Patrologiae Cursus Completus. Series Latina (PL)

D. GREGORII NYSSENI DE CREATIONE HOMINIS LIBER, SUPPLEMENTUM HEXAEMERON BASILII MAGNI FRATRIS, INTERPRETE DIONYSIO ROMANO EXIGUO.

CAPUT PRIMUM. Particularis quædam ratiocinatio de mundo, natura- lisque disputatio et clarior expositio de his quæ prius in hominis formatione pacta monstrantur.

Hic liber, ait Scriptura, generationis cæli ct terræ quando perfecta sunt omnia quae videntur, et ad pro prium situm singula discreta cesserunt, quando vo lubile hoc corpus coeli cuncta constituit, medium vero locum totius creaturæ gravia corpora et deor sum vergentia sortita sunt, terra scilicet atque aqua sese mutuo continentia. Yinculum autem quoddam atque armamentum eorum quae facta sunt divina æternaque potentia est, exstantium naturis inserta, quæ geminis effectibus universa moderatur. In statu namque et motu non solum ex non stantibus gene rationem, sed permansionem subsisteotibus, machi nata est circa gravissimam et incommutabilem natu ræ immobilitatem, velati quemdam axem stabilem atque firmissimum, velocissimam coeli circulationem ad instar rotæ jugitcr pervebens, et indissolubilem substantiam per alterutrum utrisque conservans. Nam et volubilis materia per celerrimum motum so liditatem terne circumacta constringit, et terræ stabilitas per immobilem iirmitatem, volubilium cir coitu incessanter extenditur : æqua vero juxta unumquodque eorum quorum operatio distat, ma gnitudo compacta est, id est, tam ejus quæ stabilis naturæ est, quam illius quae incessabili rotatione raptatur, nam neque terra potest a propria solidi tate transferri, neque coelum unquam velocissima motus sui circuitione laxari. Hæc autem et prima se cundum Conditoris sapientiam veluti quoddam prin cipium totius machinæ probantur esse constructa, declarante magnifico illo Moyse per hoc quod in principio coelum et terram a Deo facta coinmemo rat, et quod ex motu et statione quæ videntur in hac creatura, juxta divinum consilium in. generatione cuncta producta sunt. Cum ergo coelum et terra mensuris aequis juxta contrariam efficaciam ab invi cem disparata sint, ea creatura quae in medio con- trariorum est, ex parte quadam cohærentium sibi | participans, summitates divisas propria mediatione connectit. Ita ut manifestae sint contrariorum ad al terutrum hac interpositione conjunctionis. Nam mo bilis semper et subtilissimi ignis substantiam imita tur aliquatenus aer, tam levitate naturæ quam motos opportunitate : non tamen hujusmodi est, ut a so lidissimorum cognatione videatur alienus, neque semper immobilis permanens, neque jugiter effluens atque deficiens : sed utriusque proprietate veluti quibusdam contrariorum effectibus confinis efficitur, immiscens simul et dividens in seipso quæ natura discreta sunt, secundum hanc rationem a liquida quo que substantia gemina charitate subnixa utrisque contrarietatibus coaptatur ; quod enim gravis et in deorsum proclivis est, multa ad terrenam naturam cognatione fœderatur : quod vero fluxæ et decurren tis efficaciæ est, non omni modo naturæ mobilis ex pers esse cognoscitur : quædam namque per hoc ipsum fit oppositorum mixtura atque concursio, duin et gravitas in motu transeat, nec motus item gravitale tardetur, sed ad sese conveniant, quæ juxta summi tates naturaliter sunt divisa, dum sibi mutuo qua dam mediatione copulantur, imo polius diligentissi mam rationem nec ipsa contrariorum substantia sine permixtione alterius proprietatis existat. Item, quan tum reor, universa quae in mundo cernuntur, mutua sibi societate consentiunt, et in unum omnis crea tura conspirare cognoscitur, dum in oppositorum proprietatibus invenitur. Nam cum motus non solum juxta localem Lranslationem, verum et juxta vertibi lem modum atque mutabilem fiat : itemque natura stabilis motum qui fit per commutationem, nulla ra tione recipiat : sapientia Dei proprietates uniuscu jusque pennutans, immobilem quidem naturam con vertibilem fecit, mobilem vero inconvertibilem : pro videntia quadam haec ita dispensans, ne quod divi nai naturæ est singulare vel proprium (id est im mobilitas et incommutabilitas ) in aliqua creatura conspecta Deum aestimare faceret creaturam. Non enim poterit anima videri opinionem habere Divini tatis, quod mobile vel mutabile fuerit. Idcirco, terra quidem stabilis, sed mutabilis est; cœlum vero econ trario cum non sit mutabile, simul nec stabile est : ut stabili quidem substantiae mutabililatem, incom- mutabili vero mobilitatem divina virtus adnectens, et alterutrum per utriusque contrarietatem suis pro prietatibus copulans, a Divinitatis opinione remove ret, quod neutrum horum ( sicut dictum est) divinæ naturæ putabitur, id quod mutabile et instabile com probabitur. Universa igitur ad suum finem congruen ter aptata sunt. Perfecta sunt enim, sicut Moyses ail, cœlum et terra et quæ inter hæc media sunt, omnia mira pulchritudine, singula quæque compe tenter ornata : coelum quidem stellarum luminibus micans; mare vero atque aer animantibus tam nata bilibus quam volatilibus mire tripudians ; terra vero multimodis herbarum naturis, virgultorum diversita tibus quodam modo gestiens, quæ conservantem cuncta divino num vegetata progenuit; et repleta quidem erat speciebus universis simul cum floribus fructus quoque producens, plena et parata his quæ in eis solita sunt oriri: cuncta quoque dorsa montium atque cacumina et quidquid convexum atque supi num, vel in convallibus planum atque substratum herbarum nova specie et varia arborum pulchritu dine coronabantur, modo quidem de terris eminen tia; sed ad perfectionis suæ concurrentia mox deco rem lætabantur, universa juxta modum suum præ cepto vivificata divino. Jumenta quidem gregatim juxta proprium genus in silva discurrentia moraban tur; avium vero modulatis cantibus omnium silvarum consona resonabant. Maris etiam facies (ut aestimare licet) maxima tunc erat placiditate et tranquillitate suis congregationibus profundissimis constituta. Juxta quam stationes et portus divina voluntate veluti quidam sinus effecti per littora terris maria copulabant, quietissimi etiam motus undarum vibra bantur veluti prata vfrentia, tenuissimis atque in noxiis flatibus summitatis superficiem congrua sub tilitate crispantes, et universus orbis secundum crea tionem suam terra marique paratus astabat. Sed qui his uteretur interim non erat.

CAPUT II. Cur novissimus post creaturam factus sit homo.

Nondum namque magna bacc et pretiosa res homo mundi dominus aderat, nec enim decuerat prius existere principem quam illa quorum gereret princi. palum, Sed ubi cuncta ei subjicicnda parata sunt, jam consequens erat apparere rectorem. Quia igitur veluti quoddam regni domicilium futuro regi Crcator universitatis effecerat, id autem erat terra, insulæ, maria, et super haec coelum in modum cameræ cur vatum; divitias vero reposuerat regni multiplices; divitias autem dico totam creaturam quidquid est in herbis et planlis et arboribus, quidquid in spiritali bus et sensilibus et animatis, quod nisi metalla quo que his convenit adnumerari divitiis quæ propter colorum pulchritudinem pretiosa humanis oculis visa sunt, ut auri et argenti et lapidum eorum quos ho mines amant, horum omnium copiam velut quibus dam regalibus thesauris terræ finibus occulens, in hunc mundum hominem protinus introduxit, ut quo rumdam miraculorum spectator existeret, quorum- dam vero dominatum principaliter obtineret; quale nus per ea quibus uteretur intelligeret largitorem, per ea vero quae pulchra et magnilica contem platur, ineffabilem sui factoris posset investigare po tentiam. Propterea novissimus in hunc mundum post creaturam introductus est homo : non ut vilissimus in extrema parte projectus, sed quem decebat geni tum mox esse rectorem. Nam sicut quidam optimus invitator non prius in domum pransorem quam præ paret epulas introducit, sed omnem apparatum in struens, domumque congruenter exornans, discu bitum quoque et mensam et caetera; tunc ad prae paratas jam deiicias convocatum invitat : juxta hunc modum dives et copiosus nostræ conditor edu catorque substantiae, bonis omnibus replens habita culum mundi hujus et magnas has epulas variasque disponens, sic introduxit hominem, dans ei opus eximium custodire mandatum , quo non appetitu re rum non exstantium, sed præsentium possessione gauderet. Ideirco etiam duplicis compositionis ei causas intexuit, terreno spirituale commiscens, ut per utriusque cognationem utraque proprietate po tiretur, Deo quidem spiritualiter fruens, terrena vero bona corporali usu percipiens.

CAPUT III. Quod pretiosior omni creatura qua videtur, existat humana conditio.

Dignum vero est ut nec ista res incontemplata prætereat, quod tanti hujus orbis exstructio et par tium ejus quibus in elementis continetur universitas, a divina potentia perficiatur extemplo pariter cum jussione subsistens, hominis autem formationem artilicis praecedebat tanti consilium, et descriptione verbi quod futurum est ante signatur, qualemque esse oporteat, et cujus primae formæ similitudinem referat, ob quam causam fiat, quidve finitus efficiat, et quorum dominatum gerat, omnia prius actione perspecta sunt, ut ante generationem suam homo antiquiorem quodammodo sortitus sit dignitatem, priusquaM subsisteret universorum possidens princi patum. Dixit enim Deus : Faciamus hominem ad ima ginem et similitudinem nostram, et dominetur piscibus ,naris, et bestiis terræ et volatilibus coeli, et pecoribus universæ terræ. 0 quale niiraculum! sol fit, et nul lum praecedit consilium; coelum quoque, cui nihil in creaturis visibilibus simile reperitur, verbo solo perficitur, et opus tam mirabile nec unde fiat nec qualiter, intimatur : sic et singula quæque creatu rarum, æther, stellae et aer qui medium locum COn tinet, mare, terra, animalia et nascentia omnia, verbo tantummodo producuntur ut sint; ad hominis autem solius conditionem cum consilio quodammodo Conditor universitatis accedit, et materiam quae constructioni ejus sit necessaria praeparat, et ad for mam primævæ ac principalis pulchritudinis ejus coaptat similitudinem, et intentionem, cujus rei gra tia fiat, insinuat, congruam illi naturam effectibus suis instituens, quae ad propositum aptissima esse probatur.

CAPUT IV.

Quare per omnia imperiosam quamdam potestatem ipsa constructio humana significet.

Sicut enim in bac vita ad quoslibet usus ab artifici bus instrumenta competenter aptantur, ita veluti res quaedam ad opus imperii congruens ab optimo arti fice natura nostra construitur, quæ sive juxta animae prærogativam, seu juxta corporis habitum talis exi steret, quae ad imperandum opportunior appareret: denique anima, id quod regale atque sublimissimum est, suæ substantiae et a privata procul humilitate se junctum clarius hinc declaratur, quod nullius subji ciatur imperio, habens arbitrii libertatem, suoque se nutu atque moderatione dispensans, cujus enim hoc nisi imperantis est proprium ? Super hæc etiam to tius creatune Dominus ad imaginem sui Creatoris ef fectus, nihil aliud indicat, nisi quod mox in eo regia natura formata sit. Sicut enim juxta humanam con suetudinem, qui principum imaginem fingunt, non solum impressionem formæ ejns imitantur, verum etiam amictu purpureo describunt regiam dignitatem, et imago ipsa jam pro consuetudine dicitur impera tor; sic et bumana substantia. qnoniam ad aliorum regimen condebatur propter similitudinem regis uni versorum, velut quaedam imago animata componitur, primae vero formæ et nomine et honore participans, non tegmine circumamicto purpura, nec sceptro vel diademate gloriam suæ dignitatis insinuans: nec enim principalis forma in his esse conspicitur : sed pro purpureo velamine, vestita virtute est, quas omnium ornamentorum regalium preliosior approbatur; pro sceptro vero beatitudine et inunortalitate sustollitur, et regali serto justitiæ corona decoratur: ita ut per haec omnia monstretur ad dignitatem regiam genitam pulchritudinem in se primævæ formæ diligenter ex primere.

CAPUT V. Quod homo similitudo probetur imperii.

Divinam vero pulchritudinem non habitu quodam ac specie, vel alicujus claritate coloris ornatam, sed ineffabili felicitatis honore provehi constat. Sicut enim formashominum per colores quosdam pictores in ta bulis transferunt, tincturas proprias congruasque miscentes, ita ut primævæ formæ decor in similitudi nem diligentissima mutatione transmigret: sic intel ligo nostræ substantiae formatorem, velut quibusdam virtutum coloribus, miram pulchritudinem suae ima gini contulisse, in nobis exprimentem proprium prin cipatum. Sunt autem multiplices et multiformes co lores bujus imaginis, quibus veræ formæ similitudo de pingitur. non cerussa et purpurisso, nec horum mixta cum altero qualitas, nec alicujus nigredinis superdu ctio cilia oculosque sublinit, et per aliquod tempera mentumdepressa et concava assimilatur character vel quæcunque similia pietorum manus artificis compo suere solertia, sed pro istis adest puritas, impassihi litas, beatitudo, malique totius aversio, et quæcunque generis istius existunt, per quæ in hominibus impri mitur similitudo divina. Talibus floribus mirabilis Conditor imaginem propriam, id est naturam nostrae conditionis ornavit. Si vero discutias et alia per quæ divinam decus elucet, hæc etiam in imagine ad illius similitudinem salva profecto reperies, mens etenim et verbum est summa Divinitas. In principio namque erat Verbum, et qui, secundum Paulum, proficiunt, mentem Christi , qui in eis loquitur, se habere profi tentur. Non ergo procul hæc a natura humana con spicias: in te namque et verbum et intelligentia est, quæ imitantur verbum mentemque divinam. Item eharitas, fonsque charitat6;hoc enim. ait magnus ille Joannes, quoniam charitas ex Deo est. Hanc autem nobis veluti personam Chrislus formator nostrae sub stantiæ conferens, ait: In hoc cognoscent omnes quo xium mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem. Quod si dilectio nobis ista defuerit, totius imaginis species figuraque solvetur. Cuncta etiam conspicit exauditque Divinitas et omnia perscruta tur. Habes et tu per oculos et aures hujus rei effica ciam vitalem et scrutatricem eorum quæ sunt intelli gentiam te possidere cognoscis.

CAPUT VI. Inquisi io, quam consignationem mens habeat ad natu ram, in qno etiam obiter Eunomianorum dogma re fellitur.

Nec me quisquam suspicetur ad similitudinem operationis humanæ diversis effectibus divinam di cere potentiam euneta complecti. Nec enim fas est in illa divina simplicitate variam multiplicemque virtutem operationis advertere, nec in nobis enim multæ quaedam sunt efficaces rerum causarumque potentiæ, licet ea quae ad vitam pertineant multiplici videantur operatione contingere. Una namque vis quaedam nobis mentis inserta est, quæ per singulos sensus excurrens, ea quæ sibi offeruntur amplectitur. Hæc per oculos quae videnda sunt conspicit; hæc per aura quae dicuntur exaudit; hæc in his qua: sunt vo tiva letatur, et ab bis quæinsuavia probantur, avcr titur. Manibus etiam perficit quæcunque voluerit, retinens bis et rursus abjiciens horumque instru mentorum effectibus utens ut expedire probaverit. Si ergo in homine, cui diversa membrorum officia ab auctore formata sunt, una eademque res est, quæ per omnes aeusus operatur, utens singulis congruenter ut caat. poposcerit, nec operationum differentiis naturæ suæ vim potentiamque commutat; quanto magis in Deo, quia sint effectus virtutum varii, nul- lus debet multiplicem ejus essentiam suspicari ? Quf enim plantavit aurem, non audit ? aut qui finxit ocu tum, non considerat ? Sicut propheta testatur, per haec exempla opcrationes hujusmodi veluti quasdam humanae naturae notissimas impressiones insinuans : Faciamus enim, ait Deus, hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Sed ubi mihi nunc hæresis Eunomianorum nefanda subsistet, quid adversus hanc dicturi sunt vocem? Quomodo per hæc Verba novitatem sui defensuri sunt dogmatis ? Putasne pos sibile esse, dicent, ut imago una dissimilium forma rum similitudinem referat? Si enim juxta illorum sententiam naturae Patris impar est Filius, quomodo diversarum naturarum unam Deus condidit imagi nem? Qui enim dixit : Faciamus hominem ad imagi- nem nostram, per pluralem significantiam sanctam nobis insinuans Trinitatem, nequaquam singulariter suam testaretur imaginem, si primævæ formæ sibi dissimiles exstitissent. Nec enim possibile est ut eo rum qui sibi invicem congruunt minime, una simili tudo monstretur; sed si diversae erant naturae, pro fecto diversas eorum et singulis eongruentes imagi nes condidisset. Utrum quia una quidem imago, sed non una imaginis forma est, quis ita privatur intelli geniia ut ignorare queat, quod ca quæ uni probantur esse similia, et ad se invicem similitudinem propriam sine dubitatione conservent? Et forsitan propterea sermo divinus hanc malitiam in conditione humanæ vitæ prospicicn , Eunomianorumque pervenitatem resecans, ait : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.

CAPUT VII. Cur nudus homo naturalibus armis et velaminibus ap probetur.

Sed quid sibi vult et ipsius habitudinis rectitudo, quid autem non ad vitam congenerantur corpori vir tutis effectus, verum nudus quidem naturalibus te gumentis inermis etiam et inops omniumque neces sariarum rerum egentissimus homo in hanc produci tur vitam, qui juxta id quod cernitur miseratione potius quam felicitate dignus esse videatur. Non enim armatur productione cornuum, non unguium vel dentium tuitionemunitur, nec aliquo aculeo te thiferum virus infunditur; quibus rebus pleraque fe rarum atque serpentium in ultionem sui naluralifer instruuntur; nec pilis corpus obtegitur, cum oporte ret eum qui ad aliorum proponebatur imperium pro priis armis naturali provisione vallari, ne ad custo diam sui aliorum adminiculis indigeret. Nunc autem leo quidcm et aper et tigris et pardus, vel si qui i his simile est, sufficientem pro salute sua virtutem natu raliter possidet ; et tauro cornua sunt, et pernicitas lepori, cervoque saltus et certus intuitus, et aliis animantibus magnitudo, ei cæteris prominens ori officium, quod proboscidem vulgus appellat; volatili bus etiam pennarum officium et apibus aculeum. cunctisque prorsus usum aliquod naturale præsidium constat esse collatum. Solus autem homo præ omni bus creditur destitutus, et his qui currendi velocitate proeminent pigrior, illis autem qui corporis eminent mole tenuior, his etiam qui naturalibus armis excel lunt despecliir esse cognoscitur. Et quomodo, dicet aliquis, universorum dominus talis sortitus est prin cipatum? Sed ad hæc nihil arbitror esse difficile de monstrare, per id quod naturæ nostrae deesse credi tur, certa datur occasio, qua subditorum omnium dominium consequatur. Nam si hujus esset homo potentiæ, ut equum velocitate superaret, nec pes ejus attereretur, sed ungularum inniteretur firmitate prævalida, cornua quoque vel aculeos aliquos un guesque præferret ultores : primum quidem bestiis existeret similis, et occursione ipsa difficilis appare ret, hujuscemodi corpori ejus adminiculis naturaliter attributis : deinde sperneret in alios exercere domi natum quorum nullis prorsus adjutoriis indigeret. Nunc autem in singulis quæ nobis manicipantur usus vitae nostræ dirimitur, ut necessarium in eis penitus principatum haberi videamus; nam corporis nostri tarditas et ad motum celerem difficultas, equorum nobis adhibere providentiam fecit, quin etiam annuis lanarum reditibus ea quæ naturæ deerant suppleme ta prospiciens : ex aliis quoque causis quæ ad vitam necessaria deerant, comprobantur. Jumenta nobis ad onera gravia ferenda subjecta sunt, et quod ad instar animalium herbas depascere nequeamus, bo ves nobis ad usum mancipare curavimus, quorum labore victum facilius comparemus. Quia vero morsu indigebamus et dentibus ad cohibendas tales beslias ultione, id quod nobis defuit canum natura supplevit, qui etiam cum velocitate congenita veluti quidam animatus gladius nostris est usibus attributus; pro cornibus etiam vel unguibus fortius ac penetrabilius ferrum ab hominibus inventum est. Quod non sem per nobis naturaliter inhaeret, sicut illa munimina irrationabilibus bestiis; sed in tempore belli confe rens præsidium gladius deinceps manet otiosus. Item ejusdem ferri usus pro crocodili squamis as sumetur. Est autem quando et tergus ipsius belluæ in prælio munimen impertit, alioquin (ut dictum est) ad ejus similitudinem ferrum ab artifice figuratur, quod necessitali deserviens quem armavit in belli tempore, derelinquit in pace. Nec non et volatilia nostris commodata sunt usibus, quorum etiam velo citatem ratio excogitata non præterit; nam quædam ex eis mansuefacta videntur coopcrantibus, quædam vero præsentia sui, capiendi causa sunt aliis quae nostris utililatibus applicentur. Sed et pennata tela nobis ars exquisita perfecit, quæ per arcum tensa cursum volucrem rebus humanis exhibuit. Quod au tem pedum nostrorum vestigia ad conficiendum iter facilius atteruntur, necessaria subjectorum admini cnla nobis indicunt ex quibus calceamenta congruen ter aptentur.

CAPUT VIII. Cur hominis rectus sit habitus, et quam propter ratio nem manus datæ sunt, in quo quædum et de diffe rentiis animarum disputatio naturæ inducitur.

