1. Sunt præccpta quadam tractandarum Scriptu­ rarum, quæ studiosis earum video non iucommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarum litterarum operta aperuerunt, sed et aliis ipsi ape­ riendo proOciant. Hæc tradere institui volentibus et valentibus discere, si Deus ac Dominus noster ea quæ de hac re cogitanti solet suggerere, eliam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui hæc reprehensuri Iurit, aut reprehensuri essent, si eos non ante placa­ remus. Quod si nonnulli ctiam post ista reprehende­ rint * saltem alios non movcbunt, nec ab utili studio ad imperitiæ pigritiam revocabunt, quos movere pos­ sent, nisi præmunitos præparatosque invenirent.

2. Quidam euim reprehensuri sunt hoc opus no­ strum, eum ea quae praecepturi sumus non intellexe­ rint. Quidam vero cum intellectis uti volucrint, conatique fuerim Scripturas divinas secundum hæc praecepta tractare, neque valuerint aperire atque explicare quod cupiunt, inaniter me laborasse arbi­ trabuntur; et quia ipsi non adjuvabuntur hoc opere, nullum adjuvari posse censebunt. Tertium genus est reprehensorum, qui divinas Scripturas vel revera Lene tractant, vel bene tractare sibi videntur : qui quoniam nullis hujusmodi observationibus lectis , quales nunc tradere institui, facultatem exponendorum sanctorum Librorum se assecutos vel vident, vel putant, nemini esse ista præcepta necessaria, sed po­ tius totum quod do illarum Litterarum obscuritatibus laudabiliter apci itur, divino munere fieri posse cla­ mitabunt.

3. Quibus omnibus breviter respondens, illis qui hoec quæ scribimus non intelligunt, hoc dico : Die ita non esse reprehendendum, quia hæc noa intelligunt ; tanquam si lunam veterem vel novam, sidusve aliquod minime clarum vellent videre, quod ego intento digito demonstrarem ; illis autem nec ad ipsum digitum meum videndum sufficiens esset acies oculorum, non propterea mihi succensere deber'cut. IUi vero qui etiam istis præceptis cognitis ntque perceptis, ea quae in divinis Scripturis obscura sunt intueri nequiverint, arbitrentur se digitum quidem meum viderc posse ADMONITIO PP. BENEDICTINORUM. De Doctrina Christiana Libri quatuor recogniti sunt de novo ad codices manuscriptos triginta, scilicet ad vaticanos tres, ad Corbeienses duos, quorum alLer optimae nolae et ante annos circiter mille descriptus videtur; ad unum e Bibliotheca Regia, unum e Thuanea et unum e Germanensi nostra. Alios suppeditarunt Collegium Navarricum et sorbonicum, PP.Fran­ ciscani majoris conventos rarisiensis, PP. Dominicani via Jacobea, PP. Augustiniani ad Sequanae ripam, D. de Vion d'He­ rouval, D. Bigot, cisterciensis Abbatia, item Abbatia Floriacensis, Vindocinensis, Gemmeticensis, Beccensis, Pratellensis Lyrensis, S. Arnulfi Metensis, S. Albini Andegavensis, S. Audoeni Rotomagensis, S. Martialis Lemovicensis, S. Michaelis in Periculo maris, S. Remigii Remensis, s. Theoderici prope Remos et casalis Benedicti. Praeterea, libris iisdem emendandis adhibitæ sunt variantes lectiones, quas olim ex Belgicis sex Mss. collegerunt Lovanienses Theologi : collatae etiam fuerunt a itiquiores et potinres editiones, Bad. id est quae Judoci Badii Ascensu studio recognita, atque Joannis parvi typis excusa est Parisiis, an. 1502; Am. quæ ex Joannis Amerbacbii officina prodiit Basileæ, an. 1506; Er. quam scilicet Desiderius Era­ saus a se recensitam et emendatam curavit Frobeniano prelo excudi Basileae, an. 1528; etLov. id est, quam Lovaniensium Theologorum opcra castigatiorem caeteris hactenus habebamus, ex Plantiniana typographia prolectam an. 1576. Comparavimus præterea eas omnes editiones initio Retf.etConfess., t. i, memoratas, et in,. super Lov. 1586, id est alteram Lovaniensium, datam Parisiis anno 1586, necnon Helm., id est, quam Georgius Calixtus juris publici fecit Helmestadii, anno 1655 M. (a) Inchoati circiter christS annum 507 absoluti snb ø. 426. sidera vero quibus demonstrandis intenditur, videre non posse. Et illi ergo, cl isti me reprehendere dcsi­ nant, et lumen oculorum divinitus sibi præberi depre­ centur. Non enim si possum membrum meum ad aliquid demonstrandum movere, possum etiam ocu­ los accendere, quibus vel ipsa demonstratio mea, vel etiam illud quod volo demonstrare, cernatur.

4. Jamvero eorum qui divino munere exsultant, et sine talibus præceptis, qualia nunc tradere institui, se sanctos Libros intelligere atque tractare gloriantur, et propterea superflua voluisse me scribere existi­ mant, sic est lenienda commotio, ut quamvis magno Dei dono jure lxtentur, recordentur se tamen per homines didicisse vel litteras ; nec propterea sibi ab Antonio sancto et perfecto viro Ægyplio monacho insoltari debere, qui sine ulla scientia litterarum Scripturas divinas et memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse prædicatur ; aut ab illo servo Barbaro christiano t, de quo a gravissiniis fideque dignissimis viris nuper accepimus, qui litte­ ras quoque ipsas nullo docente homine, in plenam notitiam orando ut sibi revelarentur, accepit tridua­ nis precibus impetrans ut etiam codicem oblatum, stupentibus qui aderant, legendo percurreret.

5. Aut 2 si hæc quisque falsa esse arbitratur, non ago pugnaciter. Certe enim quoniam cum Christianis nobis res est, qui se Scripturas sanctas sine duce homine gaudent nosse, et si ila est, vero et non me- diocri gandent bono; concedant necesse est unum­ quemque nostrum et ab ineunte pueritia consuetudine audiendi linguam suam didicisse, et aliam aliquam vel græcam vel hebræam vel quamlibet cæterarum, aut simi!itcr audiendo , aut per hominem præcepto­ rem accepisse. Jam ergo si placet, moneamus omnes fratres, ne parvulos suos ista doceant, quia momento uno temporis adveniente Spiritu sancto, repleti Apo­ stoli omnium gentium linguis locuti sunt; aut cui talia non provenerint, non se arbitretur esse christia­ nnm, ant Spiritum sanctum accepisse se dubitet. Imo vero et quod per hominem discendum est, sine super­ bia discat; et per quem docetur alius, sine superbia et sine invidia tradat quod accepit : neque tentemus eum cui credidimus, ne talibus inimici versutiis et perversitate decepti, ad ipsum quoque audiendum Evangelium atque discendum nolimus ire in ecclesias, aut codicem legere, aut legentem prædicantemque hominem audire; et exspectemus rapi usque in ter­ tium coelum, sive in corpore, sive extra corpus, sicut dicit Apostolus, et ibi audire ineffabilia verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 2-4), aut ibi vi­ dere Dominum Jesum Christum, et ab illo potius quam ab hominibus audire Evangelium.

6. Caveamus tales tentationes superbissimas et peri­ culosissimas, magisque cogitemus et ipsum apostolum Paulum, licet divina et coelesti voce prostratum et instru- 1 Mss. e vaticanis duo, Barbarico Jlacario : quod servi illius nomeu in aliis codicibus et apud Cassiodorum Senato­ rem, qui id miraculi profert in prie atione ad Institutionum libros, frustra quæsivimus. I aic Mss. Editi vero, il si hac, ctum, ad hominem tamen missum esse, ut sacramenta perciperet, atque copularetur Ecclesiæ (Act. IX, 5-7): et centurionem Cornelium quamvis exauditas oratio­ nes ejus, elcemosynasque respectas ei angelus nun­ tiaverit, Petro tanien traditum imbuendum; per quem non solum sacramenta perciperet, sed etiam quid credendum, quid sperandum, quid diligendum esset, audiret (Id. x, 1-6). Et poterant utique omnia per angelum fieri, sed abjecta esset humana conditio, si per homines hominibus Deus verbum suum ministrare nolle videretur. Quomodo enim verum esset quod dictum est, Templum enim Dei sanctum est, quod catis vos (I Cor. III, 47); si Deus de humano templo rc­ sponsa non redderet, et totum quod discendum ho­ minibus tradi vellet, de coelo atquo per Angelos personaret? Deinde ipsa charitas, quæ sibi invicem homines nodo unitatis astringit, non haberet aditum refundendorum et q iasi miscendorum sibimet animo­ rum, si homines per homines nihil discerent.

7. Et certe spadonem illum qui Isaiam prophetam lcgens non intelligebat, neque ad angelum apostolus misit, nee ei per angelum id quod non intelligebat expositum, aut divinitus in mente sine hominis mini­ sterio revelatum est; sed potius suggestione divina missus est ad eum, seditque cum eo Philippus, qui noverat Isaiam prophetam, cique humanis verbis et lingua quod in Scriptura illa tectum erat, aperuit (Act. VIII, 27-35). Nonne cum Moyse Deus loqueba­ tur, et tamen consilium regendi atque administrandi tam magni populi a socero suo, alienigena scilicet homine, et maxime providus et minime superbus accepit (Exod. XVIII, 14-26) i Noverat enim ille vic, ex quacumque anima verum consilium processisset v non ei, sed illi qui est veritas, incommutabili Dco tribuendum esse.

8. Postremo quisquis se nullis præceptis instru­ ctum divino munere quæcumque in Scripturis obscura sunt intelligere gloriatur, bene quidem credit, ct verum cst, non esse illam suam facultatem quasi a scipso existentem, sed divinitus traditam; ita enim Dei gloriam quærit et non suam : sed cum legit, et nullo sibi hominum exponente intelligit, cur ipse aliis affectat exponere, ac non potius eos remittit Deo, ut ipsi quoque non per hominem, scd illo intus docente intelligant? Sed videlicet timet ne audiat a Domino, Serre nequam , dares pecuniam meam nummulariis (Matth. xxv, i6, 27). Sicut ergo hi ea quae intelli­ gunt, produnt cætcris vel loquendo vel scribendo; ita ego quoque si non solum ea quae intelligant \ sed etiam intelligendo ea quae observent, prodidero, caU pari ab eis profecto non debeo : quanquam nemo debet aliquid sic habere quasi suum proprium, nisi forte mendacium. Nam omne verum ab illo est, qui ait : Ego sum veritas (Joan. XIV, 6). Quid enim habe­ mus quod non accepimus ? Quod si accepimus, quid gloriamur quasi non acceperimus (I Cor, IV, 7) ?

9. Qui legit audientibus litteras, utique quas agno­ scit cnuntiat; qui autem ipsas litteras tradit, hoc agit. I Mss. viginti tres, inlellifO. ut alii quoque legere noverint: uterque tamen id in­ sinuat quod accepit. Sic etiam qui ea quæ in Scriptu­ ris intelligit, exponit audientibus, tanquam litteras quas agnoscit pronuntiat lectoris officio; qui autem præcipit quomcdo intelligendum sit, similis cst tra­ di nti litteras, hoc est præcipienti quomodo sit leger.­ dum : ut quomodo ille qui legere novit, alio lectore non indiget, cum codicem invenerit, a quo audiat quid ibi scriptum sit; sic iste qui præcepta quæ co­ namur tradere acceperit, cum in libris aliquid obscu­ ritatis invenerit, quasdam regulas veluti litteras te­ nens intellectorem alium non requirat, per quem sibi quod opertum est relegatur; sed quibusdam vestigus indagatis ad occultum sensum sine ullo errore ipse perveniat, aut certe in absurditatem pravæ sententiæ Don incidat. Quapropter, quanquam et in ipso opere salis apparere possit huic ofQcioso labori nostro non recte aliquem contradicere; tamen , si hujusmodi prooemio quibuslibet obsistentibus convenienter vide­ tur esse responsum, hujus viae quam in hoc libro in­ gredi volumus, tale nobis occurrit exordium

Principio fit partitio totius operis, quo scripturarum studiosus cum ad earum investigandum sensum, tum ad edisse­ rendum instituatur. Mox observata eorum de quibus doctrina tradenda est distinctione in res et signa, suscipitur in bocce priore libro tractatio de rebus. Res porro alias esse quibus frui, alias quibus nonnisi uti nobis liceat: et quidem Deo soli fruitione inbærendum esse, eoque nos ipsius incarnatione verbi et rebus ab ipso temporaliter gestis, atque traditis Ec­ clesiae clavibus promoveri; inter eas vero res quae in usum veniunt, nonnullas esse quibus dilectio jure impenditur, sed in Deum relata. Quibus explicatis docetur totias Scripturæ sacrae plenitudinem et finem esse geminam charitatem, Dei propter seipsum, ac proximi propter Dcum.

i. Duæ sunt res quibus nititur omnis tractatio Scripturarum ; modus inveniendi quæ intelligenda bunt, et modus profercudi quæ intellecta sunt. De in­ veniendo prius, de proferendo postea disseremus. Ma­ gnum opus I et arduum, et si ad sustinendum diffi­ c ilc, vercor ne ad suscipiendum temerarium. Ita sane si de nobis ipsis præsumeremus : nunc vero cum in illo sit spes peragendi hujus operis, a quo nobis in cogitatione multa de hac re jam tradita tenemus, non est metuendum no dare desinat cætera , cum ea quæ data sunt coeperimus impendere. Omnis enim res quae Jando non deficit, dum habctur et non datur, non­ dum habetur quomodo habenda cst. Ille autem ait : Qui habet, dabitur ei (Matth. XIII, 12). Dabit ergo ha­ bentibus, id est, cum benignitate utentibus co quod accepcrunt, adimplebit alque cumulabit quod dedit. Illi quinque cL illi septem craut panes, antequam in­ cipcrenL dari esurientibus ; quod ubi fieri coepit, co­ phinos et sportas satiatis tot bominum millibus im­ pleverunt (ld. xiv, 17-21; et xv, 54-58). Sicut ergo ille panis dnm frangeretur accrevit, sic ea quai ad hoc opus aggrediendum jam Dominus praebuit, cum di­ spensari cœperint, eo ipso suggerente multiplicabun­ tur, ut in ipso hoc nostro ministerio, non solum nul­ lam patiamur inopiam , sed de mirabili etiam abun­ dantia gandeamus.

2. Omnis dortrina vel rerum est vel signorum, sed res per signa discuntur. Propric autem nunc res appel­ lavi, quæ non ad significandum aliqnid adhibentur, sicuti est lignum, lpis, pecus, atque hujusmodi cæ­ tera. Sed non illud lignum quod in aquas amaras Moysen misisse legimus , ut amaritudine carerent (Exod. xv, 25) ; neque ille lapis quem Jacob sibi ad 1 Ain. Er. et Mss. quinque, onus. caput posuerat (Genes. XXVIII, 11) ; neque illud pecus quod pro tilio immolavit Abraham (Id. XXII, 13). Ihu namque ita res sunt, ut aliarum etiam signa sint re­ rum. Sunt autem alia signa quorum omnis usus in si­ gnificando est , sicuti sunt verba. Nemo euim utitnr verbis, nisi aliquid significandi gratia. Ex quo intel­ ligitur quid appellem signa ; res cas videlicet quæ ad significandum aliquid adhibentur. Quamobrem omnc signum etiam res aliqua est; quod enim nulla rcs est, omnino nihil cst: non autem omnis res etiam signum est. Et ideo in hac divisione rerum atque signorum, cum de rebus loquemur, ita loquemur ut etiamsi ca­ rum aliquæ adhiberi ad significandum possint, non impediant partitionem , qua prius de rebus, postca de signis disseremus ; memoriterque teneamus id nunc in rebus considerandum esse quod sunt, non quod aliud etiam præter scipsas significant.

5. Res ergo aliæ sunt quibus fruendum est, aliæ quibus utendum , aliæ quae fruuntur et utuntur. Illæ quibus fruendum est, beatos nos faciunt. Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem adjuvamur, et quasi adminiculamur, ut ad illas quae nos beatos fa­ ciunt, pervenire, atque his inhaerere possimus. Nos vero qui fruimuret utimur, inter utrasque constituti, si cis auibus utendum est frui voluerimus, impeditur cursus noster, et aliquando etiam deflectitur, ut ab his rebus quibus fruendum est obtinendis vel retarde- mur , vel etiam revocemur , inferiorum amore præ­ pediti.

4. Frui enim est amore alicui rei inhaerere propter seipsam. Uti autem, quod in usum venerit ad id quod amas obtinendum referre, si tamen amandum est. Nam usus illicitus, abusus potius vel abusio nomi­ nandus est. Quomodo ergo, si essemus peregrini, qui beate vivere nisi in patria non possemus, eaque pere­ grinatione utique miseri et miseriam finire cupientes, in patriam redire vellemus, opus esset vel terrestribus vei marinis vcbiculis quibus utendum esset ut ad pa­ triam, qua fruendum erat, pervenire valeremus; quod si amoenitates itineris, et ipsa gestatio vehicu­ lorum nos delectaret, et conversi ad fruendum his quibus uti debuimus, nollemus cito viam finire , et perversa suavitate implicati alienaremur a patria, cujus suavitas faceret beatos : sic in hujus mortali­ tatis vita peregrinantes a Domino (II Cor. v , 6), si redire in patriam volumus, ubi beati esse possimus, utendum est hoc mundo, non fruendum ; ut invisibilia l)ci, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur (Rom. I, 20), hoc est, ut de corporalibus temporali­ busque rebus aeterna et spiritualia capiamus.

5. Res igitur quibus frucndum cst, Pater et Filius et Spiritus sanctus, eademque Trinitas, una quædam summa res, commuoisque omnibus fruentibus ea ; si tamen res et non rerum omnium causa sit, si tamen et causa. Non enim facile nomen quod tantæ excel­ lentiæ conveniat potest inveniri, nisi quod melius ita dicitur Trinitas hæc, unus Deus ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia (Rom. xi, 56). Ita Pater et Filius et Spiritus sanctus, et singulus quisque horum Deus, et simul omnes unus Deus ; et singulus quisque borum plena substantia, et simul omnes una substan­ tia. Pater nec Filius est nec Spiritus sanctus , Filius nec Pater est nec Spiritus sanctus, Spiritus sanctus nec Pater est nec Filius; sed Pater tantum Pater, et Filius tantum Filius, et Spiritus sanctus tantum Spi­ ritus sanctus. Eadem tribus æternitas, eadem incom­ mutabilitas, eadem majestas, cadem potestas. In Pa- Ire unitas , in Filio aequalitas, in Spiritu sancto uni­ tatis æqualitalisque concordia : et tria hæc unum munia propter Patrem, æqualia omnia propter Filium, connexa omnia propter Spiritum sanctum.

6. Diximusne aliquid et sonuimus aliquid dignum Deo ? Imo vero nihil me aliud quam dicere voluisse sentio : si autem dixi, non hoc est quod dicere volui. Hoc unde scio, nisi quia Deus iueffabilis est; quod autem a me dictum est, si ineffabile esset, dictum non esset ? Ac per hoc ne ineffabilis quidem dicendus est Deus, quia et hoc cum dicitur, aliquid dicitur. Et fit nescio quæ pugna verborum, quoniam si illud est inefrabile, quod dici non potest, non cst ineffabile quod vel ineffabile dici potest. Quæ pugna verborum silen­ tio cavenda potius quam voce pacanda cst. Et tamen Deus, cum de illo nihil dignc dici possit, admisit humanæ vocis obsequium, et verbis nostris in laude sua gaudere nos voluit. Nam inde est et quod dicitur Deus. Non enim rcvera in strepitu istarum duarum syllabarum ipse cognoscitur ; sed tamen omnes latinae linguæ scios 1, cum aures corum sonus iste tetigerit, movet ad cogitandam excellentissimam quamdam im­ mortalemque naturam. 1 Apud Am. Et. et Mss. septemdecim, socios.

7. Nam cum ille unus cogitatur dcorum Deus, ab his etiam qui alios et suspicantur et vocant et colunt deos sive in coelo sive in terra, ita cogitatur, ut ali­ quid quo nihil melius sit atque sublimius illa cogitatio conetur attingere. Sane quoniam diversis moventur bonis, partim eis quæ ad corporis sensum, partim eis quoe ad animi intelligentiam pertinent ; illi qui dediti sunt corporis sensibus, aut ipsum coelum, aut quod in coelo fulgentissimum vident, aut ipsum mun­ dum, Deum dcorum esse arbitrantur: aut, si extra mundum ire contendunt, aliquid lucidum imagiuan­ tur, idque vel infinitum , vel ea forma quae optima vi­ detur, inani suspicione constituunt, aut humani cor­ poris figuram cogitant, si cam 1 cætcris anteponunt. Quod si unum Deum deorum csse non putant, et po­ tius multos aut innumerabiles æqualis ordinis deos ; etiam eos tamen prout cuique aliquid corporis videtur excellere, ita figuratos animo tenent. illi autem qui per intelligentiam pergunt videre quod Deus est, om­ nibus eum naturis visibilibus et corporalibus, intelli­ gibilibus eliam et spiritualibus , omnibus mutabilibus præferunt. Omnes tamen certatim pro excellentia Dei dimicant; nec quisquam inveniri potest qui hoc Deum credat esse quo melius aliquid est. Itaque hoc omnes Deum consentiunt esse, quod cæteris rebus omnibus anteponunt.

8. Et quoniam omnes qui de Deo cogitant, vivum aliquid cogitant, illi soli possunt non absurda et in- digna existimare de Deo, qui vitam ipsam cogitant, et quæcumque illis forma occurrerit corporis, cam viia vivere vel non vivere statuunt, et vivenlem nou vi­ venti anteponunt; eamque ipsam viventem corporis formam, quantalibet luce præfulgeat, quantalibet ma­ gnitudine præemineat, quantalibet pulchritudine orne­ tur, aliud esse ipsam, aliud vitam qua vegetatur in­ telligunt, eamque illi moli quæ ab illa vegetatur ct animatur, dignitate incomparabili præferunt. Deindc ipsam vitam pergunt inspiccre, et si cam sine sensu vegetantem invenerint, qualis cst arborum, præpo­ nunt eis sentientem, qualis est pecorum; et huic rur­ sus intelligentem, qualis cst hominum. Quam cum adhuc mutabilem viderint, etiam huic aliquam incom­ mutabilcm coguntur præponere, illam scilicet vitam quoe non aliquando desipit, aliquando sapit, sed cst potius ipsa Sapicntia. Sapiens cnim mens, id cst, adc­ pia sapientiam, antequam adipisceretur non crat sa­ piens ; at vero ipsa Sapientia nec fuit unquam insi­ picns, ncc esse unquam potest. Quam si non viderent, nullo modo plena fiducia vitam incommutabiliter sa­ pientem commutabili vitæ anteponerent. Ipsam quippe 4 regulam vcritatis, qua illam clamant esse meliorem, incommutabilem vident ; nee uspiam nisi supra suam 1 Editi, sic eam. At Mss. prope caunes, si cam 2 Ita in MSS. plerisque ubi in edius, habetur, Ipsam quo- que naturam vident, quandoquidem se vident mutabiles.

9. Nemo est enim tam impudenter' insulsus qni dicat : Unde scis incommunatabiliter sapientem vitam mutabili esse praeferendam ? Idipsum enim quod in­ terrogat, unde sciam, omnibus ad contemplandum communiter ctque incommutabiliter præsto est. Et hoc qui non videt, ita est qunsi caecus in sole, cui nihil prodest ipsis locis oculorum ejus tam claræ ac præsentis lucis fulgor infusus. Qui autem videt et re­ fugit, consuetudine umbrarum carnalium invalidam mentis aciem gerit. Pravorum igitur morum quasi contrariis flatibus ab ipsa patria repercutiuntur homi­ lies ; posteriora atque inferiosa sectantes, quam illud quod esse melius atque praestantius confitentur.

10. Quapropter, cum illa veritate perfruendum sit, quæ incommutabiliter vivit, et in ea Trinitas Deus, auctor et conditor universitatis, rebus quas condidit ronsulat; purgandus est animus, ut et perspicere iI­ lam lucem valeat, et inhaerere perspectæ2. Quam pur­ gationem quasi ambulationem quamdam, et quasi na­ vigationem ad patriam esse arbitremur. Non enim ad cum qui ubique præsens est, locis movemur, sed bono studio bonisque moribus.

1I. Quod non possemus, nisi ipsa Sapientia tantae etiam nostræ infirmitati congruere dignaretur, et vi­ vendi nobis præberet exemplum, non alitcr quam in homine, quoniam et nos homines sumus. Sed quia nos cum ad illam venimus, sapienter facimus; ipsa cum ad nos venit, ab hominibus superbis quasi stulte fecisse putata est. Et quoniam nos cum ad illam ve­ nimus, convalescimus; ipsa cum ad nos venit, quasi infirma existimata est. Sed quod stultum est Dei, sa­ l .centius est hominibus: et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. I, 25). Cum ergo ipsa sit patria, viam se quoque nobis focii ad patriam.

Et cum sano et puro interiori oculo ubique sit præ­ sens, eorum qui oculum illum infirmum immundum­ que habent, oculis etiam carneis apparere dignata est. Quia enim in Sapientia Dei non poterat mundus per Sapientiam cognoscere Deum, placuit Deo per stulti­ tiam praedicationis salvos facere credentes (1 Cor. I, 21).

12. Non igitur per locorum spatia veniendo, sed in carne mortali mortalibus apparendo, venisse ad nos dicitur. Illuc ergo venit ubi erat, quia in hoc mundo erat, et mundus per eam factus est. Sed quo­ niam cupiditate fruendi pro ipso Creatore crcalura, homines configurati huic mundo, et mundi nomine congruentissime vocati, non eam cognoverunt, pro­ pterea dixit Evangelista : Et mundus eum non cogno- 1 In excusis, tam imprudenter. in aas. tredecim, tam impUdenter. - t Edili, inhœrere perfecte. Elegantius MSS., perspectœ. vit (Joan. I, 10). Itaque in Sapi ntia Dii non poterat mundus per Sapientiam cognoscere Dcum. Cur crg') venit cnm hic essot, nisi quia placuit Deo per stulu­ tiam prædicationis salvos facere credentes?

Quomodo venit, nisi quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14)? Sicuti cum loquimur, ut id quod animo gerimus, in audientis animum per aures carne:.! illabatur, fit sonus verbum quod corde gestamus, et locutio vocatur; nec tamen in eumdem sonum cogitatio nostra convertitur, sed apud sc manens integra, formam vocis qua sc insinuet auribus, sine aliqua labe suæ mutationis 1 assumit : ita Verbum Dei non commutatum, earo tamen factum est, ut habitaret in nohis.

13. Sicut autem curatio via est ad sanitatem, sic ista curatio peccatores sanandos reficiendosquc sus­ cepit. Et quemadmodum medici cum alligant vulnera, non incomposite, sed apte id faciunt, ut vinculi utili­ tatem quædam pulchritudo etiam consequntur: sie medicina Sapientiæ per hominis susceptionem nostris est accommodata vulneribus; de quibusdam contrariis curans, et de quibusdam similibus. Sicut etiam ille qui medetur vulneri corporis, adhibet quædam con­ traria, sicut frigidum calido, vel humidum sicco, vel si quid aliud hujusmodi; adhibct etiam quædam si­ milia, sicut linteolum vel rotundo vulneri rotundum, vel oblongum oblongo, ligaturamque ipsam non cam­ dem membris omnibus, sed similem similibus coaptat: sic sapienlia Dei hominem curans, seipsam exhibuit ad sanandum, ipsa medicus, ipsa medicina. Quia ergo per superbiam homo lapsus est, humilitatem adhibuit ad sanandum. Serpentis sapientia decepti sumus, Dei stultitia liberamur. Quemadmodum autem illa Sapien­ tia vocabatur, crat autem stultitia contemnentibus Deum; sic ista quæ vocatur stultitia, Sapientia cst vincentibus diabolum. Nos immortalitate male usi sumus, ut moreremur; Christus mortalitate bene usus est, ut viveremus. Corrupto animo feminæ ingressus est morbus; integro corpore feminae processit salus. Ad eadem contraria pertinet, quod etiam exemplo virtutum cjus vitia nostra curantur. Jamvero similia quasi ligamenta membris et vulneribus nostris adhi­ hita, illa sunt, quod per feminam deceptos per remi.. nam natus, homo homines, mortalis mortales, morto mortuos libcravit. Multa quoque alia diligentius con­ siderantibus quos instituti operis peragendi necessitas non rapit, vel a contrariis, vel a similibus medicinæ christianæ apparet instructio.

14. Jamvero credita Domini a mortuis resurrectio, et in caelum ascensio, magna spe fulcit fidem nostram. Multum cnim ostendit quam voluntarie pro nobis animam posuerit, qui cam sic habuit in potestate re­ sumere. Quanta ergo se fiducia spes credentium con- I Am. et ET.: sine aliqua tabef sine mutatione. solatur, considerans quantus quanta pro nondum eredenlibus passas sit ? Cum vero judex vivoruln atqae mortuorum exspectatur e coelo, magnum linio­ rem incutit negligentibus, ut se ad diligentiam t con­ vertant, eumque magis bene agendo desiderent, quam male agendo formident. Quibus autem verbis dici, aut qua cogitatione capi potest praemium, quod ille in fine daturus cst; quando ad consolalioncm hujus iti­ neris de Spiritu suo tantum dedit, quo in adversis vitæ hujus fiduciam charitatemque tantam ejus, quem nondum videmus, habeamus, et dona I unicuique propria ad instructionem Ecclesiæ sua, ut id quod ostendit esse faciendum, non soluin sine murmure, sed etiam cum delectatione 3 faciamus ?

15. Est enim Ecclesia corpus ejus, sicut apostolica doctrina commendat (Eplles. I, 23), quæ etiam con­ jux ejus dicitur. Corpus ergo suum multis membris diversa orlicia gerentibus (Hom. XII, i), nodo unitatis et cbarilalis tanquam sanitatis astringit. Exercet au tem hoc tempore et purgat medicinalibus quibusdam molestiis, ut erutam de hoc saeculo, in aeternum sibi copulet conjugem Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid hujusmodi ( Ephes. v, 23-52).

16. Porro quoniam in via sumus, nec via ista lo­ corum est, sed affectuum, quam intercludebat, quasi septa quædam spinosa, praeteritorum malitia' peccato­ rum; quid liberalius ct miscricordius facere potuit, qui seipsum nobis, qua I rediremus, substernere vo­ luit, nisi ut omnia donaret peccata conversis, et gra. viter fixa interdicta reditus nostri pro nobis cruci­ fixus evelleret ?

17. Has igitur claves dedit Ecclesiæ suæ, ut qn:c solveret in terra, soluta essent in caelo ; quae ligarct in terra, ligata essent et in coelo (Matth. xvi, 19) : scilicet ut quisquis in Ecclesia ejus dimitti sibi pec­ cata non crederet, non ei dimitterentur; quisquis au­ tem crederet, seque ab his correctus averteret, in ejusdem Ecclesiæ gremio couslitutus, eadein lide at­ que correctione sanaretur. Quisquis euim non credit dimitti sibi posse peccata, fit deterior desperando, quasi nihil illi melius quam malum esse remaneat, ubi de fructu suæ conversionis infidus est.

18. Jamvero sicut animi quædam mors est, vitæ prioris morumque relictio 6, quæ fit poenitendo ; sic etiam corporis mors est animationis pristinæ resnlu- 1 Bad. Am. Cl.Er., indulgentiam. Melius caeteri codices, diligentiam. 2 LoT., donate Substituimus dona, ex Am. Er. et Mss. plerisque melioris notae. a Mss. quinque, cum dileclionc. * Ediii, inlercludebant mulilice : pro quo Mss. magno consensu, intercludebat.,. fUlllilia. * Editi, quo rediremus. At Mss. sej temdecim, qtia : præ­ lcr quinque alios, qui ha'..enl, i tm qua, * Am. et Er., rejectio. lio : et quomodo animus post pœnitentiam, qua prio* res mores perditos interemit, reformatur in melius; sic etiam corpus post istam mortem, quam vinculo peccati omnes debemus, credendum et sperandam est resurrectionis tempore in melius commutari, ut non caro et sanguis regnum Dei p issidcant, quod fleri non potest ; sed corruptibile huc induat incorruptio­ nem, ct mortale hoc induat immortalitatem (ICor. xv, 50. 55), nullamque faciens molestiam, qnia nullam patietur indigentiam, a beata perfectaque anima cum summa quiete vegeletur.

19. Cujus autem animus non moritur huicsaeculo, neque incipit configurari veritati, in graviorem mor­ tem morte corporis trahitur ; neque ad commutatio­ ncm I coelestis habitudinis, sed ad luenda supplicia reviviscet.

Hoc iuique lides habet, atque ita se rem habere credendum est, neque animum, neque corpus huma­ num omnimodum interitum pati; sed impios resur­ gere ad pœnas inæstimabiles, pios autem ad vitam secernam.

20. In his igitur omnibus rebus illæ tantum sunt quibus fruendum est, quas æternas atque incommu­ tabiles commemoravimus cæteris autem utendum est, ut ad illarum perfruitionem pervenire possimus. Nos itaque qui fruimur et utimur aliis rebus, res ali­ quæ sumus. Magna cnim quædam res cst homo, la­ ctus ad imaginem et similitudinem Dei, non in quan­ tum mortali corpore includitur, sed in quantum bestias rationalis animæ honore præcedit2. Itaque magna quæstio est utrum frui se homines debeant, an uti, an utrumque. Præceptum cst cnim nobis ul diligamus invicem; sed quæritur utrum propter se homo ab ho­ mine diligendus sit, an propter aliud. Si enim propter se, fruimur eo; si propter aliud. utimur co. Videtur autem mihi propter aliud diligendus. Quod enim pro­ pter se diligendum est, in co constituitur vita beata; cujus etiamsi nondum res, tamen spes ejus nos hoc tempore consolatur. Maledictus autem qui spem suam ponit in hominc (Jerem. XVII, 5).

21. Sed nee seipso quisquam frui debet, si liquido advertas; quia nec seipsum debet propter seipsum diligere, sed propter illum quo fruendum est. Tuno est quippc optimu, homo, cum tota vita sua pergitI in incommutabilem vitam, et toto affectu inhaeret illi : si autem se propter se diligit, non se refert ad Dcum; sed ad scipsum conversus, non ad incommutabilo aliquid convertitur. Et propterea jam cum defectu aliquo se fruitur; quia melior est cum totus haeret s Tres e vat. Mss. , ad communicationem. Alius vat., ad commmionem. Huic Erasmus couseolit; sed liba'i caelen ferunt, ad commutationem : moxque in Mss. prope omnibus logebamus, coelestis hubiludiJlis ; pro quo aj.ud Ain , habita. lionis, et apud Er. et Lov., betlliwdinis. 1 Sic undecim M*s. [ prœcellit]. a Ain, et !T., peragitur. - atque constringitur incommutabili bono, quam cum inde vol ad scipsum relaxatur. Si ergo teipsum non propter te debcs diligere, sed propter illum ubi dile­ ctionis luae rectissimus finis est, non succenseat alius homo, si etiam ipsum propter Dcum diligis. Hæc enim regula dilectionis divinitus constituta est : Diliges, in­ quit, proximum luum sicut teipsum; Deum vcro ex toto corde, et ex tota anima et ex tota mente (Levit. xix, 18; Deut. vi, 5; et Matth. XIII, 37, 39) ; ut omnes cogita­ tiones luas et omnem vitam et omnem intellectum in illum conferas, a quo habes ea ipsa quæ confers. Cum autem ait, toto corde, tota anima, tota mente, nullam vitae nostra: panem reliquis, quae vacare debeat et quasi locum dare ut alia re vclit frui; sed quidquid aliud diligendum venerit in animum, illuc rapiatur, quo lotus dilectionis impetus currit. Quisquis ergo recte proximum diligit, hoc cum eo debet agere, ut ctiam ipse toto corde, tota anima, tota mente diligat Deum. Sic enim cum diligens tanquam scipsum, totam dilectionem sui et illius refert in illam dilectionem Dei, quæ nullum a se rivulum duci extra patitur, cu­ jus derivatione minuatur.

22. Non autem omnia quibus utendum est, diligenda sunt, sed ca sola qu;e aut nobiscum societate quadam referuntur In Deum, siculi cst homo, vel angelus; aut ad nos relata, beneficio Dei per nos indigent, sicuti est corpus. Nam utique martyres non dilexerunt scelus persequentium se, quo tamen usi sunt ad pro­ merendum Deum. Cum ergo quatuor sint diligenda , unum quod supra nos est, alterum quod nos sumus, tertium quod juxta nos est, quartum quod infra nos est; de secundo et quarto nulla præcepta danda erant. Quamtumlibet enim homo excidat a veritate , rema­ net illi dileciio sui et dilectio corporis sui. Fugax cnim animus ab incommutabili luminc omnium regna­ ture, id agit nt ipse sibi regnet ct corpori suo; ct ideo uon potest nisi et se et corpus suum diligere.

23. Magnum autcm aliquid adeptum se putat, si ctian. sociis, id est aliis hominibus, dominari potuerit. Inest enim vitioso animo id magis appetere, ct sibi tanquam debitum vindicare, quod uni proprie dcbetur Deo. Talis autem sui dilectio melius odium vocatur. Iniquum est cnim, quia vult sibi servire quod infra se est, cum ipse servire supcriori nolit; rectissimeque dictum cst, Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. x, 6) : et ideo fit infirmus animus, ct de mor­ tali corpore cruciatur. Necesse est cnim ut illud dili­ gat, et ejus corruptione prægravetur. Immortalitas enim et incorruptio corporis de sanitate animi exislit; sanitas autem animi cst firmissime inhærere iotiori, hoc est incommutabili Deo. Cum vero etiam cis qui sibi naturaliter pares sunt, hoc est, hominibus, domi­ nari affectat, intolerabilis omuino superbia cst.

24. Ncmo ergo sc odit. Et hinc quidcm nulla cum aliqua secta quæstio fuit I. Sed neque corpus suum quisquam odit: verum est enim quod ait Apostolus , Nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. v, 29). Et quod nonnulli dicunt, malle se omnino csse sine corpore, omnino faliuntur : non enim corpus suum, sed corruptiones ejus et pondus oderunt. Non itaque nullum corpus, sed incorruptum et celerrimum 2 cor­ pus volunt habere : sed putant nullum corpus esse si tale fuerit, quia tale aliquid esse animam putant.Quod autem continentia quadam et laboribus quasi persc­ qui videntur corpora sua; qui hoc recte faciunt, non id agunt ut non habeant corpus, sed ut habeant sub­ jugatum et paratum ad opera necessaria. Libidines cnim male utentes corpore, id est consuetudines et inclinationes 3 animæ ad fruendum inferioribus, per ipsius corporis laboriosam quamdam militiam exstin­ guere affectant. Nam non se interimunt, sed curam suae valetudinis gerunt.

