Solutiones
ΠΡΩΤΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΕΠΙΛΥΣΕΩΣ ∆ογματικων ζητηματων
προτεθεντων τωι αγιωτατωι Κυριλλωι.
Ει ο επι παντων Θεος χειρας, ποδας, οφθαλμους, ωτα τε και πτερυγας εχειν
υπο της θειας γραφης ονομαζομενος, ουτω παρ' ημων οφειλει νοεισθαι, ουκ
ανθρωποειδως ως επι σωματος των μελων λαμβανομενων· ασωματος γαρ· αλλα
καθως εστιν ουσιας, ουτω και τα λεχθεντα της ουσιας οντα, μελη θεια και αυτα κατα
την ουσιαν υπαρχει.

ΕΠΙΛΥΣΙΣ.
ΟΙ φρενος οντες εν καλωι, και τοις περι της αῤρητου θεοτητος λογοις ισχνον
ενιεντες της εαυτων διανοιας τον οφθαλμον, ορωσιν αυτην παντος μεν υπαρχουσαν
επεκεινα γενητου, υπερανισχουσαν δε και παντος οξυτητα νου και φαντασιας
σωματικης περα τε ουσαν παντελως, και καθα φησιν ο πανσοφος Παυλος "φως
οικουσαν απροσιτον." ει δε απροσιτον εστι το περι αυτην φως, πως αν αυτην
καταθρησειε τις; βλεπομεν γαρ "εν εσοπτρωι και αινιγματι, και γινω"σκομεν εκ
μερους." εστι τοινυν ασωματον παντελως το θειον, αποσον τε και αμεγεθες, και ουκ
εν ειδει περιγραπτωι. 550 το δε ουτως εχον εν ιδιαι φυσει, πως αν εκ μοριων νοοιτο
και μελων; ει γαρ τις δοιη τουτο υπαρχειν αληθες, ασωματον ουκ ετι νοειται. το γαρ
ολως εν σχηματι, παντως που και εν ποσωι, το δε εν ποσωι και εν τοπωι· και το εν
τοπωι νοουμενον, ουκ εξω περιγραφης. ταυτα δε σωματων μεν ιδια, της δε ασωματου
φυσεως αλλοτρια παντελως. ουτε τοινυν οφθαλμους η ωτα, ουτε μην χειρας τε και
ποδας η πτερυγας επι Θεου νοητεον, καν ει μη τις ελοιτο τυχον ως εν απτοις και
παχεσι σωμασι τα τοιαδε νοειν, αλλ' ως εν ισχνωι και αΰλωι, και κατα γε την του
Θεου φυσιν· ευηθες γαρ παντελως το βουλεσθαι τι τοιουτον εννοειν. πνευμα γαρ ο
Θεος· και τουτο υπαρχων, παντων εχει την γνωσιν, εφοραι παντα και κατασκεπτεται,
λανθανει δε αυτον των οντων ουδεν. ει δε μοριων ητοι μελων η θεια μεμνηται
γραφη, προς ημας λαλουσα τα περι αυτου, ιστεον οτι εξ ων ισμεν τε και πεφυκαμεν
ειναι προς ημας διαλεγεται. ου γαρ ην ετερως ημας νοειν δυνασθαι τα περι Θεου.
αιτια τοινυν και προφασις αληθης του σωματικως περι Θεου τους προς ημας
ποιεισθαι λογους την θεοπνευστον γραφην, και νου και γλωττης εν ημιν η πτωχεια.
αῤρητα γαρ παντελως τα περι αυτου· και ουκ ην συνιεναι τι των αναγκαιων
δυνασθαι τους εν απτοις και παχεσιν οντας σωμασιν, ει μη εν ταξει παραδειγματων
τα εαυτων δεχομενοι μελη, μολις ουτως ανιμεν εις εννοιας ισχνας τας περι Θεου.
551 Ἔκτισεν ο Θεος εκ γης τον ανθρωπον "και ενεφυσησεν εις το προσωπον
"αυτου πνοην ζωης και εγενετο ο ανθρωπος εις ψυχην ζωσαν." και οι μεν υπο του
εμφυσηματος την ψυχην λεγουσι δεδημιουργησθαι, ως υπο χειρων το σωμα· οι δε
οτι το εμφυσημα εκεινο ψυχη αυτωι γεγονεν· οι δε ετεροι παλιν οτι τωι κτισθεντι
ανθρωπωι ολοκληρωι ζωτικην δεδωκε δυναμιν το εμφυσημα εκεινο· αλλοι δε οτι ο
νους εστι το εμφυσημα τουτο, και διωρισται της ψυχης, και τουτο εστι το κατ'
εικονα, ως εκ τριων τουτων συνιστασθαι τον ανθρωπον, νου και ψυχης και σωματος
ιδιαζοντως εν ενωσει. και ιδιον της ουσιας του Θεου η αλλοτριον το εμφυσημα
τουτο εστιν.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