Quod vero rectus cst hominis habitus et ad coelum sese sustollens sursumque respicicus, principalia hæc dona esse certissimum cst, approbantia regiam potestatem. Denique quod solus ita formatus esi, caeterorumque omnium prona sint corpora, et in deorsum proclivius inclinata, manifesta differentia honoris ejus ostenditur : dum constet illa quidem hujus esse subjecta potentiae, hunc autem super eminentis existeredignitatis. Nam aliis quidem omni bus anteriora membra corporis pedes sunt, quia quod acclive est, egebat profecto firmitatis adnisu. In hominis autem conditione haec membra manus effecta sunt, quia rectiludine habitus ejus unus gres sus videbatur esse sufficiens, qui geminis pedibus standi constantiam cauta provisione firmaret. Alias quoque ad usum rationis officia manus aptata sunt, et si quis rationali naturæ ministerium manuum pro prium qui3 esse dixerit, minime delinquet. Non so- tum enim ad hoc quod commune et promptum est intelligentiae nostrae respicio, quod scilicet verba lit teris manus administratione signamus, et quidem nec ista gratia rationalis impar est dignitatis, quod litte ris loqui quoque possumus et modo quodam manibus disputamus in elementorum figuris nostrum repo nentes eloquium. Sed ego ad alia prorsus intendens, studio quodam cooperationis obtemperare manus affirmo rationis imperio. Verum antequam hoc idem discutiamus, effusius rationem magis quam praeter misimus, inquiramus. Pene namque factorum nos ordo, et causa latuit cujus rei gratia praecedant. Germinent terrae virentia, dehinc irrationabilia sub sequantur animalia, et ita post horum conditionem loco tertio homo formetur. Fortassis enim per haec non tantum ea quae sunt manifesta sentimus, quod propter jumenta vel maxime Conditor universitatis instituerit herbarum naturam, propter homines au tem jumenta creaverit. Unde et ante greges pabula, ante hominem vero quae humanae vitæ possent admi nicula præbere, produxerit. Sed mihi videtur conse quentia bujus eloquii aliquod dogma de absconditis intimare. Sic enim Moses de statu animae divino im perio philosophiæ reservavit arcanum, de qua re quidem et eruditio extera sibimet imaginata est ali quid; sed non clare quæ crant videnda perspexit. Per haec ergo, ut arbitror, ipsa ratio docet quod in tribus differentiis vitalis haec atque animalis potentia declaretur. Herbarum siquidem natura incrementis est tantum et nutrimentis accommoda, congruum præbens his qui ex ea paventur augmentum, quæ et germinabilis dicitur, eademque in virgultis et arbo rihus substantia pervidctur. Est autem in bis ipsis quæ germinantur vitalis quædam potentia, sensus animatione privata. Praeter hanc vero est et alia vitæ species, cui Creator et incrementa contulit, et dispen sandam sensibus imperavit, quam in natura irratio nabilium facile contuemur, quae non solum ut herba crescens nutritur e nutrit, sed etiam sensibilem vim possidere cognoscitur. Perfecta vero tertia vita corporis in hominis essentia rationali constituta est quae et nutritur et nutrit et sentit, et rationis parti cipans mente vegetatur. Debemus autem scire, quo talis quaedam eorum quæ sunt ratio divisioni exi stat, ut aliud intellectuale sit, aliud corporale. Se intellectualis essentiæ nunc omittatur in sua proprie tate divisio. Nec enim nobis est de hac re sermonis occasio. Corporalis autem substantiæ aliud est om nino sine vita , aliud vitæ participat : rursus vi talis corporalis alia sunt sensibilia, alia vero sensu carentia, ut sunt etiam capilli nostri et ungues. Item sensibilia in naturis rationabilium et irrationabiliuin dividuntur. Propterea posl exanimem materiam pri mum velut crepidinem quamdam hanc germinalem substantiam legislator expressit : deinceps eorum generationem quae sensibus tantummodo continentur, aperuit. Et quia secundum istam consequentiam ea quæ vitam in carne sortita sunt, sensibilia qui dem sine intelligibilibus per se subsislere videntur, rationalis autem substantia non potest in alio nisi sensibili corpore contueri; idcirco post germina atque jumenta factus est homo, via quadam conse quenter ad perfectionem natura perficiens. Omnium namque specierum, id est, et crescentis germinis et sensualis animantis hoc rationale anima! homo parti cipat. Nutritur enim juxta naturalem substantiam animae qualitas, incrementi vero vim sensuali submi nistratione sortitur, quae juxta quemdam modum suum inter iutellectualem et materialem substantiam in medio collocata, quantum illius comparatione crassior, tantum ejus prælatione videtur esse sinoe nor. Deinde sensibilis rei quod est subtilissimum et lucidissimum intellectuali sociatum fit quaedam na turæ permixtio conveniens, ita ut iD tribus istis vi deatur homo subsistere. Na:n et Apostolum tale ali- quid cognoscimus intiinare, ubi pro Thessalonicensi- bus orans ait: Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester et anima et corpus sine querela in adventum Domini nostri Jesu Christi servetur : pro nutribili parte corpus, pro sensibili animam, pro intellectuali spiritum ponens. Similiter et scribam in Evangelio Dominus instruens omni mandato dilectionem Domini præponit, quæ ex toto eorde et ex tota anima et ex toto intellectu perfici tur. Nam et in præsenti eamdem mihi sermo diffe rentiam videtur interpretationis offerre. Corpulen tiorem quidem efficaciam cor appellans, animam vero mediam sedem tenere significans. Intellectum autem sublimiorem substantiam rationabilis insi nuans perspicabilisque virtutis. Unde et tres distan- tias voluntatum novit Apostolus : carnalem, quæ circa ventrem et inferiores partes voluptatibus tan tum vitiosis oblequitur; animalem vero, quæ media inter virtutem malitiamque versatur, hanc quidem supergrediens, illius autem nequaquam particeps sin ceritatis existens et spiritalitatem Deo placitæ con versationis assequitur. Sic enim scribens ad Corin thios exprobraft eis studium voluptariæviæ atque possibilis, dicens : Nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis, id est, perfectioribus doctrinis incapaces esse probamini. Et alibi comparationem quamdam mediæ hujus ad illam celsiorem perfectio- remque faciens, dicit : Animalis. autem homo non per cipit ea quæ sunt spiritus Dei. Stultilia enim est illi et non potest intelliegere, quia spiritaliter examina- tur; spiritalis autem judicat omnia, Ipse autem a nemine judicatur. Denique sicut carnali animalis su peremmet juxta eamdem mensuram anuualem quo que spiritalis excellil. Quod ergo novissimum post omnia factum hominem Scriptura commemorat, ni hil aliud quam de statu animæ philosophari nos de bere latenter informat, necessaria quædam rerum consequentia, id quidem perfectum in postremis in sinuans. Natura namque rationalis cætera quoque continet et incrementa germinis, et sensus animantis, natura etiam sensibilis germinalem speciem sine du bilatione complectitur. Hæc autem propter quod immaterialis est se sola complectitur. Consequenter igitur natura veluti per quosdam gradus, vite dico proprietatum, ab inferioribus ad perfectiora con- scendit.

CAPUT IX. Quod aptissima hominis habitudo ad opt' rationis con structa sit.

Quia igitur rationale animai homo, oporlebat ni sui rationis conveniens institui corporis instrumen tum. Sicut enim videmus musicæ peritissimos juxta organi speciem studium modulaminis exercere, et neque tubicinare barbitum nervis, neque citharizare tubicines : juxta hunc modum instrumentorum eon structionem oportebat esse rationi consentientem : ita ut aptissime posset ad usum resonare sermonis, qui vocaLium membrorum formaretur officiis. Ideo autem manus coaptatae sunt corpori, et quamvis uti litates mille vitæ hujus enumerare facillimum eat, quas hæc opportuna et durabilia manuum instrn menta naviter administrent, omnem artem omnem que operationem bello et pace competenter explentia, tamen prae aliis omnibus rationis causa manus cor pori natura congruenter apposuit. Nam si homo sine manibus exstitisset, profecto percipiendorum ciborum necessitate membra vultus ejus ad instar quadrupe dum formarentur, ita ut oblonga facies tenuaretur, simulet emineret in naribus, oris etiam labia callosa et grossiora essent atque firmissima; et ad carpen das herbas competenter aptata, nec non et lingua grandiori corpore durior esset et asperior, quæ coo peraretur dentibus, ad ea quae mandenda perciperet liquidior existens, et juxta utrumque latus effusior qualis est canum et cæterorum quæ vescuntur car- nibus, per aspera dentium intervalla discurrens. Si ergo manus non adessent corpori, quomodo ei vox articulata figuraretur, cum talis oris ejus formatio ad usum sermonis minime conveniret, ita ut necesse esset hominem vel balatus emittere, vel latratus, aut ut equus hinniret, aut vocem daret bubus asinisque consimilem, aut aliquem rugitum promeret bestia lem. Nunc autem manus accommodatae sunt corpori- ut os ad ministerium verbi liberum permaneret; ergo proprium quiddam est naturæ rationali habere ma nus in corpore, ila ut per eas omnium Conditore fa cultatem conccdentc sermonis. Cum ergo divinum quemnam gratiæ principatum imaginisve contulit Dcus, ct bonorum suorum munera rationali figmento contribuit, propterca rcliqua quidem bona humanæ naturæ pia liberalitate 'largius cst, mentem vero et intelligentiam, non est proprie dicere quia dedit, sed quia contulit proprium naturæ suae decus, imagini deferens. Ergo quia mens rnteliigibilis quaedam et in corporea res est, incommunicabilem quodammodo possideret gratiam, nisi motus operationis suae aliqui bus excogitationibus intimaret. Hujus rei gratia hac indiguit constructione membrorum ut in modum plectri vocabilia instrumenta contingens, per qualita tem sonituum motum interpretaretur internum. Et quemadmodum si quis musica imbutus arte, pro priam vocem aliqua passione non habeat, volensque suam manifestam facere disciplinam, alienis vocibus aemuletur, publicans artem lyra vel tibia: sic humana mens cum omnimodorum intellectuum probetur in- ventrix, nec possit nuda anima his quæ per sensus corporis audiant, impetus suæ intelligentiæ declarare, quasi per modulationem quamdam hæc artificiosius animata instrumenta contingens, eorum sonis intel ligentiæ suæ occulta manifestat. Mixtam vero variam que hanc musicam instrumentis humanorum possu mus considerare membrorum : quæ velut lyra et tibia concentu quodam idipsum sibi invicem resonant. Nam vas illud quod recepit spiritum, si quando pulsatur loquentis impetu, et in vocem formaverit eam partem quæ repercutitur internis accessibus, rotunditates illæ quae ad instar tibiarum factæ sunt, imitantur profecto illam vocem, quæ profertur ex tibiis, quas in circuitu membranulæ prominentes exagitant. Su perius vero paulatim concavum de inferioribus so num recipiens, et geminis fistulis ad nares usque pertingens, vocem erga colatorii loca disrumpit, ma joresque sonitus efficit; maxillarum quoque et lin guæ fauciumque mira formatio, juxta quae mentum leni fluxu deductum per speciem rotunditatis acuitur. Hæc autem omnia motum videntur similare nervorum, quae oMens (ut sædictum est ) plectri vice contin gens, varie atque multipliciter in suo tempore prout opus exegerit, modos nimia velocitate componit: labiorum vero adaperlio atque conclusio idipsum fa cit, quod digiti qui spiritum tibiæjuxta consonantiam modulationis assumit, scitaque mens per haec instru menta membrorum rationem modulatur in nobis, per quam etiam rationales probamur effecti, nequa quam, ut arbitror, habentes rationis gratiam. Sine hoc casu grave laboriosumque servitium corporis usibus tantummodo labiorum acquirere cogeremur. Nunc autem manus in se hoc officium transferentes os liberum ad sermonis ministerium reliquerunt.

CAPUT X. Quod per sensus meus operetur.

Duplex autem hujus instrumenti considcretur ef fectus. Aliud enim ejus operatur eloquium, aliud vero vacat ad suscipiendas intelligentias quæ extrin secus veniunt, nec alterum miscetur alteri, sed im plet operalionem quam natura constituit, nullam af ferens vicino molestiam. Nam nec auditus loquitur, nec vox audit. Hæc enim semper aliquid promit, au ditus autem suscipiens jugitcr non adimpletur. Sicut Salomon quodam loco testatus est quod etiam mihi videtur esse vel maxime prae omnibusque in nobis subadmiratione dignissimum, quae sit latitudo illa capacitatis intrinsecus, in quam cuncta confluunt quæ funduntur auditu, qui sunt illi memoriales qui 'introeuntium sensuum monumenta conscribunt, quam ampla susceptoria intelligentiarum, quæ per aures reponuntur interius, et quomodo cum et mul tiplicia sint quae supponantur alterutrum, confusio tamen et error juxta propriam positionem eorum quae inferuntur omnino non gignitur. Similiter etiam ef ficaciam visus quis poterit æstimare? Æque enim per oculos mens ea quae extra corpus sunt apprehendit, et in se similitudines apparentium pertrahit, figuras similium sibi ipsa describens. Et quemadmodum si qua civitas multitudinis capax quae diversis aditibus ad se recipit confluentes, non tamen in unum civita tis locum universi conveniunt: sed alii quidem ad forum, alii ad habitacula sua, alii ad ecclesias et plateas, juxta suam quisque sententiam properant; talem quodammodo etiam mentis nostræ considerer civitatem interius constitutam, quam licet sensus nostri diversis aditibus impleant. tamen singula in troeuntium genera mens eadem dijudicans atque dis cernens, locis intelligentiae congruis universa dispo nit. Et sicut civitatis exemplum, videmus unius gen tis atque cognationis homines non per easdem portas ingredi, sed alios per alium aditum, ut sors se obtu. lerit, introire; nihilominus tamen intra muros eftee tos iterum simul esse, qui familiaritate mutua jan gebantur : ut econtrario fieri posse conecdas, et qui sibi sont extranei vel incogniti, uno sæpias civitatis aditu utantur, sed non copulentur invicem commu- mODis introitu; possunt enim intrinsecus constituti habitaculis dirimi. Tale quid et in mentis nos ræ la titudine fieri posse conspicio. Frequenter enim ex diversis sensibus scientia una nobis colligitur, quae eamdem rem multiplici sensuum varietate distribuit. Itemque huic contrariam est videre, ex uno aliquo sensu, multa variaque nihil sibi invicem juxta natu ram concordantia consonantiaque perdiscere, at pote proponatur (melius est enim exemplis enucleare sen tentiam) aliquid de morum proprietate perquiri, quid suave sit sensibus, quidve gustantibus sit ri tandum. Experientia quippe ipsa reperit amaritudi- nem fellis, mellisque gratissimam qualitatem. Cum haec ergo certa sint, unam confert scientiam, res ea dem intelligentiae nostræ multifarie conquisita, id est, per gustum, visum, auditum, odoratum etiam frequenter et tactum. Nam mei quispiam videns, et nomen ejus audiens, et gustum percipiens, et odo rem sentiens, et lactu comprobans, unam rem per omnes sensus agnoscit. Item varia quoque et multi formia per unum quempiam ex sensibus complecti mur et tenemus; nam et auditus multimodas excipi I. voces, et oculorum visos indiscretam atque multipli cem habet efficaciam ad contuendum ea quæ genere sunt diversa. Similiter enim album contemplatur et nigrum et omnia quæ sibi sunt colorum contrarietate distantia, sicut odoratus, sicut gustus, et tactus om- nimodarum scientiam rcrum suis capere probatur effectibus.

CAPUT XI. De essentia animæ.

Quid igitur est mens juxta naturam propriam, quæ senssualibus polenliis sese distribuit, et per sin gulas competenter eorum quae sunt scientiam su mit ? Quod enim aliud quiddam sit præter seusum, quemlibet prudentium dubitare non arbitror. Nam si idipsum mens quod sensus esset, unius profecto juxta sensus efficaciam proprietatis existeret, propter ea quod simplex quidem ipsa sit et nihil in re sim plici varium conspici queat : nunc autem onmibus consentientibus, aliud est tactus, aliud odoratus, ct alios quidem incommutabiles et impermixtos simili ter esse sensus ad invicem, et quia mens singulis æqualiter adest, aliud quid oportet eam propter sen sualem diffinire substantiam, ne quid rei intelligibili possit varietatis ascribi. Quis cognovit sensum Do mini ? Apostolus ait; ego autem dico : Quis propria:n mentem considerare prævaluit? Dicant qui Dei nalu ram se putant posse comprehendere, si se considc rant, si mentis suæ substantiam norunt; si multi moda quædam est, variæque compositionis, quomodo in multiplices sensus inseritur, quomodo in singula ritate Quod varium, quomodo in varietate quod sin gulare est invenitur? Sed agnovi solutionem difficil limæ quæstionis, ad ipsam vocem divinam recur rens : Faciamus, inquit, hominem ad imaginem et si militudinem nostram. Imago namque quandiu in nullo prolicit ab his quæ in primæva forma substant, pro prie imago cognoscitur; si vero a similitudine fornax recesserit, juxta eam partem imago non erit. Quo modo igitur et hoc unum ex his est quæ in divina natura considerantur, quod incomprehensibilis habe tur essentiæ, necesse est et imaginem primævæ for mæ imitari substantiam. Quod si imagines natura comprehendere potest, cum primæva forma in sua comprehensibilitate permaneat, ex hac ipsa contra rietate qua comprehenditur esse dissimilis compro batur. Porro cum fugiat humanam scientiam mentis nostrae natnra, quæ est effecta ad imaginem, refert incomprehensibilitate sui omnipotentiam naturæin comprehensibilis exprimens.

CAPUT XII. Inquisitio ubi principale hominis esse videatur, et de lacrymis et risu.

Sileat ergo omnis conjecturalis et vana locutio quæ mille quibusdam rebus corporeis vim intelle ctualis operationis includit : ex quibus quidam id quod hominis principale est, in corde constituunt: quidam vero in cerebro subsislere suspicantur, qua dam superficie persuasionum opinionem hujus robo rantes. Is enim qui in corde principale hominis esse deficit, ex loci situ argumenta nititur suae rationis apponere, propterea quod medium locum videtur tor totius corporis continere, quatenus se sponta reus motus e medio ad omne corpus facilius cxhi- Lens, in quos voluerit effectus erumpat. Ad hanc autem rationem veluti testes videntur afferre tristifi cas atque irascibiles hominis affectiones: quod scilicct hujusmodi passiones hanc partem ad compassionem commovere videantur. Qui vero cerebrum intelligcn tiæ domicilium credunt, quasi quamdam arcem uni versi corporis caput asserunt a natura constructum, in quo mentem quasi reginam quamdam inhabitare pronuntiant, quæ veluti quibusdam nuntiis seu pro tectoribus ita sensibus circumquaquc valletur. Signa vero et isti hujuscemodi suspicionis insinuant, quod mens tunc a recto consilio et ab eo quod deceat abducatur, quando cerebri membrana vexatur, et quod in ignorantia honestatis degant, quos ebrietas gravat. Ad haec autem et aliquas causas naturales adjiciunt, quibus opiniones suas singulis quas de principali hominis parte deferunt, confirmare videan tur. Et hic quidem ad igneam naturam cordis cogna tionem motuum mentis affirmat, propterea quod et mentis et ignis indormilabilis probetur esse substan tia, et quia in cordis parte mentem fatetur influere, idcirco mobilitate fervoris motum temperari mentis astruit, receptaculum naturæ intelligibilis -cur esse pronuntians, in quo calor exundat. Alter autem cun ctorum sensuum veluti principium atque radicem cerebri membranam esse testatur, suamque ratin non hac fiJc confirmat, quod non alibi sit effectus intelligentie collocatus, nisi in ca parte ubi et aures aptatæ irruentes voces accipiunt, et intuitus juxta ipsa oculorum profunda concretus occurrentes pu- pillis imaginum formas transmittit interius, et quali- tales odorum variorum discernuntur attractæ. Sensus etiam qui gustu perficitur, indicio membranulæ cere bri (sicut supra dictum est) approbatur, quæ de proximo quosdam nervorum ramusculos ex re ipsa sensibiles per nedos colli usque ad ea loca quæ co latorii instar existunt, et musculos circumjacentes interserit. Ego autem, quia a passionis accessu ani mæ intelligentia sæpe turbatur, et quia juxta uatu ralem vigorem cogitationis effectus obtunditur, qua dam hoc idem corporis ægrotatione contingere, verum esse pronuntio, et fontem quemdam corpora lis caloris cor esse non nego, quod ad irascibilcs impelus facile commovetur. Super Inc nihilominus præesse sensibilibus rebus membranulam cerebri , juxta rationem eorum qui hæc naturali disputationc pertractant, complectens sub se cerebrum, cujus etiam foveri vaporatione pinguedinis audiens, ab his qui se anatomicis inspectionibus occuparunt, irritum quod dicitur omnino non facio; sed non ex his probare contendam quod localibus quibusdam circumscriptionibus incorporea substantia concluda tur. Nam nos excessus irrationabiles fieri non ex capitis aggravatione didicimus. Medicorum vero pe ritissimi, utrisque lateribus, quibus ejusdem cerebri membranulx continentur, aliqua passione turbatis, rationale nostrum aegrotans definiunt, appellantes freneticam passionem, quia iisdem membranulis frenes nomen existit. Similiter etiam tristitia cor affici suspicantes profecto falluntur. Cum enim non TATRO: . I. X r II . 12 cor, sed os ventris mœrore turbetur, ad cor morbi hujus incommodum imperite transmittunt. Hoc au tem disserunt, qui passionum causas diligenter in vestigare curarunt, quod in mœrore compressis na turaliter totius corporis evaporationum tramitibus atque conclusis in profundissimas internorum sedes cogitur, quidquid per hos respirationis aditus exire prohibetur. Unde coangustatis visceribus accenditur tristitia, sæpe violentior spiritus ex imo trahitur, ut dilatetur id quod contractum est. Et hunc halitum quem mœror extrudit, etiam gemitum vocamus, id est nimii doloris indicium. Sed qui putant hac ea dem passione affici particulam cordis (ut dixi) fallun tur, cum non cordis, sed oris ventris sit ista molestia, ex ea occasione quam diximus, quod scilicet evapo rationum compressis aditibns, fellis coangustata ve- sicula humorem illum asperum atqne mordacem in os ventris effundit. Et hæc est hujus rei probatio, quod depressis ipsa coloris superficies velut origine (aurigine) videtur intecta, dum fellis humor in venis nimia constrictione diffunditur. Sed hæc ratio ex illo quoque morbo qui huic videtur esse contrarius, id est qui ex lætitia risuque contingit, vel maxime commendatur. Dilatantur enim quodam modo et dis solvuntur per aliquam voluptatem totius evaporatio nes corporis suavissima cognitione percepta. Sicut enim ibidem per mœrorem tenues et incertæ respira tiones iterum comprimuntur et interius viscerum constringentes affectum ad caput et ad membranam cerebri vaporem humidum supprimunt, qui multum in concavis sub relictis per aditus evaporationibus excurrit ad oculos, et compressione ciliorum per guttas egeritur : hæc autem gutta lacryma nomina tur, ita intelligendum est ex afflictione contraria : cum plus solito distenduntor respirationis itinera, per ea spiritus in altis se recessibus inserit, et per oris aditum protinus a natura propellitur, visceribus cunctis et maxime jecore (quemadmodum aiunt qui circa ista periti sunt) per quamdam agitationem mo tumque ferventissimum, hujuscemodi conceptum spiritum in exteriora pellentibus. Unde facilitatem quamdam exituum ejusdem spiritus natura machi nata, rictum oris ex transverso patefacit genam utramque distendens, et quod hinc efficitur risus nomen accepit. Nec propter hoc igitur principale hominis esse in jecore putandum est, nec propter fervorem sanguinis, qui copiosus erga cordis loca versatur, nec ob affectus irascibiles æstimandum in corde esse mentis hospitium. Sed haec ad qualitates corporeas referenda sunL. Mentem vero credendum est xqualiter membra singula juxta ineffabile tem peramentum rationis attingere. Et si Scripturam no bis ad hoc nonnulli proferunt, quatenus principale in corde hominis esse testentur, non id debemus inexplorata ratione percipere. Qui enim cordis me minit et renes asseruit dicens : Scrutans corda et renes Deus. Ita aul utroque aut neutro hoc intelle ctuale hominis licebit includi. Obtundi vero easdem intellectuales efficentias, vel etiam sine effectu pror sus existere, per qualitatem corporeæ affectionis edoctus, non satis idoneum arbitror argumentum, ut locis aliquibus virtutem mentis asseram contineri, tanquam per tumores partibus occupalis a propria latitudine possit expelli. Corporalis enim hæc opinio est, ut vas praeventum immissis rebus aliud quidquam nequeat'omnino recipere. Intellectualis namque sub. stantia neque in vacuis et convexis partibus corporis immoratur, nec magnitudine vel mole carnis extru ditur. Sed quia constat veluti organum quoddam musicum totum hominis corpus exstructum, et ple rumque contingit ut hi qui musicae periti sunt suam nequeant ostendere disciplinam propter instru menti mutilitatem artis industriam renuentis, quod aut tempore vitiatum est, aut aliquo casu disru ptum, aut rubigine vel hnmore detritum est, et idcirco sine sonorum manet effectibus, licet ab eo qui tibicinæ artis est peritus inspiretur; sic et mens per omne corporis transiens instrumentum intelle ctualibus effectualibus partes, sicut natura aptum est, competenter attingit: et in his quidem qui juxta substantiam permanent vim suæoperationis exerit : in his autem quæ per vilium quoddam artificiosum motum ejus admittere nequeunt, praeter effectum operationis existit.. Naluraliter enim quodam modo mens apta est in his membris proprie congruenter que versari, quæ sua sospilate vegetantur : ab his autem prorsus alienari, quæ quadam infirmitate vexata sunt.