25. Qui autem perverse id agunt, quasi naturaliter inimico suo corpori bellum ingerunt. In quo fallit eos quod legunt: Caro concupiscit adversus spiritum , et spiritus adversus carnem; Me enim sibi invicem ad­ versantur (Galat. v, 17). Dictum est enim hoc propter indomitam carnalem consuetudinem, adversus quam spiritus concupiscit; non ut interimat corpus, sed ut concupiscentia ejus, id est consuetudine mala edo­ mita, faciat spiritui subjugatum 4, quod naturalisonlo desiderat. Quia enim hoc erit post resurrectionem, ut corpus omnimodo cum quiete summa spiritui sub­ ditum immortaliter vigeat, hoc etiam in hac vita mc­ ditandum cst, ut consuetudo carnalis mutetur in mc­ lius, nee inordinatis motibus resistat spiritui. Quod donec fiat, caro concupiscit adversus spiritum, ct spiritus adversus carnem : non per odium resistente spiritu, sed per principatum ; quia magis quod diligit vult subditum esse meliori: nec per odium resistente carne, sed per consuetudinis vinculum, quoda paren­ tum etiam propagine inveteratum naturæ lege inole­ v t. Id ergo agit spiritus in domanda carne, ut solvat maLe consuetudinis quasi pacta perversa, et fiat pax consuetudinis boare. Tamen nec isti qui falsa opinionc depravati corpora sua detestantur, parati cssent unum oculum vel sine sensu doloris amittere, etiamsi in altero tantus cernendi sensus remaneret, quantus crat in duobus, nisi aliqua res quai præponenda esset, urgeret. Isto atque hujusmodi documento satis osten­ ditur eis qui sine pertinacia verum requirunt, quam certa sententia sit Apostoli, ubi ait : Nemo enim un­ quam carnem suam odio habuit. Addidit etiam : Sed nutrit et fovet eant, sicut Christus Ecclesium.

i6. Modus ergo diligendi præcipiendus est homini, I Bad. Arn. et Er. : Et hinc quidem cum aliqua secla tum­ nulla qllæstio fuit. I Bad. Ain. et Er. t uno tantum suflragantc Ms., tntegern­ vwm.... a nuatuor mclioris notxc Mss., inclinationis. k Cd it i hactenus: sed ut concupiscent am cjus, ill est ccn* suetudinem mate domitam fuciat s,nritu; subjugatam. Cui lectioni præstat loage ea quam ex MSS. restituimus. id est, quomodo se diligat ut prosit sibi. Quin autem se diligat ct prodesse sibi velit, dubitare dementis est. Præcipiendum ctiam quomodo corpus suum diligat, ut ei ordinate prudenterque consulat. Nam quod dili­ gal etiam corpus suum, idque salvum habere atque integrum velit, æque manifestum cst. Aliquid iiaque amplius diligere aliquis potest, quam salutem atque integritatem corporis sui. Nam multi ct dolorcs ct amissiones nonnullorum membrorum voluntarias sus­ cepisse inveniuntur, sed ut alia quae amplius dilige­ bant, consequerentur. Non ergo propterea quisquam dicendus est non diligere salutem atque incolumitatem corporis sui, quia plus aliquid diligit. Nam et avarus quamvis pecuniam diligat, tamen emit sibi panem : quod cum facit, dat pecuniam quam multum diligit et angere desiderat; sed quia pluris aestimat salutem corporis sui, quæ illo pane fulcitur. Supervacaneum est diutius de re manifestissima disputare, quod ta­ men plerumque nos facere cogit error impiorum.

27. Ergo, quoniam præcepto non opus est ut so quisque ct corpus suum diligat, id est, quoniam id quod sumus, et id quod infra nos est, ad nos tamen pertinet, inconcussa naturæ lege diligimus, quæ in bestias etiam promulgata est (nam et bestiae se atque corpora sua diligunL); restabat ut et dc illo quod supra nos est, et de illo quod juxta nos est, præcepta sumeremus. Diliges, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et diliges proximum tuum tanquam teipsum. Jn his Inobus præceptis tota Lex pendet et Prophetæ (Matth. XXII, 37-40). Finis.itaque præcepti est dilectio (I Tim. i, 5), ct ca gemina, id est Dei et proximi. Quod si te totum intelligas, id est animum et corpus tuum, et proximum totum, id est animum et corpus ejus (homo enim ex animo constat et corporc), nullum rerum diligendarum genus in his duobus praeceptis praeter­ missum est. Cum enim præcurrat dilectio Dei, ejus­ que dilectionis modus praescriptus appareat, ita ut cætera in illum confluant, de dilectione tua nihil di­ ctum videtur; sed cum dictum cst, Diliges proximum tuum tanquam teipsum , simul et tui abs tc dilectio non pretermissa est.

28. Ille autem juste et sancte vivit, qui rerum in­ teger æstimator est : ipse est autem qui ordinatam dilectionem babet, ne ant diligat quod non cst dili­ geadum, aut non diligat quod est diligendum, aut amplius diligat quod minus est diligendum, aut aeque diligat quod vel minus vel amplius diligendum est, aut Mmm vei amplius quod æque diligendum est. Omnis peccator in quantum peccator est, non est di­ ligendus; et omnis homo in quantum homo cst, dili­ gendus est propter Deum, Deus vero propter scipsum. Et si Deus omni homine amplius diligendus est, am­ plius quisque debet Deum diligere quam seipsum. I: m amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum : quia propter Dcum omnia ista diligend i sunt, et potest nobiscum alius homo Deo perfrui, quod non potest corpus; quia corpus per animam vivit qua fruimur Deo.

29. Omnes autem reque diligendi sunt : sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consu­ lendum est, qui pro locorum ct temporum vel qua­ rumlibet rerum opportunitatibus , constrictius tibi quasi quadam sorte junguntur. Sicut enim, si tibi abundarct aliquid, quod dari oporteret ei qui non haberet, nec duobus dari posset, si tibi occurrerent duo, quorum ncuter alium vel indigentia, vel erga te aliqua necessitudine superaret; nihil justius faceres quam ut sorte legeres, coi dandum esset quod dari utriquc non posset : sic in hominibus qnibus omnibus consulere nequeas, pro sorte habendum est, prout qnisque tibi temporaliter colligatius adhærere po­ tuerit.

30. Omnium autem qui nobiscum frui possunt Deo, partim eos diligimus I quos ipsi adjuvamus, partim cos a quibus adjuvamur, parlim quorum et indigemus adjutorio, ct indigcntiæ subvenimus ; partim quibus nec ipsi conferimus aliquid commodi, nec ab eis ut nohis conferatur attendimus. Velle tamen dcbetnus ut omnes nobiscum diligant Deum, et lotum quod vel cos adjuvamus vcl adjuvamur ab cis, ad unum illum lincm referendum est. Si euim in theatris nequitiæ qui aliquem diligit histrionem, ct tanquam magno vel etiam summo bono ejus arte perfruitur, omnes diligit qui cum diligunt secum , non propter illos, sed pro­ pter eum quem pariter diligunt; et quanto cst in cjus amore ferventior, tanto agit quibus potest modis , ut a pluribus diligatur , et tanto pluribus eum cupit . ostendere ; et quem frigidiorem videt, excitat cum quantum potest laudibus illius ; si autem contrave­ nientem invenerit, odit in illo vehementer odium di­ tecti sui, et quibus modis valet, instat ut auferat: quid nos in societate dilectionis Dei agere convenit, quo perfrui, beate vivere cst; ct a quo habent omnes qui cum diligunt, et quod sunt, et qnod eum diligunt ; de quo nihil metuimus, ne cuiquam possit cognitis displiccre; et qui sc vult diligi, non ut sibi aliqnid, sed ut cis qui diligunt, aeternum præmium conferatur , hoc est ipse quem diligunt ? Hinc efficitur ut inimicos etiam nostros diligamus : non cnitn eos timemus, quia nobis quod diligimus auferre non possunt; sed mise­ ramur potius, quia tanto magis nos odcruut, quanto ab illo quem diligimus scparati sunt. Ad qucm si con­ versi fuerint, et illum tanquam beatificum bonum, ct nos tanquam socius tanti boni necesse est ut diligant.

31. Oritur autcm hoc loco de Angelis nounulla quaestio. Illo enim fruentes, etiam ipsi beati sunt, que 1 EdM,diligamus. At.yss., excepto uno, diiigiffuis. et nos hui desideramus : et quanto in hac vita frui­ mur vel per speculum vel in ænigmate (I Cor. XIII, 12), lanio nostram peregrinationem et tolerabilius susti­ nemus, et ardentius finire cupimus. Sed utrum ad itia duo præcepta etiam dilectio pertineat Angelorum, non irrationabiliter quæri potest. Nam quod nullum hominum cxceperit qui præcepit ut proximum dilign­ mus, et ipse in Evangelio Dominus ostendit, et Pau­ lus apostulus. Namquc ille cui duo ipsa præcepta prætulerat, atque in cis pendere totam Legem Pro- pietasque dixerat, cum interrogaret eum dicens, Et quis est meus proximus 1 ? hominem quemdam propo­ suit descendentem ab Jerusalem in Jericho, incidisse in latrones, et ab eis graviter vulneratum , saucium et semivivum esse derclictuin ; cui proximum esse non docuit, nisi qui erga illum recreauduln atque curandum misericors exstitit, ita ut hoc qui interro­ gaverat, interrogatus ipse fateretur. Cui Dominus ait, Vade, et tu fac similiter (Luc. x, 27, 37) ; ut videlicet eum esse proximum intelligamus, cui vcl exhibendum est officium misericordiæ, si indiget, vol exhibendum csset, si indigeret. Ex quo est jam consequens ut ctiain ille a quo nobis hoc vicissim exhibendum cst, proximus sit noster. Proximi cnim nomen nd aliquid est, nee quisquam esse proximus nisi proximo potest. Nullum autem exceptum esse cui misericordiæ dene­ getur officium, quis non videat, quando usque ad inimicos etiam porrectum est, eodcm Domino dicente : Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui oderunt vos (Matth. v,44)?

32. Ita quoque Paulus apostolus docet, cum dicit: Nam non adulterabis, non homicidium facies, non fura­ beria, nou concupisces, et si quod cat aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur : Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Dilectio proximi malum non operatur ( Rom. XIII, 9, 10). Quisquis crgo arbitratur non de omni homine Apostolum præcepisse, cogitur fateri, quod absurdi simum ct sceleratissimum est, fuisse visum Apostolo non esse peccatum si quis aul non christiani, aut inimici adulteraverit uxorcm, aut cum occiderit, aut ejus rem concupierit: quod si dementis cst dicere, manifestum est omnem hominem proximum esse dcputandum, quia crga ncminem operandum cst malum.

33. Jamvero si vel cui præbendum cst, vel a quo nobis præbendum est officium misericordiæ, recte proximus dicitur; manifestum cst hoc pracepto quo jubemur diligere provimum, etiam sanctos Aligelos contineri, a quibus tanta nobis misericordiæ impen­ duntur officia, quanta multis divinarum Scripturarum locis animadvertere facile est. Ex quo ct ipse Deus ct Dominus a oster proximum se nostrum dici voluit. Nam ct scipsum significat Dominus Jesus Christus opitulatum esse scmivivo jacenti in via afflicto et re­ licto a latronibus. Et propheta in oratione ait : Sicut proximum, sicut fratrem nostrum, ila complacebam ( l'sol. xxxiv, 14). Sed quoniam excellentior ac supra nostram naturam est divina substantia, præceptum * Omnes prope MSS., ct quis cst mi't; proximus ? quo diligamus Deum, a proximi dilectione distinctum est I. Ille eniin nobis præbet misericordiam propter suam bonitatem, nos autem nobis invicem propter i!­ lius : id est, ille nostri miseretur, ut se perfruamur; noa vero invicem nostri miseremur, ut illo perfruamur.

34. Quapropter adhuc ambiguum esse videtur, cum dicimus ea re nos perfrui, quam diligimus propter scipsam , et ea re nobis frucudurn esse tantum , qua efficimur beati, cæteris vero utendum. Diligit enim nos Dens, et multum nobis dilectionem ejus erga nos divina Scriptura commendat: quomodo ergo diligit ? ut nohis utatur, an ut fruatur ? Sed si fruitur, eget bono nostro, quod nemo sanus dixerit. Omne enirn bonum nostrum vel ipse, vel ab ipso est: cui autem obscurum vel dubium est, non egere lucem rerum harum nitore quas ipsa illustraverit? Dicit eliam aper­ tissime propheta : Dixi Domino, Deus meus es tu, quo­ niam bonorum meorum non eges ( Psat. XV , 2 ). Non ergo fruitur nobis, sed utilur. Nam si neque fruitur neque utitur, non invenio quemadmodum diligat.

35. Sed neque sic utitur ut nos a nam nos res qui­ bus utimur ad id referimus, ut Dei bonitate perfrua­ mur; Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert. Quia enim bonus est, sumus; et in quantum sumus, boni sumus. Porro autem quia etiam justus est, non impune sumus mali ; et in quantum mali su­ mus, in tantum etiam minus sumus. Ille enim summo ac primitus cst, qui omnino incommutabilis est, et qui plenissime dicere potuit: Ego sum qui sum ; et, Dices eis, Qui eat, misit me ad vos ( Exod. III, 14). Ut cætera quæ sunt, ct nisi ab illo esse non possint, et in tantum bona sint I, in quantum acceperunt ut sint. Ille igitur usus qui dicitur Dei, quo nobis utitur, non ad ejus, aed ad nostram utilitatem refertur, ad ejus autem tantummodo bonitatem. Cujus autem nos mise­ remur, et cui consulimus, ad ejus quidem utilitatem id facimus, eamque intuemur; sed nescio quomodo etiam nostra fit• consequens, cum eam misericordiam quam impendimus egenti, sine mercede non relinquit Deus. Hæc autem merces summa est ut ipso per­ fruamur, et omnes qui eo fruimur, nobis etiam invi­ cern in ipso perfruamur.

36. Nam si in nobis id facimus, remanemus in via, ct spem beatitudinis nostrae in homine vel in angelo collocamus. Quod et homo superbus et angelus su­ perbus arrogant sibi , atque in se aliorum spem gau­ dent constitui. Sanctus autem homo et sanctus an­ gelus etiam fessos nos atque in se acquiescere et remanere cupientes, reficiunt potius , aut eo sumptu quem propter nos, aut illo etiam quem propter se I Addunt hic Mss. vaticani duo : Nos vero qnia natnra æquales sicmus, et remota jactantia niltil aliud omnes qumn hondnes suMnus, præceptum quo diligamus proximum a tiostra dilectioite disliticttun non est. • Excusi: At cætera quæ sunt, et ,li.1i ab illo esse nON pos­ sunt , ct in tantum bona sunt. ron nialc; melior lanum visa cst lociio vss. a l.diti, sit. At Mss., fit. acceperunt , acceperunt tamen ; atque ita refectos in illam ire compellunt, quo fruentes pariter beat; su­ mus. Nam et Apostolus clamai: Numquid Paulus crucifixus est pro vobit P aut in nomine Pauli baptizati estis ( 1 Cor. I, 13 ) ? et, Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deut (Id. Ut, 7). Et angelus bominem se adorantem monet ut potius illum adoret, sub quo ei Domino eliarn ipse conservus est (Apoc. XIX, 10).

37. Cum autem homine in Deo frueris, Deo potius quam homine frueris. tHo enim frueris quo elficeris beatus; et ad eum te pervenisse lætaberis, in quo spem punis ut venias. Inde ad Philemonem Paulus: Ila, frater, inquit, ego te fruar in Domino (Phi/em. 20). Quod si non addidisset, in Domino, ct te fruar tantum dixisset, in eo constituisset spem beatitudinis sua?. Quanquam etiam vicinissime dicitur frui, cum dele­ ctatione uti 1. Cum enim adest quod diligitur, etiam delectationem secum necesse est gerat : per quam si transieris, eamque ad illud ubi permanecndum cst, retuferis ; uteris ea, et abusive, non proprie, diccris frui. Si vero inh;rseris atque permanseris, finem in ea ponens lætitiæ tuæ , tunc vere et proprie frui di­ cendus es : quod non faciendum cst nisi in illa Tri­ nitate, id est summo ct incommutabili hono.

58. Vide quemadmodum cnm ipsa Veritas, et Ver- Imm per quod facta- sunt omnia, caro factum esset , ut habitaret in nobis (Joan. III, 3, 14), tamen ait Apostolus : Et si novEramus Christum secundum car­ nem, sed jam non novimus (II Cor. 5, 16). Ille quippe qui non solum Pervenientibus possessionem, scd etiam viam præbere se voluit venientibus ad princi­ pium viarum I, voluit carnem assumere : unde est cHam illud, Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII, 22) ; ut inde inciperent, qui vel­ lent venire. Apostolus igitur quamvis adhuc ambula­ rei in via, ct ad palmam supernæ vocationis seque­ retur vocantem Deum, tamen ca quai retro sunt obliviscens, et in ea quæ ante sunt extentus (Philipp. III, 12-14), jam principium viarum tranSierat; hoc cst, eo non indigchaL, a quo tamen aggrediendum et exor­ djendum iter est omnibus qui ad veritatem perventi e, et in vita æterna permanere desiderant. Sic enim ait,. Ego sum tia, et veritas, et vita (Joan.XIV, 6) ; hoc est, per me venitur, ad me pervenitur, in me permanetur. Cum enim ad ipsum pervenitur, etiam ad Patrem per­ venitur; quia per æqualem illc.cui est æqualis agno­ scitur; vinciente et tanquam agglutinante nos Spiriui sancto, quo in summo atque incommutabili hono per­ manere possimus. Ex quo intelligitur quam nulla res I in via tenere nos debeat, quando nec ipse Dominus, in quantum via nostra esse dignatus est, tenere nos vo­ luerit, sed transire; ne rebus temporalibus, quamvis ah illo pro salute nostra susceptis ct gestis, hæreamus infirmiter, sed per eas potius curramus alacriter, ut i veteres codices, cum dilectione uti. * AID. Kr. et Ms. Theodericeiisis, ad se principium via­ rum. • Kdifi, quto. At )!ss. melioris nntir, quam nulla rei. ad eum ipsum, qui nostram naturam a temporalibus li­ beravit, et collocavit ad dexteram Patris, provehi at­ que pervehi I mcreamur.

39. Omnium igitur quae dicta sunt, ex quo de ro­ bus tractamus, hæc summa est, ut intelligatur Legis et omnium divinarum Scripturarum plenitudo et linis esse dilectio (Rom. xm. 10 ; et I Tim. i, 5) rei qua fruendum cst, ct rei quae nobiscum ea re frui potest; quia ut se quisque diligat, præcepto non opus est. Hoc ergo ut nossemus atque possemus, facta cst tota pro salute nostra pcr divinam providentiam dispensatio temporalis, qua debemus uti , non quasi mansoria quadam dilectione atque delectatione, sed transitoria patius, tanquam viæ , tanquam vehiculorum , vel aliorum quorumlibet instrumentorum , aut si quid congruentius dici poicst; ut ca quibus ferimur , pro­ pier illud ad quod fcrimur, diligamus.

40. Quisquis igitur Scripturas divinas vel quamli­ hei carmin partem intellexisse sibi videtur, ita ut eo intellectu non ædificet istam geminam charitatem Dei et proximi, nondum intellexit. Quisquis vero ta­ lem inde sententiam duxcrit t, ut huic ædificandae charitati sit utilis, nec tamen hoc dixerit quod ille qucm legit co loco sensisse probabitur, non perniciose fallitur, nec omnino mentitur. Inest quippe in men­ ticnte voluntas falsa dicendi : et ideo multos inveni­ mus, qui mentiri vclint; qui autem falli, neminem. Cum igitur hoc sciens homo facit, illud nesciens na­ tiatur , satis in una eademque re apparet illum qui fal­ litur, co qui mentitur essc meliorem ; quandoquidem pati melius est iniquitatem, quam facere : omnis au­ tem qui mentitur, iniquitatem facit 1 ; et si cuiquam vidctur utile aliquando esse mendacium, potest videri utilem aliquando esse iniquilatcm. Nemo enim men­ tiens, in eo quod mentitur , servat fidem; nam hoc utique vult, ut cui mentitur fidem sibi habeat, quam tamen ei mentiendo non servat : omnis autem fidei violatur , iniquus est. Aut igitur iniquitas ali­ quando u:ilis est, quod fieri non potest ; aut menda­ cium semper inutile est.

41. Sed quisquis in Scripturis aliud sentit quam ille qui scripsit, illis non mentientibus fallitur : sed tamen , ut dicere cœperam , si ca sententia falllur, qua ædificet charitatem , quæ finis præcepti cst, ita fallitur, ac si quisquam crrorc deserens viam , eo ta­ mcn per agrum pergat , quo etiam via illa perducit. Corrigendus cst tamen , ct quam sit utilius viam nrn deserere demonstrandum est, ne consuetudine de­ viandi etiam in transversum autperversuni ire cogatur I in Vulgatis, pervenire ; cujus ioco in Mss., pert-eld. * Am. et undecim Mss., dixerit. I octedecim Mss., qui mentitur inique facit. tnus tiii­ lI'u:m.

Asserendo cnim temere quod ille non sensit quem legit , plerumque incurrit in alia quæ illi sententiæ contexere nequeat : quæ si vera et certa esse con­ sentit, illud non possit verum esse quod senserat ; fitque in eo, nescio quomodo, ut amando sententiam suam, Scripturæ inciPiat offensior esse quam sibi. Quod malum si serpere sivcrit, evertetur ex co. Per fidem enim ambulamus, non per speciem (II Cor. v , 7); titubabit autem fides, si divinarum Scripturarum vacillat auctoritas : porro fide titubante , charitas etiam ipsa languescit. Nam si a fide quisquc cecide­ rit, a charitate etiam necesse est cadat ; non enim potest diligero quod esse non credit : porro si et cre­ dit et diligit, bene agendo al præceptis morum bono­ rum obtemperando efficit, ut ctiam speret se ad id quod diligit esse venturum. Itaque tria hæc sunt, qui­ bus ct scicntia omnis et prophetia militat, fides, spes, charitas.

42. Sed fidei succedit species 1, quam videbimus; et spei succedit beatitudo ip;a, ad quam perventuri sumus : charitas autem etiam istis decedentibus auge­ bitur potius. Si enim credendo diligimus quod non­ dum videmus, quanto magis cum videre coeperimus ? ct si sperando diligimus quo nondum pervenimus, quanto magis cum pervenerimus? luter temporalia quippe atque æterna hoc interest, quod temporale aliquid plus diligitur antequam habeatur, vilescit au­ tem cum advenerit ; non enan saliat animam , cui vcra cst ct certa sedes aeternitas : æternum autem ardentius diligitur adeptum, quam desideratum : nulli enim dcsidcranti conceditur plus de illo existi­ marc quam se babet, ut ei vilescat cum minus inve­ ucrit; sed quantum quisque veniens existimare po- 1 Sic Mss. tredecim. Editi vero, succedit spes :prave, uti intelligitur ex scqueulilius verbis, quam videbvnus. Interit, plus perveniens inventurus est.

43. Homo itaque fide, spe et charitate subnixus , eaque inconcusse retinens , non indiget Scripturis nisi ad alios instruendos. Itaque multi per hæc tria etiam in solitudine sine eodicibus vivunt. Unde in illis arbitror jain impletum esse quod dictum est : Sive pro­ phetiæ evacuabuntur, sive linguæ cessabunt, sive scien­ tia evacuabitur. Quibus tamen quasi machinis tanta fidei et spei at charitatis in cis surrexit instructio, ut perfectum aliquid tenentes, ea quæ sunt ex parte non quærant : perfectum sane, quantum in hac vita po­ test; nam in comparatione futurae vitæ nullius justi et sancti est vita ista perfecta. Ideo manent, inquit, fides, spes, charitas; tria hæc : major autem horum esi cha­ ritas (I Cor. xm , 8, 43); quia ct cum quisque ad aeterna pervenerit, duobus istis decedentibus charitas auctior et certior permanebit.

44. Quapropter, cum quisque cognoverit finem præ­ cepti esse charitatem , de corde puro , et conscientia - bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5) , omnem intellec­ tuin divinarum Scripturarum ad ista tria relaturus, ad tractationem illorum Librorum securus accedat. Cum cnim diceret, charitas, addidit, de corde puro, ut nihil aliud quam id quod diligendum est, diligatur. Conscientiam vero bonam conjunxit propter spetn : ille enim se ad id quod credit et diligit perventurum esse desperat, cui malæ conscientiæ scrupulus inest. Tertio, et fide, inquit, non ficta. Si enim fides nostra mendacio caruerit, tunc et non diligimus quod non est diligendum, et recte vivendo id speramus, ut nullo modo spes nostra fallatur. Propterea de rebus con­ linenlibus fidem, quantum pro tempore salis esse ar­ bitratus sum, dicere volui, quia in aliis voluminibus , sive per alios sive per nos multa jam dicta sunt. Mo­ dus itaque sit iste libri hujus. Caetera de signis, quan­ tum Dominus dederit, disseremus.

Jam de signis verbisquc Scripturæ sacræ sermonem instituit Augustinus, ostenditque hujus germanum sensum plenum­ que ideo non percipi, quia signa illa aut ignota suut, aut ambigua. Quapropter prolato in primis divinorum Librorum canone, declarare pergit quarum potissimum linguarum peritia, quænamve disciplinæ a? scientiae conferant ad illam signorum ignorantiam removendam. tbi data occasione de repudiandis superstitiosis artibus et doctrinis strictim, sed pro­ funde disputat. Quemadmodum eliam animo comparatus is esse debcat, qui operam studio Scripturarum navaturus sil, doclarat sub initium et ad finem libri.

1. Quoniam de rebus cum scriberem, præmisi com­ monens nc quis in cis attenderet nisi quod sunt, non eliam si quid aliud præter se significant ; vicissim de signis disserens hoc dico, ne quis in cis attendat quod sunt, sed potius quod signa sunt, id est, quod signi­ ficant. Signum cst enim res, præter speciem quam ingerit sensibus, aliud aliquid ex se facicns in cogita­ tionem veniire : sicut vestigio viso, transissc animal cujus vestigium est, cogitamus; ct fumo viso, ignem subesse cognoscimus ; ct vocc animantis audita, affe­ ctioncm animi cjus advertimus ; ct tuba sonantc, mi­ lites vel progredi sc I, vel regredi, et si quid aliud pugna postulat, oportere noverunt.

2. Sgnorum igitur alia sunt naturalia, alia data. Naturalia sunt, quæ sinc voluntate atque ullo appetitu significandi, præter se aliquid aliud ex se cognosci faciunt, sicuti est fumus significans ignem. Non enim volens significare id facit, sed rerum cxperlarum anim­ adversione ct notatione cognoscitur igncin subesse, etiam si fumus solus appareat. Sed et vesligiuln trans­ cuntis animantis ad hoc genus pertinet: et vultus irati seu tristis affectionem animi significat, etiam nulla ejus voluntate qui aut iratus aut tritis est; aut si quisalius I Ara. Er. Lugd. ven. i-ov. Helm. ferunt, rel progredi del reorcdi, nec habent se. II. motus animi vultu indice proditur, ctiam nobis non id agentibus ut prodatur. Sed de hoc toto genere nunc disserere non est propositum. Quoniam tamen incidit in partitionem nostram, præteriri omnino non potuit ; atque id haetenus notatum esse suffecerit.

3. Data vero signa sunt, quæ sibi quasque viventia invicem dant ad demonstrandos, quantum possunt, motus animi sui, vel sensa , aut intellecta quælibet. Noc ulla causa cst nobis significandi, id est signi dandi, nisi ad depromendum ct trajiciendum in alterius ani­ mum id quod animo gerit is qui signum dat. Horum igitur signorum genus, quantum ad homines attinet, considerare atquc tractarc statuimus ; quia ct signa divinitus data, quæ in Scripturis sanctis continentur, per homines nobis indicata sant, qui ea conscripse­ runt. Habent etiam bestiæ qua'dam inter se signa, quibus produnt appetitum animi sui. Nam et gallus gallinaceus reperto cibo, dat signuln vocis gallinæ ut accurrat; et columbus gemitu columbam vocat, tel ab ea vicissim vocatur; ct multa hujusmodi animad­ verti solent. Quai utrum, sicut vultus aut dolentis clamor, sinc significandi voluntate sequantur motum animi, an vere ad significandum dentur, alia quæstio est, et ad rem quæ agitur non pertinet : quam pnr­ tem ab hoc opere tanquam non necessariam remo­ vemus.

4. Signorum igitur quibus inter se homines sua sensa communicant, quaedam pertinent ad oculorum sensum, pleraque ad aurium, paucissima ad cæteros sensus. Nam cum innuimus, non damus signum nisi oculis ejus quem volumus per hoc signum voluntatis nostræ participem facere. Et quidam motu 1 manuum pleraque significant: et histrioncs omnium membro­ nim motibus dant signa quaedam screntibus, et cum oculis eorum quasi fabulantur; et vexilla draconesque militares per oculos insinuant voluntatem ducum ct suni hæc omnia quasi quædam verba visibilia. Ad aures autem quæ pertinent, ut dixi, plura sunt, in verbis maxime. Nain ct tuba, et tibia, et cithara, dant p!erumque non solum suavem, sed etiam significan­ lem sonum. Sed hæc omnia signa, verbis comparata paucissima sunt. Verba enim prorsus inter homines obtinuerunt principatum significandi quæcumque ani­ mo concipiuntur, si ea quisque prodere velit. Nam et odore unguenti Dominus, quo perfusi sunt pedes rjus, signum aliquod dedit (Joan. XII, 5 et 7) ; et Sa­ cramento corporis ct sanguinis sui prægustato \ si­ gnificavit quod voluit (Luc. XXII, i 9, 20); ct cum mulier tangendo fimbriam vestimenti cjus, salva facta est, nonnihil significat (Matth. IX, 21): sed innume­ rabilis multitudo signorum, quibus suas cogitationes I Editi pluresque Mss., et quidam motus. Melius Mss. alii, per motus; vel, mo:u.. I sic Editi, quibus suffragantur Mss. perpauci; cum plu­ nmi habeant, pergustato ; et.alli quinque optima.- notae, per Qustatitm; in quam lectionem incidit altera, qux trium Mss. fit, per gustum; quippe in antiquis codicibus passim rejerire est gustatum, loco gustum. homines exerunt, in verbi; constituta est. Nam illa si gna omnia quorum genera breviter attigi, potui verbis enuntiare; verba vero illis signis nullo modo possem.

5. Sed quia verberato acre statim transeunt, nee diutius manent quam sonant, instituta sunt per HUc­ ras signa verborum. Ita voccs oculis ostenduntur, non per seipsas, sed per signa quiddam sua. Ista igi­ tur signa non potuerunt communia esse omnibus gentibus, peccato quodam dissensionis humanæ, cum ad se quisque principatum rapit. Cujus superbiæ si­ gnum cst erecta illa turris in coelum, ubi homines impii non solum animos, sed etiam voces dissonas habere meruerunt (Gcn. XI, i-9).

6. Ex quo factum cst ut ctiam Scriptura divina, qua tantis morbis humanarum voluntatum subveni­ tur, ab una lingua profecta, qua 1 opportune potuit per orbem terrarum disseminari, per varias interpre­ tum linguas longe lateque difTusa innotesceret genti­ bus ad salutem : quam legentes nihil aliud appetunt quam cogitationes voluntatemque illorum a quibus conscripta est, invenire, ct per illas voluntitem Dei, sccundum quam tales homines locutos credimus.

7. Sed multis et multiplicibus obscuritatibus, et ambiguitatibus dccipiuntur qui temere legunt, aliud pro alio senticnles; quibusdam autcm locis quid vel falso suspicentur non inveniunt, ita obscure quædam dicta densissimam caliginem obducunt. Quod totum provisum divinitus esse non dubito, ad edomandam labore superbiam, et iutellectum a fastidio revocan­ dum I, cui facile investigata plerumque vilescunt. Quid enim est, quæso, quod si quisquam dicat san­ ctos esse homines atque perfectos, quoum viia ct moribus Christi Ecclesia de quibuslibet superstitioni­ bus præcidit eos qui ad se veniunt, et imilationc bo • norum sibimet quodammodo ineorporal; qui boni fideles et veri a Dei servi, deponentes onera sæculi, ad sanctum Baptismi lavacrum venerunt, atque inde ascendentes conceptione sancti Spiritus fi uctum dant geminae charitatis, id cst, Dci ct proximi: quid cst ergo quod si hæc quisque dicat, minus delectat au­ dientem, quam si ad cumdem sensum locum illum exponat de Canticis canticorum, ubi dictum cst Ec­ clesiæ, cum tanquam pulchra qua'dam femina lauda­ retur, Dentes tui sicut grex detonsarum, ascendens de lavacra, quæ omnes geminos creant, et non est sterilis in eis (Cant. IV, <2) ? Num aliud homo discit, quani cum illud planissimis verbis, sine similitudinis hujus adminiculo audiret? Et tamen nescio quomodo sua­ vius intueor sanctos, cum eos quasi dentes Ecclesiæ ,'idco præcidere ab erroribus homines, atque in ejus corpus, emollita duritia, quasi dcmorsos mansosque I Rad. AIn. Er. et aliquot Mss., qi;a.. : LOV. nonnullique Mss., renovondum. Ath, cum Am. ct Er., revocanduni. III duobus ViSS., veri. In aliis tri.ms rere. transferre. Oves etiam jucundissime agnosco deton­ sas, oneribus srecularibus tanquam velleribus positis, et ascendentes de lavacro, id est dcBaptismate, crcare omnes geminusf id est duo pracepta dilectionis, et nullam esse ab islo sancto fructu sterilem video.

8. Sed quare suavius videam, quam si nulla de divinis Libris talis similitudo prolnerctur, cum res eadem sit eademque cognitio, difficile est dicere, et alia quæstio est. Nunc tamen nemo ambigit, et per similitudines libentius quæque cognosci, et cum aliqua difficultate quæsita multo gratius inveniri. Qui enim prorsus non inveniunt quod quærunt, fame laborant; qui autem non quærunt, quia in promptu habent, fa­ stidio sæpe marcescunt : in utroque autem languor cavendus est. Magnifice igitur et salubriter Spiritus fanctus ita Scripturas sanctas modificavit, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fa­ stidia detergeret. Nihil enim fere de illis obscuritatibus eruititr, quod non planissime dictum alibi rcperiatur.

9. Ante omnia igitur opus cst Dci timorc converti ad cognoscendam ejus voluntatem , quid nohis appe­ tendum fugiendumque præcipiat. Timor autem iste cogitationem de nostra mortalitate et de futura morte necesse eSt incutiat, et quasi clavatis carnibus omnes superbiae motus ligno crucis aftigat. Deinde mitescere opus est pictate, neque contradicere divin:e Scriptu­ ræ sive intellectæ, si aliqua vitia nostra percutit; sive non intellecte, quasi nos melius saperc meliusque præ­ cipcre1 possimus: sed cogitare potius ct credere id esse melius et verius quod ibi scriptum est, etiam si lateat, quam id quod nos jer nosmetipsos sapere possumus.

10. Post istos duos gradus timoris atque pietatis ad tertium venitur scientiæ gradum, de quo nunc agere institui. Nam in eo se exercet omnis divinarum Scri­ pturarum studiosus, nihil in eis aliud inventurus quam diligendum esse Dcum propter Deum, ct proximuin propter Deum : et illum quidem ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente diligere; proximum vcro tanquam scipsum (Matth. xxn , 57 et 39 ), id est, ut tota proximi, sicut etiam nostri dilectio referatur in Deum. De quibus duobus præceptis, cum de rebus ageremus, libro superiore tractavimus. Necesse est ergo, ut primo se quisque in Scripturis inveniat amore hujus sæculi, hoc est, temporalium rerum, implicatum, longe sejunctum esse a tanto amore Dcict tanto amore proximi, quantum Scriptura ipsa praescribit. Tum vero ille timor quo cogitat de judicio Dei, et illa pictas qua non polestnisi credere et cedcre auctoritati sanctorum Librorum, cogit eum seipsum lugere. Nam ista scicutia bonæ spei hominem non se jactantem, sed lamentantem facit: quo affectu impetrat sedulis precibus consola­ tionem divini adjutorii, ne desperalionc frangatur, et esse incipit in quarto gradu, hoc est fortitudinis, quo esuritur et sititur justitia. Hoc euim affectu ab omni • Am ct quatuor Mss., rerriptre. mortifera jucunditate rerum Iranseuntium sese extra­ hit, ei inde se avertens convertit ad dilectionem æternorum, incommutabilem scilicet unitatcm eam­ demque Trinitatem.

i I. Quam ubi aspexerit, quantum potest, in longin­ qua radiantem, suique aspectus infirmitate sustinere se illam lucem non posse persenserit ; in quinto gradu, hoc est in consilio misericordiæ, purgat animam tu­ multuantem quodammodo atque obstrepentem sibi de appetitu inferiorum conceptis sordibus. Hic vero se in dilectione proximi gnaviter exercet, in eaque perficitur ; et spe jam plenus atque integer viri. bus, cum pervenerit usque ad inimici dilectionem, ascendit in sextum gradum, ubi jam ipsum oculam purgat, quo vidcri Deus potest, quantum potest ab iis qui huic sæculo moriuntur quantum possunt. Nam in tantum vident, in quantum moriuntur huic sæculo ; in quantum autem huic vivunt, non vident. Et ideo quamvis jam certior, ct non solum toletabilior, sei etiam jucundior species lucis illius incipiat apparerc; in ænigmate adhuc tamen et per speculum videri di­ citur (I Cor. XIII, 12,), quia magis per fidem quam per speciem ambulatur, cum in hac vita peregrinamur (II Cor, v, G, 7), quamvis conversationem habeamus in coelis (Philipp. III, 20 ) In hoc autem gradu ita purgat oculum cordis, ut veritati ne ipsum quidem pra fcrat aut conferat proximum; ergo nee seipsum, quia nee illum quem diligit sicut scipsum. Erit crgo iste sanctus tam simplici eorde atque mundano, u< neque hominibus placendi studio detorqueatur a vero, nee respectu devitandorum quorumlibet incommodo­ rum suorum , quæ adversantur huic vitae. Talis filius ascendit ad sapientiam, quæ ultima et septima est qnia pacatus tranquillusque perfruitur. Initium enim sapientiae timor Domini (Psal. ex, 10, et Eccli. 1, 16). Ab illo enim usque ad ipsam per hos gradus tendi­ tur, et venitur.

12. Sed nos ad tertium illum gradum consideratio­ nem referamus, de quo disserere quod Dominus sug­ gesserit. atque tractare instituimus. Erit igitur divi­ narum Scripturarum solertissimus indagator, qui primo totas legerit, notasque habuerit, et si nondum intel­ lectu , jam tamen lectione , duntaxat eas quæ appel­ lantur canonicæ. Nam cæteras securius leget fide veritatis instructus, ne præoccupent imbecillem ani­ mum, et periculosis mendaciis atque phantasmatibns eludentes pra'judicent aliquid contra sanam intelli­ gentiam. In canonicis autem Scripturis, Ecclesiarum catholicarum quamplurium auctoritatem sequatur; in - ter quas sane illæ sint, quæ apostolicas Sedes habere et Epistolas accipere meruerunt. Tenebit igitur hunc modum in Scripturis canonicis , ut eas quæ ab omn!­ bus accipluntur Ecclesiis catholicis, præponat eis quas quædam non accipiunt: in eis vero quæ non acci­ piuntur ab omnibus, præponat eas quas plures gra­ vioresque accipiunt, eis quas pauciores minorisque auctoritatis Ecclesiæ tenent. Si autcm alias iuvcnerit a pluribus, alias a gravioribus habcri, quanquam hoc facile invenire non possit, æqualis tamen auctoritatis eas hahendas puto.

13. Tutus autem canon Scripturarum, in quo istam considerationem versandam dicimus, his libris conti­ netur (a): Quinque Moyseos, id est Gencsi , Exodo, Levitico , Numeris, Deuteronomio; et uno libro Jesu Nave, uno Judicum, uno libello qui appellatur Ruth, qui magis ad Regnorum principium 1 videtur pertinere; deinde quatuor Regnorum, et duobus Paralipomenon, non consequentibus , sed quasi a latere adjunctis si­ mulque per gentibus. Hxc est historia, qum sibilnet annexa tempora continet, atque ordinem rerum : sunt aliæ tanquam ex diverso ordine, quae neque huic or­ dini, neque in:er se connectuntur, sicut est Job, et Tobias. et Esther, et Judith, et Machabxorum lihri duo, et Esdræ duo, qui magis subsequi videntur or­ dinatam illam historiam usque ad Regnorum vel Pa­ ralipomenon terminatam : deinde Prophetæ, in quibus David unus liber Psalmorum ; et Salomonis tres, Pro­ verbiorum, Cantica canticorum, et Ecclesiastes. Nam illi duo libri, unus qui Sapientia , et alius qui Eccle­ siasticus inscribitur, de quadam similitudine Salonio­ nis esse dicuntur : nam Jesus Sirach eos conscripsisse constantissime perhibetur (b), qui tamen quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter propheticos nu­ merandi sunt. Reliqui sunt eorum libri, qui proprie Prophetæ appellantur, duodecim Prophetarum libri Binguli, qui connexi sibimet, quoniam nunquam se­ juncti sunt, pro uno habentur : quorum Prophetarum nomina sunt hæc, Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michæas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggæus, Za- charias, Malachias: deinde quatuor Prophetæ sunt majorum volulninum, Isaias, Jeremias, Daniel, Eze­ chiel. Ilis quadraginta quatuor libris Testamenti Ve­ teris terminatur auctoritas (c) : Novi autem, quatuor libris Evangelii, secundum Matthæum, secundum Marctun , secundum Lucam , secundum Joannem; quatuordecim Epistolis Pauli apostoli, ad Romanos, ad Coriuthios duabus , ad Galatas , ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses duabus, ad Colos­ senses, ad Timotheum duabus, ad Titum, ad Phi­ lemonem, ad Hebræos; Petri duabus; tribus Joan­ nis; una Judæ, et una Jacobi; Actibus Apostolorum libro uno , et Apocalypsi Joannis libro uno. I Sic Mss. At editi, principia. (a) confer Hippon. concil. an 303, can. 38; et Carthag. 3, (b) Quod allinct ad sapientiae librum, non esse ejus au­ ctorem Jesum filium Sirach didicit postea Augustinus, uti iu lib. i Retract., cap. 4, n. 2, admonet. Salomonis nomine laudat auctor, quisquis est, operis de Symbolo ad Catechu­ menos, lib. it c. 2; imo et Cyprianus in tib. de Morta'iLa e, Basnius in lib. 5 contra Eunomium, et passim Ambrosius. At Augustinus non hic tantum. sed etiam in admonitione ad speculum de libro sapientiae, salomoni trilnitum existi­ not, « prol ter quamdam eloquii similiLudincm. Nam Salo­ « monis non esse, inquit, nihil dubitant quique doctiores: I additque, illius quisnam sit auctor non apE arere. Hiero­ nymus librum eumdem, cui jam olim tilulus erat, sapientia Salomonis, pseudepigrapfion appellai, et dicit Philoni Judajo asortpUun a veteribus, atque it sius stilum graecam eloquen­ tiam redolere. Sunt jam nonnulli qui velint sententias qui­ dem ex salomone, ex Philone autem earum collectionem phrasimque graecam prodiisse. (c) Retract. lib. 2. c, A. n *

14. In his omnibus iibris timentes Deum et pictate mansucti, quærunt voluntatem Dei. Cujns operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse istos libros, etsi nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non ha­ bere. Deinde illa quæ in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulæ credendi, solertius dili­ gentiusque investiganda sunt: quæ tanto quisque plura invenit, quanto est intelligentiæ I capacior. In iis enim quae aperte in Scripturis posita sunt, inveniuntur illa omnia quae continent fidem, moresque vivendi, spem scilicet atque charitatem, de quibus libro superiore tractavimus. Tum vero, facta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quæ obscura sunt aperienda et discutienda pergendum est,. ut ad obscuriores locutiones illustrandas de manife stioribus sumantur exempla, et quædam certarum sententiarum testimonia dubitationem incertis aufe­ rant. In qua re memoria valet plurimum : quæ si de­ fuerit, non potest his praeceptis dari.

15. Duabus autem causis non intelliguntur quæ scripta sunt, si aut ignotis, aut ambiguis signis obte­ guntur. Sunt autem signa vel propria, vel translata. Propria dicuntur, cum his rebus significandis adhiben­ tur, propter quas sunt instituta ; sicut dicimus bovem, cum intelligimus pecus1, quod omnes nobiscum lati­ næ linguae homines hoc nomine vocant. Translata sunt, cum et ipsae res quas propriis verbis significa­ mus, ad aliud aliquid significandum usurpantur: sicut dicimus bovem, et per has duas syllabas intelligimus pecus quod isto nomine appellari solet; sed rursus per illud pecus intelligimus evangelistam, quem signi­ ficavit Scriptura, interpretante Apostolo, dicens, Bo- Mem triturantem non infrenabis (I Cor. IX, 9).

. 16. Contra ignota signa propria magnum remedium est linguarum cognitio. Et latinae quidem linguae ho­ mines, quos nunc instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognilionem opus habent, hebraea scilicet et graeca; ut ad exemplaria praeceden­ tia recurratur, si quam dubitationem attulerit latino­ rum interpretum infinita varietas. Quanquam et he­ bræa verba non interpretata saepe inveniamus in li­ bris, sicut Amen, et Alleluia, et Racha, et Hosanna, et si qua sunt alia : quorum partim propter sanctio. rem auctoritatem, quamvis interpretari potuissent, servata est antiquitas, sicut est Amen, et Alleluia partim vero in aliam linguam transferi non potasse dicuntur, sicut alia duo quae posumius. 'Sunt enini quædam verba certarum linguarum, quæ in usum al­ 1 Editii, intelligentia. MSS. aliquot, intelligenisæ I Editi: SiciU cum dicimus bovem, viiehujiinus pecus. Ali. quot MSS,: sicut dicimus bovem, et j:ecus .a'leiliyi>jiiis. Alii: sicul dicimus bovem, cum inteUiginvis pecus. PATROL. XXXIV. (Deux.) terius linguæ per interpretationem transire non pos­ sint. El huc maxime interjectionibus accidit, quae verba motum aniini significant potius, quam senten­ tiæ conceptæ1 ullam particulam ; nam et hæc. duo ta­ iia esse perhibentur : dicunt enim Racha Indignantis esse vocem, Hosanna lætantis. Sed non propter hxc pauca, quæ notare atque interrogare facillimum est, sed propter diversitates, ut dictum est, interpretum, illarum linguarum est cognitio necessaria. Qui enim Scripturas ex hebraea lingua in græcam verterunt, numerari possunt; latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in ma­ nus venit codex græcus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguæ habere videbatur, ausus est inter­ pretari,

17. Quae quidem res plus adjuvit intelligendam, quam impedivit, si modo legentes non sint negligen- LeS. Nam nonnullas obscuriores sententias plurium codicum sæpe manifestavit inspectio, sicut illud Isaiæ prophetae unus interpres ait, Et domesticos seminis tui ne despexeris; alius autem ait, Et carnem tuam ne de­ spexeris (Isai. LVIII, 7): uterque sibimet invicem atte­ siatus est. Namque alter ex altero exponitur, quia et caro posset accipi proprie, ut corpus suum quisque ne despiceret, se putaret admonitum; et domestici semi­ nis translate, Christiani possent intelligi, ex eodem verbi semine nobiscum spiritualiter nati: nunc au­ tem collato interpretum sensu, probabilior occurrit sententia proprie de consanguineis non despiciendis esse præceptum, quoniam domesticos seminis cum ad carnem retuleris, consanguinei potissimum occurrunt; unde esse arbitror illud Apostoli quod ait, Si quo modo ad œmulationem adducere potuero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis (Rom. XI, 44); id est, ut æmulando eos qui crediderant, et ipsi crederent. Carnem euim sunm dixit Judros, propter consangui­ nitatem. Itcm illud ejusdem Isaiæ prophetae, Nisi cre­ dideritis, non intelligetis; alius interpretatus est, Nisi credideritis, non permanebitis (Isai. VII, 9): quis ho­ rum verba 2 secutus sit, nisi exemplaria linguae præ­ cedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utro­ que magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos a se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo, quoniam in­ tellectus in specie sempiterna est, fides vero in re­ rum temporalium quibusdam cunabuiis quasi lacte alit parvulos; nunc autem per fidem ambulamus, non per speciem (II Cor. v, 7); nisi autem per fidem am­ bulaverimus, ad speciem pervenire non poterimus quae non transit, sed permanet, per intellectum purgatum nobis cohærentibus veritati : propterea ille ait, Nisi . crediderius, non permanebitis; ille vero, Nisi credide­ vitis, wrrintelligetis.

18. Et ex ambiguo linguæ præcedentisplerumque interpres salltur, cui non bene nota sententia est, et eam significationem transfert, quae a sensu scriptoris *. 4 -vfes. tres lontextw.' • : ires ....., cjim editis, nera. penitus aHena est: sicut quiJjm codit es habent, Acuti pedes eorum ad effundendum sanguinem; o£ὺς enim ct acutum apud Græcos, et velocem significat. Ille ergo vidit sententiam, qui transtulit; Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Psal. XIII, 3) ; ille autem alius ancipiti signo in aliam partem I'aptus erravit. Et talia quidem non obscura, sed falsa sunt: quorum alia conditio est; non enim-intelligendos, sed emendandos tales codices potius praecipiendum est. Hinc est cHam illud, quoniam μόσχος græce vitulus dicitur, μοσχεύματα quidam non intellexerunt esse plantationes, et vitula­ mina interpretati sunt: qui error tam multos codices praeoccupavit, ut vix inveniatur aliter scriptum ; et tamen sententia manifestissima est, quia clarescit con­ si qnentibus verbis : namque, Adulterinæ plantationes non dabunt radices altas (Sap. IV, 3), convenientius dicitur quam, vitulamina, quae pedibus in terra gra­ diuntur, et non haerent radicibus. Hanc translationem in eo loco etiam caetera contexta custodiunt.

19. Sed quoniam et quae sit ipsa sententia, quam plures interpretcs pro sua quisque facultate atque ju­ dicio conantur eloqui, non apparet, nisi In ea lingua inspiciatur quam interpretantur ; et plerumque a sensu auctoris devius aberrat interpres, si non sit doctissi­ mus : aut linguarum illarum, ex quibus in latinam Scriptura pervenit, petenda cognitio est ; aut habcn­ dæ interpretationes eoram qui se verbis nimis ob­ strinxerunt; non quia sufficiunt, sed ut ex eis veritas vel error detegatur aliorum 1, qui non magis verba quam sententias interpretando sequi maluerunt. Nam non solum verba singula, sed etiam locutiones sæpe transferuntur, quæ omnino in latinæ linguae usum, si quis consuetudinem veterum qui latine locuti sunt, tenere voluerit, transire non possunt. Quae aliquando intellectui nihil adimunt, sed offendunt tamen eos qui plus dclectantur rebus, cum etiam in earum signis sua quaedam servatur integritas. Nam soloecismus qui dicitur, nihil aliud est quam cum verba non ea lege sibi coaptantur, qua coaptaverunt qui priores nobis non sine auctoritate aliqua locuti sunt. Utrum enim Inter homines, an, Inter hominibus dicatur, ad rerum non pertinet cognitorem. Item barbarismus quid aliud est, nisi verbum non eis litteris vel sono enuntiatum, quo ab eis qui latine ante nos locuti sunt, enuntiari solet? Utrum enim Ignoscere producta an correpta tertia syllaba dicatur, non multum curat qui peccatis suis Deum ut ignoscat petit, quolibet modo illud ver­ bum sonare potuerit. Quid est ergo integritas locutio­ nis, nisi alienæ I consuetudinis conservatio, loquen­ tium veterum auctoritate firmatae.

20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo do­ ctiores videri volunt, non rerum scientia qua ædifi- 1 Edili: libertas vel error dirigatur aliorum. Reposuimus ex undecirn Mss. fide, ventas; moxque ex conjectura, tie. tegatur: cui conjecturae unicus lavet Floriacensis codex. i.Q quo legere est, <tetigatur. * sic MSS. , lerique. At editi, nisi latinæ consustudinis. camur, sed signorum qua non inflari omnino difficile est, cum et ipsa rerum scientia saepe cervicem erigal, nisi dominico reprimatur jugo. Quid enim obesi inicl­ lectori, quod ita scriptum est: Quæ est terra in qua isti insidunt super eam, si bona est an nequam; et quæ sunt civitates in quibus ipsi inhabitant in ipsis (Num. XIII, 20) ? Quam locutionem magis alienæ linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floriet sanctificatio mea (Psal. CXXXI, 18), nihil profecto sententiæ detrahit: auditor tamen peritior mallet hoe corrigi, ut non flo­ riet, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit cor­ rectionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo fa­ cile etiam contemni possunt, si quis ea cavere nolue­ rit, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus ; et quod infirmum eat Dei, fortius est ho­ minibus ( I Cor. I, 25) : si quis in eo graecam locutio­ nem servare voluisset , ut diceret, Quod stultum est Dei, sapientius eat hominum ; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum ; iret quidem vigilantis le­ cturis intentio in sententiae veritatem, sed tamen ali­ quis tardior aut non intelligeret, aut etiam penerse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum infirmum sa­ pientius vel fortius videatur esse quam Dei. Quanquam et iliud, sapientius eat hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an bis hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiæ. Melius itaque dicitur, Sapientius cst quam homines, et fortius est quain homines.

21. De ambiguis autem signis post loquemur ; nunc de incognitis agimus, quorum duae formae sunt, quan­ tum ad verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit haerere Icctorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt, aut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibus, aut eædem linguæ, si et otiuin est et ingenium, ediscendae, aut plurium interpre­ tum consulenda collatio est. Si autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriæ, quam illa verborum locu­ tionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peri- Hor occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consue­ tudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis san­ etis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, qnam itas quas in Scripturis didicerunt, neque in lati­ næ linguae auctonbus reperiuntur. Plurimum hie quo­ que juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsiLas : nam codicibus emendandis primitus debet invigilare soler­ tia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat in­ terpretationis genere venientes.

22. In ipsis autem interpretationibus, Itala cæteris præferatur ; nam est verborum tenacior cum perspi­ cuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctori­ las (a); qui jam per omnes peritiorcs Eccle-ias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut feriur, multi­ que non indigni fide praedicant (b), singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nih!! in ali­ cujus eorum cod ice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine invenirelur in eæ­ teris; quis huic auctoritati conferre aliquiJ, nedum præferre audeat? Si autem contulerunt ul uua omnium communi tractatu judicioque vox fleret, nec sic qui­ dem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi ali­ quid alitcr in hebræis cxemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensa Uon: quae per eos facta est, ut libri quos gens Judæa ca tcris populis, vel religione vel invidia prodere no­ lebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemæi potestate tanto ante proderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum con­ gruere Gentibus ille qui eos agebal , et qui unum os onmibus fecerat, Spiritus sanctus judicavit. Si d tamen, ut superius dixi, horum quoqne interpretum qui verbis tenacius inhæserunt, collatio non est inutilis ad ex­ planandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necessc fue­ rit, graccorum auctoritate emendandi sunt, et corum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno in­ terpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testn­ menti, si quid in latinis varietatibus titubat, græcis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores reperiuntur.

23. In translatis vero signis si qua forte igno la (a) De civit. Dei, lib. i8, c. 43. (b) inter eoslrenaeus, lib. 3, c. 25; clemens Alexandil­ nus, lib. i Stromatum; Cyrillus Jerosolymitanus, catechesi 4; Hilarius, in Psal. 2, etc. ; sed ante hos Justinus martyr, qui in oratione ad Gentes, cellularum in quibus LXX Inter- rJretes Ptolemaei jussu Scripturis vertendis seorsim vacave, runt, vestigia quaedam Alexandriae se conspexisse profite­ tur. verumtamen Hieronymus in præfatione in Pentateu­ chum nescire se ait, I quis primus auctor septuaginta cel- I lulas Alexandriae mendacio suo exstruxerit, quibus divisi « eadem scripLilarinL : quippe cum Aristeas Ptolemaei « uperaspistis, et multo post tempore Josephus nibil « tale retulerint, sed in una basilica congregatoscontuliss? scribant, non prophetasse. t, cogunt hærere lectorem, partim linguarum notitia, parlim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad si­ militudinem valet, et procul dubio srcretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus iuto de sputo facto inunxerat (Joan. IX, 7): quod tamen nomen linguæ incognitae, nisi Evan­ gelista interpretatus esset, tam magnus intellectus la­ tcret. Sic etiam multa, quæ ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata non sunt, nomina hebræa, non est dubitandum habere non parvam vim atque adju­ torium ad solvenda ænigmata Scripturarum, si quis ea possit interpretari: quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, nou sane parvum beneficium posteris con­ tulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses ; sive etiam locorum nomina, quid sit Jerusalem, vel Sion, vel Jericho, vel Sina, vel Libanus, vel Jordanis ; vel quaecumque alia in illa lingua nobis sunt incognita nomina : quibus aperias et interpretatis, multæ in Scripturis figuratæ locutiones manifesiantur.

24. Rerum auteni ignorantia facit obscuras figura.. tas locutiones , cum ignoramus vel animantium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quæ plerumque in Scripturis similitudinis alicujusgra­ tia ponuntur. Nam et de serpente quod notum est, lotum corpus eum pro capite objicere ferientibus, quantm illustrat sensum illum , quo Dominus jubet astutos nos esse sicut serpentes (Matlh. x, 16); ut sci­ licet pro capite nostro, quod est Christus, corpus potius persequentibus offeramus, ne fides christiana tanquam1 necetur in nobis, si parcentes corpori negemus Deum! vcl illud, quod per cavernae angustias coarctatus, depo­ sita veteri tunica vires novas accipere dicitur,quantum concinit ad imitandam ipsam serpentis astutiam, ex­ uendumque ipsum veterein nominem, sicut Apostolus dicit, ut induamur novo (Eplies. iv, 22, 24 ; Coloss. III, 9, 10); et exuendum per angustias, dicente Domino, Intrate per angustam portam (Matth. VII, 13) I Ut ergo notitia naturæ serpentis illustrat multas similitudines quas de hoc animante dare Scriptura consuevit; sic ignorantia nonnullorum animalium quae non minus per similitudines commemorat, impedit plurimum intel­ lectorem 2. Sic lapidum, sic herbarum, vel quaecumque tenentur radicibus. Nam et carbunculi notitia, quod lucet in tenebris, multa illuminat eliam obscura libro­ rum , ubicumquc propter similitudinem ponitur; et ignorantia berylli vcl adamantis claudit plerumque in­ telligentiæ fores. Nec aliam ob causam facile est in­ telligere pacem perpetuam significari oleae ramusculo, quem rediens ad arcam columba pertulit (Gen. VIII, 11), nisi quia novimus et olei lenem contactum non facile alieno humore corrumpi, et arborem ipsam fron­ dere perenniter. Multi autem propter ignorantiam hyssopi, dum nesciunt quam vim babeat, vel ad pur­ gandum pulmonem, vel, ut dicitur, ad saxa radicibus i 8diti addunt hic, caput; quae vox abest ab orxmihus HSA. In vulgatis, lectorem. At in Mss., intellectorem. penetranda, cum sit herba brevis atque humilis, omni­ no invenire non possunt quare sit dictum, Asperges me hyssopo, et mundabor (Paal. L, 9).

25. Numerorum etiam imperitia multa facit non in­ telligi, translate ac mystice posita in Scripturis. Inge­ nium quippe, ut ita dixerim, ingenuum non potest non moveri quid sibi velit quod et Moyses, et Elias, et ipse Dominus quadraginta diebus jejunaverunt Exod. XXIV, 18 ; III Reg. XIX, 8; et Matth. iv, 2). Cujus actionis figuratus quidam nodus, nisi hujus numeri cognitio­ ne et consideratione, non solvitur. Habet enim dena­ rium quater, tanquam cognitionem omnium rerum intextam temporibus. Quaternario namque numero et diurna et annua curricula peraguntur : diurna matu­ tinis, meridianis, vespertinis, nocturnisque horarum spatiis; annua vernis, aestivis, autumnalibus, hiema­ libusque mensibus. A temporum autem delectatione dum in temporibus vivimus, propter æternitatem in qua vivere volumus, abstinendum et jejunandum est: quamvis temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doctrina contemnendorum temporum et appetendo­ rum aeternorum. Porro autem denarius numerus Crea­ toris atque creaturae significat scientiam : nam trini­ tas Creatoris est, septenarius autem numerus creatu­ ram indicat, propter vitam et corpus. Nam in illa tria sunt, unde etiam toto corde, tota anima, tola mente • diligendus est Deus ( Id. XXII, 37); in corpore au­ tem quatuor manifestissima apparent, quibus constat, elementa. In hocergc denario dum temporaliter no­ bis insinuatur, id est, quater ducitur, caste et conti­ nenter, a temporum delectatione vivere, huc est qua­ draginta diebus jejunare monemur. Hoc Lex, cujus persona est in Moyse, hoc Prophetia, cujus personam gerit Elias, hoc ipse Dominus monet; qui tanquam testimonium habens ex Lege et Prophetis, medius in­ ter illos in monte, tribus discipulis videntibus atque stupentibus, claruit ( Id., XVII, i, 3 ). Deinde ita quæ­ riturquomodo quinquagenarius de quadragenario nu­ mero existat, qui non mcdiocriter in nostra religione sacratus est propter Pentecosten ( Act. II), et quomo­ do ter ductus propter tria tempora, ante Legem, sub Lege, sub Gratia, vel propter nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, adjuncta eminentius ipsa Trinitate, ad purgatissimæ Ecclesiae mysterium referatur, per­ veniatque ad centum quinquaginta tres pisces, quos retia post resurrectionem Domini in dexteram partem missa ceperunt (Joan. XXI, 11). Ita multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam similitudinum in san­ ctis Libris secreta ponuntur, quae propter numerorum imperitiam legentibus clausa sunt.

26. Non pauca etiam claudit atque obtegit nonnul­ larum rerum musicarum ignorantia. Nam et de psal­ terii et citharae differentia, quidam non inconcinne aliquas rerum figuras aperuit: et decem chordarum psalterium (Psal. XXXII, 2 ; et Psal. xci, 4 ), non im­ portune inter doctos quaeritur utrum habeat aliquam musicae legem, quae ad tantum nervorum numerum cogat; an vero, si non habet, eo ipso magis sacrate accipiendus sit ipse numerus, vel propter decalogum Legis, de quo item numero si quæratur, nonnisi ad Creatorem creaturamque referendus est, vel propter superius expositum ipsum denarium. Et ille numerus dificationis templi, qui commemoratur in Evangelio, quadraginta scilicet et sci annorum ( Joan. II, 20 ), Bracio quid musicum sonat; et relatus ad fabricam Dominici corporis, propter quam templi mentio facta est, cogit nonnullos haereticos confiteri Filium Dei non faiso, sed vero et humano corpore indutum : et numerum quippe et musicam plerisque locis in san - ctis Scripturis honorabiliter posita invenimus.

27. Non enim audiendi sunt errores gentilium su­ perstitionum, qui novem Musas Jovis et Memoriae i filias esse finxerunt. Refellit eos Varro, quo nescio utrum apud eos quisquam talium rerum doctior vel curiosior esse possit. Dicit enim civitatem nescio quam, non enim nomen recolo, locasse apud tres arli­ fices terna simulacra Musarum, quod in templo Apol­ linis donum poneret, ut quisquis artificum pulchriora furmasset, ab illo potissimum electa emeret. Itaque contigisse ut opera sua quoque illi artifices aeque pul­ chra explicarent, et placuisse civitati omnes novem, atque omnes esse emptas, ut in Apollinis templo de­ dicarentur; quibus postea dicit Hesiodum poetam im­ posuisse vocabula. Non ergo Jupiter novcm Musas ge­ nuit, sed tres fabri ternas creaverint. Tres autem non propterea ilia civitas locaverat, quia in somnis eas viderat, aut tot se cujusquam illorum oculis de­ monstraverant; sed quia facile erat animadvertere omnem sonum, qnae materies cantilenarum est, tri­ formem esse natura. Aut enim voce editur, sicuti eo­ rum est qui faucibus sine organo canunt; aut flatu, sicut tubarum et tibiarum ; aut pulsu, sicut in citha­ ris et tympanis, et quibuslibet aliis quæ percutiendo canora sunt.

28. Sed sive ita se habeat quod Varro retulit, sive non ita; nos tamen non propter superstitionem pro­ fanorum debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intelligendas sanctas Scripturas rapere polueri­ mus; nec ad illorum theatricas nugas converti, si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritualia capienda valeat, disputemus. Neque enim et 'litteras discere uon debuimus, quia earum repertorem 2 di­ cunt esse Mercurium; aut quia justitiae virtutique lem­ pla dedicarunt, et quae corde gestanda sunt in lapi­ dibus adorare maluerunt, propterea nobis justitia virtusque fugienda est : imo vero quisquis bolus vc­ rusque christianus est, Domini sui esse intelligat, ubi­ cumque invenerit veritatem, quam confitens' et agno­ sceens, etiam in Litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet; doleatque homines atque caveat, qui cogno­ scentes Deum, nou ut Deum glorificaverunt, aut gra- JISI. duo e vaticanis, Minervæ. Alii, omnes codices, Ile- IIJDriæ. sic vero etiam in lib. i de ordine, cap. 14, n. 41. I Mss. prope omnes, earum neum dicunt. * xas. plusquam viginti, confereh*: consentit editio Ani. tias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est cor insipiens eorum: dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverant gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum , et quadrupeduln, et serpentium (Rom. I, it |sqq.).

29. Sed ut totum istum locum, nam est maxime necessarius, diligentius explicemus; duo sunt gencra doctrinarum, quae in gentilibus etiam moribus exer­ centur. Unum earum rerum quas inslituerunt homi­ nes; alterum earum quas animadverterunt jam per­ actas aut divinitus institutas. Illud quod est secundum institutiones hominum, partim superstitiosum est, partim non est.

30. Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus ad facienda et colenda idola pertinens, vet ad colendam sicuti Deum creaturam partemve ullam creaturae ; vel ad consultationes et pacta quædam significationum cum dxmonibus placita atque foede­ rata, qualia sunt molimina magicarum artium, quae quidem commemorare potius quam docere assolent poetæ. Ex quo genere suut, sed quasi licentiore vani­ tate, aruspicum et augurum libri. Ad hoc genus per­ tinent omnes etiam ligaturæ atque remedia, quæ me­ dicorum quoque disciplina condemnat, sive in præ­ cantationibus, sive in quibusdam notis quos characte­ res vocant, sive in quibusque rebus suspendendis atque illigandis, vel etiam aptandis 1 quodammodo, non ad temperationem corporum, sed ad quasdam significationes aut occultas, aut etiam manifestas ; quæ mitiore nomine physica vocant, ut quasi non supersti­ tione implicare, sed natura prodesse videantur : sicut sunt inaures in summo aurium singularum, aut de struthionum ossibus ansulae in digitis, aut cum libi dicitur singultienti, ut dextera manu sinistrum polli­ cem teneas.

31. His adjunguntur millia inanissimarum observa. tionum, si membrum aliquod salierit, si junctim am­ bulantibus amicis lapis, aut canis, aut puer medius intervenerit : atque illud quod lapidem calcant, tan­ quam diremptorem amicitiae, minus molestum est, quam quod innocentem puerum colapho percutiunt, si pariter ambulantibus intercurrit. Sed bellum est quod aliquando pueri vindicamur a canibus : nam plerumque tam superstitiosi sunt quidam, ut ctiam canem qui medius intervenerit, ferire audeant, non impune; namque a vano remedio cito ille interdum percussorem suum ad verum medicum nitit. Hinc sunt etiam illa, limen calcare cum ante domum suani transit; redire ad lectum, si quis dum se calceat ster­ nutaverit; redire domum, si procedens offenderit ; cum vestis a soricibus roditur, plus tremere suspicio- 1 Codices editi ut Mss., saltandis qllodammodo : excepta uno ueniigiano, cujus auctoritate restituimus, aptandis. lIe I futuri mali, quam præsens damnum dolere. Unde illud eli ganter dictum cst Catonis, qui cum esset con­ sultus a quodam, qui sibi a soricibus erosas caligas diceret; respondit non esse illud monstrum, sed vere monstrum habendum fuisse, si sorices a caligis ro­ derentur.

32. Neque illi ab hoc genere perniciosæ supersti­ tionis segregandi sunt, qui genethliaci, propter nata­ lium dierum considerationes, nunc autem vulgo ma­ thematici vocanlur. Nam et ipsi quamvis veram atel­ larum positionem, cum quisque nascitur, consecten­ tur, et aliquando etiam pervestigent ; tamen quod inde conantur vel actiones nostras vel actionum eventa praedicere, nimis errant, et vendunt imperitis homi­ nibus miserabilem servitutem. Nam quisque liber ad hujusmodi mathematicum cum ingressus fuerit, dat pecuniam ut servus inde exeat aut Martis, aut Vene­ ris, vel potius omnium siderum; quibus illi qui primi erravcrunt, erroremque posteris propinaverunt, vel v bestiarum propter similitudinem, vel hominum ad ipsos homines honorandos imposuerunt vocabula. Non enim mirandum est, cum etiam propioribus recenlio­ ribusque temporibus, sidus quod appellamus Lucife­ rum, honori et nomini Caesaris Romani dicarc conati sunt (a). Et fortasse factum esset atque isset in vetu­ statem, nisi avia ejus Venus præoccupasset hoc nomi­ nis prsedium; neque jure ullo ad hæredes trajiceret, quod nunquam viva possederat aut possidendum peti­ vcrat. Nam abi vacabat locus, ncquc alicujus priorum mortuorum honore tenebatur, factum est quod in re­ lius talibus fieri solet. Pro quintili enim et sextili mcn­ sibus, Julium atque Augustum vocamus, de honoribus l.ominum Julii Cæsaris et Augusti Cæsaris nuncupa­ loS ; ut facile qui voluerit intelligat etiam illa sidera prius sine his nominibus coelo vagata esse : mortuis ::utem illis quorum honorare memoriam vel coacti sunt homines regia potestate, vel placuit humana va­ nitate, nomina eorum imponentes sideribus, eos ipsos sibi mortuos in coelum levarevidcbantur. Sed quodli­ bet vocentur ab hominibus, sunt tamen sidera, quæ Deus instituit et ordinavit ut voluit ; et est certus mo­ tus illorum, quo tempora distinguuntur atque varian­ tur. Quem motum notare, cum quisque nascitur, quo modo se habeat, facile est, per corum inventas con­ scriptasque regulas, quos sancta Scriptura condemnat, dicens : Si enim tantum potuerunt scire, ut postent asti­ mare sacculum, quomodo ejus Dominum non facilius in­ venerunt ( Sap. XIII, 9 ) ?

33. Sed ex ea notatione velle nascentium morcs , actus, eventa praedicere, magnus error et magna de­ mentia est. Et apud eos quidem qui talia dediscenda didicerunt, sine ulla dubitatione refellitur hæc su­ perstitio. Constellationes enim quas vocant, notatio I sicliss. melioris notae. At editi, tirnere suspicionem (o) sic Virg. Eel. 9 : Ecce Dionæi processu caesaris aslrUm. cst siderum, quomodo se habebant cum ille nascere­ tur, de quo isti miseri a miserioribus consuluntur. Fieri autem potest, ut aliqui gemini tam sequaciter fundantur ex utero, ut intervallum temporis inter eos nullum possit apprehendi, et constellationum numeris annotari. Unde Decesse est nonnullos geminos easdem babere constellationes, cum paria rerum , vel quas agunt vel quas patiuntur, evenla non habeant, sed plerumque ita disparia, ut alius felicissimus, alius in­ felicissimus vivat: sicut Esau et Jacob geminos ac­ cepimus natos, ita ut Jacob, qui posterior uascebalur, manu plantam praecedentis fratris tenens inveniretur (Gen. xxv, 25). Horum certe dies atque hora nascen­ tium aliter notari non posset, nisi ut amborum con­ stellatio esset una; quantum autem intersit inter am­ bornm mores, facta, labores atque successus, Scri­ plura testis est, jam ore omnium gentium pervagnta 1.

34. Neque enim ad rem pertinet, quod dicunt ipsum momentum minimum atque angustissimum temporis, quod geminorum partum disterminat, multum valere in rerum natura atque caelestium corporum rapidis­ sima velocitate. Etsi enim concedam ut plurimum vaicat, tamen in constellationibus a mathematico in­ veniri non potest, quibus inspectis se fata dicere pro­ fitetur. Quod ergo in constellationibus non invenit , quas necesse est unas inspiciat, sive de Jacob, sive de ejus fratre consulatur; quid ei prodest si distat in coelo quod temere securus infamat, et non distat4 in tabula quam frustra sollicitus intuetur? Quare istæ quoque opiniones quibusdam rerum signis humana præsumptione institutis, ad eadem illa quasi quæ­ dam cum daemonibus pacta et conventa referendae sont.

35. Hinc enim fit ut occulto quodam judicio divino, cupidi malarum rerum homincs tradantur illudendi et decipiendi pro meritis voluntatum suarum, illuden­ tibus eos atque decipientibus praevaricatoribus ange­ lis; quibus ista mundi pars infima, secundum put­ cherrimum ordinem rerum , divinai providentiæ lege subjecta est. Quibus illusionibus et doceptionibus eve­ nit, ut istis superstitiosis et perniciosis divinationum gtneribus multa praeterita et futura dicantur, nec aliter accidant, quam dicuntur; multaque observan­ tibus secundum observationes suas eveniant, quibus implicati curiosiores fiant, et sese magis magisque inserant multiplicibus laqueis perniciosissimi erreris. Hoc genus fornicationis animæ salubriter divina Scri­ ptura non tacuit; neque ab ea sic deterruit animam , ut propterea talia negaret esse sectanda quia falsa die cuntur a professoribus eorum, sed etiam si dixerint vobis, inquit, et ita evenerit, ne credatis eis (Deut. XIII, 1-3). Non enim quia imago Samuelis mortui Sauli regi * Mss., toes pervulgata.. 1 in excusis hactenus, si diseat in ccewet non dt" C,:' in tabula. sed incunctanter ex Mss. reponendum Ulroqtle loco distat: quandoquidem id coufutatur, quod Matheniatici garriunt, momentum vel minimum quo geminorum partus disterminatur, in tanta cælestium coriorum velocitate vate­ re i lurimum. vera praenunliavit (I Reg. XXVIII, 14-20; Eccli. XLVI , 53), propterea talia sacrilegia, quibus imago illa præ­ sentata est, minus exsecranda sunt: aut quia in Acti­ bus Apostolorum ventriloqua' femina verum testimo­ nium perhibuit Apostolis Domini, idcirco Paulus apostolus pepercit iili spiritui, ac non potius feminam illius dxmonii correptione atque exclusione mundavit ( Act. XVI, 16-18).

36. Omnes igitur artes hujusmodi vel nugatoriæ vel noxiae superstitionis, ex quadam pestifera socie­ tate bominum et daemonum, quasi pacta quaedam in­ fidelis et dolosae amicitiæ constituta, penitus sunt re­ pudianda et fugienda christiano: Non quod idolum sit aliquid, ait Apostolus, sed quia quæ immolant, dæ- moniis immolant, et non Deo; nolo antem vos socios demoniorum fieri (I Cor. x, 49, 20). Quod autem de idolis, et de immolationibus, quae honori eorum ex­ hibentur, dixit Apostolus, boc de omnibus imaginariis signis sentiendum est, quae vel ad cultum idolorum, vel ad creaturam ejusque partes tanquam Deum co­ lendas trahunt, vel ad remediorum aliarumque obser­ vationum curam pertinent; quae non sunt divinitus ad dilectionem Dei et proximi tanquam publice con­ stituta, sed per privatas appetitiones rerum tempora­ tium corda dissipant miserorum. In omnibus ergo istis doctrinis societas daemonum formidanda atque vitanda est, qui nihil cum principe suo diabolo nisi reditum nostrum claudere atque obserare conantur. Sicut autem de stellis, quas condidit et ordinavit Deus, humanae et deceptoriæ conjecturae ab homini­ bus institutae sunt; sic etiam de quibusque nascenti­ bus vel quoquo modo divinae providentiae administra­ tione existentibus rebus, multi multa humanis suspi­ cionibus, quasi regulariter conjectata I, litteris manda­ verunt, si forte insolite acciderint, tanquam si mula pariat, aut fulmine aliquid percutiatur.

37. Quae omnia tantum valent, quantum praesum­ ptione animorum quasi communi quadam lingua cum dæmonibus foederata sunt.. Quae tamen plena sunt omnia pestiferae curiositatis, cruciantis sollicitudinis, mortiferae servitutis. Non enim quia valebant, anim­ adversa sunt; sed animadvertendo atque signando a tactum est ut valerent. Et ideo diversis diverse prove­ niunt secundum cogitationes et præsumptiones suas. Illi enim spiritus qui decipere volunt, talia procurant tuique, qualibus eum irretitum per suspiciones et consensiones ejus vident. Sicut enim , verbi gratia, s1 ves. tres, ventiloqua. verius nlii, wntriloqita. Graece, eggastrimuthos, uti Pythonissa mulier, i Reg. XXVII, 7, vo­ cator apud LXX lnteriretes, qui hanc vocem passim adhi­ bent; eamque Basilius in lsai. vin, 19, interpretatur at kecce yerba,'zetisale engastrimuthous, « Hoc est, ait, qui in «Pythone futura prædicunt, per ventrem obsessi, ipso spi­ c ntu loquente, qui et de terra loquuntur, inania qujedim i effutientes. * Annola veral hie Erasmus ad oram libri, fuisse suo etiam tempore apud italos divinatorum genus, qui sic dicti sunt, quod ore non edentes sonum, per ventrem loqui fisi sant. I Kditi, conJecta litterti. At Mss., conjectata. ' Xas. quinque, servamlo. una figura litteræ X quæ decussatim notatur, aliud apud Graecos. aliud apud Latinos valet, non natura , sed placito et consensione significandi; et idco qui utramque linguam novit, si homini Græco velit aliquid significare scribendo, non in ea significatione ponit bane litteram, in qua eam ponit cum homini scribit Latino: et Beta uno eodemque sono, apud Graecos litterae, apud Latinos oleris nomen est; et cum dico, Lege, in his duabus syllabis, aliud Græcus, aliud La- tinus intelligit: sicut ergo hæ omnes significationes pro suae cujusque societatis consensione animos mo­ vent, et quia diversa consensio est, diverse movent; nec ideo consenserunt in eas homines, quia jam vale­ bant ad significationem, sed ideo valent, quia consen­ serunt in eas: sic etiam illa signa, quibus perniciosa daemonum societas comparatur, pro cujusque obser­ vationibus valent. Quod manifestissime ostendit ritus augurum, qui et antequam observent, et posteaquam observata signa tenuerint, id agunt ne videant vola­ tus, aut audiant voces avium; quia nulla ista signa sunt, nisi consensus observantis accedat.

38. Quibus amputatis atque eradicatis ab animo christiano, deinceps videndae sunt institutiones homi­ num non superstitiosæ , id est, non cum daemonibus, sed cum ipsis hominibus instititæ. Namque omnia quæ ideo valent inter homines, quia placuit inter eos ut valeant, instituta hominum sunt : quorum partim superflua luxuriosaquc instituta sunt, partim commoda et necessaria. Illa enim signa quae saltando faciunt bislrionesy si natura, non instituto et consensione hominum valerent; non primis temporibus, saltante pantomimo (a;, præco pronuntiaret populis Cartha­ ginis quid saltator vellet intelligi. Quod adhuc multi meminerunt senes, quorum relatu lucc solemus au­ dire. Quod idco credendum est, quia nunc quoque si quis theatrum talium nugarum imperitus intraverit, nisi ei dicatur ab altero quid iili motus significent , frustra totus intentus est. Appetunt tamen omnes quamdam similitudinem in significando, ut ipsa signa, in quantum possunt , rebus quae significantur similia sint. Sed quia multis modis simile aliquid alicui po­ test esse, non constant talia signa inter homines, nisi consensus accedat.

