Available under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License
Text encoded in accordance with the latest EpiDoc standards (January 2014)
In quo Hilarius, positis philosophorum de beatitudine
ac de Deo sententiis, e Scripturis tum veteribus, tum
maxime ex Joannis Evangelio veriorem ac sublimio-
rem Dei notitiam, certioremque immortalitatis spem
nobis praeberi declarat. Deinde ex parta Scripturis
Dei cognitione observat summam illius majestatem
humani ingenii vires superare, nec attingi posse nisi
fide; hincque natas haereses, quod infinitatem illius
intra sensus sui finem concludere voluerint. Duas
praesertim, Arianam videlicet et Sabellianam, impu-
gnandas proponit. Denique quo animo sacra Dei
verba legi debeant, quave ratione quod ipse de Deo
locuturus esi excipi velit, lectore praemonito, libro-
rum suorum ordinem et argumenta praemittit, hunc-
que humillima ac fide plena ad Deum prece conclu-
dit.
1. In olio et opulentia non est nisi beluina ( a) felici-
tas. — Circumspicienti mihi proprium humanae vitae
ac religiosum officium, quod vel a natura manans, vel
a prudentem studiis profectum, dignum aliquid hoc
conce(??)so sibi ad intelligentiam divino munere obti-
neret, multa quidem aderant, quae opinione (b) com-
2 tanto plus calami-
tatis afferat, quanto majore indignitate his caretur,
quae maxime et optata et quaesita sunt ad utendum.
Atque haec quidem quamquam in se summa atque op-
tima vitae blandimenta contineant, tamen non mul
tum videntur a consuetudine esse beluinae oblecta-
tionis aliena : quibus in saltuosa loca ac maxime pa-
bulis laeta (c) evagantibus, adsit et securitas a labore,
et satietas ex pascuis. Nam si hic optimus et abso-
2. Ad alia natos se senserunt plerique homines. —
Ac mihi plerique mortalium non ob 3 aliam quidem
a) Constanter hoc adjectivum nomen cum uno I
scribit editio accuratissima quam recudimus.b) Per vetustus codex Colbertinus cum Germanensi,
communione; f(??)rte; communione.c) In iisdem mss. vacantibus; quae vox Hilarii
menti, bestiarum scilicet otio designando, optime
congruit, sed non ita orationi.a) quam pro-
fecto non ambigeretur munus Dei non esse reputan-
dum, cum tantis afflictata angoribus, et tot molestiis
impedita, sese ipsa atque intra se a pueritiae ignora-
tione usque ad senectutis deliramenta consumeret) :
et idcirco ad aliquas se patientiae et continentiae et
placabilitatis virtutes et doctrina et opere transtu-
lisse, quod bene agere atque intelligere, id demum
3. In Dei cognitionem ardet Hilarius. — Et quam-
quam non ineptam hanc eorum esse sententiam atque
inutilem existimarem, conscientiam ab omni culpa
liberam conservare, et omnes humanae vitae moles-
tias vel providere prudenter, vel vitare consulte,
vel ferre patienter : tamen hi ipsi non satis mihi
idonei ad bene beateque vivendum auctores vide-
bantur, communia tantum et convenientia humano
sensui doctrinarum praecepta statuentes : quae cum
non intelligere beluinum esset, intellecta tamen
4. Variae antiquorum de Deo opiniones. Hilario non
probantur, pro certo habenti Deum non esse nisi unum.
— Namque plures eorum numerosas incertorum
4 quae fortuitis moti-
bus atque concursibus in aliquid exsisteret, naturam
a) Martinus Lipsius post Erasmum ob quam, addita
particula ob praeter fidem mss. Mox apud eosdem refu-
tandum : in editione Badii Ascensii, reputandum vel re-
futandum, quomodo exstat in uno e Colbertinis mss. In
edit. Parisiensi an. 1605, et pluribus mss. reputandam.
At in mss. vetustioribus, reputandum. Quod in his ad
munus, in aliis eodem sensu ad vitam refertur. Deinde
in mss. Colb. et Germ., languoribus, non angoribus.b) ex-
sistere, qui ridicula et foeda et irreligiosa sectantes,
ipsis illis inanissimarum sententiarum suarum opi-
nionibus dissiderent. Sed inter haec animus sollici-
tus, utili ac necessaria ad cognitionem Domini sui
5. E Scripturis discit quid sit Deus; quod aeternus.
— Haec igitur, multaque alia ejusmodi cum animo
c) tra-
debat : in quibus ipso creatore Deo testante de se,
haec ita continebantur : Ego sum, qui sum (Exod. iii,
14); et rursum : Haec dices filiis Israel. Misit me ad
vos is qui est (Ibidem). Admiratus sum plane tam
absolutam de Deo significationem, quae naturae di-
vinae incomprehensibilem cognitionem aptissimo ad
intelligentiam humanam sermone loqueretur. Non
enim aliud proprium magis Deo, quam esse, intelli-
gitur; quia id ipsum quod est, neque desinentis est
aliquando, neque coepti: sed id, quod cum incorruptae
beatitudinis potestate perpetuum est, non potuit aut
poterit aliquando non esse; quia divinum omne ne-
que abolitioni, neque exordio obnoxium est. Et cum
5 6. Deus infinitus; mente capi nequit. — Et ad hanc
quidem infinitatis significationem satisfecisse sermo
dicentis : Ego sum qui sum, videbatur : sed magnifi-
centiae et virtutis suae erat a nobis opus intelligen-
b) Bad., Er., Lips., et mss. non pauci, existimare.
At potiores cum Par. exsistere.c) Non ita abhorret Hilarius, ut Scultetus sibi fin-
git, a doctrina traditionis, ex qua cum sacris libris
auctoritatem hic tribuat, in psal. ii, n. 2, eorumdem
sensum ex ipsa quaerendum esse defendit.Qui tenet coelum palma, et terram pugillo
(Esa. xl, 12); et rursum : Coelum mihi thronus est,
terra autem scabellum pedum meorum. Quam domum
mihi aedificabitis, aut quis locus erit requietionis meae?
Nonne manus mea fecit haec (a) (Esa. lxvi, 1 et 2)?
Universitas coeli palma Dei tenetur, et universitas
terrae pugillo concluditur. Sermo autem Dei, etiamsi
ad opinionem religiosae intelligentiae proficit, plus
tamen significationis introspectus sensu continet,
quam exceptus auditu (Vide Augustin. epist. cxxxvii
ad Volusian., n. 3). Nam conclusum palma coelum
rursum Deo thronus est; et terra, quae pugillo con-
b) id est, circumfusus et infusus in omnia
nosceretur, cum et palma pugillusque continens po-
testatem naturae exterioris ostenderet; ac thronus
et scabellum substrata esse (c) ut interno exteriora
monstraret, cum exteriora sua interior insidens,
ipse rursum exterior interna concluderet : atque ita
totus ipse intra extraque se continens (supple, cun-
cta), neque infinitus abesset a cunctis, neque cuncta
6 dicente manifeste confir-
mabatur : Quo (d) abibo a spiritu tuo, aut a facie tua
quo fugiam? Si adscendero in coelum, tu illic es; si
descendero in infernum, et ibi ades. Si sumpsero pen-
a) In aliquot mss. additur hic omnia, quod et ha-
lxx, de quibus licet dicat Hilarius in psal. cxviii,
lit. 4, n. 6 : Nobis neque tutum est translationem lxx
Interpretum transgredi : hos tamen in dubiis tantum
ac difficilibus locis praefert, cum latinam versionem
sequi soleat, ac maxime hic, ubi secundum lxx,
namque, pro nonne vertendum ei fuisset.b) Aliquot mss. cum vulgatis, idem circumfusus,
et mox, cum et palmo pugilloque continens : casti-
gantur ex vetustioribus libris. Verba Hilarii illustrant
haec Gregorii lib. ii Moral., c. 8: Coelum palmo me-
(??)ens, et terram pugillo concludens ostenditur, quod
ipse sit circumquaque rebus quas creavit exterior : id
namque, quod exterius concluditur, a concludente ex-
terius continetur. Per sedem ergo, cui praesidet, intel-
ligitur esse interius supraque; per pugillum, quo con-
tinet, exterius subterque signatur.c) Editio Par. cum quibusdam non inferioris notae
mss. ut in throno. Magis probamus cum aliis libris ut
interno, sumpta particula ut pro velut.nas meas ante lucem, et habitavero in postremis (??)aris :
etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dex-
tera tua (Psal. cxxxviii, 7 et seqq.). Nullus sine Deo,
neque ullus non in Deo lucus est. In coelis est, in
inferno est, ultra maria est. Inest interior, excedit
exterior, Ita cum habet, atque habetur; (e) neque
in aliquo ipse, neque non in omnibus est.
7. Deus pulcherrimus. Quia caeterarum rerum spe-
ciem, si non verbo, certe sensu assequimur; Dei autem
speciem neutro modo. — Quamquam igitur optin ae
hujus atque inexplicabilis intelligentiae sensu animus
gauderet, quod hanc in parente suo et creatore im-
mensae aeternitatis infinitatem veneraretur; tamen
studio adhuc intentiore ipsam illam infiniti et aeterni
Domini sui speciem quaerebat, (f) ut incircumscrip-
tam immensitatem in aliquo pulchrae intelligentiae
esse opinaretur ornatu. In quibus cum religiosa
mens intra imbecillitatis suae concluderetur errorem,
hunc de Deo pulcherrimae sententiae modum pro-
pheticis vocibus apprehendit : De magnitudine enim
operum, et pulchritudine creaturarum, consequenter
generationum conditor conspicitur (Sap. xiii, 5, sec.
lxx). Magnorum creator in maximis est, et pulcher-
rimorum conditor in pulcherrimis est. Et cum sen-
sum ipsum (g) egrediatur operatio, omnem tamen
sensum longe necesse est excedat operator. Pulchrum
itaque coelum, aether, terra, maria, et universitas
omnis est, quae ex ornatu suo, ut etiam Graecis pla-
cet, digne 7 ut
neque intra sententiam (h) sit intelligendi, neque
extra intelligentiam sentiendi.
d) Vetus codex Colb. aliique: Quo ibo, Utraque
lectio tract. in psal. cxxxviii, exhibetur.e)Unus e Colb. mss., neque sine aliquo. Alii re-
centiores, neque non in aliquo. Melius abest non ab
excusis et antiquioribus mss. Nam quatenus habet,
non ipse in aliquo inclusus; sed quodvis potius in
ipso est: quaternus vero habetur, in omnibus est.f) Bad. et Er. ut unam Lips. et Par. ut illam.
Neque unam neque illam habent mss.g) Editi, supergrediatur: nullius veteris libri auc-
toritate.h) Id est, licet pulchritudinem illius ne intelli-
gentiae quidem sensu complectamur, adeoque non sit
intra sententiam intelligendi; sensus tamen dictat eum,
qui ita captum suum superat, intelligendum esse pul-
cherrimum : qua ratione Dei species non est extra in-
telligentiam sentiendi, puta, eam esse omnium pul-
cherrimam.
8. Deus intelligentiam excedens fide attingendus. —
His itaque piae opinionis atque doctrinae studiis ani-
mus imbutus, in secessu quodam ac specula pul-
cherrima(??) hujus sententiae requiescebat, non sibi
relictum quidquam aliud a naturae sua intelligens, in
quo majus officium praestare Conditori suo (a) mi-
nusve posset, quam ut tantum eum esse intelligeret,
quantus et intelligi non potest, et potest credi : dum
intelligentiam et fides sibi necessariae religionis as-
sumit, et infinitas aeternae potestatis excedit.
9. In immortalitatis spem assurgit Hilarius. Hanc
ratio ipsa ei suadet. — Suberat autem omnibus his na-
turalis adhuc sensus, ut pietatis professionem spes
aliqua incorruptae beatitudinis aleret, quam sancta
de Deo opinio et boni mores quodam victricis mili-
b) non exsistens substitueretur, ne substi-
tutus exsisteret; cum constitutionis nostrae ea sola
esse ratio intelligeretur, ut quod non esset esse coe-
pisset, non ut quod coepisset esse non esset.
10. Spem ac Dei notitiam auget Joannis Evange-
lium. — Fatigabatur autem animus, partim suo, par-
tim corporis metu. Qui cum et constantem senten-
tiam suam pia de Deo professione retineret, et solli-
In
principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum,
et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum.
Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est
nihil. Quod (c) factum est in eo, vita est, et vita 8
erat lux hominum, et lux lucet in tenebris, et tenebrae
eam non comprehenderunt. Fuit homo missus a Deo,
a) Apud Bad. et in uno ms. Colb. muneris sui. In
editis aliis, munusve. Magis placet cum duobus mss.
Colb. necnon German. minusve.b) Abest non ab uno ms. Colb. male : perinde enim
est non exsistens substitueretur, ac ex non exsistente
conderetur. Porro, substituere, pro creare rursum
usurpatur infra lib. vi, n. 18, sicut et a Faustino
ne, quae ut hic, ita et alias, pro ut
non saepius effertur, scil. ut non exsisteret, postea
quam exsistentia donatus est. Idem argumentum de
immortalitate hominis non minus clare tractatum vi-
desis in psal. cxviii, lit. 14, n. 1.c) Haec verba, quod factum est, cum praecedenti-
bus jungunt vulgati, quae disjungenda esse liquet ex
lib. ii. n. 19, ubi deinde, quomodo et hic pro in eo
vita erat, reposuimus in eo vita est omnium prope mss.
auctoritate. De distinctione verborum hujus loci vi-
dendus Ambrosius lib. iii de Fide, c. 6.d) Vetustus codex Colb. In hoc mundo.e) Editi, ex sanguinibus : renitentibus mss.f) Βasilicae Vaticanae vetustissimus codex cum ple-
tisque aliis mss. voluptate.g) Mss. Colb. et Germ. non in duos : et infra n. (??)8.
non in duorum numerum veritatis diversitate referen-
dum. Utraque illa lectio confirmari potest ex lib. iv,
n. 4, ubi Ariani hanc improbandi homousii causam
comminiscuntur, quod secundum verbi hujus significa-
tionem ex divisione paternae substantiae esse Filius exis-
timetur; tamquam desectus ex eo fuerit, ita ut in duos
sit res una divisa. Si praeferas hic non in duos, tacita intelligenda est vox deos, quae infra n. 17, ita expri-
mitur: Edocti divinitus neque duos deos praedicare,
neque solum : et n. 24 : Nec duos deos, nec solitarium ve-
rum Deum praedicavimus. Idem habetur lib. viii, n. 29.cui nomen erat Joannes. Hic venit in testimonium, ut
testimonium perhiberet de lumine. Non erat ille lux,
sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera,
quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mun-
dum. (d) In mundo erat, et mundus per eum factus est,
et mundus eum non cognovit. In sua venit, et sui eum
non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, de-
dit eis potestatem filios Dei fieri, iis qui credunt in no-
mine ejus : qui non (e) ex sanguine, neque ex volun-
tate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati
sunt. Et Verbum caro facium est, et habitavit in no-
bis : et vidimus gloriam ejus, gloriam tamquam unige-
niti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. i, 1-14).
Proficit mens ultra naturalis sensus intelligentiam,
et plus de Deo quam opinabatur edocetur. Creatorem
f)
voluntate, sed ex Deo natos. Deinde (supple, co-
gnoscit) Verbum carnem factum, et habitasse in
nobis, et gloriam conspectam ejus, quae tamquam
unici a patre, sit perfecta cum gratia et veritate.
11. Filius Dei Deus. Filios Dei fieri potestas est,
non necessitas. Filius Dei factus homo, ut homo fieret
filius Dei. Christus verus Deus et verus homo. — Hic
jam mens trepida et anxia plus spei invenit, quam
g) non in deos fidem laxans, quia ex Deo Deum
audit; non ad naturae diversitatem (h) in Deum ex
Deo decedens, 9 quia plenum gratia et veritate
Deum ex Deo discit; neque praeposterum ex Deo
Deum sentiens, quia in principio apud Deum esse
Deum comperit. Rarissimam deinde hujus salutaris
h) Erasmus ac post eum Lips., Deum ex Deo deci-
dens : quod non displiceret, si adesset alicujus ms.
auctoritas. Arriserat etiam cum veterrimo codice S.
Petri in Vaticano, in Deum Deum decidens : Sed anti-
qui notarii multa passim mutantis nimios ausus for-
midamus, ubi nullus alius codex suffragatur. Plerique
mss. cum Bad. in Deo, vel in Deum, ex Deo decidens.
Alii probae notae cum Par. in Deum ex Deo decedens.
Quod sic intelligi commode queat : non decedens ad
invehendam in Filium, qui Deus ex Deo est, naturae
diversitatem. Legentibus in Deo ex Deo, supplere li-
cet credendam ante decedens vel decidens.a) esse
Dei lilio fit potestas, in aliquo infirmitatem fidei tre-
pidae impediret; quia per sui difficultatem aegerrime
speretur, quod et magis optatur, et minus creditur :
Verbum Deus caro factum est, ut per Deum Verbum
carnem factum caro proficeret in Deum Verbum. Ac
ne Verbum caro factum aut aliquid aliud esset quam
Deus Verbum, aut non nostri corporis caro esset,
habitavit in nobis: ut dum habitat, non aliud quam
b); dum autem habitat in nobis, non
aliud quam nostrae carnis Deus caro factus esset; per
dignationem assumptae carnis non inops suorum,
quia tamquam unigenitus a Patre plenus gratiae et
veritatis, et in suis perfectus sit, et verus in nostris.
12. Divina non capit nisi fides. — Hanc itaque divini
sacramenti doctrinam mens laeta suscepit, in Deum
proficiens per carnem, et in novam nativitatem per
fidem vocata, et ad coelestem regenerationem obli-
nendam potestati suae permissa, curam in se parentis
sui Creatorisque cognoscens non in nihilum redi-
gendam se per eum existimans, per quem in hoc ip-
sum quod est, ex nihilo substitisset : et haec omnia
ultra intelligentiae humanae metiens sensum, quia
ratio communium opinionum consilii coelestis inca-
10 infinitate pen-
debat : ut Deum in principio apud Deum esse, et
Verbum carnem factum habitasse in nobis, non id-
a) Sic mss. castigatiores ea ratione qua dixit Tul-
lius, licet libi esse bono viro, Alii vero, esse Dei filium
vel filios. Ex utraque illa lectione in vulgatis obti-
nuit, esse Dei filium a Deo filio fit, vel sit potestas :
glossema quod non exstat nisi in unico recentiore
mss. Colb.b) Quia nimirum habitator, domum habitando
quam antea non habitabat, minime aliud ab eo quod
prius erat efficitur : adeoque verbum habitandi aptis-
simum est ad exprimendam Verbi corporati immuta-
bilitatem; de quo praemittitur caro factum est, ad
habitat in nobis, sic ab Hilario intellecta esse
quasi in nostris, patet ex subnexis, verus in nostris.
Unde refellitur Erasmus, qui in dubium revocavit an
Christi carnem ex Maria assumptam credidisset. Qui
vero existimant Hilarium in gentilitate natum, ac
primae suae ad veram fidem conversionis historiam
hic texere, expendendum habent, an sola Joannis
verborum lectio per se tantam mysteriorum nostro-
rum notitiam gentili praestare potuerit, ut jam Apol-
linario, Nestorio, et Eutycheti confutandis suffecerit.c) Quia, ut loquitur Augustinus epist. cxx ad
Cosentium n. 3 : Fides praecedat rationem, qua cor
mundetur, ut magnae rationis capiat et perferat lucem;
et rursum epist. cxxxvii ad Volusianum n. 15; Intel-
lectui fides aditum aperit, infidelitas claudit. Confer
superior Hilarii dicta num. 8.c) si crederet.
13. Christi gesta non succumbunt naturalibus men-
tium sensibus. — Ac ne in aliquo saecularis prudentiae
tardaretur errore, ad piae confessionis hujus absolu-
lissimam fidem ita insuper per Apostolum divinis
dictis edocetur : Videte ne quis vos spoliet per philo-
sophiam et inanem deceptionem, secundum traditionem
hominum, secundum elementa mundi, et non secundum
Christum : quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divi-
nitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput
omnis principatus et potestatis : in quo et circumcisi
estis, circumcisione non manu facta in exspoliatione
corporis carnis, sed circumcisione Christi, consepulti
ei in baptismate, in quo et resurrexistis per fidem opera-
tionis Dei, qui excitavit eum a mortuis. Et vos, cum
essetis (d) mortui in delictis et praeputiatione carnis
vestrae, vivificavit cum illo, (c) donatis vobis omnibus
delictis, delens quod adversum nos erat (f) chirogra-
phum in sententiis, quod erat contrarium nobis : et
ipsum tulit e medio, affigens illud cruci : exutus car-
nem, et potestates ostentui fecit, triumphatis iis cum
fiducia in semetipso (Coloss. ii, et seqq.). Respuit
captiosas et inutiles philosophiae quaestiones fides
constans, neque humanarum ineptiarum fallaciis suc-
cumbens, spolium se praebet veritas falsitati; non
secundum sensum communis intelligentiae Deum re-
tinens, neque de Christo secundum mundi elementa
decernens, in quo divinitatis plenitudo corporaliter
inhabitet: ut dum infinitas aeternae in eo est potes-
id est, circum-
cisionis) imbuerit; sed ut omnem naturalem corporis
d) Omnes mss. uno nullius ferme auctoritatis ex-
cepto omittunt hic verbum mortui : quod tamen ha-
bent infra lib. ix. n. 10, et in Ps. lxvii, n. 23. Sed
hoc apud Hilarium non inusitatum, ut etiam in eodem
tractatu eadem Scripturae loca non eadem ratione
repetat.e) In ms. bas. Vat.: Donans nobis omnia delicta,
delendo quod adversum nos erat chirographum decreti,
quod erat adversarium nobis : et mox, exuens se carne,
er potestate traduxit palam retriumphans illos : quae
versio Hilario videtur extranea. Quae hic exhibetur,
ix, n. 10. Vide tract. in psal. lxvii
n., 23.f) Praeter ms. Vat. bas. pauci, iique recentiores
habent, chirographum decreti. Ab hac lectione non
abhorret quae subjicitur explicatio, ut nova in se ge-
neris nostri creatione constitutionem decreti anterioris
aboleret. Aliter lib. ix, n. 10, ubi Hilarius Apostoli
verba tanquam hic jam tractata memorat, sic inter-
pretatur hoc chirographum, delens chirographum legis
peccati, quod per sententias anteriores contrarium erat
nobis. Unde in ps. cxx, n. 18, illud simpliciter vocat
chirographum legis; hic vero sententiam mortis. Non
est omittendum quod in uno ms. Colb. exstat chiro-
graphum decreti in sententiis. Et hoc Hilario est so-
lemne, ut duas versiones, quas pariter probat, simul
componat.11 in aeternitatis vitam rediremus;
dum regeneratio ad vitam mors esset ex vita, et mo-
rientes vitiis immortalitati renasceremur; ipso pro
nobis ex immortalitate moriente, ut ad immortali-
tatem una cum eo excitaremur ex morte. Carnem
enim (a) peccati recepit, ut assumptione nostrae car-
nis delicia donaret, dum ejus fit particeps assump-
tione, non crimine; delens per mortem sententiam
mortis, ut nova in se generis nostri creatione consti-
tutionem decreti anterioris aboleret; cruci se figi
permittens, ut maledicto crucis oblitterata (b) terrenae
damnationis maledicta figeret omnia : ad ultimum in
homine passus, ut potestates dehonestaret; dum Deus
c) in his vin-
centis in se fiducia triumpharet; dum immortalis
ipse, neque morte vincendus, pro morientium aeter-
nitate moreretur. Haec itaque ultra naturae humanae
intelligentiam a Deo gesta non succumbunt rursum
naturalibus mentium sensibus; quia infinitae: aeterni-
tatis operatio infinitam metiendi exigat opinionem :
ut cum Deus homo, cum immortalis mortuus, cum
aeternus sepultus est, non sil intelligentiae ratio, sed
potestatis exceptio; ita rursum e contrario non sen-
sus, sed virtutis modus sit, ut Deus ex bomine, ut
immortalis ex mortuo, ut aeternus sit ex sepulto.
Coexcitamur ergo a Deo in Christo per mortem ejus.
Sed dum in Christo plenitudo est divinitatis, habe-
mus et significationem Dei patris nos coexcitantis in
14. Christi fides et mortis metum et vitae tollit tae-
a) Solus cod. Victorinus, peccati expertem fecit;
quam lectionem amplexatus est Lud. Miraeus, inepte :
vult quippe tantum Hilarius Christum, in carne ejus-
dem nobiscum naturae, carnis delicta donasse. Ut
enim docet Tertullianus de carne Christi n. 16, neque
ad propositum Christi, peccatum carnis evacuaturi,
neque ad gloriam faceret, non in ca carne evacuare
illud, in qua erat natura peccati. Tum cuidam Alex-
andro sic argutanti: Ergo si nostram induit, peccatrix
fuit caro Christi : Nostram, reponit, induens, suam
fecit; suam faciens, non peccatricem eam fecit. Hic
igitur dixit Hilarius peccati carnem, quae per pecca-
tures ad Christum usque propagata est, quae, ut lau-
dato loco Tertullianus, genere, non titio, Adae est :
dum scil. Christus, ut hic habet Hilarius, ejus fit par-
ticeps assumptione, non crimine. Quare frustra in limbo
Carnem peccati,
caute lege. Alias, puta l. x de Trinit., num. 25, de
eadem Christi carne dicit, Neque caro illa caro peccati,
sed similitudo camis peccati. Vide tract. ps. lxvii,
n. 25.b) In tribus mss. terrenae maledictionis. In Remig.