CAPUT XIII

Contemplatio quædam naturalis de materia et natura et mentis inspectione.

Mihi vero videtur et plus esse quam naturalis in hac parte contemplatio, per quam possumus aliquid de utilioribus informari dogmalibus. Quia igitur optimum et summum præ omnibus ac præminens bo num est ipsa Divinitas, ad quam universa recurrunt, quæcunque boni desiderio continentur, idcirco et mentem fatemur, ut pote ad imaginem factam pul cherrimi Conditoris, quamdam similitudinem pri maevae formae custodire, et ipsam in optimis prorsus existere; si vero extra eam fuerit, simul et ea in qua erat pulchritudine denudari. Sicut autem dici mus mentem similitudine pulchritudinis forma: prin cipalis ornari, veluti quoddam speculum præminen lis impressione refulgens, juxta eamdem rationem ipsam quoque naturam a mente, qua dispensatur et regitur, credimus contineri ejusque specie decorari, factam veluti quoddam speculum speculi. A natura quoque sustineri hoc materiale nostrae substantiæ profitemur, circa quam eadem natura conspicitur. Cum igitur alterum contineatur ex altero, per hos omnis illius summi et veri participatio congruenter excurrit, per superiorem id quod inferius videtur exornatum. Si quando vero hujus bonae communio nis fuerit facta divulsio, et e contrario superior infe riora sectatur : tunc deformitas materiæ ipsius appa reat cum a natura deseritur. Informis enim quaedam res et incomposita est ipsa materies per se, et hæc informitate ejus simul, et pulchritudo naturæ corri- pitur, quæ mentis vivacitate decoratur : ac sic ad ipsam quoque mentem per naturæ defectum deriva tur materiei deformitas, ita ut imago Dei jam non possit inspici in hac impressione figmenti ; veluti quoddam namque speculum, id est, bonitatis forma atque virtutis post dorsum se ponens abjicit quidem splendoris eximii claritatem. Informitatem vero ma teriæ in se prorsus assumit : et boc modo fit mali nativitas, boni privatione subserpens. Bonum est autem, quidquid summo bono conjungitur ; quod si extra similitudinem bujus effectionis fuerit, sinc bono procul dubio permanebit. Cum igitur secundum inspectam rationem constat esse summum bonum quod vere bonum est, mens autem ad imaginem summi boni facta est, et ipsa accepit ut ei bene sit ; statura vero quam mens continet, quasi quaedam imago esse probatur imaginis : ostenditur per hoc, quod materiale nostrum tunc bene subsistat atquc bene contineatur, quando a natura dispensatur et regitur. Iterum vero solvitur atque dejicitur, quando cjus provisione privatur, simulque a boni copula- tione secluditur ; hoc autem non fit aliter nisi cum ad contrariam partem naturae fuerit facta conversio, nec ad bonum summum desiderium cjus promovet, sed inde declinat, quod pulchritudine semper egere videatur. Necesse est enim ad deformitatem mate riei despectissimam atque fœdissimam conformetur id quod similitudinem ejus assequitur. Sed hæc a nobis quadam consequentia dicta sunt, per inspectio nem propositam subrogata. Hoc aotem quærebatur, utrum in aliqua parte membrorum intellectualis vir - tus locata sit, aut per omnes artus æqua lance dis eiwrat. His enim qui mentem (ut superius dictum est) localibus includunt partibus, et ad demonstra tionem opinionis suae proferunt, quod non prospere tur intellectus eorum quibus contra naturam cere bri membrana vexatur, ostendit ratio quod pcr omnes partes humanæ confirmationis, sicut aptum est unumquodque membrum, naturaliter operclur. Similiter autem vis anima præter efficientiam suhsi stit, cum aliqua pars corporis in natura non perma net. Et propter hæc oblata est sermoni nostro pro posita consequenter inspectio, per quam discamus in hominis constructione, a Deo quidem gubernari mentem, a mente vero materialem vitam nostram contineri, cum in natura persistit : si vcro a natura discesserit, etiam cooperatione mentis eam privari necesse est. Sed revertamur rursus unde digressi su mus, quod si in ea quæ a naturali constitutionc omnino exorbitant per aliquam passionem, proprium mens servet effectum, et in his quidem quæ vigent incolumis manet, impos vero fit in his quæ non queunt vim ejus operationis excipere. Fas est autem et es aliis rebus hujuscemodi dogmatis firmare sen tentiam : et nisi grave ac molestum est, praesentiam sermonis fatigatus etiam de his paucis, ut potero, explicabo.

CAPUT XIV. De tomno et oscitatione, et de somniis ratiocinatio.

Materiali, hæc et fluxa corporis vita semper in motu procedens, in hoc habet existendi vini atque potentiam, ut uunquam prorsus a motu desinat, sed veluti Guvius quidam juxta suum decurrens impe tum, plenum quidem demonstret alveum per quem delabitur. Non tamen eadem aqua circa cumdem locum esse videatur, sed aliud quidem ejus trans- currit, aliud vero supervenit : ita et hoc materiale vitæ praesentis, per quemdam motum contrariorum frequeuti sibi successione decurrat, et a commuta tione sua stare penitus non potest, sed quietis impa tiens jugem conversionem rerum similiter possidet. Quod si aliquando a motu destiterit, pariter et essc cessabit : ut puta plenitudinem relaxat inanitas, itemque inanitati plenitudo succedit, somnus conti nuum vigiliarum laborem sustentat. Itemque vigiliæ quod resolutum esse videbatur consolidant, et neu trum horum in codem statu permanet, sed mutua sihi præsentia utrumque succedit. Itaque se ipsa natura mutationum vicibus innovante, ut partem videlicet utriusque recipieris ab altera migret ad alteram. Nam si semper animal persistat in opere, intentio disruptionem divulsionemque partium quæ tenduntur, efficiet : continua quoque corporum quies ruinam quamdam solutionemque status operabitur. In tempore vero moderatius utrumque perceptum, fortitudinem ad permansionem substantiæ commo- dabit, quæ per continuum ad contraria transitum utrinque alternante sibi successione reparatur. Sic ergo opportunitatem quietis nacta natura, distenti vigiliis corporis excogitat qnalilcr robori subveniat per soporem, et sensibus ab operatione semotis, otium ad tempus impertit, et veluti equos post cer - tamina sudoresque compescens. Necessaria vero est corpori quies, ut sine impedimento quoque cibus in omnia membra per occulta eidem itinera diffundatur, nulla intentionis obice meabilem præcludente trans gressum. Nam sicut ex infusa imbribus terra, cum radiis solis fota fuerit, vapores quidam caliginosi de profundis cjus finibus extrahuntur, similiter et in nostra fit terra : cum cibus intrinsecus congenitoque calore decoqnitur, vapor quidam naturaliter, ut poto aereus, ad superna contendit, et veluti fumus pcr rimas parielis penetrans ad capitis loca pervenit, inde per dictos adnexus sensibus exhalatur. Unde necesse est, tunc sensus otium gerere vaporuin trans- gressione detentos. Oculi sopili sunt, et palpebra rum obductione veluti quodam mechanicæ artis æquo pondere conteguntur : ipsis quoque vaporibus et auditus obstruitur, et quasi quodam ostio auribus imposito a sua naturali operatione feriatur. Hæc autem talis passio somnus dicitur, vacantibus in corpore sensibus, et juxta naturalcm motum nihil prorsus agentibus, ut digestiones escarum exitu faciliore proveniant, et suos meatus ipsa exhalatione transcurrant. Quapropter si coangustentur his exha lationibus ea loca quae circa sensus sunt, et quadam somnus occupatione tardetur, vapore complentur : et quia ex nervis constat esse composita, ut colli ac faucium naturaliter ex sese tenduntur, ita ut per hanc extensionem, illa quæ fucrant compressa vapo- ribus, tenuentur, ut fieri solet ab his qui vestes infusas nimia compressione torquentes humorem omnem nituntur exprimere ; et quia partes qure circa fauces sunt, rotundiores videntur, abundantque nervis, ut dictum est, si quando discludi ab bis va porum crassitudinem convenit, quia impossibile sit rotunditatem porrectam ostendi, nisi id suo schemate Peragat, idcirco relictus in oscitationc spiritus men tum quidem deorsum ad facies quadam concavatione pertrahit, et cunctis interius in orbe patefactis, un dosa illa spissiludo quae in ipsis locis insederat spi ritu propellente dirigitur. Frequenter autem et post somnum nobis idipsum solet accidere, cum ex illis vaporibus indigestum quid fuErit subrelictum. Ex his itaque causis una mens evidenter ostenditur, quod naturre congruens atque consentiens esse v- deatur : dum vigilante illa et hæc suos effectus ese rat, resoluta vero in somnum etiam mens persistat immobilis : nisi forte imaginationes somniorum men lis agitationes esse qnis aestimet, eamque operantem per soporem suis motibus arbitretur. Nos autem con stanter asserimus eam solam actionem ad mentem referendam, quæ sapientia consilioque perficitur. Ea vero quæ per somnum phantasmatum deliramenta proveniunt, imaginationes quasdam efficientiæ icen tis opinamur, quas irrationabilis pars animæ per accidentia quæque confingit. Anima quippe a sensi bus avocata per somnum, necesse est ut mentis quoque privetur effectu. Per sensus enim ad homi nem quodammodo reversio mentis enicitur, quibus vacantibus et inlelligentiam necesse est otiari : cujus rei argumentum est, quod frequenter ineptissimis atque vanissimis formis dormienles illudimur : quod nequaquam fieret, si consilio tunc anima et ratione regeretur. Sed mihi videtur, cum præsentior vis animæ, id est efiicientia mentis et sensuum conquie scit, illam tantummodo partem ejus in somniis ope rari, quæ nutrimenta incrementaque dispensat. Si autem hoc ita est, somnia quae fiunt et imaginatio nes sensibus et intelligentiæ congruentes hac nimi rum causa contingunt. Quæcunque nobis per animæ partem, in qua memoria viget, impressa sunt, hæc eadem, ut sors attulerit, veluti pietas oris opere formantur, figuratione quadam jugiter adhærente in hac specie animæ qua memoria continetur. His ita- que phantasiis homo deludilur, non alicujus ordinis tramite ad eorum quæ apparent visionem collocu tionemque productus, sed mixtis quibusdam et in consequentibus seductus erroribus. Sicut enim in opere corporali unicuique membro proprie quid juxta vim sibi naturaliter insitam peragenti, etiam quiescentis membri quidam consensus cooperationis accedit, eadem rationis consequentia de anima quo que sentiendum est. Nam cum quiddam ejus quiescit, quiddam vero movetur, totum parti necessario con sentit, quia nec possibile est unitatem naturalem tunc posse dividi, etsi pars quædam potentiarum ejus in opcrationc persistat. Sed quemadmodum vigilantibus et satagentibus obtinet quidem mens, cique sensus obsequitur, nec ei: tamen adesse dispen- satrix illa potentia corporis approbatur, siquidem mens usibus cibum providet, sensus autem sumit quod provisum est, ea vero corporis virtus quæ nutrimentis invigilat, proprie sibi quod datur acqui- rit; ita per somnum ablato harum potentiarum usu quodammodo commutantur in nobis, et obtinet id quod irrationabilius esse probatur. Aliorum quidem efficientia conquiescit, non tamen omnino restringi tur. Tunc enim vis animi qui nutrimentis insistit, quamvis per soporem ad digestionis contendat offi cium omnemque naturam sibi vacare permittat. Non enim ab hac ejus operatione potentia illa sensualis abstrahitur, nec enim fas est quod semel naturaliter unitum esr, possit divelli, sed elucescere non potest ejus effectus, somni otio impeditus. Hac itaque ra- tione cum se mens ad sensibilis animi speciem ver tit, consequens est cum hic movetur, uti et illam dicamus moveri pariter, et cum quiescit, simili modo quiescere. Quemadmodum vero circa ignem hæc fieri naturale est, ut cum paleis undique tegitur, nulloque spiraculo suscitatur, nec circum tecta de pascat, nec penitus exstinguatur, sed pro flamma quidem fumus exsurgat, quod si paululum commotus fuerit, illico fumus excitatur in flammam : similiter et mens otio sensuum tempore soporis obtecta, nec elucere per eos potest, uec prorsus intercipi, sed instar summi videtur operari, in aliquo quidem egens, in aliquo vero prævalens : et sicut quispiam musi cus, resolutis lyræ nexibus, si plectrum chordis inji ciat, non ei modulatio competenter occurrit (nec enim extentum quod non est apte resonabit), sed plerumque manus artificiose movetur, ducens ple ctrum ad locales positiones accentuum, sonus autem non efficitur nisi inordinatus ex motu chordarum quæ vocant Graeci βόμον; ita per somnum naturali bus sensuum membris resolutis, aut omnino quiescit artifex animus, si corpus nimia plenitudine prægra vetur, aut certe languidius et obscurius operabitur, cum hoc organum sensuale diligentius artem nequit excipere. Quapropter in somnis memoria quidem confusa, præscientia vero quibusdam velaminibus obruta, praeter votum ac studium quasdam specula tur imagines, et aliquid eorum nonnunquam quæ sunt ventura prænuntiat. Nam per subtilitatem na turæ plus aliquid habet quam corporis crassitudo ad contemplanda ea quae videntur accedere, sed non potest recto ordine futura reserare, quia occ per spicua et manifesta doctrina proponitur eorum quæ in somnis digesta cernuntur. Sed quidquid illud est. ambigua futuri fit denuntiatio, quod ænigma vocant qui videntur ista discernere, quod, si aliud ostentet in verbis, aliud in intellectibus afferat. Sic pincerna Pharaonis botrum premit in patera, sic panes in canistro ferre pistor imaginatur, uterque enim juxta studium quod exercuit se in somnis esse pervidel. Solitarum namque artium simulacrorum in præ scientia mentis impressa per omne vaticinium præ dici quæ ventura fuerant præstiterunt. Quod autem Daniel et Joseph eorumque consimiles divina virtute nullis turbati sensibus ad futurorum informantur scientiam, nihil boc ad præsentem pertinet quæstio nem, quia non hæc quisque sapiens somniorum generibus imputare debet, alioquin et illas visiones quae divinitus vigilantibus accidunt, non superna visitatione, sed naturae consequentia sponte sua id operante putabit posse contingere. Sicut ergo cunctis bominibus juxta suum sese moderantibus animum, quidam sunt qui divina illustrari confabulatione me reantur, ita communiter secundum naturam nobis ac similiter somniorum phanlasiisaccidentibus, non nulli per soporem divinæ cujusdam participes revela tionis existunt, cæterisque omnibus et si aliqua re per somnium præscientia gignitur, juxta praedictum gignitur modum. Si vero Ægyptius ille vel Assyrius tyrannus ad scienliam futurorum per sommia divini- ius instruuntur, aliud quiddam est quod per eos mirauda dispensalione peragitur. Oportebat enim sanctorum sapientiam declarari quæ videbatur occul ta, ne communem vitam sine utilitate vel commodo præteriret. Quomodo namque Daniel talis esse noscere tur, nisi incantatorum atque magorum acquisitionem somnii defecisset intentio ? Quomodo etiam salvaretur Ægyptus Joseph in custodia constituto, nisi eum discretio somniorum pertraxisset in medium ? Et ideo quid aliud ista prætendunt, nec secundum phantasias communes omnino pensanda sunt, consueta quippe somniorum facies eadem universorum est quæ modis plurimis specie quadam imaginationis occurrit. Aut enim permanent, ut dictum est, in ea parte animæ qua memoria continetur, studiorum simililudines diurnorum, aut sæpenumero qualitatibus corpora lium affectionum somniorum præfiguratur expressio. Sic etenim qui sitit esse se miratur in fontibus, et deliciis gaudet qui cibis indiget, et juvenis ætate vigens imaginum ludificatur illecebris pro similitu dine passionis. Novi vero ego per somnium et aliam aenigmatum medentium causam. Nam quidam de necessariis meis captus frenesi, cum nimium grava retur, quod iUi cibus plus quam virtus ejus exegerat esset oblatus, arbitratus est plura intestina stercore plena sibi superponi. Cumque jam prope esset ut fatigatum corpus ejus sudoribus laxaretur, aquam sibi deferre qua perfunderetur jacens eos qui aderant precabatur obnixe, nec destitit, hoc cum clamore deposcens, donec exitus rerum querelarum talium causam absolveret. Nam simul et sudor plurimus ex ejus erupit corpore, et solutus venter intestinorum pondus interpretatus est. Quod igitur obtusa valetu dine natura tunc pertulit, corporis inaequalitati com passa est, ut molestiam quidem sentiret, et dicere quidem propter ægritudinem manifeste non posset, idque, sicut datur intelligi, nisi ex incommoditate contingeret, sed naturali sopore mens sospitate gerc retur, somnium profecto ei qui sic erat affectus, existeret, aquam quidem sudorem, fluxum vero in testinorum gravedinem, esca enim gravitatem et pressuram moventis insinuat. Hoc idem vero videtur et pluriwis peritis medicinæ, quod scilicet, juxta passionum differentias, somniorum quoque variæ facies ægrotantibus accidanf, aliae quidem defectis stomacho, et aliæ cerebri passione vaxatis, his etiam qui febre laborant alia;, et aliB qui ex cholera peri clitantur et flegmate. itemque dissimiles his qui plenitudine et inanitate decumbunt. Ex quibus possi bile est animadvertere quod illa vis animæ per quam nutrimenta nobis incrementaque contingunt, habeat aliquam intellectualis rei particulam, qua sibi socie tate consertam, dum qualitas affectionis corporeæ similitudinem quodammodo præferat, juxta passio nem quæ obtinet imaginationem congruentem. Item que multis etiam secundum morum diversitatecm somniorum quoque visa formantur. Alia namque sunt viri fortis, alia meticulosi, alia luxuriosi, et alia continentis; aliis largus et aliis avarus imaginibus illuditur : nusquam vero in his intelligentia mentis operatur, sed animae pars irrationabilior, ut sæpe diximus, has phantasias facit, et quibuscunque vi gilans studiis assuescit, horum sibi similitudinem præformat in somnis.

CAPUT XV. Quod unica duntaxat anima sit in corpore humano, triplici potentia constans.

Sed multum a proposito sumus abducti. Demon strate namque sermo promiserat quod mens non iu aliqua parte corporis esset inclusa, sed xqualiter per totum sparsa discurrat, juxta naturæ similitudinem motum subjectæ partis efficiens. Est autem ubi et ipsa mens naturæ subsequens impetus ministerium quodammodo servitutis impendit. Frequenter enim natura præcedit corporis, et aut occasiones lætitiæ aut causas moeroris insinuat, ita ut ipsa quidem præstet, initium vel cibos appetere, vel quamlibet aliam rem voluptatis implere. Mens autem tales mo tus carnis excipiens, consilii sui nisibus considerata rum rerum parat effectus. Hæc vero non Ut in om nibus, sed in his tantum qui turpiter affecti, domina tum rationis naturæ nutibus subjugant, quique suffragiis ejusdem mentis voluptatibus sensuum ser vi! ter obsequuntur. A perfectioribus autem non ita fieri certum est, apud quos mens præcedit in omni bus, et ratione potius quam passione id quod oportet exsequuntur, naturaque vestigia pereuntis directa sectatur. Quia vero tres differentias vitalis potentiæ ratio deprehendit, id est nutrimentalem, quæ propter sensus aliquos augmenta recipit, et sensualem, quæ sic nutritur ut sentiatur, ct rationalem, quae perfecta est et per bas omnes extenditur, idcirco notandum est quod una vis tantummodo vitalis, altera vero sensualis, tertia vero prae cæteris etiam rationalis existat. Sed nemo per hæc æstimet tres animas in hominis conformatione propriis circumscriptas esso limitihus, et velut ex pluribus eam credat esse cuti flatam, cum vera et perfecta una sit anima naturali ter spiritualis atque intelligibilis, quæ per sensus miscetur materiali substantiæ. Omne vero materiale atque corporeum quod in conversione atque muta tione est, siquidem participium capit animatæ poten ti:r, motum per incrementa sortitur. Si vero ab ef fectu vitati recesserit, motum suum corruptione testabitur. Igitur nec sensus propter materialem substantiam, nec intellectualis in nobis potentia propter sensus operatur.

CAPUT XVI Quod proprie hominis anima rationalis et sit et dica tur, et quod anima per totum corpus fusa nusquam certam sedem habeat.