39. In picturis vero et statuis, caeterisque hujusmodi simulatis operibus, maxime peritorum artificum, nemo errat cum similia viderit, ut agnoscat quibus sint re­ bus similia. Et hoc totum genus inter superflua homi. num instituta numerandum est, nisi cum interest quid eorum, qua Jecausa, et ubi, et quando, et cujus au­ ctoritate fiat. Millia denique fictarum fabularum et fal- sitatum, quarum mendaciis homines delectantur, hu­ mana instituta sunt. Et nulla magis hominum propria, quae a seipsis habent, existimanda sunt, quam quæque falsa atque mendacia. Commoda vero et necessaria (a) rantomimos, qui quoslibet gestus morcsiuc expri­ mpbat. hominum cum hominibus instituta sunt, quæcumque in habitu et cultu corporis ad sexus vel honores discer­ nendos differentia placuit ; et innumerabilia genera si­ gnificationum sine quibus humana societas, aut non omnino, aut minus commode geritur; quæque in pon­ deribus atque mersuris, et nummorum impressionibus vel æstimationibus, sua cuique civitati et populo sunt propria; et cætera hujusmodi, quæ nisi hominum in­ stituta essent, non per diversos populos varia essent, nec in ipsis singulis populis pro arbitrio suorum prin­ cipum mutarentur.

40. Sed hæc tuta pars humanorum institutorum, quæ ad usum vltæ necessarium proficiunt, nequaquam cst fugienda christiano; imo etiam quantum salis est, intuenda, memoriaque retinenda.

Adumbrata enim quædam ct naturalibus utcumque similia hominum instituta sunt. Quorum ca quæ ad so­ cirtatem, ut dictam est, dæmonum pertinent, penilus repudianda sunt et detestanda : ca vero quæ homines cum hominibus habent, assumenda, in quantum non sunt luxuriosa atque superflua ; et maxime litterarum figuræ, sine quibus legere non possumus, linguarum­ que varietas quantum satis est, de qua superius dispu­ lavimus. Ex eo gencre sunt etiam notae, quas qui di­ dicerent proprie jam notarii appellantur. Utilia sunt ista, nec discuntur illicite, nec superstitione implicant, nec luxu enervant, si tantum occupent, ut majoribus rebus, ad quas adipiscendas servire debent, non sint impedimento.

41. Jamvero illa quae non instituendo , sed aut transacta temporibus, aut divinitus instituta, investi­ gando homines prodidcrunt, ubicumque discanlur, non sunt hominum instituta existimanda. Quorum alia sunt ad sensum corporis, alia vero ad rationem animi pcriinenlia. Sed illa quæ sensu corporis attinguntur, 'cl narrata credimus, vel demonstrata sentimus, vel experta conjicimus.

42. Quidquid igitur de ordine temporum transacio­ rum indicat ea quæ appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad sanctos Libros intelligendos, etiamsi præ­ ter Ecclesiam puerili eruditione discatur. Nam et per Olympiadas, et per Consulum nomina multa saepe quæruntur a nobis; et ignorantia consulatus, quo na­ tus est Dominus, et quo passus est, nonnullos cocgit errare, ut putarent quadraginta sex annorum aetate passum esse Dominum, quia per tot annos ædificatum templum esse dictum est a Judacis, quod imaginem Dominici corporis habebat. Et annorum quidem fere triginta baptizatum esse retinemus auctoritate evan­ gelica (Luc. III, 23) : sed postea quot annos in hac vita egerit, quanquam textu ipso actionum ejus animad­ verti possit; tamen ne aliunde caligo dubitationis oria. tur, dc historia gentium collatacum Evangdio, liqui­ dius certiusque colligitur. Tunc enim videbitur nov frustra esse dictum, quod quadraginta sex annis lem­ plum ædificatum sit, ut cum referri iste numerus ad ætatem Domini non potuerit, ad secretiorem instru­ ctionem humani corporis referatur, quo indui propter nos non dcdignatus est unicus Dei Filius, per quem facta sunt omnia.

43. De utilitate autem historiae, ut omittam Græ­ cos, quantam noster Ambrosius quæstionem solvit, calumniantibus Platonis lectoribus et dilectoribus ; qui dicere ausi sunt omnes Domini nostri Jesu Christi sententias, quas mirari et prædicare coguntur, de Pla­ tonis lihris cum didicisse, quoniam longe ante huma­ num adventum Domini Platonem fuisse, negari non potest ! Nonne memoratus episcopus, considerata !; i- storia gentium, cum reperisset Platonem Jeremiæ tem­ poribus profectum fuissc in Ægyptum, ubi propheta ille tunc erat (a), probabilius esse ostendit quod Plato potius nostris Litteris per Jcremiam fuerit imbutus, ut illa posset docere vel scribcre quae jure laudantur? Ante Litteras enim gentis Hebræorum, in qua unius Ici cultus emicuit, ex qua secundum carnem venit Do­ minus noster, nec ipse quidem Pythagoras fuit, a cu­ jus posteris Platonem theologiam didicisse isti asse­ runt. Ita consideratis temporibus fit multo credibi­ lius istos potius de Litteris nostris habuisse qurccum­ que bona et vera dixerunt, quam de Platonis Dominum Jesum Christum, quod dementissimum est credere.

44. Narratione autem historica cum praeterita etiam hominum instituta narrantur, non inter humana in­ stituta ipsa historia numeranda est; quia jam quæ trans­ ierunt, ncc infecta fieri possunt, in ordine temporum habenda sunt, quorum est conditor ct administrator Deus. Aliud est enim facta narrare, aliud docere fa­ cienda. Historia facta narrat fidcliter atque utiliter; libri autem aruspicum, et quaeque similes litteræ, fa­ cienda vel observanda intendunt docere, monitoris au­ dacia, non indicis 1 fide.

45. Est eliam narratio demonstrationi similis, qua non præterita, sed præsentia indicantur ignaris. ln quo genere sunt quæcumque de locorum situ, naturis­ que animalium, lignorum, herbarum, lapidum, alio- rumve corporum scripta sunt. De quo genere supe­ rius egimus, eamque coguitionem valere ad ænigmata Scripturarum solvenda docuimus: non ut pro quibus­ dam signis adhibeantur, tanquam ad remedia vcl ma­ chinamenta superstitionis alicujus; nam et illud ge­ nus jam distinctum ab hoc licito et libero separavimus. Aliud est enim dicere, Tritam istam herbam si bihe­ ris, venter non dolebit; et aliud est dicere, Istam her­ bam collo si suspenderis, venter non dolebit. Ibienim probatur contemperatio salubris, hic significatio su­ perstitiosa damnatur. Quanquam ubi præcantationes, 1 Editi, judicis. ra1et legendum cum melioris notæ "ss., indicis. (a) II Retract. cap. 4, n. 2. et invocationes, ct characteres non sunt, plerumque dubium est utrum res quae alligatur, aut quoquo modo adjungitur sanando corpori, ut naturæ valeat, quoa Ii­ bcre adhibendum est, an significativa quadam obliga­ tione proveniat, quod tanto prudentius oportet cavere christianum, quanto cfficacius prodesse videbilnr. Sed ubi latet qua causa quid valeat, quo animo quisque utatur interest, duntaxat in sanandis vel temperandis corporibus, sive in medicina, sive in agricultura.

46. Siderum autem cr gnoscendorum non narratio, sed demonstratio est, quorum perpauca Scriptura co nmemorat. Sicut autem plurimis notus est lunæ cursus, qui etiam ad passionem Domini anniversarie celebrandam solemniter adbibetur; sic paucissimis cse­ terorum quoque siderum vel ortus, vel occasus, vel aHin quælibet momenta sine ullo sunt errore notissima. Qu c per seipsam cognitio, quanquam superstitione non alliget, non multum tamen ac prope nihil adjuvat tractationem divinarum Scripturarum, et infructuosa intentione plus impedit; et quia familiaris est perni­ ciosissimo errori fatua fata cantantium, commodius honestiusque contemnitur. Habet autem præter de­ monstrationem præsentium, etiam praeteritorum nar­ mtioni simile aliquid, quod a præsenti positione, mo­ tuque siderum, et in præterita eorum vestigia regula­ riter licet rccurrere. Habet etiam futurorum regularcs coi jecturas, non suspiciosas et ominosas, sed ratas et certas; non ut ex eis aliquid trahere in nostra facta 1 et eventa tentemus, qualia genethliacorum deliramenta sunt, sed quantum ad ipsa pertinet sidera. Nam sicut is qui computat lunam, cum hodie inspexerit quota sit, et ante quotlibet annos quota fuerit, et post quot­ libet annos quota futura sit potest dicere; sic de uno­ quoque siderum, qui ea perite computant, respon­ dere consueverunt. De qua tota cognitione, quantum ad usum ejus attinet, quid mihi videretur aperui.

. 47. Artium etiam caeterarum, quibus aliquid fabri­ catur, vel quod remaneat post operationem artificis ab illo effectum, sicut domus, et scamnum, et vas aliquod, atque alia hujuscemodi; vel qnac mjnisteriu:n quod­ damexhibent operanti Deo, sicut medicina, et agri­ cultura, et gubernatio: vel quarum omnis eflectusest actio, sicut saltationum et cursionum et luctaminum: harum ergo cunctarum artium de præteritis experi­ menta faciunt eti 1m futura conjici; nam nullus earum artifex membra movet in operando, nisi præteritorum memoriam cum futurorum exspectatione contexat. Harum autem cognitio tenuiter in ipsa humana vita cursimqne usurpanda est, non ad opcrandum, nisi forte officium aliquod cogat, de quo nunc non agimus; sed ad judicandum, ne omnino nesciamus quid Scri­ ptora velit insinuare, cum de his artibus aliquas figu­ ratas locutiones inserit.

48. Restant ea quae non ad corporis sensus, sed ad rationem animi pertinent, ubi disciplina regnat Bad. Ain. Er. cc. Mss. sex, iii nobl.a fria. disputationis et numer i. Sed disputationis discip!ina ad omnia genera quæstionum, qu:e in Literis sanctis sunt penetranda et dissolvenda , plurimum valet : tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quæ­ dam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa quæ appellamur sophismata, falsæ conclusiones rationum , et plerumque ita veras imitantes, ut non solum tardos , sod ingeniosos etiam minus diligenter attentos decipiant. Proposuit enim quidam, dicens ei cum quo loquebatur : Quod ego siun, tu non es. At ille consensit : vcrum enim erat ex parte, vel eo ipso quod iste insidiosus, ille simplex erat. Tunc iste ad­ didit : Ego autem homo sum. Hoc quoque cum ab illo accepisset, conclusit dicens : Tu igitur ron es homo (a). Quod genus captiosarum conclusionum Scri­ ptura, quantum existimo, detestatur illo laco , ubi dictum est : Qni sophistice loquitur, odibilis est (Eccli. XXXVII , 23). Quanquam etiam sermo non captiosus, sed tamen abundantius quam gravitatem decet, ver­ borum ornamenta consectans , sophisticus dicitur.

49. Sunt etiam verae connexiones ratiocinationis falsas habentes sententias, quoe consequuntur errorem illius cum quo agitur : quæ tamen ad hoc inferuntur a bono et docto homine, ut in iis erubescens ille cujus errorem consequuntur, eumdem relinquat errorem ; ■ quia si in eodem manere voluerit, necesse est etiam illa quae damnat, tenere cogatur. Non enim vera in­ ferebat Apostolus, cum diceret, Neque Christus resur­ rexit; et illa alia, Inanis eat prædicatio nostra, inanis est et fides vestra (I Cor. xv, 14); et deinceps alia quaL. omnino falsa sunt, quia et Christus resurrexit, et non erat inanis prædicatio eorum qui hoc annun­ tiabant, nec fides eorum qui hoc credidcrant : sed ista falsa verissime connectebantur illi sententiae qua di­ cebatur non esse resurrectionem mortuorum. Istis autem falsis repudiatis, quoniam vera erant si mor­ tui non resurgunt, consequcns erit resurrectio mor­ tuorum. Cum ergo sint veræ connexiones, non solum verarum, sed etiam falsarum sententiarum, facile est veritatem connexionum etiam in scholis iliis discere, quæ præter Ecclesiam sunt. Sententiarum autem veritas in sanctis Lihris ecclesiasticis investiganda est.

50. Ipsa tamen veritas connexionum non instituta, sed animadversa est ab hominibus et notata, ut cam possint vel discere vel docere : nam est in rerum ratione perpetua et divinitus ins'iuta. Sicut enim qui narrat ordinem temporum, non eum ipse compo­ nit; et locorum situs, aut naturas animalium vel stir­ pium vel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab hominibus institutas; et ille qui demonstrat si­ dera eorumque motus, non a se vel ab homine ali­ quo rem institutam demonstrat: sic etiam qui dicit, Cum falsum est quod consequitur, necesse est ut fal­ sum sit quod praecedit; verissime dicit, neque ipse facit ut ita sit, sed tantum ita esse demonstrat. Ex (a) Hoc syllogismo quidam adorsus niogeoem, ipse facta a Diogene conversione captus dcridebalur. hac regula illud est quod de apostolo Paulo com­ memoravimus : praecedit enim non esse resurrectio­ nem mortuorum , quod dicebant it Ii quorum errorem destruere volebat Apostolus. Porro illam sententiam præcedentem, qua dicebant non esse resurrectionem mortuorum, necessario sequitur, Neque Christus tesur­ rexit : hoc autcm quod sequitur, falsum est; Christus enim resurrexit: falsum est ergo ct quod præcedit; præcedit autem, non esse resurrectionem mortuorum: est igitur resurrectio mortuorum. Quod totum brevi­ ter ita dicitur : Si non est resurrectio mortuorum, ne­ que Christus resurrexit : Cbristus autcm resurrexit; est igitur resurrectio mortuorum. Hoc ergo, ut conse­ quenti ablato auferatur etiam necessario quod præce­ dit, non instituerunt homines, sed ostenderunt. Et hæc regula pertinet ad veritatem connexionum, non ad veritatem sententiarum.

51. Sed in hoc loco de resurrectione cum agere­ tur, et regula connexionis vera est, et ipsa in con­ clusione sententia. In falsis autem sententiis, con­ nexionis veritas est isto modo : faciamus aliquem concessisse, Si animal est cochlea, vocem habet; hoc concesso, cum probatum fuerit vocem cochleam non babere, quoniam consequenti ablato illud quod prae­ cedit aufertur, concluditur non esse animal cochleam. Quæ sententia falsa est, sed ex concesso falso vera cst conclusionis connexio. Veritas itaque sententiæ per seipsam valet; veritas autem connexionis ex ejus cum quo agitur, opinione vel concessione consistit. Ideo autem, ut supra diximus, infertur vera connexione quod falsum est, ut eum cujus errorem corrigere vo­ humus, poeniteat concessisse praecedentia , quorum consequentia videt esse respuenda. Jam hinc intelli­ sere facile est, sicut in falsis sententiis veras, sic in veris sententiis falsas conclusiones esse posse. Fac cnim aliquem proposuisse, Si justus est ille , bonus est, et esse concessum ; deinde assumpsisse , Non est autem justus ; quo item concesso, intulisse conclu­ sionem , Non est igitur bonus. Quae tamen etsi vera sint omnia, non est tamen vera regula conclusionis. Non enim sicut ablato consequenti aufertur necessario quod præcedit, ita etiam ablato præccdenti aufertur necessario quod consequitur. Quia verum est, cum dicimus , Si orator est, homo est: ex qua proposi­ tione si assumamus, Non est autem orator ; non erit consequens cum intuleris , Non est igitur homo.

52. Quapropter aliud est nosse regulas connexio­ num, aliud sententiarum veritatem. In illis discitur quid sit consequcns , quid non consequens, quid re­ pugnans. Consequens est, Si orator est, homo est : inconsequens, Si homo est, orator est: repugnans, Si homo est, quadrupes est. Hic ergo de ipsa con­ oexione judicatur. In vcritate autem sententiarum ipsae per se sententiæ, non earum connexio conside­ randa cst; sed veris certisque sententiis, cum incertæ vera connexione junguntur, etiam ipsae certæ hiant necesse est. Quidnm autem sic se jactant, cum vcrita­ tem connexionum didicerint, quasi sententiarum ipsa sit veritas. Et rursus: quidam plerumque retinentes veram sententiam , male se contemnunt, quia leges conclusionis ignorant; cum melior sit qui novit esse resurrectionem mortuorum, quam ille qui novit con­ sequens esse, ut si resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexerit.

53. Item scientia definiendi, dividendi, atque par­ ticndi, quanquam etiam rebus falsis plerumque ad­ hibeatur, ipsa tamen falsa non est, neque ab homini­ bus instituta, sed in rerum ratione comperta. Non enim quia et fabulis suis eam poetæ , et opinionibus erroris sui vel falsi philosophi, vel etiam hæretici, hoc est, falsi christiani adhibere consueverunt, propterea falsum est neque in definiendo, neque in dividendo aut partiendo, aliquid complectendum esse quod ad rem ipsam non pertinet , aut aliquid quod pertinet prætereundum. Hoc verum est, etiamsi ea quae de­ finiuntur aut distribuuntur, vera non sint. Nam et ipsum falsura definitur, cum dicimus falsum esse signilicationem rei non ita se habentis ut significatur. sive alio aliquo modo : quæ definitio vera est, quam­ vis falsum verum esse non possit. Possumus etiam dividere, dicentes, duo esse genera falsi: unum eorum quae omnino esse non possunt; alterum eorum quæ non sunt, quamvis esse possint. Nam qui dicit septem et tria undecim esse, id dicit quod omnino esse non potest : qui autem dicit calendis, verbi gratia, ja­ nuariis pluisse, tamenetsi factum non sit, id tamen dicit quod fieri potuerit. Definitio igitur et divisio falsorum potest esse verissima, quamvis falsa ipsa utique vera non sint.

54. Sunt etiam quaedam precepta uberioris dispu­ talionis, quoe jam eloquentia nominatur, quae nihilo­ ntinus vera sunt, quamvis eis possint etiam falsa per­ suaderi : sed quia et vera possunt i , non est facultas ipsa culpabilis, sed ea male utentium perversitas. Nam neque hoc ab hominibus institutum est, ut cha­ ritatis I expressio conciliet auditorem, aut ut facile, quod intendit, insinuet brevis et aperta narratio, et varietas ejus sine fastidio teneat intentos; et cæteræ hujusmodi observationcs, quae sive in falsis sive in veris causis, verae sunt tamcn, in quantum vel scir i vel credi aliquid faciunt, aut ad expetendum fugien- dumve animos movent, et inventae potius quod ita se habeant, quam ut ita se haberent institutæ.

55. Sed haec pars 3 cum discitur, magis ut profera­ i Editi , vera esse possralt. MSS., vera possunt; supple, persuaderi.,..,. * Editi, veritatis expressio. At MSS. octodecim, charUatts. 1 Unicus aIs., hæc ars. Mox editiones Rad. Am. Er. et 00- mus ea quæ intellecta sunt, quam ut intelligamus, adhibenda est. Illa vero conclusionum et definitionum et distributionum , plurimum intellectorem adjuvat: tantum absit error, quo videntur homines sibi ipsam beatæ vitæ veritatem didicisse, cum ista didicerint. Quanquam plerumque accidat ut facilius homines res cas assequantur, propter quas assequendas ista discun­ tur , quam talium praeceptorum nodosissimas et spi­ nosissimas disciplinas. Tanquam si quispiam dare volens præcepta ambulandi, moneat non esse levan­ dum posteriorem pedem, nisi cum posueris priorem, dcinde minutatim quemadmodum articulorum et po­ plitum cardines oporteat movere, describat. Vera enim dicit, nee aliter ambulari potest; sed facilius homines hæc faciendo ambulant, qnam animadvertunt cum faciunt, aut intelligunt cum audiunt. Qui autem ambulare non possunt, multo minus ea curant, quæ nec experiendo possunt attendere. Ita plerumquecitius ingeniosus videt non esse ratam conclusionem, quam præcepta ejus capit; tardus autem non eam videt; sed multo minus quod de illa præcipitur : magisque in his omnibus ipsa spectacula veritatis saepe dele­ ctant, quam ex eis in disputando aut judicando adju­ vamur; nisi forte quod exorcitatiora reddunt ingenia, si etiam maligniora ant inflatiora non reddant, boc rst, ut aut decipere verisimili sermone atque inter­ rogationibus ament, aut aliquid magnum, quo se bonis atque innocentibus anteponant, se assecutos putent qui ista didicerunt.

56. Jamvero numeri disciplina cuilibet tardissimo darum estquod non sii ab hominibus instituta, sed po­ lius indagata atque inventa. Non enim sicut primam syl­ labam haliæ, quam brevem pronuntiaverunt veteres, voluit Virgilius, et longa facta est; ita quisquam potest efficere cum voluerit, ut ter terna aut non sint novem, aut non possint efficcre quadratam figuram, aut non ad ternarium numerum tripla sint, ad senarium sescupla, ad nullum dupla, quia intelligibilcs numeri semissem ton habent. Sive ergo in seipsis considerentur, sive ad figurarum aut ad sonorum aliarumve motionum Ic­ ges numeri adhibeantur, incommutabiles regulas ha­ bent, neque ullo modo ab hominibus institutas, sed ingeniosorum sagacitate compertas.

57. Quæ tamen omnia quisquis ita dilexerit, ut ja­ c tare se inter imperitos velit, et non potius quaerere nde sint vera, quæ tantummodo vera esse persense­ rit; et unde quædam non solum vera sed etiam in­ commutabilia, quae incommutabilia esse comprehen­ derit; ac sic a specie corporum usque ad humanam mentem perveniens, cum-et ipsam mutabilem invenc­ rit, quod nunc docta, nunc indocta sit, constituta ta­ men inter incommutabilem supra se veritatem, et mutabilia infra se cætera, ad unius Dei laudem atque vcm Mss., eum durftur : alii decem codices, rl:m didtur. At j ov., cum discutitur. S 1 d.lectionem cuncta convertere, a quo cuncta esse co­ gnoscit; doctus videri potest, esse autem sapiens nullo modo.

58. Quamobrem vidctur mihi studiosis et ingeniosis adolescentibus, et timentibus Deum, beatamque vitam qtiaerentibus , salubritcr præcipi ut nullas doctrinas quoe praeter Ecclesiam Christi exercentur, tanquam ad beatam vitam capessendam secure sequi audeant, sud eas sobrie diligenterque dijudicent : et si quas invene­ rint ab hominibus institutas, varias propter diversam voluntatem instituentium, et ignotas propter suspi­ ciones errantium, maxime si habent etiam cum da:­ monibus initam societatem per quarumdam signi ca­ tionum quasi quædam pacta atque conventa ; rcpudient pcnitus et detestentur; alienent etiam studium a su­ perfluis et luxuriosis hominum institutis. Illa vero instituta hominum, quas ad socictatcm conviventium 1 valent, pro ipsa hujus vitæ necessitate non negligant. In cæteris autem doctrinis, quæ apud gentes iuvc­ niuntur, praeter historiam rerum, vel præteriti tem­ poris vel præsentis, ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium artium corporalium experimenta et conjecturæ annumerantur, et praeter rationem dis­ putationis et numeri, nihil utile esse arbitror. In qui­ bus omnibus tenendum est, Ne quid nimis ; ( Terent. in Andr., act. i, scen. t.) et maxime in iis quae ad corporis sensus pertinentia, volvuntur temporibus, et continentur locis.

59. Sicut autem quidam de verbis omnibus et no­ minibus hebraeis, et syris, et ægyptiis, vel si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, quae in eis sine interpretatione sunt posita , fecerunt, ut ea se­ paratim interpretarentur; et quod Eusebius fecit de temporum historia propter divinorum Librorum quæ­ stiones, quae usum ejus flagitaut : quod ergo Iii fece­ runt de his rebus, ut non sit necesse christiano in multis propter pauca laborare ; sic video posse fieri, si quem eorum qui possunt, benignam sane operam fraternae utilitati delectet impendere, ut quoscumque terrarum locos, quæve animalia vel herbas atque ar­ bores sive lapides vcl metalla incognita, specicsquc qnaslibct Scriptura commemorat, ea generatim digc­ rens , sola exposita litteris mandet. Potest etiam de numeris fieri, ut eorum tantummodo numerorum ex­ posita ratio conscribatur, quos divina Scriptura me­ minit. Qnorum aliqua aut omnia forte jam facta sunt, sicut multa quae a bonis doctisquc christianis elabo­ rata atque conscripta non arbitrabamur, invenimus 2; sed sive propter turbas negligentium, sive propter-in­ vidorum occultationes latent. Quod utrum de ratione disputandi fieri possit, ignoro : et videtur mihi non posse, quia per totum textum Scripturarum colligata est nervorum vice; ct ideo magis ad ambigua solvEnda i Er. et i-ov., convemetUium : pro quo Rad. Am. et Mss., convimUium. * sic novemdecim Mss. At vulgati habent: Atque cotucri - rIa urtilramur, noti maiimus. et explicanda, de quibus post loquemur, legentes ad­ juvat, quam ad incognita signa, de quibus nunc agi­ mus, cognoscenda.

60. Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tanquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. Sicut enim iEgyplii non solum tdola ha­ bcbant et onera gravia, quæ populus Israel detestare­ tur et fugeret, sed eliam vasa atque ornamenta de auro et argento, et vestem , quae ille populus exiens de Ægypto, sibi potius tanquam ad usum meliorem clanculo vindicavit; non auctoritate propria, sed prae­ cepto Dei, ipsis Ægyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur ( Exod. III, ii, et XII, 35) : sic doctrinae omnes Gentilium non solum simu­ lata et superstitiosa figmenta gravesque sarcinas su­ pervacanei laboris habent, quae unusquisqne nostrum, duce Christo, de societate Gentilium exiens , debet abominari atque devitare; sed etiam liberales disci­ plinas usui veritatis aptiores, et quaedam morum præ­ cepta utilissima continent, deque ipso uno Deo colendo nonnulla vera inveniuntur apud eos; quod eorum tan­ quam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinae providentiæ, quae ubique iufusa est, eruerunt, et quo perverse at­ que injuriose ad obsequia dæmonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo separat, debet ab eis auferre christianus ad usum justum praedicandi Evangelii. Vestem quoque illorum, id est, hominum quidem instituta, sed tamen accommodata humanæ so­ cietati, qua in hac vita carere non possumus, accipere atque habere licuerit in usum convertenda christia­ num.

61. Nam quid aliud fecerunt multi bocci lidelcs no­ stri ? Nonne aspicimus qnanto auro et argento et veste suffarcinatus exierit de Ægypto Cyprianus doctor sua­ vissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanto Victorinus, Optatus , Hilarius, ut de vivis ta­ ceam ? quanto innumerabiles Græci ? Quod prior ipse fidelissimus Dei famulus Moyses fecerat, de quo scri­ ptum est quod eruditus fuerit omni sapientia Ægy­ ptiorum ( Act. VII, 22). Quibus omnibus viris supersti­ tiosa Gentium consuetudo, et maxime illis tempori­ bus, cum Christi recutiens jugum Christianos perse­ quebatur, disciplinas quas utiles habebat, nunquam commodaret, si eas in usum colendi unius Dei, quo varus idolorum cultus exscinderetur , conversum iri suspicaretur : sed dederunt aurum, et argentum, et vestem suam cxeunti populo Dei de iEgypto, nescien­ tes quemadmodum illa quae dabant, in Christi obse­ quium cederent. Illud enim in Exodo factum, sine dubio figuratum est, ut hoc, praesignaret; quod sine præjudicio alterius, aut paris, aut melioris iulelligen­ tiæ dixerim.

62. Sed hoc modo instructus divinarum Scriptura­ rum studiosus, cum ad eas perscrutandas accedere cæperit, illud apostolicum cogitare non cesset : Scien­ tia inflat, charitas ædificat (I Cor. VOl, 1). Ita enim sen. tiet, quamvis de iEgypto dives exeat, tamen nisi Pa­ scha egerit, salvum se esse non posse. Pascha autem nostrum immolatus est Christus ( Id. v, 7), nihilque magis immolatio Christi nos docet, quam illud quod ipse clamat, tanquam ad cos quos in Ægypto sub Pha­ raone videt laborare: Venite ad me, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meun super vos, et discite a me quia mitia sum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levia eat (Matth. xi, 28-30) : quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed charitas aedificat? Meminerint ergo corum qui Pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant I, cum signari postes sanguine agni juberentur , hyssopo fuisse signatos (Exod. XII, 22 ). Herba hæc mitis et humilis est, et nihil fortius et penetrabilius ejus radicibus: ut in charitate radi­ cati et fundati possimus comprebendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum, id est, crucem Domini; cujus latitudo di­ citnr in transverso ligno, quo extenduntur manus; longitudo, a terra usque ad ipsam latitudinem, quo a manibus et infra totum corpus anigitur; altitudo, a la­ titudine sursum usque ad summum, cui adhaeret ca­ put 2 ; profundum vero, quod terrae infixum abscoa­ ditur. Quo signo crucis, omnis actio christiana descri­ bitur, bene operari in Christo, et ei perseveranter inh:erere, sperare coelestia, sacramenta non profa­ nare (a). Per hanc actionem purgati valebimus cogno­ scere etiam supereminentem scientiæ charitatem Christis, qua aequalis est Patri, per quem facta sunt omnia , ut impleamur in omnem plenitudinem Dei (Ephes. III, 17-19). Est etiam in hyssopo vis purga­ toria ne, inflante scientia de divitiis ab Ægypto abla­ tis, superbe aliquid pulmo tumidus anhelet : Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor; lava'i. me, et su­ per nivem dealbabor. Auditui meo dabis exsultationem et letitiam. Deinde consequenter annectit ut ostendat purgationem a superbia significari hyssopo, Et exsul­ tabunt ossa humiliata (Psal. L, 9, 10).

63. Quantum autem minor est auri, argenti vestis­ que copia, quam de Ægypto secum ille populus abs- 1 Bad. Am. et Er., per umbram imaginariam celebrabant. I Bad. Am. Er. et plerique Mss., ad summum quo adhce" ret caput. I Editi: supereminentem scientiam charitatis cluristi. At plures et melioris notae Mss., scientiw charitatem. (a) Legendum videtur, propalare, quo stet analogia ad superiora isthaec verba : profimdum vero quod terræ in­ fixum abscotulitur. Sic in epist. 55, ad Januarium, cap. 14, n. i5, uhi dominicae crucis partes, eumdemque Apostoli ad Ephes. 5 locum ad. christianos mores itidem transtert Augu stinus, * iTofunduoi, ait, quod terrae inthum est secretuo* « sacramenti præfigurat.» tulit, in comparatione divitiarum quas postea Jero­ solymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur (III Reg. x, 14-23); tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis, collecta de libris Gentium, si divinarum Scripturarum scientiae compa­ retur. Nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi invenkur. Et cum ibi quisque invenerit omnia quae utiliter alibi didicit, multo abundantius ibi inveniet ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo Scriptu­ raram mirabifi altitudine et mirabili humilitate di- Icuntur. Hac igitur instructione præditum cnm sigMa incognita lectorem non impedierint, mitem et humi­ lem corde, subjugatum leniter Christo, et oneratum sarcina levi, fundatum et radicatum et adificatum in charitate, quem I scientia inflare non possit, accedat ad ambigua signa in Scripturis consideranda et discu­ tienda, de quibus jam tertio volumine dicere aggre' diar, quod Dominus donare dignabitur. I Editi: m charitate, quam scientia inflare. Plerique Mss., quem.

Postquam egit in superiore libro de removenda signorum ignorantia, transit nunc s. Doctor ad considerationem ambigui­ tatis, quae cum in propriis tum in translatis signis occurrit. in propriis quidem ex interpunctione vocum, ex earum i ronun­ tratione, ex ancipiti significatu: quod genus ambiguitatis ex contextu sermonis, et collatione interpretum, aut ejus linguæ onde scriptura translata est inspectione resolvi ostendit. In translatis vero signis ambiguitas contingit, cum ipsa dictio non ad litteræ sensum ponitur in Scripturis: qua de re operosius disputat, traditque regulas quibus dignoscatur an locutio fi­ prata sit, et si quidem figurata, quo pacto debeat explicari. Ad extremum ipsius Tichonii septem regulas singulatim expendit.

1. Homo timens Deum, voluntatem ejus in Scri­ pturis sanctis diligenter inquirit. Et ne amet certa­ mina, pietate mansuetus; præmunitus etiam scicntia linguarum, ne in verbis locutionibosque ignotis hæ­ reat; præmunitus etiam cognitione quarumdam re­ rum necessariarum , ne vim naturamve earum quæ propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit : veniat ita instructus ad ambi­ gua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum per nos instrui polest1; fieri autem potest ut istas vias quas dstendere volumus, tanquam pueriles vel magni­ tudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat : sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui potest, qui eo loco animi est, ut per nos instrui valeat, sciat ambiguitatem Scriptura aut in verbis propriis esse, aut in translatis ; quæ genera in secundo libro demonstravimus.

i. Sed cum verba propria faciunt ambiguam Scri­ ptaram, primo videndum est ne male distinxerimus, aut pronuntiaverimus. Cum ergo adhibita intentio incertum esse perviderit quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae anctoritate percepit; de qua satis egimus, cum de rebus in primo libro loqueremur. Quod si ambae vet etiam omnes, si plures fuerint partes , ambiguita­ tem secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a præcedentibus et consequentibus partibus, quæ 1 lIS. Remig. Theoderic. et Cisterc. hic addunt: Juvante Domino, hcec demonstrare totus noster conatus est. Floria­ eemsis vero unicum interponit verbum, explicabo : unuDque ineptum glossema. ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat con­ sulendus, ut videamus cuinam sententiæ, de pluribus quae se ostendunt, ferat suffragium, eamque sibi con­ texi patiatur.

3. Jam nunc exempla considera. Illa haeretica dis­ tinctio, In principio erat Verbum, et Verbum erat apui Deum, et Deus erat, ut alius sensus sit, Verbum hoc erat in principio apud Deum, non vult Verbum Deum confiteri. Sed hoc regula fidei refellendum est, qua . nobis de Trinitatis æqualitate præscribitur ut dicamus, Et Deus erat Verbum; deinde subjungamus, Hoc erat in principio apud Deum (Joan. I, 1, 2).

4. Illa vero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei, et ideo textu ipso. sermonis dijudi­ canda est, ubi ait Apostolus : El quid eligam ignoro: compellor autem ex duobus ; concupiscentiam habens dissolvi, et esse cum Christo; multo enim magis opti­ mum: manere in carne necessarium propter vos (Philipp. I, 23, 24).Incertum enim est utrum ex duabus concu­ piacenliam habens, an compellor autem ex duobus, ut iliud adjungatur, concupiscentiam habens dissolv i,et esse cum Christo. Sed quoniam ita sequitur, multo enim magis optimum, apparet eum ejus optimi dicere se habere concupiscentiam , ut cum ex duobus com­ pellatur, alterius tamen habeat concupiscentiam, al­ terius necessitatem; concupiscentiam scilicet esse cum Christo, necessitatem manere in carne. Quae amhi­ guitas uno consequenti verbo dijudicatur, quod posi­ tum est, enim : quam particulam qui abstulerunt in­ terpretes, illa potius sententia ducti sunt, ut non so­ luin compelli ex duobus, sed etiam duorum habere concupiscentiam videretur. Sic ergo distinguendum est : Et quid eligam ignoro : compellor autem ex duo­ bus; quam distinctionem sequitur, concupiscentiam habens dissolvi, et esse cum Christo. Et tanquam quæ­ . reretur quare hujus rei potius habeat concupiscen­ tiam; multo enim magis optimum, inquit. Cur ergo e duobus compellitur? Quia est manendi necessitas, quam ita subjecit, Manere in carne necessarium pro­ pter vos.

5. Ubi autcm neque præscripto fidei, nequc ipsius sermonis exlu ambiguitas explicari potest, nihil ob­ est secundum qunmlibct earum quae ostenduntur, sententiam distinguere. Veluti est illa ad Corinthios, Has ergo promissiones habentes, charissimi, mundemus noa ab omni cuinquinatione carnis et spiritus, perficien­ tes sanctificationem in timore Dei. Capite nos. Nemini nocuimus (II Cor. VII, 1,2). Dubium cst quippe utrum, Mundemus nos ab omni coinquinatione camis et spiritus, secundum illam sententiam, Ut sit sancta et corpore et spiritu (1 Cor. VII, 31); an, Mundemus nos ab omni coinquinatione carnis , ut alius sit sensus, Et spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei capite noa. Tales igitur distinclionum ambiguitates in potestate legentis sunt.

6. Quaecumque autem de ambiguis distinctionibus diximus, eadem observanda sunt et in ambiguis pro­ nuntiationibus.Nam et ipsæ nisi lectoris nimia vitien­ tur incuria, aut rcgulis fidei corriguntur, aut præce­ dentis vel consequentis contextione sermonis ; aut si neutrum horum adhibctur ad correctioncm, nihilomi­ nus dubiæ remanebunt, ut quolibet modo lector pro­ nuntiaverit, non sit in culpa. Nisi enim fides rcvocet, qua credimus Deum non accusaturum adversus ele. ctos suos, et Christum non condemnaturum electos suos, potest illud sic pronuntiari, Quis accusabit ad­ versus electos Dei ? ut hanc interrogationem quasi re­ sponsio subsequatur, Deus qui justificat. Et iterum interrogetur, Quis est qui condemnat? et respondea­ tur, Christus Jesus qui mortuus est. Quod credere quia dementisimumest, ita pronuntiabitur, utpraecedat percontatio, scquatur interrogatio. Inter percontatio­ nem autem et interrogationem hoc veteres interesse dixerunt, quod ad percontationem multa responderi possunt; ad interrogationem vero, aut Non, aut Etiam. Pronuntiabitur ergo ita , ut post percontatio­ nem qua dicimus, Quis accusqbit adversus electos Dei? illud quod sequitur sono interrogantis enuntietur, Deus qui justificat? ut tacite respondeatur, Non : et item percontemur , Quis eat qui condemnat? rursus­ que interrogemus, Christus Jesus qui mortuus est, ma­ gia autem qui resurrexit, qui eat in dextera Deit qui et interpellat pro nobis (Rom. VIII, 33, 34)? ut ubique tacite respondeatur, Non. At vero illo loco ubi ait, Quid ergo dicemus ? Quia gentes quæ non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam (Rom. IX, 30); nisi post percontationem qua dictum est, Quid ergo dice­ mus? responsio subjiciatur, Quiagente. quæ non secta­ bantur justitiam, apprehenderunt justitiam, textus consequens non cohærebit. Qualibet autem voce pro­ nuntietur illud quod Nathanael dixit, A Naxareth po­ test aliquid boni esse (Joan. I, 46), sive affirmantis , ut illud solum ad interrogationem pertineat quod ait, A Nazareth? sive totum cum dubitatione interroganiis; non video quomodo discernatur: uterque autem scn­ sus fidem non impedit.

7. Est etiam ambiguitas in sono dubio syllabarum, ct hæc utiquc ad pronuntiationem pertinens. Nam quod scripturi est, Non est absconditum a te os meum, quod fecisti in abscondito ( Psal. CXXXVIII, 15), non elucet legenti utrum correpta littera os pronuntiet. an producta. Si enim corripiat, ab eo quod sunt ossa; si autem producat, ab eo quod sunt ora, intelligitur numerus singularis. Sed talia linguæ præcedentis In­ specLione dijudicantur : nam in Græco non στόμα , sed ὸστέον positum est. Unde plerumque loquendi consue­ tudo vulgaris utilior est significandis rebus, quam iutegritas litterata. Mallem quippe cum barbarismo dici, Non est absconditum a te ossum meum, quam ut ideo esset minus apertum, quia magis latinum est. Sed aliquando dubius syllabae sonus etiam vicino verbo ad eamdem sententiam pcrtinente dijudicatur : sicut est illud Apostoli, Qua praedico vobis, sicut præ. dixi, quoniam qui talia agunt , regnum Dei non possi­ debunt (Galat. v, 1). Si tantummodo dixisset, Quas prædico vobis, neque subjunxisset, sicut prædixi, non­ nisi ad codicem praecedentis linguae recurrendum es­ set, ut cognosceremus utrum in eo quod dixit, præ­ dico, producenda an corripienda esset media syllaba: nunc autem manifestum est producendam esse ; non enim ait, Sicut prædicavi, sed sicut prædixi.

8. Non solum autem istæ , sed etiam illae ambigui tates quæ non ad distinctionem vel ad pronuntiatio­ nem pertinent, similiter considerandæ sunt: qualis illa est ad Thessalonicenses, propterea consolati su­ mus, fratres, in vobis (I Thess. III, 7). Dubium est cnim utruin , 0 fralres; an, Hos fratres : neutrum autem horum est contra fidem; sed græca lingua hos casus pares non habet, et ideo illa inspecta renuntiatur vo­ cativus, id est, 0 fratres. Quod si voluisset interpres dicere, Propterea consolationem habuimus, fratres, in vobis; minus servitum esset verbis, sod minus do sententia dubitaretur : aut certe si adderetur, Nostri, nemo fere ambigeret vocativum esse casum, cum au­ diret, Propterea consolati sumus, fratres nostri, in vobis. Sed jam hoc periculosius permittitur. Ita fa­ ctum est in illa ad Corinthios, cum ait Apostolus : Quotidie morior, per vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu (I Cor. xv, 31). Ait enim quidam interpres, Quotidie morior, per vestram juro gloriam; quia in græco vox jurantis (νή) manifesta est sine ambi­ guosono. Rarissime igitur et difficillime inveniri potest ambiguitas in propriis verbis, quantum ad libros di­ vinarum Scripturarum spectat, quam non aut circum­ stantia ipsa sermonis qua cognoscitur scriptorum in­ tentio, aut interpretum collatio, aut praecedentis linguae solvat inspectio.

9. Sed verborum translatorum ambiguitates, de quibus deinceps loquendum est, non mediocrem cu­ rain industriamque desiderant. Nam in principio ca- veudum est ne figuratam locutionem ad litteram acc!­ pias. Et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus : Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6). Cum enim figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapHar. Neque ulla mors animæ congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligen­ tia carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim se­ quitur litteram, translata verba sicut propria tenet, neque illud quod proprio verbo significatur, refert ad aliam significationem : sed si Sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur; et curn audicrit Sacrificium, non excedit cogitatione ilud quod fieri de victimis pecorum terrenisque fructibus solet. Ea demum est miserabilis animae servitus, signa pro rebus accipere; et supra creaturam corpoream, ocu­ lum mentis ad hauriendum æternum lumen levare non posse.

10. Quae tamen servitus in Judaeo populo longe a cæterarum gentium more I distabat; quandoquidem rebus temporalibus ita subjugati erant, ut unus eis in omnibus commendaretur Deus. Et quanquam signa rerum spiritualium pro ipsis rebus observarent, ne­ scientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod tali servitute uni omnium, quem non videbant, placerent Deo. Quam custodiam tanquam sub pæda­ gogo parvulorum fuisse scribit A postolns (Calat. III, 24). Et ideo qui talibus signis pertinaciter inhæse­ runt, contemnentem ista Dominum, cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt (Matth. XII, 2); atque inde calumnias, quod sahbato curaret, moliti sunt principes eorum (Luc. vi, 7); po­ pulusque signis illis tanquam rebus adstrictus, non credebat Deum esse, vel a Deo venisse , qui ea sicut a Judaeis observabantur, nollet attendere. Sed qui crediderunt, ea quibus facta est prima Ecclesia Je­ rosolymitana, satis ostenderunt quanta utilitas fuerit eo modo sub paedagogo custodiri, ut signa quæ tem­ poraliter imposita erant servientibus, ad unius Dei cultum, qui fecit coelum et terram, opinionem obser­ vantium religarent. Namque illi quia proximi spiri­ tualibus fuerunt (in ipsis enim temporalibus et carnali - bus votis2 atque signis, quamvis quomodo spiritualiter essent intelligenda nescirent, unum tamen didicerant venerari aeternum Deum), tam capaces exsliterunt Spiritus sancti, ut omnia sua venderent, eorumque pretium indigentibus distribuendum, ante Apostolo­ mm pedes ponerent (Act. IV, 34), seque totos dedi­ carent Deo tanquam templum novum, cujus terrenae imagini, hoc est, templo veteri, serviebant.

ii. Non enim hoc ullas ecclesias Gentium fecisse scriptum est, quia non tam prope inventi erant, qui simulacra manufacta deos habebant. s vetus codex Corb., morte. ' Am., vocis : pro quo Erasmus haud feliciter substituit, vocibus.sic etiam loT. At Bad. et Mss. magno consensu le­ runt, totis* let est, oblationibus.

Et si quando aliqui eorum illa tanquam signa in­ terpretari conabantur, ad creaturam colendam vene­ randamque refcrebant. Quid cnim mihi prodest simu­ lacrum, verbi gratia, Neptuni non ipsum habendum Deum, sed eo significari universum marc, vel etiam omnes aquas cæteras, quaefontibus proruunt? sicut a quodam poeta illorum describitur, si bene recolo, ita dicente : Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit oceanus, et flumina crinibus errant.

Hæc siliqua intra dulce tectorium sonantes lapillos quatit ; non cst autem hominum, sed porcorum cibus. Novit quid dicam, qui Evangelium novit (Luc. xv, 16). Quid ergo mihi prodest quod Neptuni simu­ lacrum ad illam significationem refertur, nisi forte ut neutrum colam ? tam enim mihi statua quælibet, quain mare universum, non est Deus. Fateor tamen altius demersos esse, qui opera hominum deos putant, quam qui opera Dei; sed nob s unus diligendus et colendus Deus praecipitur (Deut. VI, 5), qui fecit hæc omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam deos, vel tanquam signa et imagines deorum. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus; quanto magis inutilium rerum signa instituta pro rebus accipere? Quae si retuleris ad ea ipsa quae his significantur, eis­ que colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnaliquc onere atque velamine non carebis.

12. Quamobrem christiana libertas eos quos inve­ nit sub signis utilibus, tanquam prope inventos, inter­ pretatis signis quibus subditi erant, elevatos ad eas res quarum illa signa sunt, liberavit: ex his facta: sunt Ecclesiæ sanctorum Israelitarum. Quos autem in­ venit sub signis inutilibus, non solum servilem opera­ tionem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa fru­ stravit removitque omnia: ut a corruptione multitudi­ nis simulatorum deorum, quam sæpe ac proprie Scri­ ptura fornicationem vocat, ad unius Dei cultum Gen­ tes converterentur ; nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed exercitaturae potius animum ill eorum intelligentia spirituali.

13. Sub signo enim servit qui operatur aut venera. tur aliquam rem significantem, nesciens quid signifi­ cet : qui vero aut operatur, aut veneratur utile si. gnum divinitus institutum, cujus vim significationem­ queintelligit, non hoc veneratur quod videtur et trans­ it, sed illud potius quo talia cuncta referenda sunt. Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tem­ pore servitutis, quo carnalibus animis nondum opor­ tet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt. Tales autem spirituales erant Patriarchæ ac Prophetæ, omnesque in populo Israel per quos nobis Spiritus sanctus ipsa Scripturarum et auxilia et solatia mini­ stravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectione Domini nostri manifestissimum indicium nostræ li­ bertatis illuxit, nec eorum q uidem signorum, quæ jam intelligimus,operatione gravi onerati sumus; sed quædam pauca pro multis, eademque factu facillima, et intellectu augustissima, et observatione castissima ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina : sicuti est Baptismi sacramentum, et celebratio corporis et sanguinis Domini. Quae unusquisque cum percipit, quo referantur imbutus ngnoscit, ut ea non carnali servi­ tute, sed spirituali potius libertate veneretur. Ut au­ tem litteram sequi, et signa pro rebus quæ iis signi­ ficantur accipere, servilis infirmitatis est; ita inutili­ ter signa interpretari, male vagantis erroris est. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute. Melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus si­ gnis, quam inutiliter ea interpretando, a jugo servitu­ tis eductain cervicem laqueis erroris inserere.

14. Huic autem observationi qua cavemus figuratam locutionem, id est, translatam quasi propriam sequi; adjungenda ctiam illa est, ne propriam quasi figura­ tam velimus accipere. Demonstrandus est igitur prius modus inveniendae locutionis, propriane an fIgurata sit. Et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse co­ gnoscas. Morum honestas ad diligendum Deum et proximum, fidei veritas ad cognoscendum Deum et proximum pertinet. Spes autem sua cuique est in con­ scientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectio­ nem Dci et proximi, cognitionemque proficere. De quibus omnibus primo libro dictum est.

15. Sed quoniam proclive cst humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suaccon uctu­ diuis æstimare peccata, fit plerumque ut quisque ho­ minum ca tantum culpanda arbitretur, quæ suæ re­ gionis et temporis homines vituperare atque damnare consueverunt ; et ea tantum probanda atque laudanda, quai consuetudo eorum cum quibus vivit, admittit : eoque contingit ut si quid Scriptura vel praeceperit quod abhorret a consuetudine audientium, vel quod nonabhorret culpaverit, si animum corum jam. verbi vinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. Non autem præcipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem ; et eo modo informat mores homi­ num. hem si animum preoccupavit alicujus erroris . opinio, quidquid aliter asseruerit Scriptura, figuratum homines arbitrantur. Non autem asserit nisi catholi­ cam Udum, rebus praeteritis, et futuris, et præsentibus. Præteritorum narratio est, futurorum prænuntiatio, præsentium demonstratio : sed omnia hoec ad eamdem charitatem nutriendam atque corroborandam, et cupiditatem vincendam atque exstinguendam va­ lent.

16. Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum: cupiditatem autem, motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum ani­ mum etcorpussuum, flagitium vocatur: quod autem agit ut alteri noceat, facinus dicitur. Et hæc sunt duo genera omnium peccatorum ; sed flagitia priora sunt. Quæ cum exinaniverint animum, et ad quamdam egestatem per­ duxerint, in facinora prosilitur, quo removeantur iin­ pedimenLa flagitiorum, aut adjumenta quaerantur. Item quod agit charitas quo sibi prosit, utilitas est: quod autem agit ut prosit proximo, beneficentia nomina­ tur. Et hic praecedit utilitas; quia nemo potest ex eo quod non habet, prodesse alteri. Quanto autem nia­ gis regnum eupidilatis destruitur, tanto charitatis au­ getur.

17. Qnidquid ergo asperum et quasi saevum factu dictuque in sanctis Scripturis legitur ex persona Dei vel sanctorum ejus, ad cupiditatis regnum destruen­ dum valet. Quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum quasi figurate dictum sit. Sicuti est illud Apostoli : Thesaurizas tibi iram in die iras et revelatio­ nia justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua : iia quidem qui secundum sustinentiam boni operis, gloriam et honorem et incorruptionem quærenti­ bus, vitam æternam ; iis autem qui ex contentione sunt, et diffidunt veritati, credunt autem iniquitati, iro et indi­ gnatio. Tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judæi primum et Græci (Rom. II,5- 9). Sed hoc ad eos, cum quibus evertitur ipsa cupidi­ tas, qui eam vincere noluerunt. Cum autem in ho­ mine cui dominabatur, regna cupiditatis subvertuntur, iila est aperta locutio : Qui autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus 1 et concu­ piscentiis (Galat. v, 24). Nisi quia et hic quaedam verba translata tractantur, sicuti est, ira Dei, et, crucifixerunt : sed non tam multa sunt, vel ita po­ sita, ut obtegant sensum, et allegoriam vel ænigma faciant, quam proprie figuratam locutionem voco. Quod autem Jeremiæ dicitur, Ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas, et destruas, et disperdas, et dissipes (Jerem. i, 10) ; non dubium quin figurata locu­ tio tota sit, ad eum linem referenda quem diximus.

i8. Quae autem quasi flagitiosa imperitis videntur , sive tantum dicta, sive etiam facta sunt, vel ex Dei I Editi, vitiis; pro quo Mss., passumibus. Hanc vocem red­ dit passim Augustinus pro graeca, tois patemasi. persona, vcl es hominum quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt : quorum ad chari­ tatis pastum enucleanda secreta sunt. Quisquis autem reboi prætereuntibus restrictins utitur, qnam sese habent mores eorum cum quibus vivit, aut tempe­ ram aut superstitiosus est : quisquis vero sic cis utitur , ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, sed libide uientis in culpa est. Neque ullomodo quisquam sobrius erediderit, Domini pedes ita unguento pre­ tioso a muliere perfusos (Joan. xn, 3), ut luxurioso­ rnm et nequam hominom solent, quorum talia convi­ via detestamur. Odor enim bonus, fama bona esi, quam quisquis bonæ vitae operibus habuerit, dum vestigia Christi sequitur, quasi pedcs ejus pretiosis­ simo odore perfandit. Ita quod in aliis personis ple­ ramque flagitium est, in divina vel prophetica persona magnae cujusdam rei signum est. Alia est quippe in perditis moribus, alia in Osee prophetae vaticinatione conjunctio meretricis (Osee i, 2) : nec, si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora; propterea in balneis nudum esse flagi­ tium est.

19. Quid igitur locis et temporibus personisque conveniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprebendamus. Fieri enim potest ut sine aH­ quo vitio cupediæ 1 vel voracitatis, pretiosissimo cibo sapiens utatur; insipiens autem foedissima gulæ flamma in vilissimum ardescat. Et sanus I quisque maluerit more Domini pisce vesei (Luc. XXIV, 43) , quam IcnLicula more- Esau nepotis Abraham (Gen. xxv, 34), aut hordeo more jumentorum. Non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia vilioribus aluntur escis. Nam in omnibus hu­ juscemodi rebus, nen ex earnm rerum natura quibus utimur, sed ex causa utendi et modo appetendi vel probandum est, vel improbandum quod facimus.

20. Regno terreno veteres justi coeleste regnum imaginabantur, et prænuntiabant. Sufficiendæ a prolis cauLa erat uxorum plurium sint uni viro habenda­ ram inculpabilis consuetudo (Id. xvi, 3, xxv, i; et B Ref. v, 13) ; et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat: non enim mulier eo est fecundior, sed meretricia potius turpitudo est, vel quaestum vel liberos vulgo quærere. In hujusce­ modi moribus quidquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant, quamvis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt, non culpat Scriptura. Et quidquid ibi tale narratur, non solum historice ac proprie, sed etiam figurate ac pro­ phetice acceptum, interpretandum est usque in finem illum charitatis, sive Dei, sive proximi, sive utriusque. t Editi, vitio ; vel, eupidMt. At Mss., vtoo cur pedkBild est vitioso ciborum lautiorum suaviorumque ap- I Editi, et sanius quisque. Mas., 1mIUI. I HBS. aliquoi, suscipiendce. Alu CUm edita, Sufficiendæ '• quod vinriliamim est, Georg. lib. 3. v. 65 : ADam ex alia generando sumce prolem. Sicut enim talares et manicatas tunicas habere apud Romanos veteres flagitium erat; nunc autem honesto loconatis, cum tunicati sunt, non eas habere flagitium est: sic animadvertendum est, in cætero quoque usu rerum abesse oportere libidinem, quæ non solum ipsa eorum, inter quos vivit, consuetudine nequiter abutitur; sed etiam saepe fines ejus egressa, fœditatem suam, quae inter claustra morem solemnium latitabat, flagitiosissima eruptione manifestat.

21. Quidquid autem congruit consuetudini eorum cum quibis vita ist, degenda vel necessitate imponi­ tur, vel officio suscipitur, a bonis et magnis hominibus ad utilitatem et beneficentiam referendum est; vel proprie, sicut et nos debemus, vel etiam figurate, sicut Prophetis lieet.

22. In quae facta legenda cum. incurrunt indocti alterius consuetudinis, nisi auctoritate reprimantur , flagitia putant ; nec possunt animadvertere totam con­ versationem suam, vel in conjugiis, vel in conviviis , vel in vestitu, caeteroque humano victu atque cultu , aliis gentibus et aliis temporibus flagitiosam videri. Qua varietate innumerabilium consuetudinum com­ moti quidam dormitantes, ut ita dicam, qui neque alto somno stultitiæ sopiebantur, nec in sapientiæ 1u - cem poterant evigilare, putaverunt nullam esse justi­ tiam per seipsam, sed unicuique genti consuetudinem suam justam videri : quae cum sit diversa omnibus gentibus, debeat autcm incommutabilis manere justi- tia, fieri manifestum nullam usquam esse justitiam. Non intellexerunt, De multa commemorem, Quod tibi fieri non vis, alii ne feceris (Tobiæ IV, 16; Matth. VII, 12), nullo modo posse ulla eorum gentili diversitate variari. Quae sententia cum refertur ad dilcctionem Dei, omnia flagitia moriuntur; cum ad proximi, omnia facinora. Nemo enim vult corrumpi habitaculum suum : non ergo debet corrumpere habitaculum Dei, seipsum scilicet. Et nemo vult sibi a quoquam noceri: nec ipse igitur cuiquam nocuerit.

23. Sic eversa tyrannide cupiditatis, cbaritas regnat justissimis legibus dilectionis Dei propter Deum, sui et proximi propter Deum. Servabitur ergo in locu­ tionibus figuratis regula hujusmodi, ut lam diu ver­ setur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum charitatis interpretatio perducatur. Si autem hoc jam proprie sonat, nulla putetur figurata locutio.

24. Si praeceptiva locutio est aut flagitium aut faci­ nus vetans, aut utilitatem aut beneficentiam jubens, non est figurata. Si autem flagitium aut facinus vide­ tur jubere, aut utilitatcm aut beneficentiam vetare , figurata est. Nisi manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et sanguinem biberitis, non habebitis vitam in vobis (Joan. vi, 54). Facinus vel flagitium videtur ju- PATROL. XXXIV. (Trail.) . here : figura est erge , præcipiens passioni dominicx communicandum, et suaviter atque utiliter reconden­ dum in memoria quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulncrata sit. Ait Scriptura : Si esurierit inimicus tuus, ciba illum ; si sitit, potum da illi. Hic nuliodu­ bitante beneficentiam praecipit: sed quod sequitur, Hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput ejus (Prov. xxv, 21, 22 ; Rom. III, 20); malevolentiæ facinus putes juberi : ne igitur dubitaveris figurate dictum, ct cum possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero ad præstandum ; ad benc­ ficentiam te potius charitas revocet, ut intelligas car­ bones ignis esse urentes pœnitentiæ gemitus, quibus superbia sanatur ejus qui dolet se inimicum fuissc hominis, a quo ejus miseriae subvenitur. Item cum ait Dominus, Qui amot animam suam, perdet eam ,Joan. xn, 25), non utilitatem vetare putandus est, qua debet quisque conservare animam suam ; sed fi­ guralc dictum, perdat animam, id est, perimat atque amittat usum ejus, quem nunc babet, perversum sci­ licet atque præposterum, quo inclinatur temporali­ bus, ut æterna non quærat. Scriptum est: Da miseri- cordi, et ne suscipias peccatorem (Eccli. x!!, 4). Posterior pars hujus sententiæ videtur vetare beneficentiam ; ait cnim, Ne suscipias peccatorem : intelligas ergo A- gurate positum pro peccato peccatorem, ut peccatum ejus non suscipias.

25. Sarpe autem accidit ut quisquis in meliori gradu spiritualis vitæ vel est, vel esse se putat, figu­ rate dicta esse arbitretur, quæ inferioribus gradibus praecipiuntur : ut verbi grati:., si caelibem amplexus est vitam, et se castravit propter regnum coelorum (Matth. XIX, 12), quidquid de uxore diligenda et rc­ genda sancti Libri præcipiunt, non proprie sed trans­ late accipi oportere contendat; et si quia statuit servare innuptam virginem suam, tanquam figuratam locutionem conetur interpretari qua dictum est, Trade filiam, et grande opus perfeceris (Eccli. VII, 27). Erit igitur etiam boc in observationibus intelligenda­ rum Scripturarum, ut sciamus alia omnibus com­ muniter præcipi, alia singulis quibusque generibus personarum; ut non solum ad universum statum va­ letudinis, sed etiam ad suam cujusque membri pro­ priain infirmitatem medicina pertineat I. In suo quippe genere curandum est, quod ad melius genus non potest erigi.

26. hem cavendum est ne forte quod in Scripturis veteribus pro illorum temporum conditione , etiamsi non figurate, sed proprie intelligatur, non est flagi­ tium neque facinus, ad ista eliam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quærente, noA faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, « vss. duodecim, perveniat. ut spei bonæ homines salubriter videant et consuetu­ dinem quam aspernantur posse babere usum bonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabile. , si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas atten­ datur. *

i7. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pre tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim probo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruenteni propter ipsam. Ibi eniin quæritur utilitas temporum opportunitatibus congrua; hic satiatur cupiditas temporalibus volupta­ tibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam concedit Apostolus earna­ lem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum (1 Cor. VII, 2), quam illi qui plures singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonuisi salutem corporis, sic in concubitu non­ nisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset (Eccle. III, 5), statim seipsos castrarent propter regnum cœ- lonim : non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homi­ nes etiam in ipsis conjugibus lux uriam esse abutendi intemperantiam : quod Tobi;c testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait enim : Benedictus es, Domine, Deus patrum nostrorum; et benedictum nomen tuum in omnia sæcula sæculorum. Benedicant te cæli et omnis creatura tua. Tu fecisti Adam, et dedisti illi adjutorium Evam : et nunc, Domine, tu scis quoniam non luxuriae causa accipio sororem meam, sed ipsa veritate, ut mi­ serearis nostri, Domine (Tob. VIII, 7-9).

i8. Sed qui effrenata libidine, vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una conjuge, non solum excedunt ad liberorum procreationem perti­ nentem modum, sed eliam inhumanioris I intempe­ rantiae sordes inverecunda omnino licentia servilis cujusdam libertatis accumulant, non credunt fieri potuisse ut temperanter multis feminis antiqui ute­ rentur viri, nihil servantes in usu illo nisi congruum tempori propagandæ prolis officium; et quod ipsi la­ queis libidinis obstricti, vei in una non faciunt, nullo modo in multis fieri posse arbitrantur.

i9. Sed isti possunt dicere nec honorari quidem at­ que laudari oportere viros bonos et sanctos, quia ipsi cum honorantur atque laudantur, intumescunt super.. bia; tanto avidiores inanissimae gloriae, quanto eos frequentius atque latius lingua blandior ventilaverit; qua ita leves fiunt, ut eos rumoris aura, sive quæ prospera, sive quae adversa existimatur, in quaslibet invehat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa eollidat. Videant ergo quam sibi arduum sit at­ que difficile nec laudis esca illici, nec contumeliarum aculeis penetrari, et non ex se alios metiantur.

Credant potius Apostolos nostros nec cum suspi- 1 USi. octo, immanioru. ,. cerentur al hominibus, inflatos fuisse ; nec cum de­ spicerentur, elisos. Neutra quippe tentatio defuit illis viris : nam et credentium celebrabantur pr:rconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, ct non cor­ rumpebantur ; sic illi vcleres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt.

30. Et ideo isti sese nullo modo cohiberent ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vcl uxorcs vel con­ cubinas suas attentatas , aut attrectatas esse cogno­ scerent, si eis forte tale aliquid accidisset.

Rex autcm David cum hoc ab impio atque immani filio passus csset, non. solum ferocientem toleravit, sed etiam |lauxit exstinctum (I1 Reg. XVIII, 33). Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, quem nullo inodo injuriæ suæ, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, cum occidi prohibuerat, ut edomito servarctur pœnitendi locus : et quia non potuit, nou orbitatem doluit in ejus interitu, sed no­ verat in quas poenas tam impie adultera1 et parricida­ lis anima raperetur. Namque alio prius Clio qui in­ nocens enit, pro quo a*grotantc affligebatur, moriente lætatus est.

31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod curi in Mnam illicite irruisset rex idem , æstu quodam ætatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum præceperat; accusatus est per prophetam : qui cum ad eum venisset convin­ cendum de peccato, proposuit ei similitudinem de paupcre qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospitis sui unicam po­ tius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem, commotus David occidi eum jussit, et qua­ druplicari ovem pauperi ; ut se nesciens condemna­ rat, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vind cta, diluit poeni­ tendo peccauun (II Reg. XII, 1-14). Scd tamen in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris inter­ empto, hoc est, de ipso paupere , qui unam habebat orent, occiso, nun est per similitudinem interrogatus David, tit in soluin adulterium diccret 2 sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta tempe­ ranti.i multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in islo viro immoderatæ hujus libidinis non perman­ fio, sed transitus fuit : propterea etiam ab arguente Propheta ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum ha- I Am. Er. et Mss. septem, tam impia ei udultera. Bad., lem bnmi adultera. 4 sic Mas.; editi vero, in soio adulterio duceret. buit, sed regnum ista libido possedit : de quo Scri­ ptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulie­ rum (III Reg. XI, t). Cujus tamen initia desideriosa­ pientiæ flagraverant (II Paralip. I, 7-12); quam cum amore spirituali adeptus esset, amore carnali amisit.

Si. Ergo , quanquam omnia vel peDe omnia qum in Veicris Testamenti libris gesta continentur , non solum proprie, sed etiam figuraLe accipienda sint : tamen etiam illa quæ proprie lector acceperit, si lau­ dati sunt illi qui ca fecerunt, sed ca tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina præcepta custodiunt; figuram ad intelligen­ tiam referat, factum vero ipsum ad mores non trans- ferat. Multa enim sunt qu:c illo tempore officiosa facta sunt, quæ modo nisi libidinose fieri non possunt.

Si qua vero peccata magnorum virorum legerit, tametsi aliquam iu eis figuram rerum futurarum ani­ madvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestai proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequa­ quam recte factis suis jactare audeat, et præ sua ju­ stitia ceteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illo­ rum hominum scripta sunt, ut Apostolica illa senten­ tia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui vi­ detur stare, videat, ne cadat (I Cor. x, 12). Nulla enim fere pagina cst sanctorum Librorum , in qua non so­ net quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam.

34. Maiine itaque investigandum est utrum pro­ pria sit, an figurata locutio, quam intelligere cona­ mur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis re­ gulis rerum quas in primo libro digessimus, facile cst eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis , praesertim cum usus accesserit pietatis cxercitationc roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes quæ supra dicta sunt.

Quod cnm apparuerit, verba quibus continetur, aut a similibus rebus ducta in venientur, aut ab aliqua vicinitate attingentibus.

55. Sed quoniam multis modis res similcs rebus apparent, non putemus esse præscriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significave­ rit, hoc eam semper significare credamus. Nam et in vituperatione fermentum posuit Dominus, cum dice­ . ret, Cavete a fermento Pharisæorum (Matth. XVI, 11); (t in laude, cum diceret, Simile eat regnum cælorum mulieri quæ abscondit fermentum in tribus mensuris farinæ, doncc fermentaretur totum (Luc. sin, 21).

36. (a) Hujus Igitur varietatis observatio duas ha­ bel formas. Sic enim aliud atque aHod res quaeque significant, ut aut contraria, aut tantummodo diversa significcut. Contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur, sicut hoc est quod de fermento supra diximus. Tale est eliam quod leo significat Christum, uhi dicitur, Vicit teo de tribu Juda (Apoe. v, 5); significat et dia­ bolum, ubi scriptum est, Adversarius vester diabolus tanquam leo rugient circuit , quærens quem devoret (1 Petr. v, 8). Ita serpens in bono est, Astuti ut ser- pentes (Matth. x, 16) ; in malo autem, Serpens Evam seduxit in astutia sua (II Cor. XI, 3). In bono panis, Ego sum panit vivus, qui de cælo descendi (Joan. VI, 51), in malo, Panes occultos libenter edite (Prov. IX, 17) : sic et alia plurima. Et hæc quidem quae comlnemo­ ravi, minime dubiam significationem gcrunt, quia exempli gratia commemorari nonnisi manifesta de­ buerunt. Sunt autem quae incertum sit in quam par­ tem accipi debeant, sicut, Caliæ in manu Dominivini meri plenus est mixto. Incertum est enim utrum iram Dei significet non usque ad novissimam poenam, id eat usque ad fjeccm; an potius gratiam Scripturarum a Judæis ad Gentes transeuntem, quia inclinavit ex hoc in hoc, remanentibus apud Judæos observationi­ bus quas carnaliter sapiunt, quia fax ejus non est exi­ nanita (Psal. LXXIV, 9). Cum vero res eadem non in contraria, sed tantum in diversa significatione pOMi­ tur., illud est iu excroplum, quod aqua et, populum si­ gnificat, sicut in Apocalypsi legimus (Apoc. XVII, 15, et XIX, 6) ; et Spiritum sanctum, unde est illud, Flu­ mina aquce vivæ fluent de uentre ejus (Joan. VII, 5&); et si quid aliud atque aliud, pro locis in quibus poni­ tur, aqua significare intelligitur.

37. Sic et aliae res non singulæ, sed unaquæque earum, non solum duo aliqua diversa, sed etiam non­ nunquam inulta significat, pro loco sententiæ, sicut posita reperitur.

Ubi autem apertius ponuntur, ibi discendum est quomodo in locis intelligantur obscuris, Neque euim melius potest intelligi quod dictum esi Deo, Appre­ hende arma et scutum, et exsurge in, adjuterium mihi (Psal. XXXIV, 2), quam ex illo loco ubi legitur, Domi­ ne, ut scuto bonce voluntatis tuæ coronasti nos ( Psal. v, 13). Nec tamen ila ut jam ubicumque scutum pro ali­ quo munimento leger imas positum, non accipiamus nisi bonam voluntatem Dci : dictum est enim et scu­ tum fidei, in quo possitis, inquit, omnes sagittas mali­ gni ignitas exstinguere (Ephes. VI, 16). Nee rursum ideo dgbemus in armis hujuscemodi spiritualibus scuto tantummodo fidem tribuere, cum alio loco etiam lorica dicta sit fidei : Induti, inquit, loricam fidei et charitatis (1 Thess. v, 8). (<z) Religuum hujus libri, totumque librum quartum adje­ cit Augustmus, quando hoc opus suo ordine recognovit, ex l.b. i Ketract, cap. 4.

38. Quando autem ex eisdem Scripturae verbis, non unum aliquid, sed duo vel plura sentiuntur, etiam si laiet quid senserit ille qui scripsit, nihil periculi est, si quodlibet, eoruin congruere veritati ex attis locis sanctarum Scripturarum doceri potest: id tamen eo conante qui divina scrutatur eloquia, ut ad volun­ tatem perveniatur auctoris, per quem Scripturam illam sanctus operatus est Spiriius; sive boc assequa­ tur, sive aliam sententiam de illis verbis, quæ fidei rectæ nou refragatur, exsculpat, testimonium babel. a quocumque alio loco divinorum eloquiorum. lue quippe auqtor in eisdem verbis quae iatelligere volu­ mus, et ipsam sententiam forsitan vidit; et certe Dei Spiritus, qui pcr eum haec operatus est, etiam ipsam occursuram lectori vel auditori, sine dubitatione prævidit; ima ut occurreret, quia et ipsa est veritate subnixa, providit. Nam quid in divinis eloquiis largius et uberius potuit divinitus provideri, quam ut eadem verba pluribus intell igantur modis, quos alia non mi­ nus divina contestantia faciant approbari?

39. Ubi autem talis sensus eruitur, cujus incer­ tum certis sanctarum Scripturarum testimoniis noQ possit aperiri, restat ut ratione reddita manifestus appareat, etiam si ille cujus verba intelligere quaeri­ mus, euM forte non sensit. Sed hæc consuetudo peri­ culosa est: per Scripturas enim divinas multo tulius ambulatur; quas verbis translatis opacatas cum scru­ tari volumus, aut hoc inde exeat quod nou habeat controversiam; aut, si habet, ex eadem Scriptura ubicumque inventis atque adhibitis testibus terni. netur-

40. Sciant autem litterati, modis omnibus iocutio­ nis, quos grammatici græco nomine tropos vocant, auctores nostros usos fuisse, et muitiplicius atque co­ piosius , quam possuut existimare vei credere, qui nesciunt cos, et in aliis ista didicerunt. Quos tamen tropos qui noverunt, agnoscunt in Litteris sanct is , eorumque scientia ad cas intelligendas aliquantum adjuvantur. Sed hic eos ignaris tradere non decet, ne artem grammaticam doeere videamur. Extra saoe ut discantur admoneo, quamvis jam superius id ad­ monuerim, id est, in secundo libro, ubi de linguarum neeessaria cognitione disserui. Nam litterae, a quibus ipsa grammatica nomen accepit, Γράμματα enim Graeci litteras vocant, signa ulique sunt sonorum ad articula­ tam vocem qua loquimur pertinentium. Istorum autem troporum non solum exempla, sicut omnium, sed quorumdam etiam nomina in divinis Libris leguntur, sicut aUegoria, aenigma , parabola. Quam vis peDe omnes ii tropi, qui liberali dicuntur arte cognosci, etiam in eorum reperiantur loquelis, qui nullos gram­ maticos audierunt, et eo quo vulgus utitur sermone contenti sunt. Quis enim non dicit, Sic Dorcas? qui tro­ pus metaphora vocatur. Quis non dicit piscinam etiam quae non babet pisces, nec facta est propter pisces, ei tamen a piscibus nomen accepit? qui tropus cata­ chresis dicitur.

41. Longum est isto modo caeteros persequi : nam usque ad illos pervenit vulgi locutio, qui propterea mirabiliores sunt, quia contra quam dicitur signifi­ cant, siculi est quae appellatur ironia vel antiphrasis. Sed ironia pronuntiatione indicat quid velit intelligi, uti cura dicimus homini mala facienti, Res bonas fa cis: antipbrasis vero ut contraria significet, non voce prouuntiautis efficitur, sed aut verba habet sua, quo­ rum origo e contrario est, sicut appellatur lucus, quod minime luceat; aut consuevit aliquid ita dici, quamvis dicatur etiam non e contrario, veluti cum quærimus ac­ cipere quod ibi non est, et respondetur nobis, Abundat; aut adjunctis verbis facimus ut a contrario intelligatur quod loquimur, veluti si dicamus, Cave illum, quia bo­ uus homo est. Et quis talia non dicit indoctus, nec omnino sciens qui sint, vel quid vocentur hi tropi? Quorum cognitio propterea Scripturarum ambiguita­ libus dissolvendis est necessaria, quia cum sensus, ad proprietatem verborum si accipiatur, absurdus est, quaerendum est utique ne forte illo vel illo tropo di- Hum sit quod non intelligimus; et sic pleraque in­ Tenta sunt quæ latebant.

42. Tichonius quidam qni contra Donatistas invi­ stissime scripsi:, cum fuerit donatista, et illic inve­ nitur absurdissimi cordis, ubi eos non omni ex parte relinquere voluit, fecit librum quem Regularum vo­ cavit (a). quia ineo quasdam septem regulas exsecu­ tus est, quibus quasi clavibus divinarum Scriptura­ rum aperirentur ccculta. Quarum primam ponit, De Domino et ejus corpore; secundam, De Domini cor­ pore bipartito; tertiam , De promissis et Lege; quar­ tam, De specie ct genere; quintam, De temporibus; sextam, De recapitulatione; septimam, De diabolo et ejus corpore. Quæ quidem consideratae, sicut ab illo aperiuntur, non parum adjuvant ad penetranda qua: tecta sunt divinorum cloquiorum : nec tamen omnia quae ita scripta sunt ut non facile intelligantur, pos­ sunt iis regulis inveniri, sed aliis modis pluribus, quos hoc numero septenario usque adeo non est iste complexus, ut idem ipse multa exponat obscura, in qni­ bus harum regularum adhibet nullam, quoniam nec opus est. Ncque enim aliquid illic tale versatur aut quæritur, sicut in Apocalypsi Joannis quærit, quem­ adlnodum intelligendi sint angeli Ecclesiarum septem, quibus scribcre jubetur, et ratiocinatur multipliciter, et ad hoc pervenit ut ipsos angelos intelligamus Ec­ desias (Apoc. I, 20). In qua copiosissima disputatione nihil istarum est regularum, et utique res illic obscu­ rissima quæritur; quod cxempli gratia satis dictum lit : nam colligere omnia, nimis longum et nimis operosum est, quæ ila obscura sunt in Scripturis cauonicis, ut nihil istarum septem ibi requirendum sit. ..) Fxsiai io Bibliotheca i'strum, tom. Ii), edit. colon. an. IOck; el in Lugdun. an. 1677, tom. fi.

43. Iste autem cum has velut regulas commenda ret, tantum cis tribuit, quasi omnia quæ in Legc, id cat, in divinis Libris obscure posita invenerimus, his bene cognitis atque adhibitis intelligere valeamus. Ita quippe exorsus est eumdem librum ut diceret: Ne­ cessarium duxi anle omnia, quæ milii videntur. libellum Regularum scribere, et secretorum Legis veluti claves et luminaria fabricare. Sunt enim quædam regulæ mysticæ, quæ universae Legis recessus obtinent, ct vcritatis thesau­ ros aliquibus invisibiles visibiles faciunt. Quarum si ratio regularum sine invidia, ut communicamus, accepta fue­ rit; clausa quæque patefient, et obscura dilucidabuntur; ut quis prophetiæ immensam silvam perambulans, his re­ gulis quodammodo lucis tramitibus deductus ab errore de­ fendatur. Hic si dixisset, Sunt enim quædam regulæ mysticæ, qnae nonnullos Legis recessus obtinent, aut certe, quæ Legis magnos recessus obtinent; non autem qnod ait, universæ Legis recessus : neque dixisset, Clausa quæque patefient, sed , clausa multa patefient; verum dixisset, nec tam elaborato atque utili operi suo plusquam res ipsa postulat dando, in spem falsam lectorem ejus cogniloremque misisset. Quod ideo di­ cendum putavi, ut liber ipse et legatur a studio­ sis, quia plurimum adjuvat ad Scripturas intelli­ gendas, et non de illo speretur tantum quantum non habet. Caute sane legendus est, non solum propter quædam in quibus ut homo erravil; sed maxime pro­ pter illa quæ sicut donatista hæreticus loquitur. Quid autem doceant vel admoneant istæ septem regulæ, breviter ostendam.

44. Prima de Domino et ejus corpore est; in qua scientes aliquando capitis et corporis, id est, Christi et Ecclesiae unam personam nobis intimari (neque enim frustra dictum est fidelibus, Ergo Abrahæ semen estis [Galat. III, 29], cum sit unum semen Abrahal, quod est Christus), non hæsitemus quando a capite ad corpus, vel a corpore transitur ad caput, et tamen non receditur ab una eademquc persona. Una enim persona loquitur dicens, sicut sponso imposuit mihi mitram, et sicut sponsam ornavit me ornamento ( Isai. LXI, 10); et tamen quid horum duorum capiti, quid corpori, id cst, quid Christo, quid Ecclesiæ conveniat, utique intelligendum est.

Secunda est de Domini corpore bipartito, quod qui­ dem non ita dcbuit appellari; non cnim revera Domini corpus est, quod cum illo non erit in aLternum : sed dicendum luit, De Domini corpore vero atque permixto, aut, vero atque simulato, vel quid aliud; quia non solum in æternum, verum etiam nunc hypocritæ non cum illo esse dicendi sunt, quamvis in ejus esse vi­ deantur Ecclesia. Unde poterat ista regula et sic ap­ pellari, ut dicerelur de permixta Ecclesia. Qnu: regula lectorem vigilantem requirit, quando Scriptura cum ad alios jam loquatur, tanquam ad eos ipsos ad quos loquebatur, videtur loqui; vel de ipsis, cum de aliis jam loquatur; tanquam unum sit utrorumque corpus, propter temporalem commixtionem et communionem Sacramentorum. Ad hoc pertinet in Canticis cantico­ rum, Fusca sum et speciosa ut tabernacula Cedar, ut pelles Salomonis (Cant. i. 5). Non enim ait, Fusca fui ut tabernacula Cedar, et speciosa sum ut pelles Salo­ luonis; sed utrumque se esse dixit, propter tempora­ lem unitatem intra una retia piscium bonorum et ma­ lorum (Matth. XIII, 48). Tabernacula enim Cedar ad Ismaelem pertinent, qui non erit haeres cum filio li­ berae (Gen. xxi, 10; Galat. IV, 30). Itaque cum de bona parte Deus dicat, Ducam coecos in viam quam non nove­ runt, et semitas quas non noverunt calcabunt; et faciam illis tenebras in lucem, et prava in directum : hæc verba facium, et non derelinquam eos : mox de alia parte, quae male permixta est, dicit, Ipsi autem conversi iunt retro (Isai. XLII, 16, 17). quamvis alii jam significentur his verbis. Sed quoniam nunc in uno sunt, tanquam de ipsis loquitur de quibus loquebatur : non tamen semper iu uno erunt. Ipse est quippe ille servus commemoratus in Evangelio, cujus dominus cum vene­ rit, dividet eum, et partem ejus cum hypocritis ponet (Matth. xxiv, 5i).