Corb., Pratel., etc., terrenae dominationis. Retinendum
p(??)amus cum pluribus aliis, terrenae damnationis; ut
sit allusio ad sententiam quam homo damnatus acce-
pit, Terra es, et in terram ibis.c) Sex. mss. non tamen potiores, in his vincendis
in se cum fiducia.d) Excusi, conscia : refragantibus mss.e) Unus codex Remig. cum Theod., initium aeter-
nitatis.f) Particulam quod hic in vulgatis omissam resti-
inimus ex mss. Ita haec intelligere est, quasi legeretur,
ut eam, quamvis tantis angoribus afflict(??)am, crederet
esse, quod pueritiae litteras, etc.dium. — In hoc ergo (d) conscio securitatis suae otio
mens spebus suis laeta requieverat : intercessionem
mortis hujus usque eo non metuens, 12 ut etiam
reputaret (e) in vitam aeternitatis. Vitam autem hujus
corporis sui non modo non molestam sibi aut aegram
arbitrabatur, ut eam quod pueritiae litteras, quod
aegris medicinam, quod naufragis natatum, quod ado-
lescentibus disciplinam, (f) quod militiam esse cre-
deret imperaturis : rerum scilicet praesentium tole-
rantiam, ad praemium beatae immortalitatis proficien-
tem. Quin etiam id, quod sibi credebat, tamen per
ministerium impositi sacerdotii etiam caeteris praedi-
cabat, munus suum ad officium publicae salutis ex-
tendens.
15. Haereticorum ingenium. — Sed inter Haec emer-
supple, hominum), potentem Dei
naturam naturae suae infirmitate moderantium: neque
ut ipsi usque ad infinitatem opinandi de infinitis re-
bus emergerent, sed intra finem sensus sui indefinita
concluderent; essentque sibi arbitri religionis, cum
religionis opus (g) obedientiae esset officium; sui im-
memores, divinorum negligentes, praeceptorum emen-
datores.
16. Haereses duae praecipua de Christo. Sabellii et
Arii. — Nam ut de caeteris haereticorum stultissimis
studiis sileam, de quibus tamen, sic ubi occasionem
sermonis ratio praebebit, non tacebimus; quidam (h)
ita evangelicae fidei corrumpunt sacramentum, ut sub
unius Dei pia tantum professione nativitatem uni-
g) Ita Par. cum antiquioribus mss. At Bad. Er. et
Lips. cum aliis, in solo obedientiae esset officio. Hic
commendatur obedientia fidei, de qua infra n. 37 :
Ultra naturalem opinionem fidei obedientia nos provehit.h) Haec Noetum, Praxeam, et Hermogenem spec-
tant, maxime vero Sabellium, qui, ut notat Augus-
tinus de Haeres, ad Quodvultdeum, iis quibus consen-
tiebat, subinde factus est famosior. Hujus haeresis
rursum exponitur lib. de Synod. n. 45: Quidem enim
ausi sunt innascibilem Deum usque ad sanctam Virgi-
nem substantiae dilatatione protendere, ut latitudo de-
ducta quodam naturae suae tractu assumensque hominem
filius nuncuparetur, neque Filius ante saecula perfectus
Deus natus, idem postea et homo natus sit. Utrumque
illum locum illustrat Epiphanius, quo teste haec. lxii,
n. 1, asserebat Sabellius, Filium radii in morem emis-
sum, omnia, quae ad Evangelii et humanae solutis pro-
curationem attinerent, in hoc mundo praestiti(??)e; atque
ita in coelum rediisse, quemadmodum is qui a sole ma-
navit radius in eumdem postea refunditur. Quomodo
autem sol radio in terras protenditur potius quam
descendit, ita Dei in Virginem protensionem tantum,
non descensionem admisit. Haud aliter sensit Mar-
cellus Theodoreto teste, qui de eo prodit lib. ii Hae-
ret. fab. : Prorsus existimavit Trinitatem extendi con-
trahive pro oeconomiarum et consiliorum diversitate; et
paulo ante : Extensionem quamdam divinitatis Patris
in Christum venisse dixit, et hanc Deum Verbum appel-
lavit : peracta autem universa oeconomia rursus attrac-
tam esse reversamque ad Deum ex quo extensa fuit.a) series ex solido in carnem
deducta conservet, dum usque ad virginem Pater
protensus, ipse sibi natus 13 sit in filium. Alii vero
(quia salus nulla sine Christo sit, qui in principio
apud Deum erat Deus Verbum), nativitatem negantes,
creationem solam professi sunt : ne nativitas Verita-
tem Dei admitteret, (b) sed creatio falsitatem doce-
ret, quae dum ementiretur In genere (c) Dei unius
fidem, non excluderet in sacramento; sed nativitatem
veram nomini ac fidei creationis (d) subjicientes, a
veritate unius Dei separabilem eum facerent, ut crea-
tio substitutionis, perfectionem sibi divinitatis non
usurparet, quam veritatis nativitas non dedisset.
17. Fides vera contra utramque toto hoc opere stabi-
lienda. Horum igitur furori respondere animus
exarsit : recolens hoc vel praecipue sibi salutare esse,
non solum in Deum credidisse, sed etiam in Deum
patrem; neque in Christo tantum sperasse, sed in
Christo Dei filio; neque in creatura, sed in Deo
creatore ex Deo nato. Maxime ergo properamus ex
propheticis atque evangelicis praeconiis Vesaniam
eorum ignorantiamque confundere, qui sub unius
Dei, sola sane utili ac religiosa praedicatione, aut
Deum natum Christum negant, aut verum Deum non
esse contendunt; ut creatio potentis creaturae intra
unum Deum fidei sacramentum relinquat; quia nati-
vitas Dei extra unius Dei fidem religionem protra-
c) confitentum. Sed nos edocti divinitus heque
duos deos praedicare neque solum, hanc evangelici
ac prophetici praeconii rationem in confessione Dei
patris et Dei filii (f) afferemus, ut unum in fide nos-
tra sint uterque, non unus : neque eumdem utrum-
que, neque inter verum ac falsum aliud confitentes;
quia Deo ex Deo nato, neque eumdem nativitas per-
mittit esse, neque aliud.
18. Lectori fides necessaria. — Et vos quidem,
quos fidei calor et (g) ignoratae mundo ac sapientibus
mundi veritatis studium ad legendum vocavit, me-
a) In Pratellensi ms. series ex solido Deo, et mox,
Pater spiritu protensus : voces Deo et Spiritu ex mar-
gine in textum haud dubie translatae. Hic rursum locus
illustratur similitudine solis, ut quemadmodum ra-
dius est series ex solido solis corpore educta in terras,
ita et Filius sit series educta a Patre : ut enim in
b) Apud Bad., Er., necnon in ms. Vat. bas. et
Colb. uno, sed creatio velati compositi et simulati Dei
falsitatem doceret : quod glossema suspicamur,
maxime cum haec loquendi ratio ab Hilario sit
aliena.c) In vulgatis et pluribus mss. hic additur vox
creationis, quae rectius abest a castigatioribus libris.
Antea excusi habent ementirentur, et post excluderent,
nullo fere suffragante ms. Non displiceret tamen, si
antea praemitteretur qui dum, non quae dum, etc., id
est, quae creatio non nisi mendaciter subjicitur fidei
Dei, qui genere et natura unus est, quamvis non
excludatur a fide Dei in sacramento, quatenus
plures per quamdam praerogativam hoc nomen sor-
tiuntur. Videsis lib. contra Auxent. n. 5.xxiii, 23), (h) in substantia Dei : ut de sub-
stantia Dei auditurus, sensum suum ad 14 ea quae Dei
substantiae sint digna moderetur; moderetur autem
non aliquo modo intelligendi, sed infinitate. Quin
etiam conscius sibi divinae se naturae participem, ut
beatus apostolus Petrus in epistola sua altera ail
(cap. ii, 14), effectum fuisse, Dei naturam non na-
turae suae legibus metiatur, sed divinas professiones
est.
19. Comparatio ad divina nulla est perfecta. — Si qua
vero nos de natura Dei et nativitate tractantes, com-
parationum exempla afferemus, nomo ea existimet
absolutae in se rationis perfectionem continere. Com-
paratio enim terrenorum ad Deum nulla est : sed in-
firmitas nostrae intelligentiae cogit species quasdam
ex interioribus, tamquam superiorum indices quae-
Haec memorantur lib. iv, n. 2),
Omnis igitur Comparatio homini potius utilis habea-
tur, quam Deo apta, quia intelligentiam magis si-
gnificet, quam expleat : neque naturis carnis et spi-
ritus, et invisibilium ac tractabilium coaequandis prae-
sumpta reputetur, protestans et infirmitati sc humanae
intelligentiae necessariam, et ab invidia esse liberam
non satisfacientis exempli. Pergimus itaque de Deo
d) Solus codex Vat. bas. substituentes : minus bene.
Hoc enim sibi vult : quem catholici Deum verum, ut-
pote ex Deo vera nativitate natum credunt, Illi haere*-
tici nomini ac fidei creationis subjiciunt.e) Editio Par. antiquos libros, quibus solemne ese
mutare t in d, secula, confitendum.f) Vat. bas. ms., asserimus.g) Bad. et Er., ignorante, Lips. et Par., ignoratum :
castigantur ex mss.h) Apud lxx, xxxiv, legens iii de Fide, c. 15 : (??) in sub-
stanlia Domini, et vidit verbum ejus?
20. Ordo totius operis. — Ac primum ita totius
operis modum temperavimus, ut aptissimus legen-
tium profectibus connexorum sibi libellorum ordo
succederet. Nihil enim incompositum indigestumque
placuit afferre : ne operis inordinata congeries rus-
ticum quemdam tumultum perturbata vociferatione
praeberet. Sed quia nullus per praerupta conscensus
est, nisi substratis paulatim gradibus feratur gres-
sus ad summa; nos quoque quaedam gradiendi initia
ordinantes, arduum hoc intelligentiae iter (a) clivo
quasi molliore lenivimus non 15 jam gradibus inci-
sum, sed planitie subrepente devexum, ut prope
sine scandentium sensu, euntium proficeret con-
21. Quid contineat liber secundus. — Post hunc
enim primi hujus sermonis libellum, sequens ita sa-
cramentum edocet divinae generationis, ut baptizandi
in Patre et Filio et Spiritu sancto non ignorent no-
minum veritatem, neque vocabulis intelligentiam
confundant, sed unumquodque ita sensu concipiant,
ut est ac nuncupatur; agnituri absolutissime in iis
quae dicta sunt, quod neque non ipsa veritas sil no-
minis, neque non nomen sit veritatis.
22. Liber tertius. — Post hunc itaque lenem ac
brevem demonstratae Trinitatis sermonem, tertius
liber, etsi sensim, tamen jam proficienter incedit.
Nam id, quod ultra humani sensus intelligentiam
Ego in Patre, et Pater in me (Joan. x, 38) : ut quod
ab homine per naturam hebetem non capitur, id (b)
fides jam rationabilis scientiae consequatur : quia
neque non credendum de se Deo est, neque opinan-
dum est, extra rationem fidei esse intelligentiam po-
testatis.
23. Liber quartus. — Quartus deinde liber initium
sui ex haereticorum doctrinis auspicatur, se ipsum
vitiis, quibus fides Ecclesiae(c) infamatur, expurgans :
ipsam illam perfidiae expositionem a multis (d) non
tenet; ut paulo ante, Quartus liber
auspicatur, etc.a) Hoc ad imitationem Plinii videtur dictum, qui
lib. vi, Epist. v : Ita, inquit, leviter et sensim clivo
fallente consurgit ut cum adscendere te non putes, sen-
tias adscendisse.b) Editi, excepto Par. cum unico ms., fides tamen
rationabili scientia consequatur. Ratio hic subjicitur,
cur fides dicatur rationabilis scientia. Rationabilis
quidem est, quia ratio suadet credendum Deo: scien-
tiam etiam habet, quia opinioni non relinquitur
locus, cum per effectus intelligimus plus Deum posse,
quam capiat humana ratio. Hinc male in vulgatis le-
gebatur, intelligentiae potestatem, pro intelligentiam
potestatis, quod et magis perspicuum sit ex bis l. iii,
num. 5 : Sunt istiusmodi in Deo potestates, quarum
cum ratio intelligentiae nostrae incomprehensibilis est,
fides tamen per veritatem efficientiae in absoluto est.c) In vulgatis, infirmatur, male : neque melius
deinde apud Bad., Er. et Lips. expugnans.
24. Liber quintus. — Quintus vero (1) tenuit eum
responsionis ordinem, quem haeretici instituerant
professionis. Namque cum unum Deum praedicare
se secundum legem ementiti essent; unum quoque
Deum verum ex eadem proferre se refellerunt: ut (e)
per exceptionem Dei et unius et veri, nativitatem
Domino Christo adimerent; quia ubi nativitas est,
ibi et intelligentia sit (f) veritatis. Nos autem iisdem
16 Deum, sed Pa-
trem verum Deum ita ex lege ac prophetis praedica-
vimus, ne aut unius Dei fidem corrumperemus, (g)
aut nativitatem denegaremus. Sed quia, secundum
illos, creato potiusquam nato nomen Dei Domino
Jesu Christo deputaretur potius quam inesset; divi-
nitatis veritas ita ex auctoritatibus propheticis de-
monstrata est, ut nos, Domino Jesu Christo Deo
vero praedicato, intra intelligentiam unius Dei
veri nativae in eo divinitatis veritas contineret.
25. Liber sextus. — Sextus vero jam liber omnem
haereticae assertionis fraudulentiam pandit. Namque
ut dictis suis fidem facerent, damnantes dicta et vitia
haereticorum, Valentini scilicet et Sabellii et Manichaei
h)
in melius verbis irreligiosorum, et ambigua significa-
tione moderatis, sub impietatis damnatione doctrinam
pietatis exstinguerent. Sed nos singulorum dictis et pro-
fessionibus demonstratis, sanctas Ecclesiae praedica-
tiones absolvimus, neque quidquam cum damnatis
haereticis commune eis esse permisimus, ut dam-
nanda damnantes, sola venerabiliter sectanda se-
queremur, filium Dei (supple, esse) Dominum Jesum
Christum, quod maxime ab iis negabatur, per haec
docentes, dum de eo testatur Pater, dum de se
Corruptis, ibid.d) Pro non olim, substitutum est apud Lips. et
Par. jam olim. renitentibus mss. necnon quod lib. vi,
n. 3, dicitur, Arianam luem proxime emersisse. De
hac perfida expositione dicemus libro iv.i) Solus ms. bas. Vat., ut per professionem Dei.
Usum ac vim verbi exceptio cernere esi infra n. 29,
33 et 34, ubi non solam professionem sonat, sed
eam a cujus consortio quivis alius arceatur.f) Hoc est, ibi intelligitur possessio verae naturae
ejus ex quo nativitas esi. Nam vox veritas Hilario pro
vera natura, ut jam saepe vidimus, solemnis est.g) Editi, aut nati veritatem : male et renitentibus
mss.h) Reponimus ex Telleriano codice et Pratel.
correptis; quod et in Remig. ac Theod. pridem se-
cundis curis positum fuit :cum aliis in libris legamus
corruptis.id est, ut non) ambigendum permittere-
tur, quod ignorandum non relinquebatur.
26. Liber septimus, Sabellius, Hebion et Arius sese
vincendo Ecclesiae vincunt. — Septimus deinceps liber,
secundum perfectae fidei gradum, susceptae disputa-
tionis sermonem temperavit. Namque primum, per
inviolabilis fidei sanam et incorruptam demonstra-
tionem, inter Sabellium et Hebionem et hos non veri
Dei praedicatores lite certavit. cur Sabellius subsis-
tere ante saecula negaret, quem creatum alii confite-
rentur. Ignorabat enim Sabellius subsistentem Filium
17 quod Deus verus (ut recte probat) operatus est : et
Ecclesia eos, qui verum in Christo Deum negaverint,
vincit. At vero cum subsistentem Christum ante sae-
cula hi adversus eum demonstrant semper operatum,
de condemnato secum Sabellio nobis triumphant,
Deum quidem verum (1)(a) sciente, sed Dei filium
nesciente. Hebion autem ab utroque ita vincitur, ul
hic (Arius) ante saecula subsistentem, hic (Sabellius)
verum Deum convincat operatum. Omnesque se invi-
cem vincendo vincuntur: quia Ecclesia et contra Sa-
27. Argumentum septimi libri. — Nemini autem
dubium est, congruum id maxime (2) pietati doctri-
nae fuisse, ut quia ex lege et prophetis primum Dei
filium, post etiam Deum verum cum sacramento
unitatis praedicassemus; rursum legem ac prophetas
per Evangelia firmantes, primum ex his Dei filium,
post etiam Deum (b) verum doceremus. Competen-
tissimum itaque fuit, post nomen filii, veritatem
ejus ostendere : quamquam, secundum communem
sensum, (c) veritatis absolutionem nuncupatio filii
obtineret. Sed ne quid, adversantibus unigeniti Dei
seu, qua proprius Dei fi-
lius creditur) proprietatis fidem per divinitatis veri-
tatem adstruximus : Deum esse eum, qui Dei filius
non negaretur, his modis docentes, nomine, nativi-
Scientes, deinde nescientes.Piae doctrinae : fortasse melius.a) Editi et plerique mss. scientes; et mox, nescien-
tes : castigantur ex perantiquo ms. Colb.. necnon
Germ. ac vetustiore Remig. Quippe haec de Sabellio
dicuntur, non de Arianis. Tum duplex in Hebion
error notatur : primus quo negat Christum ante Ma-
riam, alter quo vult eum merum esse hominem;b) Vat. Bas. ms. vivum verum : et supra, Deus vi-
vus verus operatus est.
28. Octavus liber. — Octavus jam vero liber,
duobus superioribus 18 libris de Dei filio et Deo
vero multum ad credentium fidem proficientibus,
totus in unius Dei demonstratione detentus est; non
auferens filio Dei nativitatem, sed neque per eam
duum deorum divinitatem introducens. Ac primum
quibus modis haeretici veritatem Dei patris et Dei fi-
lii, quia negare non possent, tamen eludere niteren-
tur, edocuit; dissolvens ineptas eorum et ridiculas
occasiones, quibus per id quod dictum est: Multitu-
dinis autem credentium erat (d) anima et cor unum
(Act. iv, 32); et rursum : Qui plantat autem, et qui
rigat, unum sunt (I Cor. iii, 8); et iterum : Non pro
his autem tantum rogo, sed et pro iis qui credituri
sunt per verbum eorum in me : ut omnes unum sint,
sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi sint in no-
bis (Joan. xvii, 20, 21) : voluntatis potius et una-
nimitatis quam divinitatis asserunt veritatem. Sed
nos haec ipsa suis virtutibus pertractantes (hoc est,
secundum vim verborum), fidem in se divinae nati-
vitatis continere ostendimus : et omnes dictorum
dominicorum professiones revolventes, totum at-
que perfectum, ex apostolicis praeconiis ac sancti
Spiritus (Vocis sancti Spiritus, quae hic vis sit, videsis
lib. viii, n. 23) proprietatibus, et paternae et unige-
nitae majestatis sacramentum docuimus : cum et in
Patre Filius intellectus, et Pater in Filio cognitus,
unigeniti Dei nativitatem, et perfecti in eo Dei (3) os-
tenderem veritatem.
29. Liber nonus. Argumenta contra Christi divini-
tatem. — Parum est autem, in rebus ad salutem
maxime necessariis, sola ea ad satisfactionem fidei
afferre, quae propria sunt : quia plerumque (4) blan-
ostenderet.Blandiente sensu.e) Hoc est, veram patris naturam vera filii nuncu-
patio manifeste obtineret: quibus declarat Hilarius se
quasi ex abundanti ostensurum Filio naturam Patris
esse, postquam ostendit ei filii nomen competere.
Notanda vox absolutio, quae illi valde familiaris est
pro ce certa et evidenti.d) (??) hunc locum exhibent constanter mss. Editi
vera; cor unum et anima una.a) fallant dictorum nostrorum inex-
ploratae assertiones, nisi etiam propositionum adver-
sarum demonstratae inanitates, fidem nostram in eo
ipso, quod ipsae ridiculae esse arguantur, affirment.
Nonus itaque liber totus in (1) repellendis iis, quae
ad infirmandam unigeniti Dei (2) nativitatem ab im-
piis usurpantur, intentus est: qui dispensationis oc-
culti a saeculis mysterii immemores, evangelica fide
Deum atque hominem praedicari non recordentur.
Namque cum Deum esse Dominum nostrum Jesum
Christum, et similem Deo esse et aequalem ut Deum
filium Deo patri, natum (3) ex Deo, et secundum
nativitatis proprietatem in veritate Spiritus (hoc est,
divinitatis) subsistere negant; his niti dictorum do-
minicorum professionibus solent : Quid me dicis bo-
num? Nemo est bonus nisi unus Deus (Luc. xviii, 19);
ut cum dici se bonum coarguat, et non nisi 19 bo-
num Deum unum esse testetur; et (b) extra bonitatem
Dei sit, qui bonus est, et in Dei non sit veritate,
qui unus est. Quibus dictis etiam haec ad impietatis
suae argumenta connectunt : Haec est autem vita aeter-
na, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem mi-
sisti Jesum Christum (Joan. xvii, 3): ut solum ve-
rum Deum confessus Patrem, nec verus ipse, nec
Deus sit; quia solius Dei veri exceptio, significatae
proprietatis (c) non excedat auctorem. Non ambigue
autem hoc ab eo dictum esse intelligendum, quia
idem dixerit: Non potest Filius facere ab se quidquam,
nisi quod viderit Patrem facientem (Joan. v, 19) : ut
eum nihil nisi de exemplo operis possit operari, na-
Pater major me est (Joan.
xiv, 28) et (4) cesset in professione absoluta adver-
sandi calumnia; quia impiae vesaniae sit honorem ac
naturam Dei tribuere abnuenti. Omni autem modo in
tantum eum a proprietate veri Dei abesse, ut etiam
testatus haec fuerit: De die autem illa et hora nemo
Refellendis.divinitatem.
Nam profecto in nono libro contra adversariorum cona-
tus veram Filii divinitatem potissimum tuetur : quae
tamen nonnisi ex nativitatis suae natura sibi est. At-
que haereticorum objecta omnia, quae diluit Hilarius,
ad infirmandam Filii divinitatem collimant.natum et Deo.a) Aliquot mss. blandiente sensu : et mox in refel-
lendis, pro in repellendis. Nemo porro non videt vo-
cabulum sensum ad fallant, non ad blandientes, esse
referendum.b) Id est, et non sit consors bonitatis illius, qua
Deus singulariter bonus est, etc.c) Hoc est, intra Patrem prorsus contineatur at-
que concludatur quod illius proprium esse significa-
tum est, nec ab eo exeat, ut ulli alteri communice-
tur.d) In cod. Vat. bas. hic et infra, neque filius homi-
nis. Abest vox hominis a caeteris, non hoc so(??) lib-
bro, sed et nono, eaque sublata locus allatus prima
fronte plus Arionis favet.scit, neque Angeli in coelis, (d) neque Filius, nisi Pater
solus (Marc. xiii, 32) : ut cum Filius nesciat quod
Pater solus sciat, longe alienus sit nesciens a sciente;
quia natura ignorationi obnoxia, non sit ejus virtu-
tis et potestatis, quae a dominatu ignorationis (5) ex-
cepta sit.
30. Argumentis respondetur. — Haec itaque, cor-
rupto depravatoque sensu, impiissime ita intellecta
esse monstrantes, omnes dictorum causas ex his ipsis
vel interrogationum vel temporum vel dispensatio-
num generibus attulimus, causis potius verba sub-
dentes, non causas verbis deputantes : ut cum a se
dissideat, Pater major me est ( Joan. xiv, 28); et,
(6) Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30); neque
idem sit, Nemo bonus est, nisi unus Deus (Luc.
xviii, 19); et, (e) Qui me vidit, vidit et Patrem
(Joan. xiv, 9); vel certe tanta a se diversitate contra-
ria sint : Pater, omnia tua mea sunt, et mea tua
(Joan. xvii, 10); et (f), Ut cognoscant te solum verum
Deum (Ibidem, 3); vel illud, Ego in Patre, et Pater in
me (Joan. xiv, 11); et, De die autem (g) et hora nemo
scit, neque angeli in coelis, neque Filius, nisi Pater
solus (Marc. xiii, 31). Intelligantur in singulis et dis-
pensationum praedicationes, 20 et consciae potesta-
tis naturalis professiones: et cum idem sit dicti auc-
tor utriusque, demonstratis tamen virtutibus gene-
rum singulorum (naturarum singularum quae sunt in
Christo), non pertineat ad contumeliam vera divini-
tatis, quod ad sacramentum fidei evangelicae sub dis-
pensatione et causae et temporis et nativitatis et no-
31. Liber decimus. Quaedam scripturae verba haereti-
cis specie tenus faventia. — Decimi vero libri eadem
est ratio, quae fidei. Nam quia ex passionis genere
et professione quaedam per stultae intelligentiae sensum
ad contumeliam divinae in Domino Jesu Christo na-
turae virtutisque rapuerunt; ea ipsa demonstranda
fuerunt, et ab his impiissime intellecta esse, et a Do-
mino ad protestationem verae et perfectae in se ma-
jestatis esse memorata. Namque his sibi dictis, ut
religiose impii sint, blandiuntur : Tristis est anima mea
necesse est in professione absoluta
adversandi calumnia videatur. Rectius quam in Eras-
miana, caeterisque : et cesset in, etc.Excerpta sit.iterum; sicut
et mox ante verba; Qui me vidit, etc., atque inferius
ante verba : De die.e) Hic et deinceps editi juxta Vulgatum, qui me
videt. At meliores mss. constanter juxta graecum
textum caeterosque Patres Hilario aequales, Qui me
vidit, vidit.f) In vulgatis hic, et iterum; ac paulo post, et
iterum de die. Utroque in loco abest vox iterum casti-
gatioribus mss. et abesse debet : non enim hic con-
geries est testimoniorum in unam rem collectorum,
sed quatuor loci quatuor aliis oppositi.g) Ex meliorum mss. consensu expuncta est hic
vox illa, quamvis exstet superiori numero, Sic lib.
ix, n. 2, eadem exprimitur, reticetur vero. n. 57, ut
et in ps. cxlii, n. 2.usque ad mortem (Matth. xxvi, 38); ut longe a beatitu-
dine atque incorruptione Dei sit, in cujus animam do-
minans metus tristitiae imminentis inciderit: qui etiam
usque ad hanc precem consternatus fuerit passionis
necessitate : Pater, si possibile est, transeat calix iste
a me (Ibidem, 39): et sine dubio timere (1) videre-
tur (a) perpeti, quod ne pateretur oraverit; quia pa-
tiendi trepidatio causam attulerit deprecandi: in tan-
tum vero infirmitatem ejus obtinuerit vis doloris, ut
in ipso crucis tempore diceret : Deus, Deus meus,
quare me dereliquisti (Matth. xxvii, 46)? qui etiam
usque ad querelam desolationis suae, passionis acer-
bitate commotus, auxilii inops paterni, spiritum in
hac voce emiserit cum dixit : Pater, commendo in
manus tuas spiritum meum (Luc. xxiii, 46); et exha-
b) Deo patri commendaverit; quia commenda-
tionis necessitatem desperatio securitatis exegerit.