Quod quædam de creaturis hac vi tantummodo nituntur, qua nutriuntur et crescunt, aliæ vero sen suum potentia prævalent, et nec illa sensibilis, nec ista rationalis participantia probamur esse substan tiæ, idcirco quis animarum esse multitudinem suspi cetur, cum differentiam earum non competenti ra tione definiat, quia omne quidquid in rebus es!, siquidem perfecte et integre vocatur, proprie constat esse quod dicitur. Si autcm non per omnia, quod appellatur existat, inane nomen ei putatur ascriptum, ut puta quod rerum vim non demonstret, dicimus enim proprie subjecto nomen imponere. Quod si quis ex lapide fabrefactam similitudinem veri panis osten tet, cui et forma quidem ipsa sit, et magnitudo ejus videatur æqualis, nec non et eamdem coloris simili tudinem præferat, ita ut mulis indiciis verus pute tur, desit autem illi quod cibus possit existere, id circo jam lapidem proprie vel naturalitLer, non nisi abusive panis appellationem dicimus accepisse, lieni cætera juxta eamdem rationem quae non sunt per omnia quod dicuntur, habent ex abusione vocabu lum. Sic igitur et anima cum perfectionem in ratione et intellectu prorsus obtineat, omne quidquid hæc non est, xquivocc quidem anima potest esse, non tamen vere dicitur anima, sed est vitalis quaedam ef ficientia quae per abusionem anima nuncupatur. Propter quod et irrationabilium naturas tanquam non procul existentes a surculari vcl seminali vita, dedit ad usus hominum Deus qui de singulis quibusque justitiam legis suæ affixit, ut hi qui eorum vescuntur carnibus, pro oleribus habeant. Omnes enim carnes manducabitis sicut olera feni. Parum namque plus ::abere videntur per sensuum vegetationem, quam illa quibus aluntur, et quibus crementa percipiunt, quæ res instruat amatores carnium, non multis sen sibilibus animum suum nectere, sed magis spiritali bus privilegiisoccupari, quod in bis vere animæ con spiciantur effectus. Nam in rebus carnalibus irratio- nabiles nobis sunt compares et æquales. Sed in aliud nescio quomodo consequentia sermonis inflexa est: uon enim hoc erat in contemplatione propositum, ut quid esset excellentius in homine, utrum mentis operatio aut substantia materialis, inquireret, sed quod in aliqua parte eorum quæ in nobis sunt mens essel innexa, sequaliter autem in omnibus et per om nia sese diffundat, et nec extrinsecus contineat, nec contineatur intrinsecus. Hæc enim forma in cadisaut in situlis aliisque similibus vasis atque corporibus, quæ se sua capacitate continent proprie pervidetur : communio vero mentis ad corpus ineffabilem quam dam et incomprehensibilem copulam habere cogno scitur, nec interius existens, quia res incorporea nequit corpore contineri, nec exterius circumfusu vel ambiens, sed invisibili quodammodo et inexplo rata ratione naturæ conjuncta atque connexa, in ipsa, et circa ipsam prorsus inspicitur eo (ut dixi) modo, quo nec intelligi potest omnino nec dici, nisi quod juxta proprium ordinem eadem valente natura mens quoque suos effectus exerceat. Si autem de licto quodam natura nutaverit, etiam motus mentis titubare necesse est.

CAPUT XVII. Enarratio divini sermonis quo dicitur, Faciamus homi nem ad imaginem et similitudinem nostram, in quo perquiritur quæ sit ralio, et in quo simile sii beatæ et impassibili naturæ hoc passibile nostrum et mortale, et quemadmodum in imagine masculus ap probetur et femina, cum in primaeva forma minime exstare videantur.

Sed assumamus iterum divinae vocis oraeulum : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, quam parva atque indigna nonnulli externo rum de magnificentia hominis suspicati sunt, qui eum collatione mundi hujus extollere putaverunt. Dixerunt enim parvum mundum esse hominem, de ipsis exstantem universalibus elementis. Sed enim qui tanta jactantia nominis hujuscemodi humanæ substantiæ contulerunt, sui prorsus obliti sunt, dum ex proprietatibus muris et culicis præconia hominis inepta finxerunt. Nam et illis ex quatuor elementis nntura compacta est, et circa omnes animantes ho rum elementorum plus minusve quædam portio cer nitur, sine qua subsistere ea quæ utuntur sensibus omnino non poterunt. Quid igitur amplum, si ad mundi figuram vel similitudinem putetur homo præ- ferri, coeli quod transit, terrae vero quæ mutatur, et omnium quæ in bis continentur continentium tran situ, pari conditione labenthim? Sed in quo sit juxta ecclesiasticam rationem hominis magnitudo, non in eo quod ad similitudinem mundi est conditus, sed ad imaginem factus est Creatoris. Fortassis enim quæ sit imaginis ratio quæras, quomodo incorporeo cor porale sit simile, quod temporale est sempiterno, et incommutabili id quod continuis motibus immutatur, impassibili etiam et incorruptibili quod passioni et corruptioni subjectum est, et ei qui sine malitia est ulla id quod semper in malitia et defectione versa tur. Multum namque distat inter primævam formam, et eam quae ad similitudinem cjus facta est. Imago quippe, si servet principalis formae similitudinem, vere imago et proprie imago dicitur. Si vero ab ejus imita tione discedat, aliud quiddam esse monstratur. Quo modo ergo mortalis homo purissimæ illius et immorta lis naturæ semperque subsistentis imago esse probabi tui ? De his itaque solam veram rationem ipsa veritas evidenter aguoscit. Nos autem, quantum capere possu mus, quibusdam conjecturis atque conjectationibus veritatem ipsam sedulo investigantes, hoc arbitramur esse quod quæritur, de quo nos necdivina fallit oratio, quæ ad imaginem Dei factum hominem retulit, nec hu manæ naturae deflenda miseria est, quia beatæ illius et impassibilis vitæ similitudinem gerit. Neeessc est au tem e duobus alterum confiteri, ut si quis comparet Deo quod nostrum ost, aut passibilem divinam aut im passibilem humanam putet esse substantiam, velut æquitatibus istis substantiæ similitudo rationis in utrisque cernatur. Si vero ueque Divinitas in pas sione est, neque nostr passionibus probantur exce pta, putas quæ altera relinquitur ratio secundum quam divinam vocem veracem esse dicamus, quæ imaginem Dei hominem esse testata est? Igitur eam dem scripturam sumamus universam, si quomodo per eam nobis aliqua declaratio ad id quod quæritur elucescat. Posteaquam dixit : Faciamus hominem, et ad quam rem factus est indicavit, inferens quod fecit Deus ad imaginem, ad imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos. Jain vero in supe rioribus dictum est quod ad destructionem impietatis hæreticæ sententia ista processerit, qua competenter instruimur, quod feccrit hominem unigenitus Deus ad imaginem Dei, ut nulla ratione divinitatem Patris et Filii discernere moliamur, cum aequaliter divina Scriptura Deum utrumque fateatur, et eum qui fecit hominem, et cum ad cujus imaginem factus est. Sed de his nunc omittatur assertio. Vertamur autem ad propositam quæstionem, quomodo divina quidem na tura beata sit, et eam quae similis ei est miseram Scriptura commemoret. Igitur verba ipsa diligeulius exploremus, et inveniemus aliud quiddam esse quod ad imaginem Dei factum est, aliud vero quod nunc in miseria pervidetur. Fecit, inquit, Deus hominem; ad imaginem Dei fecit illum; finita est ejus qui factus est ad imaginem Dei conditio. Deinde adjungitur velut de eadem conditione sermo, cum dicitur : Masculum et (eminam fecit eos. Cunctis autem reor esse notis- sinuum, quod idipsum ab illa primæva forma intelli gitur alienum. In Christo namque Jeau, sicut dicit Apostolus, neque masculus, neque femina, sed quia per hæc divisit hominem sermo divinus, duplex quæ dam probatur naturæ nostrae formatio, et ea quæ divinam refert similitudinem, et ea quæ ab ista dif ferre monstratur. Aliquid enim tale contestatio rela tionis insinuat, primum quidem dicens, quia fecit Deus hominem; ad imaginem Dei fecit eum. itemque subjiciens, quia masculum et feminam fecit eos. Hoc autem in his quae de Deo sentiuntur probatur extra neum, sed arbitror ego per hæc quae a Scriptura sancta dicuntur magnum atque sublime dogma de clarare, quod tale esse pervideo: duabus rebus secun dum summitates ab invicem separatis mediam buma- nam esse substantiam, inter divinam scilicet incorpo reamque et irralionabilem brutamque naturam. Nam utriusque rei ratio in hominis conformatione con spicimur : divina quidem, hoc quod rationalis et intel lectualis est, quod etiam masculi ac feminæ differen tiam refugit; irrationalis, hoc quod corpoream con stitutionem in masculum divisam gestat et feminam (in his enim utrisque versantur universa quibus continetur humana substantia); sed prælatum esse et quod in nobis intellectuale est ei rei quæ humanæ propagationi servire videmus, ordine ipso conditio- IUS exsequente didicimus. Ad effectum quippe gene rationis quædam est hominis cum irrationabilibus intata conjunctio. Primum igitur ait quia fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum : ostendit per hoc id quod supra diximus Apostolum delinisse, quia in Christo Jesu neque masculus neque femina. Deindc intulit quod humanae naturae proprietates exprime ret, masculum et feminam fecit eos. Nec me quispiam culpet quod propositæ rationis intelligentiam videar ex alto deducere; Deus enim naturaliter existens quidquid boni cogitatione complectimur, imo potius omni bono quod aut intelligi potest aut comprehen di praestantior, non ob aliam causam creavit homi nem nisi quia bonus est. Talis ergo cum sit, et pro pterea naturæ formatioris exstiterit creator, nequa quam imperfectam virtutem suæ bonitatis ostendit, ut aliquid ex his quas ei suppetunt daret, aliquid vcro invidia cogente subtraheret, sed perfectæ bonitalis species in eo est, ut hominem qui non erat in gene rationem produceret, bonorumque participem face ret. Quia vero bonorum ipsorum multa probatur esse congestio, quæ non possit numero facile compre hendi, idcirco generali quadam voce universa simul Scriptura complectens significare curavit, cum ad imaginem Dei factum hominem retulit. Æquale enim est hoc, ac si diceret, humanam Maturam omnis boni factam esse participem: si enim bonitatis est pleni tudo divinitas, et bujus homo imago cst, profecto et in plenitudine sit omnis boni hæc imago, juxta pri mævam formam similitudinem possidet. Est igitur iti nobis totius boni conditio, totiusque virtutis et sa pientiae, et quidquid illud est quod optimuin possit intelligi, præ omnibus vero quod ab omni necessi tate liberi sumus, nec subjugati quadam naturali po- tentia, sed arbitrio proprio ad consilium quod pla cuerit inclinamus; virtus enim spontanea quaedam res est, et nullius subjecta dominio. Quod autem quadam necessitate coactum est, virtus esse jati non potest. Cum ergo pene in omnibus primævæ formae pulchritudinem formamque imago demonstret, nisi in aliquo differat, jam non erit similitudo, sed ipsum atque æquate illi per omnia demonstrabitur, quod in omnibus immutabile comprobatur. In quo ergo Divinitatis et simililudinis ejus distantiam per videmus? In hoc procul dubio, quod Divinitas in creata est, hæc autem creationi subsistit, quæ pro prietatis differentia rursus aliarum proprietatum consequentiam protulit. Occurrit enim cunctis indu bitata professio, quod iucreata natura incommutabi- lis sit et semper eodem modo permaneat, creatura vero non possit siue mutatione persistere. Ipse de nique ex nihilo ad existentiam transitus, motus qui dam erat atque conversio, cum non existens ad essentiam divino consilio transmutatur. Et sicut im pressam in aere figuram sanctum Evangelium Cæsaris appellat imaginem, per quod addiscimus quod juxta figuram quidem similitudo Cæsaris, in subjecto au tem differentia ejus appareat, ita et in prædictis ra tione pro figuris sunt ea quae in contemplatione divinae natura humanaeque cernuntur; eorom quibus eadem similitudo est, in subjecto prorsus differen tiam reperimus, quam intuitu mentis increata natura creataque conspicimus. Quoniam igitur Divinitas ipsa semper est, homo vero per creationem tactui e x mutatione cœpit existere, cognationemque quam dam videtur habere cum natura vertibili : idcirco qui novit omnia antequam fiant, sicnt propheta pro miserat, providens atque prospiciers virtute præ.. scientiæ suæ in quæ declinaret juxta spontaneam voluntatem humani motus arbitrii, id quod futurum erat inspexit, tribuens imagini differentiam maris et feminæ, quæ jam non ad divinam formam principa- lemque respiceret, sed, uti dictum est, irrationabili naturæ propinquare videretur. Causam vero tanti hujus artificis soli quidem illi inlelligunl, qui verita tem propriis oculis intuentur, et verbi ministri sunt; nos autem, sicut est possibile, conjecturis quibusdam atque indiciis veritatis vestigia prosequentes, quod incidit animo, non enuntialivo modo proferimus, sed exercitii loco devotis auditoribus intimamus. Quid est ergo quod de his excogitare potuimus? Dicens Scriptura divina, quia fecit Deus hominem, indefinita significantia omne hominum genus ostendit. Non enim nunc Adam in conditione nominatus est, sicut et in consequentibus declarat historia : sed nomen homini creato, non cuilibet homini generale est. Hinc ergo ex hac generali naturx appellatione, tale quid excogitare compellimur, quod divina virtus atque præscientia omnem humanam naturam in prima conditione complexa esse videatur. Opor!et enim Deo nihil indefinitum in his quæ ab eo creata sunt æstimare, sed singulis eorum quæ sunt esse modum certissimum Creatoris sapientia terminatum. Sicut enim quilibet hic homo quantitate corporis tcr minatur, modusque substantiae ejus est qualitas, quæ simul cum superficie corporis explicatur, sic arbitror velut in uno quodam corpore, totam pleni tudinem humanitatis ab universitatis auctore prae scientiæ virtute complexam : et hoc Scripturam in sinuare, cum dicit: Et fecit Deus hominem; ad ima ginem Dei fecit illum. Non onim imago hæc in parte naturae est, nec in uno aliquo qui in singularitate propria cernitur ista gratia terminatur, sed in omne genus actualiter hæc talis et tanta potentia virtutis excurrit. Hujus autem rei signum est, quod mens æqualiter omnibus inserta est : universis autem co gitandi et recogitandi constat inesse rationem, ex tera omnia quibus divinæ naturæsimilitudo declara tur, in eo quod ad imaginem Dei factus agnoscitur. Sive enim ille qui prima mundi est conditione for matus, sivc hic qui post consummationem totius mundi futurus est, æqualiter in se divinam præferTe probatur imaginem. Idcirco unus homo universitas appellata est, quia divine potentiæ nec præteritum aliquid nec futurum, sed et quod exspectatur, veluti si præsto sit, virtute qua continct intuetur. Omnis itaque natura a primis usque ad novissimos trans currens, una quaedam est imago substantiæ : diffe rentia vero in masculo et femina deinceps ob hanc, ut arbitror, causam io conformatione peracta est.

CAPUT XVIII. Quid oporteat respondere eis qui ambigentes inquirunt an peccatum procreatio filirum sit.

Melius autem priusquam propositio ventiletur, opinor absolutionem quæstionis quae ab æmulis nostris profertur inqnirere. Dicunt enim ante pecca tum nec partum fuisse, nec gemitum, nec appetitum qui propagationi prolis obsequitur : pulsis autem de paradiso post delictum, et muliere parturitionis damnata supplicio, tunc Adam convenisse ut suam conjugem jure cognosceret, et sic effectum esse pro creationis exordium. Si ergo nuptiæ in paradiso non erant, neque gemitus ibidem, neque partus, necesse esse aiunt ex consequentibus æstimare, quod ne quaquam multiplicarentur homines, nisi ad mortalita tem hanc immortalitas recidisset, et naturam nuptiis sua conventione servarent, pro defunctis eos qui nascuntur ex eis continua successione restituens, ila ut videatur peccatum modo quodam hominum utili ter introductum. Mansisset autem in illis duobus genus humanum primitus formatis, cum ad successio nem nullo mortis metu natura moveretur. Sed in his ite rum vera quidem ratio, quaecunque illa est, solis est nota qui juxta Paulum felicis paradisi verbis ineffabilibus probantur instructi ; nostra vero talis esse monstratur assertio. Resistentibus quondam Sadducæis veritati re surrectionis, et illam multinubam mulierem quæ septem fratres habuit, in sui pravi dogmatis confirmationem proferentibus, ac deinceps cujus eorum post resurre ationem foret uxor sciscitantibus, Dominus respondit non solum Sadducæos informans, sed omnibus futuræ post resurrectionem vitæ sacramenta patefacicns : In resurrectione, inquit, neque nubent, neque ducent uxores ; neque enim ultra mori poterunt, æcquales enim angelis sunt, et sunt filii Dei, cum sint filii Dei re surrectionis. Gratia vero resurrectionis nihil nobis aliud pollicetur quam ut antiquum in statum ex nostris lapsibus innovemur. Quidam namque regres sus ad pristinam vitam, gratia quam præstolamur, existit, quæ pulsum de paradiso hominem illuc ite rum feliciter introducit. Si igitur reparatorum con versatio familiaritate ac numero sociabitur angelo rum, clarum est quod homo ante nonam quidam angelus habebatur. Idcirco et cum priorem statum vita nostra receperit, angelis indubitanter æquabitur. Sed quamvis, ut dictum est, inter illos nuptiæ nullæ sint, tamen in infinitis millibus excrcitus ange lorum sunt, ita Daniele propheta in suis visionibus intimante. Ergo juxta eumdem modum si peccali nullus excessus ab illa nos angelica dignitate distra heret, nec uobis utique ad multiplicationem generis nuptiæ necessariæ probarentur. Sed quicunque ille natune mutus est, quo angeli multiplicantur, perfe etissimus quidem, licet conjecturis Immanis excogi tari nequeat. Verumtamen qui profecto existat hic modus, et in his qui paulo minus quam angeli bono rati sunt, effectum suæ operationis ostenderit, usque ad prædestinatum numerum genus humanum Creato ris voluntate multiplicans. Si vero quispiam nos forte coarctet, inquirens modum ipsum quo potuissem, animæ lieri, si homo nuptiarum opera non quæsisset, interrogemus et nos, qui modus sit institutionis an gelicae, quomodo in infinitis millibus et in una sub sistere prohentur essentia, a multo nimirum no- mero constituti. Hoc quippc competentius respondc mus ci qui proponit, quomodo possit sine nuptiis homo persistere, dicentes, eo modo quo angeli sine nuptiis esse noscuntur. Nam quod similis eis ante transgressionem fuerit homo, rursus ejusdem simili tudinem reformatio manifestat. His igitur hoc modo patefactis, ad propositam quæstionem recurrat ora tio, cum ipost conditionem imagiuis, differentiam maris et feminæ Deus suo dignalus sit excogilarc firmamento. Ad hoc enim utilem fateor esse superio rem hanc inspectionem quæ a nobis exprompta est. Nam qui cuncta ut essent produxit, totumque homi nem sua dispositione ad divinam formavit imaginem, nequaquam parvis ac modicis adjectionibus pertulit animarum numerum in sua plenitudine minus videri perfectum. Sed simul universam plenitudinem hu manæ naturæ effectu præscientiæ contulit, quam etiam sublimissimo atque angelorum non dissimili finecondecorans, quia scivit omnipotente providentia quod non recte moveretur humanæ voluntatis arbi trium, et propter hoc ab illa angelica conversalione recederet, ne per hoc humanarum multitudo minue retur animarum, cadens ab eo modo quo multiplicati sunt angeli, propterea naturæ nostrae congruam et dignam his qui in peccato labcrentur multiplicatio nis providentiam format, pro angelica sublimitate, jumentorum atque irrationabilium modum, quo exisse sibi succedunt, inserens humanæ substanti c. Hinc mihi videtur et magnus ille David compatiens humanæ miseriæ talibus verbis ejus deflere naturam, qu od homo cum in honore esset, non intellexit, ho- I norem dicens quod sanctis ange!is consimilis fuerat; propterea comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis. Vere namque jumento similis factus est, qui hanc animalem generationem in sua natura suscepit, propter conversionis casum qui ei ex conformatione materiae contigit.

CAPUT XIX. Quod passiones in nobis irrationabiles ex cognatione ipsius nuturæ probentur habere occasiones.

