. γʹ. Τι εστι τουτο; Τινες φασι,
τον υπ' αγγελων λεγειν διαταχθεντα. Ουκ εστι δε· που γαρ αγγελοι νομον εφανησαν
διαταττοντες; αλλα διαταχθεντα νομον λεγει, τον εγχειρισθεντα αυτωι δι' αγγελου
του οφθεντος αυτωι εν τηι βατωι· μη γαρ ανθρωπος ην; Ουδεν ουν θαυμαστον τουτους
εκεινα ποιησαντας, φησι, και ταυτα ποιησαι. Ει τους καταγγειλαντας ανειλετε,
πολλωι μαλλον αυτον. Ἐνταυθα και Θεωι, και αγγελοις, και τοις προφηταις, και τωι
Πνευματι, και πασι δεικνυσιν απειθουντας, καθως και ετερωθι φησιν η Γραφη·
Κυριε, τους προφητας σου απεκτειναν, και τα θυσιαστηρια σου κατεσκαψαν. Οι
τοινυν αντιποιουμενοι λογωι του νομου, ελεγον· Εις Μωυσην βλασφημει. Ὁ δε
δεικνυσιν, οτι αυτοι βλασφημουσι μαλλον, ου μονον εις Μωυσην, αλλα και εις Θεον,
και οτι αυτοι ανωθεν τοιαυτα ποιουσι, και οτι αυτοι τα εθη κατελυσαν, και οτι ου
χρεια τουτων λοιπον· και οτι εγκαλουντες και λεγοντες Μωυσηι εναντιουσθαι αυτον,
αυτοι τωι Πνευματι ηναντιουντο· και ουχ απλως, αλλα και μετα φονου· και ανωθεν
ειχον την εχθραν. Ὁραις, οτι και Μωυσηι και πασι δεικνυσιν εναντιουμενους αυτους,
και τον νομον μη φυλαττοντας; Καιτοι γε Μωυσης ειπε· Προφητην υμιν αναστησει
Κυριος· και οι αλλοι δε τουτον ελευσεσθαι προυλεγον, και ο προφητης, λεγων· Ποιον
οικον οικοδομησετε μοι; και παλιν· Μη σφαγια και θυσιας προσηνεγκατε μοι ετη
τεσσαρακοντα; Τουτο παῤρησια ανδρος τον σταυρον εχοντος. Μιμωμεθα τοινυν και
ημεις ταυτην, ει και πολεμου ουκ εστι καιρος, αλλα παῤρησιας αει καιρος εστιν.
Ἐλαλουν γαρ, φησιν, εν τοις μαρτυριοις σου εναντιον βασιλεων, και ουκ
ηισχυνομην. Ἂν τοινυν Ἕλλησι συμπλεκωμεθα, ουτως αυτους επιστομιζωμεν χωρις
θυμου, χωρις τραχυτητος. Ἂν μεν γαρ μετα θυμου τουτο ποιωμεν, ουκ ετι παῤρησια,
αλλα παθος ειναι δοκει· αν δε επιεικως, οντως εστιν αυτη παῤρησια. Ου γαρ δυνατον
ομου κατα ταυτον και κατορθωμα ειναι και ελαττωμα. Ἡ παῤρησια, κατορθωμα· ο
θυμος, ελαττωμα. ∆ει τοινυν ημας, ει μελλομεν παῤρησιαν εχειν, καθαρους ειναι του
θυμου, ινα μη εκεινωι τις λογισηται τα ρηματα. Καν δικαια λεγηις μετα θυμου, το παν
απωλεσας, καν παῤρησιαζηι, καν νουθετηις, καν οτιουν πραττηις. Ὅρα τον ανδρα
τουτον ου μετα θυμου διαλεγομενον· ου γαρ δη υβρισεν, αλλα προφητικου αυτους
ανεμνησε λογου. Ὅτι γαρ ουκ ην θυμου, εδειξεν, οτε κακως επασχε, τοτε υπερ
αυτων ευχομενος και λεγων· Μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην. Ουτως ουκ
οργιζομενος αυτοις, αλλα αλγων υπερ αυτων και δακνομενος, ταυτα εφθεγγετο·
επει και περι της οψεως δια τουτο ειπεν, οτι Ειδον το προσωπον αυτου ωσει
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

98

προσωπον αγγελου, ιν' αυτους εφελκυσηται. Καθαροι τοινυν θυμου ωμεν. Ου
κατοικει το Πνευμα το αγιον, ενθα θυμος· επικαταρατος ο θυμωδης. Ουκ εστιν ουδεν
υγιες προελθειν, οθεν θυμος εξεισι. Καθαπερ γαρ εν χειμωνι θαλαττιωι πολυς ο
θορυβος, μεγαλη η κραυγη, και ουκ αν εχοι τις καιρον φιλοσοφειν· ουτως ουδε εν
θυμωι. Ἀλλ' ει μελλει τι φιλοσοφον η λεγειν η παιδευεσθαι 60.139 ψυχη, οφειλει
προτερον εν λιμενι ειναι. Ουχ οραις πως, οταν βουλωμεθα περι τινων αναγκαιων
διαλεχθηναι, τοπους θορυβου καθαρους παρατηρουμεν, ενθα ησυχια, ενθα γαληνη,
ινα μη εκκρουωμεθα; Ει δε ο εξωθεν εκκρουει θορυβος, πολλωι μαλλον η ενδον
ταραχη. Καν ευχηται τις, εικη ευχεται, μετα οργης και θυμου τουτο ποιων· καν
φθεγγηται, καταγελαστος εσται· καν σιγαι, παλιν ομοιως· καν εσθιηι, και ουτως
εβλαβη· καν πινηι, καν μη πινηι, καν καθεζηται, καν στηκηι, καν βαδιζηι, καν καθευδηι·
και γαρ εν τοις ονειροις τοιαυτα φανταζονται. Τι γαρ των τοιουτων ουκ ατοπον;
Ὀφθαλμοι αηδεις, στομα διεστραμμενον, μελη κεκινημενα και οιδαινοντα, γλωσσα
ακρατητος και ουδενος φειδομενη, διανοια εξεστηκυια, σχημα απρεπες, πολλη η
αηδια. Ἴδε μοι των δαιμονωντων τους οφθαλμους και των μεθυοντων και
μαινομενων, τι διεστηκασιν αλληλων; ουχι μανια το παν εστι; Τι γαρ, ει προς καιρον
τουτο γινεται; Και γαρ ο μαινομενος προς καιρον κατεχεται· τουτου δε τι χειρον; Και
ουκ αισχυνονται επι τηι απολογιαι· Ουκ ᾔδειν, φησι, τι ειπον. Και δια τι μη ᾔδεις
τουτο ο λογικος ανθρωπος, ο λογισμον εχων; δια τι τα των αλογων ποιεις, καθαπερ
ιππος αγριος απο θυμου και οργης συναρπαγεις; Και μην η απολογια, εγκληματος
αξια. Ειθε γαρ ᾔδεις, α ελεγες. Του θυμου, φησιν, εστι τα ρηματα, ουκ εμα. Πως
εκεινου; Και μην ο θυμος ουκ εχει ισχυν, αν μη παρα σου λαβηι. Ὡς και αν ειποι τις·
Της χειρος εστιν, ουκ εμα τα τραυματα. Τι οιει μαλιστα δεισθαι θυμου; ουχι πολεμον
και μαχην; Ἀλλα και εκει αν μετα θυμου τι γινηται, το παν διεφθαρται και απολωλε.
Μαλιστα γαρ τους μαχομενους θυμουσθαι ου χρη· μαλιστα τους υβριζοντας
θυμουσθαι ου χρη. Και πως ενι μαχεσθαι, φησιν; Λογωι, επιεικειαι· μαχη γαρ εστι το εξ
εναντιας στηναι. Ἢ ουχ οραις και τουτους τους πολεμους νομωι και διαταξει και
καιροις ωρισμενους; Θυμος γαρ ουδεν εστιν, η ορμη αλογος· αλογωι δε ουδεν
λογικον γενεσθαι δυνατον. δʹ. Ἐπει και ουτος τοιαυτα εφθεγγετο, και ουκ εθυμουτο.
Και ο Ἠλιας ελεγεν· Ἕως ποτε χωλανειτε επ' αμφοτεραις ταις ιγνυαις υμων; και ουκ
εθυμουτο. Και ο Φινεες εσφαξε, και ουκ εθυμουτο. Ὁ γαρ θυμος ουκ αφιησιν ιδειν,
αλλα καθαπερ εν νυκτομαχιαι παντα συνδησας, και οφθαλμους και ωτα, ουτως αγει,
οπουπερ αν εθεληι. Ἀπαλλαγωμεν ουν τουτου του δαιμονος, αρχομενον αυτον
καταστειλωμεν, την σφραγιδα επιθωμεν τωι στηθει καθαπερ τινα χαλινον. Κυων
εστιν αναιδης ο θυμος· αλλα μαθετω ακουειν του νομου. Ἂν ηι κυων εν ποιμνηι
ουτως αγριος, ως μη πειθεσθαι προσταττοντι τωι βουκολωι, μηδε επιγινωσκειν αυτου
την φωνην, παντα απολωλε και διεφθαρται. Μετα των προβατων νεμεται· αλλ' εαν
απογευηται των προβατων, αχρηστος εστι και κατασφαττεται. Ει εμαθεν ακουειν
σου, θρεψον τον κυνα· χρησιμος εστι, κατα των λυκων, κατα των πειρατων, κατα
του ληισταρχου υλακτων, ου κατα προβατων, ουδε κατα οικειων. Ἂν μη ακουηι,
παντα διαφθειρει· αν μαθηι καταφρονειν, παντα απολλυει. Το τοινυν ημερον το εν
σοι μη αναλισκετω, αλλα φυλαττετω ο θυμος και πιον ποιειτω· φυλαξει δε, και εν
ασφαλειαι πολληι νεμεσθαι καταστησει, αν τους μιαρους λογισμους και τους
πονηρους καταναλισκηι, αν τον διαβολον διωκηι πανταχοθεν. Ουτως επιεικεια
διασωζεται, οταν μηδαμου τωι πλησιον κακον τι λογιζωμεθα· ουτως αιδεσιμοι
γινομεθα, οταν 60.140 μη μανθανωμεν αναισχυντειν. Ουδεν γαρ ουτως αναισχυντον
ποιει, ως πονηρον συνειδος. ∆ια τι αι πορναι αναισχυντοι εισι; δια τι αι παρθενοι
αισχυντηλαι; Ουκ απο της αμαρτιας εκειναι; ουκ απο της σωφροσυνης αυται; Ουδεν
γαρ ουτως αναισχυντον ποιει, ως αμαρτια. Και μην τουναντιον, φησι,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

99

κατ[αν]αισχυνει. Ναι τον καταγνοντα εαυτου· τον δε απηρυθριασμενον, και
ιταμωτερον εργαζεται· ο γαρ απογνους εαυτου, θρασυς γινεται. Ἀσεβης γαρ, φησιν,
ελθων εις βαθος κακων, καταφρονει. Ὁ δε αναισχυντος, και ιταμος αν ειη· ο δε
ιταμος, και θρασυς. Βουλει μαθειν ποτε αναλισκεται επιεικεια; Ὅταν πονηροι
λογισμοι αυτην διαμασωνται. Ἀλλ' ει και τουτο συμβαινει, οτι μη ο κυων εστηκε
μεγα υλακτων, ουδε ουτως απογινωσκειν χρη. Ἔστι γαρ ημιν και σφενδονη και
λιθος (ιστε το λεγομενον)· εστιν ημιν και δορυ, και μανδρα, και σηκος, εν ωι
φυλαξομεν τους λογισμους ασινεις. Ἂν ο κυων σαινηι μεν τα προβατα, αγριαινηι δε
κατα των εξω και αγρυπνηι, τουτο αρετη κυνος· καν λιμωττηι, μη γευεσθαι των
προβατων· καν εν πλησμονηι ηι, μη φειδεσθαι των λυκων. Τοιουτον και ο θυμος· καν
δακνηται, της επιεικειας μη αφιστασθαι· καν εν ησυχιαι ηι, διεγειρεσθαι προς τους
πονηρους λογισμους· και το μεν οικειον και πληττον μη καταλιμπανειν, αλλ'
επιγινωσκειν, το δε αλλοτριον και σαινον λυμαινεσθαι. Σαινει ο διαβολος πολλακις
ως ο κυων, αλλα γνωτω πας, οτι αλλοτριος εστιν. Ουτω δη και ημεις την αρετην,
καν λυπηι, σαινωμεν· και την κακιαν, καν ευφραινηι, αποστρεφωμεθα. Μη γενωμεθα
χειρους των κυνων, οι μαστιζομενοι και αγχομενοι ουκ αφιστανται. Ἂν δε αυτους
και τρεφηι ο αλλοτριος, πως ου μαλλον βλαψουσιν; Ἔστιν οτε χρησιμος ο θυμος,
αλλ' οταν υλακτηι κατα των αλλοτριων. Τι εστιν, Ὁ οργιζομενος τωι αδελφωι αυτου
εικη; Ἀντι του, Μη αμυνε σαυτωι, μηδε εκδικει αν ετερον ιδηις απολλυμενον, ορεξον
χειρα. Ουκ ετι θυμος λοιπον τουτο εστιν, οταν της οικειας συμπαθειας
απηλλαγμενος ηις. Ἔλαβεν ο ∆αυιδ τον Σαουλ, και ουκ εθυμωθη, ουδε ενεπηξε το
δορυ, τον εχθρον λαβων, αλλ' ημυνατο τον διαβολον. Ὁ Μωυσης, οτε μεν αλλοτριον
αδικουντα ειδε, και ανειλεν· οτε δε οικειον, ουκ ετι· αλλα τους μεν αδελφους
κατηλλαττεν, εκεινους δε και απωθειτο. Καιτοι πραοτατον αυτον η Γραφη μαρτυρει,
αλλ' ομως ην και διεγηγερμενος. Ἀλλ' ουχ ημεις· αλλ' ενθα μεν πραοτητα
επιδεικνυσθαι χρη, παντων θηριων εσμεν αγριωτεροι· ενθα δε διεγερθηναι, παντων
νωθεστεροι και υπνηλοτεροι. Ἐπει ουν ουκ εις δεον κεχρημεθα τοις εν ημιν, δια τοι
τουτο και εις ουδεν δεον ο βιος ημιν αναλωται. Ουτω και εν σκευεσιν, εαν αλλωι
αλλως χρησηται τις, τα παντα απολλυσιν· οιον αν μαχαιραν λαβων τις, ενθα αυτηι
χρησθαι δει, μη χρωιτο, αλλα τηι χειρι τουτο ποιοι, ουδεν πλεον εργασεται· ωσπερ και
ο ενθα τηι χειρι χρησασθαι χρη, την μαχαιραν μεταχειριζων, παντα αν απολεσειεν.
Ουτω δη και ιατρος, ενθα αν τεμνειν δεηι, μη τεμνων, και ενθα αν μη χρη, τεμνων,
παντα διαφθειρει. ∆ιο παρακαλω, ημεις εις καιρον χρωμεθα τωι πραγματι. Θυμου γαρ
καιρος ουδαμου, οταν εαυτοις βοηθωμεν· αν δε ετερους διορθωσαι χρη, τοτε μαλιστα
αυτωι χρησθαι δει, ινα ετερους εξαρπασωμεν. Ουτω και ισοθεοι εσομεθα, το
αοργητον πανταχου διατηρουντες, και των 60.141 μελλοντων επιτευξομεθα
αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι
60.142 αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.141 ΟΜΙΛΙΑ ΙΗʹ. Ἀκουοντες δε ταυτα, διεπριοντο ταις καρδιαις
αυτων, και εβρυχον τους οδοντας επ' αυτον.
αʹ. Πως ουκ ελαβον εκ των ειρημενων αφορμην εις το ανελειν αυτον, αλλ'
ετι μαινονται και ζητουσιν αιτιαν, θαυμασαι αξιον. Ουτως αει εν κακοις εισιν οι
αδικουντες. Καθαπερ ουν οι αρχιερεις απορουντες ελεγον· Τι ποιησομεν τοις
ανθρωποις τουτοις; ουτω δη και ουτοι διαπριονται. Και μην ο θυμωθηναι οφειλων
εκεινος ην, ο μηδεν μεν αδικησας, τα δε των ηδικηκοτων παθων και
 
 

100

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συκοφαντουμενος. Ἀλλ' οι συκοφανται μαλλον ελεγχονται και ταυτηι· ουτως
αληθες, οπερ αει ελεγον, οτι Το ποιειν κακως, τουτο εστι το πασχειν κακως. Καιτοι
αυτος ουδεν εσυκοφαντησεν, αλλ' απεδειξεν. Ουτως, οταν υβριζωμεθα εν οις ου
συνοιδαμεν, ουδεν πασχομεν. Ἐβουλοντο μεν ουν ανελειν· αλλ' ου ποιουσι τουτο,
αιτιαν θελοντες ευλογον περιθειναι τωι τολμηματι. Τι ουν; η υβρις ουκ ην ευλογος;
Ουκ ην αυτου η υβρις, αλλα του προφητου κατηγορια· η εκοντες και ανεβαλλοντο,
ωστε μη δοξαι δια τα εις αυτους αυτον ανελειν, ωσπερ ουν και τον Χριστον, αλλα δι'
ασεβειαν. Τουτο δε ευσεβειας ην το ρημα. ∆ιο μετα του ανελειν επιχειρουντες και
την δοξαν αυτου βλαψαι, διεπριοντο. Ἐφοβουντο γαρ, μη παλιν καινον τι περι
αυτον αλλο γενηται. Ειτα, οπερ επι του Χριστου ποιουσι, τουτο και επι του
Στεφανου· και καθαπερ εκει, επειδη ειπεν, Ὄψεσθε εκ δεξιων της δυναμεως τον Υιον
του ανθρωπου καθημενον, βλασφημιαν το πραγμα ελεγον και μαρτυρας τους οχλους
εποιουν· ουτω δη και ενταυθα. Ἐκει διεῤρηξαν τα ιματια· ωδε τα ωτα συνεσχον.
Ὑπαρχων δε πληρης Πνευματος αγιου, ατενισας εις τον ουρανον, ειδε δοξαν Θεου,
και Ἰησουν εστωτα εκ δεξιων του Θεου, και ειπεν· Ἰδου θεωρω τους ουρανους
ανεωιγμενους, και τον Υιον του ανθρωπου εκ δεξιων εστωτα του Θεου. Κραξαντες δε
φωνηι μεγαληι, συνεσχον τα ωτα αυτων, και ωρμησαν ομοθυμαδον επ' αυτον. Και
εκβαλοντες εξω της πολεως, ελιθοβολουν. Και μην ει εψευδετο, ως μαινομενον εδει
αφειναι. Ὁ δε ουτως ειπε, βουλομενος αυτους επαγαγεσθαι. Και επειδη ειπων περι
του θανατου μονον, περι αναστασεως ουδεν διελεχθη, και τουτο λοιπον ευκαιρως
προστιθησι το δογμα. Ουτω δε αυτωι λεγει φανηναι, ως που διεξεισιν, ινα καν ουτω
δεξωνται τον λογον, ος, επει το ειπειν καθησθαι φορτικον αυτοις ην, τεως τον περι
της αναστασεως κινει λογον, και φησιν αυτον ιστασθαι. Ἀπο τουτου στοχαζομαι και
το προσωπον αυτου δεδοξασθαι. Ὁ γαρ Θεος φιλανθρωπος ων, δι' ων
επεβουλευοντο εκεινοι, δι' αυτων εβουλετο αυτους εκκαλεσασθαι, ει και μηδεν
πλεον εγενετο, Και εκβαλοντες εξω της πολεως, ελιθοβολουν. Παλιν εξω της
πολεως ο θανατος, ωσπερ επι του Χριστου, και εν αυτωι τωι θανατωι η ομολογια και
το κηρυγμα διαγγελλομενον. Και οι μαρτυρες απεθεντο τα ιματια αυτων παρα τους
ποδας νεανιου καλουμενου Σαυλου, και ελιθοβολουν τον Στεφανον 60.142
επικαλουμενον [τον Θεον], και λεγοντα· Κυριε Ἰησου Χριστε, δεξαι το πνευμα μου.
∆εικνυοντος ομου τουτο και διδασκοντος αυτους εστιν, οτι ουκ απολλυται. Και θεις
τα γονατα, εκραξε φωνηι μεγαληι· Κυριε, μη στησηις αυτοις την αμαρτιαν ταυτην.
Ὥσπερ απολογουμενος, οτι ουδε τα προτερα θυμου ην, φησι· Κυριε· η και
βουλομενος αυτους ταυτηι επισπασασθαι. Το γαρ αφειναι μεν τον θυμον και την
οργην τωι φονωι, καθαραν δειξαι δε την ψυχην του παθους, ευπαραδεκτον εποιει τον
λογον. Σαυλος δε ην συνευδοκων τηι αναιρεσει αυτου. Ἐγινετο δε εν εκεινηι τηι ημεραι
διωγμος μεγας επι την Ἐκκλησιαν την εν Ἱεροσολυμοις. Ουχ απλως ουτος ο
διωγμος, αλλ' οικονομικως δοκει μοι συμβηναι. Και παντες διεσπαρησαν κατα την
χωραν της Ἰουδαιας και Σαμαρειας, πλην των αποστολων. Ὁραις, πως παλιν
πειρασμους συγχωρει ο Θεος γινεσθαι; Ἀλλ' ιδε μοι εντευθεν, και οπως οικονομειται
τα πραγματα. Ἐθαυμασθησαν δια τα σημεια, μαστιχθεντες ουδεν επαθον,
κατεστησαν επι των χωρων, ηυξετο ο λογος· λοιπον συγχωρει κωλυμα γενεσθαι
μεγα. Και γινεται διωγμος ουχ ο τυχων, ωστε ομου και τουτους φυγειν (εφοβουντο
γαρ θρασυτερους αυτους γενομενους), και πασι δηλον υπαρξαι, οτι ανθρωποι ησαν
οι φοβουμενοι και φευγοντες. Ἵνα γαρ μη συ μετα ταυτα λεγηις, οτι χαριτι μονον
κατωρθουν, καν εδιωκοντο· και αυτοι δειλοτεροι γεγονασι, και εκεινοι θρασυτεροι.
Και παντες διεσπαρησαν, πλην των αποστολων, φησι. Ουκ αρα ματην ελεγον, οτι
οικονομιας ο διωγμος ην· ει μη γαρ γεγονεν, ουκ αν οι μαθηται διεσπαρησαν.
Συνεκομισαν δε τον Στεφανον ανδρες ευλαβεις, και εποιησαντο κοπετον μεγαν επ'
 
 

101

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτωι. Ἢ ουπω ησαν τελειοι, η οτι επιχαρις ην και αιδεσιμος· διο και κοπτονται
αυτον. Ἅμα δε τουτο δεικνυσι και ανθρωπους αυτους οντας, ουχι ο φοβος μονον,
αλλα και η λυπη και ο κοπετος. βʹ. Τις γαρ ουκ αν εκλαυσεν ορων τον ημερον
εκεινον, το αρνιον, λιθολευστον γενομενον και κειμενον νεκρον; Ἱκανον αυτου
επιταφιον διεξηλθεν ο ευαγγελιστης, Και θεις τα γονατα, ειπων, και κραξας φωνηι
μεγαληι. Και εποιησαν κοπετον μεγαν επ' αυτωι. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα,
Ὑπαρχων πληρης Πνευματος αγιου, ατενισας εις τον ουρανον, ειδε δοξαν Θεου, και
Ἰησουν εστωτα εκ δεξιων του Θεου, και ειπεν· Ἰδου θεωρω τους ουρανους
ανεωιγμενους. Και συνεσχον τα ωτα αυτων, και ωρμησαν ομοθυμαδον επ' αυτον.
Καιτοι που ταυτα κατηγοριας αξια; Ἀλλ' ομως τον σημεια τοιαυτα τωι λογωι
εργασαμενον, τον παντων κρατουντα τωι λογωι, τον τοιαυτα διαλεγομενον, λαβοντες
ωσπερ εβουλοντο, ουτω τον θυμον τον εαυτων επληρουν. Οι δε μαρτυρες απεθεντο
τα ιματια αυτων παρα τους ποδας νεανιου καλουμενου Σαυλου. Ὅρα, πως ακριβως
τα περι του Παυλου διηγειται, ινα σοι δειξηι το επ' αυτωι εργον Θεου γενομενον μετα
ταυτα. Τεως δε ου μονον εκεινος ου πιστευει, αλλα και μυριαις αυτον χερσι βαλλει
των φονεων· διο και τουτο δηλων λεγει· Σαυλος δε ην συνευδοκων τηι αναιρεσει
60.143 αυτου. Ουχ απλως δε ευχεται ο μακαριος ουτος, αλλα μετα προσοχης. Θεις
γαρ, φησι, τα γονατα. Ὅθεν θειος αυτου και ο θανατος γεγονε· μεχρι γαρ τουτου
συγκεχωρητο ταις ψυχαις εν τωι ᾅδηι ειναι. Παντες δε διεσπαρησαν κατα τας χωρας
της Ἰουδαιας και Σαμαρειας. Ἀδεως επιμιγνυνται τηι Σαμαρειαι λοιπον, οι
ακουσαντες· Εις οδον εθνων μη απελθητε. Πλην δε των αποστολων, λεγει· δεικνυς,
οτι και ταυτηι προσαγαγεσθαι βουλομενοι τους Ἰουδαιους την πολιν ουκ απελιπον, η
και ετεροις γενεσθαι θαρσους αιτιοι. Σαυλος δε ελυμαινετο την Ἐκκλησιαν κατα
τους οικους εισπορευομενος, συρων τε ανδρας τε και γυναικας παρεδιδου εις
φυλακην. Πολλη η μανια, το και μονον αυτον ειναι, το και εις τους οικους εισιεναι·
ουτω την ψυχην αυτου εδωκεν υπερ του νομου. Συρων, φησιν, ανδρας και γυναικας.
Ὅρα και την παῤρησιαν, και την υβριν, και την μανιαν. Τους εμπιπτοντας απαντας
μυριοις διετιθει κακοις, ατε απο της σφαγης ταυτης θρασυτερος γεγονως. Οι μεν ουν
διασπαρεντες, διηλθον ευαγγελιζομενοι τον λογον. Φιλιππος δε κατελθων εις πολιν
της Σαμαρειας, εκηρυσσεν αυτοις τον Χριστον. Προσειχον τε οι οχλοι τοις
λεγομενοις υπο του Φιλιππου ομοθυμαδον, εν τωι ακουειν αυτους και βλεπειν τα
σημεια, α εποιει. Πολλων γαρ εχοντων πνευματα ακαθαρτα, βοωντα φωνηι μεγαληι
εξηρχετο· πολλοι δε και παραλελυμενοι και χωλοι εθεραπευθησαν. Και εγενετο χαρα
μεγαλη εν τηι πολει εκεινηι. Ἀνηρ δε τις ονοματι Σιμων προυπηρχεν εν τηι πολει,
μαγευων, και εξιστων το εθνος της Σαμαρειας, λεγων ειναι τινα εαυτον μεγαν· ωι
προσειχον παντες απο μικρου εως μεγαλου, λεγοντες· Ουτος εστιν η δυναμις του
Θεου η μεγαλη. Ἴδε μοι και ετερον πειρασμον τον του Σιμωνος. Προσειχον δε αυτωι,
φησι, οι οχλοι, δια το ικανωι χρονωι ταις μαγειαις εξεστηκεναι αυτους. Ὅτε δε
επιστευσαν τωι Φιλιππωι ευαγγελιζομενωι τα περι της βασιλειας του Θεου και του
ονοματος Ἰησου Χριστου, εβαπτιζοντο ανδρες τε και γυναικες. Ὁ δε Σιμων και αυτος
επιστευσε, και βαπτισθεις, ην προσκαρτερων τωι Φιλιππωι. Θεωρων δε δυναμεις
μεγαλας και σημεια γινομενα, εξιστατο. Ἀκουσαντες δε οι εν Ἱεροσολυμοις
αποστολοι, οτι δεδεκται η Σαμαρεια τον λογον του Θεου, απεστειλαν προς αυτους
Πετρον και Ἰωαννην· οιτινες καταβαντες προσηυξαντο περι αυτων, οπως λαβωσι
Πνευμα αγιον. Ουδεπω γαρ ην επ' ουδενι αυτων επιπεπτωκος, μονον δε
βεβαπτισμενοι υπηρχον εις το ονομα του Κυριου Ἰησου. Τοτε επετιθουν τας χειρας
επ' αυτους, και ελαμβανον Πνευμα αγιον. Ἰδων δε Σιμων, οτι δια της επιθεσεως των
χειρων των αποστολων διδοται το Πνευμα το αγιον, προσηνεγκεν αυτοις χρηματα,
λεγων· ∆οτε καμοι την εξουσιαν ταυτην, ινα ωι αν επιθω τας χειρας, λαμβανηι
 
 

102

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευμα αγιον. Πως ουν, φησι, Πνευμα ουκ ελαβον ουτοι; Πνευμα ελαβον το της
αφεσεως, το δε των σημειων ουπω ησαν λαβοντες. Και οτι τουτο εστι, και το των
σημειων Πνευμα ουκ ελαβον, ορα, πως ιδων ο Σιμων, προσηλθε τουτο αιτων. Ει και
ενισχυσε δε τοτε μαλιστα ο διωγμος, ομως ο Θεος παλιν αυτους εξειλετο, επιτειχισας
αυτοις τα σημεια. Ου μην ο θανατος δε Στεφανου εσβεσεν εκεινων τον θυμον, αλλ'
επετεινε μαλλον, διο και σκορπιζονται οι διδασκαλοι, ωστε 60.144 πλειονα γενεσθαι
την μαθητειαν. Ἀλλ' ορα και παλιν διαδεχομενα αυτους τα χρηστα, και εν χαραι
οντας. Χαρα γαρ, φησιν, εγενετο εν τηι πολει μεγαλη· καιτοι και κοπετος εγενετο
μεγας. Ουτως ειωθε ποιειν αει ο Θεος, και τοις λυπηροις τα ευφραινοντα μιγνυναι,
ινα και μαλλον θαυμαζηται. Ἀφ' ικανου δε χρονου το νοσημα ην Σιμωνι· διο ουδε
ουτως αυτου απαλλαττεται. Πως δαι αυτον και εβαπτισεν; Ὥσπερ και τον Ἰουδανο
Χριστος εξελεξατο. Ουτος θεωρων σημεια γινομενα, εξισταται μεν, ου τολμαι δε την
χαριν των σημειων αιτησαι, επειδη ᾔδει ουπω λαβοντας ουδε τους αλλους. Πως ουν
αυτον ουκ ανειλον, ωσπερ Ἀνανιαν και Σαπφειραν; Ὅτι και το παλαιον ο τα ξυλα
συλλεξας, αναιρεθεις εις ετερων σωφρονισμον, ουκετι ετερος το αυτο πεπονθεν.
Ουτω και νυν Πετρος ποιει, και κολασας εκεινους, τουτον ου κολαζει, αλλα φησι
προς αυτον· Το αργυριον σου συν σοι ειη εις απωλειαν, οτι την δωρεαν του Θεου
ενομισας δια χρηματων κτασθαι. γʹ. Και δια τι ουκ ησαν ουτοι λαβοντες Πνευμα
αγιον βαπτισθεντες; Ἤτοι τωι μη δουναι Φιλιππου τουτωι τιμωντος ταχα τους
αποστολους· ητοι τωι μη εχειν χαρισμα τοιουτον (των επτα γαρ ην)· οπερ και μαλλον
εστιν ειπειν. Ὅθεν μοι δοκει ουτος ο Φιλιππος των επτα ειναι, ο Στεφανου δευτερος.
∆ιο και βαπτιζων. Πνευμα τοις βαπτιζομενοις ουκ εδιδου· ουδε γαρ ειχεν εξουσιαν·
τουτο γαρ το δωρον μονων των δωδεκα ην. Σκοπει δε· Ἐκεινοι ουκ εξηιεσαν,
ωικονομηθη τουτους εξελθειν, οι και υστερουν της χαριτος, δια το μηπω λαβειν
Πνευμα αγιον. ∆υναμιν μεν γαρ ελαβον ποιειν σημεια, ουχι δε και Πνευμα διδοναι
ετεροις. Ἄρα τουτο ην των αποστολων εξαιρετον· οθεν και τους κορυφαιους, ουκ
αλλους τινας, εστιν ιδειν τουτο ποιουντας. Ἰδων δε, φησι, Σιμων, οτι δια της
επιθεσεως των χειρων των αποστολων διδοται το Πνευμα το αγιον. Ουκ αν ουτως
ειπεν, ει μη αισθητον τι εγινετο. Τουτο και Παυλος εποιησεν, οτε ταις γλωσσαις
ελαλουν. Ειδες την μιαριαν του Σιμωνος; Χρηματα προσηνεγκε· καιτοι ουκ ειδεν
αυτον χρηματων αυτο ποιουντα· ωστε ουκ ην αγνοιας το πραγμα, αλλα πειραζοντος
και βουλομενου κατηγοριαι περιβαλειν. ∆ια τουτο και ακουει· Ουκ εστι σοι μερις,
ουδε κληρος εν τωι λογωι τουτωι· η γαρ καρδια σου ουκ εστιν ευθεια εναντιον του
Θεου. Παλιν τα εν τηι διανοιαι εις μεσον αγει, επειδη εκεινος λανθανειν ενομιζε.
Μετανοησον ουν απο της κακιας σου ταυτης, και δεηθητι του Κυριου, ει αρα
αφεθησεται σοι η επινοια της καρδιας σου. Εις γαρ χολην πικριας και συνδεσμον
αδικιας θεωρω σε οντα. Ἀποκριθεις δε Σιμων ειπεν· ∆εηθητε υμεις υπερ εμου προς
τον Κυριον, οπως μηδεν επελθηι επ' εμε ων ειρηκατε. ∆εον απο καρδιας μετανοησαι,
δεον κλαυσαι· ο δε αφοσιωσει μονον τουτο ποιει. Ει αρα αφεθησεται σοι. Τουτο
ειπεν, ουχ ως ου συγχωρηθεντος αν αυτωι, ει εκλαυσεν, αλλ' εθος και τοις προφηταις
μονον απαγορευειν, και μη λεγειν· Ἐαν δε τοδε ποιησηις, συγχωρησεται σοι· αλλ' οτι
Παντως εσται η τιμωρια. Συ δε μοι θαυμασον και πως εν καιρωι συμφορας ουκ
αμελουσιν, αλλα του κηρυγματος εχονται· και πως καθαπερ επι Μωυσεως απο
συγκρισεως εγινετο τα θαυματα· ουτω δη και ενταυθα. Μαγεια ην, και ομως φα
60.145 νερα ταυτα τα σημεια ην, καιτοι ουδενα εδει ειναι εκει δαιμονωντα, ει γε
ικανωι χρονωι ην ταις μαγειαις εξιστων αυτους· επει δε πολλοι οι δαιμονωντες,
πολλοι οι παραλυτοι, εκεινα ουκ αληθεια ην. Ουτος δε ουχι σημειοις μονον, αλλα
και λογωι αυτους προσηγετο, περι βασιλειας και Χριστου διαλεγομενος. Ὁ δε Σιμων,
φησι, βαπτισθεις, ην προσκαρτερων τωι Φιλιππωι. Ου πιστεως ενεκεν, αλλ' ωστε
 
 

103

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθαι τοιουτος προσεκαρτερει. Οι δε καταβαντες, προσηυξαντο περι αυτων, οπως
λαβωσι Πνευμα αγιον· ουδεπω γαρ ην επ' ουδενι αυτων επιπεπτωκος. Τοτε
επετιθουν τας χειρας επ' αυτους, και ελαμβανον Πνευμα αγιον. Ὁραις, οτι ουχ
απλως, αλλα πολλης εδει δυναμεως, ωστε δουναι Πνευμα αγιον; Ου γαρ εστιν ισον
αφεσεως τυχειν, και λαβειν δυναμιν τοιαυτην. Θεασαμενος δε Σιμων, οτι δια της
επιθεσεως των χειρων των αποστολων διδοται το Πνευμα το αγιον, προσηνεγκεν
αυτοις χρηματα. Μη γαρ τους αλλους ειδε τουτο ποιουντας; μη γαρ Φιλιππον; μη γαρ
ενομιζεν αυτους ουκ ειδεναι μεθ' οιας διανοιας προσηιει; ∆ιο καλως Πετρος και
δωρεαν καλει το πραγμα, λεγων· Το αργυριον σου συν σοι ειη εις απωλειαν, οτι την
δωρεαν του Θεου ενομισας δια χρηματων κτασθαι. Ὁραις πανταχου καθαρους αυτους
χρηματων οντας; Ουκ εστι σοι μερις ουδε κληρος εν τωι λογωι τουτωι· η γαρ καρδια
σου ουκ εστιν ευθεια ενωπιον του Θεου. Ὥστε απο της κακιας παντα επραττε· και
μην αφελη εδει ειναι. Μετανοησον ουν. Εις γαρ χολην πικριας, και συνδεσμον
αδικιας θεωρω σε οντα. Πολλου θυμου τα ρηματα. Ου κολαζει δε αυτον, ινα μη
λοιπον αναγκης η πιστις ηι, ινα μη το πραγμα ωμον ειναι δοξηι, ινα τα της μετανοιας
εισαγαγηι· η και οτι ηρκει εις διορθωσιν το ελεγξαι, το τα εν τηι καρδιαι ειπειν, το
εκεινον ομολογησαι, οτι εαλω. Τωι γαρ ειπειν, οτι ∆εηθητε υμεις υπερ εμου, τουτο
εστιν ομολογουντος ομου και δεικνυντος. Ὅρα πως, καιτοι μιαρος ων, ομως, οτε
ηλεγχθη, τοτε επιστευσεν, ωσπερ και ταπεινος γεγονεν, οτε παλιν ηλεγχθη. Θεωρων
σημεια γινομενα εξιστατο, δεικνυς το παν ψευδος. Ου, Προσηλθεν, ειπεν, αλλ',
Ἐξιστατο. Και τι δηποτε εκεινο ευθυς ου ποιει; Ἐνομιζε δυνασθαι λανθανειν, ενομιζε
τεχνην ειναι το πραγμα· επειδη δε ουκ ισχυσε λαθειν τους αποστολους, προσηλθε.
Πολλων γαρ εχοντων πνευματα ακαθαρτα, βοωντα φωνηι μεγαληι εξηρχετο. Τουτο
του εξελθειν σημειον φανερον, τα δε των μαγων απεναντιας· μαλλον γαρ εκεινοι
και εδεσμουν. Πολλοι τε παραλελυμενοι και χωλοι εθεραπευθησαν. Ουκ ην ενταυθα
απατη· περιπατησαι γαρ εδει και ενεργησαι. Προσειχον δε αυτωι παντες, λεγοντες·
Ουτος εστιν η δυναμις του Θεου. Ἐνταυθα πληρουται το παρα του Χριστου
ειρημενον· Πολλοι ελευσονται ψευδοχριστοι και ψευδοπροφηται επι τωι ονοματι
μου. ∆ια τι δε ουκ ευθεως αυτον ηλεγξαν; Ἠρκεσθησαν τωι καταγνωναι αυτον
εαυτου· και γαρ και τουτο διδασκαλιας ην. Ἐπειδη δε αντιστηναι ουκ ισχυσεν,
υποκρινεται ωσπερ και οι μαγοι, οτε ελεγον· Τουτο δακτυλος εστι Θεου. Ἵνα δε μη
και απελαθηι παλιν, δια τουτο και προσεκαρτερει τωι Φιλιππωι, και ουκ εχωριζετο. δʹ.
Συ δε μοι σκοπει, οσα οικονομειται δια του θανατου του Στεφανου. ∆ιασπειρονται
κατα τας χωρας της 60.146 Ἰουδαιας και Σαμαρειας, ευαγγελιζονται τον λογον,
κηρυσσουσι τον Χριστον, σημεια επιτελουσι, κατα μικρον λαμβανουσι την δωρεαν
ουτοι. Τουτο διπλουν σημειον ην· το τε γαρ εκεινοις δουναι, το τε τουτωι μη δουναι,
σημειον μεγιστον ην. Οι μεν ουν διαμαρτυραμενοι και λαλησαντες τον λογον του
Κυριου, υπεστρεψαν εις Ἱεροσολυμα, και πολλας κωμας των Σαμαρειτων
ευηγγελισαντο. Καλως ουτως ειπε· ∆ιαμαρτυραμενοι. ∆ιαμαρτυρονται γαρ ισως δι'
αυτον, ινα μη απατωνται, ινα λοιπον εν ασφαλειαι ωσιν, ινα μη εξ απειριας πολλακις
συναρπαγωσιν. Ὑπεστρεψαν εις Ἱεροσολυμα. ∆ια τι παλιν απιασιν εκει, ενθα η
τυραννις ην, ενθα η αρχη των κακων, ενθα οι μαλιστα φονωντες; Καθαπερ εν τοις
πολεμοις οι στρατηγοι ποιουσι, και το πονουν του πολεμου μερος καταλαμβανουσι·
το αυτο και ουτοι εργαζονται. Ὅρα παλιν ουχι προηγουμενως ερχομενους εις
Σαμαρειαν, αλλα διωκομενους τους μαθητας, ως και επι του Χριστου, και τους
αποστολους προς τους πιστευσαντας ηδη των Σαμαρειτων λοιπον
εξαποστελλομενους. Ἀκουσαντες δε, φησιν, οι εν Ἱεροσολυμοις αποστολοι,
απεστειλαν προς αυτους Πετρον και Ἰωαννην. Τι δηποτε αποστελλονται; Ὥστε
απαλλαξαι μαγειας αυτους, ωστε της διδαχης αναμνησαι, ην παρα Χριστου εμαθον,
 
 

104

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτε πρωτον επιστευσαν. ∆εον ουν τουναντιον αιτησαι, ινα λαβηι Πνευμα αγιον· ο δε,
επειδη ουκ εμελεν αυτωι τουτου, ινα διδωι ετεροις αιτει. Καιτοι εκεινοι ουκ ελαβον
τουτο ωστε διδοναι· αλλ' ηθελεν ουτος Φιλιππου γενεσθαι λαμπροτερος, ο εν τοις
μαθηταις ων. Το αργυριον σου συν σοι ειη εις απωλειαν. Ουκ επαρωμενου ταυτα
εστιν, αλλα παιδευοντος. Ἐπειδη γαρ εις δεον αυτωι ουκ εχρησατο, Σοι, φησιν, εστω
τωι τοιουτωι. Ὡς αν ειποι τις· Συναπολοιτο μετα της προαιρεσεως σου, οτι ουτω μικρα
φρονεις περι της δωρεας του Θεου, οτι προσεδοκησας ολως ανθρωπινον ειναι το
πραγμα· ουκ εστι τουτο. Ει γουν προσηλθεν, ως εδει προσελθειν, καν απεδεχθη, καν
ως λοιμος ουκ ηλαθη. Ὁραις, οτι ο μικρα περι μεγαλων φανταζομενος διπλα
αμαρτανει; ∆υο τοινυν αυτωι κελευει· Μετανοησον και δεηθητι, ει αρα αφεθησεται
σοι η επινοια της καρδιας σου. Ουτως ην επινοησας τι πονηρον. ∆ια τουτο και ειπεν,
Ει αρα αφεθησεται σοι, οτι ᾔδει αδιορθωτον οντα. Ὁ δε παλιν δεδοικε το πληθος, και
φοβειται αρνησασθαι. Καιτοι ει μη εθορυβηθη, ειπεν αν, οτι Ουκ ᾔδειν, οτι αφελως
εποιησα· αλλ' εξεπλαγη, πρωτωι μεν εκεινωι, οτι εαλω τοις σημειοις· δευτερωι δε
τουτωι, τωι τα εν τηι διανοιαι αυτου φανερα γενεσθαι. ∆ια τουτο μακραν και απηιει
λοιπον εις την Ῥωμην, ως ου φθανοντος εκει του Ἀποστολου. Πολλας τε, φησι,
κωμας των Σαμαρειτων ευηγγελισαντο. Ὅρα, πως και αι οδοι αυτοις εμπρακτοι
ησαν· αλλ' ουχι απλως εποιουντο αυτας. Τοιαυτας και ημας αποδημιας εδει
ποιεισθαι. Και τι λεγω αποδημιας; Πολλοι κωμας εχουσι και χωρια, και ου μελει
αυτοις, ουδε ποιουνται τινα λογον· αλλ' οπως μεν βαλανειον γενοιτο, και οπως τα
τιμηματα επιταθειη, και οπως αυλαι, και οπως οικοδομηματα κατασκευασθειη,
πολλην σπουδην ποιουνται· οπως δε ψυχαι γεωργηθειεν, ουκετι. Και συ μεν, αν
ακανθας παρα την αρουραν ιδηις, τεμνεις, καιεις, αφανιζεις, ωστε την γην απαλλαξαι
της εντευθεν λυμης· ορων αυτους δε τους γεωργους ακανθων γεμοντας, και ουκ
εκτεμνων, ου δεδοικας και 60.147 φριττεις, ειπε μοι, τον μελλοντα σε και υπερ
τουτων απαιτειν λογον; Ου γαρ εχρην εκαστον των πιστων εκκλησιαν οικοδομειν,
διδασκαλον λαμβανειν προς το συναιρεσθαι, προ παντων τουτο σκοπειν, οπως
απαντες ειεν Χριστιανοι; Πως, ειπε μοι, Χριστιανος εσται ο γεωργος, ορων σε ουτως
αμελουντα της αυτου σωτηριας; Ου δυνασαι ποιησαι σημεια και πεισαι; Οις εχεις
πεισον, φιλανθρωπιαι, προστασιαι, ημεροτητι, κολακειαι, τοις αλλοις απασι. Και
αγορας μεν και βαλανεια ποιουσιν οι πολλοι, εκκλησιας δε ουχι· και παντα μαλλον,
η τουτο. ∆ιο παρακαλω και αντιβολω και χαριν αιτω, μαλλον δε και νομον τιθημι,
ωστε μηδενα οφθηναι ερημον εκκλησιας χωριον εχοντα. Μη μοι ειπηις· Πλησιον
εστιν, εκ γειτονων εστι· πολλη εστιν η δαπανη, ου πολλη η προσοδος. Ει τι εχεις εις
πενητας αναλωσαι, εκει αναλωσον· βελτιον εκει, η ενταυθα· θρεψον διδασκαλον,
θρεψον διακονον και ιερατικον συστημα. Ὡσανει γυναικα αγαγων η νυμφην, η δους
θυγατερα, ουτω τηι Ἐκκλησιαι διακεισο· προικα επιδος αυτηι. Ουτω σοι ευλογιας το
χωριον πληρωθησεται. Τι γαρ ουκ εσται εκει των αγαθων; μικρον, ειπε μοι, τον
ληνον ευλογεισθαι; μικρον, εξ ολων των καρπων των σων τον Θεον προτερον
απομοιραν και απαρχας λαμβανειν; Προς ειρηνην των γεωργουντων τουτο
χρησιμον. Αιδεσιμος εσται και ο πρεσβυτερος λοιπον, και προς ασφαλειαν του
χωριου συμβαλειται τουτο. Ευχαι εκει διηνεκεις δια σε, υμνοι και συναξεις δια σε,
προσφορα καθ' εκαστην Κυριακην. Οιον εστιν εις θαυμα μειζον, του ταφους μεν
ετερους οικοδομησαι λαμπρους, ινα οι μετα ταυτα ακουωσιν, οτι ο δεινα ωικοδομησε,
σε δε εκκλησιας αναστησαι! Ἐννοησον, οτι μεχρι της του Χριστου παρουσιας συ τον
μισθον εξεις ο αναστησας θυσιαστηριον του Θεου. εʹ. Ειπε γαρ μοι, ει βασιλευς σοι
εκελευσεν οικοδομησαι οικιαν, ινα εκει καταλυοι, ουκ αν παντα εποιησας; Νυν ουν
βασιλεια εστι του Χριστου, της εκκλησιας η οικοδομη. Μη το αναλωμα ιδηις, αλλα
τον καρπον λογισαι· γεωργουσιν εκεινοι την γην, συ γεωργησον αυτων τας ψυχας·
 
 

105

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φερουσι σοι καρπους εκεινοι, συ εις τον ουρανον αυτους αναγαγε. Ὁ την αρχην δους,
ουτος και των αλλων αιτιος παντων. Ἄρα και συ αιτιος εσηι των κατηχουμενων εκει,
των εν τοις χωριοις τοις πλησιον. Καιτοι τα μεν βαλανεια μαλακωτερους ποιει τους
γεωργους, τα καπηλεια τρυφηλοτερους· αλλ' ομως ποιειτε ταυτα δια δοξαν. Αι
αγοραι και αι πανηγυρεις παλιν ιταμους· τα δε ενταυθα, παν τουναντιον. Ἡλικον
γαρ εστιν ιδειν πρεσβυτερον εις εικονα βαδιζοντα του Ἀβρααμ, πολιον, ανεζωσμενον
και σκαπτοντα και αυτουργουντα! Τι του αγρου ποθεινοτερον εκεινου; Ἐνταυθα
μειζων η αρετη. Ουκ εστιν ασελγεια εκει, αλλ' απεληλαται· ουκ εστι μεθη και τρυφη,
αλλ' εξωρισται· ουκ εστι κενοδοξια, αλλ' εσβεσται· το της ευνοιας πλεον εκει
διαλαμπει δια την αφελειαν. Οιον εστιν απελθειν και εισελθειν εις τον οικον του
Θεου, και ειδεναι, οτι αυτος αυτον ωικοδομησε, και ριψαι εαυτον υπτιον, και μετα
την αιωραν την σωματικην και λυχνικοις και εωθινοις υμνοις παραγενεσθαι,
ομοτραπεζον εχειν τον ιερεα, συνομιλουντα ευλογιας 60.148 απολαυειν, ετερους
οραιν ερχομενους εκει; Τουτο τειχος, τουτο ασφαλεια αγρου. Ουτος εστιν ο αγρος
περι ου φησιν Ὀσμη αγρου πληρους, ον ευλογησε Κυριος. Ει και χωρις τουτου καλος
ο αγρος δια την ησυχιαν, δια το απραγμοσυνης γεμειν· οταν και τουτο εχηι, τινι ουκ
εσται ισος; Ἀγρος γαρ εκκλησιαν εχων, τωι παραδεισωι εοικε του Θεου. Ουκ εστιν εκει
κραυγη, ουκ εστι θορυβος, ουκ εχθροι διαφοροι, ουχ αιρεσεις· παντας φιλους εστιν
ιδειν, των αυτων δογματων κοινωνους. Ἄγει σε εις φιλοσοφιαν η ησυχια· λαβων σε
απο της φιλοσοφιας ταυτης ο πρεσβυτερος, θεραπευσει ευκολως. Ἐνταυθα μεν γαρ,
οσα εαν λεγωμεν, η αγορα εκκρουει· εκει δε απερ αν ακουσηις, πεπηγοτα εξεις εν τηι
διανοιαι, ετερος εν τωι αγρωι εσηι δι' εκεινου· και εκεινων δε προστησεται, και εσται
φυλαξ τωι τε παρειναι, τωι τε ρυθμιζειν αυτους. Ποσον δε εστι και το αναλωμα, ειπε
μοι; Ποιησον τεως μικρον οικον εν ταξει ναου· ο μετα σε ποιησει στοαν, ο μετ'
εκεινον ετερα προσθησει, και ουτω σοι λογισθησεται το παν. Συ διδως μικρον, και
του παντος λαμβανεις τον μισθον. Ουκουν αρχην επιθες, θεμελιον καταβαλε·
μαλλον δε αλληλους παρακαλεσατε· αμιλλαν ποιησασθε του πραγματος. Νυν δε,
ενθα μεν αχυρα και σιτον και παντα τα τοιαυτα αποθεσθαι δει, ευκολως
οικοδομουσιν· ενθα δε συλλεγηναι χρη ψυχων γεννηματα, ουδαμως φροντιζουσιν,
αλλ' αναγκαζονται μυριους σταδιους βαδιζειν, και μακρας αποδημιας στελλεσθαι,
ινα εις εκκλησιαν απιωσιν. Ὅσον δε εστιν αγαθον μετα πολλης ησυχιας εν τηι
εκκλησιαι τον ιερεα παραγινεσθαι, ινα προσιηι τωι Θεωι, και λεγηι υπερ της κωμης καθ'
εκαστην ημεραν, υπερ του κεκτημενου! Μικρον εστιν, ειπε μοι, το και εν ταις αγιαις
αναφοραις αει το ονομα σου εγκεισθαι, και καθ' εκαστην ημεραν υπερ της κωμης
ευχας γινεσθαι προς τον Θεον; ποσον σοι και εις τα αλλα τουτο λυσιτελει! Συμβαινει
τινας εκ γειτονων οικειν και εχειν επιτροπους· προς σε μεν ουν τον πενητα ουκ
αξιωσει τις εκεινων ουδε ελθειν· τον δε πρεσβυτερον ισως και καλεσει, και τραπεζης
κοινωνον ποιησει. Ὁραις, ποσα εντευθεν γενησεται καλα; Πασης εσται τεως η κωμη
πονηρας υποψιας ελευθερα· ουδεις ανδροφονιας, ουδεις κλοπης ενεκεν εγκαλεσει,
ουδεις τοιουτον ουδεν υποπτευσει. Ἔχουσι και ετεραν παραμυθιαν, αν νοσος
παρακολουθησηι, αν θανατος. Ουχ απλως ουδε ως ετυχε και αι φιλιαι γινονται των
εκει παρ' αλληλοις ιοντων· και αι συνοδοι δε γενησονται πολλωι των εν ταις
πανηγυρεσιν ηδιους. Ου μονον δε αι συνοδοι, αλλα και αυτοι οι προεστωτες δια τον
πρεσβυτερον αιδεσιμωτεροι εσονται. Παντως ακουεις, οτι τα Ἱεροσολυμα παρα τας
αλλας πολεις τιμιωτερα ην παρα τοις παλαιοις· αλλ' ουχ απλως, αλλα δια την τοτε
κρατουσαν ευσεβειαν. ∆ια τουτο ενθα τιμαται Θεος, ουδεν εστι πονηρον· ωσπερ
παλιν ενθα ου τιμαται, ουδεν αγαθον. Πολλη ασφαλεια εσται και παρα Θεωι και παρα
ανθρωποις. Ναι παρακαλω, μη παρεργως, αλλα προθυμως του πραγματος
αντιλαβεσθε. Ει γαρ ο εξαγων τιμιον εξ αναξιου, ως στομα του Θεου εσται· ο
 
 

106

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσαυτας ψυχας τας τε ουσας, τας τε εσομενας εως της του Χριστου παρουσιας
ωφελων και ανακτωμενος, ποσης ουκ απολαυσεται ευνοιας παρα του Θεου!
Φρουριον κατασκευασον κατα του διαβολου· τουτο γαρ εστιν η εκκλησια. Ἐκειθεν
ορματωσαν αι χειρες εις καματον· πρωτον ανατεινετωσαν αυτας 60.149 εις ευχας,
και τοτε απιτωσαν εις την εργασιαν. Ουτως εσται αυτοις ισχυς σωματος, ουτως εσται
η γεωργια πολλη, ουτω παντα εκτος εσται τα κακα. Ουκ εστι την ηδονην την
εντευθεν λογωι παραστησαι, εως αν εργωι μη γενηται. Μη τουτο ιδηις, οτι ουδεμιαν
εχει προσοδον· ολως ει ουτω ποιεις, μη ποιησηις, ει μη νομιζεις προσοδον λαμβανειν
παντος του χωριου μειζονα· ει μη ουτω διακεισαι, μηδε εργασηι· ει μη υπερ παντα
προστηναι σου υπολαμβανεις το εργον τουτο. Τι της προσοδου ταυτης μειζον, του εις
την αλω την εν ουρανωι εισαγαγειν ψυχας; Οιμοι! οτι ουκ ιστε ποσον εστι το
κερδαναι ψυχας. Ἄκουε τι φησι προς τον Πετρον ο Χριστος· Ει φιλεις με, ποιμαινε τα
προβατα μου. Ει βασιλικα προβατα θεασαμενος η ιππων αγελην, παρα το σηκον μη
εχειν, εις επιβουλην προκειμενα, λαβων αυτος σηκον τε ωικοδομησας και ιππωνα, η
και ποιμενα επεστησας, τινι ουκ αν σε ημειψατο ο βασιλευς; Νυν την ποιμνην του
Χρι 60.150 στου συναγεις και ποιμενα εφισταις, και ουχ ηγηι μεγα τι εργαζεσθαι; Τι
λεγω; Ει ο σκανδαλιζων και ενα, απειλην εχει τοσαυτην υποστηναι τιμωριαν· ο
σωζων τοσουτους, ειπε μοι, ουχι σωθησεται; Ευδηλον οτι. Ποιαν εξει γαρ λοιπον
αμαρτιαν, η καν εχοι, ουκ εξαλειφει ταυτην; Ἀπο της τιμωριας του σκανδαλιζοντος
μαθε το επαθλον του σωζοντος. Ει μη περισπουδαστον ην τωι Θεωι και μιας ψυχης
σωτηρια, ουκ αν τοσαυτην οργην εποιησεν αυτωι η απωλεια. Ταυτα ουν ειδοτες,
εχωμεθα ηδη του εργου τουτου του πνευματικου, και εμε καλεσατω εκαστος, και
ημεις συναντιληψομεθα τα δυνατα. Και ει μεν τρεις ειεν οι κεκτημενοι, εκ
συνεισφορας ποιειτωσαν· ει δε εις, και τους αλλους αναπεισει τους πλησιον. Μονον
τουτο κατορθωσαι σπουδασατε, παρακαλω, ινα παντοθεν ευαρεστουντες τωι Θεωι,
των αιωνιων αγαθων επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.149 ΟΜΙΛΙΑ ΙΘʹ. Ἄγγελος δε Κυριου ελαλησε προς Φιλιππον, λεγων·
Ἀναστηθι και πορευου προς μεσημβριαν επι την οδον την
καταβαινουσαν απο Ἱερουσαλημ εις Γαζαν· αυτη εστιν ερημος. Και
αναστας επορευθη.
αʹ. Ἐμοι δοκει ταυτα ων εν Σαμαρειαι προσταττεσθαι, οτι απο Ἱεροσολυμων
ου προς μεσημβριαν τις απεισιν, αλλα προς αρκτον· απο δε Σαμαρειας προς
μεσημβριαν. Αυτη εστιν ερημος. Τουτο λεγει, ωστε μη φοβηθηναι των Ἰουδαιων την
επιστασιαν. Και ουκ ηρωτησε, δια τι; αλλ' αναστας επορευθη. Και ιδου, φησιν, ανηρ
Αιθιοψ ευνουχος, δυναστης Κανδακης της βασιλισσης Αιθιοπων, ος ην επι πασης της
γαζης αυτης, ος εληλυθει προσκυνησων εις Ἱερουσαλημ. Ἦν δε υποστρεφων και
καθημενος επι του αρματος αυτου, και ανεγινωσκε τον προφητην Ἡσαΐαν. Μεγαλα
εγκωμια τα περι τουτου ειρημενα· ει γε και εν Αιθιοπιαι μενων, και τοσουτοις
κυκλουμενος πραγμασι, και εορτης ουκ ουσης, και εν τηι δεισιδαιμονι πολει ων,
ηρχετο προσκυνησων εις Ἱερουσαλημ. Πολλη τε η σπουδη, οτι και καθημενος επι
του οχηματος ανεγινωσκεν. Ειπε δε το Πνευμα τωι Φιλιππωι· Προσελθε και κολληθητι
τωι αρματι τουτωι. Προσδραμων δε ο Φιλιππος, ηκουσεν αυτου αναγινωσκοντος
Ἡσαΐαν τον προφητην, και ειπεν· Ἆρα γε γινωσκεις, α αναγινωσκεις; Ὁ δε ειπε· Πως
γαρ αν δυναιμην, εαν μητις οδηγησηι με. Ὅρα παλιν αλλην ευλαβειαν. Τινα ταυτην;
 
 

107

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ὅτι ουκ ειδως ανεγινωσκεν, ειτα μετα το αναγνωναι εξεταζει. Παρεκαλεσε δε τον
Φιλιππον αναβαντα καθισαι συν αυτωι. Ἡ δε περιοχη της Γραφης, ην ανεγινωσκεν,
ην αυτη· Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη, και ως αμνος εναντιον του κειραντος αυτον
αφωνος· ουτως ουκ ανοιγει το στομα αυτου. Ἐν τηι ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου
ηρθη. Την δε γενεαν αυτου τις διηγησεται; οτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου.
Ἀποκριθεις δε ο ευνουχος τωι Φιλιππωι ειπε· ∆εομαι σου, περι τινος ο προφητης τουτο
λεγει; περι εαυτου, η περι ετερου τινος; Ἀνοιξας δε ο Φιλιππος το στομα αυτου,
60.150 και αρξαμενος απο της Γραφης ταυτης, ευηγγελισατο αυτωι τον Ἰησουν. Ὁραις,
πως οικονομειται τα κατ' αυτον; Προτερον αναγινωσκει και αγνοει· ειτα
αναγινωσκει αυτην την περιοχην, ενθα ην το παθος, και η αναστασις και η δωρεα.
Ὡς δε επορευοντο κατα την οδον, ηλθον επι τι υδωρ· και φησιν ο ευνουχος· Ἰδου
υδωρ, τι κωλυει με βαπτισθηναι; Ειδες προθυμιαν; ειδες ακριβειαν; Ἐκελευσε τε
στηναι το αρμα, και κατεβησαν εις το υδωρ αμφοτεροι, ο τε Φιλιππος και ο ευνουχος,
και εβαπτισεν αυτον. Ὅτε δε ανεβησαν απο του υδατος, Πνευμα Κυριου ηρπασε τον
Φιλιππον, και ουκ ειδεν αυτον ουκ ετι ο ευνουχος. Ἐπορευετο γαρ την οδον αυτου
χαιρων. ∆ια τι, φησιν, ηρεν αυτον Πνευμα Κυριου; ∆ιοτι εμελλε και αλλας πολεις
διελθειν και ευαγγελισασθαι. Ὥστε ουν υστερον αυτον θαυμασθηναι τουτο εγενετο,
ωστε μη ανθρωπινον το περι αυτον, αλλα θειον νομισαι. Φιλιππος δε ευρεθη εις
Ἄζωτον, και διερχομενος ευηγγελισατο τας πολεις πασας, εως του ελθειν αυτον εις
Καισαρειαν. Και εκ τουτου δηλον ως ουτος των επτα εστι· και γαρ και υστερον εκει
ευρισκεται εν Καισαρειαι. Συμφεροντως ουν ηρπασεν αυτον το Πνευμα, επει ηξιωσεν
αν και συναπελθειν αυτωι ο ευνουχος· ον και ελυπησεν αν εκεινος, ανανευσας και
αρνησαμενος, ουδεπω καιρου οντος. Ειδες αγγελους συναντιλαμβανομενους τωι
κηρυγματι, και αυτους μεν ου κηρυττοντας, τουτους δε καλουντας; Το δε θαυμαστον
και εντευθεν δεικνυται· οπερ γαρ παλαι σπανιον ην και μολις εγινετο, τουτο
ενταυθα μετα πολλης γινεται αφθονιας. Ἄλλως δε και προαναφωνησις τις το
γεγονος ην του των αλλοφυλων κρατησαι αυτους. Και γαρ το των πιστευοντων
αξιοπιστον, ικανον τους μανθανοντας πεισαι προς τον ισον και αυτους ζηλον
διαναστηναι. ∆ια τουτο γουν και επορευετο χαιρων, ωστε ει ηπιστατο, ουκ αν ησθη.
Τι δαι εκωλυε, φησι, παντα αυτον ακριβως μαθειν και εν τωι οχηματι οντα, και
μαλιστα εν ερημωι; Ὅτι ουκ ην το πραγμα επιδειξις. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
ανεγνωσμενα. Και ιδου ανηρ Αιθιοψ ευνουχος, φησι, δυναστης της βασιλισσης
Αιθιοπων Κανδα 60.151 κης. Ἐκ τουτου δηλον, ως υπο ταυτης ηρχοντο. Και γαρ
γυναικες εκρατουν το παλαιον, και ουτος ην νομος παρ' αυτοις. Ουτως ουκ ᾔδει
Φιλιππος, τινος ενεκεν παρεγενετο εις την ερημον, οτι και ουκετι αγγελος, αλλα το
Πνευμα αυτον αρπαζει. Ουδεν δε τουτων ουτε οραι ο ευνουχος, ατελης ετι ων, η οτι
και ταυτα ου τοις σωματικωτεροις, αλλα τοις πνευματικωτεροις εστιν, ουτε μην, α
Φιλιππος εκδιδασκεται, μανθανει. Και δια τι μη εκεινωι φαινεται ο αγγελος, και αγει
αυτον προς Φιλιππον; Ὅτι ισως ουκ αν επεισθη, αλλα και εξεπλαγη μαλλον. Ὅρα
την του Φιλιππου φιλοσοφιαν· ου κατηγορησεν, ουκ ειπεν· Ἀγνοεις, εγω σε διδαξω·
ουκ ειπεν· Ἐγω ταυτα ακριβως οιδα· ουκ εκολακευσε, και ειπεν αυτωι· Μακαριος ει
αναγινωσκων. Ουτως ην και θρασυτητος εκτος και κολακειας το ρημα, και μαλλον
κηδεμονικου και φιλανθρωπου. Ἔδει γαρ αυτον αιτησαι, εδει αυτον ποθησαι.
Ἐμφαινοντος δε εστιν, ως οιδεν, οτι ουδεν ᾔδει εκεινος, τωι ειπειν· Ἆρα γε γινωσκεις,
α αναγινωσκεις; και αμα δεικνυντος πολυν τον θησαυρον εγκειμενον. βʹ. Ἀλλ' ορα,
πως συνετως και ο ευνουχος απολογειται. Πως γαρ αν, φησι, δυναιμην, εαν μη τις
οδηγησηι με; Ουκ ειδεν εις το σχημα, ουκ ειπε· Συ τις ει; ουκ εμεμψατο, ουκ
αλαζονευεται, ου λεγει ειδεναι, αλλ' ομολογει αγνοειν· διο και μανθανει.
Ἐπιδεικνυει το τραυμα τωι ιατρωι· συνειδεν, οτι και οιδε ταυτα, και βουλεται διδαξαι.
 
 

108

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ειδε το ατυφον· ουδε γαρ λαμπρον επεφερετο σχημα. Ουτως ην φιληκοος και τοις
λογοις προσειχεν, οτι και το, Ὁ ζητων ευρισκει, επ' αυτου επληρουτο. Παρεκαλεσε
δε, φησι, τον Φιλιππον αναβαντα καθισαι συν αυτωι. Ειδες την σπουδην; ειδες τον
ποθον; Παρακαλει αναβαντα συγκαθισαι αυτωι· ουτως ουκ ᾔδει, τι εμελλεν αυτωι
ερειν, αλλ' ενομιζεν απλως προφητειαν τινα ακουσεσθαι. Και αυτη δε μειζων τιμη,
το μη απλως αναγαγειν, αλλα παρακαλεσαντα. Προσδραμων δε ο Φιλιππος, ηκουσεν
αυτου αναγινωσκοντος. Και ο δρομος σημειον βουλομενου ειπειν, και η αναγνωσις
σπουδης. Ἐν τοιουτωι γαρ ανεγινωσκε καιρωι, εν ωι σφοδροτερον ποιει το καυμα ο
ηλιος. Ἡ δε περιοχη ην αυτη· Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη. Και τουτο αυτου
δειγμα της φιλομαθειας, το τον προφητην τουτον μετα χειρας εχειν των αλλων οντα
υψηλοτερον. ∆ιο και ου μετα σφοδροτητος αυτωι διηγειται, αλλ' ημερως· μαλλον δε
ουδε ουτω φθεγγεται προτερον, εως οτε ηρωτηθη, εως εκεινος παρεκαλεσεν· ωσπερ
το αυτο παλιν ποιων, φησι· ∆εομαι σου, περι τινος ο προφητης λεγει τουτο; Ἐμοι
δοκει, οτι ουκ ᾔδει, ως περι αλλων λεγουσιν οι προφηται· η ει μη τουτο, οτι περι
εαυτων διαλεγονται εν ετερωι προσωπωι, ηγνοει. Αισχυνθωμεν και πενητες και
πλουτουντες εκεινον τον ταμιαν. Ειτα ηλθον επι τι υδωρ, και φησιν· Ἰδου υδωρ.
Σφοδρα ψυχης τουτο εκκαιομενης. Τι κωλυει με βαπτισθηναι; Ὁραις αυτου την
επιθυμιαν; Ου λεγει, Βαπτισον με, ουτε σιωπαι· αλλα μεσον τι και της επιθυμιας και
της ευλαβειας φθεγγεται, λεγων· Τι κωλυει με βαπτισθηναι; Ὅρα, πως τα δογματα
απηρτισμενα ειχε· και γαρ ο προφητης παντα περιειχε, την σαρκωσιν, το παθος, την
αναστασιν, την αναληψιν, την κρισιν την μελλουσαν· α δη και πολλην την
επιθυμιαν αυτωι μαλιστα ενεποιησαν. Αισχυνθητε οσοι αφωτιστοι τυγχανετε. Και
εκελευσε, φησι, στηναι το αρμα. Ἅμα 60.152 ειπε και επεταξε, πριν η ακουσηι. Ὡς δε
ανεβησαν απο του υδατος, Πνευμα Κυριου ηρπασε τον Φιλιππον. Καλως, ινα θειον
δειχθηι το γινομενον, και ινα μη νομισηι, οτι ανθρωπος εστιν απλως. Και επορευετο,
φησι, την οδον αυτου χαιρων. Τουτο ειπε, δεικνυς, οτι ελυπηθη αν, ει εγνω· ουτως
υπο της πολλης χαρας, καιτοι Πνευματος καταξιωθεις, ουδε εωρα τα παροντα. Και
ευρεθη, φησιν, εις Ἄζωτον. Μεγα εντευθεν και ο Φιλιππος εκερδανεν. Ὅπερ γαρ
ηκουσε περι των προφητων, περι Ἀμβακουμ, περι Ἰεζεκιηλ και των αλλων, ειδεν επ'
αυτου γενομενον, ος εν ακαρει δεικνυται πολλην οδον απελθων, ει γε εν Ἀζωτωι
ευρεθη, και εκει λοιπον ισταται, ενθα αυτον και ευαγγελισασθαι εδει. Σαυλος δε ετι
εμπνεων απειλης και φονου εις τους μαθητας του Κυριου, προσελθων τωι αρχιερει,
ηιτησατο παρ' αυτου επιστολας εις ∆αμασκον προς τας συναγωγας, οπως, αν τινας
ευρηι της οδου οντας ανδρας τε και γυναικας, δεδεμενους αγαγηι εις Ἱερουσαλημ.
Ευκαιρως παρενεβαλε τα περι του ζηλου του Παυλου, ινα δειξηι, οτι εν μεσωι τωι
ζηλωι ελκεται. Ουδεπω γαρ κορεσθεις τωι φονωι Στεφανου, ουδε εμπλησθεις τωι
διωγμωι της Ἐκκλησιας και τηι διασποραι, προσεισι τωι αρχιερει. Ἐνταυθα πληρουται
το παρα του Χριστου προς τους μαθητας ειρημενον, οτι Ἔρχεται ωρα, ινα πας ο
αποκτεινας υμας δοξηι λατρειαν προσφερειν τωι Θεωι. Ουτος μεν ουν ουτως εποιει,
ουχ ως Ἰουδαιοι· μη γενοιτο. Ὅτι γαρ ζηλωι εποιει, δηλον εκ του και εις τας εξω
πολεις απιεναι. Ἐκεινοι δε ουτε καν των εν Ἱεροσολυμοις εφροντισαν, αλλ' ενος
εγενοντο μονου, του τιμης απολαυειν. ∆ια τι δε εις ∆αμασκον επορευετο; Μεγαλη η
πολις ην, βασιλικη ην· εφοβειτο, μη και εκεινη προκαταληφθηι. Και ορα τον ποθον
και την σφοδροτητα, πως νομικως επραττεν. Ου προσερχεται αρχοντι, αλλα τωι
αρχιερει. Αιτει επιστολας παρ' αυτου, οπως, αν τινας ευρηι της οδου οντας. Ὁδον
τους πιστευοντας καλει, οι παρα πασιν ουτως ωνομαζοντο τοτε, ισως δια το την
οδον τεμνειν την εις ουρανον φερουσαν. ∆ια τι δε μη ελαβεν εξουσιαν εκει
τιμωρησασθαι αυτους, αλλ' εις Ἱεροσολυμα αγει; Ὥστε μετα πλειονος της εξουσιας
ενταυθα τα της τιμωριας ποιησαι. Και ορα, οιωι κινδυνωι επιῤριπτων εαυτον, ομως
 
 

109

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ουτω φοβειται, μη τι παθηι κακον. ∆ια τουτο γουν και αλλους λαμβανει μεθ'
εαυτου, τον φοβον ταχα υποτεμνομενος· η και επει κατα πολλων απηιει, πολλους
λαμβανει, οπως θαρσαλεωτερον, Ους αν ευρηι ανδρας τε και γυναικας, δεδεμενους
αγαγηι εν Ἱερουσαλημ. Ἄλλως τε και δια της οδου πασιν αυτοις δειξαι εβουλετο
αυτου το παν ον· ουτως εκεινοι ουκ εσπουδαζον τουτο. Και ορα αυτον εις φυλακην
εμβαλλοντα και προ τουτου. Ἐκεινοι μεν ουν ουκ ισχυσαν, ουτος δε ισχυσεν απο της
προθυμιας. Ἐν δε τωι πορευεσθαι εγενετο αυτον εγγιζειν τηι ∆αμασκωι· και εξαιφνης
περιηστραψεν αυτον φως απο του ουρανου, και πεσων επι την γην, ηκουσε φωνης
λεγουσης αυτωι· Σαουλ, Σαουλ, τι με διωκεις; γʹ. ∆ια τι μη εν Ἱεροσολυμοις, δια τι μη
γεγονεν εν ∆αμασκωι; Ὥστε μη εξειναι αλλους αλλως αυτο διηγησασθαι, αλλ' αυτος
αξιοπιστος ηι διηγουμενος ο δια τουτο απιων. Τουτο γουν λεγει, και προς Ἀγριππαν
απολογουμενος. Πασχει δε και τας οψεις, διοτι η υπερ 60.153 βολη του φωτος
πληττειν ειωθε· μετρα γαρ εχουσιν οι οφθαλμοι. Λεγεται δε και φωνης υπερβολη
κωφους ποιειν και αποπληγας. Ἀλλα τουτον μονον επηρωσε, και εσβεσεν αυτου τον
θυμον τωι φοβωι, ωστε αυτον ακουσαι τα λεγομενα. Σαουλ, Σαουλ, φησι, τι με
διωκεις; Ου λεγει αυτωι, Πιστευσον, ουδε αλλο τι τοιουτον ουδεν, αλλ' εγκαλει.
Μονονουχι γαρ τουτο φησι, δι' ων εγκαλει· Τι παρ' εμου μεγα η μικρον ηδικημενος
ταυτα ποιεις; Ειπε δε· Τις ει, Κυριε; Τεως ωμολογησεν εαυτον δουλον. Ὁ δε Κυριος
ειπεν· Ἐγω ειμι Ἰησους, ον συ διωκεις. Ὡσει ελεγε· Μηνομισηις προς ανθρωπους
ειναι σοι τον πολεμον. Οι δε συνοντες αυτωι, την φωνην μεν του Παυλου ηκουσαν,
ουδενα δε εθεωρουν, προς ον απεκρινατο. Εικοτως· των γαρ ελαττονων αυτους
εποιησεν ακροατας. Ει γαρ της φωνης ηκουσαν εκεινης, καν ηπιστησαν· τον δε
Παυλον ορωντες αποκρινομενον, εθαυμαζον. Ἀλλα Ἀναστηθι, και εισελθε εις την
πολιν, και λαληθησεται σοι, τι σε δει ποιειν. Ὅρα, πως ουκ ευθεως παντα αυτωι
αποκαλυπτει, αλλα μονον προμαλαττει αυτου την διανοιαν, και δι' ων
παρακελευεται ποιειν αυτον, παραχρημα διδωσιν αυτωι χρηστας ελπιδας, και οτι
αναβλεψει. Οι δε ανδρες οι συνοδευοντες αυτωι, ειστηκεισαν εννεοι, ακουοντες μεν
της φωνης, μηδενα δε θεωρουντες. Ἠγερθη δε ο Σαυλος απο της γης, ανεωιγμενων
τε των οφθαλμων αυτου, ουδενα εβλεπε. Χειραγωγουντες δε αυτον εισηγαγον εις
∆αμασκον. Το λαφυρον του διαβολου, τα σκευη αυτου, καθαπερ πολεως τινος η
μητροπολεως ληφθεισης, εισαγουσι. Και το δη θαυμαστον, αυτοι οι πολεμιοι και
εχθροι εισηγαγον αυτον, παντων ορωντων. Και ην ημερας τρεις μη βλεπων, και ουκ
εφαγεν ουδε επιε. Τι τουτου ισον γενοιτ' αν; Ἀντιῤροπος της επι Στεφανου αθυμιας
παρακλησις η Παυλου προσαγωγη γινεται, εχουσα μεν και αυτοθεν παραμυθιαν, το
ουτως αυτον απελθειν, λαβουσα δε και ταυτην, και αι Σαμαρειτων δε κωμαι
προσαχθεισαι, μεγιστην παρεσχον παρακλησιν. Και δια τι, φησι, μη εξ αρχης τουτο
γεγονεν, αλλα μετα ταυτα; Ἵνα δειχθηι, οτι οντως ανεστη ο Χριστος. Ὁ γαρ ελαυνων
αυτον, και απιστων αυτου τηι τελευτηι και τηι αναστασει, και τους μαθητας αυτου
διωκων, ουτος ποθεν, ειπε μοι, αν επιστευσεν, ει μη πολλη ην του σταυρωθεντος η
ισχυς; Ἔστω, εκεινοι αυτωι εχαριζοντο· τι ερεις προς τουτον; Ἄλλως δε δια τουτο
μετα την αναστασιν προσηλθε, και ουκ ευθεως, ινα σαφεστερος αυτου δειχθηι ο
πολεμος. Ὁ γαρ ουτω μαινομενος, ως και αιματα εκχειν, και εις δεσμωτηρια
εμβαλλειν, αθροον πιστευει. Ουκ ηρκει το μη συγγενεσθαι τωι Χριστωι, αλλ' εδει και
πολεμηθηναι σφοδρως υπ' αυτου τους πιστους· ουδεμιαν κατελιπεν υπερβολην
μανιας· παντων σφοδροτερος ουτος ην. Ἐπειδη δε επηρωθη, τοτε της δεσποτειας
αυτου τα τεκμηρια και της φιλανθρωπιας γνωριζει· η και ινα μη τις ειπηι, οτι
υπεκρινατο. Πως γαρ, ο αιματων επιθυμων, ο τοις ιερευσι προσελθων, ο εις
κινδυνους εαυτον επιῤριπτων, και τους εξω ελαυνων και τιμωρουμενος; Ουτος ουν
μετα ταυτα παντα την δεσποτειαν ομολογει. ∆ια τι δε ουκ ενδον εν τηι πολει
 
 

110

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περιηστραφθηι τωι φωτι, αλλα προ 60.154 αυτης; Ὅτι ουκ αν επιστευσαν οι πολλοι,
αλλα και εχλευασαν αν· οπου γε και εκει ανωθεν ενεχθεισης φωνης ακουοντες
ελεγον, οτι Βροντη εστιν· ουτος δε αξιοπιστος ην απαγγελλων μαλλον τα αυτου. Και
δεδεμενος εισηγετο, ου περικειμενων αυτωι δεσμων, και ειλκον αυτον τον
προσδοκησαντα τους αλλους ελξειν. Τινος δε ενεκεν ουκ εφαγεν, ουδε επιε;
Κατεγινωσκεν εαυτου επι τοις γινομενοις, εξωμολογειτο, ηυχετο, παρεκαλει τον
Θεον. Ει δε λεγοι τις, αναγκης ειναι το πραγμα (και γαρ ο Ἐλυμας το αυτο επαθεν),
ερουμεν· Ναι επαθεν, αλλ' εμεινεν ως ειχε. Πως ουν ουκ ηναγκασθη; Και τι
αναγκαστικωτερον του σεισμου του επι της αναστασεως, των στρατιωτων των
απαγγειλαντων, των σημειων των αλλων, του ιδειν αυτον ανασταντα; Ἀλλ' ουκ εστι
ταυτα αναγκαστικα, αλλα διδακτικα. Ἰουδαιοι δια τι ουκ επιστευσαν ταυτα
ακουοντες; Ὅτι ηληθευε δηλον ην. Ου γαρ αν μετεθετο, μη γενομενου τουτου· ωστε
παντας πιστευσαι εδει. Των την αναστασιν αυτου κηρυττοντων ουχ ηττων ην,
μαλλον δε και αξιοπιστοτερος, αθροον μεταβεβλημενος. Ου συνεγενετο τινι των
πιστων, αλλ' εν ∆αμασκωι μετεβαλετο, μαλλον δε προ της ∆αμασκου τουτο επαθεν.
Ἐρωτω τον Ἰουδαιον· Ποθεν, ειπε μοι, μετεβληθη Παυλος; Τοσαυτα σημεια ειδε, και
ου μετεβληθη· ο διδασκαλος αυτου μετεβληθη, και ουτος ου μετεβληθη· τις επεισεν
αυτον; μαλλον δε τις αθροον τοσαυτην ενεβαλεν αυτωι προθυμιαν, ως και αναθεμα
ευξασθαι γενεσθαι υπερ του Χριστου; Φανερα εστιν η των πραγματων αληθεια. Ἀλλ'
οπερ εφην, τεως τον ευνουχον αισχυνθωμεν, και φωτιζομενον και αναγινωσκοντα.
Ὁρατε, πως ην εν δυναστειαι, πως ην εν πλουτωι, και ουδε εν οδωι ησυχαζε; Τις ην
αρα ουτος μενων επ' οικιας, μηδε εν οδοις ανεχομενος σχολαζειν; τις ην ουτος εν
νυκτι; δʹ. Ὅσοι εν αξιωμασιν εστε, ακουσατε, και το ατυφον και ευλαβες μιμησασθε.
Καιτοι μελλων απιεναι οικαδε, ουκ ειπε προς εαυτον· Ἀπερχομαι εις την πατριδα,
εκει λαμβανω το λουτρον, τα ψυχρα ρηματα των πολλων. Ουκ εδεηθη σημειων, ουκ
εδεηθη θαυματων· απο του προφητου μονον επιστευσε. ∆ια ταυτα πενθει εαυτον ο
Παυλος, λεγων· Ἀλλα δια τουτο ηλεηθην, οτι αγνοων εποιησα εν απιστιαι, και ινα εν
εμοι πρωτωι ενδειξηται Ἰησους Χριστος την πασαν μακροθυμιαν. Ἄξιον οντως
θαυμασαι τον ευνουχον τουτον. Ουκ ειδε τον Χριστον, ουκ ειδε σημειον· ετι τα
Ἱεροσολυμα συνεστωτα εωρα, και επιστευε τωι Φιλιππωι. Ποθεν ουν τοιουτος
γεγενηται; Μεμεριμνημενη ην η ψυχη αυτου, προσειχε Γραφαις, εσχολαζεν
αναγνωσεσι. Καιτοι και ο ληιστης ειδε σημεια, και οι μαγοι ειδον αστερα· ουτος δε
ουδεν ειδε τοιουτον, και επιστευε· τοσουτον εστιν η των Γραφων αναγνωσις
ωφελιμος! Τι ουν Παυλος; ουχι τον νομον εμελετα; Ἀλλ' εμοι δοκει ουτος επιτηδες
αναβληθηναι, δι' απερ ειπον προλαβων πανταχοθεν βουλομενου επισπασασθαι τους
Ἰουδαιους του Χριστου. Ει γαρ νουν ειχον, ουδεν αυτους ουτως ωφελει ως τουτο.
Τουτο γαρ, και σημειων μαλλον, και παντων, ικανον ην αυτους εφελκυσασθαι·
ωσπερ ουν ουδεν ουτω σκανδαλιζειν ειωθε τους παχυτερους. Ὅρα γουν μετα την
διασποραν των αποστολων και τον Θεον ποιουντα τα σημεια. Ἐνεκαλεσαν Ἰουδαιοι
τοις 60.155 αποστολοις, ενεβαλον εις δεσμωτηριον· λοιπον ο Θεος θαυματουργει. Και
πως, ορα· Το εξενεγκειν απο της φυλακης, αυτου σημειον ην· το αγαγειν Φιλιππον,
αυτου σημειον ην· το Παυλον προσαγαγεσθαι, αυτου σημειον ην· το δειξαι Στεφανωι
εαυτον, αυτου σημειον ην. Και σκοπει, πως μεν τιμαται Παυλος, πως δε ο ευνουχος.
Ἐνταυθα και ο Χριστος φαινεται, ισως δια το σκληρον, και οτι ουκ αν αλλως
επεισθη. Τουτοις ενστρεφομενοι και ημεις τοις θαυμασιν, αξιους εαυτους
παρασκευασωμεν. Πολλοι νυν ουδε εις εκκλησιαν εισιοντες, ουκ ισασι τα λεγομενα·
ο δε ευνουχος, και επ' αγορας, και επι οχηματος φερομενος, τηι αναγνωσει των
Γραφων προσειχεν. Ἀλλ' ουχ υμεις· ουδεις γαρ υμων βιβλιον εχει μετα χειρας, αλλα
παντα μαλλον η το βιβλιον. ∆ια τι δε μη προ των Ἱεροσολυμων οραι αυτον, αλλα
 
 

111

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μετα ταυτα; Ουκ εδει αυτον ιδειν ελαυνομενους τους αποστολους, δια το ασθενες
ετι· ουδε προτερον ουτως ην ευκολον, ως οτε ο προφητης αυτον κατηχησεν. Ουτω
και νυν, ει τις υμων εθελοι προσεχειν τοις προφηταις, ου δεησεται σημειων· και ει
βουλεσθε, αυτην την προφητειαν ιδωμεν τι φησιν. Ὡς προβατον επι σφαγην ηχθη,
και εν τηι ταπεινωσει αυτου η κρισις αυτου ηρθη. Ἐντευθεν εμαθεν, οτι εσταυρωθη,
οτι αιρεται απο της γης η ζωη αυτου. οτι αμαρτιαν ουκ εποιησεν, οτι ισχυσε και
ετερους σωσαι, οτι η γενεα αυτου ανεκδιηγητος, οτι πετραι εῤραγησαν, οτι το
καταπετασμα εσχισθη, οτι νεκροι εκ των μνημειων ηγερθησαν· μαλλον δε ταυτα
παντα ειπεν αυτωι ο Φιλιππος, μονον υποθεσιν λαβων απο του προφητου. Μεγα
οντως η των Γραφων αναγνωσις. Ουτως εκεινο επληρουτο το παρα του Μωυσεως
ειρημενον· Καθεζομενος, και κοιταζομενος, και διανισταμενος, και περιπατων,
μεμνησο Κυριου του Θεου σου. Μαλιστα γαρ αι οδοι, οταν ερημοι ωσι, και προς τας
εννοιας ημιν καιρον διδοασιν, ουδενος οντος του παρενοχλουντος. Και ουτος εν οδωι
πιστευει, και Παυλος εν οδωι· αλλα τουτον ουδεις ελκει, αλλ' ο Χριστος. Μειζον η
κατα τους αποστολους τουτο ην· το δε μειζον, οτι των αποστολων οντων εν
Ἱεροσολυμοις, και ουδενος οντος εκ τουτων εν ∆αμασκωι, επανηιει εκειθεν πεισθεις·
και οι εν ∆αμασκωι ᾔδεσαν, οτι ουκ απο Ἱεροσολυμων ηλθε πεπεισμενος· επιστολας
γαρ εφερεν, ωστε δησαι τους πιστευοντας. Καθαπερ ιατρος αριστος, ακμαζοντος ετι
του πυρετου, το βοηθημα αυτωι επηγαγεν ο Χριστος· εδει γαρ αυτον μεταξυ
μαινομενον κατασχεθηναι. Τοτε μαλιστα κατεπεσε, και κατεγνω εαυτου, ως δεινα
τολμωντος. Ἀλλα παλιν καλον προς υμας τον λογον επαναλαβειν. Τινος ενεκεν,
ειπε μοι, αι Γραφαι; Το γαρ υμετερον μερος, παντα ανηιρηται. Τινος ενεκεν εκκλησια;
Καταχωσον τα βιβλια· ταχα ου τοιουτον κριμα, ου τοιαυτη κολασις. Ει τις
καταχωσειεν αυτα εν κοπρωι, και μη ακουοι αυτων, ουχ ουτως αυτα υβριζει, ως νυν.
Τι γαρ, ειπε μοι, το υβριστικον εκει; Ὅτι αυτα κατεχωσε. Τι δαι ενταυθα; Ὅτι ουκ
ακουομεν αυτων. Ειπε μοι, τις ποτε μαλιστα υβριζεται; οταν σιωπωντος μη
αποκρινηται, η οταν λεγοντος; Παντως οταν λεγοντος. Ὥστε μειζων η υβρις νυν,
οταν και φθεγγομενου μη ακουσηις, μειζων η καταφρονησις. Μη λαλειτε ημιν, φησι,
παλαι Ἰουδαιοι τοις προφηταις ελεγον· υμεις δε χειρον ποιειτε, 60.156 λεγοντες· Μη
λαλειτε, ου ποιουμεν. Ἐκεινοι μεν ουν απεστρεφον αυτους μηδε φθεγγεσθαι, ως απο
της φωνης δεχομενοι τινα ευλαβειας αφορμην· υμεις δε εκ πολλης καταφρονησεως
ουδε τουτο ποιειτε. Πιστευσατε, ει τα στοματα ημιν ενεφραξατε, τας χειρας
επιθεντες, ουκ ην τοσαυτη η υβρις οση νυν. Ειπε γαρ μοι, ο ακουων και μη
πειθομενος, μειζονως καταφρονει, η ο μηδε ακουων; εʹ. Ἀλλα φερε επι υβρεως το
πραγμα εξετασωμεν· Ει τις τον υβριζοντα κατεχοι, και επιστομιζοι ως αλγων ταις
υβρεσιν, ετερος δε μηδε φροντιζοι μηδε προσποιοιτο, τις μαλλον καταφρονει; ουχ
ουτος; Ἐκεινος μεν γαρ εμφαινει, οτι πληγην δεχεται· ουτος δε μονονουχι το στομα
εμφραττει του Θεου. Ἐφριξατε το ρηθεν; Ἀλλ' ακουε και πως τουτο γινεται. Το
στομα, δι' ου ο Θεος φθεγγεται, στομα εστι του Θεου. Καθαπερ γαρ τουτο το στομα
της ψυχης ημων εστι, καιτοι ψυχης ουκ εχουσης στομα· ουτω και το στομα των
προφητων στομα εστι του Θεου. Ἀκουσατε και φριξατε. Κοινος διακονος, εστηκεν ο
διακονος μεγα βοων και λεγων· Προσχωμεν· και τουτο πολλακις. Ἐκεινη η φωνη
κοινη της Ἐκκλησιας εστιν, ην ουτος αφιησι, και ουδεις ο προσεχων. Μετ' εκεινον
αρχεται ο αναγνωστης της προφητειας Ἡσαΐου· και ουδε ουτω προσεχει τις, καιτοι
προφητεια ουδεν ανθρωπινον εχει. Ειτα εις επηκοον εκφωνει λεγων, Ταδε λεγει
Κυριος, και ουδε ουτω προσεχει τις. Τι λεγω; Φοβερα τινα διεξερχεται και φρικωδη,
και ουδε ουτως εστι τις ο προσεχων. Ἀλλα τις ο λογος των πολλων; Ἀει, φησι, τα
αυτα αναγινωσκεται. Τουτο μαλιστα υμας απολλυσιν. Ει μεν ουν ᾔδειτε αυτα,
μαλιστα μεν ουδε ουτως απεχεσθαι εδει· επει και εν τοις θεατροις αει τα αυτα
 
 

112

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γινεται, και ομως ου λαμβανετε κορον. Ποια τα αυτα τολμαις ειπειν, ο μηδε των
προφητων τα ονοματα ειδως; Ουκ αισχυνηι λεγων μεν δια τουτο μη ακουειν, επειδη
τα αυτα αει αναγινωσκεται, ουκ ειδως δε ουδε τα ονοματα των αναγινωσκομενων,
και ταυτα αει τα αυτα ακουων; Και γαρ συ ωμολογησας, οτι τα αυτα λεγεται. Ἐγω ει
ελεγον εις κατηγοριαν προφερων τουτο, σε εχρην εφ' ετεραν απολογιαν ελθειν, μη
επι την κατηγοριαν την σην. Ειπε μοι, συ ου παραινεις τωι υιωι τωι σωι; Ἂν ουν ουτος
ειπηι, οτι Ἀει τα αυτα, αρα ουχ ηγηι υβριν ειναι; Τοτε ενην μη λεγειν τα αυτα, οτε
αυτα και ᾔδειμεν, και δια των εργων επεδεικνυμεθα· μαλλον δε ουδε τοτε περιττη η
αναγνωσις. Τι Τιμοθεου ισον; Ἀλλ' ομως και εκεινωι γραφων ο Παυλος ελεγε·
Προσεχε τηι αναγνωσει, τηι παρακλησει. Ου γαρ εστιν, ουκ εστιν εξαντληθηναι ποτε
τον νουν των Γραφων· πηγη τις εστιν ουκ εχουσα περας. Ειπον, Ἐσοφισθην, φησι,
και τοτε απεστη απ' εμου. Βουλεσθε δειξω, οτι ουκ εστι τα αυτα; Ποσους νομιζετε
ειρηκεναι εις τα Ευαγγελια; Ἀλλ' ουτοι παντες ξενως και καινως ειπον. Ὅσωι γαρ αν
τις αυτοις ενδιατριβηι, τοσουτωι οξυτερον βλεπει, τοσουτωι πλεον οραι το φως
καθαρον. Ἰδου ποσα λεγω· Τι εστι προφητεια; ειπατε· τι εστι διηγηματα; τι εστι
παραβολη; τι εστιν αλληγορια; τι εστι τυπος; τι εστι συμβολον; τι εστιν Ευαγγελια;
Τουτο δη μονον ειπατε μοι το φανερον, δια τι Ευαγγελια ειρηται; Καιτοι πολλακις
ηκουσατε, οτι τα 60.157 ευαγγελια ουδεν εχειν οφειλει σκυθρωπον· ταυτα δε πολλης
γεμει σκυθρωποτητος. Το πυρ αυτων ου σβεσθησεται, φησι, και ο σκωληξ αυτων ου
τελευτησει· το τε, ∆ιχοτομησει αυτον, και θησει το μερος αυτου μετα των
υποκριτων· το τε, Ἐρει· Ουκ οιδα υμας, απελθετε απ' εμου οι εργαζομενοι την
ανομιαν. Ἄρα μη απατωμεν εαυτους, νομιζοντες ταυτα Ἑλληνιστι ημιν λεγειν. Ἢ
ουδεν προς ημας τουτων; Ὑμεις κεκωφωσθε, και οιον αποπληκτοι τυγχανοντες
κατω κυπτετε. Τα Ευαγγελια ουδεν εχειν δει των πρακτεων, αλλα μονον αγαθα
συμβουλευειν· ταυτα δε μυρια εχει πρακτεα· οιαπερ εστι και τα τοιαυτα· Ἐαν μη τις
μισησηι αυτου τον πατερα και την μητερα, ουκ εστι μου αξιος· και, Ουκ ηλθον βαλειν
ειρηνην επι την γην, αλλα μαχαιραν· και, Θλιψιν εξετε εν τωι κοσμωι. Καλα γε· ου
γαρ ταυτα ευαγγελια. Το γαρ ευαγγελιον τουτο εστι· Ταδε σοι εσται αγαθα· καθαπερ
και εν τηι συνηθειαι φασι προς αλληλους οι ανθρωποι· Τι μοι των ευαγγελιων; Ὁ
πατηρ σου ηξει, η μητηρ σου. Ου λεγει· Τοδε ποιησον. Παλιν ειπε μοι, τι διεστηκε
ταυτα των προφητικων; δια τι μη και εκεινα ευαγγελια λεγεται; και γαρ και εκεινα
τα αυτα λεγουσιν· οιον, Ἁλειται ως ελαφος ο χωλος· Κυριος δωσει ρημα τοις
ευαγγελιζομενοις· ∆ωσω υμιν ουρανον καινον, και γην καινην. ∆ια τι μη και εκεινα
ευαγγελια λεγεται; δια τι μη και τουτο προφητεια; Ει δε μηδε τι εστιν ευαγγελια
ειδοτες, ουτω καταφρονειτε της των Γραφων αναγνωσεως· τι υμιν ερω; Ειπω τι και
ετερον· ∆ια τι τεσσαρα Ευαγγελια; δια τι μη 60.158 δεκα; δια τι μη εικοσι; δια τι μη
πολλοι επεχειρησαν συνταξασθαι Ευαγγελια; δια τι μη εις; δια τι οι μαθηται; δια τι οι
μη μαθηται; δια τι δε ολως και αι Γραφαι; Καιτοι γε τουναντιον φησιν η Παλαια·
∆ωσω υμιν διαθηκην καινην. Που εισιν οι λεγοντες, Ἀει τα αυτα; Ει ταυτα ᾔδειτε,
οτι, καν μυρια ετη ζησηι ανθρωπος, ουκ εστι τα αυτα, ουκ αν ειπατε ταυτα.
Πιστευσατε, ουκ ερω υμιν ουδεν τουτων, ουκ ιδιαι, ου κοινηι· αλλα ει μεν τις ευρηι,
επινευσω· αν δε μη, εασω. Ουτω γαρ υμας εποιησαμεν αχρηστους, αει παντα εξ
ετοιμου λεγοντες, και οτε χρη ουκ ανανευοντες. Ἰδου εχετε ζητηματα ικανα·
σκεψασθε, ειπατε την αιτιαν. ∆ια τι ευαγγελια; δια τι μη προφητειαι; δια τι τα
πρακτεα εν τοις Ευαγγελιοις; Καν ουτος απορησηι, ετερος ζητειτω, και τα παρ'
εαυτων αλληλοις συνεισφερετε· λοιπον δε ημεις σιγησομεν. Ει γαρ τα ειρημενα
ουδεν υμας ωνησε, πολλωι μαλλον ουδ' αν ετερα προσθειημεν. Ὄντως εις πιθον
τετρυπημενον αντλουμεν, ενθεν μειζων υμιν και η κολασις. Ουκουν δια τουτο
σιγησομεν. Ὅπερ ινα μη γενηται, υμεις κυριοι. Ει γαρ θεασομεθα υμων την σπουδην,
 
 

113

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ισως παλιν ερουμεν, ινα και υμεις επι πλεον ευδοκιμητε, και ημεις εφ' υμιν
ευφραινωμεθα, επι πασι δοξαζοντες τον Θεον και Πατερα του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου· ωι η δοξα, και το κρατος, και η μεγαλωσυνη, και η τιμη, συν τωι αναρχωι
Πατρι, και τωι αγιωι αυτου Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
Ἀμην.

60.157.30 ΟΜΙΛΙΑ Κʹ. Ἦν δε τις μαθητης εν ∆αμασκωι ονοματι Ἀνανιας,
και ειπε προς αυτον ο Κυριος εν οραματι· Ἀνανια. Ὁ δε ειπεν· Ἰδου εγω,
Κυριε. Ὁ δε Κυριος προς αυτον ειπεν· Ἀναστας πορευθητι επι την ρυμην
την καλουμενην Ευθειαν, και ζητησον εν οικιαι Ἰουδα, Σαυλον ονοματι,
Ταρ σεα· ιδου γαρ προσευχεται. Και ειδεν εν ορα ματι ανδρα Ἀνανιαν,
εισελθοντα και επιθεντα αυτωι χειρα, οπως αναβλεψηι.
αʹ. Τι δηποτε ουδενα των κορυφαιων αποστολων ουτε εκαλεσεν, ουτε
απεστειλε προς την του Παυλου κατηχησιν; Ὅτι ουκ εχρην δι' ανθρωπων εναγεσθαι,
αλλα δι' αυτου του Χριστου· επει και ουτος εδιδαξε μεν αυτον ουδεν, εβαπτισε δε
μονον. Ἅμα γουν τωι βαπτισθηναι επεσπασατο πολλην του Πνευματος την χαριν απο
του ζηλου και της προθυμιας της πολλης. Ὅτι δε και ο Ἀνανιας των σφοδρα
επισημων ην, δηλον εξ ων εμφανιζεται και λεγει προς αυτον, και εξ ων παλιν αυτος
αποκρινεται, λεγων· Κυριε, ακηκοα απο πολλων περι του ανθρωπου τουτου, οσα
κακα εποιησε τοις αγιοις σου εν Ἱερουσαλημ. Ει τοινυν προς Κυριον αντειπε, πολλωι
μαλλον, ει αγγελον επεμψε. ∆ια τουτο ουδε προ τουτου Φιλιππος ακουει το
εσομενον, αλλα μονον οραι τον αγγελον· και ουτω το Πνευμα προσταττει
προσελθειν, και κολληθηναι τωι αρματι. Τεως δε ενταυθα τον φοβον αυτου
υποτεμνεται, και μονονουχι τουτο φησι τωι ειπειν· Ἰδου προσευχεται, τυφλος εστι,
και συ δεδοικας; Ουτω και Μωυσης φοβειται· ωστε τα ρηματα φοβουμενου μαλλον
εστιν, ουκ απιστουντος. Και ακουε των ρηματων αυτων· Κυριε, ακηκοα απο πολλων
περι του ανδρος τουτου. Τι λεγεις; ο Θεος λεγει, και συ αμφιβαλλεις; Ουτως 60.158
ουπω ᾔδεσαν την δυναμιν του Χριστου. Και ωδε εχει εξουσιαν παρα των αρχιερεων
δησαι παντας τους επικαλουμενους το ονομα σου. Ποθεν τουτο δηλον; Εικος ην
αυτους εν φοβωι οντας περιεργαζεσθαι. Ουχ ως ουκ ειδοτος ουν του Χριστου ταυτα
λεγει, αλλ' απορουντος, οτι τουτων οντων, πως δυνατον ταυτα γενεσθαι. Ουτω και
αλλαχου οι μαθηται λεγουσι· Τις δυναται σωθηναι; Ἀλλ' ορα ποσα οικονομειται, ινα
πιστευσηι τωι ερχομενωι. Ἐν ονειρωι ειδε, προεμηνυσεν αυτωι, Προσευχεται, φησιν·
ουκουν μη φοβου. Και δια τι ου λεγει αυτωι το κατορθωμα το γενομενον; Παιδευων
ημας μη λεγειν ημων τα κατορθωματα· μαλλον δε και φοβουμενον ιδων. Ουδε
ουτως ειπεν, Ουκ απιστηθησηι, αλλα τι; Ἀναστας πορευθητι. Οιδε γαρ εν οραματι
ανδρα επιθεντα αυτωι χειρας. ∆ια τουτο εν οραματι, επειδη πηρος ην. Και ουδε του
θαυματος η υπερβολη ειλε τον μαθητην· ουτως εφοβειτο. Ὅμως δι' αυτου Παυλον
τυφλον οντα αναβλεψαι ο Θεος εποιησεν. Ειπε δε ο Κυριος προς αυτον· Πορευου, οτι
σκευος εκλογης μοι εστιν ουτος, του βαστασαι το ονομα μου ενωπιον εθνων και
βασιλεων, υιων τε Ἰσραηλ. Ἐγω γαρ υποδειξω αυτωι, οσα δει αυτον υπερ του
ονοματος μου παθειν. Ου μονον πιστος εσται, φησιν, αλλα και διδασκαλος, και
πολληι χρησεται τηι παῤρησιαι. Ἐνωπιον εθνων και βασιλεων. Ουτως επιδωσει η
διδασκαλια, φησι, ως και εθνων και βασιλεων απαντων κρατησαι. Ἀπηλθε δε
Ἀνανιας και εισηλθεν εις την οικιαν, και επιθεις επ' αυτον τας χειρας ειπε· Σαουλ
αδελφε, ο Κυριος απεσταλκε με (Ἰησους ο οφθεις σοι εν τηι οδωι, ηι ηρχου), οπως
αναβλεψηις και πλησθηις Πνευματος αγιου. Ευθεως αυτον οικειουται τωι ονοματι.
 
 

114

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰησους, φησιν, ο οφθεις 60.159 σοι εν τηι οδωι. Και μην τουτο ουκ ειπεν αυτωι ο
Χριστος· αλλ' απο του Πνευματος εμαθε. Και ευθεως απεπεσον απο των οφθαλμων
αυτου ωσει λεπιδες, ανεβλεψε τε παραχρημα, και αναστας εβαπτισθη. Και λαβων
τροφην, ενισχυσε. Μονον αυτωι τας χειρας επεθηκε, και ευθεως των οφθαλμων
αυτου απεπεσον αι λεπιδες. Ταυτας τινες φασι της πηρωσεως αυτου ειναι αιτιας. Και
δια τι μη επηρωσε αυτου τους οφθαλμους; Τουτο παραδοξοτερον ην· και γαρ
ανεωιγμενων ουκ εβλεπεν· οπερ επαθεν επι του νομου, εως το ονομα επετεθη του
Ἰησου. Και ευθεως, φησιν, εβαπτισθη. Και λαβων τροφην, ενισχυσεν. Ἄρα και
εξησθενηκως ην απο τε της οδοιποριας, απο τε του φοβου, απο τε του λιμου και της
αθυμιας. Βουλομενος ουν αυτου επιτειναι την αθυμιαν, τυφλον μενειν ειασεν, εως
ηλθεν Ἀνανιας. Και ινα μη νομισηι φαντασιαν τις ειναι την πηρωσιν, δια τουτο αι
λεπιδες. Ἄρα ουκ εδεηθη διδασκαλιας ετερας, αλλα το συμβαν γεγονε διδασκαλια.
Ἐγενετο δε μετα των οντων εν ∆αμασκωι μαθητων ημερας τινας. Και ευθεως εν ταις
συναγωγαις εκηρυσσε τον Χριστον, οτι ουτος εστιν ο Υιος του Θεου. Ὅρα, ευθεως
διδασκαλος ην εν ταις συναγωγαις. Ουκ ηισχυνετο την μεταβολην, ουκ εδεδοικει, εν
οις ην λαμπρος προτερον, ταυτα καταλυων. Ουχ απλως ην διδασκαλος, αλλα και εν
ταις συναγωγαις. Ουτως εκ προοιμιων θανατων ο ανθρωπος ην, και προς φονους
παρεσκευασμενος. Ὁραις, οιον γεγονε σημειον εις αυτον εναργες; Τουτωι αυτωι και
παντας εξεπληττε. ∆ιο και τουτο δηλων επαγει, λεγων· Ἐξισταντο δε παντες οι
ακουοντες, και ελεγον· Ουχ ουτος εστιν ο πορθησας εν Ἱερουσαλημ τους
επικαλουμενους το ονομα τουτο, και ωδε εις αυτο τουτο εληλυθεν, ινα δεδεμενους
αναγαγηι επι τους αρχιερεις; Σαυλος δε μαλλον ενεδυναμουτο και συνηισχυνε τους
Ἰουδαιους τους κατοικουντας εν ∆αμασκωι, συμβιβαζων, οτι Ουτος εστιν ο Χριστος.
Ἅτε νομομαθης ων, επεστομιζεν αυτους, και ουκ εια φθεγγεσθαι. Ἐνομισαν
απηλλαχθαι της εν τοις τοιουτοις διαλεξεως απαλλαγεντες Στεφανου, και Στεφανου
σφοδροτερον ευρον ετερον. βʹ. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα κατα τον Ἀνανιαν· Ουκ ειπε
προς αυτον, ∆ιαλεχθητι και κατηχησον αυτον. Ει γαρ ειπων, οτι Ευχεται, και ειδεν
ανδρα επιθεντα αυτωι τας χειρας, ουκ επεισε· πολλωι μαλλον, ει τουτο ειπεν. Ειδε,
φησιν, εν οραματι· ωστε ουδε διαπιστησει σοι· μη τοινυν φοβηθηις, αλλα πορευου.
Ουτως ουδε Φιλιππος τοτε το παν ευθεως ακουει. Ὅτι σκευος εκλογης μοι εστιν
ουτος. Ἐκ περιουσιας τον φοβον λυοντος εστι τουτο, και θαῤρειν πειθοντος· ει γε
ουτω μελλοι τα υπερ αυτου φρονειν, ως και παθειν πολλα. Ειπων δε, Σκευος, ωστε
δειξαι, οτι ουκ εστι φυσικη αυτου η κακια, Ἐκλογης προσεθηκεν, ινα δηλωσηι, οτι και
δοκιμος εστι· το δοκιμον γαρ εκλεγομεθα. Μη δη νομισηι τις ταυτα ακουων, οτι
απιστων τοις λεγομενοις ταυτα φησιν Ἀνανιας, η ηπατησθαι νομιζων τον Χριστον·
μη γενοιτο· αλλα φοβουμενος και τρεμων, ουδε προσειχε τοις ειρημενοις, ακουσας
το ονομα Παυλου· ουτω προκατελαβεν ο φοβος απο του ονοματος αυτου την ψυχην·
καιτοι ακουσας, οτι ετυφλωσεν αυτον, εδει θαῤρειν. Και ωδε εις αυτο, φησι, τουτο
εληλυθεν, ωστε δησαι παντας τους επικαλουμενους το ονομα σου. Ὡσει ελεγε·
Φοβουμαι, μη ποτε με εις Ἱεροσολυμα αναγαγηι. Τι με εις το στομα εμβαλλεις του
λεοντος; τι με τουτωι προδιδως; Φοβειται, και ταυτα λεγει, ινα μαθωμεν παντοθεν
την αρετην του ανδρος. Το μεν γαρ παρα Ἰουδαιων ταυτα λεγεσθαι, ουδεν
θαυμαστον· το δε παρα 60.160 τουτου, και ουτω φοβηθεντος, μεγιστον τεκμηριον της
του Θεου δυναμεως δεικνυται τουτο. Σαουλ αδελφε. Ἐνταυθα και ο φοβος γινεται
μεγας, και η υπακοη μειζων μετα τον φοβον. Ειτα επειδη Σκευος εκλογης ειπεν, ινα
μη ειπηις, το παν ειναι Θεου, απαγων σε τουτου, προστιθησι το εξης, λεγων· Του
βαστασαι το ονομα μου ενωπιον εθνων και βασιλεων, υιων τε Ἰσραηλ. Ἤκουσεν, ο
σφοδρα επεθυμει ο Ἀνανιας, οτικαι κατα Ἰουδαιων στησεται· διο και ου μονον
χαρας, αλλα και θαρσους πληρουται. Ἐγω γαρ, φησιν, υποδειξω αυτωι, οσα δει αυτον
 
 

115

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερ του ονοματος μου παθειν. Προδηλωτικως ταυτα ειρηται αμα και εντρεπτικως,
ει εκεινος μεν παντα πεισεται ο ουτω μεμηνως, αυτος δε ουδε βαπτισαι αυτον θελει,
οπως αναβλεψηι. Καλως εχει, φησιν· αφες αυτον πεπηρωσθαι· δια τουτο νυν ημερος,
οτι τυφλος εστι· τι με κελευεις ανοιξαι αυτου τους οφθαλμους; ινα παλιν δησηι;
Ἀλλα μη φοβηθηις το μελλον· τηι γαρ ανοιξει ου καθ' ημων, αλλ' υπερ ημων
χρησεται· προς το, Ὅπως αναβλεψηι, ετι και ταυτα προσκεισθω. Μη φοβου· ουδεν
εργασεται υμας δεινον, αλλα και πεισεται πολλα. Και το δη θαυμαστον, οτι προτερον
πεισεται, και τοτε εμβησεται εις τους κινδυνους. Σαουλ αδελφε, ο Ἰησους ο οφθεις
σοι εν τηι οδωι, απεσταλκε με. Ουκ ειπεν, Ὁ πηρωσας, αλλ', Ὁ οφθεις σοι· ουτως ᾔδει
μετριαζειν, και ουδεν φθεγγεται που αλαζονικον. Ὥσπερ ουν ο Πετρος ελεγεν επι
του χωλου· Τι ημιν προσεχετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του
περιπατειν αυτον; ουτω και ουτος, Ὁ Ἰησους ο οφθεις σοι. Των χειρων επικειμενων
ταυτα εφθεγγετο, και διπλη πηρωσις ελυετο. Ειπων δε, οτι Λαβων τροφην
ενισχυσεν, εδηλωσεν, οτι παρειμενος ην και απο της αθυμιας υπερ της πηρωσεως,
και απο του φοβου, και απο του λιμου. Ουδε γαρ ηνεσχετο προτερον μετασχειν
τροφης, εως οτε βαπτισθεις των μεγαλων ευθυς ετυχε δωρεων. Και ου λεγει, Ἰησους
ο σταυρωθεις, ο Υιος του Θεου, ο σημεια ποιων· αλλα τι; Ὁ οφθεις σοι, απο των
εκεινωι γνωριμων· επει και ο Χριστος ουδεν πλεον προσεθηκεν, ουδε ειπεν· Ἐγω ειμι
ο σταυρωθεις, ο εγερθεις· αλλ' Ὃν συ διωκεις. Ουκ ειπεν, Ὁ δεδιωγμενος, ινα μη
δοξηι ως επενθουσιαιν και επεγγελαιν. Ὁ οφθεις σοι, φησι, εν τηι οδωι. Και μην ουκ
ωφθη, αλλα δια πραγματων ωφθη. Και θελων συσκιασαι το φορτικον του λογου,
ευθεως επηγαγεν· Ὅπως αναβλεψηις, και πλησθηις Πνευματος αγιου. Ουχι ελεγξαι
ηλθε το γεγενημενον, αλλα δουναι την δωρεαν, φησιν. Ἐμοι δοκει και τουτον και
τον Κορνηλιον ευθυς τουτων λεγομενων των ρηματων του Πνευματος μετασχειν·
καιτοι γε ο διδους ουκ ην των δωδεκα. Ουτως ουδεν ανθρωπινον παντων των επ'
αυτωι, ουδε δι' ανθρωπου εγενετο, αλλ' ο Θεος παρην ο ταυτα ποιων. Ἅμα δε αυτον
και μετριαζειν παιδευει, ουκ αγων αυτον προς τους προκριτους αποστολους, και
δεικνυσιν, οτι ουδεν ανθρωπινον ενταυθα. Ου μην Πνευματος δε ηξιωθη του
ποιουντος τα σημεια, ινα και ουτως η πιστις αυτου δειχθηι· ου γαρ θαυματα εποιησε.
Και ευθεως, φησιν, εν ταις συναγωγαις εκηρυσσε τον Χριστον, οτι Ουτος εστιν ο Υιος
του Θεου. Ουχ οτι ανεστη εκηρυσσε, ουδε οτι ζηι· αλλα τι; Σφοδρα ακριβως το δογμα
εξετιθετο· Ὅτι ουτος εστιν ο Υιος του Θεου. Οι δε εις απιστιαν λοιπον ερχονται
ταυτα ακουοντες, δεον ου πιστευειν μονον, αλλα και εκπληττεσθαι. Και τι δηποτε
ουχ απλως, οτι διωκτης ην, λεγουσιν, αλλ' οτι επορθει τους επικαλουμενους το
ονομα 60.161 τουτο; Το σφοδρα μανικον δια τουτου εμφαινοντες. Και ουκ ειπον τον
Ἰησουν, απο της βασκανιας ουδε το ονομα ακουειν ανεχομενοι· ουτως ησαν
εκτεθηριωμενοι. Και ωδε εις τουτο εληλυθεν. Ουκ εχομεν ειπειν, φησιν, οτι τοις
αποστολοις προτερον συνεγενετο. γʹ. Ὅρα δια ποσων ομολογειται των εχθρων
τυγχανων ο Παυλος. Ὁ δε ου μονον ουκ ηισχυνετο τουτοις, αλλα και ενηβρυνετο.
Σαυλος δε μαλλον ενεδυναμουτο, και συνηισχυνε τους Ἰουδαιους· τουτεστιν,
επεστομιζεν, ουκ εια τι ειπειν· συμβιβαζων, οτι ουτος εστιν ο Χριστος. ∆ιδασκων,
φησι· διδασκαλος και γαρ ευθεως ην. Ὡς δε επληρουντο ημεραι ικαναι,
συνεβουλευσαντο οι Ἰουδαιοι ανελειν αυτον. Ἐπι τον ισχυρον συλλογισμον
ερχονται παλιν οι Ἰουδαιοι. Ουκ ετι γαρ συκοφαντας, και κατηγορους, και
ψευδομαρτυρας επιζητουσιν· ουδε γαρ ετι ανεχονται τουτων· αλλα τι; Λοιπον αυτοι
δι' εαυτων τουτο εργαζονται. Ἐπειδη γαρ ειδον επιτεινομενον το πραγμα, ουδε
δικαστηριον καθιζουσιν. Ἐγνωσθη δε τωι Σαυλωι η επιβουλη αυτων· παρετηρουν τε
τας πυλας ημερας τε και νυκτος, οπως αυτον ανελωσι. ∆ια τι; Ὅτι παντων
αφορητοτερον ην αυτοις των ηδη γεγενημενων σημειων, των πεντακισχιλιων, των
 
 

116

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τρισχιλιων, παντων απλως. Και ορα αυτον τεως ου χαριτι σωζομενον, αλλ'
ανθρωπινηι σοφιαι· ινα μαθηις του ανδρος την αρετην και χωρις σημειων λαμποντος.
Λαβοντες δε αυτον οι μαθηται νυκτος, καθηκαν δια του τειχους, χαλασαντες εν
σπυριδι. Εικοτως· ινα ανυποπτον ηι το πραγμα. Τι ουν; τοιουτον κινδυνον διαφυγων,
αρα ισταται; Ουδαμως, αλλ' απερχεται ενθα μειζονως αν αυτους εξαψοι. Ὅτι γαρ
ακριβως επιστευσεν, απιστον ην ετι τοις πολλοις. ∆ια τουτο μεθ' ημερας ικανας
τουτο γινεται. Τι ποτε τουτο εστιν; Εικος αυτον μη βουλεσθαι τεως εξελθειν εκειθεν,
πολλων ισως παραινουντων· επειδη δε εμαθε, τοτε επετρεψε τοις μαθηταις αυτου·
και γαρ μαθητας ειχεν ευθεως. Τουτο αινιττομενος ελεγεν· Ὁ εθναρχης Ἀρετα του
βασιλεως εφρουρει την ∆αμασκηνων πολιν, πιασαι με θελων. Και ορα τον
ευαγγελιστην ουδεν φιλοτιμως λεγοντα, ουδε λαμπρον δεικνυντα τον Παυλον,
αλλα μονον οτι επηγειραν τον βασιλεα. Μονον ουν αυτον εξεπεμψαν, και ουδενα
μετ' αυτου. Και τουτο δε συμφεροντως, ωστε αυτον φανηναι τοις αποστολοις εν
Ἱεροσολυμοις· μαλλον δε αυτοι μεν εξεπεμψαν, ως εκ τουτου λοιπον εαυτωι την
σωτηριαν πορισασθαι· αυτος δε τουναντιον πραττομενος, εις τους μαινομενους
ευθυς επεπηδησε. Τουτο εστι πεπυρωσθαι, τουτο μαλιστα ζειν. Και σκοπει, πως
ακολουθει, εκ πρωτης ημερας τηρων το παραγγελμα, οπερ ηκουσαν οι αποστολοι,
το, Ἐαν μη τις αρηι τον σταυρον αυτου και ακολουθησηι μοι. Το τοινυν υστερον
αυτον των αλλων ελθειν, μαλλον αυτον προθυμοτερον εποιει. Και εργωι επληρουτο
εκεινο το, Ὧ αφιεται πολυ, μαλλον αγαπησει. Ὥστε οσωι εσχατον ηλθε, τοσουτωι
μαλλον ηγαπησεν. ∆ια τουτο και τον προτερον βιον εαυτου στηλιτευων, και
πολλακις εαυτον στιζων, ουδεν ηγειτο ικανον ειναι προς το τα προτερα αποκρυψαι.
Συμβιβαζων, φησι, τουτεστι, μετ' επιεικειας διδασκων. Και ορα, ου λεγουσιν αυτωι,
οτι Συ ει ο πορθων· τι μεταβεβλησαι; ηισχυνοντο γαρ· αλλα προς εαυτους ελεγον.
Ειπε γαρ αν πολλωι δικαιοτερον, οτι Τουτο μαλιστα υμας διδαξαι οφειλει, επει και
προς Ἀγριππαν ουτως απολογειται. Τουτον μιμωμεθα, πα 60.162 ρακαλω, και ημεις,
και προς παντας ωμεν κινδυνους παρατεταγμενοι. Και πως, φησιν, εκεινος φευγει;
Ουκ ην δειλιας το πραγμα, αλλ' εφυλαττεν εαυτον τωι κηρυγματι. Ει δειλος ην, ουκ
αν εις τα Ἱεροσολυμα ηλθεν, ουκ αν ευθεως ανεδεξατο την διδασκαλιαν· καθυφηκεν
αν της σφοδροτητος. Ἀλλ' ουκ ην δειλος, αλλα και οικονομικος. Ἐπαιδευθη τωι
παθει του Στεφανου. ∆ιο ουδεν μεγα ηγειτο το αποθανειν υπερ του κηρυγματος, ει
μη μετα πολλου του κερδους τουτο εργασαιτο, ανθρωπος ουδε τον Χριστον ιδειν
θελων, ον μαλιστα παντων εσπευδεν ιδειν, επειδη ουδεπω απηρτιστο αυτωι τα της
εις τους ανθρωπους οικονομιας. Τοιαυτην ειναι χρη την ψυχην του Χριστιανου. δʹ.
Ἀπο προοιμιων και απο βαλβιδος αυτης εδεικνυτο ο χαρακτηρ Παυλου· μαλλον δε
και προ τουτου. Ἐν οις γαρ ου κατα γνωσιν εποιει, ανθρωπινωι κινουμενος λογισμωι
διεπραττετο. Ει γαρ μετα τοσουτον χρονον ουκ ηθελεν αναλυσαι· πολλωι μαλλον εν
αρχηι της εμποριας, αρτι των λιμενων εξελθων. Ουκ εξαρπαζει δε αυτον ο Χριστος
του κινδυνου, αλλ' αφιησιν· επειδη βουλεται και ανθρωπινηι συνεσει πολλα
γινεσθαι. Ἄλλως δε αφιησιν, ινα μαθωμεν, οτι και αυτοι ανθρωποι ησαν, και οτι ου
πανταχου το παν η χαρις ενηργει· επει ει μη τουτο ην, ξυλα απλως ενομισθησαν αν.
∆ια τοι τουτο πολλα και αυτοι ωικονομουν δια των πραγματων. Τουτο και ημεις
ποιωμεν, και ουτω της των αδελφων ορεγωμεθα σωτηριας. Τουτο μαρτυριου ουκ
ελαττον, μηδεν παραιτησασθαι παθειν δια την των πολλων σωτηριαν. Ουδεν ουτως
ευφραινει τον Θεον. Παλιν ερω, ο πολλακις ειπον· ερω δε, επειδη σφοδρα αυτο
βουλομαι· επει και ο Χριστος το αυτο εποιει, περι αφεσεως παραινων και λεγων·
Ὅταν προσευχησθε υμεις, αφιετε ει τι κατα τινος εχετε. Παλιν τωι Πετρωι
διαλεγομενος, Ου λεγω σοι, φησιν, οτι Ἄφες εως επτακις, αλλ' εως εβδομηκοντακις
επτα· και δια των εργων αφηκε τα εις αυτον πλημμεληματα. Ουτω δη και ημεις,
 
 

117

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επειδη ισμεν τουτο ορον Χριστιανισμου οντα, δια παντος περι αυτου διαλεγομεθα.
Ουδεν ψυχροτερον Χριστιανου, ετερους μη σωζοντος. Ουκ εχεις ενταυθα πενιαν
ειπειν· η γαρ τα δυο καταβαλουσα λεπτα, κατηγορησει. Και Πετρος ελεγεν· Ἀργυριον
και χρυσιον ουχ υπαρχει μοι. Και Παυλος ουτως ην πενης, ως και πεινασαι πολλακις,
και της αναγκαιας απορησαι τροφης. Ουκ εχεις δυσγενειαν ειπειν· και γαρ εκεινοι
ασημοι ησαν, και εξ ασημων. Ουκ εχεις ιδιωτειαν προβαλεσθαι· και γαρ εκεινοι
αγραμματοι ησαν. Καν δουλος ηις, καν δραπετης, δυνησηι τα παρα σαυτου πληρωσαι·
επει και ο Ὀνησιμος τοιουτος ην. Ἀλλ' ορα που καλει αυτον, και εις ποσον αγει
αξιωμα. Ἵνα κοινωνηι μοι, φησιν, εν τοις δεσμοις μου. Ουκ εχεις ασθενειαν ειπειν·
επει και Τιμοθεος τοιουτος ην, πυκνας εχων τας ασθενειας. Ὅτι δε ασθενης ην,
ακουε· Οινωι ολιγωι χρω δια το στομαχον σου και τας πυκνας σου ασθενειας. ∆υναται
εκαστος τον πλησιον ωφελειν, εαν θεληι τα παρ' αυτου πληρουν. Ουχ ορατε τα
δενδρα τα ακαρπα πως εστιν ισχυρα, πως καλα, ευμηκη, λεια και υψηλα; Ἀλλ' ει
παραδεισον εχοιμεν, βουλοιμεθα αν ροιας, ελαιας εχειν καρπιμους πολλωι μαλλον η
ταυτα· εκεινα γαρ προς τερψιν εισιν, ου προς ωφελειαν· και η ωφελεια δε μικρα τις
εστι. Τοιουτοι εισιν οι τα αυτων μονον σκοπουντες· μαλλον δε ουδε 60.163 τοιουτοι·
προς γαρ καυσιν επιτηδειοι ουτοι· επει εκεινα και προς οικοδομην και προς
ασφαλειαν των ενδον. Τοιαυται ησαν και αι παρθενοι, αγναι μεν και κοσμιαι και
σωφρονες, ουδενι δε χρησιμοι· διο και κατακαιονται. Τοιουτοι εισιν οι μη θρεψαντες
τον Χριστον. Ὅρα γαρ τουτων ουδενα εγκαλουμενον υπερ των οικειων
αμαρτηματων, ουχ οτι επορνευσεν, ουχ οτι επιωρκησεν, ουδεν ολως· αλλ' οτι ετερωι
μη γεγονε χρησιμος. Τοιουτος ην ο το ταλαντον κατορυξας, αληπτον παρεχομενος
μεν βιον, ετερωι δε ουκ ων χρησιμος. Πως εστι Χριστιανος ο τοιουτος; Ειπε μοι, εαν
ζυμη αναφυρεισα αλευρωι μη μεταστησειεν εις την αυτης εξιν το παν, αρα ζυμη το
τοιουτον εστι; Τι δαι, ει μη μυρον αναπλησειε της ευωδιας τους πλησιαζοντας, μυρον
αν τουτο καλεσαιμεν; Μη ειπηις· Ἀδυνατον μοι εστιν ετερους εναγαγειν· αν γαρ ηις
Χριστιανος, αδυνατον το μη ουτω γενεσθαι. Ὥσπερ γαρ τα εν τηι φυσει αναντιῤρητα
εστιν, ουτω και ταυτα· εν γαρ τηι φυσει του Χριστιανου κειται το πραγμα. Μη υβριζε
τον Θεον. Ἂν ειπηις, οτι ο ηλιος ου δυναται φαινειν, υβρισας αυτον· αν ειπηις, οτι ο
Χριστιανος ου δυναται ωφελειν, υβρισας τον Θεον και ψευστην ειπας. Ευκολον γαρ
τον ηλιον μη θερμαινειν, μηδε φαι 60.164 νειν, η τον Χριστιανον μη φωτιζειν·
ευκολον το φως ειναι σκοτος, η τουτο γενεσθαι. Μη δη λεγε, οτι αδυνατον·
αδυνατον γαρ τουναντιον εστι. Μη δη υβριζε τον Θεον. Ἂν τα καθ' ημας
κατασκευασωμεν καλως, παντως εσται εκεινα, και ωσπερ φυσικον τι πραγμα εψεται.
Ουκ ενι λαθειν φως Χριστιανου· ουκ ενι κρυβηναι λαμπαδα ουτω περιφανη. Μη δη
αμελωμεν. Ὥσπερ γαρ απο της αρετης το κερδος εις τε ημας, εις τε τους
ωφελουμενους διαβαινει· ουτως απο της κακιας διπλη παλιν η ζημια, εις τε ημας, εις
τε τους βλαπτομενους διαβαινουσα. Ἔστω τις, ει βουλει, ιδιωτης μυρια παρα τινος
παθων κακα, και μηδεις εκεινον αμυνεσθω, αλλα και ευεργετειτω· ποσης τουτο
διδασκαλιας ουκ ισχυροτερον; ποσων λογων, ποσων παραινεσεων; τινα ουχ ικανον
σβεσαι θυμον και μαλαξαι; Ταυτ' ουν ειδοτες, εχωμεθα της αρετης, ως ουκ ενον
ετερως σωθηναι, η μετα τουτων των κατορθωματων την ενταυθα ζωην
διανυσαντας, ινα και των μελλοντων αγαθων επιτυχωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι
του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.163 ΟΜΙΛΙΑ ΚΑʹ. Παραγενομενος δε ο Σαυλος εις Ἱερουσαλημ, επειρατο
κολλασθαι τοις μαθηταις· και παντες εφοβουντο αυτον, μη πιστευοντες, οτι εστι μα
 
 

118

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θητης. Βαρναβας δε επιλαβομενος αυτου, ηγαγε προς τους αποστολους, και
διηγησατο αυτοις, πως εν τηι οδωι ειδε τον Κυριον.
αʹ. Ἄξιον ενταυθα διαπορησαι, πως εν μεν τηι προς Γαλατας φησιν, οτι Ουκ
απηλθον εις Ἱεροσολυμα, αλλ' εις Ἀραβιαν και ∆αμασκον· και οτι Μετα τρια ετη
ανεβην εις Ἱεροσολυμα ιστορησαι Πετρον, και οτι Ουδενα των αποστολων ειδον·
ενταυθα δε τουναντιον, οτι Βαρναβας ηγαγεν αυτον προς τους αποστολους. Ἢ
τοινυν τουτο φησιν, οτι Ουκ απηλθον ωστε αναθεσθαι (λεγει γαρ εκει, οτι Ου
προσανεθεμην σαρκι και αιματι· ουδε απηλθον εις Ἱεροσολυμα προς τους προ εμου
αποστολους)· η ει μη τουτο, οτι η επιβουλη η εν ∆αμασκωι, μετα το ελθειν αυτον απο
Ἀραβιας γεγονε, φησιν, ειτα παλιν η ανοδος μετα το εκειθεν ελθειν. Αυτος γουν ουκ
απηλθε προς τους αποστολους, αλλα τοις μαθηταις επειρατο κολλασθαι, ατε ου
διδασκαλος ων, αλλα μαθητης. Ἄρα ου δια τουτο ανηλθεν, ινα προς τους προ αυτου
απελθηι· ουδε γαρ παρ' αυτων τι εμαθεν. Ἢ ταυτην την ανοδον ου λεγει, αλλ'
αφιησιν, ωστε ειναι ουτως· Ἀπηλθεν εις Ἀραβιαν, ειτα ηλθεν εις ∆αμασκον, ειτα εις
Ἱεροσολυμα, ειτα εις Συριαν. Ἢ ει μη τουτο, παλιν ουτως, οτι Ἀνηλθεν εις τα
Ἱεροσολυμα, ειτα εις ∆αμασκον εξεπεμφθη, ειτα εις Συριαν, ειτα εις ∆αμασκον
παλιν, ειτα εις Καισαρειαν, και τοτε δια δεκατεσσαρων ετων, ισως οτε τους
αδελφους ανηγαγε μετα Βαρναβα. Ἢ ει μη τουτο, ετερον λεγει καιρον. Ὁ γαρ
ιστοριογραφος πολλα επιτεμνει, και πολλους συναγει καιρους. Ὅρα, πως ουκ εστι
φιλοτιμος, ουδε διηγειται την οψιν εκεινην, αλλα παρατρεχει. Παλιν δε ουτως
αρχεται και φησι· Παραγενομενος δε εις Ἱερουσαλημ, επειρατο κολλασθαι τοις
μαθηταις· οι δε εφοβουντο αυτον. Και απο τουτου παλιν το θερμον του Παυλου
δεικνυται· ουκ απο 60.164 Ἀνανιου, ουδε απο των θαυμαζοντων αυτον εκει, αλλα
και απο των εν Ἱεροσολυμοις. Ου γαρ ην οντως προσδοκιας ανθρωπινης εκεινο. Και
ορα αυτον ου προς τους αποστολους απιοντα δια το μετριαζειν, αλλα προς τους
μαθητας, ατε μαθητην οντα· ουπω γαρ ενομιζετο αξιοπιστος ειναι. Βαρναβας δε
επιλαβομενος αυτου ηγαγε προς τους αποστολους, και διηγησατο αυτοις, πως εν τηι
οδωι ειδε τον Κυριον. Ὁ Βαρναβας ουτος επιεικης τις και ημερος ανθρωπος ην. Υιος
δε παρακλησεως το ονομα ερμηνευεται· οθεν και φιλος τωι Παυλωι γεγονεν. Ὅτι δε
χρηστος ην σφοδρα και ευπροσιτος, τουτο και εκ των μετα χειρας, και εκ των κατα
Ἰωαννην δηλον εστιν. Ὅθεν ουτος ου φοβειται, αλλα διηγειται, πως εν τηι οδωι ειδε
τον Κυριον, και οτι ελαλησεν αυτωι, και πως εν ∆αμασκωι επαῤρησιασατο εν τωι
ονοματι του Κυριου Ἰησου. Εικος αυτον γαρ και εν ∆αμασκωι ακηκοεναι τα κατ'
αυτον. ∆ιο και ταυτα εκεινων κατασκευαστικα ποιων, δια των εργων εβεβαιωσε τα
λεχθεντα. Και ην μετ' αυτων εισπορευομενος και εκπορευομενος εν Ἱερουσαλημ, και
παῤρησιαζομενος εν τωι ονοματι του Ἰησου. Ἐλαλει τε και συνεζητει προς τους
Ἑλληνιστας. Ἐπειδη οι μαθηται εφοβουντο αυτον, οι δε αποστολοι ουκ επιστευον
αυτωι, δια τουτο αυτων εκειθεν λυει το δεος. Ἐλαλει τε και συνεζητει, φησι, προς
τους Ἑλληνιστας. Ἑλληνιστας τους Ἑλληνιστι φθεγγομενους λεγει· και τουτο
σφοδρα σοφως. Ἐκεινοι γαρ οι αλλοι ουδε ιδειν αυτον ηθελησαν οι βαθεις Ἑβραιοι.
Οι δε επεχειρουν ανελειν αυτον· της σφοδροτητος και της κατα κρατος νικης τουτο
τεκμηριον, και του σφοδρα λυπεισθαι τωι γεγονοτι. Ἐπιγνοντες δε οι αδελφοι,
κατηγαγον αυτον εις Καισαρειαν. ∆ια φοβον τουτο ποιουσι· φοβηθεντες γαρ λοιπον
μη ταυτον γενηται οιον επι Στεφανου, καταγουσιν αυτον εις Καισαρειαν. Και
εξαπεστειλαν αυτον εις Ταρσον. Ει και δια φοβον, ομως αποστελλουσιν, αμα και
κηρυξοντα, και εν ασφαλειαι εσομενον αυτον, ατε εν οικειαι πατριδι. Ὅρα δε μοι,
60.165 πως ου παντα χαριτι γινεται, αλλα συγχωρει αυτους ο Θεος και οικειαι σοφιαι
οικονομειν πολλα και ανθρωπινως. Ει γαρ επ' αυτου τουτο γεγονε, πολλωι μαλλον
 
 

119

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επ' αυτων· Συγχωρει τοινυν, ινα των ραιθυμων την προφασιν εκκοψηι· Αι μεν ουν
Ἐκκλησιαι καθ' ολης της Ἰουδαιας και Σαμαρειας ειχον ειρηνην, οικοδομουμεναι
και πορευομεναι τωι φοβωι Κυριου, και τηι παρακλησει του αγιου Πνευματος
επληθυνοντο. Μελλει περι Πετρου λεγειν, και οτι προς τους αγιους κατεισιν. Ἵν' ουν
μη φοβου τουτο νομισηι τις, προτερον ως ειχον αι Ἐκκλησιαι διηγειται, δεικνυς, οτι
διωγμος οτε ην, εν Ἱεροσολυμοις ην· οτε δε πανταχου εν ασφαλειαι τα της
Ἐκκλησιας, τοτε λοιπον και τα Ἱεροσολυμα αφιησιν· ουτως ην θερμος ομου και
σφοδρος. Ου γαρ επειδη ειρηνη ην, ενομιζε μηδεν δεισθαι της αυτου παρουσιας. Και
δια τι, φησι, τουτο ποιει, και ερχεται ειρηνης ουσης, και μετα το Παυλον απελθειν;
Ὅτι αυτους ηιδουντο μαλιστα, ατε πολλακις παρασταντας, και υπο του πληθους
θαυμασθεντας· εκεινου δε κατεφρονουν, και μαλλον προς αυτον ηγριαινον. βʹ. Ειδες,
πως ειρηνη τον πολεμον εκδεχεται; μαλλον δε, ειδες, τι εποιησεν ο πολεμος εκεινος;
∆ιεσπειρε τους την ειρηνην ποιουντας. Ἐπι της Σαμαρειας κατηισχυνθη ο Σιμων· επι
της Ἰουδαιας τα κατα Σαπφειραν γεγονεν. Ου τοινυν, επει ειρηνη ην, εκλελυμενα τα
πραγματα ην, αλλα τοιαυτη ην η ειρηνη, ως και παρακλησεως δεισθαι. Ἐγενετο δε,
Πετρον διερχομενον δια παντων, κατελθειν και προς τους αγιους τους κατοικουντας
Λυδδαν. Καθαπερ τις στρατηγος περιηιει τας ταξεις επισκοπων, ποιον ειη
συγκεκροτημενον μερος, ποιον εν κοσμωι, ποιον της αυτου δεοιτο παρουσιας. Ὅρα
πανταχου αυτον περιτρεχοντα, και πρωτον ευρισκομενον. Ὅτε ελεσθαι εδει τον
Ἀποστολον, ουτος πρωτος· οτε διαλεχθηναι τοις Ἰουδαιοις περι του μη μεθυειν, οτε
θεραπευσαι τον χωλον, οτε δημηγορησαι, ουτος προς των αλλων εστιν· οτε προς
τους αρχοντας, ουτος· οτε προς Ἀνανιαν, οτε απο της σκιας ιασεις εγινοντο, ουτος
ην. Και ενθα μεν ην κινδυνος, ουτος, και ενθα οικονομια· ενθα δε γαληνης τα
πραγματα γεμει, κοινηι παντες· ουτως ουκ απηιτει τιμην μειζονα. Παλιν οτε
θαυματουργησαι εδει, αυτος προπηδαι· και ενταυθα παλιν ουτος πονει δι' εαυτου, και
οδοιπορει. Ευρε δε εκει ανθρωπον τινα Αινεαν ονοματι, εξ ετων οκτω κατακειμενον
επι κραββατου, ος ην παραλελυμενος· και ειπεν αυτωι ο Πετρος· Αινεα, ιαται σε
Ἰησους ο Χριστος· αναστηθι, και στρωσον σεαυτωι. Και ευθεως ανεστη. Και δια τι μη
ανεμεινε την πιστιν του ανδρος, μηδε ηρωτησεν ει βουλοιτο θεραπευθηναι; Μαλιστα
μεν ουν και προς πολλων παρακλησιν εγενετο το θαυμα. Ἄκουε γουν και το κερδος
οσον· επαγει γαρ λεγων· Και ειδον παντες οι κατοικουντες Λυδδαν και τον
Ἀσσαρωνα, οιτινες επεστρεψαν επι τον Κυριον. Καλως ουτως ειπεν· επισημος γαρ ην
ο ανηρ· οθεν και ελεγχον διδωσι του σημειου, το αραι τον κραββατον. Ου γαρ δη των
νοσηματων απηλλαττον μονον, αλλα μετα της υγειας παρειχον ετι και ισχυν.
Ἄλλως δε και τοτε ουπω ησαν τεκμηρια της οικειας παρασχοντες δυναμεως, ωστε
εικοτως ουκ απηιτειτο την πιστιν ο ανηρ, επειδη ουδε τον χωλον απηιτησαν. Καθαπερ
ουν ο Χριστος αρχομενος των σημειων ουκ απηιτει πιστιν, ουτως ουδε ουτοι. Ἐν Ἱερο
60.166 σολυμοις μεν γαρ εικοτως η πιστις αυτων προτερον απηιτειτο· οθεν και δια
πιστιν, οσοι συνειχοντο ασθενειαις, ταις οδοις εξετιθεντο, ινα, ερχομενου δη Πετρου,
καν η σκια επισκιασηι τινι αυτων. Πολλα γαρ εγινετο εκει σημεια, ενταυθα δε τουτο
πρωτον συμβαινει. Τα μεν γαρ των σημειων υπερ του τους αλλους επισπασασθαι
εγινετο, τα δε υπερ της των πιστευοντων παρακλησεως. Ἐν Ἰοππηι δε τις ην
μαθητρια ονοματι Ταβηθα, η διερμηνευομενη λεγεται ∆ορκας. Αυτη ην πληρης
αγαθων εργων και ελεημοσυνων ων εποιει. Ἐγενετο δε εν ταις ημεραις εκειναις
ασθενησασαν αυτην αποθανειν. Λουσαντες δε αυτην, εθηκαν εν υπερυωι. Ἐγγυς δε
ουσης Λυδδης τηι Ἰοππηι, οι μαθηται ακουσαντες, οτι Πετρος εστιν εν αυτηι,
απεστειλαν δυο ανδρας παρακαλουντες μη οκνησαι διελθειν εως αυτων. ∆ια τι
περιεμειναν αποθανειν; δια τι μη εσκυλη Πετρος και προ τουτου; Ἀναξιον ηγουντο
λοιπον φιλοσοφουντες υπερ των τοιουτων τους μαθητας σκυλλειν, και του
 
 

120

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κηρυγματος παρασπαιν· επει και δια τουτο λεγει, οτι εγγυς ην, ωστε δειξαι, οτι εν
ταξει παρεργου τουτο ᾔτουν (μαθητρια γαρ ην), προηγουμενως δε ουκ ετι. Ἀναστας
δε Πετρος συνηλθεν αυτοις. Ὃν παραγενομενον ανηγαγον εις το υπερωιον. Ου
παρακαλουσιν, αλλ' αυτωι επιτρεπουσιν ιν' εξ εαυτου την ζωην αυτηι χαρισηται.
Ουτως ενταυθα πληρουται το, Ἐλεημοσυνη ρυεται εκ θανατου. –Και περιεστησαν
αυτον πασαι αι χηραι κλαιουσαι, και επιδεικνυμεναι χιτωνας και ιματια, οσα εποιει
μετ' αυτων ουσα η ∆ορκας. Ἔνθα προυκειτο τεθνηκυια τον Πετρον αναγουσι, ταχα
οιομενοι προς φιλοσοφιαν αυτωι τι χαριζεσθαι. Ειδες, ποση επιδοσις γεγονεν; Ουχ
απλως δε προσκειται το ονομα της γυναικος, αλλ' ινα μαθωμεν, οτι φερωνυμος ην,
ουτως εγρηγορυια και νηφουσα, ωσπερ δορκας. Πολλα γαρ και οικονομικως
ονοματα τιθεται, ως πολλακις προς υμας ειπομεν. Πληρης, φησιν, ην αγαθων εργων
και ελεημοσυνων ων εποιει. Μεγα της γυναικος το εγκωμιον, ει γε αμφοτερα ουτως
εποιει, ως αμφοτερων ειναι πεπληρωμενην. ∆ηλον δε, οτι πρωτον εκεινων, και τοτε
τουτου εποιησατο επιμελειαν. Ὅσα εποιει, φησι, μετ' αυτων η ∆ορκας ουσα. Πολλη η
ταπεινοφροσυνη. Ου γαρ ωσπερ ημεις, αλλα κοινηι παντες ησαν, πολυν της
ελεημοσυνης ποιουμενοι λογον. Και εκβαλων εξω παντας ο Πετρος, θεις τα γονατα
προσηυξατο· και επιστρεψας προς το σωμα ειπε· Ταβηθα, αναστηθι. Ἡ δε ηνοιξε τους
οφθαλμους αυτης, και ιδουσα τον Πετρον ανεκαθισε. Τι δηποτε παντας εκβαλλει;
Ὥστε μη συγχυθηναι τοις δακρυσι, μηδε διαταραχθηναι. Και θεις τα γονατα
προσηυξατο. Τουτο δειγμα επιτεταμενης ευχης. Και κρατησας, φησι, της χειρος.
Ἐνταυθα δεικνυσι κατα μερος την ζωην, ειτα την δυναμιν εισαγομενην, την μεν δια
του ρηματος, την δε δια της χειρος. ∆ους δε αυτηι χειρα, ανεστησεν αυτην. Και
φωνησας τους αγιους και τας χηρας, παρεστησεν αυτην ζωσαν· τοις μεν εις
παρακλησιν, οτι τε απελαβον την αδελφην, και οτι θαυμα ειδον· ταις δε εις
προστασιαν. Γνωστον δε εγενετο καθ' ολης της Ἰοππης, και πολλοι επιστευσαν επι
τον Κυριον. Ἐγενετο δε ημερας ικανας μειναι αυτον εν Ἰοππηι παρα τινι Σιμωνι
βυρσει. 60.167 γʹ. Ὅρα το ατυφον του Πετρου και το επιεικες, πως ου παρα ταυτηι
μενει, ουδε παρα αλλωι τινι των επισημων, αλλα παρα βυρσει· δια παντων εις
ταπεινοφροσυνην εναγων, και ουτε τους ευτελεις αισχυνεσθαι αφιεις, ουτε τους
μεγαλους επαιρεσθαι· ος και δια τουτο εκρινε διελθειν, επειδη της αυτου
διδασκαλιας εδεοντο οι πιστευσαντες. Ἴδωμεν τοινυν ανωθεν τα ειρημενα.
Ἐπειρατο, φησι, κολλασθαι τοις μαθηταις. Ουκ αναισχυντως προσηλθεν, αλλ'
υπεσταλμενως. Μαθητας δε καλει, και τους μη τελουντας εις τον χορον των δωδεκα·
διοτι μαθηται παντες εκαλουντο τοτε δια την πολλην αρετην· ην γαρ η εικων των
μαθητων δηλη. Και παντες εφοβουντο αυτον, φησιν. Ὅρα, πως εφοβουντο τους
κινδυνους, πως ετι το δεος ενηκμαζε. Βαρναβας δε επιλαβομενος αυτου, ηγαγε προς
τους αποστολους, και διηγησατο αυτοις. Ἐμοι δοκει ο Βαρναβας ανωθεν αυτωι ειναι
φιλος· διο και παντα διηγειται τα κατ' αυτον. Ουδεν δε τουτων αυτος λεγει· οιμαι δε,
οτι και εις τους αλλους ουκ αν εξηνεγκεν υστερον, ει μη τις αναγκη γεγονεν αυτωι.
Και ην μετ' αυτων εισπορευομενος εις Ἱερουσαλημ, και παῤρησιαζομενος εν τωι
ονοματι του Κυριου Ἰησου. Τουτο και τοις αλλοις εδιδου θαῤρειν. Ὁραις και εκει και
ενταυθα τους αλλους προμηθουμενους, και κατασκευαζοντας ωστε αυτον απελθειν,
και ουδαμου τεως απολαυοντα αυτον θειας ροπης; Ουτω γουν αυτου δεικνυται και
το σφοδρον. Ὥστε ου δια γης εμοι δοκει την πορειαν αυτον ποιεισθαι, αλλα και επλει
λοιπον. Και τουτο δε οικονομικως γινεται, εις το αυτον και εκει κηρυξαι. Ἄρα και αι
επιβουλαι υπερ αυτων, και το εις Ἱεροσολυμα ελθειν οικονομικως, ινα μηκετι
απιστηται τα κατ' αυτον. Ἐλαλει τε και συνεζητει προς τους Ἑλληνιστας. Και ειχον,
φησιν, ειρηνην αι Ἐκκλησιαι, οικοδομουμεναι και πορευομεναι τωι φοβωι του
Κυριου· τουτεστιν, ηυξησαν και την ειρηνην αυτην δηπου προς εαυτην, την οντως
 
 

121

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειρηνην. Εικοτως· σφοδρα γαρ αυτους ο πολεμος εκακωσεν ο εξωθεν. Και τηι
παρακλησει του αγιου Πνευματος επληθυνοντο. Παρεκαλει αυτους το Πνευμα και
δια των θαυματων, και δια των εργων· και χωρις δε τουτων, και καθ' εαυτον
εκαστον. Ἐγενετο δε Πετρον διερχομενον κατελθειν προς Λυδδαν. Ευρε δε εκει
ανθρωπον κατακειμενον, και ειπεν αυτωι· Αινεα, ιαται σε Ἰησους ο Χριστος. Ουκ
επιδεικνυμενου το ρημα, αλλα θαῤρουντος οτι εσται. Ἐμοι δε σφοδρα δοκει, οτι
τουτωι επιστευσε τωι ρηματι ο ασθενων, και γεγονεν υγιης. Ὅτι δε ατυφος, και εκ
των εξης δηλον. Ου γαρ ειπεν· Ἐν τωι ονοματι Ἰησου· αλλ' ως σημειονμαλλον αυτο
διηγειται. Ειδον δε οι κατοικουντες Λυδδαν, και επεστρεψαν επι Κυριον. Ἄρα ου
ματην ελεγον, οτι εις το πεισαι και παρακαλεσαι τα θαυματα ετελειτο. Ἐν Ἰοππηι δε
τις ην μαθητρια, φησιν, ονοματι Ταβηθα. Ἐγενετο δε εν ταις ημεραις εκειναις
ασθενησασαν αυτην αποθανειν. Ειδες πανταχου τα σημεια γινομενα; Ουχ απλως
απεθανεν η Ταβηθα, αλλ' εν αῤρωστιαι γενομενη. ∆ιο και ου καλουσι Πετρον, εως
οτε ετελευτησεν. Ἀκουσαντες δε οι μαθηται, απεστειλαν παρακαλουντες μη οκνησαι
διελθειν εως αυτων. Ὅρα, δι' ετερων πεμπουσι και καλουσιν. Ὁ δε πειθεται και ηκει,
ουχ υβριν το πραγμα νομιζων, 60.168 το κληθηναι· ουτω μεγα η θλιψις αγαθον·
τουτο συγκροτει τας ημετερας ψυχας. Ουδαμου κοπετος εκει, ουδαμου θρηνος.
Λουσαντες αυτην, φησιν, Ἔθηκαν εν υπερυωι· τουτεστι, τα επι νεκρωι παντα
εποιησαν. Ἀναστας δε Πετρος συνηλθεν αυτοις. Και ανελθων εις το υπερωιον, θεις τα
γονατα προσηυξατο, και επιστρεψας προς το σωμα ειπεν· Ταβηθα, αναστηθι. Ου
παντα συγχωρει ο Θεος μετα της αυτης ευκολιας τα σημεια εργαζεσθαι. Τουτο δε
αυτους ωφελει. Ου γαρ δη μονον της των αλλων εφροντιζε σωτηριας, αλλα και της
αυτων. Ὁ γουν τηι σκιαι τοσουτους θεραπευων, νυν τοσαυτα προς το εξαναστησαι
ποιει. Ἔστι δε οπου και η πιστις των προσιοντων συνηργει. Ταυτην ουν πρωτην
νεκραν ανιστησι, καλων εξ ονοματος· η και ωσπερ εξ υπνου εγερθεισα, πρωτον
ηνοιξε τους οφθαλμους, ειτα ευθυς ιδουσα τον Πετρον ανεκαθισε, και τελευταιον
απο της χειρος της αφης στερεουται. Συ δε μοι σκοπει, το κεδρος πως παλιν και τον
καρπον ου προς επιδειξιν οντα. ∆ια τουτο γουν και εκβαλλει παντας εξω, τον
∆ιδασκαλον καν τουτωι μιμουμενος. Ἔνθα γαρ δακρυα, τοιουτον μυστηριον ου δει
τελεισθαι· μαλλον δε, ενθα θαυματα, ου δει δακρυα παρειναι. Ἀκουσατε, παρακαλω,
ει και μη τοιουτον τι γινεται, αλλα και εν τοις νυν νεκροις μεγα τελειται μυστηριον.
Ειπε δη μοι, ει καθημενων ημων επεμψεν ο βασιλευς τινα καλων εις τα βασιλεια,
κλαιειν εδει και θρηνειν; Ἄγγελοι παρεισιν εξ ουρανων απεσταλμενοι κακειθεν
ηκοντες, παρ' αυτου πεμφθεντες του βασιλεως τον συνδουλον καλεσαι τον αυτων·
και συ κλαιεις; Ουκ οιδας οιον μυστηριον εστι το γινομενον; πως φρικτον και
φοβερον, και υμνων αξιον οντως και χαρας; δʹ. Βουλει μαθειν, ινα ειδηις, οτι ουχι
δακρυων ο καιρος; Της του Θεου σοφιας μεγιστον εστι τουτο μυστηριον. Ὥσπερ γαρ
τινα οικιαν αφιεισα, προεισιν η ψυχη προς τον εαυτης επειγομενη ∆εσποτην· συ δε
πενθεις; Ουκουν και τικτομενου του παιδιου τουτο ποιειν εχρην· και γαρ τουτο
τοκος εστιν εκεινου βελτιων. Προεισι γαρ εφ' ετερον φως, απολυεται ωσπερ απο
δεσμωτηριου τινος, ως απο αγωνος εξεισι. Ναι, φησιν· επι μεν των ευδοκιμων καλως
ταυτα λεγεις. Και τι προς σε, ανθρωπε; συ γαρ ουδε επι ευδοκιμων τουτο ποιεις. Ειπε
δη μοι, τι του παιδιου καταγνωναι εχοις αν του μικρου; τινος ενεκεν πενθεις αυτο; τι
του νεοφωτιστου; και γαρ και εκεινος εις το αυτο περιεστη. Τινος ουν ενεκεν πενθεις
αυτον; Ουκ οιδας, οτι καθαπερ ηλιος καθαρος ανεισιν· ουτω και ψυχη σωμα
απολειπουσα μετα καθαρου συνειδοτος, λαμπει φαιδρον; Ουχ ουτω βασιλεα
επιβαινοντα πολεως μετα τοσαυτης εστι σιγης ιδειν, ως ψυχην αφεισαν σωμα, και
μετα αγγελων απιουσαν. Ἐννοησον τις εστιν η ψυχη, εν οιαι τοτε εκπληξει γινεται,
εν οιωι θαυματι, εν οιαι ηδονηι. Τι πενθεις; ειπε μοι· μη γαρ επι αμαρτωλων τουτο
 
 

122

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μονον ποιεις; Ειθε τουτο ην, και ουκ αν εκωλυσα τα πενθη· ειθε τοιουτος ο σκοπος
ην. Ουτος ο θρηνος αποστολικος, ουτος ο Θρηνος και ∆εσποτικος· εκλαυσε γαρ και
Ἰησους την Ἱερουσαλημ. Ἐβουλομην τουτωι διηιρησθαι τωι νομωι τα πενθη. Ὅταν δε
ανακαλουμενος ρηματα λεγηις και συνηθειαν και προστασιαν, ουχι δια τουτο
πενθεις, αλλα σκηπτηι. Πενθησον, στεναξον τον αμαρτωλον, και εγω καταξω
δακρυα· και εγω σου μαλλον, οσωι και μειζονι τιμωριαι υπευθυ 60.169 νος ο τοιουτος·
και εγω θρηνησω μετα τοιουτου σκοπου. Ου σε δε μονον τον τοιουτον δει θρηνειν,
αλλα και την πολιν απασαν και τους απαντωντας, καθαπερ τους επι θανατον
απαγομενους. Ὄντως γαρ θανατος ουτος εστι πονηρος, ο των αμαρτωλων. Ἀλλα τα
ανω κατω γεγενηται. Ουτος ο θρηνος και φιλοσοφιας εστι, και διδασκαλιαν εχει
πολλην· εκεινος δε μικροψυχιας. Ει εθρηνουμεν τουτον τον θρηνον απαντες, ζωντας
αν αυτους διωρθωσαμεν. Ὥσπερ ουν ει κυριος ης φαρμακα επενεγκειν κωλυοντα
τον θανατον εκεινον τον σωματικον, εποιησας αν· ουτω και νυν, ει γε τουτον
εθρηνεις τον θανατον, εκωλυσας αν και επι σου, και επ' εκεινου τουτο γενεσθαι. Νυν
δε αινιγμα εστι το γινομενον· κυριους μεν οντας μη συγχωρησαι τουτον επελθειν,
αφειναι γενεσθαι, γενομενον δε πενθειν. Ὄντως θρηνων αξιοι, οταν παραστωσι τωι
βηματι του Χριστου, οια ακουσονται ρηματα; οια πεισονται πραγματα; Εικη εζησαν
ουτοι· μαλλον δε ουκ εικη, αλλα και επι κακωι. Και επι τουτων ευκαιρον ειπειν·
Συμφερον ην αυτοις, ει ουκ εγεννηθησαν. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, τοσουτον
αναλωσαι χρονον επι κακως της εαυτων κεφαλης; Ει γαρ εικη μονον αναλωτο, ουκ
αν ηρκεσεν η ζημια. Ειπε μοι, ει τις μισθωτος γενομενος εικοσιν ετη κατακοπτοιτο
εικη, ου κλαυσεται και θρηνησει, και δοξει παντων ελεεινοτερος ειναι; Και ουτος
πασαν την ζωην εικη κατεκοπη, ουδε μιαν ημεραν εζησεν εαυτωι, αλλα τηι τρυφηι, τηι
ασελγειαι, τηι πλεονεξιαι, τηι αμαρτιαι, τωι διαβολωι. Τουτον ουν ου θρηνησομεν; ειπε
μοι· ου πειρασομεθα των κινδυνων εξαρπασαι; Ἔστι γαρ, εστιν, εαν θελωμεν,
κουφην αυτωι γενεσθαι την κολασιν. Ἂν ουν ευχας υπερ αυτου ποιωμεν συνεχεις, αν
ελεημοσυνην διδωμεν· καν εκεινος αναξιος ηι, ημας ο Θεος δυσωπησεται. Ει δια
Παυλον ετερους διεσωσε, και δι' αλλους αλλων φειδεται· πως ουχι και δι' ημας το
αυτο τουτο εργασεται; Ἐκ των εκεινου χρηματων, εκ των σων, οθεν αν θεληις,
βοηθησον· επισταξον ελαιον, μαλλον δε υδωρ. Ουκ εχει ελεημοσυνας οικειας
επιδειξασθαι; Καν συγγενικας. Ουκ εχει τας υπ' αυτου γεγενημενας; Καν τας υπερ
αυτου. Ουτω μετα παῤρησιας αυτον παραιτησεται τοτε η γυνη, λυτρον υπερ αυτου
καταθεμενη. Ὅσωι πλειονων γεγονεν αμαρτηματων υπευθυνος, τοσουτωι μειζονως
αυτωι δει της ελεημοσυνης. Ου δια τουτο δε μονον, αλλ' οτι ουδε ισην εχει την ισχυν
νυν, αλλ' ελαττω πολλωι. Ου γαρ εστιν ισον, αυτον τινα ποιησαι, και ετερον υπερ
αυτου. Ὡς ουν ελαττονος ουσης, ουτω τωι πληθει μεγιστην ποιωμεν αυτην. Μη περι
σηματα, μη περι ενταφια ασχολωμεθα. Περιστησον χηρας· τουτο ενταφιον μεγιστον.
Ειπε τουνομα· πασας κελευσον υπερ αυτου ποιεισθαι τας δεησεις, και τας ικετηριας·
δυσωπησει τουτο τον Θεον, ει και μη υπ' αυτου, αλλα δι' αυτον ετερος αιτιος γινεται
της ελεημοσυνης. Και τουτο δογμα της του Θεου φιλανθρωπιας εστι. Χηραι
περιεστωσαι και δακρυουσαι, ουχι του παροντος, αλλα και του μελλοντος δυνανται
εξαρπασαι θανατου. Πολλοι και εκ των υφ' ετερων δι' αυτους γεγενημενων
ελεημοσυνων απωναντο. Ει γαρ και μη τελεον, αλλ' ομως παραμυθιαν ευρον τινα·
επει, ει μη τουτο εστι, πως τα παιδια σωζεται; καιτοι γε εκει ουδεν αυτα εισφερει,
αλλ' οι γονεις το παν· και γυναιξιν εχαρισθη παιδια πολλακις, ουδεν αυτα
εισενεγκοντα. Πολλας ημιν ο Θεος του σωζεσθαι δεδωκεν οδους, μονον μη
αμελωμεν. 60.170 εʹ. Τι ουν, αν τις πενης ηι, φησι; Παλιν ερω, το πολυ της
ελεημοσυνης ουκ εκ των διδομενων κρινεται μονον, αλλα και εκ της προαιρεσεως.
Μονον μη δωις ελαττον της δυναμεως, και το παν εξετισας. Τι ουν, φησι, αν ερημος ηι
 
 

123

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και ξενος, και μηδενα εχηι; ∆ια τι γαρ μηδενα εχει; ειπε μοι. Τουτωι αυτωι διδωσι
δικην, οτι μηδενα ουτω φιλον, ουτως εναρετον εχει. Τουτο ουν γινεται, ινα, καν
αυτοι μη ωμεν εναρετοι, σπουδαζωμεν εταιρους και φιλους εναρετους εχειν, και
γυναικα και υιον, ως καρπουμενοι τι και δι' αυτων· μικρον μεν καρπουμενοι,
καρπουμενοι δε ομως. Ἂν σπουδασηις, μη πλουτουσαν, αλλ' ευλαβη γυναικα
αγαγεσθαι, ταυτης απολαυσηι της παραμυθιας. Ὁμοιως αν σπουδασηις, μη
πλουτουντα υιον καταλιπειν, αλλ' ευλαβη, και θυγατριον σεμνον, και ουτω ταυτης
απολαυσηι της παραμυθιας. Ἂν ταυτα σπουδασηις, και αυτος εσηι τοιουτος. Και τουτο
μερος αρετης, το τοιουτους αιρεισθαι και φιλους, και γυναικα, και παιδια. Ουκ εικη
προσφοραι υπερ των απελθοντων γινονται, ουκ εικη ικετηριαι, ουκ εικη
ελεημοσυναι· ταυτα παντα το Πνευμα διεταξε, δι' αλληλων ημας ωφελεισθαι
βουλομενον. Ὅρα γαρ· Ὠφελειται εκεινος διο σου, ωφεληι συ δι' εκεινον·
κατεφρονησας χρηματων, προαχθεις εργασασθαι τι γενναιον· και συ αυτωι της
σωτηριας, και αυτος σοι της ελεημοσυνης γεγονεν αιτιος. Μη αμφιβαλλε, οτι
καρπωσεται τι χρηστον. Ουχ απλως ο διακονος βοαι· Ὑπερ των εν Χριστωι
κεκοιμημενων, και των τας μνειας υπερ αυτων επιτελουμενων· ουχ ο διακονος
εστιν ο ταυτην αφιεις την φωνην, αλλα το Πνευμα το αγιον· το δε χαρισμα λεγω. Τι
λεγεις; Ἐν χερσιν η θυσια, και παντα προκειται ηυτρεπισμενα· παρεισιν αγγελοι,
αρχαγγελοι· παρεστιν ο Υιος του Θεου· μετα τοσαυτης φρικης εστηκασιν απαντες·
παρεστηκασιν εκεινοι βοωντες, παντων σιγωντων· και ηγηι απλως γινεσθαι τα
γινομενα; Ουκουν και τα αλλα απλως, και τα υπερ της Ἐκκλησιας, και τα υπερ των
ιερεων προσφερομενα, και τα υπερ του πληρωματος; Μη γενοιτο· αλλα παντα μετα
πιστεως γινεται. Τι οιει το υπερ μαρτυρων προσφερεσθαι, το κληθηναι εν εκεινηι τηι
ωραι; Καν μαρτυρες ωσι, καν υπερ μαρτυρων, μεγαλη τιμη το ονομασθηναι, του
∆εσποτου παροντος, του θανατου επιτελουμενου εκεινου, της φρικτης θυσιας, των
αφατων μυστηριων. Καθαπερ γαρ καθημενου του βασιλεως, οσα αν τις βουληται,
ανυει· εγερθεντος δε, οσα αν λεγηι, εικη ερει· ουτω και τοτε, εως αν προκειται τα των
μυστηριων, πασι τιμη μεγιστη το μνημης αξιουσθαι. Ὅρα γαρ· Καταγγελλεται τοτε
το μυστηριον το φρικτον, οτι υπερ της οικουμενης εδωκεν εαυτον ο Θεος· μετα του
θαυματος εκεινου ευκαιρως υπομιμνησκει αυτον των ημαρτηκοτων. Καθαπερ γαρ
οταν επινικια των βασιλεων αγηται, τοτε ευφημουνται μεν και οσοι της νικης
εκοινωνησαν, αφιενται δε και οσοι εν δεσμοις εισι δια τον καιρον· παρελθοντος δε
του καιρου, ο μη τυχων ουκ ετι τινος απολαυει· ουτω δη και ενταυθα, των επινικιων
ουτος ο καιρος. Ὁσακις γαρ αν, φησιν, εσθιητε τον αρτον τουτον, τον θανατον του
Κυριου καταγγελλετε. Μη δη απλως προσιωμεν, μηδε ως ετυχε ταυτα γινεσθαι
νομιζωμεν. Ἄλλως δε μαρτυρων μεμνημεθα, και τουτο εις πιστιν, οτι ου τεθνηκεν ο
Κυριος· και τουτο του τεθανατωσθαι τον θανατον σημειον, του 60.171 νεκρον αυτον
γεγενησθαι. Ταυτα ειδοτες, επινοωμεν οσας δυναμεθα παραμυθιας τοις απελθουσιν,
αντι δακρυων, αντι θρηνων, αντι μνημειων, τας ελεημοσυνας, τας ευχας, τας
προσφορας, ινα κακεινοι και ημεις 60.172 τυχωμεν των επηγγελμενων αγαθων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους Υιου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.171 ΟΜΙΛΙΑ ΚΒʹ. Ἀνηρ δε τις εν Καισαρειαι, ονοματι Κορνηλιος, εκα
τονταρχης, εκ σπειρας της καλουμενης Ἰταλικης, ευσεβης και
φοβουμενος τον Θεον συν παντι τωι οικωι αυτου, ποιων ελεημοσυνας
πολλας τωι λαωι, και δεομενος του Θεου δια παντος, ειδεν εν ορα ματι
φανερως, ωσει ωραι ενατηι της ημερας, αγγελον Θεου εισελθοντα προς
 
 

124

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτον, και ειποντα αυτωι· Κορνηλιε. Ὁ δε ατενισας αυτωι, και εμφοβος
γενο μενος, ειπε· Τι εστι, Κυριε; Ειπε δε αυτωι· Αι προσευχαι σου και αι
ελεημοσυναι σου ανεβησαν εις μνημοσυνον ενωπιον του Θεου.
αʹ. Ουτος ουκ εστιν Ἰουδαιος, ουδε ζων κατα τον νομον, αλλ' ηδη προειληφει
την ημετεραν πολιτειαν. Και ορα δυο πιστευοντας τεως, τον τε ευνουχον τον απο
της Γαζης, και τουτον, εν αξιωμασιν οντας αμφοτερους και πολλην υπερ τουτων
γινομενην σπουδην. Ἀλλα μη νομισηις, οτι δια τα αξιωματα. Ου δια ταυτα, μη
γενοιτο· αλλα δια την ευλαβειαν. ∆ια γουν τουτο και τα αξιωματα τεθειται, ινα
μειζων η ευλαβεια δειχθηι. Θαυμαστοτερον και γαρ οταν εν πλουτωι και δυναστειαι
τις ων, τοιουτος ηι. Ἀλλα μεγα εκεινου εγκωμιον το τοσαυτην αποδημιαν
στελλεσθαι, και το, μηδε καιρου τοιουτου οντος, εν οδωι αναγινωσκειν, και το επι
οχηματος φερομενον τον Φιλιππον παρακαλειν, και μυρια ετερα· μεγα και τουτου,
το ελεημοσυνας ποιειν και ευχας, και ευσεβη ειναι εν αρχηι τοιαυτηι. ∆ιο και απο
ταυτης τον ανδρα ποιει γνωριμον· εικοτως, ινα μη τις ειπηι, οτι ψευδεται των
Γραφων η ιστορια. Ἐκ σπειρας, φησι, της καλουμενης Ἰταλικης. Σπειρα εστιν, ο
καλουμεν νυνι νουμερον. Ευσεβης και φοβουμενος τον Θεον συν παντι τωι οικωι
αυτου. Ταυτα λεγει, ινα μη νομισηις, οτι δια το αξιωμα τα κατ' αυτον ουτως
οικονομειται. Ὅτε ουν Παυλον προσαχθηναι εδει, ουδαμου αγγελος, αλλ' αυτος ο
Κυριος φαινεται· ουδε πεμπει αυτον προς ενα τινα των δωδεκα, αλλα προς Ἀνανιαν.
Ἐνταυθα δε τουναντιον, τον κορυφαιον αγει, ως Φιλιππον προς τον ευνουχον,
συγκαταβαινων αυτων τηι ασθενειαι, και διδασκων, πως κεχρησθαι δει τοις τοιουτοις·
επει και ο Χριστος αυτος απιων φαινεται πολλακις προς τους κακως πασχοντας, και
δι' εαυτων προσιεναι μη δυναμενους. Θεα δε μοι κανταυθα παλιν ελεημοσυνης αλλο
εγκωμιον, ωσπερ εκει δια της Ταβηθας. Ἀνηρ, φησιν, ευσεβης και φοβουμενος τον
Θεον συν παντι τωι οικωι αυτου. Ἀκουσωμεν, οσοι των οικειων αμελουμεν. Ουτος δε
και στρατιωτων επεμελειτο, ποιων τε ελεημοσυνας παντι τωι λαωι. Ουτω και τα
δογματα και ο βιος αυτωι διωρθωτο. Ειδεν εν οραματι φανερως, ωσει ωραι ενατηι της
ημερας, αγγελον Θεου εισελθοντα προς αυτον, και ειποντα αυτωι· Κορνηλιε. ∆ια τι
βλεπει τον αγγελον; Και τουτο εις πληροφοριαν Πετρου· μαλλον δε ουκ εκεινου,
αλλα των αλλων των ασθενεστερων. Ἐνατηι δε ωραι, οτε φροντιδων ηφιετο, και εν
ησυχιαι ην, οτε εν ευχαις και εν κατανυξει. Ἀτενισας δε αυτωι και εμφοβος
γενομενος, ειπεν. Ὅρα τον αγγελον ουκ ευθεως λεγοντα, α λεγει, αλλα προτερον
λυοντα τον φοβον, και την διανοιαν αυτου μετεωριζοντα. Και γαρ απο της οψεως
φοβος εγενετο· αλλα φοβος συμμετρος, οσον 60.172 επιστρεψαι μονον. Ειτα τα
ρηματα τον φοβον ελυσε· μαλλον δε ο δι' αυτων επαινος το του φοβου τραχυ
κατελεανεν. Ἄκουε δε και οια τα ρηματα· Αι ευχαι σου και αι ελεημοσυναι σου
ανεβησαν εις μνημοσυνον ενωπιον του Θεου. Νυν ουν πεμψον εις Ἰοππην ανδρας,
και μετακαλεσαι Σιμωνα, ος επικαλειται Πετρος. Ἵνα μη επ' αλλον ελθωσιν, ουκ απο
του επωνυμου μονον, αλλα και απο του τοπου δηλοι τον ανδρα. Και αυτος εστι
ξενιζομενος προς Σιμωνα τινα βυρσεα, ωι εστιν οικια παρα θαλασσαν. Ειδες, πως τα
ανακεχωρημενα των πολεων εδιωκον οι αποστολοι, ερημιας οντες φιλοι και
ησυχιας; Τι ουν, ει συνεβη και αλλον ειναι Σιμωνα και βυρσεα; Ἀλλ' ειχε και αλλο
σημειον, το παρα θαλασσαν οικειν. Τα τρια ουκ ην δυνατον συμπεσειν. Και ουκ ειπε,
δια τι, ινα μη εκλυσηι αυτον· αλλα αφηκεν, ωστε εν επιθυμιαι και ποθωι της
ακροασεως γενεσθαι. Ὡς δε απηλθεν ο αγγελος ο λαλων τωι Κορνηλιωι, φωνησας δυο
των οικετων αυτου, και στρατιωτην ευσεβη των προσκαρτερουντων αυτωι, και
εξηγησαμενος αυτοις παντα, απεστειλεν αυτους εις την Ἰοππην. Ὁραις, οτι ουχ
 
 

125

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απλως ταυτα λεγει, αλλ' οτι και οι προσκαρτερουντες αυτωι τοιουτοι ησαν, ινα δειξηι;
Και εξηγησαμενος αυτοις παντα, φησιν. Ὅρα το ατυφον. Ουκ ειπε· Καλεσατε μοι
Πετρον· αλλ' ωστε και πεισαι, εξηγησατο απαντα· ουτως οικονομιας ην. Ου γαρ
ηξιου απο του αξιωματος αυτον μεταπεμψασθαι· δια τουτο εξηγειται λοιπον.
Τοσουτον ην μετριος ο ανηρ· καιτοι ουδεν μεγα ην φαντασθηναι περι ανδρος
καταγομενου παρα βυρσει. Τηι δε επαυριον οδοιπορουντων εκεινων και τηι πολει
εγγιζοντων, ανεβη Πετρος επι το δωμα προσευξασθαι περι ωραν εκτην. Ὅρα, πως
τους καιρους συναγει το Πνευμα, και ουτε θαττον, ουτε βραδυτερον ποιει τουτο
γενεσθαι. Ἀνεβη, φησιν, ο Πετρος επι το δωμα προσευξασθαι περι ωραν εκτην·
τουτεστι, κατ' ιδιαν, και εν ησυχιαι, ως αν εν υπερυωι. Ἐγενετο δε προσπεινος, και
ηθελε γευσασθαι. Παρασκευαζοντων δε εκεινων, επεπεσεν επ' αυτον εκστασις, και
θεωρει τον ουρανον ανεωιγμενον. Τι εστιν εκστασις; Πνευματικη, φησι, θεωρια
γεγονεν αυτωι· του σωματος, ως αν ειποι τις, εξεστη η ψυχη. Και θεωρει τον ουρανον
ανεωιγμενον, και καταβαινον επ' αυτον σκευος τι ως οθονην μεγαλην, τεσσαρσιν
αρχαις δεδεμενον και καθιεμενον επι της γης, εν ωι υπηρχε παντα τα τετραποδα της
γης, και τα θηρια και τα ερπετα, και τα πετεινα του ουρανου. Και εγενετο φωνη προς
αυτον· Ἀναστας, Πετρε, θυσον και φαγε. Ὁ δε Πετρος ειπεν· Μηδαμως, Κυριε, οτι
ουδεποτε εφαγον παν κοινον η ακαθαρτον. Και φωνη παλιν εκ δευτερου προς αυτον·
α ο Θεος εκαθαρισε, συ μη κοινου. Τουτο δε εγενετο επι τρις· και παλιν ανεληφθη το
σκευος εις τον ουρανον. βʹ. Τι ποτε τουτο εστι; Συμβολον της οικουμενης απασης το
πραγμα γινεται. Ὁ ανθρωπος ακροβυστος ην, και ουδεν κοινον ειχε προς Ἰουδαιους.
Ἐπει ουν εμελλον αυτου κατηγορειν απαντες ως παραβατου, και τουτο 60.173 πανυ
αυτοις προσιστατο, αναγκαιως οικονομειται ειπειν, Ουδεποτε εφαγον· ουχι αυτος
δεδοικως, μη γενοιτο, αλλ' υπο του Πνευματος, ως εφην, οικονομουμενος, ιν' εχηι
απολογιαν προς τους εγκαλουντας, οτι και αντειπεν· πανυ γαρ αυτοις εμελε του τον
νομον φυλαττεσθαι. Εις εθνη επεμπετο. Ἵνα ουν μη και ουτοι αυτου κατηγορωσιν,
ως εφθην ειπων, ταυτα οικονομειται· η και ινα μη δοξηι φαντασια τις ειναι, ειπε,
Μηδαμως, Κυριε, οτι ουδεποτε εφαγον κοινον η ακαθαρτον. Ἐγενετο δε φωνη προς
αυτον· α ο Θεος εκαθαρισε, συ μη κοινου. Τουτο δοκει μεν προς αυτον λεγεσθαι· το
δε παν προς Ἰουδαιους λεγεται. Ει γαρ ο διδασκαλος επιτιμαται, πολλωι μαλλον
ουτοι. Ἡ ουν σινδων, τουτο εστιν η γη· τα δε εν αυτηι θηρια, οι εξ εθνων· το δε,
Θυσον και φαγε, οτι κακεινοις δει προσιεναι· το δε τριτον τουτο γενεσθαι, το
βαπτισμα δηλοι. Μηδαμως, Κυριε, ουδεποτε εφαγον κοινον η ακαθαρτον. Και δια τι,
φησιν, αντειπεν; Ἵνα μη τις ειπηι, οτι επειραζεν ο Θεος αυτον, ωσπερ επι του
Ἀβρααμ, οτε εκελευετο τον υιον θυσιαν ανενεγκειν· ως επι του Φιλιππου, οτε,
Ποσους αρτους εχετε; υπο του Χριστου ηρωτηθη· ουχ ινα μαθηι, αλλα πειραζων
αυτον. Και μην εν τωι νομωι περι καθαρων και ακαθαρτων διεστειλατο Μωυσης των
τε εν γηι των τε εν θαλασσηι· και ομως ουδε ουτως ᾔδει. Ὡς δε εν εαυτωι διηπορει ο
Πετρος, τι αν ειη το οραμα, ο ειδε, και ιδου οι ανδρες οι απεσταλμενοι απο του
Κορνηλιου, διερωτησαντες την οικιαν του Σιμωνος, επεστησαν επι τον πυλωνα, και
φωνησαντες, επυνθανοντο, ει Σιμων ο επικαλουμενος Πετρος ενθαδε ξενιζεται.
Θαμβουμενωι καθ' εαυτον και διαπορουντι τωι Πετρωι, ερχονται οι ανδρες ευκαιρως
την αποριαν λυοντες· επει και τον Ἰωσηφ προτερον ειασε θορυβηθηναι, και τοτε τον
αρχαγγελον πεμπει. Ευκολως γαρ η ψυχη δεχεται την λυσιν, προτερον εν αποριαι
γενομενη. Ουτε ουν επι πολυ γινεται αυτωι τα της αποριας, ουτε προ τουτου, αλλα
περι τον καιρον του αριστου. Του δε Πετρου διενθυμουμενου περι του οραματος,
ειπεν αυτωι το Πνευμα· Ἰδου ανδρες ζητουσι σε. Ἀλλα αναστας, καταβηθι και
πορευου συν αυτοις, μηδεν διακρινομενος, διοτι εγω απεσταλκα αυτους. Και παλιν
τουτο απολογια Πετρου προς τους μαθητας, ινα μαθωσιν, οτι και διεκριθη, και
 
 

126

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαιδευθη μηδεν διακρινεσθαι. Ὅτι εγω, φησιν, αυτους απεσταλκα. Ὅρα οση του
Πνευματος η εξουσια. Ὃ δε ποιει ο Θεος, τουτο λεγεται το Πνευμα ποιειν. Ὁ μεν ουν
αγγελος ουχ ουτως· αλλα πρωτον ειπων, Αι ευχαι σου και αι ελεημοσυναι σου, τοτε
φησιν, Ἀποστειλον, ινα δειξηι, οτι εκειθεν απεσταλται· το δε Πνευμα, επει Κυριον,
Ἐγω αυτους απεσταλκα. Καταβας δε ο Πετρος προς τους ανδρας, ειπεν· Ἰδου εγω
ειμι, ον ζητειτε. Τις η αιτια δι' ην παρεστε; Οι δε ειπον· Κορνηλιος ο εκατονταρχης,
ανηρ δικαιος και φοβουμενος τον Θεον, μαρτυρουμενος τε υπο ολου του εθνους των
Ἰουδαιων, εχρηματισθη υπο αγγελου αγιου μεταπεμψασθαι σε εις τον οικον αυτου,
και ακουσαι ρηματα παρα σου. Λεγουσι τα εγκωμια, ωστε πεισαι, οτι και αγγελος
ωφθη αυτωι. Εισκαλεσαμενος ουν αυτους εξενισεν. Ὁραις, ποθεν η αρχη γινεται των
εθνων; Ἀπο ανδρος ευσεβους, αξιου φανεντος απο των εργων. Ει γαρ και τουτο
γεγονε, και ομως σκανδαλιζονται, ει μη τουτο ην, τι ουκ αν ειπον Ἰουδαιοι;
Εισκαλεσαμενος ουν, φησιν, αυτους εξε 60.174 νισε. Θεα ποση ασφαλεια. Ὥστε μηδεν
αυτους παθειν δεινον, εισκαλειται, και μετα παῤρησιας λοιπον συνδιαιταται. Τηι δε
επαυριον αναστας ο Πετρος, εξηλθε συν αυτοις, και τινες των αδελφων των απο
Ἰοππης συνηλθον αυτωι, και τηι επαυριον εισηλθον εις την Καισαρειαν. Ἐπισημος ην
ο ανηρ, ως εν επισημωι πολει τυγχανων. ∆ιο και επ' αυτωι παντα ομου οικονομειται,
και απο της Ἰουδαιας αρχην λαμβανει το πραγμα· οιον το μη υπνουντι οφθηναι, αλλ'
εγρηγοροτι, το εν ημεραι· περι ενατην γαρ ωραν· ουτως εαυτωι προσειχεν. Ἀλλ'
ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Και ειπεν ο αγγελος· Αι ευχαι σου και αι ελεημοσυναι
σου ανεβησαν εις μνημοσυνον ενωπιον του Θεου. Ἐντευθεν δηλον, οτι δια φωνης
εκαλεσεν ο αγγελος, και ουτως ειδεν αυτον· ως ει μη εκαλεσεν, ουδ' αν ειδεν· ουτω
συντεταμενος ην απο του πραγματος, εν ωι ην. Και μεταπεμψαι Σιμωνα τον
επικαλουμενον Πετρον. Τεως, οτι επι χρηστοις αυτον μετακαλεσεται, εδηλωσε·
ποιοις δε χρηστοις, ουκ ετι. Ουτως ουδε Πετρος λεγει το παν· αλλα πανταχου εκ
μερους τα διηγηματα, ωστε διεγειρειν τους ακουοντας. Ουτω και Φιλιππον καλει
μονον εις την ερημον. Ἀνεβη δε Πετρος επι το δωμα προσευξασθαι περι ωραν εκτην,
και επεσεν επ' αυτον εκστασις, και θεωρει σκευος τι ως οθονην. Σκοπει, οτι ουδε η
πεινα ηναγκασεν αυτον προσδραμειν τηι σινδονι. Ἵνα δε μη εν πλειονι αποριαι ο
Πετρος ηι, ακουει λεγουσης φωνης· Ἀναστας, Πετρε, θυσον και φαγε. Ἴσως επι
γονατα κειμενος ειδε την οπτασιαν· εμοι δε δοκει δια το κηρυγμα ταυτην εωρακεναι.
Ὅτι δε και θειον ην το γινομενον, δηλον εκ τε του ανωθεν ιδειν καταβαινον, εκ τε
του εν εκστασει γενεσθαι. Το δε και φωνην εκειθεν ενεχθηναι, και το τρις τουτο
γενεσθαι, και το ουρανον ανεωιχθηναι, και το εκειθεν ηκειν, και το εκει
αναρπασθηναι παλιν, μεγα δειγμα του θειον ειναι το πραγμα. γʹ. ∆ια τι δε τουτο
γινεται; ∆ια τους μετα ταυτα, οις μελλει εξηγεισθαι· επει αυτος ηδη ακουσας ην, οτι
Εις οδον εθνων μη απελθητε. Και μη θαυμασηις. Ει γαρ περιτομης εδεηθη και θυσιας
Παυλος, πολλωι μαλλον τοτε εν αρχηι του κηρυγματος ασθενεστερων οντων αυτων,
τουτων εδει. Και ιδου οι ανδρες, φησι, οι απεσταλμενοι απο του Κορνηλιου
επεστησαν επι τον πυλωνα· και φωνησαντες επυνθανοντο, ει Σιμων ο
επικαλουμενος Πετρος ενθαδε ξενιζεται. Ἅτε ως ευτελη οικιαν, κατωθεν
επυνθανοντο, ου τους γειτονας ηρωτων. Του δε Πετρου διενθυμουμενου, ειπεν αυτωι
το Πνευμα· Ἀναστας καταβηθι, και πορευου μηδεν διακρινομενος, διοτι εγω
απεσταλκα αυτους. Ὅρα· ουκ ειπε· ∆ια γαρ τουτο το οραμα σοι ωφθη· αλλ', Ἐγω
αυτους απεσταλκα· δεικνυς, οτι ουτω δει πειθεσθαι, ευθυνας ουκ απαιτουντα. Ἀρκει
γαρ προς πασαν πληροφοριαν το ακουσαι παρ' αυτου· Τοδε ποιησον, τοδε λαλησον,
και μηδεν πλεον ζητειν. Καταβας δε Πετρος ειπεν· Ἰδου εγω ειμι, ον ζητειτε. Τι
δηποτε ουκ ευθεως αυτους εδεξατο, αλλα πυνθανεται; Ειδε στρατιωτας οντας τους
επισταντας. ∆ιο ουχ απλως ερωται, αλλα προτερον ομολογησας αυτος ειναι, τοτε την
 
 

127

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αιτιαν πυνθανεται της αφιξεως, ινα μη νομισθηι δια τουτο πυνθανεσθαι, ως δη
θελων εαυτον κατακρυψαι. Και πυνθανεται, ινα, αν μεν ευθεως κατεπειγηι, και
συνεξελθηι· αν δε μη, ινα ξενισηι. Τινος δε ενεκεν εκεινοι λεγουσι, 60.175
Μεταπεμπεται σε εις τον οικον αυτου; Ὅτι τουτο αυτοις εκελευσε. Ταχα δε και ως
απολογουμενοι υπερ αυτου μονονουχι λεγουσι· Μηδεν καταγνωις· ουχ ως
καταφρονων επεμψεν, αλλ' εκελευσθη ουτως. Ὁ δε Κορνηλιος ην προσδοκων
αυτους, φησι, προσκαλεσαμενος τους συγγενεις αυτου, και τους αναγκαιους φιλους.
Εικοτως· ου γαρ δικαιον ην και τους συγγενεις και τους φιλους μη συνεπαγεσθαι·
αλλως δε και εκει παροντες μαλλον αυτου ηκουσαν αν. Ειδετε, ποση της
ελεημοσυνης η δυναμις, και εν τηι προτεραι διαλεξει και ενταυθα; Ἐκεινη θανατου
απηλλαξε του προσκαιρου, αυτη του αιωνιου· αυτη και θυρας ανεωιξεν ουρανου.
Ὅρα δε, πως περι πολλου γεγενηται το πιστευσαι Κορνηλιον, ως και αγγελον
πεμφθηναι, και Πνευμα ενεργησαι, και τον κορυφαιον μεταπεμφθηναι των
αποστολων, και οψιν φανηναι τοιαυτην, και μηδεν ολως ελλειφθηναι. Ποσοι ησαν
εκατονταρχοι, και χιλιαρχοι, και βασιλεις, και ουδεις τουτων επετυχεν ων ουτος;
Ἀκουσατε παντες, οσοι εν στρατειαις εστε, οσοι βασιλευσι παρεστηκατε. Ευσεβης ην,
φησι, και φοβουμενος τον Θεον· και το μειζον, οτι τοιουτος ην Μετα παντος του
οικου αυτου. Ουτως ην συγκεκροτημενος προς τουτο και διακειμενος, ως μη μονον
ευ τιθεσθαι τα οικεια, αλλα και επι της οικετειας το αυτο τουτο ποιειν. Ου γαρ ως
ημεις, οι, οπως μεν ημιν φοβεροι οι υπηρετουντες εσονται, παντα ποιουμεν, οπως δε
ευλαβεις, ουκετι. Ἀλλ' ουτος ουχ ουτως, αλλα μετα της οικιας απασης τον Θεον
εφοβειτο, ου μονον ωσπερ κοινος πατηρ παντων των μετ' αυτου ων, αλλα και των
υπ' αυτον στρατιωτων. Ἄκουε δε και τι φασιν ετερον· αναγκαιως γαρ προστεθειται
το, Μαρτυρουμενος υπο ολου του εθνους· ινα μηδεις ειπηι· Τι γαρ, ει ακροβυστος ην;
Και εκεινοι, φησι, μαρτυρουσιν αυτωι. Ἄρα ουδεν ελεημοσυνης ισον· μαλλον δε ουτω
μεγαλη του πραγματος η ισχυς, οταν εκ καθαρων προχεηται ταμειων, ως τα γε
προχεομενα εξ αδικων βορβορον εοικεν αφιεισηι πηγηι· τα δε εκ δικαιων κερδων,
καθαπερ ναμα διειδες τε και καθαρον εν παραδεισωι, ηδυ μεν ιδειν, ηδυ δε αψασθαι,
κουφον τε και ψυχρον εν μεσημβριαι διδομενον. Ουτως εστιν η ελεημοσυνη. Παρα
ταυτην την πηγην ουκ αιγειροι και πευκαι, ουδε κυπαρισσοι, αλλ' ετερα τουτων
πολλωι βελτιω φυτα ευμηκη εισι· φιλια Θεου, επαινος ανθρωπων, δοξα η εις Θεον,
ευνοια παρα παντων, αμαρτηματων αφανισμος, παῤρησια πολλη, χρηματων
υπεροψια, ελεημοσυνη, δι' ης της αγαπης το φυτον τρεφεται. Ουδεν γαρ ουτως
αγαπην τρεφειν ειωθεν, ως το ελεημονα ειναι τινα. Αυτη τους κλαδους εις υψος
αιρεσθαι ποιει· αυτη βελτιων η πηγη της εν τωι παραδεισωι, ουκ εις τεσσαρας αρχας
διαιρο[υ]μενη, αλλ' εις τον ουρανον αυτον αφικνουμενη· αυτη τικτει τον ποταμον
εκεινον τον αλλομενον εις ζωην αιωνιον· εις ταυτην θανατος εμπεσων, καθαπερ
σπινθηρ αναλισκεται απο της πηγης· ουτως, οπουπερ αν επισταξηι, μεγαλα εργαζεται
αγαθα. Αυτη του πυρος τον ποταμον σβεννυσιν ως σπινθηρα· αυτη τον σκωληκα
ουτως αποπνιγει, ως ουδεν. Ὁ ταυτην εχων, ου βρυχει τους οδοντας. Ἀπο του υδατος
ταυτης αν επισταξηι εις τα δεσμα, διαιρει αυτα· καν εις τας καμινους εμπεσηι, πασας
σβεννυσιν. δʹ. Ὥσπερ ουν η εν παραδεισωι πηγη ου νυν μεν προχεει ναματα, νυν δε
ξηραινεται (επει ουκ αν ειη λοιπον πηγη), αλλ' αει αναβλυζει· ουτω και η ημετερα
60.176 αει δαψιλεστερον προχειτω το ναμα προς τους μαλιστα επιδεομενους ελεους,
ινα μενηι πηγη. Τουτο ιλαρον ποιει τον λαμβανοντα· τουτο ελεημοσυνη, μη σφοδρον
μονον προχεισθαι το ναμα, αλλα και διηνεκες. Ει βουλει, ωσπερ εκ πηγων σοι
επομβρειν του Θεου τον ελεον, και συ πηγην εχε. Ουδεν ταυτης ισον. Ἂν συ ταυτης
της πηγης ανοιξηις τα στοματα, της πηγης του Θεου τοιαυτα εσται τα στοματα, ωστε
πασαν αβυσσον νικησαι. Ἀφορμην ζητει μονον παρ' ημων λαβειν ο Θεος, και
 
 

128

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προχειται εκ των ταμειων αυτου τα αγαθα. Ὅταν αναλισκηι, οταν δαπαναι, τοτε
πλουτει, τοτε ευπορει. Μεγα εκεινης το στομα της πηγης· καθαρον το αυτης ναμα και
διειδες. Ἂν μη ταυτην αποφραξηις, ουδε εκεινην. Μηδεν ακαρπον στηκετω παρ'
αυτην δενδρον, ινα μη την νοτιδα αυτης καταναλωσηι. Ἔχεις χρηματα; Μη φυτευε
αιγειρους εκει· τοιουτον γαρ η τρυφη· πολλα αναλισκει, και ουδεν δεικνυσιν εν
εαυτηι, αλλα απολλυσι τον καρπον. Μη φυτευσηις πευκην, μη πιτυν, μηδε αλλο τι
των τοιουτων των αναλισκοντων μεν, ουδαμου δε χρησιμων· τοιουτο γαρ η των
ιματιων τρυφη, ιδειν μονον καλον, ουδαμου δε χρησιμον. Ἀναδενδραδων
πληρωσον· παντα τα καρπιμα φυτευσον εν ταις των πενητων χερσιν, απερ αν θεληις.
Ουδεν ταυτης λιπαρωτερον της γης· καιτοι μικρον εστι το διαστημα της χειρος, αλλ'
ομως προς αυτον φθανει τον ουρανον το φυτευομενον δενδρον, και βεβαιον εστηκε.
Τουτο εστι φυτευσαι. Το μεν γαρ φυτευομενον εν τηι γηι, καν μη νυν, μετα εκατον
ετη απολειται. Τι φυτευεις δενδρα, ων ουκ απολαυσηι, αλλα πριν η απολαυσεις, ο
θανατος επελθων προαρπαζει σε; Τουτο το δενδρον, οταν αποθανηις, τοτε σοι διδωσι
τον καρπον. Ει φυτευεις, μη εν τηι της γαστριμαργιας φυτευσηις κοιλιαι, ινα μη εις
αφεδρωνα ο καρπος εκβηι· αλλα φυτευσον εν τεθλιμμενηι νηδυι, ινα πηδησηι προς
τον ουρανον ο καρπος. Ἀναπαυσον την στενοχωρουμενην ψυχην την του πενητος,
ινα μη την ευρυχωρον θλιψηις την σην. Ουχ οραις, οτι τα ποτιζομενα των δενδρων
αμετρως, απο της ριζης σηπεται· τα δε μετα συμμετριας, αυξεται; Ουτω δη και συ μη
την σαυτου ποτισηις αμετρως γαστερα, ινα μη σαπηι η ριζα του δενδρου· ποτισον την
διψωσαν, ινα καρπον ενεγκηι. Τα συμμετρως ποτιζομενα ου σηπει ο ηλιος, τα δε
αμετρως, σηπει· τοιαυτη γαρ η του ηλιου φυσις. Πανταχου η αμετρια κακον· διο
περικοψωμεν αυτην, ινα και ημεις τυχωμεν ων αιτουμεν. Ἐν τοις υψηλοτατοις
χωριοις αι πηγαι λεγονται τικτεσθαι. Ουκουν γενωμεθα υψηλοι και ημεις την
ψυχην, και ταχεως η ελεημοσυνη ρευσει· ου γαρ εστι την υψηλην ψυχην μη και
ελεημονα ειναι, και την ελεημονα μη και υψηλην. Ὁ γουν χρηματων υπερορων, της
ριζης ανωτερος εστι των κακων. Αι πηγαι εν ερημιαις εισιν ως τα πολλα· και ημεις
την ψυχην της πολυοχλιας εξαγαγωμεν, και πηγασει παρ' ημιν η ελεημοσυνη. Αι
πηγαι, οσωι αν καθαιρωνται, αφθονωτεραι γινονται· ουτω δη και ημεις, οσωι αν
αναλωσωμεν, τοσουτωι βλαστανει τα καλα. Ὁ πηγην εχων, ου δεδοικεν· αν τοινυν
και ημεις εχωμεν την ελεημοσυνην πηγην, ου φοβηθησομεθα. Και γαρ προς ποτον,
προς αρδειαν, προς οικοδομην, προς παντα ημιν χρησιμος αυτη η πηγη. Ουδεν του
ποματος τουτου βελτιον· ουκ οιδεν αυτη μεθην εργασασθαι· βελτιον τοιαυτην εχειν
πηγην, η χρυσου πηγας επιῤρειν. Πασης χρυσιτιδος γης βελτιων η τουτον φερουσα
τον χρυσον ψυχη. Ου γαρ εις ταυτα τα βασιλεια, αλλα τα ανω ημιν συνεκχωρει. Ὁ
χρυσος, κοσμος γινεται τηι Ἐκκλησιαι του Θεου· απο τουτου του χρυσου η μαχαιρα
60.177 κατασκευαζεται του Πνευματος, η μαχαιρα δι' ης ο δρακων αποτεμνεται. Ἀπο
ταυτης της πηγης οι λιθοι προερχονται οι τιμιοι, οι περι την κεφαλην του βασιλεως.
Μη δη αμελωμεν τοσουτου πλουτου, αλλ' εισφερωμεν 60.178 την ελεημοσυνην μετα
δαψιλειας, ινα της παρα του Θεου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και οικτιρμοις
του μονογενους αυτου Υιου, ωι πασα δοξα, τιμη και κρατος, αμα τωι αγιωι Πνευματι,
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.177 ΟΜΙΛΙΑ ΚΓʹ. Τηι δε επαυριον αναστας, φησιν, ο Πετρος, ηλθε συν
αυτοις· και τινες των αδελφων των απο Ἰοππης συνηλθον εις την
Καισαρειαν. Ὁ δε Κορνηλιος ην προσδοκων αυτους, συγκαλεσαμενος
τους συγγενεις αυτου και τους αναγκαιους φιλους.
 
 

129

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αʹ. Μετα το ξενισαι τους ανδρας, εξερχεται συν αυτοις· καλως. Προτερον
φιλοφρονειται ατε απο καματου οντας αυτους, και οικειοι εαυτωι, ειτα λοιπον και
συνεξεισι. Τηι δε επαυριον, φησιν, αναστας ο Πετρος, ηλθε συν αυτοις, και τινες των
αδελφων. Ου μονος, αλλα και αλλοι ερχονται μετ' αυτου· και τουτο οικονομικως,
ωστε ειναι μαρτυρας μετα ταυτα, οταν απολογεισθαι δεοι Πετρον. Ὁ δε Κορνηλιος
ην προσδοκων αυτους, συγκαλεσαμενος τους συγγενεις αυτου και τους αναγκαιους
φιλους. Τουτο φιλου, τουτο θεοσεβους, εν τοις τοιουτοις αγαθοις προ παντων
ποιεισθαι κοινωνους τους αναγκαιους φιλους. Εικοτως τουτους συγκαλει, οις
εθαῤρει αει περι τοιουτων διασκεπτομενος μαλιστα, α περιττον τεως ην προς αλλους
εξενεγκειν. Ἐμοι δε και φιλοι και συγγενεις παρ' αυτου δοκουσιν εῤρυθμισθαι. Ὡς δε
εγενετο του συνελθειν τον Πετρον, συναντησας αυτωι ο Κορνηλιος, πεσων επι τους
ποδας προσεκυνησεν. Ὁ δε Πετρος ηγειρεν αυτον, λεγων· Ἀναστηθι· και γαρ εγω
ανθρωπος ειμι. Τουτο ποιει, το ταπεινον αυτου δεικνυς, και παιδευων τους αλλους,
και τωι Θεωι ευχαριστων, και δηλων ως, ει και εκελευσθη, ομως οικοθεν πολλην ειχε
την ευλαβειαν. Τι ουν ο Πετρος; Ἀναστηθι· και γαρ εγω ανθρωπος ειμι. Ὁραις, πως
προ των αλλων τουτο αυτους παιδευουσι, μηδεν μεγα περι εαυτων φανταζεσθαι; Και
συνομιλων αυτωι, εισηλθε· και ευρισκει συνεληλυθοτας πολλους, εφη τε προς
αυτους· Ὑμεις επιστασθε, ως αθεμιτον εστιν ανδρι Ἰουδαιωι κολλασθαι η
προσερχεσθαι αλλοφυλωι. Ὅρα, ευθεως περι της του Θεου φιλανθρωπιας διαλεγεται,
και δεικνυσιν, οτι μεγαλα αυτοις εχαρισατο αγαθα. Ου μονον δε τουτο θαυμαζειν
ενταυθα ενι, οτι τοιαυτα διαλεγεται· αλλ' οτι πως ομου και μεγαλα φθεγγεται, και
μετριαζει. Ου γαρ ειπεν· Ἄνθρωποι μηδενι καταξιουντες κολλασθαι, ηλθομεν προς
υμας· αλλα τι; Ὑμεις επιστασθε (ο Θεος τουτο εκελευσε, φησι), παρανομον ειναι
κολλασθαι η προσερχεσθαι αλλοφυλωι. Ειτα ινα μη επ' αυτωι την χαριν θηι, επαγει·
Και εμοι ο Θεος εδειξε μηδενα κοινον η ακαθαρτον λεγειν ανθρωπον. Τουτο
προστιθησιν, ινα μη δοξηι κολακευειν αυτον. ∆ιο και αναντιῤρητως ηλθον
μεταπεμφθεις. Ἵνα μη νομισωσιν, οτι, ει και παρανομια ην το πραγμα, επειδη αρχων
ην, δια τουτο επηκουσεν, αλλα το παν τωι Θεωι λογισωνται, ου μονον ου κολλασθαι,
αλλ' ουδε προσερχεσθαι εξον, φησιν. Πυνθανομαι ουν τινι λογωι μετεπεμψασθε με.
Ουκ αγνοων πυνθανεται· ᾔδει γαρ το παν ο Πετρος απο του οραματος· ηκουσε δε και
παρα των στρατιωτων· αλλα βουλεται πρωτον αυτους ομολογησαι, και υπευθυνους
ποιησαι τηι πιστει. Τι ουν ο Κορνηλιος; Ουκ ειπεν· Ου γαρ ειπον σοι οι στρατιω 60.178
ται; αλλ' ορα, πως πραως και ταπεινως· Ἀπο τεταρτης ημερας μεχρι ταυτης της ωρας
ημην νηστευων, και την ενατην ωραν προσευχομενος εν τωι οικωι μου· και ιδου ανηρ
εστη ενωπιον μου εν εσθητι λαμπραι, και φησι· Κορνηλιε, εισηκουσθη σου η
προσευχη, και αι ελεημοσυναι σου ανεβησαν εις μνημοσυνον ενωπιον του Θεου. Και
την ενατην ωραν, φησι, προσευχομενος. Τι εστι τουτο; Ἐμοι δοκει και καιρους
ωρικεναι εαυτωι βιου ακριβεστερου, και εν τισιν ημεραις. ∆ια γαρ τουτο ειπεν· Ἀπο
τεταρτης ημερας. Ὅρα ποσον εστιν ευχη. Ὅτε επεδωκεν εις ευλαβειαν, τοτε φαινεται
αυτωι ο αγγελος. Αυτη μια ημερα· και ην απηλθον οι πεμφθεντες, μια· και ην ηλθον,
παλιν μια· και τηι τεταρτηι εφανη, ως ειναι δευτεραν μεθ' ην προσηυξατο. Και ιδου
ανηρ εστη ενωπιον μου εν εσθητι λαμπραι. Ου λεγει αγγελον, ουτως εστιν ατυφος.
Και φησι· Κορνηλιε, εισηκουσθη σου η προσευχη, και αι ελεημοσυναι σου
εμνησθησαν ενωπιον του Θεου. Πεμψον ουν εις Ἰοππην, και μετακαλεσαι Σιμωνα, ος
επικαλειται Πετρος· ουτος ξενιζεται εν οικιαι Σιμωνος βυρσεως παρα θαλασσαν· ος
παραγενομενος λαλησει σοι. Ἐξ αυτης ουν επεμψα προς σε· συ τε καλως εποιησας
παραγενομενος, Νυν ουν παντες ημεις ενωπιον του Θεου παρεσμεν, ακουσαι παντα
τα προστεταγμενα σοι υπο του Θεου. ∆ια τουτο ειπε· Τινι λογωι μετεπεμψασθε με; ινα
ταυτα ουτως ειπηι τα ρηματα. Ἀνοιξας δε Πετρος το στομα ειπεν· Ἐπ' αληθειας
 
 

130

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καταλαμβανομαι, οτι ουκ εστι προσωποληπτης ο Θεος, αλλ' εν παντι εθνει ο
φοβουμενος αυτον και εργαζομενος δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστι. Τουτεστιν, αν τε
ακροβυστος εστιν αν τε εμπεριτομος. Τουτο και Παυλος δηλων, Ου γαρ εστι
προσωποληψια παρα τωι Θεωι, λεγει. Νυν ουν παρεσμεν παντες ημεις, φησιν,
ενωπιον του Θεου. Ὅρα, οση η πιστις, οση η ευλαβεια. Ἤδει, οτι ουδεν ανθρωπινον
ειπεν ο Πετρος, Ὁ Θεος εδειξε μοι, ειπων. ∆ιο και το, Παρεσμεν, ακουσαι παντα τα
προστεταγμενα σοι υπο του Θεου, λεγει. Τι ουν; αρα δεκτος αυτωι εστι ο εν Περσιδι;
Ἂν ηι αξιος, ταυτηι δεκτος εσται τωι καταξιωθηναι της πιστεως. Ἐντευθεν και τον εξ
Αιθιοπιας ευνουχον ου περιειδε. Και τι, φησιν, αν ειποις περι των θεοσεβων και
περιοφθεντων; Ἄπαγε· ουδεις περιοραται θεοσεβης. Ου γαρ εστιν, ουκ εστι
περιοφθηναι τινα των τοιουτων ποτε. Ἐν παντι εθνει, φησι, ο φοβουμενος τον Θεον
και εργαζομενος δικαιοσυνην. ∆ικαιοσυνην, την πασαν αρετην καλει. βʹ. Ὁραις, πως
καταστελλει αυτου το φρονημα τωι ειπειν· Ἐν παντι εθνει ο φοβουμενος τον Θεον,
δεκτος αυτωι εστιν; ωσει ελεγεν· Ουδενα απωθειται, παντας προσιεται τους
πιστευοντας. Ειτα, ινα μη δοξωσιν εν ταξει απεῤριμμενων ειναι, επαγει· Τον Λογον,
ον απεστειλε τοις υιοις Ἰσραηλ ευαγγελιζομενος ειρηνην δια Ἰησου Χριστου· ουτος
εστι παντων Κυριος. Ταυτα λεγει δια τους παροντας, ινα και εκεινους πεισηι. ∆ια
τουτο παρασκευαζει και τον Κορνηλιον ειπειν. Τον Λογον, φησιν, ον απεστειλε τοις
υιοις Ἰσραηλ. 60.179 Ὅρα, τουτοις διδωσι τεως το εξαιρετον. Ειτα και αυτους
μαρτυρας επαγεται, λεγων· Ὑμεις οιδατε το γενομενον ρημα καθ' ολης της
Ἰουδαιας, αρξαμενον απο της Γαλιλαιας, μετα το βαπτισμα ο εκηρυξεν Ἰωαννης. Ὅτι
ουτως εχει, τουτο και απο του εξης βεβαιοι· Ἰησουν τον απο Ναζαρεθ, ως εχρισεν
αυτον ο Θεος εν Πνευματι αγιωι και δυναμει. Ουκ ειπεν· Ἴστε Ἰησουν· ουδε γαρ
ᾔδεσαν· αλλα τα υπ' αυτου ειργασμενα διεξεισιν· Ὃς διηλθεν ευεργετων και
ιωμενος παντας τους καταδυναστευομενους υπο του διαβολου. Ἐντευθεν δεικνυσι
πολλας πηρωσεις διαβολικας και διαστροφην σωματος υπ' εκεινου γενομενας. Ὅτι ο
Θεος ην μετ' αυτου. Παλιν ταπεινα φθεγγεται, ουχ απλως, οιμαι, αλλα δια το
ανθρωπινον. Και ημεις μαρτυρες παντων ων εποιησεν εν τε τηι χωραι των Ἰουδαιων
και εν Ἱερουσαλημ. Και υμεις, φησι, και ημεις. Ὃν και ανειλον κρεμασαντες επι
ξυλου. Ἐνταυθα το παθος κηρυττει. Τουτον ο Θεος ηγειρε τηι τριτηι ημεραι, και
εδωκεν αυτον εμφανη γενεσθαι, ου παντι τωι λαωι, αλλα μαρτυσι τοις
προκεχειροτονημενοις υπο του Θεου ημιν, οιτινες συνεφαγομεν και συνεπιομεν
αυτωι, μετα το αναστηναι αυτον εκ νεκρων. Τουτο τεκμηριον της αναστασεως
μεγιστον. Και παρηγγειλεν ημιν κηρυξαι τωι λαωι και διαμαρτυρασθαι, οτι αυτος
εστιν ο ωρισμενος υπο του Θεου κριτης ζωντων και νεκρων. Μεγα και τουτο προς το
δειξαι αξιοπιστους. Ὁ δε και μαρτυριαν επαγει, λεγων· Τουτωι παντες οι προφηται
μαρτυρουσιν, αφεσιν αμαρτιων λαβειν δια του ονοματος αυτου παντα τον
πιστευοντα εις αυτον. Τουτο του μελλοντος εσεσθαι μετα ταυτα προαναφωνησις· ην
δη και βεβαιων, τους προφητας ευκαιρως μαρτυρας παραγει. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
κατα τον Κορνηλιον. Ἀπεστειλε, φησιν, εις Ἰοππην μετακαλεσασθαι τον Πετρον.
Ἐπιστευσε, οτι παντως ηξει· διο και αποστελλει. Και συνομιλων αυτωι, φησιν,
εισηλθε. Τι αρα ομιλων; Ταυτα, οιμαι, φθεγγομενος, απερ εμπροσθεν ειρηται. Και
πεσων επι τους ποδας προσεκυνησεν. Ὅρα κολακειας απηλλαγμενον τον λογον
πανταχου, και ταπεινοτητος γεμοντα. Ἐντευθεν αξιος δεικνυται και εκεινος ο
ευνουχος. Ἐκελευσε γαρ τωι Φιλιππωι αναβηναι και καθισαι επι το οχημα· καιτοι ουκ
ειδως, οστις εστιν, η απο της απαγγελιας μονον της του προφητου. Ουτος δε και
επεσεν επι τους ποδας. Ειδες ηθος ατυφον; Συ δε μοι σκοπει, πως δεικνυσι Πετρος
θειαν αυτου την παρουσιαν, τωι λεγειν· Ὑμεις επιστασθε ως αθεμιτον εστι. Και δια τι
μη ειπε την σινδονα ευθεως; Ὅτι ακενοδοξος ην σφοδρα. Ὅτι μεν γαρ απεσταλται
 
 

131

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο Θεου, λεγει· το δε πως, ουκ ετι· αλλ' οτε αναγκη γεγονεν, οτε και ειπεν· Ὑμεις
επιστασθε ως αθεμιτον εστιν Ἰουδαιωι κολλασθαι η προσερχεσθαι αλλοφυλωι· ουτως
ην ποῤρω κενοδοξιας. Ὑμεις επιστασθε. Τουτο λεγων και την εκεινων κατεγγυαται
γνωμην. Τι δαι Κορνηλιος; Παρεσμεν, φησιν, ενωπιον του Θεου, ακουσαι παντα τα
προστεταγμενα σοι υπο του Θεου. Ουκ ειπεν, Ἐνωπιον ανθρωπου, αλλα, Του Θεου,
δεικνυς, οτι ουτω δει προσεχειν τοις του Θεου δουλοις. Ειδετε διανοιαν
διεγηγερμενην; ειδετε πως αξιος ην παντων τουτων; Ἀνοιξας δε, φησι, Πετρος το
στομα ειπεν· Ἐπ' αληθειας καταλαμβανομαι, οτι ουκ εστι προσωποληπτης ο Θεος.
Τουτο και προς τους παροντας Ἰουδαιους απολογουμενος ελεγε. Μελλων γαρ προς
αυτους μεταχειριζειν τον λογον, ωσπερ απολογιαν προτερον τιθησι. Τι ουν; προ
τουτου 60.180 προσωποληπτης ην; Μη γενοιτο· επει και προ τουτου ουτως ην. Πας ο
φοβουμενος και εργαζομενος, φησι, δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστι. Τουτο και
Παυλος γραφων λεγει· Ὅταν γαρ εθνη τα μη νομον εχοντα, φυσει τα του νομου
ποιηι. Και δογμα εισαγει και πολιτειαν. Ει γαρ μαγους ου περιειδεν, ουδε Αιθιοπα,
ουδε ληιστην, ουδε πορνην· πολλωι μαλλον τους εργαζομενους δικαιοσυνην και
βουλομενους παντως ου περιοψεται. Τι ουν, οτι εισιν επιεικεις και ημεροι ανθρωποι,
και πιστευσαι ου βουλονται; Ἰδου συ την αιτιαν ειπες, οτι ου βουλονται. Ἄλλως δε
επιεικη ενταυθα, ου τον πραον λεγει, αλλα τον δικαιοσυνην εργαζομενον· τουτεστι,
τον εν πασιν ευαρεστον, ος τοτε τοιουτος εστιν, οταν εχηι του Θεου τον φοβον ως
χρη. Τον δε τοιουτον ο Θεος οιδε μονος. Ὅρα πως ην ουτος δεκτος· αμα ηκουσε, και
επεισθη. Και νυν. ει αγγελος ηλθε, φησιν, επεισθη αν εκαστος, οστις αν ην. Ἀλλα
πολλωι τα νυν σημεια εκεινων εστι μειζονα, και ομως απιστουσι πολλοι. Ειτα
αρχεται της διδασκαλιας, και τηρει την ευγενειαν τοις Ἰουδαιοις. Τον Λογον, φησιν,
ον απεστειλε τοις υιοις Ἰσραηλ ευαγγελιζομενον ειρηνην· ουτος εστι Κυριος
παντων. Πρωτον περι της κυριοτητος αυτου διαλεγεται, και σφοδρα υψηλως, ως
ενην, επειδη και προς ψυχην ειχεν υψηλην ηδη γενομενην και παντα θερμως
δεχομενην τα υπ' αυτου παρεγγυωμενα· ειτα κατασκευαζων πως Κυριος απαντων,
επαγει και λεγει· Ὃν απεστειλεν ευαγγελιζομενον· τουτεστιν επ' αγαθοις καλουντα,
ου κρισιν επαγοντα. γʹ. Ἐντευθεν δεικνυσιν, οτι ουτος απο Θεου Ἰουδαιοις πρωτον
απεσταλται. Ειτα αφ' ων κατωρθωσε καθ' ολης της Ἰουδαιας τουτο συναποδεικνυσι,
και λεγει· Ὑμεις οιδατε το γενομενον ρημα καθ' ολης της Ἰουδαιας· και το
θαυμαστον, αρξαμενον απο της Γαλιλαιας, μετα το βαπτισμα ο εκηρυξεν Ἰωαννης.
Προτερον ειπεν αυτου το κατορθωμα, και τοτε θαῤρει περι της αυτου πατριδος
ειπειν· Ἰησουν τον απο Ναζαρεθ. Ουτως ᾔδει, οτι σκανδαλον η πατρις. Ὡς εχρισεν
αυτον ο Θεος Πνευματι αγιωι και δυναμει. Παλιν κατασκευη. Ἵνα γαρ μη τις ειπηι, Και
ποθεν τουτο δηλον; επαγει λεγων· Ὃς διηλθεν ευεργετων και ιωμενος παντας τους
καταδυναστευομενους υπο του διαβολου. Ειτα μετα των αγαθων ων εποιησε,
δεικνυσι και την δυναμιν, οτι πολλη· οταν γαρ του διαβολου περιγινηται, πολλη τις
εστι και μεγαλη. Και η αιτια, Ὅτι ο Θεος ην μετ' αυτου, φησιν. ∆ια τουτο και
Ἰουδαιοι ουτως ελεγον· Οιδαμεν, οτι απο του Θεου εληλυθας διδασκαλος· ουδεις γαρ
ταυτα τα σημεια δυναται ποιειν, αν μη ηι ο Θεος μετ' αυτου. Ειτα, οτε εδειξεν, οτι απο
Θεου απεσταλται, τοτε λεγει, οτι ανηιρεθη, ινα μη τι ατοπον φαντασθηις. Ὁραις
αυτους ουδαμου κρυπτοντας τον σταυρον, αλλα μετα των αλλων τιθεντας και τον
τροπον; Ὃν και ανειλον, φησι, κρεμασαντες επι ξυλου. Και εδωκεν αυτον εμφανη
γενεσθαι, ου παντι τωι λαωι, αλλα μαρτυσι τοις προκεχειροτονημενοις υπο του Θεου
ημιν. Καιτοι γε αυτος αυτους εξελεξατο, αλλα και τουτο ανατιθησι τωι Θεωι. Τοις
προκεχειροτονημενοις, φησιν. Ὅρα ποθεν την αναστασιν βεβαιουται· απο του
φαγειν. ∆ια τι δε μηδεν αναστας, εποιησε σημειον, αλλ' εφαγε και επιεν; Ὅτι και
αυτη η αναστασις καθ' εαυτην μεγα σημειον ην· ταυτης δε ουδεν ουτως εις αποδειξιν
 
 

132

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μειζον, ως το 60.181 φαγειν και πιειν. ∆ιαμαρτυρασθαι, φησιν. Ἐνταυθα και
φοβερως ειπεν, ινα μη εχωσιν εις αγνοιαν καταφυγειν. Και ουκ ειπεν, οτι Αυτος
εστιν ο Υιος του Θεου, αλλ' ο μαλιστα αυτους εφοβει, οτι Αυτος εστιν ο ωρισμενος
υπο Θεου κριτης ζωντων και νεκρων. Ειτα η κυρια κατασκευη η απο των προφητων·
μεγαλην γαρ ειχον δοξαν εκεινοι. Τουτωι παντες οι προφηται μαρτυρουσιν. Ὅτε τωι
φοβωι κατεσεισε, τοτε επαγει την συγχωρησιν, ου παρ' αυτου λεγομενην, αλλα παρα
των προφητων. Και το μεν φοβερον, παρ' αυτου· το ημερον δε, απο των προφητων.
Ὅσοι της αφεσεως ετυχετε ταυτης, οσοι της πιστεως κατηξιωθητε, μαθοντες της
δωρεας το μεγεθος, παρακαλω, σπουδασατε μη υβρισαι εις τον ευεργετην. Ἐτυχομεν
γαρ αφεσεως, ουχ ινα χειρους γενωμεθα, αλλ' ινα αμεινους πολλωι και βελτιους.
Μηδεις τοινυν ειπηι οτι ο Θεος ημιν αιτιος κακων, μη κολασας μηδε τιμωρησαμενος.
Ειπε γαρ μοι, αν αρχων λαβων φονεα αφηι, των μετα ταυτα φονων αυτος αιτιος ειναι
κρινεται; Ουδαμως. Και πως αυτοι ταις αθεοις γλωσσαις διδοντες υβριζεσθαι τον
Θεον δι' ων τολμωμεν, ου δεδοικαμεν ουδε φριττομεν; Τι γαρ ουκ ερουσι; τι δαι ου
φθεγξονται; Αυτος αυτοις επετρεψε, φησιν· εχρην γαρ αξιους οντας κολασαι, ου
τιμαιν, ουδε στεφανουν, ου των πρωτειων μεταδιδοναι, αλλα κολαζειν και
τιμωρεισθαι. Ὁ δε μηδεν τι τοιουτον αυτοις ποιων, αλλ' αντι τουτων και τιμων,
τοιουτους αυτους απεργαζεται. Μη, δεομαι και αντιβολω, μηδεις ταυτην περι ημων
αφηι την φωνην. Βελτιον κατορυγηναι μυριακις, η ταυτα τον Θεον ακουσαι δι' ημας.
Ειπον αυτωι και Ἰουδαιοι· Ὁ καταλυων τον ναον,και εν τρισιν ημεραις εγειρων
αυτον, σωσον σεαυτον· και παλιν, Ει Υιος ει του Θεου, καταβα απο του σταυρου.
Ἀλλα ταυτα εκεινων χαλεπωτερα. Ἵν' ουν μη εξηι δι' ημας πονηριας αυτον
διδασκαλον λεγεσθαι, μηδε αυτωι τουτωι τωι βλασφημεισθαι υποδικοι τηι κολασει
γενωμεθα (∆ι' υμας γαρ, φησι, το ονομα μου βλασφημειται εν τοις εθνεσι)· ταναντια
ποιησωμεν λεγεσθαι, αξιως του καλουντος πολιτευομενοι, και τωι της υιοθεσιας
προσιοντες βαπτισματι. Ὄντως γαρ μεγαλη του βαπτισματος η δυναμις· αλλους αντ'
αλλων ποιει τους μετασχοντας της δωρεας· ουκ αφιησιν ειναι ανθρωπους τους
ανθρωπους. Ποιησον τον Ἕλληνα πιστευσαι, οτι μεγαλη του Πνευματος η δυναμις,
οτι μετεπλασεν, οτι μετεῤρυθμισε. Τι τας εσχατας αναπνοας αναμενεις, ως δραπετης,
ως κακουργος, ως ουκ οφειλων τωι Θεωι ζησαι; τι ως προς απηνη τινα και ωμον εχων
∆εσποτην ουτω διακεισαι; τι ψυχροτερον, τι ταλαιπωροτερον των τοτε λαβοντων το
φωτισμα; Φιλον σε εποιησεν ο Θεος, και παντων ηξιωσε των αγαθων, ινα και αυτος
επιδειξηι τα του φιλου. Ειπε δη μοι, ει τα μεγαλα ηδικησας εις τινα και υβρισας, και
μυριοις αυτον ονειδεσι περιβαλων, εις τας χειρας ενεπεσες του υβρισθεντος, ο δε
αντι τουτων ετιμησε, και των αυτου μετεδωκεν απαντων, και εν τοις φιλοις εφ' ων
υβρισθη, επι τουτων σε εστεφανωσε, και εφησεν ως υιον εχειν γνησιον, ειτα ευθεως
απεθανεν· ουκ αν ζημιαν το πραγμα ενομισας; ουκ αν ειπες· Ἐβουλομην αυτον
ζωντα ειναι, ινα δυνηθω αποδουναι τας αμοιβας, ινα αμειψωμαι, ινα μη κακος φανω
περι τον ευεργετην; Ειτα επ' ανθρωπου μεν ουτως· επι δε του Θεου σπουδαζεις
απελθειν, ινα μη αμειψηι τον ευεργετην των τοσουτων δωρεων; Και μην τοτε
προσελθε, οτε αυτον 60.182 δυνασαι τοις ισοις αμειψασθαι. Τι φευγεις; Ναι, φησιν,
αλλ' ου δυναμαι φυλαξαι. Ουκουν τα αδυνατα επεταξεν ο Θεος; Ἀπο τουτου παντα
ανατετραπται, απο τουτου τα της οικουμενης διεφθαρται, οτι ουδεις ουδενι σκοπος
κατα Θεον ζηιν. Οι μεν ουν κατηχουμενοι τουτο σπουδαζοντες, ουδεμιαν ποιουνται
επιμελειαν ορθου βιου· οι δε ηδη φωτισθεντες, οι μεν επει παιδες οντες τουτο
ελαβον, οι δε εν αῤρωστιαι, και ανενεγκοντες, επειδη μη ειχον προθυμιαν τινα ζησαι
δια Θεον, ουδε ουτοι σπουδην τιθενται· οι δε εν υγειαι λαβοντες, ολιγην ταυτην και
αυτοι επιδεικνυνται, και προς το παρον διατεθεντες θερμοι, μετα ταυτα και ουτοι το
πυρ εσβεσαν. Μη γαρ ουκ ενι πραγμασι χρησθαι; μη γαρ της γυναικος σε διειργω;
 
 

133

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πορνειας σε απειργω. Μη γαρ της των χρηματων απολαυσεως; Πλεονεξιας και
αρπαγης. Μη γαρ αναγκαζω παντα κενωσαι; Ὀλιγα απο των ενοντων δουναι τοις
δεομενοις (Το υμων περισσευμα, φησιν, εις το εκεινων υστερημα)· και ουδε ουτω
πειθομεν. Μη γαρ νηστευειν βιαζομεν; Μεθυειν κωλυομεν και γαστριζεσθαι. Ταυτα
περιαιρουμεν, α ασχημοσυνην σοι φερει, α και προς της γεεννης εντευθεν ηδη
φευκτα και μισητα και αυτος ειναι συνομολογεις. Μη γαρ ηδεσθαι και χαιρειν; Ἀλλα
μη αισχρως, μηδε αναξιως. δʹ. Τι δεδοικας; τι φοβηι; τι τρεμεις; Ἔνθα γαμος, ενθα
χρηματων απολαυσις, ενθα τροφη συμμετρος, ποια αμαρτιας υποθεσις; Και μην οι
εξωθεν τα εναντια επιταττουσι, και ακουονται. Ου γαρ απο των ενοντων
απαιτουσιν, αλλα λεγουσιν, οτι τοσονδε δουναι δει· καν προβαλληι πενιαν, ουδε
ουτως αφιστανται. Ὁ δε Χριστος ουχ ουτως· αλλ' Ἀφ' ων εχεις δος, και εις την
πρωτην σε καταλεξω ταξιν. Παλιν εκεινοι, Ει βουλει, φησιν, ευδοκιμειν, καταλιπε
πατερα, μητερα, συγγενεις, οικειους, και προσεδρευε τοις βασιλειοις, κοπτομενος,
ταλαιπωρουμενος, δουλευων, σπωμενος, μυρια πασχων κακα· ο δε Χριστος ουχ
ουτως, αλλ', Ἔσο εν τηι οικιαι μετα της γυναικος, μετα των παιδων, και αυτα ταυτα
διαπλαττε και ρυθμιζε, τον απραγμονα βιον ζηιν και ακινδυνον. Ναι, φησιν, αλλ'
εκεινος χρηματα επαγγελλεται. Ἀλλ' ουτος βασιλειαν, μαλλον δε και χρηματα μετα
ταυτης· Ζητειτε γαρ, φησι, την βασιλειαν των ουρανων, και ταυτα παντα
προστεθησεται υμιν. Και εκεινος μεν ουδε εν προσθηκης μερει, ουτος δε και
προηγουμενως. Νεωτερος εγενομην, φησι· και γαρ εγηρασα· και ουκ ειδον δικαιον
εγκαταλελειμμενον, ουδε το σπερμα αυτου ζητουν αρτους. Ἀρξωμεθα τοινυν, της
αρετης θωμεν προοιμιον· επιλαβωμεθα αυτης μονον, και οψει οια τα αγαθα. Μη γαρ
απονητι εκεινα κατορθοις, οτι προς ταυτα μαλακιζηι; Ναι, φησιν, εκεινα απονητι,
ταυτα δε μετα πονου. Ἄπαγε· ουκ εστι τουτο, ουκ εστιν· αλλ' ει τι δει ταληθες ειπειν,
εκεινα μαλλον πονοις συνεζευκται και μετα πονου πλειονος κατορθουται, ταυτα δε,
αν εθελωμεν, ραιδιως. Μη δη αποπηδωμεν των θειων μυστηριων, παρακαλω· μη
τουτο ιδηις, οτι ο προ σου φωτισθεις, φαυλος γεγονε, και της ελπιδος εξεπεσε της
αυτου, και οκνηροτερος σαυτου γενηι· επει και εν τοις στρατιωταις ορωμεν τους μεν
ουκ εις δεον χρωμενους τηι στρατειαι, τους δε ευδοκιμουντας· και ου τοις ραιθυμοις
προσεχομεν, αλλα τουτους ζηλουμεν τους κατορθουντας. Προς τουτοις εννοησον,
οσοι μετα το φωτισμα αγγελοι αντι ανθρωπων 60.183 γεγονασι. Φοβηθητι το του
μελλοντος αδηλον. Ὡς κλεπτης εν νυκτι, ουτως ερχεται ο θανατος· ουδε απλως ως
κλεπτης, αλλα καθευδοντων ημων επιτιθεται, και ραιθυμουντας λαβων απεισι. ∆ια
τουτο αδηλον εποιησε το μελλον ο Θεος, ινα αει τωι της προσδοκιας αδηλωι εν αρετηι
διαγωμεν. Ἀλλα φιλανθρωπος εστι, φησι. Μεχρι ποτε το ψυχρον τουτο ρημα και
καταγελαστον λεγομεν; Ἐγω ουχ οτι φιλανθρωπος εστιν ο Θεος λεγω μονον και
παυομαι· αλλ' οτι ουδεν φιλανθρωποτερον αυτου, και οτι χρησιμως απαντα τα καθ'
ημας οικονομει. Ποσους οραις εν ηλικιαι πασηι ελεφαντι διαγοντας; ποσους απο
πρωτης ηλικιας τυφλωττοντας μεχρι γηρως, αλλους εν πηρωσει μετα ταυτα
γενομενους, αλλους εν πενιαι, αλλους εν δεσμοις, ετερους εν μεταλλοις, αλλους
ομου καταχωσθεντας, αλλους εν πολεμοις αναλωθεντας; Ταυτα ουκ εστι
φιλανθρωπιας; ειπε μοι· ταυτα ουκ εδυνατο κωλυσαι, ει ηθελησεν; αλλ' αφιησι. Ναι,
φησι. Συ δε ειπε μοι, δια τι οι εκ πρωτης ηλικιας τυφλοι; Ουκ ερω, εως αν υποσχηι
μοι, οτι φωτιζηι, οτι φωτισθεις βιοις ορθως. Ου θεμις σοι τα τοιαυτα επιλυεσθαι· ου
γαρ δη μεχρι τερψεως εστιν ο λογος. Καν γαρ τουτο λυσω, ετερον επεισερχεται
ζητημα· αβυσσος γαρ εστι ζητηματων η Γραφη. Ὥστε μη μονον εθιζετε εαυτους προς
το λυσιν ζητειν, αλλα και προς το μη ζητειν. Ἐπει ουδεποτε στησομεθα ζητουντες.
Ἰδου γαρ, αν τουτο λυσω, μυριας νιφαδας επιδεικνυω ζητηματων. Ὥστε
μανθανωμεν μαλλον τουτο ζητειν, η τα ζητηθεντα λυειν. Ουτε γαρ, εαν λυσωμεν,
 
 

134

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντως ελυσαμεν· αλλα κατα ανθρωπινον λογισμον οικεια των τοιουτων λυσις η
πιστις εστι, το ειδεναι, οτι παντα δικαιως και φιλανθρωπως ο Θεος και συμφεροντως
ποιει· οτι καταλαβειν αυτων τον λογον ουκ ενι. Μια λυσις αυτη, και ταυτης αμεινων
ετερα ουκ εστι. Τι γαρ, ειπε μοι, της λυσεως εργον; Παντως μηκετι ζητειν το λυθεν.
Καν τουτο πεισηις σαυτον, οτι προνοιαι Θεου τα παντα διοικειται, τα μεν
συγχωρουντος δι' ον οιδε λογον, τα δε ενεργουντος, απηλλαγης του ζητειν, και της
λυσεως το κερδος ελαβες. Ἀλλ' επανιωμεν εις το προ 60.184 κειμενον. Ἐπει ουν οραις
τοσουτους εν κολασεσι, ταυτα δε ο Θεος συγχωρει παντα, χρησαι τηι υγιειαι του
σωματος εις την υγιειαν της ψυχης. Ἀλλ' ερεις· Τι μοι χρεια πονων και ταλαιπωριας,
εξον απονητι παντα απολυσασθαι; Μαλιστα μεν ουδε δηλον τουτο εστι. Συμβαινει
γαρ ου μονον απονητι μη απολυσασθαι, αλλα και απελθειν παντα εχοντα. Πλην ει
και τουτο δηλον, ουδε ουτος ανεκτος ο λογος. Εις αγωνας ειλκυσεν· οπλα κειται
χρυσα. ∆εον λαβειν αυτα και μεταχειρισασθαι, συ δε βουλει αδοξως σωθηναι, και
μηδεν αγαθον εργασασθαι. Ειπε μοι, ει πολεμος συνειστηκει, και ο βασιλευς παρην,
και τους μεν ειδες εις μεσας τας φαλαγγας των πολεμιων εμπεσοντας, και
κατακοπτοντας, και τραυματιας εργαζομενους μυριους, ετερους μονομαχουντας,
αλλους πηδωντας, αλλους εφ' ιππων ορχουμενους και επαινουμενους υπο του
βασιλεως, θαυμαζομενους, κροτουμενους, στεφανουμενους· ετερους δε παλιν
αγαπητον ηγουμενους, ει μηδεν παθοιεν κακον, και την εσχατην ταξιν φυλαττοντας
και καθημενους· ειτα μετα την του πολεμου λυσιν, τους μεν καλουμενους,
δεξιουμενους ταις μεγαλαις δωρεαις, ανακηρυττομενους· εκεινων δε ουδε τουνομα
δηλον γενομενον, αλλα μεχρι της σωτηριας αυτοις την των αγαθων αντιδοσιν
ουσαν· τινων αν ηθελησας γενεσθαι; Ει γαρ λιθινος ης, ει γαρ αναισθητων και
αψυχων νωθεστερος, ουκ αν επεθυμησας εκεινων γενεσθαι μυριακις; Ναι, δεομαι
και αντιβολω. Ει γαρ πεσειν πολεμουντα εδει, ουκ εχρην προθυμως τουτο ελεσθαι;
Ουχ οραις τους εν τοις πολεμοις τουτοις πιπτοντας, πως εισι λαμπροι, πως ενδοξοι;
καιτοι θανατον αποθνησκουσι, μεθ' ον ουκ εστι τιμηθηναι παρα του βασιλεως. Ἐπι
δε εκεινου του πολεμου ουδεν τοιουτον, αλλα παντως παραστησηι τους μωλωπας
εχων· ους γενοιτο παντας ημας επιδειξαι και χωρις διωγμων, εν Χριστωι Ἰησου τωι
Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.183 ΟΜΙΛΙΑ Κ∆ʹ. Ἔτι λαλουντος του Πετρου τα ρηματα ταυτα, επε σε
το Πνευμα το αγιον επι παντας τους ακουοντας τον λογον. Και
εξεστησαν οι εκ περι τομης πιστοι, οσοι συνηλθον τωι Πετρωι, οτι και επι
τα εθνη η δωρεα του αγιου Πνευματος εκκε χυται· ηκουον γαρ αυτων
λαλουντων γλωσσαις, και μεγαλυνοντων τον Θεον.
αʹ. Θεα του Θεου την οικονομιαν. Ουκ αφηκεν απαρτισθηναι τον λογον, ουδε
εκ προσταγματος Πετρου γενεσθαι το βαπτισμα· αλλ' επειδη την διανοιαν αυτων
εδειξαν θαυμαστην ουσαν, και της διδασκαλιας αρχη γεγονε, και επιστευσαν, οτι
παντως το βαπτισμα αφεσις εστιν αμαρτηματων, τοτε επηλθε το Πνευμα. Τουτο δε
γινεται, προοικονομουντος απολογιαν μεγαλην τωι Πετρωι του Θεου. Ουχ απλως δε
το Πνευμα λαμβανουσιν, αλλα γλωσσαις ελαλουν, οπερ και εξεπληττε τους
συνελθοντας. Τι δηποτε δε ουτως οικονομειται το πραγμα; ∆ια τους Ἰουδαιους· και
γαρ πανυ απεχθως ειχον προς αυτο. ∆ιο πανταχου του Θεου το παν γινεται. Και ο
Πετρος σχεδον απλως παρεστι παιδευομενος, οτι δει λοιπον 60.184.40 αυτους
αψασθαι των εθνων· και οτι δι' αυτων δει γενεσθαι τουτο. Και μη θαυμασηις. Ὅπου
 
 

135

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ μετα τοσαυτα και εν Καισαρειαι και εν Ἱεροσολυμοις αμφισβητησις γινεται, τι
ουκ αν εγεγονει, ει μη ταυτα παρηκολουθησε; ∆ια τουτο και μεθ' υπερβολης ταυτα
γινεται. Ὅρα δε πως και ο Πετρος λαβων αφορμην απολογειται. Ὅτι δε μετα την
αφορμην αποκρινεται, ακουε του ευαγγελιστου διηγουμενου και λεγοντος· Τοτε
απεκριθη Πετρος· Μητι το υδωρ κωλυσαι δυναται τις του μη βαπτισθηναι τουτους,
οιτινες το Πνευμα το αγιον ελαβον ως και ημεις; Ειδες που το πραγμα ανηνεγκε, και
πως ωδινεν εξενεγκειν τουτο; Ουτω παλαι της γνωμης ταυτης ην. Μητι το υδωρ,
φησι, κωλυσαι δυναται τις; Σχεδον γαρ ωσπερ επεμβαινοντος εστι τοις κωλυουσι και
λεγουσιν, οτι ου χρη τουτο γενεσθαι. Το παν γεγονε, φησι, το αναγκαιοτερον γεγονε,
το βαπτισμα ο και ημεις εβαπτισθημεν. Προσεταξε τε αυτους βαπτισθηναι εν τωι
ονοματι Ἰησου Χριστου. Μετα το απολογησασθαι, τοτε αυτοις προσ 60.185 εταξε
βαπτισθηναι, παιδευων αυτους δια των πραγματων· τοσουτον απεχθως ειχον οι
Ἰουδαιοι. ∆ια τουτο προτερον απολογειται, καιτοι των πραγματων βοωντων, και
τοτε προσεταξε. Τοτε ερωτησαν αυτον επιμειναι ημερας τινας. Ἐντευθεν εικοτως και
θαῤρει λοιπον και επιμενει. Ἤκουσαν δε οι αποστολοι και οι αδελφοι οι οντες κατα
την Ἰουδαιαν, οτι και τα εθνη εδεξαντο τον λογον του Θεου. Και οτε ανεβη Πετρος
εις Ἱεροσολυμα, διεκρινοντο προς αυτον οι εκ περιτομης, λεγοντες, οτι Προς ανδρας
ακροβυστιαν εχοντας εισηλθες, και συνεφαγες αυτοις. Μετα τ[οσ]αυτα ∆ιεκρινοντο
οι εκ περιτομης, ουχ οι αποστολοι. Τι εστι, ∆ιεκρινοντο; Ἐσκανδαλιζοντο, φησιν, ου
μικρως. Και θεα, τι προβαλλονται. Ου λεγουσι, ∆ια τι κατηγγειλας; αλλα, ∆ια τι
συνεφαγες; Ὁ δε Πετρος ου προς τουτο ισταται το ψυχρον (ψυχρον γαρ οντως ην),
αλλα προς εκεινο το μεγα, λεγων, οτι Ει Πνευματος μετελαβον και αυτοι, πως
τουτου μεταδουναι ουκ ην; Πως ουν επι των Σαμαρειτων τουτο ου γεγονεν, αλλα
τουναντιον; και γαρ ου μονον προ του βαπτισματος ουκ εγενετο, αλλ' ουδε μετα το
βαπτισμα. και ουκ ηγανακτησαν, αλλα μαλλον ακουσαντες επεμψεν επι τουτο αυτο.
Ἀλλ' ουδε ενταυθα τουτο εγκαλουσιν· ᾔδεισαν γαρ οτι θειας χαριτος ην· αλλα, ∆ια
τι, φασι, συνεφαγες; Ἄλλως δε πολυ και απειρον το διαφορον Σαμαρειτων και
εθνων. Ἢ και οικονομικως γινεται το εγκληθηναι αυτον, ιν' ουτοι μαθωσιν· ου γαρ
αν απλως Πετρος ειπεν. Ὅρα δε αυτου το ατυφον και ακενοδοξον. Ἀρξαμενος γαρ,
φησι, Πετρος εξετιθετο αυτοις καθεξης, λεγων· Ἐγω ημην εν πολει Ἰοππηι
προσευχομενος. Και ου λεγει δια τι, ουδε επι ποιαι προφασει. Και ειδον εν εκστασει
οραμα, καταβαινον τι σκευος ως οθονην μεγαλην τεσσαρσιν αρχαις καθιεμενην εκ
του ουρανου, και ηλθεν αχρις εμου. Εις ην ατενισας κατενοουν, και ειδον τα
τετραποδα της γης, και τα θηρια, και τα ερπετα, και τα πετεινα του ουρανου, ηκουσα
δε φωνης λεγουσης μοι· Ἀναστας, Πετρε, θυσον και φαγε. Τι δια τουτων ειπειν
βουλεται; Ἱκανον ην, φησι, και τουτο πεισαι, το θεασασθαι την οθονην· πλην αλλα
και φωνη προσετεθη. Ειπον δε· Μηδαμως, Κυριε, οτι κοινον η ακαθαρτον ουδεποτε
εισηλθεν εις το στομα μου. Ὁραις; Το εμον εποιησα, φησιν· ειπον, οτι ουδεποτε
εφαγον. Τουτο προς ο ελεγον εκεινοι, οτι Εισηλθες και συνεφαγες αυτοις. Τουτο δε
προς Κορνηλιον ου λεγει· ου γαρ ην αναγκη. Ἀπεκριθη δε μοι εκ δευτερου φωνη εκ
του ουρανου· α ο Θεος εκαθαρισε, συ μη κοινου. Τουτο δε εγενετο επι τρις, και
παλιν ανεσπασθη απαντα εις τον ουρανον. Και ιδου εξ αυτης τρεις ανδρες επεστησαν
επι την οικιαν, εν ηι ημην, απεσταλμενοι απο Καισαρειας προς με. Ἅπερ αναγκαια ην
διηγειται, τα αλλα δε σιωπαι· μαλλον δε δια τουτων και αυτα κατασκευαζει. Και ορα,
πως απολογειται, και ουκ αξιοι τωι του διδασκαλου αξιωματι κεχρησθαι· ᾔδει γαρ
οτι, οσωι επιεικεστερον φθεγγεται, τοσουτωι μαλλον αυτους χειρουται. Ουδεποτε
εισηλθε, φησιν, εις το στομα μου κοινον η ακαθαρτον. Ουτως οικονομιας πασα ην η
απολογια. Και ιδου εξ αυτης τρεις ανδρες επεστησαν εν τηι οικιαι, εν ηι ημην. Ειπε δε
μοι το Πνευμα συνελθειν αυτοις μηδεν διακρινομενον. βʹ. Ὁραις, οτι Πνευματος η
 
 

136

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομοθεσια; Ἦλθον δε συν εμοι και οι εξ αδελφοι ουτοι. Τι γενοιτ' αν ταπεινοτερον
60.186 Πετρου, ος απο ταυτης και των αδελφων την μαρτυριαν προβαλλεται;
Συνηλθον δε μοι εξ αδελφοι, και εισηλθομεν εις την οικιαν του ανδρος. Ἀπηγγειλε
δε ημιν, πως ειδε τον αγγελον εν τωι οικωι αυτου σταθεντα και ειποντα αυτωι·
Ἀποστειλον εις Ἰοππην ανδρας, και μεταπεμψαι Σιμωνα τον επικαλουμενον Πετρον,
ος λαλησει ρηματα προς σε, εν οις σωθησηι συ και πας ο οικος σου. Και ουκ ειπε τα
παρα του αγγελου ρηθεντα τωι Κορνηλιωι· Αι ευχαι σου και αι ελεημοσυναι σου
ανεβησαν εις μνημοσυνον ενωπιον του Θεου, ινα μη προσστηι αυτοις· αλλ' απερ
ουδεν ειχον μεγα· Λαλησει ρηματα προς σε, εν οις σωθησηι συ και πας ο οικος σου.
Ὁραις, πως δι' οπερ εφθην επειγεται; Και ουδεν λεγει περι της επιεικειας του ανδρος.
Του Πνευματος τοινυν πεμψαντος, του Θεου κελευσαντος, δια του αγγελου εκειθεν
καλεσαντος, εντευθεν ωθουντος, λυοντος την διαφοραν των πραγματων, τι ποιησαι
εδει; Ἀλλ' ου λεγει τουτων ουδεν, αλλ' απο του υστερου ισχυριζεται· ο και κατ' αυτο
αναμφισβητητον ην μαρτυριον. Και δια τι, φησι, μη τουτο γεγονε μονον; Ἐκ
περιουσιας παρα του Θεου, ινα δειχθηι και η αρχη ου παρα του Ἀποστολου. Ει δε
αυτοματος απηλθεν, ουδενος τουτων γενομενου, πανυ αν επληγησαν· ωστε ανωθεν
αυτων την διανοιαν οικειοι, λεγων προς αυτους· Οιτινες το Πνευμα το αγιον ελαβον
ως και ημεις. Και παλιν· Ἐν δε τωι αρξασθαι με λαλειν, επεπεσε το Πνευμα το αγιον
επ' αυτους, ωσπερ και εφ' ημας εν αρχηι. Και ουκ αρκειται τουτωι, αλλα και ρηματος
αναμιμνησκει του Κυριου· Ἐμνησθην δε του ρηματος Κυριου ως ελεγεν· Ἰωαννης
μεν εβαπτισεν υδατι, υμεις δε βαπτισθησεσθε εν Πνευματι αγιωι. Ὥστε ουδεν
καινοτερον γεγονεν, αλλ' οπερ προειπεν. Ἀλλ' ουκ εδει βαπτισαι, φησι· απηρτιστο
γαρ το βαπτισμα, του Πνευματος αυτοις επιπεπτωκοτος. ∆ια τουτο ου λεγει·
Ἐκελευσα προτερον αυτους βαπτισθηναι· αλλα τι; Μητι το υδωρ κωλυσαι δυναται
τις, του μη βαπτισθηναι τουτους; εκ τουτου δεικνυς εαυτον ουδεν ποιησαντα. Ὅπερ
τοινυν εσχηκαμεν ημεις, ελαβον εκεινοι. Ει ουν την ισην δωρεαν, φησιν, εδωκεν
αυτοις ο Θεος, ως και ημιν πιστευσασιν επι τον Κυριον Ἰησουν, εγω τις ημην
δυνατος κωλυσαι τον Θεον; Ἵνα εκ περιουσιας αυτων εμφραξηι τα στοματα, δια
τουτο προσεθηκε· Την ισην δωρεαν. Ὁραις, πως ουκ αφιησιν αυτους ελαττον εχειν
πιστευσαντας απαξ; Την ισην δωρεαν εδωκεν αυτοις ο Θεος, ως και ημιν πιστευσασιν
επι τον Κυριον· ωστε αυτος καθαιρει αυτους. Και ου λεγει, Ὑμιν· αλλ', Ἡμιν,
λεαινων και ταυτηι τον λογον. Τι τοινυν αναξιοπαθειτε, οταν ημεις αυτους
κοινωνους λεγωμεν; Ἀκουσαντες δε ταυτα, ησυχασαν, και εδοξασαν τον Θεον,
λεγοντες· Ἄρα γε και τοις εθνεσιν ο Θεος την μετανοιαν εδωκεν εις ζωην. Ὁραις πως
απο της δημηγοριας του Πετρου το παν γεγονε καλως απαγγειλαντος τα
γεγενημενα; ∆ιο και εδοξαζον τον Θεον, οτι την μετανοιαν και αυτοις εδωκεν·
ουτως εταπεινωθησαν απο τουτων των λογων. Ἐντευθεν ανευχθη η θυρα προς τα
εθνη λοιπον. Ἴδωμεν δε, ει δοκει, ανωθεν τα ειρημενα. Ουκ ειπεν, οτι ∆ιεκριθη
Πετρος, αλλ', Οι εκ περιτομης· επει αυτος ᾔδει το κατασκευαζομενον. Και μην εκεινο
εχρην θαυμασαι, πως και αυτοι επιστευσαν. οτε μεν ουν ηκουσαν, οτι επιστευσαν,
ουδεν επαθον· 60.187 αλλ' οτε ο Θεος εχαρισατο το Πνευμα, οτε ο Πετρος εξετιθει
την εαυτου εκστασιν, λεγων· Ὁ Θεος εδειξε μοι μηδενα κοινον η ακαθαρτον λεγειν
ανθρωπον. Ουτως ανωθεν ᾔδει τουτο. ∆ιο και προκατασκευαζει τον λογον τον υπερ
των εθνων, δεικνυς, οτι ουδε εθνη λοιπον ην της πιστεως παραγενομενης. Ουδεν
θαυμαστον τοινυν, ει προ του βαπτισματος το Πνευμα ελαβον· και εφ' ημων τουτο
γεγονεν. Ἐνταυθα δεικνυσιν ο Πετρος, οτι ουδε ως οι λοιποι εβαπτισθησαν, αλλα
πολλωι βελτιον. ∆ια τουτο δε ουτως εκ περιουσιας οικονομειται, ινα μηδεν εχωσι
λεγειν, αλλα καν ουτως ισους αυτοις νομισωσι. Και ηρωτησαν αυτον, φησιν,
επιμειναι. Ὁραις, πως ουκ οικειως προς αυτον διεκειντο; ειδες τον ζηλον, οιον ειχον
 
 

137

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπερ του νομου; Ου το αξιωμα Πετρου ηιδεσθησαν, ου τα γενομενα σημεια, ου το
κατορθωμα, οσον ην το δεξασθαι τον λογον· αλλ' υπερ των μικρων εκεινων
διεκρινοντο. Ει γαρ μηδεν τουτων ην, ουκ ηρκει το κατορθωμα. Ἀλλ' ουκ
απολογειται ουτω Πετρος· συνετος γαρ ην· μαλλον δε ου της συνεσεως αυτου ην,
αλλα του Πνευματος τα ρηματα. Και δεικνυσι δια της απολογιας εαυτον μεν
ουδαμου αιτιον, πανταχου δε τον Θεον. Και μονονουχι προς αυτους τουτο λεγει· Ἐν
εκστασει με γενεσθαι αυτος εποιησεν· εγω γαρ απλως προσευχομενος ημην· το
σκευος αυτος εδειξεν· εγω αντειπον· παλιν αυτος ειπεν, και ουδε ουτως ηκουσα· Το
Πνευμα εκελευσεν απελθειν· και ομως απελθων ουκ επεδραμον· ειπον, οτι ο Θεος
επεμψε, και μετα ταυτα ουδε ουτως εβαπτισα, αλλα παλιν ο Θεος το παν ειργασατο.
Ἄρα Θεος αυτους εβαπτισεν, ουκ εγω. Και ουκ ειπε· Τουτων γεγονοτων απαντων,
ουκ εδει το υδωρ προσθειναι λοιπον; αλλ' ως ουδενος λειποντος, Ἐγω τις ημην,
φησι, κωλυσαι τον Θεον; Βαβαι, οια η απολογια! ου γαρ ειπε· Ταυτα ουν ειδοτες
ησυχαζετε· αλλα τι; ∆εχεται αυτων την ορμην, και εγκαλουσιν απολογειται· Τις
ημην δυνατος κωλυσαι τον Θεον; λεγων· σφοδρα εντρεπτικως και βαρεως
χρησαμενος τηι απολογιαι· Ουκ ηδυναμην κωλυσαι. Ὅθεν λοιπον φοβηθεντες,
ησυχασαν, και εδοξαζον τον Θεον. γʹ. Ουτω και ημας χρη εν τοις των πλησιον
αγαθοις δοξαζειν τον Θεον, αλλ' ουκ επηρεαζειν, καθαπερ οι πολλοι των
νεοφωτιστων επηρεαζουσιν, οταν αλλους ιδωσι φωτισθεντας και ευθυς απιοντας.
∆οξαζειν δει τον Θεον, και οτι μενειν ου συγχωρει. Ὥστε και συ εαν θεληις, μειζονα
ελαβες δωρεαν· ου κατα το φωτισμα λεγω (η γαρ αυτη εστι κακεινου και σου), αλλα
κατα το λαβειν προθεσμιαν ευδοκιμησεως. Ἐκεινος ενεδυσατο την στολην και ουκ
αφεθη εμπομπευσαι εν αυτηι· σοι πολλην εδωκεν εξουσιαν ο Θεος χρησασθαι τοις
οπλοις εις δεον, και λαβειν αυτων εντευθεν την πειραν. Ἐκεινος απεισι της πιστεως
μονον εχων τον μισθον· συ εστηκας εν τωι σταδιωι των εργων δυναμενος λαβειν
πολλας τας αμοιβας, και τοσουτον εκεινου φανηναι λαμπροτερος, οσον ο ηλιος του
μικροτατου αστερος, οσον ο στρατηγος του εσχατου στρατιωτου, μαλλον δε οσον ο
βασιλευς. Σαυτον τοινυν αιτιω· μαλλον δε μη αιτιω, αλλα διορθου αει· ου γαρ αρκει
το αιτιασασθαι· εξεστιν αναμαχεσασθαι. Κατεβληθης; δεινα επαθες; Ἀναστηθι,
ανακτησαι σαυτον· ετι εν τωι σταδιωι εστηκας, ετι το θεατρον συνεστηκεν. Ουχ οραις
ποσοι καταπαλαισθεντες, υστερον ανεμαχε 60.188 σαντο; Μονον μη εκων
καταπεσηις. Μακαριζεις τον απελθοντα; Πολλωι μαλλον μακαρισον σαυτον. Ἀφεθη
αμαρτηματων εκεινος; Ἀλλ', εαν θεληις συ, ου μονον τα αμαρτηματα απονιψηι, αλλα
και κατορθωματα εξεις, οπερ επ' εκεινου ου δυνατον. Ἔνεστιν ημας ανακαλεσασθαι
εαυτους. Μεγαλα της μετανοιας τα φαρμακα· μηδεις απογινωσκετω εαυτου. Ἐκεινος
οντως απογνωσεως αξιος, ο απογινωσκων εαυτου· εκεινος ουκ ετι σωτηριας εχει
ελπιδας. Ου το εις βαθος κακων ελθειν δεινον, αλλα το κεισθαι μετα το ελθειν· ου το
εις βαθος κακων ελθειν ασεβες, αλλα το καταφρονησαι μετα το ελθειν. ∆ι' ο
οφειλεις μεριμναιν, ειπε μοι, μαλλον καταφρονεις; Τραυματα τοσαυτα εχων,
ανεπεσες; Ουδεν εστι ψυχης ανιατον τραυμα· αλλ' επι μεν σωματος πολλα τοιαυτα,
επι δε της ψυχης ουδεν· και υπερ εκεινων μεν ου διαλιμπανομεν καμνοντες, υπερ δε
τουτων ραιθυμουμεν. Ουχ οραις τον ληιστην, πως εν βραχει χρονωι κατωρθωσεν; ουχ
οραις τους μαρτυρας, πως εν βραχει το παν ηνυσαν; Ἀλλ' ουκ εστιν αρτι μαρτυριου
καιρος; Ἀλλ' αγωνων εστι καιρος, ο πολλακις ειπον, ει βουλοιμεθα. Οι γαρ θελοντες,
φησιν, ευσεβως ζηιν εν Χριστωι Ἰησου, διωχθησονται. Οι ευσεβως ζωντες αει
διωκονται, καν μη παρα ανθρωπων, αλλα παρα δαιμονων, ος δη και χαλεπωτερος
εστι διωγμος. Και πρωτον υπ' αυτης μαλιστα της ανεσεως τουτον υπομενουσιν οι μη
νηφοντες. Ἢ μικρον οιει διωγμον το εν ανεσει ειναι; Τουτο παντων εστι βαρυτερον,
τουτο και διωγμου χειρον. Καθαπερ γαρ ρευμα επιῤρεον η ανεσις χαυνοι την ψυχην·
 
 

138

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και οπερ εστι θερος και χειμων, τουτο διωγμος και ανεσις. Ἵνα δε μαθηις εκ
περιουσιας, οτι χειρων ουτος ο διωγμος, σκοπει εντευθεν. Ὕπνον καταχει τηι ψυχηι,
χασμην πολλην και ραιθυμιαν εμποιει, τα παθη διεγειρει παντοθεν, οπλιζει τυφον,
οπλιζει ηδονην, οπλιζει θυμον, βασκανιαν, κενοδοξιαν, ζηλον. Ἀλλ' εν διωγμωι
τουτων ουδεν ενοχλειν δυναται· αλλ' ο φοβος επεισελθων καθαπερ τινι μαστιγι
σφοδρα κυνα υλακτουντα πληξας, ταυτα παντα τα παθη ουδε γρυξαι εαι. Τις εν
διωγμωι κενοδοξησαι δυναται; τις εν ηδονηι γενεσθαι; Ουδεις· αλλα τρομος πολυς και
φοβος, πολλην την γαληνην εργαζομενος, ευδιον τον λιμενα παρασκευαζων, την
ψυχην ευλαβη ποιων. Ἤκουσα ποτε πατερων των ημετερων λεγοντων (εφ' ημων
γαρ μη γενοιτο· κελευομεθα γαρ μη αιτειν πειρασμον), οτι κατα τον διωγμον τον
παλαιον ην ιδειν οντως Χριστιανους ανδρας. Ουδεις γαρ χρηματων εφροντιζεν,
ουδεις γυναικος, ουδεις παιδων, ουδεις οικιας, ουδεις πατριδος· μια πασιν ην
σπουδη, την ψυχην περισωσαι εαυτων. Οι μεν εν μνημασι και ταφοις, οι δε εν
ερημιαις εκρυπτοντο. Ου μονον δε ανδρες, αλλα και γυναικες απαλαι και τρυφεραι
τοτε εκρυπτοντο, διηνεκει μαχομεναι λιμωι. Ἐννοησον ουν, ει τις πολυτελειας, ει τις
τρυφης επεισηλθεν αν ποτε ποθος γυναικι παρα λαρνακι κρυπτομενηι και
περιμενουσηι την θεραπαινιδα, οπως ελθηι κομιζουσα δειπνον, και φοβουμενηι, μη
πως αλωι, και καθαπερ εν καμινωι τωι ταφωι κειμενηι· αρα γαρ ενθυμησεται, οτι
γεγονε ποτε τρυφη, οτι κοσμος ολως εστιν; Ὁραις οτι νυν εστι μαλλον ο διωγμος,
καθαπερ θηριων των παθων επιτιθεμενων ημιν παντοθεν; Νυν εστιν ο χαλεπος
διωγμος, ταυτηι τε, και οτι ουδε νομιζεται ειναι διωγμος. Και γαρ και τουτο εχει το
χαλεπον ουτος ο πολεμος, ος ειρηνη νομιζεται, ινα μη οπλιζωμεθα κατ' αυτου, μηδε
διαναστω 60.189 μεν· ουδεις δεδοικεν, ουδεις τρεμει. Ει δε απιστειτε, τους Ἕλληνας
ερωτησατε, τους διωκοντας, ποτε τα των Χριστιανων ακριβεστερα, ποτε
δοκιμωτεροι παντες; Εις ολιγον μεν περιειστηκει τοτε το πληθος· εις πολυν δε
αρετης πλουτον ην. Τι γαρ οφελος, ειπε μοι, πολυν ειναι χορτον, παρον λιθους ειναι
τιμιους; Ουκ εν τωι πληθει του αριθμου, αλλ' εν τηι δοκιμοτητι της αρετης το πληθος
εστιν. Ὁ Ἠλιας εις ην· αλλ' ο κοσμος ουκ ην αυτου ανταξιος. Και μην ο κοσμος
μυριαδες εισιν· αλλ' ουκ εισι μυριαδες, οταν μηδε προς τον ενα εξισωνται. Κρεισσων
εις ποιων το θελημα Κυριου, η μυριοι παρανομοι. Τουτο και τις σοφος αινιττομενος
ουτω πως φησι· Μη επιθυμει πληθος τεκνων αχρηστων. Ουτοι και βλασφημιαν
προστριβονται τωι Θεωι μαλλον, η ει μη ησαν Χριστιανοι. Τι μοι δει πληθους; Τροφη
πλειων τωι πυρι. Τουτο και εκ του σωματος γνοιης αν, οτι βελτιων συμμετρος τροφη
μετα υγιειας, η τρυφη μετα κακωσεως. Αυτη πλειων εκεινης η τροφη· τουτο τροφη,
εκεινο νοσος. Τουτο και εν πολεμωι ιδοι τις αν, βελτιον ειναι δεκα εμπειρους και
γενναιους ανδρας, η μυριους απειρους. Ουτοι προς τωι μηδεν εργασασθαι και τους
εργαζομενους εγκοπτουσι. Τουτο και επι πλοιου ευροι τις αν, βελτιον ειναι δυο
ναυτας εμπειρους, η μυριον πληθος απειρων· ουτοι γαρ το πλοιον και καταδυσουσι.
δʹ. Ταυτα λεγω, ουχι προς το πληθος υμων απεχθως εχων, αλλα βουλομενος παντας
ειναι δοκιμους, και μη τωι πληθει θαῤρειν. Πολλωι πλειους εισιν οι εις την γεενναν
εισιοντες· αλλα μειζων αυτης εστιν η βασιλεια, καν ολιγους εχηι. Ὡς η αμμος της
θαλασσης ην το πληθος του λαου, αλλ' εις εσωσεν αυτους. Εις ην ο Μωυσης, και
παντων μειζονα ισχυσεν· εις ην ο Ἰησους, και των εξακοσιων χιλιαδων πλεον
ηδυνηθη. Μη τουτο σπουδαζωμεν, οπως πολλοι γενοιντο μονον, αλλα προ τουτου,
οπως δοκιμοι· οταν τουτο κατασκευασθηι, τοτε κακεινο. Ουδεις οικιαν ευρυχωρον
πρωτον βουλεται ποιησαι, αλλα πρωτον ισχυραν και δοκιμον, και τοτε ευρυχωρον·
ουδεις βαλλει θεμελια, ινα καταγελασθηι. Πρωτον τουτο ζητωμεν, και τοτε εκεινο.
Τουτου οντος, ευκολον κακεινο εσται· εκεινου δε ουκ οντος, τουτο καν ηι, ουδεν
οφελος. Ὄντων μεν γαρ των δυναμενων εν Ἐκκλησιαι λαμψαι, ταχεως εσται και
 
 

139

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληθος· τουτων δε ουκ οντων, το πληθος ουδεποτε εσται δοκιμον. Ποσους οιεσθε εν
τηι πολει τηι ημετεραι ειναι τους σωζομενους; Ἐπαχθες μεν εστιν, ο μελλω λεγειν· ερω
δε ομως. Ουκ εστιν εν τοσαυταις μυριασιν εκατον ευρειν τους σωζομενους· αλλα και
υπερ τουτων αμφισβητω. Ποση γαρ, ειπε μοι, κακια εν τοις νεοις; ποση ραιθυμια εν
τοις γεγηρακοσιν; Ουδεις ως χρη επιμελειαν εχει του παιδος του εαυτου· ουδεις εχει
ζηλον προς πρεσβυτην ιδων μιμησασθαι. Τα αρχετυπα ηφανισται· δια τουτο ουδε οι
νεοι γινονται θαυμαστοι. Μη μοι εκεινο λεγε, οτι Πολυοχλουμεν. Τουτο ψυχρων
ανθρωπων εστι· και επι μεν ανθρωπων εικοτως αν τουτο λεγοιτο, επι δε Θεου του ου
δεομενου ημων, ουκ ετι. Ὅτι δε και εκει ψυχρον εστι το ρημα, ακουσον. Ὁ πολλους
εχων οικετας, αν διεφθαρμενους αυτους εχηι, οσα πεισεται δεινα! Και επι μεν του
μηδενα εχοντος τουτο δοκει ειναι το δεινον, οτι ουχ υπηρετειται· επι δε του τους
πονηρους εχοντος, και εαυτον προσαπολλυσι μετ' εκεινων, και μειζων η ζημια. Του
γαρ εαυτωι διακονειν πολλωι χαλεπωτερον το και ετεροις πυκτευειν και πολεμον
αναδε 60.190 χεσθαι. Ταυτα λεγω, ινα μη τις την Ἐκκλησιαν θαυμαζηι δια το πληθος,
αλλ' ινα σπουδαζωμεν αυτο δοκιμον εργασασθαι· ινα εκαστος του οικειου προνοηι
μελους, ουχι των φιλων, ουδε των συγγενων, οπερ αει λεγω, ουδε των γειτονων·
αλλα και ωστε τους ξενους εφελκεσθαι. Οιον, ευχη γινεται, κεινται παντες νεοι
ψυχροι και γεροντες· καθαρματα μαλλον η νεοι, γελωντες, ανακαγχαζοντες,
διαλεγομενοι (και γαρ και τουτο ηκουσα γινομενον), και αλληλους σκωπτοντες επι
γονατα κειμενοι· συ παρεστηκας ο νεος η ο πρεσβυτης, επιπληξον, αν ιδηις,
εγκαλεσον σφοδροτερον, ουκ ανεχομενον, τον διακονον καλεσον, απειλησον, τα
παρα σαυτου ποιησον· και εαν τολμησηι τι εις σε εργασασθαι, παντως πολλους εξεις
τους συναιρομενους. Τις γαρ ουτως αλογιστος, ως ιδων σε εγκαλουντα υπερ
τοιουτων κακεινους εγκαλουμενους, μη της σης γενεσθαι μεριδος; Ἄπελθε λαβων
τον μισθον απο της ευχης. Ἐν οικιαι δεσποτικηι τουτους ευνουστερους των δουλων
κρινομεν, οσοιπερ αν μηδεν παρορωσιν ατακτως κειμενον σκευος. Ειπε δη μοι, αν
ιδηις εν οικιαι το αργυρεον σκευος εξω εῤριμμενον, καν μη ηις επιτεταγμενος, αρ' ου
ληψηι τουτο και εισοισεις εν τηι οικιαι; αν ιματιον απλως εῤριμμενον, καν μη εχηις την
φροντιδα, καν εχθρος ηις του προστεταχοτος, δια την εις τον δεσποτην ευνοιαν, ου
θησεις τουτο καλως; Ουτω και νυν. Σκευη ταυτα εστιν· αν ιδηις ατακτως κειμενα,
μεταῤρυθμισον· εμοι προσελθε, ου παραιτουμαι· εμοι ειπε, δηλον καταστησον· ου
δυναμαι παντα οραιν, συγγνωτε. Ὁρατε, οση κακια την οικουμενην κατεχει. Μητι
απλως ελεγον, οτι πληθος εσμεν χορτου, πελαγος ατακτον; Ου λεγω, οτι εκεινοι
τοιαυτα ποιουσιν, αλλ' οτι τοσουτος υπνος καταχειται των εισιοντων, ωστε μηδε
ταυτα διορθουν. Παλιν ετερους ορω διαλεγομενους εστωτας, της ευχης γινομενης·
οι δε επιεικεστεροι αυτων, ουδε της ευχης γινομενης μονον, αλλα και ευλογουντος
του ιερεως. Ὢ της τολμης! ποτε εσται σωτηρια; πως δυνησομεθα τον Θεον
εξιλεωσασθαι; Εις παιδιαν αν απελθηις, οψει παντας ευρυθμους χορευοντας, και
ουδεν παρημελημενον. Ὡς ουν εν λυραι παναρμονιωι και ποικιλως εσκευασμενηι μια
τις ευηχος συμφωνια αποτελειται εκ της καθ' εκαστον ευταξιας των συγκειμενων·
ουτω δη και ενταυθα μιαν εξ απαντων συμφωνον αρμονιαν προσηκεν αποτελεισθαι.
Μια γαρ γεγοναμεν Ἐκκλησια, μιας κεφαλης συναρμολογουμενα μελη τελουμεν, εν
οι παντες κατεστημεν σωμα· αν αμεληθηι το τυχον, το παν ημεληται και διεφθαρται.
Ουτω τηι των πολλων ευταξιαι η του ενος αταξια λυμαινεται. Και το δη φοβερον, οτι
ενταυθα ουχι παιδιαν ουδε χορειαν ερχηι χορευσων, και εστηκας ατακτος. Ουκ οιδας
οτι μετα αγγελων εστηκας; μετ' εκεινων αιδεις, μετ' εκεινων υμνεις, και εστηκας
γελων; Ὅτι γαρ σκηπτος ουκ αφιεται, ουκ επ' εκεινους μονον, αλλα και εφ' ημας, ου
θαυμαστον; αξια γαρ σκηπτου ταυτα. Παρεστιν ο βασιλευς, θεωρει το στρατοπεδον·
συ δε υπο ταις εκεινων οψεσιν εστηκας γελων, η τον γελωντα περιορων; αλλα μεχρι
 
 

140

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τινος εγκαλουμεν; μεχρι τινος μεμφομεθα; Ου γαρ ως λυμεωνας, ου γαρ ως φθορεας,
ου γαρ ως εξωλεις και διεφθαρμενους τους τοιουτους, και μυριων γεμοντας κακων
της Ἐκκλησιας επελαυνεσθαι εδει; Ποτε ουτοι φεισονται γελωτος, οι εν ωραι φρικης
γελωντες; ποτε αφεξονται φλυαριας, οι εν τωι καιρωι της ευλογιας διαλεγομενοι; ου
τους παροντας αιδουνται; ου γαρ τον Θεον δεδοικασιν; ου γαρ αρκει ημιν 60.191 η
κατα διανοιαν ραιθυμια, ουδε οτι ευχομενοι αλλαχου ρεμβομεθα· αλλα και γελωτα
επεισαγομεν και πολυν τον καγχασμον. Μη γαρ θεατρον εστι τα ενταυθα; Ἀλλ',
οιμαι, τα θεατρα τουτο ποιει· δυσηνιους τους πολλους ημιν καθιστησιν και
αῤρυθμους. Ἅπερ οικοδομουμεν ενταυθα, εκει καταστρεφεται· και ου τουτο μονον,
αλλα και ετερας ακαθαρσιας αναγκη αυτους αναπεπλησθαι. Και ταυτον γινεται, οιον
αν ει τις χωριον εθελοι καθαραι, πηγης ανωθεν υπερκειμενης βορβορον αφιεισης·
οσον γαρ αν καθαρηις, παλιν ετερον επιῤρει. Τουτο και ενταυθα γινεται. Ὅταν γαρ
καθαρωμεν απο των θεατρων εισιοντας, ακαθαρσιαν επιφεροντας, απελθοντες
παλιν εκει, μειζονα δεχονται την ακαθαρσιαν, ως επιτηδες δια τουτο ζωντες, ινα
κοπους ημιν παρεχωσι, και ερχονται παλιν πολλην κοπρον βασταζοντες, εν τοις
ηθεσιν, εν 60.192 τοις κινημασιν, εν τοις ρημασιν, εν τωι γελωτι, εν τηι ραιθυμιαι. Ειτα
παλιν ημεις σκαπτομεν ανωθεν, ως επιτηδες δια τουτο σκαπτοντες, ινα καθαρους
αυτους πεμψαντες παλιν ιδωμεν συναγαγοντας τον βορβορον. ∆ια τουτο
παραδιδωμι υμας τωι Θεωι. Ἐντευθεν ηδη και διαμαρτυρομαι υμιν τοις υγιαινουσιν,
οτι κριμα υμιν εσται και κατακριμα, ει τις ιδων ατακτουντα, ει τις διαλεγομενον
μαλιστα εν εκεινωι τωι καιρωι, μη καταμηνυσει, μηδε επιστρεψει· βελτιον ευχης
τουτο. Ἄφες σου την ευχην, κακεινωι επιτιμησον· ουτω κακεινον ωφελησεις, και συ
κερδανεις. Ουτω και δυνησομεθα απαντες σωθηναι, και της των ουρανων βασιλειας
επιτυχειν· ης γενοιτο παντας ημας απολαυσαι χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.191 ΟΜΙΛΙΑ ΚΕʹ. Οι μεν ουν διασπαρεντες απο της θλιψεως της γενο μενης
επι Στεφανωι, διηλθον εως Φοινικης και Κυπρου και Ἀντιοχειας, μηδενι λαλουντες
τον λογον, ει μη μονον Ἰουδαιοις.
αʹ. Ου μικρον ο διωγμος κατωρθωσεν εις τον λογον. Τοις γαρ αγαπωσι τον
Θεον παντα συνεργει, φησιν, εις αγαθον. Ουκ αν, ει γε επιτηδες εσπουδασαν στησαι
την Ἐκκλησιαν, αλλο τι εποιησαν, η τουτο· λεγω δε το διασπειραι τους διδασκαλους.
Και ορα που το κηρυγμα εξεταθη. ∆ιηλθον, φησιν, εως Φοινικης και Κυπρου και
Ἀντιοχειας, μηδενι λαλουντες τον λογον, ει μη μονον Ἰουδαιοις. Ὁραις οτι
οικονομικως παντα γεγονε τα περι Κορνηλιον; Τουτο δε και εις απολογιαν του
Χριστου, και εις κατηγοριαν των Ἰουδαιων εστιν. Ὅτε γουν Στεφανος ανηιρεθη, οτε
Παυλος δις εκινδυνευσεν, οτε οι αποστολοι εμαστιχθησαν, οτε πολλακις ηλαθησαν,
τοτε τα εθνη εδεχθη, τοτε Σαμαρειται. Ὃ και Παυλος βοαι λεγων· Ὑμιν ην αναγκαιον
πρωτον λαληθηναι τον λογον του Θεου· επειδη δε απωθεισθε αυτον, και ουκ αξιους
κρινετε εαυτους, ιδου στρεφομεθα εις τα εθνη. Περιηιεισαν ουν και εθνεσι
διαλεγομενοι. Ἦσαν δε τινες εξ αυτων ανδρες Κυπριοι και Κυρηναιοι, οιτινες
ελθοντες εις Ἀντιοχειαν, ελαλουν προς τους Ἑλληνιστας, ευαγγελιζομενοι τον
Κυριον Ἰησουν. Και ην χειρ Κυριου μετ' αυτων, πολυς τε αριθμος πιστευσας
επεστρεψεν επι τον Κυριον Ἰησουν. Ὅρα, Ἕλλησιν ευαγγελιζονται. Εικος γαρ
αυτους τε λοιπον ειδεναι Ἑλληνιστι, και εν Ἀντιοχειαι τοιουτους ειναι πολλους. Και
ην χειρ Κυριου, φησι, μετ' αυτων· τουτεστι, σημεια ειργαζοντο. Ὁραις δια τι και νυν η
 
 

141

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των σημειων αναγκη γεγονεν, ινα πιστευσωσιν; Ἠκουσθη δε ο λογος εις τα ωτα της
Ἐκκλησιας της ουσης εν Ἱεροσολυμοις τα περι αυτων, και εξαπεστειλαν Βαρναβαν
διελθειν εως Ἀντιοχειας. Τι δηποτε τοιαυτης πολεως δεχομενης τον λογον, ουκ
ηλθον αυτοι, αλλα Βαρναβαν πεμπουσι; ∆ια τους Ἰουδαιους. Πλην ου μικρον δη τι
οικονομειται και ουτω το τον Παυλον ενταυθα παραγενεσθαι· ουδε απλως, αλλα και
σφοδρα οικονομικως αυτον αποστρεφονται, ινα μη κατακλεισθηι εν Ἱεροσολυμοις η
φωνη του κηρυγματος, η σαλπιγξ των ουρανων. Ειδες πως πανταχου ταις κακιαις
αυτων εις 60.192 δεον, και ωσπερ εβουλετο ανωθεν, απεχρησατο ο Χρι60.192.20
στος, και τωι μισει τωι προς τον Παυλον εις οικοδομην της απο των εθνων
Ἐκκλησιας; Ἀλλ' ιδε και τουτον τον αγιον, τον Βαρναβαν λεγω, πως ου το αυτου
ειδεν, αλλ' εδραμεν εις Ταρσον. Ὃς παραγενομενος, και ιδων την χαριν του Θεου,
εχαρη, και παρεκαλει παντας τηι προθεσει της καρδιας προσμενειν τωι Κυριωι, οτι ην
ανηρ αγαθος και πληρης Πνευματος αγιου και πιστεως. Και προσετεθη οχλος ικανος
τωι Κυριωι. Ἐξηλθε δε εις Ταρσον ο Βαρναβας αναζητησαι Παυλον, και ευρων ηγαγεν
αυτον εις Ἀντιοχειαν. Πολυ χρηστος ην ο ανηρ και αφελης και του Παυλου συνηθης.
∆ιο και ηλθεν επι τον αθλητην, επι τον στρατηγον, επι τον μονομαχον, επι τον
λεοντα· ουκ εχω τι ειπω· οσα γαρ αν ειπω, ελαττονα της αξιας του Παυλου ερω.
Ἦλθεν επι τον κυνα τον θηρατικον, τον λεοντας αναιρουντα, επι τον ταυρον τον
ισχυρον, επι την λαμπαδα την φαιδραν, επι το στομα το τηι οικουμενηι αρκουν.
Ὄντως δια τουτο εν Ἀντιοχειαι εχρηματισθησαν καλεισθαι Χριστιανοι, οτι Παυλος εν
ταυτηι τοσουτον διετριψε χρονον. Ἐγενετο δε αυτους ενιαυτον ολον συναχθηναι εν
τηι εκκλησιαι, και διδαξαι οχλον ικανον, χρηματισαι τε πρωτον εν Ἀντιοχειαι τους
μαθητας Χριστιανους. Ου μικρον της πολεως το εγκωμιον. Τουτο προς απαντας
στηναι δυναται, οτι του στοματος εκεινου τοσουτον απελαυσε χρονον πρωτη των
αλλων απασων· οθεν και πρωτως ενταυθα του ονοματος ηξιωθησαν. Ὁραις εις οσον
υψος επηρε την πολιν και περιφανεστεραν εποιησε; Τουτο Παυλου κατορθωμα.
Ἔνθα τρισχιλιοι, ενθα πεντακισχιλιοι επιστευσαν, ενθα τοσουτον πληθος, ουδεν
τοιουτον γεγονεν, αλλ' ετι της οδου μονον ηκουον· ενταυθα δε Χριστιανοι
ωνομασθησαν. Ἐν ταυταις δε ημεραις κατηλθον απο Ἱεροσολυμων προφηται εις
Ἀντιοχειαν. Ἐπει και τον της ελεημοσυνης ενταυθα καρπον φυτευθηναι εδει,
συμφεροντως οικονομειται τους προφητας κατελθειν. Συ δε μοι παρατηρει πως
ουδεις των περιφανων και τουτοις γινεται διδασκαλος· Κυπριους γαρ εσχον
διδασκαλους και Κυρηναιους, και Παυλον (ει και ουτος υπερεβαινεν αυτους), ωσπερ
Παυλος Βαρναβαν και Ἀνανιαν· αλλ' ουδεν παρα τουτο ηλαττωται· εσχε δε ομως και
τον Χριστον. Ἀναστας δε τις 60.193 εξ αυτων ονοματι Ἄγαβος, εσημανε, λιμον μεγαν
μελλειν εσεσθαι εφ' ολην την οικουμενην. Ὅστις και εγενετο επι Κλαυδιου
Καισαρος. Ἀναγκαιως ενταυθα λιμον μεγαν μελλοντα εσεσθαι σημαινει, ος δη και
εγενετο, καθα περι αυτου προεῤρηθη. Ἵνα γαρ μη νομισωσι τινες δια τουτο τον
λιμον γεγονεναι, οτι Χριστιανισμος εισηλθεν, οτι δαιμονες απεστησαν, προλεγει το
Πνευμα το αγιον ο μελλει συμβαινειν, ωσπερ και ο Χριστος προειπε πολλα, και
εξεβη. Ου τοινυν δια τουτο, επει εδει εξ αρχης τουτο γενεσθαι, αλλα δια τα κακα τα
εις τους αποστολους γενομενα· ων και γενομενων, τεως εμακροθυμει ο Θεος· ως δε
ενεκειντο, λιμος γινεται, μηνυων τοις Ἰουδαιοις τα εσομενα κακα. Ἀλλ' ει και δι'
αυτους ην, δια τους αλλους εδει και οντα παυσασθαι. Τι γαρ ηδικησαν Ἕλληνες, ινα
και μηδεν αδικησαντες αυτοι των κακων μετασχωσιν; Ει δε μη δια τους Ἰουδαιους,
και ευδοκιμησαι δη αυτους μαλλον εχρην, οτι το αυτων εποιουν, οτι ανηιρουν,
εκολαζον, ετιμωρουντο, παντοθεν εδιωκον. Και θεα ποτε γινεται ο λιμος· οτε και οι
εθνικοι λοιπον προσεδεχθησαν. βʹ. Ἀλλα ει δια τα κακα, φησιν, εδει τουτους
υπεξαιρεθηναι. ∆ια τι, ειπε μοι; ουχι προλαβων ειπεν αυτοις ο Χριστος· Ἐν τωι κοσμωι
 
 

142

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θλιψιν εξετε; Συ δε ταυτα λεγων, ταχα και τουτο ερεις, οτι εδει μηδε μαστιζεσθαι.
Ἀλλ' ορα αυτοις γινομενον και τον λιμον σωτηριας αιτιον, ελεημοσυνης αφορμην,
πολλων προξενον αγαθων· ωστε και υμιν γεγονεν αν, ει γε εβουλεσθε, αλλ' ουκ
ηθελησατε. Προλεγεται δε, ωστε λοιπον προπαρασκευασθηναι προς την
ελεημοσυνην, οτι δεινα επασχον οι εν Ἱερουσαλημ· προ δε τουτου ουκ εν λιμωι ησαν.
Και πεμπεται Βαρναβας και Παυλος διακονησοντες. Των δε μαθητων, καθως
ηυπορειτο τις. Ειδες αμα πιστευοντας, και αμα καρποφορουντας, ου τοις αυτων
μονον, αλλα και τοις ποῤρω; Τουτο δοκει μοι ενταυθα λεγειν, οπερ αλλαχου ο
Παυλος φησιν, οτι ∆εξιας εδωκαν εμοι και Βαρναβα κοινωνιας, μονον ινα των
πτωχων μνημονευωμεν. Τοσουτον ωφελησεν ο λιμος. Και ορα αυτους ουδε εν τηι
θλιψει εις θρηνους και δακρυα καταπιπτοντας, καθαπερ ημεις, αλλ' εις εργον μεγα
και αγαθον εαυτους εκδιδοντας· μετα πλειονος γαρ αδειας εκηρυττον τον λογον. Και
ουκ ειπον· Ἡμεις Κυρηναιοι και Κυπριοι οντες, τοιαυτηι επιθωμεθα πολει λαμπραι και
μεγαληι· αλλα τηι χαριτι του Θεου πιστευοντες, και εκεινοι επεχειρησαν τηι
διδασκαλιαι, και ουτοι ουκ απηξιωσαν παρ' εκεινων τι μαθειν. Ὅρα δια των μικρων
παντα κατασκευαζομενα, το κηρυγμα αυξανομενον, τους εν Ἱεροσολυμοις παντων
ομοιως φροντιζοντας, ως μιαν οικιαν την οικουμενην εχοντας. Ἤκουσαν, οτι
Σαμαρεια δεδεκται τον λογον, και επεμψαν Πετρον και Ἰωαννην· ηκουσαν τα εις
Ἀντιοχειαν, και πεμπουσι Βαρναβαν. Πολυ γαρ το διαστημα ην, και ουκ εδει τους
αποστολους τεως χωρισθηναι, ινα μη νομισθωσιν ειναι φυγαδες, και τους αυτων
πεφευγεναι. Τοτε δε αναγκαιως χωριζονται, οτε λοιπον ανιατα εχειν εδοκει τα κατ'
αυτους· οτε λοιπον ο πολεμος επεστη, και απολεσθαι εδει· οτε η αποφασις εξηνεχθη·
επει εως Παυλος εις Ῥωμην μη ανεβαινεν, εκει ησαν. Ἐξερχονται 60.194 δε, ουχι τον
πολεμον δεδοικοτες· πως γαρ, οι γε προς τους πολεμειν μελλοντας απηιεσαν; Και ο
πολεμος δε γινεται λοιπον τελευτησαντων των αποστολων, και περας το περι αυτων
ρηθεν λαμβανει· Ἔφθασεν επ' αυτους η οργη εις τελος. Ὅσωι ασημοτεροι ουν ησαν,
τοσουτωι μαλλον ελαμπεν η χαρις, δια μικρων εργαζομενη μεγαλα. Ἀλλ' ιδωμεν
ανωθεν τα ειρημενα. Παρεκαλει παντας, φησι, προσμενειν τωι Κυριωι, οτι ην ανηρ
αγαθος. Ἐμοι δοκει αγαθον νυν τον αφελη λεγειν, τον απλαστον, τον σφοδρα της
των πλησιον επιθυμουντα σωτηριας. Ου μονον δε ην ανηρ αγαθος, αλλα και πληρης
Πνευματος αγιου και πιστεως. ∆ιο και τηι προθεσει της καρδιας παρεκαλει παντας·
τουτεστι, μετα εγκωμιου και επαινου. Και σκοπει, πως καθαπερ γη λιπαρα τον λογον
εδεξατο η πολις αυτη, και πολυν τον καρπον απεδειξατο. ∆ια τι δε της Ταρσου αυτον
απεστησεν ο Βαρναβας και ενταυθα ηγαγεν; Ουχ απλως· αλλ' οτι ενταυθα και
ελπιδες χρησται, και μειζων η πολις, και πολυ το πληθος. Ειδες παντα την χαριν
εργαζομενην, ου Παυλον· και πως δια των μικρων το πραγμα αρχην ελαβεν, οτε δε
περιφανες γεγονε, τοτε Βαρναβαν πεμπουσι; Και δια τι μη προ τουτου επεμψαν
αυτον; Πολλην των καθ' εαυτους προνοιαν εποιουντο, και ουκ εβουλοντο εγκαλειν
αυτοις Ἰουδαιους, οτι προσελαμβανον τα εθνη· καιτοι δια το απαραιτητως αυτοις
επιμιγνυσθαι, επει εμελλε τις αμφισβητησις γινεσθαι παρ' αυτων, τα κατα
Κορνηλιον προυλαβε. Τοτε γουν και λεγουσιν· Ἵνα ημεις εις τα εθνη, αυτοι δε εις
την περιτομην. Και σκοπει, πως ευκαιρως η αναγκη του λιμου εισηγαγε την
κοινωνιαν την απο των εθνων την προς τους εν Ἱεροσολυμοις πεμφθεισαν.
∆εχονται γαρ τα παρ' αυτων, οι και ου, καθαπερ ημεις εν θρηνοις τας συμφορας
διαγομεν, ουτω δηπου και ουτοι· αλλα μετα πλειονος αδειας διηγον, ατε ποῤρω
γενομενοι των κωλυοντων αυτους, και εν ανθρωποις οντες ου πεφοβημενοις τους
Ἰουδαιους· ο και αυτο συνεβαλλετο ου μικρον. Ἀλλα και εις Κυπρον αφικοντο, οπου
πολυ μεν το αδεες, πλειων δε η αμεριμνια. Ουδενι δε τον λογον, φησιν, ει μη
Ἰουδαιοις ελαλουν. Ου δια τον των ανθρωπων φοβον, ον ουδεν ηγουντο, τουτο
 
 

143

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εποιουν· αλλα τον νομον τηρουντες, και αυτους ετι διαβασταζοντες. Ἦσαν δε τινες
εν Ἀντιοχειαι Κυπριοι και Κυρηναιοι. Ουτοι μαλιστα ουκ εφροντιζον Ἰουδαιων.
Οιτινες ελαλουν προς τους Ἑλληνιστας, ευαγγελιζομενοι τον Κυριον Ἰησουν. Ἴσως
δια το μη ειδεναι Ἑβραιστι, Ἕλλνας αυτους εκαλουν. Παραγενομενος δε, φησι,
Βαρναβας, και ιδων την χαριν του Θεου (ουχι την σπουδην των ανθρωπων),
παρεκαλει αυτους προσμενειν τωι Κυριωι. Ταχα τωι επαινειν τον οχλον και
αποδεχεσθαι, τουτωι πλειους επεστρεψε. Και δια τι μη Παυλωι γραφουσιν, αλλα
Βαρναβαν πεμπουσιν; Ουπω του ανδρος ᾔδεσαν την αρετην· διο και μονον
οικονομειται Βαρναβαν παραγενεσθαι. Ἐπει δε και πληθος ην, και ουδεις ο κωλυων,
εικοτως εβλαστησεν η πιστις, και μαλιστα, οτι ουδενα ενταυθα υπεμειναν
πειρασμον, και οτι Παυλος κηρυττει, και ουκ ετι αναγκαζεται φευγειν. Καλως δε ουκ
αυτοι περι του λιμου λεγουσιν, αλλ' οι προφηται, ινα μη φορτικοι τινες δοξωσι. Και
θαυμαζειν αξιον, πως ουκ ηγανακτησαν ως υπεροφθεντες Ἀντιοχεις, αλλ'
αρκουνται τοις διδασκαλοις· ουτω παντες εζεον προς τον λογον. Οι και ουδε
περιεμειναν γενεσθαι τον λιμον, αλλα προ τουτου επεμψαν, Καθως ηυπορειτο τις.
60.195 γʹ. Και ορα, οτι εν μεν τοις αποστολοις ετεροι του επιτρεπονται· ενταυθα δε
Παυλος και Βαρναβας. Ου μικρα δε και τουτο οικονομια ην αλλως δε και αρχη ην,
και τεως ουκ εδει σκανδαλισθηναι. Ἀλλα νυν ουδεις τουτο ποιει, καιτοι λιμος εστι
χαλεπωτερος εκεινου. Ου γαρ εστιν ισον κοινηι φερειν την συμφοραν, και παντων εν
αφθονιαι οντων, τους πενεστερους ειναι εν λιμωι. Τοτε μονον λιμος ην, και οι
δεδωκοτες πενητες (Καθως ηυπορειτο γαρ τις αυτων, φησι)· νυν δε λιμος διπλους,
καθαπερ η αφθονια διπλη, λιμος χαλεπος, λιμος ου του λογον ακουσαι Κυριου, αλλα
του τραφηναι δι' ελεημοσυνης. Τοτε και οι εν Ἰουδαιαι πενητες απελαυσαν, και οι εν
Ἀντιοχειαι δοντες τα χρηματα, και ουτοι μαλλον εκεινων· νυνι δε και ημεις και οι
πενητες εν λιμωι· οι μεν της αναγκαιας απορουντες τροφης, ημεις δε εν σπανει του
ελεους οντες του Θεου. Ταυτης δε της τροφης ουδεν αναγκαιοτερον γενοιτ' αν. Ουκ
εστιν υποστηναι τα απο της πλησμονης κακα· ουκ εστιν εις αφεδρωνα προχωρησαι
το πλεον ταυτης της τροφης. Ουδεν ωραιοτερον, ουδεν υγιεινοτερον ψυχης ουτω
τρεφομενης· πασης ανωτερα εστηκε νοσου, παντος λιμου, πασης ανωμαλιας και
δυσκρασιας· ουδεις αυτην δυνησεται ελειν· αλλα καθαπερ αδαμαντινον σωμα ου
σιδηρος πληξαι δυναται, ουκ αλλο ουδεν, ουτω και ψυχην απο ελεημοσυνης
συμπεπηγυιαν ουδεν ολως δυνησεται ελειν. Τι γαρ, ειπε μοι, ταυτην χειρωσεται
ποτε; πενια; Ουκ εστιν· εν γαρ τοις βασιλικοις αποκειται ταμειοις. Ἀλλα ληιστης και
τοιχωρυχος; Ἀλλ' εκεινους ουδεις διορυξαι τους τοιχους οιος τε. Ἀλλα σκωληξ;
Ἀλλα και ταυτης ανωτερος της λυμης ουτος ο θησαυρος. Ἀλλα βασκανια και
φθονος; Ἀλλ' ουδε τουτοις αλισκεται. Ἀλλα συκοφαντιαι και επιβουλαι; Ουδε τουτο·
ασυλος γαρ ο θησαυρος. Ἀλλ' αισχρον ει ταυτα επιδειξω μονα τηι ελεημοσυνηι
προσοντα, ουχι δε και ταναντια. Ου γαρ δη βασκανιας απηλλακται μονον, αλλα και
ευλογιας απολαυει πολλης και παρα των ουκ ευ πεπονθοντων. Ὥσπερ γαρ οι ωμοι
και απηνεις ου τους ηδικημενους εχουσιν εχθρους μονον, αλλα και τους ουδεν
παθοντας συναλγουντας αυτοις και κατηγορουντας· ουτως οι μεγαλα εργασαμενοι
καλα ουχι τους ευ πεπονθοτας μονον, αλλα και τους ουδεν παθοντας εχουσιν
επαινετας. Τι λεγω βασκανιας; Και επιβουλευοντων απηλλακται και ληιστων και
τοιχωρυχων. Ου τουτο εχει μονον το καλον, αλλ' ετι προς τωι μη ελαττουσθαι και
αυξεται και εις πληθος επιδιδωσι. Τι του Ναβουχοδονοσορ γεγονεν αισχροτερον; τι
δυσειδεστερον; τι παρανομωτερον; Ἀσεβης ο ανθρωπος ην, μυρια τεκμηρια και
σημεια ειδε, και ουκ ηθελησεν ανενεγκειν, αλλα τους του Θεου δουλους εις καμινον
ενεβαλεν, ει και μετα ταυτα προσεκυνησε. Τι ουν ο προφητης; Βασιλευ, η βουλη μου
αρεσατω σοι· τας ανομιας σου εν ελεημοσυναις λυτρωσον, και τας ανομιας σου εν
 
 

144

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οικτιρμοις πενητων· ισως εσται συγγνωμη τοις παραπτωμασι σου. Τουτο ουτως
ειπεν, ουκ αμφιβαλλων (σφοδρα γαρ ην πεπεισμενος), αλλα βουλομενος αυτον εις
μειζονα εμβαλειν φοβον, και πλειονα αναγκην του ταυτα ποιησαι. Ει γαρ ειπεν
ωμολογημενως, υπτιωτερος αν εγενετο εκεινος. Ουτω και ημεις τοτε μαλιστα
ωθουμεν τινας, οταν λεγωμεν· Παρακαλεσον τον δεινα, και μη επαγαγωμεν, οτι
παντως ακουσεται, αλλ', οτι ισως ακουσεται· υπο γαρ της αμφισβητησεως μειζων ο
φοβος γενομενος, μαλλον αυτον ωθει. ∆ια τουτο δηλον 60.196 αυτο ουκ εποιησε. Τι
λεγεις; τοσουτοις ασεβημασιν εσται συγγνωμη; Ναι. Ουκ εστιν αμαρτημα, ο μη
δυναται καθαρισαι ελεημοσυνη, ο μη δυναται σβεσαι· πασα αμαρτια κατωτερα
ταυτης εστηκε· φαρμακον εστι προς παν τραυμα επιτηδειον. Τι τελωνου χειρον;
Πασης αδικιας εστιν υποθεσις· αλλα ταυτην πασαν απενιψατο ο Ζακχαιος. Ὅρα πως
και ο Χριστος τουτο δεικνυσι, δι' ων εσπουδασε γλωσσοκομον εχειν, και τα
βαλλομενα βασταζειν. Και Παυλος δε φησι· Μονον των πτωχων ινα μνημονευωμεν·
και πολυς πανταχου των Γραφων υπερ του πραγματος τουτου ο λογος. Λυτρον
ψυχης ανδρος, φησιν, ο ιδιος πλουτος· και ο Χριστος· Ει θελεις τελειος ειναι,
πωλησον σου τα υπαρχοντα, και δος πτωχοις, και δευρο, ακολουθει μοι. Τουτο
τελειοτης εικοτως. Ἐλεημοσυνη δε ουκ εν χρημασι γινεται μονον, αλλα και εν
πραγμασιν. Οιον τι λεγω· Ἔστι και προστηναι, εστι και χειρα ορεξαι· πολλακις και
χρηματων μειζονως εσωσεν η δια πραγματων προστασια. δʹ. Ουκουν φερε παντα
κινησωμεν επι του παροντος τα της ελεημοσυνης ειδη. ∆υνασαι δια χρηματων; Μη
οκνει. ∆υνασαι δια προστασιας; Μη ειπηις, επειδη χρηματα ουκ εστι, τουτο ουδεν
εστι. Σφοδρα και τουτο μεγα· ωσπερ χρυσιον δεδωκως, ουτω διακεισο. ∆υνασαι δια
θεραπειας; Και τουτο ποιησον. Οιον, ιατρος ει την επιστημην; Ἐπιμεληθητι
αῤρωστουντων· και τουτο μεγα. ∆υνασαι δια συμβουλης; Πολλωι τουτο παντων
μειζον· αυτη βελτιων παντων, η και πλειων, οσωι και μειζον εχει το κερδος· ου γαρ
λιμον λυεις, αλλα θανατον χαλεπον. Τοιαυτης και οι αποστολοι εκ περιουσιας ησαν
εμπεπλησμενοι· δια τουτο την των χρηματων διανομην τοις μετ' αυτους
ενεχειρισαν, αυτοι την δια των λογων επιδεικνυμενοι. Ἢ μικραν ελεημοσυνην οιει
ειναι, ψυχην απορουμενην, κινδυνευουσαν περι των εσχατων, υπο πυρωσεως
συνεχομενην, δυνηθηναι απαλλαξαι της νοσου; Οιον, οραις φιλον υπο φιλαργυριας
κατεχομενον; Ἐλεησον τον ανθρωπον. Ἀποπνιγεται; Σβεσον αυτου το πυρ. Τι ουν,
αν μη πειθηται; Συ το σαυτου ποιησον, και μη κατοκνησηις. Ειδες αυτον εν δεσμοις
κατεχομενον; (δεσμα γαρ οντως τα χρηματα.) Ἄπελθε προς αυτον, επισκεψαι αυτον,
παραμυθησαι, πειραθητι των δεσμων απολυσαι. Ἂν μη βουληται, την αιτιαν αυτος
υπομενει. Ειδες γυμνον και ξενον; (γυμνος γαρ οντως και ξενος εστι των ουρανων ο
βιου ορθου μη επιμελουμενος.) Λαβε εις το καταγωγιον το σον, περιβαλε ιματια τα
της αρετης, δος πολιν την εν ουρανωι. Τι ουν, αν εγω γυμνος ω, φησι; Και σαυτον
ενδυσον πρωτον· ει οιδας οτι γυμνος ει, παντως και οτι ενδυθηναι οφειλεις οιδας. Ει
ταυτης μονον της γυμνοτητος επιστασαι τον τροπον, δυνησηι γνωναι ραιδιως και την
αυτης καταστολην. Ποσαι γυναικες σηρικα ιματια φορουσι, γυμναι δε οντως εισι των
της αρετης ιματιων; Ταυτας οι ανδρες περιβαλετωσαν. Ἀλλ' ου προσιενται τα ιματια
εκεινα, αλλα ταυτα βουλονται; Τουτο πρωτον ποιησον· εις την επιθυμιαν αυτας των
ιματιων εκεινων καταστησον, δειξον οτι γυμναι εισι, διαλεχθητι περι της κρισεως
της μελλουσης· ειπε· Ἄλλων ημιν εκει δει, ου τουτων. Ει δε ανεχοισθε μου, και εγω
την γυμνοτητα δειξω. Ὁ γυμνος, ψυχους μεν οντος, πεπηγε και τρεμει, και
συνεσταλμενος εστηκε, συναγαγων τους βραχιονας· θερους δε οντος, ουκ ετι. Ἂν
τοινυν δειξω και τους πλουτουντας και τας πλουτουσας 60.197 τοσουτωι μαλιστα
γυμνας, οσωι μαλιστα αν περιβαλωνται, μη απεχθανεσθε. Τι ουν, ειπε μοι, οταν τους
περι γεεννης ανακινωμεν λογους, και των βασανιστηριων εκεινων, ουχι μαλλον
 
 

145

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

των γυμνων εκεινων πεπηγασιν ουτοι και τρεμουσιν; ουχι πικρα στεναζουσι, και
καταδικαζουσιν εαυτους; Τι δαι, οταν τωι δεινι προσερχωνται και λεγωσιν· Ευξαι
υπερ εμου· ουχι τα αυτα ρηματα φθεγγονται εκεινοις; Ἀλλα νυν μεν, οσα αν
ειπωμεν, ουπω δηλη η γυμνοτης· εσται δε εκει δηλη. Πως και τινι τροπωι; Ὅταν των
σηρικων ιματιων τουτων και των λιθων απωλολοτων, απο μονων των της αρετης
και της κακιας ιματιων απαντες φαινωνται· οταν οι μεν πενητες ωσιν ημφιεσμενοι
δοξαν πολλην, οι δε πλουτουντες γυμνοι και ασχημονουντες προς τα κολαστηρια
συρωνται. Τι αβροτερον ην του πλουσιου του την πορφυραν ενδιδυσκομενου; τι δε
πενεστερον του Λαζαρου; τις ουν τα των επαιτων εφθεγγετο ρηματα; τις δε εν
αφθονιαι ην; Ειπε μοι, ει τις την οικιαν περιβαλλοι πολλοις τοις παραπετασμασιν,
αυτος δε ενδον καθηται γυμνος, τι το κερδος; Ουτω και επι των γυναικων γινεται.
Την μεν γαρ οικιαν της ψυχης, το σωμα λεγω, πολλοις περιβαλλουσιν· η δε
οικοδεσποινα ενδον καθηται γυμνη. Χρησατε μοι τους της ψυχης οφθαλμους, και
υποδειξω υμιν της ψυχης την γυμνο 60.198 τητα. Τι γαρ εστιν ιματιον ψυχης, Ἀρετη
δηλονοτι. Τι δε γυμνοτης; Κακια. Καθαπερ γαρ ει τις αποδυσειε τινα των ελευθερων,
αισχυνεται και συστελλεται και φευγει· ουτω δη και ψυχη, αν θελωμεν εις αυτην
ιδειν, η μη ταυτα εχουσα τα ιματια, ερυθριαι. Ποσας οιει νυν αισχυνεσθαι, και προς
αυτο καταδυεσθαι το βαθος, ωσπερ τι παραπετασμα και προκαλυμμα επιζητουσας,
ινα τουτων μη ακουοιεν των λογων; Αι δε μηδεν συνειδυιαι εαυταις, γαννυνται,
χαιρουσιν, εναβρυνονται και εγκαλλωπιζονται τοις λεγομενοις. Ἄκουσον περι της
μακαριας Θεκλης. Ἐκεινη ινα Παυλον ιδηι, και τα χρυσια εδωκεν εαυτης· συ δε ινα
τον Χριστον ιδηις, ουδε οβολον διδως, αλλα θαυμαζεις μεν τα γεγενημενα υπ'
εκεινης, ου ζηλοις δε. Ουκ ακουεις πως τους ελεημονας μακαριζει ο Λογος; Μακαριοι
οι ελεημονες, φησιν, οτι αυτοι ελεηθησονται. Τι το κερδος απο των πολυτελων
ιματιων; μεχρι ποτε προς ταυτην κεχηναμεν την στολην; Ἀμφιασωμεθα την δοξαν
του Χριστου, περιβαλωμεθα το καλλος εκεινο, ινα και ενταυθα επαινεθωμεν, και
εκει των αιωνιων τυχωμεν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων
Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.197 ΟΜΙΛΙΑ Κς ʹ. Κατ' εκεινον δε τον καιρον επεβαλεν Ἡρωδης ο βασιλευς
τας χειρας κακωσαι τινας των απο της Ἐκκλησιας. Ἀνειλε δε Ἰακωβον τον αδελφον
Ἰωαννου μαχαιραι. Και ιδων οτι αρεστον εστι τοις Ἰουδαιοις, προσεθετο συλλαβειν
και Πε τρον. Ἦσαν δε αι ημεραι των Ἀζυμων.
αʹ. Ποιον εκεινον λεγει καιρον; Παντως τον εφεξης. Ἀλλ' ενταυθα μεν ουτως,
αλλαχου δε ετερως. Ὅταν γαρ ο Ματθαιος λεγηι· Ἐν ταις ημεραις εκειναις
παραγινεται Ἰωαννης κηρυσσων, ου τας εφεξης ημερας δηλων λεγει, αλλ' εκεινας,
εν αις εμελλε γινεσθαι απερ διηγειται. Ἔθος γαρ τηι Γραφηι τουτωι κεχρησθαι τωι
τροπωι, και ποτε δε τα υστερον συμβαινειν μελλοντα εκτιθεναι, ποτε δε τα υστερον
συμβαινειν μελλοντα ως εφεξης απαγγελλειν. Καλως δε λεγει, οτι Ἡρωδης ο
βασιλευς· ουτος γαρ ουκ ην ο επι του Χριστου. Ἰδου πειρασμος ετερος. Και ορα, οπερ
εξ αρχης ειπον, πως τα πραγματα πλεκεται, πως δι' ανεσεως και θλιψεως παντα
υφαινεται. Ουκ ετι Ἰουδαιοι, ουδε το συνεδριον· αλλ' ο βασιλευς επιβαλλει τας
χειρας εις το κακωσαι. Μειζων η εξουσια, χαλεπωτερος ο πολεμος, οσωι και προς
χαριν εγινετο τοις Ἰουδαιοις. Ἀνειλε δε Ἰακωβον τον αδελφον Ἰωαννου μαχαιραι.
Ἁπλωςκαι ως ετυχεν. Ει δε τις ζητοιη, δια τι συνεχωρησεν ο Θεος; ερουμεν, οτι υπερ
αυτων τουτων· πρωτον μεν, πειθων αυτους, οτι και αναιρουμενοι κρατουσιν, οπερ
 
 

146

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και επι Στεφανου γεγονε· δευτερον δε, διδους αυτοις μετα το εμπλησαι τον θυμον
ανενεγκειν απο της μανιας· και τριτον, δεικνυς, οτι κατα συγχωρησιν αυτου γεγονε
τουτο. Ἰδων δε, οτι αρεστον εστι τοις Ἰουδαιοις, προσεθετο συλλαβειν και Πετρον.
Ὢ της μιαριας της πολλης! Ὑπερ τινων αυτοις εχαριζετο, φονους ποιων απλως και
εικη; Ἦν δε ημερα των Ἀζυμων. Παλιν η περιττη των Ἰουδαιων ακριβολογια·
ανελειν μεν ουκ εκωλυον, εν δε καιρωι τοιουτωι τοιαυτα επραττον. Ὃν και πιασας
εθετο εις φυλακην, παραδους 60.198 τεσσαρσι τετραδιοις στρατιωτων. Και του θυμου
τουτο ην και του δεους. Ἀνειλε, φησι, Ἰακωβον τον αδελφον Ἰωαννου μαχαιραι.
Ειδες αυτων την ανδρειαν; Ἵνα γαρ μηδεις λεγηι, οτι δια τουτο ακινδυνως και αδεως
κατατολμωσι του θανατου, ατε εξαρπαζοντος αυτους του Θεου, δια τουτο
αναιρεθηναι συγχωρει, και τους κορυφαιους μαλιστα, πειθων αυτους τους
αναιρουντας, οτι ουδε ταυτα αφιστησιν αυτους και κωλυει. Ὁ μεν ουν Πετρος
ετηρειτο εν τηι φυλακηι· προσευχη δε ην εκτενης γινομενη υπο της Ἐκκλησιας προς
τον Θεον υπερ αυτου. Περι τα καιρια λοιπον ην ο αγων. Και το εκεινον γαρ
αναιρεθηναι, περιδεεις εποιει, και το τουτον εμβεβλησθαι. Ὅτε δε εμελλε προαγειν
αυτον ο Ἡρωδης, τηι νυκτι εκεινηι ην ο Πετρος κοιμωμενος μεταξυ δυο στρατιωτων
δεδεμενος αλυσεσι δυσι· φυλακες τε προ της θυρας ετηρουν την φυλακην. Και ιδου
αγγελος Κυριου επεστη, και φως ελαμψεν εν τωι οικηματι. Παταξας την πλευραν του
Πετρου ηγειρεν αυτον, λεγων, Ἀναστα εν ταχει. Και εξεπεσον αυτου αι αλυσεις εκ
των χειρων. Ὅρα, κατ' εκεινην την νυκτα αυτον εξηρπασε. Και φως ελαμψεν εν τωι
οικηματι, ινα μη νομισηι φαντασιαν ειναι· και το φως ουδεις ειδε πλην εκεινου. Ει
γαρ και τουτο γεγονε, και ομως ενομιζε φαντασιαν ειναι δια το απροσδοκητον· ει μη
τουτο γεγονε, πολλωι πλεον· ουτω παρεταττετο προς τον θανατον. Το γουν πολλας
ημερας εκει μειναντα μη σωθηναι, τουτο εποιει. Και δια τι, φησιν, ουκ αφηκεν αυτον
εις τας χειρας εμπεσειν Ἡρωδου, και τοτε εξηρπασεν; Ὅτι εκεινο μεν εις εκπληξιν
ηγαγεν αν· τουτο δε υπερ αυτων εγενετο. Ουκ αν γαρ ενομισθησαν ανθρωποι ειναι,
ει θεοπρεπως παντα εποιει. Ἐπι δε του Στεφανου τι ουκ εποιησεν; ουχ ως αγγελου το
προσωπον αυτοις εδειξε; Τι δε ολως ενελιπε και ενταυθα; Ειπε τε ο αγγελος προς
αυτον· Περιζωσαι και υποδησαι τα σανδαλια σου. Παλιν ενταυθα δει 60.199 κνυσιν,
οτι ου κακουργιαι γεγονεν· ουδεις γαρ επειγομενος και διορυξαι βουλομενος,
τοσαυτην ποιειται σπουδην, ωστε και τα σανδαλια αυτου λαβειν, ωστε και ζωσασθαι.
Ἐποιησε δε ουτω. Και λεγει αυτωι· Περιβαλου το ιματιον σου, και ακολουθει μοι. Και
εξελθων ηκολουθει αυτωι· και ουκ ᾔδει, οτι αληθες εστι το γινομενον υπο του
αγγελου· εδοκει δε οραμα βλεπειν. ∆ιελθοντες δε πρωτην φυλακην και δευτεραν,
ηλθον επι την πυλην την σιδηραν την φερουσαν εις την πολιν, ητις αυτοματη
ηνοιχθη αυτοις. Ἰδου δευτερον σημειον. Ὅτε απεστη ο αγγελος, τοτε ενοησεν ο
Πετρος. Και εξελθοντες προηλθον ρυμην μιαν, και ευθεως ο αγγελος απ' αυτου
απεστη. Και ο Πετρος γενομενος εν εαυτωι, ειπε· Νυν οιδα, οτι αληθως εξαπεστειλεν
ο Κυριος τον αγγελον αυτου, και εξειλετο με εκ χειρος Ἡρωδου και πασης της
προσδοκιας του λαου των Ἰουδαιων. Νυν εγνων, φησιν, ου τοτε. ∆ια τι δε γινεται
τουτο, και ουκ εστιν ο Πετρος εν αισθησει των γινομενων, καιτοι ηδη τοιαυτης
απολαυσας απαλλαγης, οτε οι παντες απελυθησαν; Ἀθροον βουλεται την απαλλαγην
αυτωι γενεσθαι, και μετα το απαλλαγηναι τοτε την αισθησιν λαβειν. Το τας αλυσεις
δε απο των χειρων πεσειν, μεγα τεκμηριον του μη φυγειν. Συνιδων τε ηλθεν επι την
οικιαν Μαριας της μητρος Ἰωαννου του επικαλουμενου Μαρκου, ου ησαν ικανοι
συνηθροισμενοι και προσευχομενοι. Κρουσαντος δε του Πετρου την θυραν του
πυλωνος, προσηλθε παιδισκη υπακουσαι, ονοματι Ῥοδη. Και επιγνουσα την φωνην
του Πετρου, απο της χαρας ουκ ηνοιξε τον πυλωνα. Ὅρα τον Πετρον ουκ ευθεως
αναχωρουντα, αλλα προτερον ευαγγελιζομενον τους αυτου. Εισδραμουσα δε
 
 

147

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απηγγειλεν εσταναι τον Πετρον προ του πυλωνος. Οι δε προς αυτην· Μαινηι. Ἡ δε
διισχυριζετο ουτως εχειν. βʹ. Ὅρα και τας παιδισκας ευλαβειας γεμουσας. Ἀπο της
χαρας ουκ ηνοιξε τον πυλωνα· εκεινοι δε και τουτου γενομενου ανενευσαν. Ἡ μεν,
φησι, διισχυριζετο ουτως εχειν· οι δε ελεγον· Ὁ αγγελος αυτου εστιν. Ὁ δε Πετρος
επεμενε κρουων. Ἀνοιξαντες δε ειδον αυτον, και εξεστησαν. Κατασεισας δε αυτοις τηι
χειρι σιγαιν, διηγησατο αυτοις, πως ο Κυριος αυτον εξηγαγεν εκ της φυλακης. Ειπε
δε· Ἀπαγγειλατε Ἰακωβωι και τοις αδελφοις ταυτα. Και εξελθων επορευθη εις ετερον
τοπον. Ἴδωμεν ουν ανωθεν την ακολουθιαν των ειρημενων. Κατ' εκεινον τον
καιρον, φησιν, επεβαλε τας χειρας ο βασιλευς Ἡρωδης κακωσαι τινας απο της
Ἐκκλησιας. Καθαπερ θηριον απλως και αλογιστως πασιν επηιει. Τουτο εστιν ο ελεγεν
ο Χριστος· Το μεν ποτηριον, ο μελλω πινειν, πιεσθε, και το βαπτισμα, ο εγω
βαπτιζομαι, βαπτισθησεσθε. Ἀνειλε δε, φησι, Ἰακωβον τον αδελφον Ἰωαννου
μαχαιραι. Και πως, φησι, τον Πετρον ουκ ευθεως ανειλεν; Ειπε την αιτιαν ο
συγγραφευς· Ἡμεραι γαρ, φησιν, ησαν των Ἀζυμων· και μαλλον αυτου εμπομπευσαι
εβουλετο τηι σφαγηι. Αυτοι μεν ουν απο της παραινεσεως της Γαμαλιηλου επειχον
λοιπον εαυτους των φονων· αλλως δε ουδε αιτιας ευρισκον· δι' ετερων δε αυτα
κατεσκευαζον. Ἐπει δε και ετερος Ἰακωβος ην, ο αδελφος του Κυριου, δια τουτο
επεσημηνατο ειπων· Τον αδελφον Ἰωαννου. Ὁραις, οτι το κεφαλαιον εν τουτοις ην
τοις τρισι, μαλιστα δε Πετρου 60.200 και Ἰακωβου; Τουτο μαλιστα κατακρισις αυτων
ην· Ουκ ετι γαρ ανθρωπινον το κηρυγμα εδεικνυτο, και οντως εκεινο επληρουτο, οτι
Ἐλογισθημεν ως προβατα σφαγης. Ἰδων δε, οτι αρεστον εστι, φησι, τοις Ἰουδαιοις,
προσεθετο συλλαβειν και Πετρον. Ἀρεστον φονος, και φονος αδικος. Πολλη η ανοια
του Ἡρωδου· ταις επιθυμιαις αυτων ταις ατοποις υπηρετειτο. ∆εον γαρ τουναντιον
ποιειν, και εγκοπτειν αυτων την ορμην· ο δε επετεινε, καθαπερ τις δημιος ων των
νοσουντων, αλλ' ουκ ιατρος· καιτοι μυρια παραδειγματα εχων και του παππου και
του πατρος Ἡρωδου, και πως εκεινος μεν δια την αναιρεσιν των παιδιων μεγιστα
επαθε κακα, ουτος δε Ἰωαννην ανελων πολεμον ηγειρε χαλεπον. Ὃν και πιασας,
φησιν, εθετο εις φυλακην. Ἐφοβειτο, μη δια τον φονον του Ἰακωβου αναχωρησηι ο
Πετρος, και βουλομενος εχειν αυτον εν ασφαλει, ενεβαλε τωι δεσμωτηριωι. Ὅσωι
ακριβεστερα η φρουρα, τοσουτωι θαυμασιωτερα η επιδειξις. Τουτο δε ην υπερ
Πετρου, δοκιμωτερου μαλλον εντευθεν γενομενου, και την ανδρειαν την οικειαν
επιδεικνυντος. Προσευχη δε ην, φησιν, εκτενης γινομενη. Φιλοστοργιας δειγμα η
προσευχη. Πατερα παντες εζητουν, πατερα ημερον. Ἐκτενης, φησιν, ην προσευχη
γινομενη υπερ αυτου. Ἀκουσατε, πως διεκειντο περι τους διδασκαλους. Ουκ
εστασιασαν, ουκ εθορυβηθησαν, αλλ' επι ευχην ετραπησαν, την οντως συμμαχιαν
την αμαχον, επ' αυτην κατεφυγον. Ουκ ελεγον· Ὁ ταπεινος εγω και ουδαμινος υπερ
εκεινου ευχομαι! επειδη γαρ αγαπηι εποιουν, ουδεν τουτων ελογιζοντο. Βουλει
μαθειν ποσα ειργασαντο και ακοντες; Ἐκεινους δοκιμωτερους απεδειξαν, τουτους
σπουδαιοτερους εποιησαν. Και ορα εν τηι εορτηι τους πειρασμους επαγομενους, ινα
δοκιμωτεροι φανωσιν ουτοι. Ὅτε δε εμελλεν αυτον προαγειν ο Ἡρωδης, φησι, τηι
νυκτι εκεινηι ην ο Πετρος καθευδων. Ὅρα τον Πετρον καθευδοντα, και ουκ οντα εν
αγωνιαι ουδε εν φοβωι. Αυτηι τηι νυκτι, ηι προαγεσθαι εμελλεν, εκαθευδε, το παν ριψας
επι τον Θεον. Ουχ απλως δε εκαθευδεν, αλλα μεσον στρατιωτων και δεδεμενος.
Μεταξυ γαρ, φησι, δυο στρατιωτων κοιμωμενος ην, δεδεμενος αλυσεσι δυσιν. Ὁραις,
πως ακριβης η φυλακη; Και ιδου αγγελος Κυριου επεστη, φησι, λεγων· Ἀναστα εν
ταχει. Συγκαθευδοντες ησαν οι φυλακες· διο και των γινομενων ουδεν
επαισθανονται. Φως δε ελαμψεν, ωστε και ιδειν και ακουσαι τον Πετρον, και μη
νομισαι φαντασιαν ειναι. Ὡς αν δε μη ραιθυμησηι, και την πλευραν πατασσεται. Και
ουχ απλως ακουει· Ἀναστα· αλλ', Ἐν ταχει, μετα προσθηκης· ουτω βαθεως
 
 

148

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκαθευδεν. Ἐδοκει δε οραμα βλεπειν, φησι. ∆ιηλθε δε πρωτην και δευτεραν
φυλακην. Που νυν εισιν οι αιρετικοι; Πως διηλθεν, ειπατωσαν ημιν· αλλ' ουκ αν
εχοιεν. Καιτοι δια τουτο αυτον και ζωσασθαι κελευει και υποδησασθαι, και τουτωι
πειθων αυτον, οτι ουκ εστι φαντασμα· και ινα αποτιναξηται τον υπνον, και γνωι, οτι
αληθες εστι. ∆ια τουτο και ευθεως απεπεσον αυτου αι αλυσεις απο των χειρων, και,
Ἀναστα εν ταχει, ακουει. Ου θορυβουντος δε εστι τουτο, αλλα πειθοντος μη
αναβαλλεσθαι. Και ουκ ᾔδει, φησιν, οτι αληθες εστι το γινομενον δια του αγγελου·
εδοκει δε οραμα βλεπειν. Εικοτως, δια την υπερβολην των γινομενων. γʹ. Ὁραις
ποσον εστιν υπερβολη σημειου; πως εκπληττει τον ορωντα; πως ουκ αφιησι
πιστευθηναι; Ει 60.201 γαρ Πετρος εδοκει οραμα βλεπειν εν τοσουτωι χρονωι, καιτοι
αυτος ζωσαμενος και υποδησαμενος· τι ετερος μη επαθεν αν; ∆ιελθοντες δε, φησι,
πρωτην φυλακην και δευτεραν, ηλθον επι την πυλην την σιδηραν· και εξελθοντες
προηλθον ρυμην μιαν, και ευθεως απεστη ο αγγελος απ' αυτου. Τα μεντοι ενδον
γενομενα θαυμασιωτερα ην· τουτο δε λοιπον ανθρωπινωτερον. Ὅτε ουδεν κωλυμα
ην, τοτε απεστη ο αγγελος. Ου γαρ αν προηλθεν ο Πετρος τοσουτων οντων
κωλυματων· οντως γαρ, οντως εκπληξις ην. Νυν εγνων, φησιν, οτι αληθως
απεστειλεν ο Κυριος τον αγγελον αυτου, και εξειλετο με εκ χειρος Ἡρωδου και
πασης της προσδοκιας του λαου των Ἰουδαιων. Νυν, ουχι τοτε, οτε εν τωι δεσμωι
ημην. Συνιδων τε ηλθεν επι την οικιαν Μαριας της μητρος Ἰωαννου, φησι. Τι εστι,
Συνιδων; Λογισαμενος οπου εστιν. Ἢ τοινυν τουτο συνειδεν· η οτι ουχ απλως
απελθειν δει, αλλ' αμειψασθαι τον ευεργετην· ο και συνιδων ηλθεν επι την οικιαν
Μαριας. Τις εστιν ουτος ο Ἰωαννης; Ἴσως εκεινος ο αει αυτοις συνων· δια γαρ τουτο
και το παρασημον αυτου εθηκεν. Ὅρα οσον εστιν αγαθον η θλιψις, ποσον ευχομενοι
εν νυκτι ηνυον, πως διεγηγερμενους αυτους ειργασατο. Ειδες του φονου Στεφανου
οσον το κερδος; ειδες του δεσμωτηριου τουτου οση η ωφελεια; Ου γαρ δη επεξιων ο
Θεος τοις αδικουσιν αυτους, μεγα δεικνυσιν το Ευαγγελιον· αλλ' εν αυτοις τοις
αδικουσιν, ουδεν εκεινων πασχοντων δεινον, αυτας καθ' εαυτας τας θλιψεις
δεικνυσι μεγα ουσας, ινα μη την απαλλαγην αυτων παντως ζητωμεν, μηδε την
εκδικιαν. Σκοπει δε πως και αι παιδισκαι αυτων λοιπον ομοτιμοι αυτοις ησαν. Ἀπο
της χαρας, φησιν, ουκ ηνοιξε. Καλως και τουτο γεγονε, ινα μη και εκεινοι
εκπλαγωσιν ευθεως ιδοντες, και απιστησωσιν, αλλ' εγγυμνασθηι αυτων η διανοια.
Και οπερ εθος ημιν ποιειν, ευρεθη πραττουσα και αυτη· ινα γαρ αυτη τα ευαγγελια
κομισηι εσπουδαζεν· οντως γαρ ευαγγελια ην. Οι δε ειπον προς αυτην· Μαινηι· η δε
διισχυριζετο ουτως εχειν· οι δε ειπον, οτι Ἄγγελος αυτου εστιν. Ἐκ τουτου αληθες,
οτι εκαστος ημων αγγελον εχει. Και ποθεν επηλθεν αυτοις αγγελον ειναι τοτε
υπονοησαι; Ἀπο του καιρου τουτο υπωπτευσαν. Ὡς δε επεμενε κρουων, φησιν,
ανοιξαντες ειδον αυτον, και εξεστησαν. Ὁ δε κατασεισας τηι χειρι, ησυχιαν πολλην
εποιησεν, ωστε ακουσαι τα παρ' αυτου. Ποθεινοτερος πολλωι λοιπον ην τοις
μαθηταις, ου τωι σωθηναι μονον, αλλα και τωι επιστηναι και ευθεως επελθειν.
Μανθανουσι λοιπον και οι οικειοι παντα σαφως· μανθανουσι και οι αλλοτριοι, ει γε
ηθελον πιστευσαι· αλλ' ουκ ηθελησαν. Τουτο και επι του Χριστου γεγονεν.
Ἀπαγγειλατε, φησιν, Ἰακωβωι και τοις αδελφοις ταυτα. Ὅρα, πως ουκ εστι
κενοδοξος. Ου γαρ ειπε· Τοις απανταχου δηλα ποιησατε ταυτα· αλλα, Τοις αδελφοις.
Και ανεχωρησεν εις ετερον τοπον. Ου γαρ επειραζε τον Θεον, ουδε εις πειρασμους
ενεβα[λ]λεν εαυτον· επει οτε και τουτο εκελευσθησαν, εποιησαν. Εισελθοντες γαρ,
φησιν, εν τωι ιερωι λαλειτε τωι λαωι. Ἤκουσαν, και ευθεως επεισθησαν. Τουτο δε ουκ
ειπεν ο αγγελος, αλλα τωι σιγηι αποστηναι και νυκτος εξαγαγειν εδωκεν εξουσιαν
αναχωρησαι. Και τουτο δε γινεται, ινα μαθωμεν οτι και ανθρωπινως πολλα
ωικονομηται, ωστε μη περι 60.202 πεσειν παλιν αυτον. Ἵνα γαρ μη ειπωσιν, οτι ο
 
 

149

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγγελος αυτου εστι μετα το απελθειν, προτερον τουτο λεγουσι· και τοτε αυτον
ορωσιν ανατρεποντα την δοξαν εκεινην. Ὁ αγγελος ει ην, ουκ αν εκρουσε την
θυραν, ουκ αν ανεχωρησεν εις ετερον τοπον. Πιστουται δε αυτους και το μη εν
ημεραι γενεσθαι. Οι μεν λελυμενοι εν ευχαις ησαν· ο δε δεδεμενος εν υπνωι, ει
ενομιζεν αληθες ειναι το γινομενον, καν εξεπλαγη, καν ουκ εμνημονευσε· νυν δε ως
εν ονειρωι ορων, αταραχος ην. Ἦλθον, φησιν, επι την πυλην την σιδηραν. Ὅρα και
πως ισχυρα ην. ∆ιελθοντες δε, φησι, πρωτην φυλακην και δευτεραν, ηλθον επι την
πυλην την σιδηραν. Και δια τι μη δι' εαυτων, φησι, τουτο γινεται; ∆ια τι; Ὅτι και
τουτωι τιμαι αυτους ο Θεος, τωι δι' αγγελων αυτους εξαρπαζειν. Τι ουν; επι Παυλου
ουχ ουτω γεγονεν; Ἐκει δικαιως, οτι πιστευσαι εδει τον δεσμοφυλακα, ενταυθα δε
απαλλαγηναι τον Ἀποστολον μονον· αλλως δε και διαφορως απαντα ο Θεος
οικονομει. Ἐκει μεν Παυλος υμνει, ενταυθα δε Πετρος εκαθευδε. Μη τοινυν
κρυπτωμεν τα θαυματα του Θεου, αλλα και υπερ της ημετερας ωφελειας ταυτα
σπουδαζωμεν εκπομπευειν, και εις την των αλλων οικοδομην. Ὥσπερ γαρ εστι
θαυμαστος ελομενος δεσμευθηναι, ουτω θαυμαστοτερος μη προτερον αναχωρησας,
εως οτε τοις οικειοις παντα απηγγειλε. Και ειπε, φησιν· Ειπατε Ἰακωβωι και τοις
αδελφοις. Τι δηποτε κελευει ειπειν; Ἵνα χαρωσιν, ινα μη μεριμνωσιν, ινα δια
τουτων εκεινοι μανθανωσιν, ουκ αυτοι δι' εκεινων· ουτω του ταπεινοτερου μερους
εφροντιζεν. Ουδεν αρα θλιψεως συμμετρου βελτιον. Ποιαν οιει την εκεινων ειναι
τοτε ψυχην; ποσης ηδονης γεμειν; Που νυν αι γυναικες αι δια πασης καθευδουσαι
νυκτος; που δε οι ανδρες οι μηδε μεταστρεφομενοι επι της κλινης; Ὁραις νηφουσαν
ψυχην; Μετα γυναικων και παιδων και παιδισκων τον Θεον υμνουν, καθαρωτεροι
του ουρανου τηι θλιψει γενομενοι. Νυν δε, αν μικρον ιδωμεν κινδυνον,
αναπιπτομεν. Ουδεν της εκκλησιας εκεινης λαμπροτερον ην. Μιμησωμεθα τουτους,
ζηλωσωμεν. Ου δια τουτο γεγονεν η νυξ, ινα διαπαντος καθευδωμεν και αργωμεν.
Και τουτο μαρτυρουσιν οι χειροτεχναι, οι ονηλαται, οι εμποροι, η Ἐκκλησια του
Θεου εκ μεσων ανισταμενη νυκτων. Ἀναστηθι και συ, και ιδε των αστρων την
χορειαν, την βαθειαν σιγην, την ησυχιαν την πολλην· εκπλαγηθι του ∆εσποτου σου
την οικονομιαν. Καθαρωτερα τοτε εστιν η ψυχη· κουφοτερα και λεπτοτερα μαλλον
εστι, μετεωρος και κουφη· το σκοτος αυτο, η σιγη η πολλη εις κατανυξιν αγαγειν
ικανα. Ἂν δε και τον ουρανον ιδηις τοις αστροις ωσπερ τισι μυριοις κατεστιγμενον
οφθαλμοις, πασαν ηδονην καρπωσηι, εννοιαν λαβων ευθυς του ∆ημιουργου. Ἂν
εννοησηις, οτι οι μεθ' ημεραν κραζοντες, γελωντες, σκιρτωντες, πηδωντες,
αδικουντες, πλεονεκτουντες, απειλουντες, μυρια επανατεινομενοι δεινα, ουτοι νυν
των νεκρων ουδεν διαφερουσι, καταγνωσηι της ανθρωπινης αυθαδειας απασης.
Ὕπνος επηλθε, και την φυσιν ηλεγξεν· εικων εστι θανατου, εικων εστι συντελειας.
Ἂν διακυψηις εις τον στενωπον, ουκ ακουσηι ουδε φωνης· αν ιδηις εις την οικιαν,
παντας οψει καθαπερ εν ταφωι κειμενους. Ταυτα παντα ικανα εστι διαναστησαι
ψυχην, και εις εννοιαν συντελειας αγαγειν. δʹ. Ουτος δη μοι και προς ανδρας και
προς γυναικας ο 60.203 λογος. Καμψον τα γονατα, στεναξον, παρακαλεσον σου τον
∆εσποτην ιλεων γενεσθαι· μαλλον επικαμπτεται εν νυκτεριναις ευχαις, οταν τον
καιρον της αναπαυσεως συ θρηνων ποιηι καιρον. Ἀναμνησθητι του βασιλεως οια
ρηματα ελεγεν· Ἐκοπιασα εν τωι στεναγμωι μου, λουσω καθ' εκαστην νυκτα την
κλινην μου, εν δακρυσι μου την στρωμνην μου βρεξω. Ὅσον αν ηις τρυφηλος, ουκ ει
τρυφηλοτερος εκεινου· οσον αν ηις πλουσιος, ουκ ει πλουσιωτερος του ∆αυΐδ. Και
παλιν ο αυτος φησι· Μεσονυκτιον εξηγειρομην του εξομολογεισθαι σοι επι τα
κριματα της δικαιοσυνης σου. Τοτε ου κενοδοξια παρενοχλει· πως γαρ, παντων
καθευδοντων και ουχ ορωντων; τοτε ου ραιθυμια και χασμη επιτιθεται· πως γαρ υπο
τοσουτων της ψυχης διεγειρομενης; Μετα τας τοιαυτας παννυχιδας και υπνοι ηδεις
 
 

150

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αποκαλυψεις θαυμασται. Τουτο ποιησον και συ ο ανηρ, μη μονη η γυνη. Ἔστω
εκκλησια η οικια εξ ανδρων και γυναικων συνεστηκυια. Μη γαρ οτι συ μονος ει ο
ανηρ, μηδε οτι αυτη μονη εστιν η γυνη, νομισηις κωλυμα ειναι. Ὅπου γαρ εισι δυο εις
το εμον ονομα, φησι, συνηγμενοι, εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ὅπου ο Χριστος μεσος,
πολυ πληθος εστιν· οπου ο Χριστος, αναγκη και αγγελους ειναι, αναγκη και
αρχαγγελους και τας αλλας δυναμεις. Ουκ αρα μονοι εστε τον παντων εχοντες
∆εσποτην. Και παλιν ακουε του προφητου λεγοντος· Κρεισσων εις ποιων το θελημα
Κυριου, η μυριοι παρανομοι. Ουδεν ασθενεστερον πολλων παρανομων, ουδεν
ισχυροτερον ενος κατα νομον Θεου ζωντος. Ει σοι και παιδια εστι, διαναστησον και
τα παιδια, και γενεσθω δια παντων η οικια εκκλησια δια της νυκτος· αν δε απαλα ηι,
και μη φερηι την αγρυπνιαν, μεχρι μιας ευχης και δευτερας, και καταπαυσον· μονον
διαναστηθι, μονον εν συνηθειαι καταστησον σαυτον. Ουδεν του ταμειου βελτιον
εκεινου του τοιαυτας ευχας δεχομενου. Ἄκουε του προφητου λεγοντος· Ει
εμνημονευον σου επι της στρωμνης μου, εν τοις ορθροις εμελετων εις σε. Ἀλλα
κεκμηκα, φησι, μεθ' ημεραν πολλα, και ου δυναμαι. Σκηψις ταυτα και προφασις· οσα
γαρ αν καμηις, ου πονησεις ως ο χαλκοτυπος σφυραν ουτω βαρειαν καταφερων απο
πολλου του υψους επι τους σπινθηρας, και τον καπνον ολωι δεχομενος τωι σωματι·
και ομως το πλεον εκεινος της νυκτος εις τουτο αναλισκει. Ἴστε και γυναικες,
ειποτε εις αγρον ημιν γεγονεν αναγκη βαδισαι, η εις παννυχιδα προελθειν, πως δι'
ολης της νυκτος αγρυπνουσι. Και σοι τοινυν χαλκειον 60.204 εστω πνευματικον, ουχ
ωστε χυτρας ουδε λεβητας, αλλα την ψυχην κατασκευασαι την σην, η και
χαλκοτυπου και χρυσοχοου πολλωι βελτιων. Την παλαιαν γενομενην τοις
αμαρτημασιν εισαγαγε εις το χωνευτηριον της εξομολογησεως· την σφυραν
κατενεγκαι απο πολλου του υψους· τουτεστι, των ρηματων την καταγνωσιν·
αναψον το πυρ του Πνευματος. Πολλωι μειζονα τεχνην εχεις. Ου χρυσα σκευη
ρυθμιζεις, αλλα την παντος χρυσιου τιμιωτεραν ψυχην, καθαπερ ο χαλκευς το
σκευος. Ου γαρ σωματικον σκευος ρυθμιζεις, αλλα την ψυχην απαλλαττεις της
φαντασιας πασης της βιωτικης. Παρακεισθω σοι λυχνος, ουχ ουτος ο καιομενος, αλλ'
ον ο προφητης λεγων ειχε· Λυχνος γαρ τοις ποσι μου ο νομος σου. Πυρωσον δια της
ευχης την ψυχην· αν ιδηις ικανως εχουσαν, εξαγαγε, τυπωσον προς οπερ αν θεληις.
Πιστευσον μοι, ουχ ουτω το πυρ τον ιον αποκαθαιρειν ειωθεν, ως ευχη νυκτερινη
τον ιον των αμαρτηματων των ημετερων. Αιδεσθωμεν, ει μηδενα αλλον, τους
νυκτερινους φυλακας. Ἐκεινοι δι' ανθρωπινον νομον περιΐασιν εν κρυμωι βοωντες
μεγαλα, και δια των στενωπων βαδιζοντες, βρεχομενοι πολλακις, πεπηγοτες, δια σε
και την σωτηριαν την σην, και την των χρηματων των σων φυλακην. Ἐκεινος υπερ
των χρηματων σου τοσαυτην ποιειται προνοιαν· συ δε ουδε υπερ της ψυχης της σης.
Και μην εγω ουκ αναγκαζω αιθριον περιιεναι καθαπερ εκεινος, ουδε μεγαλα βοαιν
και διαῤρηγνυσθαι· αλλ' εν αυτωι τωι ταμειωι ων, εν αυτωι τωι κοιτωνι, καμψον τα
γονατα, παρακαλεσον τον ∆εσποτην. ∆ια τι αυτος ο Χριστος διενυκτερευεν εν τωι
ορει; ουχ ινα τυπος ημιν γενηται; Τοτε αναπνει τα φυτα, εν τηι νυκτι λεγω· τοτε και
ψυχη μαλιστα μαλλον εκεινων δροσον δεχεται. Ἅπερ μεθ' ημεραν ο ηλιος
κατεκαυσε, ταυτα εν τηι νυκτι καταψυχεται. Πασης δροσου μαλλον τα της νυκτος
δακρυα και κατα των επιθυμιων και κατα πασης φλεγμονης και καυσωνος καθιεται,
και ουκ αφιησι χαλεπον τι παθειν. Ἂν δε μη της δροσου απολαυσηι εκεινης, μεθ'
ημεραν κατακαυθησεται. Ἀλλα μη γενοιτο μηδενα υμων υπεκκαυμα του πυρος
εκεινου γενεσθαι, αλλα αναψυξαντας και της παρα του Θεου φιλανθρωπιας
απολαυσαντας, ουτω παντας ημας ελευθερωθηναι του φορτιου των αμαρτηματων,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι
αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων.
 
 

151

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἀμην. 60.203 ΟΜΙΛΙΑ ΚΖʹ. Γενομενης δε ημερας, ην ταραχος ουκ ολιγος εν τοις
στρατιωταις, τι αρα ο Πετρος εγενετο. Ἡρωδης δε επιζητησας αυτον, και μη ευρων,
ανακρινας τους φυλακας, εκελευεν απαχθηναι· και κατελθων απο της Ἰουδαιας εις
την Καισαρειαν διετριβε. αʹ. Πολλοι διαπορουσι πως περιειδεν ο Θεος τοτε δι' αυτον
τους παιδας αναιρουμενους, και νυν παλιν τους στρατιωτας δια τον Πετρον καιτοι
γε δυνατον ην αυτωι μετα του Πετρου κακεινους εξελεσθαι. Ἀλλ' ει και τους
στρατιωτας εξηγαγεν ο αγγελος μετα του Πετρου, ενομισθη αν φυγης ειναι το
πραγμα. Τι ουν ουχ ετερως ωικονομησε, φησι; ποια γαρ βλαβη γεγονε νυν; Ἂν
ιδωμεν, οτι οι αδικως τι παθοντες και κακως ουδεν εβλαβησαν, ου ζητησομεν ταυτα.
∆ια τι γαρ μη λεγεις και περι Ἰακωβου, δια τι αυτον ουκ εξειλετο; Ἄλλως δε ουκ
60.204 ην ουδεπω της κρισεως ο καιρος, ωστε το κατ' αξιαν απονειμαι εκαστωι. Ἀλλ'
ουδε ενεβαλλεν αυτους εις τας χειρας αυτου Πετρος. Μαλλον ουν αυτον ελυπει το
εμπαιχθηναι, ωσπερ τον παππον αυτου υπο των μαγων απατηθεντα, μαλλον εποιει
διαπριεσθαι και καταγελαστον ειναι. Καλον δε και αυτων των ρηματων ακουσαι του
συγγραφεως. Γενομενης, φησιν, ημερας, ην ταραχος ουκ ολιγος εν τοις στρατιωταις,
τι αρα ο Πετρος εγενετο. Ἡρωδης δε επιζητησας αυτον, και μη ευρων, ανακρινας
τους φυλακας, εκελευσεν απαχθηναι. Καιτοι ηκουσε παρ' αυτων (ανεκρινε γαρ), και
οτι αι αλυσεις αφεθησαν, και οτι τα σανδαλια ελαβε, και οτι μεχρι της νυκτος
εκεινης μετ' αυτων ην. Ἀλλα τι συνεκρυψαν; δια τι ουν μη και αυτοι εφυγον; Και
μην αυτον εδει θαυμασαι, εδει καταπλαγηναι τουτο. Λοιπον φανερον γινεται πασι
δια του θανατου τουτων, και του 60.205 Θεου το θαυμα η τε εκεινου κακια
καταδηλος. Ἀλλ' ορα. πως ουτος ταυτα ου κρυπτει, αλλα και μεμνηται ιστοριας ωστε
διδαξαι ημας. Ειτα φησι· Και κατελθων απο της Ἰουδαιας εις την Καισαρειαν
διετριβεν. Ἦν δε ο Ἡρωδης θυμομαχων Τυριοις και Σιδωνιοις· ομοθυμαδον τε
παρησαν προς αυτον, και πεισαντες Βλαστον τον επι του κοιτωνος του βασιλεως,
ηιτουντο ειρηνην, δια το διατρεφεσθαι αυτων την χωραν απο της βασιλικης. Τακτηι
δε ημεραι ο Ἡρωδης ενδυσαμενος εσθητα βασιλικην, και καθισας επι του βηματος
εδημηγορει προς αυτους· ο δε δημος επεφωνει· Θεου φωνη και ουκ ανθρωπου.
Παραχρημα δε αυτον επαταξεν αγγελος Κυριου, ανθ' ων ουκ εδωκε δοξαν τωι Θεωι·
και γενομενος σκωληκοβρωτος εξεψυξεν. Ὁ δε λογος του Θεου ηυξανε και
επληθυνετο. Ου μικρον ουδε τουτο εστιν. Ευθεως η δικη κατελαβεν αυτον, ει και μη
δια Πετρον, αλλα δια την αυτου μεγαληγοριαν. Και μην ει εκεινοι, φησιν, εβοησαν,
τι προς τουτον; Ὅτι κατεδεξατο την φωνην, οτι αξιον εαυτον ενομισεν ειναι της
κολακειας. ∆ια τουτου εκεινοι μαλιστα παιδευονται οι κολακευοντες εικηι. Ὅρα
παλιν αμφοτερους μεν οντας αξιους τιμωριας, τουτον δε κολαζομενον. Ου γαρ εστι
νυν της κρισεως ο καιρος, αλλα τον μαλιστα υπευθυνον, τουτον κολαζει, εκεινους
αφιεις απο τουτου κερδαναι. Και ο λογος του Θεου ηυξανε, φησι, και επληθυνετο·
τουτεστι, τουτου γενομενου. Ειδες Θεου οικονομιαν; Βαρναβας δε και Σαυλος
υπεστρεψαν εξ Ἱερουσαλημ πληρωσαντες την διακονιαν, συμπαραλαβοντες και
Ἰωαννην τον επικληθεντα Μαρκον. Ἦσαν δε τινες εν Ἀντιοχειαι κατα την ουσαν
Ἐκκλησιαν προφηται και διδασκαλοι, ο τε Βαρναβας και Σιμεων ο καλουμενος
Νιγερ, και Λουκιος ο Κυρηναιος, Μαναην τε Ἡρωδου του τετραρχου συντροφος, και
Σαυλος. Ἔτι Βαρναβα πρωτον μνημονευει· ουπω γαρ Παυλος ην λαμπρος, ουπω
σημειον ουδεν ειργασατο. Λειτουργουντων δε αυτων τωι Κυριωι και νηστευοντων,
ειπε το Πνευμα το αγιον· Ἀφορισατε δη μοι τον Βαρναβαν και Σαυλον εις· το εργον,
ο προσκεκλημαι αυτους. Τοτε νηστευσαντες και προσευξαμενοι και επιθεντες τας
χειρας αυτοις, απελυσαν. Τι εστι, Λειτουργουντων; Κηρυττοντων. Ἀφορισατε μοι,
φησι, τον Βαρναβαν και Σαυλον. Τι εστιν, Ἀφορισατε μοι; Εις το εργον, εις την
αποστολην. Ὅρα παλιν υπο τινων χειροτονειται· υπο Λουκιου του Κυρηναιου και
 
 

152

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Μαναη· μαλλον δε υπο του Πνευματος. Ὅσωι γαρ τα προσωπα ελαττονα εστι,
τοσουτωι γυμνοτερα η του Θεου φαινεται χαρις. Χειροτονειται λοιπον εις
αποστολην, ωστε μετ' εξουσιας κηρυττειν. Πως ουν αυτος φησιν· Ουκ απ'
ανθρωπων, ουδε δι' ανθρωπων; Το μεν, Ουκ απ' ανθρωπων, ειπεν, ινα δηλωσηι, οτι
ουκ ανθρωπος αυτον εκαλεσεν ουδε προσηγαγετο· το δε, ∆ι' ανθρωπων, οτι ουχ υπο
τουδε επεμφθη, αλλ' υπο του Πνευματος. ∆ιο και ουτως επηγαγεν· Ουτοι μεν ουν
εκπεμφθεντες υπο του Πνευματος κατηλθον εις την Σελευκειαν, εκειθεν τε
επεπλευσαν εις την Κυπρον. Ἴδωμεν δε ανωθεν τα ειρημενα. Ἡμερας δε γενομενης,
φησιν, ην ταραχος ουκ ολιγος δια τον Πετρον, και ανακρινας τους φυλακας
εκελευσεν απαχθηναι. Ουτως ουκ ᾔσθετο, οτι και κολαζειν αδικως επιχειρει. Ἰδου
τον υπερ αυτων αναλαμβανω λογον. Τα δεσμα ην, οι φυλακες ενδον, το
δεσμωτηριον κεκλεισμενον, ουδαμου τοιχος διορωρυγ 60.206 μενος, παντες τα αυτα
ελεγον· αναρπαστος ο ανθρωπος γεγονε, δια τι αυτους καταδικαζεις; ει ηθελον
απολυσαι, προ τουτου απελυσαν αν, η συνεξηλθον. Ἀλλα χρηματα ελαβον; Ποθεν ο
μηδε πενητι δουναι εχων, τουτοις εδιδου; ουδε γαρ διεθρυβησαν αι αλυσεις, ουδε
λελυμεναι ησαν. Ἔδει ιδειν, οτι θειον το πραγμα ην και ουκ ανθρωπινον. Ειτα
επειδη ιστοριας εμελλε μεμνησθαι λοιπον, δια τουτο και τα ονοματα τιθησιν, ινα
δειχθηι παντα επαληθευων. Και πεισαντες Βλαστον, φησι, τον επι του κοιτωνος του
βασιλεως, ηιτουντο ειρηνην. Τουτο ποιουσιν, επειδη λιμος ην. Τακτηι δε ημεραι
καθισας ο Ἡρωδης επι του βηματος εδημηγορει, φησι. Παραχρημα δε επαταξεν
αυτον αγγελος Κυριου· και γενομενος σκωληκοβρωτος εξεψυξε. βʹ. Τουτο και
Ἰωσηπος λεγει, οτι μακραι περιεπεσε νοσωι. Οι μεν ουν πολλοι τουτο ουκ ᾔδεσαν, ο δε
αποστολος αυτο τιθησι. Πλην αλλα και η αγνοια ωφελει λογιζομενων αυτων τωι
Ἰακωβου θανατωι και τωι των στρατιωτων φονωι το κατα τον Ἡρωδην
συμβεβηκεναι. Ὅρα· οτε μεν τον αποστολον εσφαξεν, ουδεν τοιουτον ειργασατο, οτε
δε τουτους, λοιπον εν αφασιαι ην. Ἅτε ουν ηπορηκως και αισχυνομενος κατηλθεν
απο της Ἰουδαιας εις την Καισαρειαν. Ἐμοι δοκει και εκεινους απαγαγειν
βουλομενος, προς απολογιαν ηλθε τουτων· ωργιζετο γαρ εκεινοις τουτους ουτω
θεραπευων. Ὅρα πως κενοδοξος ο ανθρωπος εστι. Μελλων αυτοις διδοναι την
δωρεαν, εδημηγορησεν. Ὁ δε Ἰωσηπος φησιν, οτι και εσθητα λαμπραν εξ αργυρου
πεποιημενην περιεκειτο. Ὅρα και εκεινοι πως κολακες ησαν, και των αποστολων το
φρονημα. Ὃν γαρ εθνος ολοκληρον εθεραπευσε, τουτον ουτοι διεπτυον. Παλιν δε
γινεται αναπνευσις αυτων μεγαλη, και μυρια αγαθα εκ της εκεινου τιμωριας. Ει δε
ουτος ακουσας, οτι Φωνη Θεου και ουκ ανθρωπου, καιτοι γε μηδεν ειπων τοιαυτα
επαθε· πολλωι μαλλον αν ο Χριστος, ει μη Θεος ην αυτος, αει λεγων, οτι Τα ρηματα
τα εμα ουκ εστιν εμα, και, Οι υπηρεται αν οι εμοι ηγωνιζοντο, και οσα τοιαυτα.
Ἐκεινος δε αισχρως και ελεεινως τον βιον κατελυσε, και ουδε φαινεται λοιπον. Ὅρα
δε αυτον και υπο του Βλαστου αναπειθομενον, και ατε δη ταλαιπωρον οντα ευκολως
οργιζομενον, και παλιν καταλλαττομενον, και πανταχου δουλον των δημων, και
ουδεν ελευθερον εχοντα. Σκοπει δε και την αυθεντειαν του αγιου Πνευματος.
Λειτουργουντων δε αυτων, φησι, τωι Κυριωι και νηστευοντων, ειπε το Πνευμα το
αγιον· Ἀφορισατε δη μοι τον Βαρναβαν και Σαυλον. Τις αν ετολμησε, μη της αυτης
εξουσιας ων, ταυτα ειπειν; Τουτο δε γινεται, ωστε μη ειναι αυτους κοινηι μεθ'
εαυτων. Ειδεν αυτους μειζονα δυναμιν εχοντας, και πολλοις δυναμενους αρκεσαι.
Πως δε αυτοις ειπεν; ∆ια προφητων ισως. ∆ια τουτο προλαβων ειπεν, οτι και
προφηται ησαν και ενηστευον και ελειτουργουν, ινα μαθηις, οτι πολλης νηψεως
χρεια ην. Ἐν Ἀντιοχειαι χειροτονειται, ενθα κηρυττει. ∆ια τι μη ειπε, Τωι Κυριωι
αφορισατε, αλλ' Ἐμοι; ∆εικνυσιν, οτι εν εστι το της εξουσιας και της δυναμεως.
Ὁραις οσον η νηστεια μεγα; ∆εικνυσιν, οτι παντα το Πνευμα εποιει. Μεγα τι η
 
 

153

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νηστεια αγαθον· ουχ ορωι περιοριζεται. Ὅτε χειροτονειν εδει, τοτε νηστευουσι· και
νηστευουσιν αυτοις ειπε το Πνευμα. Ἡ νηστεια δε ου τουτο μονον εστιν, αλλα και το
τρυφης απεχεσθαι, νηστειας ειδος εστι. Τοσουτον επιταττω μονον εγω· μη
νηστευσητε, αλλα τρυφης απεχεσθε. Τροφας ζητωμεν, μη διαφθο 60.207 ραν· τροφας
ζητωμεν, μη νοσων υποθεσεις, νοσων και ψυχικων και σωματικων· τροφην ζητωμεν
ηδονην εχουσαν, μη τρυφην αηδιας γεμουσαν· τουτο τρυφη, εκεινο λυμη· τουτο
ηδονη, εκεινο πονος· τουτο κατα φυσιν, εκεινο παρα φυσιν. Ειπε γαρ μοι, ει τις
εδωκε σοι κωνειον πιειν, ουχι παρα φυσιν ην; ει τις ξυλα και λιθους, ουκ αν
απεστραφης; Εικοτως· παρα φυσιν γαρ εστι. Τοιουτον και η τρυφη. Καθαπερ γαρ εν
πολει πολιορκιας γενομενης πολυς θορυβος γινεται και ταραχος των πολεμιων
επεισελθοντων· ουτως εν τηι ψυχηι γινεται, οινου και τρυφης επεισελθουσης. Τινι
ουαι, τινι θορυβοι, τινι αηδιαι και λεσχαι, τινι κρισις; ουχι τοις εγχρονιζουσιν εν
οινοις; Τινος πελιδινοι οι οφθαλμοι; Ἀλλα γαρ, οσα αν ειπωμεν, ουκ αποστησομεν
τους περι την τρυφην απησχολημενους, αν μη προς ετερον αντιστησωμεν το παθος.
Και πρωτον μεν προς τας γυναικας ημιν εστω ο λογος. Ουδεν αισχροτερον γυναικος
τρυφωσης, ουδεν αισχροτερον μεθυουσης· αμαυρουται αυτης το της οψεως ανθος,
θολουται το γαληνον και ημερον των οφθαλμων, οιονει νεφελης τινος ακτινας
υποδραμουσης ηλιακας. Ἀνελευθερον το πραγμα και δουλικον, και πασης
δυσγενειας αναμεστον. Πως εστιν αηδης οινου αποπνεουσα γυνη οδωδοτος,
σεσηποτος· ερευγομενη κρεων διεφθοροτων χυμον, βεβαρημενη και διαναστηναι μη
δυναμενη, ερυθρα ουσα του δεοντος πλεον, χασμης γεμουσα και αχλυος πολλης;
Ἀλλ' ουκ εκεινη η τρυφης απεχομενη τοιαυτη· αλλα σεμνη και σωφρων και
ευμορφος. Και γαρ τωι σωματι πολυ περιτιθησι καλλος της ψυχης η καταστασις. Μη
γαρ δη νομισηις απο των σωματικων τυπων τουτο γινεσθαι μονον. ∆ος ευμορφον
κορην, τεταραγμενην, λαλον, λοιδορον, μεθυσον, πολυτελη, ει μη πασης αισχρας
δυσειδεστερα καθεστηκεν; Ει δε αισχυνοιτο, ει δε σιγυη, ει δε ερυθριαιν μανθανοι, ει
δε φθεγγεσθαι συμμετρως, ει δε νηστειαις εσχολακεναι· διπλουν το καλλος, πλειων
η ωρα, ποθεινοτερα η οψις, σωφροσυνης γεμουσα και κοσμιοτητος. Βουλει λοιπον
και περι ανδρων ειπωμεν; Τι του μεθυοντος αισχροτερον; Καταγελαστος οικεταις,
καταγελαστος εχθροις, ελεεινος παρα φιλοις, μυριας καταγνωσεως αξιος, θηριον
εστι μαλλον η ανθρωπος· το γαρ πολλα σιτεισθαι, παρδαλεως, και λεοντος, και
αρκτου εστιν. Εικοτως· ου γαρ εχουσιν εκεινα ψυχην λογικην. Και μην κακεινα
πλεον του δεοντος και του μετρου του παρα της φυσεως αυτοις ωρισμενου
σιτισθεντα, διεφθειρε το παν σωμα· ποσωι ουν μαλλον ημεις; ∆ια τουτο ημιν εις
μικρον συνεστειλε την γαστερα ο Θεος· δια τουτο ολιγον μετρον ωρισε τροφης, ινα
παιδευσηι ψυχης επιμελεισθαι. γʹ. Καταμαθωμεν αυτην την κατασκευην την
ημετεραν, και οψομεθα εν μοριον εν ημιν ταυτην εχον την ενεργειαν. Το στομα γαρ
ημων και η γλωττα προς υμνους αφωρισται, ο φαρυγξ προς φωνην. ∆ια τουτο και
αναγκη της φυσεως ημας εγκατεδησεν, ινα μηδε ακοντες εμπιπτωμεν εις πολλην
πραγματειαν. Ὡς ει γε η τρυφη πονους μη ειχε, μηδε νοσους και αῤρωστιας, φορητον
ην· νυν δε σοι τεθεικεν οροθεσια της φυσεως, ινα μηδε βουλομενος υπερβαινηις. Ουχ
ηδονην ζητεις, αγαπητε; Τουτο παρα της αυταρκειας ευρησεις. Ουχ υγειαν; και
τουτο· ουχι αμεριμνιαν; και τουτο· ουχι ελευθεριαν; ουχι ρωσιν σωματος, ουχι
ευεξιαν, ουχι νηψιν ψυχης, ουχι διεγερσιν; ουτω παντα τα καλα ενταυθα· εν 60.208
εκεινηι δε τα εναντια, αηδια, καχεξια, νοσος, ανελευθερια, δαπανη. Ποθεν ουν,
φησιν, επι ταυτην τρεχομεν απαντες; Ἀπο νοσου. Ειπε γαρ μοι, δια τι το βλαπτον ο
νοσων επιζητει; ουχι και αυτο τουτο του νοσειν σημειον εστι; ∆ια τι ο χωλος μη ορθα
βαδιζει; αυτο δε τουτο ουκ απο ραιθυμιας και του μη βουλεσθαι παρα τον ιατρον
ιεναι; Των γαρ πραγματων τα μεν προσκαιρον ηδονην εχει, διηνεκη δε την κολασιν·
 
 

154

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τα δε τουναντιον, την μεν καρτεριαν προσκαιρον, διηνεκη δε την απολαυσιν. Ὁ
τοινυν ουτω χαυνος και ραιθυμος, ωστε μη υπεριδειν των παροντων ηδεων υπερ των
μελλοντων, ταχεως αλισκεται. Ειπε μοι, ο Ἡσαυ ποθεν εαλω; ποθεν την παρουσαν
ηδονην της μελλουσης προτετιμηκε τιμης; Ἀπο χαυνοτητος και μαλακιας. Τουτο δε
αυτο ποθεν, φησιν; Ἐξ ημων αυτων· και δηλον εκειθεν. Ὅταν γαρ θελωμεν,
διανιστωμεν εαυτους, και καρτερικοι γινομεθα Ἐαν γουν αναγκη ποτε επελθοι,
πολλακις δε και φιλονεικησαντες μονον, το χρησιμον συνειδομεν. Ὅταν τοινυν
μελληις τρυφαιν, εννοησον το προσκαιρον της ηδονης, την ζημιαν (ζημια γαρ οντως
εστι μετα της οικειας λυμης τοσαυτα χρηματα δαπαναιν), τας νοσους, τας αῤρωστιας,
και καταφρονησον τρυφης. Ποσους σοι βουλει αριθμησω κακα παθοντας απο της
τρυφης; Ὁ Νωε εμεθυσθη και εγυμνωθη, και ορα ποσα γεγονε κακα απο τουτου· ο
Ἡσαυ απο λαιμαργιας προεδωκε τα πρωτοτοκια, και εις αδελφοκτονιαν ωρμησεν. Ὁ
λαος ο του Ἰσραηλ εκαθισε φαγειν και πιειν, και ανεστησαν παιζειν. ∆ια τουτο φησι,
Φαγων και πιων μνησθητι Κυριου του Θεου σου. Εις γαρ κρημνον ενεπεσον οι εις
την τρυφην εμπεσοντες. Ἡ χηρα, φησιν, η σπαταλωσα, ζωσα τεθνηκεν· και παλιν,
Ἐλιπανθη, επαχυνθη, και απελακτισεν ο ηγαπημενος· και παλιν ο Ἀποστολος, Της
σαρκος προνοιαν μη ποιεισθε εις επιθυμιας. Ου νομοθετω νηστειαν (ουδε γαρ ο
ακουων εστιν), αλλ' αναιρω σπαταλην, εκκοπτω τρυφην, δια το χρησιμον το
υμετερον· καθαπερ γαρ χειμαῤρος, ουτω παντα ανατρεπει η τρυφη· ουδεν αυτην το
κωλυον εστι· βασιλειας εκβαλλει. Τι το πλεον; Βουλει τρυφαιν; ∆ος πενησι, καλεσον
τον Χριστον ινα και μετα το την τραπεζαν αρθηναι εχηις τρυφαιν. Νυν μεν γαρ ουκ
εχεις. εικοτως· ουδε γαρ εστηκε τα ενταυθα· τοτε δε εξεις. Βουλει τρυφησαι; Θρεψον
την ψυχην, μεταδος αυτηι σιτιων ων εθος εχει· μη λιμοκτονησηις αυτην. Καιρος
πολεμου, καιρος αγωνος· συ δε καθησαι τρυφων; Ουχ οραις και τους τα σκηπτρα
εγκεχειρισμενους εν ταις εξω στρατειαις ευτελως ζωντας; Ουκ εστιν ημιν η παλη
προς αιμα και σαρκα· συ δε λιπαινεις σαυτον μελλων παλαιειν; Ἕστηκε τριζων τους
οδοντας αυτου ο αντιπαλος, συ δε διακεχυμενος τυγχανεις, και τραπεζηι προσεχεις.
Οιδα εικη ταυτα λεγων, αλλ' ουχ απασιν. Ὁ εχων ωτα ακουειν ακουετω. Ὁ Χριστος
υπο λιμου τηκεται, συ δε υπο γαστριμαργιας διασπαις σαυτον· δυο αμετριαι. Τι γαρ ου
ποιει κακον η τρυφη; Προς εαυτην εναντια εστιν· οθεν ουκ οιδα, πως και το ονομα
τουτο εχει· αλλ' ωσπερ η δοξα ατιμια ουσα, και ο πλουτος πενια ων, τουτο κεκληται·
ουτω και η τρυφη αηδια ουσα. Μη γαρ τυθηναι εχομεν, οτι λιπαινομεν εαυτους; Τι
παρεχεις τωι σκωληκι λαμπραν την τραπεζαν; τι πλειονας ποιεις τους ιχωρας; τι
πηγας ιδρωτων, και δυσωδιας εναποτιθεσαι; τι προς παντα σεαυτον αχρηστον
κατασκευαζεις; Βουλει γενεσθαι ισχυρον τον οφθαλμον; Το σωμα ποιησον ευτονον.
Και γαρ εν ταις χορδαις η μεν 60.209 παχεια και αδιακαθαρτος, αχρηστος προς τας
μελωιδιας· η δε παντοθεν επεξεσμενη ευτονος εστι και παναρμονιος. Τι
καταχωννυεις την ψυχην; τι τοιχον παχυτερον ποιεις; τι πολυν τον καπνον και την
νεφελην, οταν ατμοι καθαπερ τις αχλυς παντοθεν ωσιν αναδιδομενοι; Ει και μηδεις
ετερος, οι αθληται σε παιδευετωσαν, οτι το ισχνοτερον σωμα ισχυροτερον. Ουκουν
και η φιλοσοφουσα ψυχη ευτονωτερα· ηνιοχωι γαρ και ιππωι εοικε. Και εξεστιν οραιν,
καθαπερ επι των τρυφηι προσεχοντων ανθρωπων και ευσαρκουντων, ουτω και τους
ευσαρκουντας των ιππων δυσκινητους οντας, και πολλα τωι ηνιοχωι πραγματα
παρεχοντας. Ἀγαπητον ευηνιον ιππον εχοντα και ευσκελη δυνηθηναι το βραβειον
λαβειν. Ὅταν 60.210 δε αναγκαζηται ο ηνιοχος ελκειν αυτον, και καταπεσοντα
μυριακις νυττων μη διανισταιν, καν σφοδρα αυτος εμπειρος ηι, της νικης
αποστερηθησεται. Μη δη περιΐδωμεν ημων την ψυχην επηρεαζομενην δια το σωμα,
αλλα και εκεινην διορατικωτεραν εργασωμεθα· το πτερον αυτηι κουφον ποιησωμεν,
χαυνοτερα τα δεσμα· λογοις αυτην τρεφωμεν, αυταρκειαι, οσον υγιαινειν μονον το
 
 

155

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

σωμα, οσον ευρωστον ειναι, οσον χαιρειν και μη αλγειν· ινα ουτω τα καθ' εαυτους
ευ διαθεντες δυνηθωμεν της ακρας αρετης επιλαβεσθαι, και των αιωνιων αγαθων
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην. 60.209 ΟΜΙΛΙΑ ΚΗʹ. Ουτοι μεν ουν εκπεμφθεντες υπο του
Πνευματος του αγιου κατηλθον εις Σελευκειαν, κακειθεν απεπλευσαν εις την
Κυπρον. Και γενομενοι εν Σαλαμινι, κατηγγειλαν τον λογον του Θεου εν ταις
συναγωγαις των Ἰουδαιων. Ειχον δε και Ἰωαννην υπηρετην. αʹ. Ἅμα
χειροτονηθεντες εξηλθον, και εις Κυπρον απεπλευσαν, ατε ουκ ουσης επιβουλης
εκει, και του λογου κατασπαρεντος ηδη. Ἐν Ἀντιοχειαι μεν γαρ ησαν ικανοι· και η
Φοινικη δε πλησιον της Παλαιστινης ην, Κυπρος δε ουχι. Λοιπον μη ζητει, δια τι;
οταν Πνευματι κινωνται· ου γαρ δη εχειροτονηθησαν Πνευματι μονον, αλλα και
εξεπεμφθησαν. Και γενομενοι εν Σαλαμινι κατηγγελλον τον λογον του Θεου εν ταις
συναγωγαις των Ἰουδαιων. Ὁραις πασαν σπουδην ποιουμενους αυτους εκεινοις
καταγγελλειν τον λογον πρωτοις, ινα μη φιλονεικοτερους εργασωνται; Και εκεινοι
ουκ ελαλουν ει μη Ἰουδαιοις μονοις, και ουτοι εις τας συναγωγας απηιεσαν.
∆ιελθοντες δε την νησον ολην αχρι Παφου, ευρον ανδρα τινα μαγον
ψευδοπροφητην Ἰουδαιον, ωι ονομα Βαρ Ἰησους, ος ην συν τωι ανθυπατωι Σεργιωι
Παυλωι, ανδρι συνετωι· ος προσκαλεσαμενος Βαρναβαν και Σαυλον, επεζητησεν
ακουσαι τον λογον του Θεου. Ἀνθιστατο δε αυτοις Ἐλυμας ο μαγος (ουτω γαρ
μεθερμηνευεται το ονομα αυτου), ζητων διαστρεψαι τον ανθυπατον απο της
πιστεως. Παλιν μαγος Ἰουδαιος, καθαπερ Σιμων. Και ορα τουτον, οτε μεν τοις αλλοις
εκηρυττον, ου σφοδρα αγανακτουντα· επειδη δε τωι ανθυπατωι προσηιεσαν, τοτε. Το
δε θαυμαστον του ανθυπατου, οτι και προκατειλημμενος τηι μαγειαι εκεινου, ηθελεν
ακουσαι των αποστολων. Ουτω και οι Σαμαρειται εποιησαν, και απο συγκρισεως η
νικη φαινεται, της μαγειας αλισκομενης. Πανταχου η κενοδοξια και η φιλαρχια
αιτιαι των κακων. Σαυλος δε ο και Παυλος, πλησθεις Πνευματος αγιου, ατενισας εις
αυτον ειπεν· Ὢ πληρης παντος δολου και πασης ραιδιουργιας, υιε διαβολου, εχθρε
πασης δικαιοσυνης, ου παυσηι διαστρεφων τας οδους Κυριου τας ευθειας; Και νυν
ιδου χειρ Κυριου επι σε, και εσηι τυφλος, μη βλεπων τον ηλιον αχρι καιρου. Ἐνταυθα
το ονομα αυτου αμειβεται μετα της χειροτονιας, οπερ και επι του Πετρου γεγενηται.
Και ορα, ουχ υβρις το πραγμα εστιν, αλλα καταπληξις. Τους γαρ ιταμους και
αναισχυντους ουτω δει καταπληττεσθαι. Ὢ πληρης παντος δολου, φησι, και πασης
ραιδιουργιας. υιε διαβολου, εχθρε πασης δικαιοσυνης. Ἐνταυθα αυτου αποκαλυπτει
τα εν τηι δια 60.210 νοιαι, προσχηματι σωτηριας απολλυντι τον ανθυπατον. Ου παυσηι,
φησι, διαστρεφων τας οδους Κυριου; Και αξιοπιστως, Ουχ ημιν πολεμεις, φησιν, ουδε
μαχηι, αλλα τας οδους Κυριου διαστρεφεις τας ευθειας, και μετ' εγκωμιου. Και νυν
ιδου χειρ Κυριου επι σε, και εσηι τυφλος· Ὧ αυτος προσηχθη σημειωι, τουτωι και
τουτον ηβουληθη προσαγαγειν. Και το, Ἄχρι καιρου δε, ου κολαζοντος ην το ρημα,
αλλ' επιστρεφοντος. Ει γαρ κολαζοντος ην, διαπαντος αν αυτον εποιησε τυφλον· νυν
δε ου τουτο, αλλα προς καιρον, ινα τον ανθυπατον κερδανηι. Παραχρημα δε επεπεσεν
επ' αυτον αχλυς και σκοτος, και περιαγων εζητει χειραγωγους. Τοτε ιδων ο
ανθυπατος το γεγονος, επιστευσεν, εκπληττομενος επι τηι διδαχηι του Κυριου.
Εικοτως· τον γαρ προκατειλημμενον τηι μαγειαι ταυτηι τηι τιμωριαι παιδευσαι εχρην.
Ουτω και οι εν Αιγυπτωι μαγοι υπο των φλυκτιδων το πριν επαιδευοντο. Ὅρα δε
αυτους ουκ εγχρονιζοντας αυτοθι, ατε του ανθυπατου λοιπον πιστευσαντος, ουδε
μαλακισθεντας τηι κολακειαι και τηι τιμηι, αλλ' ευθεως του εργου εχομενους, και εις
την αντιπεραν χωραν ορμωντας. Ἀναχθεντες δε απο της Κυπρου οι περι Παυλον,
ηλθον εις Περγην της Παμφυλιας. Ἰωαννης δε αποχωρησας απ' αυτων υπεστρεψεν
 
 

156

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις Ἱεροσολυμα. Αυτοι δε διελθοντες απο της Περγης παρεγενοντο εις Ἀντιοχειαν
της Πισιδιας και εισελθοντες εις την συναγωγην τηι ημεραι των σαββατων εκαθισαν.
Παλιν εις τας συναγωγας εν σχηματι Ἰουδαιων εισηιεσαν, ωστε μη πολεμεισθαι μηδε
ελαυνεσθαι, και ουτω το παν κατωρθουν. Μετα δε την αναγνωσιν του νομου και
των προφητων, απεστειλαν οι αρχισυναγωγοι προς αυτους λεγοντες· Ἄνδρες
αδελφοι, ει εστι λογος εν υμιν παρακλησεως προς τον λαον, λεγετε. Λοιπον
εντευθεν τα κατα Παυλον μανθανομεν, ου μικρα περι του Πετρου μαθοντες εν τοις
πρυην ειρημενοις. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Και γενομενοι, φησιν, εν
Σαλαμινι, κατηγγελλον τον λογον του Θεου τηι μητροπολει της Κυπρου. Ἐποιησαν
ενιαυτον εν Ἀντιοχειαι. Ἔδει κακει απελθειν, και μη διαπαντος ενθαδε καθησθαι·
εδει μειζονων αυτοις διδασκαλων. Ὅρα πως και εν Σελευκειαι ου διατριβουσιν,
ειδοτες, οτι απο της γειτονος πολεως εκαρπωσαντο αν πολλην την ωφελειαν, αλλα
προς τα κατεπειγοντα σπευδουσι και εκει. Προς γαρ την μητροπολιν ελθοντες της
νησου, τον ανθυπατον εσπευδον διορθωσαι. Ὅτι δε ου κολακειας ην το λεγειν,
Συνην τωι ανθυπατωι, ανδρι συνετωι, απο του πραγματος μανθανε, πως ουκ εδεηθη λο
60.211 γων πολλων, πως ηθελησεν αυτων ακουσαι. Και τα ονοματα δε καταλεγει
των πολεων· δεικνυς, οτι επειδη προσφατως τον λογον εδεξαντο, χρεια ην
επιστηριζεσθαι τηι πιστει εμμενειν· διο και συνεχως αυταις εφισταντο. Ὅρα οτι ουδεν
προς τον μαγον ειπεν, εως εκεινος αφορμην εδωκεν· αλλα τον λογον του Κυριου
μονον κατηγγελλον. Ἐπειδη γαρ τους αλλους εωρα προσεχοντας, αυτος προς εν
τουτο εσκοπει, ωστε εκεινον μη πεισθηναι. Και δια τι μη ετερον σημειον εποιησεν;
Ὅτι ουκ ην τουτου ισον, του τον εχθρον ελειν. βʹ. Και ορα, προτερον εγκαλει, και
τοτε τιμωρειται. ∆εικνυσι δε δικαιως αυτον παθοντα τωι λεγειν· Ὢ πληρης παντος
δολου. Τουτεστιν, ουδεν εχων ελλιπες, φησι. Και καλως ειπε, Παντος δολου·
υπεκρινετο γαρ. Υιε διαβολου· το γαρ εργον εκεινου επραττεν. Ἐχθρε πασης
δικαιοσυνης· η γαρ πασα δικαιοσυνη οντως αυτη ην. Ἐμοι δοκει και τον βιον
ελεγχειν τον αυτου, ταυτα λεγων. Και ινα δειξηι, οτι ουκ ην θυμου τα ρηματα, δια
τουτο προλαβων ειπε, Πλησθεις Πνευματος αγιου· τουτεστιν, ενεργειας. Και νυν
ιδου χειρ Κυριου επι σε. Ουκ αρα τιμωρια ην, αλλ' ιασις. Μονονουχι γαρ ελεγεν· Ουκ
εγω ποιω, αλλ' η του Θεου χειρ. Ὅρα το ατυφον. Ἔσηι τυφλος, μη βλεπων τον ηλιον
αχρι καιρου. Τουτο λεγει, ινα δωι αυτωι μετανοησαι. Ουδαμου γαρ εβουλοντο απο
των σκυθρωποτερων φαινεσθαι, ει και εις εχθρους ταυτα εγενετο. Ἀλλ' επι μεν των
οικειων εικοτως· επι δε των αλλοτριων ουχι, ινα μη νομισθηι το πραγμα αναγκης
ειναι λοιπον και δεους. Τεκμηριον δε της τυφλοτητος, το χειραγωγους ζητειν. Ειτα
οραι την πηρωσιν ο ανθυπατος, και ευθυς πιστευει· και ουχ απλως, αλλ'
Ἐκπληττομενος· ειδε γαρ, οτι ου λογοι ουδε απατη ταυτα. Ὅρα ποσον ερωτα ειχε
διδασκαλιας εν αρχηι ων τοσαυτηι. Ουκ ειπε προς αυτον, Ου παυσηι διαστρεφων τον
ανθυπατον· αλλα, Τας οδους Κυριου, ο πλεον ην· ινα μη δοξηι κολακευειν. Τι δηποτε
δε ο Ἰωαννης αναχωρει απ' αυτων; Ἰωαννης γαρ, φησιν, αποχωρησας απ' αυτων,
υπεστρεψεν εις Ἱεροσολυμα· ατε επι μακροτεραν λοιπον στελλομενων οδον· καιτοι
γε υπηρετης εκεινος ην, αυτοι δε τον κινδυνον ειχον. Παλιν ελθοντες εις Περγην,
παρατρεχουσι τας αλλας πολεις· επι την μητροπολιν γαρ ηπειγοντο την Ἀντιοχειαν.
Και ορα πως υποτεμνεται ο συγγραφευς. Ἐκαθισαν εν τηι συναγωγηι, φησι, και τηι
ημεραι των σαββατων· ωστε προοδοποιησαι τωι λογωι. Και ου πρωτοι λεγουσιν, αλλ'
επιτραπεντες, ατε ως ξενους προσεκαλουντο. Ει μη περιεμειναν δε, ουκ αν εγενετο
λογος. Ἐνταυθα πρωτον κηρυττει Παυλος. Και ορα αυτου την συνεσιν· ενθα μεν ην
κατεσπαρμενος ο λογος, παρατρεχει· ενθα δε ουδεις ην, ενδιατριβει καθως και αυτος
φησι γραφων· Ουτω δε φιλοτιμουμενος ευαγγελιζεσθαι, ουχ οπου ωνομασθη
Χριστος. Ἀνδρειας δε ην και τουτο πολλης. Ὄντως εκ προοιμιων θαυμαστος ο ανηρ·
 
 

157

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εσταυρωμενος, παρατεταγμενος, ᾔδει ποσης απελαυσε χαριτος· αντιῤροπον εισηγαγε
την σπουδην. Ουκ ωργισθη προς Ἰωαννην· ου γαρ τουτου ην· αλλα του εργου ειχετο·
ουκ εδειλιασεν, ουκ εφοβηθη εν μεσωι πληθους απειλημμενος. Ὅρα πως
οικονομειται Παυλον μη κηρυττειν εν Ἱεροσολυμοις· αρκει και τουτο μονον το
ακουσαι, οτι επιστευσε· κηρυττοντος δε ουκ αν ηνεσχοντο δια το μισος· και ποῤρω
απεισιν, ενθα γνωριμος ουκ ην. Προτερον ηλεγξε τον μαγον οστις ην· 60.212 και οτι
τοιουτος ην, το σημειον εδεικνυ. Της εν τηι ψυχηι τυφλοτητος τουτο σημειον ην·
Ἄχρι δε καιρου πασχει, ωστε μετανοησαι. Καλως δε τωι σαββατωι εισηλθον εις την
συναγωγην, οτε παντες ησαν συνειλεγμενοι. Και μετα την αναγνωσιν του νομου και
των προφητων, φησιν, απεστειλαν οι αρχισυναγωγοι, λεγοντες· Ἄνδρες αδελφοι, ει
εστι λογος εν υμιν παρακλησεως προς τον λαον, λεγετε. Ὅρα αυτους αφθονως τοτε
τουτο ποιουντας, μετα δε τουτο ουκ ετι. Ει τουτο εβουλεσθε, μαλλον εδει
παρακαλεσαι. Ἀλλ' ω της φιλαρχιας, ω της κενοδοξιας, πως παντα ανατρεπει και
απολλυσι· κατα της οικειας, κατα της αλληλων σωτηριας εσταναι παρασκευαζει·
πηρους ουτω και τυφλους εργαζεται, ωστε και χειραγωγους ζητειν. Ειθε καν τουτο,
ειθε καν χειραγωγους εζητουν· αλλ' ουκ ετι τουτου ανεχονται, αλλ' εαυτοις
επιτρεπουσι το παν. Ουδενα αφιησιν ιδειν· καθαπερ αχλυς επιτιθεται και ζοφος, ουκ
αφιεις διαβλεψαι. Ποιαν εξομεν απολογιαν δια παθος παθους κρατουντες, δια δε τον
του Θεου φοβον ουκ ετι; Οιον, πολλοι ασελγεις οντες και φιλοχρηματοι, δια την των
χρηματων φειδωλιαν εχαλινωσαν την ηδονην· αλλοι τουναντιον, δια την ηδονην
υπερειδον χρηματων. Παλιν οι ηττωμενοι δοξης κενης αμφοτερων περιγεγονασι,
χρηματα αναλισκοντες αφειδως, και σωφρονουντες εικη· αλλοι παλιν κενοδοξοι
σφοδρα οντες, κατεφρονησαν του παθους, πολλα υπομειναντες αισχρα, και δι'
ερωτας και δια χρηματα· ετεροι παλιν, ινα τον θυμον εμπλησωσι τον αυτων, ειλοντο
ζημιωθηναι μυρια, και ουδενος αυτοις τουτων εμελησεν, ινα μονον το θελημα
ποιησωσι το αυτων. Και οπερ ισχυει παθος, ουκ ισχυσε παρ' ημιν ο του Θεου φοβος.
Και τι λεγω παθος; Ὅπερ αιδως ανθρωπων ισχυει, ουκ ισχυει ο του Θεου φοβος.
Πολλα και κατορθουμεν, και αμαρτανομεν ανθρωπους αιδουμενοι· τον δε Θεον ου
δεδοικαμεν. Ποσοι δι' αισχυνην προηκαντο χρηματα; ποσοι εφιλοτιμησαντο εικη
υπηρετουμενοι τοις αυτων φιλοις επι κακωι; ποσοι φιλιας αιδεσθεντες μυρια
ημαρτον; γʹ. Ει τοινυν και παθος και αιδως ανθρωπινη δυναται εμβαλειν ημας και
εις αμαρτηματα και εις κατορθωματα, εικη λεγομεν, οτι ου δυναμεθα· δυναμεθα γαρ
αν θελωμεν· θελησαι δε παντας χρη. Ειπε δη μοι, δια τι ου δυνασαι δοξης κρατειν,
οταν ετεροι ωσι κρατουντες την αυτην εχοντες ψυχην, το αυτο σωμα, την αυτην
μορφην, την αυτην ζωντες ζωην; Ἐννοησον τον Θεον, εννοησον την ανωθεν δοξαν·
αντιστησον αυτηι τα παροντα, και ταχεως ταυτης αποπηδησεις. Ὅλως ει δοξης
επιθυμεις, της οντως δοξης επιθυμει. Ποια δοξα οταν ατιμιας ποιηι; ποια δοξα, οταν
της ελαττονων αναγκαζηι τιμης εφιεσθαι, κακεινης χρειαν εχηι; Τιμη εστι το της παρα
των μειζονων απολαυειν δοξης. Ὅλως ει δοξης εραις, μαλλον ερασθητι της παρα του
Θεου. Ἂν ερασθεις εκεινης, ταυτης καταφρονησηις, οψει ταυτην ατιμον· εως αν
εκεινην μη ιδης, ουδε ταυτην ιδειν δυνησηι πως εστιν αισχρα, πως καταγελαστος.
Καθαπερ γαρ οι πονηραι τινι γυναικι προκατειλημμενοι ειδεχθει και αισχραι, εως αν
φιλωσιν αυτην, ου δυνανται την δυσειδειαν ιδειν, του παθους επισκοτουντος τηι
κρισει· ουτω δη και ενταυθα· εως αν κατεχωμεθα τωι παθει, ου δυναμε 60.213 θα
συνιδειν οιον εστι κακον. Πως ουν απαλλαγειημεν αν, φησιν, αυτου; Ἐννοει τους
χρηματα αναλωσαντας μυρια, και ουδεν απ' αυτων καρπωσαμενους· εννοει τους
αποθανοντας οσης απηλαυσαν δοξης, και ουδαμου αυτη βεβαια, αλλ' απολωλε και
διεφθαρται· εννοησον, οτι ονομα μονον εστι, πραγμα δε ουκ εχει· επει τι εστι δοξα;
ειπε μοι· δος ορον τινα. Το θαυμαζεσθαι παρα παντων, φησι. ∆ικαιως, η και αδικως;
 
 

158

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ει μεν γαρ αδικως, ουκ αν ειη τουτο θαυμα, αλλα κατηγορια, και κολακεια, και
διαβολη· ει δικαιως, τουτο ου δυνατον· ου γαρ εχει κρισεις ορθας ο δημος, αλλα τους
ταις επιθυμιαις αυτων υπηρετουντας τουτους θαυμαζουσι. Και ει βουλεσθε,
καταμαθετε τους ταις πορναις τα αυτων δωρουμενους, τους τοις ηνιοχοις, τους τοις
ορχησταις. Ἀλλ' ου τουτους, φησι, φαμεν, αλλα τους δικαιους, και τους ορθους, και
μεγαλα δυναμενους ποιειν καλα. Ειθε ηβουλοντο, και ταχεως εποιουν αν τα αγαθα·
νυν δε ουδεν τουτων ποιουσι Τις, ειπε μοι, τον δικαιον επαινει νυν και τον ορθον;
Τουναντιον μεν ουν. Τι δε ψυχροτερον δικαιου, ει πραγμα τοιουτον κατορθων της
παρα των πολλων δοξης εφιεται; Τοιουτον γαρ ποιει, οιον αν ει 60.214 τις ζωγραφος
αριστος ων και εικονα γραφων βασιλικην, των ουκ εμπειρων αποδεχοιτο τους
επαινους. Ἄλλως δε ταχεως αποστησεται ανθρωπος ο προς δοξαν ορων ανθρωπινην
των κατ' αρετην πραγματων. Ει γαρ μελλοι προς επαινους κεχηνεναι, απερ αν
εκεινοι θελωσι, ταυτα εργαζεται, ουχ απερ αν αυτος. Τι ουν αν υμιν συμβουλευσαιμι
λοιπον ποιειν; Τωι Θεωι προσεχειν, τοις επαινοις αρκεισθαι τοις παρ' αυτου, παντα τα
εκεινωι δοκουντα εργαζεσθαι, και τα αγαθα πραττειν, προς μηδεν των ανθρωπινων
κεχηνεναι· τουτο γαρ και νηστειαν και ευχην και ελεημοσυνην λυμαινεται, και
παντα τα ημετερα αγαθα κενοι. Ὅπερ ινα μη παθωμεν, φυγωμεν τουτι το παθος.
Προς εν μονον ορωμεν, τον παρα του Θεου επαινον, την εκειθεν αποδοχην, την παρα
του κοινου ∆εσποτου ευφημιαν· ινα μετα αρετης τον παροντα βιον διανυσαντες, των
επηγγελμενων αγαθων συν τοις αγαπωσιν αυτον επιτυχωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.213 ΟΜΙΛΙΑ ΚΘʹ. Ἀναστας δε Παυλος, και κατασεισας τηι χειρι, ειπεν·
Ἄνδρες Ἰσραηλιται, και οι εν υμιν φοβουμενοι τον Θεον, ακουσατε. Ὁ
Θεος του λαου του του εξελεξατο τους πατερας ημων, και τον λαον
υψωσεν εν τηι παροικιαι αυτου εν γηι Αιγυπτωι, και μετα βραχιονος
υψηλου εξηγαγεν αυτους εξ αυτης.
αʹ. Ὅρα τον Βαρναβαν παραχωρουντα τωι Παυλωι, ωσπερ και Πετρωι Ἰωαννης
πανταχου. Αυτος ηγαγεν αυτον απο ∆αμασκου· καιτοι αυτου αιδεσιμωτερος ην· αλλα
προς το κοινηι συμφερον εωρων. Και αναστας, φησι, και κατασεισας τηι χειρι. Ἔθος
τουτο Ἰουδαιοις ην· διο και αυτος κατα τουτο αυτοις διαλεγεται. Ὅρα πως
προοδοποιει τωι λογωι· προτερον εγκωμιασας αυτους, και δειξας πολλην περι αυτους
την κηδεμονιαν δια του ειπειν, Οι φοβουμενοι τον Θεον, ουτως αρχεται του λογου.
Και ουκ ειπεν, οι προσηλυτοι, οπερ ην συμφορας ονομα. Ὁ Θεος του λαου τουτου
εξελεξατο τους πατερας ημων και τον λαον. Ὅρα πως και αυτος τον κοινον των
ανθρωπων Θεον αυτων ιδιως καλει, και δεικνυσιν ανωθεν τας ευεργεσιας αυτου
μεγαλας ουσας, καθαπερ και Στεφανος. Ταυτα δε ποιουσιν, ινα παιδευσωσιν αυτους,
οτι και νυν κατα το αυτο εθος τον Υιον αυτου απεστειλε. Καθαπερ και ο Χριστος
ειπεν εν τωι αμπελωνι, ουτω και αυτος φησιν. Ὕψωσεν εν τηι παροικιαι εν γηι
Αιγυπτωι, και μετα βραχιονος υψηλου εξηγαγεν αυτους εξ αυτης. Και μην
τουναντιον γεγονεν· αλλ' εις πληθος επεδοσαν· αλλα τα θαυματα δι' αυτους γεγονε.
Τουτων και οι προφηται μνημονευουσιν αει των κατ' Αιγυπτον. Και ορα πως τους
καιρους των συμφορων παρατρεχει, και ουδαμου τα εγκληματα παραγει εις μεσον,
αλλα την του Θεου φιλανθρωπιαν, εκεινα αυτοις αφεις λογιζεσθαι. Και ως
τεσσαρακοντα ετη χρονον ετροποφορησεν αυτους εν τηι ερημωι. Ειτα την κατοικιαν
λεγει· Και καθελων εθνη επτα εν γηι Χανααν, κατεκληρονομησεν αυτοις την γην
 
 

159

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτων. Και ο χρονος πολυς· τετρακοσια γαρ πεντηκοντα ετη· Και μετα ταυτα ως
ετεσι τετρακοσιοις και πεν 60.214 τηκοντα εδωκεν αυτοις κριτας εως Σαμουηλ του
προφητου. Ἐνταυθα οτι διαφορως ωικονομει τα κατ' αυτους εδηλωσε. Κακειθεν
ηιτησαντο βασιλεα. Και ου λεγει την αγνωμοσυνην αυτων, αλλα πανταχου την του
Θεου φιλανθρωπιαν. Και εδωκεν αυτοις τον Σαουλ υιον Κις, ανδρα εκ φυλης
Βενιαμιν, ετη τεσσαρακοντα· και μεταστησας αυτον ηγειρεν αυτοις τον ∆αυιδ εις
βασιλεα· ωι και ειπε μαρτυρησας· Ευρον ∆αυιδ τον του Ἰεσσαι, ανδρα κατα την
καρδιαν μου, ος ποιησει παντα τα θεληματα μου. Ου μικρον τουτο το απο ∆αυιδ ειναι
τον Χριστον. Ειτα και Ἰωαννην εισαγει μαρτυρουντα, λεγων· Τουτου ο Θεος απο του
σπερματος κατ' επαγγελιαν ηγειρε τωι Ἰσραηλ Σωτηρα [Ἰησουν], προκηρυξαντος
Ἰωαννου προ προσωπου της εισοδου αυτου βαπτισμα μετανοιας παντι τωι λαωι
Ἰσραηλ. Ὡς δε επληρου ο Ἰωαννης τον δρομον, ελεγε· Τινα με υπονοειτε ειναι; ουκ
ειμι εγω· αλλ' ιδου ερχεται μετ' εμε, ου ουκ ειμι ικανος το υποδημα των ποδων
λυσαι. Και Ἰωαννης δε μαρτυρει ουχ απλως, αλλα την δοξαν εξ εαυτου
αποκρουομενος, καιτοι παντων επ' αυτον ταυτην αγοντων. Ουκ εστι δε ισον
μηδενος διδοντος και πολλων παρεχοντων ταυτην την τιμην διωθεισθαι, και μηδε
απλως, αλλα μετα τοσαυτης υποστολης. Ἄνδρες αδελφοι, υιοι γενους Ἀβρααμ, και οι
εν υμιν φοβουμενοι τον Θεον, υμιν ο λογος της σωτηριας ταυτης εξαπεσταλη. Οι γαρ
κατοικουντες Ἱερουσαλημ, και οι αρχοντες αυτων τουτον αγνοησαντες, και τας
φωνας των προφητων τας κατα παν σαββατον αναγινωσκομενας, κριναντες
επληρωσαν· και μηδεμιαν αιτιαν θανατου ευροντες ηιτησαντο Πιλατον αναιρεθηναι
αυτον. Πανταχου τουτο σπουδαζουσι δειξαι οικειον αυτων ον το αγαθον, ινα μη ως
αλλοτριωι προσεχοντες φευγωσιν, επειδη εσταυρωσαν αυτον. Τουτον, φησιν,
αγνοησαντες· ωστε αγνοιας ην το αμαρτημα. Ὅρα πως και υπερ εκεινων
απολογειται ηρεμα. Και ου τουτο μονον· αλλ' οτι και ουτως εδει γενεσθαι
προστιθησι. Και ινα μη τις ειπηι. Ποθεν 60.215 δηλον, οτι ανεστη; φησι το, Και
μαρτυρες αυτου εισιν. Ειτα παλιν απο των Γραφων ισχυριζεται· Ὡς δε ετελεσαν
παντα τα περι αυτου γεγραμμενα, καθελοντες απο του ξυλου, εθηκαν εις μνημειον.
Ὁ δε Θεος αυτον ηγειρεν εκ νεκρων, ος ωφθη επι ημερος πλειους τοις συναναβασιν
αυτωι απο της Γαλιλαιας εις Ἱερουσαλημ, οιτινες εισι μαρτυρες αυτου προς τον λαον.
Και ημεις υμας ευαγγελιζομεθα την προς τους πατερας επαγγελιαν γεγενημενην, οτι
ταυτην ο Θεος εκπεπληρωκε τοις τεκνοις αυτων ημιν, αναστησας Ἰησουν, καθως και
εν τωι Ψαλμωι τωι δευτερωι γεγραπται· Υιος μου ει συ, εγω σημερον γεγεννηκα σε. Ὅτι
δε ανεστησεν αυτον εκ νεκρων μηκετι μελλοντα αυτον εις διαφθοραν υποστρεφειν,
ουτως ειρηκεν, οτι ∆ωσω υμιν τα οσια ∆αυιδ τα πιστα. ∆ιο και εν ετερωι λεγει· Ου
δωσεις τον οσιον σου ιδειν διαφθοραν. ∆αυιδ μεν γαρ ιδιαι γενεαι υπηρετησας τηι του
Θεου βουληι εκοιμηθηι, και προσετεθη προς τους πατερας αυτου, και ειδε διαφθοραν·
ον δε ο Θεος ηγειρεν, ουκ ειδε διαφθοραν. Ὅρα τουτον σφοδροτερον διαλεγομενον.
Τουτο ουδαμου Πετρος ειπεν. Γνωστον ουν εστω υμιν, ανδρες αδελφοι, οτι δια
τουτου ημιν αφεσις αμαρτιων επαγγελλεται, και απο παντων, ων ουκ ηδυνηθητε εν
νομωι Μωυσεως δικαιωθηναι, εν τουτωι πας ο πιστευων δικαιουται. Ειτα και το
φοβερον· Βλεπετε ουν, μη επελθηι εφ' υμας το ειρημενον εν τοις προφηταις· Ἴδετε οι
καταφρονηται, και εμβλεψατε, και θαυμασατε, και αφανισθητε, οτι εργον εγω
εργαζομαι εν ταις ημεραις υμων, ο ου μη πιστευσητε, εαν τις εκδιηγηται υμιν. βʹ.
Ὅρα πως πλεκει τον λογον απο των παροντων, απο των προφητων, απο του
σπερματος του κατ' επαγγελιαν. Ἀλλ' ανωθεν ιδωμεν τα ειρημενα. Ἄνδρες αδελφοι,
υιοι γενους Ἀβρααμ. Και απο του πατρος αυτους καλει. Ὑμιν ο λογος της σωτηριας
ταυτης εξαπεσταλη. Ἐνταυθα το, Ὑμιν, ουκ Ἰουδαιοις αφωρισμενως λεγει, αλλα
διδωσιν αυτοις εξουσιαν αποσχισθηναι των τον φονον τετολμηκοτων· και τουτο
 
 

160

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απο του επαγομενου δηλον. Οι γαρ κατοικουντες, φησιν, Ἱερουσαλημ, τουτον
αγνοησαντες, και τας φωνας των προφητων τας κατα παντα σαββατον
αναγινωσκομενας, κριναντες επληρωσαν. Μεγαλη η κατηγορια, ει συνεχως
ακουοντες ου προσειχον. Ἀλλ' ουδεν θαυμαστον· τα γαρ ειρημενα εκεινα τα κατ'
Αιγυπτον και την ερημον ικανα δειξαι αυτων την αγνωμοσυνην. Και πως ηγνοησαν,
φησιν, Ἰωαννου λεγοντος; Τι θαυμαστον, οπου γε και των προφητων συνεχως
βοωντων; Ειτα και αλλη κατηγορια, Και μηδεμιαν αιτιαν θανατου ευροντες· οπερ
ουκ ην αγνοιας. Θωμεν γαρ, οτι ουχ ως Χριστον αυτον ειχον· τινος ενεκεν και
ανηιρουν; Και ηιτησαντο, φησι, Πιλατον αναιρεθηναι αυτον. Ὡς δε ετελεσαν παντα τα
περι αυτου γεγραμμενα, καθελοντες αυτον απο του ξυλου, εθηκαν εις μνημειον.
Ὅρα πως αυτοις περισπουδαστον ην τουτο. Τον τροπον ειπε τον του θανατου, και
Πιλατον εις μεσον φερει, αμα μεν ινα δηλον το παθος γενηται απο του κριτηριου,
αμα δε ινα εκεινοι μειζονως κατηγορωνται, ανδρι παραδοντες αλλοφυλωι. Και ουκ
ειπεν, Ἐνετυχον· αλλ' Ἠτησαντο, μηδεμιαν αιτιαν θανατου ευροντες αναιρεθηναι
αυτον, ωστε δηλωσαι οτι χαριν ελαβον εκεινου μη θελοντος· οπερ σαφεστερον ο
Πετρος λεγει, 60.216 Κριναντος εκεινου απολυειν. Πανυ εφιλει αυτους ο Παυλος. Και
ορα, ουκ ενδιατριβει τηι αγνωμοσυνηι των πατερων, αλλ' αυτοις εφιστησι τον φοβον.
Ὁ μεν γαρ Στεφανος εικοτως τουτο ποιει, ατε αναιρεισθαι μελλων, και ουχι
διδασκων, και δεικνυς οτι ο νομος ηδη καταλυεται· ουτος δε ουκ ετι, αλλ' απειλει
και φοβει μονον. Ὁ δε Θεος ηγειρεν αυτον εκ νεκρων. Ὃς ωφθη, φησιν, επι ημερας
πλειους τοις συναναβασιν αυτωι απο της Γαλιλαιας επι Ἱερουσαλημ. Ὅρα γαρ τουτον
ατε απ' αυτου κεκινημενον του Πνευματος, ανω και κατω το παθος και τον ταφον
κηρυττοντα. Και ημεις υμας ευαγγελιζομεθα, φησι, την προς τους πατερας
επαγγελιαν γεγενημενην· τουτεστι, την μεν επαγγελιαν οι πατερες εδεξαντο, το δε
εργον υμεις. Ειτα μαρτυρα τον Ἰωαννην επαγαγων οτε ελεγεν, οτι Ἀπο του
σπερματος τουτου κατ' επαγγελιαν ηγαγε τωι Ἰσραηλ Σωτηρα, προκηρυξαντος
Ἰωαννου προ προσωπου της εισοδου αυτου βαπτισμα μετανοιας τωι Ἰσραηλ, εξης
επαγει παλιν αυτον λεγων· Τινα με υπονοειτε; ουκ ειμι εγω. Ειτα παραγει και τους
αποστολους μαρτυρας της αναστασεως, λεγων· Οιτινες εισι μαρτυρες αυτου προς τον
λαον· ειτα τον ∆αυιδ τουτο αυτο μαρτυρουντα, τωι λεγειν, Ου δωσεις τον Ὅσιον σου
ιδειν διαφθοραν. Ουτε γαρ τα παλαια ισχυρα καθ' εαυτα εδοκει ειναι ουτως, ουτε
ταυτα ανευ εκεινων· ωστε δι' εκατερων πιστουται τον λογον. Ἐπειδη γαρ τωι δεει
κατειχοντο ως ανηιρηκοτες αυτον, και το συνειδος αυτους ηλλοτριου, ουχ ως προς
χριστοκτονους διαλεγονται, ουδε ως αλλοτριον αγαθον αυτοις εγχειριζοντες, αλλα
το οικειον. Πανυ ποθεινον ην αυτοις το ονομα του ∆αυΐδ· διο και τιθησιν αυτο, ινα
καν ουτως αυτον δεξωνται, ωσει ελεγεν υπο του παιδος αυτου βασιλευεσθαι· ουκουν
απ' αυτου μη αφηνιαζετε. Τι εστι, ∆ωσω υμιν τα οσια ∆αυιδ τα πιστα; Τα βεβαια,
φησι, τα ουδεποτε απολλυμενα. Και ουκ εγχρονιζει τουτοις, ατε του λογου λοιπον
πιστευθεντος· αλλ' επιτεινει την κολασιν, και μετερχεται το αυτοις ποθεινον,
δεικνυς τον νομον εκβαλλομενον, και τωι συμφεροντι ενδιατριβει, οτι τε μεγαλα
αγαθα υπακουουσι, και οτι μεγαλα κακα παρακουουσιν εσται. Ειτα περι του ∆αυιδ
παλιν λεγει, και τουτο μετ' εγκωμιου. ∆αυιδ μεν γαρ, φησιν, ιδιαι γενεαι υπηρετησας
τηι του Θεου βουληι, προσετεθη προς τους πατερας αυτου· καθως και Πετρος αυτου
μνημονευων ελεγεν· Ἐξον ειπειν μετα παῤρησιας περι του πατριαρχου ∆αυΐδ. Και ου
λεγει, οτι ετελευτησεν, αλλα, Προσετεθη προς τους πατερας αυτου, οπερ ην
ευφημοτερον. Και ορα πως ουδαμου κατορθωματα αυτων τιθησιν, αλλ' απερ εχει
κατηγοριαν. Το γαρ, Ἠτησαντο και ελαβον, μεγιστη κατηγορια αυτων. Ειτα τας
ευεργεσιας του Θεου καταλεγει, Ἐξελεξατο ειπων, Ὕψωσεν, Ἐτροποφορησε. Ταυτα
δε ουκ εκεινων εγκωμια, αλλα του Θεου. Τον δε ∆αυιδ εγκωμιαζει μονον, επειδη εξ
 
 

161

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αυτου ο Χριστος. Εισοδον δε ο Ἰωαννης καλει λεγων, Προ προσωπου της εισοδου
αυτου, την σαρκωσιν του Χριστου, την μετα σαρκος αυτου φανερωσιν. Ουτω και ο
Ἰωαννης το Ευαγγελιον γραφων, επι τουτον καταφευγει συνεχως· ονομα γαρ ην
αυτωι πολυ κατα την οικουμενην απασαν. Και ορα· ου λεγει αυτο εξ εαυτου, αλλα
την εκεινου φερει μαρτυριαν. 60.217 γʹ. Ειδες πως σπουδαιως εδειξεν οικονομιας το
πραγμα ον; Ἀλλ' ακουσωμεν τι και λεγοντες οι αποστολοι επεισαν, οτι εσταυρωθη.
Τι τουτου απιθανωτερον, οτι εταφη παρ' αυτων, οις επηγγελλετο σωτηριαν εσεσθαι,
οτι ο ταφεις αφιησιν αμαρτηματα, και του νομου μαλλον; ∆ιο και ουκ ειπεν, Ὧν ουκ
ηβουληθητε· αλλ' Ὧν ουκηδυνηθητε εν τωι νομωι Μωυσεως δικαιωθηναι, εν τουτωι
πας ο πιστευων δικαιουται, το ασθενες του νομου δεικνυς. Καλως δε προσεθηκε και
το, Πας, ινα δειξηι οτι οστις αν ηι ο πιστευων. Ουδεν γαρ οφελος εκεινων, εαν μη τις
ευεργεσια ηι. ∆ια τουτο υστερον τιθησι την αφεσιν, εντευθεν το μειζον συναγων, και
δεικνυς οτι, ο αδυνατως ειχεν ο νομος ποιειν, τουτο εργασαμενος δια του θανατου ο
παθων φαινεται. Ὥστε καλως ελεγε· Οιτινες εισι μαρτυρες αυτου προς τον λαον, τον
ανελοντα φησιν, ουκ αν οντες, ει μη θειαι δυναμει εβεβαιουντο· ουκ αν γαρ προς
ανθρωπους φονωντας τοιαυτα εμαρτυρησαν, ουκ αν προς αυτους τους ανελοντας.
Το δε, Ἐγω σημερον γεγεννηκα σε, ειπεν, ως τουτωι λοιπον ειδως οτι και τα αλλα
επεται. Και δια τι μη επηγαγε μαρτυριαν, δι' ης εμελλον πειθεσθαι, οτι αφεσις
αμαρτιων δι' αυτου γινεται; Ὅτι το σπουδαζομενον τουτο ην, δειξαι τεως, οτι
ανεστη· τουτου δε ωμολογημενου, εκεινο αναμφισβητητον ην δια τουτου, το και οτι
υπ' αυτου αφεσις αμαρτιων γινεται. Ἄλλως δε εβουλετο εις ποθον αυτους αγαγειν
του μεγαλου τουτου. Ουκ αρα εγκαταλειψις ην ο θανατος αυτου, αλλα προφητειας
πληρωσις. Ἀναμιμνησκει ιστοριων, ας αγνοησαντες μυρια επαθον δεινα. Και τουτο
αινιττεται δια του τελους λεγων· Ἴδετε οι καταφρονηται, και επιβλεψατε. Και ορα
πως αυτο τραχυ ον υποτεμνεται. Μη επελθοι, φησιν, εφ' υμας το προς τους αλλους
ειρημενον, οτι εργον εγω εργαζομαι, ο ου μη πιστευσητε, εαν τις εκδιηγηται υμιν.
Μη θαυμαζετε, οτι απιστον δοκει ειναι· και αυτο προειρηται ανωθεν. Τουτο και προς
ημας εικοτως αν λεχθειη, Βλεπετε οι καταφρονηται, περι των τηι αναστασει
διαπιστουντων. Και γαρ σφοδρα κακως τα της Ἐκκλησιας διακειται, καιτοι γε
νομιζετε εν ειρηνηι ειναι τα πραγματα. Το γαρ δεινον τουτο εστιν, οτι εν πολλοις
οντες κακοις, ουδ' οτι εσμεν εν κακοις ισμεν. Τι λεγεις; τας Ἐκκλησιας κατεχομεν, τα
κτηματα, τα αλλα παντα, αι συναξεις γινονται, καθ' εκαστην ημεραν προσεισιν ο
λαος· και καταφρονουμεν; Ἀλλ' ουκ απο τουτου Ἐκκλησιαν αν τις δοκιμασειεν.
Ἀλλα ποθεν, φησιν; Ει ευλαβεια εστιν, ει κερδαινοντες αναχωρουμεν οικαδε καθ'
εκαστην ημεραν, ει καρπουμενοι μεγα τι η μικρον, ει μη νομον απλως πληρουντες
και αφοσιουμενοι. Τις βελτιων γεγονεν ολοκληρωι μηνι συλλεγομενος· Τουτο εστι
το ζητουμενον επει και αυτο τουτο, ο δοκει ευπραγιας ειναι, τουτο δυσπραγια εστιν,
οταν τουτων γινομενων μηδεν πλεον γινηται. Ειθε μεν ουν μηδεν πλεον· νυν δε και
επι το χειρον. Τι καρπουσθε απο των συναξεων; Καιτοι ει γε τι οφελος υμιν εγινετο,
παλαι παντας εδει τον της φιλοσοφιας βιον ζηιν, τοσουτων μεν προφητων δευτερον
της εβδομαδος υμιν διαλεγομενων, τοσουτων δε αποστολων, ευαγγελιστων, παντων
τα σωτηρια δογματα προτιθεντων, και τα δυναμενα ηθος ρυθμισαι μετα πολλης
ακριβειας παριστωντων υμιν. Ὁ στρατιωτης επι το γυμνασιον ιων, ακριβεστερος
γινεται περι τα τακτικα· ο αθλητης εις πα 60.218 λαιστραν βαδιζων, εμπειροτερος
γινεται περι την παλην· ο ιατρος προς τον διδασκαλον ερχομενος, ακριβεστερος
γινεται, και πλειονα οιδε, και πλειονα μανθανει· συ τι κεκερδηκας; ου λεγω προς
τους ενιαυτον εχοντας, αλλα προς τους εκ πρωτης ηλικιας συναγομενους. Ἢ τουτο
νομιζετε ευλαβειαν ειναι, το συνεχως παραβαλλειν τηι συναξει; Τουτο ουδεν εστιν,
αν μη τι καρπωσωμεθα· αν μη τι συναγωμεν, βελτιον οικοι μενειν. Και γαρ οι
 
 

162

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προγονοι τας εκκλησιας ημιν ωικοδομησαν, ουχ ινα εκ των ιδιων οικων
συναγαγοντες ημας αλληλοις δεικνυωσι· τουτο γαρ και εν αγοραι και εν βαλανειοις
και εν πομπηι γενοιτο αν· αλλ' ινα μαθητας ομου και διδασκαλους συναγαγοντες,
βελτιους τουτους δι' εκεινων εργασωνται. Νομος απλως και αφοσιωσις γεγονε τα
ημετερα· συνηθεια το πραγμα λοιπον εστιν. Ἦλθε το Πασχα, πολυς ο θορυβος, πολλη
η ταραχη· ου γαρ αν ειποιμι πολλοι οι ανθρωποι· τουτο γαρ ουκ ανθρωπων.
Ἀπηλθεν η εορτη, ο μεν θορυβος υποτεμνεται, ησυχια δε παλιν ακαρπος. Παννυχιδες
ποσαι και υμνωιδιαι ιεραι; Και τι το πλεον; Χειρον μεν ουν· πολλοι και δια
κενοδοξιαν τουτο εργαζονται. Πως οιεσθε κοπτομαι τα σπλαγχνα, καθαπερ εις πιθον
τετρημενον παντα προχωρουντα ορων; Ἀλλα παντως ερειτε μοι, οτε τας Γραφας
ισμεν. Και τι τουτο; Ἂν δια των εργων αυτας επιδεικνυητε, τουτο εστι το κερδος,
αυτη η ωφελεια. Βαφειον η εκκλησια εστιν· αν διαπαντος απιητε μηδεμιαν
δεχομενοι βαφην, τι το οφελος του συνεχως ενταυθα ιεναι; Μειζων μεν γαρ η
βλαβη. Τις τοις νομοις προσεθηκεν, οις απο των πατερων εδεξατο; Οιον τι λεγω·
εθος ο δεινα εχει ποιειν την αναμνησιν της μητρος, η της γυναικος, η του παιδιου·
τουτο ποιει καν τε ακουηι, καν τε μη ακουηι παρ' ημων, υπο της συνηθειας και του
συνειδοτος ελκομενος. ∆ια τουτο ουν αγανακτεις, φησι; Μη γενοιτο, αλλα και πανυ
χαιρω· εβουλομην δε αυτον τι και απο της ημετερας καρπωσασθαι διαλεξεως, και
οπερ η συνηθεια εποιησε, τουτο και αφ' ημων γενεσθαι, και ετεραν επεισαχθηναι
συνηθειαν· επει τι κοπτομαι εικη και ληρω, ει μελλοιτε επι των αυτων μενειν, ει
μηδεν αι συναξεις εις υμας εργαζονται αγαθον; δʹ. Ναι, φησιν, ευχομεθα. Και τι
τουτο, αν ηι χωρις εργων; Ἄκουε του Χριστου λεγοντος· Ου πας ο λεγων μοι, Κυριε,
Κυριε, εισελευσεται εις την βασιλειαν των ουρανων, αλλ' ο ποιων το θελημα του
Πατρος μου του εν τοις ουρανοις. Πολλακις εγνων εγω σιγησαι, μηδεμιαν απο των
ημετερων λογων προσθηκην υμιν εγγινομενην ορων· η ταχα γινεται μεν, εγω δε υπο
απληστιας και πολλης επιθυμιας ταυτον πασχω τοις περι τα χρηματα μαινομενοις.
Καθαπερ γαρ εκεινοι, οσα αν περιβαλωνται, ουδεν ηγουνται εχειν· ουτω και αυτος,
επειδη σφοδρα της υμετερας εφιεμαι σωτηριας, εως αν ιδω προκεκοφοτας υμας,
ουδεν ηγουμαι ειργασθαι, δια το σφοδρα επιθυμειν προς αυτην την κορυφην υμας
ελθειν. Βουλοιμην αν τουτο ειναι, και του εμου παθους ειναι τουτο, αλλα μη της
υμετερας ραιθυμιας· δεδοικα δε μηποτε καλως στοχαζωμαι. Πεπεισθαι γαρ οφειλετε,
οτι ει τις εγενετο ωφελεια εν τοσουτωι χρονωι, παυσασθαι λοιπον ημας λεγοντας
εδει. Ουτως ουκ εδει ρηματων υμιν, των ηδη λεχθεντων ουτως ικανως ειρημενων,
ως και αλλους δυνασθαι ρυθμιζειν, ει γε αποντων ωφελεια τις υμιν προσεγινετο. Το
δε αναγκην ημας εχειν συνεχους διαλεξεως, ουδενος 60.219 αλλου τεκμηριον εστιν,
η του τα υμετερα μη σφοδρα διακεισθαι ακριβως. Τι ουν αν γενοιτο; ου γαρ εγκαλειν
δει μονον. Παρακαλω και δεομαι μη τουτο μονον οραιν, οπως εις εκκλησιαν
εμβαλλητε, αλλ' οπως τι και λαβοντες οικαδε αναχωρητε των οικειων φαρμακον
παθων, καν μη παρ' ημων, αλλα παρα των Γραφων εχητε τα καταλληλα φαρμακα.
Οιον, εστι τις θυμικος; Προσεχετω ταις των Γραφων αναγνωσεσι, και παντως
ευρησει η εν ιστοριαι η παραινεσει· εν παραινεσει μεν, οταν λεγηται, Ἡ ροπη του
θυμου αυτου πτωσις αυτωι· και, Ἀνηρ θυμωδης ουκ ευσχημων, και οσα τοιαυτα· και
παλιν, Ἀνηρ γλωσσωδης ου κατευθυνθησεται· και ο Χριστος παλιν, Ὁ οργιζομενος
τωι αδελφωι αυτου εικη· και παλιν ο προφητης, Ὀργιζεσθε, και μη αμαρτανετε· και,
Ἐπικαταρατος ο θυμος αυτων, οτι αυθαδης. Ἐν δε ιστοριαις, οιον οταν ακουηις τον
Φαραω πολλης εμπεπλησμενον οργης, και τον Ἀσσυριον, και δια τουτο
απολλυμενους. Παλιν εστι τις ηττωμενος χρηματων; ακουετω, οτι Φιλαργυρου
ουδεν ανομωτερον· ουτος γαρ και την ψυχην αυτου εκπρακτον ποιει· και του
Χριστου λεγοντος, Ου δυνασθε Θεωι δουλευειν και μαμωναι· και του Ἀποστολου, Ὅτι
 
 

163

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ριζα παντων των κακων εστιν η φιλαργυρια· και του προφητου, Πλουτος εαν ρεηι, μη
προστιθεσθε καρδιαν, και πολλα ετερα τοιαυτα. Και απο ιστοριων τον Γιεζη, τον
Ἰουδαν, τους αρχοντας των Γραμματεων, και οτι ∆ωρα εκτυφλοι οφθαλμους σοφων.
Ἄλλος εστιν υπερηφανος; Ἀκουετω, οτι Ὑπερηφανοις αντιτασσεται ο Θεος· και,
Ἀρχη υπερηφανιας αμαρτια· και, Πας υψηλοκαρδιος ακαθαρτος παρα Κυριωι. Και εν
ιστοριαις τον διαβολον, και τους αλλους απαντας. Και ολως (ου γαρ ενι παντα
καταλεγειν) εκαστος των οικειων τραυματων τα φαρμακα απο των θειων Γραφων
εκλεγετω· καν μη το ολον, μερος γουν τημερον, και μερος αυριον, ειτα το ολον
απονιψασθε. Και περι μετανοιας δε, και περι εξομολογησεως, και περι ελεημοσυνης,
και περι επιεικειας, και περι σωφροσυνης, και περι παντων ευρησει πολλα
παραδειγματα. Ταυτα γαρ παντα εγραφη προς νουθεσιαν ημων, φησιν. Ει τοινυν
προς νουθεσιαν ημων περι παντων διαλεγεται, προσεχωμεν ως δει προσεχειν. Τι
ματην εαυτους απατωμεν; Φοβουμαι, μη και περι ημων ειπηι τις, οτι Ἐξελιπον εν
ματαιοτητι αι ημεραι ημων, και τα ετη ημων μετα σπουδης. Τις ακουων ημων
απεστη θεατρων; τις απεστη πλεονεξιας; τις προθυμοτερος γεγονε περι
ελεημοσυνην; Ἐβουλομην μαθειν, ουχι κενοδοξιας ενεκεν, αλλ' ωστε γενεσθαι
προθυμοτερος, λαμπρον οντα τον καρπον των πονων ορων. Νυν δε πως αψομαι της
εργασιας, τοσουτους μεν υετους ορων καταφερομενους της διδασκαλιας, τα δε ληια
ημιν επι του αυτου μετρου μενοντα, και ουδεν υψηλοτερον τα γεννηματα γενομενα;
Λοιπον ο της αλω καιρος εφεστηκεν, ο το πτυον εχων. ∆εδοικα, μη το παν χορτος ηι·
δεδοικα, μη προς την καμινον απενεχθωμεν απαντες. Παρηλθε θερος, ηλθε χειμων·
καθημεθα και νεοι και γεροντες τοις οικειοις αλισκομενοι παθεσι. Μη μοι ειπηις, οτι
Ου πορνευω. Τι γαρ οφελος, αν μη πορνευηις μεν, φιλοχρηματος δε ηις; Ὁ στρουθος
καν μη εκ παντος μερους, αλλ' απο του ποδος κατεχηται μονον, και ουτως απολωλε,
και εν τηι παγιδι εστηκε, και των πτερων οφελος ουδεν, του ποδος κατεχομενου.
Ουτω και συ, ουχ εαλως δια πορνειας, αλλ' 60.220 εαλως δια φιλαργυριας· εαλως
μεντοι· το δε ζητουμενον, ου πως εαλως, αλλ' οτι εαλως. Μη λεγετω ο νεος, οτι Ουκ
ειμι φιλοχρηματος· αλλ' ισως πορνευεις. Και τι το οφελος παλιν; ουδε γαρ δυνατον
παντα τα παθη κατα μιαν ημιν ηλικιαν επιστηναι, αλλα διωρισται, και τουτο δια την
του Θεου φιλανθρωπιαν, ωστε μη αθροως επιτεθεντα αχειρωτα γενεσθαι, και
χαλεπωτεραν ημιν την προς αυτα παλην καταστηναι. Ποσης ουκ αν ειη νωθειας,
μηδε διηιρημενων δυνασθαι κρατειν των παθων, αλλα καθ' εκαστον ηττασθαι
καιρον, και μεγα φρονειν επι τουτοις τοις ουκ εκ της ημετερας σπουδης, αλλ' εξ
αυτης της ηλικιας κοιμιζομενοις; Ουχ ορατε τους ηνιοχους, ποσηι ακριβειαι και
γυμνασιαι και πονοις κεχρηνται, και σιτιοις, και τοις αλλοις απασιν, ωστε μη
καταβληθεντας απο των αρματων συρεσθαι; Ὅρα οσον εστι τεχνη. Ἀνηρ μεν γαρ
ανδρειος ουκ αν ενος ιππου πολλακις περιγενοιτο· μειρακισκος δε τηι τεχνηι
πολλακις τους δυο αναδεξαμενος, αγει ευκολως και φερει. Και εν Ἰνδοις δε το μεγα
θηριον και φοβερον των ελεφαντων λεγεται και δεκαπενταετει παιδι γεγονοτι μετα
πολλης εικειν της προθυμιας. Τι δη ταυτα μοι ειρηται; Ὅτι ει ελεφαντας και ιππους
αγριους αγχομεν σπουδαζοντες, πολλωι μαλλον τα παθη τα εν ημιν. Ποθεν
εκλυομεθα διαπαντος του βιου; Ουδεποτε την τεχνην εμελετησαμεν ταυτην·
ουδεποτε εν καιρωι σχολης ουκ οντος του αγωνος διελεχθημεν προς εαυτους τι των
χρησιμων. Τοτε ημας επι του αρματος εστωτας ιδοι τις αν, οτε ο αγων παραγενηται.
∆ια τοι τουτο καταγελαστοι εσμεν. Ουκ ειπον πολλακις, γυμναζωμεθα προς τους
οικειους προ του πειρασμου; Προς τους παιδας επι της οικιας πολλακις
παροξυνομεθα· κατεχωμεν εκει τον θυμον, ινα ευκολως αυτωι επι των φιλων
κεχρημενοι φαινωμεθα. Και επι των αλλων απαντων ει εγυμναζομεθα, ουκ αν εν
τοις αγωσιν ημεν καταγελαστοι. Νυν δε οπλα μεν των αλλων και γυμνασια και
 
 

164

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μελεται εισι, και τεχνων και παλαισματων· αρετης δε ουδαμου. Ουκ αν τολμησειεν ο
γεωργος αμπελου αψασθαι, μη προτερον καλως γυμνασθεις τα γεωργικα· ουδε ο
κυβερνητης επι των οιακων καθισαι, μη προτερον εγγυμνασαμενος καλως· ημεις δε
αμελετητοι παντηι τυγχανοντες, τα πρωτεια εχειν βουλομεθα. Ἐχρην σιγαιν, εχρην
μηδενι κοινωνειν πραγματων μηδε ρηματων, εως αν ηδυνηθημεν το θηριον
ημερωσαι το εν ημιν. Ἢ ουχι θηριου παντος χαλεπωτερον επιστρατευεται ημιν και
θυμος και επιθυμια; Μη εμβαληις εις αγοραν μετα τουτων των θηριων, εως αν αυτοις
περιθηις καλως τον χαλινον, εως αν αυτα τιθασσευσηις, και χειροηθη κατασκευασηις.
Ουχ οραις τουτους τους περιαγοντας τους ημερους λεοντας επι της αγορας, πως και
κερδαινουσι και θαυμαζονται, οτι εν τωι αλογωι θηριωι τοιαυτην ημεροτητα
κατωρθωσαν; αν δε εξαιφνης αγριωθηι εκεινος, παντας σοβει τους επι της αγορας,
και εκινδυνευσε λοιπον ο περιαγων αυτον ανθρωπος, και της των αλλων απωλειας
γεγονεν αιτιος. Και συ τοινυν τον λεοντα προτερον ημερωσον, και τοτε περιαγε, ουχ
ωστε αργυριον λαβειν, αλλ' ωστε κερδαναι κερδος, ου μηδεν εστιν ισον. Ουδεν γαρ
ισον επιεικειας, η και τοις κεκτημενοις, και τοις χρωμενοις σφοδρα εστι χρησιμη.
Ταυτην ουν διωκωμεν, ινα δυνηθωμεν της αρετης την οδον μετα ακριβειας
διανυσαντες, των αιωνιων αγαθων επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.221 ΟΜΙΛΙΑ Λʹ. Ἐξιοντων δε αυτων, παρεκαλουν εις το μεταξυ
σαββατον λαληθηναι αυτοις τα ρηματα ταυτα.
αʹ. Ειδες του Παυλου την συνεσιν; Ουχι τοτε εθαυμασθη μονον, αλλα και
επιθυμιαν αυτοις δευτερας ενεβαλεν ακροασεως, ειπων τινα σπερματα, και μη
επιλυσας μηδε επεξελθων τωι λογωι, ωστε αυτους απαρτισαι, και οικειωσαι εαυτωι,
και μη χαυνοτερους εργασασθαι τωι παντα αθροον εις τας εκεινων ριψαι ψυχας.
Ειπεν, οτι Ἄφεσις αμαρτιων δια τουτου υμιν καταγγελλεται· το δε πως, ουκ
εδηλωσε. Μετα ταυτα λοιπον αυτος εαυτου μνημονευει πρωτου. Ὁραις την
προθυμιαν, οση· Ἠκολουθουν αυτοις, φησι. ∆ια τι αυτους ουκ εβαπτισεν ευθεως;
Ουκ ην καιρος· πεισαι εδει ωστε βεβαιως εμμενειν. Λυθεισης δε της συναγωγης,
ηκολουθησαν πολλοι των Ἰουδαιων και των σεβομενων προσηλυτων τωι Παυλωι και
τωι Βαρναβαι· οιτινες προσλαλουντες αυτοις, επειθον προσμενειν αυτους τηι χαριτι
του Θεου. Τωι τε ερχομενωι σαββατωι σχεδον πασα η πολις συνηχθη ακουσαι τον
λογον του Θεου. Ἰδοντες δε οι Ἰουδαιοι τους οχλους, επλησθησαν ζηλου, και
αντελεγον τοις υπο του Παυλου λεγομενοις, αντιλεγοντες και βλασφημουντες. Ὅρα
την κακιαν πληττομενην εν τωι πληττειν ετερους. Τουτο μαλλον αυτους εποιει
λαμπρους, το αντιλεγειν εκεινους. Το μεν ουν πρωτον αυτοματοι παρεκαλεσαν.
Ἀντιλεγοντες, φησι, και βλασφημουντες. Ὢ της ιταμοτητος! εφ' οις αυτους
αποδεχεσθαι εδει, οι δε αντιλεγουσι. Παῤρησιασαμενοι δε ο Παυλος και ο Βαρναβας
ειπον· υμιν ην αναγκαιον πρωτον λαληθηναι τον λογον του Θεου· επειδη δε
απωθεισθε αυτον, και ουκ αξιους κρινετε εαυτους της αιωνιου ζωης, ιδου
στρεφομεθα εις τα εθνη. Ὁραις πως φιλονεικησαντες μαλλον εξετειναν το κηρυγμα,
και μαλλον εδωκαν εαυτους εις τα εθνη, απολογησαμενοι και ανευθυνους εαυτους
εγκληματων ποιησαντες παρα τοις οικειοις; Και ουκ ειπεν, αναξιοι εστε· αλλ'
Ἐκρινατε εαυτους αναξιους, ανεπαχθη τον λογον ποιων. Ἰδου στρεφομεθα εις τα
εθνη. Ουτω γαρ εντεταλται ημιν ο Κυριος· Τεθεικα σε εις φως εθνων, του ειναι σε εις
σωτηριαν εως εσχατου της γης. Ἵνα γαρ μη ακουοντα τα εθνη λυπηται, ως εκ της
 
 

165

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινων σπουδης μη τυγχανοντα των αγαθων, επαγει την προφητειαν λεγων·
Τεθεικα σε εις φως εθνων, του ειναι σε εις σωτηριαν εως εσχατου της γης. Ἀκουοντα
δε τα εθνη. Τουτο και αυτους προθυμοτερους εποιει, οτι ων εκεινοι ωφειλον
ακουσαντες απολαυσαι, αυτοι τουτων απολαυουσι, κακεινους μαλλον εδακνεν.
Ἀκουοντα δε τα εθνη, φησιν, εχαιρον, και εδοξαζον τον λογον του Κυριου· και
επιστευσαν οσοι ησαν τεταγμενοι εις ζωην αιωνιον· τουτεστιν, αφωρισμενοι τωι
Θεωι. Ὅρα πως δεικνυσι το ταχος της ωφελειας. ∆ιεφερετο δε ο λογος του Κυριου δι'
ολης της χωρας· τουτεστι, διεκομιζετο. Ὡσει ελεγεν· Ουκ εστησαν μεχρι του ζηλου,
αλλα και εργα προσεθηκαν. Ὅρα παλιν πως διωκομενοι ετερα κατασκευαζουσι
μεγαλα δια του ζηλου· κατεσκευασαν γαρ το παῤρησιασασθαι αυτους, και εις τα εθνη
ελθειν· και ακουε πως. Παῤρησιασαμενοι δε ο Παυλος και ο Βαρναβας ειπον· Ὑμιν,
φησιν, ην αναγκαιον πρω 60.222 τον λαληθηναι τον λογον· επειδη δε απωθεισθε
αυτον, ιδου στρεφομεθα εις τα εθνη. Ἄρα εμελλον λοιπον εξελθειν εις τα εθνη. Ἀλλ'
ορα και την παῤρησιαν μετρωι γινομενην· και εικοτως. Ει γαρ Πετρος απελογειτο,
πολλωι μαλλον ουτοι απολογιας εδεοντο, ουδενος αυτους καλεσαντος εκει. Ειπων
δε, Πρωτον, εδειξεν οτι κακεινοις εδει· και ειπων, Ἀναγκαιον, εδειξεν οτι κακεινοις
αναγκαιον. Ἐπειδη δε αποστρεφεσθε· ουκ ειπεν, Ουαι υμιν, και οτι Κολαζεσθε· αλλ'
οτι Στρεφομεθα εις τα εθνη. Ειδες πως πολλης επιεικειας η παῤρησια γεμει; Οι δε
Ἰουδαιοι παρωτρυναν τας σεβομενας γυναικας, και τας ευσχημονας, και τους
πρωτους της πολεως, και επηγειραν διωγμον επι τον Παυλον και Βαρναβαν, και
εκβαλλουσιν αυτους απο των οριων αυτων. Ὁραις οσον ηνυσαν οι εναντιουμενοι τωι
κηρυγματι; εις οσην ασχημοσυνην αυτας ηγαγον; Οι δε εκτιναξαμενοι τον κονιορτον
απο των ποδων αυτων επ' αυτους, ηλθον εις Ἰκονιον. Ἐνταυθα το φοβερον εποιουν
λοιπον, ο προσεταξεν ο Χριστος, λεγων· Και εαν μη τις υμας δεξηται, εξερχομενοι
εκτιναξατε τον κονιορτον απο των ποδων υμων. Αυτοι δε ουδε απλως τουτο
εποιησαν, αλλ' επειδη απηλαθησαν παρ' αυτων. Πλην ουδε τουτο τους μαθητας
εβλαψεν, αλλα μαλλον επεμενον τωι λογωι. ∆ιο και τουτο δηλων επαγει· Οι δε
μαθηται επληρουντο χαρας και Πνευματος αγιου. Παθος γαρ διδασκαλου παῤρησιαν
ουκ εγκοπτει, αλλα προθυμοτερον ποιει τον μαθητην. Ἐγενετο δε εν Ἰκονιωι κατα το
αυτο εισελθειν αυτους εις την συναγωγην των Ἰουδαιων, και λαλησαι ουτως, ωστε
πιστευσαι Ἰουδαιων τε και Ἑλληνων πληθος πολυ. Παλιν εις τας συναγωγας
εισερχονται. Ὅρα πως ουκ εγενοντο δειλοτεροι, ειποντες οτι Στρεφομεθα εις τα
εθνη. Ἐκ πολλης της περιουσιας ομως αναιρουσιν αυτων την απολογιαν. Ὥστε
πιστευσαι, φησιν, Ἰουδαιων τε και Ἑλληνων πολυ πληθος Εικος γαρ αυτους ως και
προς Ἕλληνας διαλεγεσθαι. Οι δε απειθουντες Ἰουδαιοι, επηγειραν και εκακωσαν
τας ψυχας των εθνων κατα των αδελφων. Κατα το αυτο λοιπον και τα εθνη
επηγειραν, ως ουκ αρκουντες αυτοι. Τι ουν εκειθεν ουκ εξηλθον; Ου γαρ εδιωκοντο,
αλλ' επολεμουντο μονον. Ἱκανον μεν ουν χρονον διετριψαν παῤρησιαζομενοι επι
τωι Κυριωι, τωι μαρτυρουντι τωι λογωι της χαριτος αυτου, διδοντι σημεια και τερατα
γινεσθαι δια των χειρων αυτων. Τουτο εποιει την παῤρησιαν· μαλλον δε την μεν
παῤρησιαν εποιει η αυτων προθυμια. ∆ια γαρ τουτο μεχρι πολλου ουδαμως σημεια
ου ποιουσι· το δε πιστευσαι τους ακουοντας, των σημειων ην. Συνετελει γουν τι και
η παῤρησια. Ἐσχισθη δε το πληθος της πολεως· και οι μεν ησαν συν τοις Ἰουδαιοις,
οι δε συν τοις αποστολοις. Ου μικρον εις κατηγοριαν και αυτο το σχισθηναι. Τουτο
ην ο ελεγεν ο Χριστος· Ου ηλθον βαλειν ειρηνην, αλλα μαχαιραν. Ὡς δε εγενετο
ορμη των εθνων, και Ἰουδαιων συν τοις αρχουσιν αυτων, υβρισαι και λιθοβολησαι
αυτους, συνιδοντες κατεφυγον εις τας κυκλωι πολεις της Λυκαονιας, 60.223 Λυστραν
και ∆ερβην, και την περιχωρον, κακει ησαν ευαγγελιζομενοι. βʹ. Παλιν ωσπερ
επιτηδες εκτειναι βουλομενοι το κηρυγμα, μετα το αυξηθηναι, παλιν αυτους
 
 

166

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξαγουσιν. Ὅρα πανταχου τους διωγμους μεγαλα εργαζομενους αγαθα, και τους μεν
διωκοντας ηττωμενους, τους δε διωκομενους λαμπρους αποφαινοντας. Ἐλθων γαρ
εν Λυστροις, ποιειται θαυμα μεγα, τον χωλον αναστησας, και μεγαληι τηι φωνηι· και
πως, ακουε. Και τις, φησιν, ανηρ εν Λυστροις αδυνατος τοις ποσιν εκαθητο, χωλος εκ
κοιλιας μητρος αυτου υπαρχων, ος ουδεποτε περιπεπατηκει. Ουτος ηκουσε του
Παυλου λαλουντος. Ὃς ατενισας αυτωι, και ιδων οτι πιστιν εχει του σωθηναι, ειπε
μεγαληι τηι φωνηι· Ἀναστηθι επι τους ποδας σου ορθος. Και ηλατο και περιεπατει. ∆ια
τι μεγαληι τηι φωνηι; Ὥστε τους οχλους πιστευσαι. Ὅρα δε, προσειχεν ακριβως τοις
λεγομενοις υπο του Παυλου· τουτο γαρ εστι το Ἤκουσεν. Ειδες φιλοσοφιαν; Ουδεν
υπο της χωλειας προς την σπουδην της ακροασεως παρεβλαβη. Ὃς ατενισας αυτωι,
και ιδων οτι πιστιν εχει του σωθηναι. Ἤδη ωικειωτο την προαιρεσιν· καιτοι επι των
αλλων τουναντιον εγινετο. Προτερον γαρ ιωμενοι τα σωματα, τοτε τας ψυχας
εθεραπευοντο· ουτος δε ουχ ουτως. Ἐμοι δοκει εις την ψυχην ιδειν την αυτου τον
Παυλον. Και ηλατο, φησι, και περιεπατει. Τεκμηριον της υγειας της ακριβους το
αλλεσθαι. Οι δε οχλοι, ιδοντες ο εποιησε Παυλος, επηραν αυτων την φωνην,
λυκαονιστι λεγοντες· Οι θεοι, ομοιωθεντες ανθρωποις, κατεβησαν προς ημας.
Ἐκαλουν δε τον μεν Βαρναβαν ∆ια, τον δε Παυλον Ἑρμην, επειδη αυτος ην ο
ηγουμενος του λογου. Ὅ τε ιερευς του ∆ιος, του οντος προ της πολεως αυτων,
ταυρους και στεμματα επι τους πυλωνας ενεγκας, συν τοις οχλοις ηθελε θυειν. Ἀλλ'
ουκ ην τουτο ουδεπω δηλον· τηι γαρ οικειαι φωνηι εφθεγγοντο, λεγοντες, οτι Οι θεοι,
ομοιωθεντες ανθρωποις, κατεβησαν προς ημας· δια τουτο ουδεν αυτοις ελεγον.
Ἐπειδη δε ειδον τα στεμματα, τοτε εξελθοντες, διεῤρηξαν τα ιματια αυτων.
Ἀκουσαντες δε οι αποστολοι Βαρναβας και Παυλος, διαῤρηξαντες ιματια αυτων
εισεπηδησαν εις τον οχλον, κραζοντες και λεγοντες· Ἄνδρες, τι τουτο ποιειτε; και
ημεις ομοιοπαθεις εσμεν υμιν ανθρωποι. Ὅρα αυτους πανταχου δοξης καθαρους, ου
μονον ουκ εφιεμενους, αλλα και διδομενην διακρουομενους· ωσπερ και Πετρος
ελεγε· Τι ημιν ατενιζετε, ως ιδιαι δυναμει η ευσεβειαι πεποιηκοσι του περιπατειν
αυτον; Και ουτοι το αυτο φασι. Και Ἰωσηφ δε ελεγεν επι των ενυπνιων· Ουχι δια του
Θεου η διασαφησις αυτων; και ο ∆ανιηλ ομοιως· Και εμοι δε ουκ εν σοφιαι τηι ουσηι εν
εμοι απεκαλυφθη. Και Παυλος πανταχου τουτο φησι, ως οταν λεγηι· Και προς ταυτα
τις ικανος; Και παλιν, Ουχ οτι ικανοι εσμεν αφ' εαυτων λογισασθαι, ως εξ εαυτων,
αλλ' η ικανοτης ημων εκ του Θεου. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ουχ απλως
αυτοις προσετεθησαν οι οχλοι· αλλα πως; Ἠξιουν λαληθηναι αυτοις τα αυτα παλιν,
και δια των εργων επεδειξαντο την σπουδην. Ὅρα πανταχου παρακαλουντας, ουκ
αποδεχομενους απλως, ουδε κολακευοντας. ∆ια τουτο ελεγεν· Οιτινες
προσλαλουντες αυτοις, επειθον προσμενειν τηι χαριτι του Θεου. ∆ια τι προ τουτου μη
αντελεγον; Ὅτι τεως οι αναπειθοντες ησυχαζον. Ὁραις οτι πανταχου παθει
εκινουντο; Και ουκ αντελεγον μονον, αλλα και εβλασφημουν· και 60.224 γαρ η
κακια ουδαμου ισταται. Ἀλλ' ορα παῤρησιαν. Ὑμιν ην, φησιν, αναγκαιον πρωτον
λαληθηναι τον λογον· επει δε απωθεισθε αυτον. Ουδεν υβριστικον. Ὃ δη και επι των
προφητων εποιουν. Μη λαλειτε ημιν, φησι, λαλιαι. Ἐπει δε απωθεισθε αυτον, φησιν,
ουχ ημας· ου γαρ εις ημας η υβρις η παρ' υμων. Ἵνα γαρ μη τις ευλαβειας ειναι
νομισηι το, Ουκ αξιους κρινετε εαυτους, δια τουτο πρωτον ειπεν· Ἀπωθεισθε αυτον·
και τοτε, Στρεφομεθα εις τα εθνη. Πολλης επιεικειας γεμει το ρημα. Ουκ ειπεν,
Ἐγκαταλιμπανομεν υμας, δεικνυς, οτι δυνατον και ενταυθα παλιν στραφηναι· και
τουτο ουκ απο της υμετερας υβρεως γεγονεν· ουτω γαρ εντεταλται ημιν. Ἔδει μεν
ουν ακουσαι τα εθνη· πλην τουτο ου παρ' ημων, παρ' υμων δε γεγονε το προ υμων
οφειλον. Ουτω γαρ εντεταλται ημιν ο Κυριος· Τεθεικα σε εις φως εθνων, του ειναι σε
εις σωτηριαν· τουτεστιν, εις γνωσιν την επι σωτηριαι· και ουχ απλως εθνων, αλλα
 
 

167

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παντων. Τουτο γαρ δηλοι τωι ειπειν, Ὅσοι ησαν τεταγμενοι εις ζωην αιωνιον. Και
τουτο τεκμηριον του κατα Θεου γνωμην αυτους προσλαβεσθαι. Τεταγμενοι δε, ειπεν,
ινα δειξηι, ως ου κατ' αναγκην. Ους γαρ προεγνω, φησι, και προωρισεν. Ουκ ετι εν τηι
πολει διεσπαρησαν, αλλα και εν τηι χωραι. Ἀκουσαντες γαρ οι εξ εθνων, και αυτοι
μετ' ολιγον προσηιεσαν. Οι δε Ἰουδαιοι παρωτρυναν τας σεβομενας γυναικας, και
επηγειραν διωγμον. Ὅρα, και των παρα των γυναικων γινομενων αυτοι λοιπον
αιτιοι καθιστανται. Και εξεβαλον αυτους, φησιν, απο των οριων αυτων· ουχι της
πολεως μονης, αλλα της χωρας απασης. Ειτα το φοβερωτερον· Οι δε μαθηται, φησιν,
επληρουντο χαρας και Πνευματος αγιου. Ἐδιωκοντο οι διδασκαλοι, και αυτοι
εχαιρον. Ειδες φυσιν Ευαγγελιου δυναμιν εχοντος πολλην; Ἐκακωσαν, φησι, τας
ψυχας των εθνων κατα των αδελφων. Τουτεστι, διεβαλον τους αποστολους, μυρια
αυτων κατηγορησαν, απλαστους οντας κακουργως διεθηκαν. γʹ. Και ορα, πως
πανταχου τωι Θεωι ανατιθησι το παν. Ἱκανον χρονον, φησι, διετριψαν,
παῤρησιαζομενοι επι τωι Κυριωι, τωι μαρτυρουντι τωι λογωι της χαριτος αυτου. Μη
τουτο ελαττωσεως ειναι νομισηις. Ὅτε γαρ ελεγον, Του μαρτυρησαντος, φησιν, επι
Ποντιου Πιλατου, τοτε η παῤρησια εδεικνυτο· ενταυθα δε περι του λαου φησιν. Ου
περιεμειναν τοινυν, αλλ' ειδον την ορμην. Και κατεφυγον εις τας πολεις της
Λυκαονιας, Λυστραν και ∆ερβην, και την περιχωρον. Ἔνθα ουδαμου τον θυμον
αυτων εκκαιειν ην· ωστε και εν ταις χωραις απηιεσαν, ουκ εν πολεσι μονον. Ὅρα και
των εθνων την αφελειαν, και των Ἰουδαιων την κακουργιαν. ∆ι' εργων
επεδεικνυντο, οτι αξιοι ησαν ακουειν· ουτως ετιμων αυτους απο σημειων μονον. Οι
μεν ως θεους ετιμων, οι δε ως λυμεωνας εδιωκον· και οι μεν ου μονον ου
προσεκοπτον τωι κηρυγματι, αλλα και ελεγον· Οι θεοι, ανθρωποις ομοιωθεντες,
κατεβησαν προς ημας. Ἰουδαιοι δε εσκανδαλιζοντο. Ἐκαλουν τε, φησι, τον μεν
Βαρναβαν ∆ια, τον δε Παυλον Ἑρμην. Ἐμοι δοκει και απο της οψεως αξιοπρεπης
ειναι ο Βαρναβας. Ου μικρος και ουτος πειρασμος εξ αμετριας εφυη πολλης· αλλα
και εντευθεν των αποστολων η αρετη δεικνυται. Και ορα πως πανταχου παντα
ανατιθεασι τωι Θεωι. Τουτους και ημεις ζηλωσωμεν· μηδεν ημετερον ειναι
νομιζωμεν, οπου γε και αυτη η πιστις ουχ ημετερον. 60.225 Ὅτι δε ουχ ημετερον,
αλλα το πλεον του Θεου, ακουε Παυλου λεγοντος· Και τουτο ουκ εξ ημων, Θεου το
δωρον. Μη τοινυν μεγα φρονωμεν, μηδε φυσιωμεθα, ανθρωποι, γη και σποδος
οντες, καπνος και σκια. Ειπε γαρ μοι, δια τι μεγα φρονεις; Ἐλεημοσυνην εδωκας και
τα χρηματα εκενωσας; Και τι τουτο; Ἐννοησον, ει μη ηθελησε σε ποιησαι ο Θεος
πλουσιον· εννοησον τους πενομενους, μαλλον δε εννοησον οσοι και τα σωματα
επεδωκαν, και μετα το επιδουναι μυρια, εαυτους εταλανισαν. Συ δια σαυτον εδωκας,
ο Χριστος δια σε· συ απεδωκας το οφειλομενον, ο Χριστος ουκ ωφειλε σοι. Ὅρα του
μελλοντος το αδηλον, και μη υψηλοφρονει, αλλα φοβου· μη ελαττωσηις την αρετην
τηι αλαζονειαι. Βουλει οντως μεγα τι εργασασθαι; Μηδεποτε υποπτευσηις ως περι
μεγαλων των κατορθωματων. Ἀλλα παρθενος ει; Ἀλλα κακειναι παρθενοι ησαν,
αλλ' ουδεν απωναντο της παρθενιας δια την ωμοτητα και την απανθρωπιαν. Ουδεν
ταπεινοφροσυνης ισον· αυτη μητηρ και ριζα και τροφος και υποθεσις και συνδεσμος
των αγαθων· ταυτης ανευ βδελυκτοι και μιαροι και ακαθαρτοι εσμεν. Ἔστω γαρ τις,
ει βουλει, νεκρους ανιστων, και χωλους ιωμενος, και λεπρους καθαιρων μετα
απονοιας· ουδεν τουτου μιαρωτερον, ουδεν ασεβεστερον, ουδεν αναγεστερον.
Μηδεν ειναι νομισηις σαυτου. Λογον εχεις και διδασκαλικην χαριν; Μη δια τουτο
νομισηις πλεον τι των αλλων εχειν. ∆ια τουτο μαλιστα ταπεινουσθαι οφειλεις, οτι
πλειονων ηξιωθης δωρεων. Ὧ γαρ πλειον αφεθη, πλειον αγαπησει. Ουκουν και
ταπεινουσθαι χρη, οτι τους αλλους παρελθων, εις σε επενευσεν ο Θεος. Φοβου δια
τουτο· πολλακις γαρ σοι και απωλειας τουτο γινεται αιτιον, αν μη νηφηις. Τι μεγα
 
 

168

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρονεις; οτι διδασκεις δια λογων; Ἀλλ' ευκολον τουτο το φιλοσοφειν εν ρημασι·
διδαξον με δια του βιου του σου· αυτη η διδασκαλια αριστη. Λεγεις, οτι δει
μετριαζειν, και μακρον υπερ τουτου λογον αποτεινεις, και ρητορευεις ρεων
ακωλυτως; Ἀλλα σου βελτιων εκεινος, φησιν, ο δι' εργων τουτο παιδευων εμε. Ου
γαρ ουτως ειωθεν εντιθεσθαι τηι ψυχηι τα μαθηματα απο ρηματων, ως απο
πραγματων· επει εαν μη το εργον εχηις, ου μονον ουκ ωφελησας ειπων, αλλα και
μειζονως εβλαψας. Βελτιον σιγαιν. ∆ια τι; Ὅτι αδυνατον μοι το πραγμα καθισταις.
Ἐννοω γαρ, οτι ει συ ο τοσαυτα λεγων ου κατορθοις, πολλωι μαλλον εγω συγγνωμης
αξιος, λεγων μηδενα. ∆ια τουτο φησιν ο προφητης· Τωι δε αμαρτωλωι ειπεν ο Θεος·
Ἵνα τι συ εκδιηγηι τα δικαιωματα μου; Μειζων γαρ αυτη η βλαβη, οταν καλως
διδασκων τις δια ρηματων, δια των εργων πολεμηι τηι διδασκαλιαι. Τουτο πολλων
αιτιον γεγονε κακων εν ταις Ἐκκλησιαις ∆ια τουτο και συγγνωτε, παρακαλω, του
λογου χρονιζοντος ημιν εν τουτωι τωι παθει. Πολλα πολλοι πραττουσιν υπερ του εις
μεσον σταντες μακρον αποτεινειν λογον· καν μεν κροτων τυχωσι των απο του
πληθους, γεγονεν αυτοις τουτο βασιλειας ισον· αν δε μετα σιγης τον λογον
καταπαυσωσι, γεεννης δη που μαλλον αυτοις χαλεπωτερα κατεστη της σιγης η
αθυμια. Τουτο τας Ἐκκλησιας ανετρεψεν, οτι και υμεις ου ζητειτε λογον ακουσαι
κατανυκτικον, αλλα τερψαι δυναμενον και τωι ψοφωι και τηι συνθεσει των ρηματων,
καθαπερ μελωιδων και κιθαριστων ακουοντες· και ημεις ψυχρως και ταλαιπωρως
ποιουντες, οτι ταις υμετεραις επιθυμιαις επομεθα, δεον εκκοπτειν ταυτας. 60.226 δʹ.
Και ταυτον γινεται, οιον αν ει τις πατηρ περα του δεοντος μαλθακου παιδιου, καιτοι
αῤρωστουντος, πλακουντα επιδωι και ψυχρον και οσα τερπει μονον, των δε
χρησιμων μηδεμιαν επιμελειαν ποιοιτο· ειτα εγκαλουμενος παρα των ιατρων,
απολογοιτο λεγων· Τι παθω; ουκ ανεχομαι κλαιον το παιδιον ιδειν. Ἄθλιε και
ταλαιπωρε και προδοτα· ου γαρ αν πατερα τον τοιουτον ειποιμι· και ποσωι βελτιον εν
βραχει λυπησαντα, διαπαντος υγιειαι παραδουναι, η την προσκαιρον ταυτην χαριν,
διηνεκους αθυμιας υποθεσιν ποιησασθαι; Τουτο πασχομεν και ημεις, καλλη λεξεων
περιεργαζομενοι και συνθηκας και αρμονιαν οπως ησωμεν, ουχ οπως ωφελησωμεν·
οπως θαυμασθωμεν, ουχ οπως διδαξωμεν· οπως τερψωμεν, ουχ οπως κατανυξωμεν·
οπως κροτηθωμεν και επαινου τυχοντες απελθωμεν, ουχ οπως τα ηθη ρυθμισωμεν.
Πιστευσατε μοι, ουκ αλλως λεγω, επειδαν λεγων κροτωμαι, παρ' αυτον μεν τον
καιρον ανθρωπινον τι πασχω (τι γαρ ουκ αν τις ειποι το αληθες); και γαννυμαι, και
διαχεομαι· επειδαν δε απελθων οικαδε εννοησω τους κροτησαντας ουδεν
ωφεληθεντας, αλλ' ει τι και ωφεληθηναι εδει, υπο του κροτου και των επαινων
απολωλεκοτας, οδυνωμαι και στενω και δακρυω, και ως εικη παντα ειρηκως, ουτω
διακειμαι, και προς εμαυτον λεγω· Τι μοι το οφελος των ιδρωτων, των ακουοντων
ουκ εθελοντων καρπουσθαι τι παρα των λογων των παρ' ημων; και πολλακις
ενενοησα θειναι νομον τον κωλυοντα τους κροτους, και πειθοντα μετα σιγης υμας
ακροασθαι και της προσηκουσης ευταξιας. Ἀλλα ανασχεσθε, παρακαλω, και πεισθητε
μοι, και ει δοκει, τουτον κυρωσωμεν τον νομον ηδη, μηδενι των ακουοντων εξειναι
κροτειν μεταξυ λεγοντος τινος, αλλ' ει βουλοιτο θαυμαζειν, θαυμαζετω σιγηι· ουδεις
ο κωλυων, πασα δε η σπουδη και η προθυμια περι το δεχεσθαι τα λεγομενα γινεσθω.
∆ια τι εκροτησατε; Περι τουτου τον νομον τιθημι· υμεις δε ουδε ακουσαι ανεχεσθε.
Πολλων τουτο αγαθων αιτιον εσται, και διδασκαλειον φιλοσοφιας. Και οι των εξω
φιλοσοφοι διελεγοντο, και ουδεις ουδαμου κροτος αυτοις ειπετο· και οι αποστολοι
εδημηγορουν, και ουδαμου τουτο προσκειται, οτι μεταξυ λεγοντων εκεινων τοις
κροτοις διεκοπτον οι ακουοντες τον λεγοντα. Μεγα τουτο κερδος ημιν. Ἀλλα
κυρωσωμεν τουτο· μεθ' ησυχιας παντες ακουωμεν, και λεγωμεν απαντα. Ει μεν γαρ
μετα τους κροτους απηιειμεν εχοντες απερ ηκουσαμεν, μαλιστα μεν ουδε ουτω
 
 

169

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

χρησιμος ο επαινος (αλλ' ουκ αν ηκριβολογησαμην· μη με τις αγροικιας γραφετω)·
επειδη δε μηδεν το πλεον, αλλα και βλαβη, λυσωμεν το κωλυμα, ανελωμεν τα
σκιρτηματα, εκκοψωμεν τα πηδηματα της ψυχης. Ὁ Χριστος εδημηγορησεν επι του
ορους· αλλ' ουδεις ουδεν ειπεν, εως οτε τον λογον ετελεσεν. Ουκ αποστερω τους
βουλομενους κροτεισθαι, αλλα μαλλον θαυμαζεσθαι ποιω. Πολλωι βελτιον μετα
σιγης ακουσαντα, δια της μνημης εν παντι τωι χρονωι κροτειν, και εν οικιαι και εν
αγοραι, η παντα απολεσαντα απερχεσθαι οικαδε κενον, ουκ εχοντα των κροτων την
υποθεσιν. Πως γαρ ου καταγελαστος ο ακροατης; πως ου κολαξ και ειρων
νομισθησεται μαλλον, οτι μεν καλως ειπεν ο διδασκαλος αποφαινομενος, τι δε ειπεν
ουκ εχων δειξαι; Τουτο κολακειας εστιν. Ὁ μεν γαρ κιθαρωιδων ακουσας και
τραγωιδων, εικοτως αν τουτο παθοι, ατε ουκ ειδως ομοιως την ρησιν ειπειν· ενθα δε
ου μελους επιδειξις εστιν ουδε φωνης, 60.227 αλλα νοηματων και φιλοσοφιας
δυναμις, και παντι ραιδιον ειπειν και απαγγειλαι, πως ουκ αξιος κατηγοριας ο μη
δυνηθεις ειπειν την αιτιαν, δι' ην επηινεσε τον λεγοντα; Ουδεν ουτω πρεπον
εκκλησιαι ως σιγη, ως ευταξια. Θεατροις επιτηδειος ο θορυβος και βαλανειοις και
πομπαις και αγοραις· ενθα δε περι τοιουτων δογματων η διδασκαλια, γαληνη και
ησυχια και φιλοσοφια, και πολυς ο λιμην ειναι οφειλει. Ταυτα δεομαι και αντιβολω
παντας ειδεναι. Περιειμι γαρ και αυτος τροπους παντοιους επιζητων, δι' ων
ωφελησαι δυνησομαι τας υμετερας ψυχας. Ου μικρος και ουτος ο τροπος ειναι μοι
δοκει· ουχ υμας ωφελησει μονους, αλλα και ημας. Ουκ αφησει εκτραχηλιζεσθαι,
ουδε επαινων και δοξης εραιν, ουδε τα τερποντα λεγειν, αλλα τα ωφελουντα· ουδε
περι συνθηκας και καλλη λεξεων, αλλα περι νοηματων δυναμιν πασαν απασχολειν
του καιρου την ροπην. Εισελθε εις ζωγραφειον, και οψει πολλην εκει την σιγην.
Ουκουν και ενταυθα· και γαρ και ενταυθα εικονας γραφομεν βασιλικας, και
ουδεμιαν ιδιωτικην, δια των χρωματων της αρετης. Τι τουτο; παλιν κροτειτε; Ουκ
ευκολον το 60.228 πραγμα δοκει, και τουτο ου φυσει, αλλα τωι συνηθειαι πολληι μηπω
κατορθουν αυτο μεμαθηκεναι. Γραφις τοινυν εστιν ημιν γλωττα, τεχνιτης δε το
Πνευμα το αγιον. Ειπε μοι, εν τοις μυστηριοις, μη τις θορυβος; μη τις ταραχη; Ὅταν
βαπτιζωμεθα, οταν τα αλλα παντα ποιωμεν, ουχ ησυχια και σιγη τα παντα κατεχει;
Τουτο εν τωι ουρανωι κατεσπαρται το καλλος. ∆ια τουτο διαβεβλημεθα και παρ'
Ἕλλησιν, ως προς επιδειξιν παντα ποιουντες και προς φιλοτιμιαν. Ἀλλ' εαν τουτο
κωλυθηι, και των προεδριων ο ερως σβεσθησεται. Ἀρκει, ει τις επαινων εραι, το μετα
την ακροασιν τουτων τυγχανειν, οταν τους καρπους συλλεγηι. Ναι παρακαλω,
κυρωσωμεν τουτον τον νομον, ινα παντα κατα το τωι Θεωι δοκουν πραττοντες, της
παρ' αυτου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και οικτιρμοις του Μονογενους αυτου,
Κυριου δε ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα,
κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.227 ΟΜΙΛΙΑ ΛΑʹ. Ἀκουσαντες δε οι αποστολοι Βαρναβας και Παυλος,
διαῤρηξαντες τα ιματια αυτων, εξεπηδησαν εις τον οχλον, κραζοντες και λεγοντες,
Ἄνδρες, τι ταυτα ποιειτε; ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν ανθρωποι, ευαγγελιζομενοι
υμας απο τουτων των ματαιων επιστρεφειν επι τον Θεον τον ζωντα, ος εποιησε τον
ουρανον και την γην και την θαλασσαν, και παντα τα εν αυτοις.
αʹ. Ὅρα παντα μετα σφοδροτητος τους αποστολους ποιουντας. ∆ιεῤρηξαν τα
ιματια, επηδησαν, εκραξαν, παντα απο διαθεσεως ψυχης, αποστρεφομενοι τα
γενομενα, και πενθους σημεια ποιουντες. Πενθος γαρ ην, οντως πενθος
απαραμυθητον, ει γε εμελλον θεοι νομιζεσθαι, και ειδωλολατρειαν εισαγειν, ην
ηλθον καταλυσοντες. Και τουτο του διαβολου ην κατασκευασμα. Οι δε ουχ
 
 

170

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ησυχαζουσιν, αλλα τι; Και ημεις ομοιοπαθεις υμιν εσμεν, φασιν, ανθρωποι. Ευθεως
εκ προοιμιων ανετρεψαν το κακον. Ουκ ειπον απλως, Ἄνθρωποι, αλλα, Καθ' υμας.
Ειτα ινα μη δοξωσι τιμαιν τους θεους, ακουσον τι επαγουσιν· Ευαγγελιζομενοι υμας
απο τουτων των ματαιων επιστρεφειν επι τον Θεον τον ζωντα, ος εποιησε τον
ουρανον και την γην και την θαλασσαν, και παντα τα εν αυτοις. Ὅρα ουδαμου των
προφητων μνημονευοντας αυτους, ουδε λεγοντας, τινος ενεκεν, παντων
δημιουργος ων, τα εθνη αφηκεν αυτονομα; Ὃς εν ταις παρωιχημεναις γενεαις ειασε
παντα τα εθνη πορευεσθαι ταις οδοις αυτων. Ὅτι μεν ειασε λεγει, δια τι δε ειασεν,
ουκ ετι· τεως προς το κατεπειγον ισταται, ουδαμου του Χριστου το ονομα τιθεις.
Καιτοι γε ουκ αμαρτυρον εαυτον αφηκεν, αγαθοποιων ουρανοθεν, ημιν υετους
διδους και καιρους καρποφορους, εμπιπλων τροφης και ευφροσυνης τας καρδιας
ημων. Ὅρα, ου βουλεται την κατηγοριαν αυτων αυξησαι, αλλα μαλλον επι τον Θεον
το παν αγειν αυτους παιδευει. Ἔμαθον γαρ, οτι ουχ ουτω σπουδαζειν δει αξιον τι
ειπειν περι Θεου, ως το τοις ακουουσιν ωφελιμον. Ὅρα πως λανθανοντως την
κατηγοριαν τιθησι. Και μην ει τουτο εποιει, εδει κολα 60.228 σθηναι αυτους
τοσουτων απολαυοντας αγαθων, και μηδε ως τροφεα γνωρισαντας· αλλ' ου λεγει
φανερως, αλλ' αινιττεται, Ουρανοθεν ημιν, λεγων, υετους διδους. Ουτω και ο ∆αυιδ
ελεγεν· Ἀπο καρπου σιτου και οινου και ελαιου αυτων επληθυνθησαν· και πολλαχου
περι δημιουργιας διαλεγομενος, ταυτα τιθησιν εις μεσον. Και ο Ἱερεμιας δε την
δημιουργιαν πρωτην, ειτα την προνοιαν την δια των υετων φησιν· ωστε εκειθεν
πεπαιδευμενος διαλεγεται· Ἐμπιπλων, φησι, τροφης και ευφροσυνης. Μετα
φιλοτιμιας η τροφη, ου μονον προς αυταρκειαν, ουδε προς την χρειαν. Και ταυτα
λεγοντες, μολις κατεπαυσαν τους οχλους του μη θυειν αυτοις. Και τουτωι μαλιστα
εθαυμασθησαν. Ὁραις οτι προς τουτο ισταντο, ωστε ανατρεψαι την μανιαν εκεινην;
Ἐπηλθον δε απο Ἀντιοχειας και Ἰκονιου Ἰουδαιοι, και πεισαντες τους οχλους, και
λιθασαντες τον Παυλον, εσυραν εξω της πολεως, νομισαντες αυτον τεθναναι.
Ὄντως διαβολου τεκνα· ουκ εν ταις πολεσιν αυτων μονον, αλλα και εξω τουτων
ταυτα ποιουντες, και τοσαυτην ποιουμενοι σπουδην καθελειν το κηρυγμα, οσην οι
αποστολοι στησαι επειγομενοι. Και πεισαντες, φησι, τους οχλους, και λιθασαντες τον
Παυλον, εσυραν εξω της πολεως. Ἐνταυθα πληρουται το, Ἀρκει σοι η χαρις μου· η
γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται. Μειζον τουτο του τον χωλον εγειραι. Οι
μεν ουν εθνικοι ως θεους ενομιζον, ουτοι δε εσυρον πεισαντες τους οχλους· ουδε
γαρ παντας εικος ην θαυμαζειν αυτους. Και ορα, εν αυτηι τηι πολει, εν ηι ουτως
εθαυμασθησαν, εν αυτηι τα δεινα πασχουσι. Και τουτο δε τους ορωντας ωφελει. Ὅτι
δε και δια τουτο συνεχωρειτο πασχειν, ακουε τουτο αυτο δηλουντος και λεγοντος·
Ἵνα μη εις εμε λογισηται τις υπερ ο βλεπει με, η ακουει τι εξ εμου. Κυκλωσαντων δε
των μαθητων αυτον, αναστας εισηλθεν εις την πολιν. Ὁραις προθυμιαν; οραις ποθον
ζεοντα και πεπυρωμενον; Εις αυτην παλιν την πολιν εισηλθεν, ωστε δειχθηναι, οτι
ει που και υπεχω 60.229 ρει, δια το τον λογον βουλεσθαι σπειραι, και δια το μη δειν
εκκαιειν αυτων τον θυμον. Ταυτα των σημειων ουχ ηττον και λαμπροτερους εποιει,
και μαλλον χαιρειν παρεσκευαζεν. Ουδαμου δε λεγει, οτι υπεστρεψαν χαιροντες, οτι
σημεια εποιησαν, αλλ' οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος αυτου ατιμασθηναι. Και
τουτο γαρ παρα του Χριστου εδιδαχθησαν λεγοντος· Μη χαιρετε, οτι τα δαιμονια
υμιν υποτασσεται. Ἡ γαρ οντως χαρα και ειλικρινης αυτη εστι, το πασχειν τι δια
Χριστον. Ειτα τας πολεις πασας επηιεσαν, εν αις εκινδυνευσαν. Και τηι επαυριον
εξηλθε συν τωι Βαρναβαι εις ∆ερβην, ευαγγελισαμενοι τε την πολιν εκεινην, και
μαθητευσαντες ικανους, υπεστρεψαν εις Λυστραν και Ἰκονιον και Ἀντιοχειαν,
επιστηριζοντες τας ψυχας των μαθητων, παρακαλουντες εμμενειν τηι πιστει, και οτι
δια πολλων θλιψεων δει ημας εισελθειν εις την βασιλειαν του Θεου. βʹ. Τουτο
 
 

171

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελεγον, τουτο εδεικνυον. Ἐπιστηριζοντες, φησι, τας ψυχας των μαθητων. Ὥστε
εστηριγμενοι ησαν· μαλλον δε προσετιθεντο. Προυλεγον τοινυν, ινα μη
σκανδαλισθωσιν. Ὥσπερ επιτηδες δε το αυτο γινεται, ου δια των αποστολων μονον,
αλλα και δια των μαθητων· ινα μαθωσιν εκ προοιμιων ευθεως και του κηρυγματος
την δυναμιν, και οτι και αυτους δει τοιαυτα πασχειν, και ινα γενναιως στωσι, μη
μονον προς τα σημεια κεχηνοτες, αλλα πολλωι μαλλον προς τους πειρασμους. ∆ια
τουτο και αυτος ελεγε· Τον αυτον αγωνα εχοντες, οιον ειδετε εν εμοι και ηκουσατε.
∆ιωγμοι διωγμους διεδεχοντο· πανταχου πολεμοι, μαχαι, λιθοβολιαι. Ποια
προτροπη; πως επειθον εν προοιμιοις θλιψεις λεγοντες; Ειτα και αλλη παραμυθια.
Χειροτονησαντες δε αυτοις πρεσβυτερους κατ' Ἐκκλησιαν, προσευξαμενοι μετα
νηστειων, παρεθεντο αυτους τωι Κυριωι, εις ον πεπιστευκεισαν. Ειδες θερμοτητα
Παυλου; Προσευξαμενοι, φησι, μετα νηστειων παρεθεντο αυτους τωι Κυριωι. Ὅρα,
μετα νηστειων αι χειροτονιαι. Παλιν νηστεια, το καθαρσιον των ημετερων ψυχων.
Και διελθοντες την Πισιδιαν, ηλθον εις Παμφυλιαν· και λαλησαντες εν Περγηι τον
λογον, κατηντησαν εις Ἀτταλειαν. Ἵνα γαρ μη καταπεσηι τα φρονηματα των
μαθητων, οτι οι νομιζομενοι θεοι τοιαυτα πασχουσιν, εισηλθον προς αυτους, και
διελεχθησαν. Και ορα· πρωτον εις ∆ερβην εξερχεται, διδους αυτοις αναπνευσαι του
θυμου, και τοτε παλιν εις Λυστραν και Ἰκονιον και Ἀντιοχειαν, θυμουμενοις μεν
αυτοις εικων, πεπαυμενοις δε επιτιθεμενος. Ὁραις, οτι ου παντα χαριτι, αλλα και
οικειαι σπουδηι διυκουν; Κακειθεν απεπλευσαν εις Ἀντιοχειαν, οθεν ησαν
παραδεδομενοι τηι χαριτι του Θεου εις το εργον, ο επληρωσαν. ∆ια τι παλιν ερχονται
εις Ἀντιοχειαν; Ἵνα απαγγειλωσι τα εκει γενομενα. Ἄλλως δε και οικονομειται μεγα
πραγμα εντευθεν· εδει γαρ λοιπον μετα παῤρησιας τοις εθνεσι κηρυττειν. Ἔρχονται
ουν ταυτα απαγγελλοντες, ινα ειδεναι εχωσι. Και οικονομειται τοτε κατελθειν τους
κωλυοντας τοις εθνεσιν ομιλειν, ινα λοιπον απο Ἱεροσολυμων πολλην λαβοντες
αδειαν, μετα παῤρησιας απιωσιν. Ἢ και αλλως, δεικνυσιν αυτων το ηθος ουκ
αυθαδες. Ἔρχονται γαρ την τε παῤρησιαν ενδεικνυμενοι, οτι και χωρις εκεινων τοις
εθνεσιν εκηρυξαν, και την 60.230 υπακοην, οτι αυτοις αναφερουσιν· ου γαρ ως
τοσαυτα κατορθωκοτες απενοηθησαν. Ὅθεν ησαν παραδεδομενοι, φησι, τηι χαριτι
του Θεου. Και μην το Πνευμα ειπεν· αλλα τα του Πνευματος οιδεν οντα του Υιου· μια
γαρ εξουσια, ωσπερ η φυσις και Υιου και Πνευματος μια. Παραγενομενοι δε και
συναγαγοντες την Ἐκκλησιαν, απηγγειλαν οσα εποιησεν ο Θεος μετ' αυτων, και οτι
ηνοιξεν ο Θεος τοις εθνεσι θυραν πιστεως. ∆ιετριβον δε εκει χρονον ουκ ολιγον συν
τοις μαθηταις. Εικοτως· μεγαλη γαρ ουσα η πολις, εδειτο διδασκαλων. Ἴδωμεν
λοιπον ανωθεν τα ειρημενα. Αυτηι τηι οψει κατεπληξαν αυτους διαῤρηξαντες τα
ιματια. Τουτο και Ἰησους ο του Ναυη εποιει επι τηι ηττηι του λαου. Μη τοινυν
νομισηις αναξιον αυτων ειναι τουτο, και της ευσταθειας αυτων· ουκ αν γαρ αλλως
επεσχον την τοσαυτην ορμην, ουκ αν αλλως την πυραν εσβεσαν. Ὅταν ουν τι δεηι
των δεοντων γενεσθαι, μηδε ημεις παραιτωμεθα. Ει τοινυν και μετα ταυτα μολις
επεισαν, ει μη ουτως ειργασαντο, τι ουκ αν εγενετο; Ει γαρ μη ουτως εποιησαν,
ενομισθησαν αν πως υψηλοφρονειν, και μαλλον εφιεσθαι της τιμης. Και ορα τον
λογον μεμετρημενον εν τηι επιπληξει, και θαυματος ομου γεμοντα και επιπληξεως.
Τουτο μαλιστα αυτους εκωλυσε, το ειπειν, Και ημεις ομοιοπαθεις εσμεν υμιν
ανθρωποι, ευαγγελιζομενοι υμας απο των ματαιων τουτων επιστρεφειν επι τον
Θεον. Ὡσει ελεγον· Ἄνθρωποι μεν εσμεν, φησι, τουτων δε μειζους· ταυτα γαρ νεκρα.
Ὅρα αυτους ουκ ανατρεποντας μονον, αλλα και διδασκοντας, και ουδεν περι
αορατων φθεγγομενους. Ὃς εποιησε, φησι, τον ουρανον και την γην και την
θαλασσαν, και παντα τα εν αυτοις. Μαρτυρας αυτους λεγει τους ενιαυτους. Ὢ της
μανιας της Ἰουδαικης! εις δημον ουτω τιμησαντα τους αποστολους ετολμησαν
 
 

172

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμβηναι και λιθασαι Παυλον. Ἔξω δε της πολεως εσυραν, ταχα δεδοικοτες εκεινον.
Και προσευξαμενοι, φησι, μετα νηστειων, παρεθεντο αυτους τωι Κυριωι. Και
νηστευειν εδιδασκον εν τοις πειρασμοις. Ουκ ειπαν οσα αυτοι εποιησαν, αλλ' οσα ο
Θεος μετ' αυτων, Ἐμοι δοκουσι τους πειρασμους λεγειν. Ουχ απλως ηλθον ενταυθα,
ουδε διαναπαυσομενοι, αλλ' οικονομικως υπο του Πνευματος οδηγουμενοι, ωστε το
κηρυγμα των εθνων βεβαιωθηναι. Και δια τι, φησιν, εν Κυπρωι ουκ εποιησαν
πρεσβυτερους ουδε εν Σαμαρειαι; Ὅτι εκεινη μεν εγγυς ην των αποστολων, αυτη δε
της Ἀντιοχειας, και ο λογος εκρατει· ενταυθα δε πολλης εδεοντο παραμυθιας, και
μαλιστα οι εξ εθνων, οφειλοντες πολλα διδασκεσθαι. Ἦλθον διδασκοντες, οτι
εικοτως εχειροτονηθησαν υπο του Πνευματος. Και ορα το θερμον Παυλου. Ου
πυνθανεται ει δει λαλησαι εθνεσιν, αλλ' ευθεως λαλει· δια τουτο ελεγεν. Ου
προσανεθεμην σαρκι και αιματι. γʹ. Μεγα οντως αγαθον η θλιψις, και μεγαλης ψυχης
εστι, και γενναιας κατορθωμα. Ποσοι μετα τουτο επιστευσαν, και ουδεις ουτως
ελαμψεν; Ουτω προθυμιας ημιν δει πανταχου, πυρωσεως πολλης, ψυχης προς
θανατον παρατεταγμενης· αλλως γαρ ουκ ενι της βασιλειας τυχειν, μη
σταυρωθεντα. Μη απατωμεν εαυτους. Ει γαρ εν πολεμωι σωθηναι ου δυνατον
τρυφωντα και χρηματιζομενον και καπηλευοντα και ραιθυμουντα· πολλωι μαλλον εν
τωι πολεμωι τουτωι. Ἢ ουκ οιεσθε πολεμον ειναι νυν παντων πολεμων χαλεπωτα
60.231 τον; Ουκ εστιν ημιν, φησιν, η παλη προς αιμα και σαρκα. Και αριστωσι, και
βαδιζουσι, και λουομενοις παρεστιν ο εχθρος. Ου γαρ οιδε καιρον ανακωχης, ει μη
τον του υπνου μονον· πολλακις δε και τοτε πολεμει, και λογισμους εμβαλλων
ακαθαρτους, και ασελγεστερους απο των ονειρατων εργαζομενος. Ἡμεις δε ως περι
μικρου του πραγματος οντος, υπερ ου εκεινος πολεμει, ου νηφομεν, ουδε
διανισταμεθα, ουδε βλεπομεν εις το πληθος των αντικειμενων ημιν δυναμεων· ουκ
εννοουμεν, οτι τουτο αυτο της μεγιστης δυσπραγιας εστιν· αλλ' υπο τοσουτων
κυκλουμενοι πολεμων, ως εν ειρηνηι τρυφωμεν. Πιστευσατε μοι, ων Παυλος επαθε
χαλεπωτερα εστι παθειν νυν. Ἔβαλλον αυτον τοτε λιθοις εκεινοι· εστι ρημασι
βαλλεσθαι και νυν λιθων χαλεπωτεροις. Τι ουν δει ποιειν; Ὅπερ εκεινος εποιησε·
τους βαλλοντας γαρ ουκ εμισησεν, αλλα συραντων αυτον εισηλθε παλιν εις την
πολιν, ευεργετησων τους τα τοιαυτα ηδικηκοτας. Ἂν ενεγκηις και συ τον υβριστην
τον τραχυν, τον αδικως σε εργασαμενον ταυτα, ελιθασθης και συ. Μη γαρ ειπηις, οτι
Ουδεν ηδικησα. Τι γαρ Παυλος ηδικησεν ινα λιθασθηι; Βασιλειαν κατηγγελλε,
πλανης απηγε, τωι Θεωι προσηγε· ταυτα στεφανων αξια, ταυτα ανακηρυξεως, ταυτα
μυριων αγαθων, ου λιθων· αλλ' ομως ταναντια επασχεν. Αυτη γαρ η λαμπρα νικη.
Και εσυραν αυτον, φησι. Και σε πολλακις συρουσιν· αλλα μη οργισθηις, αλλα κηρυξον
τον λογον δια της επιεικειας. Ὕβρισε σε; Σιγησον, και ευλογησον ει δυνασαι, και
ουτως εκηρυξας και συ τον λογον, επαιδευσας επιεικειαν, επαιδευσας πραοτητα.
Οιδα πολλους ουχ ουτω τραυμασιν αλγουντας, ως πληγηι τηι δια ρηματων· τουτο μεν
γαρ το τραυμα το σωμα δεχεται, εκεινο δε η ψυχη. Ἀλλα μη αλγησωμεν, μαλλον δε
αλγησαντες ενεγκωμεν. Ουχ ορατε τους πυκτευοντας, οι διατετρωμενοι τας
κεφαλας, τους οδοντας ενδακοντες, ουτως ημερως φερουσι τας αλγηδονας; Ἐνταυθα
δε ου χρεια βρυξαι τους οδοντας, ου χρεια δακειν. Ἀναμνησθητι του ∆εσποτου του
σου, και το φαρμακον ευθεως επεθηκας τηι μνημηι· αναμνησθητι Παυλου· εννοησον
οτι συ ενικησας ο πληττομενος, εκεινος δε ηττηται ο πληξας, και το παν ιασω δια
τουτου. Ῥοπη εστι, μη συναρπαγηις, και το παν κατωρθωσας ευθεως· μη κινηθηις, και
το παν εσβεσας. Μεγαλη παραμυθια το δια Χριστον τι παθειν· ου κηρυττεις τον
λογον της πιστεως, αλλα κηρυττεις τον λογον της φιλοσοφιας. Ἀλλ' οσωι αν ιδηι την
επιεικειαν, φησι, τοσουτωι μαλλον επιτιθεται. ∆ια τουτο ουν αλγεις, οτι μαλλον σοι
τους μισθους αυξει; Ἀλλ' αχρηστος γινεται, φησι. Τουτο σκηψις της ιδιας
 
 

173

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μικροψυχιας· ετερως αχρηστος γινεται, αν αμυνηι. Ει ᾔδει ο Θεος, οτι δια του μη
αμυνεσθαι αχρηστοι εγινοντο οι αδικοι, ουκ αν τουτο επεταξεν, αλλ' ειπεν αν,
Ἄμυνον σαυτωι· αλλ' οιδεν οτι ουτω μαλλον ωφελειται. Μη αντινομοθετει τωι Θεωι·
εκεινωι πειθου. Ουκ ει συ αγαθωτερος του ποιησαντος ημας. Ειπεν, Ὑβριζομενος
φερε· συ λεγεις. Ἀνθυβριζω, ινα μη αχρηστος γενηται. Συ ουν μαλλον αυτου
φροντιζεις; Παθους ταυτα και τραχυτητος τα ρηματα και αλαζονειας και του
αντινομοθετειν τωι Θεωι. Ει γαρ και εβλαπτετο, ουχι πειθεσθαι εχρην; Ὅταν ο Θεος τι
προσταττηι, μη αντινομοθετωμεν ημεις. Ἀποκρισις, φησιν, υποπιπτουσα 60.232
αποστρεφει οργας. Ἄρα τουτο ποιει υποπιπτουσα, ουκ εναντιουμενη. Ει σε ωφελει,
κακεινον ωφελει· ει δε σε βλαπτει τον μελλοντα διορθουσθαι εκεινον, πολλωι
μαλλον εκεινον. Ἰατρε, θεραπευσον σεαυτον. Ειπε κακως; Ἐπαινεσον συ·
ελοιδορησεν; Ἐγκωμιασον· επεβουλευσεν; Ευεργετησον· τοις εναντιοις αυτον
αμειβου, ει γε ολως της εκεινου σωτηριας προνοεις, και μη σαυτου το παθος εκδικειν
θελε. Και μην πολλακις, φησιν, απολαυσας μακροθυμιας χειρων γεγονε. Τουτο ου
παρα σε, αλλα παρ' αυτον. Βουλει μαθειν οια επαθεν ο Θεος; Τα θυσιαστηρια αυτου
κατεσκαψαν, τους προφητας απεκτειναν, και παντα εφερεν. Ουκ ηδυνατο σκηπτον
ανωθεν καταγαγειν; Ἀλλ' οτε τους προφητας απεστειλε, και ανειλον αυτους, τοτε
τον Υιον επεμψεν· οτε μειζονα ησεβησαν, τοτε μειζονως ευηργετησε; Και συ αν ιδηις
τραχυνομενον, τοτε μειζονως ειξον· μειζονος γαρ η μανια αυτη δειται παραμυθιας.
Ὅσωι αν χαλεπωτερα υβριζηι, τοσουτωι πλειονος επιεικειας δειται· και καθαπερ
πυρετος οταν σφοδρον πνευσηι, τοτε δειται του εικοντος· ουτω και ο θυμουμενος. Το
θηριον οταν μαλιστα αγριαινηι, τοτε φευγομεν απαντες· ουτω και τον οργιζομενον.
Μη νομισηις τουτο τιμην ειναι· επει και το θηριον τιμωμεν, και τους μαινομενους
γουν τιμωμεν, οταν εκκλινωμεν; Ουδαμως· ατιμια τουτο εστι και υβρις· μαλλον δε
ουκ ατιμια και υβρις, αλλ' ελεος και φιλανθρωπια. Ουχ οραις τους ναυτας, οταν
σφοδρον εμπνευσηι το πνευμα, καθαιρουντας τα ιστια, ωστε μη καταδυσαι το
σκαφος; τους ιππους οταν συναρπασωσι τον επιβατην, συνενδιδοντα, και ου
καθελκοντα, ινα μη αυτοματως κενωσηι την δυναμιν; δʹ. Τουτο και συ ποιησον. Πυρ
εστιν ο θυμος, φλοξ εστιν οξεια δεομενη υλης· μη παρασχηις την τροφην τωι πυρι, και
ταχεως εσβεσας το κακον. Ουκ εχει καθ' εαυτην ισχυν η οργη, αν μη ετερος ο
τρεφων αυτην ηι. Ουδεμια σοι εστιν απολογια. Ἐκεινος κατεχεται τηι μανιαι, και ουκ
οιδε τι ποιει· συ θεωρων αυτον, οταν τοις αυτοις περιπεσηις, και μηδε εξ εκεινου
σωφρονισθηις, ποια συγγνωμη; Ει εν συμποσιωι τις γενομενος τινα εν προθυροις ιδοι
μεθυοντα και ασχημονουντα, ειτα και αυτος τοις ομοιοις περιπεσηι, ου πολλωι
μαλλον μετ' εκεινον μεθυων ασυγγνωστος αν ειη; Ουτω και ενταυθα· μη νομιζωμεν
ειναι απολογιαν το λεγειν, οτι Ουκ εγω κατηρξα· τουτο καθ' ημων εστιν, οτι μηδε
εκεινον ιδοντες εσωφρονισθημεν· ωσπερ αν ειποι τις, Ουκ εγω εφονευσα πρωτος.
∆ια γαρ τουτο κολασεως ει αξιος, οτι μηδε εις το παραδειγμα ιδων επεσχες σαυτον.
Ει ιδοις εμουντα τον μεθυοντα, διασπωμενον, διαῤρηγνυμενον, τους οφθαλμους
εχοντα διατεταμενους, ακαθαρσιας την τραπεζαν πληρουντα, παντας αυτον
αποφευγοντας, ειτα τοις αυτοις περιπεσηις, ουχι μαλλον εσηι μισητος; Τοιουτος εστι
και ο οργιζομενος· μαλλον του εμουντος διατεινει τας φλεβας, πυροι τους
οφθαλμους, διασπαται τα σπλαγχνα, εμει πολλωι ρηματα της τροφης εκεινης
ακαθαρτοτερα, αδιαμασητα παντα φθεγγεται, ουδεν κατειργασμενον (ου γαρ
αφιησιν ο θυμος)· αλλ' ωσπερ εκει πολλακις αμετρια χυμων διενοχλησασα τον
στομαχον, παντα εκενωσεν· ουτω και ενταυθα αμετρια θερμοτητος διενοχλησασα
την ψυχην, ουκ αφιησι στεγειν α σιγαιν καλον, αλλα ρητα και αῤρητα λεγει, ουχι
τους ακουοντας, αλλ' εαυτον αισχυνων. Ὥσπερ ουν απο των εμουντων φευγομεν,
ουτω και απο των οργιζομενων. Τι ποιουντες; 60.233 Κονιν επιβαλωμεν αυτων τωι
 
 

174

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εμετωι, σιγωντες τους κυνας καλωμεν, ωστε αυτα καταφαγειν τα εμεθεντα. Οιδα οτι
ναυτιατε ακουοντες· αλλ' οταν ορατε ταυτα γινομενα, βουλομαι τουτο παθειν υμας,
αλλα μη ηδεσθαι τωι πραγματι. Ἀκαθαρτοτερος ο υβριστης του κυνος του
επιστρεφοντος επι τον εαυτου εμετον. Ει μεν γαρ απαξ εμεσας επαυετο, ουκ ην κατ'
εκεινον· ει δε παλιν τα αυτα εμει, δηλον οτι τα αυτα φαγων. Τι ουν βδελυκτοτερον
του τοιουτου; τι δε ακαθαρτοτερον εκεινου του στοματος, του τοιαυτας
διαμασωμενου τροφας; καιτοι γε τουτο φυσεως εργον εστιν, εκεινο δε ουχι· μαλλον
δε και τουτο παρα φυσιν κακεινο. Πως; Ου γαρ κατα φυσιν το υβριζειν εικη, αλλα
παρα φυσιν· ουδεν γουν ως ανθρωπος φθεγγεται, αλλα τα μεν ως θηριον, τα δε ως
μαινομενος. Ὥσπερ ουν η των σωματων νοσος παρα φυσιν, ουτω και τουτο. Και οτι
παρα φυσιν εστιν, ει εγχρονισει εν αυτωι, απολειται κατα μικρον· εν δε τωι κατα
φυσιν εγχρονιζων, ουκ απολειται. Ἑλοιμην αν ανθρωπωι βορβορον σιτουμενωι
κοινωνησαι τραπεζης, η φθεγγομενωι τοιαυτα. Ουχ ορατε τους χοιρους κοπρον
διαμασωμενους; Ουτω και ουτοι. Τι γαρ δυσωδεστερον των ρηματων ων οι υβρισται
φθεγγονται; Σπουδη τουτοις εστι μηδεν ειπειν υγιες, μηδεν καθαρον, αλλ' ει τι
αισχρον, ει τι ασχημον, τουτο και ποιησαι και φθεγξασθαι· και το δη χαλεπωτερον,
οτι εαυτους μαλλον αισχυνοντες, ετερους αισχυνειν οιονται. Ὅτι γαρ εαυτους
αισχυνουσι, δηλον εκειθεν. Μη γαρ μοι τους ψευδη λεγοντας ειπηις, αλλα εστω τις
πορνη περιφανης, η και απο της σκηνης ετερος, και ποιειτω μετα τινος μαχην· ειτα
εκεινος αυτωι ταυτα προφερετω, κακεινος παλιν ομοιως· τις μαλλον εστιν ο
υβρισθεις τοις ρημασιν; Ἐκεινος μεν γαρ απερ ειχεν ηκουσεν, ουτος δε, απερ ουκ
ειχεν· ωστε εκεινωι μεν ουδεν πλεον γεγονεν εις αισχυνης λογον, τουτωι δε πολλη
της ασχημοσυνης η προσθηκη. Ἀλλ' εστω τινα παλιν ειργασμενα πραγματα, και
μονος ο υβριζων αυτα γινωσκετω· ειτα προ τουτου σιγων, εκπομπευετω την υβριν·
και ουτως ουτος υβρισται μαλλον. Πως; Κηρυξ γενομενος κακιας, 60.234
ασυνειδησιας απιστου δοξαν λαβων· και παντας ευθεως εγκαλουντας οψει, και
τοιαυτα πανταχου λεγοντας· ει γαρ δη φονον συνηιδει, φησι, παντα κενωσαι εχρην·
και τον μεν ως ουδε ανθρωπον οντα αποστρεφονται, μισουσι, θηριον ειναι φασιν
ωμον και απηνες· τουτωι δε συγγινωσκουσι μαλλον η εκεινωι. Ουχ ουτω γαρ τους
τραυματα εχοντας μισουμεν, ως τους εκκαλυπτειν αυτα βιαζομενους και δεικνυναι.
Ουτω και ουτος υβρισεν ουκ εκεινον μονον, αλλα και εαυτον και τους ακουοντας
και την κοινην φυσιν των ανθρωπων· επληξε τον ακροατην, ουδεν αγαθον
ειργασατο. ∆ια τουτο φησιν ο Παυλος· Ει τις αγαθος λογος προς οικοδομην, ινα δωι
χαριν τοις ακουουσιν. Ευφημον κτησωμεθα γλωτταν, ινα ωμεν ποθεινοι και
επεραστοι. Ἀλλα γαρ εις τουτο προηλθε κακιας απαντα, ωστε εφ' οις εγκαλυπτεσθαι
εδει, επι τουτοις πολλους γαυριαιν. α γαρ απειλουσιν οι πολλοι τοιαυτα εστιν· Ου
δυναται ενεγκειν την γλωσσαν μου, φησι. Γυναικος τα ρηματα, γραος μεθυουσης,
ασχημονουσης, των επ' αγορας συρομενων, προαγωγου. Ουδεν αισχροτερον τουτων
των ρηματων, ουδεν ανανδροτερον, ουδεν γυναικωδεστερον, εν τηι γλωττηι την
ισχυν εχειν, επι τωι λοιδορειν μεγα φρονειν, καθαπερ οι εν πομπαις, καθαπερ οι
μιμοι, και παρασιτοι, και κολακες. Χοιροι μαλλον εισιν η ανθρωποι, οσοι επι τουτωι
σεμνυνονται. ∆εον κατορυξαι σαυτον, δεον ει και τις ετερος σοι ταυτα εμαρτυρει,
φευγειν την μαρτυριαν ως εχθραν, και ανανδρον· συ δε κηρυξ υβρεων γεγονας. Ἀλλ'
ουδεν τον κακως ακουοντα βλαψαι δυνησηι. ∆ιο παρακαλω, εννοησαντες οση η
κακια, οτι και εγκαυχωνται πολλοι, ανανηψωμεν, διορθωσωμεθα τους ουτω
μαινομενους, ανελωμεν ταυτα εκ της πολεως τα συνεδρια, καλλωπισωμεν ημων την
γλωτταν, πασης κακηγοριας απαλλαξωμεν, ινα δυνηθωμεν καθαρευοντες των
αμαρτηματων, την ανωθεν ευνοιαν επισπασασθαι, και της παρα του Θεου
φιλανθρωπιας αξιωθηναι, χαριτι και οικτιρμοις του Μονογενους αυτου, μεθ' ου τωι
 
 

175

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
60.233.40 ΟΜΙΛΙΑ ΛΒʹ. ∆ιετριβον δε εκει, φησι, χρονον ουκ ολιγον συν τοις
μαθηταις. Και τινες κατελθοντες απο της Ἰου δαιας, εδιδασκον τους αδελφους, οτι
Ἐαν μη περιτεμνησθε τωι εθει Μωυσεως, ου δυνασθε σω θηναι.
αʹ. Ὅρα πανταχου της εις τα εθνη μεταβασεως αναγκαιαν την αρχην απ'
αυτων εισαγομενην. Προ τουτου εγκαλουμενος απελογησατο, και εν ταξει
απολογιας το παν ειπεν· οπερ ευπαραδεκτον τον λογον εποιει· επειτα των Ἰουδαιων
αποστραφεντων, ουτως ηλθεν εις τα εθνη. Ἐνταυθα παλιν αλλην αμετριαν ορων
φερομενην, ουτως ιστησι τον νομον. Ἐπειδη γαρ, ατε παρα του Θεου διδαχθεντες,
αδιαφορως διελεγοντο πασι, τουτο εις ζηλον ηγαγε τους απο Ἰουδαιων. Και ουκ
εδιδασκον απλως περιτομην, αλλ' οτι ουδε σωθηναι δυνασθε. Ου τουναντιον
ευκαιρον ην λεγειν, οτι περιτεμνομενοι σωθηναι ου δυνασθε. Ὁραις συνεχεις τους
πειρασμους ενδοθεν, εξωθεν; Καλως δε οικονομειται τουτο Παυλου παροντος, ινα
αντειπηι. Και ουκ ειπεν ο Παυλος· Τι γαρ; ουκ ειμι αξιοπιστος απο τοσουτων σημειων;
αλλ' επεισθη δι' 60.234 εκεινους. Και ορα μανθανουσι λοιπον παντες τα εις τα εθνη
γεγενημενα και Σαμαρειται, και εχαιρον. Γενομενης ουν στασεως και ζητησεως ουκ
ολιγης τωι Παυλωι και τωι Βαρναβαι προς αυτους, εταξαν αναβαινειν τον Παυλον και
Βαρναβαν, και τινας αλλους εξ αυτων προς τους αποστολους και πρεσβυτερους εις
Ἱερουσαλημ περι του ζητηματος τουτου. Οι μεν ουν προπεμφθεντες υπο της
Ἐκκλησιας, διηρχοντο την Φοινικην και Σαμαρειαν εκδιηγουμενοι την επιστροφην
των εθνων· και εποιουν χαραν μεγαλην πασι τοις αδελφοις. Παραγενομενοι δε εις
Ἰερουσαλημ, απεδεχθησαν υπο της Ἐκκλησιας και των αποστολων και των
πρεσβυτερων, ανηγγειλαν τε οσα ο Θεος εποιησε μετ' αυτων. Ὅρα ποση οικονομια
γινεται. Ἐξανεστησαν δε τινες των απο της αιρεσεως των Φαρισαιων πεπιστευκοτες,
λεγοντες, οτι ∆ει περιτεμνειν αυτους, παραγγελλειν τε τηρειν τον νομον Μωυσεως.
Συνηχθησαν δε οι αποστολοι και οι πρεσβυτεροι ιδειν περι του 60.235 λογου τουτου.
Πολλης δε συζητησεως γενομενης, αναστας Πετρος ειπε προς αυτους· Ἄνδρες
αδελφοι, υμεις επιστασθε, οτι αφ' ημερων αρχαιων ο Θεος εν υμιν εξελεξατο δια του
στοματος μου ακουσαι τα εθνη τον λογον του ευαγγελιου, και πιστευσαι. Ὅρα τον
Πετρον ανωθεν κεχωρισμενον του πραγματος, και μεχρι του νυν ιουδαΐζοντα. Ὑμεις
επιστασθε, φησι. Παρησαν ισως και οι εγκαλεσαντες αυτωι επι Κορνηλιου παλαι, και
εισελθοντες μετ' αυτου· δια τουτο αυτους παραγει μαρτυρας. Ἀφ' ημερων αρχαιων
εν υμιν ο Θεος εξελεξατο. Τι εστιν, Ἐν υμιν; Ἤτοι εν Παλαιστινηι, φησιν, η
παροντων υμων. ∆ια του στοματος μου. Ὅρα πως δεικνυσι τον Θεον δι' αυτου
φθεγγομενον, και ουδεν ανθρωπινον. Και ο καρδιογνωστης Θεος εμαρτυρησεν
αυτοις. Ἐπι την πνευματικην αναγει μαρτυριαν αυτους. ∆ους αυτοις το Πνευμα το
αγιον, καθως και ημιν. Ὅρα πως πανταχου εξισοι τα εθνη. Και ουδεν διεκρινε
μεταξυ ημων τε και αυτων, τηι πιστει καθαρισας τας καρδιας αυτων. Ἀπο της πιστεως
μονης, φησι, των αυτων ετυχον. Κακεινων ταυτα εντρεπτικα· μαλλον δε και
εκεινους διδαξαι δυναται, οτι πιστεως δει μονης, και ουκ εργων ουδε περιτομης. Ου
γαρ δη υπερ των εθνων απολογουμενοι ταυτα λεγουσι μονον, αλλα κακεινους
παιδευοντες αποστηναι του νομου. Ἀλλα τεως ουπω λεγουσι τουτο. Νυν ουν τι
πειραζετε τον Θεον επιθειναι ζυγον επι τον τραχηλον των μαθητων ον ουτε οι
πατερες ημων, ουτε ημεις ισχυσαμεν βαστασαι, Ἀλλα δια της χαριτος του Κυριου
Ἰησου πιστευομεν σωθηναι, καθ' ον τροπον κακεινοι. Τι εστι, Πειραζετε τον Θεον; Τι
 
 

176

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απιστειτε, φησι, τωι Θεωι; τι πειραζετε αυτον ως ουκ ισχυοντα σωσαι τηι πιστει; Ἄρα
απιστιας εστι το τον νομον εισφερειν. Ειτα δεικνυσι και αυτους ουδεν
ωφελουμενους, και το παν επι τον νομον στρεφει, ουκ επ' αυτους, και την
κατηγοριαν υποτεμνεται. Ὃν ουκ ισχυσαμεν ημεις και οι πατερες ημων, φησι,
βαστασαι· αλλα δια της χαριτος του Κυριου Ἰησου πιστευομεν σωθηναι καθ' ον
τροπον κακεινοι. Ποσης δυναμεως γεμει ταυτα τα ρηματα! Ἅπερ ο Παυλος δια
πολλων εν τηι προς Ῥωμαιους ειπε, ταυτα και ουτος. Ει γαρ Ἀβρααμ, φησιν, εξ εργων
εδικαιωθη, εχει καυχημα, αλλ' ου προς τον Θεον. Ὁραις, οτι τουτων μαλλον εστι
τουτο παιδευτικον, η απολογια υπερ των εθνων; Ἀλλ' ει μεν χωρις προφασεως
ταυτα ελεγεν, ισως ουδαμως υποπτος ην· αρχης δε λαβομενος εντευθεν, λοιπον
αδεως φθεγγεται. Και ορα πανταχου τα παρα των εχθρων μετ' αυτων γινομενα. Ει
μη γαρ εκινησαν εκεινοι, ουκ αν ταυτα ελεχθη, ουδ' αν τα μετα ταυτα. Ἐντευθεν
μανθανουσιν, οτι ει και μη προσαγεσθαι ηθελον τα εθνη, ου δει αυτους παροραιν.
Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἐν υμιν, φησιν, εξελεξατο, και αφ' ημερων
αρχαιων. Τουτο ειπε, δεικνυς οτι παλαι, ου νυν. Ου μικρον δε το και Ἰουδαιων
πιστευοντων τουτο αποστραφηναι. ∆υο τουτοις ο λεγει πιστουται, τωι καιρωι και τωι
τοπωι. Και το, Ἐξελεξατο, καλως· ωσπερ επ' αυτων ουκ ειπεν, Ἠθελησεν, αλλ',
Ἐξελεξατο. Ποθεν τουτο δηλον; Ἀπο του Πνευματος, φησιν. Ειτα δεικνυσιν ουχι
χαριτος απλως, αλλ' αρετης μαρτυριον αυτοις τουτο γινομενον, και ουδεν ελαττον
αυτοις παρασχον. Ουδεν γαρ, φησι, διεκρινε μεταξυ ημων τε και αυτων. Ἄρα
καρδιας δει πανταχου ζητειν. Και ευκαιρως ειπεν· Ὁ καρδιογνωστης Θεος εμαρ
60.236 τυρησεν αυτοις· ως και εκει, Συ, Κυριε, καρδιογνωστα παντων, αναδειξον.
Ὅτι γαρ τουτο βουλεται, ορα τι επαγει· οτι Ουδεν διεκρινε μεταξυ ημων τε και
αυτων. Ὅτε ειπεν αυτων την μαρτυριαν, τοτε το μεγα τουτο εφθεγξατο, οπερ
Παυλος φησιν· Ουτε περιτομη τι ισχυει, ουτε ακροβυστια· και, Ἵνα τους δυο κτισηι εν
εαυτωι. Παντων τουτων τα σπερματα εν τηι Πετρου δημηγοριαι κειται. Και ουκ ειπε,
Των εκ περιτομης, αλλα, Μεταξυ ημων, τουτεστι, των αποστολων. Ειτα, ινα μη δοξηι
υβρις ειναι το Ουδεν, επαγει· Πιστει καθαρισας τας καρδιας αυτων. Και αναιρει την
υπονοιαν δια τουτου. Ἐξεκαθαρε προτερον τον λογον, και τοτε δεικνυσιν ουχι
πονηρον τον νομον, αλλ' αυτους ασθενεις. βʹ. Ὅρα πως εις φοβερον κατεληξεν.
Ουδεν απο των. προφητων αυτοις διαλεγεται, αλλ' απο των παροντων πραγματων,
ων αυτοι μαρτυρες ησαν. Εικοτως και αυτοι λοιπον επιμαρτυρουσι, και τον λογον
ισχυροτερον ποιουσι τοις ηδη γενομενοις. Και ορα, εν τηι Ἐκκλησιαι συγχωρει
πρωτον ζητησιν γενεσθαι, και τοτε λεγει. Ἐπει ουν ουκ ειπε, Των εκ περιτομης,
αλλα, Των εθνων (τουτο γαρ κατα μικρον επαγομενον εγινετο ισχυροτερον, εκεινο
δε ην πειραζοντος, ει δυναται και μετα νομον σωσαι), ορα τι ποιει· δεικνυσιν αυτους
εν κινδυνωι, ει γε οπερ ουκ ισχυσεν ο νομος, ισχυσεν η πιστις· ταυτης δε
εκπιπτουσης, αναγκη αυτους εν απωλειαι ειναι. Και ουκ ειπεν, Ἀπιστειτε, οπερ ην
φορτικωτερον, και ταυτα εληλεγμενου του πραγματος. Ἐν μεν ουν τοις
Ἱεροσολυμοις ουκ ησαν εξ εθνων τινες, εν δε Ἀντιοχειαι εικος ειναι. ∆ια τουτο και
απερχονται, και διατριβουσι χρονον ουκ ολιγον εκει. Ἐξανεστησαν δε τινες των
Φαρισαιων, ετι νοσουντες την φιλαρχιαν, και βουλομενοι προς αυτους εχειν τους εξ
εθνων. Καιτοι και Παυλος νομομαθης ην, αλλ' ουκ επασχε τουτο· επειδη δε εκειθεν
ηλθε, και το δογμα ακριβεστερον εγενετο. Ει γαρ οι εν Ἱεροσολυμοις οντες ουδεν
τοιουτον επιταττουσι, πολλωι μαλλον ουτοι. Ὁραις οσοι μη φιλαρχουσι, χαιρουσιν εν
τηι πιστει; Ου φιλοτιμιας τοινυν τα διηγηματα ουδε επιδειξεως ην, αλλα απολογιας
του εις τα εθνη κηρυγματος· διο και ουδεν λεγουσι των εις τους Ἰουδαιους
συμβεβηκοτων. Πολλη η επιτριβη των Φαρισαιων, και μετα την πιστιν ετι
νομοθετουντων, και ου πειθομενων τοις αποστολοις. Ἀλλ' ορα εκεινους, πως
 
 

177

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επιεικως και ου μετα αυθεντειας διαλεγονται· τα γαρ τοιαυτα επιθυμητα, και πεπηγε
μαλλον. Ὁραις ουδαμου λογων επιδειξιν, αλλα την δια των πραγματων, την δια του
Πνευματος; Ἀλλ' ομως και τοιαυτα εχοντες τεκμηρια, ετι επιεικως διαλεγονται. Και
ορα· ουκ απερχονται διαβαλλοντες τους εν Ἀντιοχειαι, αλλ' εκειθεν παλιν
λαμβανουσιν αφορμην. Ουτως εμελετων το φιλαρχειν, οι και ουκ ειδοτων των
αποστολων εμεμφθησαν. Ἀλλ' ομως ουδεν τουτων ουτοι προηνεγκαν· αλλ' οτε
απεδειξαν, τοτε σφοδροτερον γραφουσι. Μεγα γαρ η επιεικεια πανταχου καλον·
επιεικεια λεγω, ου ψυχροτης· επιεικεια, ου κολακεια· πολυ γαρ ταυτα διεστηκεν απ'
αλληλων. Ουδεν ετραχυνε Παυλον, ουδεν Πετρον. Ὅταν εχηις αποδειξεις, τι οργιζηι;
η ινα και ταυτας ακυρους ποιησηις; Ουκ εστι τον οργιζομενον πεισαι ποτε. Και χθες
περι οργης διελεχθημεν· ουδεν δε κωλυει και τημερον· η γαρ συνεχεια ισως
εργασεται τι. Και γαρ φαρμακον το δυναμιν εχον αφανισαι τραυμα, αν μη 60.237
συνεχως επιτεθηι, το παν απωλεσε. Μη δη νομιζετε, καταγνωσιν υμων ειναι, το
συνεχως περι των αυτων διαλεγεσθαι· ει γαρ κατεγνωκειμεν, ουκ αν διελεχθημεν·
νυν δε ελπιζοντες μεγαλα ημας κερδαινειν, ταυτα φθεγγομεθα. Ειθε γαρ συνεχως
περι των αυτων ελεγομεν! ειθε μηδε ην αλλη τις λογων υποθεσις η φροντις, αλλ'
οπως των παθων κρατησωμεν των ημετερων! Πως γαρ ουκ ατοπον, βασιλευσι μεν
εν τρυφηι ζωσι και τοσαυτηι τιμηι μηδενα ειναι λογον, μητε επι τραπεζης, μηδε εν
αλλωι μηδενι καιρωι, αλλα πως μονον των πολεμιων κρατησαι δει, και δια τουτο καθ'
εκαστην ημεραν συλλογους ποιειν, και στρατηγους και στρατιωτας καταλεγειν, και
φορους απαιτειν, και των πολιτικων πραγματων ταυτας δυο αιτιας αναγκαιας ειναι
ηγεισθαι, οπως και των πολεμουντων κρατησωσι, και τους οικειους εν ειρηνηι
καταστησωσιν· ημας δε μηδε οναρ θελειν τα τοιαυτα διαλεγεσθαι, αλλ' οπως μεν
αγρον ωνησωμεθα, και οπως ανδραποδα, και οπως πλειω την ουσιαν ποιησωμεν,
καθ' εκαστην ημεραν διαλεγομενοι ου λαμβανομεν κορον· περι δε των εν ημιν
πραγματων και των οντως ημων ουτε αυτοι λεγειν βουλομεθα, ουδε ετερων
λεγοντων ανεχομεθα ακουειν; Περι τινος ουν, ειπε μοι, διαλεγεσθαι βουλει; περι
αριστου; Ἀλλα ταυτα μαγειρων τα ρηματα. Ἀλλα περι χρηματων; Ἀλλα ταυτα
καπηλων και εμπορων. Ἀλλα περι κτισματων; Ἀλλα ταυτα τεκτονων και
οικοδομων. Ἀλλα περι γης; Ἀλλα ταυτα γεωργων. Ἡμων δε ουδεν ετερον εστιν
εργον, αλλ' η πως πλουτον περιποιησομεθα τηι ψυχηι. Μη τοινυν προσκορης ο λογος
γινεσθω. ∆ια τι γαρ μηδεις εγκαλει τωι ιατρωι περι ιατρικης αει διαλεγομενωι, μηδε
τοις αλλοις τοις δημιουργοις περι των οικειων τεχνων λεγουσιν; Ει μεν γαρ ουτως
ημιν ην κατωρθωμενα τα των παθων, ως μη δεισθαι υπομνησεως, εικοτως αν τις
ημιν ενεκαλεσε φιλοτιμιαν και επιδειξιν· μαλλον δε ουδε ουτως. Ει γαρ και
κατωρθωτο, και ουτως εχρην διαλεγεσθαι, ωστε μη αναπεσειν· επει και ιατροι ουχι
νοσουσιν, αλλα και υγιαινουσι διαλεγονται, και εστιν αυτοις βιβλια τοιαυτης
πραγματειας, τοις μεν, ινα της νοσου απαλλαττωσι, τοις δε, ινα την υγειαν
διαφυλαττωσιν. Ὥστε ει και υγιαινομεν, ουδε ουτως αποστηναι εχρην, αλλα παντα
ποιειν ωστε διατηρηθηναι την υγειαν ημιν. γʹ. Ὅταν δε και νοσωμεν, διπλη των
λογων η αναγκη· μια μεν, απαλλαγηναι της νοσου· δευτερα δε, απαλλαγεντας μη
περιπεσειν παλιν. Ουκουν θεραπευτικηι μεθοδωι διαλεγομεθα νυν, ουχ υγιεινηι
πραγματειαι. Πως ουν αν τις το κακον τουτο εκκοψειε παθος; πως τον σφοδρον
υποστειλειε πυρετον; Ἴδωμεν ποθεν ετεχθη, και την αιτιαν ανελωμεν. Ποθεν
τικτεσθαι ειωθεν; Ἐξ αλαζονειας και απονοιας πολλης. Ταυτην ουν ανελωμεν την
αιτιαν, και συνανηιρηται και το νοσημα. Τι δε η αλαζονεια; ποθεν τικτεται; ταχα γαρ
παλιν εφ' ετεραν αρχην κινδυνευομεν ανελθειν. Ουκουν ην αν ο λογος υφηγησηται,
ταυτην βαδιζωμεν, οπως κατωθεν και προῤριζον ανασπασθηι το κακον. Ποθεν ουν η
αλαζονεια; Ἐκ του μη επισκεπτεσθαι τα ημετερα, αλλ' υπερ μεν φυσεως γης, καιτοι
 
 

178

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουκ οντας γεωργους, πολυπραγμονειν, και υπερ φυσεως φυτων, και υπερ φυσεως
χρυσου, καιτοι ουκ οντας εμπορους, και υπερ ιματιων, και υπερ 60.238 παντων· υπερ
δε ημων και της ημετερας φυσεως μηδεποτε ανεχεσθαι τουτο ποιειν. Και τις αγνοει,
φησι, την οικειαν φυσιν; Πολλοι· ταχα δε παντες πλην ολιγων· και ει βουλεσθε,
εντευθεν ποιησω τον ελεγχον. Ειπε γαρ μοι, τι ποτε εστιν ανθρωπος; Ει τις
ερωτηθειη, Τινι των αλογων διεστηκε, πως συγγενης εστι των εν ουρανωι, τι δυναται
εξ ανθρωπου γενεσθαι; μη δυνησεται εξ ευθειας αποκριθηναι; Ουκ εγωγε οιμαι.
Καθαπερ γαρ επι υλης τινος, ουτω και επι ανθρωπου το μεν υποκειμενον ανθρωπος·
δυναται δε γενεσθαι και αγγελος και θηριον. Ἆρα ου δοκει ξενος ειναι ο λογος ουτος;
Καιτοι πολλακις αυτον εν ταις Γραφαις ηκουσατε. Περι μεν γαρ τινων ανθρωπων
ελεγετο, οτι Ἄγγελος Κυριου εστι· και εκ χειλεων, φησι, αυτου, ζητησουσι κρισιν·
και παλιν· Ἀποστελλω τον αγγελον μου προ προσωπου σου· περι δε τινων, Ὄφεις,
γεννηματα εχιδνων. Λοιπον δη παρα τους χρωμενους το παν δυναται γενεσθαι και
αγγελος, και ανθρωπος. Τι λεγω, αγγελος; Και Θεου τεκνον· Ἐγω γαρ ειπα, φησι,
Θεοι εστε, και υιοι Ὑψιστου παντες. Και το δη μειζον, οτι του γενεσθαι και θεος και
αγγελος και Θεου τεκνον την εξουσιαν αυτος εγκεχειρισται. Και εστιν ανθρωπος
αγγελου δημιουργος. Ταχα υμας εθορυβησε το ρημα; Ἀλλ' ακουετε του Χριστου
λεγοντος· Ἐν τηι αναστασει ουτε γαμουσιν ουτε γαμισκονται, αλλ' εισιν ως αγγελοι·
και παλιν, Ὁ δυναμενος χωρειν χωρειτω. Ὅλως δε η αρετη αγγελους ποιει· ταυτης
δε ημεις κυριοι· αρα αγγελους δυναμεθα δημιουργειν, καν μη τηι φυσει, αλλα τηι
προαιρεσει. Ταυτης μεν γαρ απουσης, ουδεν οφελος αγγελον ειναι την φυσιν· και
δηλοι ο διαβολος τουτο ων προ τουτου· ταυτης δε παρουσης, ουδεν βλαβος
ανθρωπον ειναι την φυσιν· και δηλοι Ἰωαννης ανθρωπος ων, και Ἠλιας εις τον
ουρανον ανελθων, και παντες οι μελλοντες απιεναι εκει. Ουτοι μεν γαρ μετα
σωματος ουκ εκωλυθησαν τον ουρανον οικειν· εκεινοι δε ασωματοι οντες, ουκ
ηδυνηθησαν μειναι εν ουρανωι. Μηδεις τοινυν αλγειτω μηδε αγανακτειτω προς την
φυσιν ως εμποδιζουσαν, αλλα προς την προαιρεσιν. Λεων εκεινος εγενετο εξ
ασωματου· Ἰδου γαρ, φησι, Ὁ εχθρος ημων ως λεων ωρυομενος περιερχεται, ζητων
τινα καταπιηι· ημεις αγγελοι απο σωματων. Καθαπερ γαρ ει τις υλην ευρων
πολυτιμον, ουκ ων τεχνιτης, αν καταφρονησηι ταυτης, μεγαλως ζημιωθησεται, οιον
η μαργαριτας, η κοχλον, η ετερον τι τοιουτον· ουτω δη και ημεις εαν αγνοησωμεν
την ημετεραν φυσιν, σφοδρα αυτης καταφρονησομεν· αν δε γνωμεν, πολλην
επιδειξομεθα σπουδην, και τα μεγιστα καρπωσομεθα. Ἀπο γαρ ταυτης ιματιον
γινεται βασιλικον, απο ταυτης οικια γινεται βασιλικη, απο ταυτης μελη γινεται
βασιλικα· παντα βασιλικα. Μη δη καταχρησωμεθα εις βλαβην τηι οικειαι φυσει. Βραχυ
τι παρ' αγγελους ημας ηλαττωσε, τωι θανατωι λεγω· αλλα και τουτο απειληφαμεν το
βραχυ. Ουδεν ουν το κωλυον ημας αγγελων γενεσθαι εγγυς, αν θελωμεν.
Θελησωμεν τοινυν, θελησωμεν, και εξασκησαντες εαυτους δοξαν αναπεμψωμεν τωι
Πατρι και τωι Υιωι και τωι αγιωι Πνευματι, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

60.239 ΟΜΙΛΙΑ ΛΓʹ. Μετα δε το σιγησαι αυτους, απεκριθη Ἰακωβος,
λεγων· Ἄνδρες αδελφοι, ακουσατε μου. Συμεων εξηγησατο καθως
πρωτον ο Θεος επεσκεψατο λαβειν εξ εθνων λαον τωι ονοματι αυτου Και
τουτωι συμφωνουσιν οι λογοι των προφητων.
αʹ. Ἐπισκοπος ην της εν Ἱεροσολυμοις Ἐκκλησιας ουτος· διο και υστερος
λεγει· και το, Ἐπι στοματος δυο η τριων μαρτυρων σταθησεται παν ρημα, ενταυθα
 
 

179

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πληρουται. Ὅρα δε και τουτου την συνεσιν, απο τε νεων, απο τε παλαιων
βεβαιουμενου των προφητων τον λογον. Ου γαρ ειχε τι πραγμα δειξαι καθαπερ
Πετρος, καθαπερ Παυλος. Και καλως οικονομειται δι' εκεινων ταυτα γενεσθαι των
ου μελλοντων επιχωριαζειν τοις Ἱεροσολυμοις, τουτον τε τον διδασκοντα αυτους μη
ειναι υπευθυνον, μηδε μην απεσχισθαι της γνωμης. Και τι φησιν; Ἄνδρες αδελφοι,
ακουσατε μου. Συμεων εξηγησατο. Τινες τουτον ειναι φασι τον υπο του Λουκα
ειρημενον· αλλοι δε ετερον ομωνυμον τουτωι. Ειτε δε ουτος, ειτε εκεινος εστιν, ουκ
ακριβολογεισθαι χρη, αλλα μονον ως αναγκαια δεχεσθαι, α εξηγησατο. Ἄνδρες,
φησιν, αδελφοι. Πολλη η επιεικεια του ανδρος, και τελειοτερα αυτη η δημηγορια,
οπου γε και τελος επιτιθησι τοις πραγμασι. Καθως πρωτον ο Θεος επεσκεψατο
λαβειν εξ εθνων λαον τωι ονοματι αυτου. Και τουτωι συμφωνουσιν οι λογοι των
προφητων. Ἐπειδη εκεινος απο μεν του χρονου δηλος ην, το δε αξιοπιστον ουκ ειχε
δια το μη παλαιος ειναι, επαγει και παλαιαν προφητειαν, λεγων· Καθως γεγραπται·
Μετα ταυτα αναστρεψω, και ανοικοδομησω την σκηνην ∆αυιδ την πεπτωκυιαν, και
τα κατεσκαμμενα αυτης ανοικοδομησω, και ανορθωσω αυτην, οπως εκζητησωσιν οι
καταλοιποι των ανθρωπων τον Κυριον, και παντα τα εθνη, εφ' ους επικεκληται το
ονομα μου επ' αυτους, λεγει Κυριος ο ποιων ταυτα παντα. Τι ουν; ηγερθη τα
Ἱεροσολυμα, αλλ' ουχι κατεσκαφη μαλλον; Ἀλλ' ου περι τουτων αυτωι ειρηται
ταυτα. Και ποιαν, φησι, λεγει εγερσιν; Την μετα Βαβυλωνα. Γνωστα απ' αιωνος εστι
τωι Θεωι παντα τα εργα αυτου. Ειτα το αξιοπιστον του λογου, οτι ουδεν καινον, αλλ'
εξ αρχης ταυτα προτετυπωτο. Και το αξιωμα παλιν. ∆ιο εγω κρινω μη παρενοχλειν
τοις απο των εθνων αποστρεφουσιν επι τον Θεον, αλλ' επιστειλαι αυτοις του
απεχεσθαι απο των αλισγηματων των ειδωλων και της πορνειας και του πνικτου και
του αιματος. Μωυσης γαρ εκ γενεων αρχαιων κατα πολιν τους κηρυσσοντας αυτον
εχει εν ταις συναγωγαις κατα παν σαββατον αναγινωσκομενος. Ἐπειδη ουκ ησαν
ακηκοοτες του νομου, εικοτως ταυτα επιταττει απο του νομου, ινα μη δοξηι ακυρουν
αυτον. Και ορα πως ουκ αφιησιν αυτους απο του νομου ταυτα ακουειν, αλλα παρ'
εαυτου, ειπων· Κρινω εγω, τουτεστιν, εξ εμαυτου, ουχι παρα του νομου ακουσας.
Ειτα λοιπον κοινον το δογμα γινεται. Τοτε εδοξε τοις αποστολοις και πρεσβυτεροις
συν οληι τηι Ἐκκλησιαι, εκλεξαμενους ανδρας εξ αυτων πεμψαι εις Ἀντιοχειαν συν
Παυλωι και Βαρναβαι, Ἰουδαν τον επικαλουμενον Βαρσαβαν και Σιλαν, ανδρας
ηγουμενους εν τοις αδελφοις, γραψαντες δια χειρος αυτων ταδε. Ὅρα αυτους ουχ
απλως ταυτα νομοθετουντας· ωστε δε αξιοπιστον γενεσθαι το δογμα, 60.240
πεμπουσι τους παρ' αυτων, και ινα ανυποπτοι ωσιν οι περι Παυλον λοιπον. Και ορα
πως φορτικως εκεινους διαβαλλοντες επιστελλουσιν. Οι αποστολοι και οι
πρεσβυτεροι και οι αδελφοι τοις κατα Ἀντιοχειαν και Συριαν και Κιλικιαν αδελφοις
τοις εξ εθνων χαιρειν. Ἐπειδη ηκουσαμεν, οτι τινες εξ ημων εταραξαν υμας, λογοις
ανασκευαζοντες τας ψυχας υμων, λεγοντες περιτεμνειν αυτους τα τεκνα, και τηρειν
τον νομον, οις ου διεστειλαμεθα. Ἀρκουσα αυτη κατηγορια της εκεινων προπετειας,
και αξια της των αποστολων επιεικειας ουδεν μακροτερον ειρηκοτων. Ἔδοξεν ημιν
γενομενοις ομοθυμαδον, εκλεξαμενους ανδρας πεμψαι προς υμας, συν τοις
αγαπητοις ημων Βαρναβαι και Παυλωι, ανδρασι παραδεδωκοσι τας ψυχας αυτων υπερ
του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ὥστε δειξαι, οτι ου τυραννικως, οτι
πασι ταυτα δοκει, οτι μετα επισκεψεως ταυτα γραφουσιν. Ἐκλεξαμενοι, ειπεν,
ανδρας εξ ημων. Ειτα ινα μη δοξηι διαβολη ειναι Παυλου και Βαρναβα το εκεινους
αποσταληναι, ορα τα εγκωμια αυτων· Ἀνθρωποις, φησι, παραδεδωκοσι τας ψυχας
αυτων υπερ του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου. Ἀπεσταλκαμεν ουν
Ἰουδαν και Σιλαν, και αυτους δια λογου απαγγελλοντας τα αυτα. Ἔδοξε γαρ τωι
αγιωι Πνευματι και ημιν. Ἄρα ουδεν ανθρωπινον, ει Πνευματι ταυτα δοκει. Μηδεν
 
 

180

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πλεον επιτιθεσθαι υμιν βαρος. Παλιν βαρος τον νομον καλει. Ειτα και υπερ αυτων
τουτων απολογειται. Πλην των επαναγκες τουτων, απεχεσθαι ειδωλοθυτων και
πνικτου και πορνειας και αιματος, εξ ων διατηρουντες εαυτους, ευ πραξετε. Ταυτα η
Καινη ου διεταττετο· ουδαμου γαρ περι τουτων διελεχθη ο Χριστος· αλλ' απο του
νομου ταυτα λαμβανουσι. Και πνικτου, φησιν. Ἐνταυθα τον φονον ανειργει. Οι μεν
ουν απολυθεντες, ηλθον εις Ἀντιοχειαν, και συναγαγοντες το πληθος, επεδωκαν την
επιστολην. Ἀναγνοντες δε, εχαρησαν επι τηι παρακλησει. Ειτα δηλων, οτι κακεινοι
αυτους παρεκαλεσαν, επηγαγεν· Ἰουδας τε και Σιλας, και αυτοι προφηται οντες, δια
λογου πολλου παρεκαλεσαν τους αδελφους, και επεστηριξαν. Ποιησαντες δε χρονον,
απελυθησαν μετ' ειρηνης υπο των αδελφων προς τους αποστολους. βʹ. Ουκετι
στασεις και μαχαι· διο και βεβαιωσαντες αυτους απηλθον μετ' ειρηνης· προς γαρ
Παυλον φιλονεικοτερον διεκειντο· και λοιπον Παυλος διδασκει. Ουτως ουδεις τυφος
ην εν τηι Ἐκκλησιαι, αλλα πολλη η ευταξια. Και ορα, μετα Πετρον Παυλος φθεγγεται,
και ουδεις επιστομιζει· Ἰακωβος ανεχεται, και ουκ αποπηδαι· εκεινος γαρ ην την
αρχην εγκεχειρισμενος. Ουδεν Ἰωαννης ενταυθα, ουδεν οι αλλοι αποστολοι
φθεγγονται, αλλα σιγωσι, και ουκ αγανακτουσιν· ουτω καθαρα δοξης ην αυτων η
ψυχη. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Μετα δε το σιγησαι αυτους, φησιν,
απεκριθη Ἰακωβος, λεγων· Συμεων εξηγησατο καθως πρωτον επεσκεψατο ο Θεος· εξ
αρχης σφοδροτερον μεν ο Πετρος διελεγετο, ουτος δε ημερωτερον. Ουτως αει χρη
τον εν μεγαληι δυναστειαι ποιειν, τα μεν φορτικα ετεροις παραχωρειν, αυτον δε απο
των ημερωτερων διαλεγεσθαι. Καλως ειπε, Συμεων εξηγησατο, ως κακεινον 60.241
ετερων λεγειν γνωμην. Ὅρα πως δεικνυσι παλαιον ον τουτο. Λαβειν εξ εθνων λαον,
φησι, τωι ονοματι αυτου. Ουχ απλως εξελεξατο, αλλα τωι ονοματι αυτου· τουτεστι, τηι
δοξηι αυτου. Ουκ αισχυνεται το ονομα αυτου τηι προληψει των εθνων δοξαν καλων.
Τουτο γαρ μειζων δοξα. Ἐνταυθα τι και μεγα αινιττεται. Ποιον τουτο; Ὅτι, φησι, προ
παντων ουτοι. Μετα ταυτα αναστρεψω, και ανοικοδομησω, φησι, την σκηνην ∆αυιδ
την πεπτωκυιαν. Ει τις ακριβως σκοποιη, νυν την βασιλειαν ισταμενην του ∆αυιδ
ευροι. Του εκγονου γαρ αυτου βασιλευοντος, πανταχου εστηκεν αυτη. Τι γαρ οφελος
των οικηματων και της πολεως, των υπακουοντων ουκ οντων; ποιον δε βλαβος εκ
της καθαιρεσεως της πολεως, παντων και τας ψυχας βουλομενων επιδουναι; Ὥστε
ου μονον εστηκεν, αλλα και λαμπροτερα παντων γεγονε· πανταχου γαρ νυν της
οικουμενης αιδεται. Ἐκεινο εξεβη· ουκουν και τουτο εκβηναι δει. Ειπων δε, Και
ανοικοδομησω, επαγει και την αιτιαν του δια τι, λεγων· Ὅπως εκζητησωσιν οι
καταλοιποι των ανθρωπων τον Κυριον. Ει τοινυν δια τουτο εξανεστη η πολις δια τον
εξ αυτων, δηλον οτι της οικοδομης της πολεως αιτιον γεγονε το τα εθνη κληθηναι.
Τινες εισιν Οι καταλοιποι; Οι υπολειπομενοι τοτε. Ἀλλ' ορα αυτον και την ταξιν
φυλαττοντα, και δευτερους αυτους εισαγοντα. Λεγει Κυριος, ο ποιων, φησι, ταυτα
παντα. Ου λεγει μονον, αλλα και ποιει· αρα Θεου εργον η κλησις των εθνων. Ἄλλο
ην το ζητουμενον, οπερ σαφεστερον και Πετρος ελεγεν· ου δει αυτους
περιτεμνεσθαι. Τι τοινυν ταυτα δημηγορεις; Ου γαρ δη τουτο ελεγον, οτι ου δει
αυτους δεχεσθαι πιστευοντας, αλλ' οτι μετα νομου. Και τουτο ο Πετρος καλως
εδημηγορησεν· αλλ' επειδη τουτο εθορυβει μαλιστα παντων τους ακροατας, και
τουτο θεραπευει παλιν. Και ορα, οπερ εχρην νομοθετηθηναι, οτι ου δει φυλαττειν
τον νομον, ο Πετρος εισηγαγε· το δε ημετερον, και παλαι παραδεχθεν, τουτο ουτος
φησι, και ενδιατριβει εκεινωι, υπερ ου ουδεν γεγραπται, ινα αυτων θεραπευσας την
διανοιαν τωι συγκεχωρημενωι, ευκαιρως εισαγαγηι και τουτο. ∆ιο εγω κρινω μη
παρενοχλειν τοις απο των εθνων επιστρεφουσι· τουτεστι, μη ανατρεπειν. Ει γαρ ο
Θεος εκαλεσεν, αυται δε αι παρατηρησεις ανατρεπουσι, τωι Θεωι πολεμουμεν. Και
καλως ειπε, Τοις απο των εθνων επιστρεφουσι, δηλων και του Θεου την ανωθεν
 
 

181

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

περι αυτους οικονομιαν, και το τουτων καταπειθες και ετοιμον εις την κλησιν. Τι
εστι, Κρινω εγω; Ἀντι του, μετ' εξουσιας λεγω τουτο ειναι. Ἀλλ' επιστειλαι αυτοις
του απεχεσθαι, φησιν, απο των αλισγηματων των ειδωλων και της πορνειας και του
πνικτου και του αιματος. Αυται γαρ ει και σωματικαι, αλλ' αναγκαιαι φυλαττεσθαι,
επειδη μεγαλα ειργαζοντο κακα. Και ινα μη τις ανθυπενεγκηι, ∆ια τι μη και Ἰουδαιοις
τα αυτα επιστελλομεν; επηγαγε λεγων· Μωυσης εκ γενεων αρχαιων κατα πολιν τους
κηρυσσοντας εαυτον εχει; τουτεστι, Μωυσης αυτοις διαλεγεται συνεχως. Τουτο γαρ
εστι το, Κατα παν σαββατον αναγινωσκομενος. Ὅρα ποση η συγκαταβασις. Ἔνθα
ουδεν εβλαπτεν, επεστησεν αυτοις διδασκαλον, και εχαρισατο χαριν ουδεν
εμποδιζουσαν, επιτρεψας Ἰουδαιοις ακουειν αυτου κατα παντα, και απαγων τους εξ
εθνων· ειτα δι' ων εδοξεν αυτον τιμαιν, και εφισταναι τοις εαυτου, δια τουτων
απηγαγε τα εθνη εξ αυτου. ∆ια τι ουν μη παρ' αυτου μανθανουσι; ∆ια 60.242 την
οικειαν απειθειαν. Ἐντευθεν δεικνυσιν, οτι και τουτους ουδεν πλεον δει φυλαττειν.
Ει δε ουκ επιστελλομεν, ουχ ως οφειλοντων αυτων πλεον τι φυλαττειν, αλλ' ως
εχοντων τον λεγοντα. Και ουκ ειπε, Μη σκανδαλιζειν αυτους μηδε καταστρεφειν,
οπερ Παυλος λεγει Γαλαταις, αλλα, Μη παρενοχλειν· οπερ ουδεν δεικνυσιν ον το
κατορθωμα, αλλ' η μονον ενοχλησιν. Ουτως εξελυσε το παν. Και δοκει μεν και τον
νομον τηρειν τωι εξ αυτου ταυτα λαβειν, ελυσε δε αυτον τωι μονα λαβειν. Καιτοι γε
πολλακις αυτοις υπερ τουτων διελεχθη· αλλ' ινα δοξηι και τον νομον τιμαιν, και
ταυτα ουχ ως απο Μωυσεως λεγων, αλλ' ως απο των αποστολων, και ινα πολλας
ποιησηι τας εντολας, την μιαν διειλε. Τουτο μαλιστα αυτους ανεπαυσεν.
Οικονομικως δε γεγονε και η αντιλογια, ινα μετα την αντιλογιαν βεβαιοτερον η το
δογμα. Τοτε εδοξε τοις αποστολοις, φησιν, ανδρας ηγουμενους εν τοις αδελφοις
πεμψαι. Ου τους τυχοντας, αλλα τους ηγουμενους πεμπουσιν εκλεξαμενοι· Τοις κατα
Ἀντιοχειαν, φησι, και Συριαν και Κιλικιαν, ενθα το νοσημα ετεχθη. γʹ. Ὅρα μηδεν
φορτικον κατ' εκεινων λεγοντας, αλλ' εις εν ορωντας μονον, ωστε ανατρεψαι το
γεγενημενον· τουτο γαρ και τους εκει στασιαζοντας ομολογησαι εποιει. Ουκ ειπον,
οτι οι απατεωνες, οι λυμεωνες, και οσα τοιαυτα· καιτοι ενθα εχρην, ποιει αυτο
Παυλος, ως οταν λεγηι· Ὢ πληρης παντος δολου· ενταυθα δε κατορθωθεντος, ουκ ετι
χρεια ην. Και ορα, ου τιθεασιν, οτι τινες εξ ημων εκελευσαν υμας τον νομον τηρειν·
αλλ', Ἐταραξαν υμας λογοις ανασκευαζοντες. Ουδεν κυριωτερον της λεξεως· ουδεις
ουτως ειπε. Τας ηδη βεβαιωθεισας ψυχας, φησιν, ανασκευαζοντες, καθαπερ επι
οικοδομης τα υπ' εκεινων γεγενημενα τιθεντες. Οις, φησιν, ου διεστειλαμεθα.
Ἔδοξεν ουν ημιν γενομενοις ομοθυμαδον συν τοις αγαπητοις. Ει αγαπητοι, ου
καταφρονησουσιν αυτων· ει παρεδωκαν τας ψυχας, και αυτοι αξιοπιστοι εισιν.
Ἀπεσταλκαμεν ουν, φησιν, Ἰουδαν και Σιλαν, και αυτους δια λογου απαγγελλοντας
τα αυτα. Ἔδει γαρ μη την επιστολην παρειναι μονον, ινα μη λεγωσιν, οτι
συνηρπασαν, οτι αλλα αντ' αλλων ειπαν. Το εγκωμιον το περι Παυλον ενεφραξεν
αυτων τα στοματα. ∆ια γαρ τουτο ουτε Παυλος ερχεται μονον ουτε Βαρναβας, αλλα
και αλλοι απο της Ἐκκλησιας, ινα μη υποπτος ηι, επειδη αυτος αντελαμβανετο του
δογματος, ουτε οι απο Ἱεροσολυμων μονοι. ∆εικνυσι πως αξιοπιστοι εισιν· ουκ
εξισουντες εαυτους, φησιν· ουχ ουτω μαινονται. ∆ια τοι τουτο και το, Ἀνθρωποις
παραδεδωκοσι τας ψυχας αυτων υπερ του ονοματος του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, προσεθηκε· και τινος ενεκεν ειπεν, Ἔδοξε τωι αγιωι Πνευματι και ημιν,
καιτοι ηρκει ειπειν, Τωι αγιωι Πνευματι; Το μεν, Τωι αγιωι Πνευματι, ινα μη νομισωσιν
ανθρωπινον ειναι· το δε, Ἡμιν, ινα διδαχθωσιν, οτι και αυτοι και αποδεχονται, και
εν περιτομηι οντες. Μηδεν πλεον, φησιν, επιτιθεσθαι βαρος υμιν. Ταυτα λεγουσιν,
επειδη προς ανθρωπους ασθενεις ετι ο λογος ην, και πεφοβημενους αυτους· δια
τουτο και τουτο προσκειται. ∆εικνυσι δε ουχι συγκαταβασεως οντα τον λογον, ουδε
 
 

182

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επειδη εφειδοντο αυτων ουδε ως ασθενων· αλλα τουναντιον· πολλη γαρ και των
διδασκαλων αιδως ην· εκεινο γαρ περιττον βαρος ην. Ὅρα βραχειαν επιστολην
ουδεν πλεον εχουσαν, ουδε κατασκευας ουδε συλλογισμους, αλλ' επιταγμα·
Πνευματος γαρ ην νομοθεσια. Ἄνω και κατω 60.243 βαρος καλουσι. Και παλιν
συναγαγοντες το πληθος, επεδωκαν την επιστολην. Μετα την επιστολην και αυτοι
παρακαλουσι τωι λογωι· εδει γαρ και τουτο, ωστε πασης υποψιας απαλλαγηναι. Και
αυτοι, φησι, προφηται οντες, δια λογου πολλου παρεκαλεσαν τους αδελφους. Το
αξιοπιστον ενταυθα δεικνυσιν. Ἐδυνατο μεν γαρ και Παυλος· αλλα τουτους εδει.
Ποιησαντες δε χρονον, απελυθησαν μετ' ειρηνης. Ουκ ετι στασις, ουκ ετι αποστροφη.
Ἐνταυθα μοι δοκει την δεξιαν αυτους ειληφεναι, καθως αυτος φησι, ∆εξιας εδωκαν
εμοι και Βαρναβαι κοινωνιας. Ειτα λεγει, οτι Ουδεν μοι προσανεθεντο. Την γαρ αυτου
γνωμην εκυρωσαν· επηινεσαν αυτην και εθαυμασαν. ∆εικνυσιν, οτι και απο
ανθρωπινων λογισμων τουτο δυνατον συνιδειν, μητι γε απο Πνευματος μονον, οτι
ημαρτον αμαρτιαν ουκ ευκολον διορθωθηναι· τα γαρ τοιαυτα ου Πνευματος δειται.
∆εικνυσιν, οτι τα αλλα ουκ αναγκαια, αλλα περιττα, ει γε ταυτα αναγκαια. Ἐξ ων
διατηρουντες εαυτους, φησιν, ευ πραξετε. ∆εικνυσιν, οτι ουδεν αυτοις λειπει, αλλ'
αρκει τουτο. Ἠδυνατο μεν γαρ και χωρις γραμματων, αλλ' ωστε νομον ειναι
εγγραφον, επιστελλουσι. Και παλιν, ωστε πεισθηναι τωι νομωι, και εκεινοις ελεγον,
και εκεινοι τουτο εποιουν, και μετ' ειρηνης. Μη δη σκανδαλιζωμεθα επι τοις
αιρετικοις. Ὅρα γαρ εν προοιμιοις του κηρυγματος ποσα σκανδαλα· ου λεγω τα παρα
των εξωθεν· ταυτα γαρ ουδεν ην· αλλα τα ενδον. Οιον πρωτον, ο Ἀνανιας, επειτα ο
γογγυσμος, επειτα Σιμων ο Μαγος, επειτα οι εγκαλουντες Πετρωι δια Κορνηλιον,
επειτα ο λιμος, επειτα αυτο τουτο το κεφαλαιον των κακων. Ουδε γαρ ενι καλου
τινος γινομενου μη συνυφεσταναι και πονηρον. Μη δη θορυβωμεθα, ει τινες
σκανδαλιζονται, αλλα και υπερ τουτων ευχαριστωμεν τωι Θεωι, οτι ευδοκιμωτερους
ημας ποιει. Ου γαρ δη αι θλιψεις μονον, αλλα και αυτοι οι πειρασμοι λαμπροτερους
ημας εργαζονται. Ὁ μεν γαρ, μηδενος οντος του πλανωντος, της αληθειας εχομενος,
ουκ αν ειη σφοδρος εραστης της αληθειας· ο δε πολλων αφελκοντων, ουτος
ευδοκιμος. Τι ουν; δια τουτο γινεται τα σκανδαλα; Ου λεγω, ως του Θεου ταυτα
ποιουντος· μη γενοιτο· αλλα και ως απο της εκεινων πονηριας ευεργετουντος ημας·
επει αυτος ουδεποτε εβουλετο γενεσθαι. ∆ος αυτοις, φησιν, ινα εν ωσιν· επειδη δε
γινεται τα σκανδαλα, ουδεν τουτους βλαπτει, αλλα και ωφελει. Ὥσπερ ουν και τους
μαρτυρας ακοντες ωφελουσιν οι επι το μαρτυριον ελκοντες, ου μην υπο του Θεου
ωθουνται προς τουτο· ουτω δη και ενταυθα, μη ιδωμεν οτι σκανδαλιζονται. Τουτο
αυτο τεκμηριον του σπουδαιον ειναι το δογμα, το πολλους υποκρινεσθαι και
μιμεισθαι· ου γαρ αν, ει μη καλον ην, υπεκρινοντο. Και τουτο ηδη ποιησω υμιν
φανερον. δʹ. Τα μυρα τα ευωδη ταυτα εχει τους νοθευοντας αυτα, οιον φυλλον
αμωμον. Ἐπειδη γαρ σπανια εστι και αναγκαια, πολλα και νοθα γινεται. Ουδεις ουν
αν ελοιτο αλλο τι των ευτελων νοθευσαι. Ὁ βιος ο καθαρος πολλους εχει τους
νοθευοντας· ουδεις δε αν ελοιτο υποκρινεσθαι τον εν φαυλοτητι, αλλα τον εν
μοναδικωι βιωι. Τι ουν αν ειποιμεν προς τους Ἕλληνας; Ἔρχεται Ἕλλην και λεγει,
οτι Βουλομαι γενεσθαι Χριστιανος, αλλ' ουκ οιδα τινι προσθωμαι· μαχη παρ' υμιν
πολλη και στασις, πολυς θορυβος· ποιον ελωμαι δογμα; τι αιρησομαι; Ἕκαστος λεγει,
οτι Ἐγω αληθευω. Τινι πεισθω, μηδεν ολως ειδως εν ταις Γραφαις; Κακεινοι το αυτο
προβαλλονται. Πανυ γε τουτο υπερ ημων. Ει μεν 60.244 γαρ λογισμοις ελεγομεν
πειθεσθαι, εικοτως εθορυβου· ει δε ταις Γραφαις λεγομεν πιστευειν, αυται δε απλαι
και αληθεις, ευκολον σοι το κρινομενον. Ει τις εκειναις συμφωνει, ουτος Χριστιανος·
ει τις μαχεται, ουτος ποῤρω του κανονος τουτου. Τι ουν, αν εκεινος ελθων ειπηι,
τουτο εχειν την Γραφην, συ δε ετερον λεγηις, και αλλως παρεξηγησθε τας Γραφας,
 
 

183

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τας διανοιας αυτων ελκοντες; Συ ουν, ειπε μοι, νουν ουκ εχεις ουδε κρισιν; Και πως
αν δυναιμην, φησι, μηδε ειδως κρινειν τα υμετερα; μαθητης βουλομαι γενεσθαι, συ
δε με ηδη διδασκαλον ποιεις. Ἂν ταυτα λεγηι, τι, φησιν, αποκρινωμεθα; πως αυτον
πεισομεν; Ἐρωτησωμεν, ει μη σκηψις ταυτα και προφασις· ερωτησωμεν, ει κατεγνω
των Ἑλληνων. Παντως τι ερει· ου γαρ δη μη καταγνους, επι τα ημετερα ηξει.
Ἐρωτησωμεν τας αιτιας, δι' ας κατεγνω· ου γαρ δη απλως κατεγνω. Ευδηλον οτι ερει
δια το κτισματα ειναι και μη ειναι ακτιστον Θεον. Καλως. Ἂν ουν τουτο μεν ευρηι
παρα ταις αλλαις αιρεσεσι, το δε εναντιον παρ' ημιν, ποιου λογου χρεια; Παντες
ομολογουμεν, οτι ο Χριστος Θεος. Ἀλλ' ιδωμεν τινες μαχονται, και τινες ου
μαχονται. Ἡμεις λεγοντες Θεον, αξια Θεου και φθεγγομεθα, οτι εξουσιαν εχει, οτι
ουκ εστι δουλος, οτι ελευθερος, οτι αφ' εαυτου παντα ποιει· εκεινος δε τουναντιον.
Παλιν ερωτω, ει ιατρος μελλοις μανθανειν, αρα απλως και ως ετυχεν, ειπε μοι, τα
λεγομενα καταδεχηι; καιτοι πολλα παρ' εκεινοις δογματα. Ει μεν ουν απλως, απερ αν
ακουσηις, καταδεχηι, ουκ εστι τουτο ανδρος· ει δε κρισιν εχεις και νουν, παντως εισηι
το καλον. Υιον λεγομεν ημεις, επαληθευομεν ο λεγομεν· εκεινοι δε λεγουσι μεν, ουχ
ομολογουσι δε. Ἵνα δε και σαφεστερον ειπω, εκεινοι εχουσι τινας αφ' ων καλουνται,
αυτου του αιρεσιαρχου δηλονοτι το ονομα, και εκαστη αιρεσις ομοιως· παρ' ημιν
ανηρ μεν ουδεις εδωκεν ημιν ονομα, η δε πιστις αυτη. Ἀλλα σκηψις τουτο και
προφασις. ∆ια τι γαρ, ειπε μοι, αν μεν ιματιον μελληις πριασθαι, καιτοι γε υφαντικης
απειρος ων τεχνης, ου λεγεις ταυτα τα ρηματα, οτι Ουκ οιδα αγορασαι, εμπαιζουσι
μοι· αλλα παντα ποιεις ωστε μαθειν; Καν αλλο οτιουν βουληθηις ωνησασθαι, παντα
ποιεις πολυπραγμονων· ενταυθα δε ταυτα λεγεις. Ὥστε επι τωι λογωι τουτωι ουδεν
ολως καταδεξηι. Ἔστω γαρ τις μηδεν ολως δογμα εχων, αν κακεινος λεγηι ο περι των
Χριστιανων συ, Τοσουτον πληθος ανθρωπων εστι, και δογματα εχουσι διαφορα· ο
μεν Ἕλλην εστιν, ο δε Ἰουδαιος, ο δε Χριστιανος· ουδε εν δει δογμα καταδεξασθαι·
αλληλοις γαρ πολεμουσιν· εγω δε μαθητης ειμι, και κριτης ου βουλομαι ειναι, ουδε
εξω καταγινωσκειν ενος δογματος· ουκετι σοι αυτη λοιπον η προφασις χωραν εχει.
Καθαπερ γαρ ισχυσαν το νοθον εκβαλειν, ουτως ισχυσεις και ενταυθα ελθων
δοκιμασαι το λυσιτελες. Ὁ μεν γαρ μηδενος ολως δογματος καταγνους, ευκολως
ταυτα ερει· ο δε καταγνους, καν μηδεν ηιρημενος ηι, οδωι προβαινων δυνησεται
συνιδειν το δεον. Μη δη σκηπτωμεθα μηδε προφασιζωμεθα· παντα γαρ ραιδια. Βουλει
σοι δειξω, οτι προφασις εστι ταυτα; Τα πρακτεα, και τα μη πρακτεα οιδας; δια τι ουν
τα πρακτεα μη πραττεις, αλλα τα μη πρακτεα; Πραξον εκεινα, και ορθωι λογισμωι
ζητησον παρα του Θεου, και αυτος σοι παντως αποκαλυψει. Ουκ εστι
προσωποληπτης, φησιν, ο Θεος· αλλ' εν παντι εθνει ο φοβουμενος αυτον, και
εργαζομενος δικαιοσυνην, δεκτος αυτωι εστιν. Ουκ εστι τον χωρις προληψεως
ακουοντα μη πειθεσθαι. Ὥσπερ γαρ ει κανων τις ην, προς ον 60.245 παντα
απευθυνεσθαι εχρην, ου πολλης εδει σκεψεως, αλλα τον παραμετρουντα ευκολον ην
λαβειν· ουτως και νυν. Πως ουν ου συνορωσι; Πολλα ποιει, και προληψις και
ανθρωπιναι αιτιαι. Τουτο και περι ημων, φησι, και εκεινοι λεγουσι. Πως; Μη γαρ
απεσχισμεθα της Ἐκκλησιας; μη γαρ αιρεσιαρχας εχομεν; μη γαρ απ' ανθρωπων
καλουμεθα; μη γαρ προηγουμενος ημων τις εστιν, ωσπερ τωι μεν Μαρκιων, τωι δε
Μανιχαιος, τωι δε Ἄρειος, τωι δε αλλος τις αιρεσεως αρχηγος; Ει δε και ημεις
προσηγοριαν τινος εχομεν, αλλ' ου τους της αιρεσεως αρξαντας, αλλα τους
προσταντας ημων και κυβερνησαντας την Ἐκκλησιαν. Ουκ εχομεν διδασκαλους επι
της γης· μη γενοιτο· ενα εχομεν τον εν τοις ουρανοις. Κακεινοι, φησι, τα αυτα
προβαλλονται. Ἀλλ' εφεστηκε το ονομα κατηγορουν αυτων, και εμφραττον τα
στοματα. Πολλοι γεγονασιν Ἕλληνες, και ουδεις ταυτα 60.246 ηρωτησε, και παρα
φιλοσοφοις ην ταυτα, και ουδεις εκωλυθη των την ορθην αιρεσιν εχοντων. ∆ια τι μη
 
 

184

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ειπον οτε ταυτα εκινουν, οτι και ουτοι κακεινοι Ἰουδαιοι· τινι δει ημας πειθεσθαι;
Ἀλλ' επεισθησαν ως εδει. Ουκουν και ημεις πειθωμεθα τοις του Θεου νομοις, και
παντα πραττωμεν κατα το αυτωι δοκουν, και κατα την αυτου βουλησιν
πολιτευσωμεθα, ως ετι εσμεν εν τωι παροντι βιωι, ινα μετα αρετης τον υπολοιπον
χρονον της ζωης ημων διανυσαντες, των επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν
αυτον επιτυχειν δυνησωμεθα, και συν τοις ευαρεστησασιν αυτωι τιμης αξιωθωμεν,
χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους Υιου αυτου, και του παναγιου και ζωοποιου
Πνευματος, της μιας και αληθους θεοτητος, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.
60.245 ΟΜΙΛΙΑ Λ∆ʹ. Παυλος δε και Βαρναβας διετριβον εν Ἀντιοχειαι,
διδασκοντες και ευαγγελιζομενοι μετα και ετερων πολλων τον λογον του Κυριου
Μετα δε τινας ημε ρας ειπε Παυλος προς Βαρναβαν· Ἐπιστρεψαν τες δη
επισκεψωμεθα τους αδελφους κατα πασαν πολιν, εν αις κατηγγειλαμεν τον λογον
του Κυ ριου, πως εχουσιν.
αʹ. Ὅρα παλιν αυτων το ταπεινον, πως και ετεροις μεταδιδοασι του λογου.
Και ηδη μεν των αποστολων των λοιπων το ηθος ανεγραψεν ημιν ο Λουκας, δεικνυς
οτι ο μεν απαλωτερος ην και μαλλον συγγνωμονικος, ουτος δε ακριβεστερος και
αυστηροτερος· διαφορα γαρ εστι τα χαρισματα· οτι δε και τουτο χαρισμα, δηλον.
Ἀλλ' εκεινο μεν ετεροις ηθεσιν ανθρωπων αρμοζει, τουτο δε ετεροις· καν
μετασκευασωνται, γεγονεν αχρηστον λοιπον. Και δοκει μεν ειναι τις παροξυσμος, το
δε παν οικονομια εστιν. Ὥστε γαρ τους προσηκοντας εκαστον τοπους απολαβειν,
τουτο γινεται. Ἄλλως δε και εδει παντας ουχ ομοτιμους ειναι, αλλα τον μεν αρχειν,
τον δε αρχεσθαι· και τουτο οικονομικον. Κυπριοι μεν γαρ ουδεν τοιουτον
επεδειξαντο, οιον οι εν Ἀντιοχειαι και οι λοιποι· και εκεινοι μαλλον εδεοντο του
ηθους του απαλωτερου, ουτοι δε τουτου. Βαρναβας δε εβουλευσατο συμπαραλαβειν
και Ἰωαννην τον καλουμενον Μαρκον· Παυλος δε ηξιου τον αποσταντα απ' αυτων
απο Παμφυλιας, και μη συνελθοντα αυτοις εις το εργον, μη συμπαραλαβειν τουτον.
Ἐγενετο ουν παροξυσμος, ωστε χωρισθηναι αυτους απ' αλληλων, τον τε Βαρναβαν
παραλαβοντα τον Μαρκον, εκπλευσαι εις Κυπρον· Παυλος δε επιλεξαμενος Σιλαν,
εξηλθε παραδοθεις τηι χαριτι του Θεου υπο των αδελφων. Ουτω και εν τοις
προφηταις ευρισκομεν διαφορους γνωμας και διαφορα ηθη· οιον ο Ἠλιας αυστηρος,
ο Μωυσης πραος. Και ενταυθα τοινυν σφοδροτερος εστιν ο Παυλος. Ἀλλ' ορα και
ουτω το επιεικες αυτου. Ἠξιου, φησι, τον αποσταντα απ' αυτων απο Παμφυλιας μη
συμπαραλαβειν. Καθαπερ γαρ τις στρατηγος ουκ αν ελοιτο τον σκευοφορον εχειν αει
βαναυσον· ουτως ουδε ο αποστολος. Τουτο και τους αλλους επαιδευε, και αυτον
εῤρυθμιζεν εκεινον. Ουκουν, φησι, κακος ο Βαρναβας; Ουδαμως· αλλα και σφοδρα
ατοπον το νομιζειν τουτο. Πως δε ουκ ατοπον υπερ ουτω πραγματος μικρου τουτον
λεγειν γενεσθαι κακον; Ἀλλ' ορα, οτι πρωτον μεν κακον ουδεν γεγονεν, ει
ολοκληροις εθνεσιν αρκουντες, απεσχισθησαν απ' αλληλων, αλλα και μεγα αγαθον·
επειτα οτι ει μη τουτο ην, ουκ αν ειλοντο ευκολως αφειναι αλληλους. Συ δε μοι
θαυμασον 60.246 τουτον μηδε τουτο κρυψαντα. Ἀλλ' ει και χωρισθηναι εδει, φησι,
χωρις παροξυσμου. Μαλιστα μεν ουν και εντευθεν δεικνυται τα ανθρωπινα. Ει γαρ
επι του Χριστου τουτο εδει γενεσθαι, πολλωι μαλλον ενταυθα. Ἄλλως δε ο
παροξυσμος ουκ αν ειη φαυλος, οταν υπερ τοιουτων εκαστος αμφισβητηι, και μετα
δικαιου λογου. Ει μεν ουν τις αυτων το εαυτου ζητων παρωξυνετο, και την εις αυτον
τιμην, καλως· ει δε παιδευσαι και διδαξαι εκατερος βουλομενος, ο μεν ταυτην, ο δε
εκεινην ωδευον, τουτο ποιον εγκλημα; Πολλα και ανθρωπινηι διανοιαι εποιουν· ου
 
 

185

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γαρ ησαν λιθοι η ξυλα. Και ορα Παυλον κατηγορουντα, και την αιτιαν λεγοντα.
Ἠδειτο γαρ τον Βαρναβαν απο ταπεινοφροσυνης πολλης, ατε κεκοινωνηκοτα εν
τοσουτοις αυτωι και μετ' αυτου οντα· αλλ' ουχ ουτως ηιδειτο, ωστε και παριδειν το
δεον. Τις μεν ουν αμεινον εβουλευσατο, ουχ ημων αποφηνασθαι· τεως δε, οτι
μεγαλη γεγονεν οικονομια, ει γε ουτοι μεν εμελλον δευτερον επισκεψεως αξιουσθαι,
εκεινοι δε ουδε απαξ. Ουχ απλως διετριβον εν Ἀντιοχειαι, αλλ' εδιδασκον. Τι
εδιδασκον; τι δε ευηγγελιζοντο; Τους τε ηδη πιστους, τους τε ουδεπω. Ἐπειδη γαρ
μυρια σκανδαλα ην, εδει της αυτων παρουσιας. Το ζητουμενον, ουχ οτι διηνεχθησαν
εν ταις γνωμαις, αλλ' οτι συγκατεβησαν αλληλοις ιδειν. Ουτω μειζον αγαθον γεγονε
το χωρισθηναι, και προφασιν εκ τουτου το πραγμα ελαβε. Τι ουν; εχθροι
ανεχωρησαν; Μη γενοιτο. Ὁραις γαρ μετα τουτο Βαρναβαν πολλων εγκωμιων
απολαυοντα παρα Παυλου εν ταις Ἐπιστολαις. Παροξυσμος, φησιν, εγενετο, ουκ
εχθρα ουδε φιλονεικια. Τοσουτον ισχυσεν ο παροξυσμος, ωστε χωρισαι· και εικοτως.
Ὅπερ γαρ εκαστος υπελαβεν ειναι λυσιτελες, τουτο μετα ταυτα ου προσηκατο δια
την προς εκεινον κοινωνιαν. βʹ. Ἐμοι δοκει και κατα συνεσιν γεγενησθαι τον
χωρισμον, και προς αλληλους ειπειν, οτι Ἐπειδη εγω ου βουλομαι συ δε βουλει, ινα
μη μαχωμεθα, διανειμωμεθα τους τοπους. Ὥστε πανυ εικοντες αλληλοις τουτο
εποιουν. Ἐβουλετο γαρ στηναι το Παυλου Βαρναβας· δια τουτο και ανεχωρησεν·
εβουλετο και Παυλος ομοιως το εκεινου· δια τουτο και αυτος το ισον ποιει και
αναχωρει. Ειθε και ημεις τοιουτους εχωριζομεθα χωρισμους, ωστε επι κηρυγμα
απιεναι! Παυλος δε, φησιν, επιλεξαμενος τον Σιλαν, εξηλθε παραδοθεις τηι χαριτι
του Θεου υπο των αδελφων. Θαυμαστος εστιν ουτος ο ανηρ, 60.247 και σφοδρα
μεγας. Πανυ δε ωφελει τον Μαρκον η μαχη αυτη. Το μεν γαρ Παυλου φοβερον
επεστρεψεν αυτον, το δε Βαρναβα χρηστον εποιει μηκετι απολειφθηναι· ωστε
μαχονται μεν, προς εν δε τελος απανται το κερδος. Και γαρ Παυλον ορων αιρουμενον
αποστηναι, πανυ αν εφοβηθη και κατεγνω εαυτου· και παλιν Βαρναβαν ορων ουτως
αυτου αντεχομενον, πανυ αν αυτον εφιλησε· και διωρθουτο ο μαθητης δια της
μαχης των διδασκαλων· τοσουτον απειχε του σκανδαλισθηναι. Ει μεν γαρ δια την εις
εαυτους τιμην τουτο επραττον, εικοτως· ει δε δια την αυτου σωτηριαν, και δι' εν
φιλονεικουσιν ωστε δειξαι τον τιμησαντα. αυτον καλως βεβουλευμενον, τι ατοπον;
γʹ. Ὅρα την συνεσιν του Παυλου· ου προτερον επ' αλλας ερχεται πολεις, πριν η τας
δεξαμενας τον λογον επισκεψασθαι. ∆ιηρχετο δε την Συριαν και Κιλικιαν
επιστηριζων τας Ἐκκλησιας. Κατηντησε δε εις ∆ερβην και Λυστραν. Και γαρ ανοιας
εστιν εικηι τρεχειν. Τουτο και ημεις ποιωμεν· τους πρωτους πρωτον παιδευωμεν, ινα
μη ουτοι εμποδιον γινωνται τοις μετα ταυτα. Ἐπισκεψωμεθα, φησι, τους αδελφους
πως εχουσι. Και τουτο ηγνοει εικοτως, ινα ελθων τους αδελφους επισκεψηται. Ὅρα
αυτον αει διεγηγερμενον, μεριμνωντα, ουκ ανεχομενον καθησθαι, καιτοι μυριους
υπεμενε κινδυνους. Ὁραις, οτι ου δειλιας ην το εις Ἀντιοχειαν ελθειν; Καθαπερ γαρ
ιατρος επι τους καμνοντας απηιει, και την αναγκην της επισκεψεως εδηλωσεν ειπων,
Ἐν αις κατηγγειλαμεν τον λογον. Ἀπεστη ο Βαρναβας, και ουκετι συνηλθεν.
Ἐπιλεξαμενος, φησι, τον Σιλαν, και παραδοθεις τηι χαριτι του Θεου. Τι τουτο εστιν;
Ηυξαντο, φησιν, εδεηθησαν του Θεου. Ὅρα πανταχου μεγαλα δυναμενην την ευχην
των αδελφων. Και λοιπον πεζηι ωδευε, και δια της οδοιποριας ωφελησαι τους
ορωντας βουλομενος· εικοτως. Ὅτε μεν γαρ εσπευδον, επλεον· νυν δε ουκ ετι. Και
ιδου μαθητης τις ην εκει ονοματι Τιμοθεος, υιος γυναικος Ἰουδαιας πιστης, πατρος
δε Ἕλληνος· ος εμαρτυρειτο υπο των εν Λυστροις και Ἰκωνιωι αδελφων. Τουτον
ηθελησεν ο Παυλος συν αυτωι εξελθειν· και λαβων περιετεμεν αυτον δια τους
Ἰουδαιους τους οντας εν τοις τοποις εκεινοις. Ἤδεσαν γαρ απαντες τον πατερα
αυτου, οτι Ἕλλην υπηρχεν. Ἄξιον εκπλαγηναι του Παυλου την συνεσιν. Ὁ τοσαυτα
 
 

186

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαχεσαμενος περι της περιτομης, ο παντα κινησας, και μη προτερον αποστας, εως
οτε κατωρθωσε, του δογματος κυρωθεντος, περιτεμνει τον μαθητην. Ου μονον
ετερους ου κωλυει, αλλα και αυτος τουτο εργαζεται. Ουδεν Παυλου συνετωτερον·
ωστε παντα προς το συμφερον εωρα· ουδεν απλως εποιει προληψει. Τουτον ηθελησε,
φησιν, εξελθειν συν αυτωι. Το θαυμαστον τουτο, οτι και επηγετο αυτον. ∆ια τους
Ἰουδαιους, φησι, τους οντας εν τοις τοποις εκεινοις. Αυτη η αιτια του περιτεμειν· ου
γαρ αν ηνεσχοντο παρα ακροβυστου τον λογον ακουσαι. Και τι; Ὅρα το κατορθωμα·
περιετεμεν, ινα περιτομην καθεληι· τα δογματα γαρ εκηρυττε τα των αποστολων.
Ὁραις μαχην, και δια μαχης οικοδομην; Ου παρ' ετερων πολεμουμενοι, αλλα και
αυτοι εναντια ποιουντες, ουτω την Ἐκκλησιαν ωικοδομουν. ∆ογμα εισηνεγκαν μη
περιτεμνειν, και περιτεμνει. Και επερισσευον, φησι, τωι αριθμωι καθ' ημεραν. Ειδες το
κερδος της περιτομης; Ειτα λοιπον ουκ ενδιατριβει τουτοις, ατε επισκεψασθαι
ελθων· αλλα τι; Ποῤρω προεισιν. 60.248 Ὡς δε διεπορευοντο τας πολεις, παρεδιδουν
αυτοις φυλασσειν τα δογματα τα κεκριμενα υπο των αποστολων και των
πρεσβυτερων των εν Ἱερουσαλημ. Αι μεν ουν Ἐκκλησιαι εστερεουντο τηι πιστει, και
επερισσευον τωι αριθμωι καθ' ημεραν. ∆ιελθοντες δε την Φρυγιαν και την Γαλατικην
χωραν, κωλυθεντες υπο του αγιου Πνευματος λαλησαι τον λογον εν τηι Ἀσιαι, την
Φρυγιαν και την Γαλατιαν αφεντες, εις την μεσογαιον εσπευδον. Ἐλθοντες κατα την
Μυσιαν επειραζον εις την Βιθυνιαν πορευεσθαι, και ουκ ειασεν αυτους το Πνευμα.
∆ια τι μεν ουν εκωλυθησαν, ου λεγει· οτι δε εκωλυθησαν, ειπε, παιδευων ημας
πειθεσθαι μονον και μη ζητειν τας αιτιας, και δεικνυς, οτι πολλα και ανθρωπινως
εποιουν. Παρελθοντες δε την Μυσιαν κατεβησαν εις Τρωαδα. Και οραμα δια της
νυκτος ωφθη τωι Παυλωι· Ἀνηρ τις ην Μακεδων εστως, παρακαλων αυτον και λεγων·
∆ιαβας εις Μακεδονιαν, βοηθησον ημιν. ∆ια τι οραμα, και μη το Πνευμα το αγιον
εκελευσεν; Ἐβουλετο αυτους και ουτως εφελκεσθαι· επει και τοις αγιοις οναρ
εφανη· και εξ αρχης αυτος οραμα ειδεν, ανδρα εισελθοντα και επιθεντα αυτωι χειρας.
Ειτα και δια τουτο αυτον εκει ελκει, ινα εκτεινηται το κηρυγμα. Ἄλλως δε και δια
τουτο κωλυεται ενδιατριψαι ταις αλλαις πολεσιν, επειγοντος αυτον του Χριστου.
Ουτοι μεν γαρ εμελλον απολαυσεσθαι Ἰωαννου και χρονον πολυν, και ισως ουδε
πανυ εδεοντο· εκει δε απελθειν εδει. Και αντιπερασας λοιπον εξεισιν. Ὡς δε το οραμα
ειδεν, ευθεως εζητησαμεν εξελθειν εις Μακεδονιαν, συμβιβαζοντες οτι
προσκεκληται ημας ο Κυριος ευαγγελισασθαι αυτους. Ἀναχθεντες δε απο Τρωαδος
ευθυδρομησαμεν εις Σαμοθραικην, τηι τε επιουσηι εις Νεαπολιν, εκειθεν τε εις
Φιλιππους, ητις εστι πρωτη της Μακεδονιας πολις, κολωνεια. Ἦμεν δε εν αυτηι τηι
πολει διατριβοντες ημερας τινας. Ουτως αυτωι και ο Χριστος φαινεται λεγων, οτι
Καισαρι σε δει παραστηναι. Ειτα λεγει και τους τοπους, ατε ιστοριαν εξηγουμενος,
και δεικνυς που ενεχρονισε· και δεικνυσιν, οτι εν ταις μειζοσι, τας δε αλλας παρηιει.
Ἀξιωμα εστι πολεως η κολωνεια. Ἀλλ' ανωθεν ιδωμεν τα ειρημενα. Ἀναγκην
περιτιθησι τωι Βαρναβαι της αποδημιας λεγων· Ἐπισκεψωμεθα τας πολεις, εν αις
κατηγγειλαμεν τον λογον. Καιτοι ουκ εδει αξιουν αυτον μελλοντα κατηγορειν μετα
ταυτα. δʹ. Τουτο και επι του Θεου γινεται και του Μωυσεως· ο μεν αξιοι, ο δε
οργιζεται. Οιον ως οταν λεγηι· Ει ο πατηρ αυτης ενεπτυσεν εις το προσωπον αυτης·
και παλιν, Ἄφες με, και θυμωθεις εξαλειψω τον λαον τουτον· και ο Σαμουηλ, οταν
πενθηι τον Σαουλ· δι' εκατερων γαρ μεγαλα γινεται αγαθα. Ουτω δη και ενταυθα ο
μεν οργιζεται, ο δε ουκ ετι. Τουτο και εφ' ημων γινεται. Και ο παροξυσμος εικοτως,
ινα εκεινος παιδευθηι, και μη δοξηι σκηνη το πραγμα ειναι. Ου γαρ αν ο πανταχου
εικων, ενταυθα ουκ ειξεν, ο ουτω Παυλον φιλων, ωστε και προ τουτου ζητησαι
αυτον εν Ταρσωι, και προς τους αποστολους αυτον απενεγκειν, και την ελεημοσυνην
κοινην εργασασθαι, και τα κατα το δογμα κοινηι καταδεξασθαι. Ουκ αν ουν δια
 
 

187

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοιουτον πραγμα ωργισθη· αλλα χωριζονται απ' αλληλων, ωστε παιδευσαι και
απαρτισαι δια του χωρισμου τους δεομενους της παρ' αυτων διδασκαλιας· ωσπερ ουν
και αλλαχου ποιει λε 60.249 γων· Ὑμεις δε μη εκκακειτε το καλον ποιουντες. Και
επιτιμαι μεν ετεροις, κελευει δε το καλον ποιειν προς παντας. Τουτο και εν τηι
συνηθειαι ποιουμεν. Ἐνταυθα μοι δοκουσι και αλλοι συναγανακτησαι τωι Παυλωι. Και
λοιπον κατ' ιδιαν κακεινους λαβων παντα ποιει, και παραινει, και νουθετει. Πολλα η
ομονοια δυναται, πολλα η αγαπη· καν υπερ μεγαλου αξιοις, καν αναξιος ηις, απο της
προαιρεσεως ακουσθησηι, μη φοβου. ∆ιηρχετο, φησι, τας πολεις. Και ιδου ην μαθητης
ονοματι Τιμοθεος, ος εμαρτυρειτο υπο των εν Λυστροις και Ἰκονιωι αδελφων.
Μεγαλη η πιστις του Τιμοθεου, οτι υπο παντων μαρτυρειται. Ὅτε απεστη Βαρναβας,
ετερον αντιῤροπον ευρισκει. Περι τουτου φησι, Μεμνημενος σου των δακρυων και
της ανυποκριτου σου πιστεως, ητις ενυκησε πρωτον εν τηι μαμμηι σου Λωΐδι, και τηι
μητρι σου Ευνικηι. Και λαβων, φησι, περιετεμεν αυτον. Τινος δε ενεκεν, αυτος επαγει
λεγων· ∆ια τους Ἰουδαιους τους οντας εν τοις τοποις εκεινοις. ∆ια τουτο τοινυν
περιτεμνεται· η και δια τον πατερα· Ἕλλην γαρ εμενεν ων. Ἄρα ουκ ην εμπεριτομος.
Ὅρα ηδη τον νομον λυομενον. Τισι δε δοκει μετα το κηρυγμα αυτον τεχθηναι· αλλ'
ουκ εστι ταχα τουτο. Ἀπο βρεφους γαρ, φησι, τα ιερα Γραμματα οιδας. Ἐκεινο τοινυν
εστιν ειπειν, η ει μη τουτο, οτι εμελλεν αυτον επισκοπον ποιειν, και ουκ εδει
ακροβυστον ειναι. Τεως δε εδει τα εθνη μηδεν τοιουτον φυλαττειν. Ου μικρον και
τουτο ην, οπου γε μετα τοσουτον χρονον και τουτο αυτους εσκανδαλιζεν. Ἀρχη
καταλυσεως ην το τα εθνη μη τηρειν ταυτα, και μηδεν βλαπτεσθαι, μηδε ελαττον
εχειν κατα την πιστιν· εκοντες λοιπον αφισταντο. Ἐπει ουν εμελλε κηρυττειν, ινα
μη διπληι πληξηι τους Ἰουδαιους, περιετεμε τουτον, καιτοι εξ ημισειας ην· απο πατρος
Ἕλληνος γαρ ην, και πιστης μητρος· αλλ' ομως επειδη μεγα ην εκεινο το κατορθωμα
το εν τοις εθνεσιν, ουκ εφροντιζε τουτου· τον γαρ λογον εδει κατασπαρηναι· δια
τουτο και αυτος αυτον περιετεμεν. Ὅρα και ενταυθα απο εναντιωσεως μεγα τι
γενομενον αγαθον. Και επερισσευον τωι αριθμωι, φησιν. Ὁραις, οτι ου μονον ουδεν
εβλαψε περιτομη, αλλα και τα μεγιστα ωφελησεν; Ὡς δε το οραμα ειδεν, ευθεως,
φησιν, εζητησαμεν εξελθειν εις την Μακεδονιαν, συμβιβαζοντες οτι προσκεκληται
ημας ο Κυριος. Ὅρα, ουκετι δι' αγγελου καθαπερ Φιλιππωι, καθαπερ Κορνηλιωι· αλλα
τι; ∆ι' οραματος φαινεται αυτωι λοιπον ανθρωπινωτερον, ουκετι θειοτερον. Ἔνθα
μεν γαρ ευκολωτερον το πεισθηναι, ανθρωπινωτερον· ενθα δε πολλη η βια,
θειοτερον. Ὅπου μεν γαρ κηρυξαι ηπειγετο μονον, εις τουτο οναρ φαινεται αυτωι·
οπου δε μη κηρυξαι ουκ ηνειχετο, εις τουτο Πνευμα αγιον αποκαλυπτει. Ουτω και
εκει τωι Πετρωι· Ἀναστας καταβηθι. Ου γαρ δη και τα ευκολα ειργαζετο το Πνευμα,
αλλ' ηρκει και οναρ αυτωι. Και τωι Ἰωσηφ δε ραιδιως πειθομενωι οναρ φαινεται, τοις
δε αλλοις υπαρ. Ουτω και Κορνηλιωι, και αυτωι τουτωι. Και ιδου, φησιν, ανηρ
Μακεδων εστως, παρακαλων και λεγων. Ουκ ειπεν, Ἐπιταττων, αλλα Παρακαλων·
τουτεστιν, υπερ αυτων των δεομενων της θεραπειας. Τι εστι, Συμβιβαζοντες;
Στοχαζομενοι, φησι. Τωι τε γαρ Παυλον ιδειν και μηδενα ετερον, και 60.250 τωι
κωλυθηναι υπο του Πνευματος, και τωι προς τοις οροις ειναι, απο τουτων απαντων
ταυτα συνηγον. Ἄλλως δε και ο πλους τουτο ενεφαινεν· ου γαρ εγενετο χρονος
πολυς, οθεν εις αυτην την ριζαν της Μακεδονιας παραγινονται. Ὥστε ο παροξυσμος
συμφεροντως οικονομειται γενεσθαι. Ουκ αν γαρ ενηργησε το Πνευμα το αγιον, ουκ
αν τον λογον Μακεδονια εδεξατο. Ἡ δε τοσαυτη προκοπη σημειον του μη ειναι τι
ανθρωπινον το γεγονος. Καιτοι ουκ εφη, οτι Βαρναβας παρωξυνθη· αλλα, Μεταξυ
αυτων παροξυσμος εγενετο. Ει ουτος ου παρωξυνθη, ουδε εκεινος. εʹ. Ταυτα ειδοτες,
μη απλως δη αυτα εκλεγωμεν, αλλα μανθανωμεν και παιδευωμεθα· ου γαρ εικηι
γεγραπται. Μεγα κακον αγνοειν Γραφας· αφ' ων ωφελεισθαι δει, απο τουτων
 
 

188

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βλαπτομεθα. Ουτω και φαρμακα πολλακις φυσιν εχοντα θεραπευτικην, ουκ ειδοτων
των χρωμενων καλως χρησθαι αυτοις, διαφθειρει και απολλυσι· και οπλα δυναμενα
φυλαξαι, αν μηδεις αυτα ειδηι περιθεσθαι, υπ' αυτων διαφθειρεται. Το δε αιτιον, οτι
παντα μαλλον ζητουμεν, η το της ψυχης οφελος, και τα αλλοτρια μαλλον
σκοπουμεν, η το ημετερον συμφερον. Και οικιας μεν συστασιν πολλακις ζητουμεν,
και ουκ αν ανασχοιμεθα παλαιουμενην αυτην ιδειν ουδε καταπιπτουσαν ουδε υπο
χειμωνων επηρεαζομενην· περι δε της ψυχης ουδεμια φροντις, αλλα καν τους
θεμελιους αυτης ιδωμεν σηπομενους, καν την οικοδομην και τον οροφον, ουδεις
ημιν ο λογος εστι. Παλιν αλογα αν εχωμεν, το συμφερον αυτων ζητουμεν, και
ιπποφορβους και ιππιατρους, και παντα καλων κινουμεν· και οικιας επιμελουμεθα,
και τοις εμπεπιστευμενοις παραινουμεν, ωστε μη απλως μηδε ως ετυχεν ελαυνειν,
μηδε βαρος επιτιθεναι, μηδε αωρι των νυκτων εξαγειν, μηδε τας τροφας
απεμπολειν, και πολλοι νομοι περι του συμφεροντος των αλογων κεινται παρ' ημιν·
της δε ψυχης λογος ουδεις. Παλιν τι λεγω περι αλογων των χρησιμων ημιν; Εισι
πολλοι οι στρουθους εχουσιν ουδεν εχοντας χρησιμον, αλλ' η απλως τερποντας, και
πολλοι και περι εκεινων νομοι, και ουδεν ημελημενον ουδε ατακτον εστι, και
παντων μαλλον επιμελουμεθα, η ημων αυτων. Ουτω παντων εσμεν ατιμοτεροι. Καν
μεν τις ημας υβριζων ειπηι, κυων, αλγουμεν· ημεις δε ημας αυτους υβριζοντες ου
λογωι, αλλ' εργωι, και μηδε τοσαυτης μεταδιδοντες επιμελειας τηι ψυχηι οσης τοις
κυσιν, ουδεν ηγουμεθα πασχειν δεινον. Ὁρατε οσου σκοτους τα παντα εμπεπλησται;
Ποσοι φροντιζουσι των κυνων, ωστε μη πλεον του δεοντος εμπλησθηναι, ωστε οξεις
ειναι και θηρατικους υπο του λιμου και της πεινης ωθουμενους· εαυτων δε ουκ
επιμελουνται ουδε επιταττουσιν ωστε μη τρυφαιν· και τα μεν αλογα φιλοσοφειν
διδασκουσιν, αυτοι δε εις την των αλογων θηριωδιαν ανεχονται καταγομενοι.
Αινιγμα το πραγμα εστι. Και που τα αλογα φιλοσοφα, φησιν; Ἢ ου δοκει σοι
φιλοσοφιας ειναι μεγαλης, οταν κυων δακνομενος υπο του λιμου, μετα το λαβειν
και θηρευσαι, παρουσης απεχηται της τροφης, και τραπεζαν ορων παρακειμενην, και
του λιμου κατεπειγοντος αναμενοι τον δεσποτην; Αισχυνθητε εαυτους· παιδευσατε
τας υμετερας γαστερας ουτως ειναι φιλοσοφους. 60.251 Ουκ εστιν υμιν απολογια.
Ἀλογωι φυσει δυνηθεις ενθειναι ουτε φθεγγομενηι ουτε λογισμον εχουσηι τοσαυτην
φιλοσοφιαν, πολλωι μαλλον δυνησηι σαυτωι. Ὅτι γαρ επιμελειας ανθρωπινης εστι,
και ου φυσεως, εχρην απαντας τουτο τους κυνας εχειν. Γενεσθε ουν κατα τους
κυνας. Ὑμεις με αναγκαζετε εκειθεν τα παραδειγματα φερειν· εδει μεν γαρ απο των
ουρανιων· επειδη δε, αν ειπω τι τοιουτον, λεγετε οτι εκεινα μεγαλα εισι, δια τουτο
ουδεν λεγω των ουρανιων. Καν ειπω τον Παυλον, λεγετε οτι εκεινος αποστολος ην·
δια τουτο ουδε Παυλον λεγω. Ἂν ειπω ανθρωπον, λεγετε οτι εκεινος ηδυνατο· δια
τουτο ουδε ανθρωπον λεγω, αλλα θηριον, και θηριον ου φυσει τουτο εχον, ινα μη
ειπητε οτι φυσει, και ου προαιρεσει τουτο κατωρθωσε· και το δη θαυμαστον,
προαιρεσει ουκ οικειαι, αλλα τηι σηι επιμελειαι. Ουχ οτι κατεκοπη, ουχ οτι διεσπασθη
τωι δρομωι, ουχ οτι τοις οικειοις αυτου πονοις ελαβεν, εννοει· αλλα παντα ταυτα
ριψας εξω, το του δεσποτου προσταγμα φυλαττει και γαστρος ανωτερον γινεται. Ναι,
φησι· προσδοκαι γαρ επαινεθησεσθαι, προσδοκαι πλειονος απολαυσεσθαι τραπεζης.
Ειπε ουν και σαυτωι, οτι ο κυων ελπιδι μελλουσης ηδονης, της παρουσης
καταφρονει· συ δε ου βουλει ελπιδι των μελλοντων αγαθων των παροντων
καταφρονειν· αλλ' εκεινος μεν οιδεν οτι, αν ακαιρως και παρα το τωι δεσποτηι
δοκουν της τροφης απογευσηται, κακεινης αποστερηθησεται, και ουδε την
ωρισμενην εξει, πληγας λαβων αντι της τροφης· συ δε ουδε τουτο δυνασαι ιδειν, και
οπερ απο της συνηθειας εμαθεν εκεινος, τουτο συ απο λογου ου κατορθοις.
Μιμησωμεθα τους κυνας. Τουτο λεγονται και ιερακες ποιειν και αετοι. Ὅπερ επι των
 
 

189

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αλογων και των δορκαδων εκεινοι, τουτο επι των ορνιθων ουτοι· και ουτοι δε παλιν
απο φιλοσοφιας ανθρωπινης. Ταυτα ημας καταδικασαι εχει, ταυτα ημας ελειν. Ειπω
και ετερον, ιππους αγριους και ανημερους λαβοντες, λακτιζοντας και δακνοντας, εν
βραχει χρονωι ουτω παιδευουσιν οι εμπειροι, ως τον επιβατην τρυφαιν τον
επικαθημενον τωι της βαδισεως ευτακτωι· της δε ψυχης ατακτα βαδιζουσης ουδεις
επιμελειται, αλλα και πηδαι και λακτιζει και συρεται χαμαι καθαπερ παιδιον, και
ασχημονει μυρια, και ουδεις αυτηι ψαλιδας περιτιθησιν ουδε ποδοστροφα ουδε
χαλινους, ουδ' επικαθιζει τον εμπειρον επιβατην, τον Χριστον λεγω. ∆ια τοι τουτο
παντα ανω και κατω γεγονεν. Ὅταν γαρ και γαστρος κρατειν κυνας παιδευηις, και
θυμον εν λεοντι δαμαζηις, και αταξιαν εν ιπποις, και ευγλωττιαν εν ορνισι, πως ουκ
ατοπον εν μεν αλογοις φυσεσι λογικα εντιθεναι κατορθωματα, εν δε λογικαις τα
των αλογων επεισαγειν παθη; Ουκ εστιν ημιν, ουκ εστι συγγνωμη. Παντες ημων
κατηγορησουσιν οι κατωρθωκοτες, και πιστοι και απιστοι· και γαρ και απιστοι
κατωρθωσαν, και θηρια και κυνες, ουκ ανθρωποι μονον· και ημεις ημων αυτων
60.252 κατηγορησομεν, οταν μεν βουλωμεθα, κατορθουντες, οταν δε ραιθυμωμεν,
υποσυρομενοι. Και γαρ των εν σφοδραι κακιαι οντων πολλοι πολλακις θελησαντες
μετεβαλοντο. Το δε αιτιον, οπερ εφην, οτι περιερχομεθα τα ετερων συμφεροντα
ζητουντες, ου τα ημετερα. Ἂν οικιαν οικοδομησηις λαμπραν, το της οικιας συμφερον
ειδες, ου το σον· αν ιματιον λαβηις καλον, το του σωματος, ου το σον· αν ιππον
καλον, ωσαυτως. Ουδεις οπως εσται ψυχη καλη σκοπει· καιτοι ταυτης ουσης καλης,
ουδενος εκεινων δει· ουκ ουσης δε, ουδεν εξ εκεινων οφελος. Καθαπερ γαρ επι
νυμφης, καν πασταδες ωσιν εκ παραπετασματων χρυσων καν χοροι ωσι γυναικων
ευειδεστατων και καλων, καν ροδα καν στεμματα, καν ο νυμφιος καλος ηι, καν αι
θεραπαιναι καν αι φιλαι καν παντες ευπρεπεις ωσιν, εκεινη δε αμορφιας ηι, μεστη,
οφελος ουδεν· ωσπερ ουν ουδε καλης ουσης βλαβος τι γενοιτ' αν απο τουτων, αλλα
και τουναντιον. Ἀπο μεν γαρ εκεινων αμορφου ουσης, αμορφοτερα αν φανειη· απο
δε τουτων ωραιοτερα αν γενοιτο. Ουτω δη και ψυχη, οταν ηι καλη, ου μονον ουδενος
δειται τουτων, αλλα και συσκιαζει το καλλος αυτης. Τον γαρ φιλοσοφον ουχ ουτως
εν πλουτωι, ως εν πενιαι οψομεθα λαμποντα. Ἐκει μεν γαρ τοις χρημασι τουτο πολλοι
λογιουνται, και τωι μη ενδεα χρηματων ειναι· οταν δε πενιαι συζηι, και δια παντων
λαμπηι, και μηδεν αισχρον αναγκαζηται ποιειν, ουκ ετι αλλος τις διανεμεται προς
αυτον τον επι τηι φιλοσοφιαι στεφανον. Ταυτην ουν καλλωπιζωμεν, ει γε βουλοιμεθα
πλουτειν. Τι το οφελος, οταν αι μεν ημιονοι λευκαι ωσι και σφριγωσαι και
ευσωματουσαι, συ δε ο καθημενος λεπτος και ψωραλεος και δυσειδης; τι δαι το
κερδος, οταν τα μεν στρωματα απαλα και καλα ηι, και πολλης ποικιλιας γεμοντα και
τεχνης, η δε ψυχη ρακια περιβεβλημενη ηι και γυμνη και αισχρα; τι το κερδος, οταν ο
μεν ιππος ευτακτα βαδιζηι, και χορευοντι μαλλον εοικως η βαδιζοντι, και μετα της
χορειας κοσμωι κεκοσμημενος ηι νυμφικωι· ο δε επικαθημενος των χωλων μαλλον
ασκωλιαζηι, και των μεθυοντων και των μαινομενων μαλλον διεστραμμενος ηι και
χειρας και ποδας; Ειπε δη μοι, ει τις σοι ιππον εδιδου καλον, και το σωμα διεστρεφε,
τι το οφελος; Νυν ψυχην διεστραμμενην εχεις, και ουδεν σοι μελει; Φροντισωμεν
ημων αυτων ποτε, παρακαλω. Μη δη παντων ατιμοτερους ημας αυτους
καταστησομεν. Καν μεν ρημασι τις υβριζηι, δακνομεθα και αλγουμεν· πραγμασι δε
εαυτους υβριζοντες, ουκ επιστρεφομεθα. Ἀνανηψωμεν οψε γουν ποτε, ινα
δυνηθωμεν, και της ψυχης πολλην την επιμελειαν ποιουμενοι, και της αρετης
επιλαβομενοι, των αιωνιων τυχειν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου
ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
 
 

190

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

60.251 ΟΜΙΛΙΑ ΛΕʹ. Τηι δε ημεραι των σαββατων εξηλθομεν εξω της πο
λεως παρα ποταμον, ου ενομιζετο προσευχη ειναι, και καθισαντες
ελαλουμεν ταις συνελ θουσαις γυναιξι. Και τις γυνη, ονοματι Λυδια,
πορφυροπωλις, πολεως Θυατειρων, σεβομενη τον Θεον, ηκουσεν· ης ο
Κυριος ηνοιξε την καρδιαν προσεχειν τοις λαλουμενας υπο του Παυλου.
60.252
αʹ. Ὅρα παλιν ιουδαΐζοντα τον Παυλον, και απο του καιρου και απο του
τροπου. Ου ενομιζετο, φησι, προσευχη ειναι. Ου γαρ δη ενθα συναγωγη ην μονον,
αλλα και εξω ηυχοντο, ωσπερ τοπον τινα αφοριζοντες, ατε σωματικωτεροι οντες
Ἰουδαιοι. Τηι ημεραι δε των σαββατων, οτε και οχλον εικος ην συνελθειν. Και
καθισαντες ελαλουμεν ταις συνελθουσαις γυναιξι. 60.253 Και τις γυνη ονοματι
Λυδια, πορφυροπωλις, πολεως Θυατειρων, σεβομενη τον Θεον, ηκουσεν· ης ο Κυριος
διηνοιξε την καρδιαν προσεχειν τοις λαλουμενοις υπο του Παυλου. Ὅρα το ατυφον
παλιν. Γυνη και ταπεινη αυτη, και δηλον απο της τεχνης· αλλ' ορα το φιλοσοφον
αυτης. Πρωτον μεν γαρ αυτηι εμαρτυρησε τουτο, το σεβεσθαι τον Θεον, επειτα το
καλεσαι τους αποστολους αυτην. Ὡς δε εβαπτισθη αυτη και ο οικος αυτης,
παρεκαλεσε λεγουσα· Κυριοι μου, ει κεκρικατε με πιστην τωι Κυριωι ειναι,
εισελθοντες εις τον οικον μου μεινατε. Και παρεβιασατο ημας. Ὡς δε εβαπτισθη,
φησιν, αυτη και η οικια αυτης. Σκοπει πως απαντας επεισε· ειτα βλεπε συνεσιν, πως
δυσωπει τους αποστολους, ποσης ταπεινοτητος γεμει τα ρηματα, ποσης σοφιας. Ει
κεκρικατε με, φησι, πιστην τωι Κυριωι. Ουδεν εντρεπτικωτερον. Τινα ουκ αν εμαλαξε
ταυτα τα ρηματα; Ουκ ηξιωσεν, ου παρεκαλεσεν απλως, ουκ αφηκε κυριους ειναι,
αλλα και ηναγκασε σφοδρως· τουτο γαρ εστι το, Παρεβιασατο ημας· τουτεστι,
τουτοις τοις ρημασιν. Ὅρα πως ευθεως καρποφορει, και κερδος ηγειται μεγα την
κλησιν. Ὅτι δε πιστην εκρινατε, δηλον εκ του εγχειρισαι μοι τοιαυτα μυστηρια, ουκ
αν εγχειρισαντες, ει μη τοιαυτην εκρινατε. Και ουκ ετολμησε προ τουτου καλεσαι,
αλλ' οτε εβαπτισθη· δηλον εντευθεν ποιουσα, οτι ουκ αν αλλως επεισε. ∆ια τι δε ουκ
εβουλοντο οι περι Παυλον, αλλ' ανενευον ωστε και βιασθηναι αυτους; Ἤτοι εκεινην
εκκαλουμενοι εις μειζονα προθυμιαν· η επειδη ειπεν ο Χριστος, Εις ην αν πολιν
εισελθητε, τις εστιν αξιος ερωτησατε, και εκει μεινατε. Ὥστε παντα δι' οικονομιαν
εποιουν. Ἐγενετο δε πορευομενων ημων εις προσευχην, παιδισκην τινα εχουσαν
πνευμα πυθωνος απαντησαι ημιν, ητις εργασιαν πολλην παρειχε τοις κυριοις αυτης
μαντευομενη. Αυτη κατακολουθησασα τωι Παυλωι και ημιν, εκραζε λεγουσα· Ουτοι οι
ανθρωποι δουλοι του Θεου του Ὑψιστου εισιν, οιτινες καταγγελλουσιν ημιν οδον
σωτηριας. Τι δηποτε και ο δαιμων ταυτα εφθεγγετο, και ο Παυλος εκωλυσε;
Κακεινος κακουργως εποιει, και ουτος συνετως· εβουλετο γαρ μη αξιοπιστον αυτον
ποιειν. Ει γαρ προσηκατο αυτου την μαρτυριαν ο Παυλος, πολλους αν και των
πιστων ηπατησεν, ατε υπ' εκεινου δεχθεις· δια τουτο ανεχεται τα καθ' εαυτους
ειπειν, ινα στησηι τα υπερ αυτου, και αυτος συγκαταβασει κεχρηται προς την
απωλειαν. Το μεν ουν πρωτον ου προσηκατο Παυλος, αλλα διεπτυσεν, ου
βουλομενος εαυτον επιῤριπτειν απλως τοις σημειοις· ως δε επεμενε τουτο ποιων επι
πολλας ημερας, και το εργον εδεικνυ, Ουτοι οι ανθρωποι, λεγων, δουλοι του Θεου
του Ὑψιστου εισιν, οιτινες καταγγελλουσιν ημιν οδον σωτηριας· τοτε εκελευσεν
αυτωι εξελθειν. ∆ιαπονηθεις δε ο Παυλος, και επιστρεψας, τωι πνευματι ειπε·
Παραγγελλω σοι εν ονοματι Ἰησου Χριστου, εξελθειν απ' αυτης. Και εξηλθεν αυτηι
τηι ωραι. Ἰδοντες δε οι κυριοι αυτης, οτι εξηλθεν η ελπις εργασιας αυτων,
επιλαβομενοι τον Παυλον και τον Σιλαν, ειλκυσαν εις την αγοραν επι τους
 
 

191

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αρχοντας, και προσαγαγοντες αυτους τοις στρατηγοις, ειπον· Ουτοι οι ανθρωποι
εκταρασσουσιν ημων την πολιν, Ἰουδαιοι υπαρχοντες, και καταγγελλουσιν εθη, α
ουκ εξεστιν ημιν παραδεχεσθαι ουδε ποιειν Ῥωμαιοις ουσι. Πανταχου τα χρηματα
αιτια των κακων. Ὢ της 60.254 ωμοτητος της Ἑλληνικης! εβουλοντο δαιμοναιν το
κορασιον, ωστε χρηματιζεσθαι. Ἐπιλαβομενοι, φησι, τον Παυλον και τον Σιλαν,
ελεγον· Ουτοι οι ανθρωποι εκταρασσουσιν ημων την πολιν. Τι ποιησαντες; δια τι ουν
μη προ τουτου ειλκυσατε; Ἰουδαιοι, φησιν, υπαρχοντες· ουτω το ονομα διεβεβλητο.
Και καταγγελλουσιν εθη, α ουκ εξεστιν ημιν παραδεχεσθαι ουδε ποιειν Ῥωμαιοις
ουσιν. Εις καθοσιωσιν το πραγμα ηγαγον. Και συνεπεστη ο οχλος κατ' αυτων. Ὢ της
αλογιας! ουκ εξητασαν, ου μετεδωκαν λογου· καιτοι τοιουτου θαυματος γενομενου
δεον προσκυνησαι, δεον ως σωτηρας και ευεργετας εχειν. Ει γαρ χρηματα εβουλεσθε,
δια τι τοιουτον πλουτον ευροντες, μη επεδραμετε; Τουτο λαμπροτερους ποιει, το
δυνασθαι δαιμονας απελαυνειν, η το αυτοις πειθεσθαι. Ἰδου και σημεια, και η
φιλοχρηματια πλεον ισχυσε. Και οι στρατηγοι, περιῤρηξαντες τα ιματια αυτων,
εκελευον ραβδιζειν· πολλας τε επιθεντες αυτοις πληγας, εβαλον εις φυλακην,
παραγγειλαντες τωι δεσμοφυλακι ασφαλως τηρειν αυτους. Ὁ μεν ουν Παυλος το παν
ειργασατο, και τα θαυματα και την διδασκαλιαν· των δε κινδυνων και ο Σιλας
κοινωνει. Τι εστι, ∆ιαπονηθεις δε ο Παυλος; Την κακουργιαν, φησιν, ιδων του
δαιμονος, καθως αυτος αλλαχου λεγει· Ου γαρ αυτου τα νοηματα αγνοουμεν. ∆ια τι
μη ειπον, οτι Τον δαιμονα εξεβαλον, οτι εις Θεον ησεβησαν, αλλ' επι καθοσιωσιν
τρεπονται; Ἧττα αυτοις τουτο ην. Ουτω και επι του Χριστου ελεγον· Ουκ εχομεν
βασιλεα, ει μη Καισαρα. Πας ο εαυτον ποιων βασιλεα, αντιλεγει τωι Καισαρι. Και
εβαλον αυτους, φησιν, εις φυλακην. Πολυς ο θυμος. Ὃς παραγγελιαν τοιαυτην
ειληφως, εβαλεν αυτους εις την εσωτεραν φυλακην, και τους ποδας αυτων
ησφαλισατο εις το ξυλον. Ὅρα, κακεινος παλιν εις την εσωτεραν φυλακην αυτους
ενεβαλε, και τουτο οικονομικως. Ἐπειδη γαρ θαυμα εμελλε γινεσθαι μεγα,
επιτηδειος ο τοπος προς την ακροασιν ο εξω της πολεως κρινεται, πειρασμων
απηλλαγμενος και κινδυνων. Ὅρα πως ουκ αισχυνεται τα επιτηδευματα καταλεγειν
ο την ιστοριαν γραφων. Ἅτε δη και αργιας ουσης, μαλλον προσειχον τοις
λεγομενοις· και ουδε η πολις αυτη μεγαλη η των Φιλιππησιων. Ταυτα δη μαθοντες
και ημεις, μηδενα επαισχυνωμεθα. Παρα βυρσει μενει Πετρος, παρα πορφυροπωλιδι
Παυλος. Που ο τυφος; Ἄρα του Θεου δεομεθα, ωστε ανοιξαι καρδιαν· ο Θεος δε
ανοιγει καρδιας τας βουλομενας· εστι γαρ και πεπηρωμενας ιδειν. Ἀλλ' ιδωμεν
ανωθεν τα ειρημενα. Γυνη, φησι, πορφυροπωλις, ης ο Κυριος ηνοιξε την καρδιαν,
προσεχειν τοις λαλουμενοις υπο του Παυλου. Το μεν ουν ανοιξαι, του Θεου· το δε
προσεχειν, αυτης· ωστε και θειον και ανθρωπινον ην. Ὡς δε εβαπτισθη, φησι,
παρεκαλεσε λεγουσα· Ει κεκρικατε με. Ὅρα, και βαπτιζεται, και δεχεται τους
αποστολους μετα τοσαυτης ικετηριας, μετα πλειονος η ο Ἀβρααμ. Και ουκ ειπεν
ουδεν αλλο τεκμηριον, αλλ' εκεινο, αφ' ου εσωθη· ουκ ειπεν, ει μεγαλην γυναικα, ει
ευλαβη κεκρικατε με· αλλα τι; Πιστην τωι Κυριωι· ει τωι Κυριωι, πολλωι μαλλον υμιν, ει
μη αμφισβητειτε. Και ουκ ειπε, Παρ' εμοι, αλλ' Εις τον οικον μου μεινατε, ωστε
δειξαι, οτι μετα πολλης τουτο εποιει προθυμιας. Ὄντως πιστη η γυνη. Ειπε δη μοι,
τις ουτος εστιν ο δαιμων; Θεος, φησι, πυθων· απο του τοπου ουτω λεγεται. Ὁραις, οτι
60.255 και ο Ἀπολλων δαιμων εστι; Και επει εβουλετο εις πειρασμους αυτους
εμβαλειν, ωστε μαλλον παροξυναι, παρωρμησε λεγειν. βʹ. Ὦ μιαρε και παμμιαρε· ει
τοινυν οιδας, οτι οδον σωτηριας καταγγελλουσι, τι μη εξιστασαι εκων; Ἀλλ' οπερ
Σιμων εβουλετο λεγων· ∆οτε μοι, ινα ωι εαν επιθω τας χειρας, λαμβανηι Πνευμα
αγιον· τουτο και ουτος εποιει· επειδη ειδεν ευδοκιμουντας, και ωδε υποκρινεται,
ταυτηι προσεδοκησεν εαυτον αφιεσθαι εν τωι σωματι, ει τα αυτα κηρυξειεν. Ει δε
 
 

192

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παρα ανθρωπου Ουχ ωραιος ο αινος εν τωι στοματι αμαρτωλου, πολλωι μαλλον παρα
δαιμονος· ει παρα ανθρωπων την μαρτυριαν ου λαμβανει ο Χριστος, ουδε παρα
Ἰωαννου, πολλωι μαλλον παρα δαιμονος. Το γαρ κηρυττειν ουκ ανθρωπων, αλλα
Πνευματος αγιου. Ἐπει ουν αλαζονικως εποιουν βοωντες, τηι κραυγηι καταπληξειν
ενομισαν, λεγοντες· Ουτοι οι ανθρωποι εκταρασσουσιν ημων την πολιν. Τι λεγεις;
πειθηι τωι δαιμονι; δια τι ουχι και ενταυθα; Ἐκεινος λεγει, οτι ∆ουλοι του Θεου του
υψιστου· συ λεγεις, οτι Ἐκταρασσουσιν ημων την πολιν· εκεινος λεγει, οτι
Καταγγελλουσιν ημιν οδον σωτηριας· συ λεγεις, Παραδιδοασιν ημιν εθη, α ουκ
εξεστι παραδεχεσθαι. Ὅρα ουδε τωι δαιμονι αυτους προσεχοντας, αλλα προς εν
ορωντας, την φιλαργυριαν. Ειλκυσαν τε αυτους, φησιν, εις την αγοραν επι τους
αρχοντας· και συνεπεστη ο οχλος κατ' αυτων. Ὅρα αυτους ουκ αποκρινομενους ουδε
απολογουμενους, ινα μειζονος αξιοι θαυματος γενωνται. Ὅταν γαρ, φησιν, ασθενω,
τοτε δυνατος ειμι. Ἀρκει σοι η χαρις μου· η γαρ δυναμις μου εν ασθενειαι τελειουται.
Ὥστε και απο της επιεικειας θαυμασθηναι αυτους εχρην. Ὅσωι ακριβεστερα η
φυλακη γινεται, τοσουτωι το θαυμα λαμπροτερον. Ἴσως την συστασιν εκκοψαι
βουλομενοι τουτο εποιουν εκεινοι. Ἐπειδη ειδον τον οχλον εφεστωτα, ταις μεν
πληγαις τον θυμον τεως στησαι εβουλοντο, τωι δε εις δεσμωτηριον εμβαλειν και
παραγγειλαι ασφαλως τηρειν, ακουσαι ηθελον του πραγματος. Και ησφαλισατο,
φησιν, εις το ξυλον, ως αν ειποι τις, Εις τον νερβον. Ποσων δακρυων τα νυν αξια;
Ἐκεινοι μεν επαθον οσα και επαθον, ημεις δε εν τρυφηι, ημεις δε εν θεατροις. Ὅθεν
και απολλυμεθα, και καταποντιζομεθα, ανεσιν ζητουντες πανταχου, και ουδε μεχρις
ονειδισμου δια τον Χριστον ανεχομενοι λυπηθηναι, ουδε μεχρι λογου. Τουτοις
συνεχως αναμιμνησκωμεν εαυτους, παρακαλω, οσα επαθον, οσα υπεμειναν, πως ουκ
εθορυβουντο, πως ουκ εσκανδαλιζοντο. Το του Θεου εργον εποιουν, και ταυτα
επασχον. Ουκ ελεγον, Τι τουτο κηρυττομεν, και ου προΐσταται ημων ο Θεος; Ἀλλα
και τουτο αυτους ωφελει, και χωρις της βοηθειας αυτωι τωι πραγματι ευτονωτερους
εποιει, ισχυροτερους, ακαταπληκτους. Ἡ θλιψις, φησιν, υπομονην κατεργαζεται. Μη
δη τον υγρον και διακεχυμενον ζητωμεν βιον. Ὥσπερ γαρ ενταυθα διπλουν το
καλον, οτι τε ισχυροι γινονται και οτι μεγαλοι οι μισθοι, ουτως εκει διπλουν το
κακον, οτι τε μαλακωτεροι καθιστανται και οτι επ' ουδενι χρηστωι, αλλα και επι
κακωι. Ουδεν γαρ αχρηστοτερον ανθρωπου γενοιτ' αν εν ανεσει και τρυφηι τον
απαντα διατελουντος χρονον. Ἀνηρ γαρ, φησιν, απειραστος, και αδοκιμος· αδοκιμος,
ουκ εν τοις αγωσι του 60.256 τοις, αλλα και εν τοις αλλοις απασιν. Ἄχρηστον
πραγμα η ανεσις, και εν αυτηι δε τηι τρυφηι ουδεν ουτως ανεπιτηδειον, ως το τρυφαιν
προσκορες γαρ εστιν. Ουτε σιτιων ηδονη τοσαυτη, ουτε ανεσεως, αλλα παντα
εξιτηλα γινεται και διαῤρει. Μη δη ταυτην επιζητωμεν. Ει γαρ σκοπειν θελησομεν
τις ηδιον διαγει, ο πονουμενος και ταλαιπωρουμενος η ο τρυφων· τουτον μαλλον
ευρησομεν. Πρωτον μεν γαρ του τοιουτου το σωμα αυτο εκλυτον και πεπλαδηκος·
επειτα και αι του σωματος αισθησεις ουκ εισιν ειλικρινεις ουδε υγιεις, αλλα χαυναι
και μαλακαι· τουτων δε ουκ ουσων, ουδε της υγιειας ηδονη φαινεται. Ποιος ιππος
χρησιμος, ο τρυφων η ο γυμναζομενος; ποια ναυς, η πλεουσα η η αργουσα· ποιον
υδωρ, το τρεχον η το εστως; ποιος σιδηρος, ο κινουμενος η ο μη εργαζομενος; ουχ ο
μεν απολαμπει, και αργυρωι προσεοικεν, ο δε κατιωται πανταχου αχρηστος ων, και
της υλης απολλυς τι της οικειας; Τοιουτον τι γινεται και επι της αργουσης ψυχης· ιος
τις αυτης καταχειται, και τρωγει την τε λαμπροτητα και τα αλλα παντα. Τινι ουν αν
τις τουτον αποσμηξειε τον ιον; Τηι των θλιψεων ακονηι· αυται χρησιμον εργαζονται
την ψυχην και εν πασιν επιτηδειαν. Πως γαρ, ειπε μοι, δυνησεται τα παθη τεμνειν,
της ακμης αμβλυνθεισης, και μολυβδου δικην επανακαμπτομενης; πως τον
διαβολον τρωσει; Τινι δε ουκ εστιν αηδης ανθρωπος πολυσαρκιαν ασκων, φωκης
 
 

193

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δικην συρομενος; γʹ. Ου περι των φυσει οντων τουτο λεγω, αλλα περι των εκ της
τρυφης τοιαυτα κατασκευασαντων τα σωματα, περι των λεπτων κατα φυσιν.
Ἀνετειλεν ο ηλιος, λαμπρας αφηκε πανταχου τας ακτινας, ηγειρεν εκαστον επι τα
εργα· ο γεωργος την δικελλαν λαβων εξεισιν, ο χαλκοτυπος την σφυραν, και το
καταλληλον εκαστος των δημιουργων, και ευρησεις εκαστον τα οικεια οργανα
μεταχειριζομενον· η γυνη ηλακατην η τα υφασματα· αυτος δε καθαπερ ο χοιρος
ευθεως απο πρωι επι βοσκην εξεισι της γαστρος, ζητων πως τραπεζαν πολυτελη
κατασκευασει. Καιτοι των αλογων εστι μονον απο πρωι τρεφεσθαι, επειδη προς
ουδεν εστι χρησιμα, αλλα προς το σφαζεσθαι. Τα δε νωτοφορα αυτων και εργασιαν
αναδεχομενα και αυτα απο νυκτων επι το εργον εξεισιν. Ουτος δε απο της ευνης
αναστας, του ηλιου την αγοραν εμπλησαντος, και παντων κορεσθεντων της οικειας
εργασιας, ανισταται διατεινομενος, καθαπερ οντως υς πιαινομενος, το καλλιστον
της ημερας εν σκοτει καταναλωσας. Ειτα καθηται πολυν επι της ευνης καιρον,
πολλακις ουδε ανενεγκειν δυναμενος απο της εσπερινης μεθης, καταναλωσας τον
πλειονα καιρον εν τουτοις. Ειτα καλλωπιζει εαυτον, και προεισιν ασχημοσυνης
θεατρον, ουδεν εχων ανθρωπου, αλλα παντα θηριου ανθρωπομορφου· οι οφθαλμοι
διυγροι, οινου το στομα αποζον, η ταλαιπωρος ψυχη καθαπερ επι κλινης βεβλημενη
υπο της αμετρως εγχεομενης εωλοκρασιας, το μεγεθος των σαρκων περιφερουσα
καθαπερ ελεφας. Ειτα ελθων καθηται εν τοποις, και λεγει τοιαυτα και ποιει, ως
βελτιον ειναι ετι καθευδειν αυτον η εγρηγορεναι. Ἂν δεινα επαγγελθηι, παντος
κορασιου μαλακωτερος γινεται· αν χρηστα, παντος παιδιου χαυνοτερος· χασμης
αυτωι η οψις γεμει. Πασι προκειται τοις βουλομενοις κακως ποιειν, ει και μη τοις
ανθρωποις, αλλα τοις παθεσι· και θυμος τον τοιουτον εγειρει ραιδιως, και επιθυμια,
και βασκανια, και παντα. Παντες κολακευουσι, παντες θεραπευουσι, μαλακωτεραν η
εστιν εργαζομενοι την 60.257 ψυχην· και καθ' εκαστην ημεραν προεισι, πολυ τι της
νοσου προσλαμβανων. Ἂν εις πραγματων εμπεσηι περιστασιν, τεφρα και κονις
γινεται, και ουδεν αυτωι τα σηρικα ιματια συμβαλλεται. Ταυτα ημιν ουχ απλως
ειρηται, αλλ' ινα παιδευσωμεν μηδενα αργως ζηιν μηδε εικηι. Ἡ γαρ αργια και η
τρυφη προς εργασιαν ανεπιτηδειον, προς δοξαν μονον, προς ηδονην. Πως παντες
τον τοιουτον ου καταγνωσονται, και οικειοι και φιλοι και συγγενεις; τις δε ου
δικαιως ερει, αχθος ουτος αρουρας, εικηι παρηλθεν εις τον κοσμον ο τοιουτος·
μαλλον δε ουκ εικηι, αλλα και επι κακωι της εαυτου κεφαλης, επι λυμηι ιδιαι, επι
βλαβηι ετερων; Τι ουν ηδιον αυτηι, ιδωμεν· τουτο γαρ εστι το ζητουμενον, σχολη και
απραξια. Και τι αηδεστερον γενοιτ' αν ανθρωπου ουδεν εχοντος ποιειν; τι
μοχθηροτερον, τι ταλαιπωροτερον; μυριων ου χειρον τουτο δεσμων, χασμασθαι και
κεχηνεναι διαπαντος επι της αγορας καθημενον ορωντα τους παριοντας; Ἡ γαρ
ψυχη φυσιν εχουσα του κινεισθαι διαπαντος, ουκ ανεχεται ηρεμειν. Ἔμπρακτον το
ζωον τουτο εποιησεν ο Θεος, και κατα φυσιν αυτωι εστι το εργαζεσθαι, παρα φυσιν δε
το αργειν. Μη απο των νοσουντων τα πραγματα δοκιμαζωμεν, αλλα του πραγματος
πειραν λαβωμεν. Ουδεν σχολης μοχθηροτερον, ουδεν αργιας· ∆ια τουτο εις αναγκην
ημας κατεστησεν εργασιας ο 60.258 Θεος. Παντα γαρ η αργια βλαπτει, και τα μελη
του σωματος αυτα βλαπτει πως η αργια. Και γαρ και οφθαλμος ει μη εργαζοιτο το
αυτου, και στομα, και γαστηρ και παν, ο τι αν ειποι τις των μελων, εις νοσον
εμπιπτει την εσχατην· ουδεν δε ουτως, ως η ψυχη. Ὥσπερ δε αργια κακον, ουτω και
εργασια η μη προσηκουσα. Καθαπερ γαρ ει τις μη εσθιει, εις τους οδοντας βλαπτεται,
καν εσθιηι τα μη προσηκοντα, ποιει αυτους αιμωδιαιν· ουτω δη και ενταυθα, αν τε μη
εργαζηται, αν τε εργαζηται τα μη προσηκοντα, την οικειαν απολλυσιν ισχυν. Ουκουν
αμφοτερα φευγειν σπουδαζωμεν, και αργιαν και εργασιαν αργιας χαλεπωτεραν.
Ποια δε αυτη εστι; Πλεονεξιαι, θυμος, βασκανιαι, τα λοιπα των παθων. Ἐν τουτοις
 
 

194

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την αργιαν μεταδιωκωμεν, ινα των επηγγελμενων ημιν αγαθων τυχωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.257 ΟΜΙΛΙΑ Λς ʹ. Κατα δε το μεσονυκτιον Παυλος και Σιλας προσευ
χομενοι υμνουν τον Θεον· και επηκροωντο αυτων οι δεσμιοι. Ἄφνω δε
σεισμος εγενετο μεγας, ωστε σαλευθηναι τα θεμελια του δεσμωτηριου·
ανευχθησαν τε παραχρημα αι θυραι πασαι, και παντων τα δεσμα ανεθη.
αʹ. Τι τουτων ισον γενοιτ' αν των ψυχων; Ἐμαστιχθησαν πολλας πληγας
λαβοντες, υβρισθησαν, περι των εσχατων εκινδυνευσαν, εις το ξυλον ησαν
εμβεβλημενοι, εις την εσωτεραν φυλακην· και ουδε ουτω καθευδειν ηνειχοντο, αλλ'
επαννυχιζον. Ὁρατε οσον η θλιψις αγαθον; Ἡμεις δε ουδε εν απαλοις οντες
στρωμασιν, ουδενα δεδοικοτες, ολην την νυκτα καθευδομεν. Ταχα δια τουτο
επαννυχιζον, επειδη εν τουτοις ησαν. Ουχ η του υπνου τυραννις αυτους ειλεν, ουχ η
αλγηδων εκαμψεν, ουχ ο φοβος εις αποριαν ενεβαλεν, αλλ' αυτα δη ταυτα πολλωι
μαλλον ην τα διεγειροντα αυτους, και ηδονης πληρουντα πολλης. Κατα δε το
μεσονυκτιον υμνουν τον Θεον, φησιν, επηκροωντο δε αυτων οι δεσμιοι. Ξενον γαρ
εδοκει ειναι και παραδοξον. Ἄφνω δε σεισμος εγενετο μεγας, ωστε σαλευθηναι τα
θεμελια του δεσμωτηριου· ανευχθησαν τε παραχρημα πασαι αι θυραι, και παντων τα
δεσμα ανεθη. Σεισμος εγενετο, ωστε αφυπνισθηναι εκεινον, και αι θυραι
ανευχθησαν, ωστε θαυμασαι το γεγονος. Ταυτα οι δεσμωται ουχ εωρων· η γαρ αν
εφυγον απαντες. Ἔξυπνος δε γενομενος ο δεσμοφυλαξ, και ιδων ανεωιγμενας τας
θυρας της φυλακης, σπασαμενος μαχαιραν εμελλεν εαυτον αναιρειν, νομιζων
εκπεφευγεναι τους δεσμιους. Ἐφωνησε δε φωνηι μεγαληι ο Παυλος, λεγων· Μηδεν
πραξηις σεαυτωι κακον· απαντες γαρ εσμεν ενθαδε. Ἐθαυμασε μαλλον την
φιλανθρωπιαν Παυλου· εξεπλαγη την ανδρειαν, οτι και φυγειν δυναμενος ουκ
εφυγε, και οτι αυτον εκωλυσε της σφαγης. Αιτησας δε φωτα εισεπηδησε, και
εντρομος υπαρχων, προσεπεσε τωι Παυλωι και τωι Σιλαι, και προαγαγων αυτους εξω,
εφη· Κυριοι, τι με δει ποιειν, ινα σωθω; Ειδες πως αυτον ειλε το θαυμα; Οι δε ειπον,
Πιστευσον επι τον 60.258 Κυριον Ἰησουν Χριστον, και σωθησηι συ και ο οικος σου.
Και ελαλησαν αυτωι τον λογον του Κυριου, και πασι τοις εν τηι οικιαι αυτου. Ἐκ του
ευθεως λαλησαι αυτωι επεδειξαντο την περι αυτον φιλανθρωπιαν. Και παραλαβων
αυτους εν εκεινηι τηι ωραι της νυκτος, ελουσεν απο των πληγων. Και εβαπτισθη
αυτος, και οι αυτου παντες παραχρημα. Ἀναγαγων τε αυτους εις τον οικον,
παρεθηκε τραπεζαν, και ηγαλλιατο πανοικι πεπιστευκως τωι Θεωι. Ἔλουσεν αυτους,
ωσπερ αμειβομενος την χαριν, και τιμων αυτους δι' ων εποιει. Ἡμερας δε
γενομενης, απεστειλαν οι στρατηγοι τους ραβδουχους, λεγοντες· Ἀπολυσον τους
ανθρωπους εκεινους. Ἔγνωσαν ισως το γεγονος οι στρατηγοι, και ουκ ετολμων αφ'
εαυτων αφειναι. Ἀπηγγειλε δε ο δεσμοφυλαξ τους λογους τουτους προς τον Παυλον
φησας, οτι Ἀπεσταλκασιν οι στρατηγοι, ινα απολυθητε. Νυν ουν εξελθοντες
πορευεσθε εν ειρηνηι. Ὁ δε Παυλος εφη προς αυτους· ∆ειραντες ημας δημοσιαι,
ακατακριτους, ανθρωπους Ῥωμαιους υπαρχοντας, εβαλον εις φυλακην. Και νυν
λαθρα ημας εκβαλλουσι; Ου γαρ· αλλα ελθοντες αυτοι ημας εξαγαγετωσαν.
Ἀνηγγειλαν δε τοις στρατηγοις οι ραβδουχοι τα ρηματα ταυτα· και εφοβηθησαν
ακουσαντες, οτι Ῥωμαιοι εισι. Και εξελθοντες παρεκαλεσαν αυτους, και εξαγαγοντες
ηρωτων εξελθειν της πολεως. Ἐξελθοντες δε εκ της φυλακης, εισηλθον προς την
Λυδιαν, και ιδοντες τους αδελφους παρεκαλεσαν αυτους, και εξηλθον. Και των
 
 

195

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

στρατηγων δηλωσαντων ο Παυλος ουκ εξερχεται· ταχα δια την Λυδιαν, και τους
αλλους αδελφους· η και φοβων αυτους, ινα μη νομισθωσιν ηξιωκοτες απολελυσθαι,
και ινα και τους αλλους εν παῤρησιαι καταστησωσι. Τριπλουν, αγαπητοι, το εγκλημα
ην, οτι και Ῥωμαιους, και ακατακριτους, και δημοσιαι εβαλον εις φυλακην. Ὁραις, οτι
και ανθρωπινα κατεσκευαζον πολλα. Ἐξετασωμεν προς εκεινην την νυκτα ταυτας
60.259 τας νυκτας, ενθα κωμοι και μεθαι και ασελγειαι, ενθα υπνος θανατου ουδεν
διεστηκως, ενθα αγρυπνιαι υπνου χαλεπωτεραι. Οι μεν γαρ καθευδουσιν
ανεπαισθητως, οι δε εγρηγορασιν ελεεινως και αθλιως, δολους ραπτοντες, υπερ
χρηματων φροντιζοντες, οπως αμυνωνται τους αδικουντας σπουδαζοντες, εχθραν
μελετωντες, ρηματα υβριστικα μεθ' ημεραν αναλεγομενοι· ουτω το πυρ σκαλευουσι
της οργης, τα αφορητα εργαζομενοι. Σκοπει πως Πετρος εκαθευδεν. Οικονομικως
εκεινο γεγονεν· ο αγγελος γαρ παρεγενετο, και ουδενα εχρην ιδειν το γενομενον·
και τουτο παλιν καλως, ινα κωλυθηι ο δεσμοφυλαξ ανελειν εαυτον. Και δια τι μη
αλλο σημειον γεγονεν; Ὅτι τουτο μαλιστα αυτον εφελκυσαι και πεισαι ικανον ην,
οπου γε και αυτος εκινδυνευσεν αν, ει μη γεγονεν· ου γαρ ουτω τα θαυματα ημας
αιρει, ως τα εις σωτηριαν ημετεραν ηκοντα. Ἵνα μη δοξηι απο ταυτοματου
γεγενησθαι ο σεισμος, επηκολουθησε και τουτο εκεινωι μαρτυρουν. Και εν νυκτι
φαινεται· ουδεν γαρ προς επιδειξιν, αλλα προς σωτηριαν εποιουν. Ουκ ην πονηρος ο
δεσμοφυλαξ· εβαλεν αυτους εις την εσωτεραν φυλακην, παραγγελιαν τοιαυτην
λαβων, ουκ αφ' εαυτου. Και δια τι μη προ τουτου εβοησεν ο Παυλος; Θορυβου μεστος
ο ανθρωπος ην και ταραχης, και ουκ αν παρεδεξατο. ∆ια τουτο, οτε ειδεν εαυτον
μελλοντα αναιρειν, προκαταλαμβανει και βοαι, λεγων· Παντες εσμεν ενθαδε. ∆ια
τουτο και Αιτησας φωτα εισεπηδησε, και προσεπεσε τωι Παυλωι, φησι, και τωι Σιλαι.
Εις τους ποδας προσπιπτει του δεσμωτου ο φυλαξ. Και προαγει αυτους εξω και λεγει·
Κυριοι, τι με δει ποιειν, ινα σωθω, Τι γαρ ειπον; Ὅρα αυτον ουκ επειδη διεσωθη επι
τουτωι στεργοντα, αλλα την δυναμιν εκπλαγεντα. βʹ. Ειδες τι εκει γεγονε, και τι
ενταυθα; Ἐκει παιδισκη απηλλαγη πνευματος, και εις δεσμωτηριον ενεβαλον
αυτους, οτι ηλευθερωσαν αυτην του δαιμονος· ενταυθα μονον εδειξαν θυρας
ανεωιγυιας, και ηνοιξεν αυτου της καρδιας τας θυρας, ελυσε δεσμα διπλα, ηψεν
εκεινο το φως· το γαρ εν τηι καρδιαι αυτου φως ελαμπε. Και εισεπηδησε και
προσεπεσε, και ουκ ερωται, Πως τουτο γεγονε; Τι γεγονεν; αλλ' ευθεως φησι· Τι με
δει ποιειν, ινα σωθω; Τι ουν ο Παυλος· Πιστευσον επι τον Κυριον Ἰησουν Χριστον,
και σωθησηι, φησι, συ και ο οικος σου. Μαλιστα τουτο τους ανθρωπους εφελκεται το
και τον οικον αυτου σωθηναι. Και ελαλησαν αυτωι τον λογον, και πασι τοις εν τηι
οικιαι αυτου. Ἔλουσεν αυτους, και ελουθη· εκεινους μεν απο των πληγων ελουσεν,
αυτος δε απο των αμαρτιων ελουθη· εθρεψε και ετραφη. Και ηγαλλιατο, φησι· καιτοι
ουδεν ην, αλλα ρηματα μονον και ελπιδες χρησται. Τουτο σημειον ην του
πεπιστευκεναι αυτον, οτι παντων αφεθη. Τι δεσμοφυλακος χειρον; τι δε ωμοτερον;
τι δε αγριωτερον; Ἀλλ' ομως μετα πολλης αυτους υπεδεξατο της τιμης. Ουκ επειδη
εσωθη, ευφρανθη, αλλα Πεπιστευκως τωι Θεωι. Πιστευσον, φησιν, επι τον Κυριον. ∆ια
τουτο ειπε, Πεπιστευκως τωι Θεωι, ινα μη δοξηι ως καταδικος απολυεσθαι, και ως
ημαρτηκως. ∆ια τουτο λεγουσι· ∆ειραντες ημας δημοσιαι ακατακριτους ανθρωπους,
εβαλον εις φυλακην, ινα μη μονον της χαριτος, αλλα και αυτων ηι το πραγμα. Ὅρα
διαφορα την χαριν οικονομουσαν, πως εκεινος εξηλθε, πως ουτος, καιτοι αμφοτεροι
αποστολοι. Ἐφοβηθησαν, φησι. Φοβουνται, οτι Ῥωμαιοι εισιν, ουχ οτι αδικως
ενεβαλον. Και ηρωτων αυτους εξελθειν απο της πολεως. Χαριν ᾔτησαν ταυτην. Οι δε
ελθοντες προς την Λυδιαν, και βεβαιωσαντες 60.260 αυτην, ουτως εξηλθον. Ου γαρ
εδει την ξενοδοχον αφειναι εν αγωνι και μεριμνηι. Ἐξηλθον δε, ουκ εκεινοις
πειθομενοι, αλλα επι το κηρυγμα σπευδοντες, της πολεως δια του θαυματος ικανως
 
 

196

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ωφεληθεισης· εδει γαρ μη παραμενειν λοιπον. Το γαρ θαυμα μειζον φαινεται, των
εργασαμενων αποδημησαντων αυτο μαλλον βοων· η γαρ του δεσμοφυλακος πιστις
αντι φωνης ην. Τι τουτου ισον; ∆εσμειται και λυει δεδεμενος, λυει διπλουν δεσμον·
τον δησαντα ελυσε δια του δεθηναι. Ὄντως ταυτα χαριτος εργα. Νυν ουν, φησιν,
εξελθοντες, πορευεσθε εν ειρηνηι· τουτεστι, μετα ασφαλειας, μηδεν δεδοικοτες.
Ἄλλως δε και τουτον εξω κινδυνου βουλονται γενεσθαι, ινα μη μετα ταυτα
εγκαληται. Και ου λεγουσι, ∆ειραντες ημας εβαλον εις φυλακην, θαυματα
εργασαμενους· ουδε γαρ τουτοις προσειχον· αλλ' ο μαλιστα αυτων σεισαι την
διανοιαν εδυνατο, Ἀκατακριτους, φησι, και Ῥωμαιους υπαρχοντας. Τουτου
μνημονευωμεν του δεσμωτου διαπαντος, μη του θαυματος. Τι ερουσιν Ἕλληνες,
πως δεσμωτης ων τον δεσμοφυλακα επεισε; Και τινα, φησι, πεισθηναι εχρην, η
μιαρον ανθρωπον και ταλαιπωρον και ουκ εχοντα νουν, μυριων γεμοντα κακων και
ευπαραγωγον; Ἔτι και ταυτα προφερουσι· Τις γαρ, η βυρσευς, πορφυροπωλις,
ευνουχος, δεσμοφυλαξ, δουλοι και γυναικες επιστευσαν; Τι ουν ειπειν δυνησονται,
οταν και τους εν αξιωμασι παραγαγωμεν, τον εκατονταρχον, τον ανθυπατον, τους εξ
εκεινου μεχρι του νυν, αυτους τους κρατουντας, τους βασιλεις; Ἐγω δε ετερον λεγω
τουτου μειζον· αυτους τους ευτελεις ιδωμεν. Και που το θαυμαστον, φησι; Τουτο μεν
ουν θαυμαστον· αν μεν γαρ πεισθηι τις περι των τυχοντων, ουδεν θαυμαστον· οταν
δε περι αναστασεως, περι βασιλειας ουρανων, περι βιου φιλοσοφου ανδρασιν
ευτελεσι διαλεγηται και πειθηι, θαυμαστοτερον εσται, η ει σοφους επειθεν. Ὅταν γαρ
μη ηι κινδυνος, και πειθηι τις, καλως την ανοιαν εις μεσον φερουσιν· οταν δε λεγηι τωι
δουλωι κατα σε, οτι, Ἂν πεισθηις εμοι, κινδυνευεις, παντας εξεις πολεμιους, δει σε
αποθανειν, μυρια παθειν κακα, ειτα ουτως εληι την ψυχην εκεινου, ουκ ετι τουτο
ανοιας. Ει μεν γαρ τα δογματα ηδονην ειχεν, εικοτως αν τις τουτο ειπεν· ει δε, οπερ
ουκ αν ειλοντο φιλοσοφοι μαθειν, τουτο ο δουλος μανθανει μειζον το θαυμα. Και ει
βουλεσθε, τον βυρσοδεψην αυτον εις μεσον ενεγκωμεν, και ιδωμεν τι αυτωι
διελεγετο ο Πετρος· η ει θελεις αυτον τουτον τον δεσμοφυλακα. Τι ουν αυτωι ειπεν ο
Παυλος; Ὅτι ο Χριστος ανεστη, φησιν, οτι αναστασις εστι νεκρων, οτι βασιλεια· και
επεισεν ευκολως ευπαραγωγον οντα. Τι ουν; περι βιου ουδεν ειπεν, οτι σωφρονειν
δει, οτι χρηματων κρατειν, οτι μη ειναι ωμον, οτι τα αυτου διδοναι ετεροις; Ου γαρ
δη και το ταυτα πεισθηναι ανοιας ην, αλλα και μεγαλης ψυχης. Ἔστω γαρ τα
δογματα υπο ανοιας μαλλον αυτους παραδεχεσθαι· το βιον ουτω φιλοσοφον
καταδεχεσθαι, ποιας ανοιας ην! Ὥστε οσωι αν ανοητος ηι ο πειθομενος, πειθηται δε
ταυτα, α μηδε φιλοσοφοι πεισαι ισχυσαν τους φιλοσοφους, μειζον το θαυμα γινεται,
μαλιστα δε οταν και γυναικες και δουλοι πειθωνται, και δια των εργων ταυτα
επιδεικνυνται, απερ Πλατωνες και παντες εκεινοι ουδενα πεισαι ισχυσαν. Και τι
λεγω, οτι ουδενα; Ουδε εαυτους. Ὅτι γαρ χρηματων ου δει καταφρονειν, Πλατων
επεισε, τοσαυτην περιουσιαν και πληθος χρηματων και δακτυλιους χρυσους και
φιαλας περι 60.261 ποιησαμενος· οτι δε δοξης ου χρη καταφρονειν της παρα των
πολλων, Σωκρατης αυτοις, καν μυρια φιλοσοφηι περι τουτου, δεικνυσι· παντα γαρ
προς δοξαν ορων εποιει. Και ει γε των εκεινου λογων εμπειροι ητε, πολυν αν τον
υπερ τουτων εκινησα λογον, και εδειξα πολλην παρ' αυτοις την ειρωνειαν, ει γε οις
ο μαθητης αυτου λεγει πειθεσθαι χρη, και πως απο κενοδοξιας παντα αυτωι τα
γραμματα την υποθεσιν εχει. Ἀλλ' εκεινους αφεντες, προς ημας αυτους
διαλεχθωμεν. Μετα γαρ των ειρημενων, και τουτο εστιν ειπειν, οτι και μετα
κινδυνων ταυτα επειθοντο. Μη ουν αναισχυντει, αλλ' εννοησωμεν εκεινην την
νυκτα, το ξυλον, τους υμνους, και τουτο ποιειν σπουδαζωμεν και ημεις, και
ανοιξομεν ημιν ουχι δεσμωτηριον, αλλ' ουρανον. Ἂν ευχωμεθα, και τον ουρανον
ανοιξαι δυνησομεθα. Ἠλιας και εκλεισε και ηνοιξε τον ουρανον τηι ευχηι. Ἔστι και εν
 
 

197

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουρανωι δεσμωτηριον. Ὅσα αν, φησι, δησητε επι της γης, εσται δεδεμενα εν τωι
ουρανωι. Ευχωμεθα κατα νυκτα, και λυσομεν ταυτα τα δεσμα. Ὅτι γαρ ευχαι
αμαρτηματα λυουσι, πειθετω ημας η χηρα, πειθετω ημας εκεινος ο φιλος ο αωρι των
νυκτων επιμενων και κρουων, πειθετω ημας Κορνηλιος· Αι προσευχαι σου γαρ, φησι,
και αι ελεημοσυναι σου ανεβησαν ενωπιον του Θεου· πειθετω ημας Παυλος, λεγων·
Ἡ δε οντως χηρα και μεμονωμενη ηλπικεν επι τον Θεον και προσμενει ταις δεησεσι
νυκτος και ημερας. Ει περι χηρας εκεινος δε ταυτα λεγει, ασθενους γυναικος, πολλωι
μαλλον περι ανδρων. Και ηδη διελεχθην υμιν, και νυν ερω· ∆ιεγειρωμεθα την
νυκτα· καν μη πολλας ευχας ποιηις, μιαν ποιησον μετα νηψεως, και αρκει· ουδεν
πλεον απαιτω· καν μη μεσονυκτιον, προς αυτον γουν τον ορθρον. ∆ειξον, οτι ου του
σωματος μονον εστιν η νυξ, αλλα και της ψυχης· μη ανασχηι παρελθειν αυτην
αργως, αλλ' αμειψαι τον ∆εσποτην αμοιβην ταυτην· μαλλον δε και αυτη εις σε
περιερχεται. Ειπε δη μοι, ει πραγματι περιπεσοιμεν χαλεπωι, τινα ουκ αξιουμεν; καν
ταχεως της αιτησεως τυχωμεν, αναπνεομεν. Τις σοι δωι ετοιμον ειναι τον
αξιουμενον χαριν σοι εχειν οτι αξιοις; τις σοι δωι μη περιιεναι και ζητειν τινα
αξιωσεις, αλλ' ευρειν ετοιμον; μη ετερων δεισθαι, ινα δι' εκεινων αξιωσηις; Τι
τουτου μειζον; Ουτος γαρ τοτε μαλιστα ποιει, οταν μη ετερων δεηθωμεν· καθαπερ
φιλος γνησιος τοτε μαλιστα ημιν εγκαλει ως ου θαῤρουσιν αυτου τηι φιλιαι, οταν
ετερων προς αυτον δεηθωμεν των αξιουντων. Ουτω και ημεις ποιουμεν επι των
ημας αξιουντων· τοτε μαλιστα αυτοις χαριζομεθα, οταν δι' εαυτων ημιν, και ου δι'
ετερων προσιωσι. Τι ουν, φησιν, αν προσκεκρουκως ω; Παυσαι προσκρουων και
δακρυσον, και ουτω προσελθε, και ταχεως επι τοις προτεροις αυτον ιλεων ποιησεις.
Ειπε μονον, οτι Προσεκρουσα· ειπε εκ ψυχης και γνησιας διανοιας, και παντα
λελυται. Ουκ επιθυμεις ου 60.262 τως αφεθηναι συ τας αμαρτιας σου, ως αυτος
επιθυμει αφειναι σου τα αμαρτηματα. Ὅτι γαρ ουκ επιθυμεις συ, εννοησον οτι ουδε
αγρυπνειν καταδεχηι ουδε χρηματα προΐεσαι· αυτος δε, ινα αφηι ημων τας αμαρτιας,
του Μονογενους ουκ εφεισατο, του γνησιου Παιδος, του συνθρονου. Ὁραις, οτι αυτος
μαλλον επιθυμει αφειναι σοι τα αμαρτηματα; Μη δη οκνωμεν, μηδε αναβαλλωμεθα.
Φιλανθρωπος εστι και αγαθος· μονον αφορμην αυτωι δωμεν, και τουτο, ινα ημεις μη
αχρηστοι γενωμεθα, επει και χωρις τουτου απελυσεν αν· αλλ' ωσπερ ημεις επι των
οικετων των ημετερων μυρια πλαττομεν και συντιθεμεν· ουτω και αυτος επι της
ημετερας σωτηριας ποιει. Προφθασωμεν το προσωπον αυτου εν εξομολογησει, οτι
χρηστος εστι και επιεικης. Ἐαν δε μη επικαληι εν αληθειαι, μηδε θεληις ειπειν εκ
καρδιας οτι Ἄφες, αλλ' απο στοματος, τι ποιησει αυτος; Τι εστιν, εν αληθειαι καλειν;
Μετα προαιρεσεως, μετα προθυμιας, μετα διανοιας ειλικρινους· οιον επι των μυρων
λεγουσιν, αληθινον εστιν, ουδεν εχει νοθον· ουτω και εκει. Ὁ οντως αυτον καλων,
και ο οντως αυτου δεομενος, προσεδρευει διαπαντος, ουκ αφισταται εως αν λαβηι· ο
δε απλως αφοσιουμενος, και αυτωι τουτωι νομον πληρων, ουκ εν αληθειαι καλει. Πας
οστις αν ηις, μη λεγε, οτι Ἁμαρτωλος ειμι, μονον, αλλα και σπουδαζε απαλλαξαι
σαυτον ταυτης της δοξης· μη λεγε, αλλα και αλγει. Ει αλγεις, σπουδαζεις· ει μη
σπουδαζεις, ουκ αλγεις· ει μη αλγεις, χλευαζεις. Τις λεγων οτι Νοσω, ου παντα ποιει
ωστε απαλλαγηναι; Μεγα οπλον ευχη. Ει υμεις οιδατε, φησι, δοματα αγαθα διδοναι
τοις τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο Πατηρ υμων; ∆ια τι ου θελεις προσελθειν; Φιλει
σε, δυναται παντων πλεον· και βουλεται και δυναται, τι το κωλυον; Ουδεν. Ουκουν
προσιωμεν μετα πιστεως, προσιωμεν τα δωρα προσφεροντες α βουλεται,
αμνησικακιαν, χρηστοτητα, πραοτητα· Καν αμαρτωλος ηις, μετα παῤρησιας αυτον
απαιτησεις την συγχωρησιν των αμαρτηματων, εχων δειξαι παρα σαυτωι τουτο
γεγενημενον· αν δε δικαιος ηις, και τουτο μη εχηις το αμνησικακειν, ουδεν ωνησας.
Ουκ εστιν ανθρωπον αφεντα τωι πλησιον, μη ακριβους τυχειν της αφεσεως·
 
 

198

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλανθρωποτερος γαρ ημων ασυγκριτως εστιν ο Θεος· τουτο παντι δηλον. Τι λεγεις;
Ἐαν ειπηις, Ἠδικηθην, οργης εκρατησα, θυμου επηρειαν επαθον δια το σον
προσταγμα, ουκ αφησει και αυτος; Παντως γουν αφησει. Ὥστε καθαρισωμεν την
ψυχην της μνησικακιας. Ἀρκει τουτο ημιν προς το ακουσθηναι, και μετα νηψεως
προσευχωμεθα, και πολλης της προσεδριας, ινα δαψιλους της παρ' αυτου
φιλανθρωπιας απολαυσαντες, καταξιωθωμεν των επηγγελμενων αγαθων, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι
Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.261 ΟΜΙΛΙΑ ΛΖʹ. ∆ιοδευσαντες δε την Ἀμφιπολιν και Ἀπολλωνιαν,
ηλθον εις Θεσσαλονικην, οπου ην η συναγωγη των Ἰουδαιων. Κατα δε
το ειωθος τωι Παυλωι, εισηλθε προς αυτους, και επι σαββατα τρια δι
ελεγετο αυτοις απο των Γραφων, διανοιγων και πα ρατιθεμενος, οτι τον
Χριστον εδει παθειν, και 60.262 αναστηναι εκ νεκρων, και οτι Ουτος εστι
Χριστος Ἰησους, ον εγω καταγγελλω υμιν.
αʹ. Παλιν τας μεν μικρας παρατρεχουσι πολεις, επι δε τας μειζους επειγονται,
εκειθεν καθαπερ εκ τινος πηγης μελλοντος του λογου διαῤρεειν εις τας πλη 60.263
σιον. Κατα δε το ειωθος τωι Παυλωι, εισηλθεν εις την συναγωγην των Ἰουδαιων.
Καιτοι ειπων, οτι Στρεφομεθα εις τα εθνη, ουκ ηφιει τουτους· πολυν γαρ προς
αυτους ειχε ποθον. Ἄκουε γαρ αυτου λεγοντος· Ἀδελφοι, η μεν ευδοκια της εμης
καρδιας, και η δεησις η προς τον Θεον, υπερ του Ἰσραηλ εστιν εις σωτηριαν· και,
Ευχομην αναθεμα ειναι απο του Χριστου υπερ των αδελφων μου. Ἐποιει δε τουτο
δια την επαγγελιαν του Θεου και την δοξαν, και ινα μη σκανδαλον ηι τουτο τοις
Ἕλλησι. Και επι σαββατα τρια διελεγετο αυτοις απο των Γραφων, διανοιγων και
παρατιθεμενος, οτι τον Χριστον εδει παθειν και αναστηναι εκ νεκρων, και οτι Ουτος
εστιν Ἰησους ο Χριστος, ον εγω καταγγελλω υμιν. Ὁραις, οτι προ παντων το παθος
κηρυττει· ουτως ουκ ηισχυνοντο, αλλ' ᾔδεσαν τουτο σωτηριον ον. Και τινες εξ αυτων
επεισθησαν, και προσεκληρωθησαν τωι Παυλωι και τωι Σιλαι, των τε σεβομενων
Ἑλληνων πληθος πολυ, γυναικων τε των πρωτων ουκ ολιγαι. Το κεφαλαιον ειπε
της διαλεξεως· ουτως απεριττος εστιν, ου πανταχου τας δημηγοριας αυτου λεγων.
Ζηλωσαντες δε οι απειθουντες Ἰουδαιοι, και προσλαβομενοι των αγοραιων τινας
ανδρας πονηρους και οχλοποιησαντες, εθορυβουν την πολιν· επισταντες τε τηι οικιαι
Ἰασονος, εζητουν αυτους αγαγειν εις τον δημον· μη ευροντες δε αυτους, εσυραν τον
Ἰασονα και τινας αδελφους επι τους πολιταρχας, βοωντες, οτι Οι την οικουμενην
αναστατωσαντες, ουτοι και ενθαδε παρεισιν, ους υποδεδεκται Ἰασων· και ουτοι
παντες απεναντι των δογματων Καισαρος πρασσουσι, βασιλεα ετερον λεγοντες ειναι
Ἰησουν. Ὢ της κατηγοριας! παλιν εις καθοσιωσιν διεβαλλον αυτους, λεγοντες ειναι,
φησιν, ετερον βασιλεα Ἰησουν. Ἐταραξαν δε τον οχλον, και τους πολιταρχας
ακουοντας ταυτα· και λαβοντες το ικανον παρα του Ἰασονος και των λοιπων,
απελυσαν αυτους. Θαυμαστος ο ανηρ, εις κινδυνον εαυτον εκδους και εκπεμψας
αυτους. Οι δε αδελφοι ευθεως δια της νυκτος εξεπεμψαν τον τε Παυλον και τον
Σιλαν εις Βεροιαν· οιτινες παραγενομενοι, εις την συναγωγην απηιεσαν των
Ἰουδαιων. Ουτοι δε ησαν ευγενεστεροι των εν Θεσσαλονικηι, οιτινες εδεξαντο τον
λογον μετα πασης προθυμιας, το καθ' ημεραν ανακρινοντες τας Γραφας, ει εχοι
ταυτα ουτως. Ευγενεστεροι, φησι· τουτεστιν, επιεικεστεροι. Και ορα, ουχ απλως,
αλλα μετα ακριβειας ανηρευνων τας Γραφας (τουτο γαρ εστι το, Ἀνεκρινον),
βουλομενοι απ' αυτων πληροφοριαν μαλλον περι του παθους λαβειν· ηδη γαρ ησαν
 
 

199

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πιστευσαντες. Πολλοι μεν ουν εξ αυτων επιστευσαν, και των Ἑλληνιδων γυναικων
των ευσχημονων και ανδρων ουκ ολιγοι. Ὡς δε εγνωσαν οι απο της Θεσσαλονικης
Ἰουδαιοι, οτι και εν τηι Βεροιαι κατηγγελθη υπο του Παυλου ο λογος του Θεου, ηλθον
κακει σαλευοντες τους οχλους. Ευθεως δε τοτε τον Παυλον εξαπεστειλαν οι αδελφοι
πορευεσθαι ως επι την θαλασσαν· υπεμενον δε ο τε Σιλας και ο Τιμοθεος εκει. Ὅρα
αυτον και υποχωρουντα και ενισταμενον, και πολλα ανθρωπινως ποιουντα. Οι δε
καθιστωντες τον Παυλον, ηγαγον αυτον εως Ἀθηνων, και λαβοντες εντολην προς
τον Σιλαν και Τιμοθεον, ινα ως ταχιστα ελθωσι προς αυτον, εξηιεσαν. Ἴδωμεν δε
ανωθεν τα ειρημενα. Ἐπι σαββατα τρια, φησι, διελεχθη αυτοις, διανοιγων απο 60.264
των Γραφων. Καλως, οτε ηργουν. Τουτο γαρ και ο Χριστος εποιει, ανω και κατω απο
των Γραφων διαλεγομενος, και ου πανταχου απο των σημειων. Ἐπειδη γαρ προς
τουτον εναντιως ειχον, και ως πλανον και γοητα διεβαλλον, δια τουτο και αυτος
απο των Γραφων διαλεγεται. Ὁ μεν γαρ απο των σημειων επιχειρων μονων πειθειν,
εικοτως υποπτευεται· ο δε απο των Γραφων, πειθων, ουκ εχει ταυτην την υπονοιαν.
Και πολλαχου ευρισκομεν απο διδασκαλιας αυτον πεισαντα· και εν Ἀντιοχειαι δε
πασα διδασκοντι αυτωι συνηχθη η πολις· ουτω μεγα τι και τουτο εστι, και ου μικρον
σημειον, αλλα και σφοδρα εστι μεγα τουτο. Και ινα μη νομισωσιν, οτι αυτοι ισχυσαν
το παν, συγχωρει αυτους ο Θεος ελαυνεσθαι. ∆υο γαρ εκ τουτου συνεβαινεν· ουτε
μεγα εφρονουν ως αυτοι καθελοντες, ουτε παλιν εφοβουντο ως υπευθυνοι· ουτως
οικονομιας ην και το καλεισθαι. Των τε σεβομενων Ἑλληνων, φησι, πολυ πληθος,
και των Ἑλληνιδων γυναικων των ευσχημονων επιστευσαν και ανδρων ουκ ολιγοι.
Ἐκεινοι δε τουναντιον. Πως δε λεγων, Ἵνα ημεις εις τα εθνη, αυτοι δε εις την
περιτομην, διελεγετο τοις Ἰουδαιοις; Ἐκ περιουσιας τουτο ποιων. Ἐπει ει Ἰουδαιοις
διαλεγεσθαι εχρην, πως ελεγε παλιν· Ὁ γαρ ενεργησας εκεινωι εις την περιτομην,
ενηργησε και εμοι εις τα εθνη; Ὥσπερ εκεινοι και εθνεσιν ωμιλησαν, καιτοι γε εις
την περιτομην αφωρισμενοι· ουτω και ουτος. Το μεν ουν πλεον εν αυτοις· πλην ουδε
εκεινων ημελησεν, ινα μη δοξωσι διεσχισθαι. βʹ. Και πως, φησι, προηγουμενως εις
τας συναγωγας εισηιει; Ἀλλ' Ἕλληνας επειθε δια των Ἰουδαιων, εξων Ἰουδαιοις
διελεγετο. Ἤδει δε, οτι τουτο μαλιστα εθνεσιν ην προς πιστιν προσαγωγον. ∆ια
τουτο ελεγεν, Ἐφ' οσον ειμι εγω εθνων αποστολος. Και αι επιστολαι δε αυτου προς
Ἰουδαιους πασαι εισιν απομαχομεναι. Ὅτι τον Χριστον, φησιν, εδει παθειν. Ει παθειν
εδει, παντως και αναστηναι· πολλωι γαρ εκεινου θαυμασιωτερον τουτο. Ει γαρ τον
ουδεν ηδικηκοτα εις θανατον εξεδωκε, πολλωι μαλλον ανεστησεν αυτον.
Προσλαβομενοι δε τινας των αγοραιων οι απειθουντες Ἰουδαιοι, εθορυβουν την
πολιν, φησιν. Ὥστε πλειους ησαν οι Ἕλληνες. Και προσλαμβανουσι τινας, επειδη
ουκ ενομισαν εαυτους αρκειν προς την στασιν οι Ἰουδαιοι, και επειδη ουκ ειχον
αιτιαν ευλογον. Θορυβωι αει τα τοιαυτα ανυουσι, και προσληψει ανδρων πονηρων.
Μη ευροντες δε αυτους, φησιν, εσυραν τον Ἰασονα. Ὢ της τυραννιδος! απο των
οικιων ειλκον αυτους απλως. Ουτοι παντες απεναντι των του Καισαρος δογματων
πρασσουσι, βασιλεα, φησι, λεγοντες ετερον ειναι Ἰησουν. Ἐπειδη ουδεν εναντιον
ελεγον τοις δεδογμενοις, ουδε παρεκινουν την πολιν, εφ' ετερον εγκλημα αυτους
αγουσι, και εις καθοσιωσιν διαβαλλουσι. Και τι φοβεισθε, ει γε τεθνηκεν; Ὅρα τους
διωγμους πανταχου το κηρυγμα εκτεινοντας. Ουτοι μεν ουν, φησιν, ευγενεστεροι
ησαν των εν Θεσσαλονικηι· τουτεστιν, ουδεν πονηρον πραττοντες· αλλ' οι μεν
επεισθησαν, ουτοι δε και το εναντιον ποιουσι θορυβουντες αυτους. Πολλοι μεν ουν
εξ αυτων επιστευσαν και των Ἑλληνιδων, φησι, γυναικων. Παλιν ενταυθα
πιστευουσιν Ἕλληνες. Συ δε μοι θεα, οτι οικονομικως εφυγον ου δειλιωντες· η γαρ
αν επαυσαντο κηρυττοντες, και ουχι μαλλον παρωξυναν. Ἀλλ' εκ τουτου δυο
εγενετο· και εκεινων ο θυμος εσβεννυτο, και το κηρυγμα επεδιδου. Ἀξιως δε της
 
 

200

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αταξιας αυτων ειπεν· οτι ηλθον κακει 60.265 σαλευοντες τους οχλους, την
ακαθεκτον μανιαν αυτων αινιττομενος. Ευθεως δε εξαπεστειλαν τον Παυλον οι
αδελφοι πορευεσθαι, φησιν, ως επι την θαλασσαν. Ἐνταυθα λοιπον τον Παυλον
πεμπουσι μονον· περι γαρ αυτου εδεδοικεισαν, μη τι παθηι, το κεφαλαιον αυτων αυτο
ον· ουτως ου πανταχου η χαρις ενηργει, αλλ' εια αυτους και ανθρωπινα ποιειν,
διανιστωσα αυτους και διυπνιζουσα, και εις μεριμναν εμβαλλουσα. Ὅρα γουν, εως
Φιλιππων εσωσε μονον, εντευθεν δε ουκ ετι. Και λαβοντες εντολην, φησι, προς τον
Σιλαν και τον Τιμοθεον, ινα ως ταχιστα ελθωσι προς αυτον, εξηιεσαν. Και τουτο
εικοτως. Ει γαρ και Παυλος ην, ομως εδειτο εκεινων. Ἄρα καλως ηπειγοντο εις
Μακεδονιαν υπο του Θεου· λαμπρα γαρ ην και η Ἑλλας λοιπον· επει και αλλα
περιττα εποιει. Ὁ Χριστος διεταξεν εκ του ευαγγελιου ζηιν, ουτος δε αυτο ουκ εποιει·
ο Χριστος ουκ απεστειλεν αυτον βαπτιζειν, ουτος δε εβαπτιζεν. Ὅρα πως αντιῤροπος
παντων ην Πετρος εις την περιτομην, ουτος εις τα εθνη, εις το πλεον μερος. Και
λαβοντες το ικανον, φησι, παρα του Ἰασονος, απελυσαν αυτους. Ὅρα πως ικανα
δους Ἰασων εξεπεμψε Παυλον, ωστε την ψυχην αυτου εδωκεν υπερ αυτου. Ουτοι,
φησιν, ησαν ευγενεστεροι των εν Θεσσαλονικηι· τουτεστι, κατα την αρετην οντες
τουτο και την προς τον Θεον πιστιν. Οιτινες εδεξαντο τον λογον μετα πασης
προθυμιας, φησι, το καθ' ημεραν ανακρινοντες τας Γραφας, ει εχοι ταυτα ουτως. Ουχ
απλως ρυμηι ουδε ζηλωι. Καιτοι μειζων η πολις ην, αγοραιοι ανθρωποι ησαν εν αυτηι·
θαυμαστον δε ουδεν και ει εν μειζονι χειρους εισι. Μαλιστα μεν ουν εις την μειζονα
χειρους ειναι εικος, ενθα πολλαι των ταραχων αι αφορμαι. Καθαπερ γαρ εν σωματι,
οταν η νοσος χαλεπωτερα ηι, πλειονα εχει την υλην και την τροφην· ουτω δη και
ενταυθα, οπερ εν Ἰκονιωι γεγονε, και νυν γινεται. Και εξερχεται ο Παυλος, ινα και
της ετερων απωλειας δικην δωσι. ∆ια τουτο και Παυλος ελεγε· Κωλυοντων ημας
τοις εθνεσι λαλειν. Και δια τι μη ενεμειναν, φησιν, ενταυθα; δια τι μη σημεια
εποιησαν; Ει γαρ εκει, ενθα ελιθαζετο, εμενεν ικανον χρονον, πολλωι μαλλον
ενταυθα. ∆ια τι; Ουκ αει εβουλετο τουτους σημεια ποιειν Θεος· του γαρ σημεια ποιειν
ουχ ηττον σημειον το διωκομενους περιγενεσθαι χωρις σημειων. Ὥστε καθαπερ νυν
χωρις σημειων κρατει, ουτω και τοτε πολλαχου εβουλετο κρατειν. Ου τοινυν ουδε οι
αποστολοι επετρεχον τοις σημειοις, οπερ ουν και αυτος φησιν· Ἡμεις δε κηρυσσομεν
Χριστον εσταυρωμενον. Τοις σημεια ζητουσι, τοις σοφιαν, ταυτα διδοαμεν, α μηδε
μετα σημειων δυναται πεισαι, και πειθομεν. Ὥστε μεγα τουτο σημειον ην. Ὅρα γουν
επιταθεντος του κηρυγματος, πως ταχεως επιτρεχουσι τοις σημειοις. Ἔδει γαρ
λοιπον δια τους πιστευσαντας μειζονα ειναι σημεια των λοιπων· διο και γινονται·
αλλα τωι υποχωρειν και επιεναι ταυτα εποιουν. Ἐξαπεστειλαν αυτον, φησιν, ως επι
την θαλασσαν. Τι δηποτε; Ὥστε μη γενεσθαι αυτοις ευκολον την καταληψιν. Ουτω
γαρ καθ' εαυτους μεγα τι επραξαν αν, και μετ' εκεινου πολλα ηνυσαν και
κατωρθωσαν. Τεως εκεινον εξαρπασαι εβουλοντο. γʹ. Ὅρα ποσηι και οι λοιποι
μαθηται περι τους κορυφαιους εχρωντο τηι σπουδηι· αλλ' ουχ ωσπερ νυν
κεχωρισμεθα, διηιρημεθα μεγαλοι και μικροι· οι μεν επαιρομεθα, οι δε φθονουμεν·
δια τουτο κακεινοι φθονουσιν, οτι ημεις τετυφωμεθα, ουκ ανεχομεθα ισηγορεισθαι
60.266 μετ' αυτων. ∆ια τουτο εν τωι σωματι η συμφωνια εστιν, επειδη ουκ εστι
φυσιωσις· ουκ εστι δε φυσιωσις, επειδη εις αναγκην του χρειαν αλληλων εχειν τα
μελη καθεστηκε· και η κεφαλη των ποδων δειται, και οι ποδες της κεφαλης. Και
ημιν τουτο εποιησεν ο Θεος, και ουδε ουτως ανεχομεθα· εδει μεν γαρ και χωρις
τουτου αγαπην ειναι. Ἢ ουκ ακουετε αυτων των εξω διαβαλλοντων ημας, οταν
λεγωσιν· αι χρειαι φιλιαι; Οι λαικοι δεονται ημων· ημεις δε παλιν δι' αυτους εσμεν.
Ουτω και διδασκαλος και αρχων ουκ αν ειη, μη των διδασκομενων οντων και των
αρχομενων, ουδ' αν επιδειξαιτο τα αυτου· ου γαρ αν δυναιτο. Καθαπερ η γη του
 
 

201

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γεωργου, και ο γεωργος δειται της γης· ουτω και ενταυθα. Ποιον γαρ εχει μισθον
διδασκαλος, ουκ εχων επιδειξαι τους διδαχθεντας; ποιον δε οι διδασκομενοι, μη
απολαυσαντες διδασκαλιας αριστης; Ὥστε ομοιως αλληλων χρηιζομεν παλιν, και
αρχοντες αρχομενων, και ηγουμενος υπηκοων· αρχοντες μεν γαρ πολλων ενεκεν.
Ουδεις γαρ αρκει καθ' εαυτον τι πραξαι, αν τε χειροτονησαι δεηι, αν τε βουλας
σκεψασθαι και γνωμας, αλλα τιμιωτεροι γινονται απο της συνοδου και του πληθους.
Οιον, οι πενητες των διδοντων χρηιζουσιν, οι διδοντες των λαμβανοντων παλιν.
Ἀλληλους, φησι, κατανοουντες εις παροξυσμον αγαπης, και καλων εργων. ∆ια τουτο
μειζονα δυναται το κοινον της Ἐκκλησιας, και απερ καθ' εαυτον ου δυναται τις,
μετα των αλλων γινομενος ισχυει. ∆ια τουτο μαλιστα αναγκαιαι αι ευχαι ενταυθα
γινονται υπερ της οικουμενης, υπερ της Ἐκκλησιας της επι περατων, υπερ της
ειρηνης, υπερ των εν συμφοραις. Και τουτο ο Παυλος δηλοι λεγων· Ἵνα το εις ημας
χαρισμα εν πολλωι προσωπωι δια πολλων ευχαριστηθηι υπερ ημων· τουτεστιν, ινα
πολλοις χαρισηται. Και πολλακις αυτων τας ευχας επιζητει. Ὅρα και επι των
Νινευιτων τι φησιν ο Θεος· Ἐγω δε ου φεισομαι της πολεως, εν ηι κατοικουσι πλειους
η δωδεκα μυριαδες; Ὅπου δυο η τρεις εισι συνηγμενοι, φησιν, εις το εμον ονομα,
εκει ειμι εν μεσωι αυτων. Ει δε δυο μεγα ισχυουσι, ποσωι μαλλον πλειους; Ει δε και εις
ων ισχυσεις, αλλ' ουχ ομοιως. ∆ια τι δε και εις ει; δια τι ουκ εργαζηι πολλους; δια τι
μη γινηι δημιουργος αγαπης; δια τι μη κατασκευαζεις φιλιαν; Το μεγιστον της αρετης
εγκωμιον ουκ εχεις. Ὥσπερ γαρ το εκ συνθηκης ειναι κακους, μαλλον παροξυνει τον
Θεον· ουτω και το εν ομονοιαι ειναι αγαθους, μαλλον ευφραινει. Ουκ εσηι, φησι, μετα
πολλων επι κακιαι. Παντες εξεκλιναν, αμα ηχρειωθησαν, και εγενοντο ως αιδοντες εν
ταις κακιαις αυτων. Κατασκευασον σοι φιλους προ των οικειων, προ των αλλων
απαντων. Ει ο ειρηνοποιος, υιος Θεου· ο και φιλους κατασκευαζων, ποσωι μαλλον; ει
ο καταλλαττων μονον, υιος Θεου καλειται· ο τους καταλλαττομενους φιλους ποιων,
τινος ουκ εσται αξιος; Ταυτην ποιωμεθα την εμποριαν, φιλους ποιωμεν αλληλοις
τους εχθρους, και τους ουκ εχθρους μεν, ου φιλους δε, και τουτους συναγαγωμεν,
και προ παντων ημας αυτους. Καθαπερ γαρ ο εν τηι οικιαι εχθραν εχων, και προς την
γυναικα την εαυτου διεστηκως, ουκ εστιν αξιοπιστος ετερους καταλλαττων, αλλ'
ακουσεται· Ἰατρε, Θεραπευσον σεαυτον· ουτω δη και ενταυθα ακουσεται. Τις ουν
εστιν ημιν η εχθρα; Ἡ της ψυχης προς το σωμα, η της κακιας προς την αρετην.
Ταυτην καταλυσωμεν, τουτον ανελωμεν τον πολεμον, και τοτε μετ' ειρηνης και τοις
αλλοις διαλεξομεθα μετα πολλης της παῤρησιας, ου κατηγορουντος ημων του
συνειδοτος. Μαχεται θυμος επιεικειαι, μαχεται χρηματων ερως υπεροψιαι 60.267
χρηματων, μαχεται βασκανια χρηστοτητι. Τουτον λυσωμεν τον πολεμον, τουτους
κατενεγκωμεν τους εχθρους, ταυτα στησωμεν τα τροπαια, εν τηι πολει τηι ημετεραι
κατασκευασωμεν ειρηνην. Πολις γαρ ημιν εστι και πολιτεια, και πολιται και ξενοι
πολλοι· αλλα ξενηλασιαν ποιησωμεν, ωστε μη τους οικειους φθειρεσθαι. Μηδεν
αλλοτριον μηδε νοθον επεισιτω δογμα, μηδεν φρονημα σαρκικον. Ουχ ορωμεν, οτι
των πολεμιων τις εν ταις πολεσιν αν αλωι, ως κατασκοπος κρινεται; Ουκουν
ξενηλασιαν ποιωμεθα· μαλλον δε μη ξενηλασιαν μονον, αλλα και τους πολεμιους
απελαυνωμεν. Ἂν ιδωμεν τινα, παραδωμεν τωι αρχοντι τωι νωι, τον λογισμον
εκεινον, τον βεβαρβαρωμενον μεν, κατεσκευασμενον δε εσθητι πολιτικηι. Πολλοι
παρ' ημιν λογισμοι τοιουτοι, φυσει μεν εχθροι, περιβεβλημενοι δε δοραν προβατων.
Καθαπερ οι Περσαι την τιαραν περιελοντες και τας αναξυριδας και τα υποδηματα τα
βαρβαρικα, την αλλην στολην την ημιν επιχωριον υπελθοντες, και κειραμενοι εν
χρωι, και τηι συνηθει γλωττηι διαλεγομενοι, κρυπτουσι τωι σχηματι τον πολεμον· αν
δε βασανους ευθεως προσαγαγηις, το κρυπτομενον εδειξας· ουτω και ενταυθα,
βασανισον μυριακις τον τοιουτον λογισμον, και ταχεως οψει το βαρβαρικον
 
 

202

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φρονημα. Ἵνα δε και επι υποδειγματος υμιν δειξω τους τοιουτους κατασκοπους, ους
προκαθιησιν ο διαβολος ιδειν τα εν ημιν, φερε ενα αποδυσωμεν, 60.268 και επι του
δικαστηριου εξετασωμεν μετα ακριβειας· και ει βουλεσθε, των υπο Παυλου
φωραθεντων τινας παραγαγωμεν. Ἅτινα εστι, φησι, λογον μεν εχοντα σοφιας εν
εθελοθρησκειαι και ταπεινοφροσυνηι και αφειδειαι σωματος, ουκ εν τιμηι τινι προς
πλησμονην της σαρκος. Οιον, εβουλετο Ἰουδαισμον εισαγαγειν ο διαβολος· ει μεν
ουν αυτοθεν αυτον εισηγαγεν, ουκ αν επεισεν. Ὅρα τοινυν πως αυτον κατεσκευασε.
∆ει του σωματος αφειδειν, φησι. Φιλοσοφια τουτο εστι, το μη προσιεσθαι βρωμα,
αλλα παρατηρειν· ταπεινοφροσυνη τουτο εστι. Και νυν δε παλιν επι των αιρετικων
εβουλετο ημας εις την κτισιν καταγαγειν. Ὅρα γουν πως κατεσκευασε τον δολον· Ει
ειπεν, οτι Κτισιν προσκυνει, εαλω αν· αλλα τι; Ὁ Θεος, φησι, κτιστος εστιν. Ἀλλα
αποδυσωμεν παρα τηι ψηφωι των δικαζοντων τον νουν των Γραφων των
αποστολικων· εκει αυτον αγαγωμεν· αυτοι επιγνωσονται και το κηρυγμα και την
λαλιαν. Πολλοι κερδη κερδαινουσιν, ινα εχωσι διδοναι πενησι, κερδη αδικα· και
ουτος χαλεπος ο λογισμος. Ἀλλ' αποσκευασωμεθα αυτον, ελεγξωμεν, ινα μη
αλωμεν, αλλα πασας διαφυγοντες τας μηχανας του διαβολου δυνηθωμεν μετα
ακριβειας τα υγιη δογματα κατεχοντες, μετα ασφαλειας και τον παροντα βιον
διανυσαι, και των επηγγελμενων αγαθων τυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.267 ΟΜΙΛΙΑ ΛΗʹ. Ἐν δε ταις Ἀθηναις εκδεχομενου αυτους του
Παυλου, παρωξυνετο το πνευμα αυτου εν αυτωι, θεω ρουντι κατειδωλον
ουσαν την πολιν. ∆ιελεγετο μεν ουν εν τηι συναγωγηι τοις Ἰουδαιοις και
τοις σεβομενοις, και εν τηι αγοραι κατα πασαν ημεραν προς τους
παρατυγχανοντας.
αʹ. Ὅρα αυτον μειζους εχοντα πειρασμους παρα Ἰουδαιοις, η παρ' Ἕλλησιν.
Ἐν γουν Ἀθηναις ουδενπασχει τοιουτον, αλλα μεχρι γελωτος το παν προυχωρησε,
καιτοι γε επεισεν· εν δε Ἰουδαιοις πολλα τα δεινα· ουτως ησαν εκπεπολεμωμενοι
μαλλον. ∆ιο και φησιν· Ἐν δε ταις Ἀθηναις εκδεχομενου αυτους του Παυλου,
παρωξυνετο το πνευμα αυτου εν αυτωι, θεωρουντι κατειδωλον ουσαν την πολιν.
Εικοτως παροξυνεται· ου γαρ ην αλλαχου τοσαυτα ιδειν ειδωλα. ∆ιελεγετο μεν ουν
εν τηι συναγωγηι τοις Ἰουδαιοις και τοις σεβομενοις, και εν τηι αγοραι κατα πασαν
ημεραν προς τους παρατυγχανοντας. Ὅρα, παλιν Ἰουδαιοις διαλεγεται, πανταχοθεν
επιστομιζων τους καταλιπειν αυτους λεγοντας δια το προς τα εθνη επιστραφηναι.
Θαυμαστον πως ου κατεγελασαν οι φιλοσοφοι, ουτως αυτου φθεγγομενου,
υβριστικως ευθεως, ουδε απεπηδησαν απο του κηρυγματος, ειποντες· Μακρον τουτο
φιλοσοφιας. Ὅτι ουδενα τυφον ειχεν· αλλως δε, οτι ουκ ενοουν ουδε συνιεσαν τι
των λεγομενων. Πως γαρ οι μεν σωμα τον Θεον λεγοντες, οι δε ηδονην την
μακαριοτητα; Τινες δε και των Ἐπικουρειων και των Στωικων φιλοσοφων
συνεβαλον αυτωι, και τινες ελεγον; Τι αν θελοι ο σπερμολογος ουτος λεγειν; Οι δε·
Ξενων δαιμονιων δοκει καταγγελευς ειναι· οτι τον Ἰησουν και την αναστασιν
ευηγγελιζετο. Και γαρ την αναστασιν Θεον τινα ειναι ενομιζον, ατε ειωθοτες και
θηλειας σεβειν. Ἐπιλαβομενοι τε αυτου, επι τον Ἄρειον παγον ηγαγον, λεγοντες·
∆υναμεθα γνωναι τις η καινη αυτη η υπο σου λαλουμενη διδαχη, ξενι 60.268 ζοντα
γαρ τινα εισφερεις εις τας ακοας ημων· βουλομεθα ουν γνωναι τι αν θελοι ταυτα
ειναι. Ἦγον αυτον επι τον Ἄρειον παγον, ουχ ωστε μαθειν, αλλ' ωστε κολασαι, ενθα
 
 

203

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αι φονικαι δικαι. Ὅρα γουν πως και εν ελπιδι του μαθειν και πανταχου την
καινοτομιαν εγκαλουσι. Λαλων πολις η πολις εκεινων ην. Ἀθηναιοι δε παντες και οι
επιδημουντες ξενοι, εις ετερον ουδεν ευκαιρουν, η λεγειν τι και ακουειν καινοτερον.
Σταθεις δε ο Παυλος εν μεσωι του Ἀρειου παγου, εφη· Ἄνδρες Ἀθηναιοι, κατα παντα
ως δεισιδαιμονεστερους υμας θεωρω. ∆ιερχομενος γαρ και αναθεωρων τα
σεβασματα υμων, ευρον και βωμον, εν ωι επεγεγραπτο· Ἀγνωστωι Θεωι. Ὃν ουν
αγνοουντες ευσεβειτε, τουτον εγω καταγγελλω υμιν. Ὥσπερ εγκωμιαζων αυτους,
δοκει ουδεν λεγειν βαρυ. Ὡς δεισιδαιμονεστερους υμας, φησι, θεωρω· τουτεστιν
ευλαβεστερους. Ἐν ωι επεγεγραπτο· Ἀγνωστωι Θεωι. Τι εστι τουτο; Οι Ἀθηναιοι,
επειδη κατα καιρους πολλους εδεξαντο θεους και απο της υπεροριας, οιον το της
Ἀθηνας ιερον, τον Πανα, και αλλους αλλαχοθεν, δεδοικοτες, μη ποτε και αλλος τις ηι
αυτοις μεν ουδεπω γνωριμος, θεραπευομενος δε αλλαχου, υπερ πλειονος δηθεν
ασφαλειας και τουτωι βωμον εστησαν· και επειδη ουκ ην δηλος ο Θεος, επεγεγραπτο·
Ἀγνωστωι Θεωι. Τουτον ουν Χριστον Ἰησουν ειναι Παυλος λεγει, μαλλον δε των
παντων Θεον. Ὃν ουν αγνοουντες, φησιν, ευσεβειτε, τουτον εγω καταγγελλω υμιν.
Ὅρα πως δεικνυσι προειληφοτας αυτον. Ουδεν ξενον, φησιν, ουδεν καινον εισφερω.
Ἄνω και κατω τουτο ελεγον εκεινοι· Τις η καινη αυτη η λαλουμενη υπο σου διδαχη;
ξενιζοντα γαρ τινα εισφερεις εις τας ακοας ημων. Ευθεως ουν αναιρει αυτων την
υποληψιν, και φησιν· Ὁ Θεος ο ποιησας τον κοσμον, και παντα τα εν αυτωι, 60.269
ουτος ουρανου και γης Κυριος υπαρχων. Ειτα, ινα μη νομισωσιν ενα των πολλων
ειναι, διορθουται λοιπον επαγων· Ουκ εν χειροποιητοις ναοις κατοικει, ουδε υπο
χειρων ανθρωπων θεραπευεται, προσδεομενος τινος. Ὁραις οπως κατα μικρον
εισαγει την φιλοσοφιαν; πως καταγελαι της Ἑλληνικης πλανης; ∆ους ζωην και
πνοην και τα παντα· εποιησε τε εξ ενος αιματος παν εθνος ανθρωπων κατοικειν επι
παν το προσωπον της γης. Τουτο Θεου ιδιον. Ὅρα τοινυν ει μη και επι του Υιου
ταυτα λεγεσθαι δυναται. Ουρανου, φησι, και γης Κυριος υπαρχων, απερ ενομιζον
ειναι θεους. Και την δημιουργιαν εδηλωσε και τους ανθρωπους. Ὁρισας
προστεταγμενους καιρους και τας οροθεσιας της κατοικιας αυτων, ζητειν τον Θεον,
ει αρα γε ψηλαφησειαν αυτον και ευροιεν, καιτοι γε ου μακραν απο ενος εκαστου
ημων υπαρχοντα. Ἐν αυτωι γαρ ζωμεν, και κινουμεθα, και εσμεν, ως και τινες των
καθ' υμας ποιητων ειρηκασι· Του γαρ και γενος εσμεν. Τουτο Ἄρατος ειπεν ο
ποιητης. Ὅρα και απο των υπ' αυτων γινομενων, και απο των ειρημενων τας
αποδειξεις παρεχοντα. Γενος ουν υπαρχοντες του Θεου, ουκ οφειλομεν νομιζειν
χρυσωι η αργυρωι η λιθωι, χαραγματι τεχνης και ενθυμησεως ανθρωπου το Θειον
ειναι ομοιον. Και μην δια τουτο, φησιν, οφειλομεν. Ουδαμως· ου γαρ δη ημεις
ομοιοι, ουδε αι ψυχαι αι ημετεραι. Τι δηποτε ουκ εστη προς φιλοσοφιαν ευθυς, και
ειπεν· Ὁ Θεος ασωματος φυσει, αορατος και ασχηματιστος; Ὅτι περιττον τεως εδοκει
ταυτα λεγειν προς ανθρωπους μηπω μαθοντας, οτι εστι μονος Θεος. ∆ια τουτο
εκεινα ειπειν αφεις, προς το ζητουμενον ισταται, και φησι· Τους μεν ουν χρονους
της αγνοιας υπεριδων ο Θεος, τα νυν παραγγελλει τοις ανθρωποις πασι πανταχου
μετανοειν, διοτι εστησεν ημεραν, εν ηι μελλει κρινειν την οικουμενην εν δικαιοσυνηι,
εν ανδρι ωι ωρισε, πιστιν παρασχων πασιν, αναστησας αυτον εκ νεκρων. Ὅρα,
κατασεισας αυτων την διανοιαν τωι ειπειν, Ἔστησεν ημεραν, και φοβησας, τοτε
ευκαιρως επαγει τουτο το, Ἀναστησας αυτον εκ νεκρων. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
ειρημενα. Ἐν δε ταις Ἀθηναις εκδεχομενου αυτους του Παυλου, παρωξυνετο, φησι,
το πνευμα αυτου εν αυτωι. Ουκ οργην ενταυθα ουδε αγανακτησιν ο παροξυσμος,
αλλα διεγερσιν και ζηλον δηλοι, καθαπερ και αλλαχου· Ἐγενετο, φησι, παροξυσμος
μεταξυ αυτων. βʹ. Ὅρα δε πως οικονομειται, και ακοντα μειναι εκει εκδεχομενον
εκεινους. Τι ουν εστι, Παρωξυνετο; Ἀντι του, ∆ιηγειρετο· οργης γαρ και
 
 

204

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αγανακτησεως ποῤρω το χαρισμα. Ουκ εφερεν, αλλ' ετηκετο. ∆ιελεγετο μεν ουν εν
τηι συναγωγηι τοις Ἰουδαιοις, φησι, και τοις σεβομενοις. Ὅρα παλιν αυτον προς
Ἰουδαιους διαλεγομενον. Σεβομενους δε τους προσηλυτους λεγει. ∆ιεσπαρησαν γαρ
οι Ἰουδαιοι πανταχου απο της του Χριστου παρουσιας, αμα μεν εξ εκεινου του νομου
λυομενου, αμα δε διδασκοντες ευσεβειαν τους ανθρωπους. Ἀλλ' ουδεν εκερδαναν
εκεινοι, αλλ' η μονον μαρτυριας εσχον των οικειων συμφορων. Τινες δε, φησι, των
Ἐπικουρειων και των Στωικων φιλοσοφων συνεβαλον αυτωι. Ουκετι Ἀθηναιοι τοις
οικειοις νομοις εχρωντο, ατε υποπεσοντες ηδη τοις Ῥωμαιοις. Και ποθεν ηθελησαν
ουτοι συμβαλειν; Ἐπει και αλλους εωρων διαλεγομενους, 60.270 και δοξαν εχοντα
τον ανθρωπον. Και ορα, ευθεως υβριστικως· Ψυχικος γαρ ανθρωπος ου δεχεται τα
του Πνευματος. Ξενων δαιμονιων, φησι, δοκει καταγγελευς ειναι· δαιμονια τους
θεους αυτων εκαλουν· ησαν γαρ αι πολεις ειδωλων πληρεις. Ἐπιλαβομενοι τε αυτου,
επι τον Ἄρειον παγον ηγαγον, λεγοντες. ∆ια τι εις Ἄρειον παγον αυτον ειλκον; Ὡς
καταπληξοντες, ενθα τας φονικας δικας εδικαζον. ∆υναμεθα γνωναι τις η καινη
αυτη η υπο σου λαλουμενη διδαχη; ξενιζοντα γαρ τινα εισφερεις εις τας ακοας
ημων. Ἀθηναιοι δε παντες και οι επιδημουντες ξενοι, εις ουδεν ετερον ευκαιρουν, η
λεγειν τι και ακουειν καινοτερον. Ἐνταυθα εκεινο επισημαινεται, οτι καιτοι αει εν
τουτωι ασχολουμενοι, τωι λαλειν και ακουειν, ομως ξενιζοντα ενομιζον ειναι εκεινα,
απερ ουδεποτε ηκουσαν. Σταθεις δε ο Παυλος εν μεσωι του Ἀρειου παγου εφη·
Ἄνδρες Ἀθηναιοι, κατα παντα ως δεισιδαιμονεστερους υμας θεωρω. ∆ιερχομενος
γαρ και αναθεωρων τα σεβασματα υμων. Ουκ ειπε τους δαιμονας απλως, αλλα
προοδοποιει τωι λογωι. ∆ια τουτο ειπε· ∆εισιδαιμονεστερους υμας θεωρω, δια τον
βωμον. Ὁ Θεος, φησιν, ο ποιησας τον κοσμον, και παντα τα εν αυτωι. Ἐφθεγξατο
φωνην μιαν, δι' ης παντα κατεστρεψε τα των φιλοσοφων. Οι μεν γαρ Ἐπικουρειοι
αυτοματα φασιν ειναι τα παντα, και απο ατομων συνεσταναι· οι δε Στωικοι, σωμα
και εκπυρωσιν· ο δε εργον Θεου λεγει τον κοσμον, και παντα τα εν αυτωι. Ὁραις
συντομιαν, και εν συντομιαι σαφηνειαν; Και σκοπει τινα ην ξενιζοντα αυτους· οτι ο
Θεος τον κοσμον εποιησεν. α και των τυχοντων ισασι τινες νυν, ταυτα ουκ ᾔδεσαν
Ἀθηναιοι, και Ἀθηναιων οι σοφοι. Ει γαρ εποιησε, δηλον οτι και Κυριος. Ὅρα τι φησι
θεοτητος ειναι γνωρισμα, το δημιουργικον· οπερ εχει και ο Υιος. Και γαρ οι
προφηται πανταχου τουτο λεγουσι, Θεου ειναι το δημιουργειν· ουχ ωσπερ εκεινοι,
αλλον μεν ειναι τον ποιητην, ου κυριον δε, την δε αγενητον υλην υποτιθεντες.
Ἐνταυθα λοιπον αινιγματωδως ειπε το αυτου και εστησε, και καθαιρει το εκεινων.
Ουκ εν χειροποιητοις, φησι, κατοικει. Οικει μεν γαρ εν ναοις, αλλ' ουκ εν τοιουτοις,
αλλ' εν ανθρωπινηι ψυχηι. Ὅρα, την σωματικην ανειλε λατρειαν. Τι ουν; ου κατυκει
εν τωι ναωι τωι εν Ἱεροσολυμοις; Ου δητα, αλλ' ενηργει. Πως ουν εθεραπευετο υπο
χειρων ανθρωπων παρα Ἰουδαιοις; Ουχ υπο χειρων, αλλ' υπο διανοιας, επει εκεινα
γε ουκ εζητει ουτως, ως προσδεομενος. Μη φαγομαι, γαρ, φησι, κρεα ταυρων, η αιμα
τραγων πιομαι; Ειτα ειπων, Ουδε υπο χειρων ανθρωπων θεραπευεται, προσδεομενος
τινος· επει ουδε τουτο ηρκει, το μηδενος δεισθαι, οπερ απεφηνατο· θειον μεν γαρ και
τουτο, αλλα δει και ετερον προσειναι· επαγει το, Αυτος διδους πασι ζωην και πνοην,
και τα παντα. ∆υο τεκμηρια θεοτητος δεικνυσι, το αυτον τε μηδενος δεισθαι, και
πασι παντα παρεχειν. Παραγε ενταυθα οσα περι Θεου Πλατων εφιλοσοφησεν, οσα
Ἐπικουρος, και τα παντα ληρος προς ταυτα. ∆ιδους, φησι, ζωην και πνοην. Ἰδου και
της ψυχης δημιουργον αυτον ποιει, ου γεννητορα. Ὅρα παλιν πως καθαιρει τον περι
της υλης λογον, Ἐποιησε τε, ειπων, εξ ενος αιματος παν εθνος αν 60.271 θρωπων
κατοικειν επι παν το προσωπον της γης. Ταυτα βελτιω εκεινων, και κατηγορια των
τε ατομων και της υλης. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουκ εστι μερικη, ουδε η ψυχη του
ανθρωπου. Ὅπερ δε εκεινοι φασιν, ουκ εστι τουτο δημιουργον ειναι. Λεγων δε μη
 
 

205

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υπο χειρων ανθρωπων θεραπευεσθαι τον Θεον, αινιττεται, οτι διανοιαι και νωι
θεραπευεται. Ουτος, φησιν, ουρανου και γης Κυριος. Ουκουν ουχ οι μερικοι
δαιμονες. Ὁ Θεος ο ποιησας τον κοσμον, και παντα τα εν αυτωι. Πως ουρανος γεγονε,
προτερον δειξας, τοτε απεφηνατο, οτι ουκ εν χειροποιητοις κατοικει, ωσει ελεγεν· Ει
Θεος, παντα εποιησε δηλονοτι· ει δε μη εποιησεν, ου Θεος. Θεοι, οι τον ουρανον και
την γην, φησιν, ουκ εποιησαν, απολεσθωσαν. Πολλωι μειζονα εκεινων δογματα
εισαγει (καιτοι ουδεπω τα μεγαλα ειπεν· ουπω γαρ καιρος· αλλ' ως παισι διελεγετο),
την δημιουργιαν, την κυριοτητα, το ανενδεες. γʹ. Ειπων δε, οτι παν εθνος ανθρωπων
εξ ενος αιματος εποιησε, το παντων αιτιον των αγαθων εδηλωσε. Τι τουτου του
υψηλου ισον; Θαυμαστον μεν γαρ και το εξ ενος ποιησαι τοσουτους· το δε παντας
αυτον συγκρατειν, ετι πολλωι θαυμαστοτερον. ∆ιδους γαρ, φησι, πασι πνοην και
ζωην. Τι εστιν, Ὁρισας προστεταγμενους καιρους, και τας οροθεσιας της κατοικιας
αυτων, ζητειν τον Θεον, ει αρα γε ψηλαφησειαν αυτον και ευροιεν; Ὅτι ουκ
ηναγκαζετο τις, φησι, περιιεναι και ζητειν τον Θεον· η ει μη τουτο, οτι ωρισε ζητησαι
τον Θεον. Ἀλλ' ου διαπαντος τουτο ωρισεν, αλλα Προστεταγμενους καιρους. Τουτο
δε λεγει, δεικνυς οτι ουδε νυν ζητησαντες ευρον, καιτοι ουτως ην φανερος προς το
ευρισκεσθαι, ωσπερ αν εις μεσον τι ψηλαφωμενον. Ουδε γαρ ενταυθα μεν ην
ουρανος, αλλαχου δε ου· ουδε εν τουτωι τωι χρονωι ην, εν αλλωι δε ου. Ὥστε και κατα
παντα καιρον, και κατα πασαν οροθεσιαν δυνατον αυτον ευρειν. Ουτως ωικονομησε
το ζητεισθαι, ωστε μητε τοπωι κωλυεσθαι, μητε χρονωι. Και αυτο δη τουτο μαλιστα
αυτοις συνεβαλλετο, ει γε ηβουλοντο, το πανταχου ειναι τον ουρανον, το εν παντι
χρονωι εσταναι. ∆ιο και ουτως ειπε· Καιτοι γε ου μακραν απο ενος εκαστου ημων
υπαρχοντα, αλλ' εγγυς οντα πασιν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ου μονον την ζωην
εδωκε και την πνοην και τα παντα· αλλα και το κεφαλαιον απαντων, εις γνωσιν
ηγαγεν αυτου, δους ταυτα, δι' ων δυναμεθα ευρειν αυτον και καταλαβειν. Ἀλλ' ουκ
ηθελησαμεν ζητησαι, καιτοι προ ποδων οντα. Ου μακραν, φησιν, απο ενος εκαστου
ημων υπαρχοντα. Βαβαι! πασιν εγγυς ειναι λεγει τοις πανταχου της οικουμενης
ουσι. Τι τουτου μειζον; Ὅρα πως και καθαιρει τους μερικους. Τι λεγω μακραν; Ουτως
εγγυς εστιν, ως χωρις αυτου μη ζηιν. Ἐν αυτωι γαρ ζωμεν και κινουμεθα και εσμεν.
Ὡς εν σωματικωι υποδειγματι τοιουτον τι λεγει· Ὥσπερ αδυνατον αγνοησαι τον αερα
πανταχου κεχυμενον, και ου μακραν αφ' ενος εκαστου ημων υπαρχοντα, μαλλον δε
και εν ημιν οντα· ουτω δη και τον των ολων δημιουργον. Ὅρα πως παντα αυτου
λεγει ειναι· την προνοιαν αυτου, φησι, και την συγκρατησιν, το ειναι παρ' αυτου, το
ενεργειν, το μη απολεσθαι. Και ουκ ειπε, ∆ι' αυτου, 60.272 αλλ' ο εγγυτερον ην, Ἐν
αυτωι. Ουδεν ισον ειπεν ο ποιητης εκεινος, Του γαρ και γενος, ειπων, εσμεν· αλλ'
εκεινος μεν περι του ∆ιος ειπε, ουτος δε περι ∆ημιουργου αυτο λαμβανει, ου τον
αυτον εκεινωι λεγων, μη γενοιτο, αλλα τα κυριως επ' αυτωι ειρημενα αρμοζων· επει
και βωμον τουτου ειπεν, ουκ εκεινου, ον εσεβοντο. Ειρηται μεν γαρ τινα και
πραττεται εις τουτον, αλλ' ουκ ισασιν Ἕλληνες οτι εις αυτον, αλλ' εις ετερον αυτα
νενοηκασιν. Ειπε γαρ μοι περι τινος αν λεχθειη κυριως, Ἀγνωστωι Θεωι, περι του
∆ημιουργου, η περι του δαιμονος; ∆ηλον οτι περι του ∆ημιουργου, ει και τον μεν
ηγνοουν, τον δε ᾔδεσαν. Ὁμοιως και οτι παντα πεποιηκε, περι του Θεου αν ειρησθαι
κυριως αρμοσειεν, η του ∆ιος, μιαρου τινος ανθρωπου και καταπτυστου και γοητος.
Ουτως ουχ ομοιως εκεινωι Παυλος ειπε, μη γενοιτο, και το, Του γαρ και γενος εσμεν·
αλλ' ετερωι νωι. Γενος γαρ Θεου ειπεν ημας ειναι· τουτεστιν, οικειους, εγγυτατους· η
ως αν τις ειποι, παροικους και γειτονας. Ἵνα γαρ μη παλιν λεγωσι, Ξενιζοντα
εισφερεις εις τας ακοας ημων (ουδεν γαρ ουτως ανθρωποις εναντιον), αγει τον
ποιητην εις μεσον. Και ουκ ειπεν· Ουκ οφειλετε νομιζειν χρυσωι η αργυρωι το Θειον
ειναι ομοιον, ω μιαροι και παμμιαροι· αλλα ταπεινοτερον, Τουτο ουκ οφειλομεν
 
 

206

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομιζειν, φησιν, αλλ' υπερ τουτο, Τι δαι το υπερ τουτο; Θεος· αλλ' ουδε τουτο
(ενεργειας γαρ εστιν ονομα), αλλα τεως τουτο· πλην ου λεγομεν τουτωι το Θειον
ειναι ομοιον· τις γαρ αν ειποι; Ὅρα πως το ασωματον εισηγαγεν. Ἡ γαρ διανοια οταν
υποπτευσηι σωμα, και διαστημα υπονοει. Γενος ουν υπαρχοντες του Θεου, ουκ
οφειλομεν νομιζειν, φησι, χρυσωι η αργυρωι η λιθωι, χαραγματι τεχνης και
ενθυμησεως ανθρωπου, το Θειον ειναι ομοιον. Ἀλλ' ειποι αν τις· Ου τουτο
νομιζομεν· τι ουν ταυτα λεγει; Ἀλλα προς τους πολλους ο λογος ην αυτωι· καλως
ουτως ειπεν. Ει γαρ ημεις ουκ εσμεν ομοιοι εκεινοις το κατα ψυχην, πολλωι μαλλον
ο Θεος. Τεως απαγει αυτους της υπονοιας. Ου μονον δε χαραγματι τεχνης το Θειον
ουκ εστιν ομοιον, αλλ' ουδε αλληι τινι ανθρωπινηι υπονοιαι υποβαλλεται· η γαρ τεχνη
η διανοια ευρε. ∆ια τουτο ουτως ειπεν· Ὅπερ ουν τεχνη ανθρωπινη η διανοια ευρε,
τουτο ο Θεος, και εν λιθωι ουσια Θεου· πως ουν, ει εν αυτωι ζωμεν, ουχ ευρισκομεν
αυτον; ∆ιπλουν το εγκλημα, οτι τε εκεινον ουχ ευρον, και οτι τοιουτους ευρον.
Ουδαμου η διανοια αξιοπιστος καθ' εαυτην. Ἀλλ' επειδη κατεσεισε αυτων την ψυχην
δειξας αναπολογητους, ορα τι επαγει· Τους μεν χρονους της αγνοιας υπεριδων,
τανυν παραγγελλει τοις ανθρωποις πασι πανταχου μετανοειν. Τι ουν; ουδεις
κολαζεται τουτων; Ουδεις των θελοντων μετανοειν. Περι τουτων λεγει, ου περι των
απελθοντων, αλλ' οις παραγγελλει. Ουκ απαιτει λογον υμας, φησιν. Ουκ ειπεν,
Ἐκεινος παρειδεν· ουκ ειπεν, Ειασεν· αλλ' Ὑμεις ηγνοησατε. Ὑπερειδεν· τουτεστιν,
ουκ απαιτει κολασιν ως αξιους οντας κολασεως. Ἠγνοησατε. Και ου λεγει, Ἑκοντες
εκακουργησατε, αλλα τουτο δια των ανω εδειξε, Πανταχου μετανοειν, ειπων.
Ἐνταυθα πασαν την οικουμενην αινιττεται. 60.273 δʹ. Ὅρα πως αυτους απαγει των
μερικων. ∆ιοτι εστησεν ημεραν, φησιν, εν ηι μελλει κρινειν την οικουμενην εν
δικαιοσυνηι. Ὅρα· παλιν την οικουμενην ειπεν, ουτω τους ανθρωπους καλων. Ἐν
ανδρι ωι ωρισεν, αναστησας αυτον εκ νεκρων. Ὅρα πως παλιν το παθος εδηλωσεν,
αναστασεως μνημονευσας. Ὅτι δε αληθης η κρισις, δηλον εκ της αναστασεως·
συγκατασκευαζεται γαρ· και οτι παντα αληθειαι ειπε, δηλον εξ ων ανεστη. Ὅτι δε και
πασι ταυτην παρειχον πιστιν, το αναστηναι αυτον εκ νεκρων, και τουτο λοιπον
δηλον. Ταυτα ειρηται μεν προς Ἀθηναιους· καιρον δ' αν εχοι και προς ημας
λεγεσθαι, οτι παντας πανταχου μετανοειν δει, οτι ωρισεν ημεραν, εν ηι μελλει
κρινειν την οικουμενην. Ὅρα πως και δικαστην αυτον εισαγει, και προνοουντα του
κοσμου και φιλανθρωπον και συγγνωμονικον και δυνατον και σοφον, και παντα
απλως ∆ημιουργου εχοντα. Ἀποδειξιν εδωκε του αναστηναι αυτον εκ νεκρων τα
ειρημενα. Μετανοησωμεν ουν· παντως γαρ κριθηναι δει. Ει μη ανεστη ο Χριστος, ου
κρινομεθα· ει δε ανεστη, παντως κρινομεθα. Εις τουτο γαρ και απεθανεν, ινα και
νεκρων και ζωντων κυριευσηι, φησι· και παλιν· Παντες γαρ παραστησομεθα τωι
βηματι του Χριστου, ινα εκαστος κομισηται προς α επραξε. Μη δη νομισητε ρηματα
μονον ειναι ταυτα· ιδου και τον περι της αναστασεως των παντων εισηγαγε λογον·
ου γαρ αλλως κρινεται η οικουμενη. Και το, Ἀναστησας δε αυτον εκ νεκρων, περι
σωματος εστιν ειρημενον· τουτο γαρ και νεκρον, τουτο και πεπτωκε. Παρα Ἕλλησιν
ωσπερ τα της δημιουργιας, ουτω και τα της κρισεως αθετειται. Ταυτα δε παιδων
ευρηματα, και μεθυοντων ανθρωπων εστιν. Ἀλλ' ημεις οι περι τουτων ακριβως
ειδοτες, πραττωμεν τι των χρησιμων, και σπουδαζωμεν οικειωθηναι τωι Χριστωι.
Μεχρι ποτε εχθραινομεν προς αυτον; μεχρι ποτε προς αυτον αηδως εχομεν; Μη
γενοιτο, φησι· τι ταυτα λεγεις; Ουκ εβουλομην ταυτα λεγειν, ει μη ταυτα επραττετε
υμεις· νυνι δε τι το κερδος της των λογων σιγης, των πραγματων ουτω βοωντων
μετα πασης περιφανειας; Πως ουν αυτον φιλησομεν; Ειπον μεν μυριακις μυρια,
ερουμεν δε και νυν. Τροπον ενα ευρηκεναι μοι δοκω, πολυ μεγαν και θαυμαστον·
μετα του τα κοινηι γινομενα λογιζεσθαι υπο του Θεου τοσαυτα οντα, οσα ουδε
 
 

207

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αριθμειν τις δυναται, και υπερ τουτων απαντων χαριτας ειδεναι αυτωι, και τα
εκαστωι ημων γεγενημενα εννοωμεν παντες, και καθ' εκαστην αναλογιζωμεθα την
ημεραν. Ἐπειδη τοινυν μεγαλην εχει την ισχυν ταυτα, εκαστος ημων αναλογιζεσθω
παρ' εαυτωι, και μετα ακριβειας ανερευνατω, ει ποτε εις κινδυνους προπεσων
διεφυγε τας των εναντιων χειρας, και καθαπερ εν βιβλωι τας ευεργεσιας
αναγραπτους εχετω του Θεου· οιον, ει ποτε εξελθων εις οδον αωριαι, διεφυγε
κινδυνον· ει ποτε πονηροις ανθρωποις συμβαλων, ανωτερος αυτων γεγονεν· ει ποτε
νοσωι περιπεσων, παντων απεγνωκοτων ανηνεγκε· μεγα γαρ τουτο δυναται προς το
οικειουν ημας τωι Θεωι. Ει γαρ δη Μαρδοχαιος εκεινος τα υπ' αυτου γεγενημενα
αγαθα εργα εις μνημην ελθοντα του βασιλεως, ουτως εσχε προισταμενα, ως παλιν
επι την λαμπροτητα εκεινην ελθειν· πολλωι μαλλον ημεις, αν αναμνησθωμεν, και
δυο τουτων ακριβη ποιησωμεθα εξετασιν των πραγματων, τι μεν ημαρτομεν ημεις
εις Θεον, τι δε αυτος εις ημας αγαθον ειργασται· ουτω και ευχα 60.274 ριστοι
εσομεθα, και παντα προησομεθα. Ἀλλ' ουδεις τουτων ουδενος ποιειται μνημην· αλλ'
ωσπερ περι αμαρτηματων λεγομεν, οτι αμαρτωλοι εσμεν, ου κατ' ειδος αυτα
εξεταζοντες, ουτω και περι των ευεργεσιων του Θεου, οτι ευηργετησεν ημας,
λεγοντες, ο Θεος, ου κατ' ειδος αυτα εξεταζομεν, ου λεγομεν, που και ποσα και εν
ποιωι καιρωι. Ἀλλ' απο του νυν πολλην ποιησωμεθα την ακριβειαν. Ει μεν γαρ τις και
τα παλαι αναλαβειν δυναται, παντα αναλογιζεσθω ακριβως, ως μεγαν ευρησων
θησαυρον. Τουτο και προς το μη απογινωσκειν χρησιμον ημιν. Ὅταν γαρ ιδωμεν, οτι
προεστη πολλακις ημων, ουκ απογνωσομεθα ουδε ηγησομεθα απεῤριφθαι· αλλ'
ενεχυρον αυτου μεγα ληψομεθα της περι ημων κηδεμονιας, οταν εννοησωμεν, οτι
αμαρτοντες ου κολαζομεθα, αλλα και προστασιας απολαυομεν. εʹ. Ειπω δη τι καγω,
οπερ ακηκοα παρα τινος· Γεγονε που τις παις, και ποτε συνεβη αυτον ειναι εν αγρωι
μετα της μητρος, ουπω πεντεκαιδεκαετη γεγονοτα. Τοτε δη χαλεπου τινος αερος
συμβαντος, πυρετος επεπεσεν αμφοτεροις· και γαρ το μετοπωρον ην. Τοτε δη η μεν
μητηρ εφθασεν εισελθειν επι της πολεως· ο δε παις, των ιατρων εκει κελευοντων
μενειν, και του πυρετου καιοντος, ανακογχυλιζειν ηρξατο δηθεν φιλοσοφων,
μαλλον το πυρ σβεννυναι οιομενος, ει μηδ' οτιουν λαβοι. Ἅτε δη ουν παις, υπο
φιλονεικιας ακαιρου ου προσηκατο. Ὡς δε επεβη της πολεως, παρεθη τα της
γλωττης, και αλαλος ην επι πολυ, ουδεν εναρθρον φθεγγομενος· αλλα ανεγινωσκε
μεν, και εις διδασκαλους εφοιτα επι πολυν χρονον, απλως δε και ασημα. Παντα ουν
αυτωι τα της ελπιδος εκκεκοπτο, και οδυνης ην η μητηρ μεστη· και πολλα μεν
επενοησαν ιατροι, πολλα δε αλλα πολλοι, ισχυε δε ουδεις, εως οτε ο φιλανθρωπος
Θεος ιασατο τον της γλωττης δεσμον, και τοτε ανηνεγκε, και εις την προτεραν
επανηγαγεν ευγλωττιαν αυτον και τρανοτητα. ∆ιηγησατο δε αυτου η μητηρ, και οτι
δη και παιδιον ον σφοδρα μικρον, περι την ρινα παθος εσχεν, ο καλουσι πολυπουν·
και παλιν ιατροι απεγνωκεισαν, και τελευτησαι ηυχετο η μητηρ, και ο πατηρ αυτωι
κατηρατο (ετι γαρ ετυχε ζων), και παλιν παντα εν αποριαι ην. Ὁ δε ευθεως βηξας,
απο μυγματος το θηριον εκεινο τηι ρυμηι του πνευματος εξεωσεν απο των ρινων, και
παντα λελυτο τα δεινα. Τουτου δε σβεσθεντος, ρευμα κατα των οφθαλμων δριμυ και
γλισχρον επιῤρεον αει, τοσαυτας εποιει τας λημας και ουτω παχειας, ως αντι
διαφραγματος γενεσθαι τηι κορηι, και το δεινον, πηρωσιν εμελετα, και παντες ελεγον
τουτο συμβησεσθαι. Ἀλλα και τουτου χαριτι του Θεου ταχεως απηλλαγη του παθους.
Και ταυτα μεν απερ ηκουσα· α δε αυτος επισταμαι, ερω προς υμας· Ἐκινηθη ποτε
τυραννων υποψια εν τηι πολει τηι ημετεραι (τοτε δε ετι μειρακιον ημην)· και παντων
εξωθεν την πολιν παρακαθημενων των στρατιωτων, τυχον απλαστως βιβλια
εζητουν γοητικα και μαγικα. Και ο γραψας το βιβλιον, ριψας ακατασκευαστον εις
ποταμον, εαλω, και απαιτουμενος ουκ ειχε δουναι, αλλα περιηγετο την πολιν
 
 

208

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απασαν δεσμιος· ως δε των ελεγχων επιτεινομενων δεδωκε δικην, τοτε εγω εις
μαρτυριον απιεναι βουλομενος, επανηιειν δια των κηπων παρα ποταμον μετα και
ετερου τινος. Ἰδων δε εκεινος το βιβλιον ανω επιπλεον, το μεν πρωτον ενομιζεν
οθονην ειναι, γενομενος δε εγγυς, εγνω οτι βιβλιον ην, και καταβας ανειλετο. Ἐγω
δε εφιλονεικουν, ωστε κοινην 60.275 ειναι την ευρεσιν, και εγελων. Ἀλλ' ιδωμεν,
φησιν, ο τι ποτε και εστιν. Ἀνακλαι μερος της σελιδος, και ευρισκει εγγεγραμμενα
μαγικα. Συνεβη δε κατα ταυτον στρατιωτην παριεναι. Ειτα ενδοθεν λαβων απηιει,
και επεπηγει τωι δεει. Τις γαρ αν και επιστευσεν, οτι απο του ποταμου λαβοντες
ανειλομεθα, παντων τοτε και των ανυποπτων κατεχομενων; Και ριψαι ουκ
ετολμωμεν, μη οφθωμεν, και καταμερισαι αυτο παλιν ομοιον δεος ην. Ἔδωκε γουν ο
Θεος, και εῤριψαμεν, και εσχατον απηλλαγημεν τοτε των κινδυνων. Και μυρια αν
εχοιμι λεγειν, ει παντα καταλεγειν εθελοιμι. Και ταυτα δε υμων ενεκεν ειπον, ωστε
ει τις καν μη τοιαυτα, αλλ' ετερα τινα εχοι, ταυτα μεμνησθω διηνεκως· οιον, ει ποτε
λιθος τις ενεχθεις, μελλων επι σε ερχεσθαι, και ουκ επι σε ηλθε, τουτο αειμνηστον
εχε· μεγαλην ταυτα ποιει προς Θεον φιλιαν ημιν. Ει γαρ ανθρωπων αναμνησθεντες
των διασωσαντων ημας, πανυ δακνομεθα, οταν αυτους αμειψασθαι μη δυνηθωμεν·
πολλωι μαλλον επι Θεου. Τουτο και αλλαχου χρησιμον. Ὅταν ουν βουλωμεθα μη
αλυειν, λεγωμεν δη· Ει τα αγαθα εδεξαμεθα παρα Κυριου, 60.276 τα κακα ουχ
υποισομεν; Και Παυλος δια τουτο ελεγεν οθεν εῤρυσθη, ινα κακεινους αναμνησηι.
Ὅρα και ο Ἰακωβ πως παντα ταυτα εν νωι ειχε· διο και ελεγεν· Ὁ αγγελος ο ρυομενος
με εκ νεοτητος μου. Και μη μονον, οτι εῤρυσατο, αλλα πως και επι τινι εννοωμεν.
Ὅρα γουν κακεινον ιδικως μνημονευοντα των ευεργεσιων. Ἐν τηι ραβδωι μου, φησι,
διηλθον τον Ἰορδανην. Οι δε Ἰουδαιοι και των επι προγονων μεμνηνται αει, τα κατα
την Αιγυπτον στρεφοντες. Ουκουν πολλωι μαλλον ημεις των οικειων και εις ημας
συμβεβηκοτων, ποσακις εις επηρειας και συμφορας εμπεπτωκαμεν· και ει μη ο Θεος
χειρα υπερεσχε, παλαι αν απολωλειμεν. Ταυτα εννοουντες απαντες, και
αναλεγομενοι καθ' εκαστην, χαριν ειδωμεν διηνεκως τωι Θεωι, και παντες κοινηι
δοξαν αυτωι αναπεμψωμεν, και δοξαζοντες αυτον μη διαλιμπανωμεν, ινα της
ευγνωμοσυνης πολλην την αμοιβην κομισωμεθα, χαριτι και οικτιρμοις του
μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.275 ΟΜΙΛΙΑ ΛΘʹ. Ἀκουσαντες δε αναστασιν νεκρων, οι μεν εχλευα
ζον, οι δε ειπον· Ἀκουσομεθα σου παλιν περι τουτου. Και ουτως ο
Παυλος εξηλθεν εκ μεσου αυτων.
αʹ. Τι δηποτε πεισαντος ουτως αυτου ως και ειπειν Ἀθηναιους, Ἀκουσομεθα
σου παλιν περι τουτου, και κινδυνων ουκ οντων, επειγεται τας Ἀθηνας αφειναι ο
Παυλος; Ἴσως ᾔδει ου μεγα ονησων· αλλως τε και υπο του Πνευματος εις Κορινθον
ηγετο. Τινες δε ανδρες κολληθεντες αυτωι, επιστευσαν, εν οις και ∆ιονυσιος ο
Ἀρεοπαγιτης, και γυνη ονοματι ∆αμαρις, και ετεροι συν αυτοις. Μετα δε ταυτα
χωρισθεις ο Παυλος εκ των Ἀθηνων, ηλθεν εις Κορινθον. Και ευρων τινα Ἰουδαιον
ονοματι Ἀκυλαν, Ποντικον τωι γενει, προσφατως εληλυθοτα απο της Ἰταλιας, και
Πρισκιλλαν γυναικα αυτου (δια το διατεταχεναι Κλαυδιον χωριζεσθαι παντας τους
Ἰουδαιους εκ της Ῥωμης), προσηλθεν αυτοις· και δια το ομοτεχνον ειναι, εμεινε παρ'
αυτοις, και ειργαζετο· ησαν γαρ σκηνοποιοι τηι τεχνηι. Εικοτως εις Κορινθον, ως
εφην, υπο του Πνευματος ηγετο, εν ηι μενειν εδει. Οι γαρ Ἀθηναιοι, καιτοι ξενης
οντες ακροασεως ερασται, ομως ου προσειχον· ου γαρ τουτο εσπουδαζον, αλλ' ωστε
 
 

209

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αει τι εχειν ειπειν· οπερ αυτους και αποσχεσθαι εποιησεν. Ει δε τουτο ην αυτοις εθος,
πως εγκαλουσιν, οτι Ξενων δαιμονιων δοκει καταγγελευς ειναι; Ἀλλα ταυτα σφοδρα
ην απορα. Ἀλλ' ομως επεισε τον ∆ιονυσιον τον Ἀρεοπαγιτην και ετερους τινας. Οι
μεν γαρ επιμελουμενοι βιου, ταχεως εδεξαντο τον λογον, οι δε λοιποι ουκ ετι.
Ἱκανως ουν εχειν εδοξε τωι Παυλωι το καταβαλειν τεως τα σπερματα· το γαρ πλεον
αυτου της ζωης ενταυθα προκεχωρηκει. Ἐπι μεν γαρ Νερωνος ετελειωθη, απο δε
Κλαυδιου ανεῤριπιζετο λοιπον ο προς 60.276 Ἰουδαιους πολεμος, μακροθεν μεν, ουκ
απεικος δε, ωστε καν ουτω σωφρονησαι, και απο Ῥωμης ως λυμεωνες ελαυνοντο.
∆ια τουτο οικονομειται τουτον ως δεσμιον απαχθηναι εκει, ινα μη ως Ἰουδαιος
απελαυνηται, αλλ' ως υπο τηι ταξει πραττων και φυλαττηται εκει. Και εμεινε, φησι,
παρ' αυτοις. Βαβαι, ποιον δικαιωμα του συνοικησαι ευρεν! Ἐπειδη γαρ ενταυθα
μαλιστα εδει αυτον μη λαβειν, καθως φησιν, Ἵνα εν ωι καυχωνται ευρεθωσι καθως
και ημεις, οικονομειται αυτον μενειν εκει. ∆ιελεγετο δε εν τηι συναγωγηι κατα παν
σαββατον, επειθε τε Ἰουδαιους και Ἕλληνας. Ὡς δε κατηλθοναπο της Μακεδονιας ο
τε Σιλας και ο Τιμοθεος, συνειχετο τωι Πνευματι ο Παυλος διαμαρτυρομενος τοις
Ἰουδαιοις τον Χριστον Ἰησουν. Τουτεστιν, επηρεαζον αυτωι, εφισταντο αυτωι. Ἀλλ'
οι μεν ουτω· τι δε ο Παυλος; Ἀφισταται αυτων, και μετα πολλου του φοβου. Ουκ ετι
γαρ υμιν, φησιν, ην αναγκαιον λαληθηναι τον λογον· αλλα και αινιττεται αυτους.
Ἀντιτασσομενων δε αυτων και βλασφημουντων, εκτιναξαμενος τα ιματια, ειπε προς
αυτους· Το αιμα υμων επι την κεφαλην υμων. Καθαρος εγω, απο του νυν εις τα εθνη
πορευσομαι. Και μεταβας εκειθεν ηλθεν εις οικιαν τινος ονοματι Ἰουστου σεβομενου
τον Θεον, ου η οικια ην συνομορουσα τηι συναγωγηι. Κρισπος δε ο αρχισυναγωγος
επιστευσε τωι Κυριωι συν ολωι τωι οικωι αυτου· και πολλοι των Κορινθιων ακουοντες,
επιστευον και εβαπτιζοντο. Ὅρα πως παλιν ειπων, Ἀπο του νυν, ουδε ουτως αυτων
αμελει· ωστε του διεγειραι ενεκεν ειπε τουτο. Και λοιπον ηλθε προς Ἰουστον, ου ην
η οικια ομορουσα τηι συναγωγηι. Ἐγειτνιαζεν ωστε και ζηλον εχειν απο της
γειτνιασεως, 60.277 ειπερ ηθελον. Κρισπος δε, φησιν, ο αρχισυναγωγος επιστευσε τωι
Κυριωι συν ολωι τωι οικωι αυτου. Και τουτο μαλιστα ικανον προς το επαγαγεσθαι. Ειπε
δε ο Κυριος δι' οραματος εν νυκτι τωι Παυλωι· Μη φοβου, αλλα λαλει, και μη
σιωπησηις, διοτι εγω ειμι μετα σου, και ουδεις επιθησεται σοι του κακωσαι σε, διοτι
λαος εστι μοι πολυς εν τηι πολει ταυτηι. Ὅρα δια ποσων αυτον πειθει, και πως ο
μαλιστα αυτον ᾕρει, τουτο υστερον αυτωι λεγει· Ὅτι λαος εστι μοι πολυς εν τηι πολει
ταυτηι. Πως ουν συνεπεθεντο αυτωι, ειποι τις αν; Και μην ουδεν ισχυσαν, αλλ' ηγαγον
αυτον μονον προς τον ανθυπατον. Ἐκαθισε τε ενιαυτον και μηνας εξ, διδασκων εν
αυτοις τον λογον του Θεου. Γαλλιωνος δε ανθυπατευοντος της Ἀχαΐας,
κατεπεστησαν ομοθυμαδον οι Ἰουδαιοι τωι Παυλωι, και ηγαγον αυτον επι το βημα,
λεγοντες, οτι Παρα τον νομον ουτος αναπειθει τους ανθρωπους σεβεσθαι τον Θεον.
Ὁραις δια τι εκεινοι αει δημοσιαι επλεκον κατηγορηματα; Ὅρα γουν ενταυθα
ειποντων τουτων, οτι παρα τον νομον αναπειθει τους ανθρωπους σεβεσθαι τον
Θεον, ουδεν τουτων εμελησε τωι ανθυπατωι, αλλ' υπερ Παυλου μαλλον απολογειται.
Και ακουε πως αποκρινεται· Ει μεν ην των της πολεως απτομενον αδικημα τι η
ραιδιουργημα πονηρον, ω Ἰουδαιοι, κατα λογον αν ηνεσχομην υμων. Ἐπιεικης τις
ανθρωπος ουτος ειναι μοι δοκει· και δηλον εξ ων αποκρινεται συνετως. Μελλοντος
δε του Παυλου, φησιν, ανοιγειν το στομα, ειπεν ο Γαλλιων προς τους Ἰουδαιους· ει
μεν ην αδικημα τι η ραιδιουργημα πονηρον, ω Ἰουδαιοι, κατα λογον αν ηνεσχομην
υμων· ει δε ζητημα εστι περι λογου και ονοματων και νομου του καθ' υμας, οψεσθε
αυτοι· κριτης γαρ εγω τουτων ου βουλομαι ειναι. Και απηλασεν αυτους απο του
βηματος. Ἐπιλαβομενοι δε παντες οι Ἕλληνες Σωσθενην τον αρχισυναγωγον
ετυπτον εμπροσθεν του βηματος, και ουδεν τουτων τωι Γαλλιωνι εμελε. Και
 
 

210

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εντευθεν παλιν το επιεικες του ανδρος δεικνυται. Τυπτομενου γαρ αυτου, ουχ
ηγησατο ιδιαν υβριν ειναι· ουτως ησαν ιταμοι οι Ἰουδαιοι. βʹ. Ἴδωμεν δε ανωθεν τα
ανεγνωσμενα. Ἀκουσαντες δε αναστασιν νεκρων, οι μεν εχλευαζον, οι δε ειπον·
Ἀκουσομεθα σου παλιν. Ποσα μεγαλα και υψηλα ακουσαντες, ουδε προσειχον, αλλ'
εχλευαζον! Την αναστασιν δε εχλευαζον· Ψυχικος γαρ ανθρωπος ου δεχεται τα του
Πνευματος. Και ουτω, φησιν, εξηλθεν ο Παυλος εκ μεσου αυτων. Ουτω· πως; Τους
μεν πεισας, υπο δε των γελωμενος. Χωρισθεις δε απο Ἀθηνων, φησιν, ηλθεν εις
Κορινθον. Και ευρων τινα Ἰουδαιον ονοματι Ἀκυλαν, Ποντικον τωι γενει,
προσφατως εληλυθοτα απο της Ἰταλιας, εμεινε παρ' αυτοις και ειργαζετο. Ὅρα, πως
ο νομος αρχεται καταλυεσθαι λοιπον. Κειραμενος γαρ, Ἰουδαιος ων, ουτος εν
Κεγχρεαις μετα ταυτα, εις Συριαν συναπερχεται Παυλωι. Ποντικος ων, ουκ εν
Ἱεροσολυμοις ουδε πλησιον εσπευδεν ελθειν, αλλα μακροτερω. Παρ' αυτωι γουν
μενει, και ουκ αισχυνεται μενων, αλλα και δι' αυτο τουτο μενει, ως επιτηδειον
ευρων καταγωγιον· πολλωι γαρ αυτωι των βασιλειων επιτηδειοτερον ην. Και μη
γελασηις ακουων, αγαπητε. Καθαπερ γαρ αθλητηι η παλαιστρα των απαλων
στρωματων μαλλον χρησιμον· ουτω και τωι πολεμιστηι το ξιφος το σιδηρουν, αλλ' ου
το χρυσουν. Και ειργαζετο κηρυττων. Αισχυνθωμεν ημεις οι και χωρις του κηρυττειν
αργως ζωντες. ∆ι 60.278 ελεγετο δε εν τηι συναγωγηι, φησι, κατα παν σαββατον,
επειθε τε Ἰουδαιους τε και Ἕλληνας. Ἀντιτασσομενων δε αυτων και
βλασφημουντων, απεστη. Ταυτηι προσδοκων αυτους ελξειν μαλλον, αφισταται. ∆ια
τι γαρ αφεις εκεινην την οικιαν, ηλθε πλησιον της συναγωγης; αρ' ουχι δια τουτο;
ουδε γαρ κινδυνον εωρα ενταυθα. ∆ιαμαρτυρομενος αυτοις, φησιν. Ουκ ετι διδασκει,
αλλα διαμαρτυρεται. Ἀντιτασσομενων δε αυτων, φησι, και βλασφημουντων,
εκτιναξαμενος τα ιματια ειπε· Το αιμα υμων επι την κεφαλην υμων. Τουτο ποιει,
ωστε μη ρηματι μονον, αλλα και πραγματι φοβησαι· και σφοδροτερον διαλεγεται,
ατε και πολλους πεπεικως. Καθαρος ειμι, φησιν, εγω· απο του νυν εις τα εθνη
πορευσομαι. Ἄρα και ημεις υπευθυνοι εσμεν του αιματος των ημιν εγκεχειρισμενων,
αμελουντες αυτων. Ὥστε και οταν λεγηι, Το λοιπον κοπους μοι μηδεις παρεχετω,
φοβων φησιν· ου γαρ ουτως αυτους εφοβει η τιμωρια, ως εδακνε τουτο. Και μεταβας
εκειθεν, ηλθεν εις οικιαν Ἰουστου. Μεταβαινει βουλομενος αυτους πεισαι, οτι προς
τα εθνη ηπειγετο. Κρισπος δε ο αρχισυναγωγος, φησιν, επιστευσε τωι Κυριωι συν ολωι
τωι οικωι αυτου. Ὅρα τους πιστους τοτε μετα της οικιας τουτο ποιουντας ολοκληρου.
Τουτου δε γενομενου, ευθεως και ετεροι πολλοι πιστευσαντες εβαπτισθησαν. Τουτον
Κρισπον λεγει τον αρχισυναγωγον, περι ου φησι γραφων· Ουδενα αλλον εβαπτισα, ει
μη Κρισπον και Γαιον. Οιμαι δε τουτον και Σωσθενην λεγεσθαι, ος τοσουτον ανηρ
πιστος ην, ωστε και τυπτεσθαι και παρειναι αει τωι Παυλωι. Ειπε δε, φησι, ο Κυριος δι'
οραματος τωι Παυλωι· Μη φοβου, αλλα λαλει. ∆ια τουτο πολυν χρονον μενει εκει·
επειθε μεν γαρ αυτον και το πληθος, η δε οικειωσις του Χριστου πλεον. Μειζων γαρ
ο κινδυνος εγενετο λοιπον και των πλειονων πιστευοντων και του αρχισυναγωγου.
Μη φοβου, φησι. Τουτο ικανον αυτον διαναστησαι, οτι ηλεγχθη φοβουμενος η ουκ
ηλεγχθη μεν, αλλ' ωστε μηδε τουτο παθειν, παραθαῤρυνεται. Ου γαρ αει αυτους
πασχειν εια κακως, ωστε μη ασθενεστερους γενεσθαι. Ουδεν γαρ ουτως ελυπει τον
Παυλον, ως οι απειθουντες, ως οι αντιτασσομενοι. Τουτο και των κινδυνων αυτωι
χαλεπωτερον ην. Και μη σιωπησηις, φησι, διοτι λαος πολυς εστι μοι εν τηι πολει
ταυτηι. Ταχα δια τουτο αυτωι και φαινεται ο Χριστος. Γαλλιωνος δε, φησιν,
ανθυπατευοντος της Ἀχαΐας, κατεπεστησαν ομοθυμαδον οι Ἰουδαιοι τωι Παυλωι.
Ὅρα, μετα τον ενιαυτον και τους εξ μηνας επιτιθενται, οτε ουκ ετι ισχυον νομοις
χρησθαι ιδιοις. Τουτο μαλιστα επηρε Κορινθιους, το μαλιστα πεισθηναι, οτι ουδε
καθιησιν εαυτον ο αρχων. Ου γαρ ην ισον εξ αντιλογιας νικησαι, και μαθειν
 
 

211

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εκεινους, οτι ουδεν μελει αυτωι τα του πραγματος. Και σκοπει εκεινος πως ην
συνετος. Ου γαρ ειπεν ευθεως αποκρινομενος· Ου μελει μοι· αλλα τι; Ει μεν ην τι
αδικημα η ραιδιουργημα πονηρον, ω Ἰουδαιοι, κατα λογον αν ηνεσχομην υμων· ει δε
ζητημα εστι περι λογου και ονοματων, και νομου του καθ' υμας, οψεσθε αυτοι·
κριτης γαρ εγω τουτων ου βουλομαι ειναι. Ἀπετειχισεν αυτοις το δικαστηριον.
Λαμπρα γεγονεν η νικη. Ἐπιλαβομενοι δε Σωσθενην τον αρχισυναγωγον, ετυπτον
εμπροσθεν του βηματος, και ουδεν τουτων τωι Γαλλιωνι εμελεν. Ὢ της αισχυνης, ην
ηισχυνθησαν. Και ουδεν τουτων, φησι, τωι Γαλλιωνι εμελε· 60.279 καιτοι εις την
εαυτου υβριν το παν ην· αλλ' ως δηθεν εξουσιαν λαβοντες αυτοι τυπτουσιν, εργον
ακριτου θυμου δια την αισχυνην ποιουντες. Και δια τι μη εκεινος αντετυπτησε,
καιτοι και αυτος εξουσιαν ειχεν; Ἀλλ' επαιδευοντο φιλοσοφειν. Ουκ αντιτυπτει δε,
ωστε και τον δικαστην μαθειν, τις ην ο επιεικεστερος. Ου μικρα τουτο ωνησε τους
παροντας· εδιδαξε γαρ η τε τουτων επιεικεια και η εκεινων θρασυτης, οτι τα τοιαυτα
δικαστικης ψηφου δειται. Ἀλλ' ουτοι παντα ατακτως ποιουσι. Και ουκ ειπεν, Ου δει,
ινα μη παλιν κοπτωσιν αυτον· αλλ', Ου θελω. Κριτης γαρ, φησιν, εγω τουτων ειναι
ου βουλομαι· ουτως επιεικης ην ο ανηρ. Τουτο και Πιλατος ελεγεν επι του Χριστου·
Λαβετε αυτον υμεις, και κατα τον νομον υμων κρινατε. Ὁ μεν κατα τον νομον ηξιου
κρινειν αυτους, οι δε, ωσπερ οι μεθυοντες και οι μαινομενοι, ουτω διεκειντο. ∆ια
τουτο εχωριζετο των Ἀθηνων, Ἐπειδη λαος ην εκει πολυς. Ἐτυπτετο, και ουδεν
ελεγε. γʹ. Τουτον και ημεις μιμωμεθα· αντιτυπτησωμεν τους τυπτοντας τηι επιεικειαι,
τηι σιγηι, τηι μακροθυμιαι. Χαλεπωτερα ταυτα τα τραυματα, μειζων η πληγη και
φορτικωτερα· ου γαρ το πληττεσθαι το σωμα, αλλα το την διανοιαν, χαλεπον.
Πολλους πληττομεν, αλλα επειδη εν ταξει φιλιας, και ηδονται· αν δε τον τυχοντα
πληξηις υβριστικως, επειδη της καρδιας ηψω, σφοδρα ελυπησας· ουτω μαλλον την
καρδιαν αυτων πληττομεν. Ὅτι δε μειζονως επιεικεια πληττει θρασυτητος, φερε
αποδειξωμεν ως δυνατον τωι λογωι. Ἡ μεν γαρ σαφης αποδειξις δια των εργων και
της πειρας εστιν· ει δε δοκει, και τωι λογωι την εξετασιν ποιησωμεθα, καιτοι πολλακις
ηδη εποιησαμεθα. Ἐν γαρ ταις υβρεσιν ουδεν ουτως ημας λυπει, ως η παρα των
ορωντων ψηφος· ου γαρ ισον δημοσιαι τε υβριζεσθαι και ιδιαι, αλλ' εκεινας μεν και
φερομεν ευκολως τας υβρεις, οταν επ' ερημιας, οταν μηδενος οντος του
μαρτυρουντος τουτο παθωμεν, μηδε του συνειδοτος. Ουτως ουχ η της υβρεως φυσις
εστιν η δακνουσα, αλλα το επι παντων τουτο παθειν· ως ει γε τις τιμων επι παντων,
υβριζοι κατ' ιδιαν, και χαριν εισομεθα. Ουκουν ουκ εν τηι της υβρεως φυσει το
λυπηρον εστιν, αλλ' εν τηι ψηφωι των ορωντων, ωστε μη δοξαι ευκαταφρονητον
ειναι. Τι ουν, αν αυτη υπερ ημων ηι; ουχι μαλλον ο υβριζων υβρισται, οταν υπερ
ημων τας ψηφους φερωσιν; Ειπε μοι, τινος καταφρονουσιν οι παροντες; του
υβριζοντος, η του υβρισθεντος και σιγωντος; Ὁ μεν γαρ θυμος υποβαλλει, οτι του
υβριζομενου· νυν δε, οτε καθαροι του παθους εσμεν, ιδωμεν, ινα μη τοτε
συναρπασθωμεν. Τινος ουν καταγινωσκομεν απαντες; Ευδηλον οτι του υβριζοντος·
καν μεν ελαττων ηι, και μαινεσθαι αυτον φησομεν, αν δε ομοτιμος, ανοηταινειν, αν
δε μειζων, ουδ' ουτως αποδεξομεθα. Τις γαρ, ειπε μοι, αποδοχης αξιος; ο
ταραττομενος, ο χειμαζομενος, ο εκθηριουμενος, ο προς την κοινην φυσιν ουτω
διακειμενος, η ο εν γαληνηι και λιμενι και φιλοσοφιαι πολληι; ουχ ο μεν αγγελωι
προσεοικεν, ο δε ουδε ανθρωπωι; Ὁ μεν γαρ ουδε τα οικεια δυναται βαστασαι κακα,
εκεινος δε και τα αλλοτρια· ουτος ουδε εαυτον ενεγκειν εδυνηθη, εκεινος δε και
ετερον· ο μεν εν ναυαγιωι εστιν, ουτος δε εν ασφαλειαι πλει, εξ ουριων αυτωι της νηος
φερομενης· ου γαρ ειασε το του θυμου πνευμα τοις ιστιοις εμπεσον ανατρεψαι της
διανοιας το σκαφος· αλλα λεπτη τις αυρα και ηδεια προσπνευσασα, της ανεξικακιας
η πνοη, μετα πολλης αυτωι της ησυχιας επι τον 60.280 της φιλοσοφιας αγει λιμενα.
 
 

212

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και καθαπερ εν πλοιωι ναυαγουντι οι ναυται ουκ ισασιν α ριπτουσιν, αν τε των
οικειων αν τε των αλλοτριων λαβωσι παρακαταθηκας, αλλα παντων ομοιως
εκβολην ποιουνται των εγκειμενων, των τε τιμιων των τε ου τοιουτων· επειδαν δε ο
χειμων παυσηται, τοτε αναλογιζομενοι οσα εξεβαλον, δακρυουσι και της γαληνης
ουκ αισθανονται δια την ζημιαν της εκβολης· ουτω δη και ενταυθα, οταν ο θυμος
πνευσηι, και ο χειμων αιρηται, ουκ ισασιν εν ταξει εκβαλλειν τα δεοντα· οταν δε
παυσηται ο θυμος, τοτε αναλογιζομενοι ποια εξεβαλον, εννοουσι την ζημιαν και ουκ
αισθανονται της αναπαυσεως, των ρηματων μεμνημενοι, δι' ων κατηισχυναν
εαυτους και τα μεγιστα εζημιωθησαν, ου περι χρηματα, αλλα περι δοξαν επιεικειας
και πραοτητος. Ὄντως σκοτος εστιν ο θυμος. Ειπεν αφρων, φησιν, εν καρδιαι αυτου·
Ουκ εστι Θεος. Ταχα και περι του θυμουμενου τουτο ειπειν ευκαιρον, οτι ειπεν ο
θυμουμενος· Ουκ εστι Θεος. Κατα γαρ το πληθος, φησι, της οργης αυτου ουκ
εκζητησει. Ὃς γαρ αν επεισελθηι λογισμος ευσεβης, παντας διωθειται και
διακρουεται, παντας ριπτει πλαγιους. Ει μη συ μαλλον αλγεις του υβρισθεντος,
υβριζε, καν μηδεις ο εγκαλων· ει μη το του συνειδοτος δικαστηριον ιδιαι σε λαβον
μαστιζει μυρια. Ὅταν ουν ακουσηις, οτι ο υβριζομενος ουδεν εξεβαλε ρημα πικρον,
ουχι ταυτηι μαλλον αλγεις; Ειπε μοι, πως ανθρωπον πραον και ταπεινον, και επιεικη
μυριαις επλυνας λοιδοριαις; Ταυτα λεγομεν συνεχως, ουχ ορωμεν δε επιδεικνυμενα
δια των εργων. Ἄνθρωπος ων ανθρωπον υβριζεις; δουλος ων τον ομοδουλον; Ἀλλα
τι τουτο θαυμαζω, οπου γε και Θεον υβριζουσι πολλοι; δʹ. Τουτο προς υμας εστω
παραμυθια τους υβριζομενους. Ὑβριζεσθε; υβριζεται και Θεος. Ὀνειδιζεσθε;
ονειδιζεται και Θεος. ∆ιαπτυεσθε; και γαρ και ο ∆εσποτης ο ημετερος. Ἐν μεν ουν
τουτοις ημιν κοινωνει, εν δε τοις εναντιοις ουκ ετι. Ου γαρ υβρισεν αδικως ποτε· μη
γενοιτο· ουδε ωνειδισεν απλως, ουδε ηδικησεν. Ὥστε ημεις εσμεν οι κοινωνουντες,
ουχ υμεις. Το μεν γαρ υβριζομενον φερειν, Θεου· το δε υβριζειν απλως, δαιμονος.
Ἴδετε τας δυο μεριδας. ∆αιμονιον εχεις, ηκουσεν ο Χριστος· εῤραπισθη απο του
δουλου του αρχιερεως. Οι υβριζοντες τοινυν αδικως, μετ' εκεινων εστηκασιν·
εικοτως. Ει γαρ ο Πετρος και Σατανας ηκουσε δι' εν ρημα, πολλωι μαλλον ουτοι
Ἰουδαιοι ακουσονται, οταν τα Ἰουδαιων ποιωσιν, ωσπερ κακεινοι διαβολου τεκνα,
επειδη τα του διαβολου ειργαζοντο. Ὑβριζεις, τις ων, ειπε μοι; Μαλλον δε δια τουτο
υβριζεις, επειδη ουδεν ει· ουδεις γαρ ανθρωπος ων υβριζει. Ὥστε ο λεγεται εν ταις
μαχαις, Συ τις ει; εξ εναντιας εδει λεγεσθαι· οιον, Ὕβριζε, λεγειν εχρην· ουδεν γαρ
ει· νυν δε λεγοντων ημων, Ὡς τις υβριζεις; Ὡς βελτιων σου, δια παντων ακουειν
εστι. Και μην το εναντιον εδει λεγειν· αλλ' επειδη ημεις κακως ερωτωμεν, δια τουτο
κακεινοι κακως αποκρινονται· ωστε ημεις αιτιοι. Ὡς μεγαλων γαρ ανδρων οντων
των υβριζοντων, ουτω λεγομεν· Ὡς τις υβριζεις; ∆ια τουτο κακεινοι ουτως
αποκρινονται. Τουναντιον δε εχρην λεγειν· Ὑβριζεις; υβριζε· ουδεις γαρ ει. Προς δε
τους ουχ υβριζοντας τουτο μαλλον εδει λεγεσθαι· Ὡς τις ουχ υβριζεις; υπερεβης την
ανθρωπινην φυσιν. Τουτο ευγενεια, τουτο ελευθερια, μηδεν ανελευθερον
φθεγγεσθαι, καν αξιος ηι τις ακουειν. Ειπε δη μοι, ποσοι ουχι αξιοι εισιν αναιρεισθαι;
Ἀλλ' ομως ου 60.281 ποιει τουτο δι' εαυτου ο δικαστης, αλλ' ερωται· και ουδε τουτο
δι' εαυτου. Ει δε διαλεγεσθαι ανθρωπωι πονηρωι ουκ ανεκτον δικαζοντα, αλλα μεσωι
τινι κεχρηται, πολλωι μαλλον ημας τους ομοτιμους υβριζειν ου χρη· ου γαρ ουτω τωι
υβρισαι πλεονεκτησομεν αυτων, ως τωι διδαχθηναι, οτι υβρισαμεν εαυτους. Τους μεν
ουν πονηρους δια τουτο ουτε υβριζειν χρη, τους δε αγαθους και δι' ετερον, οτι ουκ
αξιοι· και τριτον, οτι υβριστην ειναι ου χρη. Νυν δε, ορα οσα γινεται· υβριζεται και
επηρεαζεται ανθρωπος, και ο επηρεαζων ανθρωπος, και οι θεωρουντες ανθρωποι. Τι
ουν; τα θηρια δει εις μεσον ελθειν και διαλυσαι; τουτο γαρ λειπεται. Ὅταν γαρ οι
τερπομενοι τηι αδικιαι ανθρωποι ωσι, τοις θηριοις η καταλλαγη λειπεται· ωσπερ ουν
 
 

213

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δεσποτων μαχομενων εν οικιαι, λειπεται τους οικετας καταλλαττειν (τουτο γαρ η
του πραγματος φυσις απαιτει, ει και ταυτηι ταχα μη γινεται)· ουτω και ενταυθα.
Ὑβριζεις; εικοτως· ουδε γαρ ανθρωπος ει. ∆ια τουτο εδοξε μεγα τι ειναι η υβρις, και
εδοξε τοις μεγαλοις προσηκειν· το δε ανδραποδοις μαλλον προσηκει, ωσπερ το
ευφημειν ελευθεροις εμπρεπει. Ὥσπερ γαρ το κακως ποιειν εκεινων, ουτω το κακως
πασχειν τουτων. Οιον εστι κλεπτρια δουλη τα του δεσποτου λαθραιως υφαιρουσα,
τοιουτον τι εστι και η υβρις· και ως αν ειποι τις, καθα 60.282 περ ο κλεπτης σπουδηι
εισιων πανταχου περιβλεπεται υφελεσθαι τι σπουδαζων· ουτω και ουτος παντα
περισκοπει. εκβαλλειν τι θελων. Ταχα ετερωι τινι παραδειγματι αυτον διαγραψωμεν.
Ὥσπερ γαρ ει τις σκευη ακαθαρτα κλεπτων εξ οικιας, και εξαγων παντων
εμπροσθεν, ουχι τα υφαιρεθεντα ᾔσχυνε τοσουτον, οσον αυτος εαυτον, ταυτα
υφελομενος και εξαγων· ουτω δη και ουτος, εκβαλων εμπροσθεν παντων ακαθαρτα
ρηματα, ουχι ετερους ᾔσχυνεν, αλλ' εαυτον δια των ρηματων, προαγαγων τοιαυτα
και καταῤρυπανας αυτου και την γλωτταν και την διανοιαν. Ταυτον γαρ γινεται,
οταν προς τους πονηρους μαχωμεθα, ωσπερ αν ει τις ανθρωπος τον εν σηπεδονι
οντα υπερ του πληξαι μολυνηι εαυτον, καθεις αυτου τας χειρας εις τον βορβορον.
Ταυτα δη, παρακαλω, παντα αναλογιζομενοι, φευγωμεν την εντευθεν βλαβην, και
ευφημον εχωμεν γλωτταν, ινα καθαρευοντες πασης υβρεως, δυνηθωμεν μετα
ακριβειας τον παροντα βιον διανυσαι, και των επηγγελμενων αγαθων τοις
αγαπωσιν αυτον επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.281 ΟΜΙΛΙΑ Μʹ. Ὁ δε Παυλος ετι προσμεινας ημερας ικανας, τοις
αδελφοις αποταξαμενος, εξεπλει εις την Συριαν, και συν αυτωι
Πρισκιλλα και Ἀκυλας, κειραμενος την κεφαλην εν Κεγχρεαις· ειχε γαρ
ευχην.
αʹ. Ὅρα πως ο νομος καταλελυται, ορα πως τωι συνειδοτι κατειχοντο. Τουτο
Ἰουδαικον ην το κειρασθαι τας κεφαλας κατ' ευχην. Πλην εδει και θυσιαν γενεσθαι,
ητις ουκ εγενετο μετα το τυπτηθηναι τον Σωσθενην. Ἔδει απελθειν αυτον. ∆ιο και
επειγεται. Και παρακαλουμενος μειναι παρ' αυτοις εν Ἐφεσωι, ουκ ανεχεται. Τινος
ουν ενεκεν παλιν την Ἀντιοχειαν καταλαμβανει; Ἀναβας γαρ, φησι, και
ασπασαμενος την Ἐκκλησιαν, κατεβη εις Ἀντιοχειαν. Ἐπιθυμιαν ειχε της πολεως,
παθων τι ανθρωπινον προς αυτην· ενταυθα γαρ εχρηματισθησαν οι μαθηται
καλεισθαι Χριστιανοι, ενταυθα παρεδοθη τηι χαριτι του Θεου, ενταυθα ηνυσε
πραγματα τα κατα το δογμα. Και ο μεν εις Συριαν εξεπλει· τουτους δε αφηκεν εις
Ἔφεσον, εικοτως, ως διδαξοντας. Τοσουτον αυτωι συγγενομενοι χρονον, πολλα
εμαθον· και ομως της συνηθειας αυτους ουκ απηγαγεν ουδεπω της Ἰουδαικης. Ἰδου
και γυνη το ισον ανδρασι ποιουσα και διδασκουσα. ∆ια τουτο εκωλυετο εις την
Ἀσιαν ελθειν, προς τα κατεπειγοντα, οιμαι, ελαυνομενος. Ὅρα γουν ενταυθα και
παρακαλουμενον αυτον μειναι, και ουκ ανεχομενον, επειδη ηπειγετο απελθειν. Ου
μην απλως αυτους ειασεν, αλλα μετα υποσχεσεως· και οπως, ακουε· Κατηντησε δε,
φησιν, εις Ἔφεσον, και εκεινους κατελιπεν αυτου· αυτος δε εισελθων εις την
συναγωγην, διελεχθη τοις Ἰουδαιοις. Ἐρωτωντων δε αυτων επι πλειονα χρονον
μειναι παρ' αυτοις, ουκ επενευσεν, αλλ' απεταξατο αυτοις, ειπων· ∆ει με παντως την
εορτην την ερχομενην ποιησαι εις Ἱεροσολυμα· παλιν δε ανακαμψω προς υμας του
Θεου θελοντος. Και ανηχθη απο της Ἐφεσου, και κατελ 60.282 θων εις Καισαρειαν,
 
 

214

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αναβας, και ασπασαμενος την Ἐκκλησιαν, κατεβη εις Ἀντιοχειαν· και ποιησας
χρονον τινα, εξηλθε διερχομενος καθεξης την Γαλατικην χωραν και Φρυγιαν,
επιστηριζων παντας τους μαθητας. Και ορα, εκεινους τους τοπους κατελαμβανεν, οις
επεβη προ τουτου. Ἰουδαιος δε τις Ἀπολλως ονοματι, Ἀλεξανδρευς τωι γενει, ανηρ
λογιος, κατηντησεν εις Ἔφεσον, δυνατος ων εν ταις Γραφαις. Ἰδου και λογιοι
ηπειγοντο κηρυττειν, και αποδημουσι λοιπον οι μαθηται. Ὁραις επιδοσιν του
κηρυγματος; Ουτος ην κατηχημενος την οδον του Κυριου, και ζεων τωι Πνευματι
ελαλει, και εδιδασκεν ακριβως τα περι του Κυριου, επισταμενος μονον το βαπτισμα
Ἰωαννου. Ουτος τε ηρξατο παῤρησιαζεσθαι εν τηι συναγωγηι. Ἀκουσαντες δε αυτου
Ἀκυλας και Πρισκιλλα, προσελαβοντο αυτον, και ακριβεστερον αυτωι εξεθεντο την
του Θεου οδον. Ει το βαπτισμα Ἰωαννου μονον ηπιστατο ουτος, πως τωι Πνευματι
εζει; το γαρ Πνευμα ουχ ουτως εδιδοτο. Ει δε και οι μετα τουτον εδεηθησαν του
βαπτισματος του Χριστου· πολλωι μαλλον ουτος εδεηθη αν. Τι ουν εστιν ειπειν; ουδε
γαρ απλως εφεξης εθηκεν αμφοτερα ο συγγραφευς. Ἐμοι δοκει εις ουτος ειναι των
εκατον εικοσι των μετα των αποστολων βαπτισθεντων· η ει μη τουτο, οπερ επι του
Κορνηλιου γεγονε, γεγενηται και επι τουτου. Ἀλλ' ου βαπτιζεται, αλλ' οτε
ακριβεστερον αυτωι εξεθεντο. Τουτο δε ειναι μοι αληθες φαινεται, οτι και
βαπτισθηναι αυτον εδει· επει οι δωδεκα οι αλλοι ουδεν ᾔδεσαν ακριβες, ουδε τα περι
του Ἰησου. Εικος δε αυτον και βαπτισθηναι. Πλην ει και αυτοι οι Ἰωαννου μετα το
βαπτισμα παλιν εβαπτιζοντο, εδει και τους μαθητας τουτο ποιησαι. Βουλομενου δε
αυτου διελθειν εις την Ἀχαΐαν, προτρεψαμενοι οι αδελφοι εγραψαν 60.283 τοις
μαθηταις αποδεξασθαι αυτον. Ὃς παραγενομενος συνεβαλετο πολυ τοις
πεπιστευκοσι δια της χαριτος. Ευτονως γαρ τοις Ἰουδαιοις διακατηλεγχετο δημοσιαι,
επιδεικνυς δια των Γραφων ειναι τον Χριστον Ἰησουν. Ἐγενετο δε εν τωι τον
Ἀπολλω ειναι εν Κορινθωι, Παυλον διελθοντα τα ανωτερικα μερη, ελθειν εις
Ἔφεσον. Και ευρων τινας μαθητας, ειπε προς αυτους· Ει Πνευμα αγιον ελαβετε
πιστευσαντες; Οι δε ειπαν προς αυτον· Ἀλλ' ουδε ει Πνευμα αγιον εστιν, ηκουσαμεν.
Ειπε τε προς αυτους· Εις τι ουν εβαπτισθητε; Οι δε ειπον· Εις το Ἰωαννου βαπτισμα.
Ειπε δε Παυλος· Ἰωαννης μεν εβαπτισε βαπτισμα μετανοιας, τωι λαωι λεγων, εις τον
ερχομενον μετ' αυτον ινα πιστευσωσι· τουτεστιν, εις τον Χριστον Ἰησουν.
Ἀκουσαντες δε εβαπτισθησαν εις το ονομα του Κυριου Ἰησου. Και επιθεντος αυτοις
του Παυλου τας χειρας, ηλθε το Πνευμα το αγιον επ' αυτους· ελαλουν τε γλωσσαις
και προεφητευον. Ἦσαν δε οι παντες ανδρες ωσει δεκαδυο. Πολλωι ουτοι εκεινου
διεστηκασιν, οι μηδε ει Πνευμα αγιον εστιν ειδοτες. Ουτοι ουν, οι και ακριβεστερον
αυτωι εξεθεντο την οδον του Κυριου, και προπεμπουσι, και γραμματα επιδιδοασιν.
Ἐβουλετο μεν ουν και αυτος απελθειν εις Ἀχαΐαν· προ δε του προτρεψαι, και
γραμματα δουναι αυτωι τους αδελφους, ουκ αναχωρει. Ὃς παραγενομενος
συνεβαλετο, φησι, τοις πεπιστευκοσιν· ευτονως γαρ διακατηλεγχετο δημοσιαι
επιδεικνυων δια των Γραφων ειναι τον Χριστον Ἰησουν. Ἐντευθεν πως ην δυνατος
εν ταις Γραφαις Ἀπολλως δεικνυσι. Τους μεν γαρ Ἰουδαιους σφοδρα επεστομιζε
(τουτο γαρ εστι το, ∆ιακατηλεγχετο), τους δε πιστευοντας θαῤρειν μαλλον εποιει,
και ιστασθαι προς την πιστιν. Ἐγενετο δε, φησι, Παυλον διελθοντα τα ανωτερικα
μερη ελθειν εις Ἔφεσον. Ταυτα δη τα κατα Καισαρειαν και τα λοιπα. Και ευρων
τινας μαθητας, ειπε προς αυτους· Ει Πνευμα αγιον ελαβετε πιστευσαντες; Ὅτι ουδε
εις Χριστον επιστευον ουτοι, δηλον εκ του ειπειν· Εις τον ερχομενον μετ' αυτον, ινα
πιστευσωσι. Και ουκ ειπεν, Ουδεν εστι το βαπτισμα Ἰωαννου· αλλ' οτι ατελες. Και
ουδε τουτο προσεθηκεν απλως, αλλ' ινα διδαξηι και πεισηι αυτους εις το ονομα του
Ἰησου βαπτισθηναι· ο και ποιουσι, και το Πνευμα λαμβανουσι τηι επιθεσει των
χειρων Παυλου. Ἐπιθεντος γαρ, φησιν, αυτοις του Παυλου τας χειρας, ηλθε το
 
 

215

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Πνευμα το αγιον επ' αυτους. Ὥστε οις επετιθει τας χειρας, το Πνευμα ελαμβανον.
Εικος τοινυν ην Πνευμα μεν αυτους εχειν, μη φαινεσθαι δε· αλλ' εκ της ενεργειας
και αφ' ων γλωσσαις ελαλουν, τουτο ενεφαινον. βʹ. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
ανεγνωσμενα. Ὁ δε Παυλος εξεπλει εις την Συριαν, φησι, και συν αυτωι Πρισκιλλα
και Ἀκυλας, ους και καταντησας εις Ἔφεσον κατελιπεν αυτου. Ἢ οτι ουκ εβουλετο
περιαγειν αυτους, και δια τουτο κατελιπεν· η μαλλον ινα διδασκαλοι μενωσι τοις εν
Ἐφεσωι. Αυτοι δε μετα ταυτα την Κορινθον ᾤκησαν, οις και μεγαλα μαρτυρει, και
Ῥωμαιοις επιστελλων προσαγορευει αυτους. Ὅθεν μοι δοκει μετα ταυτα αυτους εις
Ῥωμην απελθειν, ατε εμφιλοχωρουντας τοις τοποις εκεινοις, οθεν εξεπεσον επι
Νερωνος. Και καταβας, φησιν, εις Καισαρειαν, αναβας και ασπασαμενος την
Ἐκκλησιαν, κατεβη εις Ἀντιοχειαν, και ποιησας χρονον τινα, εξηλθε, διερ 60.284
χομενος την Γαλατικην καθεξης χωραν και Φρυγιαν. Ἐμοι δοκουσι και οι πιστοι ετι
εκει συναγεσθαι· ου γαρ ευθεως αυτους απεσπων. Ὅρα δε πως αυτους επειγεται. Και
ταυτας τας χωρας παλιν διερχεται, ωστε τηι παρουσιαι βεβαιωσαι τους μαθητας.
Ἰουδαιος δε τις, φησιν, Ἀπολλως ονοματι, κατηντησεν εις Ἔφεσον, δυνατος ων εν
ταις Γραφαις. ∆ιεγηγερμενος ην ο ανθρωπος· διο και αποδημιας στελλεται υπερ
τουτου αυτου. Ὃς παραγενομενος, φησιν, εις Ἀχαΐαν, ευτονως διακατηλεγχετο τοις
Ἰουδαιοις δημοσιαι. Περι τουτου γραφων ελεγε· Περι δε Ἀπολλω του αδελφου. Τωι
μεν ουν δημοσιαι ελεγχειν, η παῤρησια εδεικνυτο· τωι δε ευτονως, η δυναμις
εδηλουτο· τωι δε εκ των θειων Γραφων επιδεικνυειν, η εμπειρια. Ουτε γαρ η
παῤρησια τι συντελει καθ' εαυτην, ουκ ουσης δυναμεως, ουτε η δυναμις, ουκ ουσης
παῤρησιας. Ἄρα ουκ εικη Ἀκυλαν κατελιπεν εις Ἔφεσον, αλλαδια τον Ἀπολλω ταχα
το Πνευμα τουτο ωικονομησεν, ωστε ισχυροτερον επιβηναι τηι Κορινθωι. Και τι
δηποτε τουτωι μεν ουδεν εποιησαν, Παυλωι δε επιτιθενται; Ἤδεσαν, οτι εκεινος ο
κορυφαιος ην· η και οτι πολυ το ονομα του ανδρος ην· Προλαβομενοι δε, φησιν,
αυτον Ἀκυλας και Πρισκιλλα, ακριβεστερον αυτωι εξεθεντο την του Θεου οδον. Ὅρα
πως παντα πιστει εγινετο, και ουδαμου φθονος, ουδαμου βασκανια· Ἀκυλας
διδασκει, μαλλον δε και ουτος διδασκεται. Και γαρ χρονον αυτωι συγγενομενοι
ουτως εδιδαχθησαν, ως και αλλους ικανους ειναι διδασκειν. Βουλομενου δε αυτου
διελθειν, φησιν, εις την Ἀχαΐαν, εγραψαν τοις μαθηταις αποδεξασθαι αυτον. Τινος
ενεκεν γραμματα πεμπουσιν, ερμηνευει· Ἵνα, φησιν, αυτον αποδεξωνται. Και ποθεν
δηλον εκεινους εν Ἐφεσωι οντας το βαπτισμα εχειν Ἰωαννου; Ὅτι ερωτωμενοι, Εις τι
εβαπτισθητε; Εις το Ἰωαννου, λεγουσι, βαπτισμα. Ἴσως επεδημησαντοις
Ἱεροσολυμοις τοτε, και απηλθον, και εβαπτισαντο· αλλα και βαπτισθεντες, τον
Ἰησουν ουκ ηπισταντο. Και ου λεγει αυτοις· Πιστευετε εις τον Ἰησουν; αλλα τι; Ει
Πνευμα αγιον ελαβετε; ᾔδει γαρ, οτι ουκ ειχον. Και βουλεται αυτους ειπειν, ινα
μαθοντες ων απεστερηνται, αιτησωσι. Και επιθεντος αυτοις, φησι, τας χειρας του
Παυλου, ηλθε το Πνευμα το αγιον επ' αυτους, και ελαλουν γλωσσαις, και
προεφητευον. Ἀπ' αυτου του βαπτισματος προφητευουσι. Τουτο δε το Ἰωαννου
βαπτισμα ουκ ειχε· διο και ατελες ην. Ἵνα δε των τοιουτων αξιωθωσι,
προπαρεσκευαζε μαλλον αυτους. Ὥστε τουτο εβουλετο Ἰωαννης βαπτιζων,
πιστευσαι εις τον ερχομενον μετ' αυτον. Ἐντευθεν δεικνυται δογμα μεγα, οτι
τελειως καθαιρονται των αμαρτηματων οι βαπτιζομενοι. Ει μη γαρ εκαθαιροντο, ουκ
αν το Πνευμα εδεχοντο ουτοι, ουκ αν χαρισματων ευθυς ηξιουντο. Και ορα, οτι
διπλουν το χαρισμα ην, και γλωσσαι και προφητειαι. Καλως δε ειπε βαπτισμα
μετανοιας το Ἰωαννου, και ουκ αφεσεως, αναγων αυτους και πειθων, οτι τουτου
ερημον ην εκεινο· του γαρ υστερον δοθεντος εργον η αφεσις γεγονε. Και πως οι
λαβοντες το Πνευμα ουκ εδιδασκον, αλλ' Ἀπολλως μηπω το Πνευμα λαβων; Ὅτι ουκ
ησαν ουτω ζεοντες, ουδε κατηχημενοι· εκεινος δε και κατηχημενος ην, και σφοδρα
 
 

216

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ζεων. 60.285 Ἐμοι δε δοκει, οτι και πολλη ην η παῤρησια του ανδρος. Ἀλλ' ει και
ακριβως ελαλει τα περι του Ἰησου, ομως εδειτο ετι ακριβεστερας διδασκαλιας. Ουτω
καιτοι ουκ ειδως παντα, απο της προθυμιας επεσπασατο το Πνευμα το αγιον,
καθαπερ οι περι Κορνηλιον. Ταχα πολλοι ποθουσιν, ει και νυν ην, το του Ἰωαννου
βαπτισμα. Ἀλλα πολλοι αν ημελησαν βιου εναρετου, η και ενομισθη αν εκαστος δια
τουτο, και ου δια βασιλειαν ουρανων, εφιεσθαι της αρετης. Ἄλλως δε πολλοι αν
εγενοντο ψευδοπροφηται, και ουκ αν λοιπον οι δοκιμοι σφοδρα εφανησαν, ουδ' αν
εμακαρισθησαν οι την πιστιν απλως παραδεξαμενοι. Ὥσπερ ουν Οι μη ιδοντες και
πιστευσαντες μακαριοι, ουτως οι χωρις σημειων πιστευοντες. Ειπε δη μοι, ουκ
ονειδιζων Ἰουδαιοις ελεγεν ο Χριστος· Ἐαν μη σημεια ιδητε, ου μη πιστευσητε;
Ουκουν ουδεν παρεβλαβημεν, ει θελοιμεν προσεχειν εαυτοις. Το κεφαλαιον εχομεν
των αγαθων δια του βαπτισματος· αφεσιν αμαρτηματων ελαβομεν, αγιασμον,
Πνευματος μεταληψιν, υιοθεσιαν, ζωην αιωνιον. Τι βουλεσθε πλεον; σημεια; Ἀλλα
καταργειται. Πιστιν εχεις, ελπιδα, αγαπην, τα μενοντα· ταυτα ζητει, ταυτα σημειων
μειζω. Ουδεν αγαπης ισον· Μειζων παντων η αγαπη, φησι. Νυν δε η αγαπη
κινδυνευει· ονομα γαρ αυτης υπολελειπται μονον, το δε εργον ουδαμου, αλλα
διηιρημεθα απ' αλληλων. γʹ. Τι ουν αν τις εργασαιτο ωστε συναψαι; το μεν γαρ
εγκαλεσαι ευκολον, αλλα τουτο ημισυ εστιν. Ουκουν δεικνυναι δει πως αν
εργασθειη φιλια· τουτο γαρ εστι το σπουδαζομενον, πως τα μελη τα διεσπασμενα
συναγαγωμεν. Ου γαρ τουτο εστι το ζητουμενον απλως, ει μιαν Ἐκκλησιαν εχομεν, η
εν δογμα· αλλα το δεινον τουτο εστιν, οτι εν τοις αλλοις κοινωνουντες αλληλοις, εν
τοις αναγκαιοις ου κοινωνουμεν, και μετα παντων ειρηνευοντες, εν αλληλοις
στασιαζομεν. Μη γαρ, ει μη μαχας καθ' εκαστην ποιουμεν, σκοπει, αλλ' οτι ουδε
αγαπην γνησιαν εχομεν και ακλινη. Ἐπιδεσμων χρεια και ελαιου. Ἐννοησωμεν, οτι
γνωρισμα εστιν η αγαπη των μαθητων του Χριστου, οτι ταυτης χωρις ουδεν ισχυει
τα αλλα· οτι απονον εστι πραγμα, εαν θελωμεν. Ναι, φησιν, οιδαμεν ταυτα, αλλα
πως, ινα κατορθωθηι; Τι, ινα γενηται; πως, ινα φιλωμεν αλληλους; Προτερον τα
αναιρετικα της αγαπης εξελωμεν, και τοτε στησομεν ταυτην. Μηδεις εστω
μνησικακος, μηδεις εστω βασκανος, μηδεις χαιρεκακος· ταυτα εστι τα κωλυτικα· τα
δε ποιητικα ετερα. Ουκ αρκει τα κωλυοντα ανελειν, αλλα και τα ιστωντα χρη
υποδεικνυναι. Ὁ μεν ουν Σιραχ λεγει τα αναιρετικα, και ουκ ετι τα συναπτοντα,
ονειδισμον φασκων και μυστηριου αποκαλυψιν και πληγην δολιαν. Ἀλλ' επ'
εκεινων μεν εικοτως ταυτα, ατε σαρκικων οντων· εφ' ημων δε μη γενοιτο· ουκ απο
τουτων υμας εναγομεν, αλλ' απο των αλλων. Ουδεν ημιν εστι χρηστον φιλιας χωρις.
Ἔστω μυρια αγαθα, αλλα τι το οφελος; εστω πλουτος, εστω τρυφη φιλων χωρις,
αλλα τι το κερδος; Ουδεν κτημα τουτου καλλιον και εν τοις βιωτικοις πραγμασιν,
ωσπερ ουν των εχθραινοντων ουδεν χαλεπωτερον. Ἀγαπη καλυπτει πληθος
αμαρτηματων· η δε εχθρα και τα ουκ οντα υποπτευει. Ουκ αρκει μη ειναι εχθρον,
αλλα δει και φιλειν. Ἐννοησον, οτι ο Χριστος εκελευσε, και αρκει τουτο. Και θλιψις
ποιει φιλιας, και συναγει. Τι ουν, φησι, νυν, οτε θλιψις ουκ εστιν; ειπε, πως, ινα
60.286 γενωμεθα φιλοι; Ουκ εχετε φιλους αλλους, ειπε μοι; πως αυτων εστε φιλοι;
πως διαμενετε; Τεως μηδεις μηδενα εχθρον εχετω· ουκ εστι τουτο μικρον· μηδεις
φθονειτω· ουκ ενι τον μη φθονουντα κατηγορειν. Μιαν οικουμεν οικουμενην
απαντες, τοις αυτοις τρεφομεθα καρποις. Ἀλλα ταυτα μικρα· τοις αυτοις μυστηριοις,
της αυτης πνευματικης τροφης απολαυομεν. Ταυτα δηπου εστι δικαιωματα του
φιλειν. Πως ουν θερμως διακεισομεθα, φησι; Τι ποιει σωματων ερωτα; Λαμπροτης
σωματος. Ουκουν και τας ψυχας καλας εργασωμεθα, και εσομεθα αλληλοις
επεραστοι· ου γαρ δη φιλειν δει μονον, αλλα και φιλεισθαι. Πρωτον τουτο
κατορθωσωμεν, ωστε φιλεισθαι, και εκεινο ευκολον εσται. Πως ουν εσται ινα
 
 

217

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλωμεθα; Γενωμεθα καλοι, και τουτο εργαζωμεθα, ωστε εραστας εχειν αει. Μηδεις
σπουδαζετω μη χρηματα κτασθαι, μη ανδραποδα, μη οικιας, ως το φιλεισθαι, ως
ονομα χρηστον εχειν. Κρειττον ονομα, η πλουτος πολυς. Το μεν γαρ μενει, ο δε
απολλυται· και το μεν δυνατον κτησασθαι, εκεινο δε αδυνατον. Ὁ μεν γαρ πονηραν
δοξαν λαβων, δυσκολως αυτην αποθησεται· ο δε πενης ταχεως απο του ονοματος
εσται πλουσιος. Ἔστω τις μυρια ταλαντα εχων, ο δε φιλους εκατον· ουτος εκεινου
ευπορωτερος. Μη τοινυν απλως τουτο ποιωμεν, αλλ' εργαζωμεθα ως ευποριαν τινα.
Και πως δυναμεθα, φησι; Λαρυγξ γλυκυς πληθυνει φιλους αυτου, και γλωσσα
ευχαριστος. Στομα ευφημον κτησωμεθα, και τροπους καθαρους. Ουκ ενι λαθειν τον
ουτω διακειμενον. δʹ. Ὅρα ποσα οι εξωθεν επενοησαν φιλικα, συντεκνιαν,
γειτονιαν, συγγενειας. Ἀλλα τουτων παντων τα παρ' ημιν μειζονα· η τραπεζα αυτη
αιδεσιμωτερα. Πολλοι δε των προσιοντων ουδε ισμεν αλληλους. Το πληθος τουτο
ποιει, φησιν. Ουδαμως, αλλ' η ημετερα νωθεια. Τρισχιλιοι ησαν και πεντακισχιλιοι,
και παντες ειχον ψυχην μιαν· νυν δε εκαστος τον αδελφον αγνοει, και ουκ
αισχυνεται το πληθος αιτιωμενος. Ὁ μεντοι πολλους φιλους εχων, αναλωτος απασιν
εστι, τυραννου παντος ουτος ισχυροτερος. Ουχ ουτως εκεινον οι δορυφοροι
φυλαττουσιν, ως τουτον οι φιλοι· και λαμπροτερος ουτος εκεινου. Ὁ μεν γαρ παρα
των αυτου δουλων φυλαττεται, ο δε παρα των ομοτιμων· και ο μεν παρα ακοντων
και δεδοικοτων, ουτος δε παρα εκοντων, και ου δεδοικοτων· και εστιν ιδειν πραγμα
θαυμαστον, εν πολλοις ενα, και εν ενι πολλους. Και καθαπερ επι κιθαρας διαφοροι
μεν οι φθογγοι, μια δε η συμφωνια, εις δε ο μουσικος ο την κιθαραν μεταχειριζων·
ουτως ενταυθα, κιθαρα μεν εστιν αυτη η αγαπη, φθογγοι δε ηχουντες τα δι' αγαπης
προφερομενα ρηματα φιλικα, μιαν και την αυτην απαντες αφιεντες αρμονιαν και
συμφωνιαν· ο δε μουσικος η της αγαπης δυναμις· αυτη κρουει το μελος το ηδυ.
Ἐβουλομην υμας αγαγειν εις πολιν τοιαυτην, ει γε δυνατον, ενθα μια ψυχη, ην, και
ειδες αν οπως πασης κιθαρας και παντος αυλου αρμοδιωτερα η εκει συμφωνια,
ουδεν απηχες αιδουσα μελος. Τουτο και αγγελους και τον αγγελων ∆εσποτην Θεον
ευφραινει το μελος· τουτο ολον το εν τωι ουρανωι θεατρον διανιστησι· τουτο και
δαιμονων κηλει θυμον, παθων καταθελγει ορμας. Τουτο το μελος ου μονον παθη
κηλει, αλλ' ουδε διαναστηναι αφιησι, και πολλην την σιγην εργαζεται. Καθαπερ γαρ
εν θεα 60.287 τρωι χορου μουσικων παντες μετα σιγης επακουουσι, και ουδεις εκει
θορυβος· ουτω και εν τοις φιλοις, της αγαπης κρουουσης, παντα ηρεμει τα παθη και
κατακοιμιζεται, καθαπερ θηρια κηλουμενα και θελγομενα, ωσπερ ουν ενθα εχθρα,
παντα τα εναντια. Ἀλλα μηδεν περι εχθρας τεως ειπωμεν· περι φιλιας λεγωμεν
μονον. Ἂν ειπηις τι προπετες, ουδεις ο επιλαμβανομενος, αλλα παντες
συγγινωσκουσιν· αν πραξηις, ουδεις υποπτευει, αλλα πολλη η συγγνωμη· παντες οι
χειρα ορεγοντες πιπτοντι προχειροι· παντες οι βουλομενοι στηναι προθυμοι. Τειχος
οντως αῤραγες η φιλια, και ουδε τωι διαβολωι αλωσιμον, μητι γε ανθρωποις. Ουκ ενι
κινδυνωι περιπεσειν τον φιλους κεκτημενον πολλους· ουκ ενι οργης υποθεσιν σχειν,
αλλα θυμηδιας· εν γελωτι αει εστι και τρυφηι· ουκ ενι βασκανιας υποθεσιν σχειν· ουκ
ενι μνησικακιας αφορμην. Ὅρα τον τοιουτον και τα πνευματικα και τα σαρκικα
κατορθουντα μετ' ευκολιας. Τι δη ουν τουτου ισον γενοιτ' αν; Ὥσπερ πολις
τετειχισμενη παντοθεν ουτος εστιν, εκεινος δε ωσπερ πολις ατειχιστος. Μεγαλης
σοφιας το δυνασθαι φιλιας ειναι δημιουργον. Ἄνελε την φιλιαν, και παντα ανειλες,
παντα συνεχεες. Ει δε εικων φιλιας τοσαυτην εχει την ισχυν, αυτη η αληθεια ποση
τις αν ειη; Κατασκευασωμεν τοινυν υμιν φιλους, παρακαλω, και ταυτην εκαστος
εχετω την τεχνην. Ἀλλ' ιδου, φησιν, εγω σπουδαζω, εκεινος δε ου σπουδαζει.
Πλειων ο μισθος ουτως εσται σοι. Ναι, φησιν, αλλα το πραγμα δυσκολωτερον. Πως,
ειπε μοι; Ἰδου διαμαρτυρομαι και λεγω, οτι δεκα μονον εαν συμφραξητε εαυτους,
 
 

218

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και εργον τουτο θητε καθαπερ οι αποστολοι το 60.288 κηρυττειν, καθαπερ οι
προφηται το διδασκειν, ουτω και ημεις το φιλους ποιειν, μισθος εσται μεγας.
Βασιλικας εικονας ημιν αυτοις κατασκευαζωμεν· τουτο γνωρισμα μαθητων. Και πως
ου μειζον εργαζομεθα, η ει δυναμιν αυτοις ενετιθεμεν νεκρους ανισταιν; Το διαδημα
και η αλουργις δεικνυσι τον βασιλεα, και τουτων ουκ οντων, καν χρυσα εχηι ιματια,
ουπω ο βασιλευς δηλος. Ουτω δη και νυν, το γνωρισμα συ εργαζου, και ποιησεις
σεαυτωι φιλους και αλλοις. Ουδεις εστιν οστις φιλουμενος θελησει μισειν. Μαθωμεν
τα χρωματα, δι' ων κεραννυνται, δι' ων αυτη συντιθεται η εικων· ευπροσηγοροι
ωμεν· μη περιμενωμεν τους πλησιον. Μη ειπηις· Ἐαν ιδω τινα περιμενοντα, χειρων
αυτου γινομαι· αλλα μαλλον οταν ιδηις, προλαβε και σβεσον αυτου το παθος. Ὁραις
καμνοντα, και επιτεινεις την νοσον; Τουτο μαλιστα προ παντων κατορθωσωμεν, το
προηγεισθαι τηι τιμηι αλληλους· το ηγεισθαι αλληλους υπερεχοντας εαυτων, μη
νομισηις ελαττουσθαι. Ἂν αρα προηγησηι τηι τιμηι, σαυτον ετιμησας πλεον, εις το
πλεον τιμηθηναι επισπωμενος. Πανταχου των πρωτειων ετεροις παραχωρωμεν.
Μηδεν των εις ημας ειργασμενων δεινων μνημονευωμεν, αλλ' ει τι αγαθον. Ουδεν
ουτω ποιει φιλον, ως γλωσσα ευχαριστος, στομα ευφημον, ψυχη ατυφος, κενοδοξιας
υπεροψια, τιμης καταφρονησις. Ἂν ταυτα κατορθωσωμεν, δυνησομεθα γενεσθαι
αχειρωτοι ταις παγισι του διαβολου, και μετα ακριβειας την αρετην διανυσαντες των
επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του
Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος,
τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.287 ΟΜΙΛΙΑ ΜΑʹ. Εισελθων δε εις την συναγωγην, επαῤρησιαζετο επι
μηνας τρεις, διαλεγομενος και πειθων τα περι της βασιλειας του Θεου.
αʹ. Ὅρα πανταχου εαυτον εισωθουντα εις τας συναγωγας, και ουτως εξιοντα·
πανταχου γαρ παρ' αυτων εβουλετο λαβειν αφορμην, οπερ εφην. Τα τε γαρ εθνη
παρεζηλου λοιπον, και προθυμως απεδεχοντο αυτον, οι τε Ἰουδαιοι, των εθνων
δεχομενων, μετενοουν. Ἐβουλετο αποστησαι τους μαθητας εκειθεν και παρ' αυτων
λαβειν την αρχην, ωστε μη συναγεσθαι· και ουχ απλως τουτο εποιει. ∆ια τουτο
διελεγετο αυτοις συνεχως, οτι επειθε. Μη ουν επειδη παῤρησιαν ηκουσας, τραχυτητα
νομισηις· περι χρηστων πραγματων διελεγετο, περι βασιλειας· τις ουκ αν ηκουσεν;
Ὡς δε τινες εσκληρυνοντο και ηπειθουν, κακολογουντες την οδον ενωπιον του
πληθους, αποστας απ' αυτων, αφωρισε τους μαθητας, καθ' ημεραν διαλεγομενος εν
τηι σχοληι Τυραννου τινος. Τουτο δε εγενετο επι ετη δυο, ωστε παντας τους
κατοικουντας την Ἀσιαν ακουσαι τον λογον του Κυριου Ἰησου, Ἰουδαιους τε και
Ἕλληνας. Ὁδον το κηρυγμα εικοτως εκαλουν. Ὄντως γαρ αυτη η οδος ην η
απαγουσα εις την βασιλειαν των ουρανων. Ἐν τηι σχοληι, φησι, Τυραννου τινος
διελεγετο. Και τουτο εγενετο επι ετη δυο, ωστε παντας ακουσαι τον λογον Ἰουδαιους
τε και Ἕλληνας. Ὁραις ποσον ηνυσεν η επιστασια; Και Ἰουδαιοι και Ἕλληνες
ηκουον. ∆υναμεις τε ου τας τυχου 60.288 σας εποιει ο Θεος δια των χειρων Παυλου,
ωστε και επι τους ασθενουντας επιφερεσθαι απο του χρωτος αυτου σουδαρια η
σιμικινθια, παι απαλλασσεσθαι απ' αυτων τας νοσους, τα τε πνευματα τα πονηρα
εξερχεσθαι απ' αυτων. Ουχι φορουντες ηπτοντο μονον, αλλα και λαμβανοντες
επετιθεσαν. ∆ια τουτο ουκ εια ο Χριστος απελθειν αυτον εις την Ἀσιαν, τηρων
τουτον τον καιρον, ως εγωγε οιμαι. Ἐπεχειρησαν δε τινες απο των περιερχομενων
Ἰουδαιων εξορκιστων, ονομαζειν επι τους εχοντας τα πνευματα τα πονηρα το ονομα
του Κυριου Ἰησου, λεγοντες· Ὁρκιζομεν υμας τον Ἰησουν, ον Παυλος κηρυσσει.
 
 

219

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ουτω παντα εποιουν πραγματειας ενεκεν. Ὅρα· πιστευσαι μεν ουκ ηθελον, δια δε
του ονοματος ηθελον εκβαλλειν τους δαιμονας. Βαβαι! το ονομα του Παυλου ποσον
ην! Ἦσαν δε τινες υιοι Σκευα Ἰουδαιου αρχιερεως επτα οι τουτο ποιουντες.
Ἀποκριθεν δε το πνευμα το πονηρον, ειπεν αυτοις· Τον Ἰησουν γινωσκω, και τον
Παυλον επισταμαι, υμεις δε τινες εστε; Και εφαλλομενος επ' αυτους ο ανθρωπος, εν
ωι ην το πνευμα το πονηρον, και κατακυριευσαν αυτων, ισχυσε κατ' αυτων, ωστε
γυμνους και τετραυματισμενους εκφυγειν εκ του οικου εκεινου. Τουτο δε εγενετο
γνωστον πασιν Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι τοις κατοικουσι την Ἔφεσον. Ουκουν
λανθανοντως εποιουν, ειτα εκπομπευεται αυτων η ασθενεια. Και επεπεσε φοβος επι
παντας αυτους, και εμεγαλυνετο το ονομα του Κυριου Ἰησου, πολλοι τε των
πεπιστευκοτων ηρ 60.289 χοντο εξομολογουμενοι και αναγγελλοντες τας πραξεις
αυτων. Ἐπειδη γαρ τοσαυτην ισχυν εσχον, ωστε δια των δαιμονιων τοιαυτα ποιειν,
εικοτως ταυτα γινεται. Ἱκανοι τε των τα περιεργα πραξαντων συνενεγκαντες τας
βιβλους, κατεκαιον ενωπιον παντων, και συνεψηφισαν τας τιμας αυτων, και ευρον
αργυριου μυριαδας πεντε. Ουτω κατα κρατος ο λογος του Κυριου ηυξανε και ισχυεν.
Ἰδοντες, οτι ουδεν αυτων οφελος λοιπον ην, κατακαιουσι τας βιβλους· οτε και αυτοι
οι δαιμονες ταυτα ποιουσιν. Ουκ αρα το ονομα τι ποιει, αν μη μετα πιστεως λεγηται.
Καλως αρα ελεγεν, Ὁ πιστευων εις εμε, μειζονα ποιησει, τουτο το των σκιων
αινιττομενος. Ὅρα πως τοις οπλοις καθ' εαυτων εχρησαντο Και διελεγετο, φησιν, εν
τηι σχοληι Τυραννου τινος επι ετη δυο. Ἔνθα πιστοι ησαν, και σφοδρα πιστοι. Ουτως
ουδεν μεγα ενομιζον τον Ἰησουν, οτι και τον Παυλον προσετιθεσαν, ως αυτον ταυτηι
μεγα τι νομιζοντες ειναι. Ἄξιον ενταυθα θαυμασαι, πως ο δαιμων ου συνεπραξεν
εκεινος τηι των εξορκιστων πλανηι, αλλα διηλεγξεν αυτους, και την σκηνην αυτων
φανεραν εποιησεν. Ἐμοι δοκει σφοδρα θυμωθεις, ωσπερ αν ει τις περι των εσχατων
κινδυνευων, υπο τινος οικτρου και ταλαιπωρου διελεγχοιτο, και παντα εις εκεινον
αφειναι βουλεται τον θυμον. Ἵνα γαρ μη δοξηι καταφρονεισθαι το ονομα του Ἰησου,
προτερον ομολογησας, τουτο ελαβεν εξουσιαν. Ὅτι γαρ ου του ονοματος ην
ασθενεια, αλλα της εκεινων απατης το παν, επι Παυλου δια τι μη ταυτα γεγενηται;
Και εφαλλομενος, φησιν, ο ανθρωπος επ' αυτους. Ἴσως διεῤρηξεν αυτων τα ιματια,
και προσηραξεν αυτων τας κεφαλας· τουτο γαρ εδηλωσε τωι ειπειν, Ἐφαλλομενος·
τουτεστι μετα ρυμης επιπηδησας, ωστε ικανον ην τουτο εργασασθαι. Τι εστιν,
Ἀποστας απ' αυτων αφωρισε τους μαθητας; Ἐνεκοψεν αυτων, φησι, την
κακολογιαν. Τουτο δε ποιει και αφισταται, επει ουκ ηβουλετο εκκαυσαι αυτων τον
φθονον, ουδε εις εριν εμβαλειν πλειονα. Το δε, Ἐπαῤρησιαζετο, λεγει, δηλων οτι και
προς κινδυνους ην παρατεταγμενος, και φανερωτερον διελεγετο, ου συσκιαζων τα
δογματα. Ἐντευθεν μανθανομεν, μη ομοσε χωρειν τοις κακολογουσιν, αλλ'
αφιστασθαι αυτων. Ουκ εκακολογησε κακως ακουων και αυτος, αλλα μαλλον
διελεγετο καθ' ημεραν, και ταυτηι μαλιστα οικειουμενος τους πολλους τωι κακως
καιτοι ακουσας μη αποπηδησαι μηδε χωρισθηναι. Και σκοπει, επειδη ο των εξω
πειρασμος επαυσατο, απο των δαιμονων ηρξατο. Ὁραις πωρωσιν Ἰουδαικην; Τα
ιματια αυτου ιδοντες ενεργουντα, ου προσειχον. Τι τουτου μειζον αν γενοιτο; Τοις δε
μαλλον εις τουναντιον περιεστη. Ει τις Ἑλληνων απιστει, την σκιαν ορων ταυτα
εργαζομενην πιστευετω. Ουτω τωι εξ αυτων αποστηναι οι μεν κακολογουντες και
διαβαλλοντες το δογμα ηττωνται (τουτο γαρ εκαλεσεν οδον)· αυτος δε αφισταται,
ως μητε τους μαθητας αναχωρησαι, μητε εκεινους εις θυμον εγειραι, δεικνυς
πανταχου διωθουμενους την σωτηριαν. Και λοιπον ενταυθα ουδε απολογειται
αυτοις, ατε πανταχου των εθνων πιστευσαντων. Και διαλεγεται, ουχ απλως τον
τοπον ζητησας, αλλ' ενθα σχολη ην, ως επιτηδειοτερον δια το εκει συναγεσθαι.
60.290 βʹ. Βαβαι! ποση των πιστευσαντων η δυναμις, οτι και ετεροις του τα αυτα
 
 

220

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιειν γινεται! ποση δε πωρωσις των και μετα την αποδειξιν της δυναμεως ετι
μενοντων τηι απιστιαι! Ὥσπερ ουν Σιμων εμποριας ενεκεν εζητει του Πνευματος την
χαριν, ουτω και ουτοι του αυτου τουτου ενεκεν τουτο εποιουν. Ποση πωρωσις! Και
τι δηποτε ο Παυλος ουκ επιτιμαι; Ὅτι εδοξεν αν βασκανιας ειναι το πραγμα· δια
τουτο οικονομειται ουτω. Τουτο και επι του Χριστου γεγονεν· αλλα τοτε μεν ου
κωλυεται (αρχη γαρ των πραγματων ην)· επει και Ἰουδας κλεπτων ουκ εκωλυετο·
Ἀνανιας δε και Σαπφειρα και ανηιρεθησαν· και πολλοι Ἰουδαιοι μεν και
ανθισταμενοι ουδεν επασχον, Ἐλυμας δε ετυφλωθη. Ου γαρ ηλθον, φησιν, ινα κρινω
τον κοσμον, αλλ' ινα σωθηι ο κοσμος. Ὅρα μιαριαν! Ἰουδαιοι μενοντες ετι, απο του
ονοματος χρηματιζειν ηθελον· ωστε παντα προς δοξαν εποιουν και πορισμον. Θεα
πανταχου ουχ ουτω τους ανθρωπους επιστρεφομενους απο των χρηστων, ως απο
των φοβερων. Ἐπι Σαπφειρας φοβος επεπεσεν επι την Ἐκκλησιαν, και ουκ ετολμων
κολλασθαι αυτοις· ενταυθα σουδαρια και σιμικινθια ελαμβανον και ιωντο, και μετα
τουτο τοτε ηλθον εξομολογουμενοι τας αμαρτιας αυτων. Ἀπο του εφαλλεσθαι
δεικνυται των δαιμονων η δυναμις μεγαλη τις ουσα, οταν προς απιστους εχηι. Και
δια τι μη ειπε, τις εστιν ο Ἰησους, το πνευμα το πονηρον, αλλ' ειπε μαλλον τα
ανονητα ρηματα; Ἐφοβειτο, μη και αυτος δικην δωι· ᾔδει γαρ, οτι το συγχωρηθηναι
αυτωι εκεινους αμυνασθαι τους καταπαιζοντας αυτου τουτο το ονομα πεποιηκε. ∆ια
τι δε και οι αθλιοι μη ειπον αυτωι, Πιστευομεν; Ἐδεδοικεσαν Παυλον· καιτοι ποσωι
μαλλον λαμπροτεροι αν ησαν τουτο ειποντες, ει γε ωικειωσαντο αυτου την
δεσποτειαν; Ἄλλως τε και το εν Φιλιπποις γενομενον και τουτους εσωφρονισε. Συ δε
μοι σκοπει του συγγραφεως ενταυθα το ανεπαχθες, και πως ιστοριαν μονον γραφει,
και ου διαβαλλει. Τουτο τους αποστολους εποιει θαυμαστους. Ἀλλα τινος ησαν υιοι,
το ονομα λεγει και τον αριθμον· διδους τοις τοτε τεκμηριον αξιοπιστον ων εγραφε.
Τινος δε ενεκεν και περιηρχοντο; Ἐμποριας χαριν· ου γαρ δη τον λογον
καταγγελλοντες· πως γαρ; Καλως δε ετρεχον λοιπον, κηρυττοντες δι' ων επασχον.
Ὅθεν τουτο δηλων, Και εγενετο, φησι, γνωστον πασιν Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι τοις
κατοικουσι την Ἔφεσον. Τουτο ουχι και τους σκληρυνομενους επιστρεψαι ωφειλεν,
ειπε μοι; Ἀλλ' ουκ επεστρεψε. Και μη θαυμασηις· την γαρ κακιαν ουδεν πειθει. Φερε
δε και αυτο το των εξορκιστων ιδωμεν οσης εστι κακιας. Τινος δε ενεκεν επι του
Χριστου τουτο μη γεγονεν, ετερου καιρου, και ου του παροντος ζητησαι· πλην οτι
καλως τουτο ενταυθα γεγονε και χρησιμως. Ἐμοι δε δοκει χλευαζοντας αυτους
τουτο ποιειν· οθεν τιμωρουνται, ωστε και απο τουτου μηδενα τολμαιν μηδε ως ετυχε
το ονομα ονομαζειν λοιπον. Τουτο πολλους των πιστευσαντων εις εξομολογησιν
ηγαγε· τουτο και φοβον αυτοις ενεβαλε, και του παντα ειδεναι τον Θεον μεγιστον
τουτο τεκμηριον γεγονε. Πριν η υπο των δαιμονων ελεγχθηναι, εαυτων
κατηγορουν, φοβουμενοι μη τα αυτα παθωσιν· εικοτως. Ὅταν γαρ οι βοηθουντες
δαιμονες κατηγοροι αυτων ωσι, και ου συμμαχοι, ποια λοιπον ελπις, η δια των
εργων εξομολογησις; Ὅρα δε οια μετα μικρον γινεται κακα, τοιουτων σημειων
γενομενων. Τοιαυτη 60.291 γαρ η ανθρωπινη φυσις· ταχεως επιλανθανεται ων
ευεργετειται. Ἢ ου μεμνησθε, οτι και επι των καθ' ημας γενομενων το αυτο τουτο
γεγονεν; Ειπε γαρ μοι, ου περυσιν ετιναξεν ο Θεος την πολιν πασαν; Τι δαι; ουχι
παντες επι το φωτισμα εδραμον; ουχι πορνοι και μαλακοι και διεφθαρμενοι,
οικηματα αφεντες και τους τοπους εν οις διετριβον, μετετεθησαν, και γεγονασιν
ευλαβεις; Ἐπειδη δε τρεις ημεραι παρηλθον, παλιν επι την οικειαν επανηλθον
κακιαν. Ποθεν δε τουτο γινεται; Ἀπο της πολλης νωθειας. Και τι θαυμαστον, ει των
πραγματων παρελθοντων, οπου γε των εικονων διηνεκως μενουσων το αυτο
γινεται; Τα εν Σοδομοις, ειπε μοι, ουχι διηνεκη τυγχανει; Τι ουν; οι προσοικουντες
απο τουτων γεγονασι βελτιους; Ουδαμως. Τι δαι ο του Νωε υιος; ουχι τοιουτος ην;
 
 

221

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουχι εν οψεσι βλεπων ερημιαν τοσαυτην κακος ην; Μη δη θαυμαζωμεν πως ουκ
επιστευσαν τουτων γενομενων, οπου γε αυτη η πιστις πολλακις εις τουναντιον
αυτοις περιτρεπεται, εις κακιαν· οιον ως οταν δαιμονωντα λεγωσι τον Υιον του
Θεου. Ἢ ουχ ορατε και νυν ταυτα γινομενα, και οφιωδεις ανθρωπους οντας
πολλους, απιστους τε και αγνωμονας, οι και κατα τας εχεις, οταν απολαυσωσιν
ευεργεσιας, και θαλφθωσιν υπο τινων, τοτε λυπουσι τους ευεργετας; Ταυτα ημιν
ειρηται, ινα μη τις θαυμαζηι πως τοιουτων σημειων γενομενων ου παντες
επεστρεψαν. γʹ. Ἰδου γαρ επι των καιρων των ημετερων τα κατα τον μακαριον
Βαβυλαν γεγονε, τα κατα τα Ἱεροσολυμα, τα κατα την καθαιρεσιν των ιερων, και ου
παντες επεστρεψαν. Τι δει τα παλαια λεγειν; Περυσιν ειπον υμιν οιον γεγονε, και
ουδεις προσεσχεν, αλλα παλιν κατα μικρον υπεῤρυησαν και κατεπεσον. Ἕστηκε
διηνεκως ο ουρανος βοων, οτι δεσποτην εχει, και τεχνιτου τινος εστι τοδε το παν
(τον κοσμον λεγω), και λεγουσι τινες, οτι ουχι. Τα κατα Θεοδωρον εκεινον
γεγενημενα περυσι, τινα ουκ εξεπληξε; Και ομως ουδεν πλεον γεγονεν, αλλα προς
καιρον γενομενοι ευλαβεις, παλιν επανηλθον οθεν γεγονασιν ευλαβεις. Τουτο και
επι των Ἑβραιων τοτε συνεβη· διο και ελεγεν ο προφητης· Ὅταν απεκτεινεν αυτους,
τοτε εξεζητουν αυτον, και επεστρεφον και ωρθριζον προς τον Θεον. Και τι δει λεγειν
τα καθολικα; ποσοι νοσοις περιεπεσον; ποσοι επηγγειλαντο ανασταντες πολλην την
μεταβολην εργασασθαι, και παλιν οι αυτοι γεγονασι; Τουτο μαλιστα δεικνυσιν ημιν
την προαιρεσιν, και την ελευθεριαν της ημετερας φυσεως, η αθροα μεταβολη. Ει γαρ
φυσικα ην τα κακα, ουδ' αν αυτη γεγονε· των γαρ κατα φυσιν και αναγκην ου
δυναμεθα μεθιστασθαι. Και μην μεθισταμεθα, φησι. Ου βλεπομεν γαρ τινας φυσει
μεν εχοντας βλεπειν, υπο του φοβου δε τυφλουμενους; Ἐπειδη και τουτο φυσεως
εστι συστελλεσθαι, οταν φυσις ετερα προσελθηι· ωστε κατα φυσιν ημιν εστι το
πεφοβημενοις μη βλεπειν, κατα φυσιν δε και το, μειζονος παραγενομενου φοβου,
τον ετερον υπεξιστασθαι. Τι ουν, αν και η σωφροσυνη, φησι, κατα μεν φυσιν ηι, ο δε
φοβος κρατησας ταυτην 60.292 εκβαληι; Τι ουν, αν δειξω τινας μηδε τοτε
σωφρονιζομενους, αλλα και εν τουτοις τοις φοβοις οντας ιταμους, ου φυσικον τουτο
εστιν. Ειπω τα παλαια; αλλα τα νεα; Ποσοι δη εν αυτοις εκεινοις τοις φοβοις
εναπεμειναν γελωντες, χλευαζοντες, και ουδεν επαθον τοιουτον; Ειπε μοι, ο Φαραω
ουκ ευθεως μεθιστατο, και επι την προτεραν κακιαν ανετρεχε; Ἐνταυθα δε, επι των
τα δαιμονια εχοντων, καιτοι ουκ αγνοουντων αυτων, προσετιθεσαν απλως οι
λεγοντες. Τον Ἰησουν ορκιζομεν υμας, ον Παυλος κηρυσσει· δι' ων γαρ
απολογουνται, δεικνυται, οτι ισασι. Τον Ἰησουν δε λεγουσιν εκεινοι απλως, δεον
ειπειν τον της οικουμενης Σωτηρα, τον ανασταντα· αλλ' ουκ ηθελον ομολογησαι
την δοξαν αυτου. ∆ιο και ελεγχει αυτους ο δαιμων επιπηδησας αυτοις, και ειπων·
Τον Ἰησουν γινωσκω, και τον Παυλον επισταμαι. Ὡσει ελεγεν· Ὑμεις ου
πιστευετε,αλλ' αποκεχρημενοι τωι ονοματι ταυτα φατε. Ουκουν ερημος ο ναος,
ευκαταγωνιστον το σκευος· ωστε ουκ εστε κηρυκες, αλλ' εμοι, φησιν, εστε. Πολυς ο
θυμος του δαιμονος. Ἠδυναντο ταυτα αυτους εργασασθαι οι αποστολοι, αλλ' ουκ
εποιουν τεως. Οι γαρ των εργαζομενων αυτους ταυτα κρατουντες, πολλωι μαλλον
αυτων. Ὅρα πως δεικνυται αυτων η επιεικεια, οτι οι μεν ελαυνομενοι τοιαυτα
ποιουσιν, οι δε θεραπευομενοι δαιμονες ταναντια. Τον Ἰησουν, φησι, γινωσκω.
Ουκουν αισχυνθητε οι αγνοουντες υμεις. Και τον Παυλον επισταμαι. Καλως και
τουτο· ᾔδει γαρ Θεου οντα κηρυκα. Ειτα εφαλλεται επ' αυτους, και διαῤρηγνυσι τα
ιματια· δι' ων εποιει αυτοις, τουτο μονονουχι λεγων· Μη νομισητε, οτι καταφρονων
εκεινων ταυτα ποιω. Πολυς ο φοβος του δαιμονος. Και δια τι χωρις των ρηματων
τουτων ου διεῤρηξεν αυτων τα ιματια; ουτω γαρ αν και τον θυμον επληρωσε, και
την πλανην εστησεν. Ἐφοβειτο, οπερ εφην, την απροσιτον δυναμιν, και ουκ αν
 
 

222

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσουτον ισχυσεν, ει μη τουτο ειπεν. Ὅρα δε πανταχου τους δαιμονας
ευγνωμονεστερους των Ἰουδαιων, και ου τολμωντας αντειπειν, ουδε κατηγορησαι
των αποστολων, ουδε του Χριστου. Ἐκει λεγουσιν, Οιδαμεν σε τις ει· και, Τι ηλθες
ωδε προ καιρου βασανισαι ημας; και παλιν, Οιδα σε τις ει, ο Υιος του Θεου· ενταυθα
δε, Ουτοι οι ανθρωποι δουλοι του Θεου του υψιστου εισι· και παλιν, Τον μεν Ἰησουν
γινωσκω, και τον Παυλον επισταμαι. Πανυ γαρ εδεδοικεσαν και ετρεμον τους αγιους
εκεινους. Ταχα τις υμων ακουων, ποθει επι ταυτης γενεσθαι της εξουσιας, ωστε μη
δυνασθαι δαιμονας αντιβλεπειν αυτωι, και μακαριζει τους αγιους εκεινους δια τουτο,
οτι τοσαυτην ειχον ισχυν. Ἀλλ' ακουετω του Χριστου λεγοντος· Μη χαιρετε, οτι τα
δαιμονια υμιν υποτασσεται· επειδη ᾔδει παντας ανθρωπους μαλιστα τουτωι
χαιροντας δια κενοδοξιαν. Ει γαρ το τωι Θεωι δοκουν ζητεις και το κοινηι συμφερον,
ετερα μειζων εστιν οδος. Ουκ εστιν ουτω μεγα δαιμονος απαλλαξαι, ως αμαρτιας
εξελεσθαι. ∆αιμων ου κωλυει βασιλειας ουρανων επιτυχειν, αλλα και συμπραττει,
ακων μεν, συμπραττει δε, σωφρονεστερον τον εχοντα ποιων· αμαρτια δε εκβαλλει.
60.293 δʹ. Ἀλλ' ισως ερει τις· Μη γενοιτο μοι τοιουτου τυχειν σωφρονισμου. Ουδε
εγω βουλομαι, αλλ' ετερου, απο του ποθου του Χριστου παντα ποιειν. Ει δε, ο μη
γενοιτο, συμβαιη και υπερ τουτου παρακαλειν. Ει τοινυν ουτος μεν ουκ εκβαλλει,
εκεινη δε εκβαλλει, το εκεινης απαλλαξαι μειζονος ευεργεσιας. Ουκουν ταυτης
σπουδαζωμεν απαλλαττειν τους πλησιον και προ των πλησιον ημας αυτους.
Ἴδωμεν, μη δαιμονα εχωμεν· εξετασωμεν εαυτους ακριβως. ∆αιμονος χαλεπωτερον
αμαρτια· εκεινος μεν γαρ ταπεινους ποιει. Ἢ ουχ ορατε τους δαιμονωντας, οταν
ανενεγκωσιν απο της νοσου, πως εισι κατηφεις, πως σκυθρωποι; πως αισχυνης τα
προσωπα αυτων γεμει; πως ουδε αντιβλεψαι τολμωσιν; Ὅρα την ατοπιαν· εκεινοι
μεν υπερ ων πασχουσιν αισχυνονται, ημεις δε υπερ ων πραττομεν ουκ αισχυνομεθα·
εκεινοι αδικουμενοι αιδουνται, ημεις αδικουντες ουκ αιδουμεθα· καιτοι τα εκεινων
ουκ αισχυνης αξια, αλλ' ελεου και φιλανθρωπιας και συγγνωμης, και πολλου του
θαυματος και μυριων των επαινων, οταν και τοιουτωι προσπαλαιοντες δαιμονι,
παντα ευχαριστως φερωσι· τα δε ημετερα γελωτος οντως, αισχυνης, κατηγοριας,
κολασεως, τιμωριας, των εσχατων κακων και γεεννης, αλλ' ουδεμιας αξια
συγγνωμης. Ὁραις, οτι χαλεπωτερον δαιμονος αμαρτια; Και εκεινοι μεν εξ ων
πασχουσι κακως, κερδαινουσι κερδος διπλουν· εν μεν το σωφρονιζεσθαι και
φιλοσοφωτεροι ειναι, δευτερον δε το την κολασιν ενταυθα των οικειων
αμαρτηματων δοντες, καθαροι προς τον ∆εσποτην απελθειν. Και γαρ υπερ τουτου
διελεχθημεν πολλακις, και εδειξαμεν, οτι τους ενταυθα κολαζομενους, αν
ευγνωμονως φερωσι, πολλα των αμαρτηματων αποτιθεσθαι εικος. Ἀπο δε των
αμαρτηματων διπλα τα δεινα, εν μεν οτι προσκρουομεν, ετερον δε οτι χειρους
γινομεθα. Προσεχετε ωι λεγω. Ου τουτο μονον αδικουμεθα απο της αμαρτιας, οτι
αμαρτανομεν, αλλα και ετερον, οτι εξιν δεχεται η ψυχη, οιον ως επι σωματος·
σαφεστερον γαρ εσται επι υποδειγματος λεγομενον. Καθαπερ γαρ ο πυρεξας ου τουτο
μονον ηδικηται, οτι νοσει, αλλ' οτι μετα την νοσον ασθενεστερος γινεται λοιπον,
καν εις υγειαν επανελθοι απο νοσου μακρας· ουτω δη και επι της αμαρτιας, καν
υγιαινωμεν, ετι πολλης δεομεθα της ισχυος. Ἴδε γαρ μοι υβρισαντα τινα, και μη
τιμωρηθεντα· ου δια τουτο μονον δακρυειν, οτι ου της υβρεως δικην διδωσιν, αλλα
και δι' ετερον πενθειν αξιον. Ποιον δη τουτο; Ὅτι αναισχυντοτερα γεγονε λοιπον η
ψυχη. Ἑκαστου γαρ των αμαρτηματων, και της αμαρτιας εργασθεισης και
παυσαμενης, εναποτιθεται τις ημων ιος τηι ψυχηι. Ουκ ακουεις λεγοντων τινων, οταν
εκ νοσου υγιανωσιν, οτι Ουκ ετι τολμω υδωρ πιειν; καιτοι γε υγιανεν· αλλ' η νοσος
και τουτο ηδικησε. Κακεινοι μεν κακως πασχοντες, ευχαριστουσιν· ημεις δε ευ
πραττοντες, βλασφημουμεν τον Θεον, και αποδυσπετουμεν· πλειονας γαρ ευροις αν
 
 

223

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν υγειαι και πλουτωι τουτο ποιουντας, η εν πενιαι και αῤρωστιαι. Ἐφεστηκε γαρ ο
δαιμων ως δημιος οντως σφοδρος απειλων πολλα, καθαπερ τις παιδαγωγος τον
ιμαντα ανατεινων, και ουδαμοθεν αναχυθηναι αφιεις. Ει δε τινες μηδ' ουτω
νηφοιεν, αλλ' ουν εκεινοι διδυασι δικην. Ου μικρον δε και τουτο· καθαπερ γαρ οι
μωροι, καθαπερ οι μαινομενοι, καθαπερ οι 60.294 παιδες ουκ απαιτουνται ευθυνας,
ουτως ουδε ουτοι· των γαρ ουκ εν γνωσει πραττομενων ουδεις ουτως ωμος, ωστε
απαιτησαι δικην ποτε. Ἄρα πολλωι των δαιμονωντων χειρον διακειμεθα οι
αμαρτανοντες. Ἀλλ' οτι ουκ αφριζομεν, ουδε διαστρεφομεν τας κορας, ουδε τας
χειρας; Ειθε εν τωι σωματι τουτο επραττομεν, και μη εν τηι ψυχηι. Βουλει σοι δειξω
ψυχην αφριζουσαν ακαθαρτον, και διαστροφην ομματων διανοιας; Ἐννοησον τους
οργιζομενους και μεθυοντας υπο του θυμου, ποσου αφρου ουκ ακαθαρτοτερα
εκβαλλουσι ρηματα; Ὄντως ωσπερ δυσωδη σιελον αποβλυζουσι. Και καθαπερ
εκεινοι ουδενα ισασι των παροντων, ουτως ουδε ουτοι. Σκοτισθεισης γαρ αυτοις της
διανοιας και διαστραφεντων των οφθαλμων, ου φιλον, ουκ εχθρον, ουκ αιδεσιμον,
ουκ ευκαταφρονητον, αλλα παντας απλως ορωσιν. Ουχ οραις αυτους και τρεμοντας
καθαπερ εκεινους; Ἀλλ' ου πιπτουσι χαμαι; Ἀλλα η ψυχη αυτων χαμαι κειται και
πιπτει σπαιρουσα· ει γαρ ορθη ειστηκει, ουκ αν επαθεν εκεινα απερ επαθεν. Ἢ ου
δοκει σοι καταβεβλημενης ειναι ψυχης, και την οικειαν νηψιν απολωλεκυιας, και α
ποιουσι και λεγουσι μεθυοντες τωι θυμωι; Ἔστι τι και ετερον μανιας ειδος τουτου
χαλεπωτερον. Ποιον δη τουτο; Ὅταν μηδε αφειναι την οργην ανεχωνται, αλλα
τρεφωσι παρ' εαυτοις οικειακον καθαπερ τινα δημιον την μνησικακιαν. Αυτους γαρ
πρωτους απολλυσι το μνησικακειν εντευθεν ηδη, ινα τα μελλοντα παρω. Ποσην γαρ
οιει βασανον ειναι ανθρωπωι πεπληγμενωι την ψυχην, καθ' εκαστην ημεραν
σκοπουντι οπως αμυνηται τον εχθρον; Προτερον εαυτον κολαζει ο τοιουτος, και
τιμωρειται οιδαινων, προς εαυτον μαχομενος, εμπυριζομενος. Ἀναγκη γαρ
διαπαντος καιεσθαι παρα σοι το πυρ· και τον πυρετον επι τοσουτον εκτεινων, ουκ
αφιης παρακμασαι, και νομιζεις εκεινωι διδοναι τι κακον, αυτος δε σεαυτον τηκεις,
διαπαντος την φλογα ακμαζουσαν φερων, και διαναπαυσασθαι την ψυχην ουκ εων,
αλλ' εκθηριουμενος αει, και εν ταραχηι και εν χειμωνι τον λογισμον εχων. εʹ. Τι
ταυτης χαλεπωτερον της μανιας, διαπαντος λυπεισθαι και οιδειν και φλεγμαινειν;
Τοιαυται γαρ αι των μνησικακων ψυχαι· ενθα αν ιδωσιν ον βουλονται αμυνασθαι,
ευθεως επληγησαν· αν φωνης ακουσωσι, κατεπεσον, τρεμουσιν· αν επι κλινης ωσι,
μυριας εαυτοις υπογραφουσι τιμωριας, αναρτωντες, βασανιζοντες εκεινον τον
εχθρον· προς δε τουτοις, αν και ευδοκιμουντα ιδωσι, βαβαι της τιμωριας! Ἄφες αυτωι
το αμαρτημα, και απαλλαξον σαυτον της βασανου. Τι μενεις διαπαντος
κολαζομενος, ινα εκεινον απαξ κολασηις και τιμωρησηι; τι κατασκευαζεις εκτικον
σαυτωι νοσημα; τι βουλομενον απαλλαγηναι σου τον θυμον κατεχεις; Μηδε μεχρις
εσπερας μενετω, φησιν ο Παυλος. Καθαπερ γαρ τηκεδων τις και σης, ουτω την ριζαν
της ημετερας διατρωγει διανοιας. Τι θηριον εναποκλειεις εις τα σπλαγχνα τα σα;
Βελτιον οφιν η εχιν εγκεισθαι τηι καρδιαι, η θυμον και μνησικακιαν· εκεινα μεν γαρ
ευθεως αν ημας απηλλαξεν, ουτος δε μενει διαπαντος, τους οδοντας εμπηγνυς, τον
ιον εντιθεις, τους χαλεπους επιστρατευων λογισμους. Ἀλλα ταυτα ποιω, φησιν, ινα
μη καταγελασηι, ινα μη καταφρονησηι. Ἄθλιε ανθρωπε και ταλαιπωρε, ου βουλει
καταγελασθηναι παρα του συνδουλου, αλλα μισηθηναι παρα του σου ∆ε 60.295
σποτου; ου βουλει καταφρονηθηναι παρα του ομοδουλου, αλλα καταφρονεις του
∆εσποτου; καταφρονηθηναι παρ' αυτου ουκ ανεχηι, τον δε Θεον αγανακτειν ουκ οιει,
οτι αυτου καταγελαις, οτι αυτου καταφρονεις, ου βουλομενος αυτωι πειθεσθαι; Ὅτι δε
ουδε καταγελασεται σου, δηλον εκειθεν. Ἂν μεν ουν επεξελθηις, πολυς ο γελως,
πολλη η καταφρονησις· μικροψυχιας γαρ το πραγμα· αν δε αφηις, πολυ το θαυμα·
 
 

224

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μεγαλοψυχιας γαρ τουτο. Ἀλλ' εκεινος ουκ οιδε, φησιν. Ἴστω ο Θεος, ινα μειζονα
εχηις τον μισθον. ∆ανειζετε γαρ, φησι, παρ' ων ουκ ελπιζετε απολαβειν. Ουτω και
ευεργετωμεν τους μηδε αισθανομενους, οτι ευεργετουνται, ινα μη αντιδιδοντες ημιν
τον επαινον, η ο τι δηποτε, ελαττωσωσιν ημιν τον μισθον. Ὅταν γαρ μηδεν παρα
ανθρωπων λαβωμεν, τοτε μειζονα παρα του Θεου ληψομεθα. Τι δε
καταγελαστοτερον, τι δε ψυχροτερον ψυχης οργιζομενης διαπαντος, και
βουλομενης επεξελθειν; Γυναικωδης αυτη η προαιρεσις και παιδικη. Καθαπερ γαρ
εκεινη και προς τα αψυχα οργιζεται, καν μη πληξηι το εδαφος, ουκ αφιησι την οργην·
ουτω δη και ουτοι τους λυπησαντας αμυνασθαι βουλονται. Ἄρα αυτοι γελωτος
αξιοι· το γαρ υπο θυμου κρατεισθαι, παιδικης διανοιας· το δε κρατειν, ανδρειοτητος.
Ἄρα ουχ ημεις καταγελωμεθα, οταν φιλοσοφωμεν, αλλ' εκεινοι. Ουκ εστι τουτο
ευκαταφρονητων ανθρωπων, το μη ηττασθαι παθει· ευκαταφρονητων δε εστι το
ουτω τρεμειν τον εξωθεν γελωτα, ως δια τουτον αιρεισθαι και παθει υποπιπτειν
οικειωι, και Θεωι προσκρουειν, και εαυτον αμυνασθαι. Ταυτα οντως γελωτος αξια.
Ουκουν ταυτα φευγωμεν· λεγετω, οτι μυρια ημας εργασαμενος κακα, ουδεν αυτος
επαθε· λεγετω, οτι και παλιν ημιν ει επικωμασειεν, ουδεν πεισεται. Ουκ αν ετερως
ημων εκηρυξε την αρετην, ουκ αν αλλα εζητησε ρηματα, ει επαινεσαι ημας
εβουλετο, αλλ' η ταυτα, α δοκει κακιζων λεγειν. Ειθε παντες περι εμου ταυτα
ελεγον, οτι Ψυχρος ανθρωπος, και ταλαιπωρος εστι· παντες εις αυτον υβριζουσιν,
αυτος δε φερει· παντες εναλλονται, αυτος δε ουκ αμυνεται. Ειθε προσετιθεσαν, οτι
Ουδε εαν θεληι δυναται, ινα μοι επαινος ην εκ του Θεου, και μη εξ ανθρωπων.
Λεγετω, οτι παρα ψυχροτητα ουκ αμυνομεθα. Ουδεν ημας βλαπτει τουτο, οταν ο
Θεος ειδηι, αλλ' εν μειζονι καθιστησιν ημων τον θησαυρον φυλακηι. Ει μελλοιμεν
προς εκεινους οραιν, παντων αποπεσουμεθα. Μη τι λεγουσιν, αλλα 60.296 τι ημιν
πρεπει, ιδωμεν. Οι δε, Μη γαρ μου καταγελασηι, φασι, και καυχωνται τινες. Ὢ της
ανοιας! Ουδεις με αδικησας κατεγελασε μου, φησι· τουτεστιν, Ἐπεξηλθον. Και μην
τουτωι καταγελασθαι οφειλεις, οτι επεξηλθες. Ποθεν ταυτα τα ρηματα επεισηλθεν,
αισχυνη και ολεθρος οντα, και ανατροπη της ζωης της ημετερας, και της πολιτειας;
αρα ουκ απο του απεναντιας τωι Θεωι φθεγγεσθαι; Ὃ γαρ ποιει Θεου ισον, το μη
αμυνασθαι, τουτο γελωτα νομιζεις. Ου δια ταυτα γελασθαι εσμεν αξιοι και παρ'
ημων αυτων, και παρ' Ἑλληνων, ουτως αντιφθεγγομενοι τωι Θεωι; Βουλομαι τι
διηγησασθαι γενομενον επι των παλαιων, ου περι οργης, αλλα περι χρηματων· Ἦν
τινι χωριον θησαυρον εχον εγκεκρυμμενον ουκ ειδοτος του δεσποτου· τουτο εκεινος
το χωριον απεδοτο. Ὁ πριαμενος διασκαπτων ωστε φυτευσαι και επιμελησασθαι,
ευρε τον θησαυρον εναποκειμενον. Μαθων ο αποδομενος τουτο, ελθων εβιαζετο τον
ηγορακοτα απολαβειν τον θησαυρον· χωριον γαρ ελεγε πεπρακεναι, ου θησαυρον.
Παλιν εκεινος διωθειτο αυτον, λεγων, το χωριον ηγορακεναι μετα του θησαυρου,
και ουδενα λογον ποιειν υπερ τουτου. Εις αμφισβητησιν κατεστησαν αμφοτεροι, ο
μεν λαβειν βουλομενος, ο δε φιλονεικων μη δουναι. Και επιτυχοντες ανθρωπου
τινος διελεγοντο· ειτα ηρωτων αυτον, τινι δει προσγενεσθαι τον θησαυρον. Ὁ δε ουκ
απεφηνατο, εφη δε καταλυσαι αυτων την αμφισβητησιν· αυτος γαρ εσεσθαι κυριος.
Και λαβων τον θησαυρον εκοντων παραχωρησαντων εκεινων, μυρια υστερον
υπεστη κακα, και εργωι εμανθανεν, οτι εικοτως εκεινοι τουτου απεστησαν. Τουτο και
περι της οργης δει γενεσθαι, και ημας φιλονεικειν μη αμυνασθαι, και τους
λελυπηκοτας φιλονεικειν δουναι δικην. Ἀλλα ταχα ταυτα και γελως τις ειναι δοκει·
οταν γαρ επιπλεον η μανια κατασχηι, οι σωφρονουντες γελωνται, και εν πολλοις
μαινομενοις ο μη μαινομενος δοκει μαινεσθαι. ∆ιο παρακαλω ανενεγκειν, και ημων
αυτων γενεσθαι, ινα δυνηθωμεν του ολεθριου τουτου παθους καθαρευοντες, της
των ουρανων βασιλειας αξιωθηναι, χαριτι και οικτιρμοις του μονογενους αυτου
 
 

225

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παιδος, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.295 ΟΜΙΛΙΑ ΜΒʹ. Ὡς δε επληρωθη ταυτα, εθετο ο Παυλος εν τωι Πνευματι,
διελθων την Μακεδονιαν και Ἀχαΐαν, πορευεσθαι εις Ἱερουσαλημ, ειπων, οτι Μετα
το γενεσθαι με εκει, δει με και Ῥωμην ιδειν. Ἀποστειλας δε εις την Μακεδονιαν δυο
των διακο νουντων αυτωι, Τιμοθεον και Ἔραστον, αυτος επεσχε χρονον εις την
Ἀσιαν. Ἐγενετο δε κατα τον καιρον εκεινον ταραχος ουκ ολιγος περι της οδου.
αʹ. Ἱκανως ενδιατριψας τηι πολει βουλεται μεταστηναι παλιν. ∆ιο και πεμπει
τον Τιμοθεον και τον Ἔραστον εις Μακεδονιαν, αυτος δε μενει εις Ἔφεσον. Πως δε
εξ αρχης ελομενος εις Συριαν απελθειν, παλιν εις Μακεδονιαν υποστρεφει; ∆εικνυς,
οτι παντα ουκ οικειαι δυναμει επραττεν. Ἤδη προφητευει λεγων, ∆ει με και Ῥωμην
ιδειν. Τουτο δε ειπεν, ισως παραμυθουμενος 60.296 αυτους, ως ουκ απομενων, αλλ'
ως παλιν εγγυτερω γινομενος αυτων, και διανιστων τας ψυχας των μαθητων τηι
προφητειαι. Ἐντευθεν μοι δοκει γραφειν Κορινθιοις απο Ἐφεσου, και λεγειν, οτι Ου
θελω υμας αγνοειν υπερ της θλιψεως της γενομενης ημιν εν τηι Ἀσιαι. Ἐπειδη γαρ
επηγγελλετο εις Κορινθον απελθειν, απολογειται ατε βραδυνας, και λεγει τον
πειρασμον λοιπον, τα κατα ∆ημητριον διηγουμενος. Τουτον γαρ αινιττεται, ταραχον
ουκ ολιγον ειπων περι της οδου γεγενησθαι. Παλιν κινδυνος, παλιν ταραχος. Ὁραις
την ευδοκιμησιν; Ἐγενετο σημεια διπλα· οι δε αντελεγον. Ουτω δια παντων
υφαινεται τα πραγματα. ∆ημητριος γαρ τις ονοματι, αργυροκοπος, ποιων ναους
αργυρους Ἀρτεμιδος, παρειχετο τοις τεχνιταις εργασιαν ουκ ολιγην. Ους και
συναθροισας, και επισυναγαγων τους 60.297 περι τα τοιαυτα εργατας, ειπεν· Ἄνδρες,
επιστασθε, οτι εκ ταυτης της εργασιας η ευπορια ημων εστι· και θεωρειτε και
ακουετε, οτι ου μονον Ἐφεσου, αλλα και σχεδον πασης της Ἀσιας ο Παυλος ουτος
πεισας μετεστησεν οχλον ικανον, λεγων, οτι Ουκ εισι θεοι οι δια χειρων ανθρωπων
γινομενοι. Ου μονον δε τουτο κινδυνευει ημιν το μερος εις απελεγμον ελθειν, αλλα
και το της μεγαλης θεας ιερον Ἀρτεμιδος εις ουδεν λογισθηναι, μελλειν δε και
καθαιρεισθαι την μεγαλειοτητα αυτης, ην ολη η Ἀσια και η οικουμενη σεβεται.
Ποιων, φησι, ναους αργυρους Ἀρτεμιδος. Και πως ενι ναους αργυρους γενεσθαι;
Ἴσως ως κιβωρια μικρα· πολλη γαρ ταυτης ην η τιμη εν Ἐφεσωι, οπου και το ιερον
αυτων εμπρησθεν ουτως ελυπησεν αυτους, ως τον εμπρησαντα κελευειν μηδε
ονοματι λεγεσθαι. Ὅρα πανταχου την ειδωλολατρειαν απο χρηματων γινομενην.
Κακεινοι δια χρηματα, και ουτος δια χρηματα· ουχ ως της ευσεβειας κινδυνευουσης
αυτοις, αλλ' ως του πορισμου την υποθεσιν ουκ εχοντος. Και σκοπει κακιαν ανδρος·
Ευπορος ην αυτος, και αυτωι μεν ου τοσαυτη εμελλε βλαβη γενεσθαι εκ τουτου·
εκεινοις δε ην πολλη, ατε πενησιν ουσι και απο της καθ' ημεραν εργασιας
τρεφομενοις. Και ομως ουτοι μεν ουδεν λεγουσιν, αυτος δε· κοινωνους δε οντας
αυτους της τεχνης, κοινωνους λαμβανει και του θορυβου. Ειτα και τον κινδυνον
ηυξησεν, επαγαγων, οτι Κινδυνευει ημιν τουτο το μερος εις απελεγμον ελθειν.
Τουτο γαρ σχεδον δια τουτου δηλοι, οτι απο της τεχνης ταυτης κινδυνευομεν εις
λιμον εμπεσειν. Καιτοι τα ειρημενα ικανα εις ευσεβειαν αυτους αγαγειν· αλλα
ταλαιπωροι τινες οντες και ψυχροι, επισυνιστανται μαλλον, και ουκ εννοουσιν, οτι
Ει ο ανθρωπος ουτος τοσαυτα ισχυει ως μεταστησαι παντας, και κινδυνευει τα των
θεων, ηλικος ο τουτου Θεος! και οτι Πολλωι μαλλον εκεινα ημιν δωσει, υπερ ων
φοβουμεθα. Ἤδη προκατελαβεν αυτων τας ψυχας, λεγων, οτι Ουκ εισι θεοι οι υπο
χειρων ανθρωπων γινομενοι. Ὅρα υπερ τινος αγανακτουσιν Ἕλληνες· επειδη ειπεν,
 
 

226

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

οτι Οι υπο ανθρωπων γινομενοι, ουκ εισι θεοι. Πανταχου εις την τεχνην ωθει τον
λογον. Ειτα το μαλιστα αυτους λυπησαν υστερον τιθησι, λεγων· Ου μονον δε τουτο
το μερος κινδυνευει· τουτεστι, Των μεν αλλων ουδεις λογος, αλλ' οτι και το της
μεγαλης θεας ιερον Ἀρτεμιδος κινδυνευει καθαιρεισθαι. Ειτα ινα μη δοξηι
χρηματισμου ενεκεν λεγειν ταυτα, ορα τι προστιθησιν· Ἣν η οικουμενη σεβεται.
Ὁραις πως εδειξε μειζω την του Παυλου δυναμιν, παντας αθλιους και ταλαιπωρους
αυτους αποφαινων, ει γε ανθρωπος ελαυνομενος και σκηνοποιος τοσαυτα δυναται;
Ὅρα παρ' εχθρων τας μαρτυριας τοις αποστολοις γινομενας. Ἐκει μεν ελεγον, Ἰδου
πεπληρωκατε την Ἱερουσαλημ της διδαχης υμων· ενταυθα, οτι Μελλει καθαιρεισθαι
της Ἀρτεμιδος η μεγαλειοτης· τοτε, Οι την οικουμενην αναστατωσαντες ηκουον, οτι
Ουτοι και ενθαδε παρεισι· νυν, οτι Κινδυνευει ημιν τουτο το μερος εις απελεγμον
ελθειν. Ουτω και Ἰουδαιοι επι του Χριστου ελεγον· Ὁρατε,οτι ο κοσμος οπισω αυτου
υπαγει, και ελευσονται οι Ῥωμαιοι και αρουσιν ημων την πολιν. Ἀκουσαντες δε
ταυτα επλησθησαν θυμου. Ποτε ο θυμος γεγονεν; Ὅτε περι της Ἀρτεμιδος ηκουσαν,
οτε περι του πορισμου. Τοιαυτα γαρ τα των αγοραιων ηθη, απο του τυχοντος
συναρπαζεσθαι και εκκαιεσθαι. ∆ια ταυτα μετ' εξετασεως δει ποιειν παντα. Ὅρα δε
πως και 60.298 ησαν ευκαταφρονητοι, ως πασι προκεισθαι. Ἀκουσαντες δε, και
γενομενοι πληρεις θυμου, φησιν, εκραζον λεγοντες· Μεγαλη η Ἄρτεμις Ἐφεσιων!
Και επλησθη η πολις ολη της συγχυσεως· ωρμησαν τε ομοθυμαδον εις το θεατρον.
Συναρπασαντες δε Γαιον και Ἀρισταρχον Μακεδονας, συνεκδημους Παυλου,
ειλκυσαν αυτους. βʹ. Ἁπλως παλιν επιασιν ως επι Ἰασονος Ἰουδαιοι, καιπανταχου
αυτοις προκεινται· ουτως ουδεν ειχον κομπου γεμον ουδε δοξης. Του δε Παυλου
βουλομενου εισελθειν εις τον δημον, ουκ ειων αυτον οι μαθηται. Τινες δε των
Ἀσιαρχων οντες αυτωι φιλοι, πεμψαντες προς αυτον παρεκαλουν μη δουναι εαυτον
εις το θεατρον. Παρακαλουσιν, οτι ατακτος ησαν δημος αλογιστωι ρυμηι παντα
τολμωντες. Και ο Παυλος πειθεται· ου γαρ ην κενοδοξος, ουδε φιλοτιμος. Ἄλλοι μεν
ουν αλλο τι εκραζον· ην γαρ η εκκλησια συγκεχυμενη. Τοιουτον γαρ το πληθος·
απλως επεται καθαπερ πυρ εις υλην εμπεσον. Και οι πλειους ουκ ᾔδεισαν, τινος
ενεκεν συνεληλυθεισαν. Ἐκ δε του οχλου προεβιβασαν Ἀλεξανδρον, προβαλοντων
αυτον των Ἰουδαιων. Προεβαλοντο Ἰουδαιοι οικονομικως, ινα μηδεν εχωσιν
υστερον αντιλεγειν. Ουτος και προβαλλεται, και φθεγγεται, και τι, ακουε· Ὁ δε
Ἀλεξανδρος κατασεισας τηι χειρι, ηθελεν απολογεισθαι τωι δημωι. Ἐπιγνοντες δε, οτι
Ἰουδαιος εστι, φωνη εγενετο μια εκ παντων, ως επι ωρας δυο κραζοντων· Μεγαλη η
Ἄρτεμις Ἐφεσιων. Παιδικη οντως η διανοια· καθαπερ φοβουμενοι, μη σβεσθηι το
σεβας αυτων, συνεχως εβοων. ∆υο ετη εκαθισεν εκει, και ορα ποσοι ετι Ἕλληνες
ησαν. Καταστειλας δε ο γραμματευς τον οχλον, φησιν· Ἄνδρες Ἐφεσιοι, τις γαρ εστιν
ανθρωπος, ος ου γινωσκει την Ἐφεσιων πολιν νεωκορον ουσαν της μεγαλης θεας
Ἀρτεμιδος και του ∆ιοπετους; Τουτωι πρωτωι τον θυμον αυτων εσβεσε. Και του
διοπετους. Τουτο λεγει, ως ουκ οντος δηλου του πραγματος. Ἱερον δε ετερον ουτω
εκαλειτο ∆ιοπετες· ητοι το ειδωλον τοινυν της Ἀρτεμιδος ∆ιοπετες ελεγον, ως εκ
του ∆ιος το οστρακον εκεινο πεπτωκος, και ουχ υπο ανθρωπου γενομενον· η ετερον
αγαλμα παρ' αυτοις ουτως ελεγετο. Ἀναντιῤρητων ουν οντων τουτων, δεον εστιν
υμας κατεσταλμενους υπαρχειν, και μηδεν προπετες πρασσειν. Ἠγαγετε γαρ τους
ανδρας τουτους, ουτε ιεροσυλους, ουτε βλασφημουντας την θεαν υμων. Ἄρα το παν
ψευδος· ταυτα δε προς τον δημον, ωστε κακεινους επιεικεστερους γενεσθαι, φησιν.
Ει μεν ουν ∆ημητριος και οι συν αυτωι τεχνιται εχουσι προς τινα λογον, αγοραιοι
αγονται, και ανθυπατοι εισιν· εγκαλειτωσαν αλληλοις. Ει δε τι περι ετερων
επιζητειτε, εν τηι εννομωι εκκλησιαι επιλυθησεται. Και γαρ κινδυνευομεν εγκαλεισθαι
στασεως περι της σημερον, μηδενος αιτιου υπαρχοντος, περι ου [ου] δυνησομεθα
 
 

227

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αποδουναι λογον της συστροφης ταυτης. Και ταυτα ειπων, απελυσε την εκκλησιαν.
Ἔννομον εκκλησιαν, φησι, διοτι τρεις εκκλησιαι εγινοντο κατα νομον καθ' εκαστον
μηνα· αυτη δε ην παρανομος. Ειτα και εφοβησεν αυτους ειπων· Κινδυνευομεν
εγκαλεισθαι στασεως. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ὡς δε επληρωθη ταυτα,
φησιν, εθετο ο Παυλος εν τωι Πνευματι, διελθων την Μακεδονιαν και 60.299 Ἀχαΐαν,
πορευεσθαι εις Ἱεροσολυμα. Ουκ ετι ανθρωπινως ενταυθα ποιει, αλλα Πνευματι, ωι
και προειλετο διελθειν. Τουτο γαρ εστι το, Ἔθετο, και τοιαυτην ο λογος εννοιαν
εχει. Τινος δε ενεκεν αποστελλει Τιμοθεον και Ἔραστον, ου λεγει· εμοι δε δοκει και
περι τουτου ειπειν το, Ἐν Πνευματι. ∆ιο μηκετι στεγοντες, ευδοκησαμεν
καταλειφθηναι εν Ἀθηναις μονοι. Και ορα, δυο των διακονουντων αυτωι απεστειλε,
την τε παρουσιαν απαγγειλαι και προθυμοτερους ποιησαι. Μαλιστα παντων τηι Ἀσιαι
ενδιατριβει· εικοτως· εκει γαρ ην η πολλη φατρια των φιλοσοφων. Και ελθων, παλιν
αυτοις διελεγετο· και γαρ πολλη ην εκει η δεισιδαιμονια. ∆ημητριος γαρ τις, φησιν,
αργυροκοπος, συναθροισας τους περι τα τοιαυτα εργατας, ειπεν· Ἄνδρες, επιστασθε
και θεωρειτε και ακουετε· ουτω καταδηλον ην το γινομενον· Ὅτι ουτος, φησιν, ο
Παυλος πεισας μετεστησεν ικανον οχλον. Ὥστε ου βιαιως, ει επεισεν· ουτω δει
πειθειν πολιν. Ειτα επαγει οπερ αυτων καθηπτετο, οτι Ουκ εισι θεοι οι δια χειρων
γινομενοι. Τι εστι τουτο; Ἀνατρεπει, φησι, την τεχνην την ημετεραν. Και ινα μη
εννοησωσι, και ειπωσιν, οτι μονος ανθρωπος τοιαυτα ισχυει, και ει τοσουτον ισχυει,
αυτωι δει πειθεσθαι, επηγαγεν· Ἣν ολη η Ἀσια και η οικουμενη σεβεται. Την φωνην
αυτων ᾤοντο επιτειχιζειν τωι Πνευματι τωι θειωι, οντες παιδες Ἕλληνες. Ἐκ ταυτης
της εργασιας, φησιν, η ευπορια ημων εστι. Και ει απο ταυτης της εργασιας ευπορια
υμιν περιγινεται, πως επεισεν ανθρωπος ευτελης; πως τοσαυτης εκρατησε
συνηθειας; τι ποιων η τι λεγων; Ουκ εστι Παυλου, ουκ εστιν ανδρος. Και τουτο αρκει
το ειπειν, οτι Ουκ εισι θεοι. Ει μεν ουν ουτως ευφωρατον το της ασεβειας, παλαι
καταγνωσθηναι εδει· ει δε ισχυρον, ουχ ουτως αναιρεθηναι ταχεως. Ου μονον δε,
φησι, τουτο κινδυνευει ημιν το μερος. Ὡς δη τι ποτε μειζον λεγων, τουτο επηγαγεν.
Ἀκουσαντες δε και γενομενοι πληρεις θυμου εκραζον· Μεγαλη η Ἄρτεμις Ἐφεσιων.
Κατα πολιν γαρ αυτοις ησαν θεοι. Και ουτω διεκειντο, ως δια της φωνης
ανακτωμενοι το σεβας αυτης, και τα γεγενημενα αναλυοντες. γʹ. Ὅρα ατακτον
πληθος. Του δε Παυλου, φησι, βουλομενου εισελθειν εις τον δημον, ουκ ειων αυτον
οι μαθηται. Ὁ μεν ουν Παυλος εβουλετο εισελθειν δημηγορησαι· τους γαρ διωγμους
ελαμβανεν εις διδασκαλιαν· αλλ' οι μαθηται ουκ ειων αυτον. Σκοπει, ποσηι περι
αυτον προνοιαι κεχρηνται πανταχου. Και εξ αρχης αυτον εξηγαγον, ωστε μη περι τα
καιρια λαβειν την πληγην· καιτοι γε ηκουσαν, οτι δει και Ῥωμην ιδειν· ομως
κωλυουσιν. Οικονομικως δε προαγορευει, ινα μη τωι γενομενωι θορυβηθωσιν. Ουτως
ουδε πασχειν τι αυτον εβουλοντο. Και των ασιαρχων δε τινες παρεκαλουν αυτον,
φησι, μη εισελθειν εις το θεατρον. Ειδοτες αυτου την προθυμιαν, παρεκαλουν· ουτω
παντες αυτον εφιλουν οι πιστοι. Και τινος ενεκεν, φησιν, ο Ἀλεξανδρος εβουλετο
απολογεισθαι; μη γαρ αυτος ενεκληθη; Ὥστε καιρον ευρειν, και το παν καταστρεψαι
και εκκαυσαι του δημου τον θυμον. Ειδες θυμον ατακτον; Καλως και επιτιμητικως ο
γραμματευς, Τις εστι, φησιν, ος ου γινωσκει την Ἐφεσιων πολιν; Ουτως ειπων περι
ου εφοβουντο· ωσει ελεγεν· Ου θεραπευετε αυτην; Και ουκ ειπε, Τις γαρ εστιν, ος ου
γινωσκει την Ἄρτεμιν; αλλα, Την πολιν την ημετεραν· θεραπευων αυτους.
Ἀναντιῤρητων ουν τουτων οντων, 60.300 δεον εστιν υμας κατεσταλμενους
υπαρχειν. Ταυτα δηθεν εγκαλει, μονονουχι λεγων· Τι τοινυν ζητειτε ως αδηλων
οντων; φανερον, ως η υβρις εις την θεον διαβαινει. Προσχημα την ευσεβειαν
εβουλοντο ποιειν του χρηματισμου. Ειτα ηρεμα καθαπτεται αυτων, δεικνυς, οτι
αλογιστως συνηλθον. Και μηδεν, φησι, προπετες πραττειν. ∆εικνυς, οτι προπετως
 
 

228

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επραξαν, τουτο ειπεν. Ει μεν ουν ∆ημητριος και οι συν αυτωι εχουσι προς τινα λογον,
ανθυπατοι εισι. Και τουτο λεγει εγκαλων, και δεικνυς οτι ουκ εδει ιδιωτικων
εγκληματων ενεκεν κοινην εκκλησιαν ποιεισθαι. Και γαρ κινδυνευομεν, φησιν,
εγκαλεισθαι. Τουτωι σφοδρα αυτους διηπορησεν. Ουδενος αιτιου, φησιν, υπαρχοντος,
περι ου δυνησομεθα λογον δουναι της συστροφης ταυτης. Ὅρα πως οι απιστοι
φρονιμως απολογουνται, πως συνετως. Ουτως εσβεσε τον θυμον. Ὥσπερ γαρ ραιδιως
εξαπτεται, ουτω και ραιδιως σβεννυται. Και ταυτα ειπων, απελυσε την εκκλησιαν,
φησιν. Ὁραις τον Θεον συγχωρουντα τους πειρασμους, και διεγειροντα και
αφυπνιζοντα τους μαθητας τουτοις και σφοδροτερους εργαζομενον; Μη δη
καταπιπτωμεν τοις πειρασμοις· αυτος γαρ ποιησει και την εκβασιν του δυνασθαι
υπενεγκειν. Ουδεν ουτω φιλους ποιει και συγκροτει, ως θλιψις· ουδεν ουτω συνδει
και επισφιγγει των πιστων τας ψυχας· ουδεν ημιν τοις διδασκαλοις ουτως
επιτηδειον προς το τα παρ' ημων λεγομενα ακουεσθαι. Ἐν μεν γαρ ανεσει τυγχανων
ακροατης, χαυνος τε εστι και ραιθυμος, και ενοχλεισθαι δοκει παρα του λεγοντος· εν
δε θλιψει και στενοχωριαι εις πολλην επιθυμιαν ακροασεως εμπιπτει.
Στενοχωρουμενος γαρ την ψυχην, πανταχοθεν ζητει παραμυθιαν της θλιψεως
ευρειν· ου μικραν δε φερει λογος παραμυθιαν. Τι ουν, φησιν, οι Ἰουδαιοι; πως
θλιβομενοι απο της ολιγοψυχιας ουκ ηκουον; Ὅτι Ἰουδαιοι ησαν, οι αει ασθενεις και
ταλαιπωροι· αλλως τε και οτι και εκει πολλη η θλιψις ην, ημιν δε περι συμμετρου ο
λογος. Ὅρα γαρ· προσεδοκησαν απαλλαττεσθαι των κατεχοντων αυτους κακων
εκεινοι, και μυριοις περιεπεσον μαλλον δεινοις· τουτο δε ουχ ως ετυχεν απορει
ψυχην. Αι θλιψεις αποσχιζουσιν ημας της συμπαθειας της προς τον παροντα κοσμον·
ευθεως γουν τον θανατον αιτουμεν, και ουκ εσμεν φιλοσωματοι· οπερ μεγιστον
φιλοσοφιας μερος εστι, μη κεχηνεναι μηδε προσδεδεσθαι τηι παρουσηι ζωηι. Ἡ
θλιβομενη ψυχη ου βουλεται περι πολλα ειναι, αλλ' αναπαυσεως τινος μονον και
ησυχιας εραι· αγαπητον αυτηι των παροντων απαλλαγηναι, καν μηδεν ετερον ηι.
Καθαπερ σωμα πεπονηκος και ταλαιπωρηθεν ουκ εραιν βουλεται, ου γαστριζεσθαι,
αλλ' αναπαυεσθαι και ησυχηι κεισθαι· ουτω και ψυχη μυριοις ταριχευθεισα κακοις,
προς αναπαυσιν και ησυχιαν επειγεται ειναι. Ἡ εν ανεσει ουσα επτοηται,
τεθορυβηται, μετεωρος εστιν· αυτη δε ουδεν κεχηνος εχουσα ουδε διαῤρεον, ολη
συνεσφιγκται και μενει αμετεωριστος· και η μεν ανδρειοτερα, η δε παιδικωτερα εστι·
και η μεν βαρυτερα, η δε κουφοτερα. Και καθαπερ εν πολλωι υδατι εμπεσον τι
κουφον σαλευεται· ουτω και εις πολλην χαραν εμπεσουσα ψυχη. Και τα μεγιστα δε
ημιν αμαρτηματα απο πολλης ηδονης γεγενημενα ιδοι τις αν. Και ει βουλεσθε,
οικιας υπογραψωμεν δυο, την μεν γαμουντων, την δε πενθουντων· εισελθωμεν τωι
λογωι προς εκατερους· ιδωμεν τις τινος βελτιων. Ευρεθησεται γαρ η του πενθουντος
φιλοσοφιας γεμουσα, η δε του γαμουντος ασχημοσυνης, 60.301 Ὅρα γαρ· αισχρα εκει
ρηματα, γελως ατακτος, βηματα ατακτοτερα, στολη και βαδισις ασχημοσυνης
γεμουσα, σχηματα πολλης ανοιας και μωριας· και ολως ουδεν ετερον η παντα γελως
και καταγελως τα εκει. Ουχ ο γαμος, λεγω, μη γενοιτο· αλλα τα περι τον γαμον.
Ἐκβακχευεται τοτε η φυσις, αλογα αντι ανθρωπων οι παροντες γινονται, οι μεν ως
ιπποι χρεμετιζουσιν, οι δε ως ονοι λακτιζουσι· πολλη η διαχυσις, πολλη η διαλυσις,
ουδεν σπουδαιον, ουδεν γενναιον· πολλη εκει του διαβολου η πομπη, κυμβαλα,
αυλοι, και αισματα πορνειας γεμοντα και μοιχειας. Ἀλλ' ουκ εκει, ενθα το πενθος,
αλλα παντα ευτακτα· πολλη γαρ η σιγη, πολλη η ησυχια, πολλη η καταστολη, ουδεν
ατακτον, ουδεν αῤρυθμον· ει τις τι και εφθεγξατο, παντα φιλοσοφιας γεμοντα
ρηματα εφθεγξατο· και το δη θαυμαστον, οτι παρ' εκεινον τον καιρον ουκ ανδρες
μονον, αλλα και οικειοι και γυναικες φιλοσοφουσι. Τοιαυτη γαρ η του πενθους
φυσις. Και δοκουσι μεν παρακαλειν τον πενθουντα, μυρια δε φθεγγονται δογματα
 
 

229

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

φιλοσοφιας μεστα· ευχαι ευθεως ωστε μεχρι τουτου στηναι, και ικανοι οι τον
πεπονηκοτα παραμυθουμενοι, και απαριθμησεις των τοιαυτα πενθουντων μυριαι. Τι
γαρ εστιν ανθρωπος; Της φυσεως εξετασις της ημετερας. δʹ. Τι τοινυν εστιν
ανθρωπος; Του βιου και της ευτελειας αυτου κατηγορια, αναμνησις των εν τωι
μελλοντι πραγματων, της κρισεως. Ἕκαστος οικαδε αναχωρει, απο μεν γαμου
λυπουμενος, οτι δη αυτος μη εν ευπραγιαι εστιν· απο δε πενθους ανειμενος, οτι δη μη
τοιαυτα επαθε, και την φλεγμονην σβεσας απασαν απηλθεν. Ἀλλα τι; θελεις τα
δεσμωτηρια, και τα θεατρα αντεξετασωμεν; Ὁ μεν γαρ θλιψεως, ο δε ηδονης τοπος.
Φερε ουν, ιδωμεν τα εξ εκατερων συμβαινοντα. Ἐκει φιλοσοφια πολλη· ενθα γαρ
αθυμια, και φιλοσοφια παντως. Ὁ προ τουτου πλουτων, ο μεγαλα φυσων, και του
τυχοντος ανεξεται διαλεγομενου προς αυτον, του φοβου και της αθυμιας καθαπερ
τινος πυρος σφοδροτερου επιπεσοντος αυτου τηι ψυχηι, και μαλαττοντος το σκληρον·
τοτε ταπεινος γινεται, τοτε σκυθρωπος, τοτε της μεταβολης αισθανεται της
βιωτικης, τοτε καρτερει προς παντα. Ἐν δε θεατρωι παντα τα εναντια, γελως,
αισχροτης, πομπη διαβολικη, διαχυσις, αναλωμα χρονου, και δαπανη ημερων
περιττη, επιθυμιας ατοπου κατασκευη, μοιχειας μελετη, πορνειας γυμνασιον,
ακολασιας διδασκαλειον, προτροπη αισχροτητος, γελωτος υποθεσις, ασχημοσυνης
παραδειγματα. Ἀλλ' ου το δεσμωτηριον τοιουτον· αλλ' εκει ταπεινοφροσυνη,
παρακλησις, φιλοσοφιας προτροπη, υπεροψια των βιωτικων· παντα πεπατηται και
καταπεφρονηται, και καθαπερ παιδιωι παιδαγωγος ο φοβος εφεστηκε, προς παντα τα
δεοντα ρυθμιζων αυτον. Ἀλλ' ει βουλει, παλιν ετερως εξετασωμεν τους αυτους
τοπους. Ἐβουλομην συντυχειν ανθρωπωι απο θεατρου κατιοντι, και αλλωι απο
δεσμωτηριου εξιοντι, και ειδες αν του μεν την ψυχην επτοημενην, τεθορυβημενην,
δεδεμενην οντως, του δε ανειμενην, λελυμενην, επτερωμενην. Ὁ μεν γαρ απο του
θεατρου αναχωρει, ταις οψεσι των εκει γυναικων προσδεθεις, παντος σιδηρου
χαλεπωτερα φερων δεσμα, τους τοπους τους εκει, τα ρηματα, τα σχηματα· ο δε απο
δεσμωτηριου, παντων ανεθεις, ουκ ετι ηγησεται πασχειν τι δεινον, τοις των ετερων
τα αυτου παραβαλλων. Ὅτι ου δεδεται, χαριν εισεται λοιπον, καταφρονησει των
ανθρωπινων πραγματων, πολλους πλου 60.302 τουντας ορων εν συμφοραις, πολλα
και μεγαλα δυναμενους και δεδεμενους εκει· καν αδικως τι παθηι, και προς τουτο
καρτερησει· και γαρ και τουτου πολλα εκει τα υποδειγματα· εις εννοιαν ελευσεται
της μελλουσης κρισεως, και φριξει τους τοπους ενταυθα ορων. Καθαπερ γαρ
ενταυθα εν δεσμωτηριωι συγκεκλεισμενος, επιεικης προς παντας εστιν· ουτω
κακεινοι προ της κρισεως, προ της μελλουσης ημερας, προς γυναικα, προς παιδια,
προς τους οικετας εσονται επιεικεστεροι. Ἀλλ' απο του θεατρου ουχ ουτως, αλλ'
αηδεστερον οψεται την γυναικα, και δυσχερης προς τους οικειους εσται,
παροξυνθησεται προς τα παιδια, εκθηριωθησεται προς παντας. Μεγαλα κακα τα
θεατρα παρασκευαζει ταις πολεσι, μεγαλα, και ουδε τουτο ισμεν οτι μεγαλα. Ει δε
ουκ απεκαμετε, εξετασωμεν και τους του γελωτος τοπους, τα συμποσια λεγω, ενθα
παρασιτοι και κολακες και πολλη η τρυφη, και τοπους ετερους, ενθα χωλοι και
αναπηροι. Παλιν εκει μεν μεθη και τρυφη και διαχυσις, ενταυθα δε τουναντιον. Ὅρα
και επι του σωματος, οταν φλεγμαινηι, οταν ευπαθηι, ταχιστην εχει προς νοσον
μεταπτωσιν· οταν δε κατεσταλμενον ηι, ουχ ουτως. Ἵνα δε σαφεστερον υμιν ο λεγω
ποιησω, εστω σωμα εχον πολυ αιμα και σαρκας πολλας και σφριγων· τουτο και απο
της τυχουσης τροφης πυρετον δυνησεται τεκειν, αν απλως αργησηι. Ἔστω δε ετερον
λιμωι μαλλον παλαιον και θλιψει· τουτο δυσαλωτον και δυσκαταγωνιστον προς
αῤρωστιαν. Αιμα καν υγιες ηι εν ημιν, τωι πληθει πολλακις νοσον ετεκεν· αν δε
ολιγον ηι, καν μη υγιες, ευκολως κατεργασθηναι δυναται. Ουτω δη και επι ψυχης, η
μεν εν ανεσει και τρυφηι οξυῤροπους εχει προς αμαρτιαν τας ορμας· και γαρ
 
 

230

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απονοιας εγγυς η τοιαυτη εστηκε και ηδονης και κενοδοξιας και φθονου και
επιβουλων και συκοφαντιων· αλλ' ουχ η εν θλιψει και αυταρκειαι, αλλα παντων
τουτων απηλλακται. Ἰδου ηλικη πολις ημιν εστιν η μεγαλη αυτη. Ποθεν ουν
τικτεται τα κακα; ουκ απο των πλουτουντων; ουκ απο των χαιροντων; Τινες εις
δικαστηρια ελκουσι; τινες ουσιας διασπαθωσιν; οι ταλαιπωροι και απεῤριμμενοι, η οι
μεγαλα φυσωντες και χαιροντες; Ουκ εστιν απο ψυχης τεθλιμμενης γενεσθαι τι
κακον. Οιδεν αυτης το κερδος ο Παυλος· δια τουτο φησιν· Ἡ θλιψις υπομονην
κατεργαζεται, η δε υπομονη δοκιμην, η δε δοκιμη ελπιδα, η δε ελπις ου καταισχυνει.
Μη δη καταπιπτωμεν εν ταις θλιψεσιν, αλλ' εν απασιν ευχαριστωμεν, ινα τι
κερδανωμεν μεγα, ινα ευδοκιμησωμεν παρα τωι Θεωι τωι τας θλιψεις συγχωρουντι.
Μεγα θλιψις αγαθον· και τουτο απο των παιδων των ημετερων μανθανομεν· χωρις
γαρ θλιψεως ουδεν αν μαθοι χρησιμον. Ἡμεις δε μαλλον αυτων δεομεθα θλιψεως.
Ει γαρ εκεινα των παθων ηρεμουντων αυτοις θαλλει, πολλωι μαλλον ημεις, και
μαλιστα τοσουτοις συνεχομενοι. Ἀλλ' ημας μαλλον παιδαγωγους εχειν εχρην· παρα
μεν γαρ των παιδων τα αμαρτηματα ουκ αν μεγαλα γενοιτο, παρα δε ημων σφοδρα
μεγαλα. Παιδαγωγος δε ημων η θλιψις· Μητε ουν επισπωμεθα αυτην, και παρουσαν
γενναιως φερωμεν, αει μυριων ουσαν αγαθων αιτιαν, ινα και της παρα του Θεου
ροπης απολαυσωμεν, και των αποκειμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον, εν Χριστωι
Ἰησου τωι Κυριωι ημων, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη,
νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.303 ΟΜΙΛΙΑ ΜΓʹ. Μετα δε το παυσασθαι τον θορυβον προσκαλεσα μενος ο
Παυλος τους μαθητας, και ασπασαμενος, εξηλθε πορευθηναι εις την Μακεδονιαν.
αʹ. Ἔδει πολλης παρακλησεως απο της ταραχης εκεινης. Τουτο δη και ποιει,
και ινα παρακαλεσηι τους μαθητας, ερχεται εις Μακεδονιαν, ειτα εις την Ἑλλαδα. Και
οτι σφοδρα αυτους παρεκαλεσεν, ακουε. ∆ιελθων δε τα μερη εκεινα, και
παρακαλεσας αυτους λογωι πολλωι, ηλθεν εις την Ἑλλαδα. Ποιησας τε μηνας τρεις,
γενομενης αυτωι επιβουλης υπο των Ἰουδαιων μελλοντι αναγεσθαι εις την Συριαν,
εγενετο γνωμη του υποστρεφειν δια Μακεδονιας. Συνειπετο δε αυτωι αχρι της Ἀσιας
Σωπατρος Βεροιαιος, Θεσσαλονικεων δε Ἀρισταρχος και Σεκουνδος και Γαιος
∆ερβαιος και Τιμοθεος, Ἀσιανοι δε Τυχικος και Τροφιμος. Ουτοι προελθοντες,
εμενον ημας εν Τρωαδι. Παλιν διωκεται υπο Ἰουδαιων, και ερχεται εις Μακεδονιαν.
Πως δε τον Τιμοθεον Θεσσαλονικεα φησιν; Ου τουτο λεγει· αλλα, Προελαβον, φησιν,
ουτοι εις την Τρωαδα προοδοποιουντες αυτωι. Ἡμεις δε εξεπλευσαμεν μετα τας
ημερας των Ἀζυμων απο Φιλιππων, και ηλθομεν προς αυτους εις την Τρωαδα αχρις
ημερων πεντε, ου διετριψαμεν ημερας επτα. Και γαρ τας εορτας εμοι δοκει
σπουδαζειν αυτον ποιειν εν ταις μεγαλαις πολεσιν. Ἀπο Φιλιππων εκπλει, ενθα τα
κατα το δεσμωτηριον εγενετο. Τριτον δε τουτο εις Μακεδονιαν επανηλθε, και πολλα
μαρτυρει τοις Φιλιππησιοις· διο και ενδιατριβει εκει. Ἐν δε τηι μιαι των Σαββατων,
συνηγμενων ημων κλασαι αρτον, ο Παυλος διελεγετο αυτοις μελλων εξιεναι·
παρετεινε τε τον λογον μεχρι μεσονυκτιου. Ὅρα πως παντα παρεργα ην του
κηρυγματος. Πεντηκοστη τοτε ην και Κυριακη ην· ο δε και μεχρι μεσονυκτιου την
διδασκαλιαν εκτεινει· ουτω της των μαθητων σωτηριας εφιετο, οτι ουδε την νυκτα
εσιγα, αλλα τοτε μαλλον διελεγετο, ατε ησυχιας ουσης. Ὅρα πως και πολλα
διελεγετο, και παρ' αυτον του δειπνου τον καιρον. Ἀλλα συνεταραξε την εορτην ο
διαβολος, ου μην ισχυσε, βαπτισας τον ακροατην υπνωι και κατενεγκων. Και οπως
συμβαινει, ηρμηνευσεν επαγαγων· Ἦσαν δε λαμπαδες ικαναι εν τωι υπερυωι, ου ημεν
 
 

231

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνηγμενοι. Καθημενος δε τις νεανιας ονοματι Ευτυχος επι της θυριδος,
καταφερομενος υπνωι βαθει, διαλεγομενου του Παυλου επι πλειον, κατενεχθεις υπο
του υπνου επεσεν απο του τριστεγου κατω, και ηρθη νεκρος. Καταβας δε ο Παυλος
επεπεσεν επ' αυτωι, και συμπεριλαβων αυτον, ειπε· Μη θορυβεισθε· η γαρ ψυχη
αυτου εν αυτωι εστιν. Ἀναβας δε, και κλασας αρτον και γευσαμενος, εφ' ικανον τε
ομιλησας αχρις αυγης, ουτως εξηλθεν. Ἤγαγον δε τον παιδα ζωντα, και
παρεκληθησαν ου μετριως. Θεα δε μοι το θεατρον, οπως ην συγκεκροτημενον·
Συνηγμενων γαρ των μαθητων, φησι· και το σημειον, οιον· Ἐπι θυριδος γαρ, φησιν,
εκαθητο, και αωρι των νυκτων. Τοσουτος ην ο ποθος της ακροασεως. Αισχυνθωμεν
ημεις μηδε εν ημεραι τουτο ποιουντες. Ἀλλα Παυλος διελεγετο, φησι, τοτε. Τι λεγεις;
Και νυν Παυλος διαλεγεται, μαλλον δε ουδε τοτε Παυλος ουδε νυν, αλλ' ο Χριστος,
και ουδεις ακουει. Ουχι θυρις εστι νυν, ου πεινα, ουχ υπνος ενοχλει, και ομως ουκ
ακουομεν· ου 60.304 στενοχωρια τοπου, ουκ αλλο των τοιουτων ουδεν. Και το δη
θαυμαστον, οτι καιτοι νεανιας εκεινος ων ουκ ην ραιθυμος, και υπνωι
καταφερομενος ουκ απεστη, ουδε εδεισε τον κινδυνον μη κατενεχθηι. Ει δε και
νυσταξας κατεπεσε, μη θαυμασηις· ου γαρ απο ραιθυμιας ενυσταξεν, αλλ' απο
αναγκης φυσεως. Συ δε μοι θεα, οτι ουτως εζεον τηι προθυμιαι, οτι και εν τριστεγωι
ησαν· ουπω γαρ ην η εκκλησια. Μη θορυβεισθε, φησιν· η γαρ ψυχη αυτου εν αυτωι
εστιν. Ουκ ειπεν, Ἀναστησεται, εγερω γαρ αυτον· αλλα τι; Μη θορυβεισθε. Ὅρα το
ατυφον, και παρακλητικον. Ἀναβας και κλασας, φησιν, αρτον και γευσαμενος. Τουτο
διεκοψε τον λογον, ου μην εβλαψεν. Ὁραις του δειπνου το απεριττον; Και
γευσαμενος, φησιν, εφ' ικανον τε ομιλησας αχρις αυγης, ουτως εξηλθεν. Ὁραις πως
διενυκτερευον; Τοιαυται αι τραπεζαι ησαν, ως νηφοντας παλιν απιεναι τους
ακροατας, και προς ακροασιν ειναι επιτηδειους. Τι κυνων διαφερομεν ημεις; Ὁρατε
ποσον το διαφορον; Ἤγαγον δε τον παιδα ζωντα, και παρεκληθησαν ου μετριως.
Σφοδρα παρακαλουνται, οτι τε ζωντα απελαβον, οτι τε σημειον γεγονεν. Ἡμεις δε
προσελθοντες επι το πλοιον, ανηχθημεν εις την Ἄσσον, εκειθεν μελλοντες
αναλαμβανειν τον Παυλον· ουτω γαρ ην διατεταγμενος, μελλων αυτος πεζευειν. Ὡς
δε συνεβαλεν ημιν εις την Ἄσσον, αναλαβοντες αυτον ηλθομεν εις Μυτιληνην.
Πολλαχου των μαθητων ο Παυλος χωριζεται. Ἰδου γαρ παλιν, αυτος μεν πεζευει,
εκεινοι δε τωι πλοιωι αναγονται· το μεν κουφοτερον εκεινοις επιτρεπων, το δε
επιπονωτερον αυτος αιρουμενος. Ἐπεζευεν, αμα και πολλα οικονομων, αμα και
παιδευων μηδε αυτους χωριζεσθαι αυτου. Κακειθεν αποπλευσαντες τηι επαυριον,
κατηντησαμεν αντικρυ Χιου· τηι δε ετεραι παρεβαλομεν εις Σαμον, και μειναντες εν
Τρωγυλιωι, τηι εχομενηι ηλθομεν εις Μιλητον. Ὅρα πως επειγομενου του Παυλου
αναγονται, και ου χρονοτριβουσιν, αλλα παρερχονται τας νησους. Ἔκρινε γαρ ο
Παυλος παραπλευσαι την Ἔφεσον, οπως μη γενηται αυτωι χρονοτριβησαι εν τηι Ἀσιαι.
Ἔσπευδε γαρ, ει δυνατον ην αυτωι την ημεραν της Πεντηκοστης γενεσθαι εις
Ἱεροσολυμα. βʹ. Τις η επειξις αυτη; Ου δια την εορτην, αλλα δια το πληθος. Ἅμα και
τουτωι Ἰουδαιους επηγετο, ως δη τιμων τας εορτας· και τους εχθρους ελειν
βουλομενος, αμα εσπευδε τον λογον καθειναι. Ὅρα γουν οιον γεγονε κερδος,
παντων παροντων. Ἄλλως δε, ινα μη δια τουτο αμεληθηι τα κατα την Ἔφεσον,
ωικονομησεν ετερως. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Και ασπασαμενος, φησι, τους
μαθητας, εξηλθε πορευθηναι εις Μακεδονιαν, και παρακαλεσας αυτους λογωι
πολλωι, ηλθεν εις την Ἑλλαδα. Και τουτωι παλιν ανεκτησατο, ικανην διδους
παραμυθιαν. Ὅρα πανταχου δια λογων το παν κατορθουντα, ου δια σημειων.
Μελλοντα δε, φησιν, αναγεσθαι εις την Συριαν. Συνεχως ημιν αυτον δεικνυσι
επειγομενον εις την Συριαν. Το δε αιτιον η Ἐκκλησια ην και τα Ἱεροσολυμα· ουτως
ειχε ποθον και τα εκει κατορθουν. Καιτοι ου μεγαλη η Τρωας εστι· τι ουν ημερων
 
 

232

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αριθμον επτα εν αυτηι ποιουσι; Μεγαλη ισως ην κατα τους πιστους. Και ημερας δε
διατριψας 60.305 επτα, τηι επιουσηι την νυκτα αναλωσεν εις την διδασκαλιαν· ουτω
δυσαποσπαστως και αυτος αυτων ειχε, και αυτοι αυτου. Συνηγμενων δε, φησιν,
ημων κλασαι αρτον. Προς αυτον τον καιρον, ωι ενεδεικνυτο πεινηιν (και ουκ ην
ακαιρον), αρχην ο λογος λαβων παρεταθη· ωστε ου προηγουμενως εις διδασκαλιαν
καθηκειν, αλλα συνηλθον μεν κλασαι αρτον, εμπεσοντος δε λογου, παρετεινε την
διδασκαλιαν. Ὅρα πως και τηι τραπεζηι του Παυλου παντες εκοινωνουν. Ἐμοι δοκει,
και παρα την τραπεζαν αυτον καθημενον διαλεγεσθαι, παιδευοντα ημας παντα τα
λοιπα παρεργα ηγεισθαι. Ὑποτυπωσατε μοι τον οικον εκεινον, ενθα λαμπαδες ησαν,
ενθα οχλος, ενθα Παυλος μεσος ων διελεγετο, ενθα και τας θυριδας πολλοι
κατελαμβανον και της σαλπιγγος ακουσαι εκεινης, και το προσωπον το χαριεν
θεασασθαι· τι εικος ειναι τους διδασκομενους, και ποσην καρπουσθαι την ηδονην;
Τινος δε ενεκεν εν νυκτι διελεγετο; Ἐπειδη εμελλεν εξιεναι, και ουκ ετι οραιν αυτους
λοιπον· αλλα τουτο μεν αυτοις ου λεγει, ατε ασθενεστεροις ουσι, τοις δε αλλοις
ελεγεν. Ἅμα δε αυτους και το γενομενον σημειον διαπαντος εποιει μεμνησθαι της
εσπερας εκεινης. Πολλη η ηδονη των ακροατων, οτι και εγκοπεισα επεταθη μαλλον·
ωστε υπερ του διδασκαλου η πτωσις γεγονεν. Ἄλλως τε και πασιν εμελλεν εκεινος
επιτιμαιν τοις ραιθυμοις, ο δια τουτο αποθανων, ινα Παυλον ακουσηι. Και τινος
ενεκεν, φησι, καταλεγει εκαστα, και που ηλθον, και που απηλθον, και που μεν
ενδιετριβε, τινα δε παρεπλεε μερη; Ἵνα δειξηι τεως, σχολαιοτερον αυτον πλεοντα,
και τουτο ανθρωπινως, και παραπλεοντα. Ἔκρινε γαρ παραπλευσαι την Ἔφεσον, ινα
μη γενηται αυτωι, φησι, χρονοτριβησαι εν τηι Ἀσιαι. Καλως· ου γαρ ηδυνατο
γενομενος εκει, παραπλευσαι, επειδη ουκ εβουλετο λυπησαι τους μενειν αξιουντας
αυτον. Ἢ τοινυν τουτο εστιν ειπειν, και οτι εσπουδαζεν. Ἔσπευδε γαρ, φησιν, ει
δυνατον ην αυτωι την ημεραν της Πεντηκοστης ποιησαι εν Ἱεροσολυμοις. Ὥστε και
δια τουτο μενειν ουκ ην δυνατον. Ὅρα και ανθρωπινως αυτον κινουμενον, και
επιθυμουντα και σπευδοντα και ουκ επιτυγχανοντα πολλακις. ∆ια τουτο δε ταυτα
γινεται, ινα μη νομισωμεν, οτι υπερ φυσιν ην την ανθρωπινην. Οι γαρ αγιοι και
μεγαλοι ανδρες εκεινοι της μεν φυσεως της αυτης ημιν εκοινωνουν, της δε
προαιρεσεως ουκετι· διο και πολλην επεσπωντο την χαριν. Ὅρα γουν ποσα και αφ'
εαυτων οικονομουσι. ∆ια τουτο και ελεγεν· Ἵνα μη δωμεν προσκοπην τοις
βουλομενοις· και παλιν, Ἵνα μη μωμηθηι η διακονια ημων. Ἰδου και βιος αληπτος,
και πολλη η συγκαταβασις· Τουτο οικονομια λεγεται, το εις ακροτητα ειναι και
υψους αρετης, και ταπεινοφροσυνης συγκαταβασεως. Και ακουε πως ο υπερβαινων
τα παραγγελματα του Χριστου, ουτος παλιν παντων ταπεινοτερος ην. Πασι παντα
γεγονα, φησιν, ινα παντας κερδησω. Ὁ αυτος και εις κινδυνους εαυτον ενεβαλε,
καθως ετερωθι φησιν· Ἐν υπομονηι πολληι, εν θλιψεσιν, εν αναγκαις, εν
στενοχωριαις, εν πληγαις, εν φυλακαις. Και πολυς ην αυτου ο ποθος, ο περι τον
Χριστον. Ἂν γαρ τουτο μη ηι, παντα περιττα, και τα της οικονομιας και του αληπτου
βιου και του παρακεκινδυνευμενου. Τις ασθενει, φησι, και ουκ ασθενω; τις
σκανδαλιζεται, και ουκ εγω πυρουμαι; γʹ. Ταυτα, παρακαλω, και ημεις μιμωμεθα τα
ρη 60.306 ματα, και εις κινδυνους ριπτωμεν εαυτους δια τους αδελφους τους
ημετερους. Καν πυρ ηι, καν σιδηρος, ριψον σαυτον, αγαπητε, ινα σου το μελος εξεληις·
ριψον, μη φοβηθηις. Μαθητης ει του Χριστου του δια τους αδελφους την ψυχην
θεντος· συμμαθητης Παυλου, του μυρια ελομενου παθειν δεινα δια τους εχθρους, δια
τους πολεμουντας αυτωι· εμπλησθητι ζηλου, μιμησαι τον Μωσεα. Ειδεν αδικουμενον
και ημυνε, κατεφρονησε τρυφης βασιλικης, και γεγονε δια τους καταπονουμενους
φυγας, πλανητης, ερημος συγγενων και οικιας· εν αλλοτριαι διετελεσε τοσουτον
χρονον, και ουκ εμεμψατο εαυτωι ουδε ειπε· Τι τουτο; βασιλειας κατεφρονησα, τιμης
 
 

233

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοσαυτης και δοξης· ειλομην αμυναι τοις αδικουμενοις, και περιειδεν ο Θεος, και ου
μονον ουκ επανηγαγε με επι την προτεραν τιμην, αλλα και τεσσαρακοντα ετη εν
αλλοτριαι διαγω. Καλως γε· ου γαρ τους μισθους απελαβον. Ἀλλ' ουδεν τουτων ειπεν
ουδε ενενοησεν. Ουτω και συ· καν κακον τι παθηις αγαθοποιων, καν επι πολυν
χρονον, μη σκανδαλιζου μηδε θορυβου· παντως αποδωσει σοι την αμοιβην ο Θεος.
Ὅσωι αν χρονιζηι η αντιδοσις, τοσουτωι οι τοκοι επιτεινονται. Ουκουν εχωμεν ψυχην
συμπαθητικην, εχωμεν διανοιαν ειδυιαν συναλγειν· μηδεν εστω παρ' ημιν ωμον,
μηδεν απανθρωπον. Καν μηδεν δυνηθηις εισενεγκειν, δακρυσον, στεναξον, αλγησον
επι τοις γινομενοις· ουδε ταυτα σοι εσται εικη. Ει τοις υπο του Θεου κολαζομενοις
δικαιως συναλγειν χρη, πολλωι μαλλον τοις υπο ανθρωπων αδικως πασχουσιν. Ουκ
εξηλθον, φησιν, Αιναν κοψασθαι οικον εχομενον αυτης· ληψονται οδυνην ανθ' ων
ωικοδομησαν εις καταγελωτα. Τουτο εγκαλει ο Ἰεζεκιηλ, οτι ου συνηλγησαν. Τι
λεγεις, ω προφητα; ο Θεος κολαζει, καγω συναλγησω τοις κολαζομενοις; Ναι· τουτο
γαρ αυτος ο κολαζων βουλεται· ουδε γαρ αυτος ηδεται κολαζων, αλλα μαλιστα και
αλγει. Ἐπει ουν ουδε αυτος ευφραινεται ο κολαζων, μη τοινυν μηδε συ ευφραινου.
Ἀλλ' ει δικαιως, φησι, κολαζονται, ου δει αλγειν. Και μην δια τουτο δει αλγειν, οτι
αξιοι κολασεως εφανησαν. Ειπε δη μοι, οταν ιδηις τον υιον τον σον καιομενον η
τεμνομενον, μη ουκ αλγεις; Ευδηλον οτι, και ου λεγεις προς σεαυτον· Τι τουτο; Προς
υγιειαν η τομη βλεπει, υπερ απαλλαγης εστιν η καυσις· αλλ' ομως οταν ακουσηις
ολολυζοντος, ου φεροντος τας οδυνας, αλγεις, και ουχ ικανη η της υγιειας ελπις
αφελειν την συγχυσιν της φυσεως. Ουτω και επι τουτων, καν εις υγειαν
κολαζωνται, ομως αδελφικην επιδεικνυωμεν ημεις προαιρεσιν επ' αυτους, [και]
πατρικην διαθεσιν. Τομαι και καυσεις εισιν αι τιμωριαι του Θεου· αλλα δια τουτο
οφειλομεν κλαιειν, οτι ενοσησαν, οτι τοιαυτης εδεηθησαν ιατρειας. Ἐαν τις επι
στεφανοις ταυτα πασχηι, τοτε μη αλγει, οιον ως Παυλος, ως Πετρος· οταν δε επι
τιμωριαι τινηι δικην, τοτε δακρυσον, τοτε στεναξον. Τοιουτοι ησαν οι προφηται. ∆ιο
και τις αυτων ελεγεν· Οιμοι, Κυριε, εξαλειφεις συ το καταλοιπον του Ἰσραηλ;
Ἀνδροφονους ορωμεν, μιαρους ανδρας, κολαζομενους πολλακις, και δακνομεθα και
αλγουμεν. Μη υπερ το μετρον φιλοσοφοι ωμεν· ελεημονες γενωμεθα, ινα
ελεηθωμεν· ουδεν ισον τουτου του καλου· ουδεν ουτω τον ανθρωπινον ημιν
υποδεικνυσι χαρακτηρα ως το ελεειν, ως το φιλανθρωπον ειναι. ∆ια τουτο και
60.307 οι νομοι τοις δημιοις το παν επιτρεπουσι, τον δικαστην μεχρι της αποφασεως
αναγκασαντες τιμωρεισθαι, εις δε το εργον εκεινους εξηγαγον. Ουτω, καν δικαιως
γενηται, ουχι ψυχης φιλοσοφου το κολαζειν, αλλα τινος ετερου δειται τουτο· επει
και ο Θεος ου δι' εαυτου κολαζει, αλλα δια των αγγελων. ∆ημιοι ουν εισιν οι
αγγελοι; Μη γενοιτο· ου τουτο φημι, αλλα τιμωρητικαι δυναμεις εισιν. Ὅτε τα
Σοδομα κατεστρεφετο, δι' εκεινων απαντα εγινετο· οτε τα κατ' Αιγυπτον, δι'
εκεινων. Ἀποστολην γαρ, φησι, δι' αγγελων πονηρων. Ὅτε μεντοι σωσαι χρη, δι'
εαυτου τουτο ποιει· ουτω τον Υιον επεμψεν επι σωτηριαι του γενους. Και παλιν·
Τοτε, φησιν, ερω τοις αγγελοις· Συλλεξατε τους ποιουντας την ανομιαν, και βαλετε
εις την καμινον. Περι δε των δικαιων ουχ ουτως, αλλ', Ὁ δεχομενος υμας, εμε
δεχεται· και παλιν· ∆ησατε αυτου χειρας και ποδας, και βαλετε εις το σκοτος το
εξωτερον. Ὅρα εκει τους δουλους διακονουμενους· οταν δε ευεργετειν δεηι, αυτον
ευεργετουντα, αυτον καλουντα· ∆ευτε, 60.308 οι ευλογημενοι του Πατρος μου,
κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν. Ὅταν διαλεγεσθαι δεηι τωι
Ἀβρααμ, αυτος παραγινεται· οταν εις Σοδομα απελθειν, τους δουλους πεμπει,
καθαπερ τις δικαστης ανιστας τους μελλοντας κολαζειν. Και παλιν· Ευ, δουλε αγαθε
και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω. Και τουτον μεν αυτος
ευλογει· εκεινον δε τον πονηρον ουκ αυτος, αλλα δουλοι δεσμευουσι. Ταυτα ειδοτες,
 
 

234

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μη χαιρωμεν επι τοις κολαζομενοις, αλλα και αλγωμεν· τουτους πενθωμεν, τουτους
δακρυωμεν, ινα και τουτου μισθον λαβωμεν. Νυν δε πολλοι και επι τοις κακως
πασχουσιν αδικως χαιρουσιν. Ἀλλα μη ημεις ουτω ποιωμεν, αλλα πασαν συμπαθειαν
επιδεικνυωμεθα· ινα και αυτοι της παρα του Θεου φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι
και φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι
δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.307.20 ΟΜΙΛΙΑ Μ∆ʹ. Ἀπο δε της Μιλητου πεμψας εις Ἔφεσον,
μετεκαλεσατο τους πρεσβυτερους της Ἐκκλησιας. Ὡς δε παρεγενοντο προς αυτον,
ειπεν αυτοις· Ὑμεις επιστασθε απο πρωτης ημερας, ης επεβην εις την Ἀσιαν, ως μεθ'
υμων παντα τον χρο νον εγενομην, δουλευων τωι Κυριωι μεθ' υμων μετα πασης
ταπεινοφροσυνης και πολλων δα κρυων και πειρασμων των συμβαντων μοι εν ταις
επιβουλαις των Ἰουδαιων, ως ουδεν υπ εστειλαμην των συμφεροντων του μη
αναγγειλαι υμιν, και διδαξαι υμας δημοσιαι, και κατ' οικους, διαμαρτυρομενος
Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι την εις Θεον μετανοιαν, και πιστιν την εις τον Κυ ριον
ημων Ἰησουν Χριστον.
αʹ. Ὅρα αυτον και επειγομενον παραπλευσαι, και μη παρορωντα, αλλα το
παν οικονομουντα. Τους αρχοντας μεταπεμψαμενος, επ' αυτων τα ειρημενα διεξεισι.
Και αξιον θαυμασαι, πως εις αναγκην εμπεσων του μεγαλα τινα περι εαυτου ειπειν,
πειραται μετριαζειν. Καθαπερ γαρ ο Σαμουηλ μελλων παραδιδοναι τωι Σαουλ την
αρχην, επ' αυτων λεγει· Μη τι παρ' υμων ειληφα; υμεις μαρτυρες και ο Θεος· και ο
∆αυιδ απιστηθεις λεγει· Ἐν τωι ποιμνιωι ημην ποιμαινων τα 60.308 οι ευλογημενοι
του Πατρος μου, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν. Ὅταν
διαλεγεσθαι δεηι τωι Ἀβρααμ, αυτος παραγινεται· οταν εις Σοδομα απελθειν, τους
δουλους πεμπει, καθαπερ τις δικαστης ανιστας τους μελλοντας κολαζειν. Και παλιν·
Ευ, δουλε αγαθε και πιστε, επι ολιγα ης πιστος, επι πολλων σε καταστησω. Και
τουτον μεν αυτος ευλογει· εκεινον δε τον πονηρον ουκ αυτος, αλλα δουλοι
δεσμευουσι. Ταυτα ειδοτες, μη χαιρωμεν επι τοις κολαζομενοις, αλλα και αλγωμεν·
τουτους πενθωμεν, τουτους δακρυωμεν, ινα και τουτου μισθον λαβωμεν. Νυν δε
πολλοι και επι τοις κακως πασχουσιν αδικως χαιρουσιν. Ἀλλα μη ημεις ουτω
ποιωμεν, αλλα πασαν συμπαθειαν επιδεικνυωμεθα· ινα και αυτοι της παρα του Θεου
φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου
τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.307.20 ΟΜΙΛΙΑ Μ∆ʹ. Ἀπο δε της Μιλητου πεμψας εις Ἔφεσον,
μετεκαλεσατο τους πρεσβυτερους της Ἐκκλησιας. Ὡς δε παρεγενοντο
προς αυτον, ειπεν αυτοις· Ὑμεις επιστασθε απο πρωτης ημερας, ης
επεβην εις την Ἀσιαν, ως μεθ' υμων παντα τον χρο νον εγενομην,
δουλευων τωι Κυριωι μεθ' υμων μετα πασης ταπεινοφροσυνης και
πολλων δα κρυων και πειρασμων των συμβαντων μοι εν ταις
επιβουλαις των Ἰουδαιων, ως ουδεν υπ εστειλαμην των συμφεροντων
του μη αναγγειλαι υμιν, και διδαξαι υμας δημοσιαι, και κατ' οικους,
διαμαρτυρομενος Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι την εις Θεον μετανοιαν, και
πιστιν την εις τον Κυ ριον ημων Ἰησουν Χριστον.
 
 

235

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αʹ. Ὅρα αυτον και επειγομενον παραπλευσαι, και μη παρορωντα, αλλα το
παν οικονομουντα. Τους αρχοντας μεταπεμψαμενος, επ' αυτων τα ειρημενα διεξεισι.
Και αξιον θαυμασαι, πως εις αναγκην εμπεσων του μεγαλα τινα περι εαυτου ειπειν,
πειραται μετριαζειν. Καθαπερ γαρ ο Σαμουηλ μελλων παραδιδοναι τωι Σαουλ την
αρχην, επ' αυτων λεγει· Μη τι παρ' υμων ειληφα; υμεις μαρτυρες και ο Θεος· και ο
∆αυιδ απιστηθεις λεγει· Ἐν τωι ποιμνιωι ημην ποιμαινων τα προβατα του πατρος μου·
και οτε ηλθεν η αρκτος, ταις χερσιν αυτην απεσοβουν· και αυτος δε ο Παυλος προς
Κορινθιους φησιν· Ἄφρων γεγονα· υμεις με ηναγκασατε. Και ο Θεος δε αυτο τουτο
ποιει, ουχ απλως περι εαυτου λεγων· αλλ' οταν απιστηται, και τας ευεργεσιας
προφερει. Ὅρα γουν και ενταυθα τι ποιει· πρωτον αυτων την μαρτυριαν παραγει, ινα
μη νομισηις κομπον ειναι τα ρηματα, και τους ακροατας αυτους μαρτυρας καλει των
λεγομενων, ως ουκ αν ψευσαμενος επ' αυτων. Αυτη διδασκαλου αρετη, οταν των
οικειων κατορθωματων μαρτυρας εχηι τους μαθητευομενους. Και το θαυμαστον, οτι
ου μιαν ημεραν ουδε δευτεραν τουτο ποιων διετελεσεν, αλλα πληθος ετων. Ὑμεις
γαρ, φησιν, επιστασθε, πως μεθ' υμων παντα τον χρονον εγενομην. Βουλεται τοινυν
αυτους παρακαλεσαι, ωστε γενναιως φερειν απαντα, και τον αυτου χωρισμον και
τους πειρασμους τους μελλοντας συμβαινειν, καθαπερ ουν και επι Μωυσεως και
Ἰησου γεγονε. Και ορα, τι επηγαγεν ειπων· Πως μεθ' υμων εγενομην παντα τον
χρονον, δουλευων τωι Κυριωι 60.308 μετα πασης ταπεινοφροσυνης. Ὅρα, τι μαλιστα
αρχουσι πρεπει· Μισουντας, φησιν, υπερηφανιαν· ο μαλιστα αρχουσιν αρμοζει δια το
αναγκην ειναι προς απονοιαν αυτους αιρεσθαι. Τουτο η υποθεσις των αγαθων,
ωσπερ ουν και ο Χριστος ελεγε· Μακαριοι οι πτωχοι τωι πνευματι. Ουχ απλως δε
ταπεινοφροσυνης ειπεν, αλλα, Μετα πασης. Πολλα γαρ ειδη της ταπεινοφροσυνης,
και εστι ταπεινοφροσυνην ιδειν εν λογωι, εν εργωι, προς αρχοντας, προς αρχομενους.
Βουλεσθε υμιν τροπους ειπω ταπεινοφροσυνης; Εισι τινες οι προς μεν τους
ταπεινους ταπεινοι τυγχανοντες ωσι, προς δε τους υψηλους υψηλοι· τουτο δε ου
ταπεινοφροσυνης. Εισι δε παλιν ετεροι ου τοιουτοι, αλλ' εφ' εκατερων των
προσωπων εις καιρον και το ταπεινον τηρουντες, και το υψηλον· ο και μαλιστα εστι
ταπεινοφροσυνης. Μελλων τοινυν διδασκειν αυτους τα τοιαυτα, ινα μη δοξηι
απονοεισθαι, προκαταβαλλει θεμελιον την υποψιαν αναιρων. Ει γαρ μετα πασης
ταπεινοφροσυνης γεγονα, φησιν, ουκ εξ απονοιας λεγω α λεγω. Ειτα το ημερον·
Μεθ' υμων, φησιν, εγενομην, δουλευων τωι Κυριωι, κοινωνους του κατορθωματος
δεικνυων αυτους. Ουτω πανταχου η κοινωνια καλον. Κοινα ποιειται τοινυν τα
κατορθωματα, και ουδεν αυτου τιθησιν εξαιρετον. Τι γαρ, φησι; κατα του Θεου
απονοηθηναι ειχε; Και μην πολλοι εισιν οι απονοουνται κατ' αυτου· ουτος δε ουδε
κατα των μαθητων εαυτου απενοηθη. Τουτο κατορθωμα διδασκαλου, απο των
οικειων κατορθωματων τους μαθητας ρυθμιζειν. Ειτα την ανδρειαν, φησιν, ην και
αυτην υποτεμνεται. Μετα πολλων δακρυων και πειρασμων των συμβαντων μοι εν
ταις επιβουλαις των Ἰουδαιων. Ὁραις, οτι αλγει τοις γινομενοις; Ἐνταυθα δε αυτου
και το συμπαθες δοκει δηλουν· επασχε γαρ υπερ των απολλυμενων, υπερ αυτων των
ποιουντων· επει υπερ των εις αυτον και εχαιρεν· εκεινου γαρ ην του χορου του
χαιροντος, οτι κατηξιωθησαν υπερ του ονοματος αυτου ατιμασθηναι. Και παλιν
αλλαχου λεγει· Νυν χαιρω εν τοις παθημασι μου υπερ υμων· και παλιν· Το γαρ
παραυτικα ελαφρον της θλιψεως, καθ' υπερβολην εις υπερβολην 60.309 αιωνιον
βαρος δοξης κατεργαζεται ημιν. Ἀλλα ταυτα λεγει μετριαζων. Ἐνταυθα δε δεικνυσιν
αυτου την ανδρειαν, και ου τοσουτον την ανδρειαν, οσον την υπομονην· ωσει
ελεγεν· Ἔπασχον εγω κακως, αλλα μεθ' υμων· και το δεινον, οτι υπο Ἰουδαιων. Θεα
μοι ενταυθα χαρακτηρα διδασκαλιας· και την αγαπην τιθησι και την ανδρειαν. Ὡς
 
 

236

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ουδεν υπεστειλαμην, φησι. Το αφθονον δεικνυσι δια τουτων ομου, και το αοκνον.
Και των συμφεροντων. Καλως ουτως ειπεν· ην γαρ α ουκ εδει μαθειν. Ὥσπερ δε το
τινα αποκρυπτεσθαι, φθονου· ουτω το παντα λεγειν, ανοιας. ∆ια τουτο προσεθηκε,
Των συμφεροντων, δηλων, οτι Ουκ ειπον μονον, αλλα και εδιδαξα· ουχ ως αυτο
τουτο αφοσιουμενος, φησιν. Ὅτι δε τουτο δηλοι, ακουε το εξης· επηγαγε γαρ·
∆ημοσιαι και κατ' οικους· την μακραν ταλαιπωριαν, και την πολλην σπουδην και την
καρτεριαν επιδεικνυμενος. ∆ιαμαρτυρομενος Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησιν. Ουχι προς
υμας, φησι, μονον, αλλα και προς Ἕλληνας. Ἐνταυθα η παῤρησια· και οτι, Καν
μηδεν ωφελωμεν, λεγειν δει· το γαρ διαμαρτυρασθαι τουτο εστιν, οταν προς τους μη
προσεχοντας λεγωμεν· το γαρ διαμαρτυρασθαι, ως επι το πολυ τουτο εστι.
∆ιαμαρτυρομαι, φησιν ο Μωυσης, τον ουρανον και την γην· και νυν αυτος,
∆ιαμαρτυρομενος Ἰουδαιοις τε και Ἕλλησι την εις τον Θεον μετανοιαν. βʹ. Τι
διαμαρτυρηι; Ὥστε βιου επιμεληθηναι· ωστε μετανοησαι και προσελθειν τωι Θεωι.
Ουδε γαρ Ἰουδαιοι ᾔδεσαν αυτον, δια τε τον Υιον αγνοειν, δια τε τα εργα και πιστιν
μη εχειν την εις τον Κυριον Ἰησουν. Τινος ουν ενεκεν ταυτα λεγεις; τινος ενεκεν
ταυτα υπομιμνησκεις; τι γεγονε; μη τι εχεις εγκαλειν; Προτερον κατασεισας αυτων
την διανοιαν, τοτε επαγει· Και νυν ιδου εγω δεδεμενος τωι Πνευματι πορευομαι εις
Ἱερουσαλημ, τα εν αυτηι συναντησοντα μοι μη ειδως· πλην οτι το Πνευμα μοι το
αγιον κατα πολιν διαμαρτυρεται, λεγον, οτι δεσμα με και θλιψεις μενουσιν. Ἀλλ'
ουδενος λογον ποιουμαι· ουδε εχω την ψυχην τιμιαν εμαυτωι, ως τελειωσαι τον
δρομον μου μετα χαρας, και την διακονιαν, ην ελαβον παρα του Κυριου Ἰησου,
διαμαρτυρασθαι το Ευαγγελιον της χαριτος του Θεου. ∆ια τι ταυτα λεγει;
Παρασκευαζων αυτους αει ετοιμους ειναι προς κινδυνους και δηλους και αδηλους,
και παντα τωι Πνευματι πειθεσθαι. ∆εικνυσι δε, οτι επι μεγαλοις απαγεται. Πλην οτι
το Πνευμα μοι, φησι, το αγιον κατα πολιν διαμαρτυρεται, λεγον. Ἵνα δειξηι, οτι εκων
απερχεται, και ινα μη δεσμον η αναγκην νομισηις, το Κατα πολιν ειπεν. Ειτα επαγει,
οτι Ουκ εχω τιμιαν την εμαυτου ψυχην, ως τελειωσαι τον δρομον μου μετα χαρας,
και την διακονιαν, ην ελαβον παρα του Κυριου Ἰησου. Ὁραις οτι ουκ αποδυρομενου
ην τα ρηματα, αλλα μετριαζοντος και παιδευοντος εκεινους και συμπασχοντος τοις
γινομενοις; Ουκ ειπεν, οτι Ἀλγωμεν, αναγκη δε φερειν· αλλ' ουδε, Ἡγουμαι. Τουτο
παλιν λεγει, ουκ επαιρων εαυτον, αλλ' εκεινους διδασκων, δια μεν των προτερων
την ταπεινοφροσυνην, δια δε τουτων την ανδρειαν, την παῤρησιαν· ωσει ελεγεν· Ου
φιλω αυτην προ ταυτης· προτιμοτερον ηγουμαι το τελεσαι τον δρομον, το
διαμαρτυρασθαι. Και ουκ ειπε, Κηρυξαι, ∆ιδαξαι· αλλα τι; ∆ιαμαρτυρασθαι το
Ευαγγελιον της χαριτος του Θεου. Μελλει τι φορ 60.310 τικωτερον λεγειν, οτι
Καθαρος εγω απο του αιματος παντων· δια τουτο προκατασκευαζει, και δεικνυσιν,
οτι ουδεν ελλειπεται. Ἐπει ουν εμελλεν αυτοις επιτιθεναι το βαρος απαν και το
φορτιον, προτερον κατεμαλαξεν αυτων την διανοιαν, λεγων· Και νυν ιδου εγω οιδα,
οτι ουκ ετι οψεσθε το προσωπον μου. Ειτα τοτε επηγαγε το, Καθαρος εγω απο του
αιματος παντων. ∆ιπλη η λυπη· το τε, Το προσωπον αυτου ουκ ετι οψεσθαι, και το,
Αυτους παντας. Ουκ ετι γαρ, φησιν, οψεσθε το προσωπον μου υμεις παντες, εν οις
διηλθον κηρυσσων την βασιλειαν. Ὥστε εικοτως διαμαρτυρομαι υμιν, ατε μηκετι
παραγινομενος, Ὅτι καθαρος εγω απο του αιματος παντων. Ου γαρ υπεστειλαμην
του μη αναγγειλαι υμιν πασαν την βουλην του Θεου. Ὁραις πως φοβει, και
πεπονημενας αυτων τας ψυχας και τεθλιμμενας επιτριβει; Καλως, οτι αναγκαιον ην.
Ου γαρ υπεστειλαμην του μη αναγγειλαι υμιν, φησι, πασαν την βουλην του Θεου.
Ἄρα ο μη λεγων, υπευθυνος εστι του αιματος· τουτεστι, της σφαγης. Ουδεν τουτου
φοβερωτερον. ∆εικνυσιν, οτι κακεινοι, αν μη ποιωσιν, υπευθυνοι εισι του αιματος.
Και δοκει μεν απολογεισθαι, εκεινους δε φοβει. Προσεχετε ουν εαυτοις και παντι τωι
 
 

237

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ποιμνιωι, εν ωι υμας το Πνευμα το αγιον εθετο επισκοπους ποιμαινειν την Ἐκκλησιαν
του Θεου, ην περιεποιησατο δια του ιδιου αιματος. Ὁραις; δυο προσεταξεν. Ουτε ουν
το ετερους κατορθουν μονον εχει τι κερδος (Φοβουμαι γαρ, φησι, μη πως αλλοις
κηρυξας αυτος αδοκιμος γενωμαι), ουτε το εαυτου μονον επιμελεισθαι. Ὁ γαρ
τοιουτος φιλαυτος και το εαυτου ζητει μονον, και του το ταλαντον καταχωσαντος
ισος εστι. Ταυτα λεγει, ουκ επειδη προτιμοτερα η ημετερα σωτηρια του ποιμνιου,
αλλ' επειδη, οταν εαυτοις προσεχωμεν, τοτε και το ποιμνιον κερδαινει. Ἐν ωι υμας το
Πνευμα το αγιον εθετο επισκοπους ποιμαινειν την Ἐκκλησιαν του Θεου. Ὅρα ποσαι
αναγκαι. Παρα του Πνευματος την χειροτονιαν εχετε, φησι· τουτο γαρ εστι το,
Ἔθετο. Μια αυτη αναγκη· ειτα, Ποιμαινειν την Ἐκκλησιαν του Θεου. Ἰδου και
δευτερα· και τριτη, Ἥν φησιν οτι περιεποιησατο δια του ιδιου αιματος. Πολυ
δεικνυσι δι' ων ειπε τιμιον το πραγμα, και οτι ουχ υπερ μικρων ο κινδυνος, ει γε ο
∆εσποτης υπερ της Ἐκκλησιας, ουδε του αιματος εφεισατο του εαυτου, ημεις δε της
των αδελφων σωτηριας καταφρονουμεν. Και εκεινος μεν ινα εχθρους καταλλαξηι,
και το αιμα εξεχεε· συ δε ουδε φιλους γενομενους ισχυεις κατασχειν. Ἐγω γαρ οιδα
τουτο, οτι εισελευσονται μετα την αφιξιν μου λυκοι βαρεις εις υμας, μη φειδομενοι
του ποιμνιου. Παλιν αλλοθεν αυτους επιστρεφει απο των εσομενων· ωσπερ οταν
αλλαχου λεγηι· Ουκ εστιν ημιν η παλη προς αιμα και σαρκα. Ὅτι εισελευσονται, φησι,
μετα την αφιξιν μου λυκοι βαρεις εις υμας. ∆ιπλουν το κακον, οτι τε αυτος ου
παρεστι, και οτι ετεροι επιθησονται. Τι ουν απερχηι, ει τουτο προοιδας; Το Πνευμα με
ελκει, φησι. γʹ. Και ορα· ουχ απλως ειπε, Λυκοι, αλλα προσεθηκε, Βαρεις, το σφοδρον
αυτων και ιταμον αινιττομενος· και το χαλεπωτερον, οτι αυτους τουτους εξ αυτων
αναστησεσθαι λεγει· ο και σφοδρα εστι βαρυ, οταν και εμφυλιος ο πολεμος ηι. Και
καλως ειπε, Προσεχετε, δεικνυς περισπουδαστον σφοδρα το πραγμα (Ἐκκλησια γαρ
60.311 εστι), και οτι μεγας ο κινδυνος (αιματι γαρ αυτην ελυτρωσατο), και οτι πολυς
ο πολεμος και διπλους. Ταυτα τοινυν εδηλωσεν, ειπων· Και εξ υμων αυτων
αναστησονται ανδρες λαλουντες διεστραμμενα, του αποσπαιν τους μαθητας οπισω
αυτων. Ειτα επειδη σφοδρα αυτους εφοβησε τωι ειπειν Λυκους βαρεις, και εξ αυτων
αναστηναι τους τα διεστραμμενα λαλουντας, ωσπερ υπο τινος διαπορηθεις, πως ουν;
ειποντος, και τις εσται φυλακη; επαγει, λεγων· Γρηγορειτε, μνημονευοντες, οτι
τριετιαν νυκτα και ημεραν ουκ επαυσαμην μετα δακρυων νουθετων ενα εκαστον.
Ὅρα ποσαι υπερβολαι· μετα δακρυων, και νυκτα και ημεραν, και ενα εκαστον. Ου
γαρ ει πολλους ειδε, τοτε εφειδετο, αλλ' ᾔδει και υπερ μιας ψυχης παντα ποιειν.
Ουτω γουν αυτους και συνεκροτησεν. Ὃ δε λεγει, τουτο εστιν· Ἀρκει τα παρ' εμου·
τριετιαν εμεινα, ικανως εστερεωθησαν, ικανως εῤριζωθησαν. Μετα δακρυων, φησιν.
Ὁραις οτι τα δακρυα δια τουτο; Ταυτα ποιωμεν και ημεις. Ουκ αλγει ο κακος·
αλγησον συ, ισως αλγησει κακεινος. Καθαπερ οταν ιδηι ο καμνων τον ιατρον
λαμβανοντα σιτιου, και αυτος προτρεπεται· ουτω δη και ενταυθα εσται· αν ιδηι σε
οδυρομενον, μαλαχθησεται, χρηστος ανηρ και πραος γενησεται. Ουκ ειδως, φησι, τα
συναντησοντα μοι. Τι ουν; δια τουτο απερχηι; Ουδαμως· αλλα και σφοδρα γινωσκω,
οτι δεσμα και θλιψεις με μενουσιν. Ὅτι μεν ουν πειρασμοι εκδεχονται με, οιδα,
οποιοι δε, ουκ οιδα· οπερ ην χαλεπωτερον. Μη τοινυν νομισητε με αποδυρομενον
ταυτα λεγειν· ουκ εχω τιμιαν την εμαυτου ψυχην. Ἵνα αναστησηι αυτων την
διανοιαν, ταυτα φησι, και πεισηι μη μονον μη φευγειν, αλλα και γενναιως φερειν.
∆ια τουτο δρομον και διακονιαν το πραγμα καλει· το μεν, δεικνυς το λαμπρον απο
του δρομου, το δε, το οφειλομενον απο της διακονιας. ∆ιακονος ειμι, φησιν· ουδεν
πλεον εχω. Παραμυθησαμενος δε αυτους, ινα μη αλγωσιν εφ' οις πασχει κακως, και
ειπων, οτι μετα χαρας ταυτα υπομενει, και τον καρπον δειξας, τοτε το λυπηρον
επαγει. Τουτο δε ποιει, ινα μη καταχωσηι αυτων την διανοιαν. Ποιον δε τουτο εστι;
 
 

238

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Το, Και εξ υμων αυτων αναστησονται ανδρες λαλουντες διεστραμμενα. Τι ουν, ειποι
τις αν, τοσουτον σαυτον ηγηι, και, αν απελθηις, αποθνησκομεν; Ου τουτο λεγω,
φησιν, οτι η εμη απουσια τουτο ποιει· αλλα τι; Ὅτι επαναστησονται τινες υμιν. Ουκ
ειπε, ∆ια την αφιξιν μου· αλλα, Μετα την αφιξιν μου· τουτεστι, την αποδημιαν·
καιτοι και ηδη γεγονε τουτο· ει δε γεγονε, πολλωι μαλλον μετα ταυτα γενησεται.
Ειτα και η αιτια, Του αποσπαιν τους μαθητας οπισω αυτων. Ὥστε δι' ουδεν ετερον αι
αιρεσεις, η δια τουτο. Ειτα και παραμυθια· Ἣν περιεποιησατο, φησι, δια του ιδιου
αιματος. Ει δε τωι ιδιωι αιματι περιεποιησατο, προστησεται παντως. Νυκτα, φησι, και
ημεραν ουκ επαυσαμην μετα δακρυων νουθετων. Ταυτα προς ημας εικοτως αν
λεγοιτο· και δοκει μεν ειναι ιδικως προς τους διδασκαλους ο λογος, εστι δε κοινος
και προς τους μαθητας. Τι γαρ, αν εγω μεν λεγω και παρακαλω και δακρυω νυκτα
και ημεραν, ο δε μαθητης μη πειθηται; Ἵνα γαρ μη νομισηι τις τουτο αρκειν εις
απολογιαν, το ειναι μαθητην, και μη υπεικειν, δια τουτο, ∆ιαμαρτυρομαι, ειπων,
επηγαγεν· Ου γαρ υπεστειλαμην του μη αναγγειλαι υμιν. Ἄρα τουτο διδασκαλου
μονον, αναγγειλαι, κηρυξαι, διδαξαι, μη υποστειλασθαι, νυκτα και ημεραν
παρακαλειν· οταν δε τουτων γινομενων 60.312 μηδεν πλεον γενηται, ιστε το
λειπομενον. Ειτα και ετερα απολογια· οτι Καθαρος εγω απο του αιματος παντων. Μη
δη νομισητε προς ημας ταυτα λεγεσθαι μονον· και γαρ και προς υμας ο λογος ουτος
εστιν, ωστε προσεχειν τοις λεγομενοις, ωστε μη αποπηδαιν της ακροασεως. Τι
ποιησω; Ἰδου καθ' εκαστην ημεραν διαῤρηγνυμαι βοων· αποστητε των θεατρων· και
πολλοι γελωσιν ημας· αποστητε του ομνυειν, του πλεονεκτειν· μυρια παραινουμεν,
και ουδεις ο ακουων. Ἀλλ' εν νυκτι ου διαλεγομαι; Ἐβουλομην και εν νυκτι τουτο
ποιειν, και εν ταις τραπεζαις ταις υμετεραις, ει γε ενην και εις μυρια σχισθεντα
παραγινεσθαι υμιν και διαλεγεσθαι· αλλ' ει της εβδομαδος απαξ καλουμεν υμας, και
οκνειτε, και οι μεν ουδε παραγινεσθε, οι δε παραγινομενοι ουδεν πλεον κερδαναντες
απιτε· τι ουκ αν εποιησατε, ει συνεχως τουτο επραττομεν; Τι ποιησομεν; Πολλοι οιδ'
οτι και διασυρουσιν ημας, δια το περι των αυτων αει διαλεγεσθαι· ουτω γεγοναμεν
προσκορεις. Αιτιοι δε τουτου ουχ υμεις, αλλ' αυτοι οι ακουοντες. Ὁ μεν γαρ
κατορθων, αει χαιρει τα αυτα ακουων, ωσπερ εγκωμιων αυτου λεγομενων· ο δε μη
βουλομενος κατορθουν, και ενοχλεισθαι δοκει, καν δευτερον ακουσηι μονον,
πολλακις δοκει ακουειν. Καθαρος εγω απο του αιματος παντων, φησι. δʹ. Τουτο
Παυλωι μεν ηρμοττεν ειπειν, ημεις δε ου τολμωμεν τουτο ειπειν, μυρια συνειδοτες
εαυτοις. ∆ιοπερ εκεινωι τωι διαπαντος αγρυπνουντι και εφεστωτι, τωι παντα υπερ της
σωτηριας των μαθητευομενων υπομενοντι, ηρμοττε λεγειν· ημεις δε το Μωσεως
ερουμεν, οτι Ὠργισθη μοι Κυριος δι' υμας, οτι εις πολλα αμαρτηματα προαγετε και
ημας. Ὅταν γαρ αθυμωμεν ορωντες υμας ου προκοπτοντας, ου το πλεον ημιν της
ισχυος καταπιπτει; Τι γαρ, ειπε μοι, γεγονεν; Ἰδου τηι χαριτι του Θεου και ημεις
λοιπον τριετιαν εχομεν, νυκτα μεν και ημεραν ου παρακαλουντες, δια τριων δε
πολλακις ημερων η δι' επτα τουτο ποιουντες. Τι γεγονε πλεον; Ἐγκαλουμεν,
επιτιμωμεν, δακρυομεν, οδυνωμεθα, ει και μη φανερως, αλλα κατα καρδιαν. Ἐκεινα
δε πολυ τουτων τα δακρυα κουφοτερα· ταυτα μεν γαρ φερει τινα τοις αθυμουσι
παραμυθιαν, εκεινα δε αυτην επιτεινει και συσφιγγει. Ουτω και οταν εν αθυμιαι τις ηι,
και μη δυνηται εξενεγκειν την αλγηδονα, ωστε μη δοξαι κενοδοξος ειναι, μειζονα
αρα πασχει, η αν ταυτην εξηνεγκεν. Ει μη με τις εκρινε φιλοτιμιας περιττης, ειδες αν
καθ' εκαστην ημεραν πηγας δακρυων αφιεντα· ταυτας δε μοι συνοιδεν ο οικισκος
και η ερημια. Πιστευσατε γαρ μοι, της μεν εμαυτου σωτηριας απεγνων, τα δε υμετερα
θρηνων, ουδε σχολην εχω τα εμαυτου κακα πενθειν· ουτω μοι παντα υμεις εστε. Καν
αισθωμαι επιδιδοντας υμας, ουκ αισθανομαι των εμαυτου κακων υπο της ηδονης·
καν ιδω μη επιδιδοντας, υπο της αθυμιας παλιν παραπεμπομαι τα εμα· φαιδρος μεν
 
 

239

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ων επι τοις υμετεροις αγαθοις, καν μυρια εχω δεινα, σκυθρωπος δε επι τοις
υμετεροις λυπηροις, καν μυρια μοι κατορθωματα ηι. Τις γαρ ελπις διδασκαλωι, του
ποιμνιου διεφθαρμενου; ποια ζωη, ποια προσδοκια; μετα ποιας στησεται παῤρησιας
προς τον Θεον; τι ερει; Θωμεν γαρ, οτι ουδε εγκαλειται, ουδε διδωσι δικην, αλλ' εστι
καθαρος απο του αιματος παντων· και ουτως ανιατα πεισεται· επει και πατερες υπερ
παιδων ου μελλοντες εγκαλεισθαι, ομως αλγουσι και δακνονται. 60.313 Και ουδεν
αυτους τουτο, φησιν, ωφελει ουδε προΐσταται, οτι αυτοι αγρυπνουσιν υπερ των
ψυχων ημων; Ἀλλ' αγρυπνουσιν ως λογον αποδωσοντες· και δοκει μεν τισι τουτο
ειναι φοβερον, εμοι δε ουδεις τουτου λογος μετα την υμετεραν απωλειαν. Ἄν τε γαρ
δω λογον, αν τε μη δω, ουδεν μοι το οφελος. Γενοιτο σωθηναι υμας, και δουναι
λογον εμε δι' υμας· υμας σωθηναι, και εμε εγκαλεισθαι ως μη πληρωσαντα τα παρ'
εμαυτου. Ου γαρ του δι' εμου σωθηναι υμας φροντιζω, αλλα του σωθηναι μονον δι'
οτουδηποτε. Ουκ ιστε την τυραννιδα των ωδινων των πνευματικων, πως μυριακις
ελοιτο αν κατακοπηναι ο τουτον τον τοκον ωδινων, η των τεχθεντων ενα
απολλυμενον ιδειν και διεφθαρμενον; Ποθεν υμας πεισομεν; ετερωθεν μεν
ουδαμοθεν, απο δε των γινομενων τα καθ' υμας παντα απολυσομεθα. ∆υναμεθα και
ημεις λεγειν, οτι ουδεν υπεστειλαμεθα· αλλ' ομως αλγουμεν· και οτι αλγουμεν,
δηλον εξ ων μυρια κατασκευαζομεν, και μηχανωμεθα. Καιτοι γε ενην προς υμας
αυτους ειπειν· Τι μοι μελει; εγω το εμαυτου πεποιηκα, εγω καθαρος ειμι απο του
αιματος· αλλ' ουκ αρκει τουτο εις παραμυθιαν. Ει γε ενην την καρδιαν ημων
αναῤρηξαι και επιδειξαι, ειδετε αν μετα πολλης ενδον οντας της ευρυχωριας παντας
υμας, και γυναικας και παιδας και ανδρας· τοιαυτη γαρ η της αγαπης δυναμις, του
ουρανου ευρυχωτεραν ποιει την ψυχην. Χωρησατε ημας, ελεγεν ο Παυλος· ουδενα
ηδικησαμεν, ου στενοχωρεισθε εν 60.314 ημιν. Τουτο λεγομεν νυν και ημεις·
Χωρησατε ημας· Πασαν την Κορινθον ειχεν εκεινος εν τηι καρδιαι εαυτου, και ελεγε·
Πλατυνθητε και υμεις· ου στενοχωρεισθε. Ἀλλ' αυτος ουκ αν εχοιμι τουτο λεγειν· ευ
γαρ οιδα, οτι και υμεις ημας αγαπατε και χωρειτε. Ἀλλα τι το κερδος η της εμης
αγαπης η της υμων, οταν το κατα Θεον ημιν μη προχωρηι; Μειζονος αθυμιας
υποθεσις, πλειονος λυμης αφορμη. Ουδεν εχω εγκαλειν υμιν· Μαρτυρω γαρ υμιν,
οτι, ει δυνατον, τους οφθαλμους υμων εξορυξαντες αν εδωκατε μοι. Ἱμειρομεθα ου
μονον το Ευαγγελιον, αλλα και τας εαυτων ψυχας δουναι υμιν. Φιλουμεθα και
φιλουμεν· αλλ' ου τουτο εστι το ζητουμενον. Φιλησωμεν ουν τον Χριστον πρωτον·
πρωτη γαρ εντολη, Ἀγαπησεις Κυριον τον Θεον σου· δευτερα δε ομοια αυτης, Και τον
πλησιον σου ως σεαυτον. Την δευτεραν εχομεν, της πρωτης ημιν δει· της πρωτης δει
μετα πολλης της υπερβολης και εμοι και υμιν. Ἔχομεν αυτην, αλλ' ουχ ως χρη.
Φιλησωμεν αυτον· ιστε ποσος αποκειται μισθος τοις φιλησασι τον Χριστον·
φιλησωμεν αυτον θερμοτητι ψυχης, ινα, της παρ' αυτου ευνοιας απολαυοντες,
διαφυγωμεν τον κλυδωνα του παροντος βιου, και των επηγγελμενων αγαθων τοις
αγαπωσιν αυτον επιτυχειν καταξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους
αυτου Παιδος, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και
αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.313 ΟΜΙΛΙΑ ΜΕʹ. Και τανυν παρατιθεμαι υμας, αδελφοι, τωι Θεωι και τωι
λογωι της χαριτος αυτου, τωι δυναμενωι εποι κοδομησαι, και δουναι κληρονομιαν
υμιν εν πασι τοις ηγιασμενοις.
αʹ. Ὅπερ επιστελλων ποιει, τουτο και συμβουλευων· απο παραινεσεως εις
ευχην τελευται. Ἐπειδη γαρ αυτους σφοδρα εφοβησε, λεγων, οτι Λυκοι βαρεις εις
 
 

240

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμας εισελευσονται· ινα μη καταπληξηι τηι διανοιαι και απολεσηι, ορα την
παραμυθιαν. Και τανυν, φησιν. Ουτως ειπε, δηλων δια τουτου, οτι ωσπερ αει.
Παρατιθεμαι υμας, αδελφοι, τωι Θεωι και τωι λογωι της χαριτος αυτου· τουτεστι, τηι
χαριτι αυτου. Και καλως ουτως ειπεν· οιδε γαρ, οτι η χαρις σωζει. Συνεχως αυτους
αναμιμνησκει της χαριτος, σπουδαιοτερους ποιων ως οφειλετας, και πειθων
θαῤρειν. Τωι δυναμενωι υμας εποικοδομησαι. Ουκ ειπεν, Οικοδομησαι, αλλ',
Ἐποικοδομησαι, δεικνυς οτι ηδη ωικοδομηθησαν, Ειτα της ελπιδος ανεμνησε της
μελλουσης, ειπων· Και δουναι υμιν κληρονομιαν εν πασι τοις ηγιασμενοις. Ειτα
παλιν παραινεσις· Ἀργυριου, φησιν, η χρυσιου η ιματισμου ουδενος επεθυμησα. Την
ριζαν αναιρει των κακων, την φιλαργυριαν. Ἀργυριου, φησιν, η χρυσιου. Ουκ ειπεν,
Ουκ ελαβον· αλλ', Ουδε επεθυμησα. Ουπω μεγα τουτο, το δε μετα τουτο μεγα. Ὑμεις
επιστασθε, οτι ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται.
Παντα υπεδειξα υμιν, οτι ουτω κοπιωντας δει αντιλαμβανεσθαι των ασθενουντων.
Ὅρα αυτον τωι εργωι κεχρημενον, και ουχ απλως, αλλα κοπιωντα. Ταις χρειαις μου
και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται. Τουτο εντρεπτικως. Και ορα, πως
αξιως. Ου γαρ ειπε Χρηματων γενεσθαι κρειττους αλλα τι; Ἀντιλαμβανεσθαι των
ασθενουντων. Ουχ απλως 60.314 παντων, αλλα των ασθενων. Μνημονευειν τε τον
λογον του Κυριου, ον ειπε, οτι Μακαριον εστι μαλλον διδοναι η λαμβανειν. Ἵνα μη
τις νομισηι προς εκεινους ειρησθαι, και τυπον διδοναι αυτον, οπερ αλλαχου φησι,
Τυπον διδοντες υμιν, επηγαγε την αποφασιν του Χριστου, λεγοντος· Μακαριον εστι
διδοναι μαλλον η λαμβανειν. Ἐπηυξατο αυτοις παραινων· δεικνυσιν αυτο και εργωι.
Και ταυτα ειπων, θεις τα γονατα αυτου συν πασιν αυτοις, προσηυξατο· ουχ απλως,
αλλα μετα πολλης της κατανυξεως. Πολλη η παρακλησις· και τωι ειπειν δε,
Παρατιθεμαι υμας τωι Κυριωι, παρακαλει. Ἐγενετο δε κλαυθμος ικανος παντων, και
επιπεσοντες επι τον τραχηλον του Παυλου, κατεφιλουν αυτον, οδυνωμενοι, μαλιστα
επι τωι λογωι ωι ειρηκει, οτι ουκετι μελλουσι το προσωπον αυτου θεωρειν.
Προεπεμπον δε αυτον εις το πλοιον. Ειπεν, οτι Εισελευσονται λυκοι βαρεις· ειπεν, οτι
Καθαρος εγω απο του αιματος παντων· ταυτα εκατερα φοβερα και ικανα λυπησαι·
μαλιστα δε πλεον παντων τουτο αυτους ωδινησε, το μηκετι οραιν ακουσαι αυτον· και
τουτο εποιει τον πολεμον χαλεπον. Προεπεμπον δε, φησιν, αυτον εις το πλοιον.
Ουτως εφιλουν αυτον, ουτω διεκειντο περι αυτον. Ὡς δε εγενετο αναχθηναι ημας
αποσπασθεντας απ' αυτων, ευθυδρομησαντες ηλθομεν εις την Κων, τηι δε εξης εις
Ῥοδον, κακειθεν εις Παταρα. Και ευροντες πλοιον διαπερων εις Φοινικην, επιβαντες
ανηχθημεν. Ἀναφανεντες δε την Κυπρον, και καταλιποντες αυτην ευωνυμον,
επλεομεν εις Συριαν, και κατηχθημεν εις Τυρον. Ὅρα, ηλθεν εις Λυκιαν, και
διαπερων εις Φοινικην, την Κυπρον αφεις, εις Τυρον κατεπλευσεν· εκεισε γαρ ην το
πλοιον αποφορτιζομενον τον γομον. Τουτο αιτια του απελθειν εις Τυρον. Και
ευροντες μαθητας επεμειναμεν προς αυτους ημερας επτα· οι 60.315 τινες τωι Παυλωι
ελεγον δια του Πνευματος μη αναβαινειν αυτον εις Ἱερουσαλημ. Ὅρα,
προφητευουσι κακεινοι τας θλιψεις. Οικονομειται και δι' εκεινων λεχθηναι, ινα μη
τις νομισηι απλως ταυτα λεγειν τον Παυλον και κομπαζειν, Παλιν δε εκει
προσευχομενοι διαλυονται απ' αλληλων. Ὅτε δε εγενετο ημας εξαρτισαι τας ημερας,
εξελθοντες επορευομεθα προπεμποντων ημας παντων συν γυναιξι και τεκνοις εως
εξω της πολεως, και θεντες τα γονατα επι τον αιγιαλον, προσηυξαμεθα. Και
ασπασαμενοι αλληλους, ενεβημεν εις το πλοιον· εκεινοι δε υπεστρεψαν εις τα ιδια.
Ἡμεις δε τον πλουν διανυσαντες απο Τυρου, κατηντησαμεν εις Πτολεμαΐδα· και
ασπασαμενοι τους αδελφους, εμειναμεν ημεραν μιαν παρ' αυτοις. Τηι δε επαυριον
εξελθοντες, ηλθομεν εις Καισαρειαν· και εισελθοντες εις τον οικον Φιλιππου του
ευαγγελιστου οντος εκ των επτα, εμειναμεν παρ' αυτωι. Εις Καισαρειαν, φησιν,
 
 

241

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελθοντες, παρα Φιλιππωι τωι εκ των επτα εμειναμεν. Τουτωι δε ησαν θυγατερες
τεσσαρες προφητευουσαι. Ἀλλ' ουχ αυται προλεγουσι τωι Παυλωι, καιτοι
προφητευουσαι, αλλ' Ἄγαβος· και οπως, ακουε. Ἐπιμενοντων δε ημων ημερας
πλειους, ηλθεν απο της Ἰουδαιας προφητης ονοματι Ἄγαβος· και ελθων προς ημας,
και αρας την ζωνην του Παυλου, δησας τε αυτου χειρας και ποδας, ειπε· Ταδε λεγει
το Πνευμα το αγιον· Τον ανδρα, ου εστιν η ζωνη αυτη, ουτω δησουσιν εις
Ἱερουσαλημ Ἰουδαιοι, και παραδωσουσιν εις χειρας εθνων. Ὁ παλαι τον λιμον
μηνυσας, ουτος, Τον ανδρα, φησι, τουτον, ου εστιν η ζωνη αυτη, ουτω δησουσιν.
Ὅπερ οι προφηται εποιουν, οψει τα γενομενα απογραφοντες, οταν περι αιχμαλωσιας
ελεγον, ως ο Ἰεζεκιηλ, τουτο και ουτος εποιησε. Και το δη χαλεπον, οτι Εις χειρας
εθνων παραδωσουσιν. Ὡς δε ηκουσαμεν ταυτα, παρεκαλουμεν ημεις τε και οι
εντοπιοι, του μη αναβαινειν αυτον εις Ἱερουσαλημ. Και πολλοι παρεκαλουν μη
απελθειν, και ουδε ουτως υπηκουσεν. Ἀπεκριθη δε ο Παυλος· Τι ποιειτε κλαιοντες
και συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ἐγω γαρ ου μονον δεθηναι, αλλα και
αποθανειν εις Ἱερουσαλημ ετοιμως εχω υπερ του ονοματος του Κυριου Ἰησου. Μη
πειθομενου δε αυτου, ησυχασαμεν ειποντες· Το θελημα του Κυριου γενεσθω. βʹ.
Ὁραις; ινα μη ακουσας νομισηις αναγκης ειναι το, ∆εδεμενος τωι Πνευματι πορευομαι,
μηδε αγνοουντα αυτον εμπεσειν, δια τουτο ταυτα προλεγεται. Ἀλλ' οι μεν εκλαιον,
αυτος δε παρεκαλει, αλγων επι τοις δακρυσι τοις εκεινων. Τι ποιειτε γαρ, φησι,
κλαιοντες και συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ουδεν Παυλου φιλοστοργοτερον· οτι
εωρα δακρυοντας, ηλγει ο μη πασχων επι τοις οικειοις πειρασμοις. Ἐμε αδικειτε
τουτο, φησι, ποιουντες· μη γαρ εγω αλγω; Τοτε επαυσαντο, οτε ειπε· Τι ποιειτε
συνθρυπτοντες μου την καρδιαν; Ἐφ' υμιν κλαιω, φησιν, ουκ επι τοις παθημασιν·
υπερ γαρ εκεινων και αποθανειν βουλομαι. Ἴδωμεν δε ανωθεν τα ειρημενα.
Ἀργυριου η χρυσιου η ιματισμου, φησιν, ουδενος επεθυμησα· αυτοι γινωσκετε, οτι
ταις χρειαις μου και τοις ουσι μετ' εμου υπηρετησαν αι χειρες αυται. Ουκ αρα εν
Κορινθωι τουτο ειργασαντο μονον οι διαφθειροντες τους μαθητας, αλλα και εν Ἀσιαι.
Ουδαμου τουτο ονειδιζει τοις Ἐφεσιοις γραφων. Τι δηποτε; Ὅτι ουκ ενεπεσεν εις
60.316 αναγκην. Ἀλλα και Κορινθιοις λεγει· Ουκ εφραγη το καυχημα μου εν τοις
κλιμασι της Ἀχαΐας. Και ουκ ειπεν, Ουκ εδωκατε μοι· αλλ', Ἀργυριου η χρυσιου η
ιματισμου ουκ επεθυμησα, ινα μη δοξηι εκεινων ειναι το μη δουναι. Και ουκ ειπεν,
Ουδενος επεθυμησα των αναγκαιων, ινα μη δοξηι παλιν κατηγορια ειναι εκεινων·
αλλα τουτο αινιττεται, οτι εικοτως ουκ ελαβεν οποτε και ετερους ετρεφεν. Ὅρα, πως
ειργαζετο μετα σπουδης ανθρωπος νυκτα και ημεραν διαλεγομενος μετα δακρυων,
ενα εκαστον νουθετων. Παντα υπεδειξα υμιν, οτι ουτω κοπιωντας δει
αντιλαμβανεσθαι των ασθενουντων. Τουτο ειπων, παλιν εφοβησεν. Ὃ δε λεγει,
τουτο εστιν· Ουκ εχετε εις αγνοιαν καταφυγειν· υπεδειξα δια των εργων, οτι ουτω
κοπιωντας δει εργαζεσθαι. Και ουκ ειπεν, οτι κακον το λαβειν· αλλα, βελτιον το μη
λαβειν. Μνημονευειν τε τον λογον, φησι, του Κυριου, ον ειπε· Μακαριον εστι
μαλλον διδοναι η λαμβανειν. Και που ειπεν; Ἴσως αγραφως παρεδωκαν οι
αποστολοι· η εξ ων αν τις συλλογισαιτο δηλον. Και γαρ εδειξε την παῤρησιαν την
προς τους κινδυνους, την συμπαθειαν την προς τους αρχομενους, την διδασκαλιαν
την μετα παῤρησιας, την ταπεινοφροσυνην, την ακτημοσυνην· τουτο δε και
ακτημοσυνης μειζον. Ει γαρ εκει, Πωλησον σου, φησι, τα υπαρχοντα, ει θελεις
τελειος ειναι· οταν προς τωι μηδεν λαμβανειν και ετερους τρεφηι, τι τουτου ισον; Εις
βαθμος τοινυν ριψαι τα αυτου, δευτερος, εαυτωι επαρκειν, τριτος, και ετεροις,
τεταρτος, το κηρυττοντα και εξουσιαν εχοντα λαμβανειν μη λαμβανειν· ωστε πολυ
των ακτημονων ουτος βελτιων ην. Και καλως ειπεν, Ουτω δει αντιλαμβανεσθαι των
ασθενουντων. Τουτο μεν γαρ συμπαθειας της προς τους ασθενεις, το εκ των ιδιων
 
 

242

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

κοπων διδοναι· το δε εκ των αλλοτριων, ου μονον ου καλον, αλλα και επισφαλες.
Και επιπεσοντες τωι τραχηλωι, φησιν, αυτου εκλαιον. Τουτο την διαθεσιν την προς
αυτον δεικνυσιν. Ἐπεπεσον δε επι τον τραχηλον, ατε υστερας περιπλοκας
περιπλεκομενοι, και πολλην απο της δημηγοριας λαβοντες την αγαπην και το
φιλτρον. Ει γαρ απλως ημεις απ' αλληλων διαλυομενοι στενομεν, καιτοι ειδοτες, οτι
αποληψομεθα αλληλους, πως αν εκεινοι τοτε Παυλου απαθως απεσπασθησαν; Ἐγω
και τον Παυλον οιμαι κλαιειν. Ἀποσπασθεντες, φησι. ∆εικνυσι και την βιαν τωι
ειπειν, Ἀποσπασθεντες απ' αυτων. Και εικοτως· εις γαρ την θαλασσαν λοιπον
εμβηναι αυτους ουκ ενην. Τι εστιν, Ευθυδρομησαντες ηλθομεν εις την Κων; Ἀντι
του, Ου περιηλθομεν ουδε διετριψαμεν εν ετεροις τοποις. Τηι δε εξης, φησιν, εις
Ῥοδον. Ὅρα αυτον επειγομενον. Και ευροντες πλοιον διαπερων εις Φοινικην. Ἴσως
εκεινο αυτοθι διετριβε· διο εν αυτωι επιβαινουσιν, ουχ ευροντες αλλο εις Καισαρειαν
απερχομενον. Ἀναφαναντες δε την Κυπρον, και καταλιποντες αυτην ευωνυμον.
Τουτο ουχ απλως ειρηται, αλλ' ινα δειξηι, οτι ουδε εγγυς αυτης γενεσθαι ηξιωσε,
κατευθυ πλεοντες της Συριας· ουτως εσπευδεν. Ειτα και κατηχθημεν εις Τυρον, φησι,
και ευροντες μαθητας, εμειναμεν προς αυτους. Ὅτε πλησιον ησαν Ἱεροσολυμων, ουκ
ετι τρεχουσιν, αλλα και μενουσι παρα τοις αδελφοις επτα ημερας. Ἴδε μοι λοιπον και
τας ημερας. Μετα τα Ἄζυμα εις Τρωαδα ηλθον δι' ημερων πεντε· ειτα εκει επτα· τας
πασας δωδεκα· ειτα εις την Ἄσσον, 60.317 εις Μυτιληνην, αντικρυ Χιου, εις
Τρωγυλιον, εις Σαμον και εις Μιλητον· δεκαοκτω ημεραι αι πασαι. Ειτα εις Κων, εις
Ῥοδον, εις Παταρα, εικοσι και μια· ειτα εκειθεν δι' ημερων πεντε εις Τυρον, εξ και
εικοσι· λοιπον εκει επτα τριακοντα και τρεις· ειτα εις Πτολεμαΐδα μιαν, τριακοντα
τεσσαρες· ειτα εις Καισαρειαν πλειους μενει των αλλων· και τοτε λοιπον εκειθεν
αυτους αναγει ο προφητης. Ουτως η Πεντηκοστη πληρουται, και εκει αυτην ποιει.
Ὅρα αυτον οτε το Πνευμα ουκ εκωλυε πειθομενον. Ειπον· Μη δωις σαυτον εις το
θεατρον, και ουκ εδωκε· πολλακις αυτον εξηγαγον, και επεισθη· δια θυριδος παλιν
εφυγε· και νυν ως ειπειν μυριων παρακαλουντων, και των εν Τυρωι και των εν
Καισαρειαι, και κλαιοντων και μυρια προλεγοντων δεινα, ουκ ανεχεται. Και μην ουχ
απλως τα δεινα προελεγον, αλλα δια του Πνευματος προελεγον. Ει τοινυν το Πνευμα
εκελευσε, δια τι αντειπον; Ὅτι ουκ ᾔδεσαν απερ εδοκει τωι Πνευματι. Και αλλως δε
ουδε την παραινεσιν δια του Πνευματος εποιουντο. Ου γαρ απλως αυτωι τα δεινα
προυλεγον, αλλ' οτι αναβηναι ου χρη, φειδομενοι αυτου. Μετα δε το εξαρτισαι τας
ημερας, φησι· τουτεστι, πληρωσαι· ημερας δε λεγει τας τεταγμενας· προπεμποντων
ημας παντων συν γυναιξι και τεκνοις. γʹ. Ὅρα ποση η παρακλησις ην· και παλιν
ευχομενοι διαλυονται. Και εν Πτολεμαΐδι μιαν μενουσιν ημεραν, εν δε Καισαρειαι
πλειους. Και οτε ηκουσεν οτι μυρια δεινα εχει παθειν, τοτε επειγεται, ουκ επι τους
κινδυνους ριπτων εαυτον, αλλ' ηγουμενος του Πνευματος ειναι το προσταγμα. Μετα
δε τας ημερας ταυτας επισκευασαμενοι, φησιν, αναβαινομεν εις Ἱεροσολυμα·
τουτεστι, τα προς την οδοιποριαν λαβοντες. Συνηλθον δε και των μαθητων απο
Καισαρειας συν ημιν, αγοντες παρ' ωι ξενισθωμεν, Μνασωνι τινι Κυπριωι, αρχαιωι
μαθητηι· γενομενων δε ημων εις Ἱεροσολυμα, ασμενως εδεξαντο ημας οι αδελφοι.
Και ορα, ουκ ειπεν Ἄγαβος, οτι Παυλον δησουσιν, ινα μη δοξηι εκ συνθηκης λεγειν·
αλλα, Τον ανδρα, ου εστιν η ζωνη αυτη. Ἄρα και ζωνην ειχεν. Ἐπειδη δε ουκ ισχυον
πεισαι, δια τουτο εκλαιον, ειτα ησυχασαν. Ὁραις φιλοσοφιαν; οραις φιλοστοργιαν;
Ἡσυχασαμεν, φησιν, ειποντες· Το θελημα του Κυριου γενεσθω. Ἄγοντες, φησι, παρ'
ωι ξενισθωμεν. Ἄρα ουκ εις την εκκλησιαν. Τοτε μεν γαρ, οτε υπερ δογματων
ανηιεσαν, εν τηι εκκλησιαι ξενιζονται· νυν δε παρα μαθητηι τινι αρχαιωι. ∆εικνυσι
πολυν του κηρυγματος τον χρονον λοιπον· οθεν μοι δοκει πολλα ετη επιτεμνειν εν
ταις Πραξεσιν ουτος, τα κατεπειγοντα μονον λεγων. Τι εστι, Το θελημα του Κυριου
 
 

243

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

γενεσθω; Κυριος, φησιν, αυτος το αρεστον ενωπιον αυτου ποιησει. Ἡσυχαζουσι δε
εκεινοι, και ουκ αναγκαζουσιν. Ἴσως συνειδον, οτι το θελημα ην Θεου, απο της
Παυλου προθυμιας τουτο στοχασαμενοι· ου γαρ αν ουτω Παυλος προεθυμηθη, ουτε
Θεος αν ειασεν ο αει κινδυνων εξαρπαζων αυτον. Ουτως ουκ εβουλοντο βαρειν την
εκκλησιαν, οντος ετερου του ξενιζοντος αυτους, ουδε αξιωμα απηιτουν. Ἀσμενως
ημας, φησιν, απεδεξαντο οι αδελφοι. Λοιπον ειρηνης ην μεστα τα πραγματα τα εν
Ἰουδαιοις, και ουχ ως προτερον πολεμος ην. Ἄγοντες ημας, φησι, παρ' ωι
ξενισθωμεν. Παυλον εξενισεν εκεινος. 60.318 Ταχα τις υμων ερει· Ει τις καμοι
Παυλον εδωκε ξενισαι, ετοιμως αν και μετα πολλης της προθυμιας τουτο εποιησα.
Ἰδου τον Παυλου ∆εσποτην εξεστι σοι ξενισαι, και ου βουλει· Ὁ γαρ δεχομενος,
φησιν, ενα των ελαχιστων, εμε δεχεται. Ὅσωι αν ελαχιστος ηι ο αδελφος, τοσουτωι
μαλλον ο Χριστος δι' αυτου παραγινεται. Ὁ μεν γαρ τον μεγαν δεχομενος, πολλακις
και δια κενοδοξιαν ποιει· ο δε τον μικρον, καθαρως δια τον Χριστον. Ἔξεστι σοι και
τον Πατερα ξενισαι του Χριστου, και ου βουλει· Ξενος γαρ ημην, φησι, και
συνηγαγετε με· και παλιν, Ἐφ' οσον ενι τουτων των ελαχιστων εποιησατε, εμοι
εποιησατε. Καν μη Παυλος ηι, πιστος δε ηι και αδελφος, καν ελαχιστος ηι, ο Χριστος δι'
αυτου παραγινεται. Ἄνοιξον την οικιαν, υποδεξαι. Ὁ δεχομενος προφητην, φησι,
μισθον προφητου ληψεται. Ουκουν και ο Χριστον δεχομενος, ληψεται μισθον του
τον Χριστον ξενιζοντος. Μη απιστει τοις ρημασιν αυτου, αλλα γενου πιστος· αυτος
ειπεν, οτι ∆ι' αυτων εγω παραγινομαι· και ινα μη απιστηις, και τιμωριας οριζει τοις
μη δεχομενοις, και τιμας τοις δεχομενοις, ουκ αν τουτο ποιησας, ει μη και ο τιμηθεις
και ο υβρισθεις αυτος ην. Ἐδεξω με, φησιν, εις το σον καταγωγιον, δεξομαι σε εις
την βασιλειαν του Πατρος μου· ελυσας μοι τον λιμον, λυσω σοι τα αμαρτηματα· ειδες
με δεδεμενον, ορασθαι σε ποιω λελυμενον· ειδες με ξενον, ποιω σε πολιτην των
ουρανων· εδωκας μοι αρτον, διδωμι σοι βασιλειαν ολοκληρον, ωστε κληρονομησαι
και κατασχειν. ∆ευτε γαρ, φησι, κληρονομησατε την ητοιμασμενην υμιν βασιλειαν.
Ουκ ειπε, Λαβετε, αλλα, Κληρονομησατε, οπερ επι των κυριως κτωμενων λεγεται,
ως οταν λεγωμεν· Τοδε εκληρονομησα. Ἐποιησας εις εμε εν κρυπτωι, εγω κηρυξω εν
φανερωι· και τα μεν σα λεγω, οτι χαριτος ην, τα δε εμα, οφειλης. Ἐπειδη γαρ συ,
φησιν, ηρξω, εγω επομαι και ακολουθω· ουκ αισχυνομαι ομολογησαι τας εις εμε
γενομενας ευεργεσιας, ουδε τινων με απηλλαξας, λιμου και γυμνοτητος και πλανης.
Ειδες με δεδεμενον, ουκ οψει το της γεεννης πυρ· ειδες με αῤρωστουντα, ουκ οψει τα
βασανιστηρια ουδε τας τιμωριας. Ὢ χειρες οντως ευλογημεναι, αι τοιαυταις
οικονομιαις διακονουμεναι, αι καταξιουμεναι υπηρετειν τωι Χριστωι. Ποδες εις
δεσμωτηρια βαδιζοντες δια τον Χριστον, ευκολως κατατολμωσι του πυρος· ου
λαμβανουσι πειραν των δεσμων χειρες αι δεδεμενον αυτον ιδουσαι. Ἐνεδυσας
ιματιον, και ενδυηι ιματιον σωτηριου· εγενου εν δεσμωτηριωι μετ' αυτου, και γινηι εν
βασιλειαι μετ' αυτου. Ταυτα ομολογει ουκ αισχυνομενος, αλλ' ειδως οτι αυτον
επεσκεψω. Ουκ ᾔδει αγγελους ξενιζων ο πατριαρχης, και εξενιζεν. Αισχυνθωμεν,
παρακαλω· εν μεσημβριαι εκαθητο επ' αλλοτριας ων, οπου ουδε βημα ποδος ειχε
ξενος ην, και ξενους εξενιζεν ο ξενος· πολιτης γαρ ην των ουρανων. ∆ια τουτο ουδε
επι γης ων, ξενος ην. Ἡμεις εκεινου του ξενου μαλλον ξενοι, μη δεχομενοι ξενους.
Ουκ ειχεν οικιαν, και καταγωγιον ην αυτωι η σκηνη. Και ορα το δαψιλες· μοσχον
εθυε, και αλευρα εφυρεν. Ἄκουε και το προθυμον· δι' εαυτου και της γυναικος τουτο
ποιει. Σκοπει και το ατυφον· προσκυνει και παρακαλει. 60.319 δʹ. Παντα γαρ ταυτα
δει τον ξενιζοντα εχειν· το προθυμον, το φαιδρον, το αφθονον. Ἡ γαρ του ξενου
ψυχη ερυθριαι και αισχυνεται· καν μη μεθ' υπερβολης επιδειξηι χαραν, ως αλογηθεις
απαλλασσεται, και λοιπον χειρον γεγονε του μη υποδεξασθαι το ουτως υποδεχθηναι.
∆ια τουτο προσκυνει, δια τουτο τωι λογωι δεχεται, δια τουτο τηι καθεδραι. Τις γαρ αν
 
 

244

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ηπορηθη, ειδως οτι τουτο εργον αυτωι ην; Ἀλλ' ουκ επι ξενης εσμεν ημεις; Ἀλλ' εαν
θελωμεν, δυνησομεθα αυτον μιμησασθαι. Ποσοι ξενοι εισι των αδελφων; Ἔστιν
οικημα κοινον η εκκλησια, ον ξενωνα καλουμεν· περιεργαζεσθε και υμεις,
καθεζεσθε παρα τας θυρας, τους ερχομενους υποδεχεσθε· καν μη εις τας οικιας υμων
βουλησθε, αλλ' ετερως τα προς τας χρειας αυτοις χορηγουντες. Τι γαρ; η Ἐκκλησια
ουκ εχει; φησιν. Ἔχει· αλλα τι τουτο προς υμας; μη το απο των κοινων της
Ἐκκλησιας τρεφεσθαι χρηματων αυτους, τουτο υμας ωφελησαι δυναται; μη γαρ, αν
ετερος ευχηται, συ ουκ οφειλεις ευχεσθαι; δια τι μη λεγεις· τι γαρ; ουκ ευχονται οι
ιερεις; εγω τι ευχομαι; Ἀλλ' εγω, φησι, διδωμι τωι μη δυναμενωι καταχθηναι εκει. ∆ος
καν εκεινωι· το γαρ σπουδαζομενον ημιν τουτο εστι, το ολως δουναι. Ἄκουσον, τι
φησιν ο Παυλος· Ἵνα ταις οντως χηραις επαρκεσηι, και μη βαρηται η Ἐκκλησια.
Ὅπως βουλει ποιησον, μονον ποιησον. Ἐγω δε ου λεγω, Ἵνα μη βαρηται η
Ἐκκλησια, αλλ',Ἵνα μη συ βαρηι· τωι γαρ λογισμωι τουτωι ουδεν εργασηι, παντα
επιτρεπων αυτηι. ∆ια τουτο κοινον οικημα εστιν υπο της Ἐκκλησιας αφωρισμενον,
ινα μη ταυτα λεγηις. Ἀλλ' εχει δαπανηματα η Ἐκκλησια, φησι, χρηματα εχει και
προσοδους. Ειπε μοι, αναλωματα δε ουκ εχει; δαπανην δε ουκ εχει καθημερινην; Ναι,
φησι. Τι ουν ου βοηθεις τηι μετριαι; Αισχυνομαι μεν ταυτα λεγων· πλην αλλ' ουδεν
αναγκαζω. Ει τις νομιζει χρηματισμον ειναι τα λεγομενα, ποιησει εαυτωι
ξενοδοχειον επι της οικιας· στησον εκει κλινην, στησον εκει τραπεζαν και λυχνιαν.
Πως γαρ ουκ ατοπον, ει μεν στρατιωται ελθοιεν, εχειν υμας αποτεταγμενα οικηματα,
και πολλην ποιεισθαι την επιμελειαν, και παντα παρεχειν αυτοις, επειδη τον
πολεμον υμιν αμυνουσι τουτον τον αισθητον· τους δε ξενους μη εχειν οπου
καταμεινειεν; Νικησον την Ἐκκλησιαν. Βουλει εντρεψαι ημας; Τουτο ποιησον·
υπερβαλου τηι φιλοτιμιαι· εχε οικημα, ενθα Χριστος παραγινεται· ειπε· Τουτο το
κελλιον του Χριστου· η οικια αυτη αυτωι αφωρισται. Καν καταγωγιον ηι και ευτελες,
ουκ απαξιοι Γυμνος και ξενος ο Χριστος περιεισι, μονον σκεπης δεομενος· καν τουτωι
παρεχε· μη ωμος εσο μηδε απανθρωπος, μηδε εν μεν τοις βιωτικοις ουτω σφοδρος
εσο, εν δε τοις πνευματικοις ψυχρος. Ἔστω και των οικετων ο πιστοτερος τουτο
εγκεχειρισμενος, και τους αναπηρους, τους πτωχους, τους αστεγους εισαγετω. Ταυτα
λεγω προς εντροπην. Ἔδει μεν γαρ ανω επι της οικιας αυτους δεχεσθαι· ει δε μη
βουλει, καν κατω, καν ενθα αι ημιονοι, καν ενθα οι οικεται, δεξαι τον Χριστον. Ταχα
φριττετε ακουοντες. Τι ουν, οταν μηδε ταυτα ποιητε; Ἰδου παραινω, ιδου λεγω·
Ἔστω υμιν τουτο περισπουδαστον. Ἀλλ' ου βουλεσθε ουτως; Ουκουν 60.320 ετερως
ποιησατε. Εισι πολλοι πενητες και πενιχραι· αφορισατε δι' ολου μενειν εκει τινα·
εστω καν φυλαξ της οικιας ο πενης· εστω σοι τειχιον και περιφραγμα, ασπις και
δορυ. Ἔνθα ελεημοσυνη, ου τολμαι προσελθειν ο διαβολος, ουδε αλλο τι των δεινων.
Μη δη περιιδωμεν τοσουτον κερδος. Νυν δε οχηματος μεν τοπος εστιν αφωρισμενος,
και βαστερνιοις ετερος· τωι δε Χριστωι πλανωμενωι ουδε εις. Ὁ Ἀβρααμ ενθα αυτος
εμενε τους ξενους υπεδεχετο· και η μεν γυνη εν ταξει θεραπαινιδος ειστηκει, εκεινοι
δε εν ταξει δεσποτων. Ουκ ᾔδει, οτι τον Χριστον εδεχετο· ουκ ᾔδει, οτι αγγελους· ως
ει γε ᾔδει, παντα αν εκενωσεν. Ἡμεις δε καιπερ ειδοτες, οτι τον Χριστον δεχομεθα,
ουδε τοσαυτην επιδεικνυμεθα την σπουδην, οσην εκεινος ο νομιζων ανθρωπους
δεχεσθαι. Ἀλλ' επιθεται εισι, φησι, πολλοι και αγνωμονες. Και τουτου σοι μειζων ο
μισθος, οταν δια το ονομα του Χριστου δεχηι. Ει μεν γαρ οιδας οντας επιθετας, μη
δεχου εις την οικιαν· ει δε ουκ οιδας, τι απλως κατηγορεις; ∆ια τουτο λεγω εις το
ξενοδοχειον απιεναι. Ποια δε απολογια, οταν μηδε ους ισμεν, μηδε τουτους
δεχωμεθα, αλλ' αποκλειωμεν πασι τας θυρας; Ἔστω το του Χριστου πανδοχειον
ημων η οικια· απαιτωμεν αυτους τον μισθον, μη αργυριον, αλλα το ποιησαι ημιν
δοχειον του Χριστου την οικιαν· περιτρεχωμεν πανταχου, ελκωμεν, αρπαζωμεν την
 
 

245

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θηραν· μειζονα ευεργετουμεθα η ευεργετουμεν. Ου κελευω καταθυσαι μοσχον·
αρτον δος πεινωντι, ιματιον γυμνωι, σκεπην τωι ξενωι. Ἵνα δε μη ταυτα προφασιζηι,
Ἔστιν οικημα κοινον το της Ἐκκλησιας· εκει καταβαλε, και συ υπεδεξω· επει και
των δια των οικετων γινομενων εκεινος ειχε τον μισθον. Ουτως ησαν
πεπαιδευμενοι και οι παιδες αυτου· ετρεχον και ουκ εγογγυζον καθαπερ οι ημετεροι·
ευλαβεις γαρ αυτους ην πεποιηκως. Εις πολεμον ειλκε, και ουκ εγογγυζον· ουτως
ησαν φιλοσοφοι. Παντων γαρ ομοιως επεμελειτο ωσπερ εαυτου· μονονουχι γαρ κατα
τον Ἰωβ ελεγεν, οτι Ὁμοιως επλασθημεν εν τηι αυτηι γαστρι. Τοινυν και ημεις
φροντιζωμεν εαυτων της σωτηριας, και πολλην ποιωμεθα των οικετων την
επιμελειαν, οπως εσονται χρηστοι και επιμελεις· και εστω και ο οικετης ημων
πεπαιδευμενος τα του Θεου. Ουκ εσται δυσκολος ημιν η αρετη λοιπον, εαν εκεινους
ρυθμισωμεν. Καθαπερ εν πολεμωι στρατιωτων οντων ευτακτων, ο στρατηγος ραιδιως
πολεμει, τουναντιον δε γινεται, οταν μη τουτο ηι· και ναυτων δε ομονοουντων, ο
κυβερνητης ευκολως τους οιακας μεταχειριζεται· ουτω και ενταυθα, εαν ουτως ωσι
πεπαιδευμενοι οι οικεται, ου παροξυνθησηι ραιδιως, ουκ εγκαλεσεις, ουκ οργισθησηι,
ου λοιδορησεις. Ἔστιν οπου και εντραπησηι τους οικετας, εαν ωσι θαυμαστοι, και
συναντιληψονται σοι, και παραινεσουσι τα χρηστα. Ἀπο δε τουτων παντων παντα
εσται τα τωι Θεωι δοκουντα, και ουτω πασα η οικια ευλογιας πληρωθησεται, και τα
τωι Θεωι αρεσκοντα διαπραττομενοι, πολλης απολαυσομεν της ανωθεν συμμαχιας, ης
γενοιτο παντας ημας επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.321 ΟΜΙΛΙΑ Μς ʹ. Τηι δε επιουσηι ημεραι εισηιει ο Παυλος συν ημιν προς
Ἰακωβον, παντες τε παρεγενοντο οι πρεσβυτεροι. Και ασπασαμενος αυτους, εξηγειτο
καθ' εν εκα στον ων εποιησεν ο Θεος εν τοις εθνεσι δια της διακονιας αυτου.
αʹ. Ουτος ο αδελφος ην του Κυριου και επισκοπος των Ἱεροσολυμων, ανηρ
μεγας και θαυμαστος. Προς τουτον εισερχεται Παυλος, ωσπερ και προ τουτου και
προς αυτον πεμπεται· και οπως ακουε. Τηι δε επιουσηι ημεραι, φησιν, εισηιει ο Παυλος
συν ημιν προς Ἰακωβον. Ὅρα το ατυφον. Παντες τε παρεγενοντο οι πρεσβυτεροι· και
ασπασαμενος αυτους, εξηγειτο καθ' εν εκαστον ων εποιησεν ο Θεος εν τοις εθνεσι
δια της διακονιας αυτου. Παλιν αυτοις τα των εθνων διηγειται, ου κενοδοξων, μη
γενοιτο, αλλα του Θεου θελων την φιλανθρωπιαν ενδειξασθαι, και πολλης αυτους
εμπλησαι χαρας. Ὅρα γουν πως ακουσαντες και εδοξαζον τον Θεον. Ουκ εκεινον
επηιρουν ουδε εθαυμαζον· αλλα Τον Θεον εδοξαζον· ουτω γαρ διηγησατο ως
ανατιθεμενος αυτωι. Οι δε ακουσαντες εδοξαζον τον Θεον, ειποντες αυτωι· Θεωρεις,
αδελφε, ποσαι μυριαδες εισιν Ἰουδαιων των πεπιστευκοτων· και παντες ζηλωται του
νομου υπαρχουσι. Κατηχηθησαν δε περι σου, οτι αποστασιαν διδασκεις απο
Μωυσεως τους κατα τα εθνη παντας Ἰουδαιους, λεγων μη περιτεμνειν αυτους τα
τεκνα, μηδε τοις εθεσι περιπατειν. Ὅρα και αυτοι μεθ' οσης υποστολης φασιν. Ουχ
ως επισκοπος αυθεντικως διαλεγεται, αλλ' αυτον παραλαμβανουσι κοινωνον της
γνωμης· ωσπερ αν ει ευθεως και απο προοιμιων απολογουμενοι, οτι Ουκ
εβουλομεθα. Ὁραις του πραγματος την αναγκην, Θεωρεις ποσαι, φησι, μυριαδες εισιν
Ἰουδαιων των πεπιστευκοτων; Και ουκ ειπον, Ποσας μυριαδας κατηχησαμεν, αλλ'
Εισι. Και ουτοι, φησι, παντες ζηλωται του νομου υπαρχουσι. ∆υο αιτιαι, και το
πληθος, και η γνωμη. Ουτε γαρ ει ολιγοι ησαν, καταφρονησαι εχρην, ουτε ει πολλοι,
και μη παντες του νομου αντειχοντο, περι πολλου ποιεισθαι. Ειτα και τριτη αιτια·
 
 

246

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Και αυτοι παντες κατηχηθησαν, φησι, περι σου, οτι αποστασιαν διδασκεις απο
Μωυσεως τους κατα τα εθνη παντας Ἰουδαιους, λεγων μη περιτεμνειν αυτους τα
τεκνα, μηδε τοις εθεσι περιπατειν. Ουκ ειπον, Ἤκουσαν· αλλα, Κατηχηθησαν,
τουτεστιν, εδιδαχθησαν και επιστευσαν, οτι αποστασιαν απο Μωυσεως διδασκεις,
λεγων μη περιτεμνειν αυτους τα τεκνα, μηδε τοις εθεσι περιπατειν. Τουτο ειπων,
επηγαγε· Τι ουν εστι; Παντως δει πληθος συνελθειν· ακουσονται γαρ, οτι εληλυθας.
Τουτο ουν ποιησον ο σοι λεγομεν. Ὡς συμβουλευοντες ταυτα λεγουσιν, ουχ ως
επιταττοντες. Εισιν ημιν ανδρες τεσσαρες, ευχην εχοντες εφ' εαυτων. Τουτους
παραλαβων αγνισθητι συν αυτοις, και δαπανησον επ' αυτοις, ινα ξυρησωνται την
κεφαλην, και γνωσι παντες, οτι ων κατηχηνται περι σου, ουδεν εστιν, αλλα στοιχεις
και αυτος φυλασσων τον νομον. Ἔργωι την απολογιαν ποιησαι αυτωι
συμβουλευουσιν, ου λογωι. Ἵνα ξυρησωνται, φησι, και γνωσι παντες, οτι ων
κατηχηνται περι σου, ουδεν εστιν. Ουκ ειπον, οτι ∆ιδασκεις, αλλα Κατηχηνται, παλιν
το εδιδαχθησαν δια 60.322 τουτου δηλων, και οτι Στοιχεις, τουτεστιν, εκ περιουσιας
και αυτος φυλαττεις. Ου γαρ δη τουτο μονον ην το σπουδαζομενον, ει μη ετερους
διδασκει, αλλ' οτι και αυτος τηρει. Τι ουν, αν τα εθνη μαθωσιν, ου
σκανδαλισθησονται, φησι; Πως; οπου και ημεις οι των Ἰουδαιων διδασκαλοι
επεμψαμεν προς αυτους. Περι δε των πεπιστευκοτων εθνων ημεις επεστειλαμεν,
κριναντες μηδεν τοιουτον τηρειν αυτους, ει μη φυλασσεσθαι αυτους το ειδωλοθυτον
και το αιμα και το πνικτον και πορνειαν. Ἐνταυθα εντρεπτικως. Ὃ δε λεγει, τουτο
εστιν· Ὥσπερ ημεις εκεινοις επεταξαμεν, καιτοι γε Ἰουδαιοις κηρυττοντες, ουτω και
συ, καιτοι εθνεσι κηρυττων, συμπραξον ημιν. Ὅρα τον Παυλον· ου λεγει, Και μην
δυναμαι Τιμοθεον παραγαγειν, ον περιετεμον· και μην δυναμαι πεισαι τωι λογωι· αλλ'
επεισθη αυτοις, και παντα εποιησε· και γαρ ουτω συνεφερεν. Ου γαρ ην ισον εις
απολογιαν καταστηναι, και ουδενος ειδοτος ποιησαι ταυτα. Ἀνυποπτον ην το και
δαπανασθαι. Τοτε παραλαβων ο Παυλος τους ανδρας, και τηι εχομενηι ημεραι συν
αυτοις αγνισθεις εισηιει εις το ιερον, διαγγελλων την εκπληρωσιν των ημερων του
αγνισμου, εως ου προσηνεχθη υπερ ενος εκαστου αυτων η προσφορα. ∆ιαγγελλων,
τουτεστι, καταγγελλων ωστε αυτος ην ο δηλον εαυτον ποιων. Ὡς δε εμελλον αι
επτα ημεραι συντελεισθαι. βʹ. Ὅρα πως μαλιστα δη αυτοις εγχρονιζει. Οι απο της
Ἀσιας Ἰουδαιοι, θεασαμενοι αυτον εν τωι ιερωι, συνεχεον παντα τον οχλον, και
επεβαλον επ' αυτον τας χειρας, κραζοντες· Ἄνδρες Ἰσραηλιται, βοηθειτε· ουτος
εστιν ο ανθρωπος ο κατα του λαου και του νομου και του τοπου τουτου παντας
πανταχου διδασκων· ετι τε και Ἕλληνας εισηγαγεν εις το ιερον, και κεκοινωκε τον
αγιον τοπον τουτον. Ὅρα το ηθος αυτων πανταχου ταραχωδες, και απλως βοωντων
εν τωι μεσωι. Ἦσαν γαρ εωρακοτες Τροφιμον τον Ἐφεσιον εν τηι πολει συν αυτωι, ον
ενομιζον οτι εις το ιερον εισηγαγεν ο Παυλος. Ἐκινηθη τε η πολις ολη, και εγενετο
συνδρομη του λαου· και επιλαβομενοι του Παυλου, ειλκον αυτον εξω του ιερου· και
ευθεως εκλεισθησαν αι θυραι. Ἄνδρες Ἰσραηλιται, βοηθειτε, φησιν. Ουτος εστιν ο
ανθρωπος ο κατα του λαου και του νομου και του τοπου τουτου. α μαλιστα αυτους
εθορυβει ο ναος και ο νομος, ταυτα προφερουσι εκεινοι. Και ουδεν ενεκαλεσε τοις
αποστολοις ο Παυλος παθων καιτοι τοσαυτα, οτι αυτοι αιτιοι τουτων γεγονασιν
αυτωι· ουτως ην μεγαλοψυχος. Και ειλκον αυτον, φησιν, εξω του ιερου· και
εκλεισθησαν αι θυραι. Ἐβουλοντο γαρ αυτον ανελειν και δια τουτο εξω ειλκον, ωστε
μετα πλειονος αδειας τουτο ποιησαι. Ζητουντων δε αυτον αποκτειναι, ανεβη φασις
τωι χιλιαρχωι της σπειρας, οτι ολη συγκεχυται Ἱερουσαλημ· ος εξαυτης παραλαβων
στρατιωτας και εκατονταρχους, κατεδραμεν επ' αυτους. Οι δε ιδοντες τον χιλιαρχον
και τους στρατιωτας, επαυσαντο τυπτοντες τον Παυλον. Τοτε εγγισας ο χιλιαρχος,
επελαβετο αυτου, και εκελευσε δεθηναι αλυσεσι δυσι· και επυνθανετο, τις αν ειη και
 
 

247

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τι εστι πεποιηκως. Ἄλλοι δε αλλα εβοων εν τωι οχλωι. Και τινος ενεκεν μελλων
αυτον εξεταζειν, εκελευσε δεθηναι αλυσεσι δυσι; Παραμυθουμενος τον θυμον του
δημου. Μη δυναμενος δε γνωναι το ασφαλες δια τον θορυ 60.323 βον, εκελευσε
αγεσθαι αυτον εις την παρεμβολην. Ὅτε δε εγενετο επι τους αναβαθμους, συνεβη
βασταζεσθαι αυτον υπο των στρατιωτων δια την βιαν του οχλου· ηκολουθει γαρ το
πληθος του λαου κραζον, Αιρε αυτον. Τι εστιν, Αιρε αυτον; Ἔθος ην Ἰουδαιοις καθ'
ων αν απεφαινοντο τουτο λεγειν, ως και επι του Χριστου το αυτο φαινονται
ποιουντες και λεγοντες, Ἆρον αυτον· τουτεστιν, Ἐκ των ζωντων ποιησον αφανη.
Τινες δε, ο παρ' ημιν λεγουσι κατα την Ῥωμαικην συνηθειαν, Ἐν τοις σιγνοις αυτον
εμβαλε, τουτο ειναι το, Αιρε αυτον. Μελλων δε εις την παρεμβολην εισαγεσθαι ο
Παυλος, λεγει τωι χιλιαρχωι· Ει εξεστι μοι ειπειν τι προς σε; Ἐπι τους αναβαθμους
φερομενος, αξιοι προς τον χιλιαρχον ειπειν τι. Και ορα πως επιεικως· Ει εξεστι μοι
ειπειν τι προς σε; φησιν. Ὁ δε εφη· Ἑλληνιστι γινωσκεις; Ουκ αρα συ ει ο Αιγυπτιος,
ο προ τουτων των ημερων αναστατωσας, και εξαγαγων εις την ερημον τους
τετρακισχιλιους ανδρας των σικαριων; Ουτος ο Αιγυπτιος ανθρωπος τις
νεωτεροποιος γεγονε και στασιαστης. Προς δη τουτο απολογειται ο Παυλος, και δι'
ων ειπεν απαγει της υποψιας αυτον. Ἴδωμεν δε ανωθεν τα ανεγνωσμενα. Εισιν ημιν
ανδρες, φησι, τεσσαρες ευχην εχοντες εφ' εαυτων· τουτους παραλαβων, αγνισθητι
συν αυτοις. Προς δη τουτο ουκ αντιπιπτει ο Παυλος, αλλα πειθεται. Ὅθεν δηλον, οτι
ου προηγουμενως εδει τουτο ποιειν (διο και πειθουσιν αυτον), αλλ' οτι οικονομια το
πραγμα και συγκαταβασις ην. Ουκ αρα εγκοπη του κηρυγματος τουτο ην, οπου γε και
αυτοι ενομοθετουν εκεινοις τα τοιαυτα. Τουτο τοινυν οικονομων και αυτος Πετρωι
εγκαλει υστερον· και ουχ απλως αυτο ποιει. Ὅπερ γαρ ενταυθα εποιησεν αυτος,
τουτο Πετρος εκει σιγων και ιστων αυτου το δογμα. Και ουκ ειπον, οτι Ου χρη τους
κατα τα εθνη διδασκειν, ουδε Ἀρκει το μη κηρυξαι εκει· αλλα δει και πλειον τι
ποιησαι, ινα πεισθωσιν εκεινοι, οτι φυλαττεις τον νομον. Συγκαταβασις το πραγμα
εστι, μηδεν φοβηθηις. Και ορα, ου προτερον πειθουσιν αυτον, εως του ειπειν την
οικονομιαν πρωτον και το κερδος. Και το εν Ἱεροσολυμοις δε τουτο ποιειν, φορητον.
Ποιησον τοινυν τουτο ενταυθα, ινα εξηι σοι εξω ποιειν εκεινο. Τοτε παραλαβων,
φησιν, ο Παυλος τους ανδρας τηι εχομενη ημεραι. Ουκ ανεβαλετο, αλλ' εργωι δεικνυς
την πειθω, παραλαμβανει μεθ' ων εμελλεν αγνιζεσθαι. Τοιουτον τι εστι θερμον η
οικονομια. Και πως, φησιν, οι απο της Ἀσιας Ἰουδαιοι ειδον αυτον εν τωι ιερωι; Εικος
ην αυτους ημερας τινας εκει διατριβειν. Ὅρα δε πως και οικονομια το γενομενον ην·
μετα γαρ το πεισθηναι τους Ἰουδαιους, τοτε επιτιθενται· εικοτως, ινα μη κακεινοι
συνεπιθωνται. Βοηθειτε, φησιν, ανδρες Ἰσραηλιται. Ὥς τινος δυσθηρατου και
δυσχειρωτου ταις εκεινων εμπεσοντος χερσι, Βοηθειτε, λεγουσι. Παντας πανταχου
ουτος εστιν ο διδασκων. Ουκ ενταυθα μονον, φησιν, αλλα Πανταχου. ειτα και η
κατηγορια μειζων απο των παροντων. Ἔτι δε, φησι, και κεκοινωνηκε το ιερον,
ανδρας Ἕλληνας εισαγαγων. Και μην και επι του Χριστου ανεβησαν
προσκυνησοντες· αλλα τους ουκ αν ελομενους προσκυνησαι ουτοι λεγουσι. Και
επιλαβομενοι του Παυλου, φησιν, ειλκον αυτον εξω. Σκοπει· απο του ιερου
εκβαλλουσιν αυτον· ουκετι γαρ νομων εδεοντο ουδε δικαστηριων· διο και ετυπτον
αυτον· ουτω δια παντων φαινονται θρασεις οντες και ιταμοι. Ὁ δε τοτε μεν ουκ
απελογησατο, υστερον δε· 60.324 εικοτως· τοτε γαρ ουδ' αν ηκουσαν. Και τι δηποτε
εκραζον, Αιρε αυτον; Ἐφοβουντο, μη διαφυγηι. Ἀλλ' ορα μεθ' οσης υποστολης
διαλεγεται ο Παυλος τωι χιλιαρχωι. Τι γαρ φησιν; Ει εξεστι μοι ειπειν τι προς σε;
Τοσουτον ην ταπεινος, οτι και μετριαζειν ᾔδει πανταχου. Ουκ αρα συ ει, φησιν, ο
Αιγυπτιος; γʹ. Ὅρα κακουργιαν διαβολου. Ἀπατεων ην εκεινος και γοης ο Αιγυπτιος,
και προσεδοκησε συσκιαζειν δια τουτου και κοινωνους ποιειν των εκεινωι
 
 

248

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προσηκοντων εγκληματων και τον Χριστον και τους αποστολους· αλλ' ουδεν
ισχυσεν, αλλ' ομως ετι λαμπροτερα γεγονεν η αληθεια, ουδεν παραβλαβεισα τοις
του διαβολου μηχανημασιν, αλλα και μαλλον λαμψασα. Ει μεν γαρ μη ησαν γοητες,
ειτα ουτοι εκρατουν, ταχα αν τις επελαβετο· οτε δε και εκεινοι εφανησαν, ουτοι
κρατουσι, τουτο εστι το θαυμαστον. ∆ιο και φανηναι ου κωλυονται, ινα και ουτω
μαλλον λαμψωσιν· ωσπερ ουτος και αλλαχου λεγει· Ἵνα οι δοκιμοι φανεροι
γενωνται. Τοιουτο τι ην, ο και Γαμαλιηλος ελεγεν, οτι Προ τουτων των ημερων
ανεστη Θευδας. Τους δε σικαριους, οι μεν γενος τι ληιστων φασιν αυτους ειναι, ουτω
καλουμενους αφ' ων επεφεροντο ξιφων, σικων λεγομενων παρα Ῥωμαιοις· οι δε της
μιας αιρεσεως της παρ' Ἑβραιοις. Τρεις γαρ εισι παρ' αυτοις αιρεσεις αι γενικαι,
Φαρισαιοι, Σαδδουκαιοι, και Ἐσσηνοι, οι και Ὅσιοι λεγονται (τουτο γαρ εστι το
Ἐσσηνοι ονομα) δια το του βιου σεμνον· οι αυτοι δε και Σικαριοι δια το ειναι
ζηλωται. Μη τοινυν αλγωμεν, οτι αιρεσεις εισιν, οπου και ψευδοχριστοι και τωι
Χριστωι επιθεσθαι ηθελησαν και προ τουτου και μετα τουτο, ωστε συσκιασαι. Ἀλλ' η
αληθεια λαμπει και διαδηλος εστι πανταχου. Τουτο και επι των προφητων γεγονε·
γεγονασι ψευδοπροφηται, και απο συγκρισεως μαλλον ελαμψαν. Και γαρ η νοσος
την υγειαν φανεραν δεικνυσι, και το σκοτος το φως, και την γαληνην ο χειμων. Ουκ
ενι ειπειν τους Ἕλληνας, οτι πλανοι και γοητες ησαν· εκεινοι γαρ ηλεγχθησαν.
Τουτο και επι Μωυσεως γεγονε· συνεχωρησεν ο Θεος τους μαγους, ινα μη μαγος
υποληφθηι Μωυσης· ειασεν αυτους διδαξαι παντας μεχρι ποσου μαγεια φαντασαι
δυναται· περαιτερω δε ουκ ηπατησαν, αλλ' αυτοι την ητταν ωμολογησαν. Ουδεν
ημας βλαπτουσιν οι επιθεται· μαλλον δε και ποιουσι βελτιους, αν τις θεληι προσεχειν
τον νουν. Τι ουν, φησιν, οταν κοινωνωμεν αυτοις της δοξης; Ου παρ' ημας, αλλα
παρα τους ουκ εχοντας κρισιν. Μη σφοδρα μελετω της δοξης ημιν της των πολλων,
μηδε περα του δεοντος αυτης φροντιζωμεν. Θεωι ζωμεν, ουκ ανθρωποις· εν ουρανωι
πολιτευομεθα, ουκ επι της γης· εκει τα βραβεια και τα επαθλα κειται των ημετερων
πονων· εκειθεν προσδοκωμεν τους επαινους, εκειθεν τους στεφανους. Μεχρι
τοσουτου φροντιζωμεν των ανθρωπων, μεχρι του μη διδοναι και παρεχειν αυτοις
λαβην. Ἂν δε ημων μη παρεχοντων εκεινοι θελωσιν απλως και εικηι κατηγορειν,
γελωμεν, μη δακρυωμεν. Συ προνοει καλα ενωπιον Κυριου και ανθρωπων· αν σου
προνοουντος καλα εκεινος σκωπτηι, μηκετι φροντιζε. Ἔχεις τα υποδειγματα εν ταις
Γραφαις. Ἄρτι γαρ ανθρωπους πειθω, η τον Θεον; φησι· και παλιν, Ἀνθρωπους
πειθομεν, Θεωι δε πεφανερωμεθα. Και ο Χριστος ουτως επι των σκανδαλιζομενων
ελεγεν· Ἄφες αυτους, οδηγοι εισι τυφλοι τυφλων· και παλιν, Ουαι υμιν, οταν 60.325
καλως υμας ειπωσιν παντες οι ανθρωποι· και παλιν· Λαμψατω τα εργα υμων, οπως
ιδωσιν οι ανθρωποι, και δοξασωσι τον Πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις. Ει δε
αλλαχου λεγει· Ὃς εαν σκανδαλισηι ενα των μικρων τουτων, συμφερει αυτωι ινα
κρεμασθηι μυλος ονικος περι τον τραχηλον αυτου, και καταποντισθηι εν τωι πελαγει
της θαλασσης· μη θαυμασηις· ου γαρ εστι ταυτα εναντια, αλλα και σφοδρα
συναιδοντα. Ὅταν μεν γαρ παρ' ημας γενηται, ουαι ημιν· οταν δε μη παρ' ημας,
ουκετι. Και παλιν· Ουαι υμιν, δι' ους το ονομα του Θεου βλασφημειται. Τι ουν, αν
εγω μεν ποιω τι των δεοντων, ετερος δε βλασφημηι; Ουδεν προς σε, αλλα προς
εκεινον· δι' εκεινου γαρ εβλασφημηθη. Και πως ενι πραξαι τι των δεοντων, και
δουναι τοις αλλοις λαβην; Ποθεν βουλεσθε, απο των νυν οντων, η απο των παλαιων
τα παραδειγματα υμιν αγαγω; Ἵνα μη ψοφοδεεις ωμεν, βουλεσθε αυτο δη τουτο το
νυν μετα χειρας ειπωμεν; Ἰουδαιζεν ο Παυλος εν Ἱεροσολυμοις, αλλ' εν Ἀντιοχειαι
ουκ ετι· ιουδαιζε και εσκανδαλιζοντο, αλλ' ου δικαιως εσκανδαλιζοντο εκεινοι.
Λεγεται Νερωνος και οινοχοον και παλλακιδα ασπασαι· ποσα οιεσθε κατ' αυτου
ειρηκεναι αυτους δια τουτο; Ἀλλ' ου δικαιως. Ει μεν γαρ επι ασελγειαι ησπασατο, η
 
 

249

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επι πονηροις πραγμασιν, εικοτως· ει δε επι βιωι ορθωι, τινος ενεκεν; Ειπω τι και τινι
των εμοι συνηθων συμβαν. Ἐπεπεσεν οργη ποτε του Θεου, και σφοδρα νεος ων
εκεινος, και εν τηι του διακονου ταξει τυγχανων, επει τοτε ο επισκοπος ετυχεν απων
κατ' εκεινον τον καιρον, και των πρεσβυτερων ουδεις εφροντιζεν, αλλ' απλως
εποιησαν φωτισθηναι αθροον εν μιαι νυκτι μυριαδας πολλας, και απλως εβαπτιζοντο
παντες ουδεν ειδοτες· τουτους εκεινος λαβων κατ' ιδιαν ομου εκατον και
διακοσιους, διελεγετο, αλλο μεν ουδεν, τα δε των μυστηριων μονον ως μηδε τοις
αμυνητοις συγχωρειν παρειναι. Τουτο αυτον ποιουντα ενομισαν πολλοι της αρχης
ερωντα τουτο ποιειν. Ἀλλ' ουκ εφροντισεν εκεινος των νομιζοντων· ουκ εξετεινε
μεντοι επι χρονον το πραγμα, αλλ' ευθεως επαυσατο. Τι ουν; εκεινος του σκανδαλου
αιτιος; Ουκ εγωγε οιμαι. Ει μεν γαρ ουκ ουσης αιτιας τουτο εποιει, εικοτως εκεινωι
την αιτιαν επεγραφον, και ει παλιν επεξετεινεν. Ὅταν γαρ των τωι Θεωι δοκουντων
κωλυηται δια το ετερου σκανδαλον, καταφρονειν δει· τοτε δε φροντιζειν, οταν
μηδεν αναγκαζωμεθα δι' εκεινον 60.326 προσκρουειν Θεωι· επει, ειπε μοι, αν μεταξυ
διαλεγομενων ημων και τους μεθυοντας σκωπτοντων σκανδαλιζηται τις, εγω
παυσωμαι λεγων; Ἄκουσον του Χριστου λεγοντος· Μη και υμεις βουλεσθε υπαγειν;
Ουτως ουτε καταφρονειν ουτε σφοδρα αντιποιεισθαι της των πολλων ασθενειας
χρη. Ἢ ουχ ορωμεν και τους ιατρους τουτο ποιουντας, και, οταν μεν εγχωρηι,
χαριζομενους τοις καμνουσιν, οταν δε η χαρις η εκεινων βλαβην εργαζηται, ουκ ετι
φειδομενους; Πανταχου το μετρον τιμαιν καλον. Ἐβλασφημησαν πολλοι κατηχησεως
ενεκεν κορης τινος ευμορφου παρθενου μεινασης, παρεβαλον προς αυτην, και τους
κατηχουντας ελοιδορησαν. Τι ουν; αποστηναι εκεινους εδει δια τουτο; Ουδαμως·
ουδεν γαρ ειργαζοντο εναντιον, αλλα και σφοδρα δοκουν πραγμα Θεωι. Μη τοινυν, ει
σκανδαλιζονται τινες, ιδωμεν, αλλ' ει δικαιως, και ει μη μετα της ημετερας βλαβης.
Ει βρωμα σκανδαλιζει, φησι, τον αδελφον μου, ου μη φαγω κρεα εις τον αιωνα.
Εικοτως· ουδεν γαρ εβλαπτε το μη φαγειν· ει μεντοι σκανδαλιζει αυτον, οτι
βουλομαι αποταξασθαι, ουκ ετι φροντιζειν δει. Και τινα, φησι, τουτο σκανδαλιζει;
Πολλους, εγωγε οιδα. Ὅταν τοινυν αδιαφορον ηι το κωλυμα, γινεσθω· επει, ει
μελλοιμεν προς τουτο μονον οραιν, πολλων εχομεν αποστηναι· ωσπερ ουν και
τουναντιον, ει μελλοιμεν καταφρονειν, πολλους απολλυναι· επει και Παυλος
προενοησε σκανδαλου· και πως, ακουε· Ἵνα μη τηι αδροτητι, φησι, ταυτηι τηι
διακονουμενηι υφ' ημων· ουδεν γαρ εβλαπτε το την υπονοιαν εξελειν. Ὅταν δε εις
τοιαυτην εμπεσωμεν αναγκην, ωστε μεγαλα γενεσθαι κακα δια το ετερου
σκανδαλον, καταφρονωμεν εκεινου. Ἐκεινος μεν γαρ εαυτωι αιτιος, ημεις δε ουκ ετι
υπευθυνοι· ου γαρ ενην αβλαβως αυτου φεισασθαι. Ἐσκανδαλισθησαν πολλοι, οτι
εις ιερα κατεκειντο τινες πιστοι, επειδη ουκ εδει κατακεισθαι· αλλα κακως· ουδεμια
γαρ απο τουτου βλαβη. Ἐσκανδαλιζοντο, οτι ησθιε μετα των εθνικων ο Πετρος· αλλ'
εκεινος μεν εφεισατο, αυτος δε ουκ ετι. Πανταχου προσηκει ημας τοις του Θεου
νομοις κατακολουθουντας, πολλην σπουδην ποιεισθαι, ωστε μηδεμιαν αφορμην
παρεχειν σκανδαλου, ινα και αυτοι ανευθυνοι ωμεν, και της παρα του Θεου
φιλανθρωπιας αξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου
τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.325 ΟΜΙΛΙΑ ΜΖʹ. Ειπε δε ο Παυλος· Ἐγω ειμι ανθρωπος Ἰουδαιος,
Ταρσευς της Κιλικιας, ουκ ασημου πολεως πολι της· δεομαι δε σου,
επιτρεψον μοι λαλησαι προς τον λαον. Ἐπιτρεψαντος δε αυτου, ο
 
 

250

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Παυλος εστως επι των αναβαθμων κατεσεισε τηι χειρι τον λαον. Πολλης
δε σιγης γενομενης, προσεφωνησε τηι Ἑβραΐδι διαλεκτωι, λεγων.
αʹ. Ὅρα αυτον, οταν προς τους εξω διαλεγηται, ου παραιτουμενον και τοις
απο των νομων κεχρησθαι βοηθημασιν. Ἐνταυθα αυτον απο της πολεως εντρεπει.
Ουτω και εμπροσθεν ελεγε· Τυψαντες ημας δημοσιαι ακατακριτους ανθρωπους,
Ῥωμαιους υπαρχοντας, εβαλον εις φυλακην. Ἐπειδη γαρ επυνθανετο, Συ ει ο
Αιγυπτιος; Ἐγω ειμι, φησιν, ανθρωπος Ἰουδαιος. Ουτως ειπων, ευθεως αυτον ταυτης
απηγαγε της υποψιας. Ειτα ινα μη νομισθηι το εθνος Ἰουδαιος, λεγει την θρησκειαν·
60.326 και γαρ και αλλαχου εννομον εαυτον Χριστου καλει. Τι τουτο εστι; Παυλος
ψευδεται; Ἄπαγε. Τι ουν; ουκ ηρνησατο; Μη γενοιτο· Ἰουδαιος γαρ ην και
Χριστιανος οσα εδει φυλαττων, επει και τωι νομωι μαλιστα παντων αυτος επειθετο,
τωι Χριστωι πιστευων, και προς Πετρον διαλεγομενος φησιν· Ἡμεις φυσει Ἰουδαιοι.
∆εομαι δε σου, επιτρεψον μοι λαλησαι προς τον λαον. Και τουτο τεκμηριον, οτι ου
ψευδεται, ει γε παντας επηγετο μαρτυρας. Σκοπει αυτον παλιν μετα επιεικειας
διαλεγομενον. Και τουτο δε τεκμηριον παλιν μεγιστον του μηδενος ειναι
υπευθυνον, το ουτως ετοιμον ειναι προς απολογιαν, και βουλεσθαι εις λογον
καταστηναι τωι δημωι των Ἰουδαιων. 60.327 Ὅρα τεταγμενον ανδρα, ορα οικονομιαν·
ει μη χιλιαρχος ηλθεν, ει μη εδησεν, ουκ αν εδεηθη λογου προς απολογιαν, ουκ αν
τοσαυτης απελαυσε σιγης. Ἐπιτρεψαντος δε αυτου, ο Παυλος εστως επι των
αναβαθμων. Και απο του τοπου πολλη η ευκολια, το και υψηλον οντα δημηγορειν
και δεδεμενον. Τι τουτου ισον του θεαματος, δυσιν αλυσεσι δεδεμενον ιδειν Παυλον
δημηγορουντα; πως ουκ εταραχθη, πως ου συνεχυθη, τοσουτον δημον
εκπεπολεμωμενον ορων του αρχοντος εφεστωτος; Προτερον απεστησεν αυτους του
θυμου, ειτα διαλεγεται· και ορα πως φρονιμως. Ὅπερ γαρ εν τηι προς Ἑβραιους
επιστοληι εποιησε, τουτο και ενταυθα· πρωτον τηι συγγενειαι της φωνης αυτους
επισπαται· ειτα αυτωι τωι ημερωι· διο και τουτο δηλων επαγει· Πολλης δε σιγης
γενομενης, προσεφωνησε, φησι, τηι Ἑβραΐδι διαλεκτωι λεγων· Ἄνδρες αδελφοι και
πατερες, ακουσατε μου της προς υμας νυν απολογιας. Ὅρα και κολακειας
απηλλαγμενον τον λογον και το επιεικες εχοντα. Ου γαρ ειπε, ∆εσποται, ουδε Κυριοι,
αλλα, Ἀδελφοι· ο μαλιστα εποθουν, ωσει ελεγεν· Ουκ αλλοτριος υμων εγω, ουδε
καθ' υμων. Ἄνδρες αδελφοι και πατερες, φησι. Τουτο τιμης, εκεινο γνησιοτητος.
Ἀκουσατε μου της προς υμας νυν απολογιας. Ουκ ειπε, ∆ιδασκαλιας, ουδε,
∆ημηγοριας, αλλα, Ἀπολογιας· εν ταξει ικετου εαυτον καθιστησιν. Ἀκουσαντες δε,
οτι τηι Ἑβραΐδι διαλεκτωι προσεφωνει αυτοις, μαλλον παρεσχον ησυχιαν. Ὁραις, πως
αυτους ειλε το ομοφωνον; ειχον γαρ τινα αιδω προς την γλωτταν εκεινην. Ὅρα δε
και πως προοδοποιει τωι λογωι ουτως αρχομενος και λεγων· Ἐγω μεν ειμι ανηρ
Ἰουδαιος, γεγεννημενος εν Ταρσωι της Κιλικιας, ανατεθραμμενος εν τηι πολει ταυτηι
παρα τους ποδας Γαμαλιηλου, πεπαιδευμενος δε κατα ακριβειαν του πατρυου
νομου, ζηλωτης υπαρχων του Θεου, καθως παντες υμεις εστε σημερον. Ἐγω μεν ειμι,
φησιν, ανηρ Ἰουδαιος· ο μαλιστα παντων εποθουν ακουσαι. Γεγεννημενος εν Ταρσωι
της Κιλικιας. Ἵνα μη παλιν νομισωσι το εθνος αλλο, την θρησκειαν επηγαγεν.
Ἀνατεθραμμενος δε εν τηι πολει ταυτηι. Την πολλην αυτου δεικνυσι σπουδην την
περι την λατρειαν, οπου γε και πατριδα τηλικαυτην αφεις τοσουτον αφεστωσαν,
ενταυθα ειλετο τραφηναι δια τον νομον. Ὅρα πως ανωθεν προσειχε τωι νομωι. Ταυτα
δε ου προς εκεινους απολογουμενος μονον φησιν, αλλα δεικνυς, οτι ουκ ανθρωπινωι
σκοπωι προς το κηρυγμα ηχθη, αλλα θειαι δυναμει· ου γαρ αν ουτω πεπαιδευμενος
αθροον μετεστη. Ει μεν γαρ ην τις των πολλων, εικος ην τουτο υποπτευσαι· ει δε των
 
 

251

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

μαλιστα παντων κατεχομενων υπο του νομου, ουκ ην εικος απλως και ουδεμιας
αναγκης ισχυρας ουσης μεταθεσθαι αυτον. Ἀλλ' ισως ειποι τις αν· Ουδεν τουτο ποιει,
οτι ενταυθα ανετραφη· τι γαρ ει κατα εμποριαν η κατ' αλλην τινα αιτιαν ενταυθα
γεγονας; Ἵνα τοινυν μη δια τουτο νομισθηι, επηγαγε, Παρα τους ποδας Γαμαλιηλου·
και ουχ απλως ειπε, Παρα Γαμαλιηλου, αλλα, Παρα τους ποδας, την καρτεριαν, την
προσεδρειαν, την σπουδην την περι την ακροασιν, την πολλην προς τον ανδρα αιδω
δεικνυς. Πεπαιδευμενος κατα ακριβειαν του πατρυου νομου. Ουχ απλως νομου,
αλλα Του πατρυου προστιθησι· δεικνυς οτι ανωθεν τοιουτος ην, και ουχ απλως
ειδως τον νομον. Ταυτα δε δοκει μεν υπερ εκεινων λεγεσθαι, κατ' εκεινων δε ην, ει
γε και ειδως αυτον ειασεν. Ειτα, ινα μη παλιν τις 60.328 επενεγκηι· τι ουν, ει οιδας
μεν ακριβως τον νομον, ουκ εκδικεις δε ουδε φιλεις; Ζηλωτης, φησιν, υπαρχων·
τουτεστιν, ουχ απλως ειδως, αλλα και σφοδρα ζηλων υπερ αυτου. Ειτα, επειδη
μεγαλα περι αυτου εγκωμια ειπε, κοινοι τον λογον λοιπον, επαγων, Καθως παντες
υμεις εστε σημερον. ∆εικνυσι γαρ αυτους ουκ ανθρωπινωι σκοπωι ποιουντας, αλλα
ζηλωι θειωι. Τουτο δε λεγει, χαριζομενος αυτοις και προκαταλαμβανων αυτων την
διανοιαν, και κατεχων εν οις βλαβος ουδεν ην. Ειτα και τεκμηρια παραγει, λεγων·
Ὃς ταυτην την οδον εδιωξα εως θανατου, δεσμευων και παραδιδους εις φυλακας
ανδρας τε και γυναικας, ως και ο αρχιερευς μαρτυρει μοι, και παν το πρεσβυτεριον.
Ἵνα μηδεις ειπηι· Και ποθεν τουτο δηλον; μαρτυρας παραγει αυτον τον αρχιερεα και
τους πρεσβυτερους. Και λεγει μεν λεαινων, Ζηλωτης υπαρχων καθως υμεις,
τουτεστιν, ισος υμιν· δεικνυσι δε δια των εργων, οτι υπερ αυτους ην. Ου γαρ δη
περιεμενον ωστε συλλαβειν, αλλα και τους ιερεας διηγειρον, και αποδημιας
εστελλομην· και ουδε μεχρις ανδρων εχωρουν καθαπερ υμεις, αλλα και γυναικων·
και δεσμευων παντας, και εις δεσμωτηρια εμβαλλων. Ἀναμφισβητητος η μαρτυρια,
αναπολογητα τα των Ἰουδαιων. Ὅρα ποσους παραγει μαρτυρας, το πρεσβυτεριον,
τον αρχιερεα, τους εν τηι πολει. βʹ. Βλεπε δε αυτου και την απολογιαν ου δειλιας
ουσαν, αλλα διδασκαλιας μαλλον και κατηχησεως. Ει γαρ μη λιθοι ησαν οι
ακουοντες, προσειχον αν τοις λεγομενοις. Μεχρι γαρ τουτου μαρτυρας ειχεν αυτους,
τα δε λοιπα αμαρτυρα. Παρ' ων και επιστολας δεξαμενος, προς τους αδελφους εις
∆αμασκον επορευομην, αξων και τους εκεισε οντας δεδεμενους εις Ἱερουσαλημ, ινα
τιμωρηθωσιν. Ἐγενετο δε πορευομενωι μοι και εγγιζοντι τηι ∆αμασκωι, περι
μεσημβριαν εξαιφνης εκ του ουρανου περιαστραψαι φως ικανον περι εμε, επεσον τε
εις το εδαφος, και ηκουον φωνης λεγουσης μοι· Σαουλ, Σαουλ, τι με διωκεις; Ἐγω δε
απεκριθην· Τις ει, Κυριε; Ειπε τε προς με· Ἐγω ειμι Ἰησους ο Ναζωραιος, ον συ
διωκεις. Μαλιστα μεν ουν και ταυτα αξιοπιστα εδει ειναι απο των προλαβοντων· ου
γαρ αν μετεστραφη. Τι ουν, ει κομπαζει; φησιν; Ουδαμως. ∆ια τι γαρ τοσουτον
εξαιφνης εῤριψε ζηλον; ειπε μοι. Τιμην προσδοκων; Και μην ταναντια υπεμεινεν·
αλλ' ανεσιν; Ουδε τουτο· αλλα τι ετερον; Ἀλλ' ουδεν απο λογισμων ευρειν δυνατον.
Ταυτα τοινυν αφεις αυτοις συλλεγειν, τα πραγματα διηγειται. Ἐγγιζοντι μοι, φησι,
τηι ∆αμασκωι, περι μεσημβριαν εξαιφνης εκ του ουρανου περιαστραψαι φως ικανον
περι εμε, επεσον τε εις το εδαφος. Ὅρα ποση η υπερβολη του φωτος. Και οτι ου
κομπαζω, οι συνοντες μαρτυρουσιν, οι χειραγωγουντες, οι το φως θεασαμενοι. Οι δε
συν εμοι οντες το μεν φως εθεασαντο, και εμφοβοι εγενοντο, την δε φωνην ουκ
ηκουσαν του λαλουντος μοι. Μηδεν ξενισθηις, ει ενταυθα μεν ουτως, ετερωθι δε
λεγει, οτι Ειστηκεισαν την μεν φωνην ακουοντες, μηδενα δε θεωρουντες. Ουκ εστι
τουτο εναντιον. Φωναι γαρ δυο ησαν, η Παυλου και η του Κυριου· την φωνην τοινυν
εκει του Παυλου λεγει, ενταυθα δε και προσεθηκεν ειπων, Την φωνην ουκ ηκουσαν
του λαλουντος μοι. Ουκουν το, Μηδενα θεωρουντες, ου του ιδειν, αλλα του μη
ακουσαι δηλωτικον εστιν. Ου γαρ ειπεν οτι το φως ουκ εβλεπον· αλλα, Μηδενα
 
 

252

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θεωρουντες ειστηκεισαν· τουτεστι, λα 60.329 λουντα. Εικοτως δε τουτο εγενετο·
αυτον γαρ εδει της φωνης καταξιωθηναι εκεινης. Ει γαρ ηκουσαν κακεινοι, ουκ αν
τοσουτον εγενετο το θαυμα. Ἐπειδη τοινυν οι παχυτεροι οψει πειθονται μαλλον, δια
τουτο και εκεινοι το φως ειδον μονον, οπερ ικανον ην αυτους πεισαι· οθεν και
εμφοβοι γινονται. Ἄλλως δε ου περι αυτους το φως τοσουτον ειργασατο, οσον περι
τουτον· και γαρ επηρωσεν αυτου τας οψεις, δια των εις τουτον συμβαινοντων
κακεινοις διδους αναβλεψαι, ει γε ηθελον. Ἐμοι γουν δοκει και οικονομικως
εκεινους μη πιστευσαι, ωστε ειναι μαρτυρας αξιοπιστους. Ειπε τε, φησι, προς εμε·
Ἐγω ειμι Ἰησους ο Ναζωραιος, ον συ διωκεις. Καλως και η πολις προσκειται, ωστε
επιγνωναι αυτους. Και οι αποστολοι ουτως ελεγον· Ἰησουν τον απο Ναζαρεθ. Ὅρα,
και αυτος μαρτυρει, οτι εδιωκετο. Οι δε συν εμοι οντες το μεν φως εθεασαντο, και
εμφοβοι εγενοντο, την δε φωνην ουκ ηκουσαν του λαλουντος μοι. Ειπον δε· Τι
ποιησω, Κυριε; Ὁ δε Κυριος ειπε προς με· Ἀναστας πορευου εις ∆αμασκον, κακει σοι
λαληθησεται τι σε δει ποιησαι. Ὡς δε ουκ ενεβλεπον απο της δοξης του φωτος
εκεινου, χειραγωγουμενος υπο των συνοντων μοι, ηλθον εις ∆αμασκον. Ἀνανιας δε
τις ανηρ ευλαβης κατα τον νομον, μαρτυρουμενος υπο παντων των εν ∆αμασκωι
Ἰουδαιων, ελθων προς με και επιστας, ειπε μοι· Σαουλ αδελφε, αναβλεψον. Καγω
αυτηι τηι ωραι ανεβλεψα εις αυτον. Εισελθε, φησιν, εις την πολιν, κακει σοι
λαληθησεται τι σε δει ποιησαι. Ἰδου παλιν αλλος μαρτυς. Και ορα πως αυτον και
αξιοπιστον ποιει. Ἀνανιας δε τις, φησιν, ανηρ ευλαβης κατα τον νομον,
μαρτυρουμενος υπο παντων των Ἰουδαιων, εισελθων προς με και επιστας, ειπε μοι·
Ἀναβλεψον. Ουτως ουδεν αλλοτριον εστι. Καγω αυτηι τηι ωραι ανεβλεψα. Ειτα η δια
των πραγματων μαρτυρια. Και ορα δια προσωπων και πραγματων αυτην
πλεκομενην, προσωπων οικειων τε και αλλοτριων. Προσωπα οι ιερεις, οι
πρεσβυτεροι, οι συνοδευοντες τα πραγματα α εποιει, α επαθε· και πραγματα
πραγμασι μαρτυρει, ουχι προσωπα μονον. Ἢ και ετερως· αλλοτριος ο Ἀνανιας· ειτα
το πραγμα αυτο, η αναβλεψις· ειτα προφητεια μεγαλη. Ὁ δε ειπε, φησιν· Ὁ Θεος των
πατερων ημων προεχειρισατο σε γνωναι το θελημα αυτου, και ιδειν τον δικαιον.
Καλως ειπε, Των πατερων, ινα δειξηι αυτους ουκ οντας Ἰουδαιους, αλλα αλλοτριους
του νομου, και φθονωι, ουχι ζηλωι ποιουντας. Γνωναι, φησι, το θελημα αυτου, και
ιδειν τον δικαιον. Ουκουν αυτου θελημα τουτο. Ὅρα πως εν ταξει διηγησεως
διδασκαλια εστι. Και ακουσαι φωνην εκ του στοματος αυτου, οτι εσηι μαρτυς αυτου
προς παντας ανθρωπους, ων εωρακας και ηκουσας. Και ιδειν, φησι, τον δικαιον·
τεως τουτο λεγει. Ει δε δικαιος, ουτοι υπευθυνοι. Και ακουσαι φωνην εκ του
στοματος αυτου. Ὅρα πως το πραγμα επαιρει. Ὅτι εσηι, φησι, μαρτυς αυτου. Ουκουν
δια τουτο ου προδωσεις την οψιν, και την ακροασιν, ων τε εωρακας ων τε ηκουσας·
δι' εκατερων των αισθησεων αυτον πιστουται. Και νυν τι μελλεις; Ἀναστας βαπτισαι,
και απολουσαι τας αμαρτιας σου, επικαλεσαμενος το ονομα αυτου. γʹ. Ἐνταυθα μεγα
εφθεγξατο. Ου γαρ ειπεν, Εις το ονομα αυτου βαπτισαι· αλλ', Ἐπικαλεσαμενος το
ονομα του Χριστου. Τουτο δε δεικνυντος εστιν αυτον Θεον 60.330 οντα· ου γαρ ενι
ετερον τινα επικαλεσασθαι, ει μη τον Θεον. Ειτα δεικνυσι και εαυτον ουκ
αναγκασθεντα δι' ων λεγει· Ὁ δε Κυριος ειπε προς με· Πορευου εις ∆αμασκον, κακει
σοι λαληθησεται τι σε δει ποιησαι. Ουδεν αμαρτυρον, αλλα πολεως ολοκληρου
μαρτυριαν παραγει, η γε και ειδεν αυτον χειραγωγουμενον. Ὅρα δε και την
προφητειαν εξελθουσαν, ην ηκουσε μαρτυρα αυτον εσεσθαι του Κυριου. Μαρτυς γαρ
οντως αυτου γεγονε, και μαρτυς ως χρη, και δι' ων επραξε, και δι' ων ειπε.
Τοιουτους και ημας ειναι χρη μαρτυρας, και μη προδιδοναι, α ενεπιστευθημεν· ου
περι δογματων λεγω μονον, αλλα και περι βιου. Ὅρα γαρ· οτι ειδεν, οτι ηκουσε,
μαρτυρει πασιν ανθρωποις, και ουδεν αυτον εκωλυσε. Και ημεις ηκουσαμεν, οτι
 
 

253

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εστιν αναστασις και μυρια αγαθα· ουκουν οφειλομεν τουτο μαρτυρησαι πασιν
ανθρωποις. Και μην μαρτυρουμεν, φησι, και πιστευομεν. Πως, ταναντια πραττοντες;
Ειπε δη μοι· ει τις εαυτον ελεγε Χριστιανον, ειτα αποστας τα Ἰουδαικα εφρονει, αρα
ηρκεσεν αν η μαρτυρια αυτη; Ουδαμως· απο γαρ των εργων την μαρτυριαν εζητουν
αν. Ουτω δη και ημεις, ει λεγομεν οτι αναστασις εστι και μυρια αγαθα, ειτα
καταφρονουμεν αυτων, και τα ενταυθα προτιμωμεν, τις ημιν πιστευσει; ου γαρ οις
λεγομεν, αλλ' οις πραττομεν προσεχουσιν απαντες. Μαρτυς εσηι, φησι, προς παντας
ανθρωπους· ουχι προς τους οικειους μονον, αλλα και προς τους απιστους· οι γαρ
μαρτυρες τουτο εισιν, ουχι τους ειδοτας πειθουσιν, αλλα τους ουκ ειδοτας. Γενωμεθα
αξιοπιστοι μαρτυρες. Πως δε εσομεθα αξιοπιστοι; Ἀπο του βιου. Ἐπεθεντο εκεινωι
Ἰουδαιοι· επιτιθενται ημιν τα παθη κελευοντα εξομοσασθαι την μαρτυριαν. Ἀλλα μη
πειθωμεθα· μαρτυρες εσμεν παρα του Θεου πεμφθεντες. Κρινεται παρα ανθρωποις
τισιν ο Θεος, οτι ουκ εστι Θεος· επεμψεν ημας μαρτυρησοντας αυτωι. Μαρτυρησωμεν
και πεισωμεν τους δικαζοντας· αν μη μαρτυρησωμεν, και της εκεινων πλανης ημεις
εσμεν αιτιοι. Ει δε εν δικαστηριωι, ενθα βιωτικα πραγματα, ουκ αν τις δεξαιτο
μαρτυρα μυριων γεμοντα κακων· πολλωι μαλλον ενταυθα, ενθα περι τοιουτων
πραγματων η σκεψις εστιν. Ἡμεις λεγομεν, οτι ηκουσαμεν του Χριστου, και
πιστευομεν οις επηγγειλατο· λεγουσιν εκεινοι· ∆ειξατε τουτο δια των εργων· ο γαρ
βιος υμων τα εναντια μαρτυρει, οτι ου πιστευετε. Τους χρηματιζομενους, τους
αρπαζοντας, τους πλεονεκτουντας βουλεσθε ιδωμεν; τους πενθουντας, τους
κοπτομενους, τους οικοδομουντας, τους παντα πραγματευομενους, ως ουκ
αποθανουμενους; Ει τοινυν οτι αποθανεισθε ου πιστευετε, πραγματι ουτω δηλωι και
φανερωι, πως υμιν πιστευσομεν μαρτυρουσιν; Εισι γαρ, εισι πολλοι των ανθρωπων,
οι ουτω διακεινται, ως ουκ αποθανουμενοι. Ὅταν γαρ εν γηραι μακρωι αρχωνται
οικοδομειν και γεωργειν, ποτε λογισμον ληψονται θανατου; Ου μικρα η κολασις
ημιν κληθεισι μεν εις μαρτυριαν, μη δυνηθεισι δε μαρτυρησαι α ειδομεν. Ειδομεν και
ημεις οφθαλμοις τους αγγελους, και σαφεστερον των εωρακοτων. Ουκουν
μαρτυρησωμεν τωι Χριστωι· ου γαρ δη εκεινοι μαρτυρες μονον, αλλα και ημεις. ∆ια
τουτο εκεινοι λεγονται μαρτυρες, οτι κελευομενοι εξομοσασθαι παντα υπομενουσιν,
ινα την αληθειαν ειπωσι· και ημεις, οταν υπο των παθων κελευωμεθα εξομοσασθαι,
μη ηττωμεθα. Ὁ χρυσος λεγει· Ειπε, οτι ο Χριστος ουκ εστι Χριστος· μη ουν ακουε συ
ως Θεου, αλλα καταφρονησον των εκεινου 60.331 προσταγματων. Αι επιθυμιαι αι
πονηραι το αυτο λεγουσιν· αλλα συ μη παραπεισθηις, αλλα στηθι γενναιως, ινα μη
και περι ημων λαληθηι· Θεον ομολογουσιν ειδεναι, τοις δε εργοις αρνουνται. Τουτο
γαρ ου μαρτυρων, αλλα το εναντιον. Και το μεν τους αλλους αρνεισθαι, ουδεν
θαυμαστον· το δε ημας τους εις μαρτυριον κληθεντας εξαρνους γενεσθαι, βαρυ και
φορτικον· τουτο μαλιστα βλαπτει τα ημετερα. Εις μαρτυριον αυτοις αποβησεται,
φησιν· αλλ' οταν ουκ αποπηδησωμεν, οταν ενστωμεν. Ει παντες εβουλομεθα
μαρτυρειν τωι Χριστωι, ταχεως αν επεισαμεν των Ἑλληνων τους πολλους. Μεγα βιος,
αγαπητοι· καν σφοδρα θηριωδης ηι τις, καν φανερως ου καταγινωσκηι δια το δογμα,
αλλ' αποδεχεται λαθρα, αλλ' επαινεσεται, αλλα θαυμασεται. Και ποθεν, φησιν, αν
γενοιτο βιος αριστος; Ουδαμοθεν, αλλ' η απο θειας ενεργειας. Τι ουν, οταν και
Ἕλληνες ωσι τοιουτοι; Ἐκεινοι ει που και ειεν τοιουτοι, οι μεν φυσει, οι δε δια
κενοδοξιαν. Βουλει μαθειν, οση η του βιου λαμπροτης, οσην εχει την πειθω; Πολλοι
των αιρετικων ουτως ισχυσαν, και τα δογματα καιτοι αυτοις οντα διεφθαρμενα, οι
πολλοι των ανθρωπων αιδοι τηι περι τον βιον ουκ ετι το δογμα εξητασαν· αλλοι δε
και καταγινωσκοντες αυτων δια το δογμα, ηιδεσθησαν δια τον βιον· ου καλως μεν,
πλην ομως τουτο επαθον. Τουτο τα σεμνα της πιστεως της ημετερας διεβαλε, τουτο
τα παντα ανετρεψε, το μηδενα λογον ειναι βιου μηδενι, τουτο τηι πιστει λυμαινεται.
 
 

254

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Λεγομεν, οτι Θεος εστιν ο Χριστος, μυρια και ετερα παραγομεν, μετα δε των αλλων
και τουτο, οτι επεισεν απαντας ορθως ζηιν· αλλα τουτο εν ολιγοις εστι. Το της
αναστασεως δογμα λυμαινεται η του βιου φαυλοτης, το της αθανασιας της ψυχης, το
της κρισεως· πολλα και ετερα επισπαται, ειμαρμενην, αναγκην, το απρονοητον.
Ψυχη γαρ βαπτισθεισα μυριοις κακοις, ωσπερ τινας παραμυθιας ταυτας επινοειν
εαυτηι πειραται, ινα μη λυπηται λογιζομενη, οτι κρισις εστι, και οτι εφ' ημιν κειται
τα της αρετης και τα της κακιας. Μυρια ο βιος εργαζεται κακα, θηρια τους
ανθρωπους ποιει, και θηριων αλογωτερους· απερ γαρ εν εκαστηι φυσει των θηριων
εστι, ταυτα πολλακις εις ενα ανθρωπον συνηγαγε, και το παν ανετρεψε. ∆ια τουτο
την 60.332 ειμαρμενην εισηγαγεν ο διαβολος, δια τουτο απρονοητον εφησεν ειναι
τον κοσμον, δια τουτο φυσεις αγαθας και κακας, δια τουτο κακον αναρχον και
υλικον υποτιθεται, δια τουτο παντα πραττει, ινα διαφθειρηι τον βιον ημων. Ουτε γαρ
απο διεφθαρμενων δογματων δυνατον ανενεγκειν βιου οντα τοιουτου, ουτε μενειν
εν υγιαινουσηι πιστει· αλλ' αναγκηι πολληι ταυτα παραδεξασθαι. Ου γαρ οιμαι εγωγε
ταχεως τινα των ουκ ορθως ζωντων ευρισκεσθαι, μη μυρια σατανικα βουλευομενον,
οτι γενεσις εστιν, οτι απλως τα πραγματα αγεται, οτι φυρδην και κεχυμενως παντα
διοικειται. ∆ιο παρακαλω, φροντιζωμεν βιου καλου, ινα μη παραδεχωμεθα δογματα
πονηρα. Ὁ Καιν ελαβε τιμωριαν στενειν και τρεμειν. Τοιουτοι εισιν οι πονηροι, και
συνειδοτες εαυτοις μυρια κακα, πολλακις εξ υπνων εξαλλονται, θορυβωδεις αυτων
οι λογισμοι, τεταραγμενοι οι οφθαλμοι, υποψιας γεμει παντα, καταπληττεται παντα,
χαλεπης προσδοκιας, δειλιας αναμεστος αυτων η ψυχη, φοβωι συστρεφομενη και
τρομωι αδρανης γινεται. Ουδεν της τοιαυτης ψυχης μαλακωτερον γενοιτο αν, ουδεν
ανοητοτερον. Καθαπερ οι μαινομενοι ουχ εστηκασιν εν εαυτοις· ουτως ουδε η
τοιαυτη εν εαυτηι εστηκε. Ποτε ουν αυτη εις συναισθησιν ελθηι τοσαυτην εχουσα
σκοτοδινιαν, ην αγαπητον γαληνης απολαυουσαν και ευδιας, δυνηθηναι επιγνωναι
την οικειαν ευγενειαν; Ὅταν δε παντα αυτην εκφοβηι και ταραττηι, και ονειροι και
ρηματα και σχηματα και υποψιαι απλως, ποτε δυνησεται εις εαυτην ιδειν, ουτως
εκτεταραγμενη και τεθορυβημενη; Λυωμεν τοινυν αυτης το δεος, διαῤρηξωμεν τα
δεσμα. Ει γαρ μη κολασις ην, ποιας ταυτα κολασεως ου χειρω, υπο φοβωι ζηιν αει,
μηδεποτε θαῤρειν, μηδεποτε ανιεσθαι; Ταυτα δη παντα μετα ακριβειας ειδοτες, εν
γαληνηι εαυτους διατηρωμεν, και αρετης επιμελωμεθα, ινα και υγιη δογματα
εχοντες και βιον ορθον, απροσκοπτως την παρουσαν ζωην διανυσωμεν, και των
επηγγελμενων αγαθων τοις αγαπωσιν αυτον επιτυχειν δυνηθωμεν, χαριτι και
φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι αυτου
Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.
60.331 ΟΜΙΛΙΑ ΜΗʹ. Ἐγενετο δε μοι υποστρεφοντι εις Ἱερουσαλημ,
ευχομενου εν τωι ιερωι, γενεσθαι με εν εκστασει, και ιδειν λεγοντα μοι αυτον·
Σπευσον, και εξελθε εν ταχει εξ Ἱερουσαλημ, διοτι ου παραδεξονται σου την
μαρτυριαν περι εμου, Καγω ειπον· Κυριε, αυτοι επιστανται, οτι εγω ημην φυλακιζων
και δερων κατα τας συναγωγας τους πιστευοντας επι σε· και οτε εξεχειτο το αιμα
Στεφανου του μαρτυρος σου, και αυτος ημην εφεστως, και συν ευδοκων τηι
αναιρεσει αυτου, φυλασσων τα ιματια των αναιρουντων αυτον.
αʹ. Ὅρα πως εαυτον εισωθει εις τους κινδυνους. Ἐπαγει γαρ· Ἐγενετο δε μοι
υποστρεφοντι εις Ἱερουσαλημ· τουτεστιν, Ἦλθον μετα την οψιν εκεινην εις
Ἱερουσαλημ παλιν. Και προσευχομενου μου εν τωι ιερωι, γενεσθαι με εν εκστασει, και
ιδειν λεγοντα μοι· Σπευσον, και εξελθε εν ταχει, διοτι ου παρα 60.332 δεξονται σου
 
 

255

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την μαρτυριαν περι εμου. Ὅρα, ουδε τουτο αμαρτυρον, αλλ' απο της εκβασεως η
μαρτυρια. Ειπεν οτι Ου δεξονται σου την μαρτυριαν· και ουκ εδεξαντο. Και μην απο
λογισμων εδει υποπτευσαι, οτι παντως δεξονται. Ἐγω γαρ ημην ο φυλακιζων και
δερων, φησιν. Ὥστε δια τουτο εδει αυτους δεξασθαι· και ομως ουκ εδεξαντο. ∆ιο και
τουτο εν τηι εκστασει μανθανει το μη παραδεχθηναι. Ἐνταυθα δυο κατασκευαζει, οτι
τε αναπολογητα αυτοις εστιν· ου γαρ κατα το εικος αυτον εδιωκον ουδε κατα λογον·
και οτι Θεος ην ο Χριστος τα παρα προσδοκιαν προφητευων, και ουχ ορων εις τα
γενομενα, αλλα τα μελλοντα προειδως. Πως ουν λεγει, Ἐνωπιον εθνων και
βασιλεων υιων τε Ἰσραηλ 60.333 βαστασει το ονομα μου; Βαστασει, ειπεν, ου παντως
πεισει· αλλως δε Ἰουδαιοι αλλαχου μεν επειθοντο, ενταυθα δε ουχι. Ὅπου μαλιστα
εδει πεισθηναι, ειδοτας αυτου την προτεραν προθυμιαν, ενταυθα ουκ επειθοντο. Και
οτε εξεχειτο το αιμα Στεφανου του μαρτυρος σου, και αυτος ημην εφεστως, και
συνευδοκων τηι αναιρεσει αυτου. Ὅρα που παλιν ο λογος τελευται, εις το ισχυρον
κεφαλαιον. ∆εικνυσι γαρ, οτι αυτος ην ο ελαυνων, και ουκ ελαυνων μονον, αλλα
και μυριαις χερσιν αναιρων τον Στεφανον. Ὑπεμνησεν αυτους μιαιφονιας χαλεπης.
Τοτε δη μαλιστα ουκ ηνεγκαν, επειδη τουτο ηλεγχεν αυτους· και ηδη η προφητεια
επληρουτο. Ὁ ζηλος τοινυν πολυς, και η κατηγορια σφοδρα, και οι μαρτυρες της
αληθειας του Χριστου παῤρησιαι διαλεγομενοι. Ἀλλ' οι Ἰουδαιοι ουκ ηνεσχοντο
λοιπον πασης ακουσαι της δημηγοριας, αλλ' υπο του θυμου σφοδρα εμπρησθεντες
εβοων. Και ειπε προς με· Πορευου, οτι εγω εις εθνη μακραν αποστελω σε. Ἤκουον δε
αυτου αχρι του λογου τουτου, και επηραν την φωνην αυτων, λεγοντες· Αιρε απο της
γης τον τοιουτον· ου γαρ καθηκεν αυτον ζηιν. Κραζοντων δε αυτων και ριπτουντων
τα ιματια, και κονιορτον βαλλοντων εις τον αερα, εκελευσεν ο χιλιαρχος εισαγεσθαι
αυτον εις την παρεμβολην, ειπων μαστιξιν ανεταζεσθαι αυτον, ινα γνωι, δι' ην αιτιαν
ουτω κατεβοων αυτου. Και τον χιλιαρχον δεον εξετασαι, ει ταυτα ουτως εχοι, η και
αυτους εκεινους· ο δε μηδεν πλεον ποιησας, μαστιξιν ανεταζειν αυτον επαγγελλεται.
Ἐκελευσε γαρ αυτον, φησιν, εισαγεσθαι εις την παρεμβολην, ειπων μαστιξιν
ανεταζεσθαι αυτον, ινα γνωι, δι' ην αιτιαν ουτω κατεβοων αυτου. Και μην παρ'
εκεινων εδει μαθειν των καταβοωντων, και ερωτησαι ει τινος των ειρημενων
επελαμβανοντο· αλλ' απλως τηι εξουσιαι χραται, και εκεινοις προς χαριν ποιει· ου γαρ
τουτο εζητει, οπως δικαιως τι πραξειεν, αλλ' οπως παυσειε τον εκεινων θυμον
αδικον οντα. Ὡς δε προσετεινον αυτον τοις ιμασιν, ειπε προς τον εστωτα
εκατονταρχον· Ει ανθρωπον Ῥωμαιον και ακατακριτον εξεστιν υμιν μαστιζειν; Ουκ
εψευσατο Παυλος, μη γενοιτο, Ῥωμαιον εαυτον ειπων· Ῥωμαιοςγαρ ην· διο και ο
χιλιαρχος ακουσας φοβειται. Και τινος, φησιν, ενεκεν εφοβηθη; Ει εξεστιν υμιν
ετερον, εδεισεν αν, μη αλωι και μειζονα δικην δωι. Και ορα, ουχ απλως φησιν, αλλ', Ει
εξεστιν υμιν; ∆υο τα εγκληματα, και το ανευ λογου, και το Ῥωμαιον οντα. Μεγαλην
ειχον ταυτην τοτε προνομιαν οι αξιουμενοι ουτω καλεισθαι· και ου παντες τουτου
ετυγχανον· απο γαρ Ἀδριανου φασι παντας Ῥωμαιους ονομασθηναι, το δε παλαιον
ουχ ουτως ην. Ἢ και Ῥωμαιον εαυτον ειπεν, ινα διαφυγηι την τιμωριαν·
ευκαταφρονητος γαρ αν εγενετο μαστιχθεις· νυν δε τουτο ειπων, εις πλειονα αυτους
εμβαλλει φοβον. Ει δε εμαστιξαν, και παρετρεψαν αν το πραγμα, η και απεκτειναν
αυτον· νυν δε ουχ ουτω γινεται. Ὅρα πως ο Θεος συγχωρει και ανθρωπινως πολλα
γενεσθαι, και επ' αυτων και των λοιπων. Ὁ δε χιλιαρχος αποκριθεις, οτι Πολλου
κεφαλαιου την πολιτειαν ταυτην εκτησαμην, δεικνυσιν υποπτευσαι προφασιν ειναι
το ειπειν εαυτον Ῥωμαιον τον Παυλον· και ισως τουτο υπελαβεν απο της λιτοτητος
Παυλου της φαινομενης. Ἀκουσας δε ο εκατονταρχος, προσελθων τωι χι 60.334
λιαρχωι απηγγειλε, λεγων· Ὅρα τι μελλεις ποιειν· ο γαρ ανθρωπος ουτος Ῥωμαιος
εστι. Προσελθων δε ο χιλιαρχος ειπεν αυτωι· Λεγε μοι, ει συ Ῥωμαιος ει; Ὁ δε εφη·
 
 

256

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ναι. Ἀπεκριθη ο χιλιαρχος· Ἐγωπολλου κεφαλαιου την πολιτειαν ταυτην
εκτησαμην. Ὁ δε Παυλος φησιν· Ἐγω δε και γεγεννημαι. Ευθεως δε απεστησαν απ'
αυτου οι μελλοντες ανεταζειν αυτον. Και ο χιλιαρχος δε εφοβηθη επιγνους, οτι
Ῥωμαιος εστι, και οτι ην αυτον δεδεκως. Ἐγω δε, φησι, και γεγεννημαι. Ἄρα και
πατρος ην Ῥωμαιου. Τι ουν απο τουτου γινεται; Λυσας κατηγαγεν αυτον προς τους
Ἰουδαιους. Ουτως ουκ ην ψευδος το ειπειν εαυτον Ῥωμαιον, οτι και απωνατο απ'
αυτου λυθεις του δεσμου· και πως, ακουε· Τηι δε επαυριον βουλομενος γνωναι το
ασφαλες, το τι κατηγορειται υπο των Ἰουδαιων, ελυσεν αυτον, και εκελευσε
συνελθειν τους αρχιερεις και παν το συνεδριον· και καταγαγων τον Παυλον, εστησεν
εις αυτους. Ἀτενισας δε Παυλος τωι συνεδριωι ειπεν. Ουκετι προς τον χιλιαρχον, αλλα
προς το πληθος και τον δημον παντα διαλεγεται. Και τι φησιν; Ἄνδρες αδελφοι, εγω
πασηι συνειδησει αγαθηι πεπολιτευμαι τωι Θεωι αχρι ταυτης της ημερας. Ὃ λεγει,
τουτο εστιν· Ου συνοιδα εμαυτωι τι ηδικηκως υμας, ουδε αξιον των δεσμων τουτων
πραττων. Τι ουν ο αρχιερευς; ∆εον κατανυγηναι εφ' οις εις χαριν αυτων αδικως
εδεδετο, ο δε και προσεπιτιθησι, και κελευει τυπτεσθαι αυτον· ο και δηλον εξ ων
υπηγαγεν. Ὁ δε αρχιερευς Ἀνανιας τοις παρεστωσιν αυτον επεταξε τυπτειν αυτου το
στομα. Καλα γε· επιεικης ο αρχιερευς. Τοτε ο Παυλος προς αυτον ειπε· Τυπτειν σε
μελλει ο Θεος, τοιχε κεκονιαμενε. Και συ καθηι κρινων με κατα τον νομον, και
παρανομων κελευεις με τυπτεσθαι; Οι δε παρεστωτες ειπον· Τον αρχιερεα του Θεου
λοιδορεις; Ἔφη τε ο Παυλος· Ουκ ᾔδειν, αδελφοι, οτι εστιν αρχιερευς· γεγραπται γαρ·
Ἄρχοντα του λαου σου ουκ ερεις κακως. βʹ. Τινες μεν ουν φασιν, οτι ειδως
ειρωνευεται· εμοι δε δοκει, οτι ουδε ολως ᾔδει, οτι εστιν αρχιερευς· η γαρ αν και
ετιμησε· διο και απολογειται ως κατηγοριας ουσης, και επαγει· Ἄρχοντα του λαου
σου ουκ ερεις κακως. Τι ουν; φησιν· ει γαρ μη αρχων ην, αλλον απλως υβριζειν εδει;
Ουδαμως, αλλα και υβριζομενον μαλλον ενεγκειν. Ἄξιον δε ζητησαι, πως αλλαχου ο
αυτος λεγων, Λοιδορουμενοι ευλογουμεν, διωκομενοι ανεχομεθα, ενταυθα
τουναντιον ποιει, και ου λοιδορειται μονον, αλλα και επαραται; Ἄπαγε, ουδετερον
τουτων φαινεται πεποιηκως· αλλα τωι ακριβως σκοπουντι παῤρησιας μαλλον εστι τα
ρηματα η θυμου· αλλως δε ουκ εβουλετο ευκαταφρονητος φανηναι τωι χιλιαρχωι. Ει
γαρ αυτος μεν εφεισατο μαστιξαι ως δη τοις Ἰουδαιοις εκδιδοσθαι μελλοντα, το υπο
των οικετων τυπτεσθαι, μαλλον αν εκεινον θρασυτερον ειργασατο· δια τουτο ουδε
προς τον παιδα αποτεινεται, αλλα προς αυτον τον επιταξαντα, τουτο κατασκευαζων.
Το δε, Τοιχε κεκονιαμενε, και συ καθηι κρινων με κατα τον νομον, ειπε, μονονουχι
τουτο αυτωι λεγων· Ὑπευθυνος ων και μυριων πληγων αξιος. Ὅρα γουν πως αυτου
κατεπλαγησαν την παῤρησιαν ο δημος. ∆εον γαρ ανατρεψαι το παν, παροινουσι
μαλλον. Αυτος δε και τον νομον υπαναγινωσκει, επειδη βουλεται δειξαι, οτι ου δια
το φοβηθηναι, ουδε δια το μη αξιον ειναι ακου 60.335 σαι, ταυτα ουτως ειπεν, αλλα
τωι νομωι και ενταυθα πειθομενος. Και σφοδρα πειθομαι μη ειδεναι αυτον, οτι
αρχιερευς εστι, δια μακρου μεν επανελθοντα χρονου, μη συγγινομενον δε συνεχως
Ἰουδαιοις, ορωντα δε και εκεινον εν τωι μεσωι μετα πολλων και ετερων· ουκετι γαρ
δηλος ην ο αρχιερευς πολλων οντων και διαφορων. Ουτω μοι και τουτο προς αυτους
αποτεινασθαι δοκει, δεικνυς, οτι νομωι πειθεται, και δια τουτο απολογειται. Ἴδωμεν
δε ανωθεν τα ειρημενα. Προσευχομενου μου, φησιν, εν τωι ιερωι, εγενετο γενεσθαι με
εν εκστασει. Ἵνα δηλωσηι, οτι ουχ απλως φαντασια ην, δια τουτο προσεθηκε το,
Προσευχομενου μου. Σπευσον και εξελθε εν ταχει, φησι, διοτι ου παραδεξονται σου
την μαρτυριαν. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι ουχι φοβουμενος αυτων τους κινδυνους
εφυγεν, αλλ' οτι ουκ εδεχοντο την μαρτυριαν αυτου. ∆ια τι δε ειπεν, οτι Αυτοι
επιστανται, οτι εγω ημην δεσμευων; Ουκ αντιλεγων τωι Χριστωι, μη γενοιτο· αλλα
βουλομενος μαθειν το ουτω παραδοξον. Πορευου, φησιν, οτι εγω εις εθνη μακραν
 
 

257

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εξαποστελω σε. Ὅρα· ουκ εδιδαξεν αυτον ο Χριστος, τι δει ποιειν, αλλ' ειπε μονον
απελθειν, και πειθεται· τοσουτον ην καταπειθης! Και επηραν την φωνην αυτων,
φησι, λεγοντες· Αιρε αυτον· ου γαρ καθηκεν αυτον ζηιν. Ὢ της θρασυτητος! και μην
υμας ου καθηκει ζηιν, ουχι τουτον τον παντα πειθομενον τωι Θεωι. Ὦ μιαροι και
ανδροφονοι. Και τα ιματια εκτινασσοντες, φησι, κονιορτον εβαλον. Ὥστε
χαλεπωτεραν γενεσθαι την στασιν τουτο ποιουσιν, η και φοβησαι βουλομενοι τον
αρχοντα. Και ορα· ου λεγουσι την αιτιαν, επειδη μηδεν ειχον ειπειν, αλλα τηι βοηι
καταπληξειν οιονται· και μην παρα των κατηγορων εχρην μαθειν. Και ο χιλιαρχος
εφοβηθη, φησιν, επιγνους, οτι Ῥωμαιος εστιν. Ουκ αρα ψευδος ην το Ῥωμαιον
εαυτον ειναι τον Παυλον ειπειν. Και ελυσεν αυτον απο των δεσμων, φησι, και
καταγαγων εστησεν εις το συνεδριον. Τουτο εδει ποιησαι παρα την αρχην, και μητε
δησαι, μητε βουληθηναι μαστιξαι, αλλα καταλιπειν μηδεν τοιουτο τι ποιησαντα,
ωστε και δεσμεισθαι. Και ελυσεν αυτον, φησι, και καταγαγων εις αυτους εστησε.
Τουτο μαλιστα ηπορησαν οι Ἰουδαιοι. Ἀτενισας δε Παυλος τωι συνεδριωι, φησιν,
ειπεν· Ἄνδρες αδελφοι. Ἐνταυθα την παῤρησιαν αυτου δεικνυσιν, το ακαταπληκτον.
Ἀλλ' ορα και εκεινων το ιταμον· επηγαγε γαρ· Ὁ δε αρχιερευς Ἀνανιας τυπτειν
αυτου το στομα επεταξε. ∆ια τι τυπτεις; τι γαρ ειπεν υβριστικον; Ὢ της
αναισχυντιας! ω της θρασυτητος! Τοτε ο Παυλος προς αυτον, φησιν, ειπε· Τυπτειν σε
μελλει ο Θεος, τοιχε κεκονιαμενε. Βαβαι της παῤρησιας! εις υποκρισιν αυτον και
παρανομιαν διασυρει· δια τουτο γουν και καταστελλεται. Και αυτος μεν απορων
ουδεν τολμαι ειπειν, αλλ' οι παρ' αυτον, ουκ ενεγκοντες αυτου την παῤρησιαν.
Ουτως ειδον ανθρωπον θανατωντα, και ουχ υπεμειναν. Ουκ ᾔδειν, φησιν, οτι
αρχιερευς εστιν. Ἄρα αγνοιας η επιτιμησις ην· ει γαρ μη τουτο ην, καν λαβων αυτον
απηλθε, και ουκ εσιγησε, καν εξεδωκεν αυτοις αυτον ο χιλιαρχος. Ἐνταυθα
δεικνυσιν, οτι εκων πασχει α πασχει· και ουτως απολογειται προς αυτους τωι νομωι
πειθομενος 60.336 ουχι αυτοις ενδειξασθαι βουλομενος· επει εκεινων και
κατεγνωκει σφοδρα. ∆ια τον νομον τοινυν απολογειται, αλλ' ου δια τον δημον·
εικοτως· το γαρ τον ουδεν ηδικηκοτα αναιρειν, και ταυτα αθωον οντα, παρανομον
ην. Ουκουν ουδε υβρις το παρ' αυτου ειρημενον, ει μη και τα του Χριστου υβριν ειποι
τις αν, οταν λεγηι· Ουαι υμιν, Γραμματεις και Φαρισαιοι, οτι παρομοιαζετε τοιχοις
κεκονιαμενοις. Ναι, φησιν· αλλ' ει προ του τυπτηθηναι ειπεν, ουκ ην θυμου, αλλα
παῤρησιας. Ἀλλ' ειπον την αιτιαν, οτι ουκ εβουλετο καταφρονηθηναι. Και μην ο
Χριστος πολλαχου υβρισεν Ἰουδαιους αυτος υβρισθεις, ως οταν λεγηι· Μη δοκειτε,
οτι εγω κατηγορησω υμων. Ἀλλ' ουκ εστι τουτο υβρις, μη γενοιτο. Ὅρα γουν, προς
εκεινους μεθ' οσης επιεικειας διαλεγεται. Ουκ ᾔδειν, οτι αρχιερευς εστι, φησι, του
Θεου. Τουτο ειπε, και ουκ εστη, αλλα δεικνυς, οτι ουκ ειρωνευεται, επαγει· Ἄρχοντα
του λαου σου ουκ ερεις κακως. Βλεπεις, πως και αρχοντα αυτον ετι ομολογει;
Μαθωμεν τοινυν και ημεις την επιεικειαν, ινα εν εκατεροις ωμεν απηρτισμενοι.
Πολλης γαρ ακριβειας δει, ωστε μαθειν τι μεν τουτο, τι δε εκεινο· ακριβειας δε δει,
οτι παρυφεστασιν αυταις αι κακιαι, τηι μεν παῤρησιαι θρασυτης, τηι δε επιεικειαι
ανανδρια· και δεον περισκοπειν, μη την κακιαν τις κατεχων, δοξηι την αρετην εχειν·
ωσπερ αν ει τις δοκων τηι δεσποινηι συγγινεσθαι, αγνοοιη τηι θεραπαινιδι συνων. Τι
ουν εστιν επιεικεια, και τι ανανδρια; Ὅταν ετεροις μεν αδικουμενοις μη αμυνωμεν,
αλλα σιγωμεν αυτοι, τουτο ανανδριας εστιν· οταν δε αυτοι κακως πασχοντες
φερωμεν, τουτο επιεικεια. Τι παῤρησια; Παλιν το αυτο, οταν υπερ ετερων
αγωνιζωμεθα. Τι δαι θρασυτης; Ὅταν υπερ ημων αυτων αμυνεσθαι βουλωμεθα.
Ὥστε μεγαλοψυχια ομου και παῤρησια, και θρασυτης παλιν και ανανδρια. Ὁ γαρ
υπερ εαυτου μη αλγων, δυσκολως υπερ ετερων αλγησει· ο δε εαυτωι μη αμυνων,
δυσκολως ετεροις ουκ αμυνειται. Ὅταν γαρ καθαρον ηι το ηθος ημιν παθους, δεχεται
 
 

258

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και αρετην. Καθαπερ καθαρον σωμα πυρετου δεχεται ισχυν, ουτω δη και η ψυχη, αν
μη τοις παθεσι προσδιαφθαρηι, δεχεται ισχυν. Μεγαλης ισχυος γνωρισμα εστιν
επιεικεια· γενναιας και νεανικης δει ψυχης και υψηλης σφοδρα τηι επιεικειαι. Ἢ
μικρον οιει το παθειν κακως, και μη αγριαινειν; Και ουκ αν τις αμαρτοι την
κηδεμονιαν την υπερ των πλησιον ανδρειαν ειπων· ο γαρ τοσουτον ισχυσας, ως
δυνηθηναι τοσουτου περιγενεσθαι παθους, ισχυσει και ετερου κατατολμησαι. Οιον,
δυο παθη εστι ταυτα, δειλια και θυμος· αν του θυμου κατασχηις, ευδηλον οτι και
δειλιας· του θυμου δε κρατεις, επιεικης ων· ουκουν και της δειλιας αν κρατησηις, εσηι
ανδρειος. Παλιν, αν μη περιγενηι του θυμου, γεγονας θρασυς· τουτου δε μη
περιγενομενος, ουδε φοβου περιγενεσθαι δυνασαι· ουκουν και δειλος εσηι· και
ταυτον γινεται, οιον αν ει σωμα ασθενες ουτως ειη και δυσκρατον, ως προς ουδενα
πονον αντεχειν· τουτο ταχεως και υπο ψυχρου αλισκεται και υπο θερμου· το γαρ
δυσκρατον τοιουτον, το δε ευκρατον παντα υφισταται. Παλιν, εστι μεγαλοψυχια
αρετη, και παρυφεστηκεν αυτηι ασωτια· εστιν οικονομια αρετη και το οικονομικον
ειναι· παρυφεστηκεν η φειδωλια και η μικρολογια. Φερε ουν παλιν τας αρετας
συναγαγωμεν. 60.337 Ουκουν ου μεγαλοψυχος ο ασωτος. Πως; Ὁ γαρ υπο μυριων
αλισκομενος παθων, πως αν ειη μεγας την ψυχην; Ου γαρ χρηματων εστι τουτο
καταφρονειν, αλλ' υφ' ετερων επιταττεσθαι παθων· ωσπερ αν ει τις υπο ληιστων
επιταττοιτο εκεινοις υπακουειν, ουκ αν ειη ελευθερος· ου γαρ εκ του χρηματων
καταφρονειν γινεται το αναλισκειν, αλλ' εκ του μη δεοντως ειδεναι διοικειν· επει ει
γε ενην και εχειν και απολαυειν εκεινων, ουτως αν ηθελησεν. Ὁ δε εις δεον
αναλισκων τα χρηματα, ουτος εστι μεγαλοψυχος· μεγαλη γαρ οντως ψυχη η μη
παθει δουλευουσα, η μηδεν ηγουμενη τα χρηματα ειναι. Παλιν, η οικονομια καλον·
ουτω και ο οικονομικος αν ειη αριστος ο εις δεον αναλισκων, και μη απλως
ανοικονομητως. Ἡ δε φειδωλια ουκ εστι ταυτον. Ἐκεινος μεν γαρ παντα εις το δεον
αναλισκει· ουτος δε, ουδε αναγκαιας απαιτουσης χρειας, της ουσιας απτεται των
χρηματων. Ὁ οικονομικος τοινυν του μεγαλοψυχου γενοιτο αν αδελφος. Ουκουν
ομου τον μεγαλοψυχον θησομεν και τον οικονομικον, και τον ασωτον και τον
μικρολογον· αμφοτεροι γαρ απο μικροψυχιας τουτο πασχουσιν, ωσπερ ουν κακεινοι
απο μεγαλοψυχιας. Μη δη μεγαλοψυχον καλωμεν τον αναλισκοντα απλως, αλλα
τον εις δεον αναλισκοντα· μηδε τον οικονομικον μικρολογον και φειδωλον, αλλα
τον ακαιρως φειδομενον των χρηματων. Ποσα ο πλουσιος εκεινος αναλωσεν,
ενδιδυσκομενος πορφυραν και βυσσον; Ἀλλ' ουκ ην μεγαλοψυχος· υπο γαρ
ωμοτητος κατειχετο η ψυχη αυτου, και υπο μυριων ηδονων· η δε τοιαυτη πως αν ειη
μεγαλη; Μεγαλοψυχος ην ο Ἀβρααμ, εις υποδοχην αναλισκων των ξενων, τον
μοσχον κατασφαττων, και ενθα εχρην, ου μονον χρηματων, αλλ' ουδε της ψυχης της
αυτου φειδομενος. Ἂν τοινυν ιδωμεν τινα τραπεζαν παρατιθεντα πολυτελη, πορνας
εχοντα και παρασιτους, μη μεγαλοψυχον καλεσωμεν τουτον, αλλα σφοδρα
μικροψυχον. Ὅρα γαρ οσοις δουλευει και υποκειται παθεσι, γαστριμαργιαι, ηδονηι
ατοπωι, κολακειαι· τον δε τοσουτοις κατεχομενον και μηδε εν τουτων δυναμενον
διαφυγειν, πως αν τις 60.338 μεγαλοψυχον καλοιη; Ὥστε αυτον τοτε μαλιστα
καλεσομεν μικροψυχον, οταν μαλιστα αναλισκηι· οσωι γαρ αν μειζονως αναλισκηι,
τοσουτωι δηλοι την τυραννιδα των παθων εκεινων· ει γαρ μη σφοδρα αυτου
εκρατουν, ουκ αν σφοδρα αναλωσε. Παλιν αν ιδωμεν τινα τουτων μεν μηδενι μηδεν
παρεχοντα, πενητας δε τρεφοντα και τοις δεομενοις επικουρουντα, αυτον δε
τραπεζαν εχοντα ευτελη, τουτον σφοδρα καλωμεν μεγαλοψυχον· μεγαλης γαρ
οντως ψυχης, της μεν οικειας καταφρονειν αναπαυσεως, της δε ετερων φροντιζειν.
Ειπε γαρ μοι, ει τινα ιδοις, των μεν τυραννων καταφρονουντα παντων, και ουδεν
ηγουμενον τα εκεινων επιταγματα, τους δε υπ' εκεινων τυραννουμενους εξελκοντα
 
 

259

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τους κακως πασχοντας· αρα ουκ αν μεγα ηγησαιο τουτο; Τουτο δη κανταυθα
λογιζωμεθα. Τυραννος εστι τα παθη· εαν ουν καταφρονησωμεν αυτων, μεγαλοι
εσομεθα· αν δε και ετερους εξελκυσωμεν, πολλωι μειζους· εικοτως. Οι γαρ ουχ
εαυτοις αρκουντες μονον, αλλα και ετεροις, μειζους των μηδετερον ποιουντων. Ἂν
δε επιταττομενος τις υπο τυραννου τον μεν των υπηκοων τυπτηι, τον δε ελκηι, αλλον
δε υβριζηι, αρα τουτο μεγαλοψυχιας ερουμεν; Ου δητα· και τοσουτωι πλεον, οσωι αν
μεγας ηι. Ουτω και εφ' ημων· νυν μεν γαρ προκειται η ψυχη ευγενης τις ουσα και
ελευθερα· ταυτην δε ο ασωτος τυπτεσθαι εκελευσεν υπο των παθων· τον ουν εαυτον
τυπτοντα, τουτον μεγαλοψυχον φησομεν; Ουδαμως. Ουκουν μαθωμεν τις μεν η
μεγαλοψυχια, τις δε η ασωτια, τις η οικονομια και τις η μικρολογια, τις η επιεικεια
και ανανδρια, τις παῤρησια και τις θρασυτης· ινα ταυτα απ' αλληλων διελοντες,
δυνηθωμεν ευαρεστως τωι Κυριωι τον παροντα βιον διαγαγειν, και των μελλοντων
επιτυχειν αγαθων, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου τωι Πατρι
αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας των
αιωνων. Ἀμην.

60.337 ΟΜΙΛΙΑ ΜΘʹ. Γνους δε ο Παυλος, οτι το εν μερος εστι
Σαδδουκαιων· το δε ετερον Φαρισαιων, εκραξεν εν τωι συνεδριωι· Ἄνδρες
αδελφοι, εγω Φαρισαιος ειμι, υιος Φαρισαιου· περι ελπιδος και
αναστασεως νεκρων εγω κρινομαι. Ταυτα δε αυτου λαλησαντος,
εγενετο στασις των Σαδδουκαιων και Φαρισαιων, και εσχισθη το
πληθος. Σαδδουκαιοι μεν γαρ λεγουσι, μη ειναι αναστασιν, μηδε
αγγελον, μητε πνευμα· Φαρισαιοι δε ομολογουσι τα αμφοτερα.
αʹ. Παλιν ανθρωπινως διαλεγεται, και ου πανταχου της χαριτος απολαυει,
αλλα και παρ' εαυτου τι συγχωρειται εισφερειν· ο δη και ποιει, και εν τουτωι και εν
τωι μετα ταυτα απολογειται, βουλομενος σχισαι το πληθος το κακως ομονοουν κατ'
αυτου. Και ου ψευδεται ουδε ενταυθα, Φαρισαιον εαυτον λεγων· Φαρισαιος γαρ ην
εκ προγονων. ∆ια τουτο και ουτως απολογειται· Φαρισαιος εγω ειμι, υιος Φαρισαιου,
και περι ελπιδος και αναστασεως νεκρων εγω κρινομαι. Ἐπειδη γαρ εκεινοι ουκ
εβουλοντο ειπειν δια τι κρινουσιν αυτον, αναγκαζεται λοιπον αυτος εξειπειν.
Φαρισαιοι δε, φη 60.338 σιν, ομολογουσι τα αμφοτερα. Και μην τρια εστι· πως ουν
λεγει Ἀμφοτερα; Ἢ οτι πνευμα και αγγελος εν εστιν, η οτι ου μονον η λεξις περι
δυο, αλλα και περι τριων λαμβανεται. Καταχρηστικως ουν ουτως ειπε, και ου
κυριολογων. Και ορα· οτε μετ' αυτων εστη, τοτε απολογουνται υπερ αυτου. Ἐγενετο
γαρ, φησι, κραυγη μεγαλη· και ανασταντες των γραμματεων του μερους των
Φαρισαιων, διεμαχοντο λεγοντες· Ουδεν κακον ευρισκομεν εν τωι ανθρωπωι τουτωι.
Ει δε πνευμα ελαλησεν αυτωι η αγγελος, μη θεομαχωμεν. Και δια τι μη προ τουτου
υπερ αυτου απελογησαντο; Ὅτι αυτοις ουπω συνεμιγνυτο, ουδε δηλον ην, πριν
απολογησεται, Φαρισαιος ανωθεν ων. Ὁραις, οταν τα παθη υποχωρησηι, πως η
αληθεια ευρισκεται; Ὃ δε λεγουσι, τουτο εστι· ποιον εγκλημα, ει αγγελος αυτωι
ελαλησεν, ει πνευμα, και υπ' αυτου κατηχηθεις, ουτω τα περι αναστασεως
εκδιδασκει; Ουκουν αυτου αποστωμεν, μη αυτωι πολεμουντες και θεομαχοι
ευρεθωμεν. Ὅρα συνετως αυτους υπεραπολογουμενους, και τον Παυλον ουδεμιαν
αυτοις διδοντα λαβην. Πολλης δε γενομενης στασεως, φοβηθεις ο χιλιαρχος, μη
διασπασθηι ο 60.339 Παυλος υπ' αυτων, εκελευσε το στρατευμα καταβαν αρπασαι
αυτον εκ μεσου αυτων, αγαγειν τε εις την παρεμβολην. Φοβειται λοιπον ο χιλιαρχος,
μη διασπασθηι, επειδη ειπεν, οτι Ῥωμαιος εστιν· οθεν και ουκ ακινδυνον ην το
 
 

260

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πραγμα. Ὁραις, οτι δικαιως ωμολογησεν εαυτον Ῥωμαιον ειναι; η γαρ αν ουδε νυν
εφοβηθη. Και το μεν στρατευμα λοιπον αρπαζει αυτον. Ὡς δε ειδον οι μιαροι παντα
ανηνυτα, δι' εαυτων το παν ποιουσι, βουληθεντες μεν και προ τουτου, κωλυθεντες
δε· ουτως ουδαμου ισταται η κακια τοσουτοις εγκοπτομενη· καιτοι ποσα ωικονομηθη,
ωστε και του θυμου καθυφειναι, και μαθειν δι' ων εδυναντο ανενεγκειν. Ἀλλ' ουδεν
ηττον εφιστανται. Ἱκανη γουν εκεινη η απολογια, το μελλοντα διασπασθαι τον
ανθρωπον αρπαζεσθαι, και τοσουτους κινδυνους διαφυγειν· Τηι δε επιουσηι νυκτι
επιστας αυτωι ο Κυριος, ειπε· Θαρσει· ως γαρ διεμαρτυρω τα περι εμου εις
Ἱερουσαλημ, ουτω σε δει και εις Ῥωμην μαρτυρησαι. Γενομενης δε ημερας,
ποιησαντες οι Ἰουδαιοι συστροφην, ανεθεματισαν εαυτους μη φαγειν μηδε πιειν,
εως ου ανελωσι τον Παυλον. Ἦσαν δε πλειους τεσσαρακοντα οι ταυτην την
συνωμοσιαν πεποιηκοτες. Ἀνεθεματισαν εαυτους, φησιν. Ὁραις πως εισι σφοδροι και
αμυντικοι περι την κακιαν; Τι εστιν, Ἀνεθεματισαν; Ἀντι του, Ἔξω ειναι της εις
Θεον πιστεως ειπον, ει μη το δοξαν κατα Παυλου ποιησαιεν. Ἄρα διαπαντος εισιν
ανατεθεματισμενοι εκεινοι· ου γαρ απεκτειναν τον Παυλον. Και τεσσαρακοντα ομου
συνερχονται. Τοιουτον γαρ το εθνος, οταν μεν επι αγαθωι δεηι συμφωνησαι, ουδε δυο
συντρεχουσιν· οταν δε επι κακωι, δημος ολοκληρος. Και λαμβανουσι κοινωνους και
τους αρχοντας· διο και τουτο δηλων επηγαγεν· Οιτινες προσελθοντες τοις
αρχιερευσι και τοις πρεσβυτεροις ειπον· Ἀναθεματι ανεθεματισαμεν εαυτους
μηδενος γευσασθαι, εως ου αποκτεινωμεν τον Παυλον. Νυν ουν υμεις εμφανισατε
εαυτους τωι χιλιαρχωι εν τωι συνεδριωι, οπως αυτον καταγαγηι προς υμας, ως
μελλοντας διαγινωσκειν ακριβεστερον τα περι αυτου· ημεις δε, προ του εγγισαι
αυτον, ετοιμοι εσμεν του ανελειν αυτον. Ἀκουσας δε ο υιος της αδελφης Παυλου το
ενεδρον, παραγενομενος και εισελθων εις την παρεμβολην, απηγγειλε τωι Παυλωι.
Προσκαλεσαμενος δε ο Παυλος ενα των εκατονταρχων, εφη· Τον νεανιαν τουτον
απαγαγε προς τον χιλιαρχον· εχει γαρ τι απαγγειλαι αυτωι. Ὁ μεν ουν παραλαβων
αυτον, ηγαγε προς τον χιλιαρχον. Παλιν δι' ανθρωπινης σωζεται προμηθειας. Και
ορα· ο Παυλος ουδενα αφιησι μαθειν, ουδε τον εκατονταρχον, ωστε μη το πραγμα
γενεσθαι διαδηλον. Και ελθων ο εκατονταρχος, ανηγγειλε τωι χιλιαρχωι, λεγων· Ὁ
δεσμιος Παυλος προσκαλεσαμενος με, ηρωτησε τουτον τον νεανιαν αγαγειν προς σε,
εχοντα τι λαλησαι σοι. Ἐπιλαβομενος δε της χειρος αυτου ο χιλιαρχος και
αναχωρησας κατ' ιδιαν, επυνθανετο· Τι εστιν, ο εχεις απαγγειλαι μοι; Ειπε δε, οτι
Ἰουδαιοι συνεθεντο του ερωτησαι σε, οπως αυριον τον Παυλον καταγαγηις εις το
συνεδριον ως μελλοντων τι ακριβεστερον πυνθανεσθαι παρ' αυτου. Συ ουν μη
πεισθηις αυτοις· ενεδρευουσι γαρ εξ αυτων ανδρες πλειους τεσσαρα 60.340 κοντα,
οιτινες ανεθεματισαν εαυτους μητε φαγειν μητε πιειν, εως ου ανελωσι τον Παυλον·
και νυν ετοιμοι εισι προσδεχομενοι την παρα σου επαγγελιαν. Ὁ μεν ουν χιλιαρχος
απελυσε τον νεανιαν, παραγγειλας μηδενι εκλαλησαι, οτι ενεφανισας ταυτα προς με.
βʹ. Καλως ο χιλιαρχος κελευει κρυψαι, ωστε μη γενεσθαι δηλον. Και τοτε λεγει τοις
εκατονταρχοις, οτε και γενεσθαι εχρην· και πεμπεται λοιπον εν Καισαρειαι, ινα κακει
διαλεχθηι επι μειζονος θεατρου και λαμπροτερου του ακροατηριου· ινα μη εχωσι
λεγειν οι Ἰουδαιοι, οτι ει ειδομεν Παυλον, επιστευσαμεν αν, ει ηκουσαμεν αυτου
διδασκοντος. Και αυτη ουν αυτοις εντευθεν η απολογια εκκοπτεται. Και επιστας,
φησιν, ο Κυριος ειπεν αυτωι· Θαρσει· ως γαρ διεμαρτυρω τα περι εμου εις
Ἱερουσαλημ, ουτω σε δει και εις Ῥωμην μαρτυρησαι. Ὅρα, και μετα το φανηναι,
παλιν αφιησιν αυτον ανθρωπινως σωθηναι. Και αξιον εκπλαγηναι τον Παυλον, πως
ουκ εθορυβηθη, ουδε ειπε· Τι δη τουτο εστιν; αρα μη ηπατημαι παρα του Χριστου;
Ἀλλ' ουδεν τοιουτον ενενοησεν, ουδε επαθεν, αλλα μονον επιστευσεν· ου μην
επειδη επιστευσεν, υπνωσεν, αλλα τα ενοντα εξ ανθρωπινης σοφιας συνιδειν ου
 
 

261

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

προηκε. Και σκοπει πως αναγκην τινα εαυτοις εκεινοι περιεθηκαν δια του
αναθεματισμου. Ἰδου νηστεια ανδροφονιας μητηρ. Καθαπερ ο Ἡρωδης αναγκην την
απο του ορκου εαυτωι επεθηκεν· ουτω δη και ουτοι. Τοιαυτα γαρ τα διαβολικα
θηρατρα· προσχηματι δηθεν ευλαβειας τας παγιδας τιθησι. Και μην εχρην
προσελθειν, εχρην αιτιασασθαι, δικαστηριον συγκροτησαι· ταυτα γαρ ουχ ιερεων,
αλλα ληισταρχων, ταυτα ουκ αρχοντων, αλλα λυμεωνων. Και ορα κακιας
υπερβολην. Ου μονον αλληλους διαφθειραντες αρκουνται, αλλα και τον αρχοντα
συνδιαφθειραι επιχειρουσι· δια τουτο ωικονομηθη ωστε κακεινον μαθειν αυτων την
επιβουλην. Αυτοι δε ου μονον εκ του μηδεν εχειν ειπειν, αλλα και εκ του λαθρα
επιχειρειν ηλεγξαν εαυτους ουδεν οντας. Εικος δε και μετα το αποσταληναι αυτον,
προσελθειν τους αρχιερεις αιτουντας, και καταισχυνθηναι απρακτους απολυθεντας.
Εικοτως δε τουτο ποιει ο χιλιαρχος· ου γαρ δη εβουλετο ουτε χαρισασθαι ουτε
επινευσαι. Και πως, φησιν, επιστευσεν αληθη ειναι τα επαγγελθεντα παρα του
νεανιου; Ἐκ των ηδη γενομενων εστοχασατο, οτι και τουτο εικος ην αυτους ποιησαι.
Και ορα την κακουργιαν· ωσπερ αναγκην και τοις αρχιερευσιν επεστησαν. Και μη
θαυμασηις· ει γαρ τοσουτον ειλοντο αυτοι, και τον κινδυνον ανεδεξαντο παντα,
πολλωι μαλλον και εκεινους τουτο ποιησαι εικος ην. Ὁραις, πως δια της ψηφου των
εξω αθωος γινεται ο Παυλος, ως και ο Χριστος παρα Πιλατου; Ἀλλ' ορα και την
κακιαν υφ' εαυτης αναιρουμενην. Παρεδωκαν μεν γαρ αυτον, ωστε και ανελειν και
καταδικασαι· γινεται δε τουναντιον, και σωζεται, και αθωος ευρισκεται. Ει γαρ μη
ουτω, καν διεσπασθη· ει μη ουτω, καν απωλετο, καν κατεδικασθη. Ου μονον δε
εκεινης αυτον της ορμης εξαιρειται ο χιλιαρχος, αλλα και υπηρετης αυτωι γινεται,
ωστε ακινδυνως διασωθηναι μετα τοσαυτης παραταξεως· και οπως, ακουε· επαγει
γαρ· Και προσκαλεσαμενος δυο τινας των εκατονταρχων, ειπε· Ἑτοιμασατε μοι
στρατιωτας διακοσιους, οπως πορευθωσιν εις Καισαρειαν, και ιππεις εβδομηκοντα,
και δεξιολαβους διακο 60.341 σιους, απο τριτης ωρας της νυκτος, κτηνη τε
παραστησαι, ινα επιβιβασαντες τον Παυλον, αγαγωσι προς Φηλικα τον ηγεμονα·
γραψας επιστολην, περιεχουσαν τον τυπον τουτον· Κλαυδιος Λυσιας τωι κρατιστωι
ηγεμονι Φηλικι χαιρειν. Τον ανδρα τουτον συλληφθεντα υπο των Ἰουδαιων, και
μελλοντα αναιρεισθαι υπ' αυτων, επιστας συν τωι στρατευματι εξειλομην μαθων, οτι
Ῥωμαιος εστι· βουλομενος δε γνωναι την αιτιαν, δι' ην ενεκαλουν αυτωι, κατηγαγον
αυτον εις το συνεδριον αυτων. Ὃν ευρον εγκαλουμενον περι ζητηματων του νομου
αυτων, μηδεν αξιον θανατου η δεσμων εγκλημα εχοντα. Μηνυθεισης δε μοι
επιβουλης μελλειν εσεσθαι εις τον ανδρα υπο των Ἰουδαιων εξ αυτων, επεμψα προς
σε, παραγγειλας και τοις κατηγοροις λεγειν τα προς αυτον επι σου. Ἔῤρωσο· Ὅρα και
την επιστολην απολογιαν εχουσαν μεν υπερ αυτου (Ουδεν γαρ, φησιν, ευρον αξιον
θανατου εγκλημα εχοντα), κατηγοριαν δε κατ' εκεινων η κατα τουτου· ουτως
εθανατων. Και πρωτον μεν φησιν, οτι Μελλοντα αναιρεισθαι υπο των Ἰουδαιων
εξειλομην· ειτα προστιθησιν, οτι Και κατηγαγον αυτον προς αυτους· και ουδ' ουτως
ευρον τι εγκαλεσαι εκεινοι· και δεον υπερ του προτερου καταπλαγηναι και
καταισχυνθηναι, παλιν επιχειρουσιν ανελειν, ωστε παλιν λαμπροτερον γενεσθαι τον
υπερ αυτου λογον. Και τι δηποτε τους κατηγορους πεμπει; Ἵνα εν τωι δικαστηριωι,
ενθα ταυτα ακριβεστερον γυμναζεται, αθωος γενηται. Ἴδωμεν τοινυν ανωθεν τα
ειρημενα. Ἐγω, φησι, Φαρισαιος ειμι. Τουτο ειπεν, ωστε αυτους επισπασασθαι. Ειτα
ινα μη δοξηι κολακευειν, επαγει· Περι ελπιδος και αναστασεως νεκρων εγω κρινομαι.
Ἀπο της κατηγοριας αυτων και της διαβολης συνιστησιν εαυτον· Σαδδουκαιοι μεν
γαρ λεγουσι μη ειναι αγγελον, μητε πνευμα. Ουδεν ασωματον ισασι Σαδδουκαιοι,
ταχα ουδε τον Θεον, παχεις τινες οντες· οθεν ουδε αναστασιν βουλονται ειναι
πιστευειν. Και ανασταντες, φησι, γραμματεις του μερους των Φαρισαιων, διεμαχοντο
 
 

262

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

λεγοντες· Ουδεν κακον ευρισκομεν εν τωι ανθρωπωι τουτωι. γʹ. Ὅρα· ακουει και ο
χιλιαρχος, οτι αυτον απηλλαξαν εγκληματων οι Φαρισαιοι, και εψηφισατο υπερ
αυτου, και μετα πλειονος παῤρησιας αρπαζει αυτον. Και αυτα δε ειρημενα Παυλωι
φιλοσοφιας εγεμε. Τηι δε επιουσηι νυκτι επιστας αυτωι ο Κυριος ειπε· Θαρσει, Παυλε·
ως γαρ διεμαρτυρω τα περι εμου εις Ἱερουσαλημ, ουτω σε δει και εις Ῥωμην
μαρτυρησαι. Ὅρα ποση η παρακλησις· πρωτον αυτον επαινει, ειτα ουκ αφιησιν ουδε
το αδηλον της αποδημιας φοβηθηναι της επι Ῥωμην· ως ει ελεγεν· Ουκ απελευσηι
μονον κακει, αλλα και τοσαυτηι χρησηι παῤρησιαι. Ἐντευθεν ουχ οτι σωθησεται
εδηλουτο, αλλ' οτι και επι μεγαλοις μαρτυρησει στεφανοις εν τηι μεγαληι πολει. ∆ια
τι δε ου πριν η εμπεσειν εις τον κινδυνον, εφανη αυτωι; Ὅτι αει εν ταις θλιψεσι
παρακαλει ο Θεος (τοτε γαρ ποθεινοτερος φαινεται), και εν τοις κινδυνοις
εγγυμναζει ημας. Ἄλλως δε τοτε μεν εν ανεσει ην, αφεθεις των δεσμων· νυν δε
εμελλεν αυτον διαδεχεσθαι δεινα. Ὅτι ανεθεματισαμεν εαυτους, φησι, μη φαγειν
μηδε πιειν. Βαβαι, ποση μανια! εαυτους τωι αναθεματι υποβαλλουσιν αλογιστως.
Ὅπως καταγαγηι αυτον, φησι, προς υμας, ως μελλοντας ακριβεστερον διαγινωσκειν
τα περι αυτου. Τι λεγεις; ουχι δευτερον προς υμας εδημηγορησεν; 60.342 ουχι
Φαρισαιον εαυτον ειπε; τι ουν το περιττον, Ουτως ουδεν εφοβουντο, ου δικαστηρια,
ου νομους· ουτως ουδεν αυτοις ατολμητον ην. Και την γνωμην εισηγουνται, και την
πραξιν επαγγελλονται. Ἀκουσας δε ο υιος της αδελφης Παυλου το ενεδρον. Τουτο
της του Θεου οικονομιας ην λοιπον, το μη συνιδειν αυτους οτι ακουσεται. Τι ουν ο
Παυλος; Ουκ εθορυβηθη, αλλα συνειδεν, οτι Θεου εστιν εργον τουτο· και το παν επ'
αυτον ριψας, ειχεν εξ εργου την σωτηριαν. Και σκοπει πως εις αγαθον παντα ο Θεος
ωικονομησεν. Ειπεν ο νεανιας την επιβουλην, επιστευθη, και ουτω λοιπον
διασωζεται Παυλος. Και ει αφεθη, φησι, της αιτιας, δια τι τους κατηγορους επεμψαν;
Ὥστε ακριβεστεραν γενεσθαι την εξετασιν· ωστε μαλλον καθαρθηναι τον ανδρα.
Τοιαυται αι του Θεου οικονομιαι· δι' ων βλαπτομεθα, δια τουτων ωφελουμεθα.
Ουτω και Ἰωσηφ επεβουλευετο υπο της δεσποινης· και εδοκει μεν επιβουλευειν,
επιβουλευουσα δε εν ασφαλειαι κατεστησεν αυτον· της γαρ οικιας, ενθα το θηριον
εκεινο ετρεφετο, πολλωι το δεσμωτηριον ημερωτερον ην. Ἐκει μεν γαρ ων, ει και εν
θεραπειαι ην, αλλ' εν φοβωι διηνεκει, μη ποτε επιθηται η δεσποινα, και δεσμωτηριου
χαλεπωτερον ο φοβος αυτωι επεκειτο· μετα δε την κατηγοριαν εν αδειαι λοιπον και
ησυχιαι ην, απαλλαγεις εκεινου του θηριου και της ασχημοσυνης και της επιβουλης·
βελτιον γαρ αυτωι ην τεταλαιπωρημενοις ανθρωποις συνειναι, η μαινομενηι
δεσποινηι. Ἐνταυθα μεν ουν παρεμυθειτο εαυτον, οτι δια σωφροσυνην ενεπεσεν· εκει
δε εδεδοικει, μη περι την ψυχην λαβηι την πληγην· ουδεν γαρ επαχθεστερον
ερωμενης νεωι μη βουλομενωι, ουδεν εναγεστερον, ουδεν βαρυτερον· παντων
δεσμων τουτο χαλεπωτερον. Ὥστε ουκ εις δεσμωτηριον ενεπεσεν, αλλα
δεσμωτηριου απηλλαγη· εξεπολεμωσεν αυτωι τον δεσποτην, αλλα κατηλλαξε τον
Θεον, οικειοτερον αυτον κατεστησε τωι οντως ∆εσποτηι τωι αληθινωι· εξεβαλε της
επιστασιας της εν τηι οικιαι, αλλ' ωικειωσε τωι ∆εσποτηι· Παλιν οι αδελφοι επωλησαν,
αλλ' απηλλαξαν αυτον συνοικουντων εχθρων, φθονου και βασκανιας πολλης,
επιβουλης καθημερινης, μακραν κατεστησαν αυτον των μισουντων. Τι γαρ τουτου
χειρον, οταν τις αδελφοις φθονουσι συνοικειν αναγκαζηται, οταν δι' υποψιας ηι,
οταν επιβουλευηται; Ὥστε ετερα μεν εποιουν και ουτοι κακεινη, ετερα δε
ωικονομειτο υπερ του δικαιου μεγαλα. Ὅτε ην εν τιμηι, τοτε ην εν κινδυνωι· οτε ην εν
ατιμιαι, τοτε ην εν ασφαλειαι· ουκ εμνημονευον αυτου οι ευνουχοι· και καλως, ινα
λαμπροτερα γενηται της εξοδου η υποθεσις· ινα μη χαριτι ανθρωπινηι, αλλ'
οικονομιαι θειαι το παν λογιζηται· ινα ευκαιρως εις χρειαν καταστας εξαγαγηι· ινα μη
ευεργετων, αλλ' ευεργετουμενος αυτον εκβαληι του δεσμωτηριου ο Φαραω. Ουκ εδει
 
 

263

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δουλον γενεσθαι το δωρον, αλλ' εις αναγκην καταστηναι τον βασιλεα· εδει φανεραν
αυτου γενεσθαι την σοφιαν. ∆ια τουτο λανθανει ο ευνουχος, ινα μη λαθηι Αιγυπτος,
ινα μη αγνοησηι αυτον ο βασιλευς. Ει τοτε εξηνεχθη, ισως αν και επεθυμησεν
απελθειν εις την αυτου· δια τουτο μυριαις αναγκαις κατεχεται, πρωτον τηι
δεσποτειαι, δευτερον τωι δεσμωτηριωι, τριτον εν τηι βασιλειαι, ινα ταυτα οικονομηθηι.
Καθαπερ ουν τινα γενναιον πωλον εκπηδησαι βουλομενον προς τους αυτου,
κατειχεν ο Θεος εκει δι' αιτιων ενδοξων. Ὅτι γαρ επεθυμει τον πατερα ιδειν και
απαλλαξαι της οδυνης, δηλον εκ του καλεσαι αυτον εκει. δʹ. Βουλεσθε και ετερας
ιδωμεν επιβουλας, οτι υπερ 60.343 ημων γινονται, ου μονον τωι μισθον εχειν, αλλα
και τωι εν αυτωι τωι καιρωι τα υπερ ημων ποιειν; Ἐπεβουλευσε τωι τουτου πατρι ο
θειος ο τουτου, και της πατριδος εξηλασε· τι ουν; Και αυτος μακραν του κινδυνου
αυτον κατεστησεν· εν ασφαλειαι γαρ και αυτος γεγονεν· εποιησε φιλοσοφωτερον,
εποιησεν ιδειν το οναρ. Ἀλλ' εδουλευσεν εν αλλοτριαι; Ἀλλα παρα τοις αυτου
απελθων λαμβανει νυμφην, και αξιος φαινεται τωι κηδεστηι. Ἀλλ' ηπατησε κακεινος;
Ἀλλα και τουτο εις αγαθον γεγονεν, ινα πολλων παιδων γενηται πατηρ. Ἀλλ'
εβουληθη επιβουλευσαι; Ἀλλα και τουτο εις αγαθον, ινα εις την αυτου λοιπον
επανελθηι· ει γαρ ην εν ευπραγιαι, ουκ αν ουτως επεθυμει της εαυτου. Ἀλλ' αφειλε
τον μισθον; Ἀλλα πλειον γεγονεν. Ουτω πανταχου οσωι επεβουλευοντο, τοσουτωι τα
τουτων ηνθει. Ει μη την πρεσβυτεραν ελαβεν, ουκ αν ταχεως εγενετο τοσουτων
παιδων πατηρ, αλλ' εν απαιδιαι πολυν αν ειλκυσε χρονον, και επενθησεν αν καθαπερ
και η γυνη. Ἐκεινη μεν γαρ εικοτως επενθει, ατε μη γενομενη μητηρ· ουτος δε εχει
παραμυθιαν· οθεν αυτην και διακρουεται. Παλιν ει μη αυτον απεστερησε των
μισθων, ουκ αν επεθυμησεν ιδειν την αυτου, ουκ αν εφανη η φιλοσοφια του ανδρος,
ουκ αν μαλλον ωικειωθησαν αυτωι. Ὅρα γαρ τι φασι· Καταβρωσει κατεφαγεν ημας
και το αργυριον ημων. Ὥστε του φιλτρου τουτο γεγονεν αιτιον. ∆ουλας ειχε λοιπον
αντι γυναικων, και εφιλειτο παρ' αυτων, ου ουδεν ισον κτημα γενοιτο αν· ουδεν
γαρ, ουδεν του ουτω φιλεισθαι παρα γυναικος και φιλειν τιμιωτερον. Και γυνη,
φησιν, ανδρι συμπεριφερομενη. Ἓν τουτο των μακαριστων τιθησιν ο σοφος· τουτου
γαρ οντος πας πλουτος, πασα ευπραγια περιεστιν· ωσπερ ουν μη οντος, των αλλων
ουδεν οφελος, αλλα παντα ανατετραπται, και αηδιας εστι μεστα και συγχυσεως.
Ουκουν και ημεις τουτο προ παντων ζητωμεν. Ὁ χρηματα ζητων, ου ζητει τουτο.
Ταυτα ζητωμεν, α δυναται παγια ειναι. 60.344 Μη γαμον ζητωμεν απο ευπορων, ινα
μη της ουσιας η αμετρια φρονημα τεκηι τηι γυναικι, ινα μη το φρονημα διαφθορας
αιτιον ηι. Ουχ οραις τι εποιησεν ο Θεος; πως αυτην υπεταξε; ∆ια τι αγνωμων ει; δια τι
αναισθητος; Ὅπερ εχαρισατο σοι απο της φυσεως, τουτου συ μη διαφθειρηις την
βοηθειαν. Ὥστε ουκ ευπορον δει ζητειν, αλλ' ωστε κοινωνον βιου λαβωμεν εις
καταστασιν παιδοποιιας. Ουχ ινα χρηματα εισφερηι γυνη, δια τουτο αυτην εδωκεν ο
Θεος, αλλ' ινα ηι βοηθος. Ἡ δε χρηματα εισφερουσα, και επιβουλος [και δεσποινα
αντι γυναικος γινεται· η ταχα θηριον αντι γυναικος], αξιουσα μεγαλα δια τον
πλουτον φρονειν. Ουδεν αισχροτερον ανδρος ουτω βουλευομενου πλουτειν. Ει γαρ
αυτο το πλουτειν πειρασμων γεμει, το ουτω πλουτειν που θησομεν; Μη γαρ, ει τις
σπανιακις και παρα το συμβαινον και παρα λογον επετυχε, τουτο ιδηις· ουδε γαρ εν
τοις αλλοις πραγμασιν οις απολαυουσι τινες, και εκ παραδοξου επιτυγχανουσι,
προσεχειν δει· αλλ' αυτο το κατα λογον ιδωμεν, ει μη μυριας αηδιας γεμει το
πραγμα. Ουκ αυτος μονος εν αδοξιαι γινηι, αλλα και παιδας καταισχυνεις, πενητας
αφεις, ει συμβαιη προαπελθειν, και αυτηι πολλας διδως αφορμας του δευτερωι παλιν
προσομιλησαι νυμφιωι. Ἢ ουχ οραις, οτι πολλαις αυτη γεγονεν η προφασις δευτερου
γαμου, το μη καταφρονεισθαι, το ζητειν τους εφισταμενους τοις υπαρχουσι; Μη δη
τοσαυτα εργαζωμεθα κακα δια χρηματα· αλλα παντα αφωμεν, και ψυχην ζητωμεν
 
 

264

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

καλην, ινα και αγαπης επιτυχωμεν. Ουτος ο πλουτος ο πολυς, ουτος ο μεγας
θησαυρος, ταυτα τα μυρια αγαθα· ων γενοιτο παντα ημας απολαυσαι δεοντως, και
κατα τους νομους του Θεου ζησαι, ινα και των μελλοντων αγαθων δυνηθωμεν
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.
60.343 ΟΜΙΛΙΑ Νʹ. Οι μεν ουν στρατιωται κατα το διατεταγμενον αυτοις
αναλαβοντες τον Παυλον, ηγαγον δια νυκτος εις την Ἀντιπατριδα. Τηι τε επαυριον
εασαντες τους ιππεις πορευεσθαι συν αυτωι, υπεστρεψαν εις την παρεμβολην· οιτινες
ελθοντες εις την Καισαρειαν, και αναδοντες την επιστολην τωι ηγεμονι, παρ εστησαν
και τον Παυλον.
αʹ. Καθαπερ βασιλεα τινα δορυφοροι παρεπεμπον μετα τοσουτου πληθους και
εν νυκτι, φοβουμενοι του δημου την οργην της ορμης. Ἐπει ουν της πολεως αυτον
εξεβαλον, τοτε αφιστανται. Ουκ αν δε ο χιλιαρχος μετα τοσαυτης αυτον ασφαλειας
εξεπεμψεν, ει μη και αυτος ουδεν ην αυτου κατεγνωκως, και εκεινων ᾔδει το
φονικον. Ἀναγνους δε, και επερωτησας εκ ποιας επαρχιας εστι, και πυθομενος, οτι
απο Κιλικιας, ∆ιακουσομαι σου, εφη, οταν και οι κατηγοροι σου παραγενωνται·
εκελευσε τε αυτον εν τωι πραιτωριωι Ἡρωδου φυλασσεσθαι. Ἤδη απελογησατο υπερ
αυτου ο Λυσιας· αλλ' ομως και ετι οι Ἰουδαιοι επιτιθενται, και προκαταλαμβανουσι
τον ακροατην, και παλιν εις δεσμα βαλλεται, και ακουε πως· επαγει γαρ· Μετα δε
πεντε ημερας κατεβη ο αρχιερευς Ἀνανιας μετα πρεσβυτερων και ρητορος
Τερτυλλου τινος, οιτινες ενεφανησαν τωι ηγεμονι κατα του Παυλου. Ὅρα πως ουδ'
ουτως απεστησαν, αλλ' ερχονται μυριοις κωλυμασι και 60.344 τοι κωλυομενοι, ωστε
κακει καταισχυνθηναι. Κληθεντος δε αυτου, ηρξατο κατηγορειν ο Τερτυλλος,
λεγων· Πολλης ειρηνης τυγχανοντες δια σου, και κατορθωματων γινομενων τωι
εθνει τουτωι δια της σης προνοιας, παντη τε και πανταχου αποδεχομεθα, κρατιστε
Φηλιξ, μετα πασης ευχαριστιας. Ἵνα δε μη επι πλεον σε εγκοπτω, παρακαλω ακουσαι
συντομως ημων τηι σηι επιεικειαι. Και μην υμεις τουτο πεποιηκατε· ρητορος ουν τι
εδει; Ὅρα πως και ουτος ευθεως εκ προοιμιων ως νεωτεροποιον και στασιαστην
βουλεται παραδουναι, και τοις επαινοις προκαταλαμβανει τον δικαστην. Ειτα ως
πολλα εχων ειπειν, παρατρεχει, και μονον τουτο λεγει· Ἵνα δε μη επιπλεον σε
εγκοπτω. Ὅρα πως εις επιθυμιαν εμβαλλει κολασεως τον δικαστην· ει γε εμελλε τον
την οικουμενην ανατρεποντα καθεξειν, και ως επι κατορθωματι φρονουσι μεγαλωι.
Ευροντες γαρ τον ανδρα τουτον λοιμον, και κινουντα στασεις πασι τοις Ἰουδαιοις
τοις κατα την οικουμενην, πρωτοστατην τε της των Ναζωραιων αιρεσεως, ος και το
ιερον επειρασε βεβηλωσαι· ον και εκρατησαμεν, και κατα τον ημετερον νομον
ηθελησαμεν κριναι. Παρελθων δε Λυσιας ο χιλιαρχος μετα πολλης βιας εκ των
χειρων ημων 60.345 απηγαγε, κελευσας τους κατηγορους αυτου ερχεσθαι επι σου·
παρ' ου δυνασαι αυτος ανακρινας περι παντων τουτων επιγνωναι, ων ημεις
κατηγορουμεν αυτου. Τοις κατα την οικουμενην, φησιν, Ἰουδαιοις στασεις κινουντα.
Ὡς λυμεωνα λοιπον και κοινον εχθρον του εθνους διαβαλλουσι πρωτοστατην τε της
των Ναζωραιων [αιρεσεως. Ἐδοκει τουτο επονειδιστον ειναι, το των Ναζωραιων]·
διο και τουτο παρηγον, και απο τουτου παλιν διεβαλλον αυτον· η γαρ Ναζαρεθ
ευτελης ην. Και ευροντες, φησιν. Ὅρα, πως κακουργως ως διαφυγοντα
συκοφαντουσι, και μολις επιτυχοντες, καιτοι επτα ημερας ειχεν εν τωι ιερωι. Ὃν και
εκρατησαμεν, και κατα τον ημετερον νομον ηθελησαμεν κριναι. Ὅρα πως και τον
 
 

265

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

νομον υβριζουσιν· ει γε μη τουτο νομου ην, το τυπτειν, το αναιρειν, το ενεδρα
ποιειν. Ειτα και του Λυσιου κατηγορια, Παρελθων δε Λυσιας ο χιλιαρχος μετα
πολλης βιας εκ των χειρων ημων απηγαγεν· ου προσηκον αυτωι, φησι, πραγμα
ποιων· ομως εποιησε. Παρ' ου δυνασαι αυτος ανακρινας περι τουτων παντων
γνωναι, ων ημεις κατηγορουμεν αυτου. Συνεπεθεντο δε και οι Ἰουδαιοι, φασκοντες
ταυτα ουτως εχειν. Τι ουν ο Παυλος; αρα επι τουτοις σιγαι; Ουδαμως· αλλα
παῤρησιαζεται παλιν και αποκρινεται· και τουτο του ηγεμονος βουληθεντος·
επηγαγε γαρ· Ἀπεκριθη δε Παυλος νευσαντος αυτωι του ηγεμονος λεγειν· Ἐκ πολλων
ετων οντα σε κριτην δικαιον τωι εθνει τουτωι επισταμενος, ευθυμοτερον τα περι
εμαυτου απολογουμαι, δυναμενου σου γνωναι, οτι ου πλειους εισι μοι ημεραι
δεκαδυο, αφ' ης ανεβην προσκυνησων εν Ἱερουσαλημ. Και ουτε εν τωι ιερωι ευρον με
προς τινα διαλεγομενον η επισυστασιν ποιουντα οχλων, ουτε εν ταις συναγωγαις,
ουτε κατα την πολιν· ουτε παραστησαι νυν δυνανται, περι ων νυν κατηγορουσι μου.
Ουκ εστι ταυτα κολακειας τα ρηματα, το μαρτυρησαι τωι δικαστηι δικαιοσυνην· αλλ'
εκεινα μαλλον, το ειπειν· Πολλης ειρηνης τυγχανοντες δια σου. Τι ουν αδικως
στασιαζετε; Σκοπει δε· εκεινοι προς αδικιαν παρωρμων, ουτος το δικαιον εζητει· διο
και ελεγεν· Ευθυμοτερον τα περι εμαυτου απολογουμαι· ειτα και απο του χρονου
ισχυριζεται· Ἐκ πολλων ετων γαρ, φησιν, οντα σε κριτην επισταμενος. Και τι τουτο
προς αποδειξιν συνετελει; Μεγα· δεικνυσι γαρ, οτι και αυτος οιδε μηδεν ων
κατηγορειται πεποιηκοτα. Ει δε επισυστασιν ποτε εκινησεν, εγινωσκεν αν κριτης ων,
και το τοιουτον αυτον ουκ ελανθανεν. Ειτα επειδη ο κατηγορος ουδεν ειχε δειξαι εν
Ἱεροσολυμοις, ορα τι φησι· Τοις κατα την οικουμενην πασιν Ἰουδαιοις, ψευδος επι
ψευδει συντιθεις. ∆ια τουτο ο Παυλος εντευθεν αυτον αφελκων, Προσκυνησων
ανεβην, λεγει· μονονουχι απολογουμενος δια τουτου, οτι τοσουτον απεχω του
στασεις κινειν· και τουτωι ενδιατριβει τωι δικαιωι οπερ ην ισχυρον· επαγει γαρ· Και
ουτε εν τωι ιερωι, ουτε εν τηι πολει, ουτε εν τηι συναγωγηι ευρον με προς τινα
διαλεγομενον. Ὅπερ ην και αληθες. Κακεινος μεν Πρωτοστατην φησι, καθαπερ επι
μαχης και συστασεως· ουτος δε ορα πως επιεικως αποκρινεται· Ὁμολογω δε τουτο
σοι, οτι κατα την οδον, ην λεγουσιν αιρεσιν, ουτω λατρευω τωι πατρυωι Θεωι,
πιστευων πασι τοις κατα νομον, και εν τοις προφηταις γεγραμμενοις, ελπιδα εχων
εις τον Θεον, ην 60.346 και αυτοι προσδεχονται, αναστασιν μελλειν εσεσθαι δικαιων
τε και αδικων. βʹ. Ὅρα· εχωριζον αυτον εκεινοι· ουτος συνεισαγει, και οικειοι εαυτον
τωι νομωι δι' ων απολογειται. Και βεβαιων ο ειπε, παλιν επαγει· Ἐν τουτωι δε και
αυτος ασκω, απροσκοπον συνειδησιν εχων προς τε τον Θεον και προς τους
ανθρωπους διαπαντος. ∆ι' ετων δε πλειονων παρεγενομην, ελεημοσυνας ποιησων
εις το εθνος μου και προσφορας, εν οις ευρον με ηγνισμενον εν τωι ιερωι ου μετα
οχλου, ουδε μετα θορυβου τινος. Τι ουν ανεβης; τι ηλθες; Προσκυνησαι;
ελεημοσυνας, φησι, ποιησαι· ωστε τουτο ουκ ην στασιωδους. Ειτα και εκβαλλει
αυτων το προσωπον, λεγων αδιοριστως· Ἐν οις ευρον με τινες των απο της Ἀσιας
Ἰουδαιοι· ους εδει επι σου παρειναι, και κατηγορειν ει τι εχοιεν προς με· η αυτοι
ουτοι ειπατωσαν, τι ευρον εν εμοι αδικημα, σταντος μου επι του συνεδριου· η περι
μιας ταυτης φωνης ης εκεκραξα εστως εν αυτοις, οτι Περι αναστασεως νεκρων εγω
σημερον κρινομαι υφ' υμων. Τουτο περιουσια δικαιωματων, μη φευγειν τους
κατηγορους, αλλ' ετοιμον ειναι πασι διδοναι λογον. Περι αναστασεως νεκρων εγω
σημερον, φησι, κρινομαι. Και ουδεν ειπεν ων ειχεν εικοτως ειπειν, οτι
επεβουλευσαν, οτι κατεσχον αυτον, οτι ενεδρον εποιησαν (ταυτα γαρ παρ' εκεινων
λεγεται γενεσθαι· παρα δε τουτου, και κινδυνου οντος, ουκ ετι)· αλλα σιγαι, και
μονον απολογειται, καιτοι μυρια εχων ειπειν. Τουτο αυτον και εν Καισαρειαι εποιει
λαμπρον, το μετα τοσαυτης ελθειν παραταξεως. Ἐν οις ευρον με, φησιν, ηγνισμενον
 
 

266

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εν τωι ιερωι. Πως ουν εβεβηλωσεν; ου γαρ ην του αυτου και αγνιζεσθαι και
προσκυνειν, και δια τουτο ερχεσθαι και βεβηλουν. Τουτο και δικαιολογιας υποψιαν
εχει το μη εις μακρον εμπιπτειν τον λογον εαιν Και χαριζεται τωι δικαστηι. Ἐμοι δε
δοκει κακεινωι συστελλειν την απολογιαν. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Ἐπειδη
προ τουτου μακρα εδημηγορησεν ο Τερτυλλος, δεικνυς οτι εγκοπτεται, ουκ ειπεν,
Ἄκουσον του πραγματος· αλλ', Ἵνα σε μη επι πλειον εγκοπτω, παρακαλω ακουσαι σε
ημων τηι σηι επιεικειαι. Ταχα θεραπευων ουτω τον λογον κατασκευαζει· η και αληθως
τουτο επιεικειας τεκμηριον, ει παρον πολλα ειπειν, υπερ του μη ενοχλειν ολιγα τις
λεγοι. Ευρομεν γαρ τον ανδρα τουτον λοιμον· ος, φησι, και το ιερον επειρασε
βεβηλωσαι. Ουκουν ουκ εβεβηλωσε. Τι ουν, ει αλλαχου τουτο εποιησεν; Ουδαμως· η
γαρ αν και ειπε· νυν δε Ἐπειρασε μεν λεγει, το δε πως, ου προστιθησι. Και τα μεν
κατα Παυλου ουτως επηρεν· ορα δε τα αυτων πως ελαττοι. Ὃν και εκρατησαμεν,
φησι, και ηθελησαμεν κριναι κατα τον ημετερον νομον. Παρελθων δε Λυσιας
χιλιαρχος, μετα πολλης βιας εκ των χειρων ημων απηγαγεν. Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι
και επηρεαζονται εις δικαστηρια ερχομενοι ξενα, και οτι ουκ αν ηνωχλησαν αυτον,
ει μη εκεινος ηναγκασε, και ως ου προσηκον αυτωι ηρπασε τον ανδρα· και γαρ τα
αδικηματα προς ημας ην, και το δικαστηριον παρ' ημιν εδει γενεσθαι. Ὅτι γαρ τουτο
εστιν, ορα το εξης· Μετα πολλης, φησι, βιας. Βια γαρ τουτο εστι. Παρ' ου δυνασαι
γνωναι. Ουδε κατηγορησαι τολμαι· συγγνωμονικος γαρ ανηρ ην· ουδε απλως
παρερχεται. Ειτα παλιν, ινα μη δοξηι ψευδεσθαι, αυτον εφιστησιν εαυτου κατηγορον
τον 60.347 Παυλον. Παρ' ου, φησι, δυνασαι ανακρινας περι παντων τουτων
επιγνωναι. Ειτα και μαρτυρες των ειρημενων· Συνεπεθεντο δε και οι Ἰουδαιοι
φασκοντες ταυτα ουτως εχειν. Οι κατηγοροι, αυτοι και μαρτυρες και κατηγοροι.
Ἀλλ' ο Παυλος, Ἐκ πολλων ετων οντα σε κριτην επισταμενος δικαιον, αποκρινεται.
Ουκ αρα ξενος τις εστιν, ουδε αλλοτριος, ουδε νεωτεροποιος, ει γε εκ πολλων ετων
οιδε τον δικαστην. Και καλως επηγαγε το, ∆ικαιον, ινα μη προς τον αρχιερεα ιδηι,
μηδε προς τον δημον, μηδε προς τον κατηγορον. Ὅρα, πως ου προηχθη εις υβριν·
καιτοι γε και αναγκης ουσης. Πιστευων, φησι, πασι τοις κατα νομον. Τουτο ειπε,
δεικνυς, οτι ουκ αν ανθρωπος, πιστευων αναστασιν εσεσθαι, τοιαυτα πραξειε ποτε,
ην και αυτοι ουτοι εκδεχονται. Ουκ ειπε περι τουτων, οτι πιστευουσι τοις εν τοις
προφηταις γεγραμμενοις (ουδε γαρ επιστευον)· αλλ' ουτος πασιν επιστευεν, ουκ
εκεινοι· πως δε, μακρου αν ειη λογου τανυν λεγειν. Τοσαυτα ειπε, και ουδαμου του
Χριστου μεμνηται. Ἐνταυθα δε, Πιστευων, ειπων, και τα κατα τον Χριστον
εισηγαγεν, αλλα τεως τωι της αναστασεως ενδιατριβει λογωι, ο κοινον ην αυτοις
δογμα, και πασης στασεως υποψιαν ανηιρει. Ειτα και η αιτια της ανοδου.
Ἐλεημοσυνας, φησι, και προσφορας ποιησων εις το εθνος μου, παρεγενομην, και
τουτο δι' ετων πλειονων. Πως αν ουν εταραξεν, οις ωστε ελεημοσυνην ποιησαι
τοσαυτην ηλθεν οδον; Ου μετα οχλου, φησιν, ουδε μετα θορυβου. Πανταχου την
στασιν αναιρει. Καλως δε και προσκαλειται τους κατηγορους τους απο της Ἀσιας,
λεγων· Ους δει επι σου κατηγορειν, ει τι εχοιεν προς με. Ουτως εθαῤρει καθαρος
ειναι προς α κατηγορειτο, οτι και προσκαλειται αυτους. Ου τους απο της Ἀσιας δε
μονον, αλλα και τους εξ Ἱερουσαλημ ουκ εκβαλλει κατηγορους. αλλα και τουτους
προσκαλειται παλιν, επαγων· Ἢ αυτοι ουτοι ειπατωσαν. Και γαρ δια τουτο εξ αρχης
διεπονουντο, οτι την αναστασιν εκηρυττε. Και καλως ουτως εποιει· τουτου γαρ
δειχθεντος, ευκολως και τα του Χριστου επεισηγετο, οτι ανεστη. Τι ευρον, φησιν, εν
εμοι αδικημα, σταντος μου επι του συνεδριου; Ἐν τωι συνεδριωι ειπε· δεικνυς, οτι
ουδεν ευρον ουχι κατ' ιδιαν της εξετασεως γενομενης, αλλα παροντος του πληθους
και ακριβως ανακρινοντος. γʹ. Ὅτι δε ταυτα αληθη λεγω, μαρτυρουσιν οι περι
τουτου εγκαλουντες. ∆ια τουτο και ελεγεν· Ἐν τουτωι δε αυτος ασκω, απροσκοπον
 
 

267

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συνειδησιν εχων προς τε τον Θεον και τους ανθρωπους. Ἡ τελεια γαρ αυτη αρετη,
οταν μηδε ανθρωποις διδωμεν λαβας, και παρα Θεωι σπουδαζωμεν ειναι απροσκοποι.
Ἧς εκεκραξα, φησιν, εν τωι συνεδριωι. Και την βιαν αυτων δηλοι εκ του ειπειν,
Ἐκεκραξα, ωσανει ελεγεν· Ουκ εχουσιν ειπειν, οτι Προσχηματι ελεημοσυνης ταυτα
εποιεις· ου γαρ μετα οχλου ουδε μετα θορυβου τουτο εποιουν· αλλως τε, και
εξετασεως γενομενης περι τουτου, ουδεν πλεον ευρισκετο. Ειδες επιεικειαν,
κινδυνων οντων; ειδες ευφημον γλωτταν, και πως εν ζητει μονον απολυσασθαι τα
εαυτου, ουχι κακεινους εγκλημασι περιβαλειν, πλην ει που αναγκαζοιτο,
απολογουμενος; ωσπερ και ο Χριστος ελεγεν· Ἐγω δαιμονιον ουκ εχω, αλλα τιμω
τον Πατερα μου· υμεις δε ατιμαζετε με. Τουτον μιμωμεθα και ημεις, επειδη και αυτος
Χριστου μιμητης 60.348 ην. Ει τοις μεχρι φονου και σφαγης χωρησασιν ουδεν ειπεν
εκεινος επαχθες, τινος αν ειημεν ημεις συγγνωμης αξιοι, εν λοιδοριαι και υβρεσιν
εκθηριουμενοι, μιαρους και παμμιαρους αποκαλουντες τους εχθρους τους
ημετερους; τινα δε απολογιαν εξομεν εχθρους ολως εχοντες; Ουκ ακουεις, οτι ο
τιμων, εαυτον τιμαι; Ἡμεις δε εαυτους υβριζομεν. Ἐγκαλεις, οτι υβρισθης· τι ουν
περιπιπτεις τωι εγκληματι; τι σαυτον πληγηι περιβαλλεις; Μεινον απαθης, μεινον
ατρωτος· μη, βουλομενος ετερον πληξαι, σαυτον περιβαληις τωι κακωι. Ου γαρ αρκει
ημιν ο ετερος θορυβος της ψυχης ο μηδενος κινουντος κινουμενος· οιον, αι
επιθυμιαι αι ατοποι, αι λυπαι και αι αθυμιαι και οσα τοιαυτα· αλλα και ετερας
επισωρευομεν. Και πως δυνατον υβριζομενον φερειν, φησι; Πως δε ου δυνατον, ειπε
μοι; τραυμα ημιν τικτεται απο των ρηματων; μωλωπες περι τα σωματα; ποια τοινυν
γινεται ημιν βλαβη; Ὥστε, αν βουλωμεθα, δυναμεθα ενεγκειν. Θωμεν εαυτοις νομον
μη αλγειν, και οισομεν· ειπωμεν προς ημας αυτους· Ουκ εστιν εχθρας, ασθενειας
εστιν· ασθενειας και γαρ οντως εστιν· επει οτι εχθρας ουκ εστιν ουδε κακοηθειας,
εβουλετο κακεινος κατασχειν, ει και μυρια ηδικημενος ην. Ἂν τουτο εννοησωμεν
μονον, οτι ασθενειας εστιν, οισομεν, και συγγνωσομεθα μεν εκεινωι, πειρασομεθα δε
μη περιπεσειν και αυτοι. Ἐπει ερωτω παντας τους παροντας· αρα, αν εθελησητε,
ουτω φιλοσοφειν δυνασθε, ωστε φερειν τους υβριζοντας; Ἔγωγε οιμαι. Ουκουν
ακων σε υβρισε και ου βουλομενος, αλλα αναγκαζομενος υπο του παθους· επισχες.
Ουχ οραις τους δαιμονωντας; Ὥσπερ εκεινος ουκ απο εχθρας τοσουτον, οσον απο
ασθενειας, τουτο υπομενει· ουτω και ημεις ουκ απο της φυσεως των υβρεων
κινουμεθα, οσον αφ' ημων αυτων· επει πως των μαινομενων τα αυτα υβριζοντων
φερομεν; Παλιν ει φιλοι ειεν οι υβριζοντες η και μειζους, και ουτω φερομεν· πως
ουν ουκ ατοπον, τριων μεν τουτων οντων, και φιλων και μαινομενων και μειζονων,
φερειν, ομοτιμων δε η και ηττονων μη φερειν; Πολλακις ειπον· ροπη τις εστι και
συναρπαγη το πραγμα· καρτερησωμεν μικρον, και το παν ηνυσαμεν. Ὅσωι αν υβριζηι
μειζονα, τοσουτωι μαλλον εστιν ασθενης. Οιδας ποτε αλγειν χρη; Ὅταν υβρισαντων
ημων εκεινος σιγησηι· τοτε γαρ αυτος μεν ισχυρος, ημεις δε ασθενεις· αν δε
τουναντιον γενηται, και χαιρειν δει· εστεφανωθης, ανεκηρυχθης· ουκ εις αγωνα
καταχθεις, ουδε ηλιου και ακτινος και κονεως επαχθειαν ενεγκων, ουδε συμπλακεις,
και λαβας δους, αλλα θελησας μονον, και καθημενος η εστως, ελαβες μεγαν τον
στεφανον· και ουχ απλως μεγαν, αλλα πολλωι μειζονα εκεινων· ου γαρ εστιν ισον
εχθρον βαλειν αντιπαλον, και των της οργης περιγενεσθαι βελων. Ἐνικησας ουδε
λαβην δους, κατεβαλες το παθος το εν σοι, απεσφαξας το θηριον κεκινημενον, και
λυττωντα τον θυμον επεστομισας, καθαπερ τις αριστος νομευς· εμφυλιος εμελλεν η
μαχη ειναι, οικειος ο πολεμος. Καθαπερ γαρ οι τειχει προσκαθημενοι και
πολιορκουντες εξωθεν, εμφυλιοις περιβαλλουσι πολεμοις, και τοτε περιγινονται·
ουτω δη και ο ενυβριζων, αν μη το εν ημιν εγειρηι παθος, ου δυνησεται περιγενεσθαι·
εαν μη ημεις εαυτους εμπρησωμεν, εκεινος ουδεμιαν ισχυν εχει. 60.349 Ἔστω παρ'
 
 

268

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημιν ο της οργης σπινθηρ, ωστε ευκαιρως αναπτεσθαι, μη καθ' ημων αυτων, μηδε ιν'
ημας μυριοις περιβαληι κακοις. Ουχ ορατε εν ταις οικιαις το πυρ αποτεταγμενον, και
ου πανταχου εῤριμμενον, ουτε εν χορτωι, ουτε εν ιματιοις, ουτε απλως; ωστε μη
ανεμου εμπνεοντος εξαπτεσθαι· αλλα καν θεραπαινα λυχνον εχηι, καν ο μαγειρος
ανακαιηι, παραγγελια πολλη, μη παρ' ανεμον, μηδε σανιδος εγγυς, μηδε εν νυκτι
τουτο ποιειν· αλλ' οταν καταλαβηι η νυξ, εκοιμισαμεν αυτο, δεδιοτες μη ποτε,
καθευδοντων ημων και ουδενος οντος του επικουρουντος, αναφθηι, και παντας
εμπρησηι; Τουτο και επι του θυμου γινεσθω· μη πανταχου διεσπαρθω των ημετερων
λογισμων, αλλ' εν τινι βαθει της διανοιας, ωστε μη τον ανεμον τον απο των
ρηματων του δι' εναντιας ευκολως εφικνεισθαι, αλλα παρ' ημων δεχεσθαι τον
ανεμον, των ειδοτων συμμετρως αυτο κινειν και ασφαλως. Ἂν εξωθεν ανεμον
δεχηται ουκ οιδε το μετρον, αλλα παντα εμπρησει· πολλακις και καθευδοντων ημων
ο ανεμος ουτος εμπεσειται, και τα παντα κατακαυσει. Ἔστω ουν ημιν ωστε φως
αναπτειν μονον· αναπτει γαρ φως ο θυμος, οταν προσηκοντως γενηται· και
λαμπαδας εχωμεν κατα των αδικουντων ετερους, κατα του διαβολου. Μη πανταχου
κεισθω, μηδε εῤριφθω σπινθηρ, αλλ' εν τεφραι φυλαττωμεν· εν τοις λογισμοις τοις
ταπεινοις κοιμιζωμεν αυτον. Ου παντοτε αυτου δεομεθα, αλλ' οταν κατεργασασθαι
τι δεηι, και ποιησαι απαλον· οταν πωρωσιν μαλαξαι δεηι, οταν της ψυχης
καταγνωναι. δʹ. Ποσα θυμοι και οργαι δεινα κατειργασαντο! Και το δη χαλεπον, οταν
διαναστωμεν, ουκ ετι του συνελθειν εσμεν κυριοι, αλλ' ετερους αναμενομεν·
εκαστος αισχυνεται και ερυθριαι επανελθων καταλλαξαι τον ετερον. Ὅρα, διαστηναι
μεν και διασχισθηναι ουκ αισχυνεται, αλλα του κακου γινεται αρχηγος· προσελθειν
δε και το εσχισμενον ραψαι αισχυνεται· και ταυτον συμβαινει, οιον αν ει τις
αποκοψαι μεν το μελος μη οκνοιη, συναγαγειν δε αισχυνοιτο. Τι λεγεις, ανθρωπε;
ηδικησας μεγαλα, και αυτος αιτιος εγενου της μαχης; Ουκουν δικαιος αν ειης
προτερος απελθειν και καταλλαγηναι, ατε την αιτιαν αυτος παρασχων. Ἀλλ'
ηδικησαν, κακεινος αιτιος εστιν, Ουκουν και δια τουτο, ινα μαλλον σε θαυμασωσιν,
ινα προς τωι προτερωι και εν τωι δευτερωι τα πρωτεια εχηις, ωσπερ ου του γενεσθαι της
εχθρας αιτιος, ουτως ουδε του εκταθηναι επι πλεον την εχθραν· ισως και εκεινος
μυρια συνειδως εαυτωι αισχυνεται και ερυθριαι. Ἀλλ' απονενοηται; Ταυτηι μαλιστα μη
οκνησηις προσδραμειν· και γαρ διπλουν παρ' αυτωι το παθος, και απονοια και οργη.
Συ την αιτιαν ειπας, δι' ην οφειλεις προτερος απελθειν, ο υγιαινων, ο δυναμενος
βλεπειν· εκεινος γαρ εν σκοτωι εστι· τοιουτον γαρ η οργη και η αλαζονεια. Συ δε ο
τουτων απηλλαγμενος και υγιαινων προσελθε, προς τον καμνοντα ο ιατρος. Μη τις
λεγει των ιατρων, Ἐπειδη ασθενει ουκ απερχομαι; Ἀλλα δια τουτο μαλιστα
βαδιζουσιν, οταν ιδωσι μη δυνηθεντα ελθειν. Των μεν γαρ δυναμενων και ελαττονα
φροντιζου 60.350 σιν, ως ου νοσουντων σφοδρα, των δε κατακειμενων ουκετι. Ἢ ου
δοκει σοι αῤρωστιας ειναι χαλεπωτερον απονοια και θυμος; ουχ ο μεν πυρετωι τινι
εοικε σφοδρωι, η δε φλεγμαινοντι σωματι και οιδαινοντι; Ἐννοησον οσον εστι
πυρετον εχειν και οιδημα· απελθε, σβεσον το πυρ· δυνασαι γαρ τηι χαριτι του Θεου·
ωσπερ υδατι καταστειλον την φλεγμονην. Τι ουν, αν αυτωι τουτωι πλεον επαιρεται,
φησιν; Ουδεν παρα σε· συ μεν γαρ το σαυτου εποιησας, εκεινος δε εαυτωι λογιζεσθω·
μη καταγινωσκετω ημων το συνειδος, οτι ημων ελλειποντων τι των δεοντων τουτο
γινεται. Ψωμιζε, φησι, τον εχθρον σου· τουτο γαρ ποιων ανθρακας πυρος σωρευσεις
επι την κεφαλην αυτου. Και ομως, και τουτου οντος, κελευει απελθειν και
καταλλαγηναι και ευεργετειν, ουχ ινα ανθρακας πυρος σωρευωμεν, αλλ' ινα ειδως
εκεινος τουτο καταστελληται, ινα τρεμηι, ινα φοβηται τας ευεργεσιας μαλλον των
εχθρων και τας φιλιας η τας επιβουλας. Ου γαρ ουτως εχθρος μνησικακων βλαπτει
τον μισουντα, ως ο ωφελων και ευεργετων. Μνησικακων γαρ, και εαυτον κακεινον
 
 

269

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εβλαψεν ισως μικρον τι· ευεργετων δε, ανθρακας πυρος εσωρευσεν επι την κεφαλην
αυτου. Ουκουν ου δει ποιειν, φησιν, ινα μη σωρευωμεν ανθρακας; Ἀλλ' ετερως επι
την κεφαλην την σην ανθρακας σωρευειν θελεις; και γαρ τουτο ποιει μνησικακια.
Ἀλλ' επι πλειον εκτεινειν; Ουδαμως· ου γαρ συ τουτο ποιεις, αλλ' εκεινος ο
θηριωδης. Ει γαρ ευεργετουντος σου και τιμωντος και καταλλαττοντος, μενει
φυλαττων εκεινος την απεχθειαν, εαυτωι το πυρ ανηψεν, αυτος εφλεξεν αυτου την
κεφαλην· συ δε αναιτιος ει. Μη γινου του Θεου φιλανθρωποτερος, επει μυρια πεισηι
δεινα· μαλλον δε, ουδ' αν θεληις δυνησηι, ουδε κατα μικρον. Πως γαρ; Ὅσον απεχει ο
ουρανος απο της γης, φησι, τοσουτον απεχουσιν αι βουλαι μου απο των βουλων
υμων· και παλιν· Ει υμεις, φησι, πονηροι οντες οιδατε δοματα αγαθα διδοναι τοις
τεκνοις υμων, ποσωι μαλλον ο Πατηρ υμων ο ουρανιος δωσει υμιν; Ἀλλα σκηψις
ταυτα και προφασις. Μη δη σοφιζωμεθα τα προσταγματα του Θεου. Και πως
σοφιζομεθα, φησιν; Ειπε· Τουτο ποιων, ανθρακας πυρος σωρευσεις επι την κεφαλην
αυτου· συ δε λεγεις· Φοβουμαι τον εχθρον, οτι μεγαλα με ηδικησεν. Ου ταυτα λεγεις;
Πως δε ολως εσχες εχθρον; Ἀδικησαντα φοβηι, σαυτον δε ου φοβηι; Ειθε σαυτου
εφροντιζες. Μη ποιει σκοπωι τοιουτωι· μαλλον δε καν τοιουτωι ποιησον σκοπωι. Ἀλλ'
ου ποιεις. Ου λεγω σοι, οτι ανθρακας πυρος σωρευσεις, αλλα και ετερον τι πλεον
λεγω· μονον ποιησον. Ταυτα γαρ παντα, ινα σε εκκαλεσηται, φησιν ο Παυλος, ελπιδι
της τιμωριας λυσαι την εχθραν. Ἐπειδη θηριωδεις εσμεν, και ουκ αν αλλως
ανασχοιμεθα τον εχθρον φιλησαι, ει μη τινα προσδοκωμεν τιμωριαν, καθαπερ τινι
θηριωι διδωσι ταυτην την μαζαν· επει τοις αποστολοις ου τουτο φησιν, αλλα τι;
Ὅπως γενησθε ομοιοι του Πατρος υμων του εν ουρανοις. Ἄλλως δε ουκ εστιν
ευεργετουντα και ευεργετουμενον μειναι εχθρον. ∆ια τουτο ταυτα εθηκε. Τι εν τοις
λογοις φιλοσοφων, εν τοις εργοις ουδε το μετρον φυλατ 60.351 τεις; Καλως, ου
ψωμιζεις αυτον, ινα μη ανθρακας πυρος σωρευσηις· ουκουν φειδηι; ουκουν φιλεις,
και σκοπωι τοιουτωι ποιεις; Οιδεν ο Θεος, ει σκοπωι τοιουτωι λεγεις· και μην προς ημας
σοφιζηι και σκηπτηι τον λογον. Προνοεις του εχθρου και φοβηι μη κολασθηι; Ουκουν
εσβεσας την οργην· ο γαρ ουτω φιλων, ως την οικειαν ωφελειαν παριδειν υπερ των
εκεινωι συμφεροντων, ουκ εχει εχθρον. Ἔχοις αν τουτο ειπειν· Μεχρι τινος παιζομεν
εν ου παικτοις, ουδε εχουσι συγγνωμην; ∆ιο παρακαλω τηι ημετεραι αδελφοτητι,
ηγαπημενοι υπο του Κυριου 60.352 και Θεου και Σωτηρος υμων Ἰησου Χριστου, και
δεομαι υμων και αντιβολω], τας προφασεις ταυτας περικοψαντες, μη καταφρονωμεν
των του Θεου νομων, [μηδε των αυτου εντολων παροψωμεθα], ινα δυνηθωμεν
ευαρεστως τωι Κυριωι την παρουσαν ζωην διαγαγειν, και των επηγγελμενων αγαθων
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.351 ΟΜΙΛΙΑ ΝΑʹ. Ἀνεβαλετο δε, φησι, ο Φηλιξ αυτους, ακριβεστερον
ειδως τα περι της οδου, ειπων· Ὅταν Λυσιας ο χιλιαρχος καταβηι,
διαγνωσομαι τα καθ' υμας. ∆ιαταξαμενος τε τωι εκατονταρχηι τηρεισθαι
τον Παυλον, εχειν τε ανεσιν, και μηδενα κωλυειν των ιδιων υπηρετειν η
προσερχεσθαι αυτωι.
αʹ. Ὅρα ποση γινεται βασανος, πρωτον μεν υπο πολλων, ειτα και εν χρονωι
μακρωι, ωστε μη ειπειν, οτι συνηρπαγη το δικαστηριον. Ἐπειδη γαρ εμνημονευσε
Λυσιου ο ρητωρ, ειπων, οτι μετα βιας αφειλετο αυτον, επηγαγεν ευκαιρως τα περι
του Φηλικος, και φησιν· Ἀνεβαλετο δε ο Φηλιξ αυτους, ακριβεστερον ειδως τα περι
 
 

270

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

της οδου· τουτεστιν, επιτηδες υπερεθετο· ου δεομενος μαθειν, αλλα διακρουσασθαι
βουλομενος τους Ἰουδαιους. Ἀφειναι ουκ ηθελε δι' εκεινους· κολασαι παλιν, ουκ ην
δυνατον· αναισχυντον γαρ ην. ∆ιο και υπερτιθεται, ειπων· Ὅταν Λυσιας ο χιλιαρχος
καταβηι, διαγνωσομαι τα καθ' υμας. ∆ιαταξαμενος τε τωι εκατονταρχηι τηρεισθαι τον
Παυλον, εχειν τε ανεσιν, και μηδενα κωλυειν των ιδιων υπηρετειν η προσερχεσθαι
αυτωι. Ἔχειν τε, φησιν, ανεσιν. Ουτως αυτον και αυτος αφηκεν εγκληματων. Τι ουν
κατεχει αφεις; Ἐκεινοις χαριζομενος, η και ετι προσδοκων χρηματα ληψεσθαι. ∆ιο
και μετακαλειται τον Παυλον· και οτι επι τουτωι μετεκαλεσατο, δηλον ημιν τουτο
ποιει ο συγγραφευς επαγων, και λεγων· Μετα δε τινας ημερας παραγενομενος ο
Φηλιξ συν ∆ρουσιλληι τηι γυναικι, ουσηι Ἰουδαιαι, μετεπεμψατο τον Παυλον, και
ηκουσεν αυτου περι της εις Χριστον Ἰησουν πιστεως. ∆ιαλεγομενου δε αυτου περι
δικαιοσυνης και εγκρατειας και του κριματος του μελλοντος εσεσθαι, εμφοβος
γενομενος ο Φηλιξ απεκριθη· Το νυν εχον πορευου· καιρον δε μεταλαβων
μετακαλεσομαι σε· αμα και ελπιζων, οτι χρηματα δοθησεται αυτωι υπο του Παυλου,
οπως λυσηι αυτον. ∆ιο και πυκνοτερον αυτον μεταπεμπομενος ωμιλει αυτωι. Ὅρα
πως της αληθειας εχεται τα γραφομενα. Μετεπεμπετο δε αυτον συνεχως, ουχι
θαυμαζων αυτον, ουδε επαινων τα λεγομενα, ουδε πιστευσαι βουλομενος, αλλα τι;
Προσδοκων, φησι, χρηματα δοθησεσθαι αυτωι. Σκοπει, πως ου κρυπτει ενταυθα του
δικαστου την γνωμην· καιτοι ει κατεγνωκει, ουκ αν τουτο εποιησεν, ουδ' αν
ηθελησεν ακουσαι παρα καταδικου και πονηρου. Και ορα τον Παυλον, καιτοι προς
αρχοντα διαλεγομενον, μηδεν τουτων λεγοντα, ων εικος ανειναι αυτου την ψυχην,
αλλα τοιαυτα, εξ ων και φοβειται, και κατασειεται την διανοιαν. ∆ιαλεγομενος γαρ,
φησι, περι δικαιοσυνης και εγκρατειας και του μελλοντος κριματος εσεσθαι.
Ἔμφοβος ο Φηλιξ 60.352 εγενετο. Τοσαυτη ην η ισχυς των Παυλου ρηματων, οτι και
φοβουσι τον αρχοντα. Και ουτος μεν λαμβανει διαδοχον, και αφιησι τουτον δεσμιον,
καιτοι γε ουκ εδει, αλλα τελος επιθειναι, αλλα χαριζομενος εκεινοις κατελιπεν
αυτον. Ουτοι δε ουτως ενεκειντο, ως παλιν εντυχειν, καιτοι ουδενι των αποστολων
ουτως επετεθησαν, αλλ' επιτιθεμενοι, παλιν αφισταντο. Ουτως οικονομικως
αφισταται των Ἱεροσολυμων προς τοιαυτα θηρια εχων, και ομως αξιουσιν αυτον
παλιν αχθηναι εκει δικασομενον. Ἀλλα και ενταυθα λοιπον ωικονομησεν ο Θεος, ουκ
επιτρεπων τωι αρχοντι· εικος γαρ αυτον νεωστι της αρχης επιβαντα και θελησαι
χαρισασθαι· αλλ' ουκ αφιησιν ο Θεος. Ἐπειδη δε κατηλθον, λοιπον αναισχυντως και
μειζονως εποιουντο τας κατηγοριας· και ουκ ισχυσαντες απο των νομικων ελειν,
παλιν επι το ειωθος αυτοις εθος, τα κατα Καισαρα εκινουν, οπερ και επι του Χριστου
εποιουν. Το γαρ τον Παυλον απολογεισθαι περι των εις Καισαρα αμαρτηματων,
δηλον τουτο ην, οθεν και αυτο ερμηνευων επαγει· ∆ιετιας δε πληρωθεισης, ελαβε
διαδοχον ο Φηλιξ Πορκιον Φηστον. Θελων δε χαριν καταθεσθαι τοις Ἰουδαιοις ο
Φηλιξ, κατελιπε τον Παυλον δεδεμενον. Φηστος ουν επιβας τηι επαρχιαι, μετα τρεις
ημερας ανεβη εις Ἱεροσολυμα απο Καισαρειας. Ἐνεφανισαν τε αυτωι οι αρχιερεις και
οι πρωτοι των Ἰουδαιων κατα του Παυλου, και παρεκαλουν αυτον, αιτουμενοι χαριν
παρ' αυτου, οπως μεταπεμψηται αυτον εις Ἱερουσαλημ, ενεδρον ποιουντες ανελειν
αυτον κατα την οδον. Ὁ μεν ουν Φηστος απεκριθη τηρεισθαι τον Παυλον εν
Καισαρειαι, εαυτον δε μελλειν εν ταχει εκπορευεσθαι. Οι ουν δυνατοι εν υμιν, φησιν,
συγκαταβαντες, ει τι εστιν εν τωι ανδρι τουτωι, κατηγορειτωσαν αυτου. ∆ιατριψας δε
εν αυτοις ημερας πλειους η δεκα, καταβας εις Καισαρειαν, τηι επαυριον καθισας επι
του βηματος, εκελευσε τον Παυλον αχθηναι. Παραγενομενου δε αυτου, περιεστησαν
οι απο Ἱεροσολυμων καταβεβηκοτες Ἰουδαιοι, πολλα και βαρεα αιτιωματα φεροντες
κατα του Παυλου, α ουκ ισχυον αποδειξαι, απολογουμενου αυτου, οτι Ουτε εις τον
νομον των Ἰουδαιων, ουτε εις το ιερον, ουτε εις Καισαρα τι ημαρτον. Ὁ Φηστος δε
 
 

271

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

τοις Ἰουδαιοις θελων χαριν καταθεσθαι, αποκριθεις τωι Παυλωι, ειπε· Θελεις εις
Ἱεροσολυμα αναβας, εκει περι τουτων κρινεσθαι επ' εμου; Ὅρα πως και αυτος τοις
Ἰουδαιοις χαριζεται, δημωι ολοκληρωι, και πολει. ∆ια τουτο παλιν και αυτον εκφοβει,
ανθρω 60.353 πινωι χρησαμενος οπλωι· και ακουε πως. Ειπε δε ο Παυλος· Ἐπι του
βηματος Καισαρος εστως ειμι, ου με δει κρινεσθαι. Ἰουδαιους ουδεν ηδικησα, ως και
συ καλλιον επιγινωσκεις. Ει μεν γαρ αδικω, και αξιον θανατου πεπραχα τι, ου
παραιτουμαι το αποθανειν· ει δε ουδεν εστιν ων ουτοι κατηγορουσι μου, ουδεις με
δυναται αυτοις χαρισασθαι. Καισαρα επικαλουμαι. Ἀλλ' ειποι αν τις ενταυθα· Και
τινος ενεκεν ακουσας, οτι Και εν Ῥωμηι σε δει μαρτυρησαι τα περι εμου, ως απιστων
ταυτα εποιει; Μη γενοιτο, αλλα και σφοδρα πιστευων. Μαλλον ουν πειραζοντος ην
το θαῤρειν εκεινηι τηι αποφασει, και εις μυριους εαυτον εμβαλλειν κινδυνους, και
λεγειν· Ἴδωμεν ει δυναται ο Θεος και ουτως εξελεσθαι με. Ἀλλ' ου ποιει τουτο
Παυλος, αλλα τα καθ' εαυτον παντα εισφερει, το παν επιτρεπων τωι Θεωι· ηρεμα δε
και καθαπτεται του αρχοντος ουτως απολογουμενος· μονονουχι γαρ τουτο λεγει· Ει
μεν αδικω, καλως· ει δε ουκ αδικω, τι με εκδιδως; Ουδεις δυναται με, φησι,
χαρισασθαι. Εις φοβον αυτον ενεβαλεν ωστε μηδε εκοντα χαρισασθαι, αλλα και προς
εκεινους εχειν απολογιαν την εφεσιν. Τοτε ο Φηστος συλλαλησας μετα του
συμβουλιου, απεκριθη· Καισαρα επικεκλησαι, επι Καισαρα πορευσηι. βʹ. Ὅρα,
ανακοινουται τωι Ἀγριππαι, ωστε και ετερους γενεσθαι παλιν ακροατας, και τον
βασιλεα, και τον στρατον, και την Βερνικην. Ειτα δε παλιν απολογια. Ἡμερων δε
διαγενομενων, Ἀγριππας ο βασιλευς και Βερνικη κατηντησαν εις Καισαρειαν
ασπασομενοι τον Φηστον. Ὡς δε πλειους ημερας διετριβον εκει, ο Φηστος τωι βασιλει
ανεθετο τα κατα τον Παυλον, λεγων· Ἀνηρ τις εστι καταλελειμμενος υπο Φηλικος
δεσμιος· περι ου, γενομενου μου εις Ἱεροσολυμα, ενεφανισαν οι αρχιερεις και οι
πρεσβυτεροι των Ἰουδαιων, αιτουμενοι κατ' αυτου δικην. Προς ους απεκριθην, οτι
Ουκ εστιν εθος Ῥωμαιοις χαριζεσθαι τινα ανθρωπον εις απωλειαν, πριν η ο
κατηγορουμενος κατα προσωπον εχοι τους κατηγορους, τοπον τε απολογιας λαβοι
περι του εγκληματος. Συνελθοντων ουν αυτων ενθαδε, αναβολην μηδεμιαν
ποιησαμενος, τηι εξης καθισας επι του βηματος, εκελευσα αχθηναι τον ανδρα. Περι
ου σταθεντες οι κατηγοροι ουδεμιαν αιτιαν επεφερον, ων υπενοουν εγω· ζητηματα
δε τινα περι της ιδιας δεισιδαιμονιας ειχον προς αυτον, και περι τινος Ἰησου
τεθνηκοτος, ον εφασκεν ο Παυλος ζηιν. Ἀπορουμενος δε εγω περι την τουτου
ζητησιν, ελεγον, ει βουλοιτο πορευεσθαι εις Ἱερουσαλημ, κακει κρινεσθαι περι
τουτων. Του δε Παυλου επικαλεσαμενου τηρηθηναι αυτον εις την του Σεβαστου
διαγνωσιν, εκελευσα τηρεισθαι αυτον, εως αν πεμψω αυτον προς Καισαρα. Ἀγριππας
δε προς τον Φηστον εφη· Ἐβουλομην και αυτος του ανθρωπου ακουσαι. Ὁ δε,
Αυριον, φησιν, ακουσηι αυτου. Ὅρα κατηγοριαν Ἰουδαιων παλιν, ου παρα του
Παυλου, αλλα παρα του αρχοντος. Ἐνεφανισαν, φησιν, οι αρχιερεις και οι
πρεσβυτεροι των Ἰουδαιων, αιτουμενοι κατ' αυτου δικην. Προς ους εγω απεκριθην.
Ὅρα και τι αποκρινεται εις αισχυνην αυτων· οτι Ουκ εστιν εθος Ῥωμαιοις
χαριζεσθαι τινα ανθρωπον εις απωλειαν· τουτεστι, πριν η λογου αυτωι μεταδουναι
αδυνατον το χαριζεσθαι απλως. Κατα το ειωθος δε ποιησας, ουχ ευρεν αιτιαν· οθεν
και απορειται επι τουτωι. Και δηλον 60.354 τουτο δι' ων επηγαγε, λεγων·
Ἀπορουμενος δε εγω περι την τουτων ζητησιν. Ουτως ειπε, συσκιαζων το οικειον
αμαρτημα. Και εκεινος μεν συσκιαζει, Ἀγριππας δε επιθυμει ιδειν αυτον. Ὅρα αει
τους αρχοντας διακρουομενους την επαχθειαν την Ἰουδαικην, και παρα το δικαιον
αναγκαζομενους πολλακις ποιειν, και προφασεις επιζητουντας της αναβολης· ου
γαρ δη αγνοων ανεβαλετο, αλλ' ειδως. Ὁ δε Ἀγριππας ου μονον ου διακρουεται,
αλλα και ακουσαι βουλεται· ο και θαυμασαι αξιον, ποθεν εις επιθυμιαν κατεστη του
 
 

272

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

βουλεσθαι ιδειν ανθρωπον, ει και αδικως, ομως κατηγορουμενον. Ουτως ην και
τουτο οικονομιας. ∆ιο και η γυνη αυτου συνακουει, και της ακροασεως ουκ
απολιμπανεται. Και ουδε απλως ακροαται, αλλα μετα πολλης της τιμης. Τοσαυτην
εσχε την επιθυμιαν· ου γαρ αν, ει μη επεθυμησεν, εζητησεν αν ακουσαι, ουδ' αν και
την γυναικα κοινωνον εποιησατο της ακροασεως, ει μη μεγαλα περι αυτου
εφανταζετο. Ἐμοι δε δοκει κακεινην τουτο ποθησαι. Και ορα τον Παυλον ευθεως ου
περι πιστεως μονον ουδε περι αφεσεως αμαρτηματων, αλλα και περι των πρακτεων
διαλεγομενον. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. Το νυν εχον, φησι, πορευου·
καιρον δε λαβων, μετακαλεσομαι σε. Ὅρα την πωρωσιν· τοιαυτα ακουων, χρηματα
προσεδοκα ληψεσθαι παρ' αυτου. Και ου τουτο μονον δεινον, αλλα και διαλεχθεις,
ουκ αφηκεν αυτον, αλλ' επειδη προς τωι τελει της αρχης ην, κατελιπεν αυτον
δεσμιον, ινα χαρισηται τοις Ἰουδαιοις· ωστε ου χρηματων ηρα μονον, αλλα και
δοξης. Πως χρηματα, μιαρε, παρα ανθρωπου το εναντιον κηρυττοντος επιζητεις; Ὅτι
δε ουκ ελαβε, δηλον εξ ων ειασε δεδεμενον, λυσας αν, ειπερ ελαβε. Περι εγκρατειας
ουτος διελεγετο, εκεινος δε χρηματα προσεδοκα λαβειν παρ' αυτου ταυτα
διαλεγομενου. Και αιτησαι μεν ουκ ετολμα· τοιουτον γαρ η κακια, δειλον και παντα
υποπτευον· ηλπιζε δε· ωστε εικοτως αυτοις εχαριζετο, ατε τοσουτον αρξας εκει.
Φηστος ουν επιβας τηι επαρχιαι· ενεφανισαν αυτωι ο τε αρχιερευς και οι πρωτοι των
Ἰουδαιων κατα Παυλου, φησιν. Ευθεως και εν αρχηι προσηλθον οι ιερεις, ουκ αν
οκνησαντες και εις Καισαρειαν ελθειν, ει μη εφθη ανελθων, οπου γε ευθεως
επιβαντι προσερχονται. Και καταβας εν Καισαρειαι, διατριβει δεκα ημερας. Ταχα,
δοκω, ωστε εγγενεσθαι τοις βουλομενοις αυτον διαφθειραι. Παυλος δε ην εν τωι
δεσμωτηριωι. Και παρεκαλουν αυτον, φησιν, οπως μεταπεμψηται αυτον εις
Ἱερουσαλημ. Και δια τι χαριν ᾔτησαν, ει δικαιος εστιν αποθανειν; Ἀλλ' ουτω
κακεινωι δηλη εγενετο η επιβουλη, ως διαλεγομενον ειπειν· Ἄνδρες οι συμπαροντες,
θεωρειτε τουτον, περι ου το πληθος ενετυχον μοι των Ἰουδαιων. ∆ια γαρ του,
Ἐνετυχον, το, Αιτουμενοι κατ' αυτου χαριν, δηλοι. Ὥστε ηδη εβουλοντο αυτον εις
αποφασιν εξενεγκειν, φοβουμενοι την Παυλου γλωτταν. Τι φοβεισθε; τι επειγετε;
Τουτο γαρ εμφαινει το, Φυλαττεσθαι αυτον. Μη γαρ φευγει; Οι ουν εν υμιν, φησι,
δυνατοι κατηγορειτωσαν αυτου. Παλιν κατηγοροι εν Καισαρειαι, και παλιν εξαγεται
Παυλος. Τηι δε επαυριον καθισας, φησιν, επι του βηματος. γʹ. Ὅρα, ευθεως ελθων
εκαθισεν επι του βηματος· ουτως αυτον ωθουν μετα τοσαυτης σπουδης, ουτως
επειγουσιν. Ἕως μεν ουν ουδεπω πειραν ην λαβων των 60.355 Ἰουδαιων, και της
τιμης της παρ' αυτων, ορθως απεκρινατο· επειδη δε εγενετο εν τοις Ἱεροσολυμοις,
και ουτος χαριζεται αυτοις· ουχ απλως δε χαριζεται, αλλα μετα απατης τουτο ποιει·
και οπως, ακουε· επαγει γαρ· Θελεις εις Ἱεροσολυμα αναβας, εκει περι τουτων
κρινεσθαι υπερ εμου; Ὡσει ελεγεν· Ουχι αυτοις διδωμι σε, αλλ' αυτος κριτης εσομαι.
Τουτο δε λεγει, και αυτον ποιει κυριον, ινα τηι τιμηι αυτον χαλασηι· επειδη ει ην
αποφασις, και πανυ αναισχυντον εδοκει, μηδεν ενταυθα ελεγχθεντα εκει θελειν
απαγειν. Ὁ δε Παυλος ουκ ειπεν, Ου βουλομαι, μη ποτε και σφοδροτερον ποιησηι τον
δικαστην, αλλα παλιν παῤρησιαζεται, και φησιν· Ἐπι του βηματος Καισαρος εστως
ειμι, ου με δει κρινεσθαι. Μεγαλη η παῤρησια. Και ορα πως αυτους συλλογιζεται·
μονονουχι γαρ τουτο λεγει δι' ων απολογειται· Ἐξεβαλον με απαξ αυτοι, και τουτο
νομιζουσι κατακρινειν, τωι δεικνυειν, οτι εις Καισαρα ημαρτον· επ' αυτου βουλομαι
κριθηναι του ηδικημενου. Ουτως ειπων, επαγει· Ἰουδαιους ουδεν ηδικησα, ως και συ
καλλιον επιγινωσκεις. Καθηψατο αυτου λοιπον ως και χαριζομενου. Ειτα επει
καθηψατο, παλιν εκλυει τον λογον, επαγων· Ει μεν ουν αδικω, η αξιον τι θανατου
πεπραχα, ου παραιτουμαι το αποθανειν. Κατ' εμαυτου την ψηφον εκφερω, φησιν.
Τουτο ου θανατωντος, αλλα σφοδρα θαῤρουντος εστιν, οις ελαλει· μετα γαρ της
 
 

273

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

παῤρησιας και την δικαιολογιαν ειναι δει, ωστε εντρεψαι. Ει δε ουδεν εστιν ων
κατηγορουσι μου, ουδεις με δυναται χαρισασθαι. Καν θεληι, φησιν, ου δυνησεται.
Ουκ ειπεν, Ουκ αξιος ειμι αποθανειν, ουδε, Ἀπολυθηναι, αλλ', Ἕτοιμος κρινεσθαι επι
Καισαρος· αμα και του ονειρατος μνησθεις, μαλλον εθαῤρησεν επικαλεσασθαι. Και
ουκ ειπε, Συ, αλλ', Ουδεις· και προσεθηκε, Καισαρα επικαλουμαι, ωστε μη ειναι εις
εκεινον την υβριν. Τοτε ο Φηστος συλλαλησας μετα του συμβουλιου, απεκριθη·
Καισαρα επικεκλησαι· επι Καισαρα πορευσηι. Ειδες πως χαριζεται; Τουτο γαρ χαρις
εστι, το συλλαλειν μετα των κατηγορων, ο διεφθαρμενης γνωμης εστι, και
συγχεουσης την ταξιν. Ὅρα παλιν εκτεινομενην αυτου την δικην, και την επιβουλην
αφορμην του κηρυγματος γινομενην. Ταυτα γαρ οικονομειται, ωστε μετα ευκολιας
και φυλακης απενεχθηναι αυτον εις τα Ἱεροσολυμα υπο μηδενος επιβουλευομενον·
ου γαρ ην ισον απλως παραγενεσθαι, και επι αιτιαι τοιαυτηι. Τουτο και συνελθειν
εποιησεν Ἰουδαιους εκει. Ειτα παλιν χρονος γινεται ενδιατριβοντος αυτου τοις
Ἱεροσολυμοις, ινα μαθηις, οτι και χρονου γενομενου, ουδεν τα της επιβουλης αυτωι
ισχυει, του Θεου μη συγχωρουντος. Ἀγριππας δε ουτος ο βασιλευς και Βερνικη
κατηντησαν εις Καισαρειαν. Ουτος ο Ἀγριππας ο και Ἡρωδης, ετερος μοι δοκει,
ωςειναι τεταρτον τουτον μετ' εκεινον τον επι Ἰακωβου. Ὅρα τους εχθρους
συμπραττοντας ακοντας. Ὥστε δε μεγα γενεσθαι το ακροατηριον, εις επιθυμιαν
ενεπεσεν ο Ἀγριππας της ακροασεως· και ουχ απλως ακουει, αλλα μετα παρασκευης.
Και ιδε την απολογιαν, ην ο αρχων φησι· Και αυτου δε τουτου επικαλεσαμενου τον
Σεβαστον, εκρινα πεμπειν αυτον, περι ου ασφαλες τι τωι κυριωι γραψαι ουκ εχω.
Ουτω γραφει ο Φηστος, και εκπομπευεται η ωμοτης η Ἰουδαικη· οταν γαρ ταυτα ο
αρχων λεγηι, ανυποπτος εστι. ∆ια τουτο 60.356 δε λεγει, ωστε και παρ' αυτου
καταγνωσθηναι τους Ἰουδαιους· μετα δε το παντας αυτων καταψηφισασθαι, τοτε
επαγει την κολασιν ο Θεος. Σκοπει δε· κατεγνω Λυσιας, κατεγνω Φηλιξ, κατεγνω
Φηστος και οι χαριζομενοι αυτοις, κατεγνω Ἀγριππας. Τι λοιπον; Κατεγνωσαν
αυτων και οι Φαρισαιοι. Και οτι κατεγνω, ακουε αυτου λεγοντος· Ουδεμιαν αιτιαν
επεφερον ων υπενοουν εγω. Και μην ηνεγκαν, αλλ' ουκ ηλεγξαν· η μεν γαρ
επιβουλη και το τολμημα, τουτο υποπτευειν εδιδου, η δε εξετασις ουδεν τοιουτον.
Και περι τινος, φησιν, Ἰησου τεθνηκοτος. Εικοτως Περι τινος λεγει, ατε ανθρωπος εν
αρχηι ων, και τουτων ου φροντιζων. Ἀπο ταυτης της αιτιας και το, Ἀπορουμενος
εγω, ειπεν, εις την περι τουτων εξετασιν. Και γαρ οντως τοιουτου δικαστου
υπερεβαινεν ακοας η των τοιουτων ζητησις. Και ει εν αποριαι ει, τι εις Ἱεροσολυμα
ελκεις; ∆ια τουτο και Παυλος ουκ αξιων υπ' αυτου κρινεσθαι, Καισαρα επικαλειται,
λεγων· Ἐπι του βηματος Καισαρος εστως ειμι, ου με δει κρινεσθαι· και γαρ περι
τουτου ενεκαλουν. Ἀκουεις εφεσιν; ακουεις επιβουλην Ἰουδαιων; ακουεις στασιν; δʹ.
Ταυτα παντα τον Ἀγριππαν εις επιθυμιαν εξηγειρεν ακουοντα. Και διδωσιν ο Φηστος
την χαριν, και γινεται λοιπον λαμπροτερος ο Παυλος. Τοιαυτα, οπερ εφην, αι
επιβουλαι προεξενησαν. Ει μη ταυτα ην, ουδεις αν τουτων κατηξιωσεν ακουσαι
αυτου των αρχοντων, ουδεις αν μετα τοσαυτης ησυχιας και σιγης. Και δοκει μεν
διδασκειν και απολογεισθαι, δημηγορει δε μαλλον μετα πολλης της ευταξιας. Μη δη
χαλεπον τι πραγμα νομισωμεν τας επιβουλας. Ἕως αν εαυτοις μη επιβουλευωμεν,
ουδεις ημιν επιβουλευσαι δυνησεται· μαλλον δε επιβουλευουσι μεν, ουδεν δε
βλαπτουσιν, αλλα και ωφελουσιν ημας τα μεγιστα· ωστε ημεις εαυτων κυριοι και
του παθειν κακως και του μη παθειν. Ἰδου διαμαρτυρομαι και μεγαληι λεγω τηι φωνηι
και σαλπιγγος τρανοτερον, και ει ην εφ' υψηλου αναβαντα βοησαι, ουκ αν
παρηιτησαμην, οτι τον Χριστιανον ουδεις ανθρωπων των οικουντων την γην βλαψαι
δυνησεται. Και τι λεγω, ανθρωπων; Ουδε αυτος ο δαιμων, ο τυραννος, ο διαβολος,
αν μη αυτος εαυτον αδικησηι· καν οτιουν τις ημας κακον εργασασθαι βουληθηι,
 
 

274

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ματην πειρασεται. Ὥσπερ γαρ αγγελον ουδεις αν βλαψειεν επι γης οντα ανθρωπον,
ουδε ουτως ανθρωπος ανθρωπον. Ἀλλ' ουδε αυτος ετερον βλαψαι δυνησεται, εως αν
ηι αγαθος. Τι ουν αν τουτου γενοιτο ισον, οταν μητε βλαβηναι δυνηται, μητε βλαψαι
ετερον; Τουτο γαρ εκεινου ουκ ελαττον, το μη βουλεσθαι βλαπτειν ετερον. Ἄρα
αγγελος τις εστι και Θεωι ομοιος. Τοιουτος γαρ και ο Θεος· αλλ' εκεινος μεν φυσει,
ουτος δε προαιρεσει. Ουτε ουν βλαβηναι δυναται, ουτε βλαψαι ετερον. Το δε, ου
δυναται, μη αδυναμιας νομισηις (τουναντιον γαρ αδυναμια)· αλλα το ανενδεκτον
λεγω. Ἡ γαρ φυσις εκεινη ουτε βλαβης εστι δεκτικη, ουτε του αδικειν ετερον· επει
και τουτο ετερα βλαβη. Ἄλλως γαρ εαυτους ου βλαπτομεν, η τωι βλαπτειν ετερον,
και τα μειζονα των αμαρτηματων ημων εκ της εις ημας αδικιας ουτω γινεται. Ὥστε
και δια τουτο ο Χριστιανος ου δυναται βλαπτεσθαι, οτι ουδε βλαπτειν δυναται. Πως
δε ετερους βλαπτοντες εαυτους βλαπτομεν, φερε καθ' εκαστον των πραγματων
προχειρισαμενοι τον λογον γυμνασωμεν το λεγομενον. Ἀδικειτω τις, υβριζετω,
πλεονεκτειτω· τινα αρα εβλαψεν ουτος; ουχ εαυτον προτερον; Παντι που δηλον. Τωι
60.357 μεν γαρ εις χρηματα η ζημια, αυτωι δε εις ψυχην· και γαρ εις απωλειαν και εις
κολασιν παραδιδοται του τοιουτου η ψυχη. Παλιν φθονειτω ετερος· τινα ουν ο
τοιουτος ηδικησεν; ουχ εαυτον, ειπε μοι; Τοιαυτη γαρ η της αδικιας φυσις· τον
τικτοντα πρωτον βλαπτει μυρια, μικρα δε ετερον, μαλλον δε ουδε μικρον βλαπτει,
αλλα και ωφελει. Ἀλλ' ουδεν αξιοπιστον ειρηκα. Ἔστω τοινυν (μαλιστα γαρ εν
τουτοις εστι το παν) πενης χρηματα εχων ολιγα και της αναγκαιας ευπορων τροφης,
ετερος δε πλουσιος και ευπορος και πολλην εχων δυναμιν, και λαμβανετω τα του
πενητος λοιπον και γυμνον ποιειτω και παραδιδοτω λιμωι, αυτος δε εντρυφατω τοις
εξ εκεινου ληφθεισιν αδικως· ο τοιουτος ου μονον ουδεν αυτον εβλαψεν, αλλα και
ωφελησεν, εαυτον δε ου μονον ουκ ωφελησεν, αλλα και εβλαψε. Πως; Πρωτον μεν
υπο του συνειδοτος μαστιζομενος του πονηρου, και καθ' εκαστην ημεραν
κεντουμενος, και παρα παντων καταγινωσκομενος· επειτα εν τωι μελλοντι κριματι.
Ἀλλ' οτι μεν ουτος βλαπτεται, δηλον εντευθεν κατεστη· πως δε ωφελειται εκεινος,
ειπε. Ὅτι το κακως παθειν και φερειν γενναιως, μεγα κερδος εχει· εστι γαρ
αμαρτηματων λυσις το παθειν κακως, εστι φιλοσοφιας γυμνασιον, εστιν αρετης
διδασκαλια. Ἴδωμεν ουν τις εν κακοις, ουτος η εκεινος. Ἐκεινος μεν γαρ αν ηι
φιλοσοφος, γενναιως οισει· ουτος δε καθ' εκαστην ημεραν εν τρομωι εσται και
υποψιαι· τις ουν αδικειται, ουτος η εκεινος; Μυθους λεγεις, φησιν· οταν γαρ τις μη
εχηι φαγειν, και αναγκαζηται αποδυρεσθαι και αποδυσπετειν, η προσελθων επαιτειν
και μη λαβηι, ουχι και την ψυχην και το σωμα προσαπολλυει; Μυθους συ λεγεις· εγω
γαρ επιδεικνυω πραγματα. Ειπε γαρ μοι, ουδεις των πλουτουντων αποδυσπετει; Τι
ουν; μη η πενια αιτια τουτου; Ἀλλα ου λιμωττει; Και τι τουτο; Μειζων η δικη, οταν
μετα πλουτου τουτο ποιηι. Ουτε γαρ πλουτος γενναιον ποιει, ουτε ασθενη πενια· επει
ουδεις αν των εν πλουτωι ζωντων μοχθηρον εζη βιον, ουδ' αν εαυτωι κατηρασατο
ουδεις των εν πενιαι. Ὅτι δε οντως μυθοι τα παρ' υμων, εκειθεν υμιν ποιησω
φανερον. Ειπε μοι, ο Παυλος εν πενιαι ην, η εν πλουτωι; ελιμωττεν, η ουχι; Αυτου
εστιν ακουσαι λεγοντος· Ἐν λιμωι και διψει. Οι προφηται ελιμωττον, η ουχι;
Κακεινοι απεδυσπετουν. Παλιν Παυλον μοι φερεις, παλιν τους προφητας, δεκα και
εικοσιν ανθρωπους. Ἀλλα ποθεν βουλει; Ἀπο των πολλων, φησι, δειξον μοι τινας
φεροντας γενναιως. Ἀλλα το σπανιον αει τοιουτον, και ολιγοι οι καλοι. Ει βουλει δε,
και καθ' εαυτο το πραγμα εξετασωμεν. Ἴδωμεν τινος η φροντις μειζων και
δριμυτερα, και τινος ευφορωτερα. Ουχ ο μεν υπερ της αναγκαιας μεριμναι τροφης, ο
δε υπερ μυριων πραγματων ταυτης αφεμενος; Ου δεδοικεν υπερ λιμου ο πλουσιος,
αλλ' υπερ ετερων δεδοικε· πολλακις υπερ σωτηριας αυτης. Ουκ εχει την αμεριμνιαν
της τροφης ο πενης, αλλ' εχει την ετεραν αμεριμνιαν, την ασφαλειαν, την ησυχιαν,
 
 

275

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

την αδειαν. εʹ. Ἄλλως δε, ει μη κακον το αδικειν, αλλα καλον, δια τι αισχυνομεθα;
δια τι εγκαλυπτομεθα; δια τι ονειδιζομενοι αγανακτουμεν και δυσχεραινομεν; Ει μη
καλον το αδικεισθαι δια τι εναβρυνομεθα και εγκαλλωπιζομεθα τωι πραγματι, και
δικαιολογουμεθα εν τουτωι; Θελεις μαθειν πως τουτο εκεινου βελτιον; Ὅρα τους εν
τουτωι, 60.358 ορα τους εν εκεινωι. ∆ια τι νομοι; δια τι δικαστηρια; δια τι τιμωριαι;
ουχι δι' εκεινους ως νοσουντας και καμνοντας; Ἀλλ' η ηδονη πολλη, φησι. Μη
ειπωμεν τα μελλοντα· τα παροντα εξετασωμεν. Τι χειρον ανδρος τοιαυτην εχοντος
υποψιαν; τι σφαλερωτερον; τι σαθροτερον; ουκ εν ναυαγιωι διαπαντος εστι; Καν
δικαιον τι πραττηι, ου πιστευεται, απο της δυναμεως καταδικαζομενος παρα παντων·
παντας γαρ τους συνοικουντας κατηγορους εχει· ου φιλιαι χρησασθαι δυναται· ουδεις
γαρ αν ελοιτο ταχεως τοιαυτην δοξαν εχοντος ανθρωπου γενεσθαι φιλος, ωστε μη
κοινωνησαι αυτωι της υποληψεως. Καθαπερ θηριον, ουτω παντες αποστρεφονται·
καθαπερ λυμεωνα και εχθρον και ανδροφονον και της φυσεως πολεμιον, τον αδικον
ανθρωπον. Ἂν εις δικαστηριον εμπεσηι, ουδε κατηγορου δειται ο ηδικηκως, της
δοξης αντι παντος κατηγορου καταδικαζουσης αυτον. Ἀλλ' ουχ ο αδικουμενος
ουτως, αλλα παντας εχει προστατας, συναλγουντας, χειρα ορεγοντας· επ' ασφαλειαι
εστηκεν. Ει καλον το αδικειν και ασφαλες, ομολογειτω τις ειναι αδικος· ει δε ου
τολμαι, τι δηποτε ως αγαθον μετερχεται; Ἴδωμεν δε πως και εν ημιν αυτοις, αν
γενηται τουτο, ποσα γινεται κακα. Ειπε γαρ μοι, αν τι των εν ημιν το οικειον
υπερβαν μετρον του ετερου εφιηται, και βουληθηι αφεις ο σπλην τον οικειον τοπον
λαβειν το αλλοτριον μετα του οικειου, ουχι νοσος τουτο εστι; Το υγρον παλιν το εν
ημιν, ο χυμος, ει παντα πληρωσει, ουχι υδερος τουτο εστι; Μετ' εκεινου η χολη
παλιν ευρυχωριαν ζητειτω, και πανταχου διαχεισθω το αιμα. Τι δε εν τηι ψυχηι ο
θυμος, η επιθυμια, και τα αλλα παντα, εαν υπερβηι το μετρον, ουχι εαυτον
συνδιεφθειρεν; Ουτω και η τροφη· εαν υπερ ο δυναται πεπτεσθαι προσληφθηι, νοσοις
το σωμα περιεβαλε. Ποθεν γαρ αι ποδαλγιαι; ποθεν αι παρεσεις και ο κλονος του
σωματος; αρα ουκ απο της των τροφων αμετριας; Παλιν εν τωι σωματι εαν πλειον
βουληθηι λαβειν ο οφθαλμος, η πλεον ιδειν του ωρισμενου θελησειεν, η μειζον
αναλαβοι φως, εβλαψε μαλλον η ωφελησε το υπερ μετρον. Ει δε ενθα αγαθον τι το
φως εστι, ο οφθαλμος ει πλεον ιδειν θελησειεν απολλυται· οταν λαμπροτερον ιδηι,
εννοησον επι του κακου. Ἡ ακοη εαν μεγαλην δεξηται φωνην, αποπληκτος η
διανοια γινεται· ο νους επειδαν τα υπερ εαυτον λογισηται, εκπληττεται, και οπερ αν
πλεον του δεοντος γενηται, παραπολλυσι. Τουτο γαρ πλεονεξια, πλεον εχειν του
ωρισμενου. Ουτω δη και επι χρηματων, οταν βουλωμεθα επιτιθεναι φορτια πλειονα,
ει και μη αισθανομεθα, χαλεπον εν εαυτοις τρεφομεν το θηριον, πολλα εχοντες,
πολλων δεομενοι, φροντισι μυριαις περιβαλλοντες εαυτους, πολλας τωι διαβολωι
παρεχοντες λαβας. ∆ια τουτο ουδε χρεια καματου επι των πλουτουντων τωι
διαβολωι· ετοιμοι γαρ αυτωι προς καταφοραν απο του πλουτου μαλιστα γινονται.
Ἀλλ' ουκ επι των πενιαι συζωντων, αλλα παν το εναντιον. Ουτως αυτα καθ' εαυτα
απολλυσι τα πραγματα. ∆ιο παρακαλω απεχεσθαι της τουτων επιθυμιας, ινα
δυνηθωμεν διαδραναι τας του πονηρου παγιδας, και αρετης επιλαβομενοι των
αιωνιων αγαθων επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι, του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι, αμα τωι αγιωι Πνευματι, δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει,
και εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

60.357 ΟΜΙΛΙΑ ΝΒʹ. Τηι ουν επαυριον ελθοντος του Ἀγριππα και της
Βερνικης μετα πολλης φαντασιας, και εισελθον των εις το ακροατηριον
 
 

276

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

συν τε τοις χιλιαρχοις και ανδρασι τοις κατ' εξοχην ουσι της πολεως, και
κελευσαντος του Φηστου, ηχθη ο Παυλος.
αʹ. Ὅρα οιον συλλεγεται ακροατηριον τωι Παυλωι· Τοις 60.358 κατ' εξοχην,
φησι, της πολεως· τους δορυφορους γαρ παντας συναγαγων ο αρχων και ο βασιλευς,
ουτως απαντωσι. Συν αυτοις δε και οι χιλιαρχοι και οι πρωτοι της πολεως
παραγεγονασιν· τουτους γαρ κατ' εξοχην καλει. Ειτα και Παυλος αγεται· και ορα,
πως αυτου αχθεντος 60.359 ανακηρυττεται υπο του Φηστου· ου μονον γαρ αυτον
αφιησι των εγκληματων, αλλα και υπεραπολογειται. Τι λεγων; Ἀγριππα βασιλευ,
και παντες οι συμπαροντες ημιν ανδρες, θεωρειτε τουτον, περι ου παν το πληθος
των Ἰουδαιων ενετυχον μοι εν τε Ἱεροσολυμοις και ενθαδε, επιβοωντες μη δειν ζηιν
αυτον μηκετι. Ἐγω δε καταλαβομενος μηδεν αξιον θανατου αυτον πεπραχεναι, και
αυτου δε τουτου επικαλεσαμενου τον Σεβαστον, εκρινα πεμπειν αυτον. Περι ου
ασφαλες τι γραψαι τωι κυριωι ουκ εχω· διο προηγαγον αυτον εφ' υμων και μαλιστα
επι σου, βασιλευ Ἀγριππα, οπως της ανακρισεως γενομενης, σχω τι γραψαι. Ἄλογον
γαρ μοι δοκει, πεμποντα δεσμιον μη και τας κατ' αυτου αιτιας σημαναι. Σκοπει, πως
εκεινων μεν κατηγορει, τουτον δε αφιησιν. Ὢ της των δικαιωματων περιουσιας!
οπως καταδικασηι, ουχ ευρισκει ο αρχων, μυριας γενομενης εξετασεως· εκεινοι δε
τουτον αξιον θανατου εφασκον ειναι. ∆ια τουτο και ελεγεν· Ἐγω δε καταλαβομενος,
φησι, μηδεν αξιον θανατου πεπραχεναι αυτον· ειτα επηγαγε, λεγων· Περι ου
ασφαλες τι γραψαι τωι κυριωι ουκ εχω. Και τουτο της του Παυλου καθαροτητος το
μηδεν εχειν τον δικαστην, ο τι ειπηι περι αυτου. ∆ιο προηγαγον αυτον, φησιν, εφ'
υμων· Ἄλογον γαρ μοι δοκει ειναι, πεμποντα δεσμιον, μη και τας κατ' αυτου αιτιας
σημαναι. Ὅρα εις οιας ενεβαλον οι Ἰουδαιοι τους αρχοντας αυτων αποριας μεγαλας.
Τι ουν ο Ἀγριππας; Ἐπι τουτοις βουλομενος τι μαθειν, προς τον Παυλον εφη·
Ἐπιτρεπεται σοι υπερ σεαυτου λεγειν. Τηι πολληι περι του ακουσαι επιθυμιαι επιτρεπει
αυτωι λεγειν ο βασιλευς. Ὁ δε Παυλος μετα παῤρησιας φθεγγεται λοιπον, ου
κολακευων, αλλα δια τουτο μακαριον εαυτον φασκων ειναι, επειδη προς παντα
ειδοτα τον λογον ποιειται· και οτι δια τουτο, ακουε α δη και προτεινεται λεγων· Τοτε
ο Παυλος απελογειτο, εκτεινας την χειρα. Περι παντων ων εγκαλουμαι υπο
Ἰουδαιων, βασιλευ Ἀγριππα, ηγημαι εμαυτον μακαριον, επι σου μελλων
απολογεισθαι σημερον, μαλιστα γνωστην οντα σε παντων των κατα Ἰουδαιους εθων
και ζητηματων· διο δεομαι σου μακροθυμως ακουσαι μου. Καιτοι γε, ει συνηιδει
εαυτωι, φοβηθηναι εχρην παρα τωι παντα ειδοτι δικαζομενον· αλλα καθαρου
συνειδοτος τουτο εστιν, το μη παραιτεισθαι δικαστην τον ακριβως ειδοτα τα
γεγενημενα, αλλα και χαιρειν· οθεν και μακαριον εαυτον ηγειται, και λεγει· ∆εομαι
σου μακροθυμως ακουσαι μου. Ἐπειδη μελλει λογον εκτεινειν και λεγειν τι περι
εαυτου, δια τουτο προλαβων παρεκαλεσε, και φησι· Την μεν ουν βιωσιν μου την εκ
νεοτητος, την απαρχης γενομενην εν τωι εθνει μου εν Ἱεροσολυμοις, ισασι παντες οι
Ἰουδαιοι, προγινωσκοντες με ανωθεν, εαν θελωσι μαρτυρειν, οτι κατα την
ακριβεστατην αιρεσιν της ημετερας θρησκειας εζησα Φαρισαιος. Ὃ λεγει, τουτο εστι·
Πως αν στασιαστης εγενομην, ο νεος τοιουτος ων και μαρτυρουμενος υπο παντων;
Ειτα και απο της αιρεσεως η πιστις ου ειπεν· επαγει γαρ· Κατα την ακριβεστατην
αιρεσιν της θρησκειας εζησα. Και επει παλιν εικος ην τινας ειπειν· Τι ουν, ει η μεν
αιρεσις θαυμαστη, συ δε πονηρος; ορα πως το υφορμουν θεραπευει· μαρτυρας γαρ
καλει παντας τους Ἰουδαιους τους γινωσκοντας τον αυτου βιον και την
αναστροφην. Ἴσασι 60.360 γαρ, φησι, παντες Ἰουδαιοι, προγινωσκοντες με ανωθεν,
εαν θελωσι μαρτυρειν. Και νυν επ' ελπιδι της προς τους πατερας ημων γενομενης
 
 

277

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαγγελιας υπο του Θεου, εστηκα κρινομενος· εις ην το δωδεκαφυλον ημων, εν
εκτενειαι νυκτα και ημεραν λατρευον, ελπιζει καταντησαι· περι ης ελπιδος
εγκαλουμαι, βασιλευ Ἀγριππα, υπο Ἰουδαιων. Τι; απιστον κρινεται παρ' υμιν, ει ο
Θεος νεκρους εγειρει; ∆υο τιθησι περι αναστασεως λογισμους, ενα μεν τον απο
προφητων· και ου παραγει προφητην, αλλ' αυτην των Ἰουδαιων την δοξαν· αλλον
δε τον και ισχυροτερον τον απο πραγματων. Ποιον δη τουτον; Ὅτι διελεχθη αυτωι ο
Χριστος, αναστας εκ νεκρων. Και κατασκευαζει και τουτον απο λογισμων, την
προτεραν αυτου μανιαν διηγουμενος ακριβως· ειτα και μετα εγκωμιου των
Ἰουδαιων· Νυκτα και ημεραν λατρευον ελπιζει, φησι, καταντησαι. Ὥστε ει και μη
αληπτου βιου ημην, υπερ τουτων ουκ εδει κρινεσθαι, βασιλευ Ἀγριππα. Ειτα και
αλλος λογισμος. Τι; απιστον κρινεται παρ' υμιν, ει ο Θεος νεκρους εγειρει; Ει γαρ μη
τοιαυτη δοξα ην, ει γαρ μη ανατεθραμμενοι ησαν εν τουτοις τοις δογμασι, νυν δε
εισεφερετο, ισως ουκ αν εδεξατο τις τον λογον. Ειτα λεγει, πως εδιωκε· και τουτο
κατασκευαστικον· και τους αρχιερεις παραγει μαρτυρας, και τας εξω πολεις, και οτι
ηκουσε λεγοντος αυτωι· Σκληρον σοι προς κεντρα λακτιζειν. Ἔπειτα δεικνυσι και του
Θεου την φιλανθρωπιαν, οτι και διωκομενος ωφθη, και οτι Ουκ εμε μονον
ευεργετησεν, αλλα και ετεροις επεμψε διδασκαλον. βʹ. ∆εικνυσι δε και την
προφητειαν, ην ηκουσεν Εις τουτο ωφθην σοι· εξαιρουμενος σε εκ του λαου και των
εθνων, εις ους εγω σε αποστελλω. Ταυτα παντα δεικνυς, ελεγεν· Ἐγω μεν ουν εδοξα
εμαυτωι προς το ονομα Ἰησου του Ναζωραιου δειν πολλα εναντια πραξαι. Ὃ και
εποιησα εν Ἱεροσολυμοις, και πολλους των αγιων εγω φυλακαις κατεκλεισα, την
παρα των αρχιερεων εξουσιαν λαβων· αναιρουμενων τε αυτων κατηνεγκα ψηφον·
και κατα πασας τας συναγωγας πολλακις τιμωρων αυτους, ηναγκαζον βλασφημειν·
περισσως τε εμμαινομενος αυτοις, εδιωκον εως και εις τας εξω πολεις. Ἐν οις και
πορευομενος εις την ∆αμασκον μετ' εξουσιας και επιτροπης της παρα των
αρχιερεων, ημερας μεσης κατα την οδον ειδον, βασιλευ, ουρανοθεν υπερ την
λαμπροτητα του ηλιου περιλαμψαν με φως, και τους συν εμοι πορευομενους.
Παντων δε καταπεσοντων ημων εις την γην, ηκουσα φωνην λαλουσαν προς με και
λεγουσαν τηι Ἑβραΐδι διαλεκτωι· Σαουλ, Σαουλ, τι με διωκεις; σκληρον σοι προς
κεντρα λακτιζειν. Ἐγω δε ειπον· Τις ει, Κυριε; Ὁ δε ειπεν· Ἐγω ειμι Ἰησους, ον συ
διωκεις. Ἀλλα αναστηθι,και στηθι επι τους ποδας σου· εις τουτο γαρ ωφθην σοι,
προχειρισασθαι σε υπηρετην και μαρτυρα ων τε ειδες, ων τε οφθησομαι σοι,
εξαιρουμενος σε εκ του λαου και των εθνων, εις ους εγω σε αποστελλω, ανοιξαι
οφθαλμους αυτων του αποστρεψαι απο σκοτους εις φως, και της εξουσιας του
Σατανα επι τον Θεον, του λαβειν αυτους αφεσιν αμαρτιων και κληρον εν τοις
ηγιασμενοις πιστει τηι εις εμε. Σκοπει, πως ημερως διαλεγεται. Ὁ Θεος φησιν, ειπε
προς με, οτι Ὤφθην σοι προχειρισασθαι σε υπηρ 60.361 ετην και μαρτυρα, ων τε
ειδες, ων τε οφθησομαι σοι, εξαιρουμενος σε εκ του λαου και των εθνων, εις ους εγω
σε αποστελλω, ανοιξαι οφθαλμους αυτων, του αποστρεψαι απο σκοτους εις φως, και
της εξουσιας του Σατανα επι τον Θεον, του λαβειν αυτους αφεσιν αμαρτιων. Ὡσει
ελεγε· Τουτοις επεισθην, ταυτηι τηι οπτασιαι με επηγαγετο, και ουτως επεισεν, ωστε
μη αναβαλλεσθαι. Ὅθεν, βασιλευ Ἀγριππα, ουκ εγενομην απειθης τηι ουρανιωι
οπτασιαι· αλλα τοις εν ∆αμασκωι πρωτον και Ἱεροσολυμοις, εις πασαν τε την χωραν
της Ἰουδαιας, και τοις εθνεσιν απαγγελλω μετανοειν, και επιστρεφειν επι τον Θεον,
αξια της μετανοιας εργα πρασσοντας. Ὁ τοινυν και τους αλλους παιδευων περι βιου
αριστου, πως αν αυτος στασεως και φιλονεικιας, φησιν, αρχηγος γεγονα; Ἕνεκα
τουτων οι Ἰουδαιοι με συλλαβομενοι εν τωι ιερωι, επειρωντο διαχειρισασθαι.
Ἐπικουριας ουν τυχων της παρα του Θεου αχρι της ημερας ταυτης εστηκα,
μαρτυρομενος μικρωι τε και μεγαλωι, ουδεν εκτος λεγων ων τε οι προφηται
 
 

278

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ελαλησαν μελλοντων γινεσθαι, και Μωυσης· ει παθητος ο Χριστος, ει πρωτος εξ
αναστασεως νεκρων φως μελλει καταγγελλειν τωι τε λαωι και τοις εθνεσιν. Ὅρα,
πως εκτος κολακειας εστιν ο λογος αυτου, και το παν επιγραφει τωι Θεωι. Ειτα η
παῤρησια. Ἀλλ' ουδε νυν αφισταμαι· και το ασφαλες· Ἀπο γαρ προφητων
ισχυριζομαι, Ει παθητος ο Χριστος, ει πρωτος εξ αναστασεως νεκρων φως μελλει
καταγγελλειν· ωσει ελεγεν, οτι Πρωτος ο Χριστος αναστας, ουκετι αποθνησκει.
∆ηλον εκ του πασι καταγγειλαι τουτο και εις εαυτους προσδοκαιν. Ειτα την
παῤρησιαν ο Φηστος ιδων, επειδη προς τον βασιλεα διελεγετο, μη μεθισταμενος του
προς αυτον αποβλεπειν, ωσπερ επαθε τι, και φησι· Μαινη, Παυλε. Ὅτι δε παθων
τουτο λεγει, ακουε των εξης· Ταυτα δε αυτου διαλεγομενου, ο Φηστος μεγαληι τηι
φωνηι εφη· Μαινηι, Παυλε, τα πολλα σε γραμματα εις μανιαν περιτρεπει. Τι ουν ο
Παυλος; μετα επιεικειας αποκρινομενος, Ου μαινομαι, φησι, κρατιστε Φηστε, αλλα
αληθειας και σωφροσυνης ρηματα αποφθεγγομαι. Ειτα και την αιτιαν διδασκει, δι'
ην προς τον βασιλεα τον λογον απεστρεψεν· Ἐπισταται γαρ περι τουτων ο βασιλευς,
προς ον και παῤρησιαζομενος λαλω· λανθανειν γαρ τουτων αυτον τι ου πειθομαι
ουδεν· ου γαρ εστιν εν γωνιαι πεπραγμενον τουτο. Πιστευεις, βασιλευ Ἀγριππα, τοις
προφηταις; Οιδα, οτι πιστευεις. Τουτο ουτως ειπε, μονονουχι διασυρων και λεγων
προς αυτους· Οιδα, οτι παντα οιδεν ακριβως· και εδει μεν πρωτους υμας ταυτα
ειδεναι (το γαρ επαγομενον τουτο δηλοι, το, Ου γαρ εστιν εν γωνιαι πεπραγμενον
τουτο), αλλ' ουκ ηθελησατε. Πιστευεις, βασιλευ Ἀγριππα, τοις προφηταις; Οιδα οτι
πιστευεις. Ὁ δε Ἀγριππας προς τον Παυλον εφη· Ἐν ολιγωι με πειθεις Χριστιανον
γενεσθαι. Ὁ δε Παυλος ειπεν· Ευξαιμην αν τωι Θεωι, και εν ολιγωι, και εν πολλωι, ου
μονον σε, αλλα και παντας τους ακουοντας μου σημερον, γενεσθαι τοιουτους, οποιος
καγω ειμι, παρεκτος των δεσμων τουτων. Ὅρα πως ευχεται, λεγων· Ευξαιμην αν
εγωγε τωι Θεωι [ουκ] εν ολιγωι, τουτεστι, παρα μικρον. Και ουχ απλως ευχεται, αλλα
και επιτεταμενως. Τοιουτους, φησι, γενεσθαι παντας, ου μονον σε, αλλα και παντας,
οποιος καγω ειμι. Ειτα και προστιθησι· Παρεκτος των δεσμων τουτων· ουκ
αποδυσπετων δια τα δεσμα, ουδε αισχυνομενος διοτι εδεδετο (τουτο γαρ ην αυτωι,
ειπερ τι αλλο, αξιον δοξης)· αλλα προς την εκεινων υποληψιν αφορων, ουτως ειπε.
∆ια τουτο προσεθηκε το, Παρεκτος των δεσμων τουτων. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
60.362 ανεγνωσμενα. Τηι ουν επαυριον εισελθοντων εις το ακροατηριον,
κελευσαντος του Φηστου, φησιν, ηχθη ο Παυλος. Ἀπεστησαν λοιπον οι Ἰουδαιοι τηι
εφεσει χρησαμενου εκεινου, και τοτε αυτωι λαμπρον το θεατρον γινεται· μετα
πολλης γαρ της φαντασιας ο βασιλευς και παν το πληθος των Ἰουδαιων παρησαν
ουχ οι μεν, οι δε ου. Το πληθος των Ἰουδαιων, φησι, συνετυχον μοι, εν τε
Ἱεροσολυμοις και ενθαδε, επιβοωντες μη δειν αυτον ζηιν μηκετι. γʹ. Ὅρα την μανιαν·
εβοων, δειν αυτον αποθανειν λεγοντες. Ἐντευθεν δεικνυσιν, οτι δικαιως
επεκαλεσατο Καισαρα. Ει γαρ ουδεν μεν ειχον δεινον ειπειν, εκεινοι δε εμεμηνεσαν,
εικοτως επ' εκεινον ερχεται. Ὅπως της ανακρισεως υφ' υμων γενομενης, σχω τι
γραψαι, φησιν. Ὁραις, πως βασανιζεται πολλακις το πραγμα; Και της απολογιας
τοινυν ταυτης Ἰουδαιοι αιτιοι, ην εμελλον μανθανειν και οι εν τηι Ῥωμηι. Περι
παντων ων εγκαλουμαι, βασιλευ Ἀγριππα, φησιν, ηγημαι εμαυτον μακαριον,
μελλων επι σου απολογεισθαι. Ὅρα πως κηρυκες ακοντες και της οικειας γινονται
κακιας και της Παυλου αρετης και αυτωι τωι κρατουντι· ωστε λαμπροτερον απηγετο
Παυλος, η ει χωρις δεσμων απηλθεν· ουκετι γαρ ως πλανος και γοης τοσουτων
αυτον αφεντων δικαστων απηγετο. Παντα τοινυν αποδυσαμενος παρ' οις ετεχθη και
ετραφη, ουχ απλως, αλλ' ουτω καθαρος υποψιας επιβαινει της Ῥωμης. Και ουκ ειπε·
Τι δη τουτο; απαξ επεκαλεσαμην Καισαρα· μυριακις εκριθην· μεχρι ποτε; αλλα τι;
Παλιν ετοιμος εγενετο δουναι ευθυνας και επι του μαλιστα ειδοτος τα κατα
 
 

279

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἰουδαιους. ∆ιο και μετα πολλης της παῤρησιας απολογειται, ατε ουκ οντων κυριων
των καταδικαζοντων αυτον· ος, καιπερ ουκ οντων κυριων, αλλα της αποφασεως
εκεινης κρατουσης, οτι Προς Καισαρα πορευσηι, διδωσι λογον ομως, και πολλας τας
ευθυνας περι παντων· ου περι των μεν, περι των δε ου. Μονονουχι δε τουτο λεγει δι'
ων αποκρινεται· Ἐγκαλουσιν υπερ στασεως, εγκαλουσιν υπερ αιρεσεως, και οτι τον
ναον εβεβηλωσα· περι παντων απολογουμαι· Την μεν ουν βιωσιν μου την εκ
νεοτητος ισασι παντες οι Ἰουδαιοι· οτι μεν ου του εμου τροπου το στασεις ποιειν,
αυτοι μαρτυρες οι κατηγοροι. Ὃ και προ τουτου λεγει· Ζηλωτης υπαρχων των
πατρικων μου παραδοσεων, τουτο και ενταυθα αινιττεται δια του ειπειν, Την εκ
νεοτητος μου βιωσιν. Και οτε ολος ο δημος παρην, τοτε καλει αυτων την μαρτυριαν.
Ουκ επι του δικαστηριου δε του Λυσιου τουτο ποιει μονον, αλλα και επι του Φηστου·
και παλιν ενταυθα, οτε πλειους παρησαν· εκει δε ου πολλης απολογιας εδει, των
γραμματων του Λυσιου αφιεντων αυτον. Ἴσασι, φησι, παντες Ἰουδαιοι
προγινωσκοντες με ανωθεν. Και ου λεγει, ποταπος αυτου ο βιος, αλλα αφιησιν
αυτων τωι συνειδοτι, και το παν εν τηι αιρεσει τιθησι, δεικνυς εντευθεν ουκ αν
ελομενος αυτην, ει πονηρος ην και μοχθηρος. Ὑπερ της αιρεσεως τοινυν ταυτης, ης,
φησιν, εστηκα κρινομενος. Αυτη και παρ' αυτοις πρεσβευεται, δια ταυτην ηυχοντο,
δια ταυτην λατρευουσιν, ινα ταυτης τυχωσι· ταυτην εγω καταγγελλω, και περι της
ελπιδος ταυτης εγκαλουμαι. Ἄρα μαινομενων εστι παντα μεν υπερ του τυχειν
ταυτης ποιειν, τον δε εις ταυτην πιστευοντα ελαυνειν. Ἐγω μεν ουν εδοξα εμαυτωι
προς το ονομα Ἰησου του Ναζωραιου, φησι, δειν πολλα εναντια πραξαι· τουτεστιν,
Ἔκρινα ταυτα ποιειν, οτι ουκ ημην των μαθητων του Χριστου, αλλα των
πολεμουντων αυτωι υπηρχον. Ὅθεν και αξιοπιστος γινεται μαρτυς, οτι ο μυρια
ποιων, και πολεμων τους πιστευοντας, και πειθων βλασφημειν, και παντα κινων,
πολεις, αρχοντας, και δι' 60.363 εαυτου ταυτα πραττων, ουτως εξαιφνης
μεταβεβληται. Ειτα παλιν οι μαρτυρες οι συνοντες· ειτα δεικνυσιν εαυτον δικαιως
πεισθεντα, απο τε του φωτος, απο τε των προφητων, απο τε των εκβασεων, απο τε
των νυν γεγενημενων. Ἐπηγαγε γαρ· Ἡμερας μεσης κατα την οδον, ειδον
περιλαμψαν με φως, και τους συν εμοι πορευομενους. Ὅρα γουν, πως και απο των
προφητων, και απο τουτων αυτους πιστουται. Ἵνα γαρ μη δοξηι καινοτομειν, καιτοι
εχων μεγαλα ειπειν, παλιν επι τους προφητας καταφευγει, και τα αυτων εις μεσον
τιθησι. Τουτο μεν ουν αξιοπιστοτερον ατε νυν γενομενον· αλλ' επειδη μονος ειδε,
παλιν αυτο απο προφητων πιστουται. Και ορα αυτον ουχ ομοιως διαλεγομενον εν
δικαστηριωι, και εν εκκλησιαι· εκει μεν ουν λεγει, οτι και Ἀνειλετε· ενταυθα δε ουδεν
τοιουτον, ωστε μη πλεον εκκαυσαι τον θυμον· αλλα το αυτο δεικνυσιν, ειπων, Ει
παθητος ο Χριστος. Ουτως αφιησιν αυτους εγκληματων. Ὅπερ ουν εγω καταγγελλω,
ει ανεστη πρωτος εκ των νεκρων, εκ των προφητων δεικνυμι· και γαρ και οι
προφηται τουτο καταγγελλουσιν. Ουκουν δεξασθε τον λογον ως τον αυτου οντα των
προφητων. Ἐπει δε ειπε την οψιν, λοιπον και μετα αδειας και τα κατορθωματα
λεγει. Ποια ταυτα; Του ανοιξαι αυτων, φησιν, οφθαλμους, και αποστρεψαι απο
σκοτους εις φως, και απο της εξουσιας του Σατανα επι τον Θεον. Εις τουτο γαρ
ωφθην σοι· τουτεστιν, ουχ ωστε κολασαι, αλλ' ωστε αποστολον ποιησαι. Ὅρα, τα
συνεχοντα κακα τους απιστους δεικνυσι, τον Σαταναν, το σκοτος, ωσπερ και τα
αγαθα των πιστων, το φως, τον Θεον, τον κληρον των αγιων. Και ουχ απλως
μετανοειν παραινει, αλλα και βιον επιδεικνυσθαι θαυμαστον. Και ορα πανταχου τα
εθνη συμπλεκομενα τωι λογωι· οι γαρ παροντες εξ εθνων ησαν. Μαρτυρομενος, φησι,
μικρωι τε και μεγαλωι, τουτεστι και επισημωι και ασημωι. Τουτο δια τους στρατιωτας
ουτως ειπεν. Ειτα αφεις την ταξιν του απολογουμενου, την του διδασκαλου ελαβε.
∆ιο και ο Φηστος φησι προς αυτον· Μαινηι. Ειτα, ινα μη δοξηι αυτος διδασκαλος ειναι,
 
 

280

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

επαγει τους προφητας, τον Μωσεα· Ει παθητος, φησιν, ο Χριστος, ει πρωτος εξ
αναστασεως νεκρων φως μελλει καταγγελλειν τωι τε λαωι και τοις εθνεσιν. Ὁ
Φηστος μεγαληι τηι φωνηι εφη. Ουτω θυμου ην και οργης η φωνη. δʹ. Τι ουν ο Παυλος;
Ου γαρ εστι, φησιν, εν γωνιαι πεπραγμενον τουτο. Ἐνταυθα περι του σταυρου λεγει
τουτο, περι της αναστασεως· και οτι πανταχου της οικουμενης γεγονε το δογμα,
Πιστευεις, βασιλευ, φησιν, Ἀγριππα; Ουκ ειπε, Τηι αναστασει, αλλα, Τοις προφηταις.
Ειτα προκαταλαμβανει αυτον, και φησιν· Οιδα, οτι πιστευεις. Προς ον και ο
Ἀγριππας· Ἐν ολιγωι με πειθεις Χριστιανον γενεσθαι. Ουκ ενοησεν ο Παυλος τι εστιν,
Ἐν ολιγωι, αλλ' ενομισεν, οτι Ἐξ ολιγου· διο και προς τουτο αποκρινεται· ουτως
ιδιωτης ην. Και ουκ ειπεν, Ου βουλομαι, αλλ' Ευχομαι, ου μονον σε, αλλα και παντας
τους ακουοντας. Ὅρα κολακειας απηλλαγμενον τον λογον. Ευχομαι, φησι, σημερον
γενεσθαι παντας τοιουτους, οποιος και εγω ειμι, παρεκτος των δεσμων τουτων,
Ὅρα· ο καυχωμενος επι τοις δεσμοις, ο προφερων αυτους καθαπερ αλυσιν χρυσην,
τουτοις απευχεται νυν. Και μη θαυμασηις· ετι γαρ ασθενεστερον διεκειντο, και
συγκαταβατικωτερος ην ο λογος αυτωι. Ἐπει, οτι τα δε 60.364 σμα βελτιον ηγειτο,
ακουε πως αει εν ταις επιστολαις παντων προτιθησι των αλλων, λεγων· Παυλος
δεσμιος Ἰησου Χριστου· και παλιν, Τουτου χαριν την αλυσιν περικειμαι, αλλ' ο
λογος του Θεου ου δεδεται· και, Ἄχρι δεσμων ως κακουργος. Ὅρα· ουχι, ∆εσμων,
μονον, αλλα και, Ὡς κακουργος, προσεθηκεν, αυξων την απο των δεσμων δοξαν.
∆ιπλη δε η τιμωρια, και οτι εδεδετο, και οτι ως κακουργος. Ει μεν γαρ ουτως εδεδετο
ως επ' αγαθωι, εφερε τινα αν παραμυθιαν το πραγμα· νυν δε και ως κακουργος, και
ως επι τοις δεινοις αλους· και ομως ουδενος τουτων εφροντιζε. Τοιουτον ψυχη
πτερωθεισα τωι ουρανιωι ερωτι. Ει γαρ οι τον αισχρον τουτον ερωντες ερωτα, ουδεν
ηγουνται ουτε ενδοξον ουτε τιμιον, αλλ' εκεινα, οσα αν αυτοις προς την επιθυμιαν
συντεινηι, ταυτα κρινεται και ενδοξα και εντιμα, και τουτο παντα αυτοις εστιν η
ερωμενη, πολλωι μαλλον οι τουτωι αλοντες τωι ερωτι, ουδεν ηγουνται τα επιτιμια. Ει
δε ου νοουμεν τα λεγομενα, ου θαυμαστον· απειροι γαρ εσμεν της φιλοσοφιας
ταυτης. Ει γαρ τις αλωι τωι πυρι του Χριστου, τοιουτος γινεται, οιος αν γενηται
ανθρωπος μονος επι της γης οικων· ουτως ουδενος αυτωι μελει δοξης και ατιμιας·
αλλ' ωσπερ αν ει μονος οικων ουδενος αν εφροντισεν, ουτως ουδε τοτε ο τοιουτος
φροντιζει. Πειρασμων δε ουτω καταφρονει και μαστιγων και δεσμωτηριων, ωσπερ
αν ει εν αλλοτριωι σωματι ταυτα επασχεν, η ωσπερ αν ει αδαμαντινον εκεκτητο
σωμα· των δε ηδεων των εν τωι βιωι ουτω καταγελαι, και ανεπαισθητος αυτων εστιν,
ωσπερ των νεκρων σωματων ημεις, η αυτοι οντες νεκροι. Τοσουτον δε απεχει
αλωναι παθει τινι, οσον χρυσος πυρουμενος ο καθαρος αν αποσχοιτο κηλιδος.
Ὥσπερ γαρ μυιαι εις μεσην φλογα ουκ αν εμπεσοιεν, αλλα φευγουσιν, ουτω και τα
παθη ουδε εγγυς γενεσθαι τουτου τολμαι. Και τουτων εβουλομην μεν αφ' ημων τα
παραδειγματα παραγαγειν δυνασθαι· επειδη δε απορουμεν, αναγκη προς αυτον
τουτον καταφυγειν. Ὅρα γουν αυτον προς παντα τον κοσμον πως διεκειτο. Ἐμοι
κοσμος εσταυρωται, φησι, καγω τωι κοσμωι· τουτεστι, Νεκρος ειμι τωι κοσμωι,
κακεινος εμοι νεκρος. Και παλιν· Ζω δε ουκετι εγω, ζηι δε εν εμοι Χριστος. Τουτο
μονου Παυλου λεγειν εστιν, ημων δε των εκεινου τοσουτον απολειπομενων, οσον
της γης ο ουρανος, εγκαλυπτεσθαι, ως μηδε το στομα διαραι τολμαιν. Ὅτι δε ως εν
ερημιαι ην, και ουτως εωρα τα παροντα, ακουε αυτου λεγοντος· Μη σκοπουντων
ημων τα βλεπομενα, αλλα τα μη βλεπομενα. Τι λεγεις; Και μην το εναντιον ου
λεγεις εστι· τα μεν γαρ αορατα ου βλεπομεν, τα δε ορατα βλεπομεν. Ὁποιους εσχες
οφθαλμους, τοιουτοι εισιν οι παρα του Χριστου δεδομενοι· καθαπερ γαρ ουτοι τα μεν
ορωμενα ορωσι, τα δε ουχ ορωμενα ουχ ορωσιν· ουτως εκεινοι τουναντιον· ουδεις
τα αορατα βλεπων, τα ορατα βλεπει· ουδεις τα ορωμενα βλεπων, τα αορατα βλεπει.
 
 

281

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

Ἢ ουχι και παρ' ημιν τουτο γινεται; Ὅταν γαρ τον νουν συστρεψαντες λογιζωμεθα
τι των αορατων, μετεωροι των ενεργειων ημιν γινονται αι οψεις. Καταφρονησωμεν
δοξης, γελασθαι βουλωμεθα μαλλον, η επαινεισθαι. Ὁ μεν γαρ γελωμενος, ουδεν
βλαπτεται· ο δε επαινουμενος, μεγαλα. Μη μεγα φρονωμεν επι τοις εκφοβουσι τους
ανθρωπους, αλλ' ως επι των παιδων τουτο πραττωμεν· ουδε γαρ ει τινα ιδοιμεν
εκφοβουντα παιδια, θαυμαζομεν τουτον· ει γαρ τις φοβει, παιδια φοβει· ανδρα γαρ
ουκ αν 60.365 δυναιτο φοβειν. Και καθαπερ οι εκφοβουντες η τας βλεφαριδας
ελκοντες ανω, η αλλως το προσωπον διαστρεφοντες τουτο ποιουσιν, υγιεινον δε
εχοντες και ημερον το ομμα, ουκ αν δυναιντο τουτο ποιησαι· ουτω δη και ουτοι, το
διορατικον της διανοιας διαστρεφοντες, τουτο ποιουσιν. Ὥστε ημερον γε ανθρωπον
και καλον τηι ψυχηι ουδεις αν φοβηθειη, αλλ' αιδουμεθα παντες, τιμωμεν,
εντρεπομεθα. Ουχ ορατε, πως ο φοβερος και μισητος εστι και πασιν ημιν απευκτος;
Τι γαρ των δυναμενων φοβειν μονον ουκ αποστρεφομεθα; ουχι θηρια, ουχι φωνας,
ουχι οψεις, ουχι τοπους, ουχι αερα, οιον το σκοτος; εʹ. Μη δη μεγα νομιζωμεν, ει
ανθρωποι φοβουνται ημας. Πρωτον μεν γαρ ουδεις ημας ανθρωπος πτοειται·
δευτερον, το και πτοουμενους ημας μη μεγα τουτο ειναι. Μεγα αγαθον η αρετη· και
ορα πως μεγα. Ἄθλια τα πραγματα νομιζοντες, δι' ων συνεστηκεν, αυτην
θαυμαζομεν και μακαριζομεν. Τις γαρ ουκ αν μακαρισειε τον φιλοσοφον, καιτοι
πενια, και οσα τοιαυτα, αθλια ειναι δοκει; Ὅταν ουν δια των αθλιων ειναι
δοκουντων λαμπηι, ορα την υπερβολην. Μεγα φρονεις επι δυναστειαι, ανθρωπε; Και
ποια δυναστεια, ειπε μοι, εχειροτονηθη; Παρα ανθρωπων εγενου δυνατος· ενδοθεν
χειροτονησον σεαυτον. Ἄρχων γαρ ουχ ο καλουμενος εστιν, αλλ' ο ων. Ὥσπερ γαρ
ιατρον ουκ αν ποιησειε βασιλευς ουδε ρητορα, ουτως ουδε αρχοντα· ου γαρ τα
γραμματα ποιει αρχοντα, ουδε το ονομα. Ἐπει, ει βουλει, οικοδομειτω τις ιατρειον,
εχετω και μαθητας, εχετω και οργανα και φαρμακα, και εισιτω προς τους
καμνοντας· αρα αρκει ταυτα ποιησαι ιατρον; Ουδαμως· αλλα δει της τεχνης, και
ταυτης ανευ, ου μονον ταυτα ουδεν ωφελει, αλλα και βλαπτει· τον γαρ ουκ ιατρον
βελτιον μηδε εχειν φαρμακα. Ὁ μεν ουν μη εχων ουτε σωζει ουτε απολλυσιν· ο δε
εχων, απολλυσιν, ουκ ειδως, οπως χρησηται· επειδη ουκ εν τηι φυσει των φαρμακων
εστιν η σωτηρια μονον, αλλα και εν τηι τεχνηι του προσαγοντος· τουτου γαρ μη
οντος, παντα διεφθαρται. Τοιουτος και ο αρχων εστιν· εχει οργανα, την φωνην, τον
θυμον, τους δημιους, τας υπεροριας, τας τιμας, τας δωρεας, τους επαινους· εχει και
φαρμακα, τους νομους· εχει και καμνοντας, τους ανθρωπους· εχει εργαστηριον, το
δικαστηριον· εχει μαθητας, τους στρατιωτας· αν ουν μη ειδηι την επιστημην την
ιατρικην, ουδεν τουτων οφελος. Ὁ δικαστης ιατρος ψυχων εστιν, ουχι σωματων· ει
δε αυτη η σωματων τοσαυτης δειται επιμελειας, πολλωι μαλλον η της ψυχης, επειδη
και μειζων ψυχη σωματων. Ουκ αρα το ονομα εχειν αρχοντος αρχοντα εστιν ειναι·
επει και αλλοι καλουνται μεγαλα ονοματα· οιον Παυλος, Πετρος, Ἰακωβος,
Ἰωαννης· αλλ' ουκ απο των ονοματων εισιν απερ καλουνται, καθαπερ ουδε εγω·
αλλ' ειμι του μακαριου μεν εκεινου ομωνυμος, ου μην συνωνυμος· ουκ ειμι
Ἰωαννης, αλλα καλουμαι. Ουτω κακεινοι ουκ εισιν αρχοντες, αλλα καλουνται. Εισι
δε εκεινοι αρχοντες και χωρις τουτων, ωσπερ και ιατρος, καν μη χρηται τηι επιστημηι,
εχηι δε αυτην εν τηι ψυχηι, ιατρος εστιν. Εισιν αρχοντες εαυτων αρχοντες. Τρια γαρ
ταυτα εστι ψυχηι, οικια, πολις, οικουμενη· και οδωι 60.366 τα πραγματα προβαινει.
∆ει τοινυν τον μελλοντα επιστησεσθαι οικιας, και καλως αυτην οικοδομησειν,
προτερον την ψυχην την εαυτου ρυθμιζειν· οικια γαρ αυτου εστιν· ει δε την εαυτου
μη δυναιτο, ενθα μια ψυχη, ενθα κυριος αυτος, ενθα αει συνεστιν εαυτωι, πως τους
αλλους οικοδομησει; Ὁ την ψυχην την εαυτου ρυθμισαι δυναμενος, και το μεν
ποιων αρχειν, το δε αρχεσθαι, ουτος και οικιαν δυνησεται· ο δε οικιαν, και πολιν· ο
 
 

282

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε πολιν, και οικουμενην. Ει δε ψυχην ουκ αν δυναιτο, πως οικουμενην δυνησεται;
Ταυτα μοι ειρηται, ινα μη ωμεν επτοημενοι προς αρχας, ινα ειδωμεν, τι ποτε εστιν
αρχη· τουτο γαρ ουκ αρχη, αλλα καταγελως και δουλεια, και μυρια ετερα αν τις
καλεσειεν. Ειπε μοι, τι εστιν αρχοντος ιδιον; αρα ουχι το ωφελειν τους αρχομενους
και ευεργετειν; Τι ουν, αν τουτο μη γενηται; πως ετερους ωφελησει ο εαυτον μη
ωφελησας; ο μυριας εχων τυραννιδας εν τηι ψυχηι των παθων, πως τας ετερων
εκκοψει; Ουτω και τρυφη· ουχ αυτη εστι τρυφη, αλλ' ετερα. Ὥσπερ γαρ αρχων
εδειχθη ουχ ουτος, αλλ' ετερος· ουτω και ο τρυφων ετερος εστι. ∆οκει μεν γαρ ειναι
τρυφη, το της ηδονης απολαυειν και γαστριζεσθαι· ουκ εστι δε τουτο, αλλα
τουναντιον, το ψυχην εχειν θαυμαστην και εν ηδονηι ειναι. Ἔστω γαρ τις εσθιων,
πινων, σπαταλων, επειτα φροντιζετω και αθυμειτω· μη δυναται ουτος ειναι εν
τρυφηι; Ουκ αρα το εσθιειν και πινειν τρυφη, αλλα το εν ηδονηι ειναι. Ἔστω τις
ξηρον λαμβανων αρτον, και εμπιπλασθω μετ' ευφροσυνης· αρα τουτο ηδονη;
Ουκουν και τρυφη. Ἴδωμεν ουν, τινι παραγινεται αυτη, τοις πλουτουσιν η τοις μη
πλουτουσιν; Ουτε τουτοις απλως, ουτε εκεινοις, αλλα τοις ουτω κατασκευαζουσι την
ψυχην την εαυτων, ωστε μη πολλας εχειν αθυμιων υποθεσεις. Και ποιος εστιν ουτος
ο βιος; ισως ερει τις· ορω γαρ κεχηνοτας απαντας και βουλομενους ακουσαι, τις
εστιν ο βιος ουτος ο μη εχων αθυμιας. Ουκουν ομολογεισθω παρ' υμων πρωτον, οτι
τουτο ηδονη, τουτο τρυφη, οταν αθυμια μη ενοχληι, και μη απαιτηι παρ' εμου κρεα
και οινον και καρυκευματα και ιματια σηρικα και πληθος τραπεζης. Ἀλλ' αν δειξω
τουτων χωρις παροντα τον βιον τον τοιουτον, ταυτην την ηδονην αγαπησον, τουτον
τον βιον· τα γαρ πολλα εκ του μη λογιζεσθαι δεοντως παραγινεται ημιν των
λυπηρων. Τις ουν πλειονα λυπηθησεται, ο μηδενος αυτων φροντιζων, η ο
φροντιζων; ο φοβουμενος τας μεταβολας, η ο μη φοβουμενος; ο βασκανιαν, ο
φθονον, ο συκοφαντιας, ο επιβουλας, ο απωλειαν δεδοικως, η ο τουτων εκτος; ο
πλειονων δεομενος, η ο μηδενος; ο μυριοις δουλευων, η ο μηδενι; ο μυριων χρειαν
εχων, η ο ελευθερος; ο ενα δεσποτην δεδοικως, η ο μυριους; Ουκουν μειζων η ηδονη
ενταυθα. Ταυτην τοινυν διωκωμεν, και μη περι τα παροντα ωμεν επτοημενοι· αλλα
καταγελωμεν πασης της του βιου φαντασιας, και πανταχου της συμμετριας ωμεν,
ινα δυνηθωμεν αλυπον τον βιον τουτον διαγαγειν, και των επηγγελμενων αγαθων
επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου Χριστου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.367 ΟΜΙΛΙΑ ΝΓʹ. Ἀνεστη δε ο βασιλευς και ο ηγεμων, η τε Βερνικη,
και οι συγκαθημενοι αυτοις· και αναχωρησαν τες ελαλουν προς
αλληλους, λεγοντες, οτι Ουδεν θανατου αξιον η δεσμων πρασσει ο
ανθρωπος ουτος. Ἀγριππας δε τωι Φηστωι εφη· Ἀπολελυσθαι εδυνατο ο
ανθρωπος ουτος, ει μη επεκεκλητο Καισαρα.
αʹ. Ὅρα πως και παλιν υπερ αυτου ψηφιζονται· και μετα το ειπειν, Μαινηι,
αφιασιν αυτον, ου του θανατου, αλλα και των δεσμων· και τελεον αν αφηκαν, ει μη
Καισαρα επεκεκλητο. Ἀλλα τουτο οικονομικως γεγονεν· ου μονον δε τουτο, αλλα
και το μετα δεσμων απελθειν. ∆ια τουτο ελεγε· Μεχρι δεσμων ως κακουργος. Ει γαρ
ο Κυριος αυτου μετα ανομων ελογισθη, πολλωι μαλλον ουτος· αλλ' ωσπερ εκεινος
ουκ εκοινωνησε της δοξης, ουτως ουδε ουτος. Το γαρ θαυμαστον τοτε φαινεται, το
αναμεμιγμενον τουτοις μηδεν παρ' αυτων βλαπτεσθαι. Ὡς δε εκριθη του αποπλειν
 
 

283

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ημας εις την Ἰταλιαν, παρεδιδουν τον τε Παυλον και τινας ετερους δεσμωτας
εκατονταρχηι, ονοματι Ἰουλιωι, σπειρας Σεβαστης. Ἐπιβαντες δε πλοιωι Ἀδραμυτηνωι,
μελλοντες πλειν τους κατα την Ἀσιαν τοπους, ανηχθημεν, οντος συν ημιν
Ἀρισταρχου Μακεδονος Θεσσαλονικεως. Τηι δε ετεραι κατηχθημεν εις Σιδωνα. Ὅρα
μεχρι που συνερχεται τωι Παυλωι και Ἀρισταρχος. Καλως και χρησιμως παρεστιν ο
Ἀρισταρχος, μελλων απαντα απαγγελλειν εις Μακεδονιαν. Φιλανθρωπως τε ο
Ἰουλιος τωι Παυλωι χρησαμενος, επετρεψε προς τους φιλους πορευθεντα επιμελειας
τυχειν. Κακειθεν αναχθεντες υπεπλευσαμεν την Κυπρον δια το τους ανεμους ειναι
εναντιους. Ἐπετρεψε, φησι, Ἰουλιος, φιλανθρωπως τωι Παυλωι χρησαμενος. Καλως
ποιων τουτο επιτρεπει, ωστε επιμελειας τυχειν απελθοντα παρα τους γνωριμους·
εικος γαρ ην αυτον απο πολλης κακωσεως ειναι των δεσμων, του φοβου, του
αγεσθαι και φερεσθαι. Ὅρα πως ουδε τουτο κρυπτει, οτι εβουλετο επιμελειας τυχειν.
Παλιν πειρασμοι, παλιν ανεμοι εναντιοι. Ὅρα δια παντων ουτω τον βιον των αγιων
υφαινομενον· εξεφυγον το δικαστηριον, και περιπιπτουσι ναυαγιωι και χειμωνι· ο
και δηλων, επαγει· Το τε πελαγος το κατα την Κιλικιαν και Παμφυλιαν
διαπλευσαντες, κατηλθομεν εις Μυρα της Λυκιας. Κακει ευρων ο εκατονταρχος
πλοιον Ἀλεξανδρινον πλεον εις την Ἰταλιαν, ανεβιβασεν ημας εις αυτο. Ευρων
πλοιον, φησιν, Ἀλεξανδρινον. Εικοτως ευρισκεται, ωστε κακεινους απαγγειλαι εις
την Ἀσιαν τα κατα τον Παυλον και τουτους εις την Λυκιαν. Ὅρα τον Θεον ουδεν
καινιζοντα ουδε μεταβαλλοντα, αλλα αφιεντα αυτον εις τους ανεμους τους
ανεπιτηδειους πλειν. Ἀλλα και ουτω θαυμα εργαζεται. Ὥστε γαρ ασφαλως πλειν,
ουκ αφηκεν αυτους εις πελαγος, αλλ' αει παρα γην επλεον. Ἐν ικαναις δε ημεραις
βραδυπλοουντες, και μολις γενομενοι κατα την Κνιδον, μη προσεωντος ημας του
ανεμου, υπεπλευσαμεν την Κρητην κατα Σαλμωνην· μολις τε παραλεγομενοι αυτην,
ηλθομεν εις τοπον τινα καλουμενον Καλους λιμενας, ωι εγγυς ην πολις Λασαια.
Ἱκανου δε χρονου διαγενομενου, και οντος ηδη του πλοος επισφαλους δια το και
την νηστειαν ηδη παρεληλυθεναι, παρηινει ο Παυλος, αυτοις λεγων· Ἄνδρες, θεωρω,
οτι μετα υβρεως και πολλης ζημιας 60.368 ου μονον του φορτιου και του πλοιου,
αλλα και των ψυχων ημων μελλειν εσεσθαι τον πλουν. Ὁ δε εκατονταρχος τωι
κυβερνητηι και τωι ναυκληρωι επειθετο μαλλον, η τοις υπο του Παυλου λεγομενοις.
Την νηστειαν ενταυθα την των Ἰουδαιων λεγειν ηγουμαι. Μετα γαρ την
Πεντηκοστην εξηλθον εκειθεν μετα πολυν χρονον, ως εν αυτωι σχεδον τωι χειμωνι
παραγενεσθαι εις τα μερη της Κρητης. Και τουτο δε ου μικρον θαυμα, το διασωθηναι
δι' αυτον και εκεινους. Ἄνδρες, θεωρω, οτι μετα υβρεως και πολλης ζημιας, φησιν,
ου μονον του φορτιου και του πλοιου, αλλα και των ψυχων ημων μελλειν εσεσθαι
τον πλουν. Ὁ μεν ουν Παυλος εκελευσε μενειν, και τα μελλοντα προλεγει· εκεινοι δε
επειγομενοι, και υπο του τοπου κωλυομενοι, ηθελον εις Φοινικα παραχειμασαι. βʹ.
Και σκοπει την οικονομιαν· πρωτον μεν ηραν το σκαφος και εξηρχοντο, επειτα ως
ενεπεσεν ανεμος, εδιδουν τωι φεροντι, και μολις εσωζοντο. Ἀνευθετου δε του
λιμενος υπαρχοντος προς παραχειμασιαν, οι πλειους εθεντο βουλην αναχθηναι
εκειθεν, ει πως δυναιντο καταντησαντες εις Φοινικα παραχειμασαι, λιμενα της
Κρητης βλεποντα κατα λιβα και κατα Χωρον. Ὑποπνευσαντος δε νοτου, δοξαντες
της προθεσεως κεκρατηκεναι, αραντες Ἄσσον, παρελεγοντο την Κρητην. Μετ' ου
πολυ δε εβαλε κατ' αυτην ανεμος τυφωνικος, ο καλουμενος Ευροκλυδων·
συναρπασθεντος δε του πλοιου και μη δυναμενου αντοφθαλμειν τωι ανεμωι,
επιδοντες εφερομεθα. Νησιον δε τι υποδραμοντες καλουμενον Κλαυδην, μολις
ισχυσαμεν περικρατεις γενεσθαι της σκαφης· ην αραντες, βοηθειαις εχρωντο
υποζωννυντες το πλοιον· φοβουμενοι τε μη εις την Συρτιν εκπεσωσι, χαλασαντες τα
ιστια ουτως εφεροντο. Σφοδρως δε χειμαζομενων ημων, τηι εξης εκβολην εποιουντο·
 
 

284

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

και τηι τριτηι αυτοχειρες την σκευην του πλοιου εῤριψαμεν. Μητε δε ηλιου μητε
αστρων επιφαινομενων επι πλειονας ημερας, χειμωνος τε ουκ ολιγου επικειμενου,
λοιπον περιηιρειτο πασα ελπις του σωζεσθαι ημας. Πολλης δε ασιτιας υπαρχουσης,
τοτε σταθεις ο Παυλος εν μεσωι αυτων, ειπεν. Ὅρα· μετα τον τοσουτον χειμωνα ουκ
επεμβαινων αυτοις διαλεγεται, αλλα βουλομενος καν εις το μελλον πιστευθηναι.
Ὅθεν και τα γεγενημενα παραλαμβανει εις μαρτυριαν της των ρηθησομενων
αληθειας. Και δυο προλεγει, οτι τε εις νησον εκπεσειν δει, και οτι το μεν πλοιον
απολειται, οι δε ενοντες σωθησονται (οπερ ουκ ην στοχασμου, αλλα προφητειας),
και οτι αυτον Καισαρι δει παραστηναι. Το δε, Κεχαρισται σοι ο Θεος απαντας, οπερ
ειπεν, ουκ αλαζονειας εστιν, αλλα βουλομενου προσαγαγεσθαι τους εμπλεοντας· ουχ
ινα γαρ αυτωι χαριν εχωσιν, αλλ' ινα πειθωνται τοις υπ' αυτου λεγομενοις, ουτως
ειπε. Το δε, Κεχαρισται σοι ο Θεος, τωι Παυλωι ειρηται. Τουτο μονονουχι λεγων αυτωι·
Ἄξιοι μεν εισιν αποθανειν, επειδη παρηκουσαν· πλην εις την χαριν την σην τουτο
γινεται. Πολλης δε, φησιν, ασιτιας υπαρχουσης, τοτε σταθεις ο Παυλος εν μεσωι
αυτων ειπεν· Ἔδει μεν, ω ανδρες, πειθαρχησαντας μοι, μη αναγεσθαι απο της
Κρητης, κερδησαι τε την υβριν ταυτην και την ζημιαν. Και τανυν παραινω υμας
ευθυμειν· αποβολη γαρ ψυχης ουδεμια 60.369 εσται εξ υμων, πλην του πλοιου.
Παρεστη γαρ μοι ταυτηι τηι νυκτι αγγελος του Θεου, ου ειμι, ωι και λατρευω, λεγων·
Μη φοβου, Παυλε· Καισαρι σε δει παραστηναι· και ιδου κεχαρισται σοι ο Θεος παντας
τους πλεοντας μετα σου. ∆ιο ευθυμειτε, ανδρες· πιστευω γαρ τωι Θεωι, οτι ουτως
εσται καθ' ον τροπον λελαληται μοι. Εις νησον δε τινα δει ημας εκπεσειν. Ὡς δε
τεσσαρεσκαιδεκατη νυξ εγενετο, διαφερομενων ημων εν τωι Ἀδριαι κατα μεσον της
νυκτος, υπενοουν οι ναυται προσαγειν τινα αυτοις χωραν· και βολισαντες, ευρον
οργυιας κʹ· βραχυ δε διαστησαντες και παλιν βολισαντες, ευρον οργυιας ιεʹ·
φοβουμενοι τε μη πως εις τραχεις τοπους εκπεσωμεν, εκ πρυμνης ριψαντες αγκυρας
τεσσαρας, ευχοντο ημεραν γενεσθαι. Των δε ναυτων ζητουντων φυγειν εκ του
πλοιου, και χαλασαντων την σκαφην εις την θαλασσαν, προφασει ως εκ πρωρας
μελλοντων αγκυρας εκτεινειν, ειπεν ο Παυλος τωι εκατονταρχηι και τοις
στρατιωταις· Ἐαν μη ουτοι μεινωσιν εν τωι πλοιωι, υμεις σωθηναι ου δυνασθε. Τοτε
οι στρατιωται απεκοψαν τα σχοινια της σκαφης, και ειασαν αυτην εκπεσειν.
Ἐνταυθα δεικνυσιν, οτι εμελλον οι ναυται φευγειν απιστουντες τωι λεγομενωι· ο δε
εκατονταρχος πιστευει συν τοις στρατιωταις. ∆ιο και φησιν· Ἐαν ουτοι φυγωσιν,
υμεις σωθηναι ου δυνασθε· ου δια τουτο ειπων, αλλ' ινα κατασχηι αυτους, και η
προφητεια μη διαπεσηι. Ὅρα καθαπερ εν εκκλησιαι παιδευομενους αυτους του
Παυλου την φιλοσοφιαν, ους και εκ μεσων αυτων σωζει των κινδυνων. Και
οικονομικως απιστειται ο Παυλος, ινα μετα την πειραν των πραγματων πιστευθηι·
οπερ ουν και γεγονε. Και παραινει παλιν μεταλαβειν τροφης, και πειθονται· και
αυτος πρωτος μεταλαμβανει, ου λογωι, αλλα και εργωι πειθων ως ουδεν εβλαψεν ο
χειμων, αλλα μαλλον αυτων τας ψυχας και ωφελησεν. Ἄχρι δε ου εμελλεν ημεραν
γινεσθαι, παρεκαλει ο Παυλος απαντας μεταλαβειν τροφης, λεγων·
Τεσσαρεσκαιδεκατην σημερον ημεραν προσδοκωντες, ασιτοι διατελειτε μηδεν
προσλαβομενοι. ∆ιο παρακαλω υμας μεταλαβειν τροφης· τουτο γαρ προς της
υμετερας σωτηριας υπαρχει· ουδενος γαρ υμων θριξ της κεφαλης πεσειται. Ειπων δε
ταυτα, και λαβων αρτον, ευχαριστησε τωι Θεωι ενωπιον παντων, και κλασας ηρξατο
εσθιειν. Ευθυμοι δε γενομενοι παντες, και αυτοι προσελαβοντο τροφης. Ἦμεν δε εν
τωι πλοιωι αι πασαι ψυχαι διακοσιαι εβδομηκονταεξ. Κορεσθεντες δε της τροφης,
εκουφιζον το πλοιον, εκβαλλομενοι τον σιτον εις την θαλασσαν. Ὅτε δε ημερα
εγενετο, την γην ουκ επεγινωσκον· κολπον δε τινα κατενοουν εχοντα αιγιαλον, εις
ον εβουλευσαντο, ει δυνατον, εξωσαι το πλοιον. Και τας αγκυρας περιελοντες ειων
 
 

285

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εις την θαλασσαν, αμα ανεντες τας ζευκτηριας των πηδαλιων· και επαραντες τον
αρτεμονα, τηι πνεουσηι κατειχον εις τον αιγιαλον. Περιπεσοντες δε εις τοπον
διθαλασσον, επωκειλαν την ναυν· και η μεν πρωρα ερεισασα, εμεινεν ασαλευτος, η
δε πρυμνα ελυετο υπο της βιας των κυματων. γʹ. Παλιν πειραται ο διαβολος
εμποδισαι τηι προφητειαι· και εβουλευοντο τινας ανελειν, αλλ' ουκ ειασεν ο
εκατονταρχος, ινα τον Παυλον σωσηι· ουτως ηδη ωικειωμε 60.370 νος ην αυτωι. Των
δε στρατιωτων βουλη εγενετο, ινα τους δεσμωτας αποκτεινωσι, μη τις
εκκολυμβησας διαφυγηι. Ὁ δε εκατονταρχος βουλομενος διασωσαι τον Παυλον,
εκωλυσεν αυτους του βουληματος, εκελευσε τε τους δυναμενους κολυμβαιν
αποῤριψαντας πρωτους επι την γην εξιεναι, και τους λοιπους ους μεν επι σανισιν,
ους δε επι τινων των απο του πλοιου. Και ουτως εγενετο παντας διασωθηναι επι την
γην. Και διασωθεντες, τοτε επεγνωσαν, οτι Μελιτη η νησος καλειται. Ὁραις οσον
γεγονεν αγαθον απο του χειμωνος; Ουκ αρα εγκαταλειψεως ην ο χειμων. Και πως,
φησιν, εφερον ασιτοι οντες και μηδενος μεταλαβομενοι; Ὁ φοβος κατειχεν αυτους
και ουκ εια εις επιθυμιαν τροφης εμπεσειν, μελλοντας υπερ των εσχατων
κινδυνευειν. Το μεν ουν γενομενον απο του καιρου εγενετο· το δε θαυμα μειζον, οτι
εν καιρωι τοιουτωι εκ μεσων εσωθησαν των κινδυνων, αυτος τε και δι' αυτον οι
λοιποι. Και επαραντες τον αρτεμονα, τηι πνεουσηι κατειχον εις τον αιγιαλον. Τουτο
ειπε, την βιαν δειξαι βουλομενος, ην υπεμενον χειμαζομενοι· πολλακις γαρ ουχ
ουτω ποιουσι. ∆ιο και κατηγαγον την οθονην, τουτεστι τα ιστια (οταν γαρ σφοδρος
ανεμος ηι, τουτο γινεται), εγκοπτοντες του πνευματος την ρυμην. Ταυτα δε
πασχουσιν εν τωι Ἀδριαι, ενθα το σωζεσθαι χαλεπον. Ἦμεν δε εν τωι πλοιωι αι πασαι
ψυχαι διακοσιαι εβδομηκονταεξ. Και ποθεν δηλον, οτι τοσουτοι ησαν οι
συμπλεοντες; Εικος ην αυτους ερωταιν την αιτιαν, δι' ην πλεουσι, και μαθειν παντα.
Οι δε ουδενος μετελαβον, οτι ουκ ην αυτοις φροντις τροφης, ατε ου περι των
τυχοντων οντος του κινδυνου. Και ορα πως ουχ απλως ουδε η παρολκη του πλοος
γεγονε τωι Παυλωι, ουδε ακαιρος ο πλους, αλλα ποιειται αυτον διδασκαλιας καιρον.
Ου μικρον δε τουτο, ει γε παντες ουτοι επιστευσαν. Ἀλλ' ιδωμεν ανωθεν τα
ειρημενα. Ἱκανου δε χρονου διαγενομενου, και οντος ηδη επισφαλους του πλοος,
παρηινει ο Παυλος λεγων αυτοις· Ἄνδρες, θεωρω, οτι μετα υβρεως και ζημιας
μελλειν εσεσθαι τον πλουν. Ὅρα το ατυφον· ινα μη δοξηι προφητευειν, αλλ' ως απο
στοχασμου λεγειν, Θεωρω, φησιν· ου γαρ αν εδεξαντο, ευθεως ει τουτο ειπε.
Προτερον γουν προφητευει, και λεγει· Ὁ Θεος, ωι λατρευω, εναγων αυτους. Πως ουν
ουκ εγενετο μετα ζημιας ψυχων; Ἐγενετο αν, ει μη ο Θεος διεσωσεν. Ὅσον γαρ κατα
την φυσιν του πραγματος, απωλοντο αν· αλλ' ο Θεος εκωλυσεν. Ὁ δε εκατονταρχης,
φησι, τωι κυβερνητηι μαλλον επειθετο η τοις υπο του Παυλου λεγομενοις. Ἵνα
δειχθηι, οτι ουκ απο στοχασμου ταυτα ελεγεν, ο κυβερνητης τα εναντια λεγει, και
ταυτα εμπειρος ων· ουτως ουκ απο στοχασμου ην τα λεγομενα. Ἀνευθετου δε του
λιμενος, φησιν, υπαρχοντος. Ὅρα και ο τοπος διδασκει μη απο στοχασμου ειναι,
ανευθετος ων· μαλλον δε απο στοχασμου φαινονται λεγοντες εκεινων οι πλειους, οι
και βουλευονται αναχθηναι εκειθεν· αλλ' ουδεν αυτοις πλεον εκ τουτου γινεται·
περιπιπτουσι γαρ κλυδωνι, και εκβολην ων επεφεροντο ποιουνται. ∆ιο και τουτο
δηλων, επηγαγε· Σφοδρως δε χειμαζομενων ημων, αυτοχειρες την σκευην του
πλοιου εῤριψαμεν. Ἵνα μη εχωσι μετα ταυτα απειθειν, ταυτα συγχωρειται. Και
χαλεπος χειμων εγειρεται, και πολυ το σκοτος γινεται. Ειτα ινα μη απολωνται, και ο
σιτος ριπτεται και παντα· 60.371 τουτο γαρ εστι, Την σκευην του πλοιου εῤριψαμεν.
Πολλης δε ασιτιας υπαρχουσης, ειπεν ο Παυλος· Ἔδει πειθαρχησαντας μοι κερδησαι
την ζημιαν. Ειδες, πως ου μικρα προς την ακροασιν συνεβαλετο και ο χειμων και το
σκοτος; Και ορα πως πειθεται ο εκατονταρχος, ωστε και την σκαφην αφειναι και
 
 

286

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

απολεσαι. Ει δε οι ναυται ουδεπω επεισθησαν, αλλ' υστερον πειθονται, μη θαυμασηις·
και γαρ το γενος το τουτων ιταμον πως εστι και σκληρον προς το πειθεσθαι. Συ δε
μοι σκοπει την συνεσιν και εντευθεν του Παυλου. Ου γαρ επιτιμαι και τραχυνεται,
αλλ' ημερως, Ουτως εδει, φησιν. Ἤδει γαρ, οτι ουκ εστιν ευπαραδεκτος εγκαλων τις
εν συμφοραι, αλλ' οταν και τα πλειονα παρατρεχηι της συμφορας, τοτε ευπαραδεκτος
γινεται. Τοτε τοινυν επιτιθεται, οτε πασα η ελπις του σωθηναι περιηιρεθη· τοτε και
τα χρηστα προλεγει. Ὡς δε τεσσαρεσκαιδεκατη νυξ εγενετο, φησι, φοβουμενοι
ηυχοντο ημεραν γενεσθαι. Ἵνα μη τις ειπηι, οτι ουδεν γεγονε, τουτο επηγαγε, δεικνυς
παντα γεγονοτα. Ὅτι δε γεγονε, και ο φοβος μαρτυρει· Ηυχοντο γαρ, φησιν, ημεραν
γενεσθαι φοβουμενοι. Και ο τοπος χαλεπος· κατα γαρ τον Ἀδριαν ταυτα συμβαινει·
και η ασιτια η πολλη· Τεσσαρεσκαιδεκατην γαρ σημερον ημεραν προσδοκωντες
ασιτοι διατελειτε. Ὥστε εξ απαντων εν μεσωι ησαν θανατου· διο και επαγει·
Παρακαλω υμας προσλαβειν τροφης. Τουτο γαρ προς της υμετερας σωτηριας
υπαρχει· τουτεστι, Μη ποτε λιμωι διαφθαρητε, τροφης μεταλαβετε. Λαβων δε αρτον,
φησιν, ευχαριστησε τωι Θεωι. δʹ. Ὅρα, το ευχαριστησαι αυτον επι τοις γεγενημενοις
ου μονον αυτους επεῤρωσεν, αλλα και ευθυμους ποιει. Ἦμεν δε, φησι, πασαι αι
ψυχαι εν τωι πλοιωι διακοσιαι εβδομηκονταεξ. Περι τουτων ελεγεν· Ἀποβολη ψυχης
ουδεμια εσται εξ υμων. Τουτο πεπληροφορημενης ψυχης, το ειπειν, οτι σωθησονται.
Κορεσθεντες δε της τροφης εκουφιζον το πλοιον εκβαλλομενοι τον σιτον. Ὁραις;
προς το λαβειν τροφην πειθονται μονον· αλλ' ουτω λοιπον το παν εῤριψαν επι τον
Παυλον, ως και τον σιτον εκβαλειν. Ὅρα αυτους και τα ανθρωπινα ποιουντας, και
ου κωλυοντα τον Παυλον. Ὅτε δε, φησιν, ημερα εγενετο, ανηκαν τας ζευκτηριας.
∆ιαλυεται το πλοιον εν ημεραι, ινα μη τωι φοβωι διαλυθωσιν, ινα ιδηις εργωι την
προφητειαν. Των δε στρατιωτων βουλη εγενετο, ινα τους δεσμωτας αποκτεινωσιν.
Ὁραις οτι και κατα τουτο τωι Παυλωι εχαρισθησαν; δια γαρ αυτον ουκ ειασεν αυτους
αναιρεθηναι ο εκατονταρχος. Ουτω μοι δοκουσιν ωμολογημενοι ειναι κακοι εκεινοι,
ωστε ελεσθαι αυτους και ανελειν αλλ' ουδεν πλεον γεγονε, του βουληματος
κωλυθεντος, αλλ' οι μεν εξεκολυμβησαν, οι δε επι σανιδων εφεροντο, και παντες
ουτως εσωθησαν, και η προφητεια τελος ελαμβανεν, ει και μη τωι χρονωι σεμνη τις
ουσα· ου γαρ προ πολλων ετων αυτην προειπεν, αλλα τηι φυσει των πραγματων
επομενος· ανελπιστα γαρ ην παντα, και δια της οικειας σωτηριας εμανθανον τις ο
Παυλος ην. Ἀλλ' ειποι αν τις· ∆ια τι μη και το πλοιον διεσωσεν; Ἵνα μαθωσιν οιον
κινδυνον διεφυγον· οτι ουκ ανθρωπινης βοηθειας ην το παν, αλλα της του Θεου
χειρος χωρις πλοιου σωζουσης. Ὥστε οι δικαιοι καν εν χειμωνι ωσι, καν εν θαλασσηι,
καν εν πελαγει, ουδεν πασχουσι δεινον, αλλα και ετερους συνδιασωζουσιν. Ει πλοιον
κινδυνευον και ναυαγιον υπομενον, και δεσμωται δια Παυλον εσωθησαν, εννοησον,
τι εστιν αγιον ανδρα 60.372 ειναι εν οικιαι· πολλοι γαρ οι χειμωνες και ημιν
εφιστανται, και πολλωι τουτων χαλεπωτεροι, αλλα δυναται και ημας χαρισασθαι,
μονον εαν πειθωμεθα τοις αγιοις καθαπερ εκεινοι, αν ποιωμεν α προσταττουσιν. Ου
γαρ απλως σωζονται, αλλα και αυτοι πιστιν εισηνεγκαν. Καν δεσμιος ηι ο αγιος, των
λελυμενων μειζονα εργαζεται. Και σκοπει τουτο ενταυθα γεγενημενον. Ὁ λελυμενος
εκατονταρχος αυτου εδειτο του δεδεμενου· ο επιστημων κυβερνητης του μη
κυβερνητου εχρηιζε, μαλλον δε του οντως κυβερνητου. Ου γαρ τοιουτον εκυβερνα
σκαφος, αλλα της οικουμενης την Ἐκκλησιαν, παρ' εκεινου μαθων του και
θαλασσης ∆εσποτου, ουκ ανθρωπινηι τεχνηι, αλλα πνευματικηι σοφιαι. Ἐν τωι σκαφει
τουτωι πολλα ναυαγια, πολλα κυματα, πνευματα πονηριας, Ἔσωθεν μαχαι, εξωθεν
φοβοι· ωστε ο οντως κυβερνητης εκεινος ην. Ὅρα δη τον βιον ημων απαντα πως
τοιουτος εστι. Ποτε μεν γαρ φιλανθρωπιας απολαυομεν, ποτε δε χειμωνος, ποτε και
παρ' οικειαν αβουλιαν, και παρα το ραιθυμειν δε μυριοις εμπιπτομεν κακοις· μαλλον
 
 

287

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

δε τουτο γινεται, παρα το μη ακουειν Παυλου, οταν επειγωμεθα που απελθειν, ενθα
μη κελευει. Συμπλει γαρ και νυν ημιν, αλλ' ου δεδεμενος, καθαπερ τοτε· παραινει
και νυν, και λεγει τοις εν τηι θαλαττηι ταυτηι· Προσεχετε εαυτοις· εισελευσονται γαρ
μετα την αφιξιν μου λυκοι βαρεις εις υμας· και παλιν, Ἐν υστεροις καιροις
ενστησονται καιροι χαλεποι, και εσονται οι ανθρωποι φιλαυτοι, φιλαργυροι,
αλαζονες. Τουτο παντων χαλεπωτερον των πνευματων. εʹ. Μενωμεν ουν ενθα
κελευει επι της πιστεως, επι του λιμενος του ασφαλους· αυτου μαλλον ακουωμεν, η
του κυβερνητου του εν ημιν, τουτεστι του λογισμου. Μη απερ αν υποβαλληι ουτος,
ποιωμεν, μη απερ ο ναυκληρος, αλλα απερ αν ο Παυλος· μυριους τοιουτους διηλθε
χειμωνας. Μη τηι πειραι μανθανωμεν, αλλα προ της πειρας κερδανωμεν και υβριν και
ζημιαν. Ἄκουσον τι φησιν· Οι βουλομενοι πλουτειν, εμπιπτουσιν εις πειρασμον.
Πειθωμεθα τοινυν αυτωι, επει και εκεινοι μη πεισθεντες, ορατε τι επαθον. Και παλιν
ετερωθι λεγει, τι ποιει ναυαγια· Οιτινες, φησιν, εναυαγησαν περι την πιστιν. Συ δε
μενε εν οις εμαθες και επιστωθης. Πειθωμεθα Παυλωι· καν εν μεσωι ωμεν χειμωνι,
παντως απαλλαγησομεθα των κινδυνων, καν τεσσαρεσκαιδεκα ημεραις ασιτοι
διαμενωμεν, καν η ελπις της σωτηριας εκπεσηι, καν εν σκοτωι ωμεν και γνοφωι,
πεισθεντες αυτωι, απαλλαγησομεθα των κινδυνων. Πλοιον ειναι νομιζωμεν την
οικουμενην πασαν, καν τουτωι τους κακουργους και μυρια εχοντας δεινα, τους μεν
αρχοντας, τους δε φυλακας, τους δε δικαιους, οιος Παυλος, τους δε δεσμιους, ταις
αμαρτιαις δεδεμενους· αν μεν ουν Παυλωι πειθωμεθα, ου δεδεμενοι απολλυμεθα,
αλλα και λυομεθα· χαριειται και ημας αυτωι ο Θεος. Ἢ ουκ οιει δεσμον ειναι
χαλεπον τα αμαρτηματα και τα παθη; ου γαρ δη χειρες μονον εισι δεδεμεναι, αλλ' ο
πας ανθρωπος. Ειπε γαρ μοι, οταν τις χρηματα πολλα κεκτημενος μη αναλισκηι μηδε
δαπαναι, αλλα κατεχηι, ουχι παντος δεσμιου χαλεπωτερον τηι φειδωλιαι δεσμειται
δεσμωι αῤραγει; Τι δαι, οταν τις ειμαρμενηι εαυτον υποβαλληι, ουχι παλιν αλλοις
ουτος δεσμοις δεδεται; Τι δαι, οταν παρατηρησεσι; τι δαι, οταν συμβολοις; ουχι
παντος δεσμου ταυτα χαλεπωτερα; τι δαι, οταν επιθυμιαι αλογωι και ερωτι; Τις
διαῤρηξει τουτους υμιν τους δεσμους; Του Θεου χρεια ωστε λυθηναι. Και εν μεν
τουτων αρκει κινδυνον εμποιησαι· οταν δε και δεσμα και χειμων, εννοησον οσον το
των κινδυνων. Τι γαρ ουχ 60.373 ικανον διαφθειραι; ουχ ο λιμος, ο χειμων, η κακια
των εμπλεοντων, το του καιρου ανεπιτηδειον; Ἀλλα προς ταυτα παντα εστη η
λαμπροτης Παυλου. Ουτω δη και νυν· κατεχωμεν παρ' εαυτοις τους αγιους, και ουκ
εσται χειμων· μαλλον δε, καν ηι χειμων, εσται ευδια και γαληνη πολλη, και
απαλλαγη των κινδυνων· επειδη τον αγιον ειχε φιλον η χηρα εκεινη, και ο θανατος
ελυθη του παιδιου, και τον παιδα παλιν ζωντα απελαμβανεν. Ἔνθα ποδες αγιων
επιβαινουσιν, ουδεν εσται λυπηρον· καν γενηται, προς δοκιμην και προς μειζονα
δοξαν του Θεου. Ἔθισον το εδαφος της οικιας υπο τοιουτων πατεισθαι ποδων, και ου
πατησει δαιμων εκει· και μαλα εικοτως. Ὥσπερ γαρ ενθα αν ευωδια ηι, ουχ εξει
χωραν δυσωδια· ουτω και ενθα μυρον εστι το αγιον, αποπνιγεται δαιμων, ευφραινει
τους συνοντας, διαχεει ψυχην, ανιησιν. Ἔνθα ακανθαι, εκει θηρια· ενθα φιλοξενια,
ουκ εισιν ακανθαι· η γαρ ελεημοσυνη εισελθουσα παντος δρεπανου τομωτερον
αναιρει τας ακανθας, παντος πυρος σφοδροτερον. Μη φοβηθηις· αιδειται τα ιχνη των
αγιων, καθαπερ λεοντας αλωπεκες. ∆ικαιος γαρ, φησιν, ως λεων πεποιθεν.
Εισαγαγωμεν τουτους τους λεοντας εις 60.374 την οικιαν, και παντα φυγαδευεται τα
θηρια, ου βοωντων αυτων μεγαλα, αλλ' απλως φθεγγομενων. Ου γαρ βρυχηθμος
λεοντος ουτω φυγαδευει τα θηρια, ως ευχη δικαιου φυγαδευει δαιμονας· αν
φθεγξηται μονον, κατεπτηχασι. Και που νυν τοιουτοι, φησι, εισι; Πανταχου, αν
πιστευωμεν ημεις, αν ζητωμεν, αν περιεργαζωμεθα. Που εζητησας, ειπε μοι; ποτε
τουτο εργον εσχες; ποτε πραγμα τουτο εθου; Ει δε ου ζητεις, μη θαυμασηις, οτι ουχ
 
 

288

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ευρισκεις· Ὁ γαρ ζητων ευρισκει, ουχ ο μη ζητων. Ἄκουσον τους εν ταις ερημιαις
οντας· απαγαγε χρυσιον και αργυριον· πανταχου της οικουμενης εισι. Καν μη εν τηι
οικιαι δεξηι, απελθε συ προς αυτον, συγγενου τωι ανδρι, προς το οικημα γενου το
εκεινου, ινα δυνηθηις επιτυχειν, και της παρ' αυτου ευλογιας απολαυσαι. Μεγαλη
γαρ η παρα των αγιων ευλογια, ης επιτυγχανειν σπουδαζωμεν, ινα δια των ευχων
τουτων βοηθουμενοι, της παρα του αυτους ενδυναμουντος Θεου φιλανθρωπιας
απολαυσωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του μονογενους αυτου Υιου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.373 ΟΜΙΛΙΑ Ν∆ʹ. Οι δε βαρβαροι παρειχον ου την τυχουσαν
φιλανθρωπιαν ημιν. Ἀναψαντες γαρ πυραν, προσελαβοντο παντας
ημας, δια τον υετον τον εφεστωτα και δια το ψυχος. Συστρεψαντος δε
του Παυλου φρυγανων πληθος, και επιθεντος επι την πυραν, εχιδνα εκ
της θερμης διεξελθουσα, καθηψατο της χειρος αυτου.
αʹ. Πως παρειχον την φιλανθρωπιαν οι βαρβαροι, ερμηνευει· Ἀναψαντες γαρ,
φησι, πυραν, προσελαβοντο παντας ημας. Ἐπει ουδεν οφελος αλλαχοθεν της
σωτηριας ην, του χειμωνος μελλοντος αυτους διαφθειρειν, αναπτουσι την πυραν.
Ειτα ο Παυλος λαβων φρυγανα επετιθει επι την πυραν· ο και δηλων επαγει λεγων·
Συστρεψαντος δε του Παυλου φρυγανων πληθος. Ὅρα αυτον ενεργουντα, και
ουδαμου θαυματουργουντα απλως, αλλ' απο χρειας· και εν τωι χειμωνι γαρ αιτιας
ουσης προεφητευσεν, αλλ' ουχ απλως, και ενταυθα παλιν φρυγανα συλλεγει και
επιτιθησιν. Ὅρα ουδεν τετυφωμενον ποιουντα ουδε περιττον, αλλ' ωστε διασωθηναι
αυτους, και θερμης τινος απολαυσαι. Ειτα εχιδνα εκ της θερμης εξελθουσα, της
χειρος αυτου απτεται· και οτι ηψατο, δηλον ποιει τουτο εκ της επαγωγης, λεγων· Ὡς
δε ειδον οι βαρβαροι το θηριον κρεμαμενον εκ της χειρος αυτου, ελεγον προς
αλληλους· Παντως φονευς εστιν ο ανθρωπος ουτος, ον διασωθεντα εκ της θαλασσης
η δικη ζηιν ουκ ειασε. Καλως και τουτο συνεχωρηθη, ωστε και ιδειν αυτους και
φθεγξασθαι ταυτα, ινα οταν γενηται, μη απιστηται το θαυμα. Ὅρα την φυσικην
κρισιν διηρθρωμενην και παρα βαρβαροις, και αιδεσιμως αυτους προς αλληλους
λεγοντας, και μηδε καταγινωσκοντας απλως. Ουτω και ουτοι προτερον βλεπουσιν,
ινα μαλλον θαυμασωσιν. Ὁ μεν ουν αποτιναξαμενος το θηριον εις το πυρ, επαθεν
ουδεν κακον· οι δε προσεδοκων αυτον μελλειν πιμπρασθαι, η καταπιπτειν αφνω
νεκρον. Ἐπι πολυ δε αυτων προσδοκωντων και θεωρουντων μηδεν ατοπον εις
αυτον γινομενον, μεταβαλλομενοι ελεγον θεον αυτον ειναι. Οι ενομιζον αυτον
πιμπρασθαι, τουτεστι διαῤρηγνυσθαι, ουτοι θεασαμενοι, οτι ουδεν κακον επαθε,
λεγουσιν, οτι θεος 60.374 εστι. Παλιν αλλη τουτων υπερβολη τιμης, ωσπερ και των
οχλων των εν Λυκαονιαι. Ἐν δε τοις περι τον τοπον εκεινον χωρια υπηρχε τωι πρωτωι
της νησου, ονοματι Ποπλιωι· ος αναδεξαμενος ημας τρεις ημερας φιλοφρονως
εξενισεν. Ἰδου παλιν αλλος φιλοξενος ο Ποπλιος, και πλουσιος και ευπορωτατος.
Ουτος ουδεν ιδων, αλλ' απο της συμφορας μονης ελεησας αυτους, υπεδεξατο και
εθεραπευσεν. Ἐγενετο δε τον πατερα του Ποπλιου πυρετοις και δυσεντεριαι
συνεχομενον κατακεισθαι· προς ον ο Παυλος εισελθων και προσευξαμενος, επιθεις
τας χειρας αυτωι, ιασατο αυτον. Ὥστε αξιος ην του παθειν καλως· διο και αμοιβην
αυτωι αποδιδους της αποδοχης ιασατο αυτον. Τουτου δε γενομενου, και οι λοιποι οι
εχοντες ασθενεις εν τηι νησωι, προσηρχοντο και εθεραπευοντο· οι και πολλαις τιμαις
ετιμησαν ημας, και αναγομενοις επεθεντο τα προς την χρειαν· τουτεστι, και ημιν
 
 

289

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

εδωκαν αναγομενοις τα προς την χρειαν και τοις αλλοις. Ὅρα αυτους ουδε του
χειμωνος απαλλαγεντας μενοντας ατημελητους, αλλα και την υποδοχην φιλοτιμον
γενομενην δι' αυτον· τρεις γαρ μηνας ησαν εκει τρεφομενοι παντες. Και οτι
τοσουτον χρονον εποιησαν, ακουε πως τουτο ερμηνευων επαγει· Μετα δε τρεις
μηνας ανηχθημεν εν πλοιωι παρακεχειμακοτι εν τηι νησωι Ἀλεξανδρινωι, παρασημωι
∆ιοσκουροις. Και καταχθεντες εις Συρακουσας, επεμειναμεν ημερας τρεις. Ὅθεν
περιελθοντες κατηντησαμεν εις Ῥηγιον· και μετα μιαν ημεραν επιγενομενου νοτου,
δευτεραιοι ηλθομεν εις Ποτιολους· ου ευροντες αδελφους, παρεκληθημεν επ' αυτοις
επιμειναι ημερας επτα· και ουτως εις την Ῥωμην ηλθομεν. Κακειθεν οι αδελφοι
ακουσαντες τα περι ημων, εξηλθον εις απαντησιν ημιν, αχρις Ἀππιου φορου, και
Τριων ταβερνων. Ους ιδων ο Παυλος, ευχαριστησας τωι Θεωι, ελαβε θαρσος. Ὅρα δια
Παυλον παντα γινομενα ταυτα, ωστε πιστευσαι τους δεσμωτας, τους στρατιωτας, τον
εκατονταρχον. Ει γαρ αυτολιθινοι ησαν, και δι' ων συμβουλευσαντος ηκουσαν, και
δι' ων προειποντος, και δι' ων θαυματουργησαντος, και δι' ων θρεψαντος
απελαυσαν, μεγαλα αν εφαντασθησαν περι αυτου. Ὅρα οταν ορθη κρισις ηι, και μη
προκατειλημμενη παθει τινι, πως ευθεως λαμβανει τας κρισεις τας ορθας και τας
ψηφους διεγνωσμενας. Ἤδη και της Σικελιας το κηρυγμα ηψατο· ουτω δι 60.375
εδραμε και εν Ποτιολοις, ενθα και αδελφους τινας ευροντες επιμενουσι παρ' αυτοις.
Ειτα και αλλοι κατα φημην αυτοις απαντωσι· τοσαυτη ην η προθυμια των αδελφων,
οτι ουκ εθορυβησεν αυτους το εν δεσμοις ειναι τον Παυλον, αλλ' εξηλθον εις
απαντησιν. Ὅρα δε μοι αυτον και ανθρωπινον τι παθοντα. Θαρσος γαρ, φησιν,
ελαβεν ιδων τους αδελφους. Καιτοι τοσαυτα σημεια εργασαμενος, αλλ' ομως ελαβε
και απο της οψεως προσθηκην. Ἀπο τουτου μανθανομεν, οτι ανθρωπινως και
παρεκαλειτο, και τουναντιον. Ὅτε δε ηλθομεν εις Ῥωμην, επετραπη τωι Παυλωι
μενειν καθ' εαυτον συν τωι φυλασσοντι αυτον στρατιωτηι. Ὁραις; συνεχωρηθη αυτωι
καθ' εαυτον μενειν. Ου μικρον και τουτο τεκμηριον του πανυ θαυμασθηναι αυτον·
ου γαρ δη μετα των αλλων ηριθμουν αυτον. Ἐγενετο δε μετα τρεις ημερας
συγκαλεσασθαι αυτον τους οντας των Ἰουδαιων πρωτους. Μετα τρεις ημερας
εκαλεσε τους πρωτους των Ἰουδαιων, ωστε μη προληφθηναι αυτων τας ακοας. Και
τι κοινον προς εκεινους ειχεν; ου γαρ αν αυτοι εμελλον κατηγορησειν αυτου. Ἀλλ'
ομως ου τουτου εφροντιζεν, αλλα τουτο διδαξαι και μη προστηναι αυτοις τα
λεγομενα. βʹ. Οι μεν ουν Ἰουδαιοι τοσαυτα ορωντες θαυματα, εδιωκον, ηλαυνον· οι
δε βαρβαροι ουδεν θεασαμενοι, απο μονης της συμφορας φιλανθρωποι ησαν.
Παντως, φησι, φονευς εστιν ο ανθρωπος ουτος. Ουχ απλως αποφαινονται, αλλα,
παντως, φασι· τουτεστιν, ως ενεστιν ιδειν. Και η δικη, φησι, ζηιν ουκ ειασε αυτον.
Ἄρα και τον περι προνοιας λογον ειχον, και πολλωι των φιλοσοφων ουτοι οι
βαρβαροι φιλοσοφωτεροι ετυγχανον. Αυτοι μεν γαρ ουκ αφιασι προνοιας απολαυειν
τα υπο σεληνην· οι δε πανταχου νομιζουσι παρειναι τον Θεον, και οτι, καν πολλα τις
διαφυγηι, ου διαφευξεται εις τελος. Και ορα, πως ουκ επιτιθενται διολου, αλλ'
αιδουνται τεως δια την συμφοραν· ουδε εκπομπευουσιν, αλλα προς αλληλους
λεγουσι· τα γαρ δεσμα τουτο εδιδασκεν υποπτευειν· καιτοι δεσμωται ησαν.
Αισχυνεσθωσαν οι λεγοντες, Μη ευ ποιει τους εν ταις φυλακαις· αισχυνθωμεν τους
βαρβαρους· ου γαρ ᾔδεσαν τινες ησαν εκεινοι, αλλ' απο της συμφορας τεως, οτι
ανθρωποι ησαν, εμανθανον· διο και φιλανθρωπιας ηξιωσαν αυτους. Ἐπι πολυ δε,
φησι, προσδοκωντων αυτων, τουτεστιν, ως πολυν χρονον ανεμενον αποθανεισθαι.
Ὁ δε το τε θηριον εξετιναξεν εις το πυρ, και την χειρα εδειξε παθουσαν μηδεν. Τουτο
ιδοντες και εξεπλαγησαν και εθαυμασαν. Ουκ εγενετο δε το σημειον ευθυς, αλλα τωι
χρονωι ενδιετριψαν οι ανθρωποι, ωστε μη δοξαι φαντασιας ειναι· ουτως ουκ ην
απατη, ουκ ην συναρπαγη. Ἐν δε τοις περι τον τοπον εκεινον υπηρχε χωρια τωι
 
 

290

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πρωτωι της νησου, ονοματι Ποπλιωι· ος αναδεξαμενος ημας φιλοφρονως εξενισε.
Καλως ουτως ειπε· φιλοφροσυνης γαρ μεγαλης, διακοσιας εβδομηκοντα το ξενισαι
ψυχας. Ἐννοησον της φιλοξενιας οσον το κερδος· ουχ ως αναγκης ουσης ουδε ως
ακων, αλλ' ως κερδος τιθεμενος, τρεις ημερας εξενισεν αυτους. ∆ιο και αμοιβην της
τοιαυτης φιλοξενιας εικοτως λαμβανει, και πολλωι μειζονα η εδωκε· τον γαρ πατερα
αυτου θεραπευει υπο δυσεντεριας κακως πασχοντα· ου μονον δε αυτον, αλλα και
πολλους εχοντας ασθενειας των αυτων αξιοι· ον και αμειβομενοι, τιμαις αυτον και
χορηγιαις δωρουνται. Τουτο δε δηλον ποιων επαγει· Οι και πολλαις τιμαις ετιμησαν
ημας, και αναγομενοις επεθεντο τα προς την χρειαν. Ουχι 60.376 μισθον ελαβε, μη
γενοιτο· αλλα το γεγραμμενον πληρουται· Ἄξιος ο εργατης της τροφης αυτου εστιν.
Οι δε ουτως αυτους υποδεξαμενοι, ευδηλον οτι και τον λογον εδεξαντο του
κηρυγματος· ου γαρ αν εν τριμηνωι τοσαυτα διελεχθη, μη σφοδρα αυτων
πιστευσαντων και καρπους επιδειξαμενων· ωστε απο τουτου τεκμηριον μεγα του
πληθους των πιστευσαντων εστιν ιδειν. Και ανηχθημεν, φησι, εν πλοιωι
Ἀλεξανδρινωι παρακεχειμακοτι εν τηι νησωι, παρασημωι ∆ιοσκουροις. Ἴσως τουτο ην
γεγραμμενον εν αυτωι· ουτως ησαν κατειδωλοι. Ὅρα ενδιατριβοντας, και παλιν
σπευδοντας. Τωι δε Παυλωι επετραπη μενειν καθ' εαυτον. Λοιπον αιδεσιμος ουτως ην
ο Παυλος, ως και συγχωρεισθαι καθ' εαυτον ειναι. Και ξενον ουδεν· ει γαρ και προ
τουτου φιλανθρωπως εχρησαντο αυτωι, πολλωι μαλλον νυν. Και επιγενομενου, φησι,
νοτου, δευτεραιοι ηλθομεν εις Ποτιολους, ου ευροντες αδελφους, παρεκληθημεν επ'
αυτοις επιμειναι ημερας επτα· και ουτως εις την Ῥωμην ηλθομεν. Κακειθεν οι
αδελφοι ακουσαντες τα περι ημων, εξηλθον εις απαντησιν ημιν αχρις Ἀππιου φορου
και Τριων ταβερνων. Ὅτι φοβηθεντες τον κινδυνον εξηλθον, και ταυτα ικανα
εκεινους πιστωσασθαι. Ὅρα πως ουδαμου πολει παρεβαλον εν τοσουτωι πλωι, αλλα
νησωι, και τον χειμωνα ολοκληρον διηγαγον πλεοντες, εκεινων ρυθμιζομενων εις
την πιστιν των συμπλευσαντων, λεγω. Ἐπετραπη, φησι, μενειν καθ' εαυτον συν τωι
φυλασσοντι αυτον στρατιωτηι. Μαλα εικοτως, ωστε μη εξειναι μηδε εκει επιβουλην
τινα αυτον υποστηναι· ου γαρ ενην στασιασαι λοιπον. Ὥστε ουκ εκεινον εφυλασσεν,
αλλ' ωστε μη γενεσθαι τι των αηδων· ου γαρ εξην λοιπον και πολεως ουσης
τοσαυτης, και βασιλεως οντος, και εφεσεως ουσης, γενεσθαι τι παρα την
ακολουθιαν. Ουτως αει δια των δοκουντων ειναι καθ' ημων, υπερ ημων παντα
γινεται· φυλαξ γαρ ην του Παυλου. Και συγκαλεσας τους πρωτους των Ἰουδαιων,
διαλεγεται αυτοις· οι και αντιλεγοντες αναχωρουσι, και υβριζονται παρ' αυτου, και
ουδεν τολμωσιν ειπειν· ου γαρ τηι εξουσιαι αυτων επετρεπετο λοιπον τα κατ' αυτον.
Το γαρ θαυμαστον τουτο εστιν, οτι ου δια των δοκουντων ειναι προς ασφαλειαν,
αλλα και δια των εναντιων παντα υπερ ημων γινεται. Και ινα μαθηις, σκοπει
εντευθεν. Ἐκελευσεν ο Φαραω ριπτεσθαι εις τον ποταμον τα βρεφη. Ει μη εῤριφη τα
βρεφη, ει μη η προσταξις του Φαραω εγενετο, ουκ αν εσωθη Μωυσης, ουκ αν εν
βασιλειοις ετραφη. Ὅτε εσωζετο, ουκ ην εν τιμηι· οτε εξετεθη, τοτε εγενετο εν τιμηι.
Τουτο δε εποιει ο Θεος, το ευπορον αυτου δεικνυς και ευμηχανον. Ἠπειλησεν αυτωι
ο Ἰουδαιος λεγων· Μη ανελειν με συ θελεις; και τουτο αυτον ωνησεν. Ἄρα
οικονομικως γεγονεν, ωστε την οψιν αυτον εκεινην ιδειν την εν τηι ερημωι, ωστε τον
προσηκοντα χρονον πληρωθηναι, ωστε αυτον εμφιλοσοφησαι τηι ερημωι, και εν
ασφαλειαι ζηιν. Και εν πασαις ταις κατ' αυτου των Ἰουδαιων επιβουλαις ταυτον
γινεται· τοτε λαμπροτερος καθισταται, οιον και επι του Ἀαρων· επανεστησαν αυτωι,
και λαμπροτερον αυτον εποιησαν· εντευθεν γαρ αυτωι και το ιερατικον ποικιλλεται
ενδυμα, και η κιδαρις περιτιθεται, και ο λοιπος της στολης κοσμος, ωστε
αναμφισβητητον ειναι την χειροτονιαν, ωστε και εις το εξης θαυμαζεσθαι απο των
πεταλων του χαλκου. Ἴστε παντως την ιστοριαν· διο και παρατρεχω το διηγημα. Και
 
 

291

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ει βουλεσθε, παλιν 60.377 ανωθεν τα αυτα επελθωμεν. Ὁ Καιν τον αδελφον ανειλεν,
αλλα ταυτηι μαλλον ωφελησεν· ακουσον γαρ τι φησι· Φωνη αιματος του αδελφου
σου βοαι προς με· και παλιν αλλαχου, Αιματι, φησι, κρειττον λαλουντι παρα τον
Ἄβελ. Ἀπηλλαξεν αυτον της αδηλιας του μελλοντος, τον μισθον ηυξησε· την
αγαπην εμαθομεν παντες, ην ο Θεος εσχε προς αυτον. Τι γαρ ηδικηται, δεξαμενος
ταχιον την τελευτην; Ουδεν· τι γαρ, ειπε μοι, οι βραδιον τελευτωντες κερδαινουσιν;
Ουδεν· ουδε γαρ παρα το πολλα ζηιν ετη η ολιγα η ευημερια, αλλα παρα το εις δεον
κεχρησθαι τηι ζωηι. Οι τρεις παιδες ενεβληθησαν εις καμινον, και δια τουτου
γεγονασι λαμπροτεροι· ο ∆ανιηλ εις λακκον, και εντευθεν περιφανεστερος κατεστη.
γʹ. Ὁραις πανταχου τους πειρασμους μεγαλα τικτοντας αγαθα και ενταυθα, μητι γε
εκει· επι δε της κακιας ταυτον γινεται, οιον αν ει τις καλαμον εχων παραταττοιτο
προς πυρ· ο γαρ τοιουτος δοκει μεν πληττειν το πυρ, αυτο δε λαμπροτερον ποιει, και
εαυτον αναλισκει. Τροφη γαρ γινεται η κακια και υποθεσις λαμπροτητος τηι αρετηι·
τηι γαρ αδικιαι εις δεον του Θεου χρωμενου, τα ημετερα λαμπει μαλλον. Παλιν ο
διαβολος οταν εργαζηται τι τοιουτον, λαμπροτερους ποιει τους υπομενοντας. Τι ουν,
φησιν, επι του Ἀδαμ ου γεγονε τουτο, αλλ' ατιμοτερος γεγονε; Μαλιστα μεν κακεινωι
ο Θεος εις δεον εχρησατο· ει δε που τι επαθεν, αυτος εαυτον ηδικησε· τα μεν γαρ παρ'
ετερων εις ημας γινομενα μεγαλων ημιν αγαθων αιτια γινεται, τα δε παρ' ημων
αυτων ουκετι. Ἐπειδη γαρ αδικουμενοι μεν υφ' ετερων, αλγουμεν, υπο δε ημων
αυτων ουκετι, δεικνυσιν ο Θεος, οτι ο μεν παρ' ετερου αδικως πασχων, ευδοκιμει, ο
δε εαυτον αδικων, βλαπτεται· και μαλα εικοτως, ινα εκεινο μεν γενναιως φερωμεν,
τουτο δε μηκετι· αλλως τε το παν εκει του Ἀδαμ γεγονε. ∆ια τι γαρ επειθου τηι
γυναικι; δια τι γαρ εναντια συμβουλευουσαν ουκ απεκρουσω; Συ παντως γεγονας
αιτιος, επειδη ει ο διαβολος ην, εδει κατα τουτο τους πειραζομενους παντας
απολλυσθαι· ει δε μη απολλυνται, παρ' ημας η αιτια. Ἀλλ' εδει, φησι, παντας τους
πειραζομενους κατορθουν, η ει παρ' ημας η αιτια, εδει και χωρις του διαβολου
απολλυσθαι; Τουτο και γινεται· και γαρ πολλοι και χωρις του διαβολου απολλυνται·
ου γαρ δη παντα αυτος κατασκευαζει, αλλα πολλα και απο μονης γινεται της
νωθειας της ημετερας· ει δε που κακεινος αιτιος, ημων την αρχην παρεχοντων. Ειπε
γαρ μοι, ποτε ο διαβολος ισχυσεν επι του Ἰουδα; Ὅτε εισηλθε, φησιν, εις αυτον ο
Σατανας. Ἀλλ' ακουσον την αιτιαν· οτι κλεπτης ην, και τα βαλλομενα εβασταζεν.
Αυτος εδωκεν αυτωι ευρυχωριαν της εισοδου· ωστε ουχ ο διαβολος την αρχην
εντιθησιν, αλλ' ημεις αυτον δεχομεθα και καλουμεν. Ἀλλ' ει μη εκεινος, φησιν, ην,
ουκ αν μεγαλα εγενετο τα δεινα. Ἀλλ' απαραιτητος ημιν εμελλεν ειναι η κολασις·
νυν μεν γαρ, αγαπητε, τα της κολασεως ημιν ημερωτερα, ει δε δι' εαυτων
ειργαζομεθα τα δεινα, αφορητος ην η τιμωρια. Ειπε γαρ μοι, ει ταυτα, α ημαρτεν ο
Ἀδαμ, χωρις συμβουλης ημαρτε, τις αυτον αν εξηρπασε των κινδυνων· 60.378 Ἀλλ'
ουκ αν ημαρτε, φησι. Ποθεν μοι τουτο λεγεις; Ὁ γαρ ουτω χαυνος και ραιθυμος και
προς ανοιαν ετοιμος, ωστε δεξασθαι τοιαυτην συμβουλην, πολλωι μαλλον και χωρις
τουτου τουτο γεγονεν αν. Ποιος διαβολος τους του Ἰωσηφ αδελφους εις φθονον
ενεβαλεν; Ἂν νηφωμεν τοινυν, αγαπητοι, και ευδοκιμησεως ημιν αιτιος ο διαβολος
γινεται. Τι γαρ εβλαψε τον Ἰωβ η τοσαυτη αυτου μηχανη; Μη ειπηις, φησι, τουτο,
αλλ' ο ασθενης βλαπτεται. Ἀλλ' ο ασθενης, καν μη διαβολος ηι, βλαπτεται. Ἀλλα
μειζονως, φησι, μετα της εκεινου ενεργειας. Ἀλλ' ελαττον, οταν μετα της εκεινου
ενεργειας αμαρτηι, κολαζεται· ου γαρ παντων των αμαρτηματων αι αυται τιμωριαι.
Μη απατωμεν εαυτους· ουκ εστιν ημιν ο διαβολος αιτιος, εαν νηφωμεν· εκεινος
ημας μαλλον αφυπνιζει, εκεινος ημας διεγειρει. Ειπε γαρ μοι (τεως ταυτα
εξετασωμεν), μη εστω θηρια, μη εστω ανωμαλια αερων, μη νοσος, μη λυπαι, μη
αθυμιαι, μη ετερον τι των τοιουτων· τι ουκ αν εγενετο ο ανθρωπος; Χοιρος μαλλον η
 
 

292

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

ανθρωπος, δοκω μοι, γεγονεν αν, γαστριζομενος και μεθυων, και υπο μηδενος
τουτων ενοχλουμενος. Νυν δε αι φροντιδες και αι μεριμναι γυμνασιον εισι
φιλοσοφιας και διδασκαλειον, και αγωγη παιδειας αριστης. Σκοπει δε και αλλως·
τρεφεσθω τις εν βασιλειοις μητε λυπουμενος μητε φροντιζων μητε μεριμνων, και
μητε οργης εχων προφασιν μητε αποτυχιας, αλλα παντα, απερ αν επιθυμησηι,
ποιειτω, και επιτυγχανετω, και παντας εχετω υπακουοντας· αν μη παντος θηριου
αλογωτερος γενηται ο τοιουτος; Νυν δε ωσπερ ακονη εστιν εκτριβουσα ημας τα των
περιστασεων, τα των θλιψεων. ∆ια τουτο των πλουτουντων οι πενητες ως επι το
πλειστον εισι συνετωτεροι, καθαπερ πολλοις περικρουομενοι και περιαντλουμενοι
κυμασι. Και γαρ σωμα το μεν αργον και ακινητον νοσωδες και αηδες, το δε
κινουμενον και καμνον και ταλαιπωρουμενον ωραιοτερον και υγιεινοτερον· τουτο
δε επι ψυχης ευροι τις αν. Και σιδηρος κειμενος μεν διαφθειρεται, εργαζομενος δε
λαμπει· και ψυχη ωσαυτως κινουμενη· κινησις δε ψυχης αι περιστασεις αυται. Και
τεχναι απολλυνται, μη κινουμενης ψυχης· κινειται δε οταν μη παντα ευθεα ηι·
κινειται γαρ υπο των εναντιων. Ει μη ειη εναντια, ουδεν αν ειη το κινουν· οιον, ει
παντα ην ειργασμενα καλως, ουκ αν ευρεν η τεχνη κινεισθαι. Ουτω και, [ει παντα ην
κατα νουν ημιν, ουκ αν ευρεν η ψυχη κινεισθαι·] ει πανταχου διεβασταζετο, αηδης
ην. Ουχ οραις, οτι και τροφοις παρακελευομεθα, μη διαπαντος βασταζειν τα παιδια,
ωστε μη εις εθος αυτα καθισταιν, μητε εξιτηλα αυτα ποιειν; ∆ια τουτο τα επ' οψεσιν
ανατρεφομενα των γονεων, ασθενεστερα γινεται, της φειδους της ακαιρου τε και
αμετρου λυμαινομενης αυτων την υγιειαν. Καλον και λυπη συμμετρος, καλον και
φροντις, καλον και ενδεια· ισχυρους γαρ ημας ποιει καλα και τα εναντια· εκαστον
γαρ αυτων αμετρον γενομενον απολλυσι, και το μεν χαυνοι, το δε διαῤρηγνυσιν.
Ουχ οραις, οτι και τους αυτου μαθητας ο Χριστος ουτως εναγει; Ει εκεινοι δε τουτων
εδεοντο, πολλωι μαλλον ημεις. Ει δε δεομεθα, μη αγανακτωμεν, αλλα και χαιρω
60.379 μεν επι ταις θλιψεσι· φαρμακα γαρ ταυτα εστι καταλληλα τοις ημετεροις
τραυμασι, τα μεν πικρα, τα δε ηδεα· εκατερον δε αυτων καθ' εαυτο αν ειη αχρηστον.
Χαριν τοινυν εχωμεν τωι Θεωι υπερ τουτων απαντων· ου γαρ απλως ταυτα συγχωρει
γινεσθαι, αλλ' υπερ του συμφεροντος των ημετερων ψυχων. Την ημετεραν τοινυν
ευγνωμοσυνην επιδεικνυμενοι, ευχαριστωμεν, δοξαζωμεν, γενναιως αντεχωμεν, το
προσκαιρον αυτων λογι 60.380 ζομενοι, και προς τα μελλοντα τεινοντες εαυτων την
διανοιαν, ινα και τα παροντα κουφως ενεγκωμεν, και των μελλοντων επιτυχειν
αγαθων καταξιωθωμεν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Μονογενους αυτου, μεθ' ου τωι
Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και εις τους αιωνας
των αιωνων. Ἀμην.

60.379 ΟΜΙΛΙΑ ΝΕʹ. Ἐγενετο δε μετα τρεις ημερας, συγκαλεσασθαι
τον Παυλον τους οντας των Ἰουδαιων πρωτους. Συνελθοντων δε
αυτων, ελεγε προς αυτους· Ἄνδρες αδελφοι, εγω ουδεν εναντιον
ποιησας τωι λαωι η τοις εθεσι τοις πατρυοις, δεσμιος εξ Ἱεροσολυμων
παρεδοθην εις τας χειρας των Ῥωμαιων· οι τινες ανακριναντες με,
εβουλοντο απολυσαι, δια το μηδεμιαν αιτιαν θανατου υπαρχειν εν εμοι.
Ἀντιλεγοντων δε των Ἰουδαιων, ηναγκασθην επικαλεσασθαι Καισαρα,
ουχ ως του εθνους μου εχων τι κατηγορησαι. ∆ια ταυτην ουν την αιτιαν
παρεκαλεσα υμας ιδειν και προσλαλησαι· ενεκεν γαρ της ελπιδος του
Ἰσραηλ, την αλυσιν ταυτην περικειμαι.
 
 

293

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

αʹ. Καλως τουτο και συμφεροντως ποιει, τους πρωτους των Ἰουδαιων εις
διαλεξιν συγκαλων. Ἐβουλετο γαρ και εαυτον απαλλαξαι αιτιας και ετερους· εαυτον
μεν, ινα μη κατηγορωσιν αυτου, και τουτο αυτους βλαπτηι· εκεινους δε, ινα μη δοξηι
αυτων ειναι το παν· Εικος γαρ κρατησαι φημην, οτι υπο Ἰουδαιων παρεδοθη· τουτο
δε ικανον ην αυτους πληξαι. Ευθεως ουν προς τουτο ισταται, και τα καθ' εαυτον
ουτω πως πραως απολογειται. Ὅρα δε πως και την απολογιαν υφαινει, λεγων·
Ἄνδρες αδελφοι, εγω ουδεν εναντιον ποιησας τωι λαωι η τοις εθεσι τοις πατρυοις,
δεσμιος εξ Ἱεροσολυμων παρεδοθην εις τας χειρας των Ῥωμαιων. Ειτα ουτως ειπων,
επειδη εικος ην τινας ακουοντας ειπειν, Πως εχει λογον απλως σε παραδουναι;
επηγαγεν· Οιτινες ανακριναντες με, εβουλοντο απολυσαι· ωσει ελεγε· Μαρτυρουσιν
οι Ῥωμαιων αρχοντες, οι και ανεκριναν και ηθελον απολυειν. Πως ουν ουκ
απελυσαν; Ἀντιλεγοντων Ἰουδαιων, φησιν. Ὁραις πως καθαιρειαυτων τα
εγκληματα; Ει γαρ εβουλετο αυξησαι, ενην και καταφορικωτερον χρησασθαι. ∆ιο και
ουτως ειπων, επηγαγεν· Ἠναγκασθην επικαλεσασθαι Καισαρα· ωστε συγγνωμης το
παν εστιν. Ειτα, ινα μηδεις ειπηι, Τι ουν; και ινα αυτων κατηγορησηις, τουτο
πεποιηκας; δια της επαγωγης διορθουται το υφορμουν, και λεγει· Ουχ ως του εθνους
μου εχων τι κατηγορησαι· τουτεστιν, Ἐπεκαλεσαμην Καισαρα ουχ ωστε
κατηγορησαι, αλλ' ωστε διαφυγειν τον κινδυνον. Ἕνεκεν γαρ υμων την αλυσιν
ταυτην περικειμαι. Τοσουτον απεχω, φησιν, εχθρως προς ημας διακεισθαι, οτι και
την αλυσιν περικειμαι. Τι ουν εκεινοι; Ουτως εχειρωθησαν τωι λογωι, ως μη μονον
υπερ εαυτων, αλλα και υπερ των συγγενων απολογησασθαι· οθεν τουτο δηλων
επαγει· Οι δε ειπον προς αυτον· Ἡμεις ουτε γραμματα περι σου εδεξαμεθα απο της
Ἰουδαιας, ουτε παραγενομενος τις των αδελφων απηγγειλεν η ελαλησε τι περι σου
πονηρον. Ἀξιουμεν δε παρα σου ακουσαι α φρονεις· περι μεν γαρ της αιρεσεως
ταυτης γνωστον εστιν ημιν, οτι πανταχου αντιλεγεται. Ὡσει ελεγον· Ουτε δια
γραμματων, ουτε δι' ανθρωπων εγνωρισαν τι 60.380.10 περι σου πονηρον· πλην αλλ'
ακουσαι βουλομεθα παρα σου. Ουτω προκατεβαλον την οικειαν γνωμην δεικνυντες,
και φασι· Περι μεν γαρ της αιρεσεως ταυτης γνωστον εστιν ημιν, οτι πανταχου
αντιλεγεται. Ουκ ειπον, οτι Ἀντιλεγομεν, αλλ' Ἀντιλεγεται, κατηγοριας εαυτους
απολυοντες. Ταξαμενοι δε αυτωι ημεραν, ηκον προς αυτον εις την ξενιαν πλειονες·
οις εξετιθετο διαμαρτυρομενος την βασιλειαν του Θεου, πειθων τε αυτους τα περι
του Ἰησου απο τε του νομου Μωυσεως και των προφητων, απο πρωι εως εσπερας.
Και οι μεν επειθοντο τοις λεγομενοις, οι δε ηπιστουν. Ειδες πως ουκ ευθεως
αποκρινεται, αλλα διδωσιν αυτοις ημεραν του ελθειν και ακουσαι· οις και
παραγενομενοις διελεγετο απο τε του νομου Μωυσεως και των προφητων. Και οι
μεν επειθοντο, οι δε ηπιστουν. Ἀσυμφωνοι δε οντες προς αλληλους, απελυοντο,
ειποντος του Παυλου ρημα εν· Καλως το Πνευμα το αγιον ελαλησε δια Ἡσαΐου του
προφητου προς τους πατερας ημων, λεγον· Πορευθητι προς τον λαον τουτον, και
ειπον· Ἀκοηι ακουσετε και ου μη συνητε, και βλεποντες βλεψετε και ου μη ιδητε.
Ἐπαχυνθη γαρ η καρδια του λαου τουτου, και τοις ωσι βαρεως ηκουσαν, και τους
οφθαλμους αυτων εκαμμυσαν, μη ποτε ιδωσι τοις οφθαλμοις και τοις ωσιν
ακουσωσι, και τηι καρδιαι συνωσι, και επιστρεψωσι, και ιασωμαι αυτους. Ὅτε
ανεχωρουν αντιτασσομενων αυτων, τοτε τον Ἡσαΐαν εφιστησιν, ουκ εκεινους
υβρισαι βουλομενος, αλλα τουτους στηριξαι. Τι λεγοντα; Ἀκοηι ακουσετε και ου μη
συνητε. Ὁραιςπως αυτους εξεβαλε πασης συγγνωμης; ει γε και τον προφητην εχοντες
προαναφωνησαντα ποῤρωθεν ταυτα ουκ απεστραφησαν. Τωι δε ειπειν, Καλως,
δεικνυσι και δικαιως εκβεβλημενους. Ὥστε τοις εθνεσι δεδοται γνωναι το μυστηριον
τουτο. Ουδεν ουν θαυμαστον, ει αντελεγον· ανωθεν τουτο προελεγετο. Ειτα παλιν
τον ζηλον κατ' αυτων κινει τον εξ εθνων, επαγων και λεγων· Γνωστον ουν εστω
 
 

294

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

υμιν, οτι τοις εθνεσιν απεσταλη τουτο το σωτηριον του Θεου· αυτοι και ακουσονται.
Και ταυτα αυτου ειποντος, απηλθον οι Ἰουδαιοι, παλιν εχοντες εν εαυτοις
συζητησιν. Ἔμεινε δε ο Παυλος διετιαν ολην εν ιδιωι μισθωματι και απεδεχετο
παντας τους εισπορευομενους προς αυτον, κηρυσσων την βασιλειαν του Θεου, και
διδασκων τα περι του Κυριου Ἰησου Χριστου, μετα πασης παῤρησιας ακωλυτως.
Ἀμην. Ἐνταυθα δεικνυσι την αυτου ελευθεριαν λοιπον· κηρυττει γαρ ακωλυτως εν
Ῥωμηι ο εν Ἰουδαιαι κωλυθεις, και εμεινεν επι δυο ετη διδασκων εκει. βʹ. Ἀλλ'
ιδωμεν ανωθεν τα ειρημενα. ∆ια ταυτην ουν, φησι, την αιτιαν παρεκαλεσα υμας
ιδειν· τουτεστι, δια τουτο ηβουληθην, ωστε μη εξειναι τινι κατηγορειν 60.381 και τα
παρισταμενα λεγειν, οτι δη τας χειρας αυτων 60.381 διαφυγων επι τουτο ηλθον· ου
γαρ ετεροις διδους κακα, αλλ' αυτος φευγων κακα, ηλθον. Οι δε προς αυτον·
Ἀξιουμεν ακουσαι παρα σου α φρονεις. Ὅρα και αυτους ημερωτερον διαλεγομενους·
Ἀξιουμεν, φησι, και βουλονται απολογησασθαι και υπερ εκεινων· διο και ηκον
ταξαμενοι αυτωι ημεραν. Τουτο δε του σφοδρα εαυτων καταγνωναι τεκμηριον και
του μη θαῤρειν. Ει γαρ εθαῤρουν, καν τουτο εποιησαν και συνηλθον, ωστε αυτον
συναρπασαι. νυν δε μη θαρρουντες, και ελθειν ωκνησαν· αλλως τε και τωι πολλακις
επιχειρησαι εδειξαν, οτι ουκ εθαῤρουν. Και οι μεν επειθοντο τοις λεγομενοις, φησιν,
οι δε ηπιστουν, και ασυμφωνοι οντες απελυοντο· τουτεστι, μη πιστευοντες
ανεχωρουν. Ὅρα πως ου ραπτουσιν επιβουλας νυν κατ' αυτου, αλλ' εν τηι Ἰουδαιαι,
ενθα ως εν τυραννιδι ησαν. Τινος ουν ενεκεν ωικονομησεν εκει αυτον απελθειν,
καιτοι ειπε, Σπευσον, εξελθε εξ Ἱερουσαλημ; Ἵνα δειχθηι και αυτων η κακια, και η
προφητεια του Χριστου αληθης, οτι ουκ ανεχονται· και ωστε μαθειν παντας, οτι
ετοιμος εστι παθειν, και ωστε εις παρακλησιν των εν Ἰουδαιαι γενεσθαι το
οικονομουμενον· και γαρ κακει πολλα επαθε δεινα. Ει δε κηρυττων τα Ἰουδαικα,
ταυτα επασχεν, ει εκηρυττε τα της δοξης του Χριστου, πως αν ηνεσχοντο;
Ἁγνιζομενος ουκ εγενετο φορητος, και πως κηρυσσων φορητος ην; Τι εγκαλειτε
υμεις; τι ηκουσατε; Ουδεν τοιουτον ειπεν απλως. Ὤφθη, και παντας παρωξυνεν.
Εικοτως αρα τοις εθνεσιν απενεμηθη η σωτηρια, εικοτως μακραν επεμφθη, κακει
μελλων τοις εθνεσι διαλεγεσθαι. Σκοπει δε· πρωτους Ἰουδαιους καλει, επειτα δειξας
αυτοις τα πραγματα, τοτε επι τα εθνη ερχεται. Το δε ουτως ειπειν, οτι Ειπε το
Πνευμα, ουδεν θαυμαστον· και γαρ αγγελος λεγεται λεγειν απερ αν ο Κυριος ειπηι.
Καλως ειπε, φησι, το Πνευμα το αγιον· αλλ' ενταυθα μεν ουτως, εκει δε ουκετι.
Ἄλλως δε και οταν διηγηται τις περι των υπο του αγγελου λεχθεντων, ου λεγει,
Καλως ειπεν ο αγγελος, αλλα, Καλως ειπεν ο Κυριος, καλως ειπε το Πνευμα· ωσει
ελεγεν· Ουκ εμοι απιστειτε, αλλα τωι Πνευματι. Ὥστε ανωθεν τουτο προηιδει ο Θεος.
Οιτινες ανακριναντες με, φησιν, εβουλοντο απολυσαι· τουτεστιν, ουδεν ευροντες
αξιον καταδικης εν εμοι, απολυειν ηθελον. Και δεον εκεινους εξελεσθαι, παρεδωκαν
εις χειρας Ῥωμαιων· και τοσαυτη η περιουσια της ελευθεριας, οτι ουδε εκεινοι
ισχυσαν κατακριναι, αλλα δεσμιον παρεδωκαν. Ἠναγκασθην, φησιν, επικαλεσασθαι
Καισαρα, ουχ ως του εθνους μου εχων τι κατηγορησαι· τουτεστιν, ουχ ινα κακοις
ετερους περιβαλω, αλλ' ινα κακων εμαυτον απαλλαξω, τουτο εποιησα, και ουχ
εκων, αλλ' αναγκασθεις. Ὅρα οικειοτητα ρηματων· ουκ αλλοτριουται αυτους, αλλ'
οικειουται τωι ειπειν, Του εθνους μου. Παλιν δε κατασπειρει το δογμα. Και ουκ ειπεν,
Ου κατηγορω, αλλ', Ουκ εχω τι κατηγορησαι, καιτοι τοιαυτα παθων ουτω δεινα.
Ουδεν ουν τουτων φησιν, ινα μη φορτικον ποιησηι τον λογον· ουδε χαριζεσθαι
αυτοις δοκει. Και δια τουτο ου λεγει, αλλ' αινιττεται μονον και παρατρεχει· τουτο
γαρ ην τεως το σπουδαζομενον, το δειξαι οτι Ῥωμαιοις παρεδωκαν δεσμιον. Τους δε
καταδικασαι δεον εκεινους, δεον κατηγορησαι, μαλλον απολογουνται· δι' ων δε
συμφαινουσι την απολογιαν, κατηγορουσιν αυτων. Γνωστον εστιν ημιν, οτι
 
 

295

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

πανταχου, φησιν, αντιλεγεται. Ἀλλ' ει και τουτο συμβαινει, ομως και πιστευετε
πανταχου. Οις εξετιθετο, 60.382 φησιν, απο τε νομου και προφητων. Ὅρα παλιν ουκ
απο σημειων, αλλ' απο νομου και προφητων επιστομιζοντα αυτους, και πανταχου
τουτο ποιουντα· καιτοι γε ενην και σημεια ποιησαι, αλλα λοιπον ουκ ετι πιστον το
πραγμα ην· μεγα γαρ τουτο σημειον, το απο νομου και των προφητων διαλεγεσθαι.
Ειτα ινα μη νομισηις παραδοξον ειναι, το μειναι αυτους απειθουντας, επαγει και
προφητειαν την λεγουσαν· Ἀκοηι ακουσετε, και ου μη συνητε· μαλλον, φησι, νυν η
τοτε· και οψεσθε, και ου μη ιδητε· μαλλον νυν η τοτε. Προς εκεινους ειρηται ταυτα
τους απιστησαντας, α και ουχ υβριζοντος ην, αλλα το σκανδαλον αναιρουντος.
Γνωστον ουν εστω υμιν, φησιν, οτι τοις εθνεσιν απεσταλη το σωτηριον του Θεου·
αυτοι και ακουσονται. Τι ουν ημιν διαλεγηι; ταυτα ουκ ᾔδεις; Ναι, αλλ' ωστε
πεισθηναι απολογουμαι, και μηδενι δουναι λαβην. Ἔμεινε δε ο Παυλος διετιαν
ολην, φησι, διδασκων μετα πασης παῤρησιας ακωλυτως. Καλως τουτο προσεθηκεν·
ενι γαρ μετα παῤρησιας λεγειν, αλλα κεκωλυμενως. Την ουν παῤρησιαν Παυλου
ουδεν ενεκοψεν, αλλα και ακωλυτως ελεγεν. Ἔμεινε δε ο Παυλος διετιαν ολην,
φησιν, εν ιδιωι μισθωματι· ουτως ην απεριττος, μαλλον δε ουτω τον διδασκαλον
αυτου εμιμειτο εν πασιν, οτι και την οικησιν ειχεν, ουκ εξ αλλοτριων πονων, αλλ'
αφ' ων αυτος ειργαζετο· τουτο γαρ σημαινει το, Ἐν ιδιωι μισθωματι. Ὅτι δε και ο
∆εσποτης οικιαν ουκ εκεκτητο, ακουε αυτου λεγοντος προς τον ουκ ορθως ειποντα·
Ἀκολουθησω σοι, οπου αν απερχηι· Αι αλωπεκες φωλεους εχουσι, και τα πετεινα του
ουρανου κατασκηνωσεις· ο δε Υιος του ανθρωπου ουκ εχει, που την κεφαλην κλινηι.
Ουτως εξ εαυτου το μηδεν κεκτησθαι επαιδευσε, μηδε σφοδρα τοις βιωτικοις
προσηλωσθαι. Και απεδεχετο τους εισπορευομενους, φησι, προς αυτον, κηρυσσων
την βασιλειαν του Θεου. Ὅρα ουδεν περι των παροντων, αλλα περι της του Θεου
βασιλειας παντα φθεγγομενον. Ὁραις οικονομιαν Θεου; Μεχρι τουτων τον λογον
ιστησιν ο συγγραφευς, και αφιησι διψωντα τον ακροατην, ωστε το λοιπον αφ'
εαυτου συλλογιζεσθαι. Τουτο και οι εξω ποιουσι· το γαρ παντα ειδεναι, νωθη ποιει
και εκλελυμενον. Τουτο δε ποιει, και οια τα μετα ταυτα, ου λεγει, περιττον οσον
προς τους εντυγχανοντας τοις συγγραφεισιν ηγουμενος, και απο τουτων
μανθανοντας το προστιθεναι τωι λογωι· παντως γαρ οια τα προτερα, τοιαυτα εσχε και
τα μετα τουτο. Ἄκουε δε και οια μετα ταυτα γραφων προς Ῥωμαιους, φησιν, Ὡς αν
πορευωμαι εις την Ἱσπανιαν, ελευσομαι προς υμας. γʹ. Ὁραις πως παντα προεωρα η
αγια και θεια κεφαλη, ο των ουρανων υψηλοτερος, ο ψυχην εχων παντα ομου
περιλαβειν δυναμενην, ο τα πρωτα κατεχων, Παυλος; ου τοις ειδοσι και το ονομα
μονον αρκει προς διεγερσιν ψυχης προς νηψιν, προς το παντα υπνον αποτιναξασθαι.
Ἐδεξατο αυτον Ῥωμη δεδεμενον, απο θαλασσης αναβαντα, εκ ναυαγιου διασωθεντα,
και απηλλαγη του ναυαγιου της πλανης. Καθαπερ γαρ τις βασιλευς ναυμαχησας και
νικησας, επεβαινε της βασιλικωτατης εκεινης πολεως. Περι τουτων εγραφεν·
Ἐλευσομαι και συναναπαυσομαι υμιν εν πληρωματι ευλογιας του Ευαγγελιου· και
παλιν, Πορευομαι διακονησων εις Ἱερουσαλημ. Τουτεστιν, οπερ ελεγεν,
Ἐλεημοσυνας ποιησων εις το εθνος μου, παρεγενομην. Ἐγγυτερος 60.383 ην λοιπον
του στεφανου· εδεξατο αυτον η Ῥωμη δεδεμενον, και ειδε στεφανωθεντα και
ανακηρυχθεντα. Ἐκει Συναναπαυσομαι υμιν, εφη. Ἐνταυθα πορευομαι, διακονησων
εις Ἱερουσαλημ. Το δε αρχη του δρομου παλιν ην, και τροπαια τροπαιοις συνηπτεν,
ακαταπληκτος ων. Κορινθος αυτον κατεσχε δυο ετη, και Ἀσια τρια, και αυτη δυο
τεως, ωστε δευτερον επεβη, οτε και ετελειωθη. Ἐν τηι πρωτηι μου απολογιαι, φησιν,
ουδεις μοι συμπαρεγενετο. Ουτω διεφυγε τοτε, και πασαν εμπλησας την οικουμενην
του κηρυγματος, κατελυσεν ουτω τον βιον. Τι εβουλου μαθειν τα μετα ταυτα;
Τοιαυτα εστι κακεινα· δεσμα, βασανοι, μαχαι, φυλακαι, επιβουλαι, συκοφαντιαι,
 
 

296

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

θανατοι καθημερινοι. Ειδες αυτου μικρον μερος; Τοιουτον νοει και το λοιπον.
Ὥσπερ επι του ουρανου, οσον αν ιδηις αυτου, τοσουτον εστι και το αλλο· ουρανου
γαρ αν μερος θεασηι εν, οπου αν απελθηις, τοιουτον οψει και το λοιπον· η καθαπερ
ηλιου τας ακτινας καν εκ μερους ιδηις, στοχαζηι εκ τουτων οιος ο ηλιος, ουτω και επι
Παυλου. Τας πραξεις ειδες εκ μερους αυτου, πασαι τοιαυται τυγχανουσι, κινδυνων
γεμουσαι. Ουρανος ην εκεινος ηλιον δικαιοσυνης εχων, ου τοιουτον, ωστε και
ουρανου βελτιων ο ανηρ. Μικρον οιει τουτο ειναι; Ουκ εγωγε οιμαι. Ὅταν
αποστολον ειπηις, ευθεως παντες αυτον εννοουσιν· οταν Βαπτιστην, ευθεως τον
Ἰωαννην. Τινι αν τις παραβαληι τα εκεινου ρηματα; θαλασσηι, η και ωκεανωι; Ἀλλ'
ουδεν ισον. Πολλωι ταυτης δαψιλεστερα τα ρευματα τα τουτου, καθαρωτερα και
βαθυτερα, ωστε και θαλασσαν και ουρανον ουκ αν τις αμαρτοι την Παυλου καρδιαν
ειπων, το μεν δια το καθαρον, το δε δια το βαθυ. Θαλασσα εστιν, ουκ απο πολεως εις
πολιν αγουσα τους εμπλεοντας, αλλ' απο γης εις ουρανον· ει τις ταυτην πλεοι την
θαλασσαν, εξ ουριας πλευσεται. Ἐν ταυτηι τηι θαλασσηι ουκ ανεμοι, αλλ' αντι ανεμων
Πνευμα θειον αγιον τας εμπλεουσας παραπεμπει ψυχας· ουκ εστιν ενταυθα κυματα,
ουκ εστι σκοπελος, ουκ εστι θηρια· παντα γαληνα. Θαλασσα εστι λιμενος
γαληνοτερα και ασφαλεστερα, ουδεν αλμυρον εχουσα, αλλα πηγην [καθαραν και]
ηδιστα ρεουσαν ναματα, ηλιου λαμπροτεραν και διειδεστεραν· θαλασσα εστι, ου
λιθους εχουσα τιμιους, ουδε αλουργιδα τοιαυτην, αλλα κτηματα πολλωι τουτων
βελτιω. Ὁ βουλομενος εις τουτο καθειναι το πελαγος 60.384 εαυτον, ου κολυμβητων
δειται, ουκ ελαιου, αλλα φιλοσοφιας πολλης· ευρησει εν αυτωι παντα τα αγαθα τα εν
τηι βασιλειαι των ουρανων. Ὁ τοιουτος και δυνησεται γενεσθαι βασιλευς, και παντα
τον κοσμον λαβειν, και εν τιμηι ειναι μεγιστηι· ο ταυτην πλεων την θαλασσαν
ουδεποτε ναυαγιον υποστησεται, αλλα παντα εισεται καλως. Ἀλλ' ωσπερ οι ταυτης
απειροι της θαλασσης αποπνιγονται, ουτω δη και ενταυθα· οπερ δη πασχουσι και
αιρετικοι τοις υπερ δυναμιν εγχειρουντες. ∆ει δη το βαθος τοινυν ειδεναι, η μη
κατατολμαιν. Ἂν μελλωμεν πλειν το πελαγος τουτο, ευζωνοι γενωμεθα. Ουκ
ηδυνηθην υμιν, φησι, λαλησαι ως πνευματικοις, αλλ' ως σαρκικοις. Μηδεις
ακαρτερητος τουτο πλειτω το πελαγος. Κατασκευασωμεν εαυτοις πλοια, τουτεστιν
σπουδην, προθυμιαν, ευχας, ωστε διανυσαι το πελαγος εν ησυχιαι· και γαρ το υδωρ
τουτο ζων εστι. Καθαπερ ει τις πυρος λαβοι στομα, ουτως ο Παυλον ειδως στομουται·
καθαπερ ει τις μαχαιραν οξειαν εχοι, ουτως ο τοιουτος παλιν ακαθεκτος γινεται. Και
προς το νοησαι δε τα Παυλου βιου καθαρου δειται. ∆ια τουτο και ελεγε· Γαλακτος εν
χρειαι κατεστητε, επει νωθροι γεγονατε ταις ακοαις. Ἔστι γαρ, εστιν ασθενεια της
ακοης. Καθαπερ γαρ στομαχος ουκ αν δεξαιτο υγιεινα σιτια και δυσκατεργαστα,
ασθενης ων, ουτω και ψυχη ογκωθεισα, φλεγμαινουσα, ατονος γενομενη και
εκλυτος, ουκ αν δυνηθειη δεξασθαι τον πνευματικον λογον. Ἄκουε των μαθητων
λεγοντων· Σκληρος εστιν ο λογος ουτος· τις δυναται αυτου ακουειν; Ἂν δε ισχυρα ηι
και υγιεινη, παντα ραιστα, παντα ευκολα, υψηλοτερα γινεται και κουφοτερα, μαλλον
μετεωριζεται και εις υψος αιρεται. Ταυτα ουν ειδοτες υγιεινην ημων
κατασκευασωμεν την ψυχην, και ζηλωσωμεν τον Παυλον, και μιμησωμεθα την
γενναιαν εκεινην και αδαμαντινην ψυχην· ινα κατ' ιχνος των εκεινωι βεβιωμενων
πορευομενοι, δυνηθωμεν το πελαγος του παροντος βιου διαπλευσαι, και εις τον
ακυμαντον λιμενα καταντησαι, και των επηγγελμενων αγαθων τοις αξιως του
Χριστου βιουσιν επιτυχειν, χαριτι και φιλανθρωπιαι του Κυριου ημων Ἰησου
Χριστου, μεθ' ου τωι Πατρι αμα τωι αγιωι Πνευματι δοξα, κρατος, τιμη, νυν και αει, και
εις τους αιωνας των αιωνων. Ἀμην.

 
 

297

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.