1

ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Τα ουτως ισχνα και ουκ ευτριβη των ζητηματων, ουκ αποφασεως
δειται δογματικης, επαπορησεως δε μαλλον και βασανου στοχαστικου, μετα του μη
ανεχεσθαι διαπιπτειν τον λογον εαν εφ' α μη προσηκεν, ηγουν εξω φερεσθαι του
εικοτος. γεγραπται γαρ, οτι "ζητων ζητει, και παρ' εμοι οικει." ο δε σαφως ουκ εφη
το γραμμα το ιερον, πως αν τις εξηγοιτο σαφως; οιον τι φημι εν τωι της κοσμοποιΐας
βιβλιωι γεγραπται, οτι εν αρχηι εποιησεν ο Θεος τον ουρανον και την γην. και οτι μεν
πεποιηκεν, εφη το γραμμα το ιερον, και αληθες εν πιστει τουτο δεχομεθα. το δε οπως
η ποθεν, η τινα τροπον 552 παρηχθη προς υπαρξιν ουρανος τε και γη και τα ετερα
των κτισματων πολυπραγμονειν ουκ αζημιον· ου γαρ δει τοις βαθυτεροις εγκαθιεναι
τον νουν. οσα τοινυν μη σφοδρα σαφως η θεια λεγει γραφη, ταυτα χρη λανθανειν,
και εν σιωπηι παρατρεχειν. ει δε χρη κατατεκμαιρεσθαι μετα λογισμου βλεποντος εις
ορθοτητα, φαμεν, οτι ο των ολων δημιουργος επλασε μεν απο γης τον ανθρωπον,
ητοι το σωμα· ψυχωσας δε αυτο ψυχηι ζωσηι τε και νοεραι, καθ' ον οιδε τροπον,
παντος αγαθου πραγματος εφεσιν τε και γνωσιν εγκατεβαλετο φυσικως αυτωι. τουτο
γαρ οιμαι δηλουν το ειρημενον δια του μακαριου ευαγγελιστου Ἰωαννου "Ἦν το
"φως το αληθινον, ο φωτιζει παντα ανθρωπον ερχομενον εις "τον κοσμον." τικτεται
γαρ το ζωιον φυσικην εχον επιτηδειοτητα προς το αγαθον. και τουτο διδαξει γραφων
ο πανσοφος Παυλος, οτι "αυτου εσμεν ποιημα, κτισθεντες επι "εργοις αγαθοις, οις
προητοιμασεν ο Θεος ινα εν αυτοις "περιπατησωμεν." διοικειται μεν γαρ ο
ανθρωπος προαιρετικως και τας ηνιας πεπιστευται της αυτου διανοιας, ωστε εφ'
οπερ αν βουλοιτο τρεχειν, ειτε προς το αγαθον, ειτ' ουν προς το εναντιον. εχει δε η
φυσις εγκαταβεβλημενην εαυτηι και την εις παν οτιουν των αγαθων εφεσιν τε και
προθυμιαν, και το επιμελεισθαι θελειν αγαθοτητος και δικαιοσυνης. ουτω γαρ τον
ανθρωπον κατ' εικονα και ομοιωσιν γενεσθαι 553 φαμεν, καθο και αγαθον και