Arbitror enim ex hoc initio, etiam vitia universa veluti e fonte quodam manantia scatere in hominis conversatione miseranda. Hac autem praesens asserlio argumentatione firmatur, quod passionum quaedam cognatio nobis et irrationabilibus aequalis appareat. Non enim fas est humanæ naturæ (juxta hoc quod ad divinam speciem formata est) initia passibilis af fectionis ascribi : sed quia irrationabilium animan tium in hunc mundum vita præcessit, et ob prædi ctas causas homo quoque ex eadem formatione ali quid habuit juxta generandi decorationem, idcirco particeps etiam reliquorum quæ in natura conspi cinatur effectus est. Nec enim juxta furorem homo Deo similis est, neque per passibilem voluplatem supereminens illa figuratur natura ; metus quoque et audacia , appetentia plurium atque diminutionis odium, horumque similia, ab ca flgura qua Divinilas esprimitur procul existunt. Hæc igitur humana sub stantia de rationabili parte contraxit. Ea namque qoibot brulorum vita ad conservationem sui munita est, ad hominis translala conservationem, passionum initia facta sunt. Furore namque conservantur bestiæ, quæ carne vescuntur ; quæcunque vero lasciva sunt, genus suum propagatione multiplicant : fuga custodit invalidum, et metus eum tuetur qui facilius a fortio ribus capitur; corpulentum quoque servat edacitas ; et si contigerit non assequi quod voluptas inquirit, fit irrationabilis mœroris occasio. Hæc autem omnia, et si qua sunt talia, ex animali brutaque institutione generationi hominum accessisse non dubium est. Sed mihi concedatur ut juxta quamdam fictionem rei mi rabilis humanam formam sermone describam. Sicut enim videmus de rebus fictis sculptilia fieri simula cra quæ intuentium animos ad stuporem vertunt. hi qui hujus esse probantur artis exculpunt ita ut interdum unum caput biforme constituant, sic hominis duplex ac contraria similitudo quædam vi detur existere, mente quidem qua Deo dignus est ad divinam formatus pulchritudinem, passionibus autem quarum pulsatur impetu ad bruta animalia quadam proprietate conjunctus : frequenter autem motus pene brutus efficitur, quoties ad motus irra tionabiles penitus inclinatur, obscurans id quod est in se melius, deterioris affectu. Mox enim ut quis ad passionis tabem efficaciam mentis inflexerit, eique sua consilia servire compulerit, tunc quædam depra vatio bonæ formationis ostenditur, et ita natura om nis hi malitiam commutatur, cum jam ratio penitus excolat principia passionum, et in augmentum ne quitiæ vitiorum causas ipsas cogitationes multiplicet. Cooperationem namque suam mens passionibus ex hibens, mntifidam densamque malorum copiam pro creavit. Sic libido voluptatis exordium quidem de similitudine naturae irrationabilis habuit, sed in. ex cessibus hominum vehementer accrevit, tantas dit' ferentias procreatorum quæ veniunt ex ipsa voluntate progenerans, quantas in irrationabilibus invenire non possis. Sic commotio furoris irrationabilis quidem rei cognata est, crescit vero cogitationis accessu. Hinc enim memoria malitiae, hinc invidiæ hinc men- dacium, insidiæ quoque ac simulationes binc esse monstrantur. Hæc autem omnia ex iniquæ mentis cultura proveniunt. Nam si passionis impetus nullo cogitationis extollatur adminiculo, cito lassescit, fu rorque vehemens invalidus approbatur, moxque ut fuerit exortus exstinguitur. Sic avida porcorum ea - ciias occasiones avaritiæ praestitit, sic assultatio equi exordium superbiæ facta est , et omnia quæ sunt irrationabilium probamenta causarum, per malæ mentis usum rationabilium initia sunt effecta morta lium. Sicut econtrario cum hos impetus cogitatio re frenat et cohibet, in speciem virtutis protinus trans feruntur. Nam ex furore quidem fortitudo descendit, ex pavore cautela; mclus autem subjectionem gene rat, et odium aversionem malignitatis instigat ; dile ctionis etiam virlus desiderium veri boni conciliat ; exaltatio quoque mores a passionibus eruit, et libe ram prudentiam a turpitudinis servitute conservat. Collaudat autem hujus subtilitatis speciem et beatus Apostolus, cum sæpenumero nobis imperat ut ca quae sursum sont sapiamus. Et ita reperies quod om nis motus talis qui mentem in alta sustollat, al pul chritudinem divinae conformetur imaginis. Sed quia gravis quaedam est et deorsum vergens qualitas de lictorum meliorique parte valet, magis autempon dere na uræ irratioriabilis animæ principale depri mitur, quoniam grave hoc atque terrenum sublimitate mentis elevatur, idcirco plerumque contingit ut mu nera divina ignoret nostra miseria, pulcherrimæ imagini fœdissimam faciem passionis obducens. Ideo que digni sunt qui ista cernentes, non facile divinam formam talibus inesse consentiunt, sed per eos qui rectæ vitæ conversatione resplendent, divinam in hominibus imaginem contueri. Nam si vitiosus quis que vel carni deditus non sinit de homine credi quod sit divina pulchritudine decoratus, sed ille qui in virtute perfectus est, et ab omni contagione pu vissimus, eam firmet opinionem, quæ de hominis parte meliore subsistat, ut (melius enim probatur exemplo quod dicitur) aliquem decorem naturæ con tactu malignitatis imminuit, illc vel maxime qui in peccatis probatur esse notissimus, ut fuit Jechonias, vel quispiam alius qui in nequitia clarus esse me moratur. Sed in Mose ejusque similibus imaginis pulchritudo perfecta conspicitur. In quibus itaque decor nulla obscuritate fœdatur, in his evidens eorum qua; dicuntur fides clucet, eo quod homo divinae bo nitalis imitator existat. Sed forsitan aliquis erubescit quod sumentes cibum irrationabilis vitae nos simili ludo constringat, et idcirco indignum putat hominem, qui ad imaginem Dei factus est : sed hujus quoque functionis speretur immunitas naturæ nostræ in illa vita quæ futura est, quandoque tribuenda. Non est enim, sicut ait Apostolus : Regnum Deiesca et po tus, nec in solo pane hominemvivere testatus est Do minus, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei, necron et resurrectionis gloriam, cum vitam nostram coæquandamangelis approhet. Apud angelos autem cibus non est. Idonea prorsus fides est hanc homini # functionem fore liberam, qui ad similitudinem factus est angelorum.

CAPUT XX Mystica interpretatio ejus quod de omni ligno quod in paradiso erat homo edere permittebatur.

Sed forte non in eamdem iterum vitae speciem rc gredi quis hominem dixerit, cum primitus edendo viveremus. Verum ego sanctam Scripturam audiens, non cihurn corporcum novi, nec solum quae ex carne est lætitiam. Sed ct aliam escam prorsus agnosco, quæ similitudinem quamdam proportionis escæ hujus corporis gerat, cujus eliam voluptas atque suavitas ad animum solummodo transeat. Unde et Sapientia csuricntes cohortatur et dicit: Ediie de meis panibus : etbeatos asserit Dominus cos qui hujuscemodi cibos esuriunt. Et si quis, ait, silit, veniat ad me, et bibat. Magnus quoque Isaias : Bibite, inquit, lætitiam, præ cipiens his qui ejus audire magnificentiampossent. Est autem quædam ctiam prophetica comminatio in ros qui tali ultione digni sunt, ut tanquam fame puniantur. Fames autem non indigentia panis aut aquæsed verbi defectus Cit. Non fames,inquit, panis, neque sitis aquæ, sed audiendi verbum Dei ; planta tionis ergo illius quae in Edoni a Deo facta est. Vo luptas autem (quam interpretatur Edom ) dignum quemdam fructum nos excogitare compellit, ex quo indubitanter alebatur humana substantia, nec hanc profecto voluptatem quæ transit ac defluit in paradisi conversatione sentire convenit. Ab omni ligno, in quit, quod est in paradiso comedes. Quis dabit ei quod salubriter esurit lignum illud quod est in paradiso, quod omne bonum prorsus amplectitur, cui nomen est omne cujus participationem lex homini tribuit? Generali namque et supereminenti verbo omnis hæc bonorum species sibi cognita est, totumque boc unum est; quis autem me ab illius ligni guslu per mixti, si atque in utramque partem vergentis amo- veatur ? Non enim prorsus habetur incertum apud eos quos gratia contemplationis illustrat, quid sit omne lignum cujus fructus vita est, et iterum quid sit hoc promiscuurn atque confusum cujus contactu mors gignitur. Qui enim omnem jucunditatem copiosa largitate concessit, profeclo quadam ratione atque providentia hominem a communium perceptione prohibuit. Ac mihi videtur oportere non magnificen tissimum David et sapientissimum Salomonem legis hujus desertores assumere. Utrique enim hujus cilii vivam gratiam professi sunt. Id enim, quod vere est, bonum, omne utique bonum est. David quidem dicit: Delectare seu deliciare in Domino. Salomon autem sapientiam ipsam, quæ est Dominus, lignum vitæ cognominat. Ergo idipsum est lignum vitæquod est lignum omne cujus cibum omnem ei qui secun dum Deum creatus est lex divina concessit. Econ trario vero ab hoc ligno lignum secernitur atiud, cujus esca scientiæ boni et mali esi, non utrumque scorsum juxta significantiam contrarietatis in parte fructificans, sed quemdam confusum fructum per mixtumque proferens adversa qualitate sibi concre tum, a cujus perceptione auctor quidem vitæ nos prohibet. Persuadet autem serpens ut edatur, ut per hoc mortis machinetur ingressum ; cum suasione ipsa prævaluit, lethale consilium tribuens, et colore quo dam fallaci eumdem fructum voluptatum respergens, ita ut suavissimus appareret et appetitum gustatus accenderet.

CAPUT XXI.

Quæ fuerit iN paradiso vita, et quale sit illud lignum quod interdictum est.

Quid igitur illud est quod boni malique scientiam continet, atque per voluptatem sensuum videtur esse gratissimum? putasne conjecturis studio non procul a veritate descisco, scientiæ abutens intelligentia., per hujus contemplationis obtentum. Opinor enim non disciplinam in præsenti hanc scientiam posse sentiri eorum qui exercitatos habent sensus, quam dam vero differentiam Scripturarum consuetudinem divinarum scientiæ atque discretionis invenio. Nam juxta disciplinam bonum a malo discernere, perfe ctioris esse habitus dicit Apostolus, eorum qui exer citatos habent sensus. Idcirco etiam ut omnia pro bemus edocuit, et spiritualis viri proprium esse dixit quod possit omnia judicare atque discernere. Scientia vero non ubique disciplinam atque notitiam secun dum significanliam suam semper insinuat, sed in bonam partem juxta effecium gratiæ dicitur, ut est illud : Novit Dominus qui sunt ejus. Et ad Mosen ait Deus : Novi te præ omnibus, et his quæ culpantur in malis, qui novit omnia testatur et dicit : Nunquam novi vos; ergo lignum illud quod scientiam permix tam confusamque fructificat ex his est quæ nobis interdicuntur a Domino. Contrariis namque qualita tibus fructus ille videtur esse conjunctus, qui etiam assertorem probatur habere serpentem : secundum hanc fortasse rationem quod malum non proponitur nudum atque intectum, ut ipsum per sese juxta na turam suam conspici queat; alioquin inefficax malitia ipsa mansisset nullo boni colorata figmento, per quod is qui decipitur in ejus attrahi desiderium possit. Nunc autem permixta quodammodo mali natura est, in alto quidern perniciem continens, veluti quasdam locans apertas insidias. In ea vero seductione quæ non patet, boni quamdam imaginem præ se fert, bo num namque videtur avaris et cupidis materiæ, iJ est, auri color, sed radix omnium malorum est ava- rito. Quis autem in cœnum teterrimæ ac fœdissimæ libidinis rueret, nisi voluptatem bonum quiddam acceptumque reputaret, ad passionis morbum qua dam pellectus illecebra ? Sic et cætera peccatorum permixtam prorsus habent differentiam. quæ acce ptissirna primo putantur aspectu, et seductionis fuco pro bonis ab inconsideratis et imprudentibus appe tuntur. Quia ergo plerique id esse bonum quod sen IUS lætificat arbitrantur, et quædam est cognatio nominis, seu veraciter existentis boni, seu quod bo num putatur, et non est, hac de causa concupiscen tiam illam quæ ad malum velut ad bonum pertrahit, mali et boni scientiam Scriptura sancta commemo rat : dum scientia isla quemdam declaret affectum, nec absolute malum, quia boni superficie coloratum est, ncc sincerissime bonum, quia mali in eo delite scit exitium, sed promiscuum, id est, ex utroque perplexum, interdicti ligni fructum esse testatur, cujus gustum dixit ad mortem tangentes attrahere. Pene hoc evidenti et dogmate et voce proclamans, quia quod vere est bonum, simplex et unicum est, a natura omnium alienum; malum vero varium at que fucatum est, quod aliud quidem putetur esse, aliud vero ipsa experientia comprobetur, cujus scientia, id est operationis effectus causa est mortis et corruptionis exordium. Ideoque praemonstrans serpens fructum peccati nequissimum, non sicut sese habet naturæ malum evidenter ostendit (nequaquam quippe homo seduceretur aperta malitia), sed quadam specie quod apparebat illustrans, voluptatemque per sensus insinuans atque inferens gustui, transgressio nem mulieri persuasit, sicut Scriptura dicit: Et vidit mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, gratumque oculis ad videndum, et pulchrum ad con trectandum ; et sumpsit de fructu ejus atque comedit. Esca autem illa mater torris hominibus facta est. Nec est igitur permixta fructificatio. Manifeste nam que sermo patefecit intelligentiam, quemadmodum boni et mali scientia lignum illud appellatum esse videatur. Sicut venenum melle circumlitum, secun dum id quod sensus mulcet insparsa dulcedo bonum esse creditur, secundum id autem quod sumentes intercipit atque corrumpit, efficitur omni malo de terius. Ut ergo prævaluerunt adversus hominis vitam venena mortifera, tunc homo, magna res, magnum que vocabulum, divinæque figuratio naturae, vanitati, sicut dicit propheta, similis jactus est. Igitur imago Dei in his quae optima in nobis intelliguntur proprie cernitur; quaecunque vero in vita nostra miseranda videntur et tristia, divina prorsus similitudine pro bantur aliena.

CAPUT XXII. Quod resurrectio non tantum ex Scripturarum prædi catione, quantum ex ipsa rerum necessitate debeat

sustineri.

Sed non est ita robusta malitia, ut prævaleat divi næ potentiæ, neque melior aut perseverantior naturæ nostrae inconstantia quam sapientia Dei. Non enim possibile est ut mutabile hoc et convertibile tena cius existat et firmius quam ad ipsum quod jugitpr permanet, et in bono sine ulla commutatione perdu rat. Divinum igitur consilium prorsus incommutabile semper est, mutabilitas autem nostrae substantiæ nec in malo retinet firmitatem. Quod enim semper mo vetur, siquidem ad bonum tendit ejus accessus pro pter infinitam rem quam proficiendo consequitur, nunquam terminabitur illius in anterior. progressio, quia non poterit hujus quem quaerit ullum terminum reperire, quo comprehenso motus suus debeat quan doque consistere. Si vero ad contrarium deflectat cjus intentio, ubi nequitiæ peregerit cursum, et ad summum fastigium mali pervenerit, tunc jugis se moventis impetus nullum statum de sua natura repe riens, ubi malitiæ spatia determinata cucurrerit, ne cessario molum jam ad optima quæque convertet. Cum enim malitia nullatenus indeterminate promo veatur, sed necessariis finibus includatur, consequen ter mali terminus erit boni successio, et ita, sicut dictum est, natura nostra, quæ semper imnota esU quadam regressione boni deinceps iter excurrit, me moria malorum quibus aflecta est, ne rursus ad simi lia recedat erudita. Iterum ergo cursus noster erit in bonis, propter quod necessariis, ut dixi, finibus natura malitiæ probetur esse præscripta; et sicut aiunt bi qui de rebus sublimibus disputant, superio ribus mundi partibus universum mundum luce com pleri, tenebras autem ex umbra terreni corporis et oppilatione generari; (et hoc quidem juxta figuram corporis in modum sphæræ collecti, et post tergum solis radios coni instar excludentes accedere); solem vero mullo quam terra est majoris magnitudinis existentem, undique eam suis in circuitu radiis am bire juxta coni termioum emissiones luminis amo ventem, ita ul si concedatur alicui quadam firtute, mensuram illam in quam extenditur umbra transire, erit profecto semper in lumine, nullis occurrentibus tenebris; sic arbitror et de nobis excogitari debere, quod egressi fines malitiæ, ut in summis fuerimus feccatorum tenebris collocati, rursus versemur in lumine post sæcula nullis comprehensa terminis, vel uti mensunam umbre bonorum superexcellentem substantiam. Rursus ergo paradisus, rursus omne illud lignum, quod et bonum vita est, rursus imaginis gratia et dignitas principatus. Nec milri videtur ho rum quæ nunc ad vitæ necessarios usus a Deo homi nibus data sunt, sed quodam rei alterius spes repro mittatur, cujus ratio ineffabilis approbetnr. Sed con sequentia eorum quæ discutimus prosequamur.

CAPUT XXIII. Adversus eos qui dicunt : Si bona et optima est resurrec tio mortuorum, cur non olim facta est, sed quibus dam temporum circuitionibus sustinetur.

Fortassis enim quis ad dulcedinem tante spei co gitalione succensus, grave onus magnumque putat esse dispendium, quod non ocius ad illa bona perve niat, quæ humanum sensum scientiamque transcen dunt, moleste ferens intercapedinem temporis, quæ dilatione sui desiderata distendit. Verum non angu stetur sicut parvulus, modicam voluptatis morulam impaticnter exspelans. Nam quia ratione et sapien tia dispensantur universa, necesse est qUæ'cunque fiunt non sine ratione et sapientia contineri. Dicis itaque mihi : Quæ est ista ratio, per quam non datur statim id ad quod dcsideratur ab hac vita molestissima pervenire, sed certis præfinita temporibus gravis hæc et temporalis conversatio totius consummationis terminum sustinet, ut tunc humana vita, veluti qui busdam absoluta repagulis, quieta rursum ac libcra a l beatum et impassibilem statum futuræ contempla- tionis occurrat ? Sed ad hæc. utrum veritati propin .quet ralio, de his quæ perquiruntur ipsa evidenter veritas noverit; quod autem nostram subit intelligen tiam tale est. Dico etenim sermonem primum rur sum assumens quo dixerit Deus : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram : imago quippe Dei perfecta in omni humana natura modum perfe ctionis est consecuta. Adam vero necdum formatus est, terrena vero conditio juxta quamdam sui nominis expressionem dicitur Adam, ut asserunt qui Hebrææ linguae periti sunt. Idcirco et Apostolus patria voce, iJ est, Israelitarum sufficienter instructus, hominem de terra terrenum nominat, velut in Græcum sonum Adx vocabulum transferens. Factus est igitur ad imaginem homo universalis, si natura Deo simillima, et factus est ab omnipotenti sapientia non pars to tius, sed omnis naturae simul plenitudo. Vidit autem quia omnes fines continet, sicut Scriptura commemo rat, quia in manu ejus omnes fines terra!; vidit qui novit orania antequam fiant, divina scientia cuncta complectens, quanta juxta numerum in singulos fu tura esset humanitas. Et quia pariter quoque vidit figmentum ad malum nisus habere proniores, et quod ab angelica dignitate sponte defluens, communi na turæ humillime necteretur, idcirco quiddam de irra tionalibus imagini suae permiscuit. Non enim est in illa divina et beatissima natura differentia maris et feminæ, sed quamdam proprietatem irrationalis, ut dixi, formationis ad hominem transtulit, nequaquam Iuxta creationem illam sublimissimam multiplica- tionem nostrae generationis instituens. ( Non enim quando ad imaginem Dei fecit) tunc crescere. mul tiplicari homines imperavit, sed quando fecit mas culi et feminæ differentiam, tunc ait: Crescite et mul- tiplicamin;, et implete terram, quod non est divinae naturae, sed irrationabilis proprium , sicut historiæ textus ostendit, quæ primitus hic de irrationalibus a Deo prolata fuisse significat. Quod si prius differen tiam masculi fecisset in aobis et feminae, et per hanc vocem qua dictum est: Crescite, vim multiplicationis homini contulisset, nequaquam generationis hujus indigeremus specie, per quam irrationabilia contem plantur. Quia igilur ante contemplatus est virtute præscientiæ suæ Deus plenitudinem hominum per animalem procreationem ad vitam esse venturam, qui cuncta ordine et ratione dispensat, hanc homini generationis speciem necessariam condidit, quae ad humilitatem naturae nostræ proclivior foret, quam vidit antequam fieret, qui futura tanquam præsentia contuetur. Idcirco ad creationem hominum mensu ram quoque temporis ante disposuit, ut juxta com morationem prædestinatarum in hoc mundo anima rum simul et mora temporis tenderetur, et tunc ip sius temporis fluens motus tandem aliquando consis teret, cum jam in eo humanum genus oriri non pos set. Consummata ergo gcneratione hominum, simul quoque tempus deliciet, et sic restitutio fiet omnium, in qua universali transformatione commutabitur ge nus humanum, a corruptibili et terreno statu ad im passibilem transiens et æternum, quod mihi videtur et sanctus Apostolus ad Corintbios stationem subitam tem poris, et econtrario resolutionem rerum praedixisse mobilium, in quibus ait: Ecce myaterium vobis dicoromnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur, in mo mento, in ictu oculi, in novissima tula. Cum enim pleni tudo, ut arbitror, humanæ naturæ juxta præscitum a Deo modum ad suos venerit terminos, quibus ad in crementum numeri animarum nihil ulterius desit, in momento temporis eorum quæ sunt commutationem fieri docuit, momentum nominans et ictum oculi illius temporis individuum et sine ulla distantia terminum, ita ut nequaquam possibile sit juxta novissimum et supreraum quidquam plus celeritatis accedere, pro pter quod multa pars extremitati relinquetur, quæ hanc circumactam commutationem in morte possi- deat, sed mox ut resurrectionis insonuerit tuba, quæ tunc excitatura est mortuos, et his qui in vita re perti fuerint juxta similitudinem eorum qui de mortuis resurrexerint immutatis, ad incorruptionem pariter venient, ut jam nequaquam deorsum preman tur corporeo pondere, nec eos moles terrena deti neat, sed sublimiter in aera perferantur. Rapiemur enim, inquit Apostolus, in nubibus obviam Domino in aera. Et ita semper cum Domino erimus. Igitur exspectamus tempus illud, quod nunc necessario humanis incrementis extenditur. Nam et Abraham, et qui cum eo patriarchae sunt habuerunt quidem desiderium videre bona Domini, nec quiverunt coe lestem patriam perquirere, sicut idem dicit aposto ius : scd tum adhuc gratia spci sunt constituti, Deo pro nobis melius providente, juxta ejusdem beati Pauli vocem , ne sine nobis consummarentur. Si igitur illi dilalionem hanc æquanimiter pertulerunt, qui de longe spe sola atque fide cernentes bona Do mini et salutantes ea, sicut testatur Apostolus, cer tam sperandarum rerum jucunditatem in eo tantum modo collocarunt, quod fidelem promissorem con fisi sunt, quid hos plures convenit æstimare, quibus forstan nec ad meliorem spes ex vitae potest quali- Late suppetere? Defecit et præ desiderio prophetæ anima, qui per psalmodiam amoris sui magnitudinem conlitetur et dicit: Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini, et si eum in extremis projici con tingat, id postulat, tanquam majus sit atque præstan tius, in illis esse novissimum, quam primum in ta- bernaculis peccatorum. Verumtamen dilationis erat patientissimus, beatificans quidem illam conversa tionem brevemque participationem ejus millibus præsentis temporis anteponens. Melior enim est, in quit, dies una in atriis tu s super millia. Sed tamen necessariam dispensationem eorum quæ geruntur non ægerrime terebat. Idonea vero res ad heatitu dinem constat hominibus, quod bona sperare non desinant; idcirco idem propheta in line ipsius psalmi ponit et dicit : Domine Deus virtutum, beatus homo qui sperat in te. Non itaque convenit parvam curam eorum quæ ventura sunt angusto pectore retinere. Sed ne potius a promissis excidamus, studium nos oportet impendere. Quemadmodum enim si quis me inexpertu it rudemque præmoneat, quod æstatis tem- pore fructuum fiat opulenta collectio, et replebuntur < quidem liorrea frugibus, mensa vero copia ipsius ubertatis ciliis erit referta quamplurimis, vanus profecto videbitur, si adventum tem oris anticipare festinet, qui debet utique primum semina spargere, fructusque sibi diligentia ipsa praeparare, velit nolit. Tempus enim sicut præfixum est veniet, quod non similiter excipient hi qui sibi provident abundantiam frugum, et qui omni apparatu vacui hora ipsa fue rint comprehensi: sic et nobis arbitror expedire, cum sit omnibus patefactum prædicatione divina quæ nunc geritur, futurum tempus nostre commutationis insistere, non tempora discutere quæ ventura sunt, quia non esse nostrum ait Scriptura nosse tempora vel momenta, neque cogitationes aliquas exquirere, quibus a spe resurrectionis anima debilitata lasses cat. Std si qua credulitas eorum quæ promittuntur in nobis est, debemus, conversationis optimæ stu diis inhærentes, futuram gratiæ antiquitatem ipsam venerabilem æquanimiter opperiri.

CAPUT XXIV. Quod qui exordium consti utionis mundi fatetur, ne cessario ejus etiam de fine concedat.

