la qua srcu ndum Scripturas sacras ostenditur unitas et aequalitas summæ Trinitatis, ct quædam loca contra Filii æqualita­ tem allata diluuntur.

CAPUT PRIMUM. — 1. Scribit contra eos qui ratione abutentes calumniantur fidem Trinitatis. Error dispu­ tantium de Deo , ex triplici causa. Scriptura sacra re­ motis falsitatibus evehit gradatim ad divina. Immortali­ tas vera. Fide nutrimur, ui habiles ad divina capienda efficiamur. Lecturus bac quæ de Trinitate disserimus, prius oportet ut noverit, stilum nostrum adversus corum vigilare calumnias, qui fidei contemnentes in­ itium, immaturo et perverso rationis amore fallun­ tur. Quorum nonnulli ea quae de corporalibus rebus, sive per sensus corporeos experta noverunt 1, sive quae natura humani iugenii et diligentiae vivacitate vel artis adjutorio perceperunt, ad res incorporeas et spirituales transferre conantur, ut ex his illas metiri atque opinari velint. Suut item alii qui secundum hu­ mani animi naturam vel affectum de Deo sentiunt, si quid sentiunt; et ex hoc errore, cum de Deo dispu­ rant, sermoni'suc distortas et fallaces regulas fi­ gunt 3. Est item aliud hominum genus, eorum qui universam quidem creaturam, quae profecto mutabilis est, nituntur transcendere, ut ad incommutabilem substantiam quæ Deus est, erigant inlentioncm : sed mortalitatis onere praegravati, cum et videri volunt bcire quod nesciunt, et quod volunt scire non possunt; præsumptiones opinionum suarum audacius affir­ mando, intercludunt sibimet intelligentiæ vias, magis eligentes sententiam suam non corrigere perversam, qnam mutare defensam. Et hic quidem omnium mor­ bus est trium generum quæ proposui: ct eorum sci­ licet qui seeundum corpus de Deo sapiunt; et corum qui secundum spiritualem creaturam, sicuti est anima ; et eorum qui neque secundum corpus, noque secundum spiritualem creaturam, et tamen de Dco falsa existimant, eo remotiores a vero, quo id quod sapiunt, nec in corpore reperitur, nec in ficto et condito spiritu, nee in ipso Creatore. Qui enim opi­ natur Deum, verbi gratia, candidum vel rutilum, fal­ lilur; sed tamen hæc inveniuntur in corpore. Rursus qui opinatur Deum nunc obliviscentem, nunc recor­ dantem, vel si quid hujusmodi est, nihilominus in errore est; scd tamen hæc inveniuntur in animo. Qui autem putat ejus esse potentie Deum , ut seipsum ipse genuerit, eo plus errat, quod non solum Deus ita non est, sed nee spiritualis nec corporalis creatura : nulla enim omnino res cst quæ se ipsam gignat ut sit.

2. Ut ergo ab hujusmodi falsitatibus humanus animus purgaretur, sancta Scriptura parvulis con­ gruens, nullius generis rerum verba vitavit, ex qui­ bus quasi gradatim ad divina atque sublimia noster intellectus velut nutritus assurgeret. Nam et verbis ex rebus corporalibuS sumptis usa est, cum de Deo loqueretur; velut cum ait, In tegmine alarum tuarum protege me (Psal. xvi, 8). Et de spirituali creatura multa transtulit, quibus significaret illud quod ita non esset, sed ita dici opus esset; sicuti est, Ego sum Deus zelans (Exod. xx , 5); et, Poenitet me hominem fecisse (Gen. vi, 7). De rebus autem qua; omnino non sunt, non traxit aliqua vocabula, quibus vel (igurartt ADMONITIO PP. BENEDICTINORUM. I)e Trinitate libri quindecim recogniti diligenter et correcti sunt ad Gallicanos trigiuta Mss. Turonensem Ecclesiæ S. Gratiani, carnotenses abbatiae s. Petri duos, Andegavensem abbatiæ s. Albini, Laudunenses duos, majoris Ecclesiæ stili. cet ac Vincentianæ, Remenses tres, unum cathedralis, alios duos Remigianæ Ecclesiæ, ad Theodericensem, Benignianum, i loriacensem, Vindocinensem, Michaelinum, Pratelleusem, Beccensem, Lyrensem, Germanensem, Cistercienseti, Bigo­ tianum, collegii Navarræi tres, sorhonici quinque, Dominicanorum nujoris conveutus Parisiensis ununi, Augustinensium majoris conventus unum, ad uudecim vaticauos, ad varias lectiones Belgicorum quinque apud Lov., taudem ad editiones Amerbachii, Erasmi et Theologorum Lovaniensium. Comparavimus præterea eas omnes cdilionts initio Retr. ct Confess., I. 1, memoratas. M. > Mss. novemdecim, notaverunt. 3 Mss. duo vaticani, sermone. I Reperimus, figunt, in lIis. quinque. hi editis autem, fin­ Ijwf. (a) IndilJali v.TSuft a.l:\UIł. 100, al.soiuti circUler annum 416. locutiones, vel spissaret1 ænigmata. Unde pernicio­ sius et inanius evanescunt, qui tertio illo gcnere er­ roris a veritate secluduntus. huc suspicando de Deo, quod neque in ipso, neque in ulla creatura inveniri potest. Rebus enim quæ in creatura inveniuntur, so­ let Scriptura divina velut infantilia oblectamenta for­ mare, quibus infirmorum ad quærenda superiora ct inferiora deserenda, pro suo modulo tanquam passi­ bus moveretur affectus. Quæ vero proprie de Deo di­ cuntur, quæque in nulla creatura inveniuntur, raro ponit Scriptura divina ; sicut illud quod dictum est ad Moysen, Ego sum qui sum ; et, Qui est, misit me ad vos (Exod. III, 14). Cum enim esse aliquo modo dica­ tur ei corpus et animus, nisi proprio quodam modo vellet intelligi, non iii utique diceret. Et illud quod ait Apostolus, Qui solus habet immortalitatem (I Tim. vi, 16) : cum et anima modo quodam immortalis esse dicatur et sit, non diceret, solus habet, nisi quia vera immort alitas incommutabilitas est, quam nulla potest habere creatura ; quoniam solius est Creatoris. Hoc et Jacobas dicit: Omne datum optimum, et omne do­ num perfectum desursum est, descendens a Patre lumi­ num, apud quem non est commutatio , nec mementi ob­ umbratio (Jacobi i, 17). Huc et David : Mutabis ea, et mutabuntur ; tu vero idem ipse es (Psal. CI, 27, 28).

3. Proinde substantiam Dei sine ulla sui commu­ tationc mutabilia facientem, et sine ullo suo tempo­ rali motu temporalia creantem, inlucri et plene nosse diffuile est: et ideo est necessaria purgatio mentis nostræ, qua illud ineffabile ineffabiliter videri possit; qua nondum præditi, lide nutrimur, et per quædam tolcrabiliora, ut ad illud capiendum apii et habiles _ efficiamur, itinera ducimur. Unde Apostolus in Chri­ sto quidem dicit esse omnes thesauros sapientiæ et scientiæ absconditos (Coloss. II, 3) : eum tamen quam­ vis jam gratia cjus renatis, sed adhuc carnalibus et animalibus, tanquam parvulis in Christo, non ex di­ vina virtute in qua æqualis est Patri, sed ex humana infirmitate ex qua crucifixus est , commendavit. Ait namque : Neque enim judicavi uie scire aliquid in vobis, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum. Deinde se­ cutus ait : Et ego in infirmitate, et timore, et tremore multo fui apud vos (I Cor. II, i, 5). Et paulo post dicit cis : Et ego, fratres, non potui loqui vobis quasi spiri­ tualibus, sed quasicarualibus. Quasi parvulis in Christo, lac potum dedi vobis , non escam : nondum enim pote­ ratis ; sed nec adhuc quidem potestis (Id. III, 1, 2). Hoc cum dicimur quibusdam, irascuntur , et sibi conlume- liose dici putant ; et plerumque malunt credere eos potius, a quibus boc andiunt, non habere qnod di­ cant, quam se capere non posse quod dixerint. Et aliquando afferimus eis ralioncm, non quam petunt cun! de Dco quarrunt ; quia nec ipsi eam valent su­ mere, nec nos fortasse vel apprehendere vel proferre : sod qua demonstretur eis quam sint inhabiles minime­ que idonci percipiendo quod exiguat. Sed quia non audiunt quod volunt, aut callidc nos agere putant ut nostram occultemus imperitiam , aut malitiose quod I [dill, syiruret. At Mss. plcriqtie, spistarcl, cis invideamus peritiam ; atque ita indignantes per­ turbatique discedunt.

CAPUT II. — 4. De Trinitate quomodo hoc in opere disserendum. Quapropter adjuvante Domino Deo no­ stro suscepiemus et eam ipsun quam flagitant, quau­ tum possumus, reddere rationem, quod Trinitas sit unus et solus et verus Deus, et quam recte Pater et Filius ct Spiritus sanctus unius ejusdemque substan­ tue vol essentiæ dicatur, credatur, inteHigatur; ut non quasi nostris excusationibus illudantur, sed reipsa experiantur, et esse illud summum bonum quod purgatissimis mentibus cernitur, et a se pro­ pterea cerni comprehendique non posse, quia hu­ manæ mentis acies invalida in tam excellenti luce non figitur, nisi per justitiam fidei nutrita vegetetur. Sed primum secunduin auctoritatem Scripturarum sanctarum, utrum ita se fides habeat, demonstran­ dum est. Deinde si voluerit ct adjuverit Deus, istis garrulis ratiocinatoribus, elatioribus quam capaciori­ bus, atquc ideo morbo periculosiore laborantibus, aie fortasse serviemus, ut inveniant aliquid unde dubi­ tare non possint, et ob hoc in eo quod invenire ne­ quiverint, de suis mentibus potius quam de ipsa veri­ tate, vel de nostris disputationibus conqucrantur: atque ita si quid eis erga Deum vel amoris est vel ti­ moris, ad initium fidei et ordinem redeant, jam sen­ tientes quam salubriter in sanet! Ecclesia medicina fidolium constituta sit, ut ad perceptionem incommu­ labilis veritatis imbecillem mentem observata pietas sanet, ne in opinionem noxiae falsilatis tcmeritas in­ ordinata præcipitet. Nec pigebit autem me, sicubi hæsito, quærere; nec pudebit, sicubi erro, discere.

CAPUT III. — 5. Quid a suis lectoribus exposcat Augustinus. Lectorum tardiorum errores auctori non tribuendi. Proinde quisquis hæc legit, ubi pariter cer­ tus est, per-gaL mecum; ubi paritcr h;esitat, quaerat mecum : ubi errorem suum cognoscit, redeat ad me; ubi meum, revocet me. Ita ingrediamur simul chari­ tatis viam, tendentesad cum de quo dictum est, Quæ­ ri:e faciem ejus semper (Psal. CIX, 4). Et hoc placitum pium atque lutum coram Domino Deo nostro cum omnibus inierim 1, qui ea quæ scribo legunt, et iu omnibus scriptis meis, maximeque in his tibi quæri­ tur unitas Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti Ii quia nec periculosius alicubi erratur, nec laboriosius aliquid quæritur, lice fructuosius aliquid invenitur. Quisquis ergo cum legit dicit, lloc non bene dictum est, quoniam non intelligo ; locutionem meam repre-. hendit 3, non fidem ; ct forte vere potuit dici pla­ nius; verumtamen nullus hominum ita locutus est, ut in omnibus ab omnibus intelligeretur. Videat ergo cui hoc in sermone meo displicet, utrum alios in talibus robus quæstionibusque versatos intelligat, cum me non intelligit : et si ita eit, ponat librum meum, vel etiam, si hoc videtur, abjiciat; et eis potius quos iu- 1 Lov., interim. Alii codices, imerim. * sic vss. supra vigiali. At editi habent, Pater et Filvti et spiritus sancuis. ' iii excusis, reprehendat. Sed metius in MM., rrur.. hendit.'' teffigit, operam et tempus impendat. Non tamen pro­ pterea putet me tacere debuisse, quia non tam ex­ pedite ac dilucide quam illi quos intelligit, eloqui potui. Neque enim omnia quæ ab omnibus conscri buntur, in omnium manus veniunt: et fieri potest ut nonnulli qui etiam hæc nostra intelligere valent, illos planiorcs non inveniant libros, et in istos saltem in­ cidant. Ideoque utile est, plures a pluribus fieri di­ verso stilo, non diversa fide, etiam de quæstionibus eisdem, ut ad plurimos res ipsa pervenial; ad alios sic, nd alios autem sic. Al si ille qui se ista non in­ tellexisse conqueritur, nulla unquam de talibus rebus diligenter et acute disputata intelligere potuit; secum agat votis ct studiis ut proficiat, non mecum querelis et conviciis ut taceain. Q li vero hæc legens dicit, In­ telligo quidem quid dictum sit, sed non vere dictUm est ; asserat, si placet 1, sententiam suam, et redar­ guat meam, si potest. Quod si cum charitate et veri­ late fecerit, mihique etiam ( si in hac vita maneo 2) cognoscendum facere curaverit, uberrimum fructum laboris hujus Ici cepero. Quod si mihi non potuerit, quibus id potuerit, me volente ac libente præstiterit : ego tamen in Icge Domini meditor, si non die ac nocte (Psal. i, 2), saltem quibus temporum particulis possum; et meditationes meas, ne oblivionc fugiant, stilo allgo: sperans de miscricordia Dei, quod in omnibus veris quæ certa mihi sunt, perscverantem me faciet; si quid autem aliler sapio, id quoque mihi ipse revelabit ( Philipp. III, 45), sive per occultas in­ spirationes atque admonitiones, sive per manifesta eloquia sua, sive per fralernas sermocinationes. Hoc nro, et hoc depositum desideriumque meum penes ipsum habeo, qui mihi satis idoneus est custodire quæ dedit, et reddere quæ promisit.

6. Arbitror sane nonnullos tardiorcs, in quibusdam locis librorum meorum opinaturos me sensisse quod non sensi, aut non sensisse quod sensi. Quorum er­ rorem mihi tribui non debere quis nesciat, si velut me sequentes ncque apprehendentes deviaverint in aliquam falsitatem , dum cogor per quaedam densa et opaca viam carpere : quandoquidem nec ipsis sanctis divinorumJjibrorum auctoritatibus 2 ullo modo quis­ quam recte tribuerit tam multos et varios errores hæreticorum ; cum omnes ex eisdem Scripturis falsas atque fallaces opiniones suas conentur defendere? Admonet me plane ac mihi jubet suavissimo imperio lex Christi, hoc est charitas, ut cum aliquid falsi in libris meis me sensisse homines putant quod ego non sensi , atque idipsum falsum alteri displicet, alteri placet, malim me reprehendi a reprehensore falsitatis, quam ab ejus laudatore laudari. Ab illo enim quam­ vis ego non recte, qui boc non senserim, error tamen ipse recte vituperatur : ab hoc autem nec ego recte laudor a quo existimor id sensisse quod vituperat ve­ ritas, nec ipsa sententia quam vituperat ventas. Ergo in nomine Domini susceptum opus aggredia­ mnr. * sexdeciln Mss., asserat Il' placet. » Ediii, II dum in hac vita maneo. Abest, dum, a II.. I MSS. tret e vatkanis, auctoribus.

CAPUT IV. — 7. Quas sit doctrina fidei catholicœ de Trinitate. Omnes quos legere potui, qui ante me scripserunt de Trinitate, quae Deus est, divinorum Librorum veterum et novorum catholici tractatores, boc intenderunt secundum Scripturas docere, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus, unius ejusdemque substantiæ inseparabili æqualitate divinam insinuent unitatem ; ideoque non sint tres dii, sed unus Deus : quamvis Pater Filium genuerit, et ideo Filius non sil qui Pater est; Filiusqne a Patre sit genitus, et idco pater non sit qui Filius est; Spiritusque sanctus nec Pater sit nec Filius, sed tantum Patris et Filii Spiritus, Patri ct Filio etiam ipse coæqualis, et ad Trinitatis pertinens unitatem. Non tamen eamdem Tri. nitatcm natam de virgine Maria, et sub Pontio Pilato crucifixam ct sepultam, tertio die resurrexisse, et in caelum ascendisse, sed tantummodo Filium. Nec eamdem Trinitatem descendisse in specie columbæ super Jesum baptizatum (Matth. III, (6); aut die Pentecostes post ascensionem Domini, sonitu facto de cœlo quasi ferretur flatus vehemens ct linguis di­ visis vclut ignis sedissc super unumquemque eorum, sed tantuinmodo Spiritum sanctum ( Acc. II, 2-4).Ncc eamdem Trinitatem dixisse de caelo, Tu es Filius meus (Murc. I, 11), sive cum baptizatus est a Joanne, sive in monte quando cum illo erant tres discipnli (Matth. XVII, 5); ant quando sonuit vox, dicens, Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII, 28): sed tantummodo Patris vocem fuisse ad Filium factam; quamvis Pater et Filius et Spiritus sanctus, sicut inseparabiles sunt, ita inseparabiliter operentur. Hæc et mea fides est, quando h:l'c est catholica fides.

CAPUT V. — 8, Difficultates de Trinitale : qUo­ modo tres unus Deus, et inseparabiliter operantes præ­ stent quœdam sine invicem. Sed in ea nonnulli pertur­ bantur, cum audiunt Deum Patrem, ct Dcum Filium, et Deum Spiritum sanctum, et tamen hanc Trinita­ tem non Ires deos, sed unum Deum ; ct quemadmo­ dum id intelligant quaerunt: praesertim cum dicitur, inseparabiliter opcrari Trinitatem in omni re quam Deus operatur, et tamen quamdam vocem Patris so­ nuisse, quæ vox Filii non sit; in carne autem natum, et passum , et resurrexisse, ct in cœlum ascendisse nonnisi Filium; in columbæ autcm ,specie venisse nonnisi Spiritum sanctum : intelligere volunt, quo­ modo et illam vocem, quæ nonnisi Patris fuit, Trini­ tas fecerit; et illam carnem, in qua nonnisi Filius de Virgine natus est, eadem Trinitas creavcrit; et illam columbae speciem, in qua nonnisi Spiritus san­ ctus apparuit, illa ipsa Trinitas operata sit. Alioquin non inseparabiliter Trinitas operatur, sed alia Pater facit, alia Filius, alia Spiritus sanctus : aut si qux­ dam simul faciunt, quædam sine invicem , jam non inseparabilis est Trinitas. Movet etiam quomodo Spi­ ritus sanctus in Triuitale sit, quem nec Pater, noc Filius, nee ambo genuerint, cum sit Spiritus et Patris et Filii. Quia ergo quaerunt ista homines, et tædio nobis suut; si quid hinc ex dono Dei sapit infirmitas nostra, edisseramus eis ut possumus, nequc cum in­ vidia tabescente itcr habeamus (Sap. VI, 25). Si dici­ mus nihil nos de talibus rebus cogitare solere, rnen­ timnr : si autem fatemur habitare I ista in cogitatio­ nibus nostris, quoniam rapimur amore indagandae veritatis, flagitant jure cbaritatis ut cis indicemus quid hinc excogitare potuerimus : non quia jam ac­ ceperim, aut perfectus sim; ( nam si Paulus aposto. lus, quanto magis ego longe infra illius pedes jacens non ine arbitror apprehendisse?) sed pro modulo meo, si ea quae retro sunt obliviscor, et in anteriora me extendo, ct secundum intentionem sequor ad pal­ mam supernæ vocationis (Philipp, III, 12-14), quan­ lum ejusdem viae peregerim, et quo pervenerim, unde mibi in linem reliquus cursus est, ut aperiam desi­ deratnr a me , illis desiderantibus quibus me servire cogit libera charitas. Oportet autem, et donabit Deus, ut eis ministrando quæ legant, ipse quoque proficiam; et cis cupicns respondere quærentibus, ipse quoque inveniam quod quærebam. Ergo suscepi hæc, jubente atque adjuvante Domino Deo nostro, non tam cognita cum auctoritatc disserere, quam ea cum pictate dis­ serendo cognoscere.

CAPUT VI. — 9. Filium esse verum Deum ejus­ dem cnm Patre subtantiœ. Non solus Puter, sed Trini­ tas dicta immortalis. Non ex solo Putre omnia, sed etiam ex Filio. Spiritum sanctum esse verum Deum Patri et Filio æqualem. Qui dixerunt Dominum no­ strum Jesum Christum non esse Dcum, aut non esse verum Dcum, aut non cum Patre unum et solum Deum, aut non vere immortalem, quia mutabilem, manifestissima divinorum testimoniorum et consona voce convicti sunt; unde sunt illa : In principio crat Verbum, ei Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Manifestum est enim quod Verbum Dci, Fi. lium Dei unicum accipimus, de quo post dicit, Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, propter nativitatem incarnationis ejus, quæ facta est in tem­ pore ei Virgine. In eo autem declarat, non tantum Deum esse, sed etiam ejusdem cum Patre substantiæ, quia cum dixisset, Et Deus erat Verbum: Hoc erat, in­ quit, in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1, 14, it 5). Nc* que enim dicit, omnia; nisi quæ facta sunt, id est omnem creaturam. Unde liquido apparet ipsum fa­ ctum non esse per quem facta sunt omnia. Et si fa­ ctus non est, creatura non est : si autem creatura non est, ejusdem cum Patre substantiæ est. Omnis enim substantia quæ Deus non est, creatura est ; et quæ creatura non est, Deus est. Et si non est Filius ejusdem substantiae cujus Pater; ergo facta substan­ tia est: si facta substantia est, non omnia per ipsum facta sunt : at omnia per ipsum facta sunt; unius igi­ tur ejusdemque cum Patre substantiæ est. Et idco non tantum Deus, sed et verus Deus. Quod idem Joan­ nes apertissime in Epistola sua dicit: Scimus quod Fi­ lius Dei venerit, et dederit nobis intellectum ut cognosca­ mus verum Deum, et simus in vero Filio ejus Jesu Chri­ sto. Hic est verus Deus, el vita æterna (I Joan. v, 20). ' Vaticanus codex, habere. Alius vaticanus, hnberi.

10. Ilinc etiam consequenter intelligitur nor. tan­ tummodo de Patre dixisse apostolum Paulum, Qui solus habet immortalitatem; sed de uno et solo Deo quod est ipsa Trinitas. Neque enim ipsa vita aeterna mortalis est secundum aliquam mutabilitatem : ac per hoc Filius Dei, quia vita œterna eat, cum Patre etiam ipse intelligitur, ubi dictum est, Qui solus habet im­ mortalitatem. Ejus enim vitæ aeterna et nos partici­ pes facti, pro modulo nostro immortales efficimur. Sed aliud est ipsa cujus participes efficimur, vita æterna ; aliud nos qui cjus participatione vivemus in æternum. Si enim dixisset, Quem temporibus propriis ostendet Pater beatus et solus potens, Rex rcguin et Dominus dominantium, qui solus babet immortalita­ tem, nec sic inde separatum Filium oporteret intel­ ligi. Neque enim, quia ipse Filius alibi loqucns voce Sapientiae ( ipse est enim Dci Sapientia [I Cor. I, 24]) ait, Gyrum cæli circuivi sola (Eccli. XXIV, 8), sepa­ ravit a se Patrem : quanto magis ergo non est necesse ut tantummodo de Patre prater Filium intelligatur, quod dictum est, Qui solus habet immortalitatem , cum ita dictum sit : Ut serves, inquit, mandatum sine ma­ cula, irreprehensibile, usque in adventum Domini nostri Jesu Christi : quem temporibus propriis ostendet beatus et solus potens, Rex regum et Dominus dominantium; qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inacces­ sibilem; quem nemo hominum vidit, nec videre potest; cui est honor et gloria in saecula sœculorum. Amen (I Tim. vi, 14-16). In quibus verbis, nec Pater pro­ pric nominatus est, nec Filius, nec Spiritns sanctus; sed beatus et solus potens, Rex regum et Dominus do­ minantium, quod est unus et solus et verus Deus ipsa Trinitas.

i i. Nisi forte quæ sequuntur, perturbabunt hunc intellectum, quia dixit, Quem nemo hominum vidit, nec videre potest: cum hoc etiam ad Christum perti­ nere secundum ejus divinitatem accipiatur, quam non viderunt Judaei, qui tamen carnem viderunt et cruci­ fixerunt. Videri autem divinitas * humano visu nullo modo potest : sed eo visu videtur, quo jam qui vi­ dent, non homines, sed ultra homines sunt. Recle ergo ipse Deus Trinitatis intelligitur beatus et solus potens, ostendens adventum Domini nostri Jesu Christi temporibus propriis. Sic enim dictum est, Solus habet immortalitatem; quomodo dictum est, Qui facil mira­ bilia solus (Psal. LXXI, 48). Quod velim scire de quo dictum accipiant: si de Patre tantum, quomodo ergo verum est, quod ipse Filius dicit, Quæcumque enim Pater facit, hœc eadem et Filius facit similiter ? All quidquam est inter mirabilia mirabilius quam resus­ citare et vivificare mortuos ? Dicit antem idem Filius, Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. v, 19,21). Quomodo ergo solus Pater facit mirabilia, cum haec verba nee Pa­ trem tantum, nec Filium tantum permittant intelligi, sed utique Deum unum veram solum, id est, Patrem ct Filium et Spiritum sanctum ? I sic in Mss. At in editis, loco, ttivimtas, habetur,Trinitas.

12. Item cum dicit -idem apostolus, Sobi, unus Deus Pater, ex quo omnia, et not iti ipso; et unus Do­ minus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII, 6); quis dubitet eum omnia quæ ereata sunl dicere, sicut Joannes, Omnia per ipsum facta sunt? Quæro itaque de quo dicat alio loco, Quo. niam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia : ipsi gloria in sæcula sæculorum. Amen. Si euim de Patre et Filio et Spirilu sancto, ut singulis personis singula tribuantur; Ex ipso, ex Patre ; per ipsum, per Filium; ill ipso, in Spiritu sancto : manifestum quod Palcr et Filius et Spiritus sanctus unus Deus est, quando sin­ gulariter intulit, Ipsi gloria in sæcula sæculorum. Unrie euim cæpit hunc sensum, non ait, 0 altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Patris , ani Filii, aut Spiritus sancti; sed, sapientiæ et scientiæ Dei! Quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viæ ejus! Quis euim cognovit mentem Domini ? Aut quis consilia­ rius ejus fuit? Aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia : ipsi gloria in sæcula sæculorum. Amen (Rom. XI, 55- 30). Si autem hoc de Patre tantummodo intelligi vo­ tun!, quomodo ergo omnia per Patrem sunt, sicut hic dicitur ; et omnia per Filium, sicut ad Corinthios ubi ait, Et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia; et sicut in Evangelio Joannis, Omnia par ipsum facta sunt ? Si enim alia per Patrem, alia per Filium, jam non omma per Patrem, nec omnia per Filium. Si au­ tem omnia per Patrem, et omnia per Filium ; cadcm per Patrem, quæ per Filium. Æqualis est engo Patri Filius , et inseparabilis operatio est Pa ris et Filii. Qnia si vel Filium fecit Pater quem non fecit ipse Fi­ lius, non omnia per Filium facta sunt : at omnia per Filium facta sunt ; ipse igitur factus non est, ut cum Patre faceret omnia quæ facta sunt. Quanquam nee ab ipso verbo tacuerit Apo tolus , et apertissime om­ nino dixeril, Qui cum in Dei forma esset, non rapinam arbitratus est esse æqualis Deo (Philipp. II, 6) : hiC Deum proprie Patrem appellans, sicut alibi, Caput autem Christi, Deus (I Cor. XI, 3).

13. Similiter ct de Spiritu sancto collecta sunt te­ stimonia, quibus ante nos qui h:rc disputaverunt, abundantius usi bunt, quia et ip,c Deus, et non crea­ tura. Quod si non creatura, non tantum ( Deus nani et homines dicti sunt dii [Psal. LXXXI, 6]), sed ctiam verus Deus. Ergo Patri et Filio prorsus :'qualis, et in Trinitatis unitate consubstantialis ei coæternus. Ma­ xime vero illo locosatis claret, quod Spiritus sanctus non sit creatura, ubi jubemur non servire creaturæ, sed Creatori (Rom. I, 25) : non eo modo quo jubemur per charitatem servire invicem (Galat. v, 13). quod est græce δουλεύειν; sed eo modo quo tantum Deo servitur, quod est græce λατρεύειν. Unde idololatræ dicuntur qui simulacris eam servitutem exhibent quæ debetur Dco. Secundum hanc cnim servitutem dictum est, Dominum Deum tuum adorabis. ct illi soli servies (Deut. VI,. 13). Nam et hoc distinctius in græca Scri. ptura invenitur ; λατρεύσεισ enim habet. Porro si tali servitute creaturæ servire prohibemur, quandoqui­ dcm dictum est, Dominum Deum tuumadorabis, et illi soli servies; unde et Apostolus detestatur cos qui co­ luerunt, et servierunt creaturæ, potins quam Crea­ tori : non est utique creat ira Spiritus sanctus, cui ab omnibus sanctis talis servitus exhibetur dicente. A? o stolo, Nos enim sumus circumcisio, Spiritui Dei ser­ vientes (Philipp. III, 5), quod est in græco. λμτρεύοντες. Plures enim codices etiam latini sic habent, qni Spi. ritui Dei scrvimus : græci autem omnes, aut pene omnes. In nonnu'lis autcm exemplaribus latinis in­ venimus non, Spiritui Dei servimus; sed, spiritu Deo servimus (a). Sed qni in hoc errant, et auctoritati graviori cedere detrectant, numquid et iliud varium in codicibus reperiunt : Nescitis quia corpora vestra templum in vobis eat 1 Spiritus sancti, quem habetis a Deo? Quid autem iusanius magisque sacrilegum est, quam ut quisquam dicere audeat membra Christi templum esse creaturae minoris secundum ipsos, quam Christus est? Alio cnim loco dic*t : Corpora vestra membra sunt Christi. Si autem quæ membra sunt Christi. templum est Spiritus sancti, uon est creatura Spiritus sanctus : quia cui corpus no trum templum exhibemus, necesse est ut huic eam servi­ tutem debeamus, qua nonnisi Deo. serviendum est, quai græce appellatur λατρεια Unde consequenter dicit : Glorificate ergo I Deum in corpore vestro (I Cor VI. 19. 15, 20).

CAPUT VII. — 14 Filius quomodo minor Patre ac se ipso. His et talibus divinarum Scripturarum testi­ moniis, quibus, ut dixi, priores nostri copiosius usi, expugnaverunt hæreticorum tales calumnias vel er­ rorcs, insinuatur fidei nostræ unitas et æqualitas Trini atis. Sed quia multa ill sanctis Libris propter incarnationem Verbi Dei, quæ pro salute nostra rc­ paranda facta est, ut mcdiator Dci et, hominum esset homo Christus Jcsus (I Tim. II II 5), ita dicuntur, ut majorem Filio Patrem significent, vel ctiam apertis­ sime ostendant ; erraverunt homines minus diligenter serutantes vel intuentes universam seriem Scriptura­ rum, et ca quæ de i Christo Jesu secundum hominem dicta sunt, ad ejus substantiam quæ ante iucnruntio­ nem sempiterna erat, et sempiterna est, transferre conati sunt. Et illi quidem dicunt minorem Filium esse quam Pater esl, quia scriptum est ipso Domino dicente , Pater major me est (Joan. xiv, 28). Veritas autem ostendit secundum istum modum eliam se ipso minorem Fili'lIn. Quomodo enim non etiam se ipso minuor factus est. qui semetipsum exinanivit, for­ mam servi accipiens? Neque cnim sic accepit formam servi, ut amitteret formam Dei , in qua erat æqualis Patri. Si erogo iia accepta est forma servi, ut non amitteretur forma Dei, cum et in forma servi et in 1 Edit it templum est qui in t'obis est. At Mss , templum III t'oMs e*t. Atque ita profert constanter Augusti IUS m sUI l'. riorihus liiMis coatra Arianorum sermonem, et cu.Hra Maxi­ uii.ium. I Editi addunt, et portate; quod a Mss. et a græco textu Apostoli aljest. (ll) Trn Ikcj)1 iiunisci! loci lcr.lioncm alTert rursum Augu­ f!i::us in Uh:'u ad H<')!i acium tertio, cat. i. I, su.n eumtJelu locum ill lalinis codi,'ihus fals torum perlUia mutatum fuisse, monet Ambrosius ia lib. 2 de Spiriiu Iacto, caj>. 6. forma Dei idem ipse sit FiMus unigenitus nei Patris , in forma Dei aequalis Putri, in forma servi mediator Dei et hominum homo Christus Jesus; quis nou in­ telligat quod in forma Dei etiam ipse se ipso major est, in forma autem servi etiam se ipso minor est ' Non itaque immerito Scriptura utrumque dicit, et æqualem Patri Filium , et Patrem majorem Filio. U- lud enim propter formam Dei, hoc autem propter formam servi, sine ulla confusione intelligitur.Et hæc nobis regula per omnes sacras Scripturas dissolvendae hujus quæstionis , ex uno capitulo Epistolæ Pauli apostoli promitur, ubi manifestius ista distinctio com. mendatur. Ait enim : Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse æqualis Deo; sed semel- ipsum exinanivit, formam servi accipiens, in simililudi­ nem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Phi­ lipp. II , 6 , 7 ). Est ergo Dei Filius Deo Patri natura æqualis, habitu minor. In forma enim servi quam accepit, minor cst Patre : in forma autem Dei in qua erat etiam antequam hanc accepisset, a qualis est na­ tri. In forma Dei, Verbum per quod facta sunt omnia (Joan. I, 3) : in forma autcin servi, factus ex mulicre, factus sub Lege, ut eos qui sub LeGe crant, redime­ ret (Galat. IV, 4, 5). Proinde in forma Dei fecit homi­ nem: in forma servi factus est homo. Nam si Pater tantum sine Filio fecisset hominem, non scriptum cs­ set, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26). Ergo quia forma Dei accepit fotmam servi, utrumque Deus et utrumque homo : sed utrumque Deus propter accipientem Deum, utrumque autem homo propter acceptum hominem. Neque enim illa susceptione alterum corum in alterum conversum atque mutatum est: nec divinitas quippe in creaturam mutata est, ut desisteret esse divinitas; nec creatura in divinitatem, ut desisteret esse creatura.

CAPUT VIII. — i5. Scripturas de subjectione Filii sub Patre perperam intellectas explicat. Regnum Patri non sic tradet Christus, ut adimat sibi. Contemplatio promissa finis omnium actionum. Spiritus sanctus ad beatitudinem nostram sufficit perinde ac Pater. Illud au­ lem quod dicit Apostulus, Cum autem ei omnia subje­ cta fuerint, tunc et ipse Filius subjectus erit ei qui illi subjecit omnia; aut ideo dictum est, ne quisquam pu­ taret habitum Christi, qui ex humana creatura susce­ pius est, conversum iri postea in ipsam divinitatem, vel, ut curtius expresserim, deitatem, quæ non est . creatura, sed est unitas Trinitatis incorporea et incom­ mutabilis et sibimet consubstantialis et coæterna na­ tura. Aut si quisquam contendit, ut aliqui senserunt, ila dictum , Et ipse Filius subjectus erit ei qui illi sub­ jecit omnia, ut ipsam subjectionem, commutationem et conversionem credat futuram creaturæ in ipsam substantiam vel essentiam Creatoris, id est, ut quae fucrat substantia creaturæ, fiat substantia Creatoris ; certe vel hoc concedit, quod non habet ullam dubita­ tionem, nondum hoc fuisse factum cum Dominus di­ ceret, Pater major me est. Dixit enim hoc non solum antequam ascendisset in ccelum , verum etiam an­ tequam passus resurrexisset a mortuis. Illi autem qui putant humanam in eo naturam in deitatis substantiam mutari atque converti, et ita dictum, Tunc et ipse Fi­ lius subjectus erit ei qui illi subjecit omnia, ac si dice­ retur, Tunc et ipse Filius hominis et a Verbo Dei, suscepta humana natura commutabitur in ejus natu­ ram, qui ei subjecit omnia; tunc futurum putant, cum post diem judicii tradiderit regnum Deo et Patri. Ac per hoc etiam secundum istam opinionem adhuc Pater major est, quam quæ de Virgine servi forma accepta est. Quod si aliqui et hoc affirmant, quod jam fuerit in Dei substantiam mutatus homo Christus Jesus; illud certe negare non possunt, quod adhuc natura hominis mancbat, quando ante passionem di­ cebat, Quoniam Pater major me est: unde nulla cuncta­ tio est secundum hoc dictum csse , quod forma servi major est Pater, cui in forma Dei aequalis est Filius. Nec quisquam cum audierit quod ait Apostolus , Cum autem dixerit, quia omnia subjecta sunt ei , manifestum quia præter eum qui illi subjecit omnia (I Cor. xv, 28, 24 , 27), ita existimet de Patre intelligendum , quod subjecerit omnia Filio, ut ipsum Filium sibi omnia subjecisse non putet. Quod Apostolus ad Philippenses ostendit dicens : Nostra autcm conversatio in cælis est unde el Salvatorem exspectamus Dominum Jcsum Chri­ stum, qui transfigurabit corpus humilitatis nostræ, COM­ forme u: fiat corpori gloriæ suæ, secundum operationem suam , qua possit etiam sibi subjicere omnia ( Philipp. III, 20, 21). Inseparabilis enin operatio est Patris ct Filii. Alioquin nec ipse Pater sibi subjecit omnia, sed. Filius ei subjecit, qui ei regnum tradit, et evacuat omnem principatum et omnem potestatem et virtu­ tem. De Filio quippe ista dicta sunt: Cum tradiderit, inquit, reguum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum et omnem potestatem et virtutem. Ipse enim subjicit, qui evacuat.

16. Nee sic arbitremur Christum traditurum re­ gnum Deo et Patri, ut adimat sibi. Nam et boc quidam vaniloqui crediderunt. Cum enim dicitur , tradiderit regnum Deo et Patri, non separatur ipse ; quia simul cum Patre unus Deus est. Sed divinarum Scripturarum incuriosos 1 et contentionum studiosos fallit verbum quod positum est, donec. Ita namque sequitur, Oportet enim illum regnare, donec ponat ont­ nes inimicos suos sub pedibus suis (I Cor. xv, 24, 25): tanquam cum posuerit, non sit regnaturus. Nec intel­ ligunt ita dictum, sicuti est illud : Confirmatum est cor ejus ; non commovebitur, donec videat super inimicos suos (Psal. CXI, 8). Non enim cum viderit, jam cum­ movebitur. Quid ergo est, Cum tradiderit regnum Deo et Palri ? quasi modo non habeat regnum Deus et Pa­ ter ? Sed quia omnes justos, in quibus nunc regnat ex fuie viventibus mediator Dei et homimum homo ChisUis Jesus , perducturus est ad speciem , quam visionem dicit idem apostolus, Facie ad faciem (1 Cor. xm , 12); ita dictum est, Cum tradiderit regnum Deo et Patri, ac si diceretur, Cum perduxerit credentes . ad contemplationem Dei et Patris. Sic cnm dicit: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo : ct nemo novit I sic Vs>. Edit! autem, curiosos. Fitium, nisi Pater; et nemo novit Patrem, nisi Filius, ei cui voluerit Filius revelare ( Matth. xi, 27 ). Tunc revelabitur a Filio Pater, cum evacuaverit omnem prin­ cipatum et omnem potestatem et virtutem; id est, ut necessaria non sit dispensatio similitudinum per an­ gelicos principatus et potestates et virtutes. Ex qua­ rum persona non inconvenienter intelligitur dici in Cantico canticorum ad sponsam, Similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti, quoadusque rex in recubitu suo eat (Cant. I, ii, sec. LXX), id est, quoadusque Christus in secreto suo est; quia vita re­ stra abscondita eat cum Christo in Deo : cum Christus 1 apparuerit vita vestra, tunc et vos cum ipso apparebitis in gloria (Coloss. III, 3, 4). Quod antequam fiat, vide­ mus nunc per speculum in ænigmate, hoc est in simili­ tndiuibus; tunc autem, facie ad faciem (I Cor. XIII, 42).

r 17. Haec enim nobis contemplatio promittitur actio­ num omnium finis atque æterna perfectio gaudiorum. Filii enim Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus : scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti eat (1 Joan. III, 2). Quod enim dixit famulo suo Moysi, Ego sum qui sum. Hæc dices filiis Is­ rael : Qu: est, misit me ad vos ( Exod. III, 14); hoc contem­ plabimur cum vivemus in æternum. Ita quippe ait: Hæc autem eat vita æterna, ut cognoscant te unum verum Deum; et quem misisti Jesum Christum ( Joan. XVII , 3 ). Hoc fiet cum venerit Dominus, et illumina­ verit occulta tenebrarum ( I Cor. IV, 5 ), cum tene. bne mortalitatis hujus corruptionisque transierint. Tunc erit mane nostrum, de quo in Psalmo dicitur : Mane astabo tibi, et contemplabor ( Psal. v, 5). De hac contemplatione intelligo dictum , Cum tradi­ derit regnum Deo et Patri : id cst, cum perduxerit justos, in quibus nunc ex fide viventibus regnat me­ diator Dei et hominum homo Christus Jesus , ad contemplationem Dei et Patris. Si desipio hic, corrigat me qui melius sapit : mihi aliud non vi­ detur. Neque enim quæremus aliud, cum ad illius contemplationem pervenerimus, quæ nunc non est, quamdiu gaudium nostrum in spe est. Spes autem quæ videtur, non eat spes : quod enim videt quis , quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24, 25 ), quoad­ usque rex in recubitu suo est. Tunc erit quod scri­ ptum est : Adimplebis me lætitia cum vultu tuo ( Psal. xv, ii ). Illa lætitia nihil amplius requiretur; quia nec erit quod amplius requiratur. Ostendetur enim nobis Patcr, et sufficiet nobis. Quod bene intellexerat Philippus , ut diceret Domino, Ostende nobis Patrem, et sufficit nobis: sed nondum intellexerat, eo quoque nodo idipsum se potuisse dicere, Domine, ostende nobis te, et sufficit nobis. Ut enim hoc intelligeret, responsum ei a Domino est, Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me ? Philippe , qui vidit me , vidit et Patrem. Sed quia volebat eum ex fide vivere antequam illud posset videre, secutus est, et ait : Non credis quia ego in Patre, et Pater in me eat ( Joan. xiv, 8, 10) ? Quamdiu enim sumus in corpore, 1 Er. Logd. ven. Lov. hic addunt, inquit. M. peregrinamur a Domino. Ptr fidem enim ambulamus, non per speciem (11 Cor. v, 6, 7 ). Contemplatio quippe merces est fidei, cui mercedi per fidem corda mundantur; sicut scriptum est, Mundans fide corda eorum ( Act. xv, 9 ). Probatur autem quod illi con­ templationi corda mundentur, illa maxime sententia : Beati mundicordes, quoniam ipsi Deum videbunt ( Matth. v, 8 ). Et quia hæc est vita æterna , dicit Deus in Psalmo : Longitudine dierum replebo eam , et ostendam illi salutare meum ( Psal. xc, 16). Sive ergo audiamus, Ostende nobis Filium; sive audia­ mus, Ostende nobis Patrem: tantumdem valet ; quia neuter sine altero potest ostendi. Unum quippe sunt, sicut et ipse ait : Ego et Pater unum sumus ( Joan. x, 30). Denique propter ipsam inseparabilitatem , sufficienter aliquando nominatur, vel Pater solus , vel Filius solus adimpleturus nos lætitia cum vultu suo.

iS. Nec inde separatur utriusque Spiritus, id est Patris et Filii Spiritus. Qui Spiritus sanctus proprie dicitur Spiritus veritatis, quem hic mundus accipere non potest ( Id. xiv, 17 ). Hoc est enim plenum gau­ dium nostrum, quo amplius non cst, frui Trinitate Deo ad cujus imaginem facti sumus. Propter hoc aliquando ita loquitur de Spiritu sancto tanquam solus ipse sufficiat ad beatitudinem nostram : et ideo solus sufficit, quia separari a Patre et Filio non pntest ; sicut Pater solus sufficit, quia separari a Filio et Spi­ ritu sancto non potest; et Filius idco sufficit solus, quia separari a Patre et Spiritu sancto non potest. Quid enim sibi vult quod ait, Si diligitis me, man­ data mea servate; et ego rogabo Patrem, et alium ad­ vocatum dabit vobis, ut vobiscum sit in æternum, Spiritum veritatis, quem hic mundus accipere non po­ test (lbid. 5 15-17), id est, dilectores mundi ? Animalis enitn homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei ( I Cor. II, 14). Sed adhuc potest videri ideo di­ ctum, Et ego rogabo Patrem, et alium advocatum dabit vobis, quasi non solus Filius sufficiat. Illo autem loco ita de illo dictum est tanquam solus omnino suf. ficiat : Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ( Joan. VI, 13 ). Numquid ergo se­ paratur hinc Filius, tanquam ipse non doceat omnem veritatem , aut quasi hoc impleat Spiritus sanctus quod minus potuit docere Filius? Dicant ergo, si placet, majoreln esse Filio Spiritum sanctum , quem minorem illo solent dicere. An quia non dictum cst, Ipse solus; aut, Nemo, nisi ipse, vos docebit omnem veritatem; ideo permittunt ut cum illo docere cre­ datur et Filius? Apostolus ergo Filium separavit ab sciendis iis quæ Dei sunt, ubi ait, Sic et quæ Dei sunt , nemo scit , nisi Spiritus Dei ( I Cor. II, it ) : ut jam isti perversi possint ex hoc dicere, quod et Filium non doceat quae Dei sunt nisi Spiritus san. ctus, tanquam major minorem ; cui Filius ipse tan­ tum tribuit, ut diceret, Quia hcec locutus sum tobis, tristitia implevit cor vestrum. Sed ego veritatem dico : expedit vobis ut ego cam ; nam si non abiero , advo­ catus non veniet ad vos (Joan. xvi, 6, i ).