46. Tertia regula est de Promissis et Lege, quae alio modo dici potest de spiritu et littera, sicut nos eam appellavimus, cum de hac re librum scribere­ mus, (a). Potest etiam sic dici, de gratia et mandato. Haec autem magis milii videtur magna quaestio quam regula, quae solvendis quaestionibus adhibenda est. Hæc est quam non intelligentes Pelagiani, vel condi­ derunt suam haeresim, veI auxerunt. Laboravit in ea dissolvenda I Tichonius bene, sed non plene. Dispu­ tans enim de fide et operibus, opera nobis dixit a Dco dari merito fidei; ipsam vero fidem sic essc a nobis, ut nobis non sit a Deo. Nec attendit Apostolum dicen­ tein, Pax fratribus et charitas cum fide a Deo Patre ei DominoJesu Christo (Ephes. vi, 23). Sed non erat ex­ pel'tus hanc hæresim, quae nostro tempore exorta, multum nos, ut gratiam Dei quae per Dominum no­ struin Jesum Christum est, adversus cam defenderc­ mus, exercuit; et secundum id quod ait Apostolus, Oportet hæreses esse, ut probati manifesti fiant in vobis ( I Cor. xi, 19), multo vigilantiores diligenlioresque reddidit, ut adverteremus in Scripturis sanctis, quod istum Tichonium. minus attentum, minusque sine lio­ ste sollicitum fugit, etiam ipsam scilicet fidem donum illius esse qui ejus mensuram unicuique partitur (Rom. XII, 3). Ex qua sententia quibusdam dictum est, Vo­ bis donatum est pro Christo, non solum ut in eum cre­ datis, verumetiam ut pro eo patiamini ( Philipp. i, 29). Unde quis dubitet utrumque esse Dei donum, qui fi­ deliter atque intelligenter audit utrumque donatum ? Plura sunt et alia testimonia quibus id ostenditur : sed hoc nunc non agimus; alibi autem atque alibi sæ­ pissime ista egimus.

47. Quarta Tichonii regula est de specie et genere. I Mss. novem, disserenda. (o) Liber de Spiritu et I.ittera. Sic enim eam vocat, volens intelligi speciem partem, genus autem totum, cujus ea pars est quam nuncupat speciem, sicut unaquaeque civitas pars est utique uni­ versitatis gentium : hanc ille vocat speciem; genus autem omnes gentes. Neque hic ea discernendi I sub­ tilitas adhibenda est, quoe a dialecticis traditur qui, inter partem et speciem quid intersit acutissime dis­ putant. Eadem ratio est, si non de unaquaque civi­ tate, sed de unaquaque provincia vel gente vel regno tale aliquid in divinis reperiatur eloquiis. Non solum enim, verbi gratia, de Jerusalem, vel de aliqua gen­ tium civitate, sive Tyro, sive Babylonia, sive alia qua­ libet dicitur aliquid in Scripturis sanctis, quod modum ejus excedat, et conveniat potius omnibus gentibus : verum etiam de Judaea, de Ægypto, de Assyria, et quacumque alia gente, in qua sunt plurimae civitates, non tamen totus orbis, sed pars ejus est, dicitur quod transeat ejus modium, et congruat-potius universo, cujus hæc pars est; vel sicut iste appellat, generi, cujus hæc species est. Unde et in notitiam vulgi verba ista venerunt, ut etiam idiotae intelligant quid specia­ liter, quid generaliter in quocumque præcepto impe- riali sit constitutum. Fit hoc etiam de hominibus; sicut ea quae de Salomone dicuntur, excedunt cjus modulo. et potius ad Christum vcl Ecclesiam, cujus ille pars est, relata clarescunt.

48. Nec species semper exceditur; saepe enim talia dicuntur quae vel ei quoque, vel ei fortasse tantum­ modo apertissime congruant: sed cum a specie trans­ itur ad genus, quasi adhuc de specie loquente Scri­ ptura, ibi vigilare debct lectoris intentio, ne quærat in specie quod in genere potest melius et certius in­ venire. Facile quippe est illud quod ait prophetat Ezechiel, Domus Israel habitavit in terra, et pollue­ runt illam in via sua, et in idulis suis, et peccatis suis; secundum immunditiam menstruatæ facta est via eorum ante faciem meam. Et effudi iram meam super eoa, et dispersi illos inter nationes, et ventilavi eoa in regiones; secundum vias eorum et secundum peccata eorum judicavi eos (Ezech. XXXVI, 17-19) : fa­ cHe est, inquam, hoc intelligere de illa domo Israel, de qua dicit Apostolus, Videte Israel secundum carnem (I Cor. x, 18); quia hac omnia carnalis populus Israel ei fecit, et passus est. Alia etiain quae sequuntur, ei­ dein intelliguntur populo convenire : sed cum cæpe­ rit dicere, Et sanctificabo nomen meum sanctum illud magnum, quod pollutum est inter nationes, quod pol­ luisti, in medio carum; ct scient gentes quia eqo sum Dominus; jam intentus debct esse, qui legit, quctn­ admodum species excedatur, ct adjungaturgenus. Se­ quitur enim et dicit : Et dum sanctificabor in vobis ante oculos corum, et accipiam vos de gentibus, et congregabo nos ex omnibus terris, et inducam vos in terram vestram; et aspergam vos aqua munda, et mundabimini ab omni­ bus simulacris vestris, et mundabo vos : et dabo vobis cor nOt'WIl, et Spiritum novum dabo iti vos; et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et Spiritum meum dabo in vos : et fuciam ut in justitiis I )11&. undecim, disserendi. meis ambuUtis, et judicia mea custodiatis, et faciatis : et habitabitis in terra, quam dedi patribus vestris; et critismihiin populum, et ego ero vobis in Deum ; et mun­ dabo vos ex omnibus immunditiis vestris ( Ezech. XXXVI, 23-29). Hoc de Novo Testamento esse prophetatum, ad quod pertinet non solum una gens illa in reliquiis suis, ne quibus alibi scriptum est, Si fuerit numerus fitiorum Israel sicut arena maris, reliquiæ salvæ fient (Isai. x, 22), verum etiam cæteræ gentes, quæ pro­ missæ sunt patribus eorum, qui etiam nostri sunt; non ambigit quisquis intuetur et lavacrum regenera­ don is hic esse promissum, quod nunc videmus omni­ bus gentibus redditum : et illud quod ait Apostolus, cum Novi Testamenti gratiam commendaret, ut in comparatione Veteris emineret, Epistola nostra vos estis, scripta non atramento, sed SpiritaDei vivi ; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III, i, 3), hinc esse respicit et perspicit ductum ubi isto propheta dicit, Et dabo vobis cor novum, et Spiritum novum dabo in vos ; et auferam cor lapidevm de carne vestra, et dabo vobis cor carneum. Cor quippe carneum, unde ait Apostolus, tabulis cordis carnalibus, a corde lapideo voluit vita sentiente discerni, et per vitam sen. tienlem siguificavit intelligentem. Sic fit Israel spiri. malis, non unius gentis, sed omnium quae promissae sunt patribus in eorum semine, quod est Christus.

49. Hic ergo Israel spiritualis ab illo Israele carnali, qni est unius gentis, novitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente non gente distinguitur : sed altitudo prophetica dum de illo vel ad illum loquitur,latenter transit ad hunc; et cum jam de isto vel ad istum 10- quatur, adhucde illo vel ad illum loqui videtur; non intellectum Scripturarum nobis quasi hostiliter invi­ dens , sed exercens medicinaliter nostrum. Unde et illud quod ait, Ei inducam ̜̜̜̜̜̜̜̜̜̜̜v̜̜οs in terram vestram; et paulo post, tanquam idipsum repetens, Et habita­ bitis , inquil, in terra quam dedi patribus vestris; non carnaliter sicut carnalis Israel, sed spirituali­ trr sicut spiritualis debemns acciperc. Ecclesia quippe sinc macula et ruga (Ephes. v, 27) ex omnibus gentibus congregata, atque in æternum regnatura cum Christo, ipsa est terra beatorum, terra viventium (Psal. XXVI, 43); ipsa intelligenda est patribus data, quando cis certi et incommutabili Dei voluntate pro­ missa est : quoniam ipsa promissionis vel prædesti­ nationis firmitate jam dala est, quae danda suo tem­ pore a patribus credita est; sicut de ipsa gratia quæ sanctis datur, scribens ad Timotheum Apostolus ait, Non secundum opera nostra, sed secundum suum pro­ positum et gratiam, quæ data eat nobis in Christo Jesu ante Macula ceterna, manifestata autem nunc per adven­ tum Salvatoris nostri (II Tim. i, 9,10). Datam dixit gratiam, quando necerautadhuc quibus daretur ; quo­ niam in dispositione ac prædestinatione Dei jain fa- (tnm erat quod suo tempore futurum erat, quod ipso dicit inaniestatum. Quamvis hirc possint intelligi ct de terra futuri saculi, quando erit coelum novum ct terra nova (Apoc. XXI, 1), in qua injusti habitare non poterunt. Et idco recte dicitur piis quod ipsa sit toria eorum, quae ulla ex parte non erit impiorum; quia et ipsa similiter data est, quando danda firmata est.

50. Quintam Tichonius reJulam ponit, quam De temporibus appellat: qua regula plerumque inveniri vel conjici possit latens in Scripturis sanctis quantitas temporum. Duobus autem modis vigere dicit hanc re;­ gulam; aut tropo synecdoche, aut legitimis numer is. Tropus synecdoche, aut a parte totum, aut a toto partem facit intelligi : sicut unus evangelista post dies octo factum dicit, quod alius post dies sex, quando in monte discipulis tantum tribus prasentibus facies Do­ mini fulsit ut sol, et vestimenta ejus sicut nix (Luε. IX, 28; Matth. XVII, 1,2; Marc. IX, 1,2).Utrumque cnim 'o- rum essenon posset, quod de numcro dierum dictum est, nisi ille qui dixit, post dies octo, intelligatur partem. novissimam diei ex quo id Christus prædixit futurum, et partem primam diei quo id estendit impletum, pro totis diebus duobus atque integris posuisse; is vero qui dixit, post dies sex, integros omnes et totos, sed solos medios computasse. Hoc modo locutionis, quo significatur a parte totum, etiam illa de resurrectione Christi solvitur quæstio. Pars enim novissima diei quo passus est, nisi pro toto die accipiatur, id cst, adjun­ cta etiam nocte præterita ; ei nox in cujus parte ulti­ ma resurrexit, nisi totus dies accipiatur, adjuncto scilicet die illucescente dominico, non possunt esse tres dies et tres noctes, quibus se in corde terræ præ­ dixit futurum (Mattk. XII, 40).

51. Legitimos autem numeros dicit, quos eminen­ tius divina Scriptura commendat, sicut septenarium, vel denarium , vel duodenarium, et quicumque alii sunt, quos legendo studiosi libenter agnoscunt. PIe.. rumque enim hujusmodi numeri pro universo tempore ponuntur : sicut, Septies in die laudabo te (Psal. CXVIII, 164), nihil est aliud quam, Semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII, t). Tantumdem valent et cuin multi­ plicantur, sive per denarium, sicut septuaginta et, se­ ptingenti : unde possunt et septuaginta anni Jeremiae . (Jerem. xxv, 11) pro universo tempore spiritualiter.. accipi, quo est apud alienos Ecclesia : sive per seipsos,. sicut decem per decem, centum sunt; et duodecim per duodecim, centum quadraginta quatuor; quo nu­ mero significatur universitas sanctorum in Apocalypsi (Apoc. VII, 4). Unde apparet non solas temporum qua:­ stioncs istis numeris esse solvendas, sed Jatius patere significationes eorum, et in multa proserpere. Neque enim numerus iste in Apocalypsi ad tempora pertinet, sed ad homines.

52. Sextam regulam Tichonius Recapitulationem vocat, in obscuritate Scripturarum satis vigilanter inventam. Sic enim dicuntur quædam qnasi sequantur in ordine temporis, vcl rerum continuatione narren­ tur, cum ad priora quæ praetermissa fuerant, latenter narratio revocetur: quod nisi ex hac regula intelliga­ tur, erratur. Sicut in Genesi, Et plantavit, inquit, Dominus Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem formavit; et produxit Deus adhuc de terra MMM lignum speciosum, et bonum in escam; ita videtur dictum tanquam id factum si posteaquam fa­ ctum posuit Deps hominem in paradiso : cum breviter Miroque commemorato, id est, quod plantavit Deus paradisum, et posuit ibi hominem quem formavit, re­ capitulando redeat et, dicat quod praetonniserat, quo­ modo scilicet paradisus fuerit plantatus, quia produxit Deus adhuc de terra omne lignum speciosum et bo­ num in escam. Denique secutus adjunxit: Et lignum vitæ in medio paradisi, et lignum scientias boni et mali. Deinde Rumen, quo paradisus irrigaretur, divisum in quatnor principia fluviorum quatuor, explicatur; quod totum pertinet ad institutionem paradisi. Quod ubi terminavit, repetivit illud quod jam dixerat, et revera hoc sequebatur, atque ait: Et sumpsit Dominus Deus hominem quem finxit, et posuit eum in paradiso (Gen. II, 8, 9), etc. Post ista enim facta iLi est positus bo­ mo, sicut nunc ordo ipse demonstrat : non post homi­ nem ibi positum facta sunt ista, sicut prius dictum putari potest, nisi recapitulatio illic vigilanter intelli­ gatur, qua reditur ad ea quæ fuerant pnetermissa.

65. Itemque in eodem libro, cum commemoraren­ lur generationes filiorum Noe, dictum est : Hi filii Cham in tribubus suis, secundum linguas suas in regio­ nibus suis 1 et in gentibus suis. Ennmeratis quoque Ei­ liis Sem dicilur: Hi filii Sent in tribubus suis, se­ cundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Et annectitur de omnibus : Hæ tribus filiorum Noe, secundum generationes εοrum et secundum gentes corum. Ab his dispersae sunt insula gentium super ter­ ram post diluvium. Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus (Id. x, 20, 31, 52, et XI, i). Hoc itaque quod adjunctum est, Et erat omnis terra labium unum, et vox una oMmibus, id est, una lingua omnium, ita dictum videtur tanquam eo jam tempore, qiio di­ spersi fuerant super terram etiam secundum insulas gentium, una fuerit omnibus lingua communis; quod procul dubio repugnat superioribus verbis, ubi dictum est, In tribubus suis secundum linguas suas. Neque enim dicerentur habuisse jam linguas suas singulae tribus, quae gentes singulas fecerant, quando erat omnibus una communis. Ac per hoc recapitulando adjunctum est, Et erat omnis terra labium unum, et vox una omnibus, latenter narratione redeunte, ut dicere. tur quomodo factum sit, ut ex una omnium lingua fuerint divisi per multas : ct continuo de ilia turris aedificatione narratur, ubi hæc eis judicio divino in­ gesta est poena superbiae; post quod factum dispersi sunt super terram secundum linguas suas.

54. Fit ista recapitulatio etiam obscurius : sicut in Evangelio Dominus dicit, Die quo exiit Loth a Sodo­ mis, pluit ignem de cælo, et perdidit omnes: secundum hæc erit dies Filii hominis, quo revelabilur. llla hora, qui erit in tecto, et vasa ejus in domo, non descendat tollere illa; et qui in agro, similiter non revertatur re­ tro : mεminerit uxoris Loth (Luc. XVII, 29-32; Gen. xix, 26). Numquid cum Dominus fuerit revelatus, 1 MSS.quatuor, III gencrationibus. cæterI oodiCel, in re.. giotribu; juxta versionem LM, en tais chorais. _ tunc sunt ista servanda, nc quique retro respiciat, id est, vitam præteritam cui renumtiavit, inquirat ; e non potius isto tempore, ut cum Dominos fuerit reve­ latus, retributionem pro eis quæ quisque şervavit vet contempsit, inveniat? Et tamen quia dictum esi, ln illa 'ora, tunc putantur ista servanda, cum fuerit Do­ minus revelatus, nisi ad intelligendam recapitulatio­ nem, sensus legentis invigilet, adjuvante alia Scri­ pLura quae ipsorum Apostolorum adhuc tempore cla­ mavit, Filii, novissima hora eat (I Joan. II, i8). Tem­ pus ergo ipsum quo Evangelium prædicatur, quousque Dominus reveletur, hora est in qua oportet ista ser­ van ; quia et ipsa revelatio Domini ad eamdem ho­ ram pertinet, quae die judicii terminabitur (Rom. II, 5, et xm, 11).

55. Septima Tichonii regula est, eademque posIre­ ma, De diabolo et ejus corpore. Est enim et ipse ca­ put impiorum, qui sunt ejus quodammodo corpsus, ituri cum illo in supplicium ignis aeterni (Mattha. XXV, 41): sicut Christus caput est Ecclesiae, quod est eor­ pus ejus, futurum cum illo in regno et gloria sempi­ terna (Ephes. I, 22). Sicut ergo in prima regula, quam vocat de Domino et ejus corpore, vigilandum est at intelligatur, cum de una eademque persona Scriptura loquitur, quid conveniat capiti, quid corpori; sic et in ista novissima, aliquando in diabolum dicitur quod non in ipso, sed potius in ejus corpore possit agnosei, quod habet non solum in eis qui manifestissime foris sunt, sed in eis etiam qui cum ad ipsum pertineant, tamen ad tempus miscentur Ecclesiae, donee unus­ quisque de hac vita exeat, vel a frumento palea ven­ tilabro ultimo separetur (Luc. III,17). Quod enim scriptum est apud Isaiam, Quomodo cecidit de cœlo Lucifer mane oriens (Isai. XIV, 12), et cætera, quæ sub figura regis Babyloniae de cadem persona, vel ad eamdem personam dicta sunt in ipsa contextione ser­ monis, de diabolo utique intelliguntur; et tamen quod ibi dictum est, Contritus eat in terra, qui mittit ad omnes gentes, non totum ipsi capiti congruit. Nam etsi mittit ad omnes gentes diabolus angelos suus, tamen in terra corpus ejus, non ipse, conteritur; nisi quia ipse est in corpore suo, quod contritum fit ut pulvis, quem pro­ jicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4).

56. Hae autem omnes regulx, excepta una, quæ vocatur De promissis et Lege, aliud ex alio faciunt in­ telligi, quod est propriuln tropicae locutionis, quae la­ tius patet quam ut possit, ut mihi vidctur, ab aliquo universa comprehendi. Nam ubicumque velut aliud dicitur ut aliud intelligatur, etsi nomen ipsius tropi in loquendi arte non invenitur, tropica locutio est. Quae cum fit ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus : cum vero ubi non solet, laboratur ut intelligatur, ab aliis magis, ab aliis minus, sicut magis minusve dona Dei sunt in ingeniis hominum, vel adjutoria tribuun­ tur. Proinde sicut in verbis propriis, de quibus supe­ rius disputavimus, ubi res ut dicuntur intelligendæ sunt; sic in translatis quæ faciunt tropicas locutiones, ubi aliud ex alio iotelligendum est, de quibus huc usque quantam visum est, salis egimus; non solnm admonendi sont studiosi venerabilium Litterarum, ut inScripturis suetis genera locutionum sciant, ei quomodo apud eas aliquid dici soleat, vigilanter ad­ vertant, memoriterque retineant; verum eliam, quod est praecipuum et maxime necessarium, orent ut in­ telligant. In eis quippe Litteris, quarum studiosi sunt, legunt quoniam Dominus dat sapientiam, et a facis ejus scientia et intellectus. (Prov. II, 6) ; a quo et ipsum studium , si pietate praeditum est , acceperunt. Sed hæc satis etiam de signis, quantum ad verba per. tinet dicta sint. Restat ut de proferendis eis quai sentimus, sequenti volumine, quae Dominus donaverit, disseramus.

Hacienus de mvestigando Scripturae sensu, nunc demum agitur de disserendo. Et qnidcm rhetoricæ artis præcepta ad hujus libri institutum pertinere non vult Augustinus ; sed lauDen suma diligentia christiani oratoris partes per­ sequitur: cui sacrarum Litlerarum auctores et doctores ecclesiasticOs dicendi sai ientia, imo et eloquentia longe præ­ stantissimes imitandos proponit, ex earum scriptis elocutionis exempla III vio dicendi genere subjiciens. Postremo ipsum ecclesiasten hortatur, ut in primis orationi deL ol eram ; et quod verbis docet alios, id omnino vita et moribus præstet.

1. Hoc opus nostrum quod inscribitur de Doctrina Christiana, in duo quædam fueram prima distributione partitus. Nam post prooemium, quo respondi eis qui hoc fuerant reprehensuri : Duce sunt rea, inquan, qui­ bus nititur omnis tractatio Scripturarum; modus inve­ niendi quæ intelligenda sunt, et modus proferendi quæ intellecla sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Quia ergo de invenicndo multa jam diximus, et tria de bac una parte volumina absolvi­ mus, Domino adjuvante, de proferendo pauca dice­ mus; ut, si fieri potuerit, uno libro cuncta clauda­ mus, totumque hoc opus quatuor voluminibus termi­ netur.

2. Primo itaque exspectationem legentium, qai forte me . putant rhetorica daturum esse precepta quæ in scholis saecularibus et didici et docui, ista prælocu­ tione cohibeo, atque ut a me non exspectentur, ad­ moneo : non quod nihil habeant utilitatis ; sed quod, si quid habent, seorsum discendum est, si cui for­ tassis beno viro eliam hæcc vacat discere, non au­ lem a me vel in hoe opere, fel in aliquo alio requi­ rendum.

3. Nam cnm per artem rhetoricam et vera suadean­ tur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in defensoribus suis inermem debere consistere veri­ tatem, nt videlicet illi qui res falsas persuadere co­ nantur, noverint auditorem vel benevolum, vel in­ tentem, vel docilem proœmio faeere; isti autem non noverint? iili falsa breviter, aperte, verisimiliter; et isti vera sic narrent, ut audire taedeat, inteMigere noa pateat, credere postremo non libeat ? illi fallacibus ar­ gumentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem; isti nee vera defendere, aec falsa valeant refutare? illi animos audientium in errorem moveutes impellen­ tesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, ox­ hortentur ardenter; isti pro veritale, lenti frigidique dormitent? Quis ita desipiat, ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quæ ad persua­ denda sea prava seu recta valet plurimum ; cur non bonorum slwdio comparatur, nt militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasqae causas in usus iniquitatis et erroris usurpant ?

4. Sed quæcumque sunt de hac re observationcs at. que praecepta, quibus cum accedit in verbis plurimis ornamentisque verborum exercitatioris linguae soler­ tissima consuetudo, fit illa quae facundia vei eloquentia nominatur; extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti artate discenda sant eis qui hoe celeriterpossunt. Nam et ipsos Romanas principes eloquentiæ non Ili­ guit dicere quod hanc artem nisi quis cito possit, nunquam omnino possit perdiscere (Cicero, de Ora­ tore). Quod utmm veram sit, quid opus est quærere? Non enim, etiam si possint haec a tardioribus tanden. aliquando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis di- Mendis jam maturas vel etiam graves hominum ætates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura ; nec ipsorum omnium quos utilitati eccle­ siasticæ cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio præponenda ne­ cessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae præcepta sectantibus. Nee desunt ecclesiasticæ litteræ, etiam praeter canonem in auctoritatis aree salubriter collo­ catum, quos legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, im­ buiLur; accedente vei maxime exercitatione sive scri - bendi, sive dictandi, postremo eUam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica præcepta ca­ piuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacum­ que ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoqni­ dem etiam ipsi qui ea didiccruut, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possuut ca cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos eorum esse existimo, qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum præcepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quæ dicenda sunt, dnm attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque diclio­ nibus eloquentium, impleta reperiuntur præcepta cta­ quentiæ, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum elo­ quorentur, non cogitavcrunt, sive illa didicissent , sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa , quia eloquentes sunt; non adhibent. ut sint eloquentes.

5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant , nisi locutiones discendo loquentium ; cur elo­ quentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, sed elocutiones eloquentium legendo et audiendo, ct quantum assequi conceditur, imitando ? Quid, qnod ita fieri ipsis qnoque experimur exemplis? Nam sine præ­ ceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plu­ rimis qui iila didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vcl. dictionibus, ncmi­ ncm. Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si cis inter ho­ mines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla nomina vitiorum, quid­ quid vitiosum cujusquam ore loqucnLis audirent, sana sua consuctudine reprehenderent et caverent; sic­ ut rusticos urbani reprehendunt, etiam qni litteras nesciunt.

6. Dibet igitur divinarum Scripturarum tractator ct doctor, defensor rectæ fidei ac debellator erroris, et bona docere, et inala dedocere; atque in hoc opere scrinonis conciliare adverSUS I, remissos erigere, nescientibus quid agatur, quid exspectare debeant in­ limare. Ubi aulcm bcnevolos, intentos, dociles aut invenerit, aut ipse fecerit, cætera peragenda sunt, sic­ ut postulat causa. Si docendi sunt qui audiunt, nar­ rationc faciendum cst, si tamen indigeat , ut res de qua agitur innotescat. Ut autem quæ dubia sunt certa Hiant, documentis adhibitis ratiocinandum est. Si vero qui audiunt movendi sunt potius quain docendi, ut in co quod jam sciunt, agendo non torpeant, et rebus assensum, quas veras esse fatentur, accommodent, majoribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationas et coercitiones, et quæ­ cumque alia valent ad commovendos animos, sunt necessaria.

7. Et hæc quidcni cuncta quas dixi, omnes fere ho­ niines in iis quæ eloqueudo agunt', facere non quie­ scunt:

Sed cum alii faciant obtuse, deformitcr, frigide; alii acute, ornate, vehementer; illum ad hoc opus unde agimus, jam oportet accedere, qui potest dispu­ tare vel dicere sapienter, etiamsi non potest eloquen­ ter, ut prosit audientibus, etiamsi minus quam prod­ essel, si et cloquenter posset dicere. Qui vcro affluit insipicnti eloquentia, tanto niagis cavendus est, quanto magis ab eo in iis quæ audirc inutile cst, delectatur anditor, ct eum quoniam diserte dicere andit, clinni I nad. Aiu. Er. et septem Mss., Cn:,'n'('.5. t Duo Mss., qUa! loquendo arguunt. vere dicere existimat. Hæc autem sententia nec illos fugit, qui artem i hetoricam docendum putarunt : fassi sunt enim sapientiam sinc eloquentia parum prodessu civitatibus I; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam (Cicero, lib. i de Inventione). Si ergo hoc illi qui præcepta eloqucn­ tiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, verani, hoc est, supernam quæ a Patre luminum descendit , sa­ pientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sen- .Mire tire debemus, qui hujus sapientiæ filii et ministri su­ mus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in dis multum legendis memoriæ.. que mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut tenecant, negligunt ne intelli­ gant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earnrn minus tenent , et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cun. volet eas dicit, et sicut oportet intelligit.

8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum terrere maxime necessarium est. Quanto enim se paupcrio­ rem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse di­ tiorem ; ut quod dixerit suis verbis, probet ex illis; et qui propriis verbis minor crat, magnorum I testi monio quodammodo crescat. Probando cnim delectat, qui minus potest dclectarc dicendo. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit ; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius, quam magistris artis rhetoricm vacare praecipio : si tamen ii qui leguntur ctnudiuntur, non solum eloquenter, sed etiam sa­ pienter dixisse vel dicere veraci prædicatione laudan­ tur. Qui enim eloquenter dicunt, suaviter; qui sa­ picnter, salubriter audiuntur. Propter quod non alt Scriptura, Multitudo eloquentium; sed, Multitudo sa­ pientium sanitas est orbis terrarum (Sap. vi, 26). Sicut autem sa'pe sumenda sunt et amara salubria, ita semper vitanda est perniciosa dulcedo. Sed salubri suavitate, vel suavi salubritate quid melius? Quanto enim magis illic appetitur suavitas, tanto facilius sa­ lubritas prodest. Sunt ergo ecclesiastici viri qui divina eloquia non solum sapienter, sed eloquenter etiam tractaverunt: quibus legendis magis non suflicit tem­ pus, quam deesse ipsi studentibus et vacantibus possunt.

9. Hic aliquis forsitan querit utrum auctores nostri, quorum scripta divinitus inspirata canonem nobis si­ luberrima . auctoritate feccrunt, sapientes tantum­ modo, an eloquentes eliarn nuncupandi sint. Quae quidem quæstio apud meipsum , et apud eos qui me­ cum quod dico sentiunt, facillime tolvitur. Naiu 1 LOV., civibus. Alii c'UH et- Vss., rvitctibus. I MSS. due e vatic., majorum.- ubi eos intelligo, non solum nihil eis sapientius., vc­ runi etiam nihil eloquentius milii videri potest. Et audeo diGerev omnes qui recte intelligunt quod illi loquuntur, simul intelligere non cos aliter loqui dc­ buisse. Sicnt cst enim quædam eloqucntia quæ magis ætatem juvenilem decet, est quæ senilem ; nec jam dicenda est eloquentia, si personæ non congruat elo­ quentis : ita est quædam, quæ viros summa auctori­ tale dignissimos planeque divinos decet. Hac illi loculi sunt, nec ipsos decet alia, nec alios ipsa : ipsis enim congruit; alios autem, quanto videtur humilior, tanto altius non ventositate, sed soliditate transcendit. Ubi vcro non cos intelligo, minus quidem mihi apparet eorum eloquentia, sed cam tamen non dubito esse ta­ lem, qnalis est ubi intelligo. Ipsa quoque obscuritas divinorum salubriumque dictorum tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere noster intellectus, non solum inventione, verum etiam exercitatione deberet.

10. Possem quidem, si vacarel, omnes virtutes et omamenta cloquentiæ, de qtiibus inflantur isti qui lin­ guam suam nostrorum auctorum linguæ, non magni­ ludine, sed tumore præponunt, ostendere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc sæculo pravo in beatum sæculum transferendis, providentia divina providit. Sed non ipsa me plus qnam dici potest in illa eloqucntia delectant, quæ sunt his viris cum oratoribus Gentilium poetisve communia : illud magis admiror et stupco, quod ista nostra eloquentia ita usi sunt per alteram quamdam eloquentiam suain, ut nec deessel eis, nec emineret in eis : quia eam nec improbari ab illis, nec ostentari oportebat; quorum alterum fieret, si vitaretur ; alterum putari posset, si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis agnosci­ tur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus di­ cuotur, non a dicente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subjuncta videantur : quasi sapientiam de do­ nio sua, id est, pectore sapientis procedere intelligas, et tanquam inseparabilem famulam etiam non voca­ lam sequi eloquentiam.

Exemplum aliud sanæ eloquentiæ ex Amos G, 1.

II. Quis cnim non videat quid voluerit dicere, et quam sapienter dixerit Apostolus : Gloriamur in tri- bulutionibus, scientes quia tribulatio patientiam opera­ tur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. v, 3-5) ? Hic si quis, ut ita dixerim, imperite perois, artis cloquentiæ precepta Apostolum srcutum fuissc contendat, nonne a Christianis doctis indoctisque ridebitur? Et tamen agnoscitur hic figura, quæ χλιμαξ græce, latine Vero a quibusdanl est appel­ lata gradatio, quoniam scalam dicere noluerunt, cum verba Tet sensa connectuntur alterum ex altero; sicut hic, ex tribulatione patientiam, ex paticnlia proha­ tionem, ex probatione spem connexam videmus. Aqno­ scitur ct aliud decus, quoniam post aliqua pronuntia­ tionis voce singula finita, quæ nostri membra et cæsa, Græci autem xϖλα xδματα vocant, sequitur ambi­ ins sive circuitus, quem περιοδον illi appellant, cujus membra suspenduntur voce dicentis, donec ultimo fi­ niatur. Nam eorum quae præcedunt circ uitum, mem­ brum illud est primum, quoniam tribulatio patientiam operatur; secundum, patientia autem probationem; ter. tium, probatio vero apem. Deinde subjungitur ipse cir­ cuitus, qui tribus peragitur membris, quorum primum est, apes autem non confundit; secundum, quia charitas Dei diffusa eat in cordibus nostris; tertium, per Spiri­ tum sanctum qui datus eat nobis. At hæc atque hujus­ cemodi in elocutionis arte traduntur. Sicut ergo Apo­ stolum præcepta eloquentiæ secutum fuisse non dici­ nius, ita quod ejus sapientiam secuta sit eloquentia, non negamus.

12. Scribens ad Corintbios, in secunda Epistola rcdarguit quosdam, qui erant es Judæis pseudoapo­ stoli, eique detrahebant: et quoniam seipsum praedi­ care compellitur, hanc sibi velut insipientiam trihuens, quam sapienter dicit, quamque eloquenter ? sed co­ mes sapientiae, dux eloquentiae; illam sequens, istam præcedens et sequentem non respuens. Iterum diro, inquit, ne quis me existimet insipientem esse ; alioquin velut insipientem suscipite me, ut et ego modicum quid glorier. Quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi in stultitia, in hac substantia gloriae. Quoniam quidem multi gloriantur secundum carnem, et ego glo­ riabor. Libenter enim sustinetis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Toleratis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit. Secundum ignobilitatem dico, quasi noa infirmati simus. In quo autem quis audet (in . insipientia dico), audro et ego. Hebrœi sunt ? et ego. Israelitæ sunt ? et ego. Semen AbraAm' sunt ? et ego. Mi­ nistri Christi sunt ? (insipiens dico) super ego t. In tabo­ ribus plurimum, in carceribus abundantius, in plagis su­ pra modum, in mortibus sarpius. A Judæis quinquies, quadraginta una mitius accepi. Ter virgis cæsussum, se• mel lapidatus sum, ter naufragium feci: nocteet die in profundo maris fui; in itineribus .cepe, periculis flumi­ num, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in deserto, peri­ cutis in mari, periculis in falsis fratribus : in labore et ærumna, in vigiliis sæpius, in fame et siti, in jejuniis sæpius, in frigore et nuditate : præter illa quce extrinse­ cus sunt, incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non in firmor ? quis scandalizatur, et ego non uror ? Si gloriari oportet, in iis quæ infirmitatis meæ sunt, gloriabor (II Cor. xi, 16- 50). Quanta sapientia ista sint dicta vigilantes vident. Quanto vero etiam eloquentiæ concurrerint flumine, ct qui stertit advertit.

13. Porro autem qni novit, agnoscit quod ea cæsa 1 Mss. duo, ptus ego. At alii omnes cum edilis, super ego. Grapce, huperegd. uhi interpres verba magis reddidit quam sententiam. quæ ϰδμματα Græci vocant, et membra, et circuitus, de quibas paulo aute disserui, cum decentissima va­ rictate interponerentur, totam istam speciem dictio­ nis, et quasi ejus vultum, quo etiam indocti deJectan­ tur moventurque, fecerunt. Nam unde coepimus hanc locum inserere, circuitus sunt : primus minimus, hoe est bimembris; minus enim qnam duo membra circui­ his habere non possunt, plura vero possunt: ergo ille primus est, Iterum dico, ne quis me existimet insipien­ tem esse. Sequitur nlius trimembris, Alioquin velut iV sipientem suscipite me, nt et ego modicum quid glorier. Tertius qui sequitur membra habet quatuor, Qnod lo­ quor, nou loquor secundum Deum, sed quasi in stulti­ tia, in hac substantia glorie. Quartus duo habet, Quan­ doquidem mali gloriantur secundum earnem, et ego gloriabor. Et quintus habet dno, Libenter enim sustine- Ii. insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Etiam sextus bi­ membris est, Toleratis enim, si quis vos in servitutem redigit. Sequuntur tria caesa, Si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur. Deindc tria membra, Si quis iu faciem vos cædit, secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmati simus. Additur trimembris circuitus, In quo autem quis audet (in insipientia dico, audeo et ego. Hinc jam singulis quibusque casis Interrogando posi­ tis, singula itidem c.rsa responsione redduntur, tria tribus, Hebræi sunt ? et ego. Israelitæ sunt? et ego. Se­ men Abrahæ sunt? et ego. Quarto autem cæso simili in­ terrogatione posito, non alterius cæsi, sed membri oppositione respondet, Ministri Christi sunt ? (insipiens dico) super ego. Jam cæsa quatuor sequentia, remota decentissime interrogatione funduntur, In laboribus plurimum, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus sæpius. Deinde interponitur bre­ vis circuilus, quoniam suspensa pronuntiatione dis­ tinguendum est1, A Judæis qinquies, ut hoc sit unum membrum, cui connectitur alterum, quadraginta una minus accepi. Inde redditur ad caesa, et ponuntur tria, Ter virgis cæsus sum, semel lapidatus sum, ter naufra­ gium feci. Sequitur membrum : Nocte ac die in pro­ fundo marisfui. Deinde quatuordecim caesa decentis­ simo impetu proflunnt, In itineribus sæpe, periculis flu­ minum, periculis latronum, periculis ex genere, pericu­ lis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in deserto, periculis in mari, periculis in falsis fratribus : in labore et ærumna, in vigiliis sæpius, in fame et siti, in jejuniis sæpius, in frigore et nuditate. Post hæc interponit tri­ membrem circuitum, Præter illa quæ extrinsecus sunt, incursus in me quolidianus, sollicitudo omnium Eccele­ siarum. Et huic duo membra percontatione subjungit, Quis infirmatur, et ego non infirmor ? quis scandalizatur, et ego non uror? Postremo totus iste quasi anbelans locos, bimembri circuitu terminatur, Si gloriari opor­ tet, in iia quæ infirmitatis meæ sunt gloriabor. Quod vero post hunc impetum interposita narratiuncula quo­ dammodo requiescit, et requiescere facit auditorem, quid decoris, quid delectationis babeat, satis dici non potest. Sequitur enim dicens : Deus et Pater Domini 1 MSS.' quatuor, qui suspensa pronuntiationf ditinguem­ nostri Jesu Christi scit, qui est benedictus in sæcuta, quod non mentior (II Cor. xi, 31). Ac deinde quomodo periclitatus fuerit, et quomodo evaserit, brevissime narrat.

14. Longum est caetera persequi, vel in aliis sancta­ rom Scripturarum locis ista monstrare. Quid, si etiam figuras locutionis quæ illa artetraduntur, in iis saltem quæ de Apostołi eloquio commemoravi, ostendere vo­ luissem ? nonne facilius graves homines me nimium, quam quisquam studiosorum sibi sufficientem puta­ rent? HaM omnia quando a magistris docentur, pro magno habentar, magno emuntur pretio, magna fa­ ctatione venduntur. Quam jactationem etiam ego re­ dolere vereor, dum ista sic dissero. Sed male doctis bominibus respondendum fuit, qui nostros auctores contemnendos putant, non quia non habent, sed quia non ostentant, quam nimis iSli diligunt, cloquentiam.

15. Sed forte quis putat, tanquam eloquentem no­ strum elegisse me apostolum Paulum. Videtur enim abi ait, Etsi imperilut sermone, sed non scientia (Ibid., 6) , quasi concedendo obtrectatoribus sic locutus, non tanquam id verum agnosceret, confitendo. Si au­ tem dixisset, Imperitus quidem sermone, sed non scien­ tia1, nullomodo aliud posset intelligi. Scientiam plane non cunctatus est profiteri, sine qua esse doctor Gen­ tium non valeret. Certe si quid ejus proferiinus ad exemplum eloquentiæ, ex illis Epistolis utique profe­ rimus, quas etiam ipsi obtrectatores ejus, qui sermo­ nem præsentis contemptibilem putari volebant, grares et fortes esse confessi sunt (Ibid.t, 10). Dicendum ergo mibi aliquid esse video et de cloquentia Prophetarum, ubi per tropologiam multa obteguntur. Quæ quanto ma­ gis translatis verbis videntur operiri, tanto magis cum fuerint aperta dulcescunt. Sed hoc loco tale aliquid Commemorare debeo, ubi quæ dicta sunt non cogar exponere, sed commendem tantum quomodo dicta si. Et ex illius prophetæ libro potissimum hoc fa­ cium, qui se pastorem vel armentarium fuisse dicit, at­ qae inde divinitus ablatum atque missum, ut Dei po­ pulo prophetaret (Amos vu, 14, 15). Non autem se­ cundum Septuaginta interpretes, qui etiam ipsi divino Spiritu interpretati, ob hoe aliter videntur nonnulla dixisse, et ad spirilnalem sensum scrutandum magis admoneretur leeloris intentio ; unde eliam obscuriora nonnulla, quia magis tropica, sant eorum : sed sicut ex hebræo in latinum eloquium, presbytero Hiero­ nymo utriusque linguæ perito interpretante, translata sunt.

16. Cum igitnr argueret impios, superbos, luxu­ riosos, et fraternae ideo negligentissimos charitatis, rusticus vel ex rustico iste propbola exclamavit, di­ cens : Vat qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samuriæ, optimates capita populorum, ingredien­ tes pompatice domum Israel! Transite Jn Chalanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palæstinorum, et ad optima quaque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro esi. Qui seva­ 1 Sic Bad Am. Er. et MSS., At LOV., et non addidisset, sed non scientia. rati estis in dieu, malum, et appropinquatis solio iniqui­ tatis. Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis, in stra­ tis vestris : qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti: qui canitis ad vocem Psalterii. Sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phia­ lis vinum, et optimo unguento delibuti: et nihil patie­ bantur super contritione Joseph (Amos VI, \ .6). Num­ quidnam isti, qui Prophetas nostros tanqunm inerudi­ tus et elocutionis ignaros veluti docti disertique con­ temnunt, si aliquid eis tale vel in tales dicendum fuisset, aliter se voluissent dicere, qui tamen eorum insanire noluissent?

17. Quid enim est quod isto eloquio aures sobriæ plus desidcrent? Primo ipsa invectio, quasi sopitis sensibus ut evigilarent, quo fremitu illisa est? Væ qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice. domum Israel! Dein­ de ut beneficiis Dei, qui eis ampla spatia regni dedit, ostendat ingratos, quoniam confidebant in monte Sama­ riæ, ubi utique idola colebantur, Transite, inquit, in Cha­ lanne, et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palæstinorum, et ad optima quæque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Simul eliam cum ista dicuntur, locorum nominibus tanquam lumi­ nibus ornatur eloquium, quae sunt Sion, Samaria, Chalanne, Emath magna, et Geth Pulæstinorum. De­ inde verba quae bis adjunguntur locis, decentissime variantur : Opulenti estis, confiditis, transite, ite, de­ scendite.

18. Consequenter denuntiatur fntura sub iniquo rego appropinquare captivitas, cum adjungitur, Qui sepa­ rati estis in diem malum, et appropinquatis solio ini­ quitatis. Tunc subjiciuntur merita luxuria?, Qui dormi­ tis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris : qui . comeditis agnum da grege, et vitulos de medio armenti. Ista sex membra tres bimembres circuitus ediderunt. Non cnitn ait, Qui separati estis in diem malum, qui appropinquatis solio iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, qui lascivitis in stratis vestris, qui comedi­ tis agnum de grege, et vitulos de medio armenti; si ita diceretur, esset quidem et boc pulchrum, ut ab uno pronomine repetito singula sex membra decurre­ rent, et pronuntiantis voce singula finirentur : sed pulchrius factum est, ut eidem pronomini essent bina subnexa, quae tres sententias explicarent; unam ad captivitatis prænuntiationem, Qui separati estis indiam malum, et appropinquatis sotio iniquitatis; alteram ad libidinem, Qui dormitis in lectis ebarneis, et lascivitis in stratis vestris; ad vorackatcm vero tertiam perti­ nentem, Qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti : ut in potestate sit pronuntiantis, utram singula finiat, et membra sintsex, an primum et tertium et quintum voce suspendat, et secundum pri­ mo, quartum tertio, sextum quinto connectendo, tres bimembres circuitus decentissime faciat; unam qno ealamitas imminens, alterum quo lectus impuras, ter­ tium quo prodiga mensa monstretur.

19. Deinde luxuriosam remordet aurium volupla­ tein. Ubi cum dixisset, Qni canitis advocem psalterii, quoniam potest exerceri sapienter a sapientibus mu­ sica, mirabili decore dicendi, invectionis impetu re­ laxato, et non ad illos, sed de illis jam loquens, ut nos musicam sapientis a musica luxuriantis distinguere commoneret, non ait, Qui canitis ad vocem psalterii, et sicut David putatis vos habere vasa cantici : sed cum illud ad illos dixisset, quod luxuriosi audire de­ berent, Qui canitis ad vocem psalterii, imperitiam quo­ que eorum aliis quodammodo indicavit, adjungens, Sic. ut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti. Tria haec melius pronuntiantur, si suspensis duobus prioribus membris circuitus, tertio finiantur.

20. Jam vero quod his omnibus adjicitur, Et nihil patiebantur super contritione Joseph, sive continua- tim dicatur ut unum sit membrum, sive decentius suspendatur, et nihil patiebantur, et post hanc dis­ tinctionem inferatur, super contritione Joseph, atque sit bimembris circuitus ; miro decore non dictum est, Nihilpatiebaniur super contritione fratris, sed positus est pro fratre, Joseph, ut quicumque frater proprio significarctur ejus nomine, cujus ex fratribus fama praeclara est, vel in malis quae pendit, vel in bonis quæ rependit. Iste certe tropus ubi Joseph quemcum­ que fratrem tacit intelligi, nescio utrum illa quam di­ dicimus et docuimus, arte tradatur. Quam sit tamen pulcher, et quemadmodum afficial legentes atque in­ telliHentes, non opus est cuiquam dici, si ipse non senlit.

21. Et plura quidem, qnac pertinent ad praecepta eloquentiæ, in hoc ipso loco, quem pro exemplo po­ suimus, possunt reperiri. Sed bonum auditorem, non tam si diligenter discutiatur, instruit, quam si arden­ ter pronuntietur, accendit. Neque enim hæc humana industria composita, sed divina mente sunt fusa et sa­ pienter et eloquenter; non intenta in eloquentiam sa­ pienlia, sed a sapientia non recedente eloquentia. Si enim, sicut quidam disertissimi atque acutissimi viri videre ac dicere potuerunt, ea quae velat oratoria arto discuntur, non observarentur et notarentur, et in hanc doctrinam non redigerentur, nisi prius in oratorum invenirentur ingeniis; quid mirum si et in istis inve­ niuntur, quos ille misit qui facit ingenia? Quapro­ pter et cloquentes quidem, non solum sapientes, canonicos nostros auctores doctoresque fateamur, tali eloquentia1, qualis personis ejusmodi congruebat.

22. Sed nos etsi de litteris eorum, quae sine diffi­ cukate intelliguntur nonnulla sumimus elocutionis exempla ; nequaquam tamen putare debemus imitan­ dos eos nobis essein iis quæ ad exercendas et eliman­ das quodammodo mentes legentium, et ad rumpenda fastidia atque acuenda studia discere volentium, ce­ landos I quoque, sive ut ad pietatem convertaMur, sive ut a mysteriis secludantur, animos impiorum, utili ac salubri obscuritate dixerunt. Sic quippe ilii lo­ i Bad. Am. Ea. et MSS. septem, tati eloquentoa uSOS. I Mss. tres, zelandos. Sic etiam Bad. Am. et Ea. cuti sunt, ut posteriores qui cos recte intelligerent et exponerent, alteram gratiam, disparem quidem, ve­ rumtamen subsequentem in Dei Ecclesia reperirent. Non ergo expositores eorum ita loqui debent, tanquam se ipsi exponendos simili auctoritate proponant; sed in omnibus sermonibus suis primitus ac maxime ut intelligantur elaborent, ea quantum possunt perspi­ cuitate dicendi, ut aut multum tardus sit qui non in- . telligat, aut in rerum quas explicare atque ostendere volumus diflicultate ac subtilitate, non in nostra lo­ cutione sit causa quo minus tardiusve quod dicimus possit intelligi.

23. Sunt enim quaedam quæ vi sua non intelliguu­ tur, aut vix intelliguntur, quantolibet et quantumlibet, quamvis planissime, dicentis versentur eloquio; quae in populi audientiam, vel raro, si aliquid urget, vel nunquam omnino mittenda sunt. In libris autem, qui ita scribuntur ut ipsi sibi quodammodo lectorem te­ neant cum intelliguntur,cum autem non intefligun­ tur molesti non sint molentibus legere, et in aliquorum collocutionibus t, non est boc officium deserendum, ut vera; quamvis difficillima ad intelligendum, quae ipsi jam percepimus, cnm quantocumque labore disputa­ tionis ad aliorum inteiligentiam perducamus, si tcuet auditorem vel colloculorem discendi cupiditas, nee mentis capacitas desit, quæ quoquo modo intimata possit accipere; non curante illo qui docet, quanta eloquentia doceat, sed quanta evidentia.

24. Cujus evidentiæ diligens appetitus aliquando negligit verba cultiora , nec curat quid bene sonet, sed quid bene indicet atque intimet quod ostenderc in­ tendit. Unde ait quidam, cum de tali genere locutionis ageret, esse in en quamdam diligentem negligentiam (Cicero, in Oralore). Hæc tamen sic detrahit ornatum, ut sordes non contrahat. Quamvis in bonis doctoribus tanta docendi cura sit, vel esse debeat, ut verbum quod nisi obscurum sit vel ambiguum , latinum esse non potest, vulgi autem more sic dicitur ut ambiguitas obscuritasque vitetur, nou sic dicatur ut a doctis, sed potius ut ab indoctis dici solet. Si enim non piguit dicere interpretes nostros , Non congregabo conventi­ cula eorum de sanguinibus (Psal. XV , 4), quoniam sen­ serunt ad rem pertinere, ut eo loco pluraliter enun­ tiaretur hoc nomen, quod in latina lingua tantum­ modo singulariter dicitur ; cur pietatis doctorem pi­ geat imperitis loquentem, ossum potius quam os di­ cere, ne ista syllaba non ab eo quod sunt ossa, sed ab eo quod sunt ora intelligatur, ubi Afrae aures de correptione vocalim vel productione non judicant ? Quid enim prodest locutionis integritas, quam non sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino 1 In prius editis, cum intelligmtur, molesti runl aliI no­ lentib", legere : ctan autem non intelliguntur , molesti non tbU notenubus legere. Etinaliquorian, etc. Hunc locum Mss. subsidio liheravimus ab ioepto glossemate, et a prava in­ terpunCtione, quae a se invicem distrahebat partes jijppo­ sitionis hujus: J1I tibris autem non est hoc ojficitan dese­ rendum. , nulla sit causa, si quod loquimur non intelligunt, propter quos ut intelligant loquimur ? Qui ergo docet, vitabit omnia verba quæ non docent; et si pro eis alia integra , quae intelligantur, potest dicere, id magis eliget : si autem non potest, sive quia non sunt. sive quia in præsentia non occurrunt, utetur etiam verbis mimis integris, dum tamen res ipsa doceatur atque discatur integre.

25. Et hoc quidem non solum in collocutionibus, sive fiant cum aliquo uno, sive cum pluribus; verum etiam multo magis in populis quando sermo promitur, ut intelligamur instandum est. Quia in collocutionibus est cuique interrogandi potestas : ubi autem omnes tacent ut audiatur unus, et in eum intenta ora conver- Unu, ibi ut requirat quisque quod non intellexerit, nec moris est ncc decoris ; ac per hoc debet maxime tacenti subvenire cura dicentis. Solet autem motu suo significare utrum intellexerit cognoscendi avida mul­ titudo : quod donce significet, versandum est quod agitur, multimoda varietate dicendi; quod in potestate non habent, qui præparata ct ad verbum memoriter retenta pronuntiant. Mox autem ut intellectum esse constiterit, aut sermo finiendus, aut in alia transeun­ dum est. Sicut enim gratus est qui cognoscenda enu­ bilat; sic onerosus est qui cognita inculcat, cis dun. taxat quorum tota exspectatio in dissolvenda eorum , quæ panduntur, difficultate pendebat. Nam delectandi gratia etiam nota dicuntur; ubi non ipsa, sed modus quo dicuntur attenditur. Quod si et ipse jam notus est, atque auditoribus placet, pene nihil interest utrum is qui dicit, dictor vel lector sit. Solent enim et ea quae commode scripta sunt, non solum ab iis quibus pri­ mitus innotescunt, jucunde legi ; verum ab iis etiam quibus jam nota sunt, neque adhuc illa de memoria delevit oblivio, non sine jucunditate relegi, vel ab utrisque libenter audiri. Quæ autem quisque jam obli­ tus est, cuin commonetur, docctur. Sed de modo de­ lectandi nunc non ago; de modo quo docendi sunt qui discere desidcrant, loquor. Is autem estoptimus, quo fit ut qui audit, verum audiat, et quod audit intelli­ gat. Ad qucin finem cum ventum fuerit, nihil tunc amplius de ipsa rc tanquam diutius docenda laboran­ dum est, sed forte de commendanda ut in corde figa­ tur : quod si faciendum videbitur, ita modeste facleu­ dum est , ne perveniatur ad tædium.

26. Prorsus hæc cst in docendo cloquentia, qua fit dicendo, non ut libeat quod horrebat, aui ut fiat quod pigebat, sed ut appareat quod latebat. Quod tamen si fiat insuaviter ,. ad paucos quidem studiosissimos suus pervenit fructus, qui ea quæ discenda sunt, quamvis abjecte inculleque dicantur, scire desiderant. Quod cum adepti fuerint, ipsa delectabiliter veritate pa­ scuntur: bonorumque ingeniornm insignisest indoles, in verbis verum amare, non verba. Quid enim pro­ dest clavis aurea, si aperire quod volumus non po­ test ? Aut quid obest lignca, si hoc potest ? quando nihil quærimus nisi patere quod clausum est. Sed quoniam inter se habent nonnullam similitudinem ve­ scentes atque discentes, propter fastidia plurimorum, etiam ipsa sine quibus vivi non potest , alimenta con­ dieuda sant.

27. Dixit ergo quidam eloquens, et verum dixit, ila dicere debere eloquentem, ut doceat, ut delectet , ut flectat. Deinde addidit : Docere necessitatis est, dele­ dare suavitatis, flectere victoriae (Cicero, de Oratore). Horum trium quod primo loco positum est, hoc est docendi necessitas, in rebus est constituta quas dici­ mus; reliqua duo, in modo quo dicimus. Qui ergo di­ cit cum docere vult , quamdiu non intelligitur, non­ dum se existimet dixisse quod vult ei quem vult do­ eere. Quia etsi dixit quod ipse intelligit, nondum illi dixisse putandus est, a quo intellectus non est : si vero intellectus est, quocumque modo dixerit, dixit. Quod si etiam delectare vult eum cui dicit, aut fle­ ctere , non quocumque modo dixerit, faciet; sed in­ terest quomodo dicat, ut faciat. Sicut est autem, ut teneatur ad audiendum, delectandus auditor; ita fle­ dendus, ut moveatur ad agendum. Et sicut delecta­ lar, si suaviter loquaris ; ita flectitur , si amet quod polliceris, timeat quod minaris, oderit quod arguis, quod commendas amplectatur, quod dolendum exag­ geras doleat; cum quid lætandum prædicas gaudeat, misereatur corum quos miserandos ante oculos di­ tendo constituis, fugiat eos quos cavendos terrendo proponis ; et quidquid aliud grandi eloquentia fieri potest ad commovendos animos auditorum, non quid agendum sit ut sciant, sed ut agant quod ageuduin esse jam sciant.

28. Si autem adhuc nesciunt, prius utique docendi sunt quam movendi. Et fortassc rebus ipsis cognitis ita movebuntur , ut cos non opus sit majoribus elo­ quentiae viribus jam moveri. Quod tamen cum opus est, faciendum est : tunc autem opus est, quando cum scierint quid agendum sit , non agunt. Ac per boc do­ cere necessitatis es!. Possunt enim homines et agere et non agere quod sciunt. Quis autem dixerit eos agere debere quod nesciunt? Et ideo flectere necessitatis non est, quia non semper opus est, si tantum docenti vel etiam delectanti consentit auditor. Ideo autem victo­ riæ est flectere, quia fieri potest ut doceatur et dele­ ctetur, et non assentiatur. Quid amem illa duo prod­ erunt, si desit hoc tertium ? Sed neque delectare ne­ cessitatis est: quandoquidem cum dicendo vera mou- strantur, quod ad officium docendi pertinet , non elo­ quio agitur, neqne boc attenditur, ut vel ipsa vel ip­ sum delectat eloquium, sed per scipsa, quoniam vera sunt , manifestata delectant. Unde plerumque dele­ etant etiam faisa patefacta atqne convicta. Neque enim delectant, quia falsa sunt; sed quia falsa esse verum est, delectat et dictio qua boc verum esse monstra­ tum est.

19. Propter eos autem quibus fastidientibus non placet veritas, si atio quocumque modo, nisi co modo dicatur, ut placeat et sermo dicentis, datus est in eloquentia non parvus etiam delectationi locus. Qu;e tamen addita non suflicit duris, quos nec intellexisse, nec docentis elocutione delectatos esse profuerit. Quid enim haec duo conferunt homini, qui et conlitetur ve­ rum, et collaudat eloquium, nec inclinat assensum , propter quem solum, cum aliquid suadetur, rebus quae dicuntur invigilat dicentis intentio? Si enim talia docentur quoe credere vcl nosse sufficiat, nihil est aliud eis consentire, nisi confiteri vera esse. Cum vero id docetur quod agendum est, et ideo doeetur ut aga­ tur, frustra persuadetur verum esse quod dicitur, frustra placet modut ipse quo dicitur, si non ita discitur ut agatur. Oportet igitur eloquentem eccle­ siasticum, quando suadct aliquid quod agendum est, non solum ducere ut instruat, et delectare ut teneat, verum etiam flectere ut vincat. Ipse quippe jam re­ manet ad consensionem flectendus eloquentiae grandi­ tate, in quo id non egit usque ad ejus confessionem demonstrata veritas, adjuncta etiam sua vitate dictionis.

30. Cui suavitati tantum operæ impensum est ab bominibus, ut non solum non facienda, verum etiam fugienda ac detestanda tot et tanta mala atque tur­ pia, quæ malis et turpibus disertissime persuasa sunt, non ut eis consentiatur, sed sola delectationis gratia, lectitentur. Avertat autem Deus ab Ecclesia sua quod de synagoga Judæorum Jeremias propheta comme­ morat dicens : Pavor et horrenda facta sunt super ter­ rain : Prophetœ prophetabant iniqua, et sacerdotes plan­ sum dederunt manibus suis, et plebs mea dilexit sic. Et quid facietis in futurum (Jerem. v , 50,31)? 0 eloquen­ tia tanto terribilior, quanto purior ; et quanto soli­ dior, tanto vehementior! 0 vere sccuris concidens petras I huic enim rei simile esse verbum sirIm, quod per sanctos Prophetas fecit, per hunc ipsum prophe­ tam Deus ipse dixit (Id. XLVI , 22). Absit itaque, absit a nobis, ut sacerdotes plaudant iniqua dicentibus, et plebs Dei diligat sic. Absit a nobis, inquam, tanta dementia : nam quid faciemus in futurum? Et certe mi­ nus intelligantur , minus placeant, minus moveant quæ dicuntur; verumtamen dicantur ; et justa 1, non iniqua libenter audiantur : quod utique non neret, nisi suaviter diceremur.

31. In populo autem gravi, de quo dictum est Deo, In populo gravi laudabo te (Psal. XXXIV, 18), nec illa suavitas dcleclabilis est, qua non quidem iniclua di­ cuntur, sed exigua et fragilia bona spumeo verborum ambitu ornantur, quali nec magna atque stabilia de­ center et graviter ornarentur. Est tale aliquid in epistola beatissimi Cypriani, quod ideo puto vel acci­ disse, vel consulto factum esse, ut sciretur a poste­ ris, quam linguam doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia revocaverit, et ad eJoqnentiam graviorem modestioremque restrinxerit; qualis in ejus conse­ s sic MIS. melioris notx. At editi, vera tamen dicantur et justa. m entibus litteris secure amatur, religiose appetitur, sed difficillime impletur. Ait ergo quodam loco : Petamus hanc sedem : dant secessum vicina secreta ; ubi dum erratici palmitum lapsus pendulis nexibus per arundines bajulas repunt, viteam porticum frondea te­ cta fecerunt (Cypr., Epist. i ad Donatum). Non di­ cuntur ista Bisi mirabiliter affuentissima fecundi­ late facundiæ, sed profusione uUnia gravitati displi­ cent. Qui vero hæc amant, profecto eos qui non ita dicunt, sed castigatius eloquuntur, non posse ita elo­ qui existimant, non judicio ista devitare. Quapropter iste vir sanctus et posse se ostendit sic dicere, quia dixit alicubi, et nolle, quoniam postmodum nus­ quam.

3i. Agit itaque noster iste eloquens, cum et justa et sancta et bona dicit, neque enim alia debet dicere; agit ergo quantum potest cum ista dicit, ut intelligen­ ter, ut libenter, ut obedienter audiatur : et hæc se posse, si potuerit , et in quantum potuerit, pictate magis orationum, quam oratorum facultate non da­ bilet; ut orando pro se , ac pro illis quos est allocu­ turus, sit orator antequam dictor. Ipsa hora jam ut dicat accedens, priusquam exserat proferentem lin­ guam, ad Deum levet animam sitientem , ut eructet quod biberit, vel quod impleverit fundat. Cum enim de unaquaque re, quæ secunduin tidem dilectioncm­ que 1 tractanda sunt, multa sint quæ dicantur, et multi modi quibus dicantur ab eis qui hæc sciunt ; quis novit quid ad praesens tempus, vel uobis dicere, vei per nos expediat audiri, nisi qui corda omnium videt ? et quis facit ut quod oportet, et quemadmo­ dum oportet, dicatur a nobis, nisi in cujus manu suut et nos et sermones nostri (Sap., VII, 16)? Ac per hoc, discat quidem omnia qUID docenda sunt, qui et nosse vult et docere; facultatemque dicendi, ut decet virum ecclesiaticum, comparet : ad boram vero ipsius di­ ctionis, illud potius bonae menti cogitet convenire quod Dominus ait, Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loqua­ mini : non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. x, 19, 20). Si ergo loquitur in eis Spiritus sanctus, qui perse­ quentibus traduntur pro Christo, cur non et in eis qui tradunt discentibus Christum ?

35. Quisquis autem dicit non esse hominibos præ­ cipiendum quid, vel quemadmodum doceant, si do­ ctores sanctus efficit Spiritus, pelest dicere nec orandum nobis esse. quia Dominus sit, Scit pater ner. ster quid vobis necessarium sit, prius quam petatis ab eo (Id. vi, 8); aut apostolum Paulum Timotheo et Tito non debuisse præcipere quid, vel quemadmodum praeciperent aliis. Quas tres apostolicas Epistolas ante oculos habere debet, cui est in Ecclesia doctoris persona imposita. Nonne in prima ad Timotheum le- I Edili, delectationemque. Mss. potiores, dilectionemque. gitur : Annuntia hæc et doce (I Tim. iv, II)? quæ an­ tem sint, supra dictum est. Norne ili esi : Senierem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem (Id. v, 1) ? Non­ ne in secunda ei dicitur : Formam habe verborum su­ norum, quæ a me audisti (II Tim. I, 13) ? Nonne ilu ei dicitur: Satis age, teipsum probubilem operarium exhibens Deo, non erubescentem, verbum I eritatis recte tractantem (Id .II, 15)? Ibi est et illud : Prædica ver- bum, insta opportuue, importune; argue, obsecra, tii­ crepa in omni longanimitute et doctrina (II Tim. IV, i). Itemque ad Titum, nonne dicit episcopum juxta do­ ctrinam fidelis verbi perseverantem esse debere, nt potens sit in doctrina sana et contradicentes redarguere (Til. I, 9) ? Ibi etiam dicit: Tu vero loquere quæ decent sanam doctrinam, senes sobrios esse (Id. II, 1, 2) , et quae sequuntur. Ibi et illud : Ilac loquere, et exhortare, et increpa cum omni imperio. Nemo te contemnat (Ibid, 15). Admone illos principibus et potestutibus subditos esse (Id. III, 1), etc. Quid ergo putamus? Numquid contra seipsum sentit Apostolus, qui cum dicat do­ clores operatione fieri Spiritus sancti, ipse illis præ­ cipit quid et quemadmodum deceant? An intelligen­ dum est, et hominum officia ipso sancto Spiritu lar­ giente, in docendis etiam ipsis doctoribus non debere cessare; et tamen neque qui plantat esse aliquid, neque qui rigat, sed Dcum qui incrementum dat (I Cor. III, 7) ? Undo ipsis quoqne ministris sanctis ho­ minibus, vel etiam sanctis Angelis operantibus, nems recte discit quæ pertinent ad vivendum cum Deo, nisi fiat a Deo docilis Deo f, cui dicitur in Psalmo : Doce me facere voluntatem tuam, quoniam tu es Deus meus (Psal. CXLII, 10). Unde et ipsi Timotheo idem dicit apostolus, loquens tuique ad discipulum doctor: Tu autem persevera in iia quæ didicisti, et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris (II Tim. III, 14). Sicut enim corporis medicamenta, qua: hominibus ab hominibus adhibentur, nonnisi eis prosunt quibus Deus operatur salutem, qui et sinc illis mederi potest, cuin Sine ipso illa non possint, et tameu adhibentur ; et si boc of­ faciose fiat, inter opera misericordi;c vel beneficentiæ dcputatur : ita et adjumenta doctrinae tunc prosunt animæ adhibita per hominem, cum Deus operatur ut prosint, qui potuit Evangelium dare bomiui, etiam uon ab hominibus, neque per hominem.

34. Qui ergo nititur dicendo persuadere quod bo­ num est, nihil horum trium spernens, ut scilicet do­ ceat, ut delectet, ut flectat; oret atque agat, ut quem­ admodum supra diximus, intelligenter, libenter, obedienterque audiatur. Quod cum apte et convenien­ ter facil, non immerito eloqurns dici potest, etsi non eum sequatur auditoris assensus. Ad haec enim tria, id est ut doceat, ut delectet, ut flectat, eUam tria iila videtur pertinere voluisse idem ipse Romani auctor eloquii, cum itidem dixit, Is igitur erit eloqueus, qui poterit parva submisse, modica temperate, magua gran- 1 Hic vulgati omittunt, Deo; quod MSS. habeut nec su­ perfluo. - diter dicere (Cicero, de Oratore) : tanquam si adderet iila etiam tria, et sic explicaret unam camdemque sententiam dicens , Is erit igitur cioqucns, qui ut do­ ceat, poterit parva submisse ; ut delectet , modica temperate; ut flectat, magna granditcr dicere.

35. Hæc autem tria ille, sicut ab eo dicta sunt, in eausis forensibus posset ostendere; non autem hic, hoc est in ecclesiasticis quaestionibus, in quibus hu- jusinodi, quem volumus informare, sermo versatur. In illis enim ea parva dicuntur, ubi de rebus pecunia­ riis judicandum est; ca magna, ubi de salute ac de capite hominum : ca vero ubi nihil horum judicandmu est, nihilque agitur ut agat sive decernat, sed tantum­ modo ut delecletur auditor, inter utrumque quasi media, et ob hoc modica, hoc est moderata dixerunt. Modicis euim modus nomen imposuit : nam modica pro parvis abusive, non proprie dicimus. In istis au­ tem nostris, quandoquidcm omnia, maxime quæ de loco superiore populis dicimus, ad bominum salutem, nec temporariam, sed suternam rcferre debemus, ubi etiam cavendus est a ternus iuteriLus, omnia magna sunt quae dicimus; usque adeo ut nec de ipsis pecn­ niariis rcbus vel acquirendis vel amittendis parva videri debeant, quæ doctor ecclesiasticus dicit, sive sit illa magna, sive parva pecunia. Ncquc enim parva est justitia, quam profecto et in parva pecunia custodire debemus, dicente Domino: Qui in minimo fidelis est, et in magno fidelis est (Luc. xvi, 10). Quod ergo minimum est, minimum est; sed in minimo fidelem esse, ina­ gnum est. Nam sicut ratio rotunditatis, id est ut a puncto medio omnes lineæ pares in extrema ducan­ tur, eadem est in magno disco, quæ in nummulo exi­ guo; ita ubi parva juste geruntur, non minuitur justi­ tiæ magnitudo.

36. De judiciis denique saecularibus (quibus ulique nisi pecuniariis ? ) cum loqueretur Apostolus : Audet quisquam vestrum, inquit, adversus alterum habens ne­ gotium, judicari ab iniquis, et non apud sanctos ? An hescitis quia sancti mundum judicabunt ? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judice­ tis? Nescitis quia Angelos judicabimus, nedum sæcula­ ria ? Sæcularia igitur judicia si habueritis, eoa qui cun­ temptibiles sunt in Ecclesia, hos constituite ad judican­ dum 1. Ad reverentiam vobis dico. Sic non eat inter vos quisquam sapiens, qui possit inter fratrem suum judi­ cere? Sed frater cum fratre judicatur, et hoc apud infideles. Jam quidem omnino delictum est, quia judicia habetis vobiscum. Quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? Sed vos iniquitatem facitis, et fraudatis, et hoc fratres2. An nescitsi. quia injusti re­ guum Dei non hæreditabunt ( I Cor. VI , 1-9) ? Quid est quod sic indignatur Apostolus, sic corripit, sic expro­ brat, sic increpat, sic minatur? quid est quod sui ani­ I Mss., collocatf; et prope omnes omitiuut, ad juditan­ dum: qnod etiam abest a græco textu Apostoli, ' Mss. quinque, et hoc apud fratres. Ahi tres, et hoc fra­ lrilnu. aui affectum tam crecbra et tam aspera vocis mutatione testatur ? quid est postremo quod de rebus nimmia tam granditer dicit? Tantumne de illo negotia sæcula - ria meruerunt? Absit. Sed hoc facit propter justi­ tiam, charitatem, pietatem, quae, nulla sobria mente dubitante, etiam in rebus quamlibct parvulis magna sunt.

37. Sane si moneremus homines quemadmodum ipsa negotia saecularia vcl pro -se vel pro suis apud ecclesiasticos judices agere deberent, recte admone­ remus ut agerent tanquam parva submisse : cum vero de illius viri disseramus eloquio, quem volumus ea­ rum rerum esse doctorem, quibus liberamur ab æter­ nis malis, atque ad æterna pervenimus bona; ubicum­ que agantur hæc, sivc ad populum sive privatim, sive ad unum sive ad plurcs, sive ad amicos sive ad ini­ micas, sive in perpetua dictione sive in collocutione, sive in tractatibus sive in libris, sive in epistolis vel longissimis vcl brevissimis, magna sunt. Nisi forte quoniam calix aquae frigidæ, res minima atque vilis­ sima est, idco minimum aliquid atque vilissimum Dominu ait, quod eum qui dederit discipulo ejus , non perdet mercedem suam (Matth. x, 42) : aut vero quando iste doctor in Eeclesia facit inde sermo­ nc;n, parvum aliquid debet existimare se dicere; et ideo non temperate, non granditer, sed submisse sibi esse dicendum. Nonne quando accidit ut de bac ro loqueremur ad populum, ct Deus adfuit ut non incor- grue diceremus, tanquam lIo illa aqua frigida quæ­ dam flamma surrexit (IIMach.I, 32), quæ etiam frigida hominum pectora, ad misericordiæ opera racienda, spe cælestis mercedis accenderet ?

38. Et tamcn cum doctor iste debeat rerum dictor esse magnarum, non semper cas debct granditcr di­ cere, sed submisse, cum aliquid docctur; temperate, cum aliquid vituperatur sivc laudatur : cum vcro ali­ quid agendum est, ct ad cos loquimur, qui boc agere debent, nee tamcn volunt, tunc ca quai magua sunt, dicenda sunt granditer, et ad fletendos animos con­ gruenter. Et aliquando dc una cademquc re magna, ct submissc dicitur, si docetur; et temperate, si prædi­ catur; et granditer, si aversus inde animus ut con- , vertatur impellitur. Quid enim Dco ip3o majus est ? Numquid ideo non discitur I ? Aut qui docet unitatem Trinitatis, debet nisi submissa disputatione agere, ut res ad dignoscendum difficilis, quantum datur, possit intelligi ? Numquid hic ornamenta, ct non documenta quæruntur? numquid ut aliquid agat est flectendus auditor, ct non potius ut discat instruendus ? Porro cum laudatur Dcus sive de scipso, sive de operibus suis, quanta facies pulchræ ac splendidæ dictionis oboritur ei qui potest quantum potest laudare, qucm nemo convenienter laudat, nemo quomodocumque non laudat! At si non colatur, aut cum illo vel etiam præ illo colantur idola, sive dæmonia, sive quxcum­ que creatura ; quantum hoc malum sit, atque ut ab I Editi, dicitur. sed concinnius MSS., discitur. , , PATROL., XXIV. (Quatre.) hoc malo avertantur homines, debet utiquc granditer dici.

39. Submissæ dictionis exemplum est apud aposto­ lum Paulum, ut planius aliquid commemorem, ubi ait : Dicite mihi, sub Legevolentes esse, Legem non audi­ stis ? Scriptum est enim, quod Abraham duos filios Ila­ buit, unum de ancilla, et unum de libera : sed ille qui de ancilla, secundum carnem natus est ; qui autem de . libera, pcr repromissionem : quæ sunt in allegoria. Hæc enim sunt duo Testamenta : unum quidem a monte Sina in servitutem generans, quæ est Agar. Sina enim mons cst in Arabia, qui conjunctus I cst huic quæ nunc cst Jerusalem, et servit cum filiis suis. Quæ autem surum est Jerusalem, libera est, quæcst mater nostra (Galat. iv, 212G), etc. Itemque ubi raliocinalur, et dicit : Fratres, secundum hominem dico, tenen hominis con­ firmatum testamentum nemo irritum facil, aut super­ ordinat. Abrahæ diclce sunt promissiones et semini ejus. Non dicit, Et seminibus, tanquam in multis, sed tanquam in uno, Et semini luo, quod eat Christus. Iloc autem dico, testamentum confirmatum a Dco, qua' post qua­ dringentos et triginta annos facta eat Lex, non infirmat ad evacuandas promissiones. Si enim ex Lege hæreditas, jam noM ex promissione. Abrahæ autem per repromis­ sionem donavit Deus. Et quia occurrere poterat audi­ entis cogitationi, Utquid ergo Lex data cst, si ex illa non cst hæredilas? ipse sibi hoc objecit, atque ait vclut interrogans : Quid ergo Lex? Dcindc respondit: Transgressionis gratia proposita est, donce veniret semen cui promissum cst, disposita 2 per Angelos in manu Ine­ diutoris. Mediator autem unius non cat, Deus vero unus est. Et hic occurrebat, quod sibi ipse proposuit, Lex ergo adversus promissa Dei ? Et respondit, Absit: rcd­ diditque rationem, dicens, Si cnim data esset Lcx quæ vosset vivificare, omnino ex Lcge esset justitia. Sed conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus, etc. (Calat. III, 45-22); vel si quid ejusmodi cst. Pertinet ergo ad docendi curam non solum aperire clausa, et nodos solvere quæstionum; sed eliam dum hoc agitur, aliis quæstionibus, qux fortassis inciderint, ne id qnod dicimus improbetur per illas aut refellatur, occurrere: si tamen ct ipsa carum solutio pariter occurrerit, ne moveamus quod auferre non possumus. Fit autem ut cum incidentes quæstioni aliæ quæstiones, cl aliae rursus incidentibus incidcn:cs pertractantur atque solvuntur, in cam longitudinem ratiocinationis exten­ datur intentio, ut nisi memoria plurimum valcat atque vigeat, ad caput unde agebatur disputator redire non possit. Valde autem bonum est ut quidquid contradici potest, si occurrerit, refutetur; nc ibi occurrat, ubi non crit qui respondeat; aut privsenti quidem, sed tacenti occurrat, et mniuns sanatus abscedat.

40. In illis autem apostolicis verbis dictio tempe- 1 In Mas. fere omnibus, qucc conjuncta cat, f hi Mss. plerisque, dispositum. rata est : Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut po­ trem, juniores ut fratres, anus ut matres, adolescentulas ut sorores (I Tim. v, 1, 2). Et in illis : Obsecro autem vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem. Et to­ tus fere ipsius exhortationis locus temperatum babet cloculionis genus : ubi illa pulchriora sunt, in quibus propria propriis tanquam debita reddita decenter ex­ currunt, sicuti est, Habentes dona diversa secundum gratiam quæ data est nobis ; sive prophetiam,secundum regulam fidei; sive ministerium, in ministrando; sive qui docct, in doctrina; sive qui exhortatur, in exhorta­ tione; qui tribuit, insimplicitate ; qui prnest, in solli­ citudine; qui miseretur, in hiluritate. Dilectio sine simu­ latione; odio habentes malmn, 'adhærentes bono : chari­ tate fraternitatis invicem diligentes, honore mutuo præ­ venientes, studio non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes, ape gaudentes, in tribulatione patientes , orationi instantes, neccesitatibus sanctorum communi­ canles, hospitalitatem sectantes. Benedicite persequenti­ bus vos; benedicite, et nolite maledicere. Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus : idipsum invicem sen­ tientes (Rom. xn, 1 6 16). Et quam pulchre ista omnia sic effusa, bimembri circuitu terminantur, Non alta sapientes, sed humilibus consentientes! Et aliquanto post : In hoc ipso, inquit, persevrrantes, reddite omni­ bus debita : cui tributum, tributum; cui vectigal, vecti­ gal ; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem. Quæ membratim fusa clauduntur etiam ipsa circuitu, quem duo membra contexunt : Nemini quidquam de­ beatis, nisi ut invicem diligatis. Et post paululum : Nox præcessit, inquit, dies autem appropinquavit. Abjicia­ nius itaque opera tenebraruem, et induamus arma lucis : sicut in die honeste ambulemus ; non in comessationi­ bus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis,non in contentione et æmulatione; scd induite Dominum Jesum Christum, et carnis providentiam ne feceritis i a concupiscentiis (Id. XIII, 6-8, 12-14). Quod si quis­ quam ita diceret, Et carnis providentiam nc in con­ cupiscentiis feceritis; sine dubio aures clausula numcrosiorc mulceret: sed gravior interpres etiam ordincm maluit tenere verborum. Quomodo autem hoc in græco eloquio sonet, quo est locutus Aposto­ lus, viderint cjus eloquii usque ad ista doctiores : mibi tamen quod nobis codem verborum ordine interpretatum est, nec ibi videtur currere nume­ rose.

41. Sane hinc elocutionis ornatum, qui numerosi; fit crausulis, deesse fatendum est auctoribus nostris. Quod utrum per interpretes factum sit, an (quod magis arbitror) consulto illi hæc plausibilia devita- verint, affirmare non audeo, quoniam me fateor ignorare. Illud tamen scio, quod si quisquam hujus numerositatis peritus illorum clausulas eorumdem numerorum lege componat, quod facillime fit mutatis quibusdam verbis, quas tantumdem significatione va­ lent, vel mutato eorum quae invenerit ordine; nihil illorum quæ velut magna in scholis grammaticorum aut rhetorum didicit, illis divinis viris defuisse cogno­ scet : et multa reperiet locutionis genera tant! dccoris, quæ quidem ct in nostra, sed maxime in sun liagua decora sunt, quorum nullum in eis. quibus isti in­ flantur, litteris invenitur. Sed cavendum cst ne divi­ nis gravibusque sententiis, dum additur numerus , pondus detrahatur. Nam illa musica disciplina, ubi numerus iste plenissime discitur, usque adeo non defuit Prophetis nostris, ut vir doctissimus Hierony­ mus quorumdam etiam metra commemoret, in hebræa duntaxat lingua (Hieron. in prologo super Job) : cujus ut vcritalcm servaret in verbis, hæc inde non transtu­ lit. Ego autem ut desensu meo loquar, qui mihi quam aliis et quam aliorum est utique notior, sicut in IDeo eloquio, quantum modeste fieri arbitror, non præ­ termitto istos numcros clausularum ; ita in auctoribus nostris hoc mihi plus placet, quod ibi eos rarissime invenio.

42. Grande autem dicendi genus hoc maxime distat ab isto genere temperato, quod non tam verborum ornatibus comptum est, quam violentum animi affe­ ctibus. Nam capit etiam illa ornamenta pene omnin ; sed ea si non habuerit, non requirit. Fertur quippe impetu suo, et elocutionis pulchritudinem, si occur­ rerit, vi rerum rapit, non cura dccoris assumit. Sal is enim est ei propter quod agitur, ut verba congruen­ tia, non oris eligantur industria, sed pectoris sequan­ tur ardorem. Nam si aurato gemmatoque ferro vir furtis armetur, intentissimus pugnæ, agit quidem illis armis quod agit, non quia pretiosa, sed quia arma sunt : idem ipse cst tamen, ct valet plurimum, etiam cnm rimanti telum ira facit1. Agit Apostolus, ut pro evangelico ministerio patienter mala hujus temporis, cum solatio donorum Dei, omnia tolerentur. Magna res est, et granditer agitur, nee desunt ornamenta di­ cendi : Ecce, inquit, nunc tempus acceptabile, ecce nanc dies salutis. Nullam in quoquam dantes offensio­ nem, ut non reprehendatur ministerium nostrum : sed in omnibus commendantes nosmetipsos ut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus , in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, ix vigiLiis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in benignitate , in Spiritu sancto, in claritate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei : per arma justitiæ a dextris et a sinistris I, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut se­ ductores, et veraces; ut qui ignoramur, et cognosci­ mur; quasi morientes, et fece vivimus : ut coercili, et non mortificati; ut tristes , semper autem gaudentes ; sicut egeni, multos autem ditantes; tanquam nihil IIa­ bentes, et omnia possidentes, Vide adhuc ardentem , Os nostrum patet ad vos, o Corinthii; cor nostrum dila­ talum est (11 Cor. vi, 2-11), et cætera , quæ persequi longum est. I Lov., rimanti tela mira facit. sed vcrius aliæ edilioncs et vss., rimanti tetum ira facit. Quod usurj.atum est ex Virgilio, .i.ncid. 7 :. nic torre armatus obnsio,. Stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repcitum Kiunuiti teluiti ira facit. I Kss. aliqoct optimx notar, arnia justifiæ dextra rt si­ rtkira.

43. Ilemquc ad Romanos :gii, ut persecutiones hujus mundi charitate vincantur, spe certa in adju­ tono Dci. Agit autem et granditer et ornate : Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt '. Quoniam quos ante præscivit, ct prædestinavit confor­ mes imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem prædestinavit, illos et vocavit; et quos vocavit, ipsos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit. Quid ergo dicemus ad hæc ? Si Deus pro nobis, quis contra nos ? Qui proprio Filio non pe­ percit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo nobis omnia donavit? Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat? Quis cst qui condemnet ? Christus Jesus qui mortuus est, magis autem qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui et interpellat pro nobis? Quis nos separabit a charilale Christi ? Tribulatio? an angustia ? an persecutio? an fames? an nuditas? an pe­ riculum? an gladius?Sicut scriptum est, Quoniam propter te mortificamur tota die, æstimati sumus ut oves occisio­ nis (Psal. XLIII, 22). Sed in his omnibus supervincimus per eum qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque Angeli, neque principatus, neque præsentia, neque futura, neque virtus, neque altitudo, ne­ que profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quæ est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII, 28 59).

44. Ad Galatas autem quamvis tota ipsa Epistola submisso dicendi genere scripta sit, nisi in extremis partibus ubi est eloquium temperatum ; tamen inter­ ponit quemdam locum co motu animi, ut sinc ullis quidem talibus ornamentis , qualia sunt in iis quæ modo posuimus, non posset tamen nisi granditer ,dici. Dies, inquit, observatis, et menses, et annos, et tempora. Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in ros t. Estote sicut et ego, quoniam et ego sicut vos : fratres, precor vos; nihil me læsistis Scitis quia per infirmita­ * tem carnis jampridem evangelizavi vobis, et tentationes vestras a in carne mea non sprevistis, neque respuistis; sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Je­ sum. Quæ ergo fuit beatitudo vestra ? Testimonium vobis perhibeo, quoniam si fieri posset, oculos vestros cruis­ setis et dedissetis mihi. Ergo inimicus factus sum vobis verum prædicans? Æmulantur vos non bene; sed exclu­ dere vos volunt, ut eos æmulemini. Bonum est autem in bono æmulari semper, ct non solum cunt præsens sum apud vos. Filioli mei, quos itcrum parturic donec formetur Christus in vobis. Vellem autem nunc adesse apud vos, et mutare vocem meam, quia confundor in . vobis (Gai. iv, 10-20). Numquid hic aut contraria con­ trariis verba sunt reddita, aut aliqua gradatione sibi subnexa sunt, aut cæsa et membra circuitusve so­ nuerunt? et tamen non idco tepuit grandis affectus, quo eloquium fervere sentimus. i Editi, vocati sum sancti. Et. paulo jost., conformes fieri. At > ss. careut vocibus, sancti Ct fieri; quae i .rarlermit.tm so­ lent at Augustin s et a j-ixco textu ahsunt. * luliii, ill vobis. At Ms ,in vos : juxla graccum, cii ttWM. - .Mss. i lerique habent, ct tentationem vestram.

45. Sed apostolica ista sic clara sunt, ut et profunda sint; atque ita conscripta memoriæque mandata, ul non solum Icctore vel auditore, verum etiam expo siture opus habeant, si quis in eis non superficie contentus altitudinem quærat. Quapropter videamus isto genera dicendi in cis qui istorum lectione ad re­ rum divinarum atqne salubrium scicntiam profece­ rant, eamque Ecclesiæ ministrarunt. Beatus Cyprianus submisso dicendi genere utitur in co libro ubi de Sacramento calicis disputat. Solvitur quippe ibi quæ­ siio , in qua quæritur utrum calix dominicus aquam solaln, an cam vino mixtam debeat habcre. Sed exempli. gratia aliquid inde ponendum csl. Post prin­ cipium ergo epistolæ, jam solvere incipiens propositam quæstionem : Admonitos autem noa scias, inquit, ut in calice offerendo dominica traditio servetur , neque aliud fiat a nobis , quam quod pro nobis Dominus prior fecit, ut calix qui in commemorationem ejus offertur , vino mixtus offeratur. Nam cum dicat Christus , « Ego sum vitis vera » (Joan. XV, 5); sanguis Christi, non aqua cat utique, sed vinum; nec potest videri sanguis ejus, quo redempti et vivificati sumus, esse in calice, quando vinum desit calici, quo Christi sangtiis ostenditur; qui Scripturarum omnium sacramento ac testimonio præ­ dicatur. Invenimus enim in Genesi circa sacramentum Noc hoc idem prœcucurrisse, et figuram dominicae pas­ sionis illic exstilisse, quod vinum bibit, quod inebriatus est, quod in domo sua nudatus est, quod fuit recubans nudis et patentibus femoribus; quod nuditas illa patris a medio filio denotata est; a majore vero et minore con­ tecta (Gen. IX, 20-25), et cœtera quæ necesse non cat exsequi, cum satis sit huc solum complecti, quod Noe typum futuræ veritatis ostendens, non aquam sed vinum biberit; et sic imaginem dominicæ passionis expresserit. Item in sacerdote Melchisedech dominicum Sacramen­ tum prœfiguratum videmus I, secundum quod Scriptura divina testatur, et dicit: c El Melchisedech rex Salem protulit panem et vinum. Fuit autem sacerdos Dei sum­ mi, et benedixit Abraham > (Id. xiv, 18). Quod autem Melchisedech typum Christi portaret, declarat in Psal­ mis Spiritus sanctus, ex persona Patris ad Filium di­ cens : « Ante Luciferum genui te. Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech > (Paul. CII, 4). Hæc et alia quae sequuntur hujus epistolæ (Cypr. Epist. 65, ad Cœcilium, de Sacramento calicis), sub­ missæ dictionis modum servant, quod facile est explo­ rare Icgentibus.

46. Sanctus quoque Ambrosius cum agat rem ma­ gnam de Spintu sancto, ut cum Patri et Filio de­ monstret æqualem, submisso tamen dicendi genere utitur; quoniam res suscepta non ornamenta verbo­ rum, nul ad flectendos animos commotionis affectum, sed rerum documenta desiderate Ergo inter cætera , 9 1 Sic in Mss. At in prius editis, domiitici sacramenti præ­ figuratum videmus rnyslerillm. Apud Cyprianum vero, sacri­ licti dominici sacramenium. in principio hujus operis ait : Commotus oraculo Ge- deon, cum audisset quod deficientibus licet populorum millibus, in uno viro Dominus plebem suam ab hostibus liberaret, obtulit hædum caprarum, cujus carnem se - cundum præceptum angeli, ci azyma supra petram posuit, et ea jure perfudit : que simul ut virgæ cacu­ mine, quam gerebat, angelus Dei contigit, de petra ignis erupit, atque ita sacrificium quod offerebatur absumptum eat (Jud. VI, 11-21). Quo iudicio declaratum videtur, quod petra illa typum habuerit corporis Christi; quia scriptum est, « Bibcbant de consequenti petra, petra autem crat Christus > (I Cor. x, 4). Quod utique non ad divinitatem ejus, sed ad carnem relatum ei, quæ sitien­ tium corda populorum perenni rivo sui sanguinis inun­ davit. Jam tunc igitur in mysterio declaratum est, quia Dominus Jesus in carne sua, totius mundi peccata cru­ cifixus aboleret, nec solum delicta factorum, sed etiam cupiditates animorum. Caro enim hœdi ad culpam fac.i refertur; jus ad illecebras cupiditatum, sicut scriptum est, « Quia concupivit populus cupiditatem pessimam, Et dixerunt, Quia nos cibabit carne > (Num. X!, i) ? Quod igitur extendit angelus virgam, et tetigit petram, de qua ignis exiit, ostendit quod coro Domini Spiritu repleta divino, peccata omnia humanæ conditionis exureret. Unde ct Dominus ait, < Ignem veni mittere in terram > (Luc. XII, 49); et cætera, in quibus rei docendæ ac pro­ bandæ Inaniane incumbit (Ambros. lib. i de Spiritu sancto, in pro/ogo).

47. Dc genere temperato est apud Cyprianum vir­ ginitatis illa laudatio : Nunc nobis ad virgines sermo eat, quarum quo sublimior gloria est, major et cura. Flos eat ille ecclesiastici germinis, decus atque ornamentum gratiæ spiritualis, læta indoles laudis et honoris, opus integrum atque incorruptum, Dei imago respondens ad sanctimoniam Domini, illustrior portio gregis Christi. Gaudet per ipsas, atque in illis largiter floret Ecclesiæ matris gloriosa fecunditas : quantoque plus gloriosa1 virginitas numero suo addit, tanto plus gaudium nia­ tris augescit. Et alio loco in fine epistoLe : Quomodo portavimus, inquit, imaginem ejus qui de limo est, sic portemus et imaginem ejus qui de cælo eat ( I Cor. xv, 49). Hanc imaginem virginitas portat, portat inte­ gritas, sanctitas portat et teritas; portant disciplinæ Dei memores, justitiam cum religione retinentes, stabiles in fide, humiles in timore , ad omnem tolerantiam fortes, ad sustinendas injurias mites, ad faciendam misericor­ diam faciles, fraterna pace unanimes atque concordes. Quæ vos singula, o bonæ virgines, observare, diLigere. implere debetis, quas Deo et Christo vacantes, ad Domi­ num cui vos dicastis, majore et meliore parte præceditis. Provectce annis, junioribus facite magisterium; minore. natu, præbete majoribus ministerium, comparibus inci­ tamentum; hortamentis vos mutuis excitate, æmulis de tirtute documentis ad gloriam provocate; durate fortiter, spiritualiter pergile, pervenite feliciter; tantum memen­ tote tunc nostri, cum incipiet in vobis virginitas honorari (Cypr. Tract. de disciplina ei habitu Virginum).

48. Ambrosius ctiam genere dicendi temperato et ' Apud cyprianum, copiosa; in rtoriacensi Ms., gnierow. ornato professis virginibus proponit, tanquam sub exempli forma , quod moribus imitentur, ct dicit: Virgo erat, non solum corporet sed etiam mente, quæ nullo doli ambitu sincerum adulteraret affectum : corde humilis, verbis gravis, animi prudens, loquendi parcior, legendi studiosior; non in incerto divitiarum. aed in prece pauperis spem reponens; intenta operi, verecunda sermoni; arbitrum mentis solita nondiominem, sed Deum quærere; nullum lædere, bene velle omnibus; assurgere majoribus natu, æqulibus non invidere; fugere jactan­ tiam, rationem sequi, amare virtutem. Quando ista vel rultu læsit parentes? quando disensit a propinquis ? quando fastidivit humilem ? quando risit debilem ? quan­ do vitavit inopem ? Eoa solos solita cætus virorum invi­ sere, quos misericordia non erubesceret, neque præteriret verecundia. Nihil torvum in oculis, nihil in verbis pro­ enx, nihil in actu inverecundum i non gestus fractior, uon incessus solutior, non vox petulantior, ut ipsa cor­ poris species simulacrum fuerit mentis, et figura probi­ talis. Bona quippe domus in ipso vestibulo debet agnosci, ac primo prælendat ingressu nihil intus latere tenebra­ rum, tanquam lucernæ lux intus posita, foris luceat. Quid ego exsequar ciborUm parcimoniam, officiorum redundantiam; alterum ultra naturam superfuisse, al­ terum ipsi naturae pene defuisse? lllic nulla intermissa tempora, hic congeminati jejunio dies; et si quando re­ ficiendi successisset voluntas, cibus plerumque obvius qni mortem arceret, non delicias ministraret (Ambros. de Virginibus, lib.2, in princip.), etc. HIrc autem pro­ pterea in exemplo hujus temperati generis posui, quia non hic agit ut virginitatem voveant quæ nondum vo­ verunt; sed quales esse debeant quæ jam votae sunt. Nam ut aggrediatur animus tantuin ac tale proposi­ tum, grandi utique dicendi genere debet excitari et accendi. Sed martyr Cyprianus de habitu virginum, non de suscipiendo virginitatis proposito scripsit. Iste vcro episcopus etiam ad boc eas magno accendit eloquio.

49. Vcrum ex eo quod ambo egerunt, dictionis grandis exempla memorabo. Ambo quippe invecti yunt in eas quæ formam pigmentis colorant, vel po­ tius decolorant: quorum prior ille cum hoc agcret, ait inter cætera : Si quis pingendi artifex Pullum ali­ cujus et speaem, et corporis qualitatem æmulo colore signasset; et signato jam consummatoque simulacro, manus alius inferret, ut jam formata, jam picta quasi peritior reformaret, gravis prioris artificis injuria et justa indignatio videretur. Tu te existimas impune latu­ ram tam improbce temeritatis audaciam, Dei artificis offensam? Ut enim impudica circa homines , et incesta fucis lenocinantibus non sis, corruptis violatisque quæ Del sunt, pejor adultera detineris. Quod ornari te putas, quod putas comi, impugnatio eat ista divini operis, præ­ saricatio eat veritatis. Monentis Apostoli vox est: < Ex­ purgate vetus fermentum, ut sUis nova conspersio, sicut estis azymi. Etenim Pascha nostrum immolatus est Chri­ stus. Itaque festa celebremus, non in fermenlo veteri, neque in fermento malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis » (I Cor. v, 7, 8). Num sinceritas nerseveral et veritas, qnando quæ sincera sunt polluun­ tur, et colorum adulteriis, et medicaminum 1fucis in menducium vera mutantur? Dominus tuus dicit , i Non potes facere capillum unum album aut nigrum i (Matth. v, 36); et tu ad vincendam Domini tui vocem vis te esse potiorem. Audaci conatu et sacrilego contemptu crines tuos inficis ; malo præsagio futurorum capillos jam tibi flammeos auspicaris (Cypr. Tract. de disciplina et ha­ bitu Virginum). Longum est inserere omnia quae se­ quuntur.

50. Ille vero posterior ut in tales diceret : Hinc ilia, inquit, nascuntur incentiva vitiorum,ut quresitis colori­ bus ora depingant, dum viris displicere formidant, et dt adulterio vultus meditentur adulterium castitatis. Quanta hæc amentia, effigiem mutare naturæ, picturam quærer e, et dum verentur maritale judicium, prodere I suum ? Prior enim de se pronuntiat, quæ cupit mutare quod nata eat : ita dum alii studet placere, prius ipsa sibi displicet. Quem judicem; mulier, veriorem requiremus deformitatis tuas, quam teipsam, quæ videri times ? Si pulchra es, cur absconderis? si deformis, cur te formo­ sam esse mentiris, nec tuæ conscientiæ, nec alieni gra­ tiam erroris habitura ? Ille enim alteram diligit, tu alteri ris placere: et irasceris si amet alteram, qui adullerure in te docetur. Mata magistra es injuriæ tum. Lenocinari enim refugit, etiam quæ est passa lenonem; ac licet vilis mulier, non alteri tamen, sed sibi peccat. Tolerabiliora propemodum iti adulterio criniina sunt: ibi enim pudi­ citia, hic natura adulteratur (Ambros. de Virginibus, lib: 4). Satis, ut existimo, apparet feminas ne suam furis adulterent formam, et ad pudorcm et ad limo­ rcm hac facundia vehementer impeHi. Proinde neque submissum neque temperatum, sed grande omniuo genus hoc elocutionis agnoscimus. Et in his autem quos duos ex omnibus proponere volui, et in aliis ecclesiasticis viris efbona, et bene, id est sicut res postulat, acute, ornate, ardenterque dicentibus, per multa eorum scripta vel dicta possunt haec tria genera reperiri, et assidua lectione vel auditione, admixta etiam exercitationc. studentibus inolescere.

51. Nec quisquam præter disciplinam esse existimet ista miscere : imo quantum congrue fieri polesti, omni­ bus generibus dictio varianda est. Nam quando prolixa est in uno gencre, minus detinet auditorem. Cum vera fit in aliud ab alio transitus, etiamsi longius cat, de. centius procedit oratio : quamvis babeant et singula genera varietates suas in sermone eloquentium, qui­ bus non sinuntur in eorum qui audiunt, frigescere vel tepescere sensibus. Verumtamen facilius submissum solum, quam solum grande diutius tolerari potest. Commotio quippe animi quanto magis excitanda est, ut nobis assentiatur auditor, tanto minus in ea diu teneri potest, cum fuerit quantum satis cst excitata. Et idco cavendum cst, ne dum volumus altius erigei a quod erectum est, etiam inde decidat, quo fuerat ex- 1 Editi ct Mss. af.utl Augustinum, et cofonma adulterinis medicaminum. Castigamus ex cypriani libro, et colonml adulterns, et medicaminum. I Ita apud Ambrosium. At in Augustinianis codicibus ali­ quot, flerderc. in aliis, perdidero, aut, perdiderunt. citatione perductum. Interpositis vero quæsunt di­ cenda submissius, bene rcditur ad ca quæopas est granditer dici, ut dictionis impetus sicut maris æstus alternet. Ex quo fit ut grande dicendi genus, si diu­ tius est dicendum, non debeat esse solum , sed alio­ rum generum interpositione; varietur : ei tamen genere dictio tota tribuitur, cujus copia praevaluerit.

52. Interest enim quod genus cui generi interpo­ natur, vel adhibeatur, certis et neccssariis locis. Nam et in grandi genere semper aut pene semper tempe­ rata decet esse principia. Et in potestate est eloqucn­ tis ut dicantur nonnulla submisse, ctiam quæ possent granditer dici; ut ea quæ dicuntur granditer, ei illo­ i um Gant comparatione grandiora, et eorum tanquam umbris luminosiora reddantur. In quocumque autem genere aliqua quaestionum vincula solvenda sunt, acu­ mine opus est, quod sibi submissum genus proprie vindicat. Ac per boc eo genere utendum est et in aliis duobus generibus, quando eis ista incidunt: sic­ ut laudandum aliquid vel vituperandum, ubi nec damnatio cujusquam nec liberatio, nec ad actionem quamlibet assensio requiritur, in quocumque alio gc­ nere occurrerit, genus adhibendum et interponendum est temperatum. In grandi ergo genere inveniunt lo­ cos suos duo cætera , et. in submisso simliter. Tem­ peratum autem genus non quidem semper, sed tamen aliquando submisso indiget, si, ut dixi, quæstio cujus nodus est solvendus, incurrat; vel quando nonnulla quæ ornari possent, ideo non ornantur, sed submisso sermone dicuntur, ut quibusdam quas! toris orna­ mentorum pra'beant eminentiorem locum. Grande atutem genus temperata dictio non requirit: ad de. lectandos quipffe animos, non ad movendos ipsa suscipitur.

53. Non sane si dicenti crebrius ct vehementius ac­ clametur, ideo granditer putandus est dicere : hoc cnim ct acumina submissi generis, et ornamenta fa­ ciunt temperati. Grande autem genus plerumque pon­ dere suo voces premit, sed lacrymas exprimit. Dcni­ que cum apud Cæsaream Mauritaniæ populo dissua­ derem pugnam civilem, vel potius | lus quam civilem, quam Catervamvocabant; ucque enim cives tantum- inodo, verum etiam propinqui, fratres, postremo pa­ rentes ac filii lapidibus inter se in duas partes divisi, her aliquot dies continuos, certo tempore anni sole­ mniterdimicabant, et quisque ut quemque poteratocci­ debat: cgi quidem granditer, quantum valui, ut tam crudele atque inveteratum malum de cordibus et mo­ ribus eorum avellerem, pelleremque dicendo; non tamen egisse aliquid me putavi, cum eos audircm acclamantes, sed cum flentes viderem. Acclamationi­ bus quippe se doceri etdelectari, flecti autem lacrymis indicabant. Quas ubi aspexi, immanem illam consuc­ tudiucm a patribus et avis, longeque a majoribus traditam, quae pectora corum hostiliter obsidebat, vel potius, possidebat, devictam, antequam re ipsa id ostenderent, credidi. Mexque sermone finito ad agen­ das Dco gratias corda atquc ora converti. Et ecce jam ferme octo vel amplius anni sunt, propitio Christo, ex quo illic nihil tale tentatum est (a). Sunt ct alia multa experimenta quabus didicimus, homines, quid ' in cis fecerit sapientis granditas dictionis, noncia­ more potius quam gemitu, aliquando etiam lacrymis, postremo vitæ mutatione monstrasse.

54. Submisso etiam dicendi gonere sunt plerique mutati: sed ut qued nesciebant, s( irent, aut quod cis videbatur ineredibile, crudorent; non autem ut age­ rent quod agendum jam novesant, et agere nolebant. Ad hujusmodi namque duritiam flectendam, debet granditer dici. Nam et laudes ct vituperationes quando eloquenter dicuntur, cum sint in genere temperato, sic afficiunt quosdam, ut non solum in laudibus et vituperationibus eloquentia delectentur, verum et ipsi laudabiliter appetant, fugiantque vituperabiliter vi­ vere.Sed numquid omnes qui delectantur, mutantur1, sicut in grandi genere omnes qui flectuntur, agunt; et in submisso gcnerc omnes qui docentur, sciunt, aut credunt verum esse quod nesciunt ?

55. Unde colligitur illa duo genera quod efficere intendunt, hoc eis esse maxime necessarium, qui sa­ pienter et eloquenter volunt dicere. Illud vero quod agitur genere temperato, id est, ut eloquentia ipsa de­ leclet, non est propter seipsum usurpandum; sed ut rebus quæ utiliter bonestequc dicuntur, si nec docente indigent eloquio nec movente, quia et scientes et fa­ ventes auditores habent, aliquanto promptius ex de- Iectatione ip;a elocutionis, accedat vel tcnacius ad­ hærescat assensus. Nam cum eloquentiæ sil univer­ sale officium, in quocumque istorum trium generum, dicere apte ad persuasioncm ; finis autem, id quod intenderis, | ersuadere dicendo : in quocumque isto­ rum trium generum dicit quidem eloquens apte ad persuasionem, sed nisi persuadeat, ad finem non per­ venit eloquentiæ. Persuadet autcm in submisso ge­ nere vera esse quae dicit; persuadet in grandi, ut agantur quæ agenda esse jam sciuntur, rICC aguntur; persuadet in genere temperato, pulchre ornateque se dicere : quo fine nobis quid opus est? Appetant cum qui lingua gloriantur, et se in panegyricis talihusquc dictionibus jactant, ubi nec ducendus, nee ad aliquid agendum movendus, sed tantummodo est delectandus auditor. Nos vero istum finem referamus ad alterum finem, ut scilicct quod efficere volumus, cum grandi­ ter dicimus, hoc etiam isto velimus, id est, ut bona anorum diligantur, vel devitentur mala; si ab hac aione non sic alieni sunt homines, ut ad eam grandi genere dictionis urgendi vidcantur: aut, si jam id agunt, ut agant studiosius, atque in co firmitcr persc- I Mss. quatuor, imitajitur. (Il) nic liaquc liber perfectus fuit sub annum 426, rau, Augustini in Mauritaniam Caesareensem proJectio pertinet a.1 annum 418, ex epist. 190, et li>5, n. i. Atque anud c:csj­ ream, uiJ Se concionem illam ante octo aul ami, ius a.tnos habuisse memorat, agebats. Doelor mense septembri cius­ deiu arui 418, t'x tu. de Gesib cum Emerito. verent Ita fit ut ctiain temperati generis orcatu. no:. jactanter, scd prudenter utmur : non cjus firc con­ tenti, quo tantummodo delectatur auditor; scd hoc potius agentes, ut etiam ipso ad bonum quod persua­ dere volumus, adjuvetur.

56. Ilia itaque tria, quæ supra posuimus, eum qni sapienter dicit, si etiam eloquenter vult dicere, id agere debere, ut intelligenter, ut libenter, ut obcdicn­ ter audiatur, non sic accipienda sunt tanquam singula illis tribus dicendi generibus ita tribuantur, ut ad submissum intelligenter, ad temperatum libenter, ad grande pertineat obedienter audiri; sed sic potius ut hac tria semper intendat, ct quamtum potest agat, etiam cum in illorum singulo quoque versatur. Nolu­ mus enim fastidiri, eLiam quod submisse dicimus; ac rer hoc volumus non solum intelligenter, verum etiam hbenter audiri. Quid autem agimus, divinis testimo­ uiis docendo quod dicimus, nisi ut obedienter audia­ mur, id est ut credatur eis, opitulante illo cui dictum est, Testimoma tua credita I facta sunt valde ( Psal. XCII, 5)? Quid etiam cupit nisi credi, qui aliquid, licet submisso eloquio, discentibus narrat? et quis eum velit audire, nisi auditorem nonnulla cHam suavitate detineat! Nam si non intelligatur, quis nesciat nec li­ benter cum posse, ore obedienter audiri? Plerumque autem dictio ipsa subluissa, dum soh'it I difficillimas quæstiones, et inopinata manifestatione demonstrat; dum sententias acutissimas de nescio quibus quasi cavernis, unde non sperabatur, eruit, et estendit; dum adversarii convincit crrorcm, ct docet falsum esse quod ab illo dici vidcbatur invictum; maxime quando adest ci quoddam decus non appetitum, scd quodammodo naturale, et nonnulla, non jactanticula, sed quasi necessaria, atque, ut ita dicam, ipsis rebus extorta I numerositas clausularum; tantas acclama­ tiones excitat, ut vix intelligatur esse submissa. Non enim quia nequo incedit ornata, nequc armata, sed tanquam nuda congreditur, ideo non adversarium nervis lacertisquc collidit; et obsistentem subruit ac destruit membris fortissimis falsitatem. Unde autem crebro ct multum acclamatur ita dicentibus, nisi quia veritas sic demonstrata, sic defensa, sic invicta de­ lectat? Et in hoc igitur genere submisso iste noster doctor et dictor id agere dcbet, ut non solum intelli­ genter, verum etiam libenter et obcdienter audiatur.

57. Ula quoque cloquentia generis temperati apud cloqucntem ecclesiasticum, nee inornata relinquitur, nec indecenter ornatur : lice solum hoc appetit ut de- Icctet, quod solum apud alios profitetur; verum etiam in iis quælaudat, sive vituperat, istis appetendis vel firmius tenendis, illis autcm devitandis vcl respuen­ ' Editi, credibilia. At Mss., credita. Sic passim Augusti­ uns, juxta gnecam versionem LXX, fyizlotlic.i;:n. * in vulgatis, dissolvit: ac I aulo intra, ct <;nando notmulla IUm jactanticula. Hic vero particula, quando, abest a Vss. ct sano redundat, si superius legatur, dum sotrit, uti reijsa 3 erunt Mss. omnes. 2 Abs. plures, exorta. dis, vult utique obedienter audiri. Si autem non audi­ tur intelligenter, nee libenter potest. Proinde illa tria, ut intelligant qui audiunt, ut delectentur, ut obe­ diant, cliam in hoc genere agendum est, ubi tenet delectatio principatum.

58. Jam vero ubi movere et nectere grandi gonere opus cst auditorcm (quod tunc est opus, quando l'I veraciter dici et suaviter confitetur, ct tamcn non vult facere quod dicitur), dicendum est procul dubio granditer. Sed quis movetur, si nescit quod dicitur? aut quis tenetur ut audiat, si non dclectatur? Unde et in isto genere, ubi ad obedientiam cor durum dictio­ nis granditate flectendum est, nisi et intelligenter et libenter qui dicit audiatur, non potest obcdienler au­ diti.

59. Habet autcm ut obedienter audiatur, quanta­ cumquc granditate dictionis majus pondus vita dicen­ tis. Nan qui sapienter et eloquenter dicit, vivit autem nequiter, crudit quidem inultos discendi studiosos, quamvis animæ lucc sit inutilis (Eccli. XXXVII, 22), sicut scriptum est '. Unde ait et Apostolus : Sive occa. sione, sive veritate, Christus annuntietur (Philipp. I, 18). Christus autem ,.critas cst, et tamen etiam non vcritatc annuntiari ,critas potest: id cst, ut pravo ct fallaci corde, quæ recta et vcra sunt, prædicentur. Sic quippc annuntiatur Jesus Christus ab eis qui sua quxrunt, non quæ Jesui Christi. Scd quoniam boni fideles non quemlibet hominum, sed ipsum Dominum obedienter audiunt, qui ait, Qum dicunt, facite; quæ autem faciunt, facere nolite: dicunt enim, et non faciunt; ideo audiuntur ufilitcr, qui etiam utiliter non agunt. Sua enim quæerere student, sed sua docere non au­ dent, de loco scilicet superiore sedis ecclesiasticæ, quam sana doctrina constituit. Propter quod ipse Do­ minus priusquam de talibus, quod commemoravi, diceret, præmisit, Super cathedram Moysi sederunt (Matth. XXIII, 2, 3). Illa ergo cathedra, non eorum sed Moysi, cogebat cos bona dicere , etiam non bona facientes. Agebant ergo sua in vita sua; docere autem sua, cathedra illos non permittebat aliena.

60. Multis itaque prosunt dicendo quæ non faciunt; scd longe pluribus prodessent facicndo quæ dicunt. Abundant enim qui malae vitæsuæ defensionem ex ipsis suis præpositis et doctoribus quærant, respon­ dentes corde suo, aut eliam si ad hoc'erumpunt, ore suo, atque dicentes : Quod mihi præcipis, cur ipso non facis? Ita fit ut cum non obedienter audiant, qui se ipse non audit, et Dei verbum quod eiS pracdicatur, \ ! Edit!: Eicut scriptum est, scribæ et rhamai in cathc­ dra Moysi sederwit. Qua; dicunt, facite; qucc nutent faciant, faccre ilOlile : dicunt enim, et non facinit. Abest ab Otn:n- hus Mss. hæc scri; t.urae scutcutia, hunc in locum, op!nah namur, innuis.", i ropter clausulam, sicut scriptum est, qua; referenda fuerat ad ixaccedentia verba ex Eccli. XXXVII,22, ubi , legitur, Fat vir aslutns multorum eruditor, et aninue lUll] ihvlitis est: in antiqua lectione praxa, quae nunc exstat, acluestos eatin,iro quo latinæversionis vulgatap au­ ctor legebat, chrertos : quandoquidem reddidit, suuvis est, qua' una erat lectio in Mss. nostris Bibliis, ubi jan In excu­ sis ull'arpw co.tjuuuHtn rcperiiur. simul cnm ipso prædicatore contemuant. Denique Apostolus scribens ad Timotheum, cum dixisset, Nemo adolescentiam tuam contemnal; subjecit unde ron contemneretur, atque ait : Sed forma esto fide­ lium in sermone, in conversatione, in dilectione, in fide, in castitate (1 Tim. iv, 12).

61. Talis doctor ut obedienter audiatur, non im­ . pudenter non solum submisse ac temperate, verum etiam granditer dicit, quia non contemptibiliter vivit. Sic namque eligit bonam vitam, ut etiam bonam non negligat famam, sed provideat bona coram Deo et ho­ uainibus (II Cor. VIII, 21), quantum potest, illum li­ menda, his consulendo. In ipso etiam sermone malit rebus placcre quam verbis ; nec aestimet dici melius, nisi quod dicitur vcrius ; nec ductor verbis serviat, sed verba doctori. noc est enim quod Apostolus ait: Non in sapientia verbi, ne evacuetur crux Christi (I Cor. I, 17). Ad hoc valet etiam quod ait ad Timotheum : Noli verbis contendere; ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium (II Tim. II, 14). Neque enim hoc ideo dictum est, ut adversariis oppugnantibus vc­ ritatcm, nihil nos pro veritate dicamus. Et ubi erit quod cum ostenderet qualis essc cpiscopus debeat, ait inter cætera : IIt potens sit in doctrina sana et contra­ dicentes redarguere (Tit. i, 9)? Veibis enim contendere, est non curare quomodo error verilate vincatur, scd quomodo tua dictio dictioni praeferatur alterius. Porro qui non verbis contendit, sivc submisse, sive tempe­ rate, sive granditer dicat, id agit verbis ut veritas pa­ teat, '.critas placcat, veritas moveat ; quoniam nec ipsa, quae præecpti finis et plenitudo Legis est charitas (I Tim. 1, 5 ; et Rom. XIII, 10), ullo modo recta esse potest, si ea quæ diliguntur, non vera, sed falsa sunt. Sicut autcm cujus pulchrum corpus et deformis est animus, magis dolendus est, quam si deforme haberet ct corpus; ita qui eloquenter ca quae falsa sunt dicunt, magis miserandi sunt, quam si talia deformitcr dice­ rent. Quid est ergo non solum eloquenter, verum < tiam sapienter diccre, nisi verba in submisso genere sufficientia, in temperato splendentia, in grandi vehe­ mentia, veriS tamen rebus, quas audiri oporteat, adhibere? Sed qui utrumque non potest, dicat sapien­ ter quod non dicit cloquenter, potius quam dicat c!o- quenter quod dicit insipienter.

Si autem ne hoc quidem potest, ita conversetur, ut non solum sibi præmium comparet, sed etiam præbeat aliis exemplum, et sit ejus quasi copia dicen­ di forma vivendi.

62. Sunt sane quidam qui bene pronuntiare pos­ sunt, quidautem pronuntient, excogitare non possunt. Quod si ab aliis sumant eloquenter sapienterquc con­ scriptum, memoriæque commendent, atque ad popu- 1 um proferant; si eam personam gerunt, non improbe faciunt. Sic enim, quod profecto utile ese, multi pracdicatores veritatis fiunt, nec multi magistri, si uriins veri magistri idipsum dicant omnes, ct nou sint in eis schismata ( I Cor. i, 10 ). Nec deterrendi sunt isti voce Jeremiæ prophetæ, per quem Deus arguit eos qui furantur verba ejus, unusquisque a proxi­ mo suo (Jerem. XXIII, 30). Qui enim furantur, alienum auferunt; verbum autem Dei non est ab eis alienum, qui obtemperant ci : potiusque ille dicit aliena, qui cum dicat bene, vivit malc. Quæcumque cnim bona dicit, ejus excogitari videntur ingenio, sed ab ejus moribus aliena sunt. Eos itaque dixit Deus furari ver­ ba sua, qui boni volunt vidcri, loqucndo quæ Dei sunt; cum mali sint, facicndo quæ sua sunt. Nec sane ipsi dicunt bona quæ dicunt, si diligenter attendas. Quomodo enim dicunt verbis, quod negant factis? Non enim frustra de talibus ait Apostolus : Confiten­ tur se nosse Deum, fuctis autem negant (Tit. I, 10). Modo ergo quodam ipsi dicunt, et rursus alio modo non ipsi dicunt, quoniam utrumque verum est quod Veritas ait. De talibus enim loquens, Quœ dicunt, inquit, facite; quæ autem faciunt, facere nolite; hoc esl, Quod ex ore illorum auditis, facite; quod in opere videtis, facere nolite : dicunt enim, inquit, et non faciunt (Matth. XXIII, 5). Ergo quamvis non fa­ ciant, dicunt tamen. Sed alio loco tales arguens : Hypocritæ, inquit, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali (Id. XII, 34)? Ac per hoc et ea quae dicunt, quando bona dicunt, non ipsi dicunt, voluntate scili­ cet atque opere nrgando quod dicunt. Unde contingit ut homo disertus et malus, sermonem quo veritas pracdicctur, dicendum ab alio non diserto sed bono , ipse componat; quod cum fit, ipse a seipso tradit alienum, ille ab alieno accipit suum. Cum vero boni fideles bonis fidelibus hanc operam commodant, utri­ que sua dicunt: quia et Deus ipsorum est, cujus sunt illa quae dicunl; et ea sua faciunt, quoe non ipsi com­ ponere potuerunt, qui secundum ilia composite vivunt.

63. Sive autcm apud populum vel apud quoslibet jamjamque dicturus, sive quod apud populum dicen­ dum vel ab cis qui voluerint aut potuerint legendum, est dictalurns; oret ut Deus sermonem bonum det in os ejus. Si enim regina oravit Esther, pro suae gentis temporaria salute locutura apud regem, ut in os ejus Deus congruum sermonem daret (Either. xiv, 13); quanto magis orare debet, ut tale munus accipiat, qui pro aeterna hominum salute in verbo ct doctrina laborat ? Illi vero qui ea dicturi sunt quæ ab aliis acceperunt, et antequam accipiant, orent pro cis a quibus accipiunt, ut cis detur quod per eos accipere volunt; et cum acceperint, orent ut bene et ipsi pro­ ferant, et illi ad quos proferuntsumant; etde prospe­ ro exitu dictionis eidem gratias agant, a quo id se accepisse non dubitant : ut qui gloriatur, in illo glo­ rietur, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri (Sap. VII, 16).

64. Longior evasit liber hic qnam volebam, quam­ que putaveram. Sed legenti vel audienti, cui gratus est, longus non est : cui autem longus est, per partes eum legat, qui babere vult cognitum; quem vero co­ guitionis ejus piget, de longitudine non queratur. Ego tamen Deo nostro gratias ago, quod in his qua­ tuor libris non qualis ego cssem, cui multa desunt, sed qualis esse dcbeat, qui in doctrina sana, id est christiana, non solum sibi, sed etiam aliis laborare studet, quantulacumque potui facultate disserui.