δικαιον πεφυκεν ειναι το ζωιον. επειδη δε εχρην ου λογικον ειναι μονον, και
επιτηδειως εχον εις αγαθουργιαν και δικαιοσυνην, αλλα γαρ και Ἁγιου Πνευματος
μετοχον, ινα λαμπροτερους εχηι της θειας φυσεως τους χαρακτηρας εν εαυτωι, και
ενεφυσησεν αυτωι πνοην ζωης. τουτο δε εστι το δι' Υιου τηι λογικηι κτισει
χορηγουμενον Πνευμα, και διαμορφουν αυτην εις ειδος το ανωτατω, τουτεστι, το
θειον. οτι γαρ ουκ εις ψυχην ανθρωπωι το εμφυσηθεν αυτωι γεγονε πνευμα, ουτε μην
εις νουν, ως οιονται τινες, εντευθεν εστιν ιδειν. πρωτον μεν γαρ ο εμφυσησας
νοειται ο Θεος, το δε εμφυσηθεν εξ αυτου παντως που νοειται και ιδιον αυτου, ητοι
της ουσιας αυτου. ειτα πως αν το εκ Θεου Πνευμα μετεβαλεν εις φυσιν ψυχης, η και
νους εγενετο; αμηχανον γαρ του τρεπεσθαι το Πνευμα εστιν. ει δε δοιη τις ειναι και
κατα τροπην γενεσθαι ψυχην η νουν· οπερ εστι των αμηχανων· αλλ' εκεινο γε ευθυς
εστιν ιδειν. ει γαρ εις ψυχην τωι ανθρωπωι το θειον Πνευμα γεγονεν, εμεινεν αν η
ψυχη και ο νους ανεπιδεκτος αμαρτιας. ει δε υποπεπτωκεν αμαρτιαις εις ψυχην
μεταβεβλημενον το εκ Θεου Πνευμα, διττον αυτωι το εγκλημα παρ' ημων επαγεται.
πρωτον μεν, οτι τροπην υπεμεινε την εις οπερ ουκ ην, ειτα προς τουτωι και αμαρτιας
αυτο φαμεν γενεσθαι δεκτικον. ουκουν εψυχωθη μεν το ζωιον αῤρητωι δυναμει Θεου,
και εν ομοιωσει τηι προς αυτον γεγονε, καθ' ο πεφυκεν ειναι και αγαθον και δικαιον
και αρετης απασης δεκτικον· ηγιασθη 554 δε μετοχον αποδεδειγμενον του θειου
Πνευματος ο και αποβεβληκεν δια την αμαρτιαν. εφη γαρ που ο Θεος οτι "Ου "μη
καταμεινηι το Πνευμα μου εν τοις ανθρωποις τουτοις "δια το ειναι αυτους σαρκας,"
τουτεστι, μονα φρονειν τα σαρκος.
επειδη δε ηυδοκησεν ο Θεος και Πατηρ ανακεφαλαιωσασθαι τα παντα εν τωι
Χριστωι, τουτεστιν εις το αρχαιον αναγαγειν, το αποπταν και αποφοιτησαν ημων
Ἅγιον Πνευμα παλιν ημιν αποκαθιστων, τουτο ενεφυσησε τοις αγιοις αποστολοις,
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