CAPUT II. — In una persona interdum intelli­ guntur omnes. Hoc autem dixit, non propter in­ æqualitatem Verbi Dei et Spiritus sancti, sed tanquam impedimento esset præsentia Filii hominis apud eos, quominus veniret ille qui minor non esset, quia se­ metipsum non exinanivit, formam servi accipiens, sicut Filius (Philipp. -lit 7). Oportebat ergo ut au­ ferretur ab oculis eorum forma servi, quam in­ tuentes , hoc solum esse Christum putabant quod videbant. Inde est et illud quod ait, Si diligeretis me, gauderetis utique, quoniam eo ad Putrem ; quia Pater major me eat (Joan. xiv, 28): id est, propterca me oportet ire ad Patrem, quia dum me ita vidctis, ex hoc quod videtis, ocstimatis quia minor sum Pa­ tre, atque ita circa creaturam susceptumque habi. tum occupati, aequalitatem quam cum Patre habeo non mtelligitis. Inde est et illud : Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem (Id. xx, 47). Tactus euim tanquam finem facit notionis. Ideoque nolebat in eo esse finem intenti cordis in se, ut hoc quod vi­ debatur tantummodo putaretur. Ascensio autem ad Patrem erat ita videri, sicut æqualis est Patri, ut ibi esset finis visionis, quoe sufficit nobis. Aliquando item de Filio solo dicitur, quod ipse sufficiat, et in ejus visione merces tota promittitur dilectionis I et desiderii nostri. Sic enim ait: Qui habet mandata mea et custodit ea, ille eat qui diligit me. Qui autem me diligit, diligetur a Patre meo ; et ego diligam eum, et ostendam me ipsum illi. Numquid hic, quia non dixit, Ostendam illi et Patrem, ideo separavit Patrem? Sed quia verum est, Ego et Pater unum sumus; cum Paw ter ostenditur, et Filius ostenditur qui in illo est; et cum Filius ostenditur, etiam Pater ostenditur qui in illo est. Sicut ergo cum ait, Et ostendam me ipsum illi, intelligitur quia ostendit et Patrem; ita et in eo quod dicitur, Cum tradiderit regnum Deo et Patri, in­ telligiiur quia non adimit sibi. Quoniam cum perdu­ cet credentes ad contemplationem Dei et Patns, pro­ fecto perducet ad contemplationemsuam, qui dixit, Et ostendam illi me ipsum. Et ideo consequenter, cum dixisset illi Judas, Domine, quid factum est, quia osten­ surus es te nobis, et non huic mundo ? respondit Jesus, et dixit illi : Si quis diligit me, sermonem meum aer­ vabit ; et Pater meus diliget illum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Ecce quia non solum se ipsum ostendit ei a quo diligitur, quia simul cum Patre venit ad eum, et mansionem facit apud eum.

19. An forte putabitur mansionem in dilectore suo facientibus Patre et Filio exclusus esse ab hac man­ sione Spiritus sanctus? Quid est ergo quod superius ait de Spiritu sancto : Quem hicmundu, accipere non potest, quoniam non videt iUum: nostis illum vos, quia vo­ biscum manet, et in tobis eat ? Non itaque ab hac mansione separatus est, de quo dictum est, vobiscum manet, et in vobis eat. Nisi forte quisquam sic absurdus est, ut arbitretur, cum Pater et Filius venerint ut mansionem apud dilectorem suum faciant, discessu­ rum inde Spiritum sanctum, et tanquam locum datu- 1 Editi, deUckOiomek Moltus MM., dilectionis. rum esse majoribus. Sed huic carnali cogitationi occur­ rit Scriptura: paulo quippe superius ait, Et ego rogaoo Patrem, et alium advocatum dabit vobis ut, vobiscum sit in æternum (Joan. xiv, 4 6-23).Non ergo discedet Patre et Filio venientibus, sed in eadem mansione cum ipsis erit in aeternum ; quia nec ille sine ipsis venit, nec illi sine ipso. Sed propter insinuationem Trinitatis , personis etiam singulis nominatis dicuntur quædam separa­ tim 1; non tamen aliis separatis intelliguntur, propter ejusdem Trinitatis unitatem unamqne substantiam atque deitatem Patris et Filii et Spiritus sancti.

CAPUT X. — 20. Quomodo Christus tradet regnum Deo et Patri. Tradito regno Deo et Patri, Christus jam non interpellabit pro nobis. Tradet itaque regnum Dco et Patri Dominus noster Jcsus Christos , non se inde separato, nec Spiritu sancto, quando perducet cre­ dentes ad contemplationem Dei, ubi est finis omnium bonarum actionum , et requies sempiterna , et gau­ dium quod nunquam auferetur a nobis. Hoc enim si­ gnat in eo quod ait: Iterum videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo auferet a vobis (Id. XVI, 22). Hujus gaudii similitudinem præsignabal Maria sedens ad pedes Domini, et intenta in verbum ejus; quieta scilicet ab omni actione, et intenta in veritatem secundum quemdam modum , cujus capax est ista vita, quo tamen præfigurarct illud quod funi. rum est in aeternum. Martha quippc sorore sua in ne­ cessitatis actione conversante, quamvis bona et utili, tamen, ctun requies successerit, transitura , ipsa re­ quiescebat in verbo Domini. £t ideo Dominus con­ querenti Marthae quod eam soror non adjuvaret, respondit: Maria optimam partem elegit, quæ non au­ feretur ab ea ( Luc. x, 39-42 ). Non partem malam dixit quod agebat Martha; sed istam optimam quæ non auferetur. IlIa enim quae in ministerio indigentiae est, cum indigentia ipsa transierit, auferetur. Boni quippe operis transituri merces est requies perman­ sura. In illa igitur contemplatione Deus erit omnia in omnibus; quia nibil ab illo aliud requiretur, sed solo ipso illustrari perfruique sufficiet. Ideoque ille in quo Spiritus interpellat gemitibus inenarrahilibus (Rom. VIII, 26), Unam, inquit, petii a Domino, hanc requiram; ut inhabitem in domo Domini per omnes dies vitæ meæ, ut contempler delectationem Domini (Psal. XXVI, 4). Contemplabimur enim Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, cum mediator Dei et hominum homo Christus Jesus tradidcrit regnum Den et Patri, ut jam non interpellet pro nobis mediator et sacerdos noster, Filius Dei et Filius hominis; sed et ipse in quantum sacerdos est assumpta propter noa servi forma , subjectus sit ei qui illi subjecit omnia, et cui subjecit omnia; ut in quantum Deus est, cum illo nos subjectos habeat, in quantum sacerdos, no­ biscum illi subjectus sit ( I Cor. xv, 24-28). Quapro­ pter cum Filius sit et Deus et homo, alia substantia homo potius in Filio * quam Filius in Patre: sicut I Abest, separatim, a Mss.. 1 sic meliores Mss. At editi, eRa subitanHa Deus, aaa homo, homo potius in Filio, elo. caro animæ meæ, alia substantia est ad animam meam, quamvis in uno homine, quam anima alterius hominis ad animam meam.

i I. Cum ergo tradiderit regnum Deo et Patri , id est, cum credentes ct viventes ex fide, pro quibus nunc mediator interpellat, perduxerit ad contempla. tionem , cui percipiendæ suspiramus et gemimus, et cum transierit labor et gemitus , jam non interpella­ bit pro nobis traditu regno Deo et Patri. lloc signifi­ cans nil, Hæc vobiscum locutus sum 1 in similitudini­ bus: veniet hora, quando jam MOM in similitudinibus loquar vobis, sed manifeste de Patre nuntiabo vobis; id est, jan non erunt similitudines , cum visio fucrit facie ad faciem. Hoc est enim quod ait, sed manifeste de Patre nuntiabo vobis ; ac si diceret, manifeste Pa­ trem ostendam vobis. Nuntiabo quippc ait, quia Vcr­ bum ejus est. Scquitur cnim et dicit : Illa die in nomine meo petetis , et non dico vobis quia ego rogabo Patrem : ipse enim Pater amat vos, quia vos me ama­ stis , et credidistis qnia a Deo exivi. Exivi a Patre, et veni in hunc mundum: iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem (Joan. xvi, 25-28). Quid est, A Patre exivi ; nisi, non in ea forma qua aequalis sum Patri, sed alilcr, id est, in assumpta creatura minor appa­ rui ? Et quid est, Verri in hunc mundum ; nisi, furrnam servi, quam me exinaniens accepi, etiam peccatorum qni mundum istum diligunt, oculis dcmonstravi ? Et quid est , Iterum relinquo mundum; nisi, ab aspectu dilectorum mundi aufcro quod viderunt ? Et quid est, Vado ad Patrem; nisi, doceo me sic intelligendum a fidelibus meis, quomodo æqualis sum Patri ? Hoc qui credunt, digni habebuntur perduci a fide ad speciem , id est ad ipsam visionem , quo perducens dictus est traderc regnum Deo et Patri. Fideles quippe ejus quos redemit sanguine suo , dicti sunt regnum cjus , pro quibus nunc interpellat : tunc autem illic eos sibi fa­ ciens inhærere, ubi aequalis est Patri, non jam roga. bit Patrem pro eis. Ipse enim, inquit, Puter amat vos. Ex hoc enim rogat, quo minor est Patre : quo vero æqualis est, exaudit cum Patre. Unde se ab eo quod dixit, Ipse enim Pater amat vos, utique ipse non sepa­ rat; sed secundum ea facit intelligi quae supra com­ memoravi, satisque insinuavi, plerumque ita nominari unamquamque in Trinitate personam , ut et aliæ illic intelligantur. Sic itaque dictum est, Ipse enim Pater amat vos, ut consequenter intelligatur et Filius et Spi­ ritus sanctus : non quia modo nos non amat, qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum (Rom. VIII, 32) ; sed tales nc s amat Deus, quales futuri sumus , non quales sumus. Quales enim amat, tales in æternum conservat : quod tunc erit, cum tradiderit regnum Deo et Patri, qui nunc interpel­ lat pro nobis , ut jam non roget Patrem , quia ipse Pater uniat nos. Quo autem merito , nisi fidei, qua credimus antequam illud quod promittitur videamus ? Per hanc enim perveniemus ad speciem , ut tales amet, quales amat ut simus; non quales odit quia t sox Mss. : ncec xrbis locutus sum. sumus 1, et hortatur ac præstat ne tales esse semper velimus.

CAPUT XI. - it. Regula qua intelligitur Filius in Scripturis nunc æqualis, nunc minor. Quapropter, co­ gnita ista regula intelligendarum Scripturarum de Filio Dei, ut distinguamus quid in eis sonet secun­ dum formam Dei, in qua :.'qualis est Patri, et quid secundum formam servi qnam accepit, in qua minor cst Patre, non conturbabimur tanquam contrariis ac repugnantibus inter se sanctorum Librorurn senten­ tiis. Nam secundum formam Oei æqualis est Patri et Filius et Spiritus sanctus, quia neuter eorum creatura est, sicut jam ostendimus : secundum autem formam servi, minor cst Patre, qnia ipse dixit : Pater major me est (Joan. xiv, 28 ) : minor est se fpso , quia de illo dictum est, Semetipsum exinanivit (Philipp. n, 7): minor est Spiritu sancto , qnia ipse ait, Qui dixerit blasphemiam in Filium hominis , remittetur ei ; qui au­ tem dixerit in Spiritum sanctum , non remittetur ei (Matth. XII, 32). Et in ipso virtutes opcratus est, di­ cens : Sl ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia, certe super- venit super vos regnum Dei ( Luc. xi, 20). Et apud Isaiam dicit, quam lectionem ipse in synagoga recita­ vit, et de se completam sine scrupulo dubilationis ostendit. Spiritus, inquit, Domini super me; propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, pra- dicare captivis remissionem (Isai. LXI, i ; Luc. IV, 18, 19), et cætera : ad quæ facienda idco dicit se inis­ sum, quia Spiritus Domini est super cum. Secundum formam Dei, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 5) : secundum formam servi, ipsc far Ius est ex muliere, factus sub Lege ( Galat. iv, 4). Secundum formam Dei, ipse et Pater unum sunt (Joan. x. 30 ) : secun­ dum formam servi, non venit facere voluntatem suam, sed voluntatcm ejus qui cum misit (Id. vi, 38). S cun­ dum formam Dei, sicut habet Pater vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Id. v, 26) : secundum formam servi , tristis est anima ejus usque ad mortem; et, Pater, inquit, si fieri potest, transeat a me iste calix (Matth. xxvi, 38, 39). Secundum for­ mam Dei, ipse est verus Deus et vita æterna ( I Joan. v, 20) : secundum formam servi, factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II, 8).

23. Sccundum formam Dei, omnia quæ habet Pa­ tcr, ipsius sunt ( Joan. XVI, 15 ): ct, Omnia mea tua sunt, inquit, et tun mea2 ( Id. XVII, 10). Secundum formam servi , non est doctrina ipsius, sed illius qui cum misit (Id. VII, 16).

CAPUT XII. — Qua ratione Filius dicatur nescire diem et horam quam scit Pater. Dicta de Christo alia secundum formam Dei, alia secundum formam servi. Dare regnum quomodo et Christi est, et Christi non est. Quomodo Christus et non judicabit, et judicabit. Et, de die et hora nemo scit, neque Angeli in coelo, mque Fi- I Editi, quia mali stimus. Abest, mali, a manuscri­ t I In B.: omnia men tua sunt, unquit, et mea titn. as.Nelius i iun F.r. Lugd. Ven. et Lov., omnia hur mea sunt, inquit, 1 mea I1Ul ; sed veram leclionem exltibcre videulur gruvum et vulgau : omnia mea tn;i sunt, iiiqitil, et txa mea. It. lius, nisi Pater (Marc. XIII, 32). Hoc enim nescit, quod nescientes facit, id est, quod non ita sciebat ut tunc discipulis indicaret : sicut dictum est ad Abraham, Nunc cognovi quod timcas Deum ( Gen. XXII , 12), id est, nunc feci ut cognosceres ; quia et ipse sibi in illa tentatione probatus innotuit. Nam et illud utique di­ cturus crat discipulis tempore opportuno, de quo fu­ turo tanquam præterito loquens, ai t, Jam non dicum vos servos, sed amicos. Servus enim nescit voluntatem domini sui : vos autcm dixi amicos, qnia omnia quæcum­ que alidivi a Patre meo, nota vobis feci (Joan xv, 15): quod nondum fecerat , sec! quia certo facturus erat , quasi jam fecisset loculus est. Ipsis cnim ait: Multa vobis habeo dicere; sed non potestis illa portare modo (Id. XVI, 12). Inter quæ intelligitur et, De die et hora. Nam ct Apostolus : Neque enim judicavi me, inquit, scire aliquid in vobis, nisi Christum Jesum , et hunc crucifixum ( I Cor. II , 2) . Eis enim loqucbalur , qui capere altiora de Christi deitate non poterant. Quibus etiam paulo post dicit : Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus (Id. ut, 1). Hoc ergo inter illos nesciebat, quod per illum scire non pote­ rant. Et hoc solum se scire dicebat, quod eos per Ullum scire oportebat. Denique sciebat inter perfectos, quod inter parvulos nesciebat : ibi quippe ait, Sapien­ tium loquimur inter perfectos ( Id. II , G ). Eo namque genere locutionis nescire quisque d citur quod occul­ tat, quo dicitur fossa cæca quæ ocrulia est. Neque enim aliquo genere loquuntur Sci ipturæ , quod in consuetudine humana non inveniatur ; quia utique hominibus loquuntur.

24. Secundum formam Dei dictum cst, Ante omnes colles genuit me (Prov. VIII, 23) , id est, ante omnes altitudines creaturarum ; et, Ante luciferum genui te (Psal. CIX, 5), id est, ante omnia tempora et tempo­ ralia : secundum formam autem servi dictum est, Dominus creavit me in principio viarum suarum (Prov. VIII , 22). Quia secundum formam Dci dixit, Ego sum veritas; et secundum formam servi, Ego sum ria (Joan. xiv, 6). Quia enim ipse primogenitus a mor­ tuis (Apoc. I, 5 ) itcr fecit Ecclesiæ suae ad regnum Dei ad vitam alternam, cui caput est ad immortalita­ tcm etiam corporis, ideo creatus est in principio via­ rum Dei in opera ejus. Secundum firmani enim Dei, principium est quod et loquitur nobis (Joan. vm, 2o); in quo principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) : secundum autem formam servi, Sponsus proco­ dens de thamamo suo ( Psal. XVII, 6 ). Secundum fur­ mam Dci, Primogenitus omnis creaturæ, et ipse ante omnes est, et omnia in illo constant: secundum formam servi, Ipse est caput corporis Ecclesiæ (Coloss. I, 15, 17, 18). Secundum formam Dei, Dominus est gloriæ ( I Cor. II, 8). Unde manifestum est, quod ipse glori­ ficet sanctos suos. Quos enim prædestinavit, ipsos ct vocavit; et quos vocavit, ipsos et justificavit ; quos au­ tem justificavit, ipsos et glorificavit (Rom. vin, 30). De ilio quippe dictum est quod justificet impium (Id. iv, 5) ; de illo dictum est quod sit justus et justificans (Id. III, 26). Si ergo qaos justificavit, ipsos et glorifi­ cavit, qui justificat ipse et glorificat, qui est, ui diJ, Dominus gloriæ. Secundum formam tamen servi sat­ agentibus descipulis de glorificatione sun , respondit : Sedere ad dexteram vel ad sinistram meam non eat meum dare vobis , sed quibus paralum eat a Patre meo (Matth. xx , 2J)..

25 Quod autem paratum cst a Patre ejus, cl ab ipso Filio paratum est : quia ipsc ci Pater unum sunt (Joan. x, 50). Jam enim ostendimus in bac Tri nitate per multos divinarum locutionum modo; etam dc singulis dici quod omnum est, propter inscparabI In opciationem unius cjusdemque substantiæ. Sicut et de Spiritu sancto dicit, Cum ego iero , mittam illum ad vos (Id. xvi, 7). Non dixit, Mittemus ; sed ita quasi tautum Filius eum missurus esset, et non Pater; cnm alio loco dicat, Hæc locutus sum vobis apud vos ma­ nens ; advocatus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo , ille vobis declarabit omnia (Id. xiv, 23 26). Hic rursus ita dictum est, quasi non cum missurus esset et Filius, sed tantum Pater. Sicut ergo ista, ila et illud quod ait, scd quibus paratum est a Patre meo : cum Patre se intelligi voluit parare se­ dcs gloriæ quibus vellet. Scd dicit aliquis : Illic cum de Spiritu sancto loqueretur, ita se missurum ait, ut non negaret Patrem missurum; et alio I co ila l'a- trem , ut non negaret sc missurum : hic vero aperte ait, Non cst meum dare; atque ila secutus, a Patre di­ xit isla pra parata. Sed boc est quod præstruximus I secundum formam servi dictum : ut ila intelligeremus, Non cst meum dare, ac si diceretur, Non est humanæ potestatis hoc darc : ut per illud intelligatur In c dare, per quod Deus æqualis est Patri. Non est meum, in­ quit, dare, id est, non humana potestate ista do, sed quibus paratum eat a Patre meo : sed jam tn intellige, quia si omnia qua habet Pater, mea sunt (Id. XVI, 15), et hoc utique meum est,et cum Patre ista paravi.

26. Narn el illud quæro, quomodo dictum sit, Si quis non audit verba mea, ego non judicabo illum. Fortassis enim ita hic dixit, Ego non judicabo illum, quemad­ modum ili, Non est meum dare. Sed quid hic sequi­ tur? Non cnim veni, inquit, ut judicem mundum, sed ut salvum faciam mundum : deinde adjungit et dicit, Qui me spirit et noM accipit verba mea , habet qui se judicet. Hic jam intelligeremus Patrem, nisi adjunge­ ret et dicerct: Verbum quod locutus sum, ipsum judi­ cabit illum in novissimo die. Quid igitur, jain lice Fi­ lius judicabit, quia dixit, Ego non judicabo illum? nee Patcr, sed verbum quod locutus est Filius ? Imo audi adhuc quod sequitur : Quia ego I inquit, non ex me locutus sum, sed qui nae misit Pater, ille mandatum mihi dedit quid dicam, et quid loquar; et scio quia manda­ tum ejus vita æterna est. Quoe ergo ego loquor, ita ut dixit mihi Pater, sic loquor (Id. XII, 47, 50). Si ergo non judicat Filius, sed verbum quod loculus est Filius; ideo autem judicat verbum quod locutus est mins « quia non ex se loculus e,t Filius , sed qui misit eum Pater mandatum dedit ci quid dicat, et quid loqua- 1 ita tn MSS. At in editis, præstrinximus. tur : Pater utique judicat, cujus verbum est quod locutus est Filius, atquo ipsum Verbum Patris idem ipse est Filius. Non enim aliud est mandatum Patris, aliud Verbum Patris : nam et verbum hoc appella­ vit, et mandatum. Videamus ergo ne forte qnod ait, Ego non ex me locutus sum, hoc intelligi voluerit, Ego non ex me natus sum. Si enim Verbum Patris loquitur, se ipsum loquitur, quia ipse est Verbum Patris. Plerumque enim dicit, Dedit mihi Pater : in quo vult intelligi quod eum genuerit Pater : non ut tanquam jam existenti et non habenti dederit aliquid; sed ipsum dedisse ut haberet, genuissc est ut esset. Non enim sicut creatura, ita Dei Filius ante incarna­ iioncm et ante assumptam creaturam, unigenitus per. quem facta sunt omnia, aliud est, et aliud habet : sed hoc ipsum est, quod est id quod habet. Quod illo loco manifestius dicitur, si quis ad capiendum sit idoneus , ubi ait : Sicut habet Pater vitam in semet­ ipso, ila dedit Filio vitam habere in semetipso (Joan. v, 26). Neque enim j:un existenti et vitam non ha­ benti dedit ut haberet vitam in semetipso, cum eo ipso quod est, vita sit 1. Hoc est ergo, dedit Filio vi­ tam habere in semetipso, genuit Filium esse* incom­ mutabilem vitam , quod est vita æterna. Cum ergo Verbum Dei sit Filius Dci, et Filius Dei sit verul Deu et vita æterna, sicut in Epistola sua dicit Joan­ nes (I Joan. v, 20); etiain hic quid aliud agnoscimus, cum dicit Dominus, Verbum quod locutus sum, ipsum judicabit eum in novissimo die; et ipsum verbum, i'a. tris verbum esse dicit et mandatum Patris , ipsum­ que mandatum vitam æternam? Et scio, inquit, quia mandatum ejus Vita æterna est.

27. Quæro itaque quomodo intelligamus, Ego non judicabo; sed verbum quod locutus sum judicabit : quod ex consequentibus apparet ila dictum , ac si diceret, Ego non judicabo; sed verbum Patris judicabit. Ver­ bum autcm Patris est ipse Filius Dei. Siccine intel­ ligendum est, Ego non judicabo, sed ego judicabo? Quomodo potest istud esse verum, nisi ita : Ego sci­ licet non judicabo ex potestate humana, quia Filius hominis sum; sed ego judicabo ex potestate Verbi, quoniam Filius Dei sum. Aut si contraria et repu­ gnantia videntur, Ego non judicabo, sed ego judi­ cabo : quid illic dicemus, ubi ait, Mea doctrina non est meu? Quomodo mea, quomodo non mea ? Non enim dixit, Ista doctrina non est mea; sed, Mea doctrina non eat mea : quam dixit suam, camdem dixit non suam. Quomodo istud verum est, nisi se­ cundum aliud suam dixerit; secundum aliud, non luam : secundum formam Dei, suam; secundum for.. mam servi, non suam? Cum enim dicit, non est mea, sed ejus qui me misit (Joan. vn, 16), ad ipsum Ver­ bum nos facit recurrere. Doctrina enim Patris est Verbum Patris, qui est unicus Filius. Quid sibi et illud vult, Qui in me credit, non in me credit (Id. XII, 44) ? Quomodo in ipsum, quomodo non in ipsum? Quomodo I vcteres aliqui codices, vila ælet 1IlJ lit.. % AID. et Kr. omittunt, esse ;cujus loco unus a vaticanU Mss habet, ex se. tam contrarium sibique adversum potest intelligi, Qui in me credit, inquit, non in me credit , sed in eum qui me misit : nisi ita intelligas, Qui in me credit, non in hoc quod videt credit, ne sit spes nostra in crea­ tura ; sed in illo qui suscepit creaturam, in qua hu­ manis oculis appareret, ac sic ad se æqualcm Patri contemplandum per fidem corda mundaret? Ideoque ad Patrem referens intentionem credentium , et di­ cens, Non in me credit , sed in eum qui me misit, non utique se a Patre, id est ab illo qui eum misit, voluit separari : sed ut sic in eum crederetur, quo­ modo in Patrem cui est aequalis. Quod aperte alio loco dicit, Credite1 in Deum, et in me credite (Joan. XIV, ) : id est, Sicut creditis in Deum, sic et in me; quia ego et Pater unus Dens. Sicuti ergo hic , tanquam absta­ lit a se fidem hominum , et in Patrem transtulit, die cendo , iVon in me credit, sed in eum qui me misit, a quo tamen se utique non separavit: sic etiam quod ait, Non est meum dare, sed quibus paratum cst a Putre meo, puto clarere secundum quid utrumquc accipien­ dum sit. Tale est euim et illud, Ego non judicabo; cum ipse judicaturus sit vivos et mortuos (II Tim. IV, 1) : sed quia non ex potestate humana, prop:erea re­ currens ad dcitatem , sursum erigit corda hominum, propter quæ sublevanda descendit.

CAPUT XIII. — 28. De eodem Christo diversa præ­ dicantur, ob diversas naturas hypostaseos. Cur Pater dicitur non judicaturus, sed judicium dedisse Filio. Nisi tamen ipse idem esset Filius hominis propter formam servi quam accepit, qui est Filius Dei pro­ pter Dei formam in qua est; non diceret Paulus apo­ stolus de principibus hujus sreculi : Si enim cogno­ vissent, nunquam Dominum gloriæ crucifixissent (I Cor. II, 8). Ex forma enim servi crucifixus est, et tamen Dominus gloriæ crucifixus est. Talis enim erat illa susceptio, quu Deum hominem Taceret, et hominem Deum. Quid tamen propter quid, et quid secundum quid dicatur, adjuvante Domino prudens,et dili­ gens, et pius lector intelligit. Natu ecce diximus quia secundum id quod Deus est, glorificat suos, secun­ dum hoc utique quod Dominus gloriae est; et tamen Dominus gloriæ crucifixus est, quia recte dicitur et Deus crucifixus, non ex virtute divinitatis, sed ex in­ firmitate carnis (II Cur. xin, 4) : sicut dicimus,quia secundum id quod Deus est judicat, hoc est ex pote­ state divina , non ex humana ; et tamen ipse homo judicaturusest, sicut Dominus gloriæ crucifixus est: ita enim aperte dicit, Cum venerit Filius hominis in gloria sua, et omnes Angeli cum eo, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. XXV, 31, 32); et cæ­ tera quae de futuro judicio usque ad ultimam senten­ tiam in eo loco praedicantur. Et Judaei, quippe qui ia malitia perseverantes, in illo judicio puniendi sunt, sicuti alibi scriptum est, videbunt in quem pupugerunt (Zach. xn, 10). Cum enim et boni etmali visuri sint judicem vivorum et mortuorum, procul dubio euro videre mali non poterunt, nisi secundum formam qua filius hominis est; sed tamen in claritate in qua ju- I Editi, c Uti. At Mat. oonstanter, credite. i dicabit, non in humilitate in qua judicatus est. Cae­ terum illam Dei formam in qua æqualis est Patri v procul dubio impii non videbunt. Non enim sunt mundicordes : Beati enim mundicordes, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. v, 8). Et ipsa visio est facie ad faciem (I Cor. XIII, 12), quæ 1 summum præmium promiltitur justis; et ipsa fiet, cum tradet regnum Deo et Patri ; in quo et suæ formæ visionem vult in­ telligi, subjecta Dco universa creatura, et ipsa in qua Filius Dei filius bominis facius est. Quia secundum hanc et ipse Filius tunc subjectus illi erit, qui ei subje­ cit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (Id. xv, 24,

28). Alioquin si Filius Dei judex in forma qua æqua­ lis est Patri, etiam impiis cum judicaturus est appa­ rebit, quid est quod pro magno dilectori suopollicetur dicens , Et ego diligam eum, et ostendam me ipsum illi (Joan. XIV, 21)? Quapropter Filius hominis judicatu­ rus est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea qua Filius Dei est : et rursus Filius Dei judicaturus cst, nec tamen in ea forma apparens, in qua Deus est æqualis Patri, sed in ea qua filius hominis est.

iD. Itaque utrumque dici potest; et, Filius bominis judicabit; et, Non Filius hominis judicabit : quia Fi­ lius hominis judicabit, ut verum sit quod ait, Cum venerit Filias hominis, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes ; et non Filius hominis judicabit, ut ve­ rum sit quod ait, Ego non judicabo Id.in, 47 ); et, Ego non quæro gloriam meam; eat qui quærat, et judicet (Id. VIII, 50). Nam secundum id quod in judicio noa forma Dei, sed forma filii bominis apparebit, nec ipse Pater judicabit; secundum hoc enim dictum est, Pater non judicat quemquam, aed omne judicium dedit Filio. Quod utrum ex illa locutione dictum sit, quam supra commemoravimus, ubi ait, Sic dedit Filio ha­ bere vitam in semetipso (Id. v , 22, 26), ut signifi­ caret quia sic genuit Filium : an ex illa de qua loquitur I Apostolus dicens, Propter quod eum suscitavit 3,et do­ navit illi nomen quod eat super omne nomen. Hoc enim de filio hominis dictum est, secundum quem Dei Fi­ lius excitatus est a mortuis. Ille quippe in forma Dei æqualis Patri, ex quo * se exinanivit, formam servi accipiens, in ipsa forma servi et agit, et patitur, et accipit, quæ consequenter contexit Apostolus: Humi­ liavit se, factus obediens usque ad mortem, mortem au­ tem crucis : propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit ei nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jcsu omne genu flectatur, cælestium, terre­ strium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesua Christus in gloria eat Dei Patris ( Phi­ lipp. II, 6-11 ). Utrum ergo secundum illam, an se­ cundum istam locutionem dictum sit, Omne judi­ tium dedit Filio, satis hinc apparet, quia si secun­ dnm illud diceretur secundum quod dictum est , Dedit Filio habere vitam in semetipso; non utique di- I Editio Er. et quidam Mss.. qua. I Mss., an ex Uta qua loquitur; omisso, de. a Paulo i ost ut in Vulgata, exaliavil; juxta groouni, uperupsôsen. i K(hU, ex qua. concinnius quidam Mss., ex quo. ceretur, Pater non judicat quemquam. Secundum hoc enim quod æqualem Pater genuit Filium, judicat cum illo. Secundum hoc ergo dictum est, quod in judicio, non forma Dei, sed forma filii hominis apparebit. Non quia non judicabit qui dedit omne judicium Filio, cum de illo dicat Filius , Est qui quærat, et judicet : sed ila est dictum I Pater non judicat quemquam, des omne judicium dedit Filio; ac si diceretur, Patrem nemo videbit in judicio vivorum et mortuorum, sed omnes Filium : quia et filius bominis est, ut possit et ab impiis videri, cum et illi videbunt ill quem pu­ pugeruut.

30. Quod ne conjicere potius quam aperte demon­ strare videamur, proferamus ejusdem Domini certam manifestamque sententiam, qua ostendamus ipsam fuisse causam ut diceret, Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, quia judex in forma filii hominis apparebit, quæ forma non est Patris, sed Filii; nec ea Filii in qua aequalis est Patri, sed in qua minor est Patre; ut sit in judicio conspicuus et bonis et malis. Paulo enim post dicit: Amen dico vo­ bis, quia qui verbum meum audit et credit ei qui mi­ sit me, habet vitam aeternam , et in judicium non veniet, sed transiet a morte in vitam. Hæc vita æterna est illa visio, quæ non pertinct ad malos. Deinde sequitur : Amen, amen dico vobis, quia veniet 1hora, et nunc est, cum mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint vivent. Et boc proprium est piorum qui sic audiunt de incarnatione ejus, ut credant, quia Filius Dei est; id est, sic eum propter se iactum accipiunt minorem Patre in forma servi, ut credant quia æqualis est Pa­ tri in forma Dei. Et ideo sequitur, et hoc ipsum com­ mendans dicit: Sicut enim Pater habet vitam in semet­ ipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso. Deinde venit ad visionem suae claritatis, in qua ven­ turus est ad judicium; quae visio communis erit et irnpiis et justis. Sequitur enim et dicit: Et potestatem dedit ei et 2 judicium facere, quoniam Filius hominis est. Puto nihil esse manifestius. Nam quia Filius Dei est aequalis Patri, non accipit hanc potestatem judicii faciendi, sed habet illam cum Patre in occulto : acci­ pit autem iliam, ut boni et mali eum videant judican­ tem , quia filius hominis est. Visio quippe filii homi­ nis exhibebitur et malis : nam visio formæ Del non­ nisi mundis corde, quia ipsi Deum videbunt ; id est, solis piis quorum dilectioni hoc ipsum promittit, quia se ipsum ostendet illis. Et ideo vide quid sequatur : Nolite mirari hoc, inquit. Quid nos probibet mirari, nisi illud quod revera miratur omnis qui non intelli­ git, ut ideo diceret Patrem dedisse ei potestatem et judicium facere, quia filius bominis est; cum magis quasi hoc exspectaretur ut diceret, quoniam Filius Dei est! Sed quia Filium Dei secundum id quod in forma Dei aequalis est Patri videre iniqui non pos­ sunt; oportet autem ut judicem vivorum et mortuo­ rum , cum coram judicabuntur, et justi videant ei i plures Mss., venit. t Editi omittunt copulantem particulam, et; quai hic in xss. et in graeco reperitur. PATROL. XLIII (Yingt-sept.) itnnui : Nolite, inquit, hoc mirari, quoniam veniet nora , in qua omnes qui in monumentis sunt, audient rocemejus: et prodicnt qui bona gesserunt , in resur­ rectionem vitæ ; qui autem mala gesseruut, in resur- I rectionem judicii (Joan. v, 22-29).Ad hoc ergo opor­ tebat ut ideo acciperet illam potestatem, quia filius hominis est, tIt resurgentes omnes viderent cum in forma, in qua vidcri ab omnibus potest, sed alii ad damnationem, alii ad vitam æternam. Quæ est autem viia æterna nisi illa visio, quæ non conceditur impiis? Ut cognoscant te, inquit, unum verum Deum, et quan misisti Jesum Christum (Id. lVII, 3). Quomodo et ipsum Jesum Christum, nisi quemadmodum unum virum Deum , qui ostendet se ipsum illis; non quomodo sc ostendet etiam puniendis in forma filii bominis ?

31. Secundum illam visionem bonus esi, secundum quam visionem Deus apparet mundis corde : quoniam, Quam bonus Deus 'srael rectis corde (Psal. LIXII, 1) ! Quando autcm judicem videbunt mali, non eis vidcbi­ tur bonus; quia non ad eum gaudebunt corde, sed tunc se plangent omnes tribus lerrac (Apoc. I, 7), in numero uliquc malorum omuium ct infidclium. Propter hoc ctiam illi qui eum dixcrat magistrum bonum, quærenti ab eo consilium consequendæ vitæ æternæ, respondit: Quid me interrogas de bono ? Nemo bonus, nisi unus Deus (Matth. XIX, 17). Cum et bomincm alio Joco dicat bonum ipse Dommus : Bonus homo, inquit, . de bono thesauro cordis sui profert bona; et malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Id. XII, 35). Sed quia ille vitam æternam quærebat, viia autem æterna est in illa contemplatione, qua non ad poenam videtur Deus, sed ad gaudium sempiternum ; et non intelligebat cum quo loquebatur, qui tantummodo eum filium hominis arbitrabatur : Quid me interrogas, iuquit, de bono? id est, Istam formam quam vides, quid interrogas de bono, et vocas me secundum quod vides magistrum bonum? Hæc forma filii bominis est, hæc forma accepta est, hæc forma apparebit in judicio, non tantum justis, sed et impiis; et bujus formae visio non erit in bonum cis qui male agunt. Est autem visio formæ meae, in qua cum essem, non rapinam arbitratus sum esse aequalis Deo, sed ut hanc accipe­ rem me ipsum exinanivi (Philipp. n, 6, 7). Ille ergo unus Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus, qui non apparebit nisi ad gaudium quod non auferetur a justis ; cui gaudio futuro suspirat qui dicit, Unam petii a Do­ mino, hanc requiram; ut inhabitem in domo Domini per omnes diu vitæ meæ, ut contempler delectationem Do­ mini (Psal. XXVI, 4) : unus ergo Deus ipse est solus bonus, ob hoc I, quia nemo eum videt ad luctum et planctum, sed tantum ad salutem et Lætitiam veram. .Secundum illam formam si me intelligis, bonus sum: si autem secundum bane solam, quid me interrogas de bono? si inter illos es2 qui videbunt in quem pupu- 1 In Mss., ad hoc. * Omoes prope Mss.y eris. gerunt ( Zach. XII, 10); et ipsa visio malum cis erit, quia pœnalis crit. Ex ista sententia dixisse 1 Dominum Quid me interrogas de bono? Nemo bonus, nisi unus Deus, his documentis quæ commemoravi probabile est, quia ,.baio illa Dei qua contemplabimur incommu­ tabilem atque Immanis oculis invisibilem Dci substan. tiam, quæ solis sanctis promittitur, quam dicit aposto­ lus Paulus, facie ad faciem (I Cor. XIII, 12); et de qua dicit apostolus Joannes, Similes ei erimus, quo­ niam videbimus cum sicuti est (I Joan. III, 2) ; el de qua dicitur, Unam petii a Domino, ut contempler delecta­ tionem Domini; ct de qua dicit ipse Dominus, Et ego diligam eum, et ostendam me ipsum illi (Joan. xiv, 21); et propter quam solam fide corda mundamus, ut simus beuti mundicordes, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. v, 8); et si qua alia de ista visione dicta sunt, quæ copiosissime sparsa per omnes Scripturas inve­ nit quisquis ad cam quærendam oculum amoris inten­ dit : sola cst summum bonum nostrum, cujus adi­ piscendi causa præcipimur agere quidquid recte agimus. Visio vero illa filii hominis quae prænuntiata est, cum congregabuntur ante eum omnes gentes, et dicent ei, Domine, quando te vidimus esurientem et sitien­ tem? et cætera, nee bonum erit impiis qui mittentur in ignem æternum, nee summum bonum erit justis. Adhuc enim vocateos ad regnum, quod eis paratum est ab ini­ tio mundi. Sicut enim illis dicet, lle in ignem æternum ; ita istis, Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum (Id. xxv, 37, 41, 34). Et sicut ibunt illi in ambustionem aeternam ; sic justi in vitam æternam. Quid est autem vita æterna, nisi, ut cognoscant te, in. quit, unum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum? Sed jam in ea claritate de qua dicit Patri, Quam habui apud te, priusquam mundus fieret (Joan. XVII, 3, 5). Tunc cnim tradet regnum Deo et Patri (I Cor. xv, 24), ut intret servus bonus in gaudium Domini sui (Matlh. xxv, 21, 23), et abscondat eos quos possidet Deus in abscondito vultus sui a conturbatio e hominum, eorum scilicet qui tunc conturbabuntur audientes i!­ lam sententiam: a quo auditu malo justus non timebit (Psal. CII, 7), si modo protegatur in tabernaculo, id est in fide recta catholicae Ecclesiæ, a contradictione linguarum (Psal. xxx, 21), id est a calumniis hæ­ ri ticorum. Si vero est alius intellectus verborum Do­ mini quibuS ait, Quid me interrogas de bono ? Nemo bonus, nisi unus Deus; dum tamen non ideo credatur majoris bonitatis esse Patris quam Filii substantia, secundum quam Verbum est per quod facta sunt omnia, nihilque abhorret a sana doctrina : securi utamur, non uno tantum, sed quotquot reperiri potuerint. Tanto enim fortius convincuntur hæretici, quanto plures exitus patent ad eornm laqueos evilan dos. Sed ea quae adhuc consideranda sunt, ab alio jam petamus exordio. 1 Editi, Ex ista senlenlia cognoseas dixisse. Abeel, cognascas, ailss.

Rursum defendit Augustinus aequalitatem Trinitatis, et de Filii missione ac Spiritus sancti agens, variisque Dei appari­ tionibus, demonstrat non ideo miuorem esse miitente qui- missus est, quia ille misit, hic missus est: sed Trinitatem per omnia æqualem, pariter in sua natura immutabilem et invisibilem,et ubique præsentem, iu missione seu apparitione qualibet inseparabiliter operari.

PROŒMIUM.— i. Cum homines Deum quærunt, et ad intelligentiam Trinitatis pro captu infirmitatis hu­ manae animum intendunt ; experti difficultates labo­ riosas, sive in ipsa acie mentis conantis intueri inac­ cessibilem lucem , sive in ipsa multiplici et multi­ moda locutione Litterarum sacrarum , ubi mihi non videtur nisi atteri animam 1, ut Christi gratia glorifi­ cala dulcescat 1: cnm ad aliquid cerinm discussa omni ambiguitate pervenerint, facillime debent ignoscere errantibus in tanti pervestigatione secreti. Sed duo sunt qu;c in crrore hominum difficillime tolerantur; præsumptio, priusquam veritas patcat; et, cum jam patuerit, præsumptæ defensio falsitatis. A quibus duobus vitiis nimis inimicis inventioni veritatis, et tractationi divinorum sanctorumque Librorum, si me, ut precor et spero, Deus defenderit atque munierit scuto bonae voluntatis suae (Ptal. v, 13) et gratia misericordiae su.e, non cro segnis ad inquirendam substantiam Dei, sive per Scripturam ejus, sive per creaturam. Quae utraque nobis ad hoc proponitur intuenda , ut ipse quæratur, ipse ditigatur3 , qui et illam inspiravit, et istam crcavit. Nec trepidus ero ad proferendam sententiam meam, in qua magis amabo inspici a rectis , quam timebo morderi a per­ versis. Gratanter enim suscipit oculum 4columbinum pulcherrima et modestissima charitas ; dentem autem caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas : magisque optabo a quolibet re­ prehendi, quam sive ab errante, sive ab adulante lau­ dari. Nullus enim reprehensor formidandus est ama­ tori veritatis. Etenim aut inimicus reprehensurus est, aut amicus. Si ergo inimicus insultat, ferendus est: amicus autem si errat, docendus; si docet, audiendus. Laudator vero ct errans confirmat errorem, et adu­ lans illicit in errorem. Emendabit ergo me justus in misericordia, et arguet me ; oleum autem peccatoris non impinguabit caput meum (Psal. CIL, 5 ).

CAPUT PRIMUM. — 2. Regula duplex ad intelli­ gendas Scripturarum locutiones de Filio Dei. Locutiones triplicis generis. Quamobrem, quanquam firmissime teneamus de Domino nostro Jesu Christo, et per Scripturas disseminatam, et a doctis catholicis carum­ dem Scripturarum tractatoribus demonstratam tan­ quam canonicam regulam, quomodo intelligatur Dei Filius et æqualis Patri secundum Dei formam in qua est, et minor Patre secundum servi formam quam accepit ( Philipp. II, 6, 7); in qua forma non solum Patre, sed etiam Spiritu sancto , ncque hoc tantum , • Aliquot Mss., atteri Adam. s Plures codices, dilucescat. • klichaeliaus codex, intelligatur. 4 Plerique MSS., olCulwn. sed etiam se ipso minor inventus est, non se ipso qui fuit, sed se ipso qui est; quia forma servi acce­ pta, formam Dei non amisit, sicut Scripturarum, quae in supcrioro libro commemoravimus, testimonia do­ cuerunt : sunt tamen quædam in divinis eloquiis ita posita, ut ambiguum sit ad quam potius regulam re­ ferantur; utrum ad eam qua intelligimus minorem Filium in assumpta creatnra, an ad cam qua intelligi­ mus, non quidem minorem esse Filium, sed aequalem Patri , tamen ab illo hunc esse Deum de Deo , lumen de lumine. Filium quippe dicimus Deum de Deo : Patrem autem , Denm tantum; non, de Dco. Unde manifestum est quod Filius habeat alium de quo sit, et cui Filius sit; Pater autem non Filium de quo sit babeat , sed tantum cui Pater sit. Omnis cnim filius de patre est quod est, et patri filius est: nullus autem pater de filio est quod est, sed filio pater est.

5. Quandam itaque ita ponuntur in Scripturis de Patre et Filio, ut indicent unitatem æqualitatemque substantiæ, sicuti est, Ego et Pater unum sumus (Joan. x , 30) ; et, Cum in forma Dei esset, non rapi­ nam arbitratus est esse æqualis Deo (Philipp. II, G); et quæcumque talia sunt. Quaedam vero ita, ut minorem ostendant Filium propter formam servi, id est, pro­ pter assumptam creaturam mutabilis humanæque substantiæ, sicuti est quod ait, Quoniam Pater major me eat (Joan. XIV, 28); et, Pater non judicat quem­ quam, sed omne judicium dedit Filio. Nam paulo post consequenter ait, Et potestatem dedit ei et judicium fa­ cere, quoniam Filius hominis est. Quaedam porro ita , ut nec minor nec æqualis tunc ostendatur, sed tantum quod de Patre sit intimctur, ut est illud, Sicut habet Pater vitam in semetipso , sic dedit Filio vitam habere in semetipso; et illud , Neque enim potest Filius a se facere quidquam , nisi quod viderit Patrem facientem (Id. v, 22, 27, 26, 19). Quod si propterea dictum acceperimus, quia in forma accepta ex creatura mi­ nor est Filius , consequens erit ut prior Pater super aquas ambulaverit, aut alicujus alterius caeci nati de sputo et luto oculus apcruerit, et cætera quæ Filius in carne apparens inter homines fecit (Matth. xiv, 26, et Joan. ix , 6, 7), ut posset ea facere qui dixit non posse Filium a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem : quis autem vel delirus ita sen­ tiat? Hestat ergo ut hæc ideo dicta sint, quia incom­ mutabilis est vita Filii sicut Patris, et tamen de Pa­ tre est; et inseparabilis est operatio Patria et Filii, sed tamen ita operari Filio de illo est, de quo ipso est, id est de Patre; et ita videt Filius Patrem, ut quo eum videt hoc ipso sit Filius. Non enim aliud illi est esse de Patre, id est nasci de Patre, quam vi­ dere Patrem; aut aliud videre operantem, quam pari­ ter operari : sed ideo non a set quia non est a se. Et idco quæ viderit Patrem facientem, hax eadem facit et Filius simililer, quia de Patre est. Neque enim alia similiter, sicut pictor alias tabulas pingit, quemadmo­ dum alias ab alio pictas videt; nec eadem dissimiliter, sicut corpus easdem litteras exprimit, quas animus cogitavit : sed quaecumque, inquit, Pater facit, hac eadem et facit Filiu similiter (Joan. v, 49). Et, hæc eadem dixit; et, similiter : ac per hoc inseparabilis et , par est operatio Patri et Filio , sed a Patre est Filio. Ideo non potest Filius a se facere quidquam, nisi qnod viderit Patrem facientem. Ex hac ergo regula , qua ita loquuntur Scripturæ, ut non alium alio mino­ rem, sed tantum velint ostendere quis de quo sit, nonnulli eum sensum conceperunt, tanquam minor Filius dicerclur. Quidam autem nostri indoctiores, et in his minime eruditi, dum hæc secundum formam servi conantur accipere, et eos rectus intellectus non sequitur, perturbantur. Quod ne accidat, tenenda est hæc regula, qua non minor esi Filius, sed quod de Patre sit intimatur : quibus verbis non inaequalitas, sed nativitas ejus ostenditur.

CAPUT II. — 4. Ex utralibet regula intelligi quas­ dam locutiones de Filio. Sunt ergo quædam in sanctis Libris, ut dicere cœperam, ita posita , at ambiguum sit quonam referenda sint : utrum ad illud quod pro­ pter assumptam crcaturam minor est Filius; an ad illud, quod quamvis aequalis, tamen quia de Patre sit indicatur. Et mibi quidem ridetur , si eo modo am­ biguum est, ut explicari discernique non possit, ex utralibet regula sine periculo posse intelligi, sicut est quod ait, Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit (Id. VII 16). Nam et ex forma servi potest ac­ cipi, sicut jam in libro superiore tractavimus (Supra, lib. i, cap. 12) ; et ex forma Dei, in qua sic æqualis est Patri, ut tamen de Patre sit. In Dei quippe forma, sicut non est aliud Filius, aliud vita ejus , sed ipsa vita Filius est; ita non est aliud Filius, aliud doctrina . ejus, sed ipsa doctrina Filius est. Ac per hoc sicut id quod dictum est, dedit Filio vitam , non aliud iutelli­ gitur quam, Genuit Filium qui est vita; sic etiam cum dicitur, Dedit Filio doctrinam, bene intelligitur, Ge­ nuit Filium qui est doctrina : ut quod dictum est, Mea doctrina non eat mea, sed ejus qui me misit, sic in­ telligatur ac si dictum sit, Ego non sum a me ipso, sed ab illo qui me misit.

CAPUT III. — 5. De Spiritu sancto quædam ex al­ tera tantum regula intelliguntur. Nam et de Spiritu sancto, de qno non dictuin est, Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; ait tamen ipse Dominus : Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quæcum­ que audiet loquetur, et qua ventura sunt annuntiabit vo­ bis. Ille me clarificabit; quia de meo accipiet, et an­ nuntiabit vobis. Post hæc verba, nisi continuo secutus dixisset, Omnia quæcumque habet Pater, mea sunt : propterea dixi, Quia de meo accipiet. et annuntiabit vo­ bis (Joan. XVI, 13-15); crederetur fortasse ita natus deChristo Spiritus sanctus, quemadmodum ille de Patre. De se quippe dixerat , Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit : de Spiritu autem sancto, Non enim loquetur a semctipso, sed quæcumque audiet loquelur; et, Quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Sed quia reddidit causam cur dixerit, de meo acci­ piet; ait enim , Omnia quæcumque habet Pater, mea sunt ; propterea dixi, Quia de meo accipiet: restat ut intelligatur etiam Spiritus sanctus de Patris 1 ha­ bere, sicut et Filius. Quomodo, nisi secundum id. quod supra diximus : Cum autem venerit Paracletus quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium. perhibebit de me (Joan. xv, 26)? Procedendo itaque a Patre, dicitur non loqui a semetipso : et sicut non ex eo fit ut minor sit Filius quia dixit, Non potest Filius a se facere quid­ quam, nisi quod viderit Patrem facientem (non enim boc ex forma servi dixit, sed ex forma Dci, sicut jam osten­ dimus: hxc autem verba non indicant quod minor sit, sed quod de Patre sil); ita non hinc efficitur ut minor sit Spiritus sanctus, quia dictum est de illo, Non enim loquetur a semetipso, sed quæcumque audiet, loquetur : secundum hoc enim dictum est quod de Patre proce­ dit. Cunt vero et Filius de Patre sit, et Spiritus san­ ctus a Patre procedat, cur non ambo Filii dicantur, nec ambo geniti, sed ille unus Filius unigenitus, hic autcm Spiritus sanctus nee filius nec genitus, quia si genitus utique Filius, alio loco, si Deus donaverit, et quantum donaverit, disseremus fra, lib. iS, cap. 25).

CAPUT IV. — 6. Glorificatio Filii a Patre, non ar­ guit inæqualitatem. Verumtamen hic evigilent, si pos­ sunt, qui hoc etiam sibi suffragari putaverunt, quasi ad demonstrandum Patrem Filio majorem, quia dixit Filius, Pater, clarifica me. Ecce et Spiritus sanemus clarificat eum : numquidnam ct ipse major est illo ? Porro autem si propterea Spiritus sanctus ciarifieat Filium quia de Filii accipiet, et ideo de ejus accipiet quia omnia quæ habet Pater ipsius sunt; manifestum est quia cum Spiritus sanctus glorificat Filium, Patcr glorificat Filium. Unde cognoscitur quod omnia quæ habet Pater non tantum Filii, sed etiain Spiritus sancti sunt, quia potens est Spiritus sanctus glorificare Fi­ lium, quem glorificat Pater. Quod si ille qai glorificat, eo quem glorificat major est; sinant ut aequales sint qui se invicem glorificant. Scriptum est autem quod et Filius glorificet Patrem : Ego te , inquit, glorificavi super terram (Joan. XVII, 4,4). Sane caveant ne pute­ tur Spiritus sanctus major ambobus, quia glorificat Filium quem glorificat Pater, ipsum autem nec a Patre nec a Filio scriptum est glorificari.

CAPUT V. — 7. Filius et Spiritus sanctus non ideo minor quia missus. Filius etiam a se ipso missus. De missione Spiritus sancti. Sed in bis convicti. ad illud se convertunt ut dicant, Major est qui mittit, quam qui mittitur : proinde major est Pater Filio, quia Filius a Patre se missum assidue com­ memorat; major est et Spiritu sancto, quia de illo 1 Editi, de Patre. At Mss., de Patris. Sic exprimere solel AnguSLious, id est, de Patru, aut, de ipsius: ubi citat illud Filii: De meo cxcipiet.w dixit Jesus, Quem mittet Pater in nomine meo (Joan. XIV, 26). Et Spiritas sanctus utroque minor est : quia et Pater eum mittit, sicut commemoravimus; et Filios, cum dicit, Si autem abiero, mittam eum ad vos. Qua in quæstione primum quæro, unde et quo! mis­ sus sit Filius. Ego , inquit, a Patre exii, et veni in hunc mundum (Id. XVI, 7, 28). Ergo a Patre exire, et venire in hunc mundum, hoc est mitti. Quid igitur est quod de illo idem ipse evangelista dicit, In hoe mundo erat, et mundus per eum factu. est, et mundus cum non cognovit ? deinde conjungit, in sua propria venit (Id. i, 10, 11). illuc utique missus est, quo venit : at si in hunc mundum missus est, quia exiit a Patre, et venit in hunc mundum, et in hoc mundo erat; illuc ergo missas cst ubi erat. Nam et illud quod scriplum est in propheta Deum dicere, Cælum et ter­ ran. ego impleo (Jerem, XXIII, 24) ; si de Filio dictum est (ipsum enim nonnulli volunt intelligi vel Prophe­ tis vel in Prophetis locutum), quo missus est, nisi illuc ubi erat? Ubique enim erat qui ait, Coelum et terram ego impleo. Si autem de Patre dictum est, ubi esse potuit sine Verbo suo et sinc Sapientia sun, quas pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit om - nia suaviter (Sap. VIII, 1)? Sed neque sine Spiritu suo2usquam esse potuit. Itaque si ubique est Dcus, ubique est etiam Spiritus cjus. Illuc ergo et Spiritus sanctus missus cst ubi erat. Nam et ille qui non inve­ nit locum quo iret' a facie Dei et dicit, Si ascendero in callum, tu ibi es ; si descendero in infernum, ades; ubique volens intelligi praesentem Deum, prius nomi­ navit Spiritum ejus. Nam sic ait: Quo abibo ab Spi­ ritu tuo ? et quo a facie tua fugiam (Psal. CXXXVIII, 8,7) ?

8. Quocirca si et Filius et Spiritus sanctus illuc mittitur ubi crat, quærendum est quomodo intelligatur ista missio, .sive Filii, sive Spiritus sancti. Pater enim solus nusquam legitur missus. Et de Filio quidem ita scribit Apostolus : Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret (Galat. IV, 4, 5). Misit, inquit, Filium suum factum ex muliere. Quo no­ mine quis catholicus nesciat, non cum privationem virgi­ nitatis, sed differentiam sexus hebræo loquendi more significare voluisse ? Cum itaque ait, Misit Deus Filium suum factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum Filium quo factus est ex muliere. Quod ergo de Deo natus est, in hoc mundo erat : quod autem de Maria nalus est, in hunc mundum missus advenit. Proinde mitti a Patre sine Spiritu sancto non potuit: non so­ lum quia intelligitur Pater cum eum misit, id est, fccit cx femina, non utique sine Spiritu suo fecisse ; verum etiam quod manifestissime atque apertissime in Evangelio dicitur virgini Mariae quærenti ab ange­ lo, Quomodo fiet istud? Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 34, 35) : et Matthæus dicit, Inventa eat in utero habens de Spi­ ritu sancto (Matth. I, 18). Quanquam ot apud Isaiam ' Editi, et qrtomodo, Castigantur ex Mss. * Rditi, sine spiritu sancto. At MSS., sine spiritu iQ. ", ' tu n., cat. Kr. Lutfd. vcu. Lcv., irct. M. prophetam ipse Christus intelligitur do adventu suo futuro dicere, Et nunc Dominus misit me, et Spiritus ejus (Isai. XLVIII, 16).

9. Fortasse aliquis cogat utdicamus etiam a se ipSo missum esse Filium; quia ille Mariæ conceptus ct partus operatio Trinitatis est, qua crcante omnia creantur. Et quomodo jam, inquit, Pater eum misit, si ipse se misit? Cui primum respondeo, quærens ut dicat, si potest, quomodo Pater cum sanctificavit, si se ipse sanctificavit?Utrumque enim idem Dominus alt : Quem Pater, inquit, sanctificavit, et misit in AMM mundum, vos dicitis , Quia blasphemas ; quomam dixi, Filius Dei sum (loan. x, 36). Alio autem loco ait : Et pro eis sanctifico me ipsum (Id. xvu, 19). Item quæro quomodo eum Pater tradidit, si se ipse tradidit? Utrumque enim dicit apostolus Paulus : Qui Filio, inquit, proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tra­ didit illum (Rom. VIII, 32). Alibi autem de ipso Salva­ tore ait : Qui me dilexit, et tradidit se ipsum pro me (Galat. II, 20). Crodo respondebit, si hacc probesapit, quia una voluntas est Patris et Filii, et inseparabilis operatio. Sic ergo intelligat illam incarnationem et ex Virgine nativitatem, in qua Filius intelligitur missus, una eademque operatione Patris et Filii inseparabili­ ter esse factam, non utique inde separato Spiritu san­ cto, de quo aperte dicitur, Inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Nam etiam si ita quæramus,eno­ datius fortassis quod dicimus apparebit : Quomodo misit Deus Filium suum? Jussit ut veniret, atque ille jubenti obtemperans venit ; an rogavit, an tantummo­ do admonuit ? Sed quodlibet horum sil, verbo utique factum est, Dei autem Verbum ipse est Dei Filius. Quapropter cum eum Pater verbo misit, a Patre et Verbe ejus factum est ut mitteretur. Ergo a Patre et. Filio missus est idem Filius, quia Verbum Patris est ipse Filius. Quis enim se tam sacrilega induat opinio­ ne, ut putet temporale verbum a Patre factum esse, ut æternus Filius mitteretur et in carne appareret ex tempore ? Sed utique in ipso Dei Verbo quod crat in principio apud Deum et Deus erat, in ipsa scilecet Sapientia Dei, sine tempore erat, quo tempore iilam in cante apparere oporteret. Itaque cum sine ullo in­ hio temporis in principio esset Yerbum, et Verbum esset apud Deum, et Deus esset Verbum ; sino ullo tempore in ipso Verbo erat, quo tempore Verbum caro fleret, et habitaret in nobis (Joan. I, 1, 2, 14). Quæ plenitudo temporis cum venisset, misit Deus Filium suum, factum ex muliere (Gaiat. iv, 4), id est, factum in tempore, ut incarnatum Verbum homi­ nibus appareret ; quod in ipso Verbo sine tempore erat, in quo tempore fieret. Ordo quippe temporum in æterna Dei Sapientia sine tempore est. Cum itaque hoc a Patre et Filio factum esset, ut in carie Filius appareret, congruenter dictus est missus Hie qui in ea carne apparuit; misisse autem ille qui in ea non apparuit. Quoniam illa quæ coram corpo­ reis oculis foris geruntur, ab interiore apparatu naturos spiritualis existunt, ct propterea convenien­ ter missa dicuntur. Furma por ro illa suscepti homi­ nis, Filii persona est, non etiam Patris. Quapropter Pater invisibilis una cum Filio secum invisibili, eumdem Filium visibilem faciendo misisse eum ilictus est : qni si eo modo visibilis fieret, ut cum Patre invisibilis esse desisteret, id est, si sub­ stantia invisibilis Verbi in creaturam visibilem mutata et transiens verteretur, ita missus a Patre inlelligeretur Filius, ut tantum missus, non etiam rum Patre mittens inveniretur. Cum vero sic accepta est forma servi, ut maneret incommutabilis forma Dei, manifestum est quod a Patre et Filio non appa­ rentibus factum sit quod appareret in Filio, id est, ut ab invisibili Patre cum invisibili Filio, idem ipse Fi­ lius visibilis mitteretur. Cur ergo ait, Et a me ipso non veni ? Jam hoc secundum formam servi dictum est, secundum quam dictum est, Ego non judico quemquam (Joan. VIII, 42, 45).

10. Si ergo missus dicitur in quantum apparuit fo­ ris in creatura corporali, qui intus in natura spirituali oculis mortalium semper occultus est, jam in prom­ ptu est intelligere etiam de Spiritu sancto cur missus ct ipse dicatur. Facta est enim quædam creaturae spe­ Cies ex tempore in qua visibiliter ostenderetur Spi­ ritus sanctus, sive cum in ipsum Dominum corporali specie velut columba descendit (Matth. III, 46), sive cum decem diebus peractis post ejus ascensionem, die Pentecostes factus est subito de coelo sonus quasi fer­ retur flatus vehemens, et visae sunt illis linguae di­ visæ tanquam ignis, qui et insedit super unumquem­ que eorum (Act. II, 2-4). Hæc operatio visibiliter ex­ pressa, et oculis oblata mortalibus, missio Spiritus sacti dicta est; non ut apparerct ejus ipsa substan­ tia, qua ct ipse invisibilis et incommutabilis est, sic­ ut Pater et Filius ; sed ut exterioribus visis homi­ num corda commota, a temporali manifestatione ve­ nientis ad occultam æternitatem semper praesentis converterentur.

CAPUT VI. — ii. Non ac assumpta creatura a Spiritu sancto, ut caro a Verbo. Ideo autem nusquam scriptum est, quod Deus Pater major sit Spiritu san­ cto, vel Spiritus sanctus minor Deo Patre, quia non sic est assumpta creatura, in qua appareret Spiritus sanctus, sicut assumptus est lilius hominis, in qua forma ipsius Verbi Dei persona praesentaretur: non ut haberet Verbum Dei, sicut alii sancti sapientes, sed præ participibus suis (Hebr. I, 9); non. utique quod amplius habebat Verbum, ut esset quam caeteri excellentiore sapientia, sed quod ipsum Verbum erat. Aliud est enim Verbum in carne, aliud Verbum caro; id est, aliud est Verbum in homine, aliud Verbum homo. Caro enim pro homine posita est in eo quod ait, Verbum caro factum eat (Joan. I, 44): sicut et it- Ind, Et videbit omnis caro pariter salutare Dei (Luc. III, 6). Non enim sine anirna vel sine mente : sed ita om­ nia caro, ac si diceretur, Omnis homo. Non ergo sic cat assumpta creatura, in qua appareret Spiritus san­ etus, sicut assumpta est caro illa et humana illa for­ ma ex virgine Maria. Ncque enim columbam beatifi­ cavit Spiritus, vel illum flatum, vel illum ignem, sibi­ que et personae suae in unitatem habitumque con­ junxit in æternum : aut vero mutabilis et convertibi­ lis est natura Spiritus sancti, ut non baec ex crea­ tura fierent, sed ipse in illud atque illud mutabiliter verteretur, sicut aqua in glaciem. Sed apparuerunt ista, sicut opportune apparere debuerunt, creatura ser. viente Creatori, et ad nutum ejus incommutabiliter in se ipso permanentis, ad eum significandum et de­ monstrandum, sicut significari et demonstrari mortali­ bus oportebat, mutata atque conversa. Proinde, quan. quam illa columba Spiritus dicta sit (Matth. III, 16), et de illo igne cum diceretur, Visæ sunt illis, inquit, lin. guæ divisæ velut ignis, qui et insedit super unumquemque eorum, et cceperunt linguis loqui, quemadmodum Spiri­ tua dabat eia pronunliqre (Act. II, 3, 4), ut ostenderet per illum ignem Spiritum demonstratum, sicut per columbam : non tamen ita possumus dicere Spiritum sanctum et Deum et columbam 1, aut et Deum et ignem, sicut dicimus Filium et Deum et homincm : nec sicut dicimus Filium agnum Dei, non solum Joanne Baptista dicente, Ecce Agnus Dei (loan. I, 29); sed etiam Joanne evangelista vidente Agnum occisunl in Apocalypsi (Apoc. v, 6). Illa quippe visio prophetica non est exhibita oculis corporeis per formas corpo­ reas, sed in spiritu per spirituales imagines corporum. Columbam vero illam et ignem oculis viderunt, qui­ cumque viderunt. Quanquam de igne disceptari potest, utrum oculis, an spiritu visus sit, propter verba sic posita. Non enim ait, Viderunt linguas divisas velut ignem; sed, Visae sunt eis. Non autem sub eadem si­ gnificatione solemus dicere, Visum est mihi, qua dici­ mus, Vidi. Et in illis quidem spiritualibus visis ima­ ginum corporalium solet dici, et, Visum est niihi; et, Vidi: in istis vero quae per expressam corporalem speciem oculis demonstrantur, non solet dici, Visum est mihi; sed, Vidi. De illo ergo igne potest esse quæ­ stio, quomodo visus sit; utrum iutus in spiritu tan­ quam foris, an vere foris coram oculis carnis. De illa vero columba quae dicta est corporali specie descen* disse, nullus unquam dubitavit quod oculis visa sit. Nec sicut dicimus Filium petram (scriptum e t enim, Petra autem erat Chrislus [I Cor. x, 4] ), ita possurnus dicere Spiritum columbam vel ignem. Ilia enim petra jam erat in creatura, et per actionis modum nuncu­ pata est nomine Christi quem significabat; sicut lapis ille, quem Jacob positum ad caput etiam unctione , ad significandum Dominum assumpsit (Gen. XXVIII, 48); sicut Isaac Christus erat, cum ad se immolan­ dum ligna portabat (Jd. XXII, 6). Accessit btis actio quædam significativa jam existentibus: non autem, sicut illa columba et ignis, ad haec tantummodo signi­ ficanda repente exstiterunt, Magis ista similia milii videntur flammæ illi quæ in rubo apparuit Moysi (Exod. III, 2), et illi columnae quam populus in ercnio sequebatur (Id. XIII, 21,22), et fulguribus et tonitruis I Plures Mss., non tamen iIa possumus dicere spiritum sanctum unam personam spiritum sanctum et Deum et co­ tumbam. * sic Am. Er. et vss. AT I.ov., posuit ad caput, diain I".. ctioncm. quae flebant cum Lex daretur in monte (Exod. xix, 16). Ad hoc enim illarum rerum corporalis exstitit spe­ cies, ut aliquid significaret atque præteriret.

CAPUT VII. — 42. Dubitalio de apparitionibus di­ vinis. Propter has ergo corporales formas, quæ ad eum significandum, et sicut humanis sensibus opor­ tebat dcmonstrandum temporaliter exstiterunt, missus dicitur eliam Spiritus sanctus : non tamen minor Pa­ tre dictus est, sicut Filius propter formam servi; qnia illa forma servi inhaesit ad unitatem personae, illæ vero species corporales ad demonstrandum quod opus fait ad tempus apparuerunt, et esse postea de­ stiterunt. Cur ergo non et Pater dicitur missus per illas species corporales, ignem rubi, et columnam na­ bis vel ignis, et fulgura in monte, et si qua talia tunc apparuerunt, cum eum coram locutum Patribus, teste Scriptura didicimus, si pcr illos creaturæ modos et formas corporalitcr expressas et humanis aspectibus præsentatas ipse demonstrabatur? Si autem Filius per ea demonstrabatur, cor tanto post dicitur missus, cnm ex femina factus est, sicut Apostolus dicit, Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere (Galat, IV, 4) : quandoquidem et antea mittebatur, cum per illas creaturæ mulabi­ les formas Patribus apparebat? Aut si non recte pos­ sel dici missus, nisi cnm Verbum caro factum est; cur missus dicitur Spiritus sanctus, eujus nulla talis incorporatio facta est? Si vero per illa visibilia quae in Lege et Prophetis commendantur, nec Pater, nee Filius, sed Spiritus sanctus ostendebatur; cur etiam ipse nunc dicitur missus, cum illis modis et antea tnilterelur?

43. In hujus perplexitate quaestionis, adjuvante Domino primum quaerendum est, utrum Pater. an Fi­ lius, an Spiritus sanctus; an aliquando Pater, ali­ quando Filius, aliquando Spiritus sanctus ; an sine ulla distinctione personarum, sicut dicitur Deus unus et solus, id est, ipsa Trinitas per illas creaturae for­ mas Patribus apparuerit. Deinde, quodlibet horum inventum visumve fuerit, utrum ad boc opus tantum­ modo creatura formata sit, in qua Deus, sicut tunc oportuisse judicavit, humanis ostenderetur aspecli- . bus: an Angeli, qui jam erant, ita mittebantur, ut ex persona Dei loquerentur, assumentes corporalem spe­ ciem de creatura corporea, in usum ministerii sui, sicut cuique opus esset; aut ipsum corpus suum cui non subduntur, sed subditum regunt, in species quas vellent accommodatas atque aptas actionibus suis mu­ tantes atque vertentes secundum attributam sibi a Crenlore potentiam. Postremo videbimus id quod quærere institueramus, utrum Filius et Spiritus san­ ctus et antea mittebantur; et, si mittebantur, quid inter illani missionem, et eain quam in Evangelio le­ gimus, distet : an missus non sit aliquis eorum, nisi cum vel Filius factus esset es Maria virgine, vel cum . Spiritus sanctus visibili specie sive in columba, sive in igneis linguis apparuit (a). 1 Sola fere cditiol>ov., nec spiritus sanctus. (a) vide infra, lib. 3, cap. i, u. 4.

CAPUT VIII. — 14. Tota Trinitas invisibilis. Omit­ tamus igitur eos qui nimis carnaliter naturam Ycrbi Dei atque Sapientiam, qnae in se ipsa manens innovat omnia, quem unicum Dei Filium dicimus, non solwm mutabilem, verum etiam visibilem esse putaverunt. IIi enim multum crassum cor divinis rebus inquiren- dis audacius quam religiosius attulerunt. Anima quippe­ cum sit substantia spiritualis, cumque etiam ipsa fa­ cta sit, nec per alium fieri poluerit, nisi per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nibil (Joan.. I, 5) quamvis sit mutabilis, non est tamen visibilis ; quod illi de Verbo ipso atque ipsa Dei Sapientia, per quam facia est anima, crediderunt ; cum sit illa non invisibilis tantum, quod et anitna est; sed etiam in­ commutabilis, quod anima non est. Eadem quippe incommutabilitas ejus commemorata est ut diceretur ,. In se ipsa manens innovat omnia (Sap. VII, 27). Et isti quidem ruinam erroris sui divinarum Scripturarum. testimoniis quasi fulcire conantes, adhibent PaulL apostoli sententiam ; et quod dictum est de uno solos Deo, in quo ipsa Trinitas intelligitur, tantum de Pa-. tre, non et de Filio de Spiritu sancto dictum acci piunt, Regi autem sæculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in sæcula sæculorum (I Tim. I, 17); et illud alterum, Beatus et solus potens, Rex regum, et Dominus dominantium; qui solus habet immortalita­ tem, et lucem habitat inaccessibilem; quem nemo homi­ num vidit, nec videre potest (Id. vi, 15, 16) Hæc que. admodum intelligenda sint, jam satis nos disseruist arbitror.

CAPUT IX. — iS. Contra eoa qui credebant solum Patrem immortalem et invisibilem. Pacifico studio quæ­ renda veritas. Verum illi qui ista non de Filio nec de- Spiritu sancto, sed tantum de Patre accipi volunt, dicunt visibilem Filium, non per carnem de Virgine assumptam, sed etiam antea per se ipsum. Nam ipse.. inquiunt, apparuit oculis Patrum. Quibus si dixeris, Quomodo ergo visibilis per se ipsum Filius, ita et mortalis per se ipsum, ut constet vobis quod tantum­ modo de Patre vultis intelligi, quod dictum est, Qui solus habet immortalitatem : nam si propter carnem susceptam mortalis est Filius , propter hanc sinite ut sit et visibilis : respondent, nec propter bane se mor­ talem Filium dicere; sed sicut ct ante visibilem, ita et ante mortalem. Nam si propter carnem Filium di­ cunt esse mortalem, jam non Pater sine Filio solus habeL immortalitatem ; quia et Verbum ejus , per quod facta sunt omnia, habet immortalitatem. Ncque enim quia carnem assumpsit mortalem , ideo amisit immortalitatem suam : quandoquidem nee animæ humanæ hoc accidere potuit, ut cum corpore more- ( remur, dicente ipso Domino, Nolite timere coa qui cor- pus occidunt, animam autem non possunt occidere i (Matth. x, 28): aut vcro etiam Spiritus sanctus car­ nem assumpsit,. de quo utique sinc dubio turbabun­ tur, si propter carnem mortalis est Filius, quomodo accipiant Patrem tantummodo sine Filio et sine Spi­ ritu sancto habere immortalitatum; quandoquidem Spiritus sanctus non assumpsit carnem : qui si non habet immortalitatem, non ergo propter carnem mor­ talis est Filius : si autem habet Spiritus sanctus im­ mortalitatem, non de Patre tantummodo dictum est, Qui solus habet immortalitatem. Quocirca ita se arbi­ trantur et ante incarnationem per se ipsum mortalem Filium posse convincere , quia ipsa mutabilitas non inconyenienter mortalitas dicitur, secundum quam et anima dicitur mori : non quia in corpus vel in ali­ quam alteram substantiam mutatur et vertitur : sed in ipsa sua substantia quidquid alio modo nunc est ac fuit, secundum id quod destitit esse quod erat, mortale deprehenditur. Quia itaque , inquiunt, ante­ quam natus csset Filius Dei de virgine Maria, ipse apparuit patribus nostris , non in una eademque spe­ cie, sed multiformiter, aliter atque aliter, et visibilis est per se ipsum, quia nondum carne assumpta, sub­ stantia ejus conspicua mortalibus oculis fuit; et mor­ talis, in quantum mutabilis : ita et Spiritus sanctus, qui alias columba, alias ignis apparuit. Unde non Trinitati, aiunt, sed singulariter et proprie Patri tan­ tummodo convenit quod dictum est, Immortali, invi­ sibili, soli Deo; et, Qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem ; quem nemo hominum vidit, nec videre potest.

i6. Omissis ergo istis, qui nec animae substantiam invisibilem nosse potuerunt, unde longe remotum ab eis erat ut nossent unius et solius Dei, id est, Patris et Filii et Spiritus sancti, non solum invisibilem, ve­ rum et incommutabilem permanere substantiam, ac per hoc in vera et sincera immortalitate consistere : IIOS qui nunquam apparuisse corporeis oculis Deum nec Patrem, nec Filium, nec Spiritum sanctum dici­ mus, nisi per subjectam suae potestati corpoream creaturam, in pace catholica pacifico studio requira­ mus, parati corrigi, si fraterne ac recte reprehendi­ mur ; parati etiamsi ab inimico, vera tamen dicente, mordemur; utrum indiscrete Deus apparuerit patri­ bus nostris antequam Christus veniret in carne, an aliqua ex Trinitate persona, an singillatim quasi per vices.

CAPUT X. — 17. An indiscrete Deus Trinitas Pa­ tribus apparuerit, an aliqua ex Trinitate persona. Appari­ tio Dei Adamo. De eadem apparitione. Visio Abrahæ. Ac primum, in eo quod in Genesi scriptum est, locu­ tum Deum cum homine quem de limo finxerat, si ex­ cepta figurata significatione, ut rei gestæ fides etiam ad litteram teneatur, ista tractamus, in specie homi­ nis videtur Deus cum homine lune locutus. Non qui­ dem expresse hoc in libro positum est, sea circum­ stantia lectionis I id resonat, maxime illo quod scri­ ptum est, vocem Dei audivisse Adam deambulantis in paradiso ad vesperam, et abscondisse se in medio li­ goi quod erat in paradiso, Deoque dicent!, Adam, ubi es ? respondisse, Audiri vocem tuam, et abscondi me a facie tua, quoniam nudus sum (Gen. in, 8-10). Quomo­ do cnim possit ad litteram intelligi talis Dei dcambu­ latio et collocutio, nisi in specie humana, non video. Nequeenim dici potest vocem solam factam ubi deam- Editi, locvlionis. At Mss., IcctiOllis, bulasse dictus est Deus, aut eum qui deambulabat in loco non fuisse visibilem, cum et Adam dicat quod se absconderit a facie Dei. Quis erat ergo ille? utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus? AD omnino Dens indiscrete ipsa Trinitas , in forma bominis ho­ mini loquebatur ? Contextio quidem ipsa Scripturae nusquam transire sentitur a persona ad personam : sed ille videtur loqui ad primum hominem qui dice. bat, Fiat lux, et, Fiat firmamentum (Gen. i, 3, 6), et caetera per illos singulos dies; quem Deum Patrem solemus accipere, dicentem ut fiat quidquid facere voluit. Omnia enim per Verbum suum fecit, quod Verbum ejus unicum Filium ejus secundum rectam fidei regulam novimus. Si ergo Deus Pater locutus est ad primum hominem, et ipse deambulabat in paradiso ad vesperam, et ab ejus facie se in medio ligni para­ dist peccator absconderat : cur jain non ipse intelli­ gatur apparuisse Abrahæ et Moysi, et quibus voluit et quemadmodum voluit, pcr subjectam sibi commu­ tabilem atque visibilem creaturam, cum ipse in ipso atque in substantia sua qua est incommutabilis atque invisibilis maneat? Sed fieri potuit ut a persona ad personam occulte Scriptura transiret, et cum Patrem dixisse narrasset, Fiat lux, et cætera quae per Ver­ bum fecisse commemoratur, jam Filium indicaret' loqui ad primum hominem, non aperte hoc explicans, sed els qui possent intelligendum intimans.

18. Qui ergo habet vires, quibus hoc secretum possit mentis acie penetrare, ut ei liquido appareat vel posse etiam Patrem , vel non posse nisi Filium, et Spiritum sanctum, per creaturam visibilem huina­ nis oculis apparere, pergat in hæc scrutanda, si po­ test, etiam verbis enuntianda atque tractanda : res tamen, quantum ad hoc Scripturæ testimonium atti­ net, ubi Deus cum homine locutus est, quantum exi­ stimo occulla est : quia eliam utrum soleret Adam corporeis oculis Deum videre, non evidenter apparet; cum præsertim magna sit quaestio, cujusmodi oculi eis aperti fuerint, quando vetitum cibum gustaverunt ( Id. III, 7) : hi enim, antequam gustassent, clausi erant. Illud tamen I non temere dixerim, si paradi. sum corporalem quemdam locum illa Scriptura insi. nuat, deambulare ibi Deum nisi in aliqua corporea forma nullo modo potuisse. Nam et solas voces factas quas audiret homo, nee aliquam formam videret, dici potest : nec quia scriptum est, Abscondit se Adam a facie Dei; conlinuo sequitur ut soleret faciem ejus vi. dere. Quid si enim non quidem videre ipse poterat, sed videri ipse metuebat ab eo cujus vocem audierat, et deambulantis præsentiam senserat? Nam et Cain dixit Deo, A facie tua abscondam me (ld. IV, 14) nec ideo fateri cogimur, eum solere cernere faciem Dei corporeis oculis, in qualibet forma visibili , quamvis de facinore suo vocem interrogantis secumque lo­ quentis audisset. Cujusmodi autem loquela tunc Deus exterioribus hominum auribus insonaret, maxime ad primum hominem loquens, et invenire difficile est, 1 Sic jjlerique Mss. At editi, rer lilillm indicaU * rlurcs Mss., illud tmtiun. et non hoc isto sermone suseepimus. Verumtamen si solæ voces et sonitus fiebant, quibns quaedam sensi­ bilis præsentia Dei primis illis hominibus præbere­ tur, cur ibi personam Dei Patris non intelligam ne­ scio : quandoquidem persona ejus ostenditur et in ea '.OCc, cum Jesus in monte coram tribus discipulis præfulgens apparuit (Matth. xvn , 5) ; et in illa, quando super baptizatum columba descendit (Id. III, 17) ; et in illa ubi ad Patrem de sua clarificatione clamavit, eique responsum est, Et clarificavi, et iterum clarificabo ( Joan. III, 28). Non quia fieri po­ tuit vox sine opere Filii et Spiritus sancti (Trinitas quippe inseparabiiiter operatur ); sed quia ea vox facta est, quæ solius personam Patris ostenderet : sicut humanam illam formam ex virgine Maria Trini­ las operata est, sed solius Filii persona est; visibilcm namque Filii solius personam, invisibilis Trinitas operata est. Nec nos aliquid prohibet, illas voces fa­ etas ad Adam, non solum a Trinitate factas intelli­ gere, sed etiam personam demonstrantes ejusdem Trinitatis accipere. Ibi enim cogimur, nonnisi Patris accipere, ubi dictum est, Hic est Filius meus dilectus (Matth. III, 47). Neque enim Jesus etiam Spiritus sancti filius, aut etiam suus filius credi aut intelligi potest. Et ubi sonuit, Et clarificavi, et iterum clarifi­ cabo, nonnisi Patris personam fatemur. Responsio quippe cst ad illam Domini vocem qua dixerat, Pater, clarifica Filium tuum : quod non potuit dicere nisi Deo Patri tantum, non et Spiritui sancto, cujus non erat lilius. Hic autem ubi scriptum est, Et dixit Do­ minus Deus ad Adam, cur non ipsa Trinitas intelliga­ tur, nihil dici potest.

19. Similiter etiam quod scriptum est, Et dixit Dominus ad Abraham : Exi de terra tua, et de co­ gnatione tua, et de domo patris tui, non est apertum , utrum sola vox facta sit ad aures Abrahae, an et ali­ quid oculis ejus apparuerit. Paulo post autem ali­ quanto apertius dictum est, Et visus eat Dominus Abrahæ, et dixit illi : Semini tuo dabo terram hanc (Gen. XII, 1,7). Sed nec ibi expressum est, in qua specie visus sit ei Dominus; aut utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus ei visus sit. Nisi forte ideo putant Filium visum esse Abrahæ, quia non scriptum est, Visus est ei Deus; sed, Visus eat ei Dominus. Tanquam enim proprie videtur Filius Dominus vo­ cari, dicente Apostolo, Nam et si sunt qui dicuntur dii ame in cælo sive in terra, sicuti sunt dii multi et do. mini multi: nobis tamen unus Deus Pater, ex quo om­ via, et noa in ipso; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et noa per ipsum (I Cor. VIII, 5, 6). Sed cum et Deus Pater multis locis inveniatur dictus Do­ minus, siculi est illud, Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te ( Psal. II, 7); et illud, Dixit Dominus Domino neo : Sede ad dexteram meam (Psat. CIX, 1) : cum etiam Spiritus sanctus Dominus dictas inveniatur, ubi Apostolus ait, Dominus autem Spiritus est ; et ne quisquam arbitraretur Filium si­ gnificatum, et ideo dictum spiritum propter incorpo­ ream substantiam, seculus contexuit, Ubi autem Spi­ ritus Domlni, ibi tiber'a. (II Cor. III, 17) ; Spiritum' autem Domini Spirituln sanctum esse ncmo dubitave­ rit: neque hic ergo evidenter apparet, utrum aliqua ex Trinitate persona , an Deus ipse Trinitas , de quo uno neo dictum est, Dominum Deum tuum adorabis , et itti soti servies ( Deut VI. 13 ), visus fuerit Abrahæ. Sub ilice autem Mambre tres viros vidit, quibus et invitalig hospitioque susceptis et cpulanlibus ministra­ vit. Sic tamen Scriptura illam rem gestam narrare coepit, ut non dicat, Visi sunt ei tres viri ; sed, Visus est ei Dominus. Atque inde consequenter exponens quomodo ei visus sit Dominus , attexit narrationem de tribus viris, quos Abraham per pluralem nume­ rum invitat, ut hospitio suscipiat ; et postea singula- ' riter sicut unum alloquitur ; et sicut unus ei de Sara filium pollicetur, quem Dominum dicit Scriptura, sicut in ejusdem narrationis exordio, Visus est, inquit, Dominus Abrahae. Invitat ergo, et pedes lavat, et deducit abeuntes tanquam homines : loquitur autem tanquam cum Domino Deo , sive cum ei promittitur filius , sive cum ei Sodomis imminens interitus indi­ catur ( Gen. XVIII).

CAPUT XI. — 20. De eadem visione. Non parvam neque transitoriam considerationem postulat isto Scripturae locus. Si enim vir unus visus fuisset, jam illi qui dicunt et priusquam de Virgine nasceretur per suam substantiam visibilem Filium, quid aliud quam ipsum esse clamarent? Quoniam de Patre, int quiunt, dictum est, Invisibili soli Deo (I Tim. I, 17). Et tamen possem adhuc quærere, quomodo ante sus­ ceptam carnem, habitu est inventus ut homo : quan­ doquidem ei pedes loti sunt, et humanis epulis epula­ tus est? Quomodo istud fieri potcrat, cum adhuc in forma Dei esset, non rapinam arbitratus esse æqua/is Deo ? Numquid enim jain semetipsum exinanieral, for­ mam servi accipiens , in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philipp, n, 6, 7) ? cum hoc quando fecerit per partum Virginis noverimus. Quo­ modo igitur antequam hoc fecisset, ut vir unus appa­ ruit Abrahæ ? An illa forma vera non erat ? Possem ista quærere, si vir unus apparuisset Abrahæ,. idem­ que Dei Filius crederetur. Cum vero tres viri visi sunt, nec quisquam in eis vel forma , vel ætate, vel potestate major cæteris dictus est; cur non hic acci­ piamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis æqualitatem, atque in tribus personis unam eamdemque substantiam?

21. Nam ne quisquam putaret sic intimatum unum in tribus fuisse majorem, et cum Dominum Dei Fi­ lium intelligendum, duos autoin alios angelos ejus 1, quia cum tres visi sint, uni Domino illic loquitur Abrabam ; sancta Scriptura futuris talibus cogitatio­ nibus atque opinionibus contradicendo non prætermi­ sit occurrere, quando paulo post duos angelos dicit venisse ad Loth, in quibus et ille vir justus qui de . Sodomorum incendio meruit libcrari, ad unum Do­ minum loquilur. Sic enim sequitur Scriptura dicens : Abiit autem Dominus postquam cessavit loquens ad 1 Plerique 11, '., riuos autom illos wnrjelos ejus. braham, et Abrabam reversus ea! ad locum suum.

CAPUT XII.- Visio Loth excutitur.- Venerunt autem duo angeli in Sodomis vespere. Hic attentius conside­ tandum est, quod ostendere institui. Cum tribus certe loquebatur Abraham, et cum Dominum singulariter appellavit. Forte inquit aliquis 1 : Unum ex tribus agnoscebat Dominum ; alios autem duos, angelos ejus. Quid sibi ergo vult, quod consequenter dicit S riptura, Abiit autem Dominus postquam cessavit lo­ quens ad Abraham, et Abraham reversus est ad locum suum : venerunt autem duo angeli in Sodomis vespere ? An forte ille unus abscesserat, qui Dominus agnosce­ batur in tribus , et duos angelos qui cum illo erant ad consumenda miserat Sodoma ? Ergo sequentia videa­ mus. Venerunt, inquit, duo angeli in Sodomis vespere. Loth autem sedebat ad portam Sodomorum. Et cum vi­ disset eos Loth, surrexit in obviam illis, el adoravit in faciem super terram , et dixit: Ecce, domini, divertite in domum pueri vestri. Hic manifestum est, et duos angelos fuisse, et in hospitium pluraliter invitatos, et honorifice appellatos dominos , cum fortasse homi­ nes putarentur.

22. Scil rursum movct, quia nisi angeli Dei cogno­ scerentur, non adoraret Loth in faciem super terram. Cur ergo tanquam tali humanitate indigentibus, et hospitium præbetur et victus? Sed quodlibet hic la­ teat, illud nunc quod suscepimus exsequamur. Duo apparent, angeli ambo dicuntur 2, pluraliter invitan­ tur, tanquam cum duobus pluraliter loquitur, donec exeatur a Sodomis. Deinde sequitur Scriptura et di­ c ii : Et factum eat postquam eduxerunt eoa foras, dixe­ runt : Salvans salua animam tuam; ne respexeris retro, neque stes in hac universa regione : in montem vade, rt ibi salvaberis, ne forte comprehendaris. Dixit autem Loth ad eos; Rogo, domine quoniam invenit puer tuus ante te misericordiam (Gen. XIX, 1-19) , ete. Quid est hoc quod dixit ad eos, Rogo, domine, si jam ille discesserat qui Dominus erat, et angelos miserat? cur dicitur, Rogo, domine; et non , Rogo, domini ? Aut si unum ex eis voluit appellare, cur ait Scriptura , Dixit autem Loth ad eoa : Rogo, domine, quoniam in­ venit puer tuus ante te misericordiam ? An et hic intel­ ligimus in plurali numero duas personas ? cum autem iidcm duo tanquam unus compellantur, unius substan­ tie unum Dominum Deum? Sed quas duas personas bic intelligimus? Patris et Filii, an Patris et Spiritus sancti, an Filii et Spiritus sancti? Hoc fortecongruen­ tius quod ultimum dixi. Missos enim se dixerunt, quod de Filio et de Spiritu sancto dicimus. Nam Pa­ trem missum nusquam Scripturarum nobis occurrit.

) CAPUT XIII. — 23. Visio in rubo. Moyses autem quando ad populum Israel ex Ægypto educendum missus est, sic ei Dominum apparuisse scriptum est: Pascebat, inquit, oves Jethro soceri sui sacerdotis Ma­ dian, et egit oves in desertum f et venit in montem Dei lloreb. Apparuit autem illi angelus Domini in flamma I F.r. Lugd. Ven. Lov., Forte: inquiet aliquis- M, ' inus e vaticanis Mss., Duo apparent angeli, ambo di­ cuniur domini. ignis de rubo. Et vidit quia in rubo arderet ignis, rubus vero non comburebatur. Et ait Moyses : Ibo, et videbo visum istud, quod tam magnum vidi, quoniam non com­ buritur rubus. Cuna ergo vidit Dominus quia venit videre, clamavit eum I Dominus de rubo dicens: Ego sum Deu, patris tui, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Ja­ cob. (Exod. III, 16). Et hic primo angelus Domini dictus est, deinde Deus. Numquid ergo angelus est Deus Abraham, et Deus Isaac , et Deus Jacob? Potest ergo recte intelligi ipse Salvator, de quo dicit Apo­ stolus : Quorum patres, et ex quibus Christus secun­ dum carnem, qui eat super omnia Deus benedictus in sæcula (Rom. IX, 5). Qui ergo super omnia est Deus benedictus in sæcula, non absurde etiam hic ipse in­ telligitur Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Ja­ cob. Sed cur prius angelus Domini dictus est, cum de rubo in flamma ignis apparuit? utrum quia unus ex multis Angelis erat, sed per dispensationem personam Domini sui gerebat; an assumptum erat aliquid crea­ ture, quod ad præsens negotium visibiliter appare­ ret, et unde voces sensibiliter ederentur, quibus præ­ sentia Domini per subjectam creaturam corporeiseliam sensibus hominis, sicut oportebat, exhiberetur? Si enim unus ex Angelis erat, quis facile affirmare pos­ sit utrum ei Filii persona nuntianda imposita fuerit, an Spiritus sancti, an Dei Patris, an ipsius omnino Trinitatis , qui est unus et solus Deus , ut diceret, Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob ? Neque enim possumus dicere Deum Abraham, et Deum Isaac, et Deum Jacob, Filium Dei esse, et Patrem non esse; aut Spiritum sanctuln, aut ipsam Trinita­ tcm , quam credimus et intelligimus unum Deum, au­ debit aliquis negare Deum Abraham , et Deum Isaac, et Deum Jacob. Ille enim non est illorum patrum Deus, qui non est Deus. Porro si non solum Pater Deus est, sicut omnes etiam hæretici concedunt; sed etiam Filius, quod , velint nolint, coguntur fateri, dicente Apostolo, Qui eat super omnia Deus benedictus in sæcuLa ; et Spiritus sanctus, diceule ipso Apostolo, Clarificate ergo Deum in corpore vestro ; cum supra di­ ceret, Nesciiis quia corpora vestra templum in vobis eat Spiritus sancii, quem habetis a Deo (1 Cor. vi, 20 ,

19) ? et hi tres unus Deus , sicut catholica sanitas cre­ dit : non satis clucct quam in Trinitate personam , et utrum aliquam , an ipsius Trinitatis gerebat ille ange­ lus, si unus ex cæteris Angelis crat. Si autem in usum rei præsentis assumpta creatura est, qUa! et humanis oculis appareret, et auribus insonaret, et appellare­ tur angelus Domini, et Dominus, et Deus ; non potest hic Deus intelligi Pater, sed aut Filius, aut Spirilus sanctus. Quanquam Spiritum sanctum alicubi angelum dictum non recolam, sed ex opere possit intelligi: die etum enim de illo est, Quæ ventura sunt annuntiabit vobis (Joan. xvi, 13) ; et utique Angelus graece, latine Nuntius interpretatur : de Domino autem Jesa Christo evidentissime legimus apud prophetam, quod magni consilii Angelus dictus sit (Isai. II , 6) : cumetSpiri- I Fdiii, clamaiit ad cuin. rarticula, ad, abest a MSS. et I græco LXX. tus sanctus, ct Dei Filius, sit Deus et Dominus ange­ lorum.

CAPUT XIV. — 24. De visionein columna nubis et ignia. Item in exilu filiorum Israel de Ægypto scriptum est : Deus autem prwibat illos, die quidem in columna nubis, et ostendebat illis viam ; nocte autem in columna ignis : et non deficiebat columna nubis die, et columna ignis nocte ante populum (Exod. XIII , 21 , 22). Quis et hic dubitet per subjectam creaturam eamdemque cor­ poream, non per suam substantiam, Deum oculis ap­ paruisse mortalium ? sed utrum Patrem , an Filium , an Spiritum sanctum , an ipsam Trinitatcm unum Deum , similiter non apparet. Nee ibi hoc distingui­ tur , quantum existimo, ubi scriptum est: Et majestas Domini apparuit in nube, et locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Exaudivi murmur filiorum larael (Id. xvi, 10-12) , etc.

CAPUT X V. — 25. De visione in Sina. An Trinitas, an aliqua proptie persona in ea visione loquebatur. Jam vero de nubibus , et vocibus, et fulguribus , et tuba , et fumo in monte Sina , cnm diceretur : Sina autem mons fumabat totus, propterea quod descendisset Deus in eum in igne , et ascendebat fumus tanquam fumus for­ nacis : et mente confusus est omnis populus vehemen­ ter ; fiebant autem voces tubæ prodeuntes fortiter valde : Moyses loquebatur, et Deus respondebat ei voce (Id. xix, 18, 19). Et paulo post data Lege in decem præce­ ptis, consequeuter dicitur : Et omnis populus videbat voces, et lampadas, et voces tubæ, et montem fuman­ tem. Et paulo post: Et stabat, inquit, omnis populus a longe ; Moyses autem intravit in nebulam ubi erat Deus, et dixit Dominus ad Moysen (Id. xx, i8, 21), etc, Quid hinc dicam ; nisi quod nemo tam vecors est , qui credat fumum , ignem, nubes, et ncbulnm, et si qua hujusmodi, Verbi et Sapientiæ Dei quod est Chri­ stus, vel Spiritus sancti esse substantiam ? Nam de Patre Deo, nec Ariani hoc unquam ausi sunt dicere. Ergo creatura serviente Creatori facta sunt illa omnia, et humanis sensibus pro dispensatione congrua præ­ sentata : nisi forte, quia dictum est, Moyses autem in­ travit in nebulam ubi erat Deus, hoc arbitrabitur carna­ lis cogitatio, a populo quidem nebulam visam , intra nebulam vero Moysen oculis carneis vidisse Filium Dei, quem delirantes hæretici in sua substantia visum volunt. Sane viderit eum Moyses oculis carneis, si oculis carneis potest videri, non modo Sapientia Dei quod est Christus, sed vel ipsa cujuslibet hominis et qualiscumque sapientis; aut quia scriptum est de se­ niorihus Israel, quia viderunt locum ubi steterat Deus Israel, et quia sub pedibus ejus tanquam opus lapidis sapphiri, et tanquam aspectus firmamenti cœli (Id. xxiv, 10), propterea credendum est Verbum et Sa­ pientiam Dei per suam substantiam in spatio loci ter­ reni stetisse, quas pertendit a fine usque ad finem for­ titer, et disponit omnia suaviter (Snp. VIII, 1) ; et ita esse mutabile Verbum Dei, per quod facla sunt omnia (Joan. I, 3), ut modo secontrahat, modo dis­ tendat (mundet Dominus a talibus cogitationibus corda 1 Unuft e vaticanis Mss., visibilcm. fidelium suorum) : sed per subjectam, ut sæpe dixi. mus, creaturam exhibentur hæc omnia visibilia et sensibilia , ad significandum invisibilem atque inlelli­ gibilem Deum , non solum Patrem , sed et Filium et Spiritum sanctum , ex qno omnia , per quem omnia, in quo omnia (Rom. XI, 56) ; quamvis invisibilia Dei, a creatura mundi, per ea quæ facta sunt intellecta censpiciantur , sempiterna quoque virtus ejus ac di­ vinitas (Id. I, 20).

26. Sed quod attinet ad id quod nunc suscepimus , nec in montc Sina vidco quemadmodum appareat per illa omnia quæ mortalium sensibus terribiliter osten­ debantur, utrum Deus Trinitas, an Pater, an Filius, an Spiritus sanctus proprie loquebatur. Verumtamen si quid hinc sine affirmandi temeritate modeste atque cunctanter conjectare conceditur, si una ex Trinitate persona potest intelligi, cur non Spiritum sanctum potius intelligimus , quando et tabulis lapideis Lex ipsa quae ibi data est, digito Dei scripta dicitur (Exod. xxxi, 18), quo nomine Spiritum sanctum in Evange­ lio, significari novimus ( Luc. xi, 20). Et quinqua­ ginta dies numerantur ab occisione agui et celebra­ tione Paschæ, usque ad diem quo hæc fieri cœpta sunt in monte Sina; sicut post Domini passionem ab ejus resurrectione quinquaginta dies numerantur, et venit promissus a Filio Dei Spiritus sanctus. Et in ipso ejus adventu, quem in Apostolorum Actibus le­ gimus, per divisionem linguarum ignis apparuit, qui et insedit super unumquemque eorum (Act. II, 1-4) : quod Exodo congruit, ubi scriptum est, Sina autem mons fumabat totus, propterea quod descendit in eum Deus in igne; et aliquanto post, Aspectus, inquit, ma- jestatis Domini tanquam iqnis ardens super verticem montis coram filiis Israel. Aut si hæc ideo facta sunt, quia nec Pater, nee Filius illic eo modo præsentari poterant sine Spiritu sancto, quo ipsam Legem scribi oportebat: Deum quidem, non per substantiam suam quae invisibilis et incommutabilis manet, sed per illam speciem creaturae illic apparuisse cognoscimus; sed aliquam ex Trinitate personam signo quodam proprio , quantum ad mei sensus capacitatem perti­ net, non videmus.

CAPUT XVI. - 27. Moyses quomodo viderit Deum. Est ctiam quo moveri pleriquc solent, quia scriptum est, Et locutus est Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum : cum paulo post dicat idem Moyscs, Si ergo inveni gratiam ante te, os­ tende mihi temetipsum manifeste , ut videam te; ut sim inveniens gratiam ante te, et ut sciam quia populus tuus est gens hæc : et paulo post iterum dixit Moyses ad Do­ minum, Ostende mihi majestatem tuam. Quid est hoc, quod in omnibus quae supra fiebant, Deus videri per suam substantiam putabatur, unde a miseris creditus est, non per creaturam, sed per seipsum visibilis Filius Dei; et quod inlravcrat in nebulam Moyses, ad hoc in- trasse videbatur, ut oculis quidem populi ostenderetur caligo nebulosa, HIe autem intus verba Dei tanquam ejus faciem contemplatus audiret et quomodo dictum est, Locutus esc Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum : et ecce idem dicit, Si inverti gratiOri ante te, ottende mihi temetipsum mani­ feste? Noverat utique quod corporaliter videbat, et veram visionem Dei spiritualiter requirebat. Locutio quippe illa quæ fiebat in vocibus, sic modificabatur, tanquam esset amici loquentis ad amicum. Sed Deum Patrem quis corporeis oculis videt? Et quod in prin­ cipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, per quod facta sunt omnia (Joan. i, i, 3), quis corporeis oculis videt? Et Spiritum sa­ pientiæ quis corporeis oculis videt? Quid est autem, Ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te; nisi, ostende mihi substantiam tuam ? Hoc autcm si non dixisset Moyses, utcumque ferendi essent stulti, qui putant per ea quae supra dicta vel gesta sunt, substan­ liam Dei oculis ejus fuisse conspicuam: cum vero hic apertissime demonstretur, nec desideranti hoc fuisse concessum; quis audeat dicere per similes formas, quae huic quoque visibiliter apparuerant, non creaturam Deo servientem, sed hoc ipsum quod Deus est cujusquam oculis apparuisse mor­ talium ?

28. Et id quidem quod postea Dominus dicit ad Moysen, non poteris videre faciem meam, et vivere: non enim videbit homo faciem meam et vivet. Et ait Dominus: Ecce locus penes me eat, et stabis super pe­ tram, statim ut transiet mea majestas, et ponam te in specula 1 petræ ; et tegam manu mea super te, donec transeam, et auferam manum meam, et tunc videbis posteriora mea; nam facies mea non apparebit tibi (Exod. XXXIII, 11-23).

CAPUT XVII. — Posteriora Dei quomodo visa. Re­ surrectionis Christi fides. Catholica Ecclesia sola eat io­ cus unde videntur posteriora Dei. Posteriora Dei ab Israelitis visa. Deum Patrem solum nunquam Patribus visum existimare temeraria opinio est. Non incongruen­ ter ex persona Domini nostri Jesu Christi præfigura­ tum solet intelligi, ut posteriora ejus accipiantur caro ejus, in qua de Virgine natus est, et mortuus, et re­ surrexit; sive propter poslerioritatem a mortalitatis posteriora dicta sint, sive quod eam prope in fine sæculi, hoc est, posterius suscipere dignatus est: facies autem ejus illa Dci forma, in qua non rapinam arbitratus est esse :,qualis Deo Patri (Philipp. II, 6), quam nemo utique potest videre et vivcre; sive quia post hanc vitam, in qua peregrinamur a Domino (II Cor. v, 6), et ubi corpus quod corrumpitur aggravat animam (Sap. IX, 45), videbimus facie ad faciem, sic­ ut dicit Apostolus (I Cor. XIII, 12) (de hac enim vita in Psalmis dicitur, Verumtamen universa vanitas omnia homo vivens [Psal. XXXVIII, 6]; et iterum, Quoniam I non justificabitur coram te omnis vivens [Psal. CXLII, 2]. ln qua vita etiam, secundum Joannem, nondum appa­ ruit quid erimus. Scimus autem, inquit, quia cum ap­ paruerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti eat [I Joan. III, 2 ]: quod ulique post hanc citam ' Editi hoc loco, in spelunca. Sed aliis inferius locis, sicut ubique veteres "1,le..jque codices, in specula. 9 Plerique Mas., postreimtatcm. intelligi voluit, cum mortis debitum solverimus, et re­ surrectionis promissum receperimns); sive quod etiam nunc in quantum Dei Sapientiam per quam facta sunt omnia, spiritualiter intelligimus, in tantum carnalibus affectibus morimur, ut mortuum nobis hunc mun­ dum deputantes, nos quoque ipsi huic mundo mo­ riamur, et dicamus quod ait Apostolus, Mundus mihi crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14). De hac enim morte item dixit, Si autem mortui estis cum Christo, quid adhuc velut viventes de hoc mundo decernitis (Coloss. II, 20) ? Non ergo immerito nemo poterit faciem, id est, ipsam manifestationem Sa­ pientiæ Dei videre et vivere. Ipsa est enim species , cui contemplandæ suspirat omnis qui affectat Deum diligere ex toto corde, et ex lota anima, et ex tota mente : ad quam contemplandam ctiam proximum quantum potest ædificat, qui diligit et proximum sic­ ut se ipsum : in quibus duobus præceptis tota Lex pendet et Prophetae (Matth. XXII, 37-40). Quod si­ gnificatur etiam in ipso Moyse. Nam cum dixisset, pcopter dilectionem Dei qua præcipue flagrabat, Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet­ ipsum manifeste, ut aim inveniens gratiam ante te; continuo propter dilectionem etiam proximi subjecit atque ait, Et ut sciam quia populus tuus est gens hæc. Illa est ergo species quae rapit omnem animam ratio­ nalem dcsiderio sui, tanto ardentiorem quanto mun­ diorern, et tanto mundiorem quanto ad spiritualia resurgentem : tanto autem ad spiritualia resurgen­ tem, quanto a carnalibus morientem. Sed dum per­ egrinamur a Domino, et per fidem ambulamus, non per speciem (II Cor. v, 6, 7), posteriora Christi, hoc est carnem, per ipsam fidem videre debemus, id est in solido fidei fundamento stantes, quod significat petra ; et eam de tali tutissima specula intuentes, in catholica scilicet Ecclesia, de qua dictum est, Et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam (Matth. xvi, 18). Tanto euim certius diligimus, quam videre desi­ deramus faciem Christi, quanto in posterioribus ejus agnoscimus quantum nos prior dilexerit Chri­ stus.

29. Sed in ipsa carne fides resurrectionis ejus sal­ vos facit, atque justificat, Si etiim credideris, inquit, in corde tuo, quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris (Rom. x, 9) : et iterum, Qui traditus eat, inquit, propter delicta nostra, et resurrexit propter justifica­ tionem nostram (Id. IV, 25). Ideoque meritum fidei nostrae resurrectio corporis Domini est. Nam mor­ tuam esse illam carnem in cruce passionis, etiam ini­ mici ejus credunt, sed resurrexisse non credunt. Quod firmissime nos credentes, tanquam de petræ soliditate contuemur : unde certa spe adoptionem exspectamus redemptionem corporis nostri ( Id. VIII, 23) ; quia hoc in membris Christi speramus, qu:c nos ipsi sumus, quod perfectum esse in ipso tanquam in capite nostro fidei sanitate cognoscimus. Inde non vult, nisi cum transierit, videri posteriora sua, ut in cjus resurrectionem credatur. Pascha enim hebraeum verbum dicitur, quod Transitus interpretatur. Unde et Joannes evangelista dicit: Ante diem festum Paschæ, sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat de hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII, 1).

30. Hoc autem qui credunt, nee tamen in Catho­ lica I, sed in schismate aliquo aut in hæresi credunt, non de loco qui est penes eum vident posteriora Do­ mini. Quid enirn sibi vult quod ait Dominus, Ecce locus est penes me , et stabis tuper petram ? Quis locus terrenus est penes Dominum , nisi hoc est penes eum quod eum spiritualiter attingit ? Nam quis locus non est pelle.; Dominum, qui attingit a fine usque ad fi­ nem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1); et cujus dictum est cœlum sedes, et terra scabellum pedum ejus; et qui dixit, Quam domum ædificabitis mihi ? aut quis locus quietis meæ ? Nonne manus mea fe­ cit haec omnia (Isai. LXVI , 1 , 2) ? Sed videlicet intelli­ gitur locus penes enin in quo statur super petram , ipsa Ecclesia catholica , ubi salubriter videt Pascha Domini , id est transitum Domini, et posteriora ejus, iri est, corpus ejus, qui credit in resurrectionem ejus. Et stabis , inquit, super petram, statim ut transiet mea majestas. Revera enim statim ut transiit majestas Domini in clarificatione Domini qua resurgens ascen­ dit ad Patrem , solidati sumus super petram. Et ipse Petrus tunc solidatus est, ut cum fiducia praedicaret, quem , priusquam esset solidatus, ter timore negave­ rat (Matth. XXVI, 70-74), jam quidem prædestina­ tione positus in specula petrae, sed adhuc manu Do­ mini sihi superposita ne videret. Posteriora enim ejus visurus erat, et nondum ille transierat, utique a morte ad vitam, nondum resurrectione clarificatus erat.

3t. Nam et quod sequitur in Exodo, et dicit, Te­ gam manu mea super te , donec transeam; et auferam manum meam, et tunc videbis posteriora mea : multi Israelitæ quorum tunc figura erat Moyses, post resur­ rectionem Domini crediderunt in eum, tanquam jam videntes posteriora ejus, remota manu ejus ab oculis suis. Unde et Isaiæ talem prophetiam evangelista commemorat : Incrassa cor populi hujus, et aures eorum oppila, et oculos eorum grava (Isai. vi, 10 ; Matth. XIII , 15). Denique in Psalmo non absurde intelligitur ex eorum persona dici, Quoniam die ac nocte gravata eat super me manus tua. Die fortasse, cum manifesta miracula faccret, nec ab eis agnosceretur; nocte autem, cum in passione mcreretur, quando certius putave­ runt, sicut quemlibet hominem, peremptum et exs­ tincluln. Sed quoniam cum transisset ut ejus poste­ riora viderentur, predicante sibi apostolo Petro, quia oportebat Christuni pati et resurgere, compuncti sunt dolore pænitentiæ (Act. II, 37, 41), ut fieret in baptizatis quod in capite ejus psalmi dicitur, Beati quorum remissæ sunt iniquitates , et quorum tecta sunt peccata : propterea cum dictum esset, Gravata est super me manus tua, tanquam Domino transeunte , lit jam removeret manum , et viderentur posteriora rjus, sequitur vox dolentis et confitentis, et ex fide * F.tJit:, rost, in catholica, addunt, fide. Quidam Mss., pace. Qau Loco verius subintelligitur, Ecclesia. resurrectionis Domini peccatorum remissionem acci­ pientis : Conversus sum, inquit, in cerumna mea, cum infigeretur mihi spina. Peccatum meum cognovi, et in­ justitiam meam noM operui. Dixi, Pronuntiabo adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem cordis mei (Psal. xxxi, 1-5). Neque enim tanto carnis nubilo debemus involvi, ut putemus faciem quidem Domini esse invisibilem, dorsum vero visibile : quan­ doquidem in forma servi utrumque visibiliter appa­ ruit; in forma autem Dei absit ut tale aliquid cogi­ telnr : ahsil ut Verbum Dei et Sapientia Dei ex una parte habeat faciem, et ex alia dorsum, sicut corpus . humanum, aut omnino ulla specie vel motione sive loco sive tempore commutctur.

52. Quapropter, si in illis vocibus quae fiebant in Exodo, ct illis omnibus corporalibus demonstrationi­ bus Dominus Jesus Christus ostendebatur ; aut alias Christus, sicut loci hujus consideratio persuadet; alias Spiritus sanctus, sicut ea quæ supra diximus ad­ monent : non hoc efficitur, ut Deus Pater nunquam tali aliqua specie Patribus visus sit. Multa enim talia visa facta sunt illis temporibus, non evidenter no­ minato et designato in eis vel Patre, vel Filio, vel Spiritu sancto ; sed tamen per quasdam valde proba­ biles significationes nonnullis indiciis existentibus, ut nimis temerarium sit dicere, Deum Patrem nun­ quam Patribus aut Prophetis per aliquas visihilcs formas apparuisse. Hanc enim opinionem illi pepe­ rerunt, qui non potuerunt in unitate Trinitatis intel­ ligere quod dictum est, Regi autem sæculorum immor­ tali , invisibili soli Deo (I Tim. I, 17); et, Quem nemo hominum vidit, nec videre potest (Id. VI, 16). Quod de ipsa substantia summa summeque divina et incom­ mutabili, ubi et Pater ct Filius et Spiritus sanctus unus et solus Deus est, per sanam fidem intelligitur. Visiones autem illæ per creaturam commutabilem Deo incommutabili subditam factæ sunt, non proprio sicuti est, sed significative sicut pro rerum causis ei temporibus oportuit, ostendentes Deum.

CAPUT XVIII. — 33. Visio Danielis. Quanquam nescio quemadmodum isti inlelligant quod Qanieli apparuerit Antiquus dierum, a quo Filius hominis, quod propter nos esse dignatus est, accepisse intelli­ gitur regnum, ab illo scilicet qui ei dicit in Psalmis, Filius meus ea tu, ego hodie genui te : postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam (Psal. II, 7, 8); et qui omnia subjecit sub pedibus ejus (Psal. VIII, 8). Si ergo Danieli et Pater dans regnum, et Filius acci­ piens, apparuerunt in specie corporali; quomodo isti dicunt, Patrem nunquam visum esse Prophetis, ct ideo solum debere intelligi invisibilem quem nemo hominum vidit, nec videre potest? Ila enim narravit Daniel : Aspiciebam, inquit, donec throni positi sunt, et Vetustus dierum sedebat : et indumentum ejus quasi nix album, et capillu capitis ejus quasi lana munda ; thronus ejus flamma ignis , rotas ejus ignis flagrans, et flumen ignis trahebat in conspectu ejus. Et mille mil­ t Editi, transibat. Mss. prope omnes, trahebat; juxta !.M, eilken. lia deserviebant et, et dena millia denum millium as­ sistebant ei. Et judicium collocavit, et libri aperti sunt, etc. Et paulo post: Aspicicbam, inquit, in vi­ sione noctis : et ecce cum cæli nubibus, quasi Filius hominis veniens erat, et usque ad Veterem dierum per­ venit, et oblatus eat ei. Et ipsi datus eat principatus et honor et regnum; et omnes populi, tribus, et lingua ipsi servient. Potestas ejus, potestas æterna, quæ non præteribit, et regnum ejus non corrumpetur' (Dan. vn, 9-14). Ecce Pater dans, et Filius accipiens regnum sempiternum, et sunt ambo in conspectu prophe­ tantis visibili specie. Non ergo inconvenienter cre­ ditur etiam Pater Deus eo modo solere apparere mortalibus.

34. Nisi forte aliquis dicel1, idco non esse visibi­ lem Patrem, quia in conspectu somniantis apparuit; idco autem Filium visibilem et Spiritum sanctum, quia Moyses illa omnia vigilans vidit. Quasi vero Verbum et Sapienliain Dci viderit Moyses carnalibus oculis, aut videri spiritus vel humanus possit qui carnem istam vivificat, vel ipse corporeus qui ventus dicilur; quanto minus ille Spiritus Dei qui omnium hominum et Angelorum mentes ineffabili excellentia divinae substantiæ supergreditur ? aut quisquam tali præcipitetur errore, ut audeat dicere Filium et Spi­ ritum sanctum etiam vigilantibus hominibus esse vi­ sibilem, Patrem autem nonnisi somniantibus ? Quo­ modo ergo de Patre solo accipiunt, Quem nemo ho­ minum vidit, nec videre potest? An cum dormiunt homines, tunc non sunt homincs ? Aut qui formare similitudinem corporis potest ad sc significandum per visa somniantium, nou potest formare ipsam corpo­ ream creaturam ad se significandum oculis vigilan­ lium? cum ejus ipsa substantia qua est ipse quod est, nulla corporis similitudine dormienti, nulla cor­ porea specie vigilanti possit ostendi : sed non solum' Patris, verum etiam Filii et Spiritus sancti. Et 1 Editi, quod non corrumpetur. Abest, quod, a Mss. et a versione LXX. s Fx. Lugd ven. et lx>v., Nisi forte aliquis dicat. II. I Tres MSS., et non soluni. certe qui vigilantium visis moventur, ut non fla­ trem, sed tantum Filium vel Spiritum sanctum cre­ dant corporalibus hominum apparuisse conspectibus ; ut omittam tantam latitudinem sanctarum pagina­ rum, et tam multiplicem earum intelligentiam, unde nemo sani capitis affirmare debet, nusquam perso­ nam Patris per aliquam specicm corporalem vigi­ lantium oculis demonstratam : sed ut hoc, ut dixi, omittam; quid dicunt de Patrc nostro Abraham, cui certe vigilanti et ministranti, cum Scriptura præmi­ sisset dicens, Visus est Dominus Abrahæ, non unus aut duo, sed tres apparuerunt viri, quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus eit, nullus hono­ ratius effulsisse, nullus imperiosius egisse (Gen. XVIII, 1) i

55. Quapropter, quoniam in illa tripartita nostra distributione primum quærere instituimus ( Supra, cap. 7), utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus; an aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spi­ ritus sanctus; an sine ulla distinctione personarum, sicut dicitur, Deus unus et solus; id cst Trinitas ipsa, per illas creaturæ formas Patribus apparuerit: inter­ rogatis quæ potuimus1, quantum sufficere visum est, sanctarum Scripturarum locis, nihil aliud, quantum existimo, divinorum sacramentorum modesta et cauta consideratio persuadet, nisi ut temere non dicamus quaenam ex Trinitate persona cuilibet Patrum vel Pro. phetarum in aliquo corpore vel similitudine corporis apparuerit, nisi cum continentia lectionis aliqua pro­ habilia circumponit indicia. Ipsa enim natura, vel substantia, vel essentia, vel quolibet alio nomine ap­ pellandum est idipsum quod Deus est, quidquid illud est, corporaliter videri non potest: per subjectam vero creaturam, non solum Filium, vel Spiritum san­ ctum , sed etiam Patrem corporali specie sive simili­ tudine mortalibus sensibus significationem sui dare potuisse credendum est. Quæ cum ita sint, ne immo­ deratius progrediatur secundi hujus voluminis longi­ tudo, ea quae restant, in consequentibus videamus. s Mss. duodecim, interrogatisque prout potuImus.

In quo quæritur, an in illis de quibus superiore libro dictum est, Dei apparitionibus, per corporeas species factis, tan­ tummodo creatura formata sit, in qua Deus sicut tunc oportuisse judicavit, humanis ostenderetur aspectibus; an angeli qui jam antea erant ita mittebantur, ut ex persona Dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corio­ rea, aut ipsum corpus suum in species quas vellent accommodatas actionibus suis vertentes secundum attributam sibi a Creatore potentiam : ipsa autem Dei essentia nunquam per se ipsam visa luerit.

PROŒMIUM. — i. Cur de Trinitate scribat. Quid a lectoribus desideret. Quid dictum sit in superiore libro. Credant, qui volunt, malle me legendo quam legenda dictando laborare. Qui autem boc nolunt cre. dere, experiri autem et possunt et volunt, dent quæ I legendo vel meis inquisitionibus respondeantur vel in­ terrogationibus aliorum, quas pro mea persona quam in servilio Christi gero, et pro studio quo fidem no­ stram adversum errorem carnalium et animalium 1 Editl, demque. Emendaniur ex manuscriptUs. hominum muniri I inardesco, necesse est me pati : et videant quam facile ab isto labore me temperem, et - quanto eliam gaudio stilum possim habere feriatum. Quod si ea quæ legimus de his rebus, sufficicnler edita in latino sermone aut non sunt, aut non inveniuntur, aut certe difficile a nobis inveniri queunt, græcæ au­ tem linguae non sit nobis tantus habitus, ut talium rerum libris legendis et intelligendis ullo modo repe­ riamur idonei, quo genere litterarum ex iis quæ nobis * Lov., mwdre. pauca interpretata sunt, non dubito cuncta quæ uti­ liter qærere possumus contineri; fratribns antem non valeam resistere, jure quo cis servus factus sum flagitantibus, ut eorum in Christo laudabilibus studiis lingua ac stilo meo, quas bigas in mc charitas agitat, maxime serviam , egoque ipse multa quæ nesciebam, scribendo me didicisse confileaf : nnn debet hic la­ bor mens cuiquam pigro, aut multum docto videri superfluus, cnm multis impigris multisque indoctis, inter quos ctiam mihi, non parva ex parte sit neces­ sarius. Ex his igitur quæ ab aliis de bac rc scripta jam lcgimus, plurimum adminiculati ct adjuti, ea quæ de Trinitate, uno summo summeque bono Deo, pio quæri et disseri posse arbitror, ipso exhortante qn:c- renda atque adjuvante disserenda suscepi : ut si alia non sunt hujusmodi scripta , sit quod habeant ct le­ gant qui voluerint et valucrint; si autem jam sunt, tanto facilius aliqua invoniantur, quanto talia plura esse potuerint.

2. Sane cuin in omnihus litteris meis non solum pium lectorem, sed etiam liberum correctorem dcsi­ derem, multo maxime in his, ubi ipsa magnitudo quæ­ stionis utinam tam multos inventores babere posset, quam multos contradictores habet. Verumtamen sicut lectorem meum nolo mibi esse deditum 1, ita corre­ ctorem nolo sibi. Ille me non amet amplius quam ca­ tholicam fidem, iste se non amet amplius quam ca­ tholicam veritatem. Sicut illi dico, Noli meis litteris quasi Scripturis canonicis inservire; sed in illis et quod non credebas, cum inveneris, incunctanter cre­ de, in istis autem qnod certum non habebas, nisi cer­ tum intellexeris, noli firmiter retinere : ita illi dico, Noli meas litteras ex tua opinione vel contentione, sed ex divina lectione vel inconcussA ratione corri­ gere. Si quid in eis veri comprehenderis, existendo non est meum, at intelligendo et amando et tuum sit et meum : si quid autem falsi conviceris, errando fucrit meum, sed jam cavendo nec tuum sit nec meum.

3. Hinc itaque tertius hic liber sumat exordium, quousque secundus pervenerat. Cum enim ad id ven­ tum esset, ut vellemus ostendere non ideo minorem Patre Filium, quia ille misit, hic missus est, nec ideo minorem utroque Spiritum sanctum, quia et ab illo et ab illo missus in Evangelio legitur : suscepimus hoc quærere, cum illuc missus sit Filius, ubi erat, quia in hunc mundum venit, et in hoc mundo eral (Joan. i, 10); cum illuc etiam Spiritus sanctus, ubi et ipse erat, quoniam Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis (Sap. i, 7): utrum propterea missus sit Dominus, quia ex occulto in carne natus est, ct de sinu Patris ad oculos hominum in forma servi tanquam egressus apparuit; ideo ctiam Spiritus sanctus, quia et ipse corporali specie quasi columba visus est (Matth. III, 16), et linguis divisis velut ignis (Act. II , 3) : ut boc cis fue­ rit mitti, ad aspectum mortalium in aliqua forma cor­ porea de spirituali secreto procedcre; quod Pater quoniam non fecit, tantummodo misisse, non eliam A Sob fere edito LO'.t debitum. missus esse dictus sit. Deinde quæsilum est cur et Pa­ ter non aliquando dictus sit missus, si j er illas species corporales quæ oculis antiquorum apparuerunt ipso demonstrabatur. Si autem Filius tunc demonstraba­ tur, cur tanto post missus diceretur t cum plenitudo temporis venit, ut cx femina nasceretur (Galat. IV, 4); quandoquidem et antea mittebatur, cum in illis for­ mis corporaliter apparebat. Aut si non recte missus diceretur, nisi cnm Verbum caro factum est (Joan. i, 14); cur Spiritus sanctus missus legatur, cujus incar­ natio talis non facta est. Si vero per illas antiquas demonstrationes, nec Pater, nee Filius, sed Spiritus sanctus ostendebatur; cur etiam ipse nunc diceretur missus, cum illis modis et antea mitteretur. Dciudo subdivisimus, ut hæc diligentissime tractarentur, et tripartitam fecimus quæstionem, cujus una pars in se­ cundo libro explicata est, duæ sunt reliquæ, de quibus deinceps disserere aggrediar. Jam enim quæsitum at­ que tractatum est, in illis antiquis corporalibus for­ mis et visis, non tantummodo Patrem, nec tantum­ modo Filium, nee tantummodo Spiritum sanctum apparuisse, sed aut indifferenter Dominum Deum qui Trinitas ipsa intelligitur, aut quamlibet ex Trinitate personam , quam lectionis textus iudiciis circumstan­ tibus significaret.

CAPUT PRIMUM. — 4. Quid deinceps dicendum. Nunc ergo primum quaeramus quod sequitur. Nam se­ cundo loco in illa distributione positum est, utrum ad hoc opus tantummodo creatura formata sit, in qua Deus, sicut tunc oportuisse judicavit, humanis osten­ deretur aspectibus : an Angeli, qui jam erant, ita mit­ tebantur, ut cx persona Dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corporea in usnm ministerii sui; aut ipsum corpus suum, cui non sub­ duntur, sed subditum regunt 1, mutantes atque ver­ tentes in species quas vellent, accommodatas atquo aptas actionibus suis, secundum attributam sibi a Creatore potentiam. Qua quæstionis parte, quantum Dominus dederit, pertractata, postremo videndum erit id quod institueramus inquirere, utrum Filius et Spiritus sanctus et antea mittebantur; et si ita est, quid inter illam missionem et eam quam in EvangeLo legimus distet: an missus non sit aliquis eorum, nisi cum vel Filius factus est ex Maria virgine, vel cum Spiritus sanctus visibili specie, sive in columba, sive . in igneis linguis apparuit (Supra, lib. i, cap. 7, n. 43). 5. Sed fateor excedere vires intentionis meæ, utrum Angeli manente spirituali sui corporis qualitate per hanc occultius operantes, assumant ex inferioribus elementis corpulentioribus, quod sibi coaptatum , quasi aliquam vestem mutent et vertant in quaslibet species corporales, etiam ipsas veras, sicut aqua vera in verum vinum conversa est a Domino (Joan. II, 9): an ipsa propria corpora sua transforment in quod voluerint, accommodate' ad id quod agunt. Sed quod­ libet horum sit, ad præsentem quaestionem non per­ tinet. Et quamvis hæc, quoniam homo sum, nullo 4 Editi, gerunt. Plerique Mss., regunt. 1 ita Mss At edili, aeconuJlodulu. experimento possim comprehendere, sicut Angeli qui haec agunt, ct magis ea norunt quam ego novi, qua­ tenus mutetur corpus meum in affectu ' voluntatis \ meae, sive quod in DiC, sive quod ex aliis expertus siun : quid horum tamenr ex divinarum Scripturarum auctoritatibus credam, nunc non opus est dicere, ne cogar probare, et fiat sermo longior de re qua non indiget præsens quæstio.

6. Illud nunc videndum est, utrum Angeli tunc agebant et illas corporum species apparentes oculis hominum, et illas voces insonantes auribus, cum ipsa sensibilis creatura ad nutum serviens Conditori I, in quod opus crat pro tempore vertebatur, sicut in libro Sapientiæ scriptum est: Creatura enim tibi factori de­ serviens, extenditur in tormentum adversum injustos, et lenior fit ad benefaciendum iis qui in te confidunt. Pro­ vter hoc et tunc in omnia se transfigurans, omnium nutrici gratiæ tuæ deserviebat ad voluntatem horum qui te desiderabant (Sap. XVI, 24, 25). Pervenit enim potentia voluntatis Dci 2 per creaturam spiritualem usque ad effectus visibiles atque sensibiles creatura corporalis. Ubi enim non operatur quod vult Dei omni­ potentis sapientia , quæ pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suavitcr (Id. VIII, 1)?

CAPUT II. — 7. Voluntas Dei causa superior omnia corporeæ mutationis. Exemplo id demonstra­ tur. Sed alius est ordo naturalis in conversione et mutabilitate corporum, qui quamvis etiam ipse ad nutum Dei serviat, perseverantia tamen consue­ tudinis amisit admirationcm : sicuti sunt quæ vel brevissimis, vel cerlc non longis intervallis tcm­ porum, cœlo, terra, marique mutantur, sive nascen­ tibus, sive occidentibus rebus, sive alias aliter atque aliter apparentibus : alia vero quamvis ex ipso ordi­ ne venientia, tamen propter longiora intervalla tem­ porum minus usitata. Qu;e licet multi stupeant, ab inquisitoribus hujus sæculi comprehensa sunt, et pro­ gressu generationum quo sæpius rcpelita, et a pluri­ hus cognita, eo minus mira sunt. Sicuti sunt defectus luminarium, et raro existentes quædam species side­ rum, et terræ molus , et monstruosi partus animan. tium, ct quæcumque similia, quornm nihil fit nisi vo­ luntate Dei, sed plerisque non apparct. Itaque licuit vanitati philosophorum, etiam causis aliis ea tribuere, vcl veris, sed proximis, cum omnino videre non pos­ sent superiorem cæteris omnibus causam, id est vo­ luntatem Dei; vel falsis, et ne ab ipsa quidcm per­ vestigatione corporalium rerum atque motionum, sed a sua suspicione et errore prolatis.

8. Dicam si potero quiddam, exempli gratia, quo lucc apertiora sint. Est certe in corpore humano quæ­ dam moles carnis, et formæ species, et ordo distin­ ctioque membrorum, et temperatio valetudinis : hoc forpus inspirata anima regit, eademque rationalis; et ideo quamvis mutabilis, tamen quæ possit illius in­ commutabilis sapientiæ particeps esse, ut sit partici- 1 Decem Mss.? in affectum., I icditi, conditoris. At Mss. conditi. ■sic Mss. magno consCIlSU. At editi, sapicnlia voluntatis Dei. patio ejus in idipsum, sicut in Psalmo scriptum est de omnibus sanctis, ex quibus tanquam lapidibus vivis ædificatur illa Jerusalem mater nostra æterna in cœ- * lis. Ita enim canitur : Jerusalem, quæ ædificatur ut ci­ vitas, cujus participatio ejus in idipsum (Psal. cxxi, 3). Idipsum quippe hoc loco illud summum et incommu­ tabile bonum intelligitur, quod Deus est, atque sa pientia voluntasque ipsius. Cui cantatur alio loco : Mutabis ea, et mutabuntur ; tu vero idem ipse es (Psal. CI, 27, 28).

CAPUT III. — De eodem argumento. Constitua­ mus ergo animo talcm sapicntein, cujus anima ratio­ nalis jam sit particeps incommutabilis aeternaeque ve­ ritatis, quam de omnibus suis actionibus consulat, nec aliquid omnino faciat, quod non in ea cognoverit essa. faciendum, ut ei subditus eique obtemperans recte faciat. Iste si consulta summa ratione divinae justitiæ quam in secreto audiret aure cordis sui, eaque sibi jubente, in aliquo officio misericordiæ corpus labore fatigaret, ægritudinemque contraheret, consultisque medicis ab alio diceretur causam morbi esse corporis siccitatem, ab alio autem humoris immoderationem : unus eorum veram causam diceret, alter erraret, uterque tamen de proximis causis, id est, oorporali­ bus pronuntiaret. At si illius siccitatis causa quærere­ tur, et inveniretur voluntarius labor; jam ventum es­ set ad superiorem causam, quae ab anima proficisce- retur ad afficiendum corpus quod regit: sed nec ipsa prima esset; illa enim procul dubio superior crat in ipsa incommutabili Sapientia, cui hominis sa­ pientis anima in charitate serviens, et ineffabiliter jubenti obcdiens, voluntarium laborem susceperat : ita nonnisi Dei voluntas causa prima illius ægritu­ dinis veracissime reperiretur. Jam vero si in la­ bore officioso et pio adhibuisset ille sapiens ministros collaborantes secum in opere bono, nec tamen eadem voluntate Deo servientes, sed ad carnalium cupidi­ tatum 1 suarum mercedem pervenire cupientes, vel in­ commoda carnalia devitantes; adhibuisset etiam ju­ menta, si hoc exigeret illius operis implendi procura­ tio, quae utique jumenta irrationalia essent animantia, nec ideo moverent membra sub sarcinis, quod aliquid de illo bono opere cogitarent, sed naturali appetitu suæ voluptatis ct devitatione molestiæ; postremo ad­ hibuisset etiam ipsa corpora I omni sensu carentia, quæ illi operi essent necessaria, frumentum scilicet, et vinum, et oleum, vestem, nummum, codicem, et si qua hujusmodi; in his cerle omnibus in illo opere versantibus corporibus, sive animatis sive inanimatis, quaecumque moverentur, attererentur, repararentur, exterminarentur, reformarentur, alio atque alio mbdo locis et temporibus affecta mutarentur : num alia es­ set istorum omnium visibilium et mutabilium facto­ rum causa, nisi illa invisibilis et incommutabilis vc­ luntas Dei per animam justam, sicut sedem Sapien­ tiæ, cunctis utens, et malis' et irrationalibus animis, I Plures Mss., carnalium voUmtatum. Duo, voluvkannu I Extiti, corporea. At Mss. corpora. I Editi, et malis rationali.btl8, et irrationalibtis. Apud Alii. .ox, ralionalibuSj subintelligenda rclinquitur* ct postremo corporibas, sivc quæ illis inspirarentur et animarentur, sive omni sensu carentibus, cum primitus uteretur ipsa bona anima ct sancta, quam sibi ad pium et religiosnm obsequium subdidisset?

CAPUT IV. — 9. Deus omnibus creatnris utitur ut uult, el visibilia facit ad se ipsum demonstrandum. Quod ergo de nrm sapiente, quamvis adhuc mortale carpus gestante, quamvis ex parte vidente, posuimus exempli gratia; hoc de aliqua domo, ubi aliquorum talium societas est, hoc de civitate vel etiam de orbe terrarum licet cogitare, si penes sapientes sancteque ac perfecte Deo subditos sit principatus, et regimen rerum humanarum. Sed hoc quia nondum est' (opor­ tet enim nos in hac peregrinatione prius mortaliter exerceri, et per vires mansuetudinis et patientiæ in flagellis erudiri), illam ipsam supernam atque coe­ lestem , unde peregrinamur, patriam cogitemus. lllic cnim Dei voluntas, qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem flagrantem (Paal. CIII, 4), in spiritibus summa pace alquc amicitia copulatis, et in unam voluntatem quodam spirituali charitatis igne conflatis, tanquam in excelsa et sancta et secreta sede præsidens, velut in domo sua et in templo suo, indc se, quibusdam ordinatissimis creaturæ motibus, pri­ nio spiritualibus, deinde corporalibus, per cuncta dire fundit, et utitur omnibus ad incommutabile arbitrium sententiæ surr, sive incorporeis sive corporeis rebus, sive rationalibus sive irrationalibus spiritibus, sive bonis per ejus gratiam sive malis per propriam vo­ luntatem. Sed quemadmodum corpora crassiora et inferiora per subtiliora et potentiora quodam ordine reguntur; ita omnia corpora per spiritum vitæ, et spiritus vita irrationalis per spiritum vitæ rationa­ lem , et spiritus vitæ rationalis desertor atque pec­ cator per spiritum vitæ rationalem pium et justum ,. et ille per ipsum Deum, ac sic universa creatura per Creatorem suum, ex quo e! per quem et in quo etiam condita atque instituta est (Coloss. I, 16): ac per hoc voluntas Dei est prima et summa causa omnium cor­ poralium specierum atque motionum. Nibil enim fit visibiliter et sensibilitcr, quod non de interiore invi. sibili atque intelligibili aula summi Imperatoris, aut jubeatur , aut permittatur, secundum ineffabilem justitiam praemiorum atque pœnarum , gratiarum et retributionum, in ista totius creaturæ amplissima qua­ dam immensaque republica.

10. Si ergo apostolus Paulus, quamvis adhuc porta­ ret sarcinam corporis, quod corrumpitur et aggravat animam (Sap. ix, 15), quamvis adhuc ex parte atque in aenigmate vidcret (I Cor. XIII, 12), optans dis­ solvi et esse cum Christo (Philipp. I, 23), et in se­ metipso ingemiscens, adoptionem exspectans rcdem­ pLionem corporis sui ( Rom. VIII, 23), potuit tamen significando praedicare Dominum JesunT Chrislum , aliter per linguam suam, aliter per Epistolam, aliter per Sacramentum corporis et sanguinis ejus ( nec lin­ t Fxlitio Lov.: Sed hoc quidem nondum est ; ac stver­ bum. erruliri, addita particula, ut, sic connectit siiqucntia : III illam ipsam, etc. castigatur ex uta;nnrii iis. guam quippe ejus, nec membranas nec atramentum, nec significantes sonos lingua editos, nec signa litte­ rarum conscripta pelliculis, corpus Christi et sangui­ nem dicimus; sed illud tantum quod ex fructibus terrae acceptum et prece mystica consecratum rito sumimus ad salutem spiritualcm in memoriam pro no­ bis Dominicæ passionis : quod cum per manus homi - num ad illam visibilem speciem perducatur, non sanctificatur ut sit tam magnum Sacramentum, nisi operante invisibilitcr Spiritu Dei, cum hæc omnia quae per corporales mutus in illo opere fiunt, Dcus operetur, movens primitus invisibilia ministrorum, sive animas hominum, sive occultorum spirituum sibi subditas servitutes) : quid mirum si etiam in creatura coeli et terræ, maris et acris, facit Deus quæ vult sensibilia atque visibilia, ad se ipsum in eis, sicut oportere ipse novit, significandum et demon­ strandum, non ipsa sua qua est apparente substantia, quæ omnino incommutabilis est, omnibusque spiri­ tibus, quos creavit, interius secretiusque subli­ mior?

CAPUT V, - It. Miracula cur non consueta opera. Vi enim divina totam spiritualem corporalemque administrante creaturam, omnium annorum certis diebus advocantur aquae maris, et effunduntur super faciem terrae. Sed cum hoc orante sancto Elia factum est, quia praecesserat tam continua et tam longa se­ renitas, ut deficerent fame homines, nec ea hora qua ille Dei servus oravit, aer ipse aliqua humida facie mox futuræ pluviae signa prætulerat, consecutis tantis et tam velociter imbribus apparuit vis divina, quibus iliud dabatur dispensabaturque miraculum (III Rcg. XVIII, 45). Ita Deus operatur solemnia fulgura atque tonitrua : sed quia in monte Sina inusitato modo lie­ bant, vocesque illae non strepitu confuso edebantur, scd % eis quædam signa dari certissimis indiciis apparebat, miracula erant (Exod. XIX, 16). Quis attrahit humorem per radicem vitis ad botrum, et vinum facit, nisi Deus, qui et homine plantante et rigante incrementum dat (I Cor. III, 7)? Sed cum ad nutum Domini aqua in vinum inusitata celeritate conversa est, etiam stultis fatentibus vis divina declarata est (Joan. II, 9). Quis arbusta fronde ac flore vestit solemniter, nisi Deus? Verum cum floruit virga sacerdotis Aaron, collocuta est quodam modo cum dubitante humanitate divinitas (Num. XVII, 8). Et lignis certe omnibus et omnium animalium carnibus gignendis atque formandis com­ niunis est terrena matcries : et quis ea facit, nisi qui dixit ut hæc terra produceret (Gen. 1, 21), et in eodem verbo suo quoe creavit, regit atque agit? Sed cum eamdem materiam ex virga Moysi in carnem ser­ pentis proximo ac velociter vertit, miraculum fuit (Exod. IV, 3), rei quidem mutabilis, sed tamen in­ usitata mutatio. Quis autem animat quæque viva na­ scentia, nisi qui et illum serpentem ad horam, sicut opus fuerat, animavit?

CAPUT VI. — Sola varietas facil miraculum. Ei quis reddidit cadaveribus animas suas, cum resurge­ ret mortui (Ezech. XXXVII, 1-10). nisi qui animat TATKOL. XLII. (Vingt-hutiJ carnes in ulcris matrum, ut orlanlur morituri1? Sed cum fiunt illa continuato quasi quodam fluvio laben­ tium manantiumque rerum, et ex occulto, in prom­ tum, atque ex prompto in occultum usitato itinere transeuntium, naturalia dicuntur : cum ,cro admo­ nendis hominibus inusitata mutabilitate ingeruntur, magnalia nominantur.

CAPUT VII — 12. Miracula magna per magicas artes. Hie videoquid infirma: cogitationi possit occur­ rere, cur scilicet ista miracula etiam magicis artibus fi­ ant: nam et magi Pharaonis similiter serpentes fece­ runt, et alia similia. Sed illud amplius est admirandum, quomodo magorum illa potentia, quæ serpentes fa­ cere potuit, ubi ad muscas minutissimas ventum est, omnino defecit. Scyniphes enim musculæ sunt Ine­ vissimir, qua tertia plaga superbus populus Ægyp­ tiorum cxdebatur. Ibi certe deficientes magi dixe­ runt : Digitus Dei est hoc2 (Exod. VII, et vit, ). Unde intelligi datur, ne ipsos quidem transgressores an­ gelos et acrcas potestatcs, in imam istam caliginem tanquam in sui generis carcerem, ab illius sublimis æthereæ puritatis habitatione detrusas, per quas ma­ gicae artes possunt quidquid possunt, valere aliquid, nisi data dcsupcr potestate. Datur autem vel ad fallendos fallaces, sicut in Ægyptios, et in ipsos etiam magos data est, ut in corum spirituum seductione viderentur admirandi a quibus fiebant, a Dci veritate damnandi; vel ad admonendos fideles, ne tale ali­ quid facere pro magno desiderent, propter quod ctiam nobis Scripture auctoritate sunt predita; vel ad exercendam, probandam, manifestandamque jus­ torum patientiam. Neque cnim parva viibilium mira­ culorum potentia, Job cuncta quæ habebat amisit, et filios et ipsam corporis sanitatem (Job. i et II).

CAPUT VIII. — 13. Solus Deus creat etiam illa quæ magicis artibus transformantur. Nec idco putandum est istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc vi­ sibilium rerum materiam, sed Deo potius, a quo hæc potestas datur, quantum in sublimi cl spirituali sede incommutabilis judicat. Nam et damnatis iniquis ctiam in metallo servit' aqua et ignis et terra, ut faciant inde quod volunt, sed quantum sinitur. Nec sane creatores illi mali angeli dicendi sunt, quia per illos magi resistentes famulo Dei ranas et serpentes fece­ runt: non enim ipsi eas crcaverunt. Omnium quippe rerum quæ corporaliter visibiliterque nascuntur, oc­ culta quædam semina in Istis corporeis mundi hujus elementis latent. Alia sunt enim hæc jam conspicua oculis nostris ex fructibus et animantibus, alia vero illa occulta istorum seminum semina, unde jubente Creatore produxit aqua prima natatilia et volatilia, terra autem prima sui gcneris4 germina, et prima sui s flic editi addunt : Similiter et de comrtwm materia, quæ in causts numdiatibus consUlit, subilo ad temrws prodire arietem et columbant conslitnit, quibus utws vigor carneus ct in tempore et ex tempore accessionis ct "ff:',)":olli,,, non dispar, sed inusilatus apparuit. Abest ab omnibus (<rope Itas. I Ktiili, est hic. At Mss., ezt hnc ; juxta graecum LXX. I Apud Er. Lugd. ven. IJOV., serviunt. M. % Quldatn Mss. hoc I.riare loco prætereunt, sui generis. generis animalia (Gen.I. 20-23). Neque cnim tunc in hujuscemodi fetus ito producta sunt1, ut in cis quæ producta sunt vis iila consumpta sit: sed plerum'lue desunt congruæ temperamentorum occasiones. quibus erumpant, et species suas peragant. Ecce enim bre­ vissimus surculus semen est; nam convenienter mandatus terræ arborem facit. Hujus autcm surculi subtilius semen aliquod ejusdem generis granum cst, et huc usque I nobis visibile. Jam vero hujus etiam garni semen quamvis oculis videre nequeamus, ratione tamen conjicere possumus quia nisi talis aliqua vis esset in istis clementis, non plerumque nascerenlurex terra quæ ibi seminata non essent; nec animalia tam multa, nulla marium feminarumque commixtione præ­ cedente, sive in terra, sive in aqua, quæ tamen cres­ cuntetcoeundoalia pariunt, cum illa nullis coeuntibus parentibus orta sint. Et certe apes semina filiorum non coeundo concipiunt, sed tanquam sparsa per terras ore colligunt. Invisibilium enim seminum crea­ tor, ipse creator est omnium rerum : quoniam quas­ cumque nascendo ad oculos nostros exeunt, ex occul­ tis seminibus accipiunt progrediendi primordia, et incrementa debitae magnitudinis distinctionesque formarum ab originalibus tanquam rcgulis sumuul. Sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum, nec agricolas creatores frugum, quamvis eorum ex­ trinsecus adhibitis motibus ista crcanda Dci virtus interius operetur : ita non solum malos, sed nec bonos Angelos fas est putare creatores, si pro subtilitate sui sensus et corporis, semina rerum istarum nobis occul­ tiora noverunt, et ea per congruas temperationes cle­ mentorum latenter spargunt, atque ita gignendarum rerum et accelcrandorum incrementorum præbent occasiones. Sed nec boni hoec, nisi quantum Deus jubet, nee mali hæc injuste faciunt, nisi quantum juste ipse permittit. Nam iniqui malitia voluntatem suam habet injustam ; potestatem autem non nisi juste ac­ cipit3 , sive ad iœnam suam, sive ad aliorum, vel pœ­ nam malorum,vel laudem bonorum.

i 4.Itaqueapostolus Paulusdiscernens interius Deum creantem atque formantem, ab operibus crealurx quæ admoventur extrinsecus, ct de agricultura similitu­ diucm assumens ait : Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit (I Cor. III, 6). Sicut ergo in ipsa vita nostram mentem justificando formare non polest nisi Deus, prædicare autem Evangelium extrinsecus et homines possunt, non solum boni per veritatem, sed etiam mali per occasionem (Philipp. i, 18): ita creationem rerum visibilium Deus interius operatur; exteriores autem operationes sive bonorum sivc malorum, vel Angelorum vel hominum, sive etiam quorumcumque animalium, secundum imperium suum et a sc impertitas distributiones potestatum et appetitiones commoditatum, ita rerum nuturæ adhibet i Editi, tunc hujuscemodi fctus itn producti simt. At Mss., V nc ill hujuscemodi fctus (id est, ad gignendos fetus sui gfneris) ila prodru"fl sunt. * In multis Mss., et hoc wque. a sic plerique ac meliores Mss. Editi vero, vohaitaUm lio- 6urlt injustam, potestatem autem nOlulisijuste accipiunU in qua creat omnia, quemadmodum terræ agricultu­ ram. Quapropter ita non possum dicere angelos malos magicis artibus evocatos, creatores fuisse ranarum atque serpentium; sicut non possum dicere homines malos creatores esse segeti, quam per eorum operam videro 1 exortam.

15. Sicut nec Jacob creator colorum in pecoribus fait , qnia bibentibus in conceptu matribus variatas virgas quas intuerentur apposuit (Gen. xxx, 41). Sed nec ipsae pecudes creatrices fuerunt varietatis prolis suc, quia inhæserat animæ illarum discolor phanta­ sia ex contuitu variarum virgarum per oculos impres­ sa , quae non potuit nisi corpus quod sic affecto spi­ ritu animabatur, ex compassione commixtionis affi­ cere, unde teneris fetuum primordiis colore tenus as­ pergeretur '. Ut euim sic ex semetipsis afficiantur , vcl anima ex corpore, vel corpus ex anima, congruæ rationcs 2 id faciunt, quæ incommutabiliter vivunt in ipsa summa Dei sapientia, quam nulla spatia locorum capiunt ; et cnm ipsa sit incommutabilis, nihil eorum quæ vel commutabiliter sunt deserit, quia nihil eorum nisi per ipsam creatum est. Ut enim de pecoribus non virgae, sed pecora nascerentur, fecit hoc iucommn­ tabilis et invisibilis ratio sapientiæ Dei, per quam crea­ ta sunt omnia : ut autem de varietate virgarnm , pe­ corum conceptorum color aliquid duceret, fecit hoc anima gravidæ pecudis per oculos affecta forinsecus , et interius secum pro suo modulo formandi regulam trahens, quam de intima potentia sui Creatoris acce­ pit. Sed quanta sit vis animæ ad afficiendam atque mu­ tandam materiam corporalem (cum tamen creatrix corporis dici non possit, quia omnis causa mutabilis sensibilisque substantiæ, omnisque modus et numerus et pondus ejus unde efficitnr ut et sit, et natura ita vel ita sit, ab intelligibili et incommutabili viti, quæ su­ per omnia est, existit, ct pervenit usque ad extrema atque terrena), multus sermo est, neque nunc neces­ sarius (a). Verum propterea factum Jacob de pecori­ bus commemorandum arbitratus sum, ut intelligere­ tur, si homo qui virgas illas sic posuit, dici non po­ test creator colorum in agnis et hædis; nec ipsæ ma­ trum animæ, quae conceptam per oculos corporis phantasiam varietatis , seminibus carne conceptis, quantum natura passa est, asperserunt; multo mi­ nus dici posse ranarum serpentiumqne creatores an­ gelos malos, per quos magi Pharaonis tunc illa fece­ runt.

CAPUT IX. — 16. Causa origimlis omnium a Deo. Aliud est enim ex intimo ac summo causnrum cardine condere atque administrare creaturam , quod qui fa­ cit, solus creator est Deus : aliud autem pro distri­ butis ab illo viribus et facultatibus aliquam opcratio­ ncm forinsecus admovere,ut tunc vel tunc, sic vel sic exeat quod creatur. Ista quippe originaliter ac primor­ dialiter in quadam textura elementorum cuncta jam I Apud Er. Luffd. Ven. Lov., video. M. I Duo laulmn Mss., color exleriiis aspergeretur. • t icricpie Mss., congruentiæ ralionjs. (a) De hoc vide in ra lih. t t, cap. 2; et de civitate Det. U1). 12, cap. ii, et lih. 18, ca.- 5. creata sunt ; sed acceptis opportunitatibus prodeunt. Nam sicut matres gravidæ sunt fetibus, sic ipse mun­ dus gravidus est causis nascentium : quæ in illo non creantur, nisi ab ilia summa essentia, ubi nec oritur, nec moritur aliquid, nec incipit esse, nec desinit. Ad- hibere autem forinsecus accedentes I causas, quæ ta­ metsi non sunt naturales, tamen secundum naturam adhibentur, ut ea quae secreto naturæ sinu abdita con­ tinentur, erumpant et foris creentur quodam modo explicando mensuras ct numeros et pondera sua quæ in occulto acceperunt ab illo, qui omnia in mensura et nu - mero et pondere disposuit (Sap. XI, 21); non solum mali angeli, sed etiam mali homines possunt, sicut exemplo agriculturæ supra docui.

17. Sed ne de animalibus quasi diversa ratio mo­ veat, quod habent spiritum vitæ cum sensu appetendi quae secundum naturam sunt, vitandique contraria ; etiam hoc est videre quam multi homines noverunt , ex quibus herbis, aut carnibus, aut quarumcumque rerum quibuslibet succis aut humoribus, vel ita po sitis, vel ita obrutis, vel ita contritis, vel ita commix­ tis, quæ animalia nasci solcant : quorum sc quis tam demens audeat dicere creatorem? Quid ergo mirum , si quemadmodum potest nosse quilibet nequissimus homo, unde illi vel illi vermes muscæque nascantur ; ita mali angeli pro subtilitate sui sensus in occultio­ ribus elementorum seminibus norunt, unde ranae scr­ pentesque nascantur, ct haec per certas et notas lem­ perationum opportunitates occultis motibus adhibendo faciunt creari, non creant? Sed illa homines quæ so­ lent ab hominibus fleri, non mirantur. Quod si quis­ qnam celeritates incrementorum forte miratur, quod illa animantia tam cito facta sunt; attendat quemad­ modum et ista pro modulo facultatis humanae ab ho­ minibus procurentur. Unde enim fit ut cadem corpora ■ citius vermescant æstate quam hieme, citius in calidio­ ribus quam in frigidioribus locis? Sed haec ab homini­ bus tanto difficilius adhibentur, quanlodcsunt sensuum subtilitates, et corporum mobilitates in membris ter­ renis et pigris. Unde qualibuscumque angelis vicinas causas ab elementis contrahere, qunnto facilius cst, tanto mirabiliores in hujusmodi operibus eorum exi­ stunt celeritates.

18. Sed non est creator , nisi qui principalitcr isia format. Nec quisquam hoc potest, nisi ille penes quem primitus sunt omnium qu:c sunt mensuræ, numer i, et pondera : et ipse cst unus creator Deus, ex cujus ineffabili potentatu fit etiam ut quod possent hi angeli si permitterentur, ideo non possint quia non permit­ tuntur. Neque enim .occurrit alia ratio cur non potue­ rint facere minutissimas muscas, qui ranas serpentes­ que fecerunt, nisi quia major aderat dominatio pro­ hibentis Dei2 per Spiritum sanctum, quod etiam ijsi magi confessi sunt, dicentes, Digitus Dei est hoc (Exod. VII, 12, et VIII, 7, 18, 19). Quid autem possint per na­ turam , nec possint per prohibitionem , ct quid per ipsius natune suaeconditionem facere non sinantur; Iro- I sic Mss. At editi, aecidentes. % sic Msc. Al ('(t)(t, pichibendi ; omisso, DcL I mini explorare difficile est, imo vero inpossibile, nisi per iliud donum Dei, quod Apostolus commemorat di­ cens, Alii dijudicatio spirituum (I Cor. XII, 10). Novi­ mus enim hominem posse ambulare, et neque boc pos­ se si non permittatur, volare autem non posse etiam­ si permittatur. Sic et illi angeli quaedam possunt fa­ cere, si permittantur ab angelis potentioribus ex iin­ perio Dei : quædam vcro non possunt, nec si ab eis permittantur; quia ille non permittit, a quo illis est talis naturæ modus, qui etiam per angelos suos et illa plerumque non permittit , quæ concessit ut pos­ sint.

19. Exceptis igitur illis, quæ usitatissimo transcursu temporum in rerum naturæ ordine corporaliter fiunt, sicuti sunt ortus occasusque siderum, generationes et mortes animalium, seminum et germinum innumera­ biles diversitates, nebulæ et nubes, nives et pluviæ , fulgura et tonitrua, fulmina et grandines, venti et ignes, frigus et aestus, et omnia talia : exceptis etiam illis quæ in eodem ordine rara sunt, sicut defectus lumi­ num, et species inusitatæ siderum, et monstra, et ter­ rx motus, et similia : exceptis ergo istis omnibus, quorum quidem prima et summa causa non est nisi voluntas Dei: unde et in Psalmo, cum quædam hujus generis essent commemorata, Ignis, grando, nix, gla­ cies, spiritus tempestatis; ne qnis-ea vel fortuitu, vel causis tantummodo corporalibus, vel etiam spirituali­ bus, t.unen præter voluntatem De! existentibus agi cre­ deret, continuo subjecit, Quæ faciunt verbum ejus (Psal. CXLVIII , 8) :

CAPUT X. — Quot modis creatura assumitur ad si­ gnificandum. Eucharistia. Sed his, ut dicere coepcram, exceptis, alia sunt ilia quoe quamvis ex eadem materia corporali, ad aHquid tamen divinitus annuntiandutn nostris sensibus admoventur, quæ proprie miracula et signa dicuntur, nec in omnibus quae nobis a Do­ mino Dco annuntiantur, ipsius Dci persona suscipitur. Cum autem suscipitur, aliquando in angelo demon­ btratur, aliquando in ea specie quæ non est quod an­ gelus, quamvis per angelum disposita ministretur : rursus cum in ea specie suscipitor quæ non est quod angelus, aliquando jam erat ipsum corpus, et ad hoc demonstrandum in aliquam mutationem assumitur; aliquando ad hoc exoritur, et re peracta rursus absu­ mitur. Sicut etiam cum homines annuntiant, aliquan­ do ex sua persona verba Dei loquuntur, sicuti cum præmittitur, Dixit Dominus; aut, Hæc dicit Dominus (Jerem. xxxi , 1, 2); aut talc aliquid : aliquando au­ tem nibil tale praemittentes, ipsam Dei personam in se suscipiunt, sicuti est, Intellectum tibi dabo, et con­ stituam te in via qua ingredieris (Psal. xxxi, 8). Sic non so!um in dictis, verum etiam in factis, Dei persona significanda imponitur prophetæ, ut eam gerat in mi­ nisterio prophetix; sicut ejus personam gerebat qui vestimentum suum divisit in duodecim partes, et ex eis deccm servo regis Salolnonis dedit, regi futuro Israel (III Reg. xi, 30, 31) : aliquando etiam res quae non erat quod propheta, et erat jam in terrenis rebus, in hujusmodi significationem assumpta est; sicut som­ nio viso Jacob cvigilans fecit de lapide , quem dor­ miens habebat ad caput (Gen. XXVIII, 18) : aliquando ad hoc fit eadem species, vel aliquantulum mansura, sicut potuit serpens ille æneus exaltatus in eremo (Num. xxi, 9), sicut possunt et litterae; vel peracto ministeric transitura, sicut panis ad hoc factus in accipiendo Sa­ cramento consumitur.

20. Sed quia haec bominibus nota sunt, quia per homines fiunt, honorem tanquam religiosa possunt habere, stuporem tanquam mira non possunt. Itaque iila quæ per Angelos fiunt, quo difficiliora et ignotio­ ra, co mirabiliora sunt nobis : illis autem tanquam sur actiones notae atque faciles. Loquitur ex persona Dei angelus homini, dicens, Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; cum Scriptura praedi­ xisset, Visus eat ei angelus Domini (Exod. III, 6, 2) : loquitur et homo ex persona Domini, dicens, Audi, populus meut, et loquar tibi; Israel, et testificabor tibi; Deus Deus tuus ego sum ( Psa!. LXXX, 9, 14). Assum. pia est virga ad significationem, et in serpentem an­ gelica facultate mutata est (Exod. VII, 10) : quæ fa­ cultas cum desit homini, assumptus est tamen et ab homine lapis ad talem aliquam significationem (Gen. XXVIII, 48). Inter factum angeli et factum hominisplu­ rimum distat: illud et mirandum et intelligendum est, hoc autem tantummodo intelligendum. Quod ex utro­ que intelligitur, fortassis unum est; at illa ex quibus iutelligitur, diversa sunt : tanquam si nomen Domini et auro et atramento scribatur; illud est pretiosius, illud vilius; quod tamen in utroque significatur, id­ ipsum est,Et quamvis idem significaverit ex virga Moysi serpens, quod lapis Jacob; melius tamen aliquid la­ pis Jacob, quam serpentes magorum. Nam sicut un­ cLio lapidis Christum in carne, in qua unctus est oleo exsultationis prae participibus suis (Psal. XLIV, 8); ita virga Moysi conversa in serpentem, ipsum Christum factum obedientem usque ad mortem crucis (Philipp. ii, 8). Unde ait, Sicut exaltavit Moyses serpentem iu eremo; sic oportet exaltari Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum , non pereat, sed habeat vitam æternam (Joan. III, 14, 15) : sicut intuentes illum serpentem exaltatum in cremo, serpentum morsibus non per­ ibant. Vetus enim homo noster confixus ast cruci cum illo, ut evacuaretur corpus peccati ( Rom. VI, 6). Per serpea. tem enim intelligitur mors, quae facta est a serpente in paradiso (Gen. m), modo locutionis per efficientem id quod efficitur demonstrante. Ergo virga in serpen­ tem, Christus in mortem : et serpens rursus in virgam, Christus in resurrectionem totus cum corpore suo, quod est Ecclesia (Coloss. I, 24), quod in fine tempo­ ris erit, quem serpentis cauda significat, quam Moyses tenuit, ut rediret in virgam (Exod. IV, 4). Serpentes autem magorum tanquam mortui saeculi, nisi creden­ tes in Christum tanquam devorati in corpus ejus in­ traverint, resurgere in illo non poterunt (ld. VII, 12). Lapis ergo Jacob, ut dixi, melius aliquid significavit quati serpentes magorum : at enim factum magorum multo mirabilius. V crum hæc ita non præjudicant rebus intelligendis, tanquam si hominis nomen scribatur au­ rot et Dei atramento.

21. Illas eliam nubes et ignes quomodo fecerint vel assumpserint Angeli ad significandum quod annuntia­ bant, etiam si Dominus vel Spiritus sanctus illis cor­ poralibus formis ostendebatur, quis norit hominum ? sicut infantes non noverunt quod in altari ponitur et peracta pictatis celebratione consumitur, unde vel quomodo conficiatnr, unde in usum religionis assu­ mature Et si nunquam discant experimento vel suo vel aliorum, et nunquam illam speciem rerum vi­ deant, nisi inter celebrationes Sacramentorum cum offertur et datur, dicaturque illis auctoritate gravissi­ nia, cujus corpus et sanguis sit, nihil aliud credent, nisi omnino in illa specie Dominum oculis apparuisse mortalium, et de latere tali percusso, liquorem illum omnino fluxisse (Joan. xix, 34). Mibi autem omnino utile est ut meminerim virium mearum, fratresque meos admoneam ut et ipsi meminerint suarum , ne ultra quam tutum est humana progrediatur infirmitas. Quemadmodum enim haec faciant Angeli, vel potius Deus quemadmodum haec faciat per Angelos suos, et quantum fieri velit etiam per angelos malos , sive si­ nendo , sive jubendo , sivc cogendo , ex occulta sede altissimi imperii sui; nec oculorum acie penetrare , nec fiducia rationis enucleare, nec proVectu mentis comprehendere valeo , ut tam certus hine loquar ad omnia quae requiri de hs rebus possunt, quam si es­ sem angelus, aut propheta, aut apostolus. Cogitationes enim mortalium timidæ, et incertas providentice nostræ. Corpus enim quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Et difficile cestimamus quæ in terra sunt, et qum in per • spectu sunt, invenimus cum labore : quae in cælis sunt autem, quis investigabit ? Sed quia sequitur et dicit, Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis sapien­ tiam, et miseris Spiritum sanctum tuum de altissimis (Sap. IX, 14-17) ? quæ in caelis sunt quidem, non in­ vestigamus, quo rerum genere et corpora angelica secundum propriam dignitatem , ct eorum quaedam corporalis actio continetur; secundum Spiritum ta­ men Dei missum nobis de altissimis et impartitam ejus gratiam mentibus nostris, audeo fiducialiter di­ cere, nec Deum Patrem, nec Verbum ejus, nec Spi­ ritum ejus , quod Dcus unus est, per id quod est, atque idipsum est, ullo modo esse mutabilem, ac per hoc multo minus esse visibilem. Quoniam sunt quæ­ dam quamvis mutabilia , non tamen visibilia , sicut nostra cogitationes , et memoriæ , et voluntates , et omnis incorporea creatura : visibile autem quidquam non est, quod non sit mutabile.

CAPUT XI. — Essentia Dei nunquam per se appa­ ruit. Angelorum ministerio factæ divinæ Patribus appa­ ritiones. Objectio ex loquendi modo ducta diluitur. Apparitionem Dei ipsi Abrahce perinde ac Moysi, per Angelos factam esse. Idem probatur ex lege data Moysi per Angelos. Quid dictum in hoc libro, quid dicendum in sequente. Quapropter substantia, vel, si meliusdicitur, essentia Dei, ubi pro modulo nostro ex quantulacum­ que particula intelligimus Patrem et Filum et Spiritum sanctum , quandoquidem nullo modo mutabilis est t nuto modo potest ipsa per semctipsam esse visibilis.

ii. Proinde illa omnia quæ Patribus visa sunt, cum Deus illis secundum suan< dispensationem tem­ poribus congruam praesentaretur, ner creaturam fa­ cta esse manifestum est. Et si nos latet quomodo ea ministris Angelis fecerit , per Angelos tamen esse facta, non ex nostro sensu dicimus, ne cuiquam vi­ deamur plus sapere ; sed sapimus ad temperantiam , sicut Deus nobis partitus est mensuram fidei (Rom. XII, 5), et credimus, propter quod et loquimur (II Cor. IV, 13). Exstat enim auctoritas divinarum Scriptura­ rum, unde mens nostra deviare non debet , nec reU­ cto solidamento divini eloquii per suspicionum sua­ rum abrupta praecipitari , ubi nec sensus corporis rcgit, nee perspicua ratio veritatis elucet. Aperlissi­ me quippe scriptum est in Epistola ad Hebræos, cam dispensatio Novi Testamenti a dispensatione Veteris Testamenti secundum congruentiam sæculorum ac temporum distingucretur, non tantum illa visibilia , sed ipsum etiam sermonem per Angelos factum. Sic enim dicit: Ad quem autem Angelorum dixit aliquando: Sede ad dexteram meam, quo usque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum ? Nonne omnes sunt mi­ nistri spiritus, ad ministrationem missi, propter eos qui futuri sunt hæreditate possidere salutem (Hebr. I, 13, 14)? Hinc ostendit illa omnia non solum per Angelos facta , sed etiam propter nos facta , id est, propter populum Dei, cui promittitur hæreditas vitæ æternæ. Sicut ad Corinthios etiam scriptum est : Omnia hæc in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad cor­ reptionem nostram, in quos finis sæculorum obvenit (I Cor. x, 11). Deinde quia tunc per Angelos, nunc autem per Filium sermo factus est, consequenter aper­ teque demonstrans : Propterea, inquit, abundantius oportet attendere nos ea quæ audivimus, ne forte deflua­ mus : si enim qui per Angelos dictus eat, sermo factus ese firmus, et omnis prævaricatio et inobedientia justam accepit mercedis retributionem; quomodo nos effugie­ mus , tantam negligentes salutem ? Et quasi quæreres quam salutem , ut ostenderet se de Novo Testamento jam dicere, id est, sermone qui non per Angelos, sed per Dominum factus est : Quæ cum initium accepisset, inquit, ut enarraretur per Dominum , ab iis qui audi,.. runt, in noa confirmata est, contestante Deo signis et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus sancti divisio- nibus secundum suam voluntatem (Hebr. II, 1-4).

23. Sed , ait aliquis, cur ergo scriptum est, Dixit Dominus ad Moysen; et non potius, Dixit Angelus ad Moysen ? Quia cum verba judicis præco pronuntiat, non scribitur in gestis, Ille præco dixit; sed, tHe ju­ dex : sic etiam loquente propheta sancto, etsi dica­ mus, Propheta dixit, nihil aliud quam Dominum di. xisse intelligi volumus. Et si dicamus, Dominus dixit, prophetam non subtrahimus, sed quis per eum dixerit adinonemus. Et illa quidem Scriptura sæpe aperit angelum esse Dominum 1, quo loquente identidem 1 Plerique Mss , Domim. dicitur, Dominus dixit , sicut jam demonstravimus. Sed propter eos, qui cum Scriptura illic angelum no­ minat , ipsum perse ipsum Filium Dei volunl intel­ ligi, quia propter annuntiationem paternæ ac suæ voluntatis a propheta dictus est angelus: propterea I volui ex hac epistola manifestius testimonium d >re , ubi non dictum est, per Angelum; sed per Angelos.

24. Nam et Stephanus in Actibus Apostolorum eo inore narrat hæc, quo etiam in Libris veteribus con­ scripta sunt : Viri fratres et patres, audite, inquit: Deus gloriæ apparuit Abrahæ patri nostro, cum esset in Mesopotamia 1 ( Act. VII, 2). Ne quis autem arbitrare­ tur tunc Deuni gloriae , per id quod in se ipso est, cujusquam oculis apparuisse mortalium, ill conse­ quentibus dicit, quod Moysi angelus apparuerit. Fugit, inquit, Moyses in verbo isto , et factus est inquilinus in terra Madian , ubi genuit filios duos. Et completis illic quadraginta annis, apparuit illi in deserto montis Sina angelus Domini in flammaignis in rubo. Moyses autem videns, mirabatur visum. Qui cum accederet considcrare, facta eat vox Domini dicens: Ego sum Deus patrum tuorum , Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob. Tremefactus autem Moyses , non audebat considerare. Dixitque illi Dominus , Solve calceamentum pedum tuo­ rum (Exod. II, 15-III, 7), etc. Hic certe et angelum et Domiuum dicit, eumdemque Deum Abraham , et Deum Isaac, et Deum Jacob, sicut in Genesi scriptum est.

25. An forte quisquam dicturus est quod Moysi per angelum apparuit Dominus, Abrahæ£ vero per se ipsum? At hoc a Stephano non quæramus : ipsum li­ brum unde Stephanus ista narravit, interrogemus. Numquid enim quia scriptum est, Et dixit Dominus Deus ad Abraham (Gen. XII, 1) ; et paulo post, Et vi­ sus est Dominus Deus Abrahæ (ld. xv..., 1) : propterea ista non per Angelos facta sunt? Cum alio loco simi­ liter dicat, Visus eat autem ei Deus ad ilicem Mambre, sedenti ad ostium tabernaculi aui meridie; et tamen consequenter adjungat, Respiciens autem oculis suis vidit, et ecce tres viri stabant super eunt 2; de quibus jain diximus (!d. Ivm , 1, 2). Quomodo enim pote­ runt isti, qui vel a verbis ad intellectum nolunt as­ surgere, vel facile se ab intellectu in verba præcipi­ tant, quomodo poterunt explicare visum esse Deum in viris trihus, nisi eos, sicut etiam consequentia do­ cent, angelos fuisse fateantur? An quia non dictum est, Angelus ci locutus est, vel, apparuit; propterea dicere audebunt, Moysi quideln illam visionem ac vocem per angelum factam, quia ita scriptum est; Abrahæ autem , quia commemoratio angeli non est facta, per substantiam suam Deum apparuisse aL'luc sonuisse? Quid quod nec apud Abraham de angelo ta­ citum est? Nam ita legitur, cum immolandus lilius cius præciperetur3: Et factum eat post hæc verba, ten­ vit Deus Abraham, et dixit ad eurn : Abraham, Abra- 1 Aro. et quidam Mss., in Mesopotamia syriæ. I Er. et Lov. hoc luco babcul, propter eurn. sed con­ stauter Mss. ut supra, libro 2 contra Maximiimm, cap. 26, Il. 5, super eum. Graece apud LXX, tpano autou. 1 fliss. plerique, petentur. ham. Et ille dixit: Ecce ego. Et dixit ei: Accipe filium tuum dilectum, quem diligis, Isaac, et vade in terram excelsam, et offer eum ibi in holocaustum super unum montium quem tibi dixero. Certe hic Deus, non ange­ lus, commemoratus est. Paulo post vero ita se habet Scriptura : Extendens autem Abraham manum suam , sumpsit gladium, occidere I filium suum. Et vocavit eum angelus Domini de cælo, et dixit ei: Abraham, Abra­ ham. Et dixit; Ecce ego. Et dixit: Ne injicias manum tuam super puerum, neque facias ei quidquam. Quid ad hoc respondetur? An dicturi sunt Deum jussisse ut occideretur Isaac, et angelum prohibuisse; porro ipsum patrem adversum Dei præceptum, qui jusserat ut occideret, obtemperasse angelo ut parceret? Ri­ dendus et abjicicndus hic sensus est. Sed neque huic tam crasso I et abjecto ullum locum Scriptura esse permittit, continuo subjungens : Nunc enim cognovi quia times Deum tu , et non pepercisti filio tuo dilecto propter Inc. Quid est, propter me ; nisi propter eum qui occidi jusserat? Idem igitur Deus Abrahæ qui aur gelus, an potius per angelum Deus? Accipe sequentia: certe jam hic angelus manifestissime expressus est; attende tamen quid contexatur : Respiciens Abraham oculis suis vidit, et ecce aries unus tenebatur in arbore sabech cornibus; et abiit Abraham, et accepit arietem, et obtulit eum holocaustum pre lsaac filio suo. Et co­ gnominavit Abraham nomen loci illius, Dominus vidit, ut dicant hodie quod in monte Dominus visus est : sicut paulo ante quod dixit Deus per angelum, Nunc enim cognovi quia times Deum; non quia tunc Deus cogno • visse intelligendus est, sed egisse ut per Deum ipso Abraham cognosceret quantas haberet vires cordis ad obediendum Deo usque ad immolationem unici filii: a illo modo locutionis quo significatur per efficientem id quod efficitur , sicut dicitur frigus pigrum, quod pigros facit; ut ideo cognovisse diceretur, quia ipsum Abraham cognoscere fecerat, quem poterat latere fi. dei suæ firmitas, nisi tali expcrimento probaretur. Ita et hic cognominavit Abraham nomen loci illius, Dominus vidit: id est, quod videri se fecit. Nam con­ tinuo secutus ait, Ut dicant hodie quod in monte Domi­ nus visus eat. Ecce idem angelus Dominus dicitur : quare, nisi quia per angelum Dominus? Jam vero in eo quod sequitur, prophetice omnino loquitur ange­ lus, et prorsus apcrit quod per angelum Deus loqua­ tur. Et vocavit, inquit, angelus Domini Abraham ire­ rum de cælo, dicens: Per me juravi, dicit Dominus, pro eo quod fecisti hoc verbum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me (Id. XXII), etc. Hæc certe verba, ut dicat ille per quem loquitur Dominus, Hæc dicit Do­ minus, etiarn Prophetæ solent habere. An Filius Dui de Patre ait, Dicit Dominus, et ipse est HIe Angelus Patris? Quid ergo? de illis tribus viris nonne respi­ ciunt quomodo urgeantur, qui visi suut Abrahae, cum pradictum esset, V isus est ei Dominus? An quia viri dicti sunt, noti erant Angeli! Danielem legant dicen­ tem, Ecce vir Gabriel (Dan. IX, 21). I Editi, volens occidere. Abest, volens, a Mss., et a graecu LXX. I In MSS., tam grosso.

26. Sed quid ultra differimus ora eorum evidentis­ simo atque gravissimo alio documento oppilare , ubi non angelus singulariter, nee viii pluralilcr, sed omnino Angeli dicunlur, per quos sermo non quilibet factus, sed lex ipsa data manifestissime ostenditur, quam certe nullus fidelium dubitat Deum dedi sse Moysi ad subjugandum populum Israel, sed tamen per Angelos datam? Ita Stephanus loquitur : Dura cervice, inquit, et non circumcisi corde et auribus, vos semper Spirilui sancto reslilislis, sicut el patres vestri. Quem Prophetarum non persecuti sunt patres vestri? Et occiderunt cos qui prænuntiabant de adventu Justi, cujus nunc vos proditores et interfectores fuistis, qui ac­ cepistis legem in edictis Angelorum, nec custodistis (Act. VII, 51-53). Quid hoc evidentius? quid tanta au­ ctoritate robustius? In cdictis quidem Angelorum lex illi populo data cst: sed Domini Jcsu Christi pcr cam disponebatur ct prænuntiabatur adventus; ct ipse lan­ quam Verbum Dei miro ct ineffabili modo crat in Angelis, in quorum edictis lcx ipsa dabatur. Uullc dicit in Evangelio, Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit (Juan. v, 46). Pcr An­ gelos ergo tunc Dominus loquebatur, per Angelos Filius Dei, mcdiator Dei et hommum Iuturus ex se­ n1inc Abrahæ suum disponebat adventum, ut inveni­ ret a quibus reciperetur, confitentes sc reos, quos lex non impleta fecerat transgressores. Uudc ct Aposto- , lus ad Galatas dicit, Quid ergo lex? Transgressionis gratia posita est 1, donec veniret semen cui promissum est, dispositum 2 per Angelos in manu Mediatoris (Ca­ lat. III, 19): hoc est dispositum pcr Angelos in manu sua. Non enim natus est per conditionem, sul per potestatem. Quod autcm non aliquem ex Angelis dicit mediatorem, scd ipsum Dominum Jesum Christum , in quantum hoo fieri dignatus est, habcs alio loco: Unus, inquit, Deus, et unus mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (I Tim. II, 5). Hinc illud Pascha in interfectione agni (Exod. xu) : hinc illa omnia quæ 1 Pluros Mss., propositu cst. Græce cst, prosetethe. * K<!)h. dispobitu. Al plerique v,s., dispositum; refe­ r'!!(tu ad mmiu'11. de Christo venturo in carne atque passuro, sed et resurrecturo in lege figurantur, quae data est in edi­ ctis Angelorum, in quibus Angelis erat utique et Pa. ter, et Filius, et Spiritus sanctus; et aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus, ali­ quando sine ulla distinctione personæ Deus per illos figurabatur, etsi visibilibus et sensibilibus formis ap­ parens, per creaturam tamen suam, nun per substan­ tiam, cui videndæ corda mundantur per hæc omnia quæ oculis videntur ct auribus audiuntur.

27. Sed jam satis, quantum existimo, pro captu nostro disputatum et demonstratum est, quod in hoc libro susceperamus ostendere : constititque et proba­ bilitate rationis quantum homo vcl potius quantum ego potui, ct firmitate auctoritatis quantum de Scri­ pturis sanctis divina eloquia patucrunt, quod antiquis patribus nostris ante incarnalioncm Salvatoris, cum Deus apparere dicebatur, voces illæ ac species corpo­ rales pcr Angelos factæ sunt; sive ipsis loquentibus vcl agentibus aliquid cx persona Dei, sicut etiam Pro­ phetas solere ostendimus; sive assumentibus ex crea- Iura quod ipsi non essent, ubi Deus figurate demon­ straretur hominibus; quod genus significationum nec Prophetas omisisse, multis exemplis docet Scriptura. Superest igitur jam ut videamus, cum et nato per virginem Domino, et corporali specie sicut columba descendente Spiritu sancto (Matth. III, 16), visisque igneis linguis sonitu facto de caelo die Pentecostes post ascensionem Domini (Act. n, 1-4), non ipsum Dei Verbum per substantiam suam qua Patri æquale atqne coæternum est, nec Spiritus Patris et Filii per suam substantiam qua et ipse utrisque æqualis1 atque coæternus est, sed utique creatura I quae illis modis formari et existere potuit corporeis atque mortalibus sensibus apparuerit, quid inter illas demonstrationes cl has proprictatcs Filii Dei et Spiritus sancti, quam­ vis per creaturam visibilem factas, intersit: quod ab alio volumine commodius ordiemur. 1 ven., utriusque æqualis. Lov., utrisque cBquatis,cum hac adnotatione marginali : t Alias, utrique cequalis. » M. I ita Mss. Kditi vero, aed utique per creaturam.

Expheat ad quid nssus sit Filius Dei : clnisto videlicet pro peccatoribus moriente persuadendum nobis ruisse imprimis et quantum nos dilexerit Deus, ct quales dilexerit. Opportune euam ut ad contemplandum Deum et cohaerendum Deo mundaremur, verbum in carne venisse. Ipsius morte una et simplici duplicem nostram solutam essc; ubi edisserit quem­ admodum simplum Salvatoris nost duplo nostro concinat ad salutem, et dc perfectione numeri senarii, In quem numerum ipsa simpli ad duplum ramo deducitur, fusius agit. Docet colligi omnes ex mulus in unum per unum medialorem vitæ Chri­ stum, per quem solum vera fit animæ purgatio. Cæterum Filium Dei, quanquam missione factus sit minor propter formam servi quam suscepit, uon tamen ideo nanorem Patre secundum formani Dei quia ab ipso missus est: eamdemque de Spi­ ritus sancti missione rationem esse demonstrat.

PROŒMIUM. — 1. Scicutia Dci a Deo petenda. Scicn­ liam terrestrium cœlestiumque rerum magni æstimare solet genus humanum : in quo profecto meliores sunt qui huic scientiæ præponunt nosse semetipsos ; landabi­ liorque est animus cui nota est vel infirmitas sua, quain qui ca non respecta , vias sidcrum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cogniias tenet, ignorans ipse . qua ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Qui vcro jam evigilavit in Deum , Spiritus sancti calore excitatus, atque in ejus amore coram se viluit, ad cumque intrare volens nec valens, eoque sibi lucente attendit in sc, invenique sc , suamque ægritudinem illius munditiæ contemperari non posse cognovit; flere dulcc habet , cumque deprecari, ut etiam atque etiam misereatur , donce exuat totam miseriam , et precari cum fiducia, jam accepto gratuito pignore sa­ lutis, per cjus unicum Salvatorem hominis et illumi­ natorem : hunc ita agentem I et dolentem scientia non inflat, quia charitas ædificat (t Cor. VII , ł ) ; præposuit enim scientiam scientiæ , praeposuit scire infirmitatem suam t magis quam scire mundi moenia , fundamenta terrarum , et fastigia caelorum : et hanc apponendo scientiam, apposuit dolorem (Eccle. i, 18) ; dolorem pcregrinationis suae ex desiderio patriæ suæ, et conditoris ejus beati Dei sui. In boc genere homi­ num, in familia Christi tui, Domine Deus meus , si inter pauperes tuos gemo, da mihi de pane tuo re. spondere hominibus qui non esuriunt et sitiunt justi­ tiam (Matth. v, 6), sed satiati sunt et abundant. Sa­ tiavit autem illos phantasma eorum, non veritas tua, quam repellendo resiliunt, et in suam vanitatem ca­ dunt. Ego certe sentio quam multa figmenta pariat cor humanum : et quid est cor meum , nisi cor hu­ manum ? Sed hoc oro Deum cordis mei, ut nihil ex eis figmentis pro solido vero eructuem in bas litteras, scd inde veniat in eas quidquid per me venire potue­ rit, unde mihi, quamvis projecto a facie oculorum suorum ( Psal. xxx , 23 ), ct de longinquo redire co­ nanti', per viam quam stravit humanitate a divinitas Unigeniti sui, aura veritatis ejus aspergitur. Quam ill tautum licet mutabilis haurio, in quantum in ea nibil mutabile video, nec locis et temporibus, sicut cor­ pora; nec solis temporibus et quasi locis , sicut spi­ rituum nostrorum cogitationes; nec solis temporibus, et nulla vel imagine locorum, sicut quaedam nostrarum mentium ratiocinationes. Omnino enim Dei essentia , qua est, nihil mutabile habet, nec in æternitate, nec in veritate, nec in voluntate : quia æterna ibi est ve­ rius , æterna charitas; et vera ibi est charitas, vera æternitas; et chara ibi est aeternitas, chara ve­ ritas.

CAPUT PRIMUM. — i. Per agnitionem infirmi­ tatis nostræ perficimur. Verbum incarnatum tenebras nostra. pellit Sed quoniam exsulavimus ab incommu. tabili gaudio, nec tamen inde praecisi atque abrupti sumus, at non etiam in istis mutabilibus et tempora­ libus æternitatem, veritatem , beatitudinem quærere.. mus ( nec mori enim , nec falli, nec perturbari vo­ lumus); missa sunt nobis divinitus visa congrua peregrinationi nostrae, quibus admoneremur non hie esse quod quaerimus, sed illuc ab ista 4 esse redeun­ dum, unde nisi penderemus, hic ea non quæreremus. Ac primum nobis persuadendum fuit, quantum nos diligeret Deus, ne desperatione non auderemus erigi in eum. Quales autem dilexerit, ostendi oportebat, ne tanquam de meritis nostris superbientes, magis ab eo rcsiliremus et in nostra fortitudine magis defice­ remus : ac per hoc egit nobiscum , ut per rjus forti­ tudinem potius proficeremus, atque ita in infirmitate humilitatis perficeretur virtus charitatis. Hoc signi­ ficat in Psalmo , ubi ait: Pluviam voluntariam segrc- I Omnes prope Mss., ita egentem. I Remersis vetustissimusiodex, et de longinquo conanti; omisso, redire. ' Editi, humanilati. Melius Mss., humamtate. * Kdili, ad ipsa. At Mss., fib isla; scilicet peregrinatione. gans, Deus, hæreditali tuce; ei infirmata est, tu vere perfecisti eam (Psal. LXVII ,10). Pluviam quippe vo­ luntariam nonnisi gratiam vult intelligi , non meritis redditam, sed gratis datam, unde et gratia nominatur: dedit enim eam , non quia digni eramus, sed quia voluit. Hoc cognoscentes, non fidentes in nobis eri­ mus; et hoc est infirmari. Ipse vero perficit nos, qui etiam Paulo apostolo dixit: Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur ( II Cor. XII, 9). Persuadendum ergo erat homini quantum nos dilexcrit Deus, et quafesdilexerit: quantum, ne desperaremus; quales, ne superbiremus. Hunc locum Apostolus per­ necessarium sic expticat: Commendat autem , inquit, suam charitatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est ; mullo magis justificati tiunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum. Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus ; multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius ( Rom. v, 8-10). Item alio loco : Quid ergo, inquit, dicemus ad hœc? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non et cum illo nobis omnia donavit (Id. VII, 31, 32) ? Quod autem factum nobis annuntiatur, hoc foturum ostendebatur ct antiquis justis, ut per enm­ dem fidem etiam ipsi humiliati infirmarentur, et infir­ mati perficerentur.

3. Quia igitur unum Verbum Dei est, per quod facta sunt omnia, quod estincommutabilis veritas, ibi princi. paliter 1 atque incommutabiliter sunt omnia simul ; non solum quae nunc sum in hac universa creatura , vcrum cHam quae fuerunt et quae futura sunt. Ibi au­ tem nec fuerunt, nec futura sunt, sed tantummodo sunt; et omnia vita suut, et omnia unum sunt, ct magis unum est et una vita est. Sic enim omnia per ipsum facta sunt, ut quidquid factum cst in his, in illo vita sit, et facta non sit: quia in principio non factum est Verbum , sed erat Verbum apud Deum, ei Deus erat Verbum, et omnia per ipsum facta sunt ; nee per ipsum omnia facta essent, nisi ipsum esset antc omma , factumque non esset. In iis autem quae per ipsum facta sunt, etiam corpus quod vita non est, per ipsum non fieret, nisi in illo , antequam fieret, vila esset. Quod enim factum eat , jam in illo vita erat, et non qualiscumque vita : nam et anima vita est cor­ poris , sed et hæc facta est , quia mutabilis est; et per quid facta est, nisi per Dei Verbum. incom­ mutabile? Omnia cnm per ipsum facta sunt, et sine ipso factum eat nihil. Quod ergo factum est , jam in illo vita erat, et non qualiscumque vita, sed vita erat lux hominum : lux utique rationalium mentium , pcr quas homines a pecoribus differunt, et ideo sunt homines. Non ergo lux corporea, quae lux est car­ nium, sive de coelo fulgeat , sive terrenis ignibus ac­ cendatur, nec humanarum tantum carnium, sed etiam bcliuinarum et usque ad minutissimos quoque verni­ culos. Omnia cnim hæc vident istam luccm : at illa s Sic Mss. plerique. At cditi, ubi principaliter. Ea rursum paulo post, ubi autcm, l'ro, ibi autem. tua lux hominum crat; nec longe posita ab unoquo­ que nostrum : in illa enim vivimus, et movemur, et sumus ( Act. XiII, 27. 28).

CAPUT II. — 4. Quomodo per Verbum incarnatum reddimur habiles percipiendos veritati. — Sed lux in tene­ bris lucet, et tenebrœ eam non comprehenderunt. Tene­ brae autcm sunt stultæ mentes bominum, prava cu­ piditate atque inlidelitate cæcatæ. Has ut curaret at­ que sanaret Verbum, per quod facta sunt omnia, caro factum est, et habitavit in nobit ( Joan. I, 1, 14 ). Illuminatio quippe nostra participatio Verbi est, ii­ lius scilicet vitae quæ lux est hominum. Huic autem participationi prorsus inhabiles, et minus idonei era­ mus, propter immunditiam peccatorum. Mundandi ergo eramus. Porro iniquorum et superborum una mundatio est sanguis jusli, et humilitas Dei: ut ad contemplandum Deum quod natura non sumus, per eum mundaremur factum quod natura sumus, et quod peccato non sumus. Deus enim natura non sumus : homines natura sumus, justi peccato non sumus. Deus itaque factus homo justus, intercessit Deo pro homine peccatore. Non enim congruit peccator ju­ sto, sed congruit homini homo. Adjungens ergo nobis similitudinem humanitatis suæ, abstulit dissimilitu­ dinem 1 iniquitatis nostrae : et factus particeps mor­ lalitatis nostræ, fecit nos participes divinitatis suæ. Merito quippe mors peccatoris venicns ex damnatio­ nis necessitate, soluta est per mortem justi venien­ tem ex misericordiae voluntate, dum simplum ejus congruit duplo nostro. Hæc enim congruentia, sive convenientia, vel concinentia, vel consonantia, vel si quid commodius dicitur, quod unum est ad duo, in omni compaginatione ; vel, si melius dicitur, co­ aptatione creaturæ , valec plurimum. Hanc enim co­ aptationem, sicut mihi nunc occurrit, dicere volui, quam Græci ἁρμονὶαν vocant. Neque nunc locus est, ut ostendam quantum valeat consonantia simpli ad duplum, quæ maxima in nobis reperitur I, et sic no­ . bis insita naturaliter ( a quo utique, nisi ab eo qui nos creavit ?), ut nec imperiti possint eam non sentire, sive ipsi cantantes, sive alios audientes: per hanc quippe voces acutiores gravioresque concordant, ita ut quisquis ab ea dissonuerit, non scientiam, cujus expertes sunt plurimi, sed ipsum sensum auditus no­ stri vehementer offendat. Sed hoc ut demonstretur, longo sermone opus est: ipsis autem auribus exhi­ beri potest ab eo qui novit in regulari mono­ chordo.

CAPUT III. — 5. Una mora et resurrectio corporis Christi, duplici nostræ morti ac resurrectioni corporis et animæ concinit ad salutem. Duplce morti nostra quomodo simpla mors Christi impensa. Verum quod in­ stat in praesentia a, quantum donat Deus, edisseren­ dUDI est quemadmodum simplum Domini et Salvato­ ris nostri JesuChristi duplo nostro congruat, et quo- 1 Sic Mss. At edili, similitudinem. * Hic aliquot MSS. omilluot, in noiis. Post, reperitur, editi ferebant, ut sit nobis. corrupte. a Am. et plurcs Mss. : rerum quod instat impræsent;a- rwn. dam modo concinat ad salutem. Nos certe, quod ne­ mo christianus ambigit, et anima et corpore mortui sumus : anima, propter peccatum ; corpore, propter poenam peccati, ac per hoc et corpore propter pecca­ tam. Utrique autem rei nostra, id est, et animæ et corpori, medicina et resurrectione 1 opus erat, ut in melius renovaretur quod erat in deterius commuta­ tum. Mors autem animæ impietas est; ct mors corpo­ ris, corruptibilitas, per quam fit et animæ a corpo­ re abscessus. Sicut enim anima Deo deserente, sic corpus anima deserente moritur : unde illa fit insi­ piens ; hoc, exanime. Resuscitatur enim anima I per poenitentiam, et in corpore adhuc mortali renovatio vitæ inchoatur a fide, qua creditur in eum qui justifi­ cat impium ( Rom. IV, 5 ), bonisque moribus augc­ tur et roboratur de die in diem, cum magis magisque renovatur interior homo ( II Cor. IV, f6 ). Corpus ve- • ro tanquam homo exterior, quanto est haec vita diu- turnior, tanto magis magisque corrumpitur, vel aeta­ te, vel morbo, vel variis afflictionibus, donec veniat ad ultimam I quæ ab omnibus mors vocatur. Ejus autem resurreclio differtur in finem ; cum et ipsa ju­ stificatio nostra perficietur inefTabililer. Tunc enim similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est ( I Joan. III, 2). Nunc vero quamdiu corpus quod corrumpitur aggravat animam ( Sap, ix, 15), et vita humana super terram tota tentatio est (Jo6 VII, 1). non justificabitur in conspectu ejus omnis vivens ( Psal. CXLII, 2 ), in comparatione justitiæ qua æqua­ bimur Angelis, ct gloriae quæ revelabitur in nobis. De rnorte autem animæ a morte corporis distinguenda, quid plura documenta commemorem ; cum Dominus in una sententia evangelica utramque mortem cuivis facile discernendam posucrit, ubi ait : Sine mortuos sepelire mortuos suos ( MatA. VIII, 22 ) ? Sepeliendum quippe corpus mortuum erat: sepultores autem ejus per infidelitatis impietatem 4 in anima mortuos intel­ ligi voluit, quales excitantur cum dicitur, Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus ( Ephes. v, 14). Detestatur autcm quamdam mortem Apostolus, dicens de vidua : Quæ autem in deliciis agit, vivens mortua eat ( 1 Tim. v, G ). Anima igilur jam pia, quae fuit impia, propter justitiam fidei dici­ tur ex morte revixisse atque vivere. Corpus autem non tantum moriturum propter animae abscessum qui futurus est, sed propter tantam infirmitatem5 carnis et sanguinis, quodam in loco in Scripturis etiam mortuum dicitur, loquente Apostolo : Corpus quidem, inquit mortuum eat propter peccatum, spiritus autem vita est propter justitiam. Hæc viia ex fide facta est; quoniam justus ex fide vivit ( Rom. I, 17 ). Sed quid sequitur ? Si autem Spiritus ejus qai suscitavit Jesum i Plures Mss., medicina ex resurrectione. * Plures Mss. : Resuscitatur ergo amtna. a Er. Lugd. ven. Lov. addunt, afjlictionein; in B. deest haec vox; sed notatur ill margiue: c subaudi, aflliclio­ nem. » M. 4 Am. et omnes fere Mss., per infidtlilaleul impietatis. IS Editi, propter infirmitatem tantum. At MSS., propter in- (innitatcm tantam. a mortuis, habitat in vobis ; qui suscitavit Christum Je­ sum a mortuis , vivificabit et mortalia corpora vestra pcr inhabitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. VIII , 10. ii ).

ti. Huic ergo duplx morti nostræ Salvator noster impendit simplam suam : ct ad faciendam utramque resuscitationem nostram, in sacramento et exemplo præposuit et proposuit unam suam. Neque enim fuit peccator aut impius, ut ei tanquain spiritu mortuo in interiore homine renovari opus esset, et tanquam resipiscendo ad vitam justitiæ revocari: sed indutus carne mortali, et sola moricns, sola resurgens, ea sola nobis ad utrumque concinuit, cum in ea fieret interioris hominis sacramentum, exterioris exemplum. luterioris cnim hominis nostri sacramento data est illa vox, pertinens ad mortem animæ nostræ significandam, non salum in Psalmo, verum etiam in cruce: Deus meus, Deus meus, utquid me deteliquiati (Psal. xxi, 1, et Matth. xxvu, 46 ) ? Cui voci congruit Apostolusdi­ cens : Scientes quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut evacuetur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato. Crucifixio quippe interioris hominis poeniten­ tiae dolores intelliguntur, et continentiae quidam sa­ lubris cruciatus, per quam mortem mors impietatis perimitur, in qua nos reliquit Deus 1. Et ideo per ta­ lem crucem evacuatur corpus peccati, ut jam non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato ( Rom. VI, 6, 13). Quia et interior homo si utique renovatur de die in diem ( II Cor. IV, 16 ), profecto vetus est antequam renovetur. Intus namque agitur quod idem apostolus dicit: Exuite vos veterem homi­ nem, et induite novum. Quod ita consequenter expo­ nit : Quapropter deponentes mendacium, loquimini veritatem (Ephes. iv , 22-25). Ubi autem depOnitur mendacium, nisi intus, ut inhabitet in monte sancto Dei qui loquitur veritatem in corde suo (Psal. XIV, i, 3)? Resurrectio vero corporis Domini ad sacra­ mentum interioris resurrectionis nostræ pertinere ostenditur, ubi postquam resurrexit, ait mulieri : Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. xx, 17). Cui mysterio congruit Aposto­ lus dicens : Si autem consurrexistis cum Christo, qua sursum sunt quærite, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens ; quæ sursum sunt, sapite (Coloss. III, i , 2). lIoc est enim Christum uon tangere, nisi cum ascen­ dcrit ad Patrem, non de Christo sapcre carnaliler. Jam vero ad exemplum mortis exterioris hominis nostri Dominicæ carnis mors pertinct, quia per talem passionem maxime hortatus est servos suos, ut non timeant eos qui corpus occidunt, animam autem nou possunt occidere (Matth. x, 28). Propter quod dicit Apostolus : Ut suppleam quæ desunt pressurarum Christi in carne mea (Coloss. I, 24). Et ad exemplum resurrectionis exterioris hominis nostri pertinere invenitur resurrectio corporis Domini, quia discipulis ait: Palpate, et videte, quia spiritus carnem et ossa 1 Editi, in qua nos non dereliquit Deus. At melioris notæ Mss., in qua nos reiiquit (sive, relinquil) Dem : id est in morte et crucifixione "mteiiori5 hominis nostri, doloribus videlicet I'æuiteoliæ ac conlinenti.x' crucialu. non habet, sicut me videtis habere (Lue. XXIV, 30). Et unas ex discipulis etiam cicatrices ejus contrectans, exclamavit dicens, Dominus meus, et Deus meus (Joan. xx, 28)! Et cum illius carnis tota integritas appare­ ret, demonstratum est in ea quod suos exhortans dixerat: Capillus capili. vestri non peribit (Luc. xxi, 48). Unde enim primo, Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum; et unde antequam ascen­ dat ad Patrem a discipuliS tangitur, nisi quia illic insinuabatur interioris hominis sacramentum, hic præbebatur exterioris exemplum ? An forte quisquam ita est absurdus atque aversus a vero, ut audeat dicere a viris eum tactum antequarrr ascenderet; a mulieribus autem, cum ascendisset ? Propter hou exemplum futurae nostræ resurrectionis in corpore, quod præcessit in Domino, dicit Apostolus : Initium Christus, deinde qui sunt Christi (I Cor. xv , 23). De corporis enim resurrectione illo loco agebatur, pro­ pter quam etiam dicit : Transfiguravit 1 corpus humi­ litatis nostræ conforme corpori glorice suae ( Philipp. III, 21). Una ergo mors nostri Salvatoris duabus mortibus nostris saluti fuit. Et una ejus resurrectio duas nohis resurrectiones prestitit, cum corpus ejus in utraqne re, id est, et in morte et in resurrectione, et sacra­ mento interioris hominis nostri, et exemplo exte­ rioris, medicinali quadam convenientia ministra­ tum est.

CAPUT IV. — 7. Ratio simpli ad duplum ex per­ fectione senarii numeri. Senarii perfectio in Scripturis commendata. Annus senario numero pollet. Hæc au­ tem ratio simpli ad duplum oritur quidem a ternario numero; unum quippe ad duo, tria sunt : sed hoc totum quod dixi, ad senarium pervenit; unum enim et duo et tria sex fiunt. Qui numerus propterea per­ fectus dicitur quia partibus suis completur : habet enim illas tres, sextam, tertiam, dimidiam; nec nulla pars alia, qux dici possit quota sit, invenitur in eo. Sexta ergo ejus unum est; tertia, duo; dimidia, tria. Unum autem et duo et tria consummant eumdem se­ narium. Cujus perfectionem nobis sancta Scriptura commendat, in eo maxiine quod Deus sex diebus perfecit opera sua, et sexto die factus est homo ad imaginem Dei (Gen. I, 27). Et sexta ætate generis humani, Filius Dei venit et factus est filius hominis, ut nos reformaret ad imaginem Dci. Ea quippe nunc ætas agitur, sive milleni anni singulis distribuantur ætatibus, sive in divinis Litteris memorabiles atque insignes quasi articulos temporum vestigemus, ut prima ætas inveniatur ab Adam usque ad Noe, inde sccunda usque ad Abrabam : et deinceps, sicnt Mat­ thaeus evangelista distinxit, ab Abraham usque ad David, a David usque ad transmigrationem in Baby­ loniam, atque inde usque ad virginis partum (Matth. I, 17). Quae tres ætates conjunctæ illis duabus, quin­ que faciunt. Proinde sextam inchoavit nativitas Do­ mini, quæ nunc agitur usque ad occultum temporis linem. Hunc senarium numerum quamdam temporis gerere figuram, etiam in illa ratione tripartitæ dis­ / I Aliquot Mss.: Transfiguraba tributionis agnoscimus. qua unum tempus compu­ tamus anie Legem ; alterum, sub Lego; tertium, sub gratia. In quo tempore sacramentum renovationis accepimus: ut in fine temporis etiam resurrectione carnis omni ex parte renovati, ab universa, non so­ lum animæ, verum etiam corporis infirmitate sane­ mur. Unde intelligitur illa mulier in typo Ecclesias a Domino sanata et erecta, quam curvaverat infirmitas alligante satana. De talibus enim occultis hostibus plangit illa vox Psalmi: Curvaverunt animam meam (Psal. LVI, 7). Hæc autem mulier decem et octo annos habebat in infirmitate, quod est ter seni. Menses au­ tem annorum decem et octo inveniuntur in numero solidi quadrati senarii, quod est sexies seni, et hoc sexies. Juxta quippe est in eodem Evangelii loco, arbor quoque illa ficuluea, cujus Miseram sterilita­ tem etiam tertius annus arguebat. Sed ita pro illa intercessum est, ut dimitteretur illo anno, ut si fru­ etum ferret, bene; sin aliter, excideretur (Luc. XIII, 6 17). Nam et tres anni ad eamdem tripartitam distributionem pertinent, et menses trium anno­ rum quadratum senarium faciunt, quod est sexies seni.

8. Anuus eliam unus, si duodecim menses integri considerentur, quos triceni dies complent ( talem quippe nlensem veteres observaverunt, quem circui­ tus lunaris ostendit), senario numero pollet. Quod enim valent sex in primo ordine numerorum, qui constat ex unis ut perveniatur ad decem ; hoc valent scxaginta in secundo ordine, qui constat ex denis ut perveniatur ad centum. Sexagenarius ergo numerus dierum, sexta pars anni est. Proinde per senarium primi versus multiplicatur1, tanquam senarius se­ cundi versus, et fiunt sexies sexageni, trecenti et sexaginta dies, qui sunt integri duodecim menses. Sed quoniam sicut mensem circuitus lunae ostendit hominibus, sic annus circuitu solis animadversus est; restant autem quinque dies et quadrans diei, ut sol impleat cursum suum annumque concludat : quatuor euim quadrantes faciunt unum diem, quem necesse est iutercalari excurso quadriennio, quod bissextum vocant, ne temporum ordo turbetur: etiam ipsos dies quinque et quadrantem si consideremus, senarius numerus in eis plurimum valet. Primum, quia sicut fieri solet ut a parte totum computetur, non sunt jam .lies quinque, sed potius sex, ut quadrans ille acci­ piatur pro die. Deinde, quia in ipsis quinque diebus bexta pari mensis est: ipse amem quadrans sex ho­ ras habet. Totus enim dies, id est, cum sua nocte, viginti quatuor horæ sunt, quarum pars quarta, quæ est quadrans diei, sex horæ inveniuntur : ita in anni cursu senarius numerus plurimuln valet.

CAPUT V. — 9. Senarius item in ædificatione corporis Christi ac templi Jerosolymitani commendatus. Nec immerito in ædificatione corporis Dominici, in cujus figura templum a Judæis destructum triduo se resuscitaturum esse dicebat, numerus ipe senarius 1 FJiii. multiplicantur. Melius Mss., multiplicatur : nu­ merus vivMh vi souarkus. pro anno positus intelligitur. Dixerunt enim : Qua­ draginta et sex annis ædificatum est templum. Et qua. dragies sexies seni, fiunt ducenti septuaginta ser- Qui numerus dierum complet novem menses et sex dies, qui tanquam decem menses parientibus feminis imputantur : non quia omnes ad sextum diem post nonum mensem perveniunt, sed quia ipsa perfectio corporis Domini lot diebus ad partum perducta com­ peritur, sicut a majoribus traditum suscipiens Eccle­ siae custodit auctoritas. Octavo enim calendas aprilis conceptus creditur, quo et passus : ita monumento novo quo sepultus est, ubi nullus erat mortuorum positus (Joan. xix, 4i, 42), nec ante, nec postea, congruit uterus virginis quo conceptus est, ubi nullus seminatus est mortalium. Natus autem traditur octavo calendas januarias. Ab illo ergo die usque ad istum computati1, ducenti septuaginta et sex reperiuntur dies, qui senarium numerum quadragies sexies ha­ bent. Quo numero annorum templum aedificatum est, quia eo numero senariorum corpus Domini perfectum est, quod mortis passione destructum, triduo resusci­ tavit. Dicebat enim hoc de templo corporis sui (Id. II, 19-21), sicut evidentissimo et robustissimo Evan­ gelii testimonio declaratur, quo ait : Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus, et tribus noctibus ; sic crit Filius hominis in corde terræ tribus diebus, et tribus noctibus (Matth. XII, 40).

CAPUT VI. — 10. Triduum resurrectionis, in quo etiam apparet ratio simpli ad duplum. Ipsum autem triduum non totum ct plenum fuisse, Scriptura testis est : sed primus dies a parte extrema totus annume­ ratus est; dies vero tertius a parte prima, et ipso totus; medius autem inter eos, id est, secundus dies absolute totus viginti quatuor horis suis, duodecim nocturnis et duodecim diurnis. Crucifixus est enim primo Judæorum vocibus hora tertia, cum csset dies sexta sabbati. Deinde in ipsa cruce suspensus est hora sexta, et spiritum tradidit hora nona (Id. XXVII, 23-50). Sepultus est autem cum jam sero factum esset, sicut sese habent verba Evangelii (Marc. xv, 42-16); qnod intelligitur, in fine diei. Undelibet ergo incipias, ctiam si alia ratio reddi potest, quomodo non sit contra Evangelium Joannis (Joan. xix, 14), ut hora tertia ligno suspensus intelligatur; totum diem 2 pri­ mum non comprehendis. Ergo a parte extrema totus computabitur, sicut tertius a parte prima. Nox enim usque ad.diluculum, quo Domini resurrectio declarata est, ad tertium diem pertinet : quia Deus qui dixit de tenebris lucem clarescere (II Cor, IV, 6 ), ut per gra­ tiam Novi Testamenti et participationem resurrectio­ nis Christi audiremus, Fuislis enim aliquando tenebra nunc autem lux in Domino ( Ephes. v, 8); insinuat nobis quodam modo quod a nocte dies sumat initium. Sicut enim primi dies propter futurum bominis la­ psum a luce in noctem (Gen. I, 4, 5); ita isti propter hominis reparationem a tenebris ad lucem computan­ tur. Ab hora ergo mortis usque ad diluculum resur- I Editio ven., computari. M. ' lov., si totum diem. Abest, «, ,ab aliis libris, et abesse debet. rectionis horae sunt quadraginta, ut ctiam ipsa hora noua connumeretur. Cui numero congruit eliam vita ejus super terram post resurrectionem in quadraginta diebus. Et est iste numerus frequentissimus in Seri­ pturis ad insinuandum mysterium perfectionis in quadripartito mundo 1. Habent enim quamdam per­ fectionem decem, et ea quater multiplicata faciunt quadraginta. A vespere autem sepulturæ usque ad diluculum resurrectionis triginta sex herae sunt, qui est quadratus senarius. Refertur autem ad illam ra­ tionem simpli ad duplum, ubi est coaptationis maxi­ ma consonantia. Duodecim enim ad viginti quatuor simplo ad duplum conveniunt, et fiunt triginta sex : nox tota cum die toto et nocte tota, neque hoc sine illo sacramento quod supra memoravi. Non absurde quippe spiritum diei comparamus; corpus autem, nocti. Dominicum enim corpus in morte ac resume­ ctione, et spiritus nostri figuram, et corporis gerebat exemplum. Etiam sic ergo. apparet illa ratio simpli ad duplum in horis triginta sex, cum duodecim con­ fcruntur ad viginti quatuor. Et horum quidem nume­ rorum causas, cur in Scripturis sanctis positi sint I, potest alius alias indagare, vel quibus istae quas ego reddidi, præponendæ sint, vel aeque probabiles, vel istis etiam probabiliores : frustra tamen eos esse in Scripturis positos, et nullas causas esse mysticas cur illic isti numeri commemorentur, neino tam stultus ineptusque contenderit. Ego autem quas reddidi, vel ex Ecclesie auctoritate a majoribus traditas', vel es divinarum testimonio Scripturarum, vel ex ratione numerorum similitudinumque collegi. Contra ratio­ nem ncino sobrius, contra Scripturas nemo christia- LUS, contra Ecclesiam nemo pacificus senserit.

CAPUT VII. — ii. Quomodo per unum Mediatorem ex multis colligamur in unum. Hoc sacramentum, hoc sacrificium , hic sacerdos, hic Deus, antequam mis­ sus veniret, factus ex femina, omnia quæ sacrate at­ que mystice patribus nostris per angelica miracula apparuerunt, sive quae per ipsos facta sunt, similitu­ dines hujus fuerunt, ut omnis creatura factis quodam modo loqueretur unum futurum in quo esset salus universorum a morte reparandorum. Quia enim ab uno vero Deo et summo per impietatis iniquitatem resilientes et dissonantes defluxeramus, et evanuera­ mus in inulta, discissi per multa et inhaerentes in multis : oportebat nutu et imperio Dei miserantis, ut ipsa multa venturum conclamarent unum; et a multis conclamatus veniret unus, ct multa contestarentur venisse unum ; et a multis exonerati veniremus ad unum, et multis peccatis in anima mortui, et propter peccatum in carne morituri f amaremus sine peccato mortuum in carne pro nobis unum; et in resuscitatum credentos, et cum illo per fidem spiritu resurgentes, justificaremur in uno justo facti unum : nec in ipsa carne nos resurrecturos desperaremus, cum multa membra intueremur praecessisse nos caput unum; in quo nunc per fidem mundati, et tunc per speciem ' Editi, in quadripartito modo. Mon<lfse. 1 6ic Mss. At cdili, positrt sint. * r'urcs Mss., tradita. redintegrati, et per Mediatorem Deo reconciliati hæ­ reamus uni, fruamur uno, permaneamus unum.

CAPUT VIII. - It. Quomodo Christus vult omnes in se unum esse. Sic ipse Filius Dei, Verbum Dei. et idem ipse mediator Dei et hominum Filius hominis (I Tim. ii, 5), aequalis Patri per divinitatis unitatem, et particeps noster 1 per humanitatis susceptionem, Patrem interpellans pro nobis per id quod homo erat (Rom. VIII , 34), nec tamen tacens quod Dens cum Patre unum erat, inter cætera ila loquitur : Non pro his autem rogo, inquit, tantum, sed et pro eis qui cro­ dituri sunt per verbum eorum in me : ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in no­ bis unum sint; ut mundus credat , quia tu me misisti. Et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi eis , ut sint unum, sicut et noa unum sumus (Joan. XVII, 20-22).

CAPUT IX. — Sequitur de eodem argumento. Non dixit, Ego et ipsi vinum ; quamvis per id quod Ecclesiae caput est et corpus ejus Ecclesia (Ephes. I, 22, 23), posset dicere, Ego et ipsi, non unum , sed unns, quia caput et corpus unus est Christus : sed divinitatem suam consubstantialem Patri osten­ dens I (propter quod et atio loco dicit , Ego et Pater unum sumus [Joan. x, 30]), in suo genere, hoc est, in ejusdem naturae consubstantiali parili­ tate, vult esse suos unum, sed in ipso; quia in seipsis non possent, dissociati ab invicem per diver­ sas voluptates 3 et cupiditates et immunditias pecca­ torum : unde mundantur per Mediatorem , ut sint in illa unum ; non tantum per eamdem naturam qua omnes ex hominibus % mortalibus æquales Angelis fiunt , sed etiam per eamdem in camdem beatitudi­ nem conspirantem concordissimam voluntatem IS , in unum spiritum quodam modo igne charitatis confla­ tam °. Ad hoc enim valet quod ait, Ut sint unum, sic­ ut et nos unum sumus ; ut quemadmodum Pater et Filius, non tantum aequalitate substantiae, sed etiam voluntate unam sant ; ita et ii inter quos et Deum mediator est Filius, non tantum per id quod ejusdem nalurae sunt, sed etiam per eamdem dilectionis societa­ tem unum sint. Deinde idipsum quod Mediator est, per quem reconciliamur Deo, sic indicat, Ego, inquit, in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum (Id. XVII, 23).

CAPUT X. - 13. Ut Christus mediator vitæ , ila diabolus mediator mortis. Hæc est vera pax, et cum Creatore nostro nobis firma connexio, purgatis et reconciliatis per Mediatorem vitæ , sicut macu­ lati et alienati ab eo recesseramus per mediato­ rem mortis. Sicut enim diabolus superbus homi­ nem superbientem perduxit ad mortem; ita Chri­ stus humilis hominem obedientem reduxit ad vitam : quia sicut ille elatus cecidit, et dejecit consentientem ; sic iste humiliatus currexit, et erexit 'credentem. Quia enim non pervenerat diabolus quo ipse perduxerat 1 Sic Am. et plerique Mss. At Er. et Lov., particeps nostri. I rd!ti, ostendem, hoc ait. Abest, hoc ait, a Mss. J plurcs Mss., volunlates. 4 Editi, homines ex hotmnibus. Minus bene. * sic vss. Ftliii aulcm, per eanuletn. chantatcm in ('"lft. dem bt'lll;l" conspirantes coneordissuna voiuniale. * Quidain MSS., tonfimi. (mortem quippe spiritus in impietate gestabat, sed mortem carnis non subierat, quia nec indumentum susceperat), magnas homini videbatur princeps in legionibus daemonum, per quos fallaciarum regnum exercet, sic hominem per elationis typhum, potentiæ quam justitiae cupidiorem, aut per falsam philoso­ phiam magis inflans; aut per sacra sacrilega irretiens, in quibus etiam magicae fallaciae , curiosiores super­ bioresque animas deceptas illusasque præcipitans, subditum tenet 1; pollicens etiam purgationem ani­ mae, per eas quas τελετάς appellant, transfigurando se in angelum lucis (II Cor. XI, 14) per multiformem machinationem in signis ct prodigiis mendacii.