Si quis autem mundi cursum qui nunc est quadam scse lege moventem conspiciens, per quam spatium Labitur temporale, nequaquam dicat mobilium ces sationem quæ prædicta est posse contingere, mani festum est bic quod nec in principio factum a Deo cœlum terramque fateatur. Qui enim principium mo tus credit, de fine omnino non ambigit : qui vero finem non recipit, contat eum nec initium accepisse. Sed sicut fide aptata esse sæcula intelligimus Verbo Dei, sicut Apostolus ait, ut -ex invisibilibus visibiia fierent, eadem fide utemur de Verbo Dei, qui neces sariam eorum quæ sunt translationem fore prædixit. Quo autem id fiat modo, curiosi est quærere. Nam et ibi perfecta esse quæ videntur, ex invisibilium fide percipimus, inquisitionem incomprehensibilium trans euntes : quinimo cum de multis ignorare nos sermo commoneut, non parvam satisfactionem de rerum credendarum ambiguitate concessit. Liceret enim contentiosis et ibidem quibusdam argumentationibus fidem consequenter evertere, ne de materiali con ditione vera esse putetur oratio quam sancta Scri ptura pronuntiat, omnia quæ sunt, ex Deo esse con- firmans. Qui vero contraria ratione nituntur, coaeter nam Deo dicunt esse materiam, talibus argumentis suum dogma fingentes : Si simplicis Deus naturæ est, sine materia utique et sine quantitate, et sine mole, et sine compositione est, cujuslibet figuræ præscriptionis alienus existens. Omnis autem materia in spatiorum distentione perspicitur, comprehensionem sensuum ne. quaquam prorsus effugiens, quæ in colore ac figura, mole quoque et qualitate et impressione vel duri tia, ac reliquis similibus rebus agnoscitur : quo rum nihil in natura divina potest penitus inveniri. Quod ergo machinamentum est, ut ex eo quod nulla distantia præscribitur, natura procedat, quæ distantiis continetur? Si enim hæc exinde credun tur existerc, certum est quod inhærere illi , ct juxta ineffabilem rationem, sic in generationis ordi ncm pervenisse putanda sunt. Si autem in eo res est materialis, quomodo materialis ipse non est, qui in se materiam continet ? Similiter autem, et omnia quibus materialis natura figuratur : si ideo ergo cre ditur esse quantitas, quomodo sine quantitate est Deus? Si in eo quod compositum est, quomodo ipse simplex et sine compositione est ? Unde eum aut materialem esse necesse est, quia ex ipso subsistere materiam ratiocinatio ipsa compellit. Aut si quisquam hoc refugit, extrinsecus introductam esse materiam ad constitutionem universorum nihilominus aestima bit. Si igitur extraneum erat, aliud præeter Dominum fuisse constabit, qui simul intelligatur secundum ra tionem perennitatis cum ingenito substitisse, ita ut duo principia pariter ingenita ratiocinatio colligat, ejusscilicet qui artificiosius operatur, et qui hancdisci plinabilem formam bujus operationis excipiet. Si qui! autem veluti necessitate compulsus, supponat sempi ternam omnium conditorum materiam, quam tunc Manichæus suorum dogmatum favorem defensionem que reperiet , qui materialem causam juxta ingeniti ingenerationem bonae naturæ coxquare contendit ? Sed nos audientes ex Deo esse omnia, Scriptura di cente retinemus, et qualiter ex Deo sint, quia super intellectum nostrum est, nequaquam curiose perqui rimus, divinam naturam creatricem credentes esse cunctorum, cum et quod ratio erat constituit, et con stitutum jam in quam volucrit quantitatem mira commutatione perquireret. Consequenter ergo arini. tramur ea qua sunt ad illam institutionem quas nec- dum est, divinæ virtutis voluntate posse subsistere, si et consummationem rerum ad ipsius polentiam referentes, in nullo disciplinæ nostræ rationem pro pter id quod dicere credimus, assumeremus, quamvis possemus quadam inventione verborum suadere illis qui de materia cuntentionibus disputant, ne auderent facile disputationi nostræ deinceps obviare.

De natura cæli, quod non sit ex quatuor elementis se cundum Aristotelem.

(Caput subsequens ad hunc librum non pertinet, sed e libro de Elementis huc ex argumenti similitu dine fortassis irrepsit, quo loco quartum caput est.;

Aristoteles autem quintum inducit corpus, æthe- reum, inquam, quod in circuitu fertur. nolens cœlum ex quatuor elementis generatum esse ; in circuitu autem ferri dicit hoc quintum corpus, quod circulari circumgyratione moveatur, quod Plato ex igne et terra constare manifeste disserit, ita inquiens : Cor poreæ speciei, et visibile et tangibile, quod sit, esse oportet, sine igne autem nihil unquam visibile fiet, neque sine solido tangibile, at solidum nequaquam absque terra existit. Proinde ex igne et terra hujus Universi corpus inchoans Deus fecit, duo autem sine tertio bene consistere nequeunt, vinculo enim utrum que coagmentanti opus est; vinculum vero optimum est, quod ct se ipsum et quæ colligantur quam maxime unum efficit; hoc autem convenientissime proportio nata est periicere, vinculum dicens media duo ele menta ex hujusmodi proportione assumpta. At qui Hebræorum doctrinam colunt, de coelo et terra eva riant, nam hi quidem fere omnes ex nulla præcedente materia genitum esse cœlum et terram dicunt, quia Moses ait : In principio fecit Deus cælum et terram. Apollinarius autem vult ex abysso fecisse Deum cœ lum et terram; verum abyssi ut genitae, Moses de ge n ratione cæli non meminit. In Job autem. dictum eat quod fecit abyssum ; ex hoc igitur censet omnia alia gencrata esse; non tamen ingenitam vult, sed ante cuncta corpora productam eam esse, et præsum psisse a conditore ad aliorum subsistentiam mani festationem. Undc abyssi δλης, sed quomodocunque hoc se habeat, nihil refert. Nam et ita omnium Deus conditor ostenditur ex non entibus fecisse omnia. Adversus eos vero qui unum solum elementum esse astruunt, terram, ignem, vel aerem, vel aquam, quæ ab Hippoc rate dicta sunt sufficient. Si enim dun taxat unum esset, nunquam doleret homo, neque enim esset a quo doleret si unum existeret; quod si doleret, undenam esset quod sanaret ? Oportet autem ægrum cum sensu transmutari. Si vero unum solum esset elementum, non existeret utique in quod trans- mutaretur; non transmutatum autem, sed manens in se ipso, nequaquam doleret, etiamsi sensibile foret; at quod patitur ab aliquo pati necesse est. Si itaque unum modo esset elementum, præter illius qualitatem nulla alia foret a qua pateretur animat; quod si ne que transmutari, neque pati quiret, quonam pacto dolerct ? Ostendens igitur hoc inpossibile esse, ex confesso inducit : Si autem doleret, undenam esset quod sanaret? Nunc autem non est unum quod sanat, sed multa; minime ergo ex uno elemento constituitur homo. Cæterum ex quibus ipsi conantur proprium quisque communire dogma, his maxime ostenditur quatuor esse elementa; etenim Thales aquam solam dicens elementum, demonstrare nititur reliqua tria ab hac generari, nam hypostasim ejus terram fieri quod λεπτομερέστερον est, aerem, quod tenuius autem aere, ignem. Anaximenes vero aerem solum ponens, oslendere quoque tentat alia elementa ex aere pro duci. Heraclitus item et Hipparchus Ponticus ignem afferentes , iisdem demonstrationibus utuntui. Cum itaque et hi dicant ignem aliorum elementorum esse generativum, et iste similiter aerem, ille vero aquam, manifeste liquet quoniam omnia elementa vicissatim se transmutant, inque se invicem vertuntur, quod libet horum elementum esse nece sario consequitur. Quodcunque enim quatuor elementorum absumpseris, et hoc ab alio fieri comperietur.

CAPUT XXV. Adversus eos qui audent asserere coæternam Deo esse materiam.

Non enim juxta eorum quæ per consequentiam reperiuntur materiæ fertur opinio quae ex intelle ctuali hanc quoque sine materia existere pronuntiat. Omnem namque materiam quibusdam subsistere qualitatibus invenimus, quibus si privetur, nulla ra tione poterit comprehendi. Sed enim unaquæque qualitatis species subjecta ratione dividitur. Ratio autem intellectualis est, nec est ejus corporalis in specto : ut puta sit in contemplatione nostra propo situm animal aliquod, vel lignum, vel quid aliud, quod materiali constitutione subsistit, multa de eodem sub jecto cogitationis discretione perpendimus, quorum singula quæ simul inspecta sunt, sine permixtione aliqua ratione et ordine continentur. Alia namque coloris est ratio, et alia ponderis, quantitatis. Item et qualitatis alia, et alia nihilominus tactus ; nam mol lities et bipedale et reliqua quæ dicta sunt, nequc sibi invicem, neque corpori ulla similitudinis ratione consentiunt. Singulis enim propria quædam ratio in terpres adjuncta est, nulli earum quæ in subjecto suo cernuntur qualitati communicans. Si igitur in telligibilis quidem color, intelligibilis etiam figura, nec non et quantitas caeteraque hujusmodi proprie- tatum; horum vero singula si auferas a sabjecto, etiam ratio corporis tota dissolvitur : consequens est ut quorum absentiam resolutionis corporis causam esse cognoscimus, horum conventum atque concur sum perficere materialem naturam aestimare debea mus. Sicut enim corpus non est color aut figura, aut distantia aut pondus, aut reliqua proprietatum, cui cunque adsunt, ad horum singula, sicut diximus, cor pus esse non possunt, sed aliud quid practer corpus juxta suam proprietatem esse monstratur : ita econ trario ubicunque memorata concurrunt, substantiam perficiunt corporalem. Etenim si intellectualis borum probatur inspectio, intellectualis autem divina natura est, nihil incongruens ex incorporea natura intelli gibili has occasiones ad corporalem generationem posse subsistere, cum intellectualis quidem natura intelligibiles potentias faciat, earum vero conventus in invicem materialem naturam ac generationem consequenter educat. Sed hæc in transcursu discussa sunt. Nobis autem rursus ad fidem ratio tota referenda est, per quam ex non exstantibus omnia substituta esse didicimus, et rursus in alium quemdam transmutanda statum Scripturis venerabilibus edocti minime dubi tamus.

CAPUT XXVI. Quemadmodum quis etiam ab his qui foris sunt ad ducatur, ut Scripturæ docenti de resurrectione debeat credere.

Sed forte quispiam corpora jam soluta conspiciens, et pro modo suarum virium divinam perpendens ra tionem. resolutionem impossibilem esse fateatur et stare quae moventur, imo et surgere quae modo non moventur, fieri non posse pronuntiet. Sed quicunque est ille primum quidem et maximum de resurrectione veritatis accipiat argumentum, quod prædicator ejus probetur omni fide dignissimus, eorum vero quæ dicuntur fides ex his quæ prædicta ac completa sunt suam rctinet firmitatem. Quia vero plures nobis di versosque sermones divinae Scriptune commendavit auctoritas, facile reor utrum falsa an vera sint ea quae dicta sunt ex his quæ jam completa sunt explo rare, et per illa hoc quoque dogma resurrectionis inspicere. Nam si in aliis rebus falsi sermones et pro cui a veritate monstrantur, nec hoc extra mendacium esse cognoscitur. Si vero caetera omnia vera, expe rientia ipsa testante, consequens est per ista veram prædicationem resurrectionis existere. Quapropter unius vel duorum de his quæ sunt prædicta memore mns, simulque eorum proferamus eventum, quatenus agnoscere possimus utrum vcritali oratio nostra re spondeat. Quis igitur ignoret qualiter antiquitus flo ruerit Israeliticus populus, omnibus se propemodum mundi potestatibus efferens, qualia eorum regna erant in urbe Hierosolyma quales muri vel turres, templi quoque quanta magnificentia, ut etiam discipulis Christi viderentur miraculo, ipsumque Dominum precarentur attendere. Sicque erant ex his quæ cer nebant stupore admirationis affecli, ut sancti Evan gelii declarat historia, dicentes : Qualia opera, qua lesque essent ædificationes' Dominus autem futuram loci desertionem et pulchritudinis illius exterminium, his qui in præsentiarum nimis admirabantur insinuat, nihil eorum quæ videbantur post paulum dicens esse mansurum. Sed et tempore passionis, cum eum mu lte. es sequerentur plangentes atque lamentantes quod damnatus esset iniqua sententia (necdum enim dispensationem eorum quae gerebantur intelligere poterant), consilium præbuit, et pro his quae circa se flebant quiescerent, quia lacrymis digna non essent, differrent autem lamentationes vel planctus in tem pu- illud quo veras exprimerent, cum civitas eorum premeretur ab obsidentibus, et in hoc angustiarum et calamitatis venirent, ut beatum tunc qui non esset natus eo tempore testarent. In quibus etiam scelus illud, quod suos pro fame filios vorarcut, pronuntiavit verbis dicens in diebus illis sterilem quæ non pareret esse felicem. Ubi igitur illud regnum, ubi templum, ubi murorum et turrium celsitudo, ubi Israelitarum illa potentia? Nonne illi quidem per omnes fere terras alius alibi videntur esse dispersi, et cum eorum sub versione regnum quoque est destructum? Videtur autem mihi haec et horum similia Dominus non ipsa rum rerum gratia ante dixisse, (quid enim lucri au ditoribus afferret corum quae erant eventura cognitio, quæ etsi ante nescirent experientia ipsa cognosce rent?) sed ut per hæc nunc de rebus maximis Uides consequenter haberetur. Nam testificatio quæ in istis operibus constat, in illis quoque veritatis esse pro batur ostensio. Quemadmodum si quis agricola virn seminum inexperlo referens, ab eo minime credatur, sunicit ei ad probationem veritatis in uno seminis grano eorum demonstrare potentiam, ut de reliquis ejus firma probetur asserlio; qui enim viderit unum granum, ut pula tritici, aut hordei, aut alicujus cæterorum quae in medicinæ mensura esse conti gerit, posteaquam depositum fuerit terræ visceribus, in spicam surgere, ex hoc uno jam de cæteris dubi tare non poterit, ita mihi de mysterio resurrectionis testimonium videtur idoneum ipsa veritas prædicta et completa factorum, seu potius ipsius jam resurre ctionis experientia, quam non tam verbis quam rebus instructi percepimus. Nam quoniam magnum aliquid et supra fidem erat de resurreclione miraculum, Dominus ab inferiore signo virtutis incipiens, paula tim fidem nostram ad celsiora quibusdam processi bus assuescit. Sicut enim quædam mater competen- ter parvulum lactans interim aes ubera teneris immulget, ast ubi producere dentes coeperit, offert ei panem, non, sicut est, durum aut rigidum, ne ibi soliditas exasperet mollitiem gingivarum, sed man dens propriis dentibus mordificat, et viribus parvuli cibum præparat congruentem, deinde juxta profectus ætatis ei qui erat mollioribus assuetus escas præpa rat fortiores ; sic humanam pusillitatem Dominus velut imperfectam infantiam tantis alendo miraculis atque regendo per eam quæ desperata decumbebat ægritudine, ei virtutem resurrectionis informat, quae res ad consummandum erat quidem miserabilis, sed non talis ut minime fieri posse crederetur. Imperans enim febri quae fortiter socrum Simonis exurebat, tantam mali causam sic e vestigio transtulit, ut sine mora consurgens ministerium posset exhibere præ sentibus, quae sperabatur protinus esse moritura. Post hæc parumper virtutis adjiciens, reguli filium languentem sub professo periculo sanavit. Sic enim narrat evangelica historia : Incipiebat enim mori, pa tre vociferante ac dicente : Descende, Domine, prius quam moriatur puer; operator item resurrectionis ejus qui credebatur esse moriturus miraculum potentia præstantiore perficiens, ut nec veniret ad locum, sed eminus custoditus vitam puero præcepti virtute trans- mitteret; deinde nos consequenter erudiens, ad virtu tum sublimiora perducit. Nam ad filiam principis sponte perveniens occasiones itineris præstitit, ut et sanitas ejus quæ laborabat profluvio sanguinis vulga retur, et tanta mora temporis mors prævaleret ægro- tanti, sed nunc anima separata de corpore, turbatis que clamoribus luctuosis his qui casum planctibus efferebant, veluti e somno puellam imperativo ser mone resuscitavil ad vitam. Via quadam et conse quentia fragilitatem humanam ad majora sustollens, rurs s hæc quoque miracula solita virtute transcen dens celsiore potentia, iter facit hominibus quo fidem resurrectionis admitterent. Civitatem quamdam Naim nomine in Judxa esse sacra Scriptura commemorat. In hac fuit viduæ cujusdam unicus filius puer, non puer talis qui computaretur in parvulis, sed ex pue ritia in juventutem jani jamque profeccrat. Unde et juvenem illum sermo coelestis appellat, plura paucis insinuans. Lamentatio magna est ipsa relatio : Erat, inquit, vidua mater defuncti. Perspicis pondus cala- mitatis, quomodo passionem brevitcr extulit. Quid enim est quod dicitur? Quia non erat etiam spes ulla qua posset filios recreare, tanteque levamen orbita tis assumere. Vidua quippe erat, nec habebat alterum quem pro defuncto conspiceret. Nam partus ei exsti terat singularis. Quantum vero hoc malum sit, facile omnes intelligunt, qui Daturæ jura cognoscunt. Solum hunc in doloribus noverat, solum suis lactaverat uberihus, solus illustrabat ejus convivium, totiusque doloris, solus erat causa lætitiæ, cum luderet aut ali quid ageret, cum institueretur aut ornaretur, cum coævis in processionibus, in palæstris, in conventibus jungeretur, omne quidquid matris oculis dulce pre tiosumque suberat, solus unicus offerebat. lamque nuptiale tempus advenerat, stirps videbatur generis, ramusculus successionis, baculus senectutis et ætatis incrementum. Erat et altera lamentationis occasio. Qui enim juvenem retulit florem simul qui marcuerat indicavit, cujus adhuc vultus lanugine vestiretur, et genarum decor grato fulgore nitesceret. Quid igitur super ejus obitu mater pertulit, quanto viscera ejus igne perusta sunt? Quam copiosissimas et amarissi mas super eum lacrymas fudit ? Tabescens quodam modo et cadaver ejus amplectens, ne properaretur sepultura ejus, tantoque casu satiari desiderans, diu longas in fletu voces emittere cupiebat, ita ut omnes audientes moveret ad luctum. Nec hoc praetermisit enim sancta relatio. Videns, inquit, eam Dominus, misericordia motus est, et accedens tetigit loculum ; qui autem portabant steterunt; et dixit defuncto : Ado- lescens, tibi dico, Surge, et protinus eum viventem matri instituit, nunc non in parva mora atque distan tia, quamvis nondum sepulti, tamen sepulturæ vicini, vita Domino resurrectio mortui, equidem miraculum majus, sed aequale prorsus imperium. Adhuc autem magnificentius promuntur signa virtutum, ut magis ac magis propinquetur illi rei qua videtur de mor tuorum resurrectione dubitari. Infirmatur quis de familiaribus Christi nomine Lazarus, quem Dominus quamvis amicum idcirco distulit visitare, et ab ægro tante procul abfuit, ut, absente vita, mors aditum re periret, et per infirmitatem quod suum erat efficeret. Indicat discipulis quid in Galilæa contigerat Lazaro, et quod illuc sibi properandum esset, ut eum susci taret a mortuis. Illi vera propter Judæorum sævitiam memorata loca declinabant, exitiale ac periculosum putantes rursus in Judæam pergere, et inter homici. das impiosque versari, et ideo remorantes atque dif ferentes, ne ibidem reverterentur tempora protruhe bant. Obtinuit imperium Domini, eoque proficiscente discipuli subsequuntur, ut in Bethania primitias uni versalis quodammodo resurrectionis inspicerent. Quartus erat jam sepulto dies, cunctaque videbantur erga busta pe:soluta; constabat corpus in monumento depositum, et, quod erat consequens, jam timore dis tentum corruptionis interitu solvebatur. Sanies enim in terram ipsa necessitate defluebat, fugienda procul dubio res, cogente natura, id quod resolutum fuerat fetor teterrimus exbalabat. Hoc autem factum est ut generalis resurrectionis opus, quod ab infid libus minus creditur, manifesti miraculi ostensione pro barclur. Non enim quis elevatur ex ægritudine, nec in extremis locatus retinetur in vita, nec parvula nuper mortua suscitata, nec monumento proximus ju venis suum ferelrum dcserit, sed vir primatus pu- Ire cens atque diffluens, ita ut nec sororihus ejus esset tolerabile ut Dominus propinquaret monu mento, propter insitam molestiam jam resoluto ca davere: una tamen voce vivificatus, fidem facit præ dicalori, quae spem resurrectionis anirmat. Hoc est quod de universis in commune credamus, quod in partibus experientia ipsa didicimus. Sicut enim uni versali resurrectione dicitApostolus ipsum Dominum de coelo descendere in jussu et in voce archangeli et in tuba Dei, ut ad incorruptibilitatem mortuos excitet, ita et nunc mortem veluti somnum quemdam imperio dominicæ vocis, is qui erat in monumento discutiens, et corruptionem quae de morte provenerat a se longe secludens, integer atque perfectus exilit de sepulcro, nec ipsis vinculis quibus erat astrictus ad gradien dum omnino prohibitus. Parva haec æstimas ad fa ciendam fidem quod resurrectionem fore credimus mortuorum ? An quaeris et ex aliis hanc tibi firmari deberi sententiam ? Non mihi videtur frustra his qui erant Capharnaum veluti ex persona eorum dixisse Dominum : Utique dicitis mihi hanc parabolam : Me dice, cura leipsum. Oportebat enim, ut quod in alio rum corporibus fecerat resurrectionis miraculum, innotescens in se ipso juxta id quod homo esse di gnatus est, approbaret, multis sperum modis præ i- cationem suam eliam propria morte confirmans. Vi disti puellam nuper vivere desinentem, juvenem quo que propinquantem sepulcro , nec non et Lazarum pene resolutum, omnes aequaliter ad vilarn una jus sione vocali sunt; queris et eos qui ad mortem per sanguinem et vulnera pervenerunt, ne quis forsitan in hoc defectus sit, quominus gratia cuncta vivili an tis appareat. Cerne clavis Domini manus esse trans- fixas, cerne latus cuspide perforatum, circumfer ni gitos tuos per aperturas clavorum, mitte manum in vulnus quod ex lancea constat effectum; conjicis forte quantum ad interiora cuspidis acumen penetrare potuerit ex latitudine cicatricis ejus; libet metiaris ingressum, plaga etenim ipsa impulsu virilis manus effecta, quantum in altum descenderit, ostendit evi- denter. Si igitur sic affectus resurrexit a mortuis, opportune illud Apostoli proferimus: Quomodo quidam dicunt in vobis quia resurrectio mortuorum non est ? Quia igitur pronuntiatio omnis Domini vera monstra tur ipsa testificatione factorum, id enim non tantum verbo didicimus, sed opere ipso manifestam promis sionis ejus spem per eos qui jam ad vitam de resur- recitone venerunt nos accepisse gloriamur, quæ jam incredulis ulla remanebit occasio ? Nonne renuntian tes bis qui per philosophiam et inanem fallaciam despicere simplicitatem fidei moliuntur, purissimam confessionem spei nostrae retinebimus in parvo, di centes ad prophetæ modum gratiæ ip6ius, cum dicit ad Dominum : Auferet spiritum ipsorum el deficient, et in pulverem suum revertentur; emitte Spiritum tuum et creabuntur t et renovabis faciem terræ, quando et lætari Dominum in operibus suis affirmat, cum defi cient peccatores a terra. Quomodo enim quis pec cator ultra vocabitur, cuin jam peccata esse non possint?

CAPUT XXVII. Quod non sit contra id quod deceat resurrectio mor tuorum.

Sed sunt quidam qui humanarum cogitationum defectu, ad mensuram nostram divinam potentiam Judicantes, quod ipsi capere nequeunt, nec Deo esse possibile confirmant. Ostendunt enim nobis antiquo rum reliquias mortuorum prorsus absumptas, et quas ignis redegit in cineres, et super hæc bestias quae vescuntur carnibus, huic rationi admovere mon strantur, et piscem qui carnem hominis naufragio pereuntis in suum trajicit corpus, et hunc rursus effectum hominis escam, atque in comedentis quan titatem per digestionem esse conversum, multaque alia nimis inepta, et magni Dei virtuti atque magni ficentiæ prorsus indigna ad eversionem veri dogma tis proferunt; tanquam non possit Deus per hæc ea dein rursus ex consummatione quod est proprium hominis reformare. Sed nos in brevi prolixos vanis jimae rationis eorum succidamus excursus, confiten tes resolutiones corporis in ea fieri pro quibus con stat, nec solum terram, juxta divini sermonis aucto citatem, in terram reverti, sed et aerem atque humo rem suæ simillimæ portioni restitui, et singula quæ in nobis sunt, ad originemque propriam commigrare. Et licet volucribus carne vescentibus, licet feris carne vescentibus humanum corpus tradatur in cibum, eis que his casibus misceatur, licet sub dentibus piscium veniat, et per ignem in vapores convertatur et pul verem, uhicunque juxta suhjeclam rationem quis cir cumtulerit hominem, intra hunc mundum eum esse necesse sit, quem Dei manu contincri vox instruit divinitus inspirata, cum di.it, quia in manu ejus sunt omnes fines terræ. Quod si tu non potes ignorare quæ tuo palmo contineas, opinaris scientiam Dei, qua est tua virtute superior, eorum quæ virtutc di vina manu continentur id quod certum ea minime perscrutari?

CAPUT XXVIII. Quod possibile sit, in omnia elementa humanis corpori bus resolutis, iterum ex communi proprium singulis integrari.

Sed forsilan ad elementa totius mundi respiciens, difficile putas statum nostrum ad cognatum elemen tum aeris attractum, calidum quoque et humidum, atque terrenum nostre substantiæ similiter propriis partibus immixtum, iterum de communi singulis quod cst proprium posse restitui. Proinde tu vel exemplis humanis non cogitas hoc quoque divinæ virtutis fines non posse transcendere. Vidisti profecto alicubi in commorationibus hominum communem gregem simul in commune pascentem, sed cum rursus grex per possessores dividitur proprios, seD consuetudo locorum, seu signa pecoribus imposita, quod suum est restituit singulis ? tale quid et de temetipso pcr tractans, minime ab eo quod decet aberrabis. Deni que cum nalurali vinculo atque charitate circa corpus suum quod inhabitavit anima detenta sit, inest ei la- -Lens quædam permixtio quam nunc habent invicem affectio quædam atque cognitio, veluti a natura qui. busdam signis impositis, per qua; communitas incon fusa permanens discernatur proprietatibus singulo rum. Cum igitur anima cognatam atque propriam rem ad semetipsam rursus attraxerit, quis, oro, labor divina praesertim non prohibente natura virtu tem, ut sua rursus in se conveniant, et ineffabili quadam naturæ concursione ad propria quæque con tendant ? Quod autem animæ et post resolutionem signa quaedam conformationis nostræ permaneant, ostendit illa disputatio quæ apud inferos facta est, quando corporibus jam sepulturæ traditis, animabus inhæserat quædam notitia corporalis, per quam et Lazarus agnosci, nec dives potuit ignorari. Nihil ergo extra rationem est, si credatur et communi proprie late resurgentibus redire corporibus, et maxime id animadvertit qui naturam studiosius investigare cu ravit. Non enim per omnia fluunt atque commutantur ea quæ nostra sunt; alioquin incomprehensibilia prorsuS existerent, nullum stationem habentia per naturam. Sed diligentius explorata ratione, videtur eorum quæ in nobis sunt aliquid stare, aliud vero mutatione defluere. Corpus enim per incrementa de- trimentaque mutatur, veluti vestes quasdam per æta- tes quasdam se induens consequentes; stat autem per omnes has mutationes species inconvertibiliter, in se signa quæ sibi semel a natura sunt impressa non descrens, quibus per universas corporis muta tiones suam notitiam retinet. Subtrahenda est autem huic rationi illa permutatio quæ speciei aliqua oc casione conjungitur; nam veluti alienam quamdam personam fœditatem sumit species, quam per lan guoris incommoda sustinet, qua ratione quadam sub lata, sicut a Naaman Syro, vel ab his quos Evange lia referunt, rursus species quæ sub passione latebat, in suam notitiam revertitur sospitate. Igitur, juxta id quod Deo est similis, nulla mutatione fluit atque con vertitur, sed fixa permanet, idipsum semper existens, PATROL. LXVII la secundum quam reformatio noslra divinam similitu dincui continet ; et quoniam differentias speciei tem peramentorum qualitates quæ mutantur efficiunt, temperatio vero nihil aliud quam elementorum est habitus, elementa autem dicamus quae universae con ditioni subjecta sunt, ex quibus et humanum corpus subsistere profitemur, necessario species veluti im pressa signaculo permanet amima, formamque ipsam expressione susceptam nullatenus ignorat. Unde tempore resurrectionis ea recipiat rursus in se, quæ formae ipsi congruerint, congruunt autem illa quae cunque ab initio speciei probantur esse inserta; ergo nihil extra rationem videtur, rursus ex communi ad singulos redire quod suuin est. Dicitur autem et ύδραργύριον, quod argentum vivum vulgus appellat, si per prona ac. pulverulenta loca fundatur in pilas minutissimas per terram dividi, nec illis concurrenti bus invicem posse misceri. Si quis autem rursus id quod multipliciter dispersum est in unum redigat, proprio generi fontem conjungi, nullis ad commixtio nem suam interjectionibus irretitum, Tale quid ar bitror oportere, et circa compositionem hominis animadvertere. Mox enim ut a Deo facultas fuerit at tributa, ultro sibi partes similes propriis miscebun tur partibus, sine ulla difficultate ejus qui naturam reformare dignatur. Nam et in his quae nascuntur e terra nullum laborem naturas conspicimus, cum triti cum, vel milicem, vel quid aliud seminis frumenti vel leguminis in culmum, aristas spicasque convertit sine difficultate; namque ultro congruens esca de com- muni ad uniuscujusque proprietatem seminis transit. Si igitur omnibus e terra germinibus communiter humor exponitur, et unuMquodque per eum nutritur, et quod sibi competit, ad propria trahit augmenta, quid novum si et in reparatione nostræreparationis (sic) hoc fiat, cum a singulis resurgentibus id quod est proprium, sicut in seminibus accidit, attrabatur? Igi tur ex omnibus possibile est addiscere nihil extra ea quæ nobis experientia ipsa nota sunt prædicationem resurrectionis existere. Ei quidem de his quæ nostra sunt, id quod est notissimum silentio pene transie ram, ipsum dico nostræ formationis exordium. Quis enim nesciat mirificentiam naturæ, et quid accipiat materna vulva, quidve perficiat? Cernis quam simplex quodammodo est et exiguum quod visceribus in oc- casioncm constitutionis nostri corporis deponitur; varietatem vero perrectæ substantiæ quis poterit ex plicare sermone? Quis autem natura communis hu juscemodi opus esse cognoscens, non possibile putet esse quod geritur? Quod si illud parvum, et quod pene pro nihilo ducitur, hujus tantæ rei principium ese noscatur, magnum autem dico non solum ad for mationem respiciens corporis, sed prius animam ipsam prorsus admiratione dignam esse pronuntio, et ea quæcirca ipsam mentem cernuntur.

CAPUT XXIX. Contra eos qui dicunt exstare animas ante corpora sua, vel econtrario ante animas corpora formari, in quo quædam fabulosa opinio de animabus.

Puto namque extra propositum esse negotium ut perquiratur a ne'bis quod in ecclesiis ambigitur de animæ constitutione vel corporis. Quibusdam etenim visum est, qui ante nos de principatibus disputantes veluti quamdam pestilentiam protulerunt, quod in conversatione propriæ animæ ante subsistant. Sint qee illic tam malitiæ quam virtutis exempli propo sita: et perseverantem quidem in bonis animam nulla corporalis conjunctionis experiMenta sentire; si vero boni participatione defluxerit, tunc ad banc vitam re cedere, atque in corpore commorari. Alii vero tradi tum a Moyse ordinem de conditione hominis intuen tes, secundo loco, id est post corpus animam juxta tempus affirmant, cum primum accipiens Deus limum de terra formavit hominem, et ita per insuffiationem deiuceps animavit. Hac autem ratione præstantius ostendunt corpus esse quam animam quæs est ei con serta, eo quod ante formatum est. Dicunt enim propter corpus animam factam, ne sine spiritu for matio immobilis permaneret. Omne vero quod pro pter aliud efficitur, vilius est profecto eo propter quod efficitur, sicut Evangelia profitentur, cum anima plus est quam esca, et corpus quam vestimen tum, quia propter hæc ista concessa sunt; non enim propter escam facta est anima, nec vestimentorum gratia constat esse corpora formata; sed cum hæc existerent, illa propter usum necesaria sunt provisa. Quoniam igitur assertio utriusque opinionis vitupe ratione non caret, et eorum qui prius vivere animas in suo quodam statu atque ordine opinantur, et eo rum qui eas post corpora creatas existimant, Deus- sarium esse reor ea quae in eorum dogmatibus as seruatur aliquatenus explorare. Nam si volumus utrorumque diligentius investigare sermones, et uni versas ineptias patefaccre quae ipsorum opinionibus probantur annexae, spatio longi temporis indigemus, et ideo paucis, sicut est possibile, ea quæ ab eis dicta sunt intuentes, ea refellere non moremur. Qui primæ professioni patrocinium præstant, et antiquiorem animarum conversationem propter hanc vitam cor poris asserunt, non mihi videntur gentilium dogma tum erroribus carere, qui multa de animarum in cor pora transformatione fabulosa finxerunt. Quos si quis diligenter examinet, ad hoc asserLiones corum perduci ipsa necessilate deprehendet. Quod autem quemdam retulisse qui apud eos sapiens esse puta balur, 'quod et vir fuerit ct femina, deinde in volu cres evolaverit ; itemque idem interdum effloruerit, et ad postremum vitam sit in humorem sortitus, nec procul distat a vero, et quidem juxta judicium ejus quein talia proferre non puduit. Vere namque rana rum corvorumque garrulitatibus et irrationabilitate piscium, et arborum insensibilitate digna hæc corum dogmata comprobantur, quæ unam animam per tot res pertransire confirmant. Ineptiaæ hujus hæc causa est, quod ante subsistere animas arbitrantur. Consc quenter enim principium dogmatis eorum in ante hora teudens ac promovens, usque ad hæc monstra delabitur. Si enim propter malitiam aliquam a su blimiore statu decidens anima, sicut asserunt, effici tur homo, vitiosior autem profecto est conversatio corporalis quam illa intellectuatis, necessitas omnis est, eam in tali vita positam, in qua plures occasio nes peccandi deesse non possint, amplioribus malitiis allici, et vitiosiorem quam antea declarari. Humanæ vero animæ vitiositas, irrationabilis rei similitudo est, cui familiariter adjuncta in naturam jumentorum quodammodo recidit. Semel enim per malitiam pro- peraus etiam cum irrationabilis effecta fuerit, tan quam a majorum propoSitione desistit. Mali namque statio virtutis est initium, Viitus autem irrationabili bus nulla cSt. Semper igitur in pejus ipsa necessitate mutabitur, in id quod est deterius abjectiusque per ficiens, et ad hoc quod extremum est jugi muta tione pertendens. Sicut autem transcendit rationalis natura sensibilem, sic ab hac ad insensibilem canus est. Sed hactenus eorum sermo procedens, licet extra veritatem feratur, tamen quadam consequentia ex ineptis incita cosequitur. Hinc etiam per ineo. grua c( impo sibilia fabulosum eis dogma generatur, quod animæ consequenter omnimodum demonstret interi tum. Quæ enim semel a sublimi conversatione deffuit, in nulla mensura malitiæ stare jani poterit, sed pas sionum affectionibus irretita, a rationali quidem ad irrationale transit, ab eo quoque in virgulta insensi bilia transferentur. Insensibile vero et exanime qua dani ratione vicina sunt, exanime autem sequitur id quod non est. Ita prorsus hac corum consecutione, ad id quod non ex , anima resolvetur, quia im possibilis erat ei per necessitatem ad meliora trans- gressus : sed enim seducunt animam ex dumetis ad hominem ; ergo praestantiorem vitam quæin dumetis est modum conversationis incorporeæper ista de monstrant. Ostensum est namque, quod processus animæ nitentis ad mala, consequenter devolvatur ad infirma, inferiorque sit exanimis natura quam insen sibilis, ad quam extremitatem initium dogmalis corum animam consequenter adducit. Sed quia hoc illi no lunt, aut intra sensibilia concludunt animam, necesse est, aut si hinc ea rursus ad humanum reducunt meliorem, sicut dictum est, ligneam vitam primæ i! lius institutionis ostendi, quandoquidem exinde ad malitiam facta ruina sit. Ifinc autem ad virtutem tri buchatur excursus. Igitur sine capite et sine fine hæc assertio esse convincitur, quæ animas apud se prius præter vitam carnis astruit vivere, et propter mali- tiam corporibus obligari. Eorum vero qui juniorem corpore animam esse contendunt. destruetur incon stantia, per ea quæin conseqnentibus exponuntur. Qua propter ea rejicienda est ratio quæ ab utrisque defertur, per medium vero opinionum reor oportere dogma nostrum in veritate dirigere. Est autem hoc quod nec juxta gentilium seductionem malitia qua dam depressas animas opinamur. quas illi quod ad rotationem totius poli, quæ nimia velocitate fertur, pcr imbecilitatem concurrere nequeant, ob hoc in terram recidere profitentur ; nec rursus hominem velut instan tiant quadam ratione ante formantis (sic), ei propterea dicimus animati commodari; alioquin institutioni lu teae natura intelligibilis inferior esse monstrabitur.

CAPUT XXX. Assertio quod una endemque animæ et corpori cau subsistenat 'sse videatur.

Sed cum sit unus homo, qui ex anima constat et corpore, unum ei et commune dare oportet institu tionis exordium , no sibi ipse anterior posteriorque videatur, ut corporis in eo conditio prima, et secunda eonstet alterius. Et in praesentia quidem divinae vir tutis juxta rationem paulo ante digestam. omnem plenitudinem humanæ conditionis ante subsistero profitemur, testificante nobis in hoc propheta, qui dicit, nosse Dominum ornnia antequam fiant. In sin gulorum vero conformatione alterutrum lion præfe rimus alteri, nec ante corpus animam, nec econtrario dicimus, ne divisus homo juxta differentiam temporis in semetipso discedat. Nam cum duplex intelligatur nostra natura secundum doctrinam Apostoli, visibilis scilicct hominis et latentis, si aliud quidem ante sub sistat, aliud autem post superveniat; imperfecta qui dem virtus videbitur conditoris, quac non simul utro bique sufficiat, sed diviso opere seorsum in singulo rum medietatibus occupetur. Quemadmodum vero in tritico aut in alio quolibet semine cunctam speciem spica videmus quadam potentia comprehensam, hoc est fenum, culusum, internodia, necnon fructum at que aristas, et nibil eorum ante subsistere in natura ratione; aut post accidere dicimus; sed insitam vim semini quodam naturali omine declarari, nec aliam ei superinduci naturam : juxta hanc rationem et hu- inani causam seminis opinamur existere ; quod in prima constitutionis occasione satum quidem simul est, juxtanaturæ potentiam, tenditur vero et decla ratur quadam consequentia naturali, ad id quod per fectum est promovens, nec aliquid extrinsecus ad occasionem suas perfectionis assumens. Semetipsum namque ad id quod perfectum est consequenter ex tendit, ita ut ncc ante corpus animam, nec propter animam subaistere corpus afirmari veraciter po sii, sed utrum sit utrius principium juxta altiorem quidem rationem in prima voluntate Dei dispositum, juxta alterum vero in generationis occasionibus institu tum. Sicut enim non potest membrorum distinctio ante formationem in eo qdod ad conceptionem cor poris jacitur inspici, ita nec animæ contemplati proprietates in eo possibile est, priusquam exeant in operationis effectus ; et sicut nullus ambigit in mem brorum et viscerum differentiis illud quod est depo situm, figurari non alia quadam subintrante virtute, sed ea quae inserta naturæ cat ad hanc operationem sese virtute ingerente, sic et de animae proportione rationale ratione similiter arbitrantur, qUia etsi non dum per aliquas visibiles operationes agnoscitur, nihil tamen in eo unios rei existere pervidetur. Nam, sicut species futuri hominis in do est vi quadam atque potentia, latet autem propterea quod nequeat appa rere, priusquam necessaria consecutio sinat atque permittat, sic et anima est quidem in illo, licet non dum appareat, apparebit autem proprium et natura lem operationis effectum corporali sintul incremente proftcere. Nam quia non a mortuo corpore, sed a vi vente atque spirante, virtus in conceptione peragitur, idcirco dicimus rationis esse, ut mortuum el exanime non putetur, quod a vivente in occasionem vitæ diri gitur. Caro namque exanimis utique mortua est. Mors enim privatione flt animæ. Nullus autem super hoc antiquiorem privationem quam habitum dixerit, si tamen exanime quod est mortuum quisquam anima antiquius assevereL. Si quis autem evidentius exigit argumentum quod vivat illa portio quæ principium fonnandi animalis efficitur, possibile et ex aliis si gnis, quibus animatum discernitur atque separatur a mortuo, super hac parte consp:cerc. Argumentum namque vitalis rei de hominibus sumimus, quod ali quis caleat, qnod moveatur, quod operetur ; frigidum vero atque immobile in corporibus nihil cst alind quam ipsa mortalitas. Quia igitur calidum quod et operans vidimus esse de quo loquimur, hinc etiam quod exanime non sit argumenta colligimus. Sed quemadmodum juxta corporis portionem non illud dicimus carnem et ossa vel capillos, vel quodcunque conspicimus in homine, sed vi quidem atque potentia esse hontm singula, nondum vero visibililer appa rere : sic etiam juxta animat portionem, necdum quidem rationale ejus et irascibile et quaecunque de anima considerantur, locum in illo habere memora mus, proportionem vero formati corporis, et con summationem etiam simul effectus animre dicimus, cum subjecto proficimus. Sic enim perfectus homo inter majores obtinet animae operationes effectum, in exordio sux constitutionis aptos et congruos in se præsenti usui animæ demonstrat adnisus, ut sibi per infusam materiam aplissimum domicilium formet. Nec enim possibile esse credimus in alienis ædificiis animam competenter inseri, sicut non potest impres sum ceræ signaculum alienae prorsus sculpturæ con gruenter aptari. Quemadmodum vero corpus ex parvo procedit ad id quod est perfectum, sic et operationes consertæ animæ subjectæ similiter concrescunt et proficiunt. Procedit quidem ca in prima constitutione, veluti quædam radix abdita cavis tantummodo quæ nutrimentis ac incrementis est distributa ( nec enim parvitas sumentis amplius recipit), deinde cun ad lucem prodicrit id quod insertum est germenquc pro tulerit : tunc in eo gratia sensibilis efflorescit, jam- que coalescens et in magnitudines competenter ex currens, veluti fructus quidam rationalis virtus inci pit elucere. Non enim omnis simul apparens, si curn instrumenti sui perfectione diligenter excrescens, tantumque semper fructificans, quantum capax est bubjecti potentia. Si vero in hac formatione corporis, operationes anianae fortassis inquiris, attende temet ipsum, sicut ait Moyses, et quasi in libro, sic histo riali operationis anianæ perleges; ipsa enim tibi na tura quodammodo fabulabitur omni usu sermonis . efficacius, varias in corpore occupationes animæ sive in anima, sive in universali, sive in particulari conditione demonstrans. Sed de nobis superfluum puto sermonibus agere, et vcluti quibusdam procul et extra terminos constitutis miracula consueta nar- rare. Quis enim se intuens verbis indigeat, quibus naturæ jura cognoscat? Est quippe facillimum, ut quis modum vitæ suæ considerans, et qualiter ad omnem vitalis operationis effectum opportunum cor pus gerat, expendens animadvertat, erga quid occu pata sit animæ primordialis seu potius germinalis ex vivente corpore detractum opificio naturæ deponitur; nam et fructuum interiora et radicum pullulamenta nondum privata vivacissimo vigore, quæ est eis insita per naturam, cum terrae committuntur, quamvis oc cultam, tamen mundam qualitatem conservant; talem vero vim at que potentiam non confert terra quæ continct, terra velut a semet extrinsecus largiens; alioquin et mortua ligna faceret germinarc: sed quod est insitum producit ad lucem amore suo in modum B nutricis quod plantatum est in radice ad medullam et corticem ramosque perficiens : quod nequissel fieri. nisi aliqua conserta esset potentia naturalis, quæ co gnatam et congruam ex adjacentibus alimoniam tra hens, virgultum aut arborem aut spicam vel aliquid ex hujusmoJi rebus effecit.

CAPUT XXXI. Contemplatio quædam medicinalis, potiusque de tor porum constructione, paucis absolvitur.

Sed quamvis certissima corporis noslri formatione unusquisque a semctipso doceatur, ex quibus intelli git et vivit et sentit, naturam propriam habens ma gistram , tamen et ex libris sapientum , qui ista stu diosius scrutati sunt, fas est diligenter addiscerc. Non nulli namque qualiter positionis habeant singula quæ in nobis sunt, per eam quam medici dicunt anato miam, id est incisionem singulorum nodorum atque venarum, propter quod effectus in universa corporis membrorum interius et exterius contemplati sont, et aliis retulerunt, ita ut sufficiens huic humanæ insti tutioni cognitio studiosius existeret. Si quis autem de his perquirit de nobis, profecto ei magisterium præ bebit Ecclesia. Hæc enim spiritualium lex est ovium, sicut Dominus ait, ut alienorum vocem non audiant. Unde sermonem breviter afferamus. Tria quædam de natura corporis intelligenda percepimus, quorum gratia singula quæ in nobis sunt constituta esse cer nuntur. Quadam namque propter vitam, quædam vero propter bonam vitam, quædam ad successionem posteritatis opportune formata sunt. Quaecunque igi tur in nobis talia dentur, sine quibus humana nequeat vita subsistere, hæc in tribus item partitis esse sen timus, id est in cerebro et corde et jecore; quacun que vero in angmentum bonorum largitate naturæ ad bene vivendum homini collata sunt, instrumentum sensuum esse declarantur. Hujusmodi quippe vitam quidem nostram lion continent, quia et deficientibus ex his sæpenumero quibusdam, nihilominus subest homini; sed impossibile est sine istis effectibus vitam suavissimam contineri. Tertia quoque divisionis in tentio consequenter respicit ad successionis officia. Sunt autem et alia quiddam præter hæc, quæ ad per severantiam corporis communiter membris subjecta sunt omnibus, opcratioucs ex sc congruas afferentes, sicut venter et pulmo, hic quidem spiritu, quem sumit ac reddit cordi, signaculum perflans, ille vero cibos viscerihus in commune suscipiens. Cum sic igitur formatio nostra dividatur, diligentius intuendum est, quod non simpliciter per unum aliquod membrum vis illa quæ ad vitam nostram pertinet transigatur, sed plurimis partibus occasiones nobis ad conservatio nem nostram natura distribuat necessaria ad univer sum corpus, ita ut quæcunque ad cautelam vitæ ac pulchritudinem eadem natura est molita, hæc videan tur esse quam plurima, multam adinvicem differen tiam prorsus habentia. Sed arbitror dividere prius oportere breviter prima principia quæ ad constitu tionem vitæ nostra pertinere monstrantur; materia vero totius corporis quæ communiter membris sin- gulis subjacet, nunc a nobis est reticenda, cum nihil ad præsens propositum, ad particularem contempla tionem universalis naturæ disputatio spectare videa tur. Cunctis ergo fatentibus omnium elementoruai quæ in hoc mundo sunt in nobis existere portionem, calidi scilicet ac frigidi, necnon et alterius conjuga tionis, quæ in humore ac siccitate consistit, de sin gulis a nobis est utiq e disserendum. Perspicimus itaque tres esse dispensatorias vitæ potentias, qua rum una quidem universum mundum calore proprio refovet, altera vero madefacta humore quod calore confectum est, ita ut æqua temperie anima! in medio ex contraria qualitate servetur, quatenus nec humo rem desugat caloris abundantia, nec calorem copia humoris exstinguat. Vis autem tertia per semetipsam juxta quamdam congruentiam atque modulat onem Membra quæ distincta sunt continet, suis ea co aptans vinculis, et omnihus prærogans per sese mobilem spontancamque virtutem, quæ si desit, solutum et immobile corpus existit, ultronca spiritus vivacitate atque efficientia destitutum, magisque prius artificium atque molimen nostræ natune in ipsa corporis conditione dignum est in turri. Quia enim omne quod durum est sensibiles efficientias omnino non recipit, sicuti videmus in ossi bus nostris et in frutetis atque arboribus, in quibus vitæ quideu) species quædam cernitur, in eo quod nutritur et crescit, nec tamen admittit ullum sensum subjecti durities. Ilujus rei gratia oportebat quam dam tormationem instar ceræ mollis in sensuum operatione supponi, quæ pos, ct occurrentibus formis imprimi, neque nimio humore resolvi. Non enim po test in humido quod imprimitur perdurare, neque duritia nimis rigida (quia quod nescit cedere, imagi nem nequit impressione excipere). Sed inter has hæsit Inedia quædam inter flaccescentem, sive ac ri gentem, ne optimis potentiæ motibus, dico sensibili bus, animal orbaretur. Quoniam igitur quod molle est et facile, nisi rerum solidarum cooperatione firmetur, profecto immobile atque indistinctum est, juxta ens quos pulmones marinos vocant, idcirco robur ossium corpori natura permiscuit, quæ invicem per concor dem modulationem copulans, penitus nervorum nexi bus compages eorum juncturasque constrinxit, et ita eis modum sensibili vigore immiscuit, carne paulo duriore superflciem quæ passiones ferret involvens. Huic igitur ossium naturae solidissimæ, veluti quibus dam columnis molem sustinentibus totius corporis onus imposuit. Nec indivisa aut indiscreta abique eadem ossa compegit, alioquin immobilis et sine operatione mansisset, et si ita fuisset homo formatus, veluti quædam arbor in uno loco consistens, cum nec alterna crurum motione in anteriora procederet, nec manuum ministerio vitæ ejus commoditas appareret. Nunc autem gressuum et actuum hac provisione for matum est instrumentum, ut spontanco spiritu qui nervis insertus est, ultronci motus corporci confe rantur. Hinc administratio manuum varia atque mul. tiplex et accommodatissima ad omne prorsus exco gitantis offcium, hinc cervicis inflexio, ct capitis inclinatio atque erectio, et circa mentum efficientia quædam, palpebrarum quoque collectio, simul cum intellectu proveniens cæterorum. Quoniam etiam motus ipse membrorum nervis cxtendentibus ac re laxantibus, veluti quibusdam machinis operatur im pulsus, potestas autem per hæc vi sua nitens spon taneum gcrit imperium, ac voluntario spiritu juxta quamdam naturæ dispensationem in singulis proprium demonstrat effectum. Radicem igitur atque princi pium omnium motuum qui per nervos effici credun tur, membranam illam qua cerebrum continetur com pactum nervis esse perclaruit. Non igitur arbitramur jam curiosius nos debere perquirere de effectu mem brorum animalis, cum hujuscemodi motus sit in ce rebri formatione declaratus. Quod autem maximus vigor ad tuendam vitam nobis a cerebro conferatur, ex conlrario accidenti evidenter agnoscitur. Nam si vulnus aliquod vel scissuram membrana ipsa pertulerit, illico mors insequitur. Passioni quippe cum illato vulneri nec ad punctum temporis natura possit ob sistere, sed veluti fundamento quodam subrupto totum simul ædificium cum parte dejicitur, ejus ergo passionem totius corporis sequitur manifesta perni cies : in hoc propriæ vitae causam subesse nullo pacto negandum est. Cum vero et cornm quæ desinunt vi vere, restringitur naturæ insitus calor, et ita quod mortuum est frigescit, necesse est talem causam nobis etiam in calore subsistere, qui cum desit profecto mors sequitur, et idco caloris præsentia animal vivere confitendum est. Hujus autem vis atque potentia, tanquam fontem qucmdam atque principium cor esse perspeximus, ex quo in modum listularum multipli ces venæ per omne corpus calidum spiritum ferven temque diffundunt. Et quoniam oportebat cibum quo que quemdam calori semper a natura largiri, quia fas non est ignem ad sese durare, nisi congruis pasca tur alimentis, idcirco rivi sanguinis tanquam de fonte quodam jecoris calore spiritus excitantur, et ubique simul per omne corpus excurrunt, ne alterum deso letur ab attero, et tali initio natura depravetur. Hoc ipsum vero doccat abstinentes materiæ ipsius æqua litate formatos, quod avaritia quædam corruptiva sit passio, et quia sine ulla indigentia est sola Divinitas; nam paupertas humana indiget his quæ suam viden tur substantiam continere. Idcirco tribus his potentiis quibus universum corpus gubernari prædiximus, in fluente extrinsecus materiam natura dispensat diver sis tramitibus, id quod singulis congruit admini strans. Nam fonti sanguinis qui est jecur escarum distributionem contulit. Quidquid autem tali provi sione sua semper ingecit ad jecoris fontes, item præ parat ex jecore derivari. Quemadmodum si nix in montibus humore suo subjectos augeat fontes, et per altum ad inferiores venas liquorem proprium depri mit, cordis autem perflatio vicini membri submi nistratur effectu, quod appellatur quidem pulmo, est autem aeris exceptorium per insitam arteriam quæ ad os usque pertingit, flatum extrinsecus ducens, in medioque cor positum instar ignis, qui in mptu ver satur et operatione continua, et ipsum sine cessa- tione movetur atque operatur, et siculi fabrorum folles efficiunt, pertrahit ad semet ex adjacenle spi ritu compressiones, extensionibus replens, et quod in se est igneum arteriis adjacentibus refovens, et hæc facere non quiescit, id quidem quod extrinsecus est per resurrectionem ac respirationem ad sese trahens, quod. autem circum se est, per compressionem ipsis arteriis interserens, quod mihi videtur et hujusmodi spontanei flatus hanc nobis causam sine cessatione subsistere. Saepe denique mens in aliis occupatur et omnimodo conquiescit, in somnunj corpore resoluto, flatus tamen qui ducitur ex aere quiescere non No-. test, nec aliquantulum quidem, cooperante in hoc ipsum spontaneæ voluntatis arbitrio. Opinor enim quia cor pulmone convolutum atque circumdatum ei posteriori sui parte respirationibus et compressio nibus suis membrum moveat, et attractionem aeris emissionemque ipsi pulmoni machinetur, qui rarissi mus atque multicavus omnia sua veluti foramina ad fundum atque summitatem arteriæ patefacta retinet, et coarctatus quidem necessario spiritum qui in suis residet finibus elicit, cedens autem atque rarescens, rursusque attrahens aerem per distantiam movetur; et hujus non voluntariæ respirationis hæc causa est? quod id quod in nobis ignoum est atque fervidum quietum esse non possit. Nam quia proprium caloris est operatio motus, hujus autem principium in corde esse perspeximus, ut quod juge in hoc agitationis est, indesinentem aeris attractionem emissionemque per officium pulmonis operatur, propterea si quando contra naturam calor excrescit, flatus eorum qui fe hribus creber efficitur, veluti properante corde su perpositam sibi flammam novi spiritus continuatione restringere. Sed quoniam pauperrima quædam nostra natura est, et omnibus quæ ad suam constitutionem pertinent indigens, non solum proprii aeris ac spiri tus penuriam patitur (nam flatus qui calorem fovet internum, ad animalis conservationem jugiter extrin secus influit), sed etiam alimentorum subsidia quæ corporis pondus allevent, exterius sibi providenter accommodat, idcirco cibis et potibus indigentiam suam supplere contendit, appetitoriam quamdam vim ejus rei quæ deest, et expulsoriam ejus quæ superfluit corporibus inserens, nec minimam per hoc naturæ cooperationem ad fovendum cordis incen- dium præstans. Nam quia talium, membrorum magis proprium cor esse retulimus, iuxta redditam superius rationem, quod, singula spiritus sui calore confoveat, ideo per omnia illud efficacissimum formator noster instituit, ut nulla pars otiosa vel vacans ad dispensa tione totius corporis approbetur, et post tergum quidem suum pulmonem per continuum motum ad se pertrahens, aditus ejus expandit ad susceptionem aeris, rursumque deprimens efflari quod receptum est præparat, in anteriora vero sua ventri penitus imminens calefacit illum, et ad operationes proprias habilem reddit, non ad resumptionem spiritus exci tans, sed ad exceptionem. cibi sibimet competentis impellens. Proxime vero, junguntur introitus escæ ac spiritus, iii longum protenduntur alter ad alterum, æquaque mensura superiori termino dirimuntur, ita tamen ut copulentur invicem, et uno aditus ore clau dantur. Unde ille quidem escæ, hic autem spiritus ingressus efficitur, sed in altis efficitur recessibus viscerum, nequaquam iste conjugationis aditus con. sertus per omnia perseverat, nam in medio utriusque fine cor positum ille quidem afflatum, hinc alter ad recipiendum cibum tribuit, facultatem sui, apte vero natura ignea materiam quam consumat inquirit, qupd etiam circa ciborum susceptorem ventrem ne cessario producit. In quantum namque igneus vici nitate calpris efficitur, in tantuni magis cibos qui ca lorem nutriant semper exposcit. Hujus autem deside rium congruentius appetitum vocamus. Si vero sufficientem materiam venter acceperil, nec sic qui dem ignis operatio conquiescit. Nam quemadmodum in conflatorio coadunationem quamdam totius mate riæ perficit, resolvensque universa atque permiscens, veluti excolatorio quodam ad subsequentes refundit aditus, dein grossiorem partem a sinceriore discer nens, tenuiorem quidem substantiam per quosdam tramites ad jecoris deducit ingressus, limosam vero fæculentiam ad latiores intestinorum aditus tradit, quam multiplicibus voluminibus versans non parvo tempore cibpm in visceribus retinet, uti ne recto cursu facilius pulsum mox aniinal appetitum edendi commoveat, et juxta naturam irrationabilium, nun quam homo ab hac occupatione desistat. Et quoniam jecori maxime caloris cooperatip esse necessaria probatur, ut humor verteretur in sanguinem, hoc au- tem membrum a corde juxta positionem intervallo num minimo disparatur (nec etenim reor fuisse pos sibile ut pr.ncipium quoddam atque radix vitalis potentiæ alterius angustaretur vicinitate principii), ne quid tamen in dispensatione corporis per distan tiam calidæ substantiae peccaretur, trames nervosus quem arteriam hi qui circa istam sunt prudentes ap pellant, excipiens a corde ferventem spiritum perdu cit ad jecur, illicque juxta aditum quo humida reci piuntur adnexus, et calefaciens eamdem humidam substantiam, aliquid ei continuato calore igniti vigoris interserit. llinc species sanguinis rubro calore resper gitur, exinde vero connexi gemini quidem rivuli in modum fistularum proprium singuli receptant, ille quidem spiritum, hic autem sanguinem, quo lapsu facili humida substantia motu caloris excurrat. Et recreato per totum corpore, multipliciter disseminc tur in plura rivulorum principia, quæ sunt per omne corpus inscissa, permixta vero simul vitalium poten tiarum duo principia, sive quod calorem, seu quod humorem per corpus ubique diffundunt, velut atiquod vectigal de suis necessarium, eique principaliter in vitali jugo præminet, administrant. Hæc autem vis in membranis cerebri esse conspicitur, ex qua omnium motus articulorum conglobatio totiusque ultronei spiritus vigor singulis membris inspersus efficacem ac sese moventem terrenam nostram statuam es aliqua machinatione demonstrat. Nam caloris quod est. mundissimum, et humoris quod tenuissimum est, per utramque vim admixtione quadam ac temperatione coadunata cerebrum nutriunt ac reforvent per vapo res, ex quo rursus ad id quod est purius exhalitio tenuata peronget membra; nam illa cerebro conti nentur, quæ etiam de superioribus. in profundum in modum fistulæ pertingens, et per juncturam conse quentes sese atque insertam sibi medullam prorsus extendens, in finem totius spinæ dorsi desinte, ac deinde ossibus atque nervis nec non compagum ac medullarum Frineipiis veluti quidam auriga præsi dens, singulis ad stationem vel motum virtutem im petumque largitur. Idcirco mibi videtur et certius accepisse munimen. Num in capite quidem duplicibus ossibus probatur esse circumdata, in nodis autem vel in eminentiis costarum atque multiplicibus vix for ma complexionibus insuper omni stabilitate serva- tur per eamdem custodiam qua continetur id quod tertium est obtinens. Similiter autem quis hoc etiam de corde conjiciet, quod sicut quædam dorius certa mole solidata, ita cor ossium munitur circumquaque praesidiis. In posteriore namque sui parte spina dorsi et seapulis utrinque vallatur; per utraque vero latera- costarum vinculo nectitur, quod medium ejas am biens ab omni passione defendit; in anteriore vera ejus pectus et jugatio colli demissa molliter ci per omnia munimen impertit adversus ea quæ possunt extrinsecus inferre molestiam. Et sicUt in- agricultura perspicimus, cum vel imbres ex nutibus, vel fluenta rivulorum madefaciant id quod subjectum cst, ortus autem quidam relationi nostræ, verbi gratia, suppo natur, qui mille diversitates arborum multiplicesque species earum rerum quas terra producit enutriat, quarum et forma et qualitas colorisque proprietas in multam distantiam quæ est in singulh approbetur : cum sint igitur quæ in uno agro humor unus enu triat, ut puta vis ista quæ singula quæque madefa- dent;. alit, una, ut dixi, quædam simplexque in sua na tura est, earum verorerum quae nutriuntur ex illa proprietas in diversas species qualitatesque conver titur, hoc ipsum amarescit in absintbio, et in succum commutatur cicutae mortiferum, et in alio quoque aliud facit, in balsamo, in croco, in papavere. Nam horum aliud est calidum, aliod frigidum, aliud vero mediam quamdam qualitatem possidet. In lauro etiam, ct in lentisco, atque similibus odoriferum est. In ficis autem et piris dulcedinem refert, nec non per vitem botrus, et ex eo vinum defluit, et mali succus, et rosæ rubor, candorque lilii, et violæ cærulem, et hyacinthinæ tincturæque purpuverum, et universa quæcunque ex uno eodemque humore de terra oriri conspicimus, in tantos differentias juxta formam et speciem qualitatemque vertuntur. Tale quid et in, nostro hoe animato agro mirabiliter a natura perfe ctum esl, imo potius a Domino formatore naturæ- nostræ, ossa scilicet, cartilago, venæ, arteriae, nervi, juncturæ, caro, cutis, arvina, musculi, capilli, un gues, oculi, nares, auresque et universa mille pec haec alia diversis proprietatibus ab invicem separata , una species alimenti, juxta naturæ suæsimilitudi nem nutrimenta, ita at subjectis singulis acceder es alimentum, cuicunque membro propinquaverit, juxta illud, etiam commutatur, propriamque consertam vim- sui vigoris impartiens. Si enim ad oculorum loca- pervenerit, eorum usui temperatur, et erga pupilla rum tunicas palpebrasque. dividitur. Si auditus in fluxerit, aurium naturae pro sua qualitate miscetur, ef ad labræ veniens efficitur labrum, et in ossc compic- gitur, et in medulla mollescit, et armatur in ner fis, et in superficie cutis extenditur, et transit ad ungues, et capillorum exortum tenuissimum per ex halationes congruentissimas perficit, quæ siquidem per tortuosos emergunt aditus, crispantes capillos reflexosque generant; si vero per rectos tramites voporum fuerit facta progressio, producti capilli di rectique nascUntur. Sed multum a proposito sermo noster abductus est, dum altius oprra naturæ prose quimur, conati describere qualiter nobis et ex qui bus constant singula, sive quæ ad bonam vitam, seu etiam quæcunque cum his alia juxta primam seriem nostræ divisionis esse perspeximus. Propositum namque nobis erat ostendere sementinam hanc con stitutionis nostre materiam, neque incorporcam esse animan, neque corpus exanime, sed ex vivis anima- tisque corporibus vivum atque animatum in prima formatione deponi, quod excipiens humana natura, veluti alimentum quoddam fomentis illud proprii; nutrimentisque contineat. Id autem juxta utramque pariem congruenter reducetur, et incrementa ret utriusque percipiat. Mox per hanc artificiosam atque disciplinabilem formationem consertum animæ de- monstrat effectum, in primis quidem apparentem obscurius, proinde eum instrumenti perfectione re lucentem, sicut in sculptoribus lapidum pervidemus, dispositumque est armici speciem præformare anima lis alicujus in lapide. Hoc autem qui proposuit, pri mum quidem lapidem a materia cognata proscindit, deinde ejus superflua circumcidens, per mutationem primæ figurationis id' quod proposuit adumbrat, ita ut cxpertus etiam per id quod apparet, intentionem artificis sine difftcultate conjiciat. Rursus explicans amplius ad similitudinem ejus cujusgerit studium prorsus accedit, tam deinde in ipsa materia speciem diligenter integreque demonstrans, artem deducit ad finem, et cst leo vel homo, vel aliquid aliud, quod facturo ab artifice fue it, qui ante paululum lapis erat informis, non quod materia sit oblitterata per spe ciem, sed quod species per artem materiæ probetur impressa. Hoc modo quis et de anima cogitans, nul latenus a rationis tramite deviabit, naturamque cun ctam artificiosius operans, ejusdemque generis ma teriam sibi sumens, vivam statuam de bominis por tione formavit. Sicut enim lapidis operationem sub secuta est species, in primis quidem obscurior, post autem perfectior cum ipsum opus est terminatum : sic et in sculptura hujus instrumenti species decla ratur animaro proportione subjecti imperfecta in im perfecto, et in perfecto integra perfectaque subsistens. Sed in exordio perfecta erat, nisi per malitiam fuisset natura vitiata. Ideoque communio, quæ ad passibilem animalemque generationem nobis accessit, in confir luatione nostra non protinus elucere divinam facit imaginem, sed via quadam consequentia per mate riales animæ proprietates homo ad perfectionem consummationemque perducitur. Hujuscemodi vero dogma et beatus Apostolus in Epistola ad Corinthios insinuat, dicens : Cum essem parvulus, ut parvulus loquebar, ut parvulus sapiebam, ut parvulus cogitabam: quando factu sum vir, evacuavi quæ erant parvuli, non quod alia in viro perfecto subintret præter illam quæ intelligebatur in parvulo, ut puerilis evacuetur ani mus, et virilis nihilominus inscratur, sed idem ipse n illo quidem imperfectus est, in hoc autem perfe ctionis suæ demonstrat effectum ; sicut enim quacun que nascuntur et crescunt, vivere fatemur, omnia vero quæ vitæ participant ot naturali motu vegetrn tur, nullatenus exanima essc quis dixerit, nec tamen hanc talem vitam perfectæ animæ dicimus esse par ticipem, denique in virgultis vitalis quædam operatio delata usque ad motum sensibilem pervenire non potuit; itemque per augmentum animalis quædam potentia irrationabilibus veniens, nec ipsa prfectio nem est consecuta rationis, et intellectus gratiam omnino non capiens: idcirco veram alqne perfectam hominis animam esse definimus, quæ vigere per omnes effectus agnoscitur. Si quid vero aliud viLe participat, per abusionem quamdam consuetudini, animatum esse profitemur, non quod perfecta in hoc sit anima, sed quod partes in ea quædam animalis operationis existant, quæ etiam nobis juxta mysti- caro legislatoris Moysi relationem, quati de hominis generatione protulit, propter communionem passibi litatis accessisse cognoscimus. Ideoque consilium præbens beatus Paulus his qui se audire poterant, perfectionem suadet arripere, modumque quo pro positum possit assequi supponit et dicit: Exuentes vos veterem hominem cum actibus suis, el induentes novum qui renovatur in agnitionem secundum imaginem ejus qui creavit euM. Sed revertamur rursus ad illati di vinam gratiam qua creavit in principio Deus hominem, qui dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudi nem nostram, cui est gloria in sæcula sæculorum. Amen. Sancti Gregorii Nysseni episcopi de Imagine libri continentis subsequentia eorum quæ a fratre ejus beato Basilio in Hexameron sunt relicta, finis.