32. Alia iis opponuntur. — Sed stultissimi atque
impiissimi homines, non intelligentes nihil contra-
rium in rebus iisdem ab eodem dictum fuisse, verbis
tantum inhaerentes, causas ipsas dictorum relique-
runt. Nam cum longe multumque diversum sit,
Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. xxvi, 38);
et, Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris
virtutis (c) (Ibidem, 64); neque idipsum sit, Pater, si
possibile est, transeat calix iste a me (Ibidem, 39); et
illud, Calicem quem dedit mihi Pater meus, non bibam
eum (Joan. xviii, 11)? longeque diversum sit : Deus,
Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. xxvii,46)? 21
Amen dico tibi, hodie meum eris in para-
diso (Luc. xxiii, 43): (4) multum quoque dissentiat:
Pater, commendo in manus tuas spiritum meum (Ibid.
46); et illud, Paler, remitte illis, quia quod faciunt
nesciunt (Ibidem, 31) :ad impietatem (d) reciderunt
divinorum dictorum incapaces. Et cum non conve-
niat trepidationi et libertati, festinationi et excusa-
tioni, querelae et adhortationi, diffidentiae et inter-
cessioni, divinae professionis naturaeque immemores,
ad argumentum impietatis suae, dispensationis gesta
et dicta tenuerunt. Itaque nos demonstratis omnibus,
Videtur.Tum eumdem.ab eo, ut legit Eras-
mus quoque, habebatur, aut illud : mendose.Multumque.Derelinquimus.a) In vulgatis, videtur. Melius videretur, in pleris-
que mss. Haec enim, ut superiora atque subsequen-
lia, uno tenore proferuntur ex sententia adversa-
riorum.b) Remigianus codex vetustior, tum eumdem hunc.c) Additur Dei in vulgatis : quae vox neque in ms.
exstat, nec in graeco textu.d) In uno e mss. Colb. recesserunt.e) Removimus hinc verba, ad sacramenti religio-
nem, quae non reperimus nisi in uno ms. recentiore
Colb. et supervacanea videntur : cum declaret Hila-
rius simpliciter se singula adversariorum objecta di-
luisse, nullum dissimulasse.f) Bad. et Er. cum uno ms. Colb. sacramentum
revelationis. Lips. et Par. sacramenti revelationes. Vat.
bas. ms. sacramenti religionem. Verius alii, sacramenti
revelationem, scil. Verbi in carne manifestationem,
quod juxta Apostolum sacramentum est a saeculis
absconditum.e) nihil inexploratum, nihil tacitum
(5) dereliquimus : sed dictorum omnium pacificam
intelligentiam singulis quibusque causarum generibus
coaptantes, nec trepidare fiduciam, nec evitare vo-
luntatem, nec conqueri securitatem, nec commen-
dationem sui orantem, aliis veniam desiderasse
monstravimus : fidem dictorum universorum abso-
luta evangelici mysterii praedicatione firmantes.
33. Liber xi alia haereticorum argumenta refellit.
— Igitur quia desperatissimos homines ne ipsa qui-
dem resurrectionis gloria intra religionis intelligen-
tiam edoctos cohibuit, sed aut per dignationis profes-
sionem, impietatis suae anna sumpserunt, aut (f) sa-
cramenti revelationem ad Dei contumeliam trans-
Adscendo ad
patrem meum et ad patrem vestrum (6), ad Deum meum
et ad Deum vestrum (Joan. xx, 17), dum communis
nobis atque ipsi et Pater pater est, et Deus Deus est,
extra exceptionem veri Dei sit in professione com-
muni, eumque sicuti nos et creationis necessitas
creatori Deo subdat, et adoptio assumat in filium;
jam vero nulla in eo divinae naturae proprietas exis-
timanda sit, secundum Apostoli dictum, Cum autem
dixerit, Omnia (g) subjecta sunt, praeter eum qui sub-
jecit ei omnia; (7) (h) cum enim fuerint subjecta ei om-
nia, tunc et ipse subjicietur ei qui ei subjecit omnia, ut
sit Deus omnia in omnibus (I Cor. xv, 27, 28). Quia
subjectio et infirmitatem subjecti protestetur, et do-
minantis significet potestatem; in his quoque cum
22 etiam ex his ipsis dictis
apostolicis demonstrant, non modo non ad divinitatis
infirmitatem subjectionem proficere, sed per eam ip-
sam (supple, subjectionem) veritatem Dei, (8) quia
(i) ex Deo sit natus, ostendi: et per id, quod sibi
ac nobis et Paler pater est et Deus Deus est, nobis
multum acquiri, et ei nihil detrahi; cum scilicet homo
natus, et universis carnis nostrae passionibus functus,
ad Deum et Patrem nostrum, (j) ut homo noster in
Deum glorificandus adscenderet.
Et ad Deum.Qui ex Deo.g) Editi hic adjiciunt pronomen ei, quod lib. xi
omittunt. Utroque in loco sibi constant mss.h) Verba, cum enim fuerint subjecta ei omnia, hic
plures probae notae mss.; libro autem xi, n. 8 et 22,
omnes omittunt.i) In mss. Vat. bas. aliisque potioribus, qui ex
Deo sit natus : non alio sensu. Contendit porro Hila-
rius Filium ideo subjectum, quia natus sil; inde
vero quod natus ex Deo sit, veram Dei naturam ob-
tinere.j) Aut hic supplendum verbum adscenderit, quo probet Hilarius nobis mullum acquiri; cum Christus
adscenderit, ut homo noster glorificandus in Deum
adscenderet : quo modo superius, n. 11, dixit, Ver-
bum Deus caro factum est, ut per Deum Verbum car-
nem factum caro proficeret in Deum Verbum. Aut se-
quens particula ut non est causativa, sed illud ut
homo noster, perinde est ac, tamquam homo nostrae
naturae : quod qui malet, mox pro adscenderet, le-
gendum ei adscenderit; aut certe cum Carnutensi co-
dice adscendit.
34. Liber xii Arianam haeresim apertius expugnat.
Filium Dei ita natum esse ut semper fuerit. — Quod
autem in omni genere doctrinarum observari semper
meminimus, ut si qui diu tenui primum exercitatione
(1) longoque usu humilioris studii fuerint eruditi,
tum jam ad rerum ipsarum, quibus imbuti sunt, ex-
perimenta (2) mittantur; ut cum jam bene luserint
bella militaturi, in militiam protrahantur; aut cum
forenses lites (a) scholaris materiae tentaverint, tunc
mittantur ad tribunalium pugnas; aut cum in stagnis
domesticis navim nauta intrepidus instruxerit, tunc
magni et peregrini maris committatur procellis : id
ipsum nos in hac maxima et gravissima totius fidei
intelligentia facere curavimus. Namque cura antea a
levibus initiis de nativitate, de nomine, de divinitate,
b) nati-
vitatis complectendam intelligentiam humana mens
communis sensus opinione deficitur, in tantum studiis
divinis ad sentienda ea, quae ultra naturae nostrae
opinionem sunt, niterentur; quaestionem hanc maxi-
me dissolventes, quae saecularis sapientiae (c) hebe-
tudine invalescens, de Domino Jesu ratione se putet
dicere : Erat quando non erat, et, Non fuit ante quam
nasceretur, et, De non exstantibus factus est : ut quia
nativitas eam videatur afferre causam, ut esset qui
non erat, et cum non exsisteret nasceretur; per id
23 ratio nativitatis ostendat) atque ideo ex eo quod
non fuit, natum esse dicant, quia nativitas praestet
esse quod non fuit. Sed nos apostolicis atque evan-
gelicis testimoniis semper Patrem, semper Filium
praedicantes, non post aliqua Deum omnium, sed
ante omnia esse docebimus : neque incidere in eum
irreligiosae hujus intelligentiae temeritatem, ut de
non exstantibus nasceretur, et non fuerit ante quam
natus sit; sed ita semper fuisse, ut et natum praedi-
cemus; ita vero natum esse, ut semper fuisse mani-
festemus : sitque in eo non innascibilitatis exceptio,
sed nativitatis aeternitas; quia et nativitas auctorem
habeat, neque careat aeternitate divinitas.
35. Exponuntur verba : Dominus creavit me, etc. —
Longo quoque.Mittuntur, mox protrahuntur.Sunt abest a Veronensi exemplari.a) Ita plures mss. Alii vero cura vulgatis, scho-
lares.Dominus creavit
me (4) in initium (d) viarum suarum in opera sua
(Prov. viii, 22); ut sit ex communi creationum na-
tura, licet sit praestantior in genere creationis; neque
in eo sit gloria divinae nativitatis, sed virtus
potentis creaturae. Verum nos nihil novum, nihil
extrinsecus praesumptum afferentes, ipso illo Sapien-
tiae testimonio veritatem dicti rationemque praesta-
bimus, neque ad nativitatis divinae et aeternae intelli-
gentiam trahi posse, quod in initium viarum Dei et
in opera sit creatus, quia non idem sit in haec crea-
tum esse, et ante omnia natum esse : cum ubi nati-
36. Liber xii quae de Spiritu sancto confitenda sunt
aperit. — Dehinc consequens visum est, creationis
nomine a fide, quae nobis de unigenito Deo est, repu-
diato, ea quoque quae confessioni sancti Spiritus con-
grua ac religiosa essent, docere : ut jam confirmatis
longo anteriorum libellorum diligentique tractatu,
nihil de totius fidei absolutione deesset, cum amotis
vitiosarum praedicationum etiam de opinione Sancti
Spiritus irreligiositatibus, illaesum atque incontami-
24 37. Gratia ad recte scribendum necessaria im-
ploratur. — Ego quidem hoc vel praecipuum vitae
meae officium debere me tibi, Pater omnipotens Deus,
conscius sum, ut te omnis sermo meus et sensus lo-
quatur. Neque enim ullum aliud majus praemium hic
ipse usus mihi a te concessus loquendi potest referre,
quam ut praedicando te libi serviat, teque quod es,
patrem, (5) patrem scilicet unigeniti Dei, aut igno-
Me initium.patrem non geminat.b) In ms. Vat. bas. divinitatis : corrupte. Mox in
aliquot aliis, deficit, pro deficitur : ex scioli temeri-
tate. Ita enim apud Ciceronem, Mulier abundat au-
dacia, consilio et ratione deficitur.c) Veteres libri hebitudine : ex quo in uno Remig.
prave confectum est habitudine.d) Bad., Er. et Lips. initium, sine in, consentien-
tibus aliquot antiquis libris cum LXX. At particulam
in addendam esse liquet tum ex subnexis, tum ex
lib. xii, n. 35. Unde in ms. bas. Vat. et aliis legitur,
in initio.Petite, et dabitur
vobis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vo-
bis (Luc. xi, 9). Nos quidem inopes ea quibus ege-
mus precabimur, et in scrutandis prophetarum tuo-
rum apostolorumque dictis studium pervicax affere-
mus, et omnes obseratae intelligentiae aditus pulsa-
bimus : sed tuum est, et oratum tribuere, et quaesitum
adesse, et patere pulsatum. Torpemus enim quodam
naturae nostrae pigro stupore, et ad res tuas intelli-
gendas intra ignorantiae necessitatem ingenii nostri
a) obedientia pro-
vehit.
38. Exspectamus ergo ut trepidi hujus coepti
exordia incites, et profectu accrescente confirmes,
et ad consortium vel prophetalis vel apostolici spi-
ritus voces : ut dicta eorum non alio quam ipsi locuti
sunt sensu apprehendamus, verborumque proprie-
tates iisdem rerum significationibus exsequamur.
Locuturi enim sumus, quae ab iis in sacramento prae-
dicata sunt, te aeternum Deum, aeterni unigeniti Dei
patrem : et unum te sine nativitate, et unum Domi-
num Jesum Christum ex te nativitatis aeternae, non
in (b) deorum numerum veritatis diversitate referen-
c) qui Deus unus
es, praedicandum; neque aliud quam Deum verum,
qui ex te (2) Deo vero patre natus est, confitendum.
Tribue ergo nobis verborum significationem, intelli-
gentiae lumen, dictorum honorem, veritatis fidem :
et praesta, ut quod credimus; et loquamur; scilicet,
ut contingat nobis, unum te Deum patrem et unum
Dominum Jesum Christum de Prophetis atque Apo-
stolis cognoscentibus, nunc adversum negantes haere-
ticos, ita (d) Deum et te celebrare, ne solum; et eum
praedicare, ne falsum.
De veritate Trinitatis generatim, et de singularum
personarum dignitate et officio nominatim disserit.
Ac primo quidem declarat Hilarius tanti mysterii
notitiam in baptismo traditam sufficere. Tum de hae-
resum origine, deque haereticis Trinitatis fidem in-
Instruunt.Deo.a) In cod. Vat. bas. obedientiam protrahunt, male.
Quomodo autem fides nos provehat ad id, quod na-
turalis sensus non attingit, superius jam obser-
vatum.b) Vetustus codex Colb. cum Germ. uti praemo-
nuimus, num. 11, non in duorum numerum.c) Ms. Vat. bas., quia Deus. Mox Carn. et non-
nulli alii, neque in aliud; postea, ubi ex te Deo vero
patre, abest Deo a plerisque mss.d) In vetusto codice Colb. ita et Deum te. Melius
alii ita Deum collocant, ut haec vox et ad te et ad eum
aeque referatur. Mox in Carnut. et aliis, nec solum,
nec falsum : minus sincere. Hoc enim sibi vult : ita
et te celebrare Deum, ut non solitarium credamus,
et eum praedicare Deum, ut non falsum cogitemus.
Tum in Corb. adjicitur clausula Amen.festantibus pauca praelocutus, ad scribendum de
tam reconditis rebus invitum se ac trementem adduci
pluribus protestatur. Hinc ubi aperuit de Patre
quid sential, verbis rem ut est non satis explicari
ostendit. Deinde quid sit quidve non sit Filius expo-
nit; et arguit eos, qui inique ferunt se generationis
illius sacramentum capere non posse; cum tot aliis
in rebus, etiam suis, aequanimiter imperiti sint. Hanc
vero inenarrabilem Filii Dei generationem sapienti-
bus saeculi, scribis legis, et haereticis ignoratam, di-
vina illius natura prius paucis demonstrata, verbis
Piscatoris explicat.
Postea fidem Scripturis fundatam commendans, eam
medicamento comparat medendis omnibus morbis
idoneo, idque confirmat allatis Scripturae testimo-
niis, quibus Sabellii simul et Hebionis Arianorum-
que commenta debellantur. Non tacet quaedam de
Christo in Scripturis memorari, quae Deo indigna vi-
deantur; sed in iis ipsis, quae humani generis causa
pertulisse narratur, ostendit non deesse potestatis ac
dignitatis signa, quibus eum vere Deum esse docea-
mur.
Tandem Spiritum sanctum existere a Patre et Filio
distinctum probat, et eorum scrupulum levat, qui
hoc aut ignorant aut ambigunt, quia Spiritus voce
Patrem aut Filium frequenter intelligi videant. Prae-
terea demonstratur Spiritus sancti divina natura,
officium, quam necessarium nobis sit illius donum,
quove studio promerendum.
1. Quod sufficiat Trinitatis notitia in baptismo tra-
dita. — Sufficiebat credentibus Dei sermo, qui in
aures nostras Evangelistae testimonio cum ipsa verita-
tis suae virtute transfusus est, cum dicit Dominus :
Euntes nunc docete omnes gentes, baptizantes eos in
nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos
servare omnia quaecumque (e) mando vobis : et ecce ego
vobiscum sum omnibus diebus usque in consummatio-
nem saeculi (Matth. xxviii, 19, 20). Quid enim (3) in
eo de sacramento (f) salutis humanae non contine-
tur? aut quid est, quod sit reliquum aut obscurum?
Plena sunt omnia ut a pleno, (4) et a perfecto perfe-
cta (g). Nam et verborum significationem, et effi-
cientiam rerum, et negotiorum ordinem, et naturae
intelligentiam comprehendunt. Baptizare jussit in
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, id est, in
h) unigeniti, et doni.
Auctor unus est omnium. Unus est enim Deus Pater,
ex quo omnia; et unus Unigenitus Dominus noster
In eodem Sacramento.Et perfecto profecta.e) Editi, mandavi : reluctantibus mss.f) Ita mss. antiquiores Colb., Carn., Germ., etc.
Alii cum vulgatis, in eodem sacramento.g) Mss. bas. Vat., Carnut. cum paucis aliis, et
perfecto profecta.h) Duo mss. Colb. et Germ. unigeniti Dei.a) una potestas (2) ex qua
omnia, una progenies per quam omnia, perfectae
spei munus unum. Nec deesse quidqunm consumma-
tioni tantae reperietur, intra quam (b) sit, in Patre et
Filio et Spiritu sancto, infinitas in aeterno, species
in imagine, usus in munere.
2. Plura de ea disserere cogit haereticorum vitium.
— Sed compellimur haereticorum et blasphemantium
27 villis, illicita agere, ardua scandere, ineffabilia
eloqui, inconcessa praesumere. Et cum sola fide ex-
pleri quae praecepta sunt oporteret, (3) (c) adorare
videlicet Patrem, et venerari cum eo Filium, sancto
Spiritu abundare; cogimur sermonis nostri humilita-
d) contineri re-
ligione mentium (4) oportuissent, nunc in periculum
humani eloquii proferantur.
3. Haeresis e Scriptura perperam intellecta nascitur.
— Exstiterunt enim plures, qui coelestium verborum
simplicitatem pro voluntatis suae sensu, non pro ve-
ritatis ipsius absolutione susciperent, aliter interpre-
tantes quam dictorum virtus postularet. De intelli-
gentia enim haeresis,non de Scriptura est : et (c)sen-
Et unum Spiritus donum.Ex quo. Subinde per quem.personis ac rebus.Oportuisset.Sit reposuimus ex ms. nostro pro fit : sequi-
tur enim velut id ipsum resumens, Non ex naturae au-
tem est.a) Apud Bad., Er. et Lips. et in recentiore ms.
Colb. una potestas innascibilis : glossema.b) Er. intra quam non sit : perperam addita par-
ticula negante et renitentibus mss. Mox pro infinitas
in aeterno, Aug., lib. vi de Trinit. c. 10, legit, aeter-
ititas in Patre. Quam ille hujus loci explicationem
ibidem eum Hilarii laude subjicit, potest quisque
commode consulere, et longum esset huc adsciscere.
Nec dubium est referri intra quam ad consummatio-
nem, idque dictum esse vel de consummata ac per-
fecta Patris et Filii et Spiritus sancti praedicatione,
vel etiam de hominis spe, ad cujus beatitudinem ni-
hil desiderandum sit, utpote cui in Patre aeterno pro-
mittatur beatitudinis infinitas; in Filio, qui pulcher-
rima ac numeris omnibus absoluta Patris imago est,
id praestandum sit quo praeclarius atque jucundius
nihil sub adspectum cadere possit; in Spiritu sancto,
qui Patris et Filii donum ac munus est, utriusque sit
impertienda fruitio. Quamvis enim Theologi post Au-
gustinum verba uti ac frui distinxerint, et usum re-
uti indifferenter adhibet;
v. g. in Psal. ii, n. 15 : In sensum nos atque usum
beatae suae bonitatis assumit; et n. 16 : Qui nos per
benevolentiam utendae beatitudinis suae creasset... per
spem promerendae et utendae bonitatis suae, etc. Deni-
que cum. lib i, n. 36, docet Spiritum sanctum inter
creaturas referre nefas esse, quem ad immortalitatis
pignus et ad divinae incorruptaeque naturae consortium
sumeremus, satis declarat quid hic sibi velit usus in
munere, nimirum Spiritunt sanctum esse Patris et
Filii munus, cujus beneficio immortalitatis pignus et
divinae in corruptaeque naturae consortium sumimus.
Ex hac explicatione ruere putamus opinionem Erasmi,
cui lapsus videbatur Hilarius, quod cum graece for-
usus in munere, quamvis ea vocabula bonitatem
comitatem et suavitatem magis sonent. Sed divinat
Hilarium e Graecis sua verba esse mutuatum : et per-
peram vult antiquos nostris verbis de Spiritus sancti
proprietate locutos esse.f) mente
perversi omnia confundunt et implicant, ei usque ad
naturae demutationem sensus sui perversitate con-
tendunt; ut quod Pater est Patri adimant, dum vo-
lunt Filio auferre quod filius est. Adimant autem,
(g) quando cum his non de natura (5) sit filius. Non
ex natura autem est, quando non eadem in se habet
ortus (6), et generans. Neque enim filius est, cui alia
ac dissimilis erit a patre substantia. Pater autem quo-
h)?
4. Haereticorum doctrinae novae Sabellii, Hebionis,
Arianorum, Pneumatomachorum. — Haec igitur licet
mutare de eo quod sint nullo modo possint, afferunt
tamen doctrinas 28 novas et humana commenta :
ut Sabellius Patrem extendat in Filium, idque no-
minibus potius confitendum putet esse quam rebus,
cum ipsum sibi Filium, ipsum proponat et Patrem :
ut Hebion omne initium (8) (i) filio Dei ex Maria
Natus et generans.agnoscat.filio Dei.c) Apud Bad., Er. et in mss. Remig., Corb.,
Pratel. et aliis ante, adorare praefixum est personis
et rebus, quod rectius abest ab antiquioribus libris.d) In duobus vetustis mss. Colb. ac Germ. confi-
teri.e) In ms. Vat. bas. sensui, non sermoni : cor-
rupte. Hilarium imitatur Ambrosius lib. ii de Fide
c. 1, ubi habet: Apices sine crimine sunt, sensus in
crimine. Similis est alter locus lib. ii ad Const, n 9,
ubi de haereticis primo ponitur, Omnes Scripturas
sine sensu Scripturae loquuntur; ac deinde subjicitur :
Scripturae enim non in legendo sunt, sed in intelligendo,
neque in praevaricatione sunt, sed in charitate. Hinc
autem, ut lib. yii, n. 4, explicatur, maxime oritur
dum quod legitur, sensui po-
tius (praeconcepto) coaptatur, quam lectioni sensus ob-
temperat.f) Abest mente ab antiquioribus libris. Tum. Vat.
bas. codex habet, perverse : Carnut. per se.g) Particulam quando a Lipsio praeter fidem vete-
rum librorum expunctam restituimus. Mox apud
Bad., Er. et Par. sit filius. At in potioribus mss. fit
filius : non male. Hoc enim loquitur Hilarius ex sen-
tentia Ananorum, qui Filium factum volebant. Quippe
particula cum, pro secundum, ipsi valde familiaris
est.h)Ms. Carnut. a secunda manu antiqua, genuerit
in Filio; quae deinde lectio in recentioribus mss.
necnon apud Bad., Er. et Lips. obtinuit.i) Haec verba filio Dei non exstant in vetustis
mss. Vat. bas. Colb., Carn., etc. Deinde illud, non
ex Deo hominem, etc., id est, nolit Christum, cum
prius Deus esset, factum esse hominem, sed postea
quam factus est homo, evasisse Deum. Ad plurium
locorum intelligentiam juverit hanc particulae ex vim
a) susce-
perit, sed carnem genuerit per verbum; quia in
Verbo antea (6), non existentis unigeniti Dei naturam
dicat, sed sonum vocis elatum : ut aliqui hujus nunc
temporis praedicatores, qui ex nihilo atque a tempore
formam et sapientiam et virtutem Dei provehunt; ne
si ex Patre sil Filius, Deus sit imminutus in Filium;
solliciti nimium, ne Patrem Filius ab eo natus eva-
cuet : atque idcirco Deo in filii creatione subveniant,
eum ex non exstantibus comparando, ut intra naturae
suae perfectionem Pater, quia nihil ex eo sit geni-
tum, perseveret. Jam vero quid mirum, ut de Spiritu
sancto diversa (c) sentiant, qui in largitore ejus
d) substantias diversitatum
in rebus tam communibus moliuntur : Patrem ne-
gando, dum Filio quod est filius adimunt; Spiritum
sanctum (1) negando (e), dum et usum et auctorem
ejus ignorant. Ita et imperitos perdunt, dum rationem
praedicationis hujus affirmant; et audientes fallunt,
dum naturam nominibus adimunt, quia nomina non
possunt auferre naturae. Praetermitto reliqua humani
periculi nomina, Valentinos, Marcionitas, Manichaeos
pestesque caeteras, quae interdum imperitorum men-
tes occupant, et ipso contagio conversationis 29 in-
ficiunt : fitque omnium lues una, dum in audientium
sensum praedicantium morbus infunditur.