CAPUT XI. — 14. Miracula quæ a dæmonibus fiunt, spernenda. Facile est enim spiritibus nequissimis per aerea corpora facere multa, quae mirentur animæ ter­ renis corporibus aggravata;, etiam melioris affectus. Si enim corpora ipsa terrena nonnullis artibus et exercitationibus modificata, in spectaculis theatricis tanta miracula hominibus exhibeut, ut ii qui nunquam viderunt talia, n irrata vix credant: quid magnum est diabolo et angelis ejus, de corporeis elementis per .aerea corpora facere quae caro miretur ; aut etiam occultis inspirationibus ad illudendos humanos sensus phantasmata imaginum machinari, quibus vigilantes dormientesve decipiat, vel furentes exagitet ? Sed sic­ ut fieri potest ut homo vita ac moribus melior spe­ ctet nequissimos homines, vel in fune ambulantes , vel multimodis motibus corporum multa incredibilia facientes, nec ullo modo facere talia concupiscat, nec eos propterea sibi præponendos existimet: sic anima fidelis et pia, non solum si videat, verum etiam si propter fragilitatem carnis exhorreat miracula dæmo­ num, non ideo tamen aut non se posse talia dolebit, aut ob hoc illos meliores esse judicabit; cum sit I præsertim in societate sanctorum , qui per virtutem Dei cui cuncta subjecta sunt, et minime fallacia , et multo majora fecerunt, sive homines, sive Angeli boni.

CAPUT XII. - 15. Diabolus mortis , Christus vitæ medialor. Nequaquam igitur per sacrilegas similitudi­ nes et impias curiositates et magicas consecrationes animac purgantur et reconciliantur Deo : quia falsus mediator non trajicit ad superiora, sed potius obsidens intercludit viam per affectus, quos tanto maligniores, quanto superbiores suae societali 1 inspirat; qui non possunt ad evolandum pennas nutrire virtutum , sed potius ad demergendum pondera exaggerare vitiorum, tanto gravius anima ruitura, quanto sibi videtur eve­ cta sublimius. Proinde, sicut Magi fecerunt divinitus moniti (Matth. II, 12), quos ad humilitatem Domini adorandam stella perduxit; ita et nos, non qua veni­ mus, sed per aliam viam in patriam redire dcbemus, quam rex humilis docuit, et quam rex superbus humili regi adversarius obsidere non possii. Et nobis enim , ut adorcmus humilem Christum , coeli enarraverunt I sic i lures Mss. Atu vero cum Am.. præc;pilant, subdi­ tum tenens. Er. et Lov., pwcifiut, subditum tenens. I Miti, cum sint. At Mss.. ctan sil: anima scilicet pia. 1 Lr. ct plerique MSS,. sociclulu. glorinm Dei, cum in in omnem terram exiit sonus corum, et in fines orbis terra verba eorum (Psal. XVIII, 2, 5). Via nobis fuit ad mortem per peccatum III Adam. Per unum quippe hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors ; et ita in omnes ho­ mines pertransiit, in quo omnes peccaverunt (Rom. v , 12). Hujus viae mediator diabolus fuit, persuasor pec­ cati, et praecipitator in mortem. Nam et ipse ad ope­ randam duplam mortem nostram, simplam attulit suam. Per impietatem namque mortuus est in spiritu, carne utique mortuus non cst: nobis autem et impie­ tatem persuasit, et per hanc 1 ut in mortem carnis venire mercremnr effecit. Unum ergo appetivimus iniqua suasione, alterum nos secutum est justa damna­ tione : propterca quippe scriptum est, Deus mortem nonfecil (Sap. i, 13), quia causa mortis ipse non fuit; aed tamen per ejus retributionem justissimam mors ' irrogata est peccatori. Sicut supplicium judex irrogat reo , causa tamen supplicii non cst justitia judicis t sed meritum criminis. Quo ergo nos mediator mortis transmisit, et ipse non venit, id est , ad monem carnis; ibi nobis Dominus Deus noster medicinam emendationis inseruit, quam ille non meruit, occulta et nimis arcana ordinatione divinæ altaeque justitiæ. Ut ergo sicut per unum hominem mors, ita et per unum hominem fieret resurrectio mortuorum (I Cor. xv , 21, 22), quia magis vitabant homines quod evi­ tare non poterant, mortem carnis, quam mortem spiritus, id est, magis poenam quam meritum poenae (nam non peccarc, aut non curatur, aut parum cura­ tur; non mori autem quamvis non obtineatur, vehe­ menter satagitur) ; vitae Mediator ostendens, quam non sit mors timenda, quæ pcr humanam conditio­ nem jam evadi non potest, sed potius impietas , quæ per fidem caveri potest, occurrit nobis ad finem quo venimus, sed non qua venimus. Nos enim ad mortem per peccatum venimus; ille, per justitiam : ct ideo cum sit mors nostra pæna peccati, mors illius facta est hostia pro peccato.

CAPUT XIII. — 16. Mors Christi spontanea. Quo­ modo vitæ Mediator mediatorem mortis expugnavit. Quomodo diabolus suos inducat in contemptum mortis Christi. Quapropter cum spiritus corpori præponatur, morsque sit spiritus a Deo dcseri, mors autem corpo­ ris a spiritu deseri; eaque sit poena in morte corporis, ut spiritus quia volens deseruit Deum, deserat corpus invitus; ut cum spiritus Deum deseruerit quia voluit, deserat corpus etiamsi noluerit; nec deserat cum voluerit, nisi aliquam sibi vim, qua ipsum corpus pc - imatur , intulerit: demonstravit spiritus Mediatoris, quam nulla paena peccati usque ad mortem carnis accesserit, quia non eam deseruit invitus, sed quia voluit, quando voluit, quomodo voluit. Quippe DA Verbo ad unitatem commixtus hinc ait a : Potestatem habeo ponendi animam meam, et potestatem habeo ite­ rum sumendi eam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono s Omnes prope Mss, et propter nanc. I Sic plerique Mss. Kdiii vero, justissima mors. i Sic kss. Kdiii vero, conuniatus est homo. nincaH. Male. emi n me, el iterum sumo eam (Joan. x, 18). Et hoc maxime mirati sunt, sicut Evangelium loquitur, qui præsentes eran!, cum post illam vocem, in qua figu­ rim peccati nostri cdidit, continuo tradidit spiritum. Longa enim morte cruciabantur ligno suspensi. Unde latronibus, ut jam morcrentur, et de ligno ante sab­ batum deponerentur, crura confracta sunt. me autem quia mortuus inventus est, miraculo fuit. Hoc etiam Pilatum legimus fui se miratum, cum ab ipso sepclicn­ dum corpus nomini peteretur (Marc. xv, 37, 59, 45, 44, et Joan. xix, 30-34).

17. Ille itaque deceptor, qui fuit homini mediator ad mortem, falsoque se opponit ad vitam nomine pur­ gationis per sacra et sacrificia sacrilega, quibus su­ perbi seducuntur, quia nec participationem mortis nostræ habero potuit, ncc resurrectionem suæ, sim. plam quidem suam mortem ad duplam nostram potuit afferre : simplam vcro resurrectionem, in qua et sa­ cramentum csset renovationis nostrae, et ejus quæ in fine futura est evigilationis exemplum, non utique potuit. Ille proinde qui spiritu vivus carnem suain mortuam resuscitavit, vcrus vitæ Mediator, illum spi­ ritu mortuum et mortis mediatorem a spiritibus in se credeutiuln foras misit, ut non regnaret intrinsecus, sed forinsecus oppugnaret, nec tamen expugnarct. Cui se ipse quoque tentandum præbuit, ut ad supe­ randas etiam tentationes ejus mediator esset, non solum per adjutorium, verum etiam per exemplum. At ille primitus ubi per omnes aditus ad interiora moliens irrepere, expulsus est, post baptisma in crc- Ino completa omni tentatione illecebrosa (Matth. iv, i 11), quia vivum spiritu, spiritu mortuus nun inva­ sit, quoquo modo avidus mortis humanæ convertit se ad faciendam mortem quam potuit, et permissus est in illud quod ex nohis mortale vivus Mediator I acceperat. Et ubi potuit aliquid facere, ibi ex omni parte devictus est; et unde accepit exterius potesta­ tem Dominicae carnis occidendæ, inde interior ejus potestas, qua nos tenebat, occisa est. Factum est enim ut vincula peccatorum multorum in multis mor­ tibus, per unius unam mortem quam peccatum nul­ lum præcesserat, solverentur. Quam propterea Domi­ nus pro nobis indebitam reddidit, ut nobis debita non noceret. Ncquc enin jure cujusquam potestatis eX'I- tus est carne , sed ipse se exuit. Nani qui posset non mori si nollet, procul dubio quia voluil mortuus cst : et idco principatus et potestates exemplavit, fiducia­ liter triumphans eas in semetipso (Coloss. II, 15). Morte sua quippe uno verissimo sacrificio pro nobis ohlato, quidquid culparum crat unde nos principa­ tus et potestates ad luenda supplicia jure detinebant, purgavit, abolevit, exstinxit ; et sua resurrectione in novam vitan nos prædestinatos vocavit, vocalos ju­ stificavit, justificatos glorificavit ( Rom. VIII, 30 ). Ita diabolus homincm, quem per consensioncm scdu­ etum, tanquam jure integro possidebat, et ipse nulia corruptione carnis et sanguinis septus, per istam 1 Unus e vaticanis Mss., t'ftæ xcdiator. corporis mortalis fragilitatem, nimis egeno et infirmo, tanto superbior, quanto velut ditior et fortior, quasi pannoso et aerumnoso dominabatur, in ipsa morte car­ nis amisit. Quo enim cidentem non scentus impulit peccatorem, illuc descendentem persecutus compulit Redemptorem, Sic in mortis consortio Filius Dci nobis fieri dignatus est amictis, quo non perveniendo meliorem se nobis atque tnajorcm putalxit inimicus. Dicit anim Redemptor noster : Majorem diiectionem nemo habel, quam ut animam suam ponat pro amicis . suis ( Joan. xv, 13). Quocirca eliam ipso Domino se credebat diabolus superiorem, in quantum ilii Domi­ nus in passionibus cessit; quia et de ipso intellectum est quod in Psalmo legitur, Minuisti eum paulo minus ab Angelis (Psal. VIII, 6) : ut ab iniquo velut aequo jurc adversum nos agente, ipse occisus innocens cum jure æquissimo superaret, atque ita captivitatem propter peccatum factam captivaret (Ephes. IV, 8 ), nosque liberaret a captivitate propter peccatum justa, suo justo sanguine injuste fuso mortis chirographum delens, et justificandos redimens peccatores '.

18. llinc etiam diabolus adhuc suos illudit, quibus se per sua sacra velut purgandis, et potius implican­ dis atque mergendis, falsus mediator opponit, quod superbis facillime perauadet irridere atque oontemnere mortem Christi, a qua ipse quanto est alienior, tanto ab eis creditur sanctior atque divinior. Qui tamen apud eum paucissimi remanserunt, agnoscentibus gentibus et pia humilitate bibentibus pretium saum , ejusque fiducia deserentibus hostem suum, et concur­ rentibus ad redemptorem suum. Nescit enim diabo­ lus quomoodo illu et insidiante et furente utatur ad sa­ lutent fidelium suorum excellentissima sapientia Dei, a fine supcriore, quod est inilium spiritualis creaturæ , usque ad finem inferiorem, quod est mors corporis, pertendens fortiter et disponens oinnia suaviter (Sap. VIII, 1). AltingiL enim ubique propter suam mundi­ tiam, ct nihil inquinatum in cam incurrit (Id. VII, 24, 25). A morte autem carnis alieno diabolo, unde nimium superbus incedit, mors alterius gencris præ­ paratur in :eterno igne tartari, quo non solum cum terrenis, sed etiam cum aereis corporibus excruciari spiritus possint. Superbi aulcm homines, quibus Christus, quia mortuus est, viluit, ubi nos tam ma­ gno emit ( I Cor. VI, 20), et istam mortem reddunt cum hominibus conditioni ærumnosæ naturae, quae trahitur a primo peccato, et in illam cum illo præci­ pitabuntur. Quem propterea Christo præposuerunt, quia eos in istam dejecit, quo per distantem naturam ipse non cecidit, et quo propter eos per ingentem misericordiam ille descendit : et tamen se dæmoni­ bus esse meliores non dubitant credere, eosque ma- Jediclis omnibus insectari detestarique non cessant, quos certe alienos ab hujus mortis passione noverunt, propter quam Christum contemnunt. Nec sic volunt considerare, qnam fieri potuerit ut in se manens, nee per se ipsum ex ulla parte mutabile Dei Verbum, I Sic. Mss. At editi, suo propno sanguine.... justificændo redimens peccatores. per inferioris tamen nзturæ susceptionem aliquid in­ ferius pati posset, quod immundus dæmon, quia tcr­ renum corpus non habet, pati non possit. Sic cum sint ipsi dæmonibus meliores, tamen quia carnem portant, mori sic possunt, quemadmodum mori dæ­ mones, qui non eam portant, non utique pos­ sunt. Et cum de mortibus sacrificiorum suorum 1 multum præsumant, quæ se fallacibus superbisque spiritibus immolare non sentiunt, aut si jam I sen­ tiunt, aliquid sibi prodesse arbitrantur perfidorum et invidorum amicitiam, quorum intentionis nullum negotium est, nisi impeditio reditus nostri.

CAPUT XIV.- 19.Christus perfectissima victima pro mundandis vitiis nostris. In omni sacrificio quatuor consi­ deranda. Non intelligunt ne ipsos quidem superbissi. mosspirilus honoribus sacrificiorum gaudere potuisse, nisi uni vero Deo pro quo colivolunt, verum sacrifi­ cium deberetur : neque id posse rite offerri, nisi per sacordotem sanctum et justum : nec nisi ab cis ac­ cipiatur quod offertur, pro quibus offertur, atque id sine vitio sit, ut pro vitiosis mundandis possit offerri. Hoc certe omnes cupiunt, qui pro se offerri sacrifi­ cium Deo volunt. Quis ergo tam justus et sanctus sacerdos, quam unicus Filius Dei, qui non opus ha­ beret per sacrificium sua purgare poccata, nec orig! nalia, nec ex humana vita quæ adduntur (llebr. vn)? Et quid tam congruenter ab hominibus sumeretur quod pro eis offerretur, quam humana caro ? Et quid tam aptum huic immolationi, qnam caro mortalis ? Et quid tam mundum pro muudandis ritis mortalium, quam sine ulla contagione carnalis concupiscentiæ caro nata in utero et ex utero virginali ? Et quitl tam grate offerri et suscipi posset, qunm caro sacrificii nostri, corpus cffeclum saccrdotis nostris? Ut quoniam quatuor considerantur in omni sacrificio; cui offera­ tur, a quo offeratur, quid offeratur, pro quibus offc­ ratur ; idem ipse unus verusque Mediator, per sacrifi­ cium pacis reconcilinns nos Deo, unum cnm iilo maneret cui offerebat, unum in se faceret pro quibus offerebat, unus ipse esset qui offerebat, et quod offe­ rebat.

CAPUT XV. - 20. Superbi putantes se propria virtute posse purgari ad videndum Deum. Sunt autem quidam qui se putant ad contemplandum Deum ct in­ hxrendum Dea virtute propria posse purgari : quos . ipsa superbia maxime maculat. Nullum enim vitium est cui magis divina lege resistatur , et in quod ma­ jus accipiat I dominandi jus ille superbissimus spiri­ tus, ad ima mediator, ad summa interclusor : nisi occulte insidians alia via devitetur ; aut per populum deficientem, quod interpretatur Amalcc, aperte sæ­ viens, et ad terram promissionis rcpugnando trans­ itum negans, pcr crucem Domini quæ Moysi manibus extensis est præfigurata , supctelur ( Exod. XVII, 8-16). Hinc enim purgationem sibi isti virtute pro. pria pollicentur, quia nonnulli eorum potuerunt * Editi, ct de rilibus tacrificioruni suorvm. I ID MSS., aut si etiam. ' !Ia editis, magU accipiat. aciem mentis ultra omnem creaturam transmittere, et lucem incommutabilis veritatis quantulacumque ex parte contingere : quod christianos multos ex fide interim sola viventes, nondum potuisse derident. Sed quid prodest superbienti, ct ob hoc erubescenti lignum conscendere, de longinquo prospicere patriam transmarinam? Aut quid obest humili de tanto inter­ vallo non eam videre, in illo ligno ad eam venicnti, quo dedignatur ille portari? .

CAPUT XVI. — 21. Philosophi veteres de resurre­ ctione ac rebus futuris non consulendi. Hi etiam resur­ rectionem carnis nos credere reprehendurit, sibique potius etiam de his rebus credi volunt. Quasi vero, quia praecelsam incommutabilemque substantiam per illa quæ facta sunt intelligere potuerunt (Rom. I, 20), proplerca de conversione rerum mutabilium, aut de contexto sacculorum ordine consulendi sint. Numquid enim quia verissime disputant, et documentis certis­ simis persuadent, æternis rationibus omnia tempora­ lia fieri, propterea potuerunt in ipsis rationibus per­ Spicere, vel ex ipsis colligere quot sint animalium genera, quai semina singulorum in exordiis, qui Ino­ dus in incrementis, qui numeri per conceptus, per ortus, per ætates, per occnsus, qui motus in appeten­ dis quæ secundum naturam sun!, fugiendisque con- Irariis? Nonne ista onfnia, non per illam incommuta­ bilem sapientiam, sed per locorum ac temporum historiam quæsierunt, et ab aliis experta atque con­ scripta crediderunt ? Quo minus mirandum est, nullo modo eos potuisse prolixiorum sæculorum seric:n vc­ stigare, et quamdam metam hujus excursus, quo tan­ quam fluvio genus decurrit humanum, atque inde conversionem ad suum cuique debitum terminum. Ista enim nee historici scribere potuerunt longc futura et a nullo experta atque narrata. Nec isti philosophi cac­ tcris meliores in illis summis æternisque rationibus intellectu talia contemplati sunt : alioquin non ejusdem generis præterita quæ potuerunt historici I inquire­ rent, sed potius et futura prænoscerent ; quod qui potuerunt, ab eis vales, a nostris Prophetæ appellati sunt.

CAPUT XVII. — 22. Futura quot modis præscian­ tur. Philosophi, nec illi qui inter antiquos excelluerunt consulendi sunt de resurrectione mortuorum. Quanquam et Prophetarum nomen non omnino alienum est a litteris corum : sed plurimum interest, utrum experi­ mento præteritorum futura conjiciantur; sicut medio multa prævidendo, etiam litteris mandaverunt, quae ipsi experta notaverunt; sicut denique agricolæ vel etiam nautæ multa prænuntiant (talia enim si ex lon. gis intervallis temporum fiant, divinationes putantur): an vero jam ventura processerint, et longe visa ve­ nientia nuntientur' pro acuto sensu videntium, quod cum faciunt aereæ potestates divinare creduntur ; tanquam si quisquam de montis vertice aliqucm longe videat venientem, et proxime in campo habitantibus I Edit!. hhtoricc. M<;!ius Mss., historici. ' sola fere etlilio nov., prcesenserinty et lcmic !Ma t'e- mentia mnuient. Minus bene. ante nuntiet : an ab Angelis sanctis, quibus ca Deus per Verbum Sapientiamque suam indicat, ubi et fu­ tura ot preterita stant, vel quibusdam praenuntientur hominibus, vel ab eis audita rursus ad alios homines transmittantur : an ipsorum hominum quorumdam mentes in tantum evehantur Spiritu sancto, ut non per Angelos, sed per se ipsas futurorum stantes cau­ sas' in ipsa summa rerum arce conspiciant. Audiunt enim ista et aereae potestates, sive Angelis ea nun­ tiantibus, sive hominibus: et tantum aodiunt, quan­ tum opus esse ille judicat, cui subjecta sunt omnia. Multa etiam prædicuntur instincti quodam et impulso spiritu I nescientium : sicut Caiphas nescivit quid dixit, sed cum esset pontifex prophetavit ( Joan. XI, 51).

23. Ergo de successionibus sæculorum et de re­ surrectione mortuorum philosophos nec illos consulere debemus, qui Creatoris æternitatem, in quo vivimus, movemur ct sumus (Act. XVII, 28), quantum potuerunt intellexerunt. Quia per ea quæ facta sunt cognoscentes Deum, non sicut Deum glorrficaverunt, aut gratias egerunt, sed dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt (Rom. I, 20-22). Et cum idonei non essent, in æternitatem a spiritualis incommutabilisque naturac aciem mentis tam constanter infigere, ut in ipsa sa­ pientia Creatoris atque Rectoris universitatis viderent volumina sæculorum, quae ibi jam essent et semper essent, hic autem futura essent ut non essent; atque ut ibi viderent conversiones in melius, non solum animorum, sed etiam corporum humanorum usque ad sui modi perfectionem : cum ergo ad hæc ibi videnda nullo modo essent idonei, ne ad illud quidem digni habiti sunt, ut eis ista per sanctos Angelos nuntiaren­ tur; sive forinsecus per sensus corporis, sive interio­ ribus revelationibus in spiritu expressis : sicut patri­ bus nostris vera pietate præditis haec demonstrata sunt, qui ea praedicentes, vel de præsentibus signis vel de proximis rebus, ita ut prædixerant, factis fidem facientes, auctoritatem cui de longe futuris usque in saeculi finem crederetur, habere meruerunt. Potesta­ tes autem aereae superbae atque fallaces, eliam si quao­ dam de. societate et civitate sanctorum et de vero Me­ diatore a sanctis Prophetis vel Angelis audita per suos vates dixisse reperiuntur, id egerunt, ut per hæc aliena vera etiam fideles Dei, si possent, ad sua falsa traducerent. Deus autem per nescientes id egit, ut veritas undique resonaret, fidelibus in adjutorium, impiis in testimonium.

CAPUT XVIII. — 24. Filius Dei incarnatus est ut per fidem mundati evehaTur ad incommutabilem verita­ tem. Quia igitur ad æterna capessenda idonei non cramus, sordesque peccatorum nos praegravabant temporalium rerum amore contractae, et de propagine mortalitatis tanquam naturaliter inolitae, purgandi eramus. Purgari autem ut contemperaremur aeternis, I EdiU, instantes causas. Melius Mss., stantes cansas. Ex his vaticanus quidam postea habet, in ipsa summa rerum arte conspiciant. ' Plures Mss., impuLsu xpiritns. s Aliquot Mss., in æternit. te. non nisi per temporalia possemus, qualibus Jam con­ temperati tenebamur. Sanitas eniin a morbo plurimum distat: sed media curatio 1, nisi morbo congruat, non perducit ad sanitatem. Inutilia temporalia decipiuut aegrotos, utilia temporalia suscipiunt sanandos, ct tra­ jiciunt ad aeterna sanatos. Mens autem rationalis sic­ ut purgata contemplationem debet rebus æternis ; sic purganda, temporalibus fidem. Dixit quidam et illo­ rum qui quondam apud Graecos sapientes habiti sunt : Quantum ad id quod ortum est æternitas valet, tantum ad fidem veritas. Et profecto est vera sententia. Quod enim nos temporale dicimus, hoc ille quod ortum est appellavit. Ex quo genere etiam nos sumus; non tan­ tum secundum corpus, sed etiam secundum aninii mutabilitatem. Non enim proprie vocatur aeternum, quod aliqua ex parte mutatur. In quantum igitur mu­ tabiles sumus, in tantum ab æternitate distamus. Promittitur autem nobis vita æterna per veritatem, a cujus perspicuitate rursus tantum distat fides no­ stra, quantum ab aeternitate mortalitas. Nanc ergo adhibemus fidem rebus temporaliter gestis propter nos, et per ipsam mundamur; ut cum ad speciem ve­ nerimus, quemadmodum succedit fidei veritas, iia mortalitati succedat aeternitas. Quapropter quoniam fides nostra fiet veritas, cum ad id quod nobis creden­ tibus promittitur pervenerimus : promittitur autem nobis vita aeterna ; et dixit Veritas, non quæ fiet sic­ ut futura est fides nostra, sed quae semper est Veri­ tas, quia ibi est æternitas ; dixit ergo Veritas, Hæc est autem vita æterna, ut cognoscant te unum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3): cum fides nostra videndo fiet veritas, tunc mortalita­ tem nostram commutatam tenebit æternitas. Quod donec fiat, et ut fiat, quia rebus ortis accommodamus fidem credulitatis, sicut in æternis speramus verita­ tem contemplationis, ne fides mortalis vitae dissona­ rct a veritate aeternae vitæ, ipsa Veritas Patri coaeterna de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12), cum Filius Dei sic venit ut fieret filius hominis, et ipse in se excipe- ret fidem nostram, qun nos perduceret ad veritatem suam, qui sic suscepit mortalitatem nostram, ut non amitteret æternitatem suam. Quantum enim ad id quod ortum est aeternitas valet, tantum ad fidem veri­ tas. Ita ergo nos purgari oportebat, ut ille nobis fieret ortus qui maneret aeternus, ne alLer I nobis esset in fide, alter in veritate. Nec ab eo quod orti sumus ad aeterna transire possemus, nisi aeterno per ortum no­ strum nobis sociato ad aeternitatem ipsius trajicere­ mur. Nunc itaque illuc quodam modo secula est fides nostra, quo ascendit in quem credidimus, ortus, mor­ tuus, resuscitatus, assumptus. Morum quatuor, duo priora noveramus in nobis; scimus enim homines et oriri et mori : duo autem reliqua, id est resuscitari et assumi, juste in nobis CUlum speramus, quia in illo facta credidimus. Itaque in illo quia et id quod ortum erat transiit ad aeternitatem, transiturum est ct nostrum, cum fides pervenerit ad veritatem. Jam eniiu • Editi, medici cnratio, Castigantur ex manuscriptis. I Lov., nec aUer., credentibus, ut in verbo fidei manerent, et inde ad veritatem, ac per hoc ad xlerniiatem perducti a morte liberarentur, ita loquitur: Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei eritis l. Et quasi quærerent, Quo fructu ? sccuLus ait : Et cognoscetis veritatem. Et rursus quasi dicerent, Quid prodest mortalibus veritas ? Et veritas, inquit, liberabit vos (Joan. VIII, 51, 32). Unde, nisi a morte, a corruptione, a mutabilitate ? Veritas quippe immortalis, incorrupta, incominulabilis per­ manet. Vera autem immortalitas, vera incorruptibili­ tas, vera incommutabilitas, ipsa est æternitas.

CAl'UT XIX. — 25. Filius quomodo missus et præ- nuntiatus. Quomodo missione nativitatis in carne factus minor sine detrimento æqualitatis cum Patre. Ecce ad quod missus est Filius Dei; imo vero ecce quid est missum esse FiLum Dei? Quæcumque propter facicn­ dam fidem, qua mundaremur ad contemplandam veri­ tatcm, in rebus ortis ab aternilale prolatis et ad æter­ nitatem rclatis temporaliter gesta sunt, aut testimonia missionis hujus fuerunt, aut ipsa missio Filii Dei. Sed testimonia quædam venturum prænuntiaverunt, quæ­ dam venisse testata sunt. Factum quippe creaturam per queni facta cst omnis crcatura, omnem creaturam testem habere oportebat. Nisi enim multis missis prx­ dicaretur unus, non multis dimissis teneretur unus. Et nisi talia essent testimonia quæ parvis magna esse viderentur, non crederetur 2, ut magnos faccret ma­ gnus, qui ad parvos missus est parvus. Incomparabi­ liter cnim majora Filii Dei facta sunt coelum et terra et omnia quæ in eis sunt, quia omnia per ipsum facta suut, quam signa et portenta quæ in cjus testimonium proruperunt. Sed tamen homines, ut hæc magna per eum facta parVi crederent 3, illa parva tanquam IDa. gna tremuerunt.

26. Cum ergo venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub Lege (Ga­ lat, IV, 4); usque adeo parvum, ut factum; eo itaque missum , quo factum. Si ergo major mittit minorem, fatemur et nos factum minorem, et in tantum mino­ rem in quantum factum, ct in tantum factum in quan­ tum missum. Misit enim Filium suum factum ex mu­ liere, per quem tamcn quia facta sunt omnia, non solum priusquam factus mitteretur, sed priusquam cssent omnia, eundem mittenti confitemur æqualem, quUm dicimus missum minorem. Quomodo ergo ante istam plenitudinem temporis, qua eum mitti oporte­ bat, priusquam missus esset videri a Patribus potuit, cum cis angelica quædam visa demonstrarentur, quan­ do nec jam missus sicut æqualis est Patri videbatur? Unde enim dicit Philippo, a quo utique sicut a caete­ ris, et ab ipsis a quibus crucifixus cst in carne vide­ batur, Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis ne? Philippe, qui me vidit, vidit et Patrem; nisi quia videbatur, et non videbatur? Videbatur sicut missus factus fuerat, non videbatur sicut per eam omnia fa­ cta erant. Aut uude etiam illud dicit, Qui havet man­ * 10 uss., estis• I post, MOM crederetur, editi addunt, ille ita magnus ; quod merito abest a Mss. a AID, Er. et prope omnes Mss., credertNUJ' 4 data mea et servat ea, ipse eat qui diliyit me; ei qui di. ligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei me ipsum (Joan. xiv, 9, 21); cum esset manifestus ante ocnlos bominum : nisi quia carnem, quod Verbum in plenitudine temporis factum erat, suscipiendam 1 nostræ fidei porrigebat; ipsum autem Verbum per-quod omnia facta crant, purgata. per fi­ dem menti contemplandum in æternitate servabat?

CAPUT XX. —27. Mittens et missus æqualis. Filius cur dicitur missus a Patre. De missione Spiritus sancti, quomodo et a quo missus sit. Pater totius deitatis prin­ cipiutn. Si autem sccundum hoc missus a Patre Filius dicitur, quia ille Pater est, ille Filius, nullo modo impedit ut credamus æqualem Patri csse Filium et consubstantialem et coæternum , et tamen a Patre missum Filium. Non qttia ille major est, ille minor: sed quia ille Pater, ille Filius; ille genitor, ille geni­ tus; ille a quo est qui mittitur, ille qui est ab eo qui mittit. Filius enim a Patre est, non Pater a Filio. Se­ cundum hoc jam potest intelligi, non tantum idco dici missus Filius quia Verbum caro factum est ( Id. I, 3, 18, 14), sed ideo missus ut Verbum caro fieret, ct per præsentiam corporalem illa quae scripta sunt ope­ rarctur; id est, ut non tantum homo missus intelliga­ tur quod Verbum factum cst', sed et Verbum missum ut homo fieret : quia non secundum imparcm pote­ statem vel substantiam vel aliquid quod in eo Patri non sit æquale missus est; sed secundum id quod Fi­ lius a Patre est, non Pater a Filio. Verbum enim Pa­ tris est Filius, quod et Sapientia ejus dicitur. Quid ergo mirum si mittitur, non quia inæqualis est Patri, sed quia est manatio quædam claritatis omnipotentis Dei sincera 3? Ibi autem quod manat et dc quo manat unius ejusdemque substantiæ est. Neque enim sicut aqua de foramine terræ aut lapidis manat; sed sicut lux de luce. Nam quod dictum cst, Candor est enim lucis æter­ næ ; quid aliud dictum est, qnam, Lux est lucis æter­ nae? Candor quippe lucis, quid nisi lux est? Et ideo coæterna luci, de qua lux est. Maluit autem dicere. Candor lucis, quam, Lux lucis; ne obscurior putare­ tur ista quæ manat quam illa de qua manat. Cum enim auditur candor ejus esse ista, facilius est ut per hanc lucere illa, quam hæc minus lucere credatur. Sed quia cavendum nun erat, ne minor lux illa putaretur quæ istam genuit ( hoc enim nullus unquam hæreticus au­ sus est dicere, nec credendum est aliquem ausurunm), illi cogitationi occurrit Scriptura, qua posset videri obscurior lux ista quæ manat, quam illa de qua nia­ nat : quam suspicionem tulit, cum ait, Candor eat it- lius, id est, lucis aeternae; atque ita ostendit aequalem. Si enim haec minor est, obscuritas illius est, non can­ dor illius. Si autem major est, non ex ea manat: non enim vinceret de qua genita est. Quia ergo ex illa manat, non est major quam illa : quia vero non ob­ scuriias illius, sed candor illius est, non estminOr; 1 luMss., suscipiendce.,' I 5r. et Lov., caro factum eat. Abest, toro, ab alito ,u U- Hss. hic et infra constanter habent, sineeris. PATROL. XLII. æqualis est ergo. Neque hoc movere debet. quia dicta est manatio quædam claritatis omnipotentis Dei sincera : tanquam ipsa non sit omnipotens, sed omnipotentis manatio. Mox enim de illa dicitur, Et cum sit una, omnia potest (Sap. VII, 25 27). Quis est autem omni­ potens, nisi qui omnia potest? Ab illo itaque mittitur, a quo emanat. Sic enim expetitur 1 ab illo qui amabat eam et desiderabat. Emitte, inquit, illam de sanctis cœlis tuis, et mitte illam a sede magnitudinis tuæ, ut uecum sit, et mecum laboret (ld. IX, 10), id est, Do­ ceat me laborare, ne laborem. Labores enim ejus vir­ tutes sunt'. Sed aliter mittitur ut sit cum homine, ;liter missa est ut ipsa sit homo. In animas enim san­ ctas al! transfert, atque amicos Dei et Prophetas conati­ tuit (Id. VII, 27), sicut etiam implet sanctos Angelos, et omnia talibus ministeriis congrua per eos operatur. Cum autem venit plenitudo temporis missa est (Galat. IV, 4), non ut impleret Angelos, nec ut esset Angelus, nisi in quantum consilium Patris annuntiabat, quod et ipsius erat ; nec ut esset cum hominibus aut in ho­ minibus, hoc enim et antea in Patribus et Prophetis : sed ut ipsum Verbum caro fieret, id est, homo fieret : in quo futuro revelato sacramento, eliam eorum sa­ pientium atque sanctorum salus esset, qui priusquam ipse de virgine nasceretur, de mulieribus nati sunt, et in quo facto atque praedicato salus sit omnium cre­ dentium, sperantium, diligentium. Hoc enim magnum victatis est sacramentum, quod manifestatum eat in car­ ne, justificatum est in spiritu, apparuit Angelis, prædi­ catum est in gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III, 16).

-28. Ab illo ergo mittitur Dei Verbum, cujus est Verbum ; ab illo mittitur de quo natum est: mittit qui genuit, mittitur quod gcnitnm cst. Et tunc uni­ cuique mittitur, cum a quoquam cognoscitur atque percipitur, quantum cognosci et percipi potest pro captu vel proficientis in Deum, vel perfectæ in Deo animx rationalis. Non ergo eo ipso quo de Patre na­ tus est, missus dicitur Filius : sed vel eo quod appa­ ruit huic mundo Verbum caro factum; unde dicit, Exivi a Patre, et veni in hunc mundum (Joan. xvi, 28) : vel eo quod ex tempore cujusquam mente percipitur, 'sicut dictum est, Mitte illam, ut mecUm sit, et mecum laboret. Quod ergo natum est ab æterno, aeternum est: Candor est enim lucis æternæ. Quod autem mittitur ex tempore, a quoquam cognoscitur. Sed cum in carne manifestatus est Filius Dei, in hunc mundum missus cst, in plenitudine temporis, factus ex femina. Quia enim in sapientia Dei non poterat mundus cognoscere r sapientiam Deum; quoniam lux lucet in tenebris, et tenebræ eam non comprehenderunt : placuit Deo per stultitiam prædicationis salvos facere credentes (I Cor. 1, 31); ut verbum caro Meret, et babitaret in nobis (Joan. 1,5, 14). Cum autem ex tempore cujusque pro­ fectus mente percipitur,mitti quidem dicitur, sed non in hunc mundum : neque enim sensibiliter apparet, i I est, corporeis sensibus præsto est. Quia et nos se- I Am. et Mss., Sic enim et petitur. * H'c ;illutl Lov. additur, de quibusjam dictum eat. cundum quod mente aliquid æternum, quantum pos­ sumus, capimus, non in hoc mundo sumus : et omnium justorum spiritus, etiam adhuc in hac carne viven­ lium , in quantum divina sapiunt, nun sunt in hoc mundo. Scd Pater cum ex tempore a quoquam co­ gnoscitur, non dicitur missus : non enim habet de quo sit 1, aut ex quo procedat. Sapientia quippe di­ cit, Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. xxiv, 5); et da Spiritu sancto dicitur, A Patre procedit ( Joan, XV, 26) : Pater vero, a nullo.

29. Sicut ergo Pater genuit, Filius genitus est: ita Pater misit, Filius missus est. Sed quemadmoduM qui genuit et qui genilus est, ita et qui misit et qui missus est unum sunt; quia Patcr et Filius unum sunt (Id. x, 50). Ita eUam Spiritus sanctus unum cum eis cst; quia haec tria unum sunt. Sicut enim natum esse est Filio, a Patre esse; ita mitti est Filio, cognosci qnod ab illo sit. Et sicut Spiritui sancto donum Dei esse, cst a Patre procedere; ita mitti, est cognosci quia ab illo procedat*. Nec possumus dicere quod Spiritus sanctus et a Filio non procedat : neque enim frustra idem Spiritus et Palris et Filii Spiritus dici­ tur. Nec vidoo quid aliud significare volu rit, cum sufflans in faciem discipulorum a ait : Accipite Spiri­ tum sanctum (Joan. xx, 22). Neque enim flatus ille corporeus, cum sensu corporaliter tangendi procedens ex corpore, substantia Spiritus sancti fuit; sed de- monstratio per congruam significationem. non tan­ tum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum san­ ctum. Quis enim dementissimus dixerit, alium fuisse Spiritum'quem sumans dedit, et alium quem post ascensionem suam misit (Act. II, 1-4)? Unus cnim est Spiritus Dei, Spiritus Patris et Filii, Spiritus sanctus, qui operatur omnia in omnibus (I Cur. XII, 6). Sed quod bis datus est, dispensatio certe significationis fuit, de qua suo loco, quantum Dominus dederit, dis­ seremus. Quod ergo ait Dominus : Quem ego mittam vobis a Patre (Joan. xv, 26), ostendit Spiritum et Pa­ tris et Filii. Quia etiam cum dixisset: Quem mittet Pater, addidit, in nomine meo (Id. xiv, 26); non ta­ men dixit : Quem mittet Pater a me : quemadmodum dixit: Quem ego mittam vobis a Patre: videlicclosten­ dens quod totiusdivinitatis, vel,si melius dicilur,dei­ talis, principium Pater est. Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur a quo Datus est Filius. Et quod dicit evangelista : Spiritus nondum erat datus, quia Jesu nondum erat glorificatus (Id. VII, 39) : quo­ modo intelligitur, nisi quia certa illa Spiritus sancti datio vel missio post clarificationem Christi futura erat, qualis nunquam antea fuerat?Neque enim an­ tea nulla erat, sed talis non fuerat. Si enim antea Spiritus sanctus non dabatur, quo impleti Prophetae locuti sunt? cum aperte Scriptura dicat, et multis lo­ cis ostendat, Spiritu sancto eos locutos fuisse:cum et I Editi, de quo missus ait. Abest, missus, a manuscri­ ptis. • Er. Ven. Lov., ita mitti, eat cognosci quod ab illo pra rerint. M. I Mss. non habent, in faciem discipulorum. k Plerique Mss., alium fuisse Spiritum sanctum quem. de Joanne Baptista dictum sit, Spiritu sancto replebi­ tur jam inde ab utero matris suæ : et Spiritu sancto re­ pletus Zacharias invenitur pater cjus, ut de illo tal.a diceret; et Spiritu sancto Maria, ut talia de Domino quem gestabat utero, prædicaret (Luc. I, 15, 41-79); Spiritu sancto Simeon et Anna, ut magnitudinum Christi parvuli agnoscerent (Id. II, 25-38): quomodo ergo Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat clarificatus; nisi quia illa datio, vel donatio, vel missio Spiritus sancti habitura erat quamdam pro­ prietatem suam in ipso adventu, qualis antea nun­ quam fuit? Nusquam enim legimus, linguis quas non noverant homines locutos, veniente in se Spiritu san­ cto, sicut tunc factum est, cum oporteret ejus adven­ tum signis sensibilibus demonstrari, ut ostenderetur totum orbem terrarum atque omnes gentes in linguis variis constitutas, credituras in Christum per donum Spiritus sancti; ut impleretur quod in Psalmo cani­ tur, Non sunt loquelce neque sermones, quorum non au­ diantur voces eorum; in omnem terram exivit sonus eo. rum, et in fines orbis terræ verba eorum ( Psat. XVIII, 4, 5).

30. Verbo itaque Dei ad unitatem personae copula­ lus, et quodam modo commixtus est homo, cum ve­ niente plenitudine temporis missus est in hunc mun­ dum factus ex femina Filius Dei, ut esset et lilius hominis propter filios hominum. Hanc personam an­ gelica natura figurare antea potuit, ut praenuntiaret; non expropriare, ut ipsa esset.

CAPUT XXI. — De sensibili demonstratione sancti Spiritus, et de coœternitate Trinitatis. Quid dictum sit et quid dicendum restet. De sensibili aulem demonstra­ tione Spiritus sancti, sive per columbae speciem (Matth. III, 16), sive per linguas igneas (Act. II, 3), cum ejus substantiam Patri et Filio coaeternam pari­ terque incommutabilem subdita et serviens creatura temporalibus motibus et furnis ostenderet, cum ad ejus personae unitatem , sicut caro quod Verbum fa­ ctum est (Joan. i, 44), non copularetur, non audeo dicere nihil tale factum esse antea. Sed plane fiden­ ter dixerim , Patrem et Filium et Spiritum sanctum ninius ejusdemque substantiæ, Deum creatorem, Tri. nitatem omnipotentem inseparabiliter operari : sed ila non posse per longe imparem maximeque corpo­ ream creaturam inseparabiliter demonstrari; sicut per voces nostras, qum utique corporaliler sonant, non possunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, nisi suis et propriis intervallis temporum certa separatione distinctis , quae suae cujusque vocabuli syllabæ occu­ pant, nominari. In sua quippe substantia qua sunt, tria unum sunt, Pater et Filius et Spiritus sancins, nullo temporali motu super omnem creaturam id­ ipsum sine ullis intervallis temporum vel iocorum, et eimul unum atque idem ab æternitate in aeternitatem, tanquam ipsa æternitas quæ sine veritate et charitate non est: in meis autem vocibus separati sunt Pater et Filius et Spiritus sanctus, nec simul dici potuerunt, et in litteris visibilibus sua separatim locorum spatia lenueruut. Et quemadmodum cum memoriam meam et intellectum et voluntatem nonuno, singula quidem nomina ad res singulas refcruntur, sed tamen ab omnihus tribus singula facta sunt; nullum enim ho­ rum trium nominum est, quod non et memoria et intellectus et voluntas mea simul operata sint : ita Trinitas simul operata est et vocem Patris, et carnem Filii, et columbam Spiritus sancti, cum ad personas singulas singula hæc referantur. Qua silnilitudine ut­ cumque cognoscitur inseparabilem in se ipsa Trinita - tem per visibilis creaturæ speciem separabiliter demonstrari, et inseparabilem Trinitatis operationem etiam in singulis esse rebus, quæ vel ad Patrem, vet ad Filium, vel ad Spiritum sanctum demonstrandum proprie pertinere dicuntur.

31. Si ergo a me quæritur, quomodo factæ sint vel voces vel sensibiles formæ atque species aute in­ carnationem Verbi Dei, quae hoc futurum præfigura­ rent : per Angelos ea Deum operatum esse respon­ deo; quod etiam Scripturarum sanctarum testimoniis, quantum existimo , satis ostendi. Si autem quæritur ipsa incarnatio quomodo facta sit : ipsum Verbum Dei dico carnem factum , id est, hominem factum , non tamen in hoc quod factum est conversum atque mutntum; ita sane factum, ut ibi sit non tantum Ver­ bum Dei et hominis caro, sed etiam rationalis homi­ nis anima, atque hoc totum et Deus dicatur propter Deum et homo propter hominem. Quod si difficile in­ telligitur, mens fide purgetur, magis magisque absti­ nendo a peccatis, et bene operando, et orando cum gemitu desideriorum sanctorum, ut per divinum ad - jutorium proficiendo, et intelligat, et Amet. Si autem. quaeritur, post incarnationem Verbi , quomodo facta sit vel vox Patris, vel species corporalis qua Spiritus sanctus demonstratus est : per creaturam quidem facta ista non dubito; sed utrum tantummodo corpo­ ralem atque sensibilem, an adhibito spiritu etiam ra­ tionali vel intellectuali (hoc enim quibusdam placuit appellare, quod Græci dicunt νοερόν), non quidem ad unitntem personae, (quis enim hoc dixerit, ut quid­ quid illud est creaturae per quod sonuit vox Patris , ita sit Deus Pater, aut quidquid illud est creaturae in quo per columbæ speciem vel per igneas linguas Spi. ritus sanctus demonstratus est, ita sit Spiritus san­ ctus, sicut est Dei Filius homo ille qui ex virgine fa - ctus est?)sed tandummodoad ministerium peragendæ significationis , sicut oportuisse Deus judicavit: an aliquid aliud intelligendum sit, invenire difficile est, et temere affirmare non expedit. Quomodo tamen ista sine rationali vel intellectuali creatura potuerint fieri, non video. Neque adhuc locus est explicare cur ita sentiam, quantum vires Dominus dederit. Prius enim sunt discutienda et refellenda haereticorum ar - gumenta, quae non ex divinis Libris, sed ex rationi­ bus suis proferunt, quibus se vehementer cogere ar­ bitrantur, testimonia Scripturarum quae de Patre et Filio et Spiritu sancto sunt, ita esse intelligenda ut ipsi volunt.

32. Nunc autem non ideo minorem Filium qnia missus est a Patre, nec idco minorem Spiritum sau- ctum quia et Pater eum misit et Filius, sufficienter , quantum arbitror, demonstratum est. Sive enim pro­ pter visibilem creaturam, sive potius propter princi­ cipii commendationem, non propter inæqualitatem vel imparilitatcni vel dissimilitudinem substantiæ in Scripturis hæc posita intelliguntur : quia etiam si vo­ luisset Deus Pater per subiectam creaturam visibili­ tcr apparere, absurdissime tamen aut a Filio quem genuit , aut a Spiritu sancto qui de illo proccdit, mis­ sus diccretur. Iste igitur sit bujus voluminis modus: deinceps in cæteris, adjuvante Domnino, illa hæretico­ rum versutissima argumenta qualia siut, et quemad­ modum redarguantur videbimus.

Venit ad hæreticorum argumenta ilia quæ non ex divinis Uhris, sed ex rationibus suis proferunt: et eos refellit, qui­ bus ideo videtur non eadem Patris ac Filii esse substantiam. quia omne quod de Deo dicilur, secundum substantiam dici putant; et proptarea et gignere et gigni, vel genitum esse et ingenitum, quoniam diversa sunt, contenduntt substantias esse diversas; demonstrans, non omne quod de Deo dicitur secundum substantiam dici, sicut secundum substantiam dici- tur bonus et magnus, et si quid aliud ad se dicitur ; sed dici etiam relative, id est non ad se, sed ad aliquid quod ipse non est, sicut Pater ad Filium dicitur, vel Dominus ad creaturam sibi servientem : ubi si quid relative, id est ad aliquid quod ipse non est, etiam ex tempore dicitur, sicuti est, Domine, refugium factus es nobis; nihil ei accidere quo mutetur, sed omnino ipsum in natura vel essentia sua immutabilem permanere.

CAPUT PRIMUM. — i. Quid a Beo , quid a lectore auctor exposcat. In Deo nihil mutabilis et corporei eo- gitandum. Hinc jam exordiens ca dicere, quae dici ut. cogitantur vel ab homine aliquo, vel certe a nobis non omni modo possunt: quamvis et ipsa nostra eo­ g tatio, cum de Deo Trinitate cogitamus 1, longe se illi de quo cogitat, imparem sentiat, neque ut est eum capiat, sed, ut scriptum est, etiam a tantis quantus Paulus apostolus hie erat, per tpeculum et in ænig­ mate videatur (I Cor. XIII, 12), primum ab ipso Do­ mnino Deo nostro, de quo semper cogitare debemus, et de quo digne cogitare non possumus. cui laudando reddenda est omni tempore benedictio (Psal. XXXIII, i), et cui enuntiando nulla competit dictio, et adjutorium ad intelligenda atque explicanda quæ intendo, et ve­ niam precor sicubi offendo. Memor sum enim , non solum voluntatis, verum etiam infirmitatis meæ. Ab his etiam qui ista lecturi sunt, ut ignoscant peto, ubi me magis voluisse quam potuisse dicere adverterint, quod vel ipsi melius intelligunt, vel propter mei elo­ quii difficultatem non intelligunt : sicut ego eis igno­ sco, ubi propter suam tarditatem intelligere non pos­ suut.

2. Facilius autem nobis invicem ignoscimus, si no­ verimus, aut certe credendo firmum tenuerimus, ea quæ de natura incommutabili et invisibili summeque vivente ac sibi sufficiente dicuntur, non ex consuetu­ dine visibilium atque mutabilium et mortalium vel egenarum rerum esse metienda. Sed cum in his etiam quæ nostris corporalibus adjacent sensibus, vel quod nos ipsi in interiore homine sumus, scientia compre­ hendendis laboremus, nec sufficiamus : non tamen impudenter in illa quæ supra sunt divina et ineffabi­ lia, pietas fidelis ardescit; non quam suarum virium inflat arrogantia, sed quam gratia ipsius Creatoris et Salvatoris inflammat. Nam quo intellectu Deum ca­ pit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum vult capere nondum capit ? Si autem hunc jam capit, at­ tendat diligenter nihil eo esse in sua natura melius , I ET. Lugd. Ven. IJOV. , cum de Dei TriJlilute cogita­ mu*. M. et videat utrum ibi videat ulla lineamenta formarum, nitores colorum , spatiosam granditatem, partium distantiam, molis distensionem , aliquas per locorum intervalla motiones , vel quid ejusmodi. Nibil certe istorum invenimus in eo , quo in natura nostra nihii melius invenimus, id est, in nostro intellectu , quo sapientiam capimus quantum capaces sumus. Quod ergo non invenimus in meliore nostro , non debemus in illo quaerere, quod longe melius est meliore no­ stro: ut sic intelligamus Deum, si possumus, quan­ tum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sinc situ præsi­ dentem1, sine habitu omnia continentem , siue loco ubique totum, sine tempore sempiternum , sine ulla sui mutatione mutabilia facientem , nihilque patien­ tem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire quid sil; pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non sit.

CAPUT II. — 3. Deus sola incommutabilis essentia. Est tamen sine dubilatione substantia, vel, si me­ lius hoc appeliatur, essentia, quam Græci σὐσίαν vo­ cant. Sicut enim ab eo quod est sapere dicta est sapientia, et ab eo quod est scire dicta est scientia; ita ab eo quod est esse dicta est essentia. Et quis magis est, quam ille qui dixit famulo suo Moysi, Ego nUl qni sum; et , Dices filiis Israel : Qui est, misil me ad vos (Exod. III, 14)? Sed aliæ quæ dicuntur essen­ tiæ sive substantiae, capiunt accidentia, quibus in cis flat vel magna vel quantacumque mutatio : Deo no­ tem aliquid ejusmodi accidere non potest; et ideo sola est incommutabilis substantia vel essentia , qni Deus esi , cui profectio ipsum esse, uude essentia nominata est, maxime ac verissime competit. Quod euim mutatur, non servat ipsum esse; et quod muti­ ri potest, etiamsi non mutetur, potest quod fuerat non esse : ac per hoc illud solum quod non tantum non mutatur, verum etiam mutari omnino non potest, sine scrupulo occurrit quod verissime dicatur esse.

CAPUT III. — 4. Arianorum argumentum ex voce geniti et ingeniti desumptum diluitur. Quamobrem ut I sic vss. At editi, praisentem. jam etiam de iis quæ nec dicuntur ut cogitantur, nec cogitantur ut sunt, respondere incipiamus fidei nostræ adversariis : inter inulta quae Ariani adversus catholicam fidem solent disputare, hoc sibi maxime callidissimum machinamentum proponere videntur, cum dicunt : Quidquid de Den dicitur vel intelligitur, non secundum accidens, sed secundum substantiam dicitur. Quapropter ingenitum esse Patri secundum substantiam est, et genitum esse Filio secundum substantiam est. Diversum est autem ingenitum esse, et genitum esse: diversa est ergo substantia Patris et Filii. Quibus respondemus : Si quidquid de Deo dicitur, secundum substantiam dicitur; ergo quod dictum est, Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30), secundum substanlinm dicium est. Una est igitur substantia Patris et Filii. Aut si hoc non secundum substantiam dictum est, dicilur ergo aliquid de Deo non secundum substantiam ; et ideo jam non cogi­ mur secundum substantiam intelligere ingenitum et genitum. Item dictum est de Filio, Noa rapinam ar­ bitratus eat esse æquali. Deo (Phiilipp. it, 6) : quaeri­ mus secundum quid æqualis. Si enim non secundum substantiam dicitur æqualis, admittant ut dicatur ali­ quid de Deo, non secundum substantiam : admittant ergo non secundum substantiam dici ingenitum et genitum. Quod si propterea non admittunt, quia omnia de Deo secundum substantiam dici volunt, se­ cundum substantiam Filius aequalis est Patri.

CAPUT IV. — 5. Accidens arguit semper aliquam rei mutationem. Accidens autem non solet dici, nisi quod aliqua mutatione ejus rei cui accidit ainitti potest. Nam etsi quædam dicuntur accidentia insepa­ rabilia, quae graece appellantur ἀχώριστα, sicut est plumae corvi color niger; amittit eum tamen, non quidem quamdiu pluma est, sed quia non semper est pluma. Quapropter ipsa materies mutabilis est, et ex co quod desinit esse illud animal vel illa pluma, to­ tumque illud corpus in terram mutatur et vertiiur, amittit ulique.eliam illum colorem. Quamvis et acci­ dens quod separabile dicitur , non separatione , sed mutatione amillatur; sicuti est capillis bominum IIi. gritudo. quoniam dum capilli sunt possunt albescere, scparabile accidens dicitur : sed diligenter intuenti­ bus satis apparet, Bon separatione quasi emigrare aliqnid a capite dum canescit, ut nigritudo inde can­ dore succedente discedat et aliquo eat, sed illam qua­ liialem coloris ibi verti atque mutari. Nihil itaque accidens in Deo , quia nihil mutabile aut amissibile. Quod si et illud dici accidens placet, quod licet non amittatur, minuitur tamen vel augetur, sicuti est animæ vita : nam et quamdiu anima est, tamdiu vivit, et quia semper anima est, semper vivit; sed quia magis vivit cum sapit, minusque cum dcsipit. fit etiam hic aliqua mutatio, non ut desit vila , sicuti deest insipienti sapientia, sed ut minus sit: nec lale ali­ quid in Dco fit, quia omnino incommutabilis manet.

CAPUT V. — 6. In Deo nihil secundum accidens dici­ tur, sed secundum subitantiam aut secundum relationem. Quamobrem nihil i:1 eo secundum accidens dicitur, quia nihil' ei accidit; nec tamen omne quod diCitur, secundum substantiam dicitur. In rebus enim creatis atque mutabilibus quod non secundum substantiam dicitur, restat ut secundum accidens dicatur : omnis enim accidunt eis, quæ vel amitti possunt vel minui, et magnitudines et qualitates; et quod dicitur ad ali­ quid, sicut amicitiæ, propinquitates, servitutes, sini­ litudines, æqualitates, et si qua bujusmodi; ct situs et habitus, et loca et tempora, et opera atque passio­ nes. In Deo autem nibil quidem seeundum accidens dicitur, quia nihil in eo mutabile est; nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur. Dicitur enin ad aliquid, sicut Pater ad Filium, et Filius ad Patrem, quod non est accidens : quia et illo semper Pater, et ille semper Filius; et non ita sem­ per quasi ex quo natus est Filius, ut ex eo quod nunquam desinat esse Filius, Pater non desinat esse Pater; sed ex eo quod semper natus cst Filius, nec cœpit unquam esse Filius. Quod si aliquando esse cœ­ pisset, aut aliquando esse desineret Filius, secundum accidens diceretur. Si vero quod dicitur Pater, ad se ipsum diceretnr, non ad Filium ; et quod dicitur Filius, ad se ipsum diceretur, non ad Patrem; secundum substantinm diceretur et ille Pater, et ille Filius : sed quia et Pater non dicitur Pater nisi ex co quod est ei. Filius, et Filius non dicitur nisi ex eo quod habet Patrem, non secundum substantiam hæc dicuntur : quia non quisque eorum ad se ipsum, sed ad invicem atque ad alterutrum ista dicuntur : neque secundum accidens, quia et quod dicitur Pater, et quod dicitur Filius, aeternum atque incommutabile est eis. Quam­ obrem quamvis diversum sit Patrem esse et Filium esse, non est tamen diversa substantia : quia boc ' non secundum substantiam dicuntur, sed sccundum relativum; quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile.

CAPUT VI. — 7. Occurrii hæreticorum cavillationi­ bus in eadem voce geniti et ingenitu Si autem huic sic putant resistendum esse sermoni, quod Pater quidem ad Filium dicitur et Filius ad Patrem , ingenitus ta­ men. et genitus ad se ipsos dicuntur, non ad alter­ utrum : non enim hoc est dicere ingenitum, quod cst Patrem dicere; quia et si Filium non genuisset, nihil prohiberet eum dicere ingenitum : et si gignat quis­ que tilium, non ex eo ipse ingenitus est, quia geniti homines ex aliis hominibus, gignunt ct ipsi alios : in­ quiunt ergo: Pater ad Filium dicitur, et Filius ad Patrem , ingenitus autem ad se ipsum, et genitus ad se ipsum dicitur : el ideo si quidquid ad se ipsum di­ citur, secundum .substantiam dicitur, diversum est autem ingenitum esse et genitum esse; diversa igi­ tur substantia cst: hoc si dicunt, nou intelligunt de ingeuito quidem aliquid se dicere, quod diligentius pertractandum sit, quia nec ideo quisque pater qui- ingenitus, nec ingenitus idco quia pater, et propteres non ad aliquid, sed ad se dici putatur ingenitus : ge­ nitum vcro mira caecitate nun advertunt dici non possc, nisi ad aliquid. Idco quippe filius quia genitus. * Editi, Iwc. At Mss, hoc. et quia filius utique genitus. Sicut autem filius ad patrem, sic genitus ad genitorem refertur; et sicut pater ad filium , ita genitor ad genitum. Ideoque alia notio cst qua intelligitur genitor, alia qua ingenitus. Nam quamvis de Patre Dco utrumque dicatur, illud tamen ad genitum , id est, ad Filium dicitur; quod nec illi ccgant : hoc autem quod ingenitus dicitur, ad se ipsum dici perhibent. Dicunt ergo : Si aliquid ad sc ipsum dicilur Pater, quod ad se ipsum dici non potest Filius, et quidqnid ad se ipsum dicitur. sccun­ dum substantiam dicitur, et ad se ipsum dicitur in­ genitus, quod dici non potest Filius ; ergo secundum substantiam dicitur ingenitus, quod Filius quia dici non potest, non ejusdem est substantiæ. Cui versu­ tiæ respondetur ita , ut ipsi cogantur dicere seeun­ dum quid sit æqualis Patri Filius; utrum secundum id quod ad se dicitur, an secundum id quod ad Pa­ trem dicitur. Non enim secundum id quod ad Patrem dicitur, quoniam ad patrem filius dicitur, ille autem non filius, sed pater est. Quia non sic ad se dicuntur pnter et filius, quomodo amici aut vicini. Relative quippe amicus dicitur ad amicum; et si æqualiter se diligunt, eadem in utroque amicitia est: et relative vicinus dicitur ad vicinum; et quia æqualiter sibi sicini sunt (quantum enim iste illi, tantum et ille huic vicinatur ), cadcm in utroque vicinitas. Quia vero Filius non ad Filium relative dicitur, sed ad Patrem ; non secundum hoc quod ad Patrem dicitur, æqualis est Filius Patri: restat ut secundum id aequa­ lis sit, quod ad sc dicitur. Quidquid autem ad se di­ citur, secundum substantiam dicitur : restat ergo ut secundum substantiam sit æqualis. Eadem est igitur utriusque substantia. Cum vcro ingenitus dicitur Pa­ ter, non quid sit, sed quid non sit dicitur. Cum au­ tem rclativum ncgalur, non secundum substantiam ncgatur, quia ip uni rclalivum non secundum sub­ stautiam dicitur.

CAPUT VII. — 8. Negatio addita non mutat prædica­ mentum. noc exemplis planum faciendum est. Ac pri­ mum videndum est boc significari cum dicitur genitus, quod significatur cum dicitur filius. Ideo enim filius, quia genitus; et quia filius, utique gcnilus. Quod ergo dicilur ingenitus, hoc ostenditur, quod non sit filius : scd genitus et ingenitus commode dicunlur; filius autem latine dicitur, sed infilius ut dicatur non ad­ mittit loquendi consuetudo. Nihil tamen intellectui demitur, si dicatur non filius; quemadmodum ctiam si dicatur non genitus, pro eo quod dicitur ingenitus, nihilaliud dicitur. Sic cnim et vicinus et amicus re­ lative dicuntur, nec tamen potest invicinus dici quo­ modo dicitur inimicus. Quamobrem non est in rebus considerandum quid vel sinat vel non sinat dici usus sermonis nostri, sed quis rerum ipsarum intellectus cluccat. Non ergo jam dicamus ingenitum , quamvis dici latine possit; sed pro eo dicamus non genitum, quod tantum valct. Num ergo aliud dicimus quam non lilium? Negativa porro ista particula non id efficit, ut qnod sinc illa relative dicitur, cadum præposita sub­ stantialiter dicatur ; sed id tantum negatur, quod sinc illa aiebatur, sicut in caeteris praedicamentis. Yelul cum dicimus, Homo est, substantiam designamus. Qu ergo dicit, Non homo est, non aliud genus praedica­ menti enuntiat, sed tantum illud negat. Sicut ergo secundum substantiam aio, Homo est : sic secundum substantiam nego, cum dico, Non homo est. Et cum quæritur, quantus sit; et aio, Quadrupedalis est, id est, quatuor pedum, secundum quantitatem ain : qui dicit, Non quadrupedalis est, sccundum quantitatem negate Candidus est, secundum qualitatem aio : Non candidus est, secundum qualitatem nego. Propinquus est, secundum relativum aio : Non propinquus est, secundum relativum nego. Secundum situm aio, cuin dico, Jacet: secundum silum nego, cum dico, Non jacet. Secundum habitum aio, cum dico, Armatus est: seeundum habitum nego, cum dico, Non armatus est. Tantumdem autem valet si dicam, Inermis est. Se­ cundum tempus aio, cum dico, Hesternus est: secun­ dum tempus nego, cum dico, Non hesternus est. Et cum dico, Romæ est, secundum locum aio : et secun­ dum locum nego, cum dico, Non Romæ est. Secundum id quod est facere aio, cum dico, Cædit : si autem di­ cam, Non cædit, secundum id quod est facere nego, ut ostendam non hoc facere. Et cum dico, Vapulat, secun. dum praedicamentum aio quod pati vocatur : et secun. dum id nego, cum dico, non vapulat. Et omnino nullum prædicamenti genus est, secundum quod aliquid aiere volumus, nisi ut secundum idipsum prædicamentum negare convincamur, si præponcre negativam parti­ culam voluerimus. Quæ cum ita sint, si substantiali­ ter aierem, dicendo, Filius; substantialiter negarem, dicendo, Non Filius. Quia vero relative aio, cum di- co, Filius est; ad patrem enim refero : relative nego, si dicam, Non filius est; ad parentem cnim eamdem negationem refero, volens ostendere quod ci parens non sit. At si quantum valet quod dicitur filius, tan­ tumdem valet quod dicitur genitus, sicut prælocuti sumus; tantumdem ergo valet quod dicitur non genitus , quantum valet quod dicitur non filius. Re­ lative autem negamus dicendo, Non filius: relative igitur negamus dicendo, Non genitus. Ingenitus porro quid est , nisi non gcnitus? Non ergo receditur a re­ lativo prædicamento, cum ingenitus dicitur. Sicut enim genitus non ad se ipsum dicitur, sed quod ex geni­ tore sit : ita cum dicitur ingenitus, non ad se ipsum dicitur, sed quod ex genitore non sit ostenditur. In codem tamen pr.rdicamento , quod Relativum voca- . tur, utraquc significatio vertitur : quod autem rela­ tive pronuntiatur, non indicat substantiam : ita quamvis diversum sit genitus et ingenitus, non indi­ cat diversam substantiam : quia sicut filius ad patrem et non filius ad non patrem refertur; ita genitus ad genitorem, et non genitus ad non genitorem refera. tur necesse est.

CAPUT VIII.— 9. Quidquid substantialiter de neo dicitur, de singulis personis singulariter et simul de ipsa Trinitate dicilur. In Deo una essentia, tres Græcis hy­ postases, Latinis tres personat. Quapropter illud prae­ cipue teneamus, quidquid ad se dicitur præstantissima Ill:. et divlna sublimitas, substantialiter dici; quod autem ad aliquid, non substantialiter, sed relative : tantamque vim esse ejusdem substantiæ in Patrc et Filio et Spiritu sanctu, ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur, non pluraliter in summa, sed singulari­ ter accipiatur. Quemadmodum enim Pater Deus est, et Filius Deus est, et Spiritus sanctus Dens est, quod secundum substantiam dici neino dubitat: non tamen tres deos, sed unum Deum dicimus eam ipsam præ­ stantissimam Trinitatem. Ita magnus Pater, magnus Filius, magnus Spiritus sanctus : non tamen tres ma­ gni, sed unus magnus. Non enim de Patre solo, sicut illi perverse sentiunt; sed de Patre et Filio et Spiritu sancto scriptum est, Tu es Deus solus magnus ( Psal. LXXXV, 10). Et bonus Pater, bonus Filius, bonus Spi­ ritus sanctus : nec tres boni, sed unus est bonus, de quo dictum est, Nemo bonus, nisi unus Deus. Elcniin Dominus Jesus, ne ab illo qui dixerat, Magister bone ( Luc. XVIII, 49,18), tanquam hominem compellans, secundum hominem tantummodo intelligeretur, ideo non ait, Nemo bonus , nisi solus Pater; sed, Nemo bonus, nisi unus Deus. In Patris enim nomine, ipse per sc Pater pronuntiatur : in Dei vero, et ipse et Filius et Spiritus sanctus , quia Trinitas unus Deus. Situs vero, et habitus, et loca, et tempora, non proprie, sed translate ac per similitudines dicuntur in Deo. Nam et sedere super Cherubim dicitur (Psal. LXXIX, 2); quod ad situm dicitur : et abyssum tanquam ve­ stimentum amictus (Psal. CIII. 6) ; quod ad habitum : cl, Anni tui non deficient (Psal. ct, 28); quod ad lem- pus : et, Si ascendero in coelum, tu ibi es (Psal. CXXXVIII, 8); quod ad locum. Quod autem ad faciendum atti­ net, fortassis de solo Deo verissime dicatur : solus enim Deus facit et ipse non fit, neque patitur quan­ tum ad ejas substantiam pertinet qua Deus est. Ita­ que omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus : nec tamen tres omnipotentes, sed unus Omnipotens, ex quo omnia , per quem omnia, in quo omnia; ipsi gloria (Rom. XI, 56). Quidquid ergo ad sc ipsum dicitur Deus, et de singulis personis singu­ lariter dicitur id est, de Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et simul de ipsa Trinitate, non pluraliter, sed si gulariter dicitur. Quoniam quippe non aliud est Deo esse, et aliud magnum esse, sed hoc idem illi est esse quod magnum esse : propterea sicut non dici­ mus tres essentias, sic non dicimus tres magnitudines, scd unam cssentiam et unam magnitudinem. Essen­ tiam dico, quæ οὐσία græce dicitur, quam usitatius substantiam vocamus.

10. Dicunt quidem et illi hypostasim; sed nescio quid volunt interesse inter usiam et hypostasim : ita ut plerique nostri qui hæc graeco tractant eloquio, .licere consueverint, μίαν οὐσίαν, τρει̃ς ὑποστάσεις, quod rst latine, unam essentiam, tres substantias.

CAPUT IX. — Personæ tres non proprie dictæ. Sed quia nostra loquendi consuetudo jam obtinuit, ut hoc intelligatur cum dicimus essentiam, quod intel­ • Plures Mss., similito' dicitur. sonnulli, ter dici­ tur. ligitur cnm dicimus substantiam : noR audemus dicere unam essentiam tres substanlias ; sed unam essentiam vel substantiam , tres antem personas ; quemadmodum multi Latini ista tractantes et digni auctoritate dixerunt, cum alium modum aptio­ rem non invenirent, quo enuntiarent verbis quod sine verbis intelligebant. Revera enim cum f'ater non sit Filius, et Filius non sit Pater, et Spirilus sanctus ille qui etiam donum Dci vocatur, nec Pater sit nec Filius, tres utique sunt. Ideoque pluraliter dictum est, Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30). Non euim dixit, Unum est, quod Sabelliani dicunt; sed, unum sumus. Tamen cum quæritur quid tres, magna prorsus inopia humanum laborat eloquium. Dicturo est tamen, Tres personæ, non ut illud diccretur, sed ne taceretur.

CAPUT X. — i!. Quae Deo absolute conveniunt ut essentia, de Trinitate singulariter dicuntur, non plura­ liter. Sicut ergo non dicimus tres essentias; ita non dicimus tres magnitudines, neque tres magnos. In rebus enim quae participatione magnitudinis magnæ sunt, quibus est aliud esse, aliud magnas esse, sicut magna domus, et magnus mons, et magnus animus; in his ergo rebus aliud est magnitudo, aliud quod ab ea magnitudine magnum est, et prorsus non hoc eso magnitudo quod est magna domus. Sed illa est vera magnitudo, qua non solum magna est domus quæ magna est, et qua magnus est mons quisquis magnus est; sed etiam qua magnum est quidquid aliud ana. gnum dicitur : ut aliud sit ipsa magnitudo, aliud ea quae ab illa magna dicuntur. Quæ magnitudo utique primitus magna est, multoque excellentius quam ea-.quae quae participatione ejus magna sunt. Deus autem quia non ea magnitudine magnus est quae non est quod est ipse, ut quasi particeps ejus sit Deus cum magnus est; alioquin illa erit major magnitudo quam Deus, Deo autem non est aliquid majus : ea igitur magnitu­ dine magnus est qua ipse est eadem, magnitudo. Et ideo sicut non dicimus tres essentias, sic nec tres magnitudines : hoc est enim Deo esse; quod est ma­ gnum esse. Eadem causa nec magnos tres dicimus, sed unum magnum : quia non par icipatione magni­ tudinis Deus magnus est, sed se ipso magno magnus est; quia ipse sua est magnitudo. Hoc et de bonitate, et de aeternitate, et de omnipotentia Dei dictum sit, omnibusque omnino praedicamentis quæ de Deo pos. sunt pronuntiari, quod ad se ipsum dicitur, non translate ac per similitudinem, sed proprie : si tamen de illo proprie aliquid diei ore hominis potest.

CAPUT XI. — 12. Quid in Trinitate relative dien- tur. Quod 1 autem proprie singula in eadem Trinitate dicuntur, nullo modo ad se ipsa, sed ad iuvircm, aut ad creaturam dicuntur; et ideo relative, non sub­ stantialiter ea dici manifestum est. Sicut enim Tri- j nitas unus Deus dicitur, magnus, bonus, æternus, omnipotens, idemque ipse sua sic dici potest deitas, ipse sua magnitudo, ipse sua bonitas, ipse sua æter­ nitas. ipse sua omnipotentia : non sic potest dici Tri- 1 sol.i f.'rr editio Lov., Quæ, nitas Pater, nis: forte translate ad creaturam propter adoptionem filiorum. Quod enim scriptum est, Audi, Israel : Dominus Deus tuus, Dominus unus est ( Deut. VI, 4), non utique excepto Filio, aut excepto Spirilu lancto oportet intelligi, quem unum Dominum Deum nostrum recle dicimus etiam patrem nostrum per gra­ liam suam nos rcgencrantem. Trinitas autem Filius nullo modo dici potest. Spiritus vero sanctus secun­ dum id quod scriptum est, Quoniam Deus spiritus esi (Joan. IV, 24), potest quidem universaliter dici, quia ct Pater spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filius sanctus. Itaque Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quoniam unus Deus, et utique Deus sanctus est, et Deus spiritus est, potest appellari Trinitas et Spiritus sanctus. Sed tamen ille Spiritus sanctus qui non Trinitas, sed in Trinitate intelligitur, in eo quod proprie dicitur Spiritus sanctus, relative dicitur, cum ei ad Patrem et ad Filium refertur, quia Spiritus san­ ctus ei Patris et Filii Spiritus est. Sed ipsa relatio non apparet in hoc nomine; apparet autem cum dicitur donum Dei (Act. VIII, 20) : donum enim est Patris et Filii, quia et a Patre procedit ( Joan. xv, x6 ), sicut Dominus dicit ; et quod Apostolus ait, Qui Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9). de ipso utique sancto Spiritu ait. Donum ergo donatoris, et donator doni, cum dicimus, relative utrumque ad invicem dicimus. Ergo Spiritus sanctus ineffabilis est quædam Patris Filiique communio; et ideo fortasse sic appellatur, quia Patri et Filio potest eadem appellatio convenire. Nam hoc ipse proprie dicilur, quod illi comntuniler : quia et Pater spiritus et Filius spiritus, et Pater sanctus et Filtus sanctus. Ut ergo ex nomine quod utrique convenit, utriusque communio significe­ tur, vocatur donnm amborum Spiritus sanctus. Et haec Trinitas unus Deus, soluS, bonus, magnus, * æternus, omnipotens : ipse sibi unitas, deitas , ma­ gnitudo, bonitas, æternitas, omnipotentia.

CAPUT XII. — 13. In relativis mutuis interdum desunt vocabula. Nec movere debet, quoniam diximus relative dici Spiritum sanctum, non ipsam Trinitatem, sed enm qui est in Trinitate, qnia Mon ei videtur vicissim respondere vocabulum ejus ad quem refer­ tur. Non enim, sicut dicimus servum domini et do­ minum servi, filium patris et patrem filii, quoniam ista relative dicuntur, ila etiam hic possumus dicere. Diciinus enim Spirilum sanctum Patris, sed non vi­ cissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne filius ejus intelligatur Spiritus sanctus. Item dicimus Spiritum sanctum Filii, sed non dicimus Filium Spiritus sancti, ne pater ejus intelligatur Spiritus sanctus. In mutis enim relativis hoc contingit, ut non inveniatur voca­ bulum, quo sibi vicissim respondeant quæ ad se re­ feruntur. Quid enim tam manifeste relative dicitur quam pignus ? Ad id quippe refertur cujus est pignus, et semper pignus alicujus rei pignus est. Num ergo cum dicimus pignus Patris et Filii (II Cor. v, 5 , et Epha. I, 14 ), possumus vicissim dicere Patrem pi­ gnoris aut Filium piguoris? At vero cum dicimus denum Patris et Filii, non quidemdicere possumus Patrem doni, aut Filium doni; sed ut haec sibi vicis­ sim respondcant, dicimus donum donatoris, et do­ natorem doni: quia hic potuit inveniri usitatum voca­ bulum, illic non potuit.

CAPUT XIII. — 14. Princifium quomodo in Tri­ nitate relative dicatur. DieiLur ergo relative Pater, idemque rimative dicitur principium, et si quid forte aliud : sed Pater ad Filium dicitur, principium vero ad omnia quae ab ipso sunt. Item dicitur relative Fi­ lius, relative dicitur et Verbum et Imago; et in omni­ bus his vocabulis ad Patrem refertur : nihil autcm horum Pater dicitur. Et principium dicitur Filius : cum enim diceretur ei, Tu quis es ? respondit, Prin­ cipium, qui et loquor vobis (Joan. VIII, 25). Sed nuin­ quid Patris principium? Creatorem se quippe osten­ dere voluit, cum se dixit esse principium; sicut et Pater principium est creaturæ, eo quod ab ipso sunt omnia. Nam et creator relative dicitur ad creaturam, sicut dominus ad servum. Et ideo cum dicimus, et Patrem principium, et Filium principium, non duo principia creaturæ dicimus; quia et Pater et Filius simul ad creaturam unum principium est, sicut unus creator, sicut unus Deus. Si autem quidquid in se manet et gignit aliquid vel operatur, principium est ei rei qnam gignit, vcl ei quam operatur; nun possu­ mus negare etiam Spiritum sanctum recte dici prin­ cipium; quia non eum separamus ab appellatione creatoris : et scriptum est de illo quod operetur, et in se utique manens operatur; non enim in aliquid eorum quæ operatur, ipse mutatur et vertitur. Et quæ operamur, vide : Unicuique autem, inquit, datur mani­ festatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiæ ; alii sermo scientiæ secundum eumdem Spiritum; alteri autem fides in eodem Spiritu; alii donatio curationum in uno Spiritu; alii operatio virtutum ; alii prophetia; alii dijudicatio spirituum; alii genera linguarum. Omnia atem hæc operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult, utique sicut Deus. Quis enim tanta illa potest operari nisi Deus ? dem autem Deus qui operatur omnia in omnibus ( I Cor. XII, 6-11 ). Nam et sigilla­ tim si interrogemur de Spiritu sancto, verissime re­ spondemus quod Deus sit; et cum Patre et Filio simul unus Deus est. Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus. non duo vel tria principia.

CAPUT XIV. — 15. Pater et Filius unicum prin­ cipium Spiritus sancti. Ad se autem invicem in Trini­ tate, si gignens ad id quod gignit principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum '. Utrum autem et ad Spiritum sanctum principium sit Pater, quoniam dictum est, De Patre procedit, non parva quæstio est. Quia si ita est, nun jam principium ei tantum rei erit quam gignit ant facit, sed edam ei quam dat. Ubi et illud elucescit, ut potest', quod solet multos movere, cur non Filius sit etiam Spiritus sanctus, cum et ipse a Patre exeat, sicut in Evangelio I in Mss., quia genmt eum. I . Edit, vtpote. At Mss., ut pofest. legitur (Joan. iv, 26). Exiit enim, non quomodo na­ tus, sed quomodo datus; ei ideo non dicitur filius, quia neque natus est sicut Unigenitus, ncque factus ut per Dei gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos. Quod cnim de Patre naum est, ad Patrem solum re­ fertur cum dicitur Filius, et ideo Filius Patris, non et noster 1: quod autcm datum est, et ad eum qni dedit refertur , et ad ens quibus dedit; itaque Spiritus sanctus, non tantum Patris et Filii qui dederunt, sed etiam nosler dicitur qui accepimus: sicut dicilur, Domini salus qui dat salutem (Psal. tu, 9), eadem etiam nostra salus est qui accepimus. Spiritus ergo et Dei est qui dedit, et no ter qui accepimus. Non ille spiritus noster quo sumus, quia ipse spiritus est hominis qui in ipso est: sed alio modo iste noster est, quo dicimus et, Panem nostrum da nobis (Matth. VI, 11). Quanquam et illum spiritum qui bominis di­ citur, utique accepimus. Quid enim habes, inquit quod non accepisti (I Cor. IV , 7)? Sed aliud est quod accepimus ut essemus, aliud quod accepimus ut sancti essemus. Unde scriptum est et de Joanne, quod in spiritu et virtute Eliæ veniret (Luc, I , 17): dictus cst Eliae spiritus, scilicet Spiritus sanctus quem ac­ cepit Elias. Hoc et de Moyse intelligendum est, cum ait ei Dominus, Tollam de spiritu tuo, et dabo eia (Num. XI, 17): hoc est, dabo illis de Spiritu sancto, quem jam libi dedi Si ergo et quod datur, princi­ pium babet cum a quo datur, quia non aliunde accepit iliud qnod ab ipso procedit ; fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus sancti, non duo prin­ cipia : sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad crea­ turam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum sanctum unum principium; ad creaturam vcro Pater et Filius et Spiriius sanctus unum principium, sicut unus creator et unus Do­ minus.

CAPUT XV. —16. An Spiritus sanctus esset donum ei antequam daretur. Ulterius 2 autem quæritur, utrum quemadmodum Filius non boc tantum habet nascendo ut Filius sit, sed omnino ut sit; sic et Spiri­ tus sanctus eo quo datur babeat non tantum ut donum sit, sed omnino ut sit: utrum ergo erat antequam da­ retur, sed nondum erat donum, an eo ipso quo da­ turus erat cum Deus, jam donum erat et antequam daretur. Sed si non procedit nisi cum datur, nec pro­ cedcret utique priusquam esset cui darctur ; quomodo jam crat ipsa substantia, si non est nisi quia datur : sicut Filius non tantum ut sit Filius, quod relative dicitur, sed omnino ut sit ipsam substantiam 4 nascendo habet? An semper procedit Spiritus sanctus, et non ex tempore, sed ab æternitate procedit; sed quia sic procedebat ut esset donabile; jam donum erat, et an­ tequam esset cui daretur? Aliter enim intelligitur cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum. Nam donum potest esse et antequam detur; donatum * Cr I.ugd. ven. Lov., et non noster. M. I Er. Lugd. ven.Lov., inqnit ,4fJ01tolru. M. 'Am. et plures Mss., mterirn. Tres alii Uss., htfe­ rim. 4 Plerique Mss., ipsa substantta. autem nisi datum fuerit nullo modo dict potest.

CAPUT XVI. — 17. Quod de Deo ex tempore dici- tur, relative dicitur. non accidentaliter. Nec moveat quod Spiritus sancius cum sit coæternus Palri et Filio, dicitur tamen aliquid ex tempore , veluti hoe ipsum quod donatum diximus. Nani sempiterne Spi­ ritus doniun, temporaliter autem donatum. Nam et si dominus non dicitur, nisi cum habere incipit servum, etiam ista appellatio relativa ex tempore est Deo : non enin sempiterna creatura est, cujns est ille Do­ minus. Quomodo ergo obtinebimus nec ipsa relativa esse accidentia, quoniam nihil accidit Deo tempora­ liter, quia non est mutabilis , sicut in exordio hujus disputationis tractavimus. Ecce Dominum esse non sempiternum habet, ne cogamur etiam sempiternam crcaluram dicere, quia ille sempiterne non dominare­ tur, nisi etiam ista sempiterne famularetur. Sicut autem non potest esse servus qui non habct dominum, sic nee dominus qui non babet servum. Et quisquis exstilerit qui æternum quidem Deum solum dicat, tempora an­ tem non esse æterna propter varietatem et mutabili­ tatem, sed tempora tamen non in tempore esse coepisse ( non enim erat tempus antequam inciperent tempora, et ideo non in tempore accidit Den ut Doni­ nus esset, quia ipsorum temporum Domninus erat, qum utique non in tempore esse cœperunt) ; quid respon­ debit de homine, qui in tempore factus est, cujus utique Dominus non erat antequam esset cui esset? Certe vel ut Dommus hominis esset, ex tempore ac­ cidit Deo : ei ut Omnis auferri videatur controversia , certe ut tuus Dominus esset, aut meus, qui modo esse cœpimus, ex tempore accidit Deo. Aut si et hoc pro­ pter obscuram quæstionem antiae videtur incertum, quid ut esset Dominus populi Israel ? Quia etsi jam erat animæ natura, quain illc populus habehat, quod modonon quærimus; lamcn ille populus nondum erat, et quando esse cœpit apparet. Postremo ut Dominiis esset hujus arboris et hujus segetis, ex tempore accidit, quæ modo esse cœperunt. Quia etsi materies ipsa jam erat, aliud est tamen domiuum esse materiæ, aliud esso dominum jam factæ naturae. Alio enim tempore est eliam homo dominus ligui, et alio tempore dominus est arcæ, quamvis ex ipso ligno fabricatx, quod utique non erat, cum ligni dominus jam esel. Quomodo igitur obtinebimus nihil secundum accidens dic! Deum, nisi quia ipsius natune nihil accidit quo niu­ lctur, ut ea sint accidentia relativa, quæ cum aliqua mutatione rerum de quihus dicuntur, accidunt. Sicut amicus relative dicitur; ncque enim esse incipit, nisi cum amare cœperit : fit ergo aliqua mutatio vo­ luntatis, ut amicus dicaLur. Nummus autem cum di- . citur pretium, relative dicitur, nec lamcn mutatus est cum esse cœpit pretium : neque cum dicitur pi­ gnus, et si qua sunt similia. Si ergo nummus potest nulla sui mutatione toties dici relative, ut ncque i cum incipit dici, neque cum desinit, aliquid in ejus natura vel forma, qua nummus est, mutationis fiat; quanto facilius de illa incommutabili Dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur rclative aliquid ad crcaturarn, ut quamvis temporaliter incipiat dici, non tamen ipsi substantiæ Dei accidisse aliquid intelli­ gatur, sed illi creaturæ ad quam dicitur? Domine, inquit, refugium factus es nobis (Psal. LXXXIX, 1). Refugium ergo nostrum Dens relative dicitur, ad nos enim refertur, et tunc refugium nostrum fit, cum ad eum refugimus : numquid tunc fit aliquid in ejus na­ tura, quod antequam ad eam refugeremus non erat? Iti nobis ergo fit aliqua mutatio : deteriores enim fuimus antequam ad eum refugeremus, et efficimur ad eum refugiendo meliores : in illo autem nulla. Sic et pater noster esse incipit, cum per ejus gratiam regeneramur, quoniam dedit nobis potestatem filios Dei fieri (Joan., 12). Substantia itaque nostra muta­ tur in melius, cum filii ejus efficimur : simul et ille pater noster esse incipit, sed nulla commutatione suæ substantiae. Quod ergo temporaliter dici incipit Deus quod antea non dicebatur, manifestum est re­ lative dici : non tamen secundum accidens Dei quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens ejus ad quod diei aliquid Deus incipit relative. Et quod amicus Dei justus esse incipit, ipse mutatur : Deus autem absit ut temporaliter aliquem diligat1, quasi nova dilectione quæ in illo ante non erat, apud quem nec præterita transierunt, et futura jam facta sunt. Itaque omnes sanctos suos ante mund! constitutionem dilexit, sicut prædestinavit : sed cum convertuntur et inveniunt illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur , ut co modo dicatur quo potest humano affectu capi quod dicitur. Sic etiam cum iratus malis dicitur, et placidus bonis ; illi mutantur, non ipse: sicut lux in­ firmis oculis aspera, firmis lenis est; ipsorum scilicet mutatione, non sua. I Sic Mss. Editi autem, aliquando diligat.