2

λεγων "Λαβετε Πνευμα Ἅγιον." ανανεωσις γαρ της αρχαιας εκεινης δωρεας, και του
δοθεντος ημιν εμφυσηματος, το δια Χριστου γεγονεν, αναμορφουν ημας εις
αγιασμον τον πρωτον, και ανακομιζον την ανθρωπου φυσιν, ως εν απαρχηι τοις
αγιοις αποστολοις, εις τον ανωθεν και εν πρωτηι κατασκευηι δοθεντα ημιν αγιασμον.
Ει ετερον το κατ' εικονα και ετερον το καθ' ομοιωσιν η ταυτον· φασι γαρ, οτι το μεν
Κατ' εικονα ελαβομεν ευθυς κτισθεντες, το δε Καθ' ομοιωσιν, ου, τετηρηται δε παρ'
ημιν εις αιωνα τον μελλοντα. διο, φησι, γεγραπται "Ὅταν ο Χριστος φανερωθηι,
ομοιοι αυτωι εσομεθα." και παλιν ειρηται, φησιν "Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα
και καθ' "ομοιωσιν ημετεραν," και μετα την του ανθρωπου δημιουργιαν ειρηκε "Και
εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, κατ' εικονα εαυτου εποιησεν "αυτον," σιωπησας
ενταυθα το Καθ' ομοιωσιν, ινα δειξηι, φησι, μηπω ημας τουτο δεδεχθαι, τετηρησθαι
δε ημιν εν τηι μακαριαι εκεινηι ζωηι.
555 ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Ει μεν ετερον και ετερον ειναι φασι το Κατ' εικονα, και καθ'
ομοιωσιν, διδασκετωσαν την διαφοραν. διακειμεθα γαρ ημεις, ως ουδεν ετερον το
Κατ' εικονα δηλοι, πλην οτι Καθ' ομοιωσιν, και ομοιως το, καθ' ομοιωσιν, το και
Κατ' εικονα· την δε γε προς Θεον ομοιωσιν ελαχομεν εν πρωτηι κατασκευηι, και εσμεν
εικονες Θεου. δεκτικη γαρ, ως εφην, η του ανθρωπου φυσις εστι και αγαθοτητος και
δικαιοσυνης και αγιασμου, και την εν τουτοις εφεσιν εγκαταβεβλημενην εχει παρα
Θεου. και τουτο εστιν εντευθεν ιδειν. η εκτροπη γεγονε τηι ανθρωπου διανοιαι, ουκ
απο γε των φαυλων εις το αγαθον, αλλ' εκ του αγαθου προς το φαυλον. πρωτον ουν
εκεινο προυποκεισθαι χρη, ο δη και αφεντες εκτετραμμεθα. οτι γαρ ενεσπαρη τηι του
ανθρωπου ψυχηι εκ πρωτης κατασκευης παντος αγαθου εφεσις τε και προθυμια και
γνωσις, σαφηνιει λεγων ο πανσοφος Παυλος "Ὅταν γαρ εθνη τα "μη νομον εχοντα
φυσει τα του νομου ποιουσιν, ουτοι νομον "μη εχοντες εαυτοις εισι νομος, οιτινες
ενδεικνυνται το "εργον του νομου γραπτον εν ταις καρδιαις αυτων,
συμ"μαρτυρουσης αυτων της συνειδησεως." ει δε και τοις εθνεσι τοις εξω νομου,
φυσικως ενεστι το ειδεναι νομον, ητοι του νομοθετου τον σκοπον· δηλον εσται
παντι τωι λοιπον, οτι δικαια και αγαθη γεγονεν εν αρχαις η ανθρωπου φυσις, 556 και
εις τουτο παρηχθη παρα Θεου, την αυτου φορουσα μορφωσιν και της αγαθοτητος
εικονα. και γαρ ην αγιος ο πρωτος της ανθρωπου ζωης χρονος· παρεισβαλουσης δε
της αμαρτιας, οι της προς Θεον ομοιωσεως χαρακτηρες ουκ ετι λαμπροι μεμενηκασιν
εν ημιν. επειδη δε γεγονεν ανθρωπος ο Μονογενης του Θεου Λογος, αγια παλιν η
ανθρωπου γεγονεν φυσις, αναμορφουμενη προς αυτον δι' αγιασμου και
δικαιοσυνης. ουτω που φησιν ο πανσοφος Παυλος οτι "̔Ημεις δε παντες
ανακεκαλυμμενωι προσωπωι την δοξαν "Κυριου κατοπτριζομενοι, την αυτην εικονα
μεταμορφου"μεθα απο δοξης εις δοξαν, καθαπερ απο κυριου πνευματος. "ο δε κυριος
το πνευμα εστιν." ουκουν ανανεωσις και οιον αναπλασμος τηι ανθρωπου φυσει
γεγονεν εν Χριστωι, καταῤρυθμιζομενης ημων της σαρκος εις αγιαν ζωην εν
Πνευματι. ει δε εφη που το ιερον γραμμα, οτι πεποιηκεν ο Θεος τον ανθρωπον κατ'
εικονα εαυτου, σεσιγηκε δε το Καθ' ομοιωσιν, εννοησαι χρη οτι ηρκεσθη το Κατ'
εικονα ειπειν, ως ουδεν ετερον δηλουντος του καθ' ομοιωσιν. περιττον γαρ το
λεγειν οτι τουτο ημιν τετηρηται εις αιωνα τον μελλοντα. Θεου γαρ ειποντος οτι
Ποιησωμεν ανθρωπον κατ' εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν, τις ο φαναι τολμων
οτι γεγονε μεν κατ' εικονα, ου μην ετι καθ' ομοιωσιν; ομοιοι δε εσομεθα τωι Χριστωι
κατα γε την αφθαρσιαν, και το επεκεινα γενεσθαι θανατου, και μην και κατα την
δοξαν ην αν ημιν αυτος χαρισαιτο. γραφει γαρ παλιν ο αποστολος Παυλος ποτε μεν
557 οτι "Ἀπεθανετε γαρ, και η ζωη υμων κεκρυπται συν τωι "Χριστωι εν τωι Θεωι· οταν
ο Χριστος φανερωθηι η ζωη "υμων, τοτε και υμεις συν αυτωι φανερωθησεσθε εν
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

3

δοξηι," ποτε δε παλιν "Ὃς μετασχηματισει το σωμα της ταπεινω"σεως ημων, ωστε
γενεσθαι συμμορφον τωι σωματι της "δοξης αυτου." επει και νυν ουκ εσμεν εξω του
ειναι καθ' ομοιωσιν αυτου, ειπερ εστιν αληθες, ως εν ημιν μορφουται δια του Ἁγιου
Πνευματος. γραφει γαρ παλιν Γαλαταις ο Παυλος "Τεκνια ους παλιν ωδινω, αχρις ου
μορφωθηι "Χριστος εν υμιν." οταν γαρ εαυτους πιστους και αγιους τηρησωμεν, τοτε
εν ημιν οραται μορφουμενος, και ταις ημετεραις διανοιαις τους εαυτου χαρακτηρας
νοητως εναστραπτων.
Ὅτι ουκ εσμεν, φησιν, εικων Θεου, αλλ' εικων εικονος. ο μεν γαρ Υιος και
Λογος του Θεου και Πατρος, εικων αυτου εστιν· ο δε ανθρωπος ου του αρχετυπου
εικων, αλλα της εικονος, τουτεστι του Υιου, ως ειναι ημας εικονα εικονος. ου γαρ
ειρηται, φησιν, οτι εικονα εαυτου εποιησεν ο Θεος τον ανθρωπον, αλλα κατ' εικονα,
ινα ηι ο ανθρωπος κατ' εικονα του Θεου και Πατρος, τουτεστι, εικων του Υιου, οπερ
εστιν εικων εικονος.
ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Ειδους μεν επεκεινα παντος και φαντασιας σωματικης η θεια τε
εστι και ομοουσιος Τριας. πιστευειν δε χρη, οτι ο Πατηρ εν τωι Υιωι εστι και ο Υιος εν
τωι Πατρι, και ο τον Υιον εωρακως εωρακε τον Πατερα· οραται δε και ο Υιος 558 εν
τωι ομοουσιωι Πνευματι. γεγραπται γαρ οτι "Ὁ δε "κυριος το πνευμα εστιν." ενθα δε
ολως ουσιας ταυτοτης, εκει που παντως ειη αν το παραλλαττον ουδεν. αλλ' οπερ αν
ειναι νοηις τον Πατερα, τουτο εστι και ο Υιος, διχα μονου του ειναι πατηρ· και οπερ
αν υπολαβηις ειναι τον Υιον, τουτο εστι και το Πνευμα, διχα μονου του ειναι υιος.
υφεστηκε μεν γαρ των ωνομασμενων εκαστον ιδιοσυστατως, και εστιν αληθως οπερ
ειναι λεγεται· η δε εις παν οτιουν ομοιοτης της αγιας Τριαδος απαραλλακτως εχει.
ουκουν καν ει γεγονε κατ' εικονα του Υιου ο ανθρωπος, και ουτως εστι κατ' εικονα
Θεου. ολης γαρ αυτωι της ομοουσιου Τριαδος οι χαρακτηρες ελλαμπουσιν, ατε δη και
μιας ουσης της κατα φυσιν θεοτητος της εν Πατρι και Υιωι και Ἁγιωι Πνευματι.
γραφει γουν ο θεσπεσιος Μωυσης "Και ειπεν ο Θεος Ποιησωμεν "ανθρωπον κατ'
εικονα ημετεραν και καθ' ομοιωσιν." το δε Ἡμετεραν, ουχ ενος δηλωσιν εχει
προσωπου, δια τοι το εν τρισιν υποστασεσιν ειναι το της θειας και αῤρητου φυσεως
πληρωμα. περιττον ουν αρα το περιεργαζεσθαι και ισχνοεπειν και λεγειν, οτι ου του
Θεου μαλλον εσμεν εικονες, ουδε του αρχετυπου, αλλα της του Θεου εικονος· αρκει
δε το πιστευειν μετα απλοτητος, οτι κατα θειαν εικονα γεγοναμεν, την προς Θεον
λαβοντες μορφωσιν φυσικως. ει δε χρη τι και ουκ απιθανως ειπειν, αναγκαιον ην
ημας μελλοντας υιους ονομαζεσθαι Θεου, κατ' εικονα του Υιου γενεσθαι μαλλον, ιν'
ημιν εμπρεπηι και ο της υιοτητος χαρακτηρ.
559 Ὅτι εν τηι μελλουσηι καταστασει το λογιστικον εχουσα ψυχη, και δια
τουτο γνωσεως ουκ αμοιρουσα, προκοπτει· οι δ' ετεροι ει προκοπην εξει φασιν η
ψυχη, παντως οτι και μειωσιν και παθος και φθοραν· εκ τουτου και θανατον, και
αναβιωσιν αυθις.
ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Οι ταυτα διενθυμουμενοι, αγνοειν εοικασι την δοθησομενην χαριν
τηι του ανθρωπου φυσει μετα την εκ νεκρων αναβιωσιν. ει γαρ δει "το φθαρτον
τουτο ενδυσασθαι την "αφθαρσιαν," και αποδυσασθαι την φθοραν, συναποβαλουμεν
δηλονοτι τηι φθοραι και τα εξ αυτης παθη· ταυτα δε εστιν επιθυμια πασα σαρκικη· και
μεταστησομεθα λοιπον εις αγιαν και πνευματικην ζωην, νεμοντος ημιν το αραρος εν
τουτοις του παντων ημων Σωτηρος Χριστου. ει γαρ νυν τον αῤραβωνα του
Πνευματος εχοντες αγιως πολιτευομεθα, τινες εσομεθα λαβοντες το πληρες; οπου δε
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

4

πληρωσις Πνευματος, εκει που παντως και ασφαλεια νου και καρδιας εδραιοτης, της
ορωσης εις το αγαθον και εις ακραιφνη θεοπτιαν. ουκουν εσομεθα μεν εαυτων
αμεινους, αποδυσαμενοι την φθοραν, και πνευματικον εχοντες το σωμα, τουτεστιν
εις μονα βλεπον τα του Πνευματος· κλονος δε ο καταβιβαζων ημας εις φαυλοτητα
ουδεις εσται το τηνικαδε, συνεχοντος ημας εις το εαυτου θελημα του ∆ημιουργου
δια του Ἁγιου Πνευματος, καθαπερ αμελει και τους αγιους αγγελους. τοιουτον τι
Χριστος απεφηνατο ειπων "Ἐν τηι αναστασει ουτε 560 "γαμουσιν ουτε γαμιζονται,
αλλ' ως αγγελοι Θεου εισιν εν "τωι ουρανωι."
∆ια τι εν τωι Ἀδαμ αποθνησκοντες, πατρικην ευθυνομεν δικην, και την
εκεινου παραβασιν εκαστος χρεωστει· εν δε τωι Χριστωι ζωοποιηθεις ο εμος πατηρ και
δια του Ἁγιου Πνευματος καθαρθεις της τε προπατορικης οφλησεως και της ιδιας
πλημμελειας, ου μετεδωκε μοι της καθαροτητος τωι γεννηθεντι, ουτε ωνησε με της
εις αυτον δικαιοσυνης η χαρις, καιτοι υπερισχυουσα κατα της αμαρτιας;
ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Ἐξετασαι χρη πως εις ημας ο προπατωρ Ἀδαμ παρεπεμψε την
επενεχθεισαν αυτωι δια την παραβασιν δικην. ηκουσεν "Ὅτι γη ει και εις γην
απελευσηι," και φθαρτος εξ αφθαρτου γεγονε, και υπηνεχθη τοις του θανατου
δεσμοις. επειδη δε εις τουτο πεσων επαιδοποιησεν, οι εξ αυτου γεγονοτες ως απο
φθαρτου φθαρτοι γεγοναμεν. ουτω και εσμεν της εν Ἀδαμ καταρας κληρονομοι. ου
γαρ παντως ως συν εκεινωι παρακουσαντες της θειας εντολης ης εδεξατο
τετιμωρημεθα, αλλ' οτι, ως εφην, θνητος γεγονως, εις το εξ αυτου σπερμα
παρεπεμψε την αραν· θνητοι γαρ γεγοναμεν εκ θνητου· ο δε γε Κυριος ημων Ἰησους
ο Χριστος χρηματισας δευτερος Ἀδαμ, και αρχη του γενους ημων δευτερα μετα την
πρωτην, ανεμορφωσεν ημας εις αφθαρσιαν, προσ 561 βαλων τωι θανατωι, τηι ιδιαι
σαρκι καταργησας αυτον, και λελυται της αρχαιας αρας η δυναμις εν αυτωι. δια
τουτο φησιν ο πανσοφος Παυλος, οτι ωσπερ "δι' ανθρωπου ο "θανατος, ουτω και δι'
ανθρωπου αναστασις νεκρων," και παλιν "Ὥσπερ εν τωι Ἀδαμ παντες
αποθνησκουσιν, ουτω "και εν τωι Χριστωι παντες ζωοποιηθησονται." ουκουν η
καθολου και γενικωτατη δικη δια της εν Ἀδαμ παραβασεως η φθορα και ο θανατος
εστιν· ομοιως η κατα παντων και γενικωτατη λυτρωσις εν Χριστωι τετελεσται.
απεδυσατο γαρ η ανθρωπου φυσις εν αυτωι τον επιῤριφεντα αυτηι θανατον, δια του
γενεσθαι φθαρτον τον πρωτον ανθρωπον. ο δε εκαστου ημων πατηρ, καν αγιασθηι
δια του Ἁγιου Πνευματος, και κομισηται των πλημμεληματων την αφεσιν, ου
παραπεμψει και εις ημας το δωρον. εις γαρ εστιν ο παντας αγιαζων και δικαιων και
ανακομιζων εις αφθαρσιαν ο Κυριος ημων Ἰησους ο Χριστος, και εις παντας εν ισωι
δι' αυτου και παρ' αυτου το δωρον ερχεται. ετερον δε εστιν αμαρτιας αφεσις, και
ετερον θανατου λυσις. και εκαστος μεν των ιδιων πλημμεληματων κερδαινει την
αφεσιν εν Χριστωι δια του Ἁγιου Πνευματος· κοινηι δε απαντες απαλλαττομεθα της
εν αρχαις επενεχθεισης ημιν δικης, της του θανατου φημι δραμουσης εις απαντας,
καθ' ομοιοτητα του πρωτου πεσοντος εις θανατον. δια τουτο γαρ και ο πανσοφος
Παυλος φησιν, οτι "εβασιλευσεν ο θανατος απο Ἀδαμ και μεχρι "Μωυσεως και επι
τους μη αμαρτησαντας επι τωι ομοιω"ματι της παραβασεως Ἀδαμ·" μεχρι γαρ νομου
κεκρατηκεν 562 η του θανατου δικη. Χριστου δε λοιπον αναλαμψαντος, εισβεβηκεν
η δικαιοσυνη, δικαιουσα χαριτι, και αποσοβουσα των ημετερων σωματων την
φθοραν.
Ει γεγονεν η αναστασις ηδη, ην ειδεν Ἱεζεκιηλ ο προφητης· ηνικα προσηλθεν
οστουν προς οστουν, και αρμονια προς αρμονιαν, και σαρξ και δερμα και τριχες και
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

5

πνευμα, και ωφθη αναστασις πληθυος πολλης, η εικονα της μελλουσης καθολικης
αναστασεως εσεσθαι εδειξεν ημιν η θεια γραφη εν οπτασιαι προφητικηι.
ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Τα μεγαλα των πραγματων και δια την του περι αυτα θαυματος
υπερβολην εν υποψιαις οντα του και απιστηθηναι προς τινων, ου δια μονης
απαγγελιας εδιδασκοντο κατα καιρους οι προφηται, του Ἁγιου Πνευματος
εναστραπτοντος αυτοις την εκαστου γνωσιν· αλλα γαρ και αυτοις εωρων πραγμασιν,
ινα προ των αλλων αυτοι πιστευσαντες, διαθειεν ουτως και τοις ετεροις.
επαγγειλαμενος τοινυν ο των ολων Θεος και τους ηδη τεθνεωτας επι της
Βαβυλωνιων ανακομιζειν εις Ἱερουσαλημ, ουχι δηπου παντως την επι γης, αλλα την
ανω και εν τοις ουρανοις νοουμενην εδειξεν εναργως τωι προφητηι την αναστασιν,
και τινα τροπον εσται κατα καιρους· ην ηδη και ο θεσπεσιος ∆αυειδ προανεφωνει
λεγων περι ημων, ητοι περι ανθρωπου παντος "Ἀποστρε"ψαντος δε σου το
προσωπον ταραχθησονται, και εις τον 563 "χουν αυτων επιστρεψουσιν.
εξαποστελεις το πνευμα σου "και κτισθησονται, και ανακαινιεις το προσωπον της
γης." προσκεκρουκοτες μεν γαρ εν Ἀδαμ δια την παραβασιν, εν αποστροφηι
γεγοναμεν παρα Θεωι. και ταυτης ενεκα της αιτιας εις τον εαυτων χουν
υπεστρεψαμεν, επαρατοι γεγονοτες. εφη γαρ ο δημιουργος "Ὅτι γη ει και εις γην
απε"λευσηι." αλλ' εν εσχατοις του αιωνος καιροις, εν δυναμει του ζωοποιου
Πνευματος, εν Χριστωι παντας εγερει τους νεκρους ο Θεος και Πατηρ. οτι δε ουπω
γεγονεν η αναστασις των νεκρων, αλλ' εσται κατα καιρους, πιστωσεται γραφων ο
πανσοφος Παυλος, οτι Ὑμεναιος και Ἀλεξανδρος περι την πιστιν εναυαγησαν,
λεγοντες ηδη την αναστασιν γεγονεναι. ει δε ο τουτο λεγων την επι τηι πιστει
ναυαγιαν υπομενει, δηλον αν ειη λοιπον οτι την της αναστασεως δυναμιν ως εν
θεωριαι προφητικηι τεθεαται χρησιμως ο μακαριος προφητης Ἱεζεκιηλ.
Προς τους λεγοντας, οτι εκαστωι ανταποδοσις εκληρωθη αξια· ου γαρ ειπεν ο
Σωτηρ, οτι πτωχος τις ανθρωπος, αλλα Λαζαρος, ινα τηι προσηγοριαι δειξηι πειραι και
αληθειαι ταυτην πεπραχθαι.
564 ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Την κρισιν εσεσθαι μετα την εκ νεκρων αναστασιν η θεια
πανταχου λεγει γραφη. αναστασις δε ουκ εσται, μη αυθις ημιν επιφοιτησαντος του
Χριστου εξ ουρανων εν τηι δοξηι του Πατρος μετα των αγιων αγγελων. ουτω και ο
πανσοφος Παυλος φησιν " Οτι αυτος ο Κυριος εν κελευσματι εν φωνηι "αρχαγγελου
και εν σαλπιγγι Θεου καταβησεται απ' ου"ρανου. σαλπισει γαρ, και οι νεκροι εν
Χριστωι εγερθη"σονται αφθαρτοι." ουπω τοινυν εξ ουρανου καταβεβηκοτος του
παντων Κριτου, ουδε η των νεκρων γεγονεν αναστασις. ειτα πως ουκ απιθανον
εννοειν, οτι γεγονεν ηδη τισιν ανταποδοσις η πονηρων εργων η αγαθων; εστι τοινυν
παραβολης τροπος εσχηματισμενος αστειως, τα τε επι τωι πλουσιωι και τωι Λαζαρωι
ειρημενα παρα Χριστου. εχει δε ο λογος, ως η Ἑβραιων παραδοσις εχει, Λαζαρον
ειναι τινα κατ' εκεινο καιρου εν τοις Ἱεροσολυμοις εσχατην νοσουντα πτωχειαν και
αῤρωστιαν, ου και μνημονευσαι τον Κυριον, ως εις παραδειγμα λαμβανοντα και
αυτον εις εμφανεστεραν του λογου δηλωσιν. ουπω τοινυν εξ ουρανων
καταφοιτησαντος του παντων Σωτηρος Χριστου, ουτε αναστασις γεγονεν, ουτε
πραξεως αντιδοσις ηκολουθησε τισιν, αλλ' ως εν εικονι, τηι παραβοληι γεγραπται
πλουσιος και τρυφων και αφιλοικτιρμων, και πενης εν αῤρωστιαι· ιν' ειδειεν οι τον
επι 565 γης εχοντες πλουτον, ως ει μη βουληθειεν ειναι χρηστοι και ευμεταδοτοι και
κοινωνικοι, και ταις των πενητων αναγκαις επικουρειν ελοιντο, δεινηι και αφυκτωι
περιπεσουνται δικηι.
 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

6

Ει ο των ολων Θεος τα γινομενα ηδη και πραχθεντα δυναται ποιησαι μη
γενεσθαι ποτε, κατα το "Ουκ αδυνατησει αυτωι παν ρημα." ου γαρ λεγομεν ως μη
γενομενα, αλλα μη γεγενησθαι την αρχην· οιον, ει την πορνην δυναται παρθενον εκ
κοιλιας μητρος ποιησαι, ινα μη πορνη ηι η πορνευσασα, οτι "τα παρα ανθρωποις
αδυνατα δυνατα "παρα τωι Θεωι."
ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Ζητεισθαι χρη παρ' ημων την του Θεου δυναμιν, ει μεγαλη και
αξιαγαστος, οτε το δρωμενον εστιν ουκ απεοικος τηι θειαι δοξηι. ου γαρ οτι παντα
δυναται, δια τουτο και των ατοπων εργατην αυτον ορασθαι προσηκει. εννοωμεν γαρ
οτι ατοπον εστι το λεγειν Ει δυναται ο Θεος εαυτον ποιησαι μη ειναι Θεον, ει
δυναται εαυτον ποιησαι αμαρτιας δεκτικον, ει δυναται εαυτον ποιησαι μη ειναι
αγαθον η ζωην η δικαιον. δει τοινυν παραιτεισθαι παντι σθενει τας ατοπους ουτω
των ερωτησεων. δια τι δε ο Θεος ου δυναται την πορνευσασαν ποιησαι μη
γεγενησθαι ποτε πορνην; οτι ου δυναται το 566 ψευδος αληθειαν ποιησαι. και ουκ
ασθενειας εγκλημα τουτο, αλλα φυσεως αποδειξις, ουκ ανεχομενης τι παθειν ο μη
αυτηι πρεπει· αλλοτριον δε Θεου το ψευδος παντελως, ψευσμα γαρ εστι το την
πορνευσασαν ποιησαι μη πορνευσαι ποτε.
∆ει δε, ως εφην, τας ουτως ευηθεις των ερωτησεων και πολυ το ατοπον
εχουσας μηδε προσιεσθαι την αρχην· ταυτα ουδε εγγραφως εχρην γενεσθαι, υπερ δε
του την σην ευλαβειαν καθ' εαυτην εντυχουσαν ευ εχουσας τας εαυτης εννοιας,
ᾔδειν τα εφ' εκαστωι των κεφαλαιων ως ενι σαφηνισαι προεθυμηθην.

 
 

Ερευνητικο εργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.
Εργαστηριο ∆ιαχειρισης Πολιτισµικης Κληρονοµιας, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab.
Χρηµατοδοτηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. ποροι 25%).
Πανεπιστηµιο Αιγαιου, Τµηµα Πολιτισµικης Τεχνολογιας και Επικοινωνιας, © 2006.
Επιτρεπεται η ελευθερη χρηση του υλικου µε αναφορα στην πηγη προελευσης του.

7