5. De divinis sermonem quam aegre ac tremens insti-
tuat Hilarius. — Horum igitur infidelitas in anceps
nos (f) ac periculum protrahit, ut necesse sit de tan-
tis ac tam reconditis rebus aliquid ultra praescriptum
coeleste proferre. Dixerat Dominus baptizandas gen-
tes, In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.
Forma fidei certa est : sed quantum ad haereticos
Nesciendo.Omnes.Naturas nominum.Lumini.a) Edit. in carne susceperit. Expunctum est in
carne auctoritate mss.b) Supple, quam Maria genuerit carnem. Hoc porro
sibi vult, Hebionem verbi nomine, ante quam Maria
genuerit, intelligere externum vocis sonum, non
existentis seu subsistentis unigeniti Dei naturam.
Hinc rectius cum mss. antea non, quam cum vulgatis
non antea hic legere est.c) Editi ex unico recentiore ms. Colb., diversa
nunc sentiant. Mox Bad., Er. et Lips. ex eodem ms.
qui in largitore ejus et auctore creando, etc. Filium
Spiritus sancti auctorem ab Hilario vocari certius mox
ex consensu omnium sive scriptorum sive editorum
codicum habebimus. Haec de Arianis, non de Mace-
donianis dici ostendimus in Admonitione.d) Mallei quis substantiarum diversitates : sed
plura hujusmodi troporum exempla jam advertimus.
Unus ille locus idoneus est evincere quam indubitata
Hilario fuerit Patris et Filii et Spiritus sancti con-
substantialitas, cum aperte respuat substantiarum
diversitates in tribus rebus substantia tam communi-
bus. Unde et infra num. 5, aliter sentientes sic ha-
g) Quibus si (5) tantum factu fa-
cile est perfecta concerpere, jus ponere potestati,
modum circumscribere infinito; mihi certe bis re-
f. tabes)
est, in intelligentia stupor est; in sermone autem
non jam infirmitatem, sed silentium confitebor. Et
certe mihi extorquetur hoc velle, dum et audaciae re-
sistitur, et errori consulitur, et ignorantiae provide-
tur. Immensum est autem quod exigitur, incompre-
hensibile est quod audetur; ut ultra praefinitionem
Dei, sermo de Deo sit. Posuit naturae nomina, Pa-
trem, Filium, Spiritum sanctum. Extra significan-
tiam sermonis est, extra sensus intentionem, extra
intelligentiae conceptionem, quidquid ultra (6) quaeri-
ur, non enuntiatur, non attingitur, non tenetur. Ver-
borum significantiam rei ipsius natura consumit, sen-
sus contemplationem imperspicabile lumen obcaecat,
intelligentiae 30 capacitatem quidquid fine nullo con-
6. Patris notio. — Pater est, ex quo omne quod
est (7) constitit (h). Ipse in Christo et per Christum
tantum.Quaeretur.Consistit.e) Sic vetustiores mss. bas. Vat., Colb., Carnut.,
etc. At Corb. et recentiores cum vulgatis hic, pro
negando, exhibent nesciendo. Non obscurum est Fi-
lium Spiritus sancti auctorem hic vocari, eosque
Spiritus sancti usum, id est, consortium ignorare,
qui Filium ignorant, a quo ille est ac nobis datur.f) Particula ac restituitur ex mss.g) Recentior ms. Colb. glossematis foedatus, et ex
eo Bad. et Er.: Quibus si factu facile esset, cuperent
perfecta concerpere. Lips. et Par.: Quibus facile est
perfecta concerpere : castigantur ex caeteris mss.
Deinde pro jus ponere, habet. Vat. bas. codex finem
ponere.h) Sic mss., at editi, consistit. Tum in vetusto co-
dice Remig., Ipse in Christo et per Spiritum. Patri au-
tem proprium est esse originem omnium, quod, in-
quit Augustinus ser. lxxi, num. 26 : Ab illo sit origo
operum, a quo est existentia cooperantium personarum.a) ejus (1) esse in sese est,
non aliunde quod est sumens, sed id quod est, ex se
atque in se obtinens. Infinitus, quia non ipse in ali-
quo, sed intra eum omnia; semper extra locum,
quia non continetur (b); semper ante aevum, quia
tempus ab eo est. Curre sensu si quid ei putas ulti-
mum esse, eum semper invenies : quia cum semper
intendas, semper est quod intendas. Semper autem
locum ejus intendere ita tibi est, ut ei esse sine fine
est. Sermo in eo deficiet, non natura claudetur. Ite-
rum revolve tempora, esse semper invenies : et cum
calculi numerus in sermone defecerit, Deo tamen
semper esse non deficit. Intelligentiam commove,
et totum mente complectere; nihil tenes. Totum hoc
habet reliquum, reliquum autem hoc semper in toto
c) totum, cui reliquum est; neque
reliquum est (2) (d) omne, quod totum est. Reli-
quum enim, portio est; omne vero, quod totum est.
Deus autem et ubique est, et totus ubicumque est.
Ita (e) regionem intelligentiae excedit, extra quem
nihil est, et cui est semper ut semper sit. Haec veri*
tas est sacramenti Dei, hoc (3) imperspicabilis na-
turae nomen in Patre. Deus invisibilis, ineffabilis,
infinitus: ad quem et eloquendum sermo sileat, et
investigandum sensus hebetetur, et complectendum
intelligentia coartetur. Habet tamen, ut diximus, na-
turae suae nomen in patre: sed pater tantum est. Non
enim humano modo habet aliunde quod paler est (f).
esse.cui et omne quod totum est. Rec-
tius pro et suppleas est. In Erasmiana sic legitur :
Ergo neque totum ei est, cui reliquum est; neque reli-
quum est, cui omne quod est, totum est.Imperspicabile.Una cum Filio, revelante Filio.a) Ita duo mss. Colb. totidemque Vaticani, necnon
in excerpto quod ex hoc loco ad calcem libri in
Constantium translatum est. At in vulgatis desidera-
tur ejus : quae vox sola, sine esse, exstat in vetustio-
ribus mss. Colb., Remig., Corb., Faur., Prat., Car-
nut. Et in hoc quidem, pro ejus, ab antiqua manu
secunda repositum est is : quod et inde in posteriori-
bus mss. expressum est. Mox in vulgatis continens,
pro obtinens.b) Additum est hic in vulgatis ex recentioribus
mss. in loco, majoris perspicuitatis gratia. Tum ms.
bas. Vat.: Semper extra aevum.c) Editi, totum ei est, cui. Expunximus ei est me-
liorum mss. auctoritate.d) Bad. : Cui est omne quod est totum est. Er.
Lips. et Par.: Cui omne quod est totum est. Recen-
tiores mss. cui est omne quod totum est. Veram lectio-
nem exhibent castigatiores libri.e) Ita plerique mss. cum Bad., Er. et Lips. At
Par. cum duobus mss. Colb. et uno Sorbon. religio-
nem intelligentice, Alius vero Golb. et Vat. bas. ratio-
nem intelliqentiae.f) Removimus hinc, sed potens in semetipso habere
quod pater est: quod non exstat nisi in perpaucis,
iisque intimae aetatis mss. Porro, si bene sapimus,
Pater aeternus hic praedicatur non habere aliunde
quo sit, et aliunde quo pater sit, sedeo ipso quo pa-
ler est in natura sua constitui; proindeque abesse
ab hominum more, qui non fiunt patres statim atque
constituuntur homines.g) ut
semper sit. Soli Filio notus : quia Patrem nemo novit
nisi Filius, et 31 cui voluerit Filius revelare; neque
Filium nisi Pater : illis scientia mutua est, illis vi-
cissim cognitio perfecta. Et quia Patrem nemo novit
nisi Filius, de Patre (4) (h) una cum revelante Filio,
qui solus testis fidelis est, sentiamus.
7. Pater ineffabilis est. Dei scientia perfecta. — At-
que haec senserim potius de Patre, quam dixerim :
nam me non (5) fugit, quod ad ea quae ejus sunt elo-
quenda, sermo omnis infirmus sit. (i) Sentiendus
est invisibilis, incomprehensibilis, aeternus. Caeterum
ipsum quod (6) (j) in semelipso et a semetipso sit,
et ipse per se sit; quod invisibilis, (7) et incompre-
hensibilis, et (k) immortalis : in his quidem honoris
l) rationi humanae
absolutio non occurrit; habere enim hnborique dis-
cernitur, et erit alterum quod est, alterum in quo
est. Si rursum quod a semetipso sit accipias; (m) ne-
mo sibi ipse et munerator et munus est. Si quod im-
mortalis est; ergo est aliquid non ab eo, (n) cui alter
non fiat obnoxius : nec solum id est, quod per enun-
tiationem verbi hujus vindicatur ab altero. Si quod
incomprehensibilis est: nusquam ergo erit, quod ne-
gatur attingi. Si quod invisibilis est, caret se ipso
Fugerit.In semetipso et.est. Mox legesis aeternus cum aliis
mss., non immortalis.Ratio humanae absolutionis occurrit.g) Editi, ut pater semper sit : refragantibus mss.
Neque jam Pater ut pater spectatur, sed ut aeternus.h) Bad., Er. ac deterioris notae: mss., una cum
Filio revelante Filio; quod et in postrema edit. Par.
male restitutum erat. Hoc enim sibi vult : non alia
de Patre sentiamus, quam quae Filius de eo reve-
lavit.i) Pro sentiendus est, habet ms. Vat. bas., de quo
dictum est.j) Omnes mss. uno excepto omittunt in semet-
ipso.k) In mss., aeternus.rationi humanae abso-
lutionis occurrit. In mss. tamen Carnut. et Corb. pro
rationi superscripsit secunda manus, ratio : quam
lectionem in posterioribus mss. exscriptam secuti
sunt Bad., Er. et Lips. Emendantur ex pervetusto
codice Vat. bas. Porro absolutio hic idem est quod
enuntiatio omni ambiguitate absoluta, quae rei natu-
ram clare ac distincte exprimat.m) Id est, videtur repugnare, ut idipsum sibi det
esse, simul et accipiat.n) In ms. bas. Vat., ante pro alter. In velustiore
Colb. et Germ. a te. Mallemus a se : quia scil., verbo
immortalis significatur mors tanquam aliquid cui Pa-
ter ex natura sua non sit obnoxius : proindeque si so-
lum vocis sonum spectas, praeter Patrem videtur esse
ipsa mors a qua ille vindicatur; pro quo verbo in ms.
bas. Vat. est, vincatur, et in velustiore Remig. indi-
catur de altero. Retinenda lectio vulgata.
8. Filius quid sit, quid non sit. — Evecti de impor-
tuosis locis in altum turbato mari sumus, et nec re-
gredi, nec progredi sine periculo licet : pius tamen
difficultatis in emetiendis est, quam emensis. Est
Paler ut est, et ut est esse credendus est. 32 Filium
mens consternatur attingere, et trepidat omnis sermo
se prodere. Est enim progenies ingeniti, unus ex
uno, verus a vero, vivus a vivo, perfectus a perfecto,
Hic est
filius meus dilectus, (a) in quo bene complacui (Matth.
iii, 17). Non esi abscissio, aut divisio : impassibilis
est enim ille qui genuit, et imago invisibilis Dei est
ille qui natus est; et testatur : Quia Pater in me, et
ego in Patre (Joan. x, 38). Non est assumptio : verus
enim filius Dei est, et clamat : Qui me vidit, vidit et
Patrem (Joan. xiv, 9). Sed neque esse ut caetera jus-
sus est: namque Unigenitus ex uno est, et in se habet
vitam, ut habet in se vitam ille qui genuit; ait enim :
Sicut habet Pater vitam in semetipso, ita dedit Filio
habere vitam in semetipso (Joan. v, 26). Sed neque
b) in Filio est; testatur enim Filius :
Omnia quae Patris sunt, mea sunt (Joan. xvi, 15) : et
rursum : Et mea omnia tua sunt, et tua mea (Joan.
xvii, 10); et : (2) (c) Quaecumque habet Pater, dedit
Filio; testatur et Apostolus : Quia in ipso inhabitat
omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. ii, 9).
Neque natura habet omnia esse, (d) quod portio est.
Perfectus autem a perfecto est : quia qui habet om-
nia, dedit omnia. Neque existimandus est non de-
disse. quia habeat; vel non habere, quia dederit.
9. Filii Dei generatio captum humanum superat. —
Habent (e) igitur nativitatis hujus uterque secretum.
Loquetur.Quaecumque habet Pater dedit Filio : exhiben-
tur verba haec in editis, sed in ms. nostro non appa-
rent; nec aliunde eruta videmur, quam ex Joan. iii,
35, ubi hodie sic legimus : Pater dedit omnia in manu
ejus (id est Filii). Concinit graecus textus.a) Editi, in quo mihi bene, etc., renitentibus vete-
ribus libris.b) Ms. bas. Vat. cum Carn., pars Patris Filius
est : non male.c) Non extant haec, Quaecumque habet Pater, de-
dit Filio, nisi in vulgatis ei duobus mss.d) Sola editio Par., proportio est : male.e) Reposuerat Lipsius, habet, reluctantibus aliis
libris. Hic respicitur illud Christi, Patrem nemo no-
vit nisi Filius, neque Filium quis novit nisi Pater, etc.f) Unus codex Colb., cum tunc tamen. Mox editi
cum recentioribus mss. intelligendus. Rect. in tribus
Colb. necnon Carunt., Vat. bas., Germ., Sorbon.,
Remig., intellectus. Luculenter enim Patrem et Fi-
lium praedicat Evangelium, quamvis generationis mo-
dum silentio tegat. Itaque tenemus rem, nescimus
modum.f) tamen et Pater sit absolute (3) intellectus et
Filius; majore istud dolore a me audiet ignorari. Ego
nescio, non requiro; et consolabor me tamen. Ar-
changeli nesciunt, angeli non audierunt, saecula non
tenent, propheta non sensit, apostolus non interro-
gavit, filius ipse non edidit. Cesset dolor querelarum.
Non te, quisquis es qui haec (4) requires, revoco in
excelsum, 33 non in amplitudinem tendo, non deduco
in profundum : nonne aequanimiter ignorabis Creato-
ris nativitatem, ignorans originem creaturae? Hoc
saltem requiro, sentisne te genitum, et quae ex te
generemur intelligis? Non quaero sensum unde hau-
seris, vitam unde sortitus sis, intelligentiam unde
10. Generatio Dei qui pie et quo fructu investigetur.
— Audi igitur Patrem ingenitum, audi unigenitum
Filium; audi : Pater major me est (Joan. xiv, 28 );
audi : Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30); audi
Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 9 ); audi :
Pater in me est, et ego in Patre (Joan. x, 38 );
audi : Ego de Patre exivi (Joan. xvi, 28); (g) et,
Qui est in sinu Patris; et, Omnia quae habet (h) Pa-
ter, (6) tradidit Filio; et, Vitam Filius in semet-
ipso habet, sicut et Pater habet in semetipso (Joan.
v, 26); audi Filium imaginem, sapientiam, virtutem,
gloriam Dei : et intellige (7)(i) proclamantem Spi-
ritum sanctum : Generationem ejus quis enarrabit
(Esa. liii, 8 )? et objurga Dominum toslaiitem :
Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit
nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth.
xi, 27 : et insere te in hoc secretum, et inter unum
ingenitum Deum, et unum unigenitum Deum, arcano
te inopinabilis nativitatis immerge. Incipe, procurre,
persiste : etsi non perventurum sciam, tamen gra-
Intelligendus.Requiris.Quod nescis.Dedit.Per prophetam clamantem Spiritum sanctum.g) Mss. uno excepto non habent, et, Qui est in
sinu Patris. Hic locus aliter affertur num. 23.h) Vocem Pater omittunt plerique mss. Deinde
pro Filio, mss. Vat. bas. et Carn. exhibent mihi.
Hunc locum non semel laudat Hilarius: at unde
laudet, incertum. Videri posset illud Matth. xi, 25:
Omnia mihi tradita(??)sunt a Patre, vel ex sensu tan-
tum vel ex singulari versione memorare, nisi infra
lib. vi, n. 22, et alibi nobiscum consentiret.i) Ita mss. At editi, per prophetam clamantem.a) intelligentia fi(??)e
verborum.
11. Filii naturae. Fidei officium. — Est Filius (b) ab
ro patre qui est, unigenitus ab ingenito, proge-
nies a parente, vivus a vivo. Ut Patri vita in semet-
ipso, ita et Filio data est vita in semetipso. Per-
fectus a perfecto, quia totus a toto; non divisio aut
discissio, quia (c) alter in altero, et plenitudo divi-
nitatis in Filio est. Incomprehensibilis ab incom-
prehensibili; novit enim nemo, nisi invicem. In-
visibilis ab invisibili : 34 quia imago Dei invisibilis
est; et quia qui vidit Filium, vidit et Patrem. Alius
ab alio; quia pater et filius : non natura divinitatis
12. Generatio Filii Dei, ignota sapientibus mundii,
scribis legis, miraculis non satis probata. — Superest
de inenarrabili generatione Filii adhuc aliquid,
immo aliquid illud adhuc totum est. AEstuo, diffe-
d) hebesco, et unde incipiam nescio. Nescio
enim quando natus sit Filius; et nefas est mihi
nescire quod natus sit. Quem imprrcer? quem im-
plorem? ex quibus libris ad tantarum difficultatum
enarrationem verba praesumam? Evolvam omnem
Graeciae scholam? Sed legi : Ubi sapiens? (e) ubi
conquisitor saeculi (I Cor. i, 20)? In hoc ergo so-
phistae mundi et sapientes saeculi muli sunt; sapien-
Attingimus.Dices, mox quaeretur incomprehensibile esse se scire.Lumen vidisse.Constitit.ignotus, ut antea.
Nam paulo post sequitur : piscator illitteratus, indoctus.Manibus lino occupatis. Deinde, pedibus limo oblitis.Mortuum.Trascenduntur.AEtate continens.et sumet sibimel quod liberum
est : quod in Idem recidit. Nam si Verbum a tem-
pore liberum est, consequens videtur, quod sumet
sibimet quod liberum est, id est sui juris esse sibi vin-
dicabit, et solitarium esse atque a nemine depen-
dens. Quam quidem objectionem diluit ex subnexis
Apostoli verbis, et Verbum erat apud Deum. Aures
erigamus, inquit, etc. Tametsi enim Verbum erat
ante tempus, erat tamen apud Deum; et qui abest a
tempore, non abest ab auctore. Ita namque in eodem
legimus. Habetur hic in eodem, codice erans, loco
qui erat.a) Par. cum mss. Colb. et Germ., intelligentiae.
Hic pius Praesul rationem videtur reddere, cur ad
cognitionem arcani neminem perventurum esse dicat,
quia videlicet investigationis illius finis erit intelli-
gentia verborum, puta quod in Deo sit verus Pater
et verus Filius ejusdem cum Patre naturae: sed ultra
progredi ad generationis modum non dabitur.b) Er., Lips. et Par. ab eo qui Pater est; obniten-
tibus aliis libris. Idem loquendi modus deinceps sae-
pius recurret, et aliud quid sonat. V. lib. iii, n. 22.c) Mss. Vat. bas. et Carnut. alter ab altero : mi-
nus bene.d) Alii mss. habent erubesco, alii tabesco, ex qui-
bus confirmatur conjectura nostra legendum esse
num, 5, in sensu tabes est, non tabes est.
13. Eadem piscatori revelata. Verbum est a tempore
liberum. — Exspectate itaque nihil minus claudorum
cursu, caecorum visu, fuga daemonum, vita mortuo-
rum. (4) Consistit enim mecum, in patrocinium edi-
tarum superius difficultatum, piscator egens, (5) igna-
f) utrum mirabilius fuerit (7) mortuos exci-
tasse, an imperito scientiam doctrinae istius intimasse.
Ait enim : 35 In principio erat Verbum (Joan. i, 1).
Quid est istud, in principio erat? Transeuntur tempora,
(8) (g) transmittuntur saecula, tolluntur aetates. Pone
aliquod quod voles tua opinione principium : non tenes
tempore, erat enim unde tractatur. Respice ad mun-
dum, intellige quid de eo scriptum sit: In prin-
cipio fecit Deus caelum et terram (Gen. i, 1). Fit ergo
in principio quod creatur, et (9) (h) aetate continens
quod in principio continetur ut fieret. Meus autem
piscator illitteratus, indoctus, liber a tempore, so-
lutus a saeculis est, vicit omne principium : erat enim
in principio, quam fie-
bat.
14. Non est tamen solitarium. — Sed excidisse
forte ab ordine propositae distributionis piscatorem
nostrum deprehendemus: Verbum enim tempore li-
beravit, (10) (i) et suum est sibique, quod liberum
est, et solitarium et obtemperans nemini. Aures
e) In vulgatis aduilur hic ubi scriba? quod melius
abest a mss. si quidem scribae nomine non gentilis,
sed legis ductor significatur.f) Hic vulg. adjiciunt circumspicite: quod abest a mss.g) Complures mss. cum Bad., Er. et Lips. transcen-
duntur. Mox in vulgatis pone aliquid. Concinnius in
mss. aliquod, scil. principium. Deinde in Vat. bas.
ms., opinatione, non opinione.h) Bad. aetatem continens. Editiones aliae, aetatem
continet : e mss. alii habent, aetates continet, alii aetat 's
continent, alii aetate continens. Verius tres antiquiores
aetate contines : quod opponitur proxime dictis de
Verbo: non tenes tempore.i) Apud Lips. et Par., et sumit sibi quod liberum
et solitarium et obtemperans nemini est : in ms. Corb.
et sumet sibimet quod liberum, etc. Rectius in aliis
libris, ut in textu. Proponitur enim objectum : Si a
tempore liberum est, sui juris est, in se est et soli-
tarium, nec ab alio pendet : ad quod mox responsio
est, non abest ab auctore.Et Verbum erat apud Deum
(Joan. i, 1). Jam sine principio est apud Deum,
quod erat ante principium. Est ergo (a) qui erat,
apud Deum : et qui abest a cognitionis tempore,
non abest ab auctore. Piscator noster evasit : sed
forte haerebit in caeteris.
15. An sit sonus vocis juxta Hebionem. Vocis
sono non congruit erat. Verbum Deus est. — (1) Di-
ces enim : Verbum sonus vocis est, et enuntiatio
negotiorum, et elocutio cogitationum. Hoc apud
Deum erat, et in principio erat : quia sermo co-
gitationis aeternus est, cum qui cogitat sit aeternus.
(2) Respondeo tibi interim pro piscatore meo paucis,
dum videbimus quomodo rusticitatem suam ipse de-
fendat. Sermo in natura habet ut esse possit, sequens
in principio erat, quod neque ante tem-
pus, neque post tempus est? Et nescio an vel ipso
esse possit in tempore : loquentium enim sermo ne-
que est ante quam loquantur, et cum locuti erunt
non erit; in eo autem ipso 36 quod loquuntur, dum
finiunt, jam non erit id unde coeperunt. Haec a me,
ut ab uno ex caeteris. Sed piscator aliter pro se : et
objurgabit te prius, cur negirgenter audieris. Nam
etsi sententiam primam rudis auditor amiseras: In
principio erat Verbum, de sequenti quid quereris,
Et Verbum erat apud Deum? Numquid audieras, in
Deo (et non apud Deum), ut sermonem reconditae
cogitationis acciperes? aut fefellerat rusticum, quid
esset (3)(b) inter inesse et adesse momenti? Id
c) consequentia sibi adsint; statum Verbi
et nomen exspecta. Dicit namque : Et Deus erat
Verbum. Cessat sonus vocis, et cogitationis elo-
quium. Verbum hoc res est, non sonus; natura, non
sermo; Deus, non inanitas est.
Dicis.Respondebo. Exinde, dum videmus.Inter esse, et inter inesse et adesse momenti.Si non exstat in Veron.a) Pro qui erat, in vetustis codicibus Colb., Rem.
erans. Abest etiam relativum qui
a Carnut. Deinde apud Bad. et Er. et quia abest a
conditione temporis : pessime quia pro qui. Apud Lips.
et Par. nec non in aliquot mss. et qui abest a tempore.
In Carnut. ms. a cognitione temporis. Legimus cum
duobus Colb., Germ. ac Sorbon. a cognitionis tem-
pore, hoc est, a quolibet tempore quod excogitari
valeat: quia est ante quod voles tua opinione ponere
principium. Aliquando etiam placuerat a tempore
conditionis, quasi a tempore quod rebus conditis
congruit.b) In vulgatis, inter esse et inter inesse et inter
adesse momenti: abundat interesse, nec habent po-
tiores mss. Hilarius autem observat Verbum non so-
lum inesse in Patre, velut in principio; sed et adesse,
apud quem semper fuit.c) Vat. bas. codex, cum sequentia, duobus verbis.
Aliis favet illud lib. vii, n. 22 : Adsit sibi divinae de
se sententiae testimonium.
16. Nec laedit unitatem Dei. Sed trepido in dic-
10, et me insolens sermo commovet. Audio : Et
Deus erat Verbum, (d) cui unum Deum prophetae
nuntiaverunt. Sed ne quo ultra trepidatio mea
progredi possit, redde sacramenti tanti piscator meus
dispensationem, et refer ad unum omnia sine con-
tumelia, sine abolitione, sine tempore. Ait: Hoc erat
in principio apud Deum. Cum hoc erat in principio, non
tenetur in tempore; cum Deus est, non refertur ad
vocem; cum est apud Deum (e) nihil nec offenditur,
nec aufertur: nam nec aboletur in alterum et apud
unum ingenitum Deum, ex quo ipse unus unigeni-
tus Deus est, praedicatur.
17. Tempus ab eo est, tempus quid.—Expectamus
adhuc a te, piscator, plenitudinem Verbi. Erat quidem
erat enim non
habet in tempore non fuisse. Sed quid pro se ille?
Omnia per eum facta sunt (Ibid., 3 ). Ergo (4)(f) si
nihil sine illo est; per quem universa 37 coepe-
runt; et in infinitum est, per quem quod est omne sit
facium. (g) Tempus enim est spatii, non in loco, sed
in aetate manentis significata moderatio. Et cum ab eo
omnia, res nulla non ab eo : et idcirco tempus ab eo est.
18. Verbum non est solitarium. — Sed dicitur tibi ab
aliquo, piscator meus : Nimium facilis et promiscuus
hic fuisti; omnia per eum facta sunt non habet modum.
Est ingenitus, qui factus a nemine est : est et ipse
genitus ab innato. Sine exceptione sunt omnia, et
h) occurre : Et sine eo factum est nihil. Reddi-
disti auctorem, cum socium professus es. Cum
enim nihil sine eo, intelligo non solum; quia
alius est per quem, alius (6) est sine quo : utroque
discernitur significatio et intervenientis et agentis.
occurret, ma-
gis apte et connexe quam occurre : emendavit se-
cunda sed antiqua manus, occurrit plane.Est omittitur.d) Editi, cum… nuntiaverint. Elegantius mss. cui,
etc., quod de se dicit Hilarius.e) In vulgatis, nihil nec confunditur, nec confer-
tur. Verbum confunditur exstat tantum in uno ms.
nihil nec offenditur, nec aufertur :
quae duo verba ad alia duo superiora, sine contume-
lia, sine abolitione apposite referuntur. Porro in vo-
cibus nihil nec, non duplex negatio est, sed pleo-
nasmus Graecis ipsique Hilario familiaris. Hunc ca-
vere mss. Remig. et Theod. qui pro nihil nec, exhi-
bent nihil in eo. Si quis malit nihil nec confunditur
nec aufertur, propter illud lib. vii, n. 21 : Nοn con-
funditur itaque aut aboletur natura; per nos liceat.f) Particulam si addimus auctoritate potiorum
mss. Mox vocula et pro etiam ponitur.g) Solus Vat. bas. codex, Tempus enim spatii non
in loco sed in aetate manet moderata significatio. Cui
consentit Carnut. in duobus postremis verbis.h) Editi, occurrit, occurrit plane; et mox, Piscator
reddidisti : refragantibus veteribus libris.
19. Non tantum adfuit facienti omnia, sed et fecit. —
Sed (1) (a) sollicito de auctore, qui unus ingenitus
est, ne in eo quod omnia diceres, nihil esset excep-
tum, solvisti melum dicendo : Et sine eo factum est
nihil. Verum confundor et turbor in eo, quod sine eo
factum est nihil. Est ergo aliquid per alterum factum,
quod tamen non sit sine eo factum : et si aliquid per
alterum, (2) licet non sine eo; jam non per eum om-
nia; quia aliud est fecisse, aliud est intervenisse fa-
cienti. Non habeo hic, piscator meus, ut in caeteris,
quod ex meo proferam; a tuo statim respondendum
est, Omnia per eum facta sunt. Sentio. Apostolus
enim (3) docuit : Visibilia et invisibilia, sive Throni, sive
Dominationes, sive Principatus, sive Potestates, omnia
per ipsum, et in ipso (Coloss. i, 16).
20. Qui omnia in Verbo creata. Verbum non succes-
sive, sed nascendo perfectum existit. — Cum ergo omnia
per ipsum, subveni et enarra, quid non sine eo
(4) factum sit. (b) Quod factum est in co, vita (c) est
(Joan. i, 4). Hoc igitur non sine eo, quod in eo fac-
tum est : nam id quod in eo factum est, etiam per eum
factum est. Omnia enim per ipsum et in ipso creata sunt
(Coloss. i, 16). In ipso autem creata, quia nasceba-
tur creator Deus. Sed etiam ex hoc sine eo nihil factum
est quod in eo factum est, quia nascens Deus vita erat :
et (d) qui vita erat, non postea quam est natus, 38
effectus est vita; non enim in eo aliud est (e) quod
natum est, et aliud est quod natus accepit. Non ha-
bent inter se tempus et nativitas et profectus. Sed
nihil (5) sine se fiebat ex iis quae in eo fiebant,
supple is) in quo fiebant, et Deus
qui a Deo natus est, non postea quam natus
est, (f) sed nascendo Deus exstitit. Nascens enim
a vivente vivus, a vero verus, a perfecto perfec-
tus, non sine potestate nativitatis suae natus est,
nativitatem videlicet suam non postea sentiens, sed
se Deum in eo ipso quod Deus ex Deo nascebatur
intelligens. Hoc unigenitus ab ingenito : hoc, Ego et
Pater unum sumus (Joan. x, 30) : hoc in confessione
Patris et Filii Detis unus : hoc Pater in Filio, et Fi-
lius in Patre. Hinc, Qui me vidit, vidit et Patrem
(Joan. xiv, 9). Hinc, Omnia quae habet Pater, dedit
Filio (Joan. xvi, 15). Hinc, Sicut habet Pater vitam in
semetipso, ita dedit Filio vitam habere in semetipso
Solliciti, aeque bene.factum. Postea supprimitur
est ante intervenisse.Paulus.Factum est.Sine eo.quis novit, sed se-
a) Ita eleganter optimae notae mss. tacita voce mihi,
scil. solvisti metum. At in vulgatis sollicitor.b) Lips. et Par. post Er. hic addunt, quod factum
sit, praeter udem veterum librorum.c) Rursum hic editi praeferebant vita erat : repu-
gnantibus mss. ut et lib. i, n. 10. Quamquam ex se-
quentibus suspicari licet hanc lectionem Hilario non
fuisse inauditam. Ambrosius quoque lib. iii de Fide
e. 6, legit, vita est.d) Ita meliores mss. At editi, et quia vita erat.Joan. v, 26). Hinc, Nemo novit Filium nisi Pater, ne-
que Patrem (6) nisi Filius (Matth. xi, 27). Hinc, In
ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter
(Coloss. ii, 9).
21. Verbi generatio humana ratione non capitur; te-
nenda igitur fide. — Haec vita lux hominum est, haec
lux tenebras illuminans. Et ut impossibilitatem gene-
rationis ejus enarrandae secundum prophetam pisca-
tor consolaretur (Esa. liii. 8); adjecit, Et tenebrae eam
non comprehenderunt (Joan. i, 4). Cessit sermo natu-
rae, et non habet quo excurrat; et tamen hoc pisca-
tor iste recubans in Domini pectus accepit. Non est
iste saeculi sermo; quia de qua agitur, non saecculi res
est. Edatur aliquid, si in significatione verborum re-
periri potest ultra quam dictum sit : et si qua sunt
g) eloquia Dei sen-
tiamus : confessionemque Patris et Filii, ingeniti et
unigeniti inenarrabilem, et excedentem complexum
omnem et sermonis et sensus, teneamus atque ado-
remus : et in Domino Jesu, exemplo Joannis, ut
haec possimus sentire et colloqui, accubemus (Joan.
xiii, 25).
22. Haereticorum artes contra fidem vanae. Fides
una vincit omnes haereses. — Commendat autem fidei
hujus integritatem, et evangelica auctoritas, et a posto-
lica 39 doctrina, et circumstrepentium undique hae-
reticorum (7) (h) otiosa fraudulentia. Stat enim hoc
fundamentum validum et immotum adversus om-
i) subluendum (Math. vii, 25) : et optimum est,
quidquid a plurimis incursatum, a nullo tamen po-
terit impelli. Ut autem quaedam medicamentorum
genera sunt ita comparata, ut non singulis tantum
aegritudinibus utilia sint, sed omnibus incommune
medeantur, habeantque in se virtutem generalis
auxilii : ita et fides catholica non adversum singulas
pestes, sed contra omnes morbos opem medelae com-
munis impertit, non infirmanda genere, non vin-
cenda numero, non diversitate fallenda; sed una at-
que eadem adversum singula omniaque consistit.
Magnum est enim; (8) tot in ea una remedia esse,
odiosa.tot in una ea reme-
dia esse.e) Editi, quod natus est : dissidentibus mss.f) In ms. Vat. bas. hic adjicitur, effectus est Deus :
glossema.g) Vat. bas. codex cum altero Vatic. et Carnut.,
eloquentiam Dei.h) In vulgatis odiosa. Aptius in mss. otiosa. Qui
autem otiosa et inanis sit, continuo declaratur.i) Quatuor mss. solvendum. Corb., Prat., Faur.,
subruendum. Retinendum est subluendum, ut constat
ex cap. 6 in Matth. n. 6, et ex tract. in psal. lxviii,
n. 3.a)omnia consecutum; non ex derivatione fluxu-
ve deductum, sed ex omnibus atque in omnibus natum
ab eo, qui in omnibus in quibus est esse non desinat;
liberum a tempore, solutum a saeculis, per quem
omnia facta (1) sunt : neque enim esse in his (saeculis)
potuit, quae ab ipso sunt instituta. Haec de Evangeliis
catholica et apostolica confessio est.
23. Testimonia contra Sabellium, contra Hebionem,
contra Arianos. Petra Petri confessio.—Patrem et Fi-
lium, si audet, Sabellius eumdem praedicet, et (b) ip-
sum illum esse qui utrumque sit nuncupatus; ut
cum eo unus sit ambo, non unum. Audiet statim de
Evangeliis non semel neque iterum, sed frequenter,
Hic est filius meus dilectus, in quo bene complacui
(Mat. xvii, 5). Audiet, Pater major me est (Joan. xiv,
2?). Audiet, Ego vado ad Patrem (Ibidem, 12); et,
Pater gratias tibi ago (Joan. xi, 41); et, (2) Clarifica
me, Pater (Joan. xvii, 5); 40 et, Tu es Filius Dei vivi
(Matth. xvi, 17). Subrepat Hebion, (c) initium filio
Dei ex Maria concedens, et Verbum a diebus carnis
intelligens. (3) Relegat, Pater, clarifica me apud te-
metipsum ea claritate, quam habui apud te prius quam
mundus esset (Joan. xvii, 5); et, In principio erat Ver-
bum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Ver-
bum (Joan. i, 1); et, Omnia per eum facta sunt (lbid.
3); et, In mundo erat, et mundus per ipsum factus est,
et mundus eum non cognovit (lbid., 10). Existant (d) no-
velli apostolatus, sed ab antichristo, praedicatores,
omni contumelia Dei filium illudentes : et (4) audiant,
Ego de Patre exivi (Joan. xvi, 28); et, Filius in Pa-
tris sinu (Joan. i, 18); et, Ego et Pater unum sumus
(Joan. x, 30); et, Ego in Patre, et Pater in me (Joan.
xiv, 11). Et postremo una cum Judaeis irascantur,
Sint.Glorifica. Ita et in Graeco textu : Joan. xvii, 5.a) Post genuisse additur in uno ms. Colb. genitum.b) Vat. bas. codex, ipsum sibi esse : non placet.c) In edit. omne initium. Abest omne a mss. quam-
vis exstet num. 4.d) Excusi, sed sub antichristo. Carnut. codex cum
uno Colb., novelli apostoli sub antichristo. Rectius
alii, novelli apostolatus, sed ab antichristo. id est, no-
vellum apostolatum non a Christo, sed ab antichristo
obtinentes. Quod confirmatur his lib. vi, n. 37 : Mihi
tu hodie, novi apostolatus mendax sacerdotium, ingeris
Christum ex nihilo creaturam.e) Spiritum sanctum hic Verbum ipsum intelligi
manifestum est ex subsequentibus. Hinc cap. 2 in
Matth. n. 5, diserte legitur Christus ex muliere natus,
per Verbum caro factus.f) Hic et alibi sentire videtur Hilarius Christum
non singularem, sed universam generis humani natu-
ram assumpsisse. At, ut ex subnexis liquet, hoc po-
tius sensit, cum naturae unius ac singularis suscep-
tione universam in ea tenuisse. Haud absimili ratione
i de Epiphania ait Christum naturam
universce humanitatis assumpsisse : et vulgatus Titus
Bostrensis in Luc. cap. 12 : Per massae nostrae primi-
tias universam naturam humanam induisse. Hinc Gre-
gorius Nyss. Or. catech. c. 32, a Theodoreto relatus
dial. iii, docet ideo nos cum Christo resurrexisse,
quia non aliunde, quam ex massa nostra, erat homo
qui Deum suscepit, qui per resurrectionem exaltatus
est. Perinde, inquit ibid., ac si universa natura unum
quoddam esset animal, unius partis resurrectio in to-
tum penetrat. Ita Ambrosius, lib. iv de Fide, cap. 10,
nos in Christo ad dexteram Patris sedere enarrat per
corporis unitatem. Hinc illustratur quatenus Hilarius
cum Patribus aliis asserat Christum naturae, sancti-
tatis, resurrectionis ac gloriae suae nos jam participes
effecisse. Vide in Adnot. ad Comm. in Matth. c. 2,
num. 5.Vel
operibus meis credite, quia Pater in me, et ego in Pa-
tre (Joan. xiv, 28). Unum igitur hoc est immobile
fundamentum, una haec felix fidei petra Petri ore
confessa, Tu es Filius Dei vivi (Matth. xvi, 17), tanta
in se sustinens argumenta veritatis, quantae perver-
sitatum quaestiones et infidelitatis calumniae move-
buntur.
24. Quae nostrae salutis causa Christus susceperit. —
Jam in caeteris dispensatio voluntatis paternae est.
Virgo, et partus, et corpus; postque crux, mors, in-
feri, salus nostra est. Humani (Haec citat cod. can. Eccl.
Rom. c. 41 ) enim generis causa Dei filius natus ex
virgine est et (e) Spiritu sancto, ipso sibi in hac ope-
f) cor-
pus exsisteret : ut quemadmodum omnes in se per id
quod corporeum se esse voluit conderentur, ita rur-
sum in omnes ipse per id quod ejus est invisibile re-
ferretur. Dei igitur imago invisibilis pudorem humani
exordii non recusavit, et per conceptionem, partum,
vagitum, cunas, omnes naturae nostrae contumelias
transcucurrit.
41 25. Quod nihil dignum rependere valeamus.—
Quid tandem dignum a nobis tantae dignationis affec-
tui rependetur? Inenarrabilis a Deo originis unus
g) resolvuntur elementa,
vagitu infantiae auditur. Qui invisibilis et incom-
prehensibilis est, non visu, sensu, tactuque mode-
randus, cunis est obvolutus. Haec si quis indigna
Deo recolet, tanto se majoris beneficii obnoxium
Relegat mecum.Audient.Resolventur, noster cum aliis mss.g) In pluribus mss. resolventur.a) consistens, hoc nos vi-
cissim in Deum ex carne renovati.
26. Humilitatem conceptionis et partus dignitas com-
mendat. — Sed ne forte detineant scrupulosas men-
tium cogitationes cunae, vagitus, partus atque con-
ceptio; reddenda est singulis (b) Dei dignitas : ut vo-
luntatis humilitatem potestatis ambitio praecedat,
nec dignationem dignitas derelinquat. Videamus igi-
tur quae (1) sunt ministeria conceptus. Angelus
Spiritus sanctus (c) de super veniet in
te, et virtus Altissimi obumbrabit libi (Luc. i, 35). Spi-
ritus sanctus de super veniens virginis interiora sanc-
tificavit, et in 42 bis spirans [quia ubi vult, Spiri-
tus spirat (Joan. iii, 8)] (d) naturae se humanae car-
nis (e) immiscuit; et id, quod alienum a se erat, vi
sua ac potestate (f) praesumpsit : atque ut ne quid
per imbecillitatem humani (g) corporis dissideret,
virtus Altissimi virginem obumbravit, infirmitatem
h) circumfusa confirmans,
Sint.Honorantur.Et idipsum angelus nuntians.a) Vetustior codex Remig. subsistens. Mox mss.
Carnut, et Vat. bas. ex carne renati. Ubi apud Leo-
nem, a quo haec Hilarii verba laudantur ep. al. xcvii,
nunc cxxxiv, in novissima editione ex Rom. ms.
restitutum est, in Deo ex carne renati. Praestat tamen
renovati. Sermo enim est de nostra per Christum ex
susceptione carnis reparatione, et veluti quadam in
Deum commigratione, non de regeneratione per bap-
tismum. Porro in codice can. Eccl. Rom. apud cum-
dem Leonem T. ii, p. 142, haec rursum exhibentur,
sed cum lectione quam retinemus.b) Id est, declarandum est quomodo in Christi con-
ceptu, ortu, aliisque quae infirma in eo videntur, Dei
dignitas commendetur. Deinde voluntatis infirmitatem
dicit Hilarius, quae ex delectu voluntatis suscepta est. Tum potestatis ambitio idem est quod magnifica et
gloriosa potestatis ostentatio.c) Mss. superveniet, sine de.d) Bad. et Er. nec se humanae carni immiscuit :
depravate. Nimirum non advertere Spiritum sanctum
non hic dici tertiam, sed secundam Trinitatis per-
sonam, quae proprium sibi corpus condiderit : ad
quod opus significandum non male utitur Hilarius
spirandi verbo, utpote quo usus est Moyses Gen. ii,
7, ad enarrandam primi hominis institutionem. Spi-
ritus sancti in Virginem descensum eadam ratione
interpretatos esse plurimos Patres ostendimus prae-
fationis nostrae generalis § 1. Ibi monuimus hanc
Cypriani lib. de Idol. Vanit. lectionem, Carnem spi-
ritu sancto cooperante induitur, corruptionis valde
esse suspectam; cum ejus loco in sincerioribus mss.
habeatur, Carne Spiritus sanctus induitur.
27. Partus dignitas. — Videamus partum, vagitum
et cunas dignitas quae sequatur. Loquitur ad Joseph
angelus parituram Virginem, et eum qui natus fuerit
vocandum Emmanuel, id est, nobiscum Deum. Pro-
clamat Spiritus per prophetam (Es. vii, 14), angelus
testis est, Deus nobiscum est ille qui nascitur. Novum
Magis de coelo stellae lumen (i) effertur, et coeli Domi-
num signum coeleste prosequitur. Angelus pastoribus
nuntiat natum Christum Dominum, salutem univer-
sorum. Multitudo exercitus coelestis in laudem puer-
perii concurrit, et tanti operis praeconia divini coetus
gaudia eloquuntur. Gloria deinde in coelis Deo, et
j) angelus nuntians, et no-
vae lucis stella famulatur. Sic initia nascendi Spiritus
sanctus superveniens et inumbrans virtus Altissimi
moliuntur. Aliud intelligitur, aliud videtur; aliud
oculis, aliud animo (4) conspicitur. Parit virgo: par-
tus a Deo est. Infans vagit: laudantes angeli audiun-
tur. Panni sordent : Deus adoratur. Ita potestatis
dignitas 43 non amittitur, dum carnis (5) (k) hu-
militas adoptatur.
28. Christus gestis Deum egit. — Par etiam reli-
Concipitur.Humilitas adoptatur. Sic legi debet. De hujus
loci controversia quae vide praemissa sunt.e) Immiscendi verbum hic non confusionem utrius-
que naturae significat, sed intimam conjunctionem.
Novit enim, inquit Leporius in libello emend. sine
corruptione misceri, et tamen in veritate misceri. Eo-
dem verbo ad exprimendam Verbi cum carne con-
junctionem utuntur Irenaeus lib. iii, c. 21; Novatia-
nus de Trin. c. 11; Cyprianus de Idol. vanit.; Augus-
tinus epist, cxxxvii, n. 11; Leo Papa, Ser. 3, de
Nat. Chr.; Vigilius I. i cont. Eutych., etc.f) Verbis praesumo et assumo Hilarium promiscue
uti observatum est alibi.g) In ms. Vat. bas. humani generis. Tum post
dissideret, supple a Dei dignitate.h) Apud Lips. et Par. circumfusam. In ms. Vat.
bas., circumfulsa. Bad. et Er. cum omnibus fere mss.
i) Scribunt constanter vet. lib., ecfertur, vel haecfertur.j) Sic mss. In vulgatis autem hic adjicitur idip-
sum; et mox habetur desuper veniens.k) Apud Par. admittitur : male. Nec melius deinde
Victorinus codex, dum carnis humanitas. Tum Bad.
et Er. cum nonnullis mss., adoratur : qui locus ma-
gnae olim querelae occasionem dedit, cum Felix Ur-
gellitanus illum in haeresis patrocinium adduceret.
Hinemarus quippe initio praefat. In lib. de Praedest.
tradit : Felicem infelicem Orgellitanae civilatis episco -
pum in concilio revictum, quia corrupto muneribus
juniore bibliothecario Aquensis palatii, librum B. Hila-
rii rasit, et ubi scriptum erat adoratur, immisit, car-
nis humilitas adoptatur. Sic et Alcuinus contra eum-
dem lib. vi: Tu omnino perversissime dicis, adopta-
tur, ubi B. Hilarius ait, adoratur : Carnis equidem
humilitas a Magis adorata est, et mysticis munerum
speciebus honorata, non adoptata. Penes nos est liber
Corbeiensis ante annos 800 scriptus postremas
hasce syllabas platur loco abraso exhibens; etsi mala
forsitan fide, non tamen male adscriptum est adopta-
tur : quam lectionem codices Colb. et Carnut. ante
adoptatur aliud hic sonat
quam assumitur. Ex eo enim quod ostendit Hilarius
Christo, etiam postquam carnis humilitatem as-
sumpsit, divinos honores delatos ab angelis, a Ma-
gis, Spiritus sancti testimonio, etc., apprime conclu-
dit dignitatem deitatis non amitti, dum carnis humili-
tas assumitur, seu Deum potentia sua non cadere,
cum homo infirmus esse incipit, cui, ut ait in psal.
lv, n, 5 : exinanienti se ex forma servi virtutem Dei
atque naturam forma servilis non abstulit. At si prae-
tuleris adoratur, non ex omnibus superius assumptis
erit conclusio, sed tantum ex proximis verbis, Panni
sordent : Deus adoratur. Immo ex hac assumptione,
in qua non continetur nisi Deum adorari, nulla erit
conclusio, quae carnis humilitatem adorari praedica-
ret. Itaque non ait Hilarius carnis humilitatem a Ma-
gis adoratam, sed ex Magorum adoratione aliisque
argumentis deitatem sub carnis humilitate latentem
demonstrat. Huc spectat quod in psal. cxxvii,num.
adoptionem
corporis quod ex virgine praesumpturus esset. At si
hinc quodam modo excubatur Felix; quis aequo ani-
mo ferre valeat, eum haeresis suae patronum quae-
esse ac citasse Hilarium, qui ubique adoptionis in
Christo nomen exhorrescit, ac nominatim toto lib.
vi, non adoptivum sed verum ac proprium filium eum
esse acerrime propugnat. Denique hunc lucum imi-
tatus videtur Ambrosius lib. i de fide c. 4, ubi ex
Magorum adoratione, humilitate cunarum, angelo-
rum obsequio, etc., concludit : Ita nec dignitas na-
turalis majestatis amillitur, et assumptae carnis veritas
comprobatur.
29. Spiritum sanctum esse. — De Spiritu autem
sancto nec tacere oportet, nec loqui necesse est; sed
sileri a nobis, eorum causa qui nesciunt, non potest.
Loqui autem de eo non necesse est, (2) (a) qui Patre
et Filio auctoribus, confitendus est. Et quidem puto,
an sit, non esse tractandum. Est enim; quando qui-
dem donatur, accipitur, obtinetur; et qui confessioni
Patris et Filii connexus est, non potest a confessione
Patris et Filii separari. Imperfectum enim est nobis
Quoniam estis filii Dei, misit Deus Spiritum
filii sui in corda (b) nostra clamantem, Abba pater
(Calat. iv, 6). Et rursum : Nolite contristare Spiritum
sanctum Dei, in quo signati estis (c) (Ephes. iv, 30).
Et iterum : Nos autem non spiritum (d) hujus 44
in.a) Editi ex unico ms. Colb. nullius fere auctorita-
tis, quia de Patre. Mss. Corb., duo Remig., Theod.,
Pratel., Vind,, Silv., etc., qui a Patre. Mallemus qui
cum Patre. Sed ex veterrimis omnium codicibus Vat.
bas., Colb. et Carn., a quibus dissidere consentien-
tibus non est tutum, necnon ex Germ. uno Sorbon.
alio Colb. restituimus qui Patre, id est, si nostra nos
non fallit opinio, qui cum Patrem et Filium auctores
habeat, confitendus est. Certe Filium Spiritus sancti
auctorem vocari jam audivimus num. 4. et infra ut
h ostendemus.mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut
sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. ii, 12).
Et rursum : Vos autem non estis in carne, sed in spi-
ritu; (3) (e) si tamen Spiritus Dei in vobis est. Si quis
autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus
(Rom. viii, 9). Et rursum : Si autem Spiritus ejus,
qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis, qui
suscitavit (f) Christum a mortuis, vivificabit et morta-
lia corpora vestra propter Spiritum suum qui habitat
in vobis (Ibid. 11). Unde quia est, et donatur, et
habetur, et Dei est; cesset hinc sermo calumnian-
tium. Cum dicunt per quem siT, et ob quid sit, vel
qualis sit: (g) si responsio nostra displicebit dicen-
tium, Per quem omnia, (h) et ex quo omnia sunt,
et quia Spiritus est Dei, donum fidelium; displiceant
i) displi-
cebit.
30. Et Pater et Filius est sanctus Spiritus. — Ma-
nere autem hinc quosdam in ignorantia atque ambi-
guitate existimo, quod hoc tertium, id est, quod
(j) nominatur Spiritus sanctus, videant pro Patre et
Qui a Patre : non male.Si quidem.b) Editi, vestra; renitentibus mss.c) Subjungitur in mss. Vat. bas. et Carnut., in
diem redemptionis.d) Pronomen hujus hic et infra, n. 35, abest a ve-
tusto ms. Colb. et German. favente graeco textu.e) Corb. ms. cum duobus Remig. et aliis, si qui-
dem Spiritus Dei.f) Ita juxta graecum mss. meliores, ubi in
vulgatis, qui suscitavit Jesum. Mox in uno ms. Colb.,
propter inhabitantem spiritum ejus in vobis.g) Sola editio Par., sic responsio. Deinde dicen-
tium refertur ad nostra, quod instar est nostrum.h) Editi, in quo. Melius mss. ex quo omnia : quibus
verbis Hilarius Filium, sicut et superioribus per quem
omnia Patrem solet indicare. Sic supra n. 1 : Unus
est enim Deus Pater ex quo omnia, et unus Unigenitus
D. N. J. C. per quem omnia; et paulo post : Una po-
testas per quam omnia, una progenies ex qua omnia.
In his igitur, Per quem omnia et ex quo omnia, re-
sponsio habetur ad institutam quaestionem per quem
sit Spiritus sanctus, quasi diceret : Per eum est per
quem omnia, sicut et per eum ex quo omnia. Ita et ad
duas alias quaestiones subsequentes : ob quid sit, vel
qualis sit, sobrie respondetur, Spiritus est Dei, donum
fidelium; ne quid asseratur, quod a prophetis et apo-
stolis non sit acceptum.i) Carnut. ms., displicebunt.j) Sola editio Par. dominatur : lapsu librariorum.
Apud quos autem pro Patre et Filio Spiritus sancti
nomen intelligi soleat, supervacaneum est annotare.
Sic enim promiscue hoc vocabulum usurpant Her-
mas, Justinus, Irenaeus, Tatianus, Tertullianus,
Lactantius, Cyprianus, Phoebadius, Epiphanius,
apud quos Spiritus divinam naturam tribus personis
communem passim significat.a) et Spiritus et
sanctus est.
45 31. Qua ratione dictum sit, Deus Spiritus est.
Error Samaritanae Deum templo vel monte claudentis.—
Sed id quod in Evangeliis legitur, Quia Deus spiritus
est (Joan. iv, 24), diligenter est contuendum quomodo
et qua ratione sit dictum. Omne enim dictum ut
dicatur ex causa est, et dicti ratio ex sensu erit
intelligenda (b) dicendi; ne quia responsum a Domi-
no est, Spiritus Deus est, idcirco cum sancti Spiri-
tus nomine et usus negetur et donum. Cum Samari-
tana Domino erat sermo : venerat enim redemptio
universorum. Cui post multum sermonem (c) aquae
vivae, et quinque virorum, et nunc ejus qui esset
alienus (Ibid., 20), mulier respondit : Domine, animad-
verto quod propheta es. Patres nostri in monte hoc
adoraverunt; et vos dicitis quoniam in Jerosolymis est
locus ubi adorare oportet. Dominus respondit : Crede
mihi, mulier, quoniam venit hora, quando neque in isto
monte, neque in Jerosolymis adorabilis Patrem. Vos
adoratis quod nescitis, nos adoramus quod scimus,
quoniam salus ex Judaeis est. Sed venit hora, et nunc
est, cum veri adoratores adorabunt Patrem in Spiritu
et veritate : etenim Pater tales quaerit qui adorent eum.
Spiritus enim Deus est, et adorantes eum, in Spiritu
et veritate oportet adorare, quia Deus spiritus est (Ibid.,
21 et seqq.). Mulier igitur traditionum memor pater-
narum, vel tamquam Samaria in monte, vel tam-
quam Jerusalem in templo adorandum Deum existi-
Et Spiritus sanctus est.a) Plures mss. cum vulgatis, et Spiritus sanctus
est. Praeferimus cum uno codice Vatic., et Spiritus
et sanctus est, nisi malis cum vetere Colb. ac Germ.:
sive Filius est sanctus Spiritus.b) Editi, dicentis. Legendum esse dicendi passive
tum potiorum mss. auctoritas, tum haec suadent lib.
iv, n. 14: Intelligentia enim dictorum ex causis est
assumenda dicendi : quia non sermoni res, sed rei est
sermo subjectus.c) In mss. optimae notae, aquae vitae, et mox qui
esset alieni.d) Nonnulli mss. cum editis, quia. Sequimur po-
tiores. Deinde in ms. Vat. bas. et Vict, omnes exupe-
rans. Habent etiam plerique alii omnes, unus Sorbon.
omne, alii tres omnia. Nihil mutandum videtur. Ver-
bum exubero, ubi de Spiritu sermo est, Hilario est
familiare. De illo habet cap. 10 in Matth., num. 2 :
Quantumlibet assumatur a sunctis, ad largiendum se
tamen semper exuberat. Et cap. 15, n. 10 : Spiritus
copia indicatur, cui quod largiatur exuberet.e) In ms. Vat. bas., alter in obsequio, quod de
Spiritu sancto dictum, ut ab eo Spiritu qui adorandus
est alium eum esse conficiatur, videri posset Arianis
favere, Spiritum sanctum Patris et Filii ministrum
effutientibus. At illo loquendi modo tantum habet
Hilarius rationem processionis, seu subordinationis
qua Spiritus sanctus subjicitur principio a quo pro-
cedit. Sic de Filio, testante se non posse quidquam a
se facere nisi viderit Patrem facientem, in Psal.
cxxxviii, num. 28, loquitur: Contestatam de se potes-
tatem per reverentiae honorem ei cui omnia meminerat
confitenda subjecit, non sibi adimens quod similia Patri
posset, sed eum per quem similia posset ostendens. Sic,
lib. de Synod., n. 51, diversas enumerat rationes,
quibus Filius, etiam qua Deus, subjicitur Patri : Vel
in eo quidem maxime non comparatur nec coaequatur
Filius Patri, dum subditus per obedientiae obsequelam
est, dum ad dexteram Dei tum consedit, cum sibi ut
consideret dictum sit, dum mittitur, dum accipit, dum
in omnibus voluntati ejus qui se misit obsequitur. Sed
pietatis subjectio non est essentiae diminutio, nec reli-
gionis officium degenerem efficit naturam. Et post pauca.
Habens nomen, sed ejus cujus et filius est, fit Patri et
obsequio subjectus et nomine. Demum lib. iv, solem-
nis est distinctio Dei dicentis seu jubentis, et Dei
efficientis, quorum tamen una natura praedicatur Ita
etiam hic ubi Spiritum sanctum a Deo, id est, a Pa-
tre, et a Domino, hoc est, a Filio, subsistendi ratione
alium esse ostensum est, natura non aliud esse multis
demonstratur. Quid enim aliud sibi vult, Deum infi-
nitum, invisibilem, incomprehensibilem, immensum,
cum in Spiritu adoratur, jam infinita ratione, ubique,
in iis quae invisibilia et incomprehensibilia sunt, im-
mo in semetipso adorari; quid, impiam, hoc sibi
vult, nisi honorantis et honorandi Spiritus omninio-
46 est; ait Dominus venisse
tempus, ut non in monte vel templo Deus sit adoran-
dus : quia spiritus Deus est, et spiritus nec circum-
scribitur, nec tenetur, (d) qui per naturae suae virtu-
tem ubique est, neque usquam abest, in omnibus
omnis exuberans : hos igitur veros esse adoratores,
qui in Spiritu et veritate sint adoraturi. Adoraturis
autem in Spiritu Deum Spiritum, (e) alter in officio.
Deus Spiritus est.
Responsum autem est mulieri Deum templo et monte
claudenti, esse omnia in Deo, Deum in semetipso, et
invisibilem atque incomprehensibilem in iis quae
invisibilia et incomprehensibilia sunt adorandum.
Atque ita natura et muneris et honoris (f) significata
est, cum in Spiritu Deum Spiritum docuit adoran-
dum, et libertatem ac scientiam adorantium, et ado-
randi (g) infinitatem, dum in Spiritu Deus Spiritus
adoratur, (h) ostendens.
32. Simile huic etiam illud Apostoli est : Quia Domi-
nus Spiritus est, ubi autem Spiritus Domini est, ibi
libertas est (II Cor. iii, 17). Discrevit ad intelligentiae
f) Ita mss. nisi quod in Carnut., amplissima signi-
ficantia est. At in vulgatis, expressa est. Spiritus
sanctus, qui supra, n. 2, dictus est munus quod a
Deo accipimus, nunc videtur dici munus quod Deo
deferimus. Reipsa quem a Deo accepimus Spiritum
ei reddimus, cum non nostro, sed illius Spiritu vi-
ventes ei famulamur.g) Haec adorandi infinitas cum repetatur ex co
in quo adoratur, Spiritum infinitum esse necesse
esi.h) In editis, ostendit. At in scriptis, ostendens,
quod refertur ad docuit.a) eum qui est, ab eo cujus est. Non
enim habere haberique unum est, neque eadem signi-
ficatio continet eum atque ejus.(1) Ita cum dicit, Domi-
nus Spiritus est, naturam infinitatis ejus ostendit;
cum vero adjecit, Ubi Spiritus Domini (b) ibi libertas
est, eum qui ejus est significat; quia et Spiritus
Dominus est, et ubi Spiritus est Domini, ibi libertas
est. Haec non quod causa postulet dicta sunt, sed ne
quid in his obscuritatis (c) haereret. Est enim 47
Spiritus sanctus unus ubique, omnes patriarchas,
prophetas, et omnem chorum legis illuminans, Joan-
nem etiam in utero matris inspirans: datus deinde
apostolis caeterisque credentibus, ad (2) agnitionem
ejus quae indulta est veritatis.
33. Spiritus sancti quod officium in nobis. — Quod
Adhuc multa habeo quos dicam
vobis, sed non potestis illa modo portare (Joan. xvi, 12).
Expedit enim vobis ut ego eam; si iero, mittam vo-
bis (3) Advocatum (Ibid. 7). Et rursum; Ego rogabo
Patrem, et alium Advocatum mittet vobis (d) ut vobis-
cum sit in aeternum, Spiritum veritatis (Joan. xiv, 16 et
17). Ille vos diriget in omnem veritatem : non enim
loquetur a se, sed quaecumque audierit, loquetur, et
ventura annuntiabit vobis. Ille me honorificabit, quia de
(4) meo sumet (Joan. xvi, 13 et 14). Haec de pluribus
ad intelligentiae viam dicta sunt, quibus et voluntas
(e) munerantis, et ratio et conditio muneris contine-
tur : ut quia infirmitas nostra neque Patris neque
Filii capax esset, fidem nostram de Dei incarnatione
34. Est autem nunc consequens, ut et apostolum
explicantem doni hujus virtutem atque officium
audiamus; ait enim: Quotquot enim Spiritu Dei agun-
Ita cum ait, Deus, etc.Cognitionem.Spiritum Para-
clytum; ipse me clarificabit. Et rursum. Rogabo, in-
quit, Patrem meum, et alium advocatum mittet vobis.De meo accipiet.a) Hujus distinctionis usus rursum recurrit lib. iv,
n. 21 : Duplex autem in angelo Dei significatio est :
ipse qui est, et ille cujus est. Ejusdem vestigium de-
prehendimus apud Tertullianum contra Praxeam,
n. 26, ubi ait : Nulla res alicujus, ipsa est cujus est.
Clarius mox enuntiatur distinctionis membrum, cum
cujus est, legitur qui ejus est.b) Editi, ibi libertas, et eum cujus est significat :
refragantibus mss.c) In mss. probae notae Colb., Remig., Germ. et
a(??)o Colb., haberet : quod licet praeferre tacita voce
causa. In Vict., lateret. Legendum olim conjectavit
Erasmus, ne(??)quis in his difficultatibus haereret.d) Subjungunt hic plerique mss. cum excusis,
Spiritum paracletum; ipse me clarificabit: et rursum,
Rogabo, inquit, patrem meum, et alium advocatum
mittet vobis. Quae verba ut perperam et confuse re-
petita removimus auctoritate cod. Colb. nec non Ger-
man. et Vict.e) Munus est Spiritus sanctus; munerans autem,
qui illum largitur ac mittit, quod in locis proxime
allatis Filio non minus attribuitur quam Patri.f) Editi, in timore. Malumus cum uno ms. Colb. in timorem, quod infra lib. vi, n. 44, magno consensu
habent veteres libri, juxta graec. adoptionis, addunt editi filiorum : nullo
ere suffragante ms.tur, hi filii sunt Dei. Non enim accepistis spiritum ser-
vitutis iterum (f) in timorem, sed accepistis Spiritum
adoptionis, tu quo clamamus : Abba paler (Rom. viii,
14). (g) Et rursum : Quia nemo in Spiritu (h) Dei dicit
anathema (5) Jesu, et nemo potest dicere Dominum Jesum,
nisi in Spiritu sancto (I Cor. xii, 3). Et rursum : Divi-
siones autem (6) donorum sunt, idem autem Spiritus; et
divisiones ministeriorum sunt, (i) idem autem Dominus;
et divisiones operationum sunt, sed idem Deus, qui
operatur omnia in omnibus. Unicuique autem donatur
illuminatio 48 Spiritus ad utilitatem. Alii autem da-
tur (7) per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae,
secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu,
alii dona sanitatum in uno Spiritu, alii operatio virtu-
tum, alii prophetia, alii (j) separatio spirituum : alii
genera (8) linguarum, alii (k) interpretatio linguarum.
Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus
(Ibid. 4 et seqq.). Habemus igitur doni istius causam,
habemus effectus, et nescio quid de eo ambiguitatis
sit, cujus in absoluto sit et causa, et ratio, et potestas.
35. Spiritus sancti donum maxime necessarium.
Absque eo habetur natura Deum intelligendi, non usus.
—·Utamur ergo tam liberalibus donis et usum maxime
necessarii muneris expetamus. Ait enim, ut jam su-
perius ostendimus, Apostolus: Nos autem non spiri-
tum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo
est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis (I Cor. ii,
12). Accipitur ergo ob scientiam. Ut enim natura hu-
mani corporis cessantibus officii sui causis erit otiosa;
nam oculis, (9) (l) nisi lumen aut dies sit, nullus mi-
Jesum.donationum.Donatur.Genera sermonum.Nisi lumen ac dies sit.g) Plerorumque mss. auctoritate removimus hinc:
Et rursum, Nos autem non spiritum hujus mundi ac-
cepimus, sed spiritum qui ex Deo, ut sciamus quae a
Deo donata sunt nobis. Haec porro Apostoli verba in-
fra, n. 35, relaturus Hilarius, cum praemittit, ut
jam superius ostendimus, indicat eadem num. 29
jam relata.h) Abest Dei a vetere ms. Colb.; secus autem lib.
viii, n. 27. Mox in Carnut., Colb., Vict., anathema
Jesu, non Jesum.i) Unus codex Colb. ac Sorbon. cum Carnut.,
idem autem spiritus, quod et infra repetunt, pro, sed
idem Deus.j) In vetusto ms. Colb., separatio spiritus.k) Bad., Er. et Lips. cum aliquot mss., inter-
pretatio sermonunt; dissentientibus melioribus et grae-
co textu.l) Lips. et Par., nisi lumen accedat, nullus, etc.,
renitentibus caeteris libris.a) hauserit, habebit quidem naturam Deum
intelligendi, sed lumen scientiae non habebit. Munus
autem quod in Christo est, omne omnibus patet
unum : et quod ubique non deest, in tantum datur in
quantum quis (1) volet sumere; in tantum residet,
in quantum quis volet promereri. Hoc usque in con-
summationem saeculi nobiscum, hoc exspectationis
nostrae solatium, hoc, in donorum operationibus futu-
rae spei pignus est hoc mentium lumen, hic splendor
animorum est. Hic ergo Spiritus sanctus expetendus
est, promerendus est, (b) et deinceps praeceptorum
fide atque observatione retinendus.
AEternam Verbi generationem adstruit, eosque retun-
dit qui humana adversus illam ratione nituntur.
Ac primo quidem haec Filii verba, Ego in Patre, et
Pater in me, ubi sensus humani captum superare
demonstravit, ex ipsa Scripturarum de Patre et
Filio doctrina luculenter explicat. Deinde ex mira
aquae in vinum conversione, et ex quinque panum
incrementis, evincit multa Deum posse, in quibus
deficiat humanae mentis acies. Tum affertur humana
ratio, qua nullam ex Deo nativitatem esse posse
contendunt, multisque exploditur : 1° quia ortum
habet ex humana sapientia, quam se perditurum
Deus propheticis et apostolicis oraculis declaraverit.
2° Quia praestat audire Christum, ad hoc hominem
factum; ut rerum divinarum nobis testis esset (Hic
expenduntur verba, quibus dispensationis suae opus
et officium exposuit, ac veram ex Deo nativitatem
suam multis argumentis testatam fecit). 3° Quia ne
conspicabilium quidem Christi gestorum, illius v. g.
ad discipulos januis clausis ingressu, intelligentiam
assequimur. 4° Denique quia ea est mentis humanae
natura, ut cum creata et imperfecta sit, concipere
non valeat perfectum et Creatorem suum. Postremo
laudatur sapiens stultitia fidelium, qui sibi diffidunt
ut Deo credant, nec divina ex propriae rationis in-
volet, sed eadem, ut videtur, manus
addidit voluerit.a) In duobus mss. Colb., Germ., Corb., Prat., etc.,
auxerit.b) In ms. Silvae-majoris additur hic, adoran-
dus est.c) Addimus hic ac statum auctoritate mss. Tell.,
Colb. ac Sorbon. Status nomine substantiam intelli-
git Tertullianus contra Praxeam n. 2. ubi de Trinitate
ait : Tres autem non statu, sed gradu : et paulo post,
unius autem substantiae, unius status, unius potestatis.
At hic potius existendi rationem ac situm sonat.
Mox verbum continere, regitur a superiore videtur.d) Tres mss. recentiores, atque extra maneat : male.
Hoc enim sibi vult : videtur non posse effici, ut qui
aliud intra se habet, quod semper sic maneat intra
se, nec statum mutet, ita sit exterior ei rei, quam
intra se habet ut ei vicissim sil interior.e) In duobus mss. ea tamen. In aliis libris, ea tan-
tum : quod subsequentibus magis consentaneum est.
Haec ab Hilario pressius dicta, fusius edisserit Augus-
tinus epist. cxx. ubi Consentium, fidei totum, rationi
nihil concedentem non probans, ait num. 4 : Monet
apostolus Petrus paratos nos esse debere ad respon-
sionem omni poscenti nos rationem de fide et spe nostra.
Et num. 3: Absit namque, ut hoc in nobis Deus oderit,
in quo nos reliquis animantibus excellentiores creavit.
Quibus aliisque Consentii errorem depellit, fideique
intelligentiam, ad quam ratio vera perducit, fides ani-
mum praeparat, praeponendam docet, n. 6 et 8, quam-
vis tamen rationabile praeceptum sit, ut ad magna
quaedam, quae capi nondum possunt, fides praecedat ra-
tionem. Imo, inquit, n. 3; Si hoc praeceptum ratio-
nabile est, procul dubio quantulacumque ratio, quae hoc
persuadet, etiam ipsa antecedit fidem. Fidem enim ea
praecedit ratio, Deo scil. qui nec falli nec fallere po-
test, credendum esse. Hanc regulam in omnibus se-
cutus est Hilarius, primo Dei dictis firmissime cre-
dens, ac tum fidei suae rationem reddere non contem-
nens. Videsis lib. viii, num. i, etc.firmitate moderantur, sed secundum omnipotentis
virtutis infinitatem expendunt.
1. Filium in Patre, et vicissim, sensus humanus non
capit. — Affert plerisque obscuritatem sermo Domi-
ni, cum dicit: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. xiv,
11), et non immerito; natura enim intelligentiae huma-
nae rationem dicti istius non capit. Videtur namque
non posse effici, ut quod in altero sit, aeque id ipsum
extra alterum sit; et cum necesse sit ea, de quibus
agitur, non solitaria sibi esse, numerum (c) ac sta-
tum tamen suum, in quo sint, conservantia, non
posse se invicem continere, ut qui aliquid aliud intra
se habeat, atque (d) ita maneat manensque semper
exterior, ei vicissim, quem intra se habeat, maneat
aeque semper interior. Haec quidem sensus hominum
e) ea tan-
tum sufficiat auctoritas, quod a Deo dictum sit. Cognos-
cendum itaque atque intelligendum est quid 50 sit
illud : Ego in Patre, et Paler in me; si tamen compre-
hendere hoc ita ut est valebimus: ut quod natura
rerum pati non posse existimatur, id divinae veritatis
ratio consequatur.
2. Cognito Patre et Filio juxta Scripturas, facilius
illud percipitur. Quid Pater. — Atque ut facilius Intel—
ligentiam difficillimae istius quaestionis consequi pos-
simus, prius Patrem et Filium secundum divinarum
Scripturarum doctrinam cognosci a nobis oportet, ut
f) locos, tempora, speciem, et quidquid
illud humano sensu concipi poterit, excedit. Ipse
extra omnia et in omnibus, capiens universa et ca-
piendus a nemine, non accessu decessuve mutabilis;
sed invisibilis est, incomprehensibilis, plenus, per-
fectus, aeternus, (g) non aliunde quid sumens, sed
ad id quod ita manet sibi ipse sufficiens.
Locum.f) Editi, locum : repugnantibus mss. Sic et in
psal. cxxxviii, n. 18, Patris natura dicitur ultra om-
nes locos esse.g) Ita mss. At editi, non aliunde quod est sumens.
Filius quid nascendo a Patre accepit. Quid nascen-
do in carne pro nobis assumpserit. — Hic ergo ingenitus
ante omne tempus ex se filium genuit, non ex aliqua
subjacente 51 materia, quia per Filium omnia; non
ex nihilo, quia ex se filium (a) : non ut partum, quia
nihil in Deo demutabile aut vacuum est; non partem
sui vel divisam vel discissam vel extensam; quia
impassibilis et incorporeus Deus est, haec autem pas-
sionis et carnis sunt, et, secundum Apostolum, in
Christo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corpora-
liter (Coloss. ii, 9). Sed incomprehensibiliter, ine-
narrabiliter, ante omne tempus et saecula, Unigeni-
tum ex his quae ingenita in se erant procreavit, omne
quod Deus est per charitatem atque virtutem nativi-
tati ejus impertiens: ac sic ab ingenito, perfecto,
b) quae ei sunt secundum
corpus quod assumpsit, bonitatis ejus ad salutem
nostram voluntas est. Invisibilis enim et incorpo-
reus et incomprehensibilis, utpote a Deo genitus, tan-
tum in se et materiae et humilitatis recepit, quantum
in nobis erat virtutis ad intelligendum se et sentien-
dum et contuendum; imbecillitati nostrae potius obtem-
perans, quam de bis in quibus erat ipse deficiens.
4. Qua ratione sit in Patre. — Igitur perfecti patris
perfectus filius, et ingeniti Dei unigenita progenies,
qui ab eo qui habet omnia accepit omnia, Deus a
Deo, spiritus a spiritu, lumen a lumine, confidenter
ait: Pater in me, et ego in Patre (Joan. x, 38): quia
ut spiritus Pater, ita et Filius Spiritus; ut Deus Pater,
Quae ejus sunt; et mox, ut pote ab eo genitus, non a Deo genitus.a) Addunt hic duo mss. genuit : quod in aliis libris
probe reticetur.b) In vulgatis, quae ejus sunt; et mox, utpote ab eo
genitus. Magis placet ei, et Deo, cum ms. Vat. bas. et
altero Colb.c) Editio Par. ad Nivellianam expressa, ut sit qui
genuit, mendose. Hic respicitur illud. Nemo novit Fi-
lium, niti Pater, etc. Cum proxime ait Hilarius, ut
voluit qui potuit, et alia hujusmodi lib. vi, n. 21 et
cap. 16, in Matth. n. 4, Patris voluntati Filium vi-
ii, cont. Ar. p. 335, hoc in-
ter creatam rem et Filium discrimen statuit, quod
hic sit proprium paternae substantiae germen, illa
vero quid extraneum, quod ex Patris voluntate, cui
ille non subjacet, pendeat : vii Ίhesauri : In natura-
libus nulla praaedit voluntas, quae locum in iis solum
habet, quae sunt extra deliberantis substantiam. At sen-
tentiam suam ipse explicat Hilarius l. de Synod.
n. 58, ubi primum cum Athanasio et Cyrillo consen-
tiens ponit, Omnibus creaturis substantiam voluntas
Dei attulit : sed naturam Filio dedit… perfecta nativi-
tas, etc. Tum indicat se Filium volente Patre natum
ad hoc tantum praedicare, ne invitus Pater et non
sine passione eum genuisse existimetur. Qua ratione
Cyrillus, lib. vii Thesauri: Licet non ex voluntate ge-
nuerit Filium, non tamen invitus habet eum; vult enim
Filium et amat : sicut quod bonus et misericors sit, licet
non habeat praecedente voluntate et electione, non tamen
invitus haec habet, vult enim id esse quod est. Eadem
fere repetit dial. 2 de Trinit.c) ut seit qui genuit. Quod in Patre est, hoc et in
Filio est; quod in ingenito, hoc et in unigenito; al-
ter ab altero, et uterque unum; non duo unus, ted
alius in alio, quia uou aliud in 52 utroque; Pater in
Filio, quia ex eo Filius; Filius in Patre, quia non
aliunde quod Filius; unigenitus in ingenito, quia ab
ingenito unigenitus. Ita in se invicem; quia ut om-
nia in ingenito patre perfecta sunt, ita omnia in filio
unigenito perfecta sunt. Haec in Filio et Patre unitas,
haec virtus, haec charilas, (d) haec spes, haec fides, haec
veritas, via, vita, non calumniari de virtutibus suis
Deo, nec (e) per secretum ac potestatem nativitatis
obtrectare Filio; Patri ingenito nihil comparare,
Unigenitum ab eo nec tempore nec virtute discernere,
Deum filium quia ex Deo est confiteri.
5. Dei potentia se gestis ostendit : quorum ratio la-
teat. Uomo non capit qui aqua in vinum sit con-
versa. — Sunt istiusmodi in Deo potestates, quarum
cum ratio intelligenliae nostrae incomprehensibilis
est, fides tamen per veritatem efficientiae (f) in abso-
luto est. Nec hoc in spiritalibus tantum, sed etiam
in corporalibus deprehendemus; non ad nativitatis
exemplum, sed ad admirationem facti intelligibilis os-
tensum (g), Nuptiarum die vinum in Galilaea ex aqua
factum est (Joan. ii, 9): numquid consequetur aut ser-
mo noster aut sensus, quibus modis natura demu-
tata sil, ut aquae simplicitas defecerit, vini sapor na-
tus sit? Non permixtio fuit, sed creatio; et creatio
non a se coepta, sed cx alio in aliud existens : non
per transfusionem potioris obtinetur quod infirmius
est, sed aboletur quod erat, et quod non erat coepit.
d) Apud Par. omittitur haec spes. Mox verbum
calumniari positum videtur pro imminuere et detra-
here Deo aliquid de potentia sua. Jam legimus in
psal. cxxxvii, n. 16: in calumnia vestis, pro, quando
quis vult auferre vestem; et lib. x de Trin. ii. 28,
legere est in ipsa trunci corporis calumnia, pro, in ipsa
auris amputatione.e) Id est, propter secretum ac potestatem nativi-
tatis, quo non penetrat mens humana.f) Hoc est, ratio nostra certo percipit effectum
esse e Deo, quamvis non comprehendat quomodo fac-
tum sit, aut etiam qua ratione fieri potuerit.g) Ms. Colb. cum Germ., est ostensum. Mox, re-
stituimus ex mss. in Galilaea, ubi vulgatum erat in
Cana Galilaea.a) non proficit ut liquoris natura et nasca-
tur et pereat. Ratio facti et visum frustratur et sen-
sum : virtus tamen Dei in his quae sunt gesta sen-
titur.
53 6. Aut quomodo quinque panes excreverint. —
Sed et de quinque panibus non dissimilis facti admi-
ratio est (Matth. xiv, 17). Incrementis eorum, quin-
que millium virorum et innumerabilium mulierum ac
puerorum fames vincitur : fugit oculos sensus nostri,
operis intelligentia. Quinque panes offeruntur et
franguntur, subrepunt praefringentium manibus quae-
dam fragmentorum procreationes. Non imminuitur
unde praefringitur; et tamen semper praefringentis
manum fragmenta occupant. Fallunt momenta vi-
b) tam conspicabilis
operationis assequitur. Est quod non erat, videtur
quod non intelligitur : solum superest ut Deus omnia
posse credatur.
7. Haec non sui causa egit Christus, sed ut huma-
num de Dei rebus judicandi pruritum retunderet. —
Non babent itaque divina adulationem, nec subest
Deo ad placendum fallendumque simulatio. Haec filii
Dei opera non de jactantiae studio sunt profecta : ne-
que enim ille, cui innumerabilia millia millium ange-
c) noc-
tium fessis, nunc post rixas et caedes dierum male cons-
ciis, nunc post convivia ebriis, quem Archangeli, et
Dominatus, et Principatus, et Potestates sine somno,
sine occupatione, sine crimine aeternis et indefessis
in coelo vocibus laudant : et laudant, quia ipse invisi-
bilis Dei imago omnes (d) in se creaverit, saecula fe-
cerit, coelum firmaverit, astra distinxerit, terram
fundaverit, abyssos demerserit; ipse deinceps homo
natus sit, mortem vicerit, portas inferi fregerit, co-
haeredem sibi plebem acquisiverit, carnem in aeterni-
tatis gloriam ex corruptione transtulerit. Nihil ergo
Non sufficit, secunda manu.ut filius tuus, ut in Vulgata ac ple-
risque Graecis codicibus. Sic et idem Hilarius infra
n. 10.a) Editi excepto Par. et plures mss. non sufficit.
Retinemus lectionem Par. quae est vetustiorum mss.
Tum apud Er., Lips. et Par. ut in liquoris natura. Me-
lius abest in ab aliis libris: hic enim liquoris voca-
bulum et vinum nascens, et aquam percuntem pari-
ter enuntiat.b) Bad., Er. et Lips. tam inconspicabilis. Malumus
cum Par. et nosiris mss. tam conspicabilis, vel cum
codice Vat. bas., tamen conspicabilis. Sermo enim hic
esi, ut supra promissum erat, de exemplo corporali.
Unde et in Matth. c. 14, n. 12, de eodem miraculo
habes : Agitur enim in opere visibili invisibilis molitio.
8. Humana ratio contra generationem Dei reproba-
tur. — Sunt enim plures saeculi prudentes, quorum
prudentia Deo stultitia est, qui cum audiunt Deum
ex Deo, verum a vero, perfectum 54 a perfecto,
unum ab uno natum esse, tamquam impossibilia no-
bis praedicantibus contradicant, quibusdam sen-
tentiarum collectionibus inhaerentes, cum dicunt :
« Nasci nihil potuit ab uno, quia omnis ex duobus
nativitas est. Jam si ab uno natus hic filius est, par-
tem ejus qui genuit accepit : et si pars, neuter ergo
perfectus est; deest enim ei unde decessit: nec ple-
Perdam sapientiam
sapientium, et (e) intellectum prudentium reprobabo
(Esa. xxix, 14). Item in Apostolo : Ubi est sapiens, ubi
scriba, ubi conquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit
Deus prudentiam hujus mundi? Nam quia in sapientia Dei
non cognovit mundus per prudentiam Deum, placuit
Deo per stultitiam praedicationis salvos facere creden-
tes : quoniam Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam
quaerunt: nos autem praedicamus Christum crucifixum,
Judaeis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam,
iis autem qui sunt vocati, Judaeis atque Graecis Chris-
tum Dei virtutem et Dei sapientiam : quia quod stul-
tum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infir-
mum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. i, 20 et
seqq.).
9. Christi officium apud nos. — Curam ergo humani
generis habens Dei filius, primum, ut sibi credere-
tur, homo factus est : ut testis divinarum rerum no-
bis esset ex nostris, perque infirmitatem carnis
Deum patrem nobis infirmibus et carnalibus praedi-
caret, voluntatem in eo Dei patris efficiens, ut dicit :
Non veni voluntatem meam facere, sed voluntatem ejus
qui me misit (Joan. vi, 38), (f) non quod nolit et ille
quod faciat; sed obedientiam suam sub effectu pa-
ternae voluntatis ostendit, volens ipse voluntatem
Patris explere. Erat autem haec efficiendae voluntatis
Pater, venit
hora, clarifica filium tuum, (2) ut filius clarificet te :
sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod
c) Er., Lips. et Par. noctium vigilatarum. Expunxi-
mus verbum vigilatarum auctoritate Bad. et mss.
quod Erasmus videtur addidisse de suo.d) Par. post Lipsium ex Erasmi margine, per se
creaverit. Mox mss. Colb. et Carn., astra distrinxe-
rit, non distinxerit.e) Carnut. ms. prudentiam prudentium.f) In duobus mss. Remig. et uno Theod.,
non quod nollet : minus vere. Confer tract. psal. cxxxix,
n. 12.dedisti illi, det ei vitam aeternam. Haec est autem vita
aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem
misisti Jesum Christum. Ego te clarificavi super ter-
ram, opere consummato quod dedisti mihi ut faciam. Et
nunc clarifica me Pater apud temetipsum claritate
quam habui, prius quam mundus esset, apud te. Ma-
nifestavi nomen tuum hominibus, quos dedisti mihi
(Joan. xvii, 1 et seqq.). Verbis brevibus et paucis
omne opus officii sui et dispensationis exposuit, ni-
hilo minus fidei (a) veritatem 55 adversum omnem
inspirationem diabolicae fraudulentiae communiens.
Curramus ergo per singulas sermonis sui virtutes.
10. Quid postulet dicens, Clarifica Filium. — Ait :
Pater, venit hora, clarifica filium tuum, ut filius tuus
clarificet te. Non diem, non tempus, sed horam ve-
Ecce venit hora, ut
filius hominis clarificetur (Joan. xii, 23) : Haec ergo
hora est, in qua se a Patre clarificari orat, ut Pa-
trem ipse clarificet. Sed quid est istud? Clarificari se
clarificaturus exspectat, et honorem redditurus ex-
postulat, et eget hoc quod rursum impertiet? Et hic
occurrant sophistae mundi et sapientes Graeciae, et
syllogismis suis veritatem irretiant. Quomodo et
unde et quid causae sit quaerant : et cum haeserint,
audiant, Quia stulta mundi elegit Deus (b) (I Cor. i,
27). Ergo per stultitiam nostram intelligamus inintel-
ligibilia sapientibus mundi. Dixerat Dominus, Pater,
venit hora : horam passionis ostenderat; nam haec
Clari-
fica filium tuum. Sed quomodo clarificandus erat Fi-
lius? Namque natus ex virgine, a cunis et infantia
usque ad consummatum virum venerat: per som-
num, famem, sitim, lassitudinem, lacrymas hominem
egerat, etiam nunc conspuendus, flagellandus, cru-
cifigendus. Quid ergo? Nobis solum hominem in
Christo haec erant contestatura. Sed non confundi-
mur cruce, non flagellis praedamnamur, non sputis
sordidamur. Clarificat Pater Filium. Quo modo?
Tandem suffigitur cruci. Deinde quid sequitur? Sol
non occidit, sed refugit. Quid refugisse dico? Non
receptus in nubem est, sed de cursu operis defecit :
et interitum suum cum eo reliqua mundi elementa
senserunt : et ne huic facinori (c) ullae coelestes ope-
Crederetur.a) Sola editio Par. fidei voluntatem.b) Carnutensis codex hic addit, ut confundat sa-
pientes.c) Vulgati, illae coelestes : castigantur ex mss.d) Lips. et Par. post Er., quod unus persequentium :
nullius veteris libri auctoritate.e) Sicut illaesa fide Hilarius hic Patrem affirmat
Filio potiorem, qua de re mentem suam explicans in
psal. cxxxviii, n. 17, ait : Est enim Pater major Fi-
lio, sed ut pater filio, generatione non genere, et sicut
ei consentiens Athanasius Or. ii cont. Ar., p. 363,
habet : Pater major est Filio, non magnitudine aliqu(??)
vel tempore, sed propter generationem ex ipso Patre :
ita et excusari potest illud Origenis, t. iii, in Joan.
edit. Huetii, p. 70 : Tertio dicitur haec lux lux vera :
qua ratione Pater veritatis Deus amplior et major est,
quam veritas; et pater cum sit sapientia, praestantior est
ipsa sapientia: hac etiam ratione excellit eum qui est
lux vera, scilicet Christum. Idem esto judicium de si-
milibus aliorum Patrum sententiis.
11. Christus proprius est Dei filius.— Quid ad haec?
Proclamat quoque centurio cohortis, et crucis cus-
tos, vere Dei 56 Filius erat iste (Matth.xxvii, 54).
Creatura intercessione hujus piaculi liberatur; fir-
mitatem et virtutem saxa non retinent. Qui cruci af-
fixerant, vere Dei Filium confitentur : praedicationi
consentit effectus. Dominus dixerat: Clarifica(??) ilium
tuum. Non solum nomine contestatus est esse se fi-
lium, sed et proprietate, qua dicitur tuum. Multi enim
nos filii Dei, sed non talis hic filius. Hic enim et verus
d) quod homo perse-
quentium non negasset.
12. Claritas Filio danda et Patri ab eo reddenda
virtutis in utroque unitatem significat. — Sed forte ea
clarificatione (1) creditur eguisse Filius quam ora-
bat : et infirmus reperietur, dum clarificationem po-
tieris exspectat. Et quis non Patrem (e) potiorem
confitebitur, ut ingenitum a genito, ut patrem a filio,
ut eum qui miserit ab eo qui missus sit, ut volentem
ab eo qui obediat? Et ipse nobis erit testis : Pater
major me est (Joan. xiv, 28). Haec ila ut sunt, intelli-
f) infirmari
(2) patitur haec ipsa clarificatio postulata : ad id enim
quod dictum est, Pater, clarifica Filium tuum; sequi-
tur et illud, ut Filius clarificet te. Non ergo infirmus
est Filius, vicem clarificationis ipse, cum clarifican-
dus sit, redditurus. Sed si non infirmus, quid postu-
labat? nemo enim nisi hoc quod (al. quo) eget postu-
lat. Aut numquid infirmus est et Pater? Aut eorum
quae habet ita profusus est, ut ei clarificatio sit red-
denda per Filium? Sed neque hic eguit, neque ille
desiderat : et tamen alteri alter (g) impertiet. Ergo
expostulatio clarificationis dandae, vicissimque red-
dendae, nec Patri quidquam adimit, nec infirmat Fi-
lium; sed eamdem divinitatis ostendit in utroque vir-
Se patitur.f) In vulgatis, infirmari se patitur. Abest se a mss.
cujus loco intelligere est gloriam Filii.g) Ita mss. At editi, impertit.a) rependendae clarificationis
ostendunt.
13. Claritas quam sibi Pater et Filius exhibent, quae
sit. —Sed clarificatio haec quae sit, et ex quibus sit,
noscendum est (Tres mss. docendum). Non, opinor,
demutabilis Deus est, neque in aeternitatem cadit
aut vitium aut emendatio, aut profectus aut damnum;
sed quod est, semper est, 57 hoc enim Deo est pe-
culiare. Quod semper est, habere aliquando in na-
tura non poterit ut non sit : quo modo ergo clarifica-
bitur, quod suo non eget, neque a se deficit; (supple,
ita ut) (??)eque quidquam sit quod in se recipiat, ne-
que amiserit ut resumat? Haeremus, moramur. Sed
intelligentiae nostrae infirmitatem Evangelista non
deserit, qui quam clarificationem Patri Filius esset
Sicut dedisti ei potesta-
tem omnis carnis, ut omne quod dedisti illi, det ei vi-
tam aeternam. Haec est autem vita aeterna, ut cognos-
cant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum
Christum (Joan. xvii, 2 et 3). Clarificatur ergo per
Filium Pater, in eo quod sit a nobis (b) intelligendus.
Claritas autem haec erat, quod ab eo Filius potesta-
tem omnis carnis acceperat (c) caro factus ipse,
quod vitae aeternitatem erat caducis et corporeis et
mortalibus redditurus. Vitae autem nostrae aeternitas
non operationis erat, sed virtutis effectus. cum aeter-
nitatis gloriam non jam molitio nova, sed sola Dei
esset cognitio sumptura. Ergo non claritas Deo ad-
ditur; neque enim decesserat ut adderetur : sed per
Filium clarificatur apud nos imperitos, refugas, sor-
d) sine spe mortuos, sine lege tenebrosos; et
clarificatur per id, quod ab eo Filius potestatem om-
nis carnis acceperit, vitam ei aeternam daturus. Per
haec igitur Filii opera clarificatur Pater. Itaque cum
omnia Filius accepit, clarificatus a Patre est; et con-
tra clarificatur Pater, cum fiunt universa per Filium.
Et claritas accepta sic (2) redditur, ut quod clarita-
tis in Filio est, id totum claritas Patris sit: quia a
Patre accepit omnia; quia honor famulantis (e) in
honorem mittentis est, ut honor gignentis in hono-
rem nascentis est.
14. Spes vitae non in solo Patre, sed et in Filio, Missio
non naturam, sed personas discriminat. — Sed in quo
tandem aeternitas vitae est? Ait ipse : Ut cognoscant
te solum verum Deum; et quem misisti Jesum Chris-
tum. Quae hic difficultatum quaestiones sunt, et quae
repetendae, deinde ex emenda-
tione, referendae.sic creditur.a) In vulgatis, dandae et referendae. In uno ms.
Sorbon. dandae et recipiendae, In nonnullis aliis, dan-
dae et repetendae. Sincerior nobis visa est lectio, vetusti
codicis Colbertini.b) In excusis hic additur per filium, quod abest
a mss. Neque vero in evangelicis verbis, ut cognos-
eant te, etc.; quae hic explicantur, exstat per filium :
quod neque ad scopum Hilarii pertinet. Vult enim,
tantum claritatem Dei nihil ei addere quod prius ca-
reret : quia tunc clarificandus est, cum a nobis est
intelligendus, nec quidquam ei adjicit haec cognitio
nostra.Et quem misisti Jesum Christum. Debitus Patri
a Filio honor redditur, cum dicit te solum verum
Deum. Non tamen se Filius a Dei veritate secernit,
cum adjungit : et quem misisti Jesum Christum. Non
habet intervallum confessio credentium, qui in utro-
que spes vitae est: nec Deus verus ab eo deficit, qui
in conjunctione succedit. Cum ergo dicitur : Ut co-
gnoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum
Christum; sub 58 hac significatione, id est, mittentis
et missi, non Patris et Filii veritas et divinitas sub ali-
qua aut significationis aut dilationis diversitate dis-
cernitur, sed ad gignentis et geniti confessionem fides
religionis instruitur.
Laus Filii laus est Patris. — Ergo absolute Pa-
trem Filius clarificat in eo quod sequitur: Ego te cla-
rificavi super terram opere consummato, quod dedisti
mihi ut faciam. Laus Patris omnis a Filio est : quia
in quibus laudabitur Filius, laus erit Patris. Con-
summat enim omnia, quae Pater voluit. Dei Filius ho-
mo nascitur; sed Dei in partu virginis virtus est.
Dei Filius homo cernitur; sed Deus in operibus ho-
minis existit. Dei Filius cruci figitur; sed in cruce
hominis mortem Deus vincit. Christus Dei Filius mo-
ritur; sed omnis caro vivificatur in Christo. Dei Fi-
lius in inferis est; sed homo refertur ad coelum. In
quantum haec laudabuntur in Christo, tanto plus lau-
dis a quo Christus Deus est consequetur. His igitur
modis Pater Filium clarificat super terram: rursum-
f) virtutum suarum opera, eum ex quo est ipse
clarificat. Et haec quidem clarificationis vicissitudo
non pertinet ad divinitatis profectum, sed ad honorem
eum qui ex cognitione ignorantium suscipiebatur.
Quo enim Pater non abundabat, ex quo sunt om-
nia? Vel quid Filio deerat, in quo complacuerat om-
nem plenitudinem divinitatis habitare? Ergo clari-
ficatur Pater in terra, quia opus ejus quod mandavit
efficitur.
16. Quam claritatem a Patre exspectet Filius.— Vi-
deamus quid Filius a Patre clarificationis exspectet :
et absolutum est. Nam (3) in continentibus est: Ego
te clarificavi super terram, opus consummavi quod de-
disti mihi ut facerem : et nunc clarifica me, (4) Pater,
apud temetipsum ea claritate quam habui, priusquam
In consequentibus.Tu Pater, ut in Graeco textu atque Vulgata.c) Ita vetus codex Colb. cui favent caeteri, in qui-
bus, caro autem factus ipse quod (In Vict. qui) vitae
aeternitatem. At in editis, caro enim factus ipse vitae
aeternitatem.d) Bad. et Er. sine spiritu emortuos. In uno ms.
Colb. sine spe morituros.e) Ita unus codex Colb. Alii vero libri hic et mox,
in honore.f) Vaticanae basilicae codex, per virtutem suarum
operationum. Carnut. per virtutum suarum operatio-
nem.mundus esset, apud te. Manifestavi nomen tuum homi-
nibus (Job. xvii, 4). Operibus ergo Filii clarificatus
est Pater: dum Deus esse intelligitur, dum Dei uni-
geniti pater manifestatur, dum ad salutem nostram
filium suum etiam ex virgine natum esse hominem
voluit, in quo explentur ea omnia in passione, quae
de partu virginis coepta sunt. Itaque quia Dei filius
ex omni (a) qua est parte perfectus, et ante omne
tempus in divinitatis plenitudine natus, nunc a car-
nis suae origine homo, consummabatur ad mortem;
clarificari se apud Deum postulat, sicut Patrem ipse
clarificabat in terris: quia tum Dei virtutes ignoran-
ti saeculo clarificabantur in carne. 59 Nunc autem quid
est quod apud Patrem (b) clarificationis exspectet?
Nempe hoc quod habuit apud cum, prius quam mun-
c) plenitudinem divinitatis; atque
habet, namque Dei filius. Sed qui erat Dei filius, et
(ceu etiam) hominis coeperat esse filius; erat enim
Verbum caro factum. Non amiserat quod erat, sed
coeperat esse quod non erat; non de suo destiterat,
sed quod nostrum est acceperat: profectum (puta,
humanae naturae) ei quod accepit, ejus claritatis ex-
postulat unde non destitit. Ergo quia Filius Verbum,
et Verbum caro factum, et Deus Verbum, et hoc in
principio apud Deum, et Verbum ante constitutio-
nem mundi Filius : Filius nunc caro factus orabat,
ut hoc Patri caro (d) inciperet esse quod Verbum;
ut id, quod de tempore erat, gloriam ejus quae sine
tempore est claritatis acciperet; ut in Dei virtutem
et spiritus incorruplionem transformata carnis cor-
17. Dei nomen ante Christum hominibus ignotum.—
Manifestato Itaque hominibus nomine Patris, haec
postulat : sed quo nomine? Numquid nomen Dei igno-
in qua visus a Paulo est, quae Eras-
miana atque Parisiensis habebant editiones, et in
ea quae huic antecessit editione suppressa, nostri
ms. auctoritate reposuimus. De hac sua visione
idemmet Paulus I Cor. xv, 8, sic ait : Novissime au-
tem omnium tamquam abortivo visus est et mihi.a)Unus e mss. Colb. quae est Pater, Carnut., qua est
Pater, Relinenda lectio vulgata, non quod in Dei Fi-
lio ante carnis assumptionem fuerint partes, sed quod
nihil ei fuerit unde non perfectus dici possit.b) Editi, clarificationis profectum, ac deinde Lips.
et Par. expetat : refragantibus mss. quorum lectio sic
ordinanda : quid clarificationis est, quod apud Patrem
exspectet?c) Scil., prius quam mundus esset; atque etiam ha-
bet, post quam ipse factus est homo.d) Sic lib. de Synod. n. 48 : Verbum caro factum
est, ut caro potius hoc inciperet esse quod Verbum :
quod non sentit Hilarius fieri mutatione substantiae,
sed qualitatis, non m caro esse desinat quod est, sed
ut absorpta corruptione in incorruplionem aliasve
dotes, quae divinae Verbi naturae propriae sunt, trans-
formetur, uti mox exponitur, et copiose ostensum est
in praefatione generali § 5. Quod diligenter atten-
dendum, ne ubi Patres antiqui carnem nostram a
Christo post resurrectionem deificatam praedicant,
e) Sed plane
ignorabatur. Nam Deum nemo noscit, nisi confitea-
tur et Patrem patrem unigeniti filii, et Filium non de
portione, (f) aut dilatatione, aut emissione; sed ex
eo natum inenarrabiliter, incomprehensibiliter, ut
filium a patre, plenitudinem divinitatis ex qua et in
qua natus 60 est obtinentem, verum et infinitum et
perfectum Deum; haec enim Dei est plenitud Nam
si horum aliquid deerit, jam non erit plenitudo, quam
in eo habitare complacuit(Coloss. i, 19). Hoc a Filio
praedicatur, hoc ignorantibus manifestatur; sic clari-
18. Nativitatis suae fidem Christus fecit gestis. Di-
vina quia non capiunt negantes objurgantur. — Volens
itaque Filius hujus nativitatis suae fidem facere, fac-
torum suorum nobis (g) posuit exemplum ut per ine-
narrabilium gestorum suorum inenarrabilem efficien-
tiam de virtute nativitatis inenarrabilis doceremur :
cum aqua fit vinum, cum quinque panes saturatis
quinque millibus virorum, excepto sexu et aeta-
te reliqua, replent fragmentis cophinos duode-
cim. Res cernitur, et nescitur; fit et non intel-
ligitur; ratio non apprehenditur, et effectus inge-
ritur. Stultum est autem, calumniam in eo inqui-
sitionis intendere, quod comprehendi id unde quae-
ritur, per naturam suam non potest. Ut enim inenar-
e) In vulgatis, sed Deus plane. Expuncta est vox
Deus auctoritate mss. Hilarii sententia liquidius pa-
tet ex his lib. v, num. 27 : Et quaero an Deus verus
non sit, qui tum secundum opinionem Judaeorum et
benedicebatur et jurabatur, Judaei namque sacramentum
mysterii Dei nescientes, et per hoc Dei filium ignoran-
tes, Deum tantum, non et Patrem venerabantur. Nam
utique venerantes Patrem, venerarentur et Filium.f) In vulgatis, aut dilatione : male. Nec melius
deinde apud Er. et Lips. aut remissione. Verbis aut
dilatatione aut emissione cavetur haeresis Sabellii,
quam lib. i, num. 16, explicuimus.g) Vat. bas. ms. cum uno Colb. et Remig. expo-
suit. Mox vocem inenarrabilium antea omissam resti-
tuimus e mss.a) Habueras in exemplo operationum,
ut crederes Deum efficere posse, quorum Intelligere
efficientiam non possis.
19. Provocantur ut explicent Christi januis clausis in-
gressum. — Quaeris quomodo secundum Spiritum na-
tus sit Filius : ego te de corporeis rebus interrogo.
Non (b) quaero quomodo natus ex virgine sit; an de-
trimentum sui caro perfectam ex se carnem generans
perpessa sit. Et 61 certe non suscepit (c) quod edi-
dit, sed caro carnem sine elementorum nostrorum
pudor(??) provexit, et perfectum ipsa de suis (d) non
imminuta generavit. Et quidem fas esset, non im-
possibile in Deo opinari, quod per virtutem ejus pos-
sibile fuisse in homine cognoscimus.
Nisi vi-
dero (e) in manibus ejus (1) fixuram clavorum, et misero
digitum meum in locum clavorum, et mittam manum
meam in latus ejus, non credam (Joan., xx, 25). Do-
minus ad omnem se intelligentiae nostrae imbecillita-
figuram.a) Bad. et Er., haereas. Lips. et Par., haerebas.
hebueras. Unde ad
oram libri adscripsit, Ego legendum arbitror hebueras,
hoc est caecutieras : atque opinioni illius Ludovicus
Myraeus perperam subscripsit; cum non ambig(??)a sit
lectio mss. habueras ut, seu unde, crederes. Sic lib.
vii, n. 51 : Habueras in confessione eorum, quibus de-
saeviente vento.… erat restituta tranquillitas, ut et tu
verum Dei filium confitereris, etc.b) Particulam negantem, quam frustra sustulerat
Lipsius, hic restituimus.c) Scilicet ex viro : sed caro carnem perfectam,
seu hominem verum et perfectum sine elementorum nos-
trorum pudore provexit : quia nimirum omnes ex viro
et femina carnis initia trahimus. Vid. lib. x, n. 35, et
lib. xii, n. 49. Hunc autem locum cum altero tract.
psal. lxvii, conciliavimus in notis ad eumdem trac-
tatum.d) Illud de suis ita Hilariano more positum est, ut
ad proximum verbum non imminuta, et ad subse-
quens generavit aeque referendum sit, quasi habere-
ipsa de suis generavit, quamvis non imminuta de
suis. Sic autem potest intelligi de suis non imminuta,
quia scil. integra et illibata virginitate generavit. At
quod ex hac B. Virginis generatione deducitor, ut
credibilis fiat Patris aetermi generatio absque ullo
ipsius damno, perperam quidam rapiunt ad infaman-
dam Hilarii de Christi conceptione sententiam, jac-
tantque eum sensisse Christum ex Maria nihil susce-
pisse. Quasi vero non in hoc maxime instituta sit
ipsius comparatio, quod sicut Christus ex Mariae
substantia illaesa ipsius integritate natus est, ita abs-
que Patris damno ex ipsius substantia generari po-
tuit; Christum ex Mariae substantia generatum si ne-
garet, nulla prorsus esset ipsius ratio. Hoc porro
eum nullatenus negare evidentissimis argumentis os-
tensum est in praefatione generali § 1.e) Plures mss. in manus ejus. Tum cum Par. reti-
nemus figuram clavorum consentiente vetusto codice
fixuram. Mox in ms. Carn., per loca
clavorum, pro in locum.f) in clauso, et secreto post
passionem Domini congregati consederant. Dominus
62 Thomae fidem propositis conditionibus confirmatu-
rus assistit, palpandi corporis et contrectandi vulneris
obtulit facultatem : et utique (2) qui compunctus re-
cognoscendus sit, necesse est corpus in quo est com-
punctus attulerit. Quaero ergo per quas clausae do-
mus partes sese corporeus intulerit. Diligenter enim
Evangelista expressit dicens : Venit Jesus januis clau-
sis, et stetit in medio (g) (lb., 26). An constructa parie-
tum penetrans (h) et solida lignorum, naturam eo-
rum impenetrabilem transcucurrit? Stetit namque
i) fallimus, ita et de ingressus Do-
Quia compunctus.f) Editi, inclusi. At mss. hic, in clauso, et ad cal-
cem libri in Constantium, in quem haec translata
sunt, unus Colb. inclausi. Jam in cap. 4, in Matth.
n. 13, ex mss. restitutum est, Qui fructus est clauso
impensam luminis continere?g) Excusi hic subjiciunt discipulorum suorum :
quod neque in sacro textu exstat, neque in mss.h) Ita mss. Editi vero, et solidam lignorum natu-
ram impenetrabilem transcurrit.i) Editi, fallimur. Rectius potiores mss. fallimus :
Carn. fefellimus. Haec enim haereticorum nomine in
sinuantur, veritatem quam non comprehendunt de-
trectantium. Arianorum infirmae rationi suae nimis
credentium imitator Calvinus, iis bac parte audacior
fuit, quod in Joan., xx, 19, negare non dubitarit
Christum per januas clausas ad discipulos transisse :
concedit tamen januis cum eo sensu clausis ingres-
manu hominis, quemadmodum Pe-
trus e carcere obserato, sed angeli ministerio aperto,
egressus est. Tum papistarum nomine calumniatur
catholicis, ideo, inquit, aliter sentientibus, ut corpus
gloriosum non modo reddant simile spiritui, sed im-
mensum esse, nulloque loco contineri obtineant : cum
ideo tantum aliter sentiant, quia luculenta sunt Scri-
pturae verba, et uno Patrum consensu prout sonant
intellecta. Sane frustra est Scultelus, cum animum
inducere conatur, Hilarium a Calvino suo non dissi-
dere. Quis enim non videal, ita illum verba evange-
lica intellexisse, ut Christum januis clausis, iisque
non manu angeli aut aliqua omnipotentiae divinae·vir-
tute reseratis, sed cum clausae permanerent, ad dis-
cipulos transisse crediderit. Non aliter ea intellexit
Augustinus, ser. ccxlvii, n. 2, ubi Calvinum cum
suis velut in antecessum refutaturus, nativitatis
exemplo factum idem confirmat. Virgo, inquit,
peperit, et virgo permansit : jam tunc Dominus per
ostia clausa natus est. At quomodo verum Christi
corpus impenetrabilem parietum ac lignorum natu-
ram transcurrit? Respondet libi Hilarius facti veri-
tas ex verbis evangelicis constat, quamvis modus ra-
tionem humanam omnino fugiat : sed non minus
constat plus Deum posse, quam valeat humana ratio
capere. Neque alia est responsio Augustini, serm.
ccxlvii, n. 2, et epist. cxxxvii, n. 8, et Cyrilli Alex.
lib. xii, in Joan. Ita possent absolvi multae difficulta-
Corpus Domini a
sese non deficit, ut sese resumat ex nihilo. Attamen
corpus nunc extra, ac proxime post per creantem,
aut potius conservantem, Dei voluntatem intra cubi-
culum a sese non deficit, cum nullo temporis mo-
mento exsistere desinat : aut catenus deficere dici
queat, quatenus ex natura sua indiget ut quolibet
temporis momento creetur : sicut per motum dici
possit deficere in loco in quo non amplius creatur,
et c(??)ari in eo in quo conservatur. Sive hoc, sive
alio modo factus fuerit hic Christi januis clausis
ingressus : quod infirmae rationi suae plus aequo cre-
dentibus antea videbatur, jam non videtur repugnare.
Ita etiam erit fortasse, qui ratiunculas, aut potius
tenebras, quibus iidem Calvini discipuli corporis et
sanguinis Christi in Eucharistiae sacramento verita-
tem obscurare se putant, depellet. Tutius interim
erit cum tota Ecclesia facti veritatem tenere, quam-
vis ratio qua id fiat ignoretur.63 mentiamur. Dicamus factum non fuisse, quia
intelligentiam facti non apprehendimus : et cessante
sensu nostro, facti ipsius cesset effectus. Sed men-
dacium nostrum facti fides vincit. Adstitit Dominus
clausa domo in medio discipulorum : et Filius est
natus ex Patre. Noli negare quod steterit, quia per
intelligentiae infirmitatem, consistentis non consequa-
ris introitum : noli nescire quod ab ingenito et per-
fecto Deo patre unigenitus et perfectus (a) filius Deus
natus sit, quia sensum et sermonem humanae naturae
virtus generationis excedat.
21. Si possent, Dei opera omnia turbarent. — Et omnia
quidem insuper mundi opera adesse nobis in testimo-
nium possent, ne ambigere de Dei rebus atque virtu-
tibus fas crederemus. Sed in ipsam veritatem infide-
b) cursus sui limitibus proturbaremus, permisce-
remus decessus Oceani et accessus, fluenta etiam fon-
Acturi : mox profane pro profanae.c) naturas fluminum referre-
mus, concuteremus fundamenta terrae, et toto in
haec opera Dei parricidio desaeviremus. Sed bene,
quod nos intra hanc modestiae necessitatem natura
corporum detinet. Certe non fallimus, quid, si lice-
ret, essemus (1) facturi. Namque (d) quia possumus,
profanae voluntatis audacia naturam veritatis convel-
limus, et bellum dictis Dei comparamus.
22. Christus Patrem nobis manifestavit ut patrem, non
ut creatorem. — Filius dixit : Pater, manifestavi nomen
tuum hominibus (Joan. xvii, 6). Quid ad haec calum-
niamur? quid aestuamus? Patrem tu negas? (e) At-
quin hoc maximum opus Filii fuit, ut Patrem cogno-
sceremus. Negas plane, quando secundam te Filius
non ex eo natus est. (f) Et cur filius dicetur, factus
64 mundi Christum creantem : et digna
Deo virtus est, ut effectorem archangelorum et ange-
lorum, visibilium et invisibilium, coeli atque terrae, et
universae hujus creationis effecerit. Sed non hic la-
a) Ita Bad., Er. et mss. nec erat cur Lipsius repo-
neret, filius Deus nutus sit.b) Editi, annui cursas sui limitibus. Vetus codex
annos cursus suis limitibus. Atius Colb. cum Sorbon., et annuos eorum cursus suis limitibus. Lectio,
quam exhibemus est plerorumque mss. Confer.
tract. psal. cxxxiv, n. 11, ubi Hilarius repraesentat
indemutabilem coeli firmitatem, solem annuis cursibus
indefessisque moderatum, vicesque anni definitis limiti-
bus temperantem, etc.c) Duo mss. Colb. cum Germ., naturas hominum.
Tum editi cum duobus mss. recentionbus, refrenare-
mus, et in uno mendose reffernaremus. Praeferimus
cum caeteris, referremus : quod verbum magis Hila-
rianum est, ut observatum est in Adnot. in ps. cxix,
not. 3.d) Editi, quia non possumus, addita particula ne-
gante contra fidem mss. et mentem Hilarii, ex iis
quae contra veritatem faciunt haeretici, quia id pro in-
genii sui libertate possunt, quid facerent contra rerum
naturas, si pariter posse datum eis esset, colligentis.e) Ita scribimus hanc vocem ad imitationem ve-
terum librorum : quod et apud Tertullianum praesti-
f) ln vulgatis, et cum filius dicitur. Subinde apud
Lips·quia, sic caetera; et apud Par., quia sit caetera :
lectio depravata, quam excipiebat vitiosa interpunc-
tio, adeo ut argumenti vis jam nulla prorsus appa-
reret. Restauratur ope mss. Hoc enim sibi vult, ut
qui Filium caeterorum instar pro voluntate factum
asserit, neget re ipsa filium; qui negat Filium, neget
et Patrem; qui vero negat Patrem, neget id quod
Christus hic docere maxime studuit. Non enim ad-
modum ei curae fuit, ut eum nobis Deum et Christi
omnium conditoris creatorem inculcaret, cum tamen
hinc multum apud nos eum commendare et admira-
tionem ei nostram excitare valuisset : sed ut mani-
festaret eum verum esse patrem, qui verum haberet
filium. Hoc Christi opus, hic labor erat.a) aeternae : sed unus unigenitus est
filius, non a caeteris sola differens potestate, quia per
eum cuncta sunt. Sed quia verus unus est filius,
non (b) fiat degener, ut natus ex nihilo sit. Au-
dis Filium : crede quia filius est. Audis Patrem :
memento quia pater est. Quid istis nominibus
suspicionem, malitiam, audaciam interseris? Secun-
dum naturae intelligentiam nomina divinis rebus
apiata (??)unt (c). Quid affers vim verborum veritati?
Audis patrem et filium : ne ambigas esse quod nun-
cupantur. Summa dispensationis est Filio, ut noveris
Patrem : quid irritum facis opus prophetarum, Verbi
d) voluntatem, crea-
tionem, adoptionem : inspice et militiam et stipen-
dium Christi. Nempe proclamat: Pater, manifestavi
nomen tuum hominibus; non audis, creatorem coele-
stium creasti; non audis, effectorem terrestrium effe-
cisti; sed audis: Pater, manifestavi nomen tuum ho-
minibus. Utere (1) Salvatoris lui munere : scito pa-
trem esse qui genuit, filium esse qui natus est; na-
tum ex co patre, (e) qui est, (2) veritate naturae. Me-
mento non tibi patrem manifestatum esse quod
Deus est, sed Deum manifestatum esse quod pater
est.
23. Filius a Patre subsistentia non natura discernitur.
Ut imago, omnia habet quae Pater. — Audis : Ego et
Pater unum sumus (Joan. x, 30). Quid discindis et dis-
trahis Filium a Patre? 65 Unum sunt : scilicet (f) is
qui est, nihil babens quod non sit etiam in eo a quo
est. Cum audis Filium dicentem : Ego et Pater unum
sumus; personis rem accommoda, gignenti et genito
professionis suae permitte sententiam. Sint unum, ut
Salutaris.Ex veritate.cxxix, num. 6,
homo secundum animam aeternus praedicatur. Hic
Arianorum sententiam notat, volentium Christum hoc
tantum ab illis virtutibus differre, quod hae aliqua
per eum creata
sunt, ubi ex tnss. restituimus per eum cuncta sunt.b) Lips. et Par. non quia degener : absque auctoritate.c) Ita mss. At editi, apta sunt.d) In ms. Carnut. voluntate : cui lectioni favet quod
initio hujus numeri filius ex sententia haereticorum
factus pro voluntate dicatur.e) In vulgatis, qui est ex veritate naturae. Abest ex
a mss. Horum verborum nativus ordo ac sensus est:
natum veritate naturae, seu vera nativitate cum natura
ejus ex quo nascitur, ab eo patre qui est, hoc est, cu-
jus proprium est a se esse, et non ab alio, vel qui est
principium universorum. Sic lib. ii, n. It, habes :
Est Filius ab eo Patre qui est; hic vero, ut mox vide-
bimus: Unum sunt, scilicet is qui est, nihil habens quod
non sit etiam in eo a quo est; ubi is qui est, Patrem, is a quo est, Filium significat. Quamquam lib. ii, n. 32,
Filius respectu Spiritus sancti dicitur is qui est, et
ejus respectu Spiritus sanctus, is cujus est, quasi is
qui ejus est.Pater in me,
et ego in Patre (Ibid., 38) : et hoc de Patre et Filio
Filii opera testantur. Non corpus (al. ut corpus) per
intelligentiam nostram corpori immittimus, neque ut
aquam vino infundimus : sed camdem in utroque et
virtutis similitudinem et deitatis plenitudinem confi-
temur. Omnia enim Filius accepit a Patre, et est Dei
forma, et imago substantiae ejus. (3) (g) Eum enim
ab eo qui est : imago substantiae tantum ad subsistendi
fidem, non etiam ad aliquam naturae dissimilitudi-
nem intelligendam discernit. Patrem autem in Filio,
et Filium in Patre esse, plenitudo in utroque divini-
tatis perfecta est. Non enim diminutio Patris est Filius,
nec Filius imperfectus a Patre est. Imago sola (hoc est
Faciamus hominem ad imaginem et similitudi-
nem nostram (Gen. i, 26), invicem esse sui similes,
in eo quod similitudinem nostram dicat, ostendit. Ne
contigeris, ne contrectaveris, ne corruperis. Tene
naturae nomina, tene Filii professionem. Nolo adule-
ris, ni Filium de tuo laudes : bene habet, ut iis quae
sunt scripta contentus sis.
24. Prudentia humana in Dei rebus deficit. Desipit
dum se putat perfectum sapere. — Non est autem in
h) alio
subsistit, absolute vel auctoris sui potest intelligen-
tiam obtinere, vel propriam : se quidem in eo tan-
Eum enim qui est ab eo qui est imago.f) In uno codice Remig. nec non Theod., is qui
est, et de quo est, nihil habens, etc., glossema. Quippe
cur unum sint Pater et Filius, hic ratio redditur;
is qui est principium generationis,
nihil habeat quod non sit in eo a quo est, hoc est,
qui ab eo est, seu qui ab eo originem ducit.g) In vulgatis et aliquot mss. : Eum enim qui est
ab eo qui est imago substantiae : aliud glossema, quod
castigatur ope mss. Carnut., Colb., Vindocin., Vatic.
et Vict. Quippe eum enim refertur ad Filium : tum
ab eo qui est dicitur de Patre. Subinde imago substan-
tiae (ubi in uno ms. Colb. imago consubstantiae) ma-
terialiter accipitur. Hinc praestat mox intelligendam
discernit juxta plerosque ac potiores mss. quam quod
apud Lips. et Par., intelligentia discernit.h) Hoc est, ex alia substantia : cui locutioni op-
ponitur ex se in his numeri superioris : Deo autem
simile aliquid esse, nisi quod ex se erit, non potest.
Tum duo mss. Colb. cum Carnut. substitit : et paulo
post si quidem, non se quidem.66 sensum
suum quam sibi constituta sit natura non tendens.
Hotum enim suum non sibi debet, sed auctori : et
idcirco id, quod (a) in aliud ex auctore subsistit, im-
perfectum sibi est, dum constat aliunde; et necesse
est, ut in quo se perfectum putet sapere, desipiat :
quia naturae suae non moderans necessitatem, et om-
nia infirmitatum suarum existimans terminis conti-
neri, falso jam sapientiae nomine gloriatur : quia sa-
pere, sibi ultra sensus sui non liceat potestatem, et
quam infirmum subsistendi est virtute, tam sensus
sit. Atque ob id imperfectae naturae substitutio, per-
fecti sensus sapientiam obtinere se glorians, stultae
sapientiae irridetur opprobrio, Apostolo dicente : Non
enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare, non
in sermone sapientiae, ne inanis fiat crux Christi: ver-
bum enim crucis stultitia est his qui pereunt, iis autem
qui salvantur, virtus Dei est. Scriptum est enim : Per-
dam sapientiam sapientium, et intellectum intelligen-
tium reprobabo. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor
hujus saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam
hujus mundi? Quouiam quidem in sapientia Dei non
cognovit (b) mundus per sapientiam Deum, decrevit
Deus per stultitiam praedicationis salvare credentes :
quoniam Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quae-
runt : nos autem praedicamus Christum Jesum cruci-
fixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem
stultitiam, ipsis anatem vocatis Judaeis et Graecis Chri-
stum Dei virtutem et Dei sapientiam : quia quod in-
firmum est Dei, fortius est hominibus; et quod stultum
est Dei, sapientius est hominibus (I Cor. i, 47 et seqq.).
Omnis itaque infidelitas (4) stultitia est: quia im-
perfecti sensus sui usa sapientia, dum omnia infir-
mitatis suae opinione moderatur, putat effici non
posse quod non sapit. Causa enim infidelitatis (c) de-
sententia est infirmitatis, dum gestum esse quis non
putat, quod geri non posse definiat.
25. Stultitia sapiens fidelium. — Et idcirco Apo-
stolus sciens naturae humanae imperfectam cogitatio-
nem hoc solum putare in veri ratione esse quod
saperet, ait non in sermone se sapientiae praedicare,
ne praedicationis suae inanis esset assertio. Ac ne
stultitiae esse praedicator existimaretur, adjecit,
verbum crucis stultitiam 67 esse pereuntibus : quia
Stulta est.a) Abest in aliud a vetustioribus mss. Colb. et
Remig. quod in Corb. additum est a secunda manu.
Lips. et Par. particula in expuncta, tantum retinuere
aliud. Ex hoc loco intelligendum est illud tract. ps.
cxxxiv, n. 10 : Qui non se sibi debet, non omnia
potest, dum a potior e subsistit.b) Carnutensis codex, hic mundus, addito prono-
mine hic, quod et superius num. 6, addebat vetus
Colb. Mox in dicto Carnut. aliisque salvos facere,
pro salvare : et paulo post, sicut et in vetusto Colb.
quod infirmius est.… quod stultius est. Jam admonui-
mus eosdem Scripturae locos ab Hilario repetitos
non eadem ratione referri.c) In ms. Carnut., de sententia est impossibilitatis :
minus bene. Quid sibi velit de sententia est infirmitatis,
declarant proxime dicta, dum omnia infirmitatis suae
opinione moderatur ac metitur.d) ea ipsa infirmis sapientiae suae opinione desipe-
rent. Ergo quidquid pereuntibus stultitia est, hoc
iis qui salvantur Dei virtus est : quia nihil naturalis
sensus (e) sui infirmitate moderantur, sed divinae
potestatis efficientiam secundum infinitatem coelestis
virtutis expendunt. Et idcirco sapientiam sapien-
tium, et intelligentiam intelligentium Deus improbat,
quia per opinionem stultitiae humanae credentibus
salus tribuitur : dum et infideles, quae extra sensum
suum sunt, stulta esse decernunt, et fideles potestati
ac virtuti Dei omnia (f) largiendae sibi salutis suae
sacramenta permittunt. Non ergo sunt stulta quae
g) infidelis : cum quod naturaliter mens imper-
fecta non concipit, id extra prudentiae causam esse
decernat. Sed ob hanc imprudentem mundi sapien-
tiam, quae 68 per Dei sapientiam Deum ante nesci-
vit, id est, per hanc magnificentiam mundi ac tam
sapienter instituti opificii ornatum, creatoris sui non
h) sententiae opinione, ibi salus reperiretur,
ubi creditur esse stultitia. Christus enim qui stultitia
gentibus et Judaeis scandalum est, Dei virtus Deique
sapientia est : quia quae sensu humano infirma in
Dei rebus et stulta existimantur, haec prudentiae
virtutique terrenae, et sapientiae et potestatis veri-
tate praecellant.
26. De Dei rebus non ano sensu, sed fide decernen-
dum. — Nihil igitur in divinis effectibus humanae
mentis opinione tractandum est, neque de creatore
suo opificii ipsius materia decernat. Assumenda au-
d) Praepositionem in omittunt editi. Tum Er.,
Lips. et Par. subjiciunt, ea ipsa infirmi : reluctanti-
bus Bad. et mss.e) Addimus sui ex mss. Haud procul ab Hilarii
mente. Gregorius I. ix, Moral. c. 8 : Qui ergo in
factis Dei rationem non videt, infirmitatem suam con-
siderans, cur non videat rationem videt.f) Vat. bas. ms. necnon alii tres, largienda. Er.
et Lips. largiendo. Retinendum omnino cum aliis
libris largiendae.g) Excusi, infidelibus : emendantur ex mss. op-
timaae notae Vat. bas.,Colb., etc.h) Editi, sapientiae opinione refragantibus mss.
Catholicorum simplicitatem adversus Arianorum astus
oc semper fuisse, et a pravis sen-
sibus, quibus necessarias illas voces supprimere ten-
tant, Ecclesiam abhorrere declarat. Allatis deinde
variis Scripturae testimoniis, quibus Filium a naturae
divinae possessione exclusum esse veteratorie insinuant,
integram exhibet fidei professionem, quam Arius
Alexandria pulsus aliique ipsius partibus addicti ad
Alexandrum antistitem miserunt. Hujus deinceps pri-
mam partem, his maxime nixam verbis, Audi Israel,
Dominus Deus tuus unus est, quasi nimirum iis
Moyses Deum non modo natura, sed et persona
unum praedicarit, multis refutat : ostenditque tum
ex creatione mundi, tum ex pluribus visis factis Agar,
Abrahaee, Jacob et Moysi, tum etiam ex Prophetarum
testimoniis, ac nominatim Moysi, Psalmographi,
Oseae, Esaiae ac Baruch, sive ut vocat, Jeremiae,
Deum etsi natura unum, non tamen esse solitarium,
sed filium habere, qui cum ipso divinitatis et nomen
obtineat et naturam.
De visis in eo ex positis quaedam observanda. — Quia
vero hujus ac subsequentis libri argumenta pleraque
nituntur visis patriarcharum; operae pretium est
nonnulla de iis praefari. Constans apud veteres vide-
tur opinio, Filium ab initio mundi variis se modis
hominibus spectabilem praebuisse. Hoc diserte do-
cent Justinus martyr, Irenaeus, Origenes, Theophi-
lus Antioch., Clemens Alexandr., Tertullianus, Cy-
prianus, Patres Antiocheni concilii contra Paulum
Samosat., ut mittamus Faustinum Presbyterum, Am-
brosium, Leonem, aliosque plurimos. Sed ne ab iis
quidem hoc negatum est, qui Ario favebant. Idipsum
passim praedicat Eusebius in lib. Dem. Ev., et Sir-
miense concilium contra Photinum eos anathemate
damnat qui aliter senserint.
Sed cum in hoc doctrina fraudem moliti sint Ariani, ut
Filium, qui visibilis ac visus sit, a Patre invisibili
natura dissimilem praedicarent; alte retinendum,
sanctos Patres ita Deum visum asseruisse, ut cum
Augustino lib. ii contra Maximinum, cap. 26, n. 12,
senserint, divinitatem non per substantiam suam,
in qua invisibilis et immutabilis est, sed per
creaturam sibi subjