CAPUT PRIMUM. — i. Sapientiæ veræ donum ex­ optat Laurentio. Dici non potest, dilectissime fili Lau­ renti, quantum tua eruditione delecter, quamque te cupiam esse sapientem : non ex eorum numero dequi* bus dicitur, Ubi sapiens ? ubi scriba i ubi conquisitor ItU­ jus sæculi ? Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi ( I Cor. t, 20) ? sed ex eorum de quibus scri­ ptum est, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum ( Sap. VI 26); et quales vult Apostolus Heri, quibus dicit, Volo autem vos sapientes quidem esse in bono, simplices autem in malo (Rom. xvi, 19). [ Sicut autem nemo a se ipso esse potest; ila eliam nemo a se ipso sapiens esse potest, sed ab illo illustrante, de quo scriptum est, Omnis sapientia a Deo est1 (Eccli. I, 1)].

CAPUT II. — Sapientia hominis, pietas. Hominis autem sapientia pietas est. llabcs hoc in libro sancti Job : nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit ho­ mini, Ecce pietas est sapientia (Job XXVIII, 28). Si autem quæras quam dixerit eo loco pietatem , disiin­ cHus in græco reperies θεοσέιιαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim græce pietas et aliter, id est εὺτέεια quo nomine significatur bonus cultus, quamvis et hoc præcipue referatur ad colendum Deum. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus ex­ pressus est, cum quid esset homini sapientia dicere­ tur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse desideras breviter aperiri, atque in sermonem colligi brevem, quonam modo sit colendus Deus ?

CAPUT 111. — Deum coli fide, spe et charitate. Hie si respondero, fide, spe, charitate colendum Deum ; profecto dicturus es, brevius hoc dictum esse quam velles : ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quæ ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia illa quæ in epistola tua quærendo1 posuisti : cujus exemplum si est penes te, facile est ut ea revolvas et relegas1; si autem.non est, commemorante me recolas.

CAPUT IV. — Quæstiones Laurentii. Responsio­ nea Augustini. Yis enim tibi, ut scribis, librum a me fieri, quem Enchiridion (ut dicunt habeas, et de tuis manibus non recedat: continens postulata, id est, quid sequendum maxime, quid propter diversas principaliter hæreses sit fugiendum; in quantum ratio pro religione contendat, vel quid in ratione, cum fides sit sola, non conveniat1; quid primum , quid ultimum teneatur, quæ totius definitionis summa sit; quod cer. ADMONITIO PP. BENEDICTINORUM. Enchiridion, seu librum de Fide, spe et Charitate recognovimus. ad veteres codices triginta sex; nimirum ad Romanos Vaticanae bibliothecæ quatuor, ad parisienses viginti duos,ad Ms. V. C. Antonii Faure, doctoris theologi Facultatis Parisiensis, et ad alios infra recens tos col. 275, nota 3. Item ad lectiones variantes duorum Belgicorum a Lovaniensibus vulgatas : et demum ad editiones Am. Er. Lov. Dan. et Arn., iJ est Joaanis Ainerbacbii, Desiderii Erasmi, theologorum Lovaniensium, Lamberti Danai et Antonii Arnaldi. Comparavimus prælerea eas omnes editiones initio Retr. et Confess. t.1, memoratas. hi. 1 Hac sententia, quae uncis COnLl:1etur, carent vetorcs codices Mss. (a) scriptus anno 421, aut paulo post. I Ita Lov. et Arn. At Am. Er. et Dan. ac plures Mss.. querenda. * Arn. Er. Dan. et tres Mss. , ut eam revolvas et rr- It lICU. * velus codex Germanensis, in religione cum fidessit. .. v tum propriumque fidei catholicæ fundamentum. Hirc omnia quæ requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quidcredi, quid sperari debeat, quid amari. Hæc enim maxime, imo vero sola in religione 1 se­ quenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Chri­ sti nomine alienus est, aut hæreticus. Hæc sunt de­ fendenda ratione, vel1 a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quoe autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi va­ luimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione cre­ denda sunt testibus, a quibus ea quæ divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per corpus, sive per animum, divinitus adjuti, vel vide­ re, vel etiam prævidere potuerunt.

CAPUT V.— Responsio ad q. 3 et ad q. 4. Cum autem initio fidei quæ per dilectionem operatur, im­ buta mens fuerit, tendit bene vivendo etiam ad spe­ ciem pervenire, uhi est sanctis et perfectis cordibus nota ineffabilis pulchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc est nimirum quod requiris , quid primum, quid ultimum teneatur : inchoari fide, perfici specie. Hæc etiam totius definitionis est sum­ ma. Certum vero propriumquefidei catholicæ funda­ mentum Christus est : Fundamentum enim aliud, ait Apostolus, nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus ( I Cor. III, 11). Neque hoc ideo negandum est proprium fundamentum esse fidei catholicæ, quia putari potest aliquibus hæreticis hoc ' nobiscum esse commune. Si enim diligenter quæ ad Christum per tinent cogitentur, nomine tenus inveni­ tur Christus apud quoslibet haereticos, qui se cbri­ stianos vocari volunt; reipsa vero non est apud eos. Quod ostendere nimis longum est; quoniam comme­ morandæ sunt omnes hæreses, sive quæ fuerunt, sive quas sunt, sive quæ potuerunt3 esse sub vocabulo christiano, ct quam sit hoc verum per singulas quas­ que monstrandum. Quæ disputatio tam multorum est voluminum, ut eliam infinita videatur.

CAPUT VI. — Quod mole exiguum possit manu conlincri. Tu autem Enchiridion a nobis posiulas , id est, quod manu possit astrinyi 4, non quod arma­ ria possit onerare. Ut igitur ad illa tria redeamus , per quæ diximus colendum Deum, fidem, spem, cha­ ritatem; facile est ut dicatur quid credendum , quid sperandum, quid amandum sit: sed quemadmodum adversus eorum qni diversa sentiunt calumnias de­ sola, non veniat. Melius Colbertinus, in rationem, citm fides sit tola, non velllal. cui lectioni favent Regius, Carnutensis, Gemmeticensis et alii duo Mss. habentes, ill ratione, cum fides sit sola, non veniat. Compendiensis vero pro, non t't'- Ilial ; habel, inveniat. Alter Colbertinus et unuse Vaticanis Ccruul, in ratione, cum fides sit sola, convemat. Antonius Aroadus restituendum censuit, ill ratione, cum tide!;, M tit sola, non convemut. Audacior lamb. !)a!ia'us sibsque auctoritate restituit, in ratione cum fidc uon conveniat; re­ jticus verbis, sit sola. I Aut. fcr. et Dau., solu religione; omisso, in. I AIU. Er. Dan. et quaLuor Mss., quæ vel. ' sic Dau. et plerique Mss. At Ant. Er. Lov. et Arn., I ol rutU. l.diti, qnod mnibus poszit astrin'ji. At Mss., quod m mu 1 essit astringi. Et ex his plurcs loco; atringi, habent, te­ net i; et fluida:n, portari. fendatur, operosioris uberiorisque doctrinæ est; quæ ut habeatur, non brevi enchiridio manus debet im­ pleri, sed grandi studio pectus accendi.

CAPUT VII. —2. Symbolum et oratio dominica com. plectuntur fidem, spem et charitatem. Nam ecce libi ' est Symbolum et dominica oratio; quid brevius audi­ tur aut legilur? quid facilius memoriæ commenda­ tur? Quia enim de peccato, gravi miseria premeba­ tur genushumanum, et divina indigebat misericordii, gratiæ Dei tempus propheta prœdicens ait, Et erit ; o'lIni. qui invocaverit nomen Domini, sulvus erit (Joel II, 32).: propter hoc oratio2. Sed Apostolus cum ad ipsam gratiam commendandam hoc propheticum commemorasset testimonium , continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt ( Rom. x, 14)? propter hoc Symbolum. In his, duo­ bus tria illa intuere : fides credit, spes et charitas orant. Scd sine fide esse non possunt; ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est, Quomodo in­ vocabunt, in quem non crediderunt?

CAPUT VIII. — Generalis explicatio fidei, spei et charitatis, et earum nexus. Quid autem spera ri potest quod non creditur ? Porro aliquid etiam quod non speratur, credi potest. Quis namque fidelium pœnas non credit impiorum? nee sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi exhor- ret, rectius timere dicitur quam sperare. Quæ duo quidam distinguens2 ait : Liceat sperare timenti. (Lucanus, Pharsal. lib. 2, v. 13.) Non autem ab alio poeta, quamvis meliore , proprie dictum cst: Dune ego si potu! tantum sperare dolorem. (Virgil., Æneid. tib. 4, v. 419.) Denique nonnulli in arte grammatica verbi hujds utuntur exemplo ad ostendendam impropriam dictio­ nem, et aiunt, Sperare dixit pro timere, Est itaque fides et malarum rerum, et bonarum : quia et bona creduntur, ct mala; ct hoc fide bona, non mala. Est cHam fides et præteritarum rerum , et præsentium , ct futurarum. Credimus enim Christum mortuum ; quod jam præteriit ; credimus sedere ad dexteram Patris; quod nunc est : credimus venturum ad judi­ candum4 ; quod futurum cst. Iicm fides ct suarum re­ rum est, et alienarum. Nam ct se quisque credit ali - quando esse coepisse, nec fuisse utique sempiternum; et alios, atque alia 5 : nec solum de aliis hominibus multa, quæ ad religionem pertinent 6, vcrum cHan 1 Aliquot Mss., vom ecce ibi. Quidam, Nam ecce et ibi. * Editi, domnica oratio. Abest, dominica, a plerisque Mss. a In excusis, fLucanus distinguens. Non nominatur Luca­ ntis in Mss., sea ejus uominis loco habetur, quidum. Kditi, pOdt, venturum ad judicandum, addunt, tivos it mortuos. * Editi, et alia alque alia. At Mss., et altos (supjIc, ho­ mines), atque alin ( seilicet rerum genera esse oupisse, nec fuisse sumi ilerna ). * isiud, qua: ad religioncm pertinent, reperitur in omni­ bus libris serit tis et excusis. (.iossetna esse volel.at tann, Danxus, qui hunc et ali: s quamplures loecs animo verant minime acqi:o et ItLeraii. PATROl.. XL. (II uil.) de angelis credimus. Spes autem non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinen­ tium qui earum spem gerere perhibetur. Quæ cum ita sint, propter bas causas distinguenda erit fides ab spe1, sicut vocabulo, ita et rationabili differentia. Nam quod attinet ad ron videre, sive quæ creduntur, sive quæ sperantur, fidei speique commune est. In Episiola qnippe ad Hebræos, qua teste usi sunt illu­ stres catholicae Regulæ2 defensores, fides esse dicta est Comictio rerum quæ non videntur (Hebr. XI, i ). Quamvis quando se quisque non verbis, non testibus, non denique ullis argumentis, sed præsentium rerum evidentiæ credidisse, hoc est, fidem accommodasse dicit, non ita videtur absurdus a, ut recte reprehenda- tur in verbo, eique dicatur, Vidisti; ergo non credi­ disti : nolle putari potest non esse consequens ut non vidcalur res quacumque creditur. Sed melius hanc appellamus fidem, quam divina eloquia docuerunt, earum scilicet rerum quæ non videntur. De sp6 quo­ que ait Apostolus: Spes quæ videtur, non est spes : quodcnim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus ( Rom. VIII, 24, 25). Cum ergo bona nobis futura esse cre­ duntur, nihil aliud quam sperantur. Jam de amore quid dicam, sine quo fides nihil prodest? Spes vero -esse sine amore non potest. Denique, ut ait aposto­ lus Jacobus, Et dæmones credunt, et contremiscunt (Jacobi II, 19) : acc tamen sperant vel amant; sed potius quod speramus et amainus credendo ventu­ rum esse formidant. Propter quod apostolus Paulus fidem quæ per dilectionem operatur, approbat atquo commendat ( Galal. v, 6), quae utique sine spe non potest esse. Proinde nec amor sine spe cst, nec sine amore spes. nee utrumque sine fide.

CAPUT IX.- 5. Quid credendum, servato Symboli ordine, deinceps explicatur. Non opus esse curiosa in­ quisitione rerum naturalium. Christiano sufficere si cre­ dat a summe bona Trinitate omnia creata esse, eaque bona. Cum ergo quæritur quid credendum sit quod ad religionem pertineat, non rerum natura ita ri­ manda est, quemadmodum ab eis quos physicos Græci vocant: nec metuendum est *, ne aliquid de vi et numero elementorum, do motu atquo ordine et defectibus siderum, de figura cœli, de generibus et naturis animalium, fruticum, lapidum, fontium, flu­ minum, montium, de spatiis locorum et temporum , dc signis imminentium tempestatum, et alia sexcenta de iis rebus quas illi vel invenerunt vel invenisse se existimant, christianus ignoret ; quia nec ipsi omnia repererunt tanto excellentes ingenio ,'flagrantes stu­ dio, abundantes otio, et quædam humana conjectura investigantes, quaedam vero historica experientia per­ scrutantes, et in eis quæ se invenisse gloriantur, plura opinantes potius quam scientes. Satis est chri­ i plures Mss., distinguenda erat fides ab spe. I Quatuor Mss., catliolicce fidei ac regulæ. Apud Augti­ jtinum Regula tidei solet dici symholmu, ut infra in cap. 06. a sic meliores Mss. Edili vero, absurdum. , llic apud Am. Er. Loc. ei Arn. additur, quemadmodum ab etsdem : quod glossema non habent vetcres lihri. stiano rerum creatarum causam. sive coelestium sive terrestrium , sive visibilium sive invisibilium, non nisi bonitatem credere Creatoris, qui cst Deus unus et verus; nullamque esse naturam quæ nun aut ipse sit, nut ab ipso : eumque esse Trinitatem , Patrem scilicct, et Filium a Patre gcnitum, et Spiritum san­ ctum ab eodem Patre procedentem I, sed unum cum­ demque Spiritum Patris et Filii.

CAPUT X. — Contra Manichæorum hæresim de ori­ gine mali. Ab hac summe2 et æqualiter et immutabi­ liter bona Trinitatc creata sun! omnia,et nec summe, nee aequaliter, nec immutabiliter bona, scd tamen bona etiam singula : simul vero universa valde bona (Gen. I, 51); quia ex omnibus consistit universitatis admirabilis pulchritudo.

CAPUT XI. — Mala cur esse sinal Deus. Malum nihil aliud nisi privatio boni. In qua ctiam illud quod malum dicitur, bene ordinatum et loco suo positum, eminentius commendat bona, ut magis placeant et laudabiliora snt dum comparantur malis. Neque enin Deus omnipotens, quod etiam infideles faten­ tur, rerum cui summa potestas (Virgil., Æneid. lib. 10, y . 100), cum summe bonus sit, ullo modo sine. ret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adco esset omnipotens et bonus , ut bene faceret et de male 3. Quid est antem aliud quod malum dicitur, nisi privatio boni ? Nam sicut corporibus animalium nihil est aliud morbis et vulueribus affici, quam sa­ nitatc privari (neque enim id agilur, cum adhibetur . curatio, ut mala ista quæ inerant , id est, morbi ac vulnera recedant hinc, et alibi sint; sed utique ut non sint. Non enim ulla substantia, sed carnalis sub­ stantiæ vitium est vulnus aut morbus : cum caro sil ipsa substantia, profecto aliquod bonum 4 cui acci­ dunt ista mala, id est privationes ejus boni quod dici­ tur sanitas); ita et animorum quæcumque sunt vitia, naturalium sunt privationes bonorum : quae cum sa. nantur, non aliquo transferuntur; sed ea quæ ibi erant, nusquam erunt, quando in illa sanitate non erunt.

CAPUT XII. — 4. Creaturae omnes bonæ, sed quia non summe bonæ, ideo corruptibiles. Naturae igitur omnes, quoniam naturarum prorsus omnium Condi­ tor summe bonus est, bonae sunt: sed quia non sicut earum Conditor summe atque incommutabiliter Lum sunt, ideo in eis et minui bonum et augeri potest. Sed bonum' minui malum est; quamvis, quantum­ cumque minuatur, remaneat aliquid necesse est (si adhuc natura est) unde natura sit. Ncque enim, si qualiscumque et quantulacumque natura cst, con­ sumi bonum quo ' natura est , nm et ipsa consu- I Duo ex vaticanis MSS., et Filio procedentem. * Lov. et Arn., summa. Aptius editi alii et Mss., summe. 5t sic in i sent. d. 46, c. Lti eitim. I Apud Aiu. F.r. et Lamb. Dan. additur hoc loce: nt benj naturæ vitiato ipse Deus bene [adl, r((ormando alll puniende vUialum; ac per hoc ergo malum nec vitium eril, quia nitiii cst cum evacuatur. lueplum glossema. 4 Edili, borium est. verbum, est, expunximus auctoritate manuscriptorum plurium et meliorum. ° vetustissimus liber Colbertiaus, bono. • ita unus ex Vaticanis. At Mss. alii et edit., quod. tatur, potest. Merito quippe natura incorrupta lau. datur : porro si et incorruptibilis sit, quae corrumpi omnino non possit, multo est procul dubio laudabi- Hor. Cum vero corrumpitur, ideo malum est ejus corruptio, quia eam qualicumque privat bono; nam si nullo bono privat, non nocet: nocet autem ; adi­ mit igitur bonum 1. Quamdiu itaque natura corrumpi­ tur, inest ei bonum quo privetur : ac per hoc si na­ turæ aliquid remanebit quod jam corrumpi nequeat, profecto natura incorruptibilis erit, et ad hoc tam magnum bonum corruptione perveniet I. At si cor­ rumpi non desinet, nec bonum habere utiquc desinet, quo eam possit privare corruptio. Quam si penitus totamque consumpserit, ideo nullum bonum inerit, quia natura nulla erit. Quocirca bonum consumere corruptio non potest, nisi consumendo naturam. Omnis ergo natura bonum est; magnum, si corrumpi uon potest; parvum , si potest: negari tamen bonum esse, nisi stulte atque imperite prorsus non potest. Quae si corruptione consumitur, nec ipsa corruptio remanebit, nulla ubi esse possit subsistente natura '.

CAPUT XIII. — Nullum malum, nisi quod et bonum sit. Ac per hoc nullum est quod dicitur malum, si nullum sit bonum. Sed bonum omni malo carens , in­ tegrum bonum est; cui verum inest malum , vitiatum vel vitiosum bonum est, nee malum unquam potest esse ullum, ubi bonum est nullum. Unde res mira conficitur, ut quia omnis natura, in quantum natura est, bonum est, nihil aliud dici vidcatur, cum vi­ tiosa natura mala esse natura dicitur, nisi malum esse quod bonum est: nec malum esse, nisi quod bo­ num est; quoniam omnis natura bonum est, nec res aliqua mala esset, si res ipsa quae mala est, natura non esset. Non igitur potest esse malum, nisi aliquod bonum. Quod cum dici videatur absurde, connexio tamen ratiocinationis hujus velut inevitabiliter nos compellit hoc dicere. Et cavendum est , ne incidamus in illam propheticam sententiam, ubi legilur : Vas iit . qui dicunt quod bonum eat malum, et quod malum est bonum; qui dicunt tenebras lucem, et lucem tene­ bras; qai dicunt dulce amarum, et amarum dulce (Isai. v, 20). Et tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis aui profert mala (Matth. XII, 35). Q6id est autem malus homo, nisi mala natura ; quia homo n .itura est? Porro si homo aliquod bonum est, quia natura est, quid est malus homo, nisi malum bonum ? Tamen cum duo ista discernimus, invenimus nec ideo malum quia homo est, nec ideo bonum quia iniquus est; sed bonum quia homo, malum quia iniquus. Quisquis ergo dicit, Malum est hominem esse; aut, Bonum est iniquum esse : ipse incidit in propheticam illam sententiam, Væ iia qui dicunt quod bonum eat malum, et quod malum est bonum. Opus enim Dei cuI- 1 Editi, nocet autem adimendo bonum. Castigantur ex ve­ teribus lihris. * Am. fro et Lov., corruptio non perveniet. Aliquot Mss., incorruptione pervetnet. verius Arn., corruptione perveniet. a Locus ex Mss. castigatus. Nam alias Am. Er. et Lov., ubi nulia esse possil, subsistente natura ; male. Nee melius Danaeus correxerat, addita negante particula sic, ubi nulla tsse posIilt non subsistaite mUura. pat, quod est homo: et vitium hominis laudat, quod est iniquitas. Omnis itaque natura , etiamsi vitiosa est, in quantum natura est, bona est; in quantum vitiosa est, mala est.

CAPUT XIV. — Bonum et malum, licet contraria, simul in eadem re esse posse. Ex bonis mala, et in bo• nia. Quapropter in iis contrariis quæ mala et bona vocantur , illa dialecticorum regula deficit, qua dicuut nulli rei duo simul inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus : nullus cibus aut potus simul dulcis et amatus : nullum corpus simul ubi allum , ibi et nigrum ; nullum simul ubi deforme, ibi et formosum. Et hoc in multis ac pene in omnibus contrariis reperitur , ut in una re simul esse non pos­ sint. Cum autem bona et mala nullus ambigat esso contraria, non solum simul esse possunt, sed mala 1 omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt : quamvis bona sine malis possint. Potest enim homo vel angelus non esse injustus; injustus autcm non po­ test esse nisi homo vel angelus : et bonum quod homo, bonum quod angelus; malum quod injustus. Et haec duo contraria ita simul sunt, ut si bonum non esset in quo malum esset I , prorsus nec malum csse po­ tuisset : quia non modo ubi consisteret , sed undo orirctur corruptio non haberet, nisi esset quod cor­ rumperetur; quod nisi bonum esset, nec corrumpe­ retur ; qooniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et nist in aliquibus bonis non sunt : nee erat alias unde ori . retur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset , profecto bona esset : et aut incorrupti­ bilis natura magnum esset bonum , aut etiam natu'a corruptibilis nullo modo esset nisi aliquod bo­ num, quod bonum corrumpendo posset ei nocere corruptio.

CAPUT XV. — Quomodo intelligendum illud, Non potest arbor bona, etc. Sed cum malatex bonis oria esse dicimus, non putetur hoc dominicæ sententiæ refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, col­ ligi uva de spinis (Matth. VII, 18, 16), quia non po­ test nasci uva de spinis; sed ex bona terra et vitcs nasci posse videmus et spinas. Et codem modo tan­ quam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona non potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala , nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur, apertissime ostendit : ait enim, Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem ma­ lam et fructum ejus malum (Id. XII , 33) : satis admo­ nens ex arbore quidem bona malos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse; ex ipsa tamen terra cui lo­ quebatur, utramque arborem posse.

CAPUT XVI. — 5. Rerum causas nosse an pertineat I Editi, sed etiam mala. Abest, etiam, a plerisque Mss. 'pp. no. non ferunt, malum, in textu; sed in margine \'0.. cem bane suppleutlam adnotant. Apud Er. Lugd. Ven. Lon. ia textu !i.so lcgiiur, nosque eorum lectionem secuUsunnift. Ifr ad felicitatem. Quæ cum ita sint, quando nobis Ma­ ronis ille versus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. (Georg. lib. 2, v. 490.) non uobis videatur ad felicitatem consequendam pcr­ tinere, si sciamus causas magnarum in mundo corpo­ ralium motionum , quae abditissimis naturae sinibus occuluntur ; unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruilis, rursusque in se ipsa residant. (Ibid., vv. 479, 480.) et cætera hujusmodi : sed bonarum et malarum re­ rum causas nosse debemus , et id hactenus, quatenus cas homini in hac vita erroribus ærumnisque plenis­ sima, ad eosdem errores et aerumnas evadendas nosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur ærumna, nullo errore falla­ mur. Nam si causæ corporalium motionum noscendæ nobis essent, nullas magis nosse quam nostræ valetu­ dinis dcbercmus. Cum vero cis ignoratis, medicos quærimus, quis non videat quod de secretis coeli et terræ nos latet, quanta sit patientia nesciendum ?

CAPUT XVII. — Error quid sit. Non omnis error noxius. Augustini error felix in bivio. Quamvis cnim error quanta possumus cura cavendus sit, non solum in majoribus , verum etiam in minoribus rebus , nec nisi rcrum ignorantia possit crrari; non est tamen consequens ut continuo erret quisquis aliquid nescit, scd quisquis se existimat scire quod nescit : pro vero quippe approbat falsum , quod est erroris proprium. Verumtamen in qua re quisque erret, interest pluri­ mum. Nam in una eademque re et nescienti sciens, et erranti non errans , recta ratione praeponitur. In diversis autcm rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia ; et iste utiliora, ille minus utilia, vel eliam no­ sia : quis non in cis quæ ille scit, ei praeferat nescien­ tem ? Sunt enim quædam quae nescire quam scire sit melius. Itemque nonnullis errare profuit aliquando, sed in via pedum, non in via morum. Nam nobis ipsis accidit ut in quodam bivio falleremur, et non iremus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Do­ natistarum manus armata subsederat (a) : atque ita factum est ut eo quo tendebamus , per devium circui­ tum venircmus ; cognitisque insidiis illorum, nos gra­ tularemur errasse, atque inde gratias ageremus Deo. Quis ergo vialorcm sic errantem sic non erranti la­ troni præponere dubitaverit? Et fortassc idco apud illum summum poclam loquens quidam miser amator, ut vidi (inquil), ut perii, ut me malus abstulit error! (Virgil. Eclog. 8, v. 41.) quoniam cst et error bonus, qui non solum nihil ob­ sit, verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius con­ siderata vcritatc, cum aliud nihil sit crrarc, quam verum putare quod falsum csl, falsumque quod ve­ rum est; vel certum habere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum, sive sit vcrum; Idque tam sit (a) Circumcelliones armati contra Aujnistinum vias ali­ qiintuis obsederunt, teste Possidio in ejus vita, cap. 1?; u..' im.us cliam recordatur periculi, quod homiJliS ductoris errorc cvasit Augustinus. in animo deforme atque indecens, quam pulchrum et decorum esse sentinus, vul in loqucndo, vel in assentiendo, Est, cst, Non, non (Matth. v, 57 ) : profecto ct ob hoc ipsum cst vita misera ista qua .vivimus, quod ci nonnunquam, ut non amittatur, error est necessarius. Absil ut talis sit ilia vita, ubi est animae nostrae ipsa veritas vita : ubi nemo fai­ lil, fallitur nemo. Hic autem homines fallunt atque falluntur; miserioresque sunt cum mentiendo fal­ lunt, quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque adeo tamen rationalis natura refugit falsita­ tem, ct quantum potest devitat errorem, ut falli no­ lint etiam quicumque amant fallere. Non enim sibi qui mentitur videtur errare, sed alium in errorem mittere credentem sibi. Et in ea quidem re non errat quam mendacio contegit, si novit ipse quid verum sit : sed in hoc fallitur, quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facicnti quam pauculi ob it omne peccatum.

CAPUT XVIII.— 6. Mendacium omne cat peccatum, aed aliud alio gravius. Non mentiri qui nesciens falsum dicit, sed potius qui verum dicit quod putat falsum. Verum hic difficillima et latebrosissima giguitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum i espon­ dendi necessitas nos urgeret, absolvimus : utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri. Non­ nulli enim eo usque progrediuntur, ut et pejerare, et de rebus ad Dei cultum pertinentibus ac de ipsa Dci natura falsum aliquid dicere, nonnunquam bonum piumque opus esse contendant (a). Mihi autem vide­ tur peccatum quidem esse omne mendacium, sed multum interesse quo animo et quibus de rebus quis­ que mentiatur. Non enim sic peccat ille qui consu­ lendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur : aut vero 1 tantum nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mcn­ dacio fallente depravat. Ncmo sanc mentiens judican­ dus est, qui dicit falsum quod putal verum : quoniam quantum in ipso est, non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquando temeritatis arguen­ dus est, qui falsa incautius credita pro veris habet. Potiusque e contrario, quantum in ipso est, ille men­ titur, qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad anilium ejus attinet, quia nonquod sentit hoc dicit, non vcrum dicit, quamvis vcrurn inveniatur csse quod dicit : nec ullo modo liber est a mendacio, qui ore nesciens verum loquitur, scicns autem vo­ luntate mentitur. Non considcratis itaque rebus ipsis de quibus aliquid dicitur, sed sola intentione dicen­ tis, melior cst qui nesciens falsum dicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sciens gerit, nesciens verum esse quod dicit. Ille namque non aliud habet in animo, aliud in verbo : huic vero qualecumque per se ipsum sit quod ab eo dicitur, . 1 Am. f.r. Lov. et Dan., natid vero. At Mss. et Arn., aiti vero : conciimius quidcm, sed eodem sensu; nani asent.cn­ tia i ræcedente vis huc usque porrigitur pariiculic De­ cantis. (a) rriscunaiuslse redarguuntur. aliud tamen clausum in pectore, aliud in lingua promptum est; quod malum est proprium menticn­ tis. In ipsarum autem quæ dicuntur consideratione rerum tantum interest, qua in re quisque fallatur sive mentiatur, ut cum falli quam mentiri minus sit ma­ lum, quanum pertinet ad hominis voluntatem; ta­ men luge tolerabilius sil in his quai a religione sunt sejuncta, mentiri, qnam in iis sine quorum fide vei notitia Deus coli non potest, falli 1. Quod ut illustre­ tur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallilur, credat itorum Christum post quamlibet longa tempora moriturum : nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter præstat, mul­ toque minoris mali est in illum errorem aliqucm in­ ducere, quam in istum ab aliquo induci? .

CAPUT XIX. — Error alius quidem alio pernicio­ sior, sed semper est malus. In quibusdam ergo rebus magno, in quibusdam parvo, in quibusdam nullo malo, in quibusdam nonnullo cHam bono fallimur. Nam magno malo fallitur homo, cum hoc non credit quod ad vitam ducit æternam, vel hoc credit quod ad mortem ducit æternam. Parvo autcm malo fallitur, qui falsum pro vero approbando incidit in aliquas molestias temporales, quibus tamen adhibita fidelis 2 patientia convertit eas in I usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum homi­ nem ila bonum credit, ut nihil ab co patiatur mali, nullo malo 3 fallitur : nec in cum cadit illa prophe­ tica detestatio, Vœ iia qui dicunt' quod malum est bo­ nuM. De ipsis enim rebus quibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce pro­ phetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina re­ rum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo pu­ tat esse quod esse non dubitat bonum% et dicens malum adulterum et bonum castum : sed hunc bo­ num dicens, nesciendo adulterum esse, non castum 5. Porro si per errorem evadit quisque perniciem, sic­ ut superius dixi nobis in itinere contigisse, cHam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel non­ nullo etiam bono falli; nan ipsum errorem dico nul­ lum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vcl quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error aut magnum in re magna, aut parvum in re parva, tamen semper est malum. Quis enim nisi errans malum neget, appro- 1 Hie in alitis Am. F.r. et Dan. additur, ut ill pluribus a perquirente lucidius vivestigabitnr. * Ain. Er. nan. et plures potioresque Mss., fideli. a sic vxiii. Arn. ei aliquot Mss. At Am. Er. et Luv., nullo modo : mendose. 4 Jlures Mss., quod voiit bonnm. 8 Locus veloruin li-ironuu ope iiboratws a glossemale. sic in ante editis habebat : 'li:tl: ,')ed hunc bmwn tli(('lI", nesciento odalterum esse ; illtun nudum, nesciendo ciistum. bare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut habere incerta pro certis, vel certa pro incertis i Sed aliud est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud ma­ lum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam putare. quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, velut cst ab insidiis malorum hominum liberari.

CAPUT XX.—7. Nonomne genuserroris esse pecca­ tum. Academicos refellit, qui ut error .icetur, omnem assensionem suspendivolunt. Nescio sane utrum etiam hujusmodi errorcs 1 : cum homo de malo homine bene sentit, qualis sit nesciens ; aut pro eis quæ pet. sensus corporis capimus, occurrunt similia, quæ spi­ ritu tanquam corpore, aut corpore tanquam spiritu sentiuntur; quale putabat esse apostolus Petrus, quando existimabat se visum videre, repente de clau­ stris et vinculis per angelum liberatus (Act. XII, 9): aut in ipsis rebus corporeis lene putatur esse quod aspe­ rum est, aut dulce quod amarum est, aut bene olcro quod putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum esse hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi suut, quod in geminis siepe contingit; unde ait ille, Gratusque parentibus error: (Virgil., Æneid. lib. 10, v. 392.) et cætera talia etiam peccata dicenda sint. Nec quæ­ stio nodosissima, quæ homines acutissimos, Acadc­ micos torsit, nuoc mihi enodanda suscepta est; utrum aliquid debeat sapiens approbare, ne incidat in errorem , si pro veris approbaverit falsa, cum omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meæ, ne impedimento nobis essent, quae tanquam in ostio contradicebant 2. Et utique fuerat removenda inveniendæ despcratio veritatis, quae illorum videtur argumentationibus roborari. Apud illos ergo crror omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt, nisi omnis suspendatur assensio. Erraro quippe dicunt eum quisquis assentitur incertis : ni­ hilque certum esse in hominum visis 8, propter in­ discretam similitudinem falsi, etiamsi quod videtur, forte sit verum, acutissimis quidem, sed impuden­ tissimis conflictationibus disputant. Apud nos autem, Justus ex fide vivit (Rom. 1, 17). At si tollatur as­ sensio, fides tollitur; quia sine assensione nihil cre­ ditur. Etsunt vcra quamvis non videantur, quæ nisi credantur, ad vitam beatam, quæ non nisi ætern i • est, non potest perveniri. Cum istis vcro utrum loqui debeamus ignoro, qui, non victuros in æternum, sed in præsentia se vivere nesciunl: imo nescirc se di - cunt, quod nescire non possunt. Neque enim quis­ quan sinitur nescire se vivere : quandoquidem si 1 Ant, !'r. ":la., fn:b'smo:!i r!'ro'' cst. M>s. dno, hujusrit modas erroris. Velius I.<'y" cjusmodi enorcs. He;era<I iliud infra, 1'{'{'£': t.i divenda sint. 2 Plures Mss., esset. quæ tanquam in estio contradicebat : sul'i:Ui'!!i!;.'., qua's'i.l. 3 c-k' ;ili>;m - i>. : ;i autem, visu. non vivit, non potest aliquid vel nescire quoniam n 'n solum scire, verum etiam nescire viventis est. Sedi videlicet non assentiendo quod vivant, cavere sibi videntur errorem: cum etiam errando convin­ cantur vivere; quoniam non potest qui non vivit er­ rare. Sicut ergo nos vivere non solum verum, sed etiam certum est; ita vera et certa sunt multa, qui­ bus non assentiri, absit ut sapientia potius quam de­ mentia nominanda sit.

CAPUT XXI. — Error non semper peccatum, sed semper malum. In quibus' autern rebus nihil interest ad capessendum Dci regnum, utrum credantur, an non; vel utrum vera sive sint sivc putentur, an falsa: in his errare, id.cst, aliud pro alio putare, non arbi­ trandum est esse peccatum; aut si est, minimum esse. atque levissimum. Postremo, qualecumque illud et quantumcumque sit, ad illam viam non pertinet, qua imus ad Deum : quæ via fides est Christi, quæ per dilectionem operatur (Calat. v, 6). Neque enim ab hac via deviabat in geminis filiis gratus ille parenti­ bus error : ant ab hac via deviabat apostolus Petrus, quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat, ut a corporum imaginibus, in quibus se esse arbitrabatur, vera in quibus erat corpora non digno­ secret, nisi cum ab illo angelus, per quem fuerat liberatus, abscessit : aut ab hac via deviabat Jacob patriarcba, quando viventem lilium a bestia credebat occisum (Gen. XXXVII, 53). In his atque hujusmodi falsitatibus, salva fide, quae in Deum nobis est, falli­ mur, et via non relicta quæ ad illum ducit, erramus: qui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis hujus vitæ deputandi sunt, quæ ita subjecta est vani­ taii, ut approbentur hic falsa pro veris , respuantur vera pro falsis, teneantur incerta pro certis. Quamvis enim hæc ab ea fide absint, per quam veram certam­ que ad aeternam beatitudinem tendimus I; ab ea ta­ men miseria non absunt, in qua adhuc sumus. Nullo modo quippe falleremur in aliquo vel animi vel cor­ poris sensu, si jam vera illa atque perfecta felicitate frueremur.

CAPUT XXII. — Omne mendacium esse peccatum. Porro autem omne mendacium ideo dicendum est esse peccatum, quia homo non solum quando scit ipse quod verum sit, sed etiam si quando errat et . fallitur sicut homo, hoc debet loqui quod animo gerit ; sive illud verum sit, sive putetur et non sit. Omnis autem qui mentitur, contra id quod animo sentit lo­ quitur voluntate fallendi. Et utique verba propterea sunt instituta, non per quae se homines invicem fal­ lant, sed per quae in alterius quisque notitiam cogi­ tationes suas perferat 4. Verbis ergo uti ad fallaciam, non ad quod instituta sunt, peccatum est. Nec ideo ullum mendacium putandum est non esse peccatum, quia possumus aliquando alicui prodessementiendo. I editi, scire, vel nescire. Et paulo post, monnisi virentia tst. Abest, scire, et, nonnisi, a Mss. I Ain. Ex. Lov. et Dan. in qmbusdam. castigantur ex Uss. quibus consentit lextus 3 Sent., dist. 38, cap. illud. I sic MSS. At editi, per quam ad veram certamque atqne aiernam beatHudinem tendimus : minus bene. 4 Plerique MM., proferat. Possumus enim et furando *, si pauper cui palam da­ tur, sentit commodum, et dives cui clam tollitur, non sentit incommodum : nec ideo tale furtum quisquam dixerit non esse peccatum. Possumus et adulterando, si aliqua, nisi ad hoc ei consentiatur, appareat aman­ do moritura, ct si vixerit, pnenitendo purganda : nec ideo peccatum negabitur tale adulterium. Si autem mcrito nobis placet castitas, quid offendit veritas, ut propter alicnam utilitatem illa non violetur adulte­ rando, ct violctur ista mentiendo 2? Plurimum quidem ad bonum profecisse homincs, qui non nisi pro salute hominis mentiuntur, non est ncgandum : sed in eo­ rum tali profectu merito laudatur, vel etiam tempo­ raliter remuneratur benevolentia, non fallacia, quæ ut ignoscatur sat est, non ut etiam praedicetur, ma­ xime in hæredibus Testamenti Novi, quibus dicitur, Sit in ore vestro, Est, eat; Non, non : quod enim ant­ plius est, a malo est (Matth. v, 37). Propter quod nia­ lum, quia subrepere in hac mortalitate non desinit, eliam ipsi cohæredes Christi dicunt, Dimitte nobis debita nostra (Id. VI, 12).

CAPUT XXIII. — 8. Causarerum bonarum, bonitus Dei; malarum, voluntas deficiens boni mutabilis. Ilis itaque pro hujus brevitatis necessitate tractatis, quo­ niam causæ cognoscendæ sunt rerum bonarum et malarum, quantum viae satis est quæ nos perducat ad regnum, ubi erit vita sine morte, sine errore veritas, sine perturbatione felicitas : nequaquam dubitare de­ bemus, rerum quae ad nos pertinent bonarum causam non esse nisi bonitatem Dci; malarum vero ab im­ mutabili bono deficientem boni mutabilis voluntatem, prius angeli, hominis postea.

CAPUT XXIV. — Secundæ malorum causœ, igno­ rantia et concupiscentia. Hoc primum est creaturae rationalis mahnn, id est, prima privatio boni : dcindc jam etiam nolentibus subintravit ignorantia rerum agendarum, et concupiscentia noxiarum; quibus co­ mites subinferuntur error et dolor : quæ duo mala quando imminentia sentiuntur, ea fugitantis animi motus vocatur metus. Porro animus cum adipiscitur concupita, quamvis perniciosa vel inania, quoniam id errore non sentit, vel delectatione morbida vincitur, vel• vana etiam laetitia ventilatur. Ex his morborum, non ubertatis, sed indigentiae tanquam fontibus omnis miseria naturae rationalis emanat.

CAPUT XXV. — Poenæ peccatis irrogatae. Quae ta­ men natura in malis suis non potuit amittere beati­ tudinis appetitum. Verum haec communia mala sunt et hominum et angelorum pro sua mal ilia Domini ju­ stitia damnatorum. Sed homo habet et poenam pro­ priam, qua etiam corporis morte punitus est. Mortis ei quippe supplicium Deus comminatus fuerat, si pec­ caret: sic eum munerans libero arbitrio, ut tamen 1 Editi, post, possumus enim et furando, addunt, ati­ quando alicui prodesse; sed superfluo. - * Hoc loco in edus inserta haec erant: Non ideo menda- dum poterit aliquando laudari, quia nonnunquam pro 'a- tute qnoriandam mentimur. Peccatum ergo est, aed veniale, quod benevolentia excusat, et ideo fallacia damnat: quae verba ab omnibus prope Mss. absunt. 1 hie Ani. Er. Dan. Arn. et aliquot Mss. omittunt, ''(;1. regeret imperio, terreret exitio; atque in paradisi felicitate tanquam in umbra vitae, unde justitia cu­ stodita in meliora conscenderet , collocavit (Gen. 11, 17, 15).

CAPUT XXVI. — Peccati Adm pœna in tota ips;.. stirpe. Contra Pelagianos. Hinc post peccatum exsul effectus, stirpem quoque suam, qnam peccando in se tanquam iu radice vitiaverat, peena mortis et damna­ tionis 1 obstrinxit : ut quidquid prolis ex illo et simul damnata per quam peccaverat conjuge, per carnalem concupiscentiam, in qua inobedientiæ pœna similis retributa est, nasceretur, traheret originale peccatum, quo traheretur per errores doloresque diversos ad iI- Jud extremum eum desertoribus angelis vitiatoribus et possessoribus et consortibus suis sine fine suppli­ cium. Sic per unum hominem peccatum intravit in mun­ drum, et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peceaverunt (Rom. v, 12). Mundum quippe appellavit eo loco Apostolus uni­ versum genus buraanum.

GAI UT XXVII. — Hominis conditio post Adm pec­ catum. Hominis reformatio ex sola Dei miseri­ cordia. Ita ergo se res habebat: jacebat in malis, vel etiam volvebatur, et de malis in mala præcipitabatur totius humani generis massa damnata; et adjuncta parti eorum qui peccaverant angelorum, lucbat impiæ desertionis dignissimas pœnas. Ad iram.quippe Dei pertinet justam, quidquid cæca et indomita concu­ piscenlia faciunt libenter mali, et quidquid manifestis epertisque• pœnis patiuntur inviti : non sane Crca­ toris desistente bonitate et malis angelis subministrare vitam vivacemque potentiam, quæ subministratio si auferatur, interibunt a; et hominum, quamvis de pro­ pagine vitiata damnataque nascentium, formare se­ mina et animare, ordinare membra \ per temporum atates, per locorum spatia vegetare sensus, alimenta donare. Melius enim judicavit de malis bene facere, quam mala nulla esse permittere. Et si quidem in melius hominum reformationem nullam prorsus esse voluisset, sicut impiorum nulla est angelorum, nonne merito fieret, ut natura quai Deum dcseruit, quae præ­ ceptum sui Creatoris, quod custodire facillime posset, sua male utens potestate calcavit atque transgressa est, quæ in se sui Conditoris imaginem ab ejus lumine contumaciter aversa violavit, quæ salubrem servitu­ tem ab ejus legibus male libero abrupit arbitrio, universa in æternum descreretur ab eo, et pro suo merito poenam penderet sempiternam ? Plane ita fa­ caret, si tantum justus, non etiam misericors esset, suamque indebitam misericordiam multo evidentius in indignorum potius liberatione monstraret '.

CAPUT XXVIII — 9. Dejectis desertoribus angelis, cœteri in beatitudine formati. Angelis igitur aliquibus impia superbia deserentibus Deum, et in hujus acris imam caligincm de superna coelesti habitatione de­ jectis, residuus numerus angelorum in æterna cum Deo bealitudine et sanctitate permansit. Neque enim ex uno angelo lapso atque damnato cæteri propagati sunt, ut eos sicut homines originale malum ubnoxiæ successionis viuculis obligaret, atque universos tra- beret ad debitas poenas : sed eo qui diabotus factus est, cum sociis irnpietatis clato, et ipsa 1 cum cis ela­ tione prostrato, caeteri pia obedientia Domino cohæ­ serunt, accipientes etiam, quod illi non babuerunt, certam scientiam, qua essent de sua sempiterna et nunquam casura stabilitate securi.

CAPUT XXIX. — In locum angelorum ejectorum succedit pars hominum reparata. Placuit itaque univer­ sitatis Creatori atque moderatori Deo, ut quoniam non tota multitudo angelorum Deum deserendo perierat, ea quae perierat in perpetua perditione remaneret; quae autem cum Deo illa deserente perstiterat, de sua certissime cognita semper futura fclicitate1 gauderet: alia vero creatura rationalis quae in hominibus crat, quoniam peccatis atque suppliciis et originalibus ct propriis tota perierat, ex ejus parte reparata, quod angelicae societati ruina illa diabolica minuerat, sup­ pleretur I. Hoc enim promissum est resurgentibus sanctis, quod erunt æquales angelis Dei (Luc. xx. 36). Ita superna Jerusalem mater notra, civitas Dei, nulla civium suorum 4 numerositate fraudabitur, aut ube­ riore 5 etiam copia fortasse regnabit (a). Neque enim numerum aut sanctorum hominum, aut immundorum dæmonum novimus, in quorum locum succedentes filii sanctas matris e, quæ sterilis apparebat in terris, in ea pace de qua illi ceciderunt, sine ullo temporis termino permanebunt. Sed illorum civium numerus, sive qui est. sive qui futurus est, in contemplatione est ejus arlificis, qui vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quae sunt (Rom. IV, 47), atque in mensura et nu­ mero et pondere cuncta disponit (Sap. XI, 21).

CAPUT XXX. — Non meritis, nec libero arbitrio reparari homines, sed gratia. Verum hæc- pars generis humani, cui liberationem Deus regnumqne promisit æternum, numquid meritis operum suorum reparari potest? Absit. Quid enim boni operatur perditus 7, nisi quantum fuerit a perditione liberatus? Numquid libero voluntatis arbitrio? Et hoc absit : nam libero arbitrio male utens bomo, et se perdidit et ipsum. t Sic Am. Er. Dan. et plures Mss. At Lov. et Arn., danma­ aone. I Am. Er. Dan. et fere omnes Mss., apertisme. • Plures Mss, intercidit; vel, intercidet : et quidam, intercidunt. 4 Editi, et ordimre membra. Abest, et, a plerisque MSS.; atque ex its i lures post, ordinare membra; prosequun­ tac sic: per locorum aetates, per temporum spatia. ustei­ aensis et FuHensis, per locorUm varietates. ' Domus auctoritate veteris cujusdam excm- laris emen­ dati vuit, UtI monstraret. sufficit tamen pariicula nt aaus quae membro proxime antecedenti praeigitur, nequo hio repetitur in nostris Mss. * Lov. et Arn., et in ipsa. Abest, In, ab omnibus ! roDe Mss. et ab edilis Aro. Er. Dan. I Hic editi adduut, secura; qu:E vox in melioribus lIs! non babetur. pUret Ain. Er. Dan. et plerique Mss. At tOY. et Arn » sup. b Mss nulla civium numerositate, omisso, suorum. a sie Ain. tjr. nau. et >Jss. ai tov. et Arn., sed uberior. ' Ediii, sanctæ matris Ecclesicc. Abest, licdesice, a Mssi 7 Edili, operai i mtest perdilus. At MSS.. ojwaturperditus. Atque ex tis codices decem j rosequuntur, nist qiumdo (ueril. Unus e Vaticanis, tiisi quando vel quantum fuerit. Pluresque loco, liberatus ; labent. reparatus. (n) viti. lij. 22 de Uvit. Dei, cap. i. Sicut enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, nec se ipsum poterit re­ suscitare cum occiderit : ita cum libero peccaretur arbitrio, victore peccato amissum est liberum arbi­ trium ; A quo enim quis devictus est, huic ct servus ad­ dictus est (II Petr. II, 19). Petri certe apostoli est ista sententia : quæ cum vera sit, qualis, quæso, potest servi addicti csse libertas, nisi quando eum peccare delectat? Liberaliter enim servit, qui sui domini vo­ luntatem libenter facit. Ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccati servus est. Unde ad juste faciendum liber non erit, nisi a peccato liberatus esse justitiæ caeperit servus. Ipsa est vera libertas propter recti facti lætitiam 1, simul ct pia servitus propter præ­ cepti obedientiam. Sed ad bene faciendum ista liber­ tas unde erit homini addicto ct vendito, nisi redimat cujus illa vox est, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 56)?Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbi­ trio in bono gloriatur opere, qui nondum est liber ad operandum bene; nisi se vana superbia inflatus ex­ tollat? quam cohibet Apostolus dicens, Gratia salvi facti estis per fidem.

CAPUT XXXI. — Fides et opera bona ex Dei dono. Et ne ipsam sibi saltem fidem sic arrogarent, lit non intelligcrent divinitus esse donatam, sicut idem apostolus alio loco dicit, se ut fidelis esset mi­ sericordiam consecutum (I Cor. VII, 25); hic quoque adjunxit, atque ait, Et hoc non ex vobis, sed Dei donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur. Et ne putarentur fidelibus bona opera defutura, rursus ad­ jecit: Ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Jesu in operibus bonis, quæ præparavit Deus, ut in illis ambulemus (Ephes. II, 8-10). Tunc ergo efficimur vere liberi, cum Deus nos fingit, id est, format et creat, non ut homines, quod jam fecit; sed ut boni homines 2 simus, quod nunc gratia sua facit : ut simus in Christo Jesu nova creatura (Galat. vi, 15), secun­ dum quod dictum est, Cor mundum crea in me, Deus ( Psal. L, 12 ). Neque enim cor ejus, quantum pertinet ad naturam cordis humani, non jam creaverat Deus I.

CAPUT XXXII. — Bona voluntas a Deo. Item ne quisquam, etsi non de opcribus, de ipso glorietur Ii­ bcro arbitrio voluntatis, tanquam ab ipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium, bene operandi ipsa libertas; audiat eumdem gratiae præconem dicentem, Deus eat enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate (Philipp. II, 13). Et alio loco : Igitur non volentis, neque cur­ rentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16). Cum pro­ nul dubio, si homo ejus aetatis est ut ratione jam utatur, non possit credere, sperare, diligere, nisi ve­ ' SIc Am. Er. Dan. Arn. et aliquot vss. Alii p!criquecum Iov., propter recte facli Ikellliam. Nonnulli, propter recte f iciendi licentiam. Legeudum videtur, propter recte facti tibentiam. 9 Vox, IWnlincs, hine abesl in aliquot manusrrij.tis. % Apud Lov. additur, sed renovationem ullimæ iUinorantis In corde Propheta postulate manifestum glossema, quod ex­ punximus veterum codicum auctoritate, et editionem AIr. ''j. Dau, Arn. lit, nec pervenire ad palmam superum vocationis Dei, nisi voluntate cucurrerit (Philipp. III, 14). Quo­ modo ergo non volentis, neque currentis, sed miserentis eat Dei, nisi quia et ipsa voluntas, sicut scriptum est, a Domino praeparatur (Prov. VIII, 35, sec. LXX)? Alioquin si propterea dictum est, Non volentis, neque currentis, scd miserentis est Dei, quia ex utroque fil, id est, et voluntate hominis, et misericordia Dci; ut sic dictum accipiamus, Non volentis, neque currentia, sed miserentis est Dei, tanquam diceretur, Non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei: non ergo sufficit et sola misericordia Dei, si non sit etiam voluntas hominis : ac per hoc si recte dictum est, Non volentis hominis, sed miserentis eat Dei, quia id voluntas hominis sola non implet; cur non ete contrario recte dicitur, Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet ? Porro si nullus dicere christianus audebit, Non miserentis est Dei, sed volentis est ho­ minis, ne Apostolo apertissime contradicat; restat ut propterea recte dictum intelligatur, Non volentis, neque currentis, scd miserentis eat Dei, ul lotum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam ct præparat adjuvandam, et adjuvat praeparatam. Praecedit enim bona voluntas hominis multa Dei dona, sed non omnia: quae autem non præcedit ipsa, in eis est et ipsa. Nam utrumque legitur in sanctis eloquiis; et, Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LVIII, 11); et, Misericordia ejus subsequetur me (Psal. XXII, 6). No­ lentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit. Cur enim admonemur orare pro inimicis nostris (Matth. v, 44), utique nolentibus pie viverc, nisi ut Deus in illis operetur et velle1 ? Itemque cur admonemur petere ut accipiamus (Id. VII, 7), nisi ut ab illo fiat quod volumus, a quo factum est ut veli­ mus? Oramus ergo pro inimicis nostris, ut miseri­ cordia Dei præveniat eos, sicut praevenit et nos: ora­ mus autem pro nobis, ut misericordia ejus subsequa­ tur nos.

CAPUT XXXIII. — 10. Homines natos omnes iræ filios eguisse reconciliatore Christo. Ira Dei quid. Te­ nebatur itaque justa damnatione genus humanum, ct omnes crant irae filii. De qua ira scriptum est: Quoniam omnes dies nostri defecerunt, et in ira tua de­ fecimus; anni nostri sicut aranea meditabuntur (Psal. LXXXIX, 9). De qua ira dicit etiam Job: Homo enim natus ex muliere, brevis vitce et plenus iræ (Job XIV, 1). De qua ira dicit et Dominus Jesus: Qui credit in Fi­ lium, habet vitam æternam; qui autem non credit in Filium, non habet vitam 3, sed ira Dei manet super eum (Joan. III, 36) : non ait, veniet; sed, manet. Cum hac quippe omnis homo nascitur. Propter quod dicit Apostolus : Fuimus enin et noa natura filii iræ, sicut et cæteri (Ephes. II, 3). In hac ira cum essent homines per originale peccatum, tanto gravius et perniciosius, quanto majora vel plura-insuper nddi- I SicAm. Er. Uni. et Mss. At Lov. ctArn., nist Deus In illu operetur fit tvlfnt. a rdili, non luibel vitant (rternain. At ,sSS. Kvancelio con­ sentiu;.i, nec rejh hac loco. atemcm: ex his cii.un nu.Htuht futuro tempeii* lcruui, non Imbebit rifom. derant, necessarius erat mediator, hoc est reconci­ iiator, qui hanc iram sacrificii singularis, cujus um­ bræ omnia sacrificia Legis et Prophetarum, oblatione placaret. Unde dicit Apostolus: Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati nunc in sanguine ejus salvi erimus ab ira per ipsum (Rom. v, 10, 9). Cum autem Deus irasci dicitur, non ejus significatur perturhatio, qualis est in animo irascentis hominis; sed ex hu­ manis motibus translato vocabulo, vindicta ejus, quæ non nisi justa est, iræ nomen accepit. Quod ergo per mediatorem reconciliamur Deo, et accipimus Spiri­ tum sanctum, ut ex inimicis cfficiamur lilii: Quot­ quot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Id. VIII, 14): hæc est gratia Dei pet- Jesum ChriStum Dominum nostrum.

CAPUT XXXIV. — Christus mediator ineffabili Verbi incarnatione natus ex Maria. Contra Apollina­ ristas. Dc quo mediatore longum est, ut quanta di­ gnum est, tanta dicantur, quamvis ab homine dici digne 1 non possint. Quis enim hoc solum congruen­ tibus explicet verbis, quod Verbum caro factum eat, et habitavit in nobis (Joan. I, 14), ut crederemus in Dei Patris omnipotentis unicum Filium natum de Spiritu sancto et Maria virgine? Ita quippe Verbum caro factum est, a divinitate carne suscepta, non in carnem divinitate mutata. Carnem porro hic homi­ nem debcmus accipere, a parte totum significante locutione : sicut dictum est, Quoniam ex operibus Legis non justificabitur omnis caro (Rom. III, 20), id est omnis homo. Nam nihil natura humanae in illa susceptione fas est dicere defuisse ; sed natune ab omni peccati nexu omni modo liberæ : non qualis de utroque sem nascitur per concupiscentiam carnis com obligatione delicti, cujus reatus regeneratione diluitur; sed qualem de virgine nasci oportebat, queant fides matris, non libido conceperat: quo si vel naseente corrumperetur ejus integritas, non jam ille de virgine nasceretur; eumque falso, quod absit, natum de virgine Maria tota confiteretur Ecclesia; quae imitans ejus matrem quotidie parit membra ejus, et virgo est. Lege, si placet, de virginitate sanctæ Mariæ meas litteras 3 ad illustrem virum, quem cum honore ac dilectione nomino Volusianum (Epist. 137).

CAPUT XXXV. — Christus Deus simul et homo. Contra errorem qui Leporii, et postea Nestorianorum fuit. Proinde Christus Jesus Dei Filius, est et Deus et homo 4. Deus ante omnia sæcula, homo in nostro sæculo. Deus, quia Dei Verbum; Deus enim erat Verbum (Joan. I, 1) : homo autem, quia in unita­ tem' personae accessit Verbo anima rationalis et caro. 1 In plerisque Mss.. digna. I Lov. et Arn., quam. At Mss., quem. His accedunt eo loci Am. Er. et Dan.; sed mox recedunt a Mss. habentque cum Lov. et Arn., Quod si t'cl per nascentem. a Edni, meas litteras missas. Abest, missas, a Mss. k Ain. Er. Lov. Arn. Dei Filius est, et Deus, ethomo est. Mutamus interpunctionem vocum deleto allero, est, aucto­ ritate quorumdam rnanuscriptovum. s Aliijuot Mss. hic et infra, ill miiate. sed concinnior vul. gala lectio, tii tmitalcm. Quocirca in quantum Deus est, ipse et Pater unum sunt (Joan. x, 50): in quantum autem homo est, Pater major est illo (Id. xiv, 28). Cum enim esset unicus Dei Filius, non gratia, sed natura, ut esset etiam plenus gratia, factus est ct hominis filiuS: idemque ipse utrumque ex utroque unus Christus. Quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, quod natura erat, id est, esse æqualia Deo. Exinanivit au­ tem Me, accipiens formam servi (Philipp. II, 6 et 7), non amillens vel minuens formam Dei. Ac per hoc et mi­ nor est factus, ct mansit æqualis, utrumque unus, sicut dictum est : sed aliud propter Verbum, aliud propter hominem : propter Verbum æqualis Patri, propter hominem niinor. Unus Dei Filius, idemque hominis filius; unus hominis filius, idemque Dei Fi­ lius : non duo filii Dei Deus et homo, sed unus Dei Filius; Deus sinc initio, homo a cer to initio, .Domi­ nus noster Jesus Christus.

CAPUT XXXVI. — i I. Gratia commendata in ho­ mine Christo ad dignitatem Filii Dei nullis meritis evecto. Hic omnino granditer et evidenter Dei gratia commendatur. Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta ? Quas bona voluntas, cujus boni propositi studium, quæ bona opera pra:­ cesserunt, quibus mereretur iste homo una fieri per­ sona cum Deo? Numquid antea fuit homo, ct huc ei singulare beneficium præstitum est, cum singulariter promereretur Deum 1 ? Nempe ex quo esse homo coepit, non aliud 'coepit esse homo I quam Dei Filius ; et hoc unicus, et propter Deum Verbum, quod illo suscepto caro factum est, utique Deus : ut quemad­ modum cst una persona quilibet homo, anima scili­ cet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo. Unde naturæ humanae tanta gloriaf, nullis præcedentibus meritis sine .dubitatione gratuita, nisi quia magna hic et sola Dei gratia fideliter ct so­ brie considerantibus evidenter ostenditur, ut intelli­ gant homines per eamdem gratiam se justificari a peccatis, per quam factum est ut homo Christus nullum habere posset pcecatum? Sic et ejus matrem angelus salutavit, quando ei futurum annuntiavit hunc partum : Ave, inquit, gratia plena. Et paulo post: Invenisti, ait, gratiam apud Deum (Luc. I, 28 et 30). Et hæc quidem gratia plena, et invenisse apud Deum gratiam dicitur, ut Domini sui, imo omnium Domini mater esset. De ipso autem Christo Joannes evangelista cum dixisset, Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; Et vidimus, inquit, gloriam ejus quasi uni­ geniti a Patre, plenum gralice et veritatis. Quod ait, Verbum caro factum est; hoc est, plenum gralice : quod ait, gloriam unigeniti a Patre ; hoc est, plenum veri­ tatis. Veritas quippe ipsa, unigenitus Dei Filius, nOli . gratia , sed natura, gratia suscepit hominem tanta i Sic oplimoc nolae P.emigianus codex et colbertini duo cum uno e vaticmis. Alii vero vss. cum aute editis habeul, t;t singularilr promereretur i-eum. a iiic vc'x, homo, nou est in Am. fro Dan. et pluribiu Mss. a Fulicnsis vs., tanta gratia. unitate personæ, ut idem ipse esset etiam hominis Minus.

CAPUT XXXVII, — Nativitas Christi eo quod eat de Spirtiu sancto, gratiam demonstrat. Idem namque ,osus Christus Filius Dei unigenitus, id 1 est unicus. Dominus noster, natus est de Spiritu sancto et virgine Muria. El utique Spiritus sanctus Dei donum est, quod quidcm et ipsum est aequale donanti: et ideo Deus est etiam Spiritus sanctus, Patre Filioque non minor. Ex hoc ergo quod de Spiritu sancto est secundum hominem nativitas Christi, quid aliud quam ipsa gratia demonstratur? Cum enim virgo quaesivisset ab angelo, quomodoid fieret quod ei nuntiabat, quando­ quidem illa virum non cognosceret; respondit Ange­ lus : Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrubit tibi; ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. 1, 35). Et Joseph cum vellet cam dimittere, suspicatus adulteram, quam sciebat non de se gravidam, tale responsum ab angelo accepit: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod tnim in ea natum est, de Spiritu ,aneto eat (Matth. 1, 20): id est, quod tu esse do alio viro suspicaris, de Spiritu sancto est.

CAPUT XXXVIII. — 12. Christus de Spiritu sancto non ut de patre natus, sed de Maria ut de matre. Numquid tamen ideo dicturi sumus patrem hominis Christi esse Spiritum sancium, ut Deus Pater Verbum genuerit, Spiritus sanctus hominem, ex qua utraque substantia Christus unus esset, et Dei Patris filius sccundum Verbum, et Spiritus sancti filius secundum hominem ; quod eum Spiritus sanctus I tanquam pater ejus de matre virgine genuisset ? Quis hoc dicere au­ debit? Nec opus est ostendere disputando quanta alia sequantur absurda, cum hoc ipsum jam ita sit absur­ dum, ut nullæ fideles aures id valeant sustinere. Proinde, sicut confitemur, Dominus noster Jesus Christus, qui de Deo Deus, homo autem natus est de Spiritu sancto et virgine Maria, utraque substantia , divina scilicet atque humana, Filius est unicus Dei Patris omnipotentis, de quo procedit Spiritus sanctus. Quomodo ergo dicimus Christum natum de Spiritu tincto, si non eum gcnuit Spiritus sanctus? An qnia fecit eum ? Quoniam Dominus noster Jesus Christus in quantum Deys est, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) : in quantum autem homo est, et ipse factus est, sicut Apostolus dicit: Factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3). Sed cum illam creaturam quam Virgo concepit et peperit, quamvis ad solam personam Filii pertinentem , tota Trinitas fecerit; neque enim separabilia sunt opera Trinitatis; cur in ea faciendo solus Spiritus sanctus nominatus est ? An et quando unus trium in aliquo opere nominatur, universa operari Trinitas intelligi­ tur ? Ita vero est, et exemplis doceri potest. Sed non est in hoc diutiuS immorandum. Illud enim movet 1 Sic plures Mss. cum Aro. Fjr. et nan. At Lov. et Ara., idem, 2 Editi, quod quasi eum Spiritus umctus. Vox, quasi, non tsl in Mss. quomodo dictum sit, Natus de Spiritu sancto, cum filius nullo modo sit Spiritus sanct!. Neque enim quia mundum istum fecit Deus, dici eum fas est Dei filium, aut eum natum de Deo; sed factum, vel creatum, vel conditum, vel institutum ab illo, vel si quid hujusmodi recte possumus dicere. Hic ergo, cum confiteamur natum de Spiritu sancto et virgine Maria, quomodo non sit filius Spiritus sancti, et sit filius virginis Mariae, cun! et de illo et de illa sit Datus, explicare difficile est. Procul dubio quippe non sic de illo ut de patre, sic autcm de illa ut de matre nntus est.

CAPUT XXXIX.—Non quidquid ex aliquo nascitur, ejus filius dicendus. Non igitur concedendum est quid­ quid de aliqua re nascitur, continuo ejusdem rfi filium nuncupandum. Ut enim omittam aliter de ho­ mine nasci filium, aliter capillum, pediculum 1, lum­ bricum, quorum nihil est filius : ut ergo hac omittam, quoniam tantae rei deformiter comparantur; certe qui nascuntur cx aqua et Spiritu sancto, non aquæ filios eos rite dixerit quispiam : sed plane dicuntur filii Dei Patris et matris Ecclesiæ. Sic ergo de Spiritu sancto natus est filius Dei Patris, non Spiritus sancti. Nam et illud quod de capillo et de cæteris diximus, ad Hoc tantum valet, ut admoneamur non omne quod de aliquo nascitur, etiam filium ejus de quo nascitur posse dici. Sicut non omnes qui dicuntur alicujus filii, consequens est ut de illo etiam nati esse dicantur; sicut sunt qui adoptantur. Dicuntur etiam filii gehennæ, non ex illa nati, sed in illam præparati, sicut filii regni qui 2 præparantur in regnum.

CAPUT XL. — Modus quo natus est Christus de Spiritu sancto, insinuat gratiam unionis hypostaticæ. Cum itaque de aliquo nascatur aliquid etiam noa eo modo ut sit filius, nec rursus omnis qui dicitur filius, de illo sit natus cujus dicitur filius; pro­ fecto modus iste quo notus est Christus de Spiritu sancto non sicut filius, et de Maria virgine sicut filius, insinuat nobis gratiam Dei, qua homo nullis præce­ dentibus meritis, in ipso exordio naturæ sue quo esse cœpit, Verbo Deo 3 copularetur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset filius Dei qui filius homi­ nis, et filius hominis qui filius Dei: ac sic in natura humanæ susceptione fieret quodam modo ipsa gratia illi homini naturalis, qu c 4 cullum peccatum posset admittere. Quæ gratia propterea per Spiritum sanctum fuerat significanda, quia ipse proprie sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum (Act. VIII, 20). Unde sufficienter loqui . ( si tamen id fieri potest), valde prolixæ disputationis est.

CAPUT XLI. — 13. Christus sine peccato, sed pec­ catum factus. Nulla igitur voluptatc carnalis concu­ piscentiae seminatus sive conceptus , et ideo nullum peccatum originaliter trahens; Dei quoque gratia Verbo Patris unigenito, non gratia Filio, sed natura, 1 Antiquiores codices, peduculum. I Pronumen, qui, abest a quatuor Vaticanis et ab anti­ quioribus Gallicauis. a sic meliores Mss. At editi, verbo Dei. 4 Germaneusis codex, qui. Alii duo Mss., qua. 5 Hic Am. Er. IJOV. et Arn. addunt, perlongun cimt: quod abest a Mss. In unitate personæ I modo mirabili ct ineffabili adjun­ ctus atque concretus, et ideo nullum peccatum et ipse committens; tamen propter similitudinem carnis pec­ cati in qua venerat (Rom. VIII, 3), dictus est et ipse peccatum, sacrificandus ad diluenda peccata. In vetere quippe lege peccata vocabantur sacrificia pro peccatis (Osec iv, 8) : quod vere iste factus est cujus umbræ erant illa. Hinc Apostolus cum dixisset, Obsecramus pro Christo reconciliari Deo; continuo subjunxit atque ait: Eum qui non noverat peccatum, pro nobis pecca­ tum fecit, ut nos simus justitia Dei in ipso (II Cor. v, 20, 21). Non ait , ut in quibusdam mendosis codici­ bus legititr, Is qui non noverat peccatum, pro no­ bis peccatum fecit; tanquam pro nobis Christus ipse peccaverit: sed ait, Eum qui non noverat pec­ catum, id est Christum, pro nobis peccatum fccit Deus, cui reconciliandi sumus, hoc est, sacrili­ cium pro peccatis, per quod reconciliari valeremus. Ipse ergo peccatum, ut nos justitia ; nec nostra, sed Dei; nee in nobis, sed in ipso : sicut ipse peccatum, non suum, sed nostrum; nec in se, sed in nobis constitutum, similitudine carnis peccati, in qua cru­ cifixus est, demoristravit: ut quoniam peccatum ei non inerat, ita quodam modo peccato moreretur, dum moritur carni 2 in qua erat similitudo peccati; et cum secundum vetustatem peccati nunquam ipse vixisset, nostram ex morte veteri, qua in peccato mortui fueramus, reviviscentem vitam novam 3sua resurrectione signaret.

CAPUT XLII. — Baptismus datur, ut moriamur, et reviviscamus. Ipsum est quod in nobis celebratur , magnum Baptismatis sacramentum, ut quicumque ad istam pertinent gratiam, moriantur peccato, sicut ipse peccato mortuus dicitur, quia mortuus est carni, hoc est, peccati similitudini : et vivant a lavacro re­ nascendo, sicut ipse a sepulcro resurgendo, quamlibet corporis ætatem gerant.

CAPUT XLIII. — In Baptismo omnes peccato mori, a parvulos, et majores. A parvulo enim recens nato usque ad decrepitum senem, sicut nullus est probi­ bendus a Baptismo, ita nullus est qui non peccato . moriatuor in Baptismo: sed parvuli tantum originali , majores autem etiam iis omnibus moriuntur peccatis, quæcumque male vivendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt.

CAPUT XLIV .-Figura, έτέρωσις, qua numerus accipi­ tur pro numero. Sed ideo etiam ipsi peccato mori pIe­ rumquedicuntur, cum procul dubio non uni, sedmultis peccatis omnibusque moriantur, quaecumque jam pro­ pria commiserunt, vel cogitatione, vel locutione, vel opere; quia etiam per singularem numerum pluralis numerus significari solet : sicut ait ille, < Uterumque armato milite complent i (Virgil. Æneid, lib.2, f 20); quamvis hoc multis militibus fecerint. Et in nostris Litteris legitur, Ora ergo ad Dominum, ut au- 1 Nonnulli Mss., in unilalem personæ., 1 Sic Am. Er. Dau. et plerique Mss. At Lov. et Arn., earne. » Editi, nova. Melius Mss., novam : jungendo, ad vitam; quo stet antithesis ad iraocedentia verba, ejf morte veteri. ferat a nobis serpentem (Num. XXI, 7, sec. IXX); non ait serpentes, quos patiebatur populus, ut hoc dice­ ret: et innumerabilia talia. Cum vero et iliud originale unum plurali numero significatur, quando dicimus in peccatorum remissionem baptizari parvulos, nec di­ cimus in remissionem peccali; illa est e contrario locutio, qua per pluralem 1 significatur numerussin­ gularis. Sicut in Evangelio Herode mortuo dictum est, Mortui sunt enim qui quærebant animam pucri (Matth. II, 20) : non dictum est, mortuus est. Et in Exodo, Fecerunt, inquit, sibi deos aureos; cum unum vitulum fecerint, de quo dixerunt, Hi sunt dii tui 'srael, qui eduxerunt te de terra Ægipti (Exod. xxxu, 31, 4) : et hic pluralem ponentes pro singulari.

CAPUT XLV. — In primo hominis peccato plures peccati species. Quamvis et in illo peccato uno, quod per unum hominem intravit in mundum, et in omnes homines pertransiit (Rom v, 12), propter quod etiam parvuli baptizantur, possint intelligi plura peccata, si unum ipsum in sua quasi membra singula dividatur. Nam et superbia estillic, quia homo in sua potius esse. quam in Dei poleslate dilexit; et sacrilegium, quia Deo non credidit; et homicidium, quia se præcipitavit in mortem; et fornicatio spiritualis, quia integritas mentis humanae serpentina suasione corrupta est;ct fur­ tum, quia cibus prohibitus usurpatus est; et avaritia, quia plus quam illi sufficcre debuit appetivit : ct si quid aliud in boc uno admisso diligeuti consideratio­ ne inveniri potest.

CAPUT XLVI. — Peccatis parentum non tantum primorum obligari filios, probabile est. Parentum quo­ que peccatis parvulos obligari, non solum pr imorum hominum, sed etiam suorum; de quibus ipsi nati sunt, non improbabiliter dicitur. Illa quippe divina senten­ tia, Reddam peccata patrum iti filios (Deut. v, 9) ; tenet eos utique antequam per regenerationem ad Testamentum Novum incipiant pertinere. Quod Testa­ mentum prophetabatur, cum dicerctur per Ezechielem non accepturos filios peccata patrum suorum, uec ulterius futuram in Israel parabolam illam : Patres manducaverunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstu­ puerunt 2 (Ezech. xvm, 4 20). Ideo enim quisque re­ nascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur. Nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam postBaplismum fieri videmus. Ac per huc non' est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est gene­ ratio; usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatus dicat, In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit (Psal. L, 7). Ne­ que hic dixit, In iniquitate, vel peccato. cum et hoe recte dici posset: sed iniquitates et peccata dicere maluit. Quia et in illo uno, quod in omnes homines pertransiit, atque tam magnum est, ut eoa mutaretur I Am. Er. Lov. et Arn. hoc loco addunt, locutionem : su­ perfluo; nam in Mss. melius subauditur, numerum. s Antiquiores Mss., obstipuerutU : ductiun verbum a sii­ pite. e Editi, AC per hoc non cb aliud. Mss. omittunt, obuliud. i Kdili, ut ill co. Abest, ill, a Mss. et converteretur in necessitatem mortis humana natu­ ra, reperiuntur, sicut supra disserui, plura peccata, et alia parentum, quæ etsi non ita possunt mutare naturam, rcatu tamen obligant (ilios, nisi gratuita gratia et misericordia divina subveniat.

CAPUT XL VII.- Quousque parentum peccata pro­ pagentur in filios, non temere definiendum. Sed de pec­ catis aliorum parentum, quibus ab ipso Adam usque ad palremsuum progcneratoribussuis quisque succe' dit, non immerito disceptari potest: utrum omnium malis actibus et multiplicatis delictis originalibus qui nascitur implicetur, ut tanto pejus quanto posterius quisque nascatur; an propterea Deus in tertiam et quartam generationem de peccatis parentum eorum posteris comminetur, quia iram suam quantum ad progeneratorum culpas non extendit ulterius mode­ ratione miserationis suæ; ne illi quibus regeneratio­ nis gratia non confertur, nimia sarcina in ipsa sua æterna damnatione premerentur, si cogerentur ab initio generis humani omnium præcedentium paren­ tum suorum originaliter peccata contrabcre, et poenas pro cis debitas pendere : an aliud aliquid de re tanta, Scripturis sanctis diligentius perscrutatis atque tracta­ lis, valcat vcl non valeat rcperiri, tcmere affirmare non audeo.

CAPUT XLVIII. —14. Peccatum originale non abole­ tur nisi per Christum. Illud tamen unum peccatum, quod tam magnum in loco et habitu tantæ felicitatis admis­ sum est, ut in uno homine originaliter, atque, ut ita dixerim, radicaliter totum genus humanum damnare­ tur, non solvitur ac diluitur nisi per unum mcdiatorem Dei ct hominum hominem Christum Jesum (I Tim. n, 5), qui solus potuit ita nasci, ut ei nou opus esset renasci.

CAPUT XLIX. — Baptismo Joannis non fiebat re­ generatio. Christus cur baptizari a Joanne voluit. Non enim renaiscebantur, qui baptismate Joannis baptiza­ bantur (Matth. 111, 43), a quo et ipse baptizatus est: sed quodam præcursorio illius ministerio qui dicebat, Parate viam Domino (Luc. 111, 4), huic uni in quo solo renasci poterant parabantur. Hujus enim baptismus est non in aqua tantum, sicut fuit Joannis, verum eliam in Spiritu sancto (Marc. i, 8); ut de illo Spiri­ tu regeneretur quisquis in Christum credit, de quo Christus gencratus I regeneratione non eguit. Unde vox illa Patris quæ super baptizatum facta esttEgo hodie genui te2 (Psal. II, 7; Hebr. v, 5); non unum illum tem­ poris diem quo baptizatus est, sed immutabilis æterni­ tatis ostendit, ut illum hominem ad Unigeniti perso­ nam pertinere monstraret. Ubi enim dies nec hester­ ni fine inchoatur, nec initio crastini terminatur, semper hodicrnusest. In aqua ergo baptizari voluit a Joanne, non ut ejus iniquitas ulla dilueretur, sed ut magna commendaretur humilitas. Ita quippc nihil in eo baptismus quod ablueret, sicut mors nihilquod ' Lov., regeneratus. verius Am. rr. Da:t. et potieres Mss., generatus. I Non sic in Evangelio; uiide Iiic fludarMe;- na;'ns a: sque codicuui aueluritaie addit, lues I ili,is meus. puniret, invenit; ut diabolus veritate justitiæ, non violentia potestatis oppressus et victus, quoniam ipsum sine ullo peccati merito iniquissime occiderat, per ipsum justissime amitteret quos peccati mcrito detinebat. Utrumque igitur ab illo, id est, et baptismus et mors, certæ, dispensationis causa, non miseranda necessitate, sed miserante potins voluntate susceptum est; ut unus peccatum tolleret mundi, sicut unus pcecatum misit in munduin, hoc est, in universum ge­ nus humanum.

CAPUT L. — Per Christum tolli non tantum origi­ naU peccatum, sed et cætera superaddita. Nisi quod ille unus unum peccatum misit in mundum, iste vero unus nonsolum illud unum, sed cuncta simul abstu­ lit quæ addita invenit. Unde dicit Apostolus : Non sicut per unum peccantem 4 ita est et donum: nam judi­ cium quidem ex uno in condemnationem, gratia autem ex multis delictis in justificationem . Quia utique iliud unum quod originaliter trahitur, etiam si solum sit, obnoxios damnationi facil: gratia vero ex multis de­ licus justificat hominem, qui præter illud unum quod communiter cum omnibus originalilcr traxit, sua quoque propria multa commisit.

CAPUT HI. — A damnatione Adæ nemo libera­ tus nisi in Christo renatus. Veruntamen quod paulo post dicit, Sicut per unius delictum in omnes homines ad condemnationem, ita et per unius justitiam in omnes homines ad justificationem vita (Rom. v, 16, 18) : satis indicat, ex Adam neminem natum nisi damnatione detineri, et neminem nisi in Christo renatum a da­ mnatione liberari.

CAPUT HII. — Baptismus mortis ac resurrectionis Christi similitudo in parvulis perinde ac in majoribus. De qua per unum hominem poena et per unum homi­ nem gratia cum locutus fuisset, quantum illi Epistolæ suae loco sufficere judicavit, deinde sacri baptismatis in cruce Christi grande mysterium commendavit eo modo, ut intelligamus nihil aliud esse in Christo baptismum, nisi mortis Christi similitudinem; nihil autem aliud mortem Christi crucifixi, nisi remissionis peccati sim!­ litudinem : ut quemadmodum in illo vera mors facia est, sic in nobis vera remissio peccatorum; ctquemad­ modum in illo vera resurrectio, ita in nobis vera justifi­ catio. Ait euim, Quid ergo dicemus ? Permanebimus in peccato, ut gratia abundet? Dixerat enim superius, Ubi, enim abundavit peccatum, superabundavit gratia (Ibid. 20). Et ideo quæstionem sibi ipse proposuit, utrum propter abundantiam gratiæ consequendam in peccato sit permanendum. Sed respondit, Absit: atque subjecit, Si mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo ? Dcin­ de ut ostenderet nos mortuos esse peccato: An ignora­ tis, inquit, quoniam quicumque baptizati sumus in Chri­ sto Jesu, in morte ipsius baptizali sumus ? Si ergo hinc ostendimur mortui esse peccato, quia in morte Chri­ sti baptizati sumus; profecto et parvuli qui baptizan­ tnrin Christo, peccato moriuntur, quia inmorte ipsius 1 Arn. et sex Mss., per ttnum peccatam, Retinuinrtis auti­ qU;Ln leciitm.iii res; ondentemł gl'a'c:l', dCnibs amarthesan­ tos, quam St' p;! sol,t Anugustinus. baptizantur. Nullo enim excepto dictum cst, Quicum­ que baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Et ideo dictum est, ut probaretur mortuos nos esse peccato. Cui autem peccato par­ vuli renascendo moriuntur, nisi quod nascendo tra­ xerunt? Ac per hoc etiam ad ipsos pertinet quod se.. quitur dicens : Consepulti sumus ergo1 illi per Baptis­ mum in mortem, ut quemadmodum surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et noa in novitate vitce ambulemus. Si enim complantati facti sumus similitudi­ ni mortis ejus, simul et resurrectionis erimus : hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut evacuetur corpus peccati, ut ultra non serviamus pecca­ to. Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus eum illo: scientes, quia Christus resurgens a mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non domi­ nabitur. Quod enim mortuus eat peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo. Ita et vos existimate mortuos quidem vos esse peccato, vivere' autem Deo in Christo Jesu (Rom. v, 1-11). Hinc enim probare cœ­ perat non esse nobis permanendum in peccato, ut gratia abundet; et dixerat, Si mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo ? Atque ut ostenderet mortuos nos esse peccato, subjecerat a, An ignoratis, quoniam quicumque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Sic itaquc totum locum istum clausit, ut cœpit. Mortem quippe Christi sic insinua­ vit, ut etiam ipsum mortuum diceret esse peccalo. Cui peccato, nisi carni 4 in qua erat, non peccatum, sed similitudo peccati, et ideo nomine appellata est peccati? Baptizatis itaque in morte Christi, in qua non solum majores, verum etiam parvuli baptizantur, ait, Sicel vos, id est quemadmodum Christus, sic et vos existimate vos mortuos esse peccato , vivere autem Deo in Christo Jesu.

CAPUT LIII. — Crux Christi, sepultura, resurre­ ctio, etc., figura vitæ christianæ. Quidquid igitur ge­ stum est in cruce Christi, in sepultura, in resurre­ ctione tertio die, in ascensione in caelum, in sede ad dexteram Patris; ita gestum est, ut his rebus non mystice tantum dictis, sed eliam gestis configuraretur vita christiana quæ hic geritur. Nam propter cjus crucem dictum est : Qui autem Jesu Christi sunt, car­ nem suam crucifixerunt cum passionibus' et concupi­ scentiis (Galat. v, 24). Propter sepulturam : Consepulti sumus Christo per Baptismum in mortem. Propter re­ surrectionem : Ut quemadmodum Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitæ ambulemus. Propter ascensionem in cœlum sedemque ad dexteram Patris : Si autem resurrexistis cum Chri­ sto, quae sursum sunt quærite, ubi Christus est ad dexte­ t Sic antiquiores Mss. juxta graecum. At editi, consepulti enim sumus. * AliquOl Mss., viventes. » ita ':ss. Editi vero, subjecit. 4Editi, carnis. At Mss. plures, cami. Nonnulli vero eam vocem Irætereunt. I tciili, cum tiliis. PraMi;ui Mss., cum p assionibus juxta græcum, rim tois pathemasi ram Dei sedens; quai sursum sunt sapite, non quæ su­ per terram : mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.

CAPUT LIV. — Judicium ultimum pertinens ad rea in fine sæculi gerendas. Jam vero quod de Christo confitemur futurum, quoniam de coelo venturus est, vivos judicaturus ac mortuos, non pertinet ad vitam nostram quas hic geritur; quia nec in rebus gestis ejus est, sed in fine saeculi gerendis. Ad hoc pertinet quod Apostolus secutus adjunxit : Cum Christus ap­ paruerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in gloria (Coloss. III, 1 -4).

CAPUT LV. — Judicare vivos et mortuos, duplici modo intellectum. Duobus autem modis accipi potest quod vivos et mortuos judicabit: sive ut vivos intel­ ligamus, quos hic nondum mortuos, sed adhuc in ista carne viventes inventurus est ejus adventus; mortuos, autem qui de corpore, prius quam veniat, exicrunt vel exituri sunt: sive vivos justos, mortuos autem injustos; quoniam justi quoque judicabuntur. Aliquando enim judicium Dci ponitur in malo; undc illud est, Qui autem male egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. v, 29) : aliquando et in bono, seculI­ dum quod dictum est, Deus, in nomine tuo salvtun me fac, et in virtute tua judica me (Psal. LIII, 5). Per ju­ dicium quippe Dei fil ipsa bonorum malorumque dis. cretio, ut liberandi a malo, non perdendi cum malis, boni ad dexteram segregentur (Matth. xxv, 32, 33). Propter quod ille clamabat, Judica met Deus : ct quid dixcrat velut exponens, Et discerne, inquit, cau­ sam meam de gente non sancta (Psal. XLII, 1).

. CAPUT LVI. — 15. De Spiritu sancto et Ecclesia recto ordine dictum in Symbolo. Ecclesia coelestis ter­ renæ opitulatur. Cum autem de Jesu Christo Filio Dei unico Domino nostro, quod ad brevitatem Confessio­ nis pertinet, dixerimus, adjungimus sic credere nos' et in Spiritum sanctum, ut illa Trinitas compleatur, quæ Deus est : deinde sancta commemoratur Eccle­ sia. Unde datur intelligi rationalem creaturam ad Jerusalemł liberam pertinentem (Galat. iv, 20), post commemorationem Crcatoris, id est summæ illius Trinitatis, fuisse subdendam. Quoniam quidquid de homine Christo dictum est, ad unitatem personæ Unigeniti pertinct. Rectus itaque Confessionis ordo poscebat, ut Trinitati subjungeretur Ecclesia, tan­ quam habitatori domus sua, ct Dco templum suum, et conditori civitas sua. Quai tota hic accipienda est, non solum ex parte quas peregrinatur in terris, a solis ortu usque ad occasum laudans nomen Domini (Psal. cxn, 3), ct post captivitatem vetustatis can­ tans calicum novum ; verum etiam ex illa quæ in cœlis semper, ex quo condita est, cohaesit Deo, lire ullum malum sui casus experta est. Hæc in sanctis Angelis beala persistit, et suæ parti peregrinanti sicut oportet opitulatur; quia utraque una crit cou- 1 Plures Mss., adjungimus his credjre nos. Nonnulli vero, adiungimust til conwiitt sic credere nos, Quidam deiuciuc, (uijimqvwis, III scis, credere nos : non minus bene. * Aui. ix. Da.!. et plures Mss., quat. sortio æternitatis, et nunc una est vinculo charitatis, quæ tota instituta est ad colendum unum Deum. Unde nec tota, nec ulla pars ejus vult se coli pro Deo, nec cuiquam esse Deus pertinenti ad templum Dei, quod aedificatur ex diis quos facit non factus Deus. Ac per hoc Spiritus sanctus sicrealura, non creator, esset, profecto creatura rationalis esset; ipsa est enim summa creatura1. Et ideo in Regula fidei non pone­ retur ante Ecclesiam, quia et ipse ad Ecclesiam per­ tineret in illa ejus parte quæ in caelis est. Nec ha­ beret templum, sed etiam ipse templum esset. Tem­ plum autem habel, de quo dicit Apostolus : Nescitis quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo ? De quibus alio loco dicit : Nescitis quia corpora vestra membra sunt Chri­ sti (I Cor. VI, 19, 15)? Quomodo ergo Deus non est, qui templum habet? aut minor Christo est, cujus membra templum habel? Neque enim aliud templum ejus, aliud templum Dei est, cum idem dicat Apo­ stolus, Nescitis quia templum Dei eatis: quod ut pro­ baret, adjecit, Et Spiritua Dei habitat in vobis (Id. m, 10). Deus ergo habitat in templo suo, non solum Spiritus sanctus, sed etiam Pater et Filius, qui etiam de corpore suo, per quod factus est caput Ecclesiae, quae in hominibus est, ut sit ipse in omnibus primatum tenens (Coloss. I, 18), ait, Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19). Templam ergo Dei, hoc est totius summæ Trinitatis, sancia est Ec­ clesia, scilicet universa in cælo et in terra.

CAPUT LVII. — Stubilitus Ecclesiæ cælestis. Sed de ilia quæ in coelo est, affirmare quid possumus, nisi quod nullus in ea malus est, nec quisquam dein­ ceps inde cecidit aut casurus est, ex quo Deus an­ gelis peccantibus non pepercit, sicut scribit apostolus Petrus ; sed carceribus caliginis inferi retrudens tradi­ dit in judicio puniendos reservari (Il Petr. II, 4)?

CAPUT LVHI. — Angelorum quæ sint differentia, et an Angeli sint sidera, incertum. Quomodo autem se habeat beatissima ilia et superna societas, quae ibi sint differentiæ præpositurarum 3, ut cum omnes tan­ quam geuerali nomine Angeli nuncupentur (sicut in Epistula ad Hebræos legimus : Cui enim Angelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis (Hebr. I, 13)? hoc quippe modo significavit omnes universaliter An­ gelos dici), sint tamen illic Archangeli : et utrum iidem Archangeli appellentur Virtutes ; atque ita di­ ctum sit, Laudate eum, omnes Angeli ejus; laudate cum, omnes Virtutes ejus (Psal. CXLVIII, 2); ac si di­ ceretur, Laudate eum omnes Angeli ejus, laudate eum omnes Archangeli ejus : et qnid inter se distent quatuor iila vocabula, quibus universam ipsam coe­ lestem societatem videtur Apostolus esse complexus, diecndo, Sine Sedes, sive Dominationes, sive Princi­ patus, sive Potestates (Coloss. I, 16), dicAnt qui pos­ sunt, si tamen possunt probarc quod dicunt: ego me 1 Sic 41185. At editi, ipse enim esset sumtna creatura. I '.diti, personarum. At Mss. plerique, præposilwoarum : et uonnulli, prcepositonnn. ista ignorare confiteor. Sed ne illud quidem certum habeo, utrum ad eamdem societatcm pertineant sol el luna et cuncta sidera : quamvis nonnullis lucida cor­ pora esse, non cum sensu vel intelligentia, videan­ tur (a).

CAPUT LIX. — Angelorum qualia sint in quibus apparuerunt corpora, difficile explicatur. Itemque an­ geli quis explicet cum qualibus corporibus apparue­ rint hominibus, ut non solum cernerentur, verum etiam tangerentur ; et rursus non solida corpulentia, sed spirituali potentia quasdam visiones, non oculis corporeis, sed spiritualibus, vel mentibus ingerant, vel dicant aliquid non ad aurem forinsecus, sed intus in animD hominis I, etiam ipsi ibidem constituti: sicut scriptum est in Prophetarum libro, Et dixit mihi angelus qui loquebalur in me (Zach. i, 9) : non enim ait, qui loquebatur ad me; sed, in me. Vel appareant et in somnis, et colloquantur more somnio­ rum : habemus quippe in Evangelio, Ecce Angelus Domini apparuit illi in somnis, dicens (Matth. I, 20). His enim modis velut indicant se angeli contrecta­ bilia corpora non habere : faciuntque difficillimam quaestionem, quomodo patres eis pedes laverint (Gen. XVIII, 4, et XIX, 2), quomodo Jacob cum an­ gelo tam solida contrectatione luctatus sit (Id. XXXII, 24). Cum ista quæruntur, et ea sicut potest, quisque conjectat, non inutiliter exercentur ingenia, si ad­ hibeatur disceptatio moderata, et absit error opi­ nantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est ut hæc atque hujusmodi affirmentur, vel negentur, vel definiantur cum discrimine, quando sine crimine nesciuntur?

CAPUT LX. — 16. Artes satanæ transfigurantis se ut angelum lucis, utilius dignoscuntur. Magis opos est dijudicare atque dignoscere, cum se satanas transfi­ gurat velut angelum lucis (II Cor. XI, 14), ne fal­ lendo ad aliqua perniciosa seducat. Nam quando sen­ sus corporis fallit, mentem vero non movet a vera rectaque sententia, qua quisque vitam Gdelem gerit, nullum est in religione periculum : vel cum se bo­ num fingens, ea facit sive dicit, quæ bonis angelis congruunt, etiam si credatur bonus, non est error christianae fidei periculosus aut morbidus. Cum vero per hæc aliena ad sua incipit ducere, tunc eum di­ gnoscere, nec ire post eunv, magna et necessaria vigilantia est. Sed quotusquisque hominum idoneus est omnes mortiferos ejus dolos evadere, nisi regat atque tueatur Deus? Et ipsa hujus rei difficultas ad hoc est ulilis, ne sil spes sibi quisque, aut homo alter alteri, sed Deus suis omnibus. Id enim nobis potius expedire prorsus piorum ambigit neino.

CAPUT LXI. — Ecclesia in Angelis et in homi­ nibus. Christus pro angelis non est mortuus. Angelos quomodo spectat hominum redemptio. Hæc ergo quæ in sanctis Angelis et Virtutibus Dei est Ecclesi,, tunc nobis sicuti est innotescet, cum ei conjuncti 1 Мss. sed inlua animm hominis. (a) *Kl. lib. ad orosium contra rriscillianislaa, cap. i 1. fuerimus in finem, ad simul habendam beatitudinem sempiternam. Ista vero quæ ab illa peregrinatur in terris, eo nobis notior est, quod in illa sumus, et quia hominum est, quod et nos sumus. Hacc san­ guine Medituris nullum habentis peccatum, ab omni redempta est peccato, ejusque vox est, Si Deus pro nobis, quis contra nos 'Qui Filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII, 31, 32). Non euim pro Angelis mortuus est Christus. Scd ideo etiam pro Angelis fit, quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo, quo­ niam cum eis quodammodo redit in gratiam, post inimicitias quas inter homines et sanctos Angelos I peccata fecerunt, et ex ipsa hominum redemptione ruinæ illius angelicae detrimenta reparantur.

CAPUT LXII. — Quomodo in Christo instaurantur omnia, et pacificantur. Et utique noverunt Angeli sancti docti de Deo, cujus veritatis æterna contem­ platione beati sunt, quanti numeri supplementum de gencre humano integritas illius civitatis exspectet. Propter hoc ait Apostolus instaurari omnia in Christo, qum in calis sunt, et qUal in terris, in ipso (Ephes. I, 10). Instaurantur quippe quæ in coelis sunt, cum id quod inde in angelis lapsum est, ex hominibus reddi­ tur : instaurantur autem quae in terris sunt, cum ipsi homines qui prædestinati sunt ad æternam vitam, a Corruptionis vetustate renovantur. Ac sic per illud singulare sacrificium in quo Mediator est immolatus, qnod unum multæ in Lege victimæ fIgurabant, pa­ cificantur cœlestia cum terrestribus, ct terrestria cum cœlestibus. Quoniam sicut idem apostolus dicit, In ipso complacuit omnem plenitudinem I inhabitare, et per eum reconciliari omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quæ in terris sunt, sive quæ in cælis (Coloss. I, 19 et 20).

CAPUT LXIII. — Pax regni cælestis, quomodo præcellit omnem intellectum.—Pax ista præcellit, sicut scriptum est, omnem intellectum (Philipp. IV, 7); neque sciri a nobis, nisi cum ad ea venerimus, potest. Quomodo euim pacificantur coelestia nisi nobis I, id est, concordando nobiscum? Nam ibi semper est pax, et inter se universis intellectualibus creaturis, et cum suo Creature. Quæ pax præcellit, ut dictum est, omnem intellectum ; sed utique nostrum, non eorum qui semper vident faciem Patris. Nos autem, qnanluscumque sit in nobis intellectus humanus, ex parte scimus, et videmus nunc per speculum in æni­ gmate: cum vero aequales Angelis Dei fucrimus (Luc. xx, 36); tunc quemadmodum et ipsi, videbimus facie ad faciem (I Cor. XIII, 12); tantamque pacem habe­ bimus erga eos, quantam et ipsi erga nos; quia tantum eos dilecturi sumus, quantum ab eis diligimur. Ilaque pax eorum nota nobis erit, quia et nostra talis ac tanta crit, nec præcellet tunc intellectum nostrum : Dei vero pax quæ illic est erga eos, et nostrum et illorum intellectum sine dubitatione præcellet. De 1 ' Hic editi addunt, dirinilatU; quod plerique ac noti rt'S Was. ion ha!ujiit. I Editi, nisi in notis. Abest, in. a Mas. ipso quippe beata est rationalis crcatura, quæcum­ que beata est, non ipse de illa. Unde secundum hoe melius accipitur quod scriptum est, Pax Dei qum præcellit omnem intellectum : ut in co quod dixit omnem, nec ipse intellectus sanctorum Angelurum esse possit exceptus 1; sed Dei solius : neque enim et ipsius intellectum pax ejus excellit.

CAPUT LXIV. —17. Remissio peccatorum expressa in Symbolo. Sanctorum vita sine crimine, non sine pec. tuto. Concordant autem nobiscum Angeli eliam nunc, cum remittuntur nostra peccata. Ideo post comme­ morationem sancite Ecclesiæ in ordine Confessionis ponitur remissio peccatorum. Per hanc cnim stat Ecclesia quæ in terris est: per hanc non perit quod pevierat et inventum est (Luc. xv, 24). Excepto quippe Baptismatis munere, quod contn originale peccatum donatum est, ut quod generatione attractum est, regeneratione detrahatur ; et tamen activa quo­ que peccata, quæcumque corde, ore, opere commissa invenerit, lollil: hac ergo excepta magna indulgentia, unde incipit hominis rcnovatio, in qua solvitur omnis reatus et ingeneratus et additus ; ipsa etiam vita caetera jam ratione utentis aetatis, quantalibet præ­ polleat fecunditate justitiæ, sine peccatorum reruis­ sione non agitur. Quoniam filii Dei quamdiu mor­ taliter vivunt, cum morte confligunt. Et quamvis de iliis sit veraciter dictum, Quotquot Spiritu Dei agun­ tur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14); sic tameM Spiritu Dei excitantur, et tanquam lilii Dei proficiunt ad Deum, ut etiam spiritu SilO, maxime aggravante corruptibili corpore (Sap. IX, 15), tanquam filii ho­ minum quibusdam 2 humanis motibus deficiant ad se ipsos, et ideo peccent. Interest quidem quantum : neque enim quia peccatum est omne crimen, ideo crimen est etiam omne peccatum. Itaque sanctorum hominum vitam quamdiu in hac mortali 2 vivitur , inveniri posse dicimus sine crimine : Peccatum autem si dixerimus quia non habemus, ut ait tantus aposto­ lus4, nosmetipsos seducimus, et Meritas in nobis non est (I Joan. I, 8).

CAPUT LXV. — Crimina quælibet in Ecclesia remitti per pænitentiam. Extra Ecclesiam non remit­ tuntur peccata. Sed ncquc de ipsis criminibus quam­ libeL magnis remittendis in sancta Ecclesia, Dei miscricordia desperanda est agentibus pœnitentiam secundum modum sui cujusque peccati. In actione autem pænitentiæ, ubi tale commissum est It ut is qui commisit a Christi etiam corpore separetur, non tam consideranda est mensura temporis quam doloris. Cor enim contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L, 19). Verum quia plerumque dolor alterius cordis occultus est alteri, neque in aliorum notitiam per verba vel quæcumque alia signa procedit; cum 1 Edit!, exemptus. Melius Mss., exceptus. I MSS., tanquam fiHi hominis in quibusdam, etc. . Edidi, ill fuic morte. At Mss., ut hac mortati : supple, vttii. * Fxliti, sanctus apostolus. Sed Mss. aptius ad rem cum emphasi confirmandam, tantus apostolus. I ui ediiis, itbi tole crimen commissum esl. Abest, crimen a MJ*. sit coram illo cui dicitur, Gemitus meus a te non est absconditus (Psul. XXXVII, 10) : recte constituuntur ab iis qui Ecclesiis 1 præsunt tempora pœnitentiæ, ut fiat salis etiam Ecclesiæ, in qua remittuntur ipsa peccata; extra cam quippe non remittuntur. Ipsa namque proprie Spiritum sanctum pignus accepit (II Cor. I, 22), sine quo non remittuntur ulla peccata, ita ut quibus remittuntur, consequantur vitam æternam.

CAPUT LXYI. — Remissio peccatorum fit propter futurum judicium. Magis euim propter futurum judi­ cium fit remissio peccatorum. In hac autem vita usque adco valet quod scriptum est, Grave jugum super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum usque in diem sepulturæ in matrem omnium (Eccli. XL, i); ut etiam parvulos videamus post lavacrum re­ generationis diversorum malorum afflictione cruciari: ut intelligamus, totum quod salutaribus agitur Sacra­ mentis, magis ad spem venturorum bonorum, quam ad retentionem vel adeptionem praesentium pertinere. Multa eliam hic videntur ignosci et nullis suppliciis vindicari; sed eorum pœnæ reservantur in posterum. Neque enim frustra ille proprie dicitur dies judicii, quando venturus est judex vivorum atquc mortuorum. Sicut e contrario vindicantur hic aliqua, et tamen si remittuntur, profecto in futuro sacculo non nocebunt. Propterea de quibusdam temporalibus poenis, quae in hac vita peccantibus irrogantur, eis quorum pcc­ cata delentur, ne reserventur in finem, ait Apostolus: Si enim nos ipsos judicaremus, a Domino non judica­ retnur: cum judicamur autem a Domino corripimur, ne cum hoc mundo damnemur (I Cor. XI, 31 et 32).

CAPUT LXVII. — 18. Refelluntur qui putabant fideles omnes, quantumlibet scelerate vixissent, sal­ vandos per ignem. Creduntur autem a quibusdam 2 (a), etiam ii qui nomen Cbristi non relinquunt, et ejus lavacro in Ecclesia baptizantur, nec ab ea ullo schi­ smate vel haeresi praeciduntur, in quantislibet sce­ leribus vivant, quoe nec diluant pjenitendo, nec clecmosynis redimant, sed in cis usque ad hujus vitæ ultimum diem pertinacissime perseverent, salvi futuri per ignem; licet pro magnitudine facinorum flagitio­ rumque diuturno, non tamen aeterno igne puniri a. Sed qui hoc credunt, et tamen catholici sunt, humana quadam benevolentia mihi falli videntur : nam Scri­ ptura divina aliud consulta re-pondet. Librum autem de hac quæstione conscripsi, cujus titulus est, de Fide et Operibus ; ubi secundum Scripturas sanctas, quantum, Deo adjuvanle, potui, demonstravi, eam fidem salvos faccre, quam satis evidenter expressit Paulus apostolus, dicens : In Christo enim Jesu neque circumcisio quidquam valet, neque præputium, sed fides 1 sic Mss. Editi vero, Eccledæ. I Mss., creduntur a quibusdam, omisso, autem. a Nonnulli codices, piatituri. Forte reponendum. pu­ mli; vel, puniendi. (a) Istoruiu nonu'i!, quos aliquoties reprehendit Augusti­ nus, nod tantum libro de FideelOperibus, sed etiam Ub.2J de Ciyilalc Dei, cap. i7, ct senuentilius, pet;eri:it semper. Hac vero cum scriberet, inLendisse in nieronvuuini credi­ tur a Joanne Garnerio in Appendice pria.a, ad rriorem par­ tem Mercatoris, pag. i 17. Vide suira Admo::itioncm in ii­ brum de Fide et Operibus. quæ per dilectionem operatur (Galat. v, 6). Si autem male et non bene operatur, procul dubio, secundum apostolum Jacobum, mortua est in semetipsa. Qui rursus ait: Si fidem dicat se quis haberet opera autem non habeat, numquid poterit fides salvare eum (Jacobi II, 17, 14) ? Porro autem si homo sceleratus propter fidem solam per ignem salvabitur, et sic est accipien­ dum quod ait beatus Paulus, Ipse autem salvus erit, sic tamen qnasi per igneni; poterit ergo salvare sine - operibus fides, et falsum erit quod dixit ejus coapo­ stolus Jacobus : falsum erit et illud quod idem ipse Paulus dixit, Solite, inquit, errare; neque forni­ catores, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molleS, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque ra­ paces regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 9, 10). Si enim etiam in istis perseverantes criminibus, tamen propter fidem Christi salvi erunt, quomodo in regno Dei non erunt?

CAPUT LXVIII. — Locus Apostoli de salvandis per ignem ut intelligendus. Ignis quidam in hac vita, per quem salvantur ædificantes ligna. Sed quia haec apo­ stolica manifestissima et apertissima testimonia falsa esse non possunt; illud quod obscure dictum est de ns qui superaedificant super fundamentum, quod est Christus, non aurum, argentum, lapidcs pretiosos, sed ligna, fenum, stipulam (de his enim dictum est quod per ignem salvi erunt, quoniam fundamenti merito non peribum), sic intelligendum cst, ut his manifestis non inveniatur esse contrarium. Ligna quippe et fenum et stipula non absurde accipi pos­ sunt rerum saecularium, quamvis licite concessarum , tales cupiditates , ut amitti sine animi dolore non possint. Cum autem iste dolor urit, si Christus in corde fundamenti habet locum, id est, ut ei nihil an­ teponatur, et malit homo qui tali dolore uritur, rebus quas ila diligit magis carere quam Christo; per ignem fit salvus. Si autem res hujusmodi temporales ac sæ­ culares tempore tentationis maluerit tenere quam Christum, eum in fundamento non habuit; quia hæc priore loco habuit, cum in ædificio prius non sit ali­ quid fundamento. Ignis enim , de quo eo luco est lo­ cutus Apostolus, talis debet intelligi, ut ambo per eum transeant; id est , et qui ædificat super hoc fun­ damentum, aurum, argentum, lapides pretiosos, et qui ædificat ligna, fenum et stipulam. Cum enim hoc dixis­ set, adjunxit: Uniuscujusque opus quale sit, ignis pro­ babiL Si cujus opus permanserit, quod superædificavit, mercedem accipiet. Si cujus opus autem exustum fuerit, damnum patietur : ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem (ld. III , 11-15). Non ergo unius eo­ rum, sed utriusque opus ignis probabit. Est quidam I ignis tentatio tribulationis, de quo aperte alio loco scriptum est : Vasa figuli probat fornax, et homines fustos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII, 6). Istc ignis in hac interim vita facit quod Apostolus dixit, siacci­ dat I duobus fidelibus, uni scilicct cogitanti quae Dci ' sic Mss. Editi vero, quid-m. ' Lov. et Arn., acc tlal. Alii codices, act iilat. sunt, quomodo placeat Dco, hoc est. aedificanti super Christum fundamentum. , aurum argentum, lapides pretiosos; alteri autem cogitanti ea quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori (I Cor. VII , 32, 33), id est, ædificanti super idem fundamentum ligna , fenum, stipulam : illius enim opus non exoritur, quia non ea dilexit quorum amissione crucietur; exuritur autem hujus, quoniam sine dolore non pereunt, quae cum amore possessa suut. Sed quoniam alterutra condi­ tione propnsita, eis potius carere mallet quam Chri­ sto, nec timore amittendi talia deserit Christum , quamvis doleat cum amittit, salvus est quidem, sic ta­ men quasi per ignem : quia urit eum rerum dolor, quas dilexerat, amissarum; sed non subvertit neque consumit fundamenti stabilitate atque incorruptione munitum.

CAPUT LXIX. — Ignis etiam purgatorius quidam post hanc vitam. Tale aliquid etiam post hanc vitam fieri, incredibilc non cat, ct utrum ita sit, quæri po­ test : et aut inveniri, aut latere, nonnullos fideles per ignem quemdam purgatorium, quanto magis minusve bona pereuntia dilexerunt, tanto tardius citiusque sal­ vari; non tamen Uides de quibus dictum est, quod regnum Dei non possidebunt, nisi convenienter pceni­ tentibas eadem crimina remittantur. Convenienter autem dixi, ut steriles in eleemosynis non sint, qui­ bus tantum tribuit Scriptura divina , ut earum tan­ tummodo fructum se imputaturum prænuntiet Domi­ nus dextris, et earum tantummodo sterilitatem sini­ stris; quando his dicturus est, Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum: illis autem, Ite in ignem ater­ num I (Matth. xxv, 34, 41).

CAPUT LXX. — 49. Crimina eleemosynis non re­ dimi, nisi vita mutetur. Sane cavendum est ne quis­ quam existimet infanda illa crimina, qualia qui agunt, regnum Dei non possidebunt, quotidie perpetranda, et eleemosynis quotidie redimenda. In melius quippe est vita mutanda, et per eleemosynas de peccatis præ­ teritis tal propitiandus Deus; non ad hoc emendus quodam mndo, ut ea semper liccat impune commit­ tere. Nemini enim dedit laxamentum peccandi (Eccli. iv, 21) quamvis miserando deleai jam facta peccata, Ii nun satisfactio congrua negligatur.

CAPUT LXXI. Oralione Dominica expiari leviora peccata. De quotidianis autem brevibus levibusque peccatis, sine quibus hæc vita non ducitur, quotidiana fidelium oratio satisfacit. Eorum est enim dicere, Pater noster qui es in cælis, qui jam Patri tali regene­ rati sunt ex aqua et Spiritu 3 (Joan. III, 5). Delct om­ nino hæc oratio minima et quotidiana peccata. Delet et iila a quibus vita fidelium etiam scelerate gesta , sed pænitendo in melius mutata discedit: si quemad­ modum veraciter dicitur, Dimitte nobis debita nostra, quoniam non desunt quæ dimittantur; ita veraciter 1 Quidam Mss., super Christi fundamentum. 2 Lov. percipite regnum Dei; illis autem, ite, male dicti, in ignem æternum. Voces, Dei, et, maledicti maledicti,.absunt a Mss. 3 Egiti hic et simili loco infra, cap. 75, addunt, sancto : quæ vox a Mss. abest et a græco textu Evangelii Jeannis, cap. 3, 4, 5, in quam respiciebat Augustimus. dicatur, Sicut et noa dimiltimus debitoribus nostris (Matth. vi, 9, 12) : id est, si1 fiat quod diciiur; quia et ipsa eleemosyna est, veniam petenti homini igno- scere.

CAPUT LXXII. — Eleemosynarum genera multo. Ac per boc ad omnia quæ utili misericordia fiunt, valet quod Dominus ait, Date eleemosynam, Et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. xi, 41). Non solum ergo 2 qui dat esurienti cibum, sitienti potum, nudo vestimentum, peregrinanti hospitium, fugienti lati­ bulum, aegroto vel incluso visitationem, captivo re­ demptionem, debili subvectionem, cæco deductio­ nem, tristi consolationem, non sano medelam, cr­ ranti viam, deliberanti consilium, et quod cuique 3 necessarium cst indigenti; verum etiam qui dat ve­ niam peccanti, elcemosyuam dat; et qui emendat ver- here in quem potestas datur, vel coercet aliqua disci­ plina, et tamen peccatum ejus, quo ab illo læsus aut offensus est, dimittit cx corde, vel orat ut ei dimitta­ tur, non solum in eo quod dimittit atque orat, verum etiam in eo quod corripit, ct aliqua emenndatoria pœna plectit, eleemosynam dat ; quia misericordiam præ­ stat. Multa enim bona prœstantur invitis, quando eo­ rum consulitur utilitati, non voluntati: quia ipsi sibi inveniuntur esse inimici, amici vera eurum potius illi quos inimicos putant; et reddunt errando mala pro bonis, cum reddere mala christianus non debeat nec pro malis. Multa itaque genera sunt eleemosynarum , quae cum facimus, adjuvamur ut dimittantur nostra peccata.

CAPUT LXXIII. — Eleemosynœ genus maximum, parcere inimicis. Sed ea nihil est majus, qua es corde dimittimus, quod in nos quisque peccavit. Minus enim magnum est erga eum esse benevolum, sive ctiani be­ neficum, qui tibi mali nibil fecerit : illud multo gran­ dius et magnificentissimae bonitatis est, ut tuum quo­ que inimicum diligas, et ei qni tibi malum vult, et si potest facit, tu bonum semper velis, faciasque cum pos­ sis audiens dicentem Deum, Diligite inimicos vestros, bene facite eia qui vos oderunt, et orate pro eis qui ros per. sequuntur (Matth. v, 44). Sed quoniam perfectorum sunt ista filiorum Dci, quo quidem se debet omnis fi­ delis extendere , et humanun animum ad hunc affe­ ctum, orando Dcum, secumque agendo luctandoque perducere: tamen quia hoc tam magnum bonum tantæ multitudinis non est , quantam credimus exaudiri, cum in oratione dicitur, Dimitte nobis debita nostra, sicut et noa dimittimus debitoribus nostris; procul dublo verba sponsionis hujns implentur, si homo qui non­ dum ita profecit, ut jam 3 diligat inimicum , tamen quando rogatur ab homine qui peccavit in eum, ut ei • Abest, a, a Hss. et ab AlII. Er. DMU i Ita Mas. At ediU, non solum autein. t Plures Mss-, quodeumque. 4Plerique MSS., quod possis. Uoxqueprosequuntur, audiens Hcentem Deum; vel, audiens dicentem Jesitm, quæ enato lectio est Ain. Er. Dan. necnon 3 sent., dis4 30, cap. llic .-: Ut. At LoY. et Arn. post verba, eum possis, Ja:ec iiHu* memor exemph, qus m cruce pendens pro suis exoral persecutoribus, suosque adtnonuU dtcem: Irffyita.-- 5 Duo avoticanis Mss., ut etiam. .PATKOU XL. w- tn9ufi dimittat, dimittit ex corde : qnia etiam sibi roganti utique vult dimitti, cum orat ct dicit, Sicut et not di­ mittimus debitoribus nostris ; id est, Sic dimitte debita nostra rogatibus nobis, sicut et nos dimittimus ro­ gantibus debitoribus nostris.

CAPUT LXXIV. — Peccata non dimittenti non di­ mittuntur a Deo Jam vcro qui cum, in quem peccavit, heminem rogat, si peccato suo movetur ut rogel, non est adhuc deputandus inimicus, ut eum diligere sit difficile, sicut difficilc crat quando inimicitias exer­ cebat. Quisquis autem roganti et peccati sui poem­ tenti non ex corde dimiuit, nullo modo existimet a Domino sua peccala dimitti; quoniam mentiri verias non potest. Quem vcro laica Evangciii auditorem sive lectorem , quis dixerit, Ego sum veritas (Joan. xiv, 6) ? Qai cum docuisset orationem, hanc in ea po­ sitam sententiam vehementer commendavit, dicens : Si enim dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et tubis Pater vester cælestis peccata vestra. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet peccata ■ vestra (Matth. vi, 14, 15). Ad tam magnum tonitruum qui non expergiscitur, non dormit, sed mortuus est : et tamen potens est ille etiam mortuos suscitare.

CAPUT LXXV. — 20. Eleemosyna sceleratos et in­ fideles non mundat, nisi mutentur. Sane qui scelera­ lissime vivunt, nec curant talcm vitam moresque corrigere, et inter ipsa facinora ct flagitia sua clce­ mosynas frequentare non cessant, frustra ideo sibi blandiuntur, quoniam Dominus ait, Date eleemosy­ nam, et ecce omnia munda sunt vobis. Hoc enim quam late pateat, non intelligunt. Sed ut intelligant, atten­ dant quibus dixcrit. Nempe in Evangelio sic scriptum est: Cum loqueretur, rogum, illum quidam Pharisæus ut pranderet apud se; et ingressus recubuit. Pharisæus autem coepit intra se reputans dicere, quare non baptizu­ tus esset ante prandium. Et ait Dominus ad illum : Nunc vos, Pharisæi, quod deforis est calicis et catini, mundatis; quod autem intus eat vestrum, plenum est ra­ pina et iniquitate. Stulti, nonne qui fecit id quod deforis, est, etiam id quod intus est fecit 1 ? Verumtamen quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt robis (Luc. xi, 37-41 ). Itane hoc intellecturi sumus, ut Pharisæis non habentibus fidem Christi, etiamsi uon in cum crediderint, nec renati fucrint ex aqua et Spiritu, munda sint omnia, Lanium si clcemosynas dederint, sicut isti cas dandas putant ? cum sint in­ mundi omnes quos non mundat fides Christi , de qua scriptum est, Mundans fide corda eorum (Act. xv, 9); ct dicat Apostolus, Immundis autem et infidelibus nihil ist mundum, sed polluta sunt eorum et mens et con­ scientia (Tit, i, 15). Quomodo ergo Pharisæis omnia munda essent, si eleemosynas, darent et fideles non essent? Aut quomedo fideles essent, si in Christum credcro atque in ejus renasci gratia noluissent ?Et tamen verum est quod audierunt, Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. t Uic a; nd mv, additum: ridete ut etam id qrtod intus eat mundam fiat: quod ab editis Ani. Er. Dan. et plerisqne ac potioribus Мss. abest, necnon ab Evangelio Lueæ vi­ tato.

CAPUT LXXVI. — Prima elecmosyna, animæ suæ misereri et recte vivere. Qui enim 1 vult ordimate darc eleemosynam , a se ipso debet incipere, ei cam sibi primuni darc. Est enim clecmosyna opus miscricor­ diæ ; verissimeque dictum est , Miserere animæ tuæ placens Deo (Eccli. xxx , 24). Propter hoc renasci­ mur, ut Deo placeamus, cui merito displicet quod na­ scendo contraximus. Hæc est prima cleemosyna, quam nobis dedimus, quoniam nos ipsos miseros I per mi­ serantis Dei misericordiam rcquisivirnus, justum ju­ dicium ejus confitentes, quo miseri effecti sumus, de quo dicit Apostolus, Judicium quidem ex uno in con. demnationem : et magnæ charitati cjus gratias agen­ tes, de qua idem ipse dicil gratiæ prædicator, Com­ mendat autem suam dilectionem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mor­ tuus est (Rom. V, 16, 8,9) ; ut et nos vcracitcr Uc nostra miseria judicantes, et Deum charitate' quam donavit ipse diligentes, pic recteque vivamus. Quod judicium et charitatem Dei cum Pharisæi præterirent, decimabant tamen propter eleemosynas quas facie­ bant etiam quæque minutissima fructuum suorum : ct ideo non dabant eleemosynas a se incipientes, secum­ que prius misericordiam facientes 4. Propter quem di­ lectionis ordinem dictum est, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum (Luc. x , 27). Cum ergo increpasset eos quod forinsecus se lavabant, imus autem rapina et iniquitate pleni erant, admonens quadam clecmo­ syna I, quan sibi homo debet primitus dare, inte­ riura mundari : Verumtamen, inquit, quod superest, date elcemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Dcindc ut ostenderet quid admonuisset, et quid ipsi facere non curarent, ne illum putarent eorum elee­ mosynas ignorare : Sed vae vobis, inruit Pharisæis : tanquam dicerct, Ego quidem commonui vos elcc­ mosynam dandam, per quam vobis munda sint om­ nia ; Sed væ vobis qui decimatis mentam et rutam ei omne olus; has enim novi eleemosynas vestras, ne dc illis me nunc vos admonuisse arbitremini : et præ­ teritis judicium et charitatem Dei; qua eleemosyna pos­ setis ab omni inquinamento interiori mundari, ut vo­ bis munda essent et corpora quæ lavatis: hoc est enim omnia, et interiora scilicet et esteriora; sicut alibi legitur, Mundate quæ intus sunt, et quæ foris sunt munda erunt (Matth. XXIII, 26). Sed ne istas eleemosynas, quæ fiunt de fructibus terræ, respuisse videretur : Hæc, in­ quit, oportuit facere, id est, judicium et charitatem Dei; et illa non omittere (Luc. XI, 42), id cst, eleemosynas fructuum terrenorum.

. CAPUT LXXVII. — Iniquitas deserenda, ut prosint eleemosynæ. Non ergo se fallant, qui per eleemosynas quaslibet largissimas fructuum suorum vel cujuscum­ que pecuniae, impunitatem se emere existimant in fa­ * Sic Mss. Editi vcro, qtit milem., I Tres Mss., nos ipsos merito wiseros. a Editi, et Dei charitatem. castigantur ex MSS.. ; a Am. Er. t<ov. post, facientes, addunt, sucut isti eas don­ das pulard. verba sunt ex superiore cal-ile male buc trans­ laia. 1 « Am. Et. Lov. et Ara., admonens quamdam eleemosynam : M Intra nost, dare, habebant, et inIerior8 wundare. dantur uic ex Mss.• « .t » . ,• emorum immanitate ac flagitiorum nequitia perma­ nendi: non solum enim ha c faciunt, sed ita dirum, ut in cis semper optent, tantum si possint impune , versari. Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam (Paal. x , C); et qui odit animam suam , non est in eam misericors, sed crudelis : diligendo eam quippe secundum sæculum, odit eam secundum Deum. Si ergo vellet ei dare elcemosynam, per quam illi essent munda onmia , odisset cam secundum sæculum , ct diligeret secundum Deum. Nemo autem dat eleemosynam qua­ lemlibet, nisi unde det ab illo accipiat qui non eget: idco dictum est, Misericordia ejus præveniet me (Psal. LVIII , 11).

CAPUT LXXVIII. — 21. Peccata quadam sunt, quæ humano judicio non esse putarentur. Quæ sint autem levia, quæ gravia peccata , non humauo, sed divino sunt pensanda judicio. Videmus enim quædam ab ipsis quoque Apostolis ignoscendo fuissc concessn : quale illud est quod venerabilis Paulus conjugibus ait, Aro­ lite fraudare invicem, nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum ad idipsum estote I , ne vos tentet satanus propter incontinentiam vestram : quod pu­ tari posset non esse peccatum, misceri scilicet con­ jugi non filiorum procreandorum causa, quod bonum est nuptiale, sed carnalis etiam volupialis; ut furni. cationis, sive adulterii, sive cujusquain alterius im­ munditiæ mortifcrum malum, quod turpe cEt etiam dicere, quo potest tentante satana libido pertrahere , incontinentium devitet infirmitas. Possetergo, ut dixi, boc putari non esse peccatum, nisi addidisset : Hoc autem dico secundum veniam , non secundum imperium (1 Cor. VII, 5, 6). Quis amem jam esse peccatum ne­ get, cum dari ventam facicntibus apostolica auctori­ late, fateatur 3? Tale quiddam est, ubi dicit : Audet quisquam vestrum adversus alterum negotium habens ju­ dicari apud iniquos, et non apud sanctos? Et paulo post: Sæcularia igitur judicia si habueritis, inquit, eoa qui contemptibiles sum in Ecclesia, hos collocate4. Ad re­ verentiam vobis dico : sic non est inter vos quisquam aa­ piens qui possit inter fratrem suum judicare ? sed frater cum fratre judicatur, et hoc apud infideles ! Nam et hic posset putari judicium habere adversus alterum , non esse peccatum, sed tantummodo id extra Ecclesiam velle judicari, nisi seculus adjungeret : Jam quidem omnino delictum est, quia judicia habetis vobiscum (I Cor. vi, 1-7). Et ne quisquam hoc ita excusaret, ut dice- I VaT, venerabilis, deest in uno tantum e vaticanis vss. I Edili, ad ipsum revertimini. At plerique ac meliores Mss., ad idipsum (vel, ad ipswtt) estote. Hanc lectionem se­ qui solet Augustinuus i;i Episiola 2tii, in serinone 351 , u. is, in lib. 5 oenlra Faiisium, cap. 9; eademque lectio apud Origenem allbihila uil hi homilia in Numerus vigesima ter­ tia : quasi (.ra sumer chesthe, Ic;;creU ohm, ginesthe. hi fiae ejusdem sententiæ. loco, inconlinenUant; upauulli codices tcim, intetyperanliim., a In edilis", apbtiolica auctoritas faleatur. At in melioris notie Mss, apomolica auctoritate fatealur : id est, ab Apo­ stolo dari veniam, sccuuduJu illud paulo ante dicuunt ab ipsis quoque apostolis ignoscendo fuixe concessa. « 4 haiti adttuut, ad jucticfaidum. sed hoc Dee Mss. habent, nec textus graccus AposVuli. nursum in ra consentientes græco vcter,'s codices Sequimur, relictis editis, qUI iere- Imit, inter fratrem et fratremjudicsi cv sed frattr t1Im fra­ tra jiirtirio contendit. rei justum se habere negotium, sed iniquitatem se pati, quam vellet a se judicum sententia removeri; continuo talibus cogitationibus vel cxcusalionibus oc­ currit, atque ait : Quare non magis iniquitatem pati- mini? quare non potius fraudamini? Ut ad illud redea­ tur, quod Dominus ait, Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte illi et pal­ lium (Matth. v. 40); ct alio loco, Qui abstulerit, in. quit, tua, noli repetere (Luc. VI, 30). Prohibuit ita­ que suos dc saecularibus rebus cum aliis hominibus habere judicium : ex qua doctrina Apostolus dicit esso delictum. Tamcn cum sinit in Ecclesia talia judicia fi­ niri inter fratres fratribus judicantibus, extra Eccle­ siam vero terribiliter vctat; manifestum cst etiam hic quid secundum veniam concedatur infirmis. Propter hæc atque hujusmodi peccata, ct alia, licet iis mi­ nora , quæ fiunt verborum et cogitationum offensio- nibus, apostolo Jacobo confitente ac dicente, In mul­ tis enim offundimus omnes (Jacobi 111, 2); oportet ut quotidie crebroque oremus Dominum, atque dicamus, Dimitte nobis debita nostra; nec in eo quod sequitur mentiamur, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, i2).

CAPUT LXXIX. — Quæ levia videntur, esse inter­ dum gravissima. Sunt autem quædam quæ Icvissima puta'rentur, nisi in Scripturis demonstrarentur opi­ nione graviora. Quis enim diceutem fratri suo, Fa­ tue, renui gehennæ putarct, nisi Veritas diceret? Cui tamen vulneri subjecit continuo medicinam, praece­ ptum fraternae rcconciliationis adjungens: mox quippa ait, Si ergo offers 1 munus tuum ad altare, et ibi re­ cordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid adver­ sumte, etc. (Matth. v,22,25). Aut qui æstimaret quan magnum peccatum sit, dies observare et menses ct annos et tempora, sicut observant qui certis dicbus sive mensibus sive annis volunt vel nolunt aliquid in­ choare, co quod secundum vanas doctrinas hominum fausta vel infausta existiment tempora; nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui talibus ait, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis (Galat. iv, ii)?

CAPUT LXXX. — Peccata horrenda usu videntur levia. Huc accedit I quod peccata, quamvis magna et horrenda, cum in consuctudincm venerint, aut para aut nulla esse creduntur; usque adco ut non solum non occultanda, vcrum etiam prædicanda ac diffa manda vidcantur, quando, sicut scriptum cst, Lau­ datur peccator in desideriis animæ suæ, et qui iniqua gerit benedicitur (Psal. re, 21). Talis in divinis Libris iniquitas clamor vocatur. Sicut habes apud Isaiam pro­ phetam de vinea mala : Exspectavi, inquit , ut face­ ret judicium, fecit autem iniquitatem 3, et non justitiam, sed clamorem (Isai. v; 7). Unde est et illud in Genesi: Clamor Sodomorum et Gomorrhæorum multiplicatus est (Gen. XVIII, 20). Quia non solum jam apud eos non puniebantur. illa flagitia, verum etiam publice veluti lege frequentabantur. Sic nostris temporihus ita multa = In 118&.. Qffere*. Graeco est, prospheris. ' t,w. et Arn. hine accidit : nunus benc. a Veteros Mss. duo, fecit autem facinus. mala, etsi non talia, in apertam consuetudinem jam venerunt, ut pro his non solum excommunicaTe ali­ quem laicum non audeamus , sed nec clericum de­ gradare. Unde cum exponerem ante aliquot annos Epi­ stolam ad Galatas, in eo ipso loco ubi ait Apostolus, Timeo vos ne forte sine causa laboraverim in vobis; ex­ clamare compulsus sum : « Vae peccatis hominum, qua sola inusitata exhorrescimus : usitata vero, pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quam­ vis tam magna sint, .., omnino claudi contra se fa­ ciant reguum Dei 1, sape videndo omnia tolerare, sæpe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque ulnam, o Domine, uon omnia que non potuerimus 2 prohibere, faciamus > (Expos. Epist. ad Galat. n. 55)! Sed videro utrum me immoderatus dolor incaute ali­ quid compulerit dicere. *

CAPUT LXXXL—22. Peccati causæ duæ, ignorantia et infirmitas, quas nemo vincit nisi divinitus adjutus. Hoc nunc dicam, quod quidem et in aliis opusculo­ rum meorum locis sæpe jam dixi. Duabus ex causis peccamus; aut nondum videndo quid facere debea­ mus, aut non faciendo quod debere fieri jam vide­ mus : quorum duorum illud ignorantiae malum est, boc infirmitatis. Contra quae quidem pugnare nos convenit: sed profecto vineimur, nisi divinitus ad­ juvemur, ut non solum videamus quid faciendum sit, sed etiam accedente sanitate' delectatio justitae vincat in nobis earum rerum delectationes, quas vel habere cupiendo, vel amittere metuendo, scientes vi­ dentesque peccamus; jam non solum peccatores, quod eramus etiam cum per ignorantiam peccaba­ mus, verum ctiam lcgis prævaricatores, cum id non facimus quod faciendum , vel facimus quod non faciendum esse jam scimus. Quapropter non solum si peccavimus ut ignoscat, propter quod dicimus, Di­ mille nobis debita nostra, sicut et noa dimiltimus debi­ toribus nostris; verum etiam ne peccemus ut regal, propter quod dicimus, Ne noa inferas in tentationem (Matth. VI. 12, 13); ille rogandus est, cui dicitur in Psalmo, Dominus illuminatio mea et salus mea (Psal. xxvi, t); ut illuminatio detrahat ignorantiam, salus infirmitatem.

CAPUT LXXXII. — Pænitentia Dei donum. Nam et ipsa pœnitentia, quando digna causa est secundum morem Ecclesiæ cur agatur, plerumque infirmitate non agitur; quia et pudor timor est displicendi, dum plus delectat bominum existimatio, quam justitia qua se quisque humiliat poenitendo. Unde non solum cum agitur paenitentia, verum etiam ut agatur, Dei mise­ ricordia necessaria est. Alioquin non diceret Aposto­ lus de quibusdam : Ne forte det illis Deus pænitentiam (II Tim. n, 25).Et ut Petrus amare fleret, præmisit evan­ gelista, et ait: Respexit eum Dominus (Luc. SII., 61.

CAPUT LXXXIII. Peccatum in Spiritum sanctum. Qui vero in Ecclesia remitti peccata non credens, contemuit tantam divini muneris largitatem, et in hac obstinatione mentis diem claudit extremum, rens est illo irremissibili peccato in Spiritum sanctum, in quoChristuspeccata dimiuit. Dequa quæstione dif­ ficili in quodam propter huc solum conscripto libello enucleatissime, quantum potui, disputavi (a).

CAPUT LXXXIV. — ! De carnis resurrectione. Jam vero de resurrectione carnis, non sicut quidam revixerunt, iterumque sunt mortui, sed in æternam vitam, sicut Christi ipsius caro resurrexit, quem­ admodum possim breviter disputare, et omnibus quæstionibus quæ de hac re moveri assolent, satis- facere non invenio. Resurrecturam tamen carnem omnium quicumque nati sunt bominum atque nascen- tur, et mortui sunt atque morientur, nullo modo da­ bitare debet christianus.

CAPUT LXXXV. — Fetus abortivi an resurgent. Unde primo occurrit de abortivis fctibus quxstio, qui jam quidem nati sunt in uteris matrum, sed nondum ita ut jam possent renasci. Si euim resurrecturos eod dixerimus; de iis qui jam formati suut, tolerari po­ test utcumque quod dicitur : informes vero abortus quis non proclivius perire arbitretur, sicut semina quae concepta non fuerint? Sed quis negare audcat, etsi affirmare non audeat, id acturam resurrectio- Dem, ut quiquid formae defuit impleatur? Atque ita non desit perfectio, quæ accessura erat tempore, quemadmodum non erunt vitia quae accesserant tem­ pore : ut neque in eo quod aptum et congruum dica allaturi fuerant, natura fraudetur; neque in eo quod adversum attjue contrarium dies attulerant, natura turpetur; sed integretur qnod nondum erat integrum, sicut instaurabitur quod fuerat vitiatum (b).

CAPUT LXXXVI. — Fetus in utero quando vi­ vere incipiat. Ac per hoc scrupulosissime quidem in­ ter doctissimos queri ac disputari potest, quod utrum ab homine inveniri possit ignoro, quando incipiat homo in utero vivere; utrum sit quædam viia et * oc­ culta, quae nondum motibus viventis appareat. Nam negare vixisse puerperia, quæ propterea membratim exsecantur et ejiciuntur ex uteris prægnantium, ne matres quoque si mortua ibi relinquantur occidant, impudentia nimia videtur. Ex quo autem incipit horno vivere, ex illo utique jam mori potest. Mor­ tuus vero, ubicumque illi mors potuit evenire, quo­ modo ad resurrectionem nen pertineat mortuorum, reperire non possum.

CAPUT LXXXVII - Monstresi fetus quomodo resurrecturi. Neque enim et monstra quæ nascuntur et vivuni, quamlibet cito moriantur, aut resurre­ ctura negabuntur, aui ita 3 resurrectura credenda 1 Decem Mss., alwihot. • Mi. Er. Dan. Arn. et pauci Mss. omitant, et • Hic am. Er. ctDan. adduot, vitiatu cam 101 toett ivn. erb''ucredius, libello, nunc 71, q '(b) Vid. lib. 23 de Civitate Dei, capp. 12, 13. * paulo alia !ectk> est ExpodttanisPptetclaB ad Galatas, ubi habetur, n. 53: usitata letO pro quibus abluendis tibi Dei sanguis effusus I al, quamlibet magna sint, ei omnmo ctaudi contra se faciant regnum nei. II. I .dili, poterimus. llelias MM., pobmimm. mm rc Extosiao citata Kpislolae ad Qllalal. *uotu e Colbertinis vetustissimus codex, accedertte suth vitate: nou iuepte. Aptius laIDeII Mss. aetari et editi, acta. dente sanitate: quasciticet peUmm m. sunt, ac non potius correcta emendataque natura. Absit enim ut illum bimembrem, qui nuper natus est in Oriente, de quo et fratres fidelissimi quod eum viderint retulerunt, ct sanctae memoriae Hieronymus presbyter scriptum reliquit (a) : absit, inquam, ut unum hominem duplicem, ac non potius duos, quod futurum fuerat, si gemini nascerentur, resurrecturos existimemus. Ita cætera qu:c singuli quique partus vel amplius vel minus aliquid habendo, vel quadam nimia deformitate monstra dicuntur, ad humanæ na­ turae liguram resurrectione revocabuntur; ita ut sin­ gulæ animæ singula sua corpora obtineant, nullis co­ hærentibus etiam quæcumque cohærentia nata fue­ rant; sel seorsum sibi singulis sua membra gestanti­ bus, quibus humani corporis completur integritas.

CAPUT LXXXVIII. — Instauratio carnis quocum­ que modo perierit. Non autem perit Deo terrena ma­ teries de qua mortalium creatur caro : sed in quem­ libet pulverem cineretnve solvatur, in quoslibet halitus aurasque diffugiat, in quamcumque aliorum corporum substantiam vel in ipsa elementa vertatur, in quorumcumque animalium etiam hominum cibum cedat carnemque mutetur, illi anima humanæ pun­ cto temporis redit *, quæ iliam primitus, ut homo fieret, viveret, cresceret, animavit.

CAPUT LXXXIX. — Superflua quomodo redibunt ed corpus. Ipsa itaque terrena materics, quae disce­ dente anima fit cadaver, non ita resurrectione repa­ rabitur, ut ea quae dilabuntur et in alias atque alias aliarum rerum species formasque vertuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, ad casdem quo­ que corporis partes ubi fuerunt, redire necesse sit. Alioquin si capillis redit quod tam crebra tonsurade­ traxit, si unguibus quod toties dempsit exsectio; im­ moderata et indecens cogitantibus, et ideo resurre­ ctionem caruis non credentibus occurrit informitas. Sed quemadmodum si statua cujuslibet solubilis me­ talli ant igne liquesceret, aut contereretur in pulve­ rem, aut confunderetur in massam, et eam vellet ar­ tifex rusus ex illius materiæ quantitate reparare; nibil interessetad ejus integritatem, quæ particula materiæ cai membro statuæ redderetur, dum tamen totum ex quo constitulatfuerat, restituta resumeret : ita Deus mirabiliter atque ineffabiliter artifex, de toto que caro nostra constiterat, eam mirabili et ineffa­ bili celeritate restituet; nec aliquid attinebit ad ejus redintegrationem, utrum capilli ad capillos redeant et ungues ad ungues, an quidquid eorum perierat mu­ tetur in carnem, et in partes alias corporis revoce­ tur, curante artificis providentia ne quM indecens Cat (b).

CAPUT XC. — In statura et effigiscorporis niM crit indecorum. Nee illud est consequens, ut ideo di- • Lov., reddit. (a) Hierooymtn, in fpistob ad vttaiem: < Num quia no. • Stra, inquit, aettite duplex I.yddæ natus est homo. duoTum • capitum, quatuor manuum, uuo ventre et duobus pedkbus, . omnes homines iLa nasci necesse est? » Confer. lib. Ii de civitate Dei, cap. 8. (bJ vid. lih. de Civitate Dei, cap. 19 versa sil statura reviviscentiumsingulorum, quia fuerat diversa viventium, aut macri cum eadem ma­ cie, aut pingues cum eadem pinguedine reviviscant. Sed si hoc est in consilio Creatoris, ut in effigie sita cujusque proprietas et discernibilis similitudo serve­ tur, in cæteris autem corporis bonis' æqualia cuncta reddantur, ita modificabitur ilh in unoquoque mate­ ries, ut nee aliquid ex ea percat, et quod alicui de­ fuerit ille supplcat, qui etiam de nihilo potuit quod voluit operari. Si autem in corporibus resurgentium rationabilis inaequalitas crit, sicut est focum quibus cantus impletur; hoc fiet cuique de materic corporis sui, quod et hominem reddat' angelicis coetibus, et nihil inconveniens eorum ingerat sensibus. Indeco­ rum quippe aliquid ibi non erit; sca quidquid futu­ rum est, boc decebit; quia nee futurum est, si non decebit.

CAPUT TiCI. — Resurgent piorum corpora quo ad substantiam earnis, sed sine omni vitio. Resurgent igi­ tur sanctorum corpora sine ullo vitio, sine ulla de­ formitate, bicut sine ulla corruptione, onere, diffi­ cultate : in quibus tanta facilitas3, quanta felicitas erit. Propter quod et spiritualia dicta sunt, cum pro­ cui dubio corpora sint futura, non spiritus. Sed sicut nunc corpus aoimale dicitur, quod tamen corpus, non anima est; ita tunc spirituale corpus erit, cor­ pus tamen, non spiritus erit. Proinde quantum atti­ net ad corruptionem, quae nunc aggravat animam (Sap. IX, 15), et ad vitia, quibus caro adversus spi­ ritum concupiscit (Galat. v, 17), tunc non eri'caro, sed corpus; quia et caelestia corpora perhibentur. Propter quod dictum est, Caro el sanguis regnum Dei non possidebunt : et Unquam exponens quid di­ serit, neque corruptio, inquit, incorruptionem posside­ bit (I Cor. xv, 50). Quod prius dixit, caro et sanguis; hoc posterius dixit, corruptio : et quod prius, regnum Dei: hoc posterius, incorruptiom. Quantum autem attinet ad substantiam, etiam tunc caro erit. Proptor quod et post resurrectionem corpus Christi, caro ap­ pellata est (Luc. xxiv, 59). Sed ideo ait Apostolus, Seminatur corpus animale, resurget corpus spirituale (I Cor. XV, 44) : quoniam tanta erit tunc concordia carnis et spiritus, vivficante spiritu sine sustentaculi alicujus indigentia subditam carnem, ut nihil nobis repugnet ex nobis ; sed sicut foris neminem, ita nec intus nos ipsos patiamur inimicos.

CAPUT XCII. — Corpora damnatorum qualia resur­ gent. Quicumque vero ab illa perditionis massa, quæ facta est per hominem primum, non liberantur per unum Mediatorem Dei et hominum, resurgent qui- 4em etiam ipsi unusquisque cum sua carne, sed ut cum diabolo et ejus angelis puniantur. Utrum sano ipsi cum vitiis et deformitatibus suorum corporum resurgant, quacumque in eis vitiosa et deformia membra gestarunt, in requirendo laborare quid opus 1 Ex vaticanis Mss. tmusllabet, corporeis membris. I Apud Am. Er. Dan et Lov., reddat mquatem. Abra. æqualem, a Mss. et ab edltione Aroaldi. a Am. Er. ct tres Mss., facilitas resurgendi. ,Minus recte : cst ? Neque enim fatigare nos debet incerta eorum bahitudo vel pulchritudo, quorum crit certa et sem­ piterna damnatio. Nec moveat, quomodo in eis erit corpus incorruptibile, si dulere poterit; aut quomodo corruptibile, si mori nou poterit. Non est enim vera vita, nisi ubi feliciter vivitur, nee vcra incorruptio, nisi ubi salus nullo dolore corrumpitur. Ubi autem infelix inuri non sinitur, ut ita dicam, mors ipsa unu m aritur ; ct ubi dolor perpetuus non interimit, sed affligit, ipsa corruptio non finitur. Hæc in sanctis Scripturis , secunda mors dicitur ( Apoc. II, 11, et xx, 6, 14).

CAPUT XCIII. — Quorum damnatorum futura sit milissima pæna. Noc prima tamen qua suum corpus anima relinquere cogitur, nee secunda qua pœnale corpus anima 1 relinquere non permittitur, homini accidisset, si nemo peccasset. Mitissima sane om­ nium poena erit eorum qui præter peccatum quod ori­ ginale traxerunt, nullum insuper addiderunt: et in cæteris qui addiderunt, tanto quisque tolerabiliorem ili habebit damnationem, quanto hic miuorem habuit iniquitatem.

CAPUT XCIV. — 24. In vita celerna sancti plenius cognoscent quid eis contulerit gratia. Remanentibus ita­ que angelis et bominibus reprobis in æterna pœna, -tunc sancti scient plenius quid boni eia contulerit gratia. Tunc rebus ipsis evidentius apparebit quod in Psalmo scriptum est, Misericordiam et judicium can­ tabo tibi, Domine ( Psal. c, 1) ; quia nisi per indebi­ lam misericordiam nemo liberatur, et nisi per debi­ tum judiciumnemo damnatur.

CAPUT XCV.—Tunc revelabuntur occulta judicia Dei in hominum pra destinatione. Voluntas De; efficacis­ sima. Tunc non latebit quod nunc latet, cum de duo­ bus parvulis unus esset assumendus per miscricor­ diana, alius per judicium relinquendus, in quo, is qui assumeretur, agnosceret quid sibi pcr judicium deberetur, nisi misericordia subveniret ; cur ille pu­ tius quam iste fuerit assumptus, cum causa una esset ambobus : cur apud quosdam non factae sint virtu­ tes, quæ si factae fuissent, egissent illi homines pœni­ tentiam2, ot factæ sint apud cos qui non fuerant credituri. Apertissimo namquo Dominus dicit : Væ tibi, i Corozain ; væ tibi, Bethsaida ! quia si in Tyro et Sidone factæ fuissent virtutes quæ factæ sunt in vobis olim in cilicio et cinere pænitentiam egissent (Matth. XI , 21 ). Nec utique Deus injuste noluit salvos fieri, cumpossint salvi esse, si vellent 3. TUDe in claris­ sima sapientiæ luce videbitur, quod nUlle piorum fi­ des habet, antequam manifesta cognitione videatur, quam certa, immutabilis, efficacissima sit voluntas Der ; quam multi possit et non velit, nihil autem velit quod non possit : quamque sit verum quod in Psal. mo canitur, Deus autem noster in cælo sursum 1 ; in cælo ct in terra omnia quæcumque voluit, fecit ( Plat. CXIII, 11). Quod utique non est verum, si aliqu a vo. luit, et non fecit ; et, quod cst indignius, ideo non fecit, quoniam ne ficret quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Non ergo fit aliquid nis! omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo.

CAPUT XCVI.—Deus facit bene, etiam sinendo fieri male. Nec dubitandum est Deum facere bene. etiam si­ nendo fieri quæcumque fiunt male. Non enim hoc nisi justo judicio sinit; et profecto bonum est omne quod justum est. Quamvis ergo ea quæ mala sunt, in quantum mala suut, non siut bona ; tamen ut nou solum bona, sod etiam sint et mala , bonum cst. Nam nisi esset hoc bonum, ut essent et mala , nullo modo esse si­ nerentur ab omnipotente bono : cui procul dubio quam facile est quod vult faccre, tam facile est quod non vult esse non sinere. lloc nisi credamus, peri­ clitatur ipsum nostræ Confessionis 2 initium, qua nos in Deuin Patrem omnipotentem credere confitemur. Neque enim ob aliud veraciter vocatur omnipotens, nisi quoniam quidquid vult potest, nec voluntate cu­ juspiam creaturæ voluntatis omnipotentis impeditur effectus.

CAPUT XCVII. — Voluntas Dei salvare volentis an impediatur humana voluntate. Quamobrem videndum est quemadmodum sit de Deo dictum, quia et hoc acrissime Apostolus dixit, Qui omnes homines vult salvos fieri (I Tim. n, 4). Cum eniin non omnes , sed multo plures non fiunt salvi, videtur utique non fieri quod Deus vult fieri, humana scilicet voluntate im­ pediente voluntatem Dei. Quando chim quæritur causa Cur non omnes salvi fiant , responderi solct quia hoe ipsi nolunt. Quod quidem dici de parvulis non potest, quorum nondum est velles, sen nolle. Nam quod infantili ' motu faciunt, si eorum voluntali ju­ dicaretur esse tribuendum, quando baptizantur, cum resistunt quantum possunt, etiam nolentes ens salvos . fieri diceremus. Sed apertius Dominus in Evangello compellans impiam civitatem , Quoties, inquit, volui nam de factlitaic agendl JKJUUS hæc interpretanda senten­ tu est: 1 t.ov. ct Arn., animam. Fxliii alii et Mss., ativna. * septeni Mss., efiiwnt utvjue Uti homines pœnitentiam. * Veteres tralices viginti quinque, scilicet nomaui biblio­ thecæ vaticanjt; duo, el Parisieusos isti sexdecim, Regiæ i !.)!i<)UtCc.c unus, ttivarrici collegii duo, Sorhonici quatUtJr, sancti Nictoris trl'S ,-saactæ Genovefa: unus, cocno­ i ii siincli BcruarJi PP, Fuliensium unus, PP. Dominicano- I"il,ll via .!acol>ea unus, Pt'. Franciscanorum majoris conven­ yn unus , cœnobii nuslri Germanensis duo, praetereaijue i movicensis Ecct.'siæ sancli avarlialia unus, ahhatiæ Rega­ li;)-.IUlIHlis unus, LOHO i-jlOUlis umus, Beccensis 'uuus , sancti Petri de Culluraapuu Cenomanos unus, sa.icii Remigii a; u I p,uaus, ct. anliquissiinus corbeiensU hahellt. si vetU:. Quu ! i. uno e*ceito Araallino, uit, ii t'Cl:t':lC : 'cumque illis conveniunt hi subsequentes undecim manti­ iCriI'U, umus et alter vaiicanus, colbertini Urs, ttegius unus, Antonii Faure Doct.orts l heologi laeulialis Parisiensis unus, itemsoroonicus, Mclorinus, (arcassonensis et 1 .cino­ vicoiisis uuus; quanquam in isto Lemovicensi, in alio ex recensitis colbertiuis, inciue uno ex v alicanis iupul .ta ;uc­ rat iillera penultima, uL legerelur t'ellel. t.ovaniei s s ilieo­ logi in sua operum* Aiigukiui editione scripscrunt adinar­ ginem. u FtiTte , vettet. » Sic legendum incunctanter affir­ ittal Guillelmus Fstifis in Serit. i, dist. iU, i ara;.:. 2; ac sic rl'il:1-a lt'.gil Petrus LOlnLaruus ill seut. It dist. +3, iMp. :. i, at.lt);Il. i F.r. IJOV. et Arn. omitluat, in corto sursimi. Habent t'<hn alti cL Mss. hie et in Enarr. in Psal. 113. = Fxiiu. noslra; fidei (onfesbionis. Abest, fidei, aMss. F:i s:c passim j.os.ia siue addito est vox, confessumis, lu( o iibv.Ii. a 0' v.n. Lr. [:'3.1. et a!i';uot Mss. Al Loc. ei Ara., Üł{u."'. r.l.. colligere filios tuos sicut gallina pullos suos, et nolui­ sti (Matth. XXIII, 57) ! tanquam Dei volantas supe­ rata sit hominum voluntate , et infirmissimis nolendo impedientibus non potuerit Carere potentissimus qund volebat. Et ubi est illa omnipotentia , qua in cælo et in terra omnia quæcumque voluit, fecit; si colligere fi­ lius ierusalem voluit, et non fecit? An potius illa quidem filios suos ab ipso colligi noluit, sed ca quo­ que nolente filios ejus collegit ipse quos voluit ? quia in cælo et in terra, non quædam voluit et fecit, quæ­ dam vero voluit et nou fecit; sed omnia quæcumque voluit, fecit.

CAPUT XCVIII. — 25. Deus et si potest convertere quosvoluerit, nontamen iitique facit, cum alios conver­ tit, alios non couvertit. Originale vinculum damnatio­ uis. Quis porro tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, quando vo­ luerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere? Scd cum facit, per misericordiam facit : cum autem n on facit, per judicium non facit. Quoniam cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Quod ut dicerel1 Apostolus, gratiam commendabat : ad cujus com­ mendationem de illis in Rebeccæ utero geminis fue­ ret jam locutus, quibus nondum natis, nec aliquid agentibus bon! seu mali, ut secundum electiomm pro­ positum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Propter quod adhibuit alterum propheticum testimonium, ubi scri­ ptum est, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sen­ tiens autem quemadmodum posset hoc qnod dictum est permovere eos qui penetrare intelligendo non possunt hanc altitudinem gratiæ, Quid ergo dicemus? ait ; numquid iniquitas apud Deum ? Absit. Iniquum cnim videtur , ut sinc ullis honorum malorumve ope­ rant meritis, unum Deus diligat; oderit alterum. Qua in re si futura opera vel bona hujus vcl mala illitis, quæ Deus utique prasciebat, vellet intelligi, nequa­ quam diceret, non ex operibus : sed diceret, ex futu­ ris operibus ; eoque modo istam solveret quæstio­ nem ; into nullam , quam solvi opus esset, faceret quæstionem. Nunc vero cnm respondisset, Absit, id est, absit ut sit iniquitas apud Deum ; mox ut pro­ baret nulla hoc iniquitate Oui fieri, inquit: Moysi enim dicit, miserebor cujus misertus rro, et misericor­ diam præstabo cui misericors fuero. Quis enim nisi in­ sipiens Deum iniquum putet, sive judicium poenale ingerat digno , sive misericordiam præstet indigno ? Denique infert, et dicit , Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis eat Dei. Ambo itaque gcmini natura filii iræ nascebantur (Ephes. II, 3), nullis quidem operibus propriis, sed originaliter cx Adam vinenlo damnationis obstricti. Sed qni dixit, Miserebor cujus misertus ero %, Jacob dilcxit per misericordiam gra­ tuitam , Esau autem odio babuit per judicium debi­ tum. Quod cum deberetur ambobus, in altero alter ' Editi, qfjod cim diceret. At Mss., quod ut diceret. Eo­ dwn sensu infra; in era; ii6 l03, legitur, ut Itoz dicerer: * -* luJirt-pwst, misertus ero; adtlU:1l,tt misericordiam præsta­ bo cui Ull3ericor. fuero, quod b'JC loco non reperitur ia" Mss. agnovit no:! de suis distantibus meritis sibi ..ese gloriandum, quod in eadem causa idem supplicium non incurrit ; sed de divinæ gratiæ largitate : quia non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. At­ tissimo quippe ac suluberrimo sacramento universa facies, atque, ut ita dixerim, vultus sanctarum Scri­ pturarum, bene intuentes id admonere invenitur, ut qui gloriatur, in Domino glorietur ( I Cor. I, 31).

CAPUT XCIX. — Ut magna bonitate miseretur Dens, ita nulla iniquitate obdurat. Apostatica radix. Cum nu­ tem Dei misericordiam commendasset in co quod ait. Igitur non volentis, neque currentis , sed miserentis eit Dei; deinde ut etiam judicium commendaret (quo­ niam in quo non lit misericordia, non iniquitas fit, sed judicium ; non est quippe iniquitas apud Deum). continuo subjunxit, atque ait : Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad Itoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam I meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Quibus dictis ad utrumque concludens, id est, et ad misericordiam et ad judicium : Ergo, inquit, cujus vult miseretur, et quem vult obdurat. Mi­ seretur scilicet magna bonitate, obdurat nulla iniqui­ late ; ut nec liberatus de suis meritis glorietur, ncc damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola enim gratia redemptos discernit a perditis, quos in unam perditionis concreverat massam ab origine ducta causa communis. Hoc autem qui eo modo audit, ut dicat, Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis re­ sistit ? tanquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cujus vult miseretur, et quem vult obdurat : absit ut pudeat nos hoc respondere, quod respondisse videmus Apostolum : 0 homo, tu quis ea, qui respondeas Deo ? Numquid dicit figmen­ tum ei qui se finsit, Quare me fecisti sic ? Aunon ha­ bet potestatem figulus luti ex eudem massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ( Rom. ix, 11-21 ) ? Hoc loco enim quidam stulti pu­ tant Apostolum in responsione defecisse, et inopia reddendæ rationis repressisse contradictoris auda­ ciam. Scd magnum babet pondus quod dictum est, O homo, tu quis es ? Et in talibus quæstionibus ad suae capacitatis considerationem revocat hominem verbo quidem brevi 2, sed rc ipsa magna est redditio ratio­ nis. Si enim hæc non capit r quis est qui respondeat Dco? Si autein capit, magis non invenit quid respon­ deat. Videt enim, si capit, universum gonus humanum tam justo judicia divino in apostatica radice damna­ tum, ut etiamsi nullus inde liberaretur, nemo recte pos- sct Dei vituperare justitiam; et qui liberantur, sie opoYluisse liberari, ut ex pluribus non liberatis, atque in damnatione justissima derelictis, ostenderetur quid meruisset universa conspersio, et quo- etiam istos det bitum judicium Dei duccret, nisi eis indebita miseri­ cordia subveniret: ut volentium dc suis ineritis glo- .. ari, omne os obstruatur (Id. III, 19) ; et qui glaria- tur, in Domino glorietur. - - ! .AiiqtfOt Mss., fortitudinem. _A- .i1 I Nonnulli vss. : Kt ut iti talib",.... revocartf hommevh verbo ijui inn brevis, sed iv, etc.

CAPUT C. — 26. Nihil fieri præter voluntatem Dei, etiam dum fit contra ejus voluntatem. Hæc sunt magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. cx , 2): et tam sapienter exquisita , ut cum angelica et humana creatura peccasset, id est, non quod ille, sed quod voluit ipsa fecisset , eliam per eamdem crea­ turæ voluntatem, qua factum est quod Creator no­ luit, impleret ipse quod voluit: bene utens et malis, tanquam sumine bonus, ad corum damnationem quos juste prædestinavit ad | œnam, ct ad eorum salutem quas benigne prædestinavit ad gratiam. Quantum eniin ad ipsos attinet , quod Deus noluit fecerunt : quantum ,.cro ad omnipotentiam Dci, nullo modo id efficere valuerunt. Hoc quippe ipso quud contra vo­ luntatem fccerunt ejus , de ipsis facta est voluntas ejus. Propterea namque magna opera Domini, exqui­ sita in omnes voluntates ejus; ut miro et ineffabili modo . non fiat præter ejus voluntatcm, quod etiani contra ejus fit voluntatem. Qnia non fieret, si non sineret : nee utique nolens sinit, sed volons; nee sineret bonus ficri male, nisi omnipotens et de malo facere posset bene.

CAPUT Cl. — Voluntas Del bona per bonas æque et malas voluntates hominum semper impletur. Ali­ quando autcni bona voluntate homo vult aliquid, quod Deus non vult, etiain ipse bona multo amplius mul­ toque certius voluntate : num illius mala voluntas esse nunquam potest. Tanquam si bonus filius patrem ve­ lit vivere, quem Deus bona voluntate vult mori. Et rursus fieri potest ut hoc velit homo voluntate mala, quod Deus vult buna : velut si malus filius velit mori patrem, velit hoc etiam Deus. Nempe ille vult quod ncn vult Deus, iste vero id vult quod vult et Deus: et ta­ men bonæ Dei voluntati pietas illius potius consonat, quamvis aliud volentis, quam hujus idem volentis impictas. Tantum interest quid velle homini, quid Deo congruat, et ad quem flnem suam quisque refe­ rat voluntatem, ut aut probetur aut improbetur. Nam Dens quasdam voluntates suas, utique bonas implet per malorum hominum voluntates malas : sicut per Judaeos malevolos bona voluntate Patris pro nobis Christus occisus est; quod tantum bonum factum est, ut apostolus Petrus quando id fieri nolebat, satanas ab ipso qui occidi venerat diceretur (Matth. XVI, 23). Quam bone apparebant voluntates piorum fidelium, qui nolebant apostolum Paulum Jerusalem pergere, ne ibi pateretur mala, quæ Agabus propheta præ­ dixerat (Act XXI, 10-12)? et tamen Deus hæc illum pati tolebat pro annuntianda fide Christi, exercens martyrem Christi. Neqne istam 1 bonam voluntatem suam implevit per Christianorum voluntates bonas, sed per Judæorum malas: et ad eum potius pertine­ hoci qui nolebant quod volebat, quam illi per quos volontes faetum est qnod volebat ; quia idipsum qui­ dem, sed ipse per cos bona, illi autem mala volun­ tate feeerunl.

CAPUT QL — V...,. Dei incicta semper, et numquam mala, sivemisereatur, sive abduret. Sed quantælibet sint voluntates vel angelorum vel homi- 1 sic Mss. AtLov. et an., neque enim isto. num, vcl bonorum vel malorum, vel illud quoJ Deus vel aliud volentes quam Deus, omnipotentis voluntas semper invicta est : quae mala esse nunquam potest; quia etiam 1 cum inala irrogat, justa est, et profectn quae justa est2, mala non est. Dens igitur onuiipo­ tens sive pcr misericordiam cujus vult misereatur, sive per judicium quem vult obduret, nec iuique ali­ quid facit, nec nisi volens quidquam facit, et omnia quæcumque vult, facit.

CAPUT CIII. — 27. Excutitur dictum Apostoli ad Timotheum, « Qni vult omnes homines salvos lieri. t Ac per hoc cum audimus et in sacris Litteris legimus, qu id velit omnes homines salvos fieri, quamvis ter­ tum sit nobis non omnes homines salvos fieri, non tamen ideo debemus omnipotentissimæ Dui voluntati aliquid derogare; sed ita intelligere quod scriptum est, Qui omnes homines vult salvos fieri, tanquam di­ ceretur nullum bominem fieri salvum, nisi quem fleri ipse voluerit : non quod nullus, sit hominum, nisi quem salvum fieri velit; sed quod nullus fiat, nisi quem velit ; et ideo sit rogandus ut velit, quia ne­ cesse est fieri si voluerit. De orando quippe Deo age­ bat Apostulus , ut hoc diceret. Sie enim intelligimus, et quod in Evangelio scriptum est, Qui illuminat om­ nem hominem (Joan. I, 9): non quia nullus est homi­ num qui non illuminetur, sed quia nisi ab ipso nullus illuminatur. Aut certe sic dictum est, Qai omnes ho­ mines vult salvos fieri; non quod nullus hominum esset quem salvum Uel'i nollet, qui virtutes miraculorum facere noluit apud eos quos dicit acturos fuisse pomi­ tentiam si fecisset : sed ut omnes homines omne genus humanum a intelligamus per quascumque differentias distributum, reges, privatos, nobiles, ignobiles, su­ blimes, humiles, doctos, indoctos, integri corporis, debiles, ingeniosos, tardicordes, fatuos, divitAs, pauperes, mediocres, mares, feminas, infantes, pueros, adolescentes, juvenes, seniores, senes; in linguis omnibus. in moribus omnibus, in artibus omnibus, in professionibus omnibus, in voluntatum ct conscientiarum varietate innumerabili constitutos et si quid aliud differentiarum est in hominibus. Quid est enim eorum unde non Deus per Unigenitum suum Dominum nostrum per omnes gentes salvos fleri ho­ mines velit, et idco faciat 4, quia omnipotens velle inaniter nou potest quodcumque voluerit? Præcepe- rat enim Apostolus ut oraretur pro omnibus 5 homini­ bus, et specialiter addiderat pro regibus et iis qui in sublimitate sunt, qui putari poterant , fastu et super­ bia sæculari I fidei christianæ humilitate abhorrere. Proinde dicens, Boc enim bonum ost coram salvatore nostro Deo, id est, ut etiam pro talibus oretur; sta­ tim ut desperationem tolleret, addidit, Qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis ve­ i QUidam libri, que etiam. t Lov., quiajusta est. Alii codices quajusta est. 3 Nonnulli mss. omittunt, humanum; at quidem cum editione Danæi, ejus loco habent, hominum. 4 uniis e vaticaais Mss., fiat.DOJ4et LqY., pro ,„VIf_ dcitatotpro omnibus. .. nire (I Tim. a, 1-1). Hoc quippe Deus bonum judica­ vit, utorationibus humilium dignaretur salutem præ­ stare suhlimiuin: quod utique jam videmus impletum. Isto locutionis modo et Dominus est usus in Evange­ lio, ubi ait Pharisæis, Decimatis mentam, et rutam , et omne olus (Luc. XIf 42). Neque enim Pharisæi et quaecumque aliena -et Omnium per omnes terras alie­ nigenarum omnia olera decimabant. Sicut ergo hic omne olus , omne olerum genus; ita, et illic omnes ho­ mines omne hominium genus intelligere possumus : et quocumque alio modo intelligi potest , dnm tamen credere non cogamur aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri, factumque non esse; qui sine ullis am­ biguitatibus, si in cœlo et in terra, sicut cum veritas1 cantat, omnia quæcumque voluit, fecit, (Psal. CXIII, 41), profecto facere noluit quodcumque non frcit.

CAPUT CIY. — 28. Quce fuerit volunta. Dei erga Adamum, quem peccaturum præsciebat. Quapropter etiam primum homineni Deus in ea salute in qua con­ ditus crat, custodire volnisset, cumque opportuno tempore post genitos filios sinc interpositione mortis ad meliora perducere, ubi jam non solum peccatum uon • committere, sed nec voluntatem posset habere peccandi, si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuam voluntatem habiturum esse præscisset. Quia vero eum male usurum libero arbi­ trio, hoc est peccaturum esse præsciebat, ad boc potius praparavit voluntatem suam, ut bene ipse fa­ ceret etiam de male faciente, ac sic hominis volun­ tate mala non evacoaretur, sed nihilominus implero­ tur omnipotentis bona.

CAPUT CV. — Voluntas hominis ad bonum et ma­ lum aliter libera in primo statu, aliter in ultimo. Sic enim oportebat prius hominem fieri, ut et bene velle poscet, et male; nee gratis, si bene; nec impune, si male : postea vero sic erit, ut male velle non possit ; nec ideo tUlero carebit arbitrio. Multo quippe liberius erit arbitrium, quod omnino non poterit servire pec­ ato. Neque enim culpanda est voluntas, aut volun­ tas non est, aut libera dicenda non est, qua beati esse sic volumus, ut esse miseri non solum noliinus, sed nequequam prorsus velle possimus. Sicut, ergo anima nostra eliam nunc nolle infelicitatem, ila nullo iniquitatem semper habitura est. Sed ordo praeter­ mittendus non fuit, in quo Deos voluit ostendere quam bonnm sit animal rationale quod etiam non peccare possit 2, quamvis sit melius quod peccare non possit: sicut minor fuit immortalitas, sed tamen fuit, in qua posset etiam non mori, quamvis major futura sit in qua non possit moti.

CAPUT c'a. -Libero orbitrio gratianecessaria in primo til secundo statu. Illam (d) natura humana pet- didit per liberum arbitrium ; hanc est acceptura per gratiam, quam fuerat, si non peccasset, acceptura per meritum : quamvis sine gratia nec tunc ullum meri­ tum esse potuisset. Qnia etsi peccatum in solo libero arbitrio erat constitutum, non tamen justitiæ retinen­ da: sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione immutabilis boni divinum adjutorium præberetur. Sicut enim mori est in bominis potestat e cum velit, nemo est enim qui non seipsum. ut nihil aliud dicam, vel non vescendo possit occidere ; ad vitam vero te­ nendam voluntas non satis est, si adjutoria sive ali­ mentorum sive quorumcumque tutaminum desint : sic homo in paradiso ad sc occidendum relinquendo ju­ stitiam idoneus emt per voluntatem, utautem ah eo teneretur vita justitiæ, parum erat velle, nisi ille qui eum fecerat adjuvaret. Sed post illam ruinam major est misericordia Dei, quando et ipsum arbitrium 1 Ii­ berandum est a servitute, cui dominator cum morte peccatum. Nec omnino per seipsum, sed per solam Dci gratiam, quæ in fide Christi posita est, liberatur; ut voluntas ipsa, sicut scriptum est, a Domitio præ- paretur ( Prov. vm, 35, sec. LXX ), qua cætera Dei munera capiantur, per quae veniatur ad munus æternum.

CAPUT CVII. — Vita æterna merces et tamen gra­ tia. Voluntas Dei de homine peccante impleta. Unde et ipsam vitam æternam. quæ certe ' merces est ope­ rum bonorum, gratiam Dei appellat Apostolus : Sti­ pendium enim, inquit, peccati mors ; gratia autem Dei vita alterna in Christo Jesu Domino nostro ( Rom, VI, 23 ). Stipendium pro opere militiæ debitum redditur, non donatur : ideo dixit, Stipendium peccati mors ; ut mortem peccatu non immerito illatam, sed debitam demonstraret. Gratia vero nisi gratis est, gratia non est. Intelligendum est igitur etiam ipsa hominis bona merita esse Dei munera; quibus i cum vita aterna redditur, quid nisi gratia pro gratia redditur ( JOaN. I 16 ) ? Sic ergo factus est homo rectus, ut et mane­ re in ea rectitudine posset noti sine adjutorio divino. et suo fieri perversus arbitrio. Utrum ibet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut certe de illo. Proinde quia suam maluit facere quam Dei, de illo facta est voluntas Dei, qui ex radent mas­ sa perditionis. qtue de illius stirpe profluxit, facit aliud vas in honorem, alind in contumetiam ( Rom. IX, 21 ): in honorem, per misericordiam ; in contu­ meliam. per judicium : ut nemo glorietor in homine; ac per hoc, nec in se.

CAPUT CVIII. Ex Deo salus nostra, ita ut nec per Christum liberaremur, si non esset Deus. Nam ne­ que per ipsum liberaremur unum Mediatorem Dei et hominum bominem Jesum Christum ( I Tim. II, 5). nisi esset et Deus. Sed cum factus est Adam, homo scilicet rectus, mediatore non opus erat 3. Cum vero t etC MS*. r.ditJ vero, skut ei terikm. t Abest, non, ab oronibus prope Mss. a AID. Fx. Dan. ei L-.'V.. quod etiam pfeearepostU; et in­ tat .. qua posSet etiam mori: omissa nepaate particula; quara atroqne leeo in pletiaque Mss. reperimus, necnon m additione Arnoldi. [a) PrUIIraIDODM IJMU*HDS oanaus ut tuam res advoluntetem homlnis, de qua superiori eat>He. verior Petn Lombardi interprefatio sic locum citantis in 2 Sent., dist £9, cap. i : cillam, inquit, Immortalllatem In qua < poterat DOn mon natura humana, perdidit per lIberUm « arbitrium : hanc vero in qua non poterlt mori, acceptura < est per gratiam. » I ID escosis, tiberum arbitrium. Abest, Uberum, a Mss. s Aro. Er. DID. et aliquot Mss., certa. I AlIquot Mss.: xediator ei IUI opus erat. genus humanum peccata longe separaverunt a Deo, ier Mediatorem, qui sulus sine peccato natus est, » ixit. occisus est, reconciliiari nos oportebat Deo us­ que ad carnis resurrectionem in vitam æternam : ut humana superbia per humilitatem Dei argueretur ac sanaretur, et demonstraretur homini quam longe a Duo reeesserat, cum per incarnatum Deum revoca­ retur, ct exemplum obedientiæ per hominem Deum contumaci homini præberetur ; et Unigenito susci­ piente f ormam servi, quæ nihil aule merueral, fons gratiæ panderetur ; et carnis etiam resurrectio re­ demptis promissa in ipso Redemptore præmonstrare­ tur: et per candemnaturam quam se decepisse læ­ tabatur. diabolus vinceretur; nuc tamen homo glo­ ri aretur, ne iterum superbia nascetur : et si quid aliud de tanto Mediatoris s acramento a proficientibus videri ct dici potest, aut tantum videri, etiamsi dici non potest.

CAPUT CIX. — 29 Animrum receptacula ante re­ surrectionem. Tempus autemquod inter hominis mor­ tem ct ultimamresurrectionem interpositum est, animas abditis receptaculis continct, sicut unaquæ­ que digna cst vel requiervel ærumna , pro eo quod sortita est in carne cum viveret.

CAPUT ex. — Sacrificium altaris et eleemosyinæ pro defunctis, quatenus et quibusnam prosint. Neque negandum est defunctorum animas pietate suorum v iventium relevari, cum pro illis sacrificium Mediato­ ris offertur, vel eleemosynæ in Ecclesia fiunt. Sed cis hæc prosunt, qui cum viverunt, ut hæc sibi post­ ea possint prodesse, meruerunt. Est enim quidam vivendi modus, nec tan bonus ut non requirat ista post mortem: nec tam malus ut non ei prosint ista post mortem : est vero talis in bono, ut ista non re­ * quirat ; et est rursus talis in malo, ut nec his valeat, cumex hac vita transierit I, adjuvari. Quocirca hic Omne meritum comparatur, quo possit post hanc vi­ tam relevar i quispiam vel gravari. Nemo se autem speret, quod hic neglexerit 2, cum obierit, apud Deum promereri. Non igitur isia quæ pro defunctis com­ meudandis frequentat Ecclesia, illi apostolicæ sunt adversa sententiæ, qua dictum est, Omnes enim asta­ bimus unte tribunal Christi, utreferat unusquisque se­ cundum ea quæ per corpus gessit, sive bonum, sive ma­ lum ( Rom. xiv, 10, et II Cor. v, 10 ); quia eliam hoc meritum sibi quisque dmn in corpore viveret compa­ ravit, uri possint ista prudesse. Non enim omnibus prosunt; ct quare non omnibus prosunt, nisi pro- -pter differentiam vitæ quam quisque gessit in corpo­ re ? Cum ergo sacrificia sive altaris sive quarumcum­ quecicemosynaTim pro baptizatis defunctis omnibus offeruntur, pro valdc bonis gratiarum actiones sunt ; pro non valde tutis propitiationes sunt; pro valde malis etiamsi nulla suut adjumenta mortuorum; qualescumque vivorum consolationes sunt. Quibus autem prosunt, aut ad hoc prosunt, ut sit plena re- 1 VIII. !:r. et quidam Mss., eum hæc rita transierit. * i Jurt-s f.robai notæ Mss. ; Nemo se autem praeparet, (fuod hic mulexit. Iidemque cum aliis pleriscjue I rosOOHHn' l'.r ,itc.i obierit romwim promereri; omisso, aptui. missto, aut certe ut tolerabilitor fiat1 ipsa damna­ tio (a).

CAPUT CXl. — Duce civiates post judicium in æterna vel beatitudine vel miseria. Post resurrectio­ nem vera facto universo completoque judicio, suos fines hahebunt civitates duæ, una scilicet Christi, altera diaboli ; una bonorum, altera malorum; utra­ que tamen et angelorum et hominum. Istis voluntas, illis facultas non poterit ulla esse peccandi, vel ulla conditio moriendi; istis in æterna vita vere fel.ciler­ que viventibus, iliis infeliciter in æterna morte sine moriendi potestate 2durantibus, quoniam utrique si­ ne fine. Sed in beatitudine isti alius alio præstabi­ lius, in miseria vero illi alius alio tolerabilius penna­ nebunt. »

CAPUT CXII. — Paenam damnatorumæternam fo­ re. Frustra itaque nonnulli, imo quam plurimi, æter­ nam damnatorum poenam et cruciatus sine intermis­ sione perpetuos humano miscrantur affectu, atque ita futurum esse non credunt a ; non quidem Scripturis divinis adversando, sed pro suo motu dura qu:cque molliendo, et in leniorem flectendo sententiam, qu:e putant in eis terribilius 4 esse dicta, qnam vcrius (b). Non enim obliviscetur, inquiunt, misereri Deus, aut continebit in ira sua miserationes suas (Psal. LXXVI, 10). Hoc quidem in psalmo legitur sancto ; sed de his sine ullo, scrupulo intelligitur, qui vasa misericor­ diæ nuncupantur, quia et ipsi non pro ineritis suis, sed Deo miserante de miseria liberantur. Aut si hoc ad omnes existimant pertinere, non ideo necesse est ut damnationem opinentur posse finiri eorum de qui. I Mss. plures omittunt, (iut; cujus loco nonnulli Iut. bcn!., sil. I linus e vaticanis et alius e Colberlinis, sine moriendi necesfiitate. 8 Ali<iuol MSS., utque ita pturosessenon credunt. * Plures vss., putant mayis terribiins. (a) IJainualioncni luc pro puuitionc corum-yui post pur­ gatorii I æaas salvandi sutil, acci icmlaui docuit Albertus Magnus, in -i Sent., dist. 45, art. 3, ad i ; eamque interp re­ tationem probaruut 6lagistr i deinceps in eumdem Scriten­ liarum locum. Allameu retrus l.oiul>ardus co Ieci dist. 45, cay, Neque ncqandum cst, |ro damnatorum qutTumdam, qni nunquam liberandi siut, puuilione accep it, quando sub­ indc coiiciudcus dixit: « Mediocriler malis suffragantur al a l œnæ mitigalionl'ln.- Nam al istis niediorriter tualis pror- BUS seccruiL eos qui a l.ænis | .urgaturiis sive ceierius oive tardius alisolvunturper EcciL'sKc preces, appellalquc outucs hujus geueris mediocriter honos. Hesj alct perlectis ibidem cajiiulis, solet moveri; et, Sed iterum. Hinc Glossa in2 quaest. 13, cap. Tempus, hæc at pisiia est: a Mediocriter I nta!tS I,rusuut adhoc ut minus puniant r, nunquam ta- I men liberabuntur. » Pro liac ipsa o. inione ab Alberto Magno cilalur Praeposilivus. In (lelloneusi codice [iervetusto exstat inscri; ta a Missa | ro cu.:us anima dul.iialtir, » in qua istitaec legitur oralio : a onuiipolens et misericors Deus, uui « habes t)<)U'siaLcm mortificare, et ilerum vivilicarc; dedu- Ct're aiH iiiferos, et iturum reducerc; et vocas ea qua: a Dousunt, tanquam ea qu:e suut; cujus I otestas et in Caelo « et in terra, et iu mari et in inferis l Una assislit: te hu­ « miles trementesque deprecamur pro anima laniuli ttri, « quam lraxisLi de præsenti sæculo ai)s<]ue pœnitentiæ « spatio; ui si iorsiian ob gravitutem criminum non me­ x retur burgerc ad gloriam, per broc sacca oblationis liba­ « niina, veH tolerabilia fiant itsa tormenta.» Adrevakius, lib. de Miraculis saucti Bcnedicti, cap. 21, scribit Flumi­ censes pro auimabus I rædonum iiLacie caesorum l:rmt'a ad Dominum Ithiissc; « quatenus etsi perpetuis uon uierurtMi- I tur ai)sohi cruciatibus, saltem minorWWi rnuitarcutiir a I stricto Judice pœnis.» ... (b) \ id. Ue Civitatc l>ci lib. 24, cal'P, l8. ti. bus dictum est, Et ibunt isti in supplicium æternum : ne isto modo putetur habitura finem quandoque feli­ citas eUam illorum, de quibus e contrario dictum est, Justi autem in vitam æternam( Matth. xxv, 4G ). Sed pœnas damnatorum certis temporum intervallis exi­ stiment, si hoc eis placet, nliqMatcnus 1 mitigari. Etiam sic quippe intelligi potest manere in illis ira Dei ( Joan. III, 36 ), hoc est ipsa damnatio ( hæc enim vocatur ira Dei, non divini animi perturbatio), ut in ira sua, hoc est manente ira sua, non tamen contineat miserationes suas ; non æterno supplicio tIum dando, sed levamen adhibendo vcl interpo­ nendo cruciatibus. Quia nec Psalmus ait, Ad finien­ dam iram suam, vcl, post iram suain ; sed, in ira sua. Qu:u si sola esset quanta ibi minima cogitari po­ test; perire a regno Dei, exsulare a civitate Dei, alienari a vita Dei, carere tam magna multitudine dulcedinis Der quam abscondit timentibus se (a), perfecit autem sperantibus in se (Psal. xxx, 20 ), tam grandis est poena, ut ei nulla possint tormenta quje novimus comparari, si illa sit æterna, ista autem sint quamlibet multis s;rculis longa.

CAPUT CXIII. — Mors impiorum, ut vita piorum , perpetua. Mancbit ergo sine frne mors illa perpetua damnatorum, id est alienatio a vita Dci, et ontnibus crit ipsa communis, quælibet 2 homines de varietate i œnarum, de dolorum relevatione vel intermissione pro suis humanis motibus suspicentur : sicut manebit communiter omnium vita æterna sanctorum, qualibet honorum distantia concorditer fulgeant.

CAPUT CXIV. — 30. Exposita fide, agit de spe : quæ huc pertinent contineri oratione dominica. Spem in se ipso ponens maledictus. Ex ista tidci confessione, quæ brevier Symbolo continetur, et carnaliter cogi­ tata lac parvulorum est, spiritualiter autem conside­ rata atque tractata cibus est fortium , nascitur spes bona fidelium, cui charitas sancta comitatur. Sud do iis omnibus quæfideliter sunt credenda, ca tantum aJ spem per tinent quæ oratione dominica continen­ tur. Maledictus cnim omnis, sicut divina testantur eloquia, qui spem ponit in homine (Jerem. XVII, 5) : ac per hoc ct in se ipso qui spem p o::lt, hujus maledicti x i culo innectitur. Idco non nisia Domino Deo petere debemus, quidquid speramus nos vel bene opcratums vel pro a bonis operibus adepturos. '

CAPUT ex V. — Orationis dominicæ apud Mat­ thæum petitiones septem. Proinde apud evangelistam Matthæum septem petitiones continere domi nica vi detur oratio : quarum tribus æterna poscuntur, rOt'i. quis quatuor, temporalia , quæ tamen propter :Merua consequenda sunt necessaria. Kain quod dicimus, Sanctificetur nomen tuum, Adveniat regnum tuum, Fiat 1 Quidam Mss., ntiqnawim. * Sic Mss. At editi, (juuin!i'et rqui ct in ora, bomrum , prc, honowm. * rarticula, pro, ab"'st a i.hirihus Mss. (v) Lambertus Danæus Ico tineutib:-'*, substituit lcm­ nentWHSf nou veterum Iihs'oJ'1Im niKMoritate, sed i ostulaule, 'f' i se dicit conjectare, antithesi aJ aliud membrum tferan­ tibus in ze: <ed mala conjectura. ut <alet ex EuariMtionc A,A 1'''4!. 30, et ex IiS, 21 de Ci,.i;a:.: I) vi, cap. !'S, 21. voluntas tua sicut in cælo et in terra (quod non absurde quidam intellexerunt, in spiritu et corpore), omnino sine fine retir.enda sunt : et hic inchoita l, quantum­ cumque proficimus, augentur in nobis; perfecta vero, quod in alia vita sperandum est, semper possidebun­ tur. Quod vero dicimus, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, Et dimitte nobis debita nostra, sicul et noa dimittimus debitoribus no.,,.;,, Et ne noa inferus iit tentationem, Sed libera nos a malo (Matth. vi. U 13) , quis non videat ad præsentis vila; indigentiam perti­ nere? In illa itaque vita alterna ubi nos semper spera­ mus futuros, et nominis Dei sanctificatio, et regnum ejus, et voluntas ejus in nostro spiritu et corpore perferte atque immortaliter permanebunt. Pani, vero quotidianus ideo dictus est quia hic est necessarius , quantus animae carnique tribuendus est, sive spiri­ tualiter, sive carnaliter, sive utroque intelligatur modo. Hic est ctiam quam poscimus remissio, ubi est commissio peccatorum; hic tentationes quæ nos ad peccandum vel alliciunt vel impellunt; hic denique malum unde cupimus liberari : illic autem nihil isto­ rum est.

CAPUT ex VI. — Petitiones tantum quinque apud Lucam, qui cum Matthæo conciliatur. Evangelista vero Lucas in oratione dominica petitiones non septen , sed quinque complexus est: nec ab isto utique disere­ pavit, sed quomodo istx septem siut intelligendæ 2, ipsa sua brevitate commonuit. Nomen quippe Dci sanctificatur in spiritu, Dei autem regnuln in carnis resurrectione venturum est. Ostendens ergo Lucas tertiam petitionem duarum superiorum esse quodam modo repetitionem, magis cam prætermittendo furit intelligi. Deinde tres alias adjungit, de panc quoti­ tliano, de remissione peccatorum, de tentatione vi­ tanda (Luc. XI, 2-4). At vero quod ille in ultimo posuit, Sed libcra nos a malo; iste non posuit, ut in­ telligeremus ad illud superius quod de tentatione di­ ctuni est, pertinere. Ideo quippe ait, Sed libera; non ait, Et libera, tanquam unam petitionem esse demon­ strans (noli hoc a, sed hoc): ut sciat unusquisque in coseliberari a malo, quod non infertur in tentationem.

CAPUT CXVII. — 31. De charitate quæ cum fide ac spe adesse debet. Jani porro char las, quam du abus istis, id est, lidc ac spe majurem dixit Apostolus(I Cor. XIII, 15), quanto in quocumque major est, tanto me­ lior cst in quo est. Cum enim quæritur, utrum quisque sit homo bonus, non quæriltur quid credat, aut speret, sed quid amet. Nam qui recte amat, procul dubio rcc:e credit et sperat: qui vero non amat, inaniter credit, etiamsi sint vera qua! credit; inaniter sperat, etiamsi ad veram felicitatem doceantur pertinere quæ si erat : nisi et hoc credat ac speret, quod sibi petenti lImari possit ut amct. Quanvis enim sperare sine amore non possit, fieri tamen potest ut id non amet, sine quo ad id quod sperat non potest pervenire. Tanquam si speret vitam æternam, (quam quis non 1 plerique Mss., et hic inchoantur quantumqveproficimm. t Ain. Er. eiMss., sed qnouwdo ista septem sunt vtietii­ genda. J "'s.". rdit! autein, non hoc. amal 1?) et non amet justitiam, sine qua nemo ad Hlam perveni. Ipsa est autem fides Christi, quam commendat Apostolus, quae per dilectionem opera­ tur (Galat. v, 6; et quod in dilectione nondum habet, petit ut accipiat, quærit ut inveniat, pulsat ut aperia­ tur ei (Matth. VII, 7). Fides namque impetrat quod lex imperat. Nam sine Dei dono, id est, sine Spiritu sancto, per quem diffunditur charitas in cordibus nostris (Rom. v, 5), jubcre lex poterit, non juvare; et prævaricatorem insuper facere, qui de ignorantia se cxcusafc non possit. Regnat enim carnalis cupidi­ tas, uhi non est Oei charitas.

CAPUT CXVIII. — Status vel ætates hominis qua­ tuor, ante Legem, sub Lege, sub gratia, et in pace. Sed cum in altissimis ignorantiæ tenebris nulla resistente ratione secundum carnem vivitur, hæc sunt prima hominis. Dcinde cum per legem cognitio fuerit facta peccati, si nondum divinus adjuvat Spiritus, secundum legem volens vivere vincitur, et Iciens peccat, pecca­ toque subditus servit : A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est ( II Petr. II, 19); id agente scientia mandati, ut peccatum operetur in homine omnem concupiscentiam, cumulo prævaricationis ad­ jecto, atque ita quod scriptum est impleatur, Lex subintravit, ut abundaret delictum (Rom. v, iO). Hæc sunt secunda hominis. Si autem respexerit Deus, at ad implenda quæ mandat ipse adjuvare credatur, et agi lirino coeperit Dei Spiritu, concupiscitur adversus carnem fortiore rohorc charitatis (Galat. v, 17); ut quamvis adhuc sit quod homini repugnet ex homine, nondum tota infirmitate sanata, ex lide tamen justus vivat (Rom. I, 17), justeque vivat, in quantum non cedit malæ concupiscentiæ, vincente delectatione' justitiæ. Hanc sunt tertia bonæ spei hominis; in qui­ bus si pia perseverantia quisque proHciat, postrema pax restat, quæ post hanc vitam in requie spiritus , deinde in resurrectione etiam carnis implebitur. lIa­ rum quatnor differentiarum prim:. eut ane Legem, secunda sub Lege, tertia sub gratia, quarta in pace plena atque perfecta. Sic est et Dei populus ordinatus per temporum intervalla , sicut Deo placuit, qui in mensura et numero et pondere cuncta disponit (Sap. XI, 21). Nam rui! primitus ante Legem; secundo sub Lege, quæ data est per Moysen; deinde sub gratia, quæ revelata est per primum Mediatoris adventum (Joan. I. 17). Quæ quidem gratia nee antea defuit, quibus eam oportuit impertiri, quamvis pro temporis dispensatione velata et occulta. Neque enim antiquo­ rum quicumque justorum præter Christi fidem salu- Aem potuit invenire, aut vero nisi et illis cognitus fuisset 3, potuisset nobis per eorum ministerium alias apertius, alias occultius prophetari.

CAPUT CXIX. — Regeneratio pecceM abolet uni- 1 Editi Am. !r. Dan. et aliquot MSS., qumnm ncn habeat, tt mm amet fushtiam. Lor. et Arn., quamvis nOlI amet ju­ smiam; onusso, non habeat ef.Emendantur auxitio veterum lihroruQ). ' Lor. et Arn., ditecHone; disseotientibus editis abis et oMnibus fere Mss. 3 Sic Mss. Editi autem : A vero nisi et illis cognitus fuis­ est, non potuisset nobiiy etc. versa in quavis ætate. Servitus sub Lege nonnuliis inexperta. In quacumque autem quatuor istarum velut ætatum singulum quemque bominem gratia regenera­ tionis invenerit, ibi ei remittuntur præterita universa peccata; et reatus ille nascendo contractus, renascen­ do dissolvitur. Tamque multum valet quod Spiritus ubi vult spirat. (Joan. III, 8;, ut quidam secundam illam servitutem sub Lege non noverint 1, sed cum man­ dato incipiant adjutorium habere divinum.

CAPUT CXX. — Regenerati morientes ante usum rationis non pereunt. Antequam possit autem homo capax esse mandati, secundum carnem vivat necesse est : sed si jam Sacramento regenerationis imbutus est, nihil ei obcril si tunc ex bac vita migraverit. Quia ideo Christus mortuus eat et resurrexit, ut ei vivo­ rum et mortuorum domineiur (Rom. XIV, 9); nec tene­ bit regnum mortis eum, pro quo mortuus est ille liber in mortuis (Psal. LIXXVII. 6).

CAPUT CXXl. — 3i. Charitas finis. omnium præce­ ptorum. Omnia igitur præcepta divina referuntur ad charitatem, de qua dicit Apostolus: Finis autem præcepti est charitas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I, 5). Omnis itaque præcepti finis est charitas; id est, ad charitatem refertur omne præ­ ceptum. Quod vero ita fit vel timore poenae, vel ali. qua intentione carnali, ut non referatur ad illam charitatem quam diffundit Spiritus sanctus in cordi. bus nostris (Rom. v, 5), nondum fit quemadmodum fieri oportet, quamvis fieri videatur. Charitas quippe ista Dei est et proximi : et utique in his duobus præ­ ceptis tota Lex pendet et Prophetæ (Matth. XXII, 40). Adde Evangelium, adde Apostolos : non enim aliunde vox ista est, Finis præcepti eat charitas; et, Deus charitas eat (I Joan. IV, 16). Quæcumque ergo man­ dat Deus, ex quibus unum est, Non mæchaberis (Exod. xx. 14; Matth. v, 27); et quæcumque non jubentur, sed spirituali consilio monentur 2, et quibus unum est, Bonum est homini mulierem non tangere ( I Cor. VII, 1) : tuM recte fiunt, cum referuntur ad diligen­ dum Deum, et proximum propter Dcum, et in hoc sæculo, et in futuro; nunc Deum per fidem, tunc per speciem, et ipsum proximum nunc per fidem. Non enim scimus mortales corda mortalium, tunc autem illuminabit Dominus abscondita tenebrarum, et mani­ festabit cogitationes cordis; et laus erit unicuique a Deo (Id. iv, 5) : quia id laudabitur et diligetur a proximo in proximo, quod ne lateat, ab ipso illuminabitur Deo. Minuitur 3 autem cupiditas charitate crescente, donec veniat hic 4 ad tantam magnitudinem, qua major esse non possit: Majorem enim charitatem nemo habet v quam ut animam suam quis ponat pre amicis suis (Joan. xv, 13). Ibi autem quis explicet quanta charitas erit, 4 Edlti, seemdum iUam «1 servitutem mb tep me nm .. rerint. verius Mss., secundam abesque verbo, esat. ttemre secundam hanc appellat servitutem sub lege, quam præ­ cessit servitus sub peccato. I In Mss., voventur., s Lov. dissentientibus editis alHs et Hss., minnetur. 4 Unus GennaneDlis lis. omittit, hic; quam particulam loco movit Arnaldus, et illuc transtulit: Majorem hic enim charitatem, etc. ubi cupiditasquam vel coercendo superet nulla erit ? quoniamsumma 1 sanitaserit, quaodo contentio mortis nulla erit.

CAPUT CXXII. — 33. Libri conclusioSed sit ali­ quandohujus voluminis finis, quod ipse videris utrum Enchiridion vel uppellare debeas, vel habere. Ego tamen cum spernenda tua in Christo studia non puta- 1 sicplerique Mss. Alii quidam cum Dan., quam summa. Lov. et ATU., quundo summa. rem, bona de te credens in adjutorio nostri Rede. ptoris ac sperans 1,teque in ejus mombris plurimum diligens, librum ad te, sicut valui, utinam tam com modum quam prolixum, do Fide. Spe et Charitate conscripsi. 1 Editi bonade te credent, in adjutorio nostri Redemptoris confidens ac sperans. Verbum, confidens, abest a Mss.ple­ risque, et alia in eis est volutu interpunctio, ut sensus sii bona credens ac sperans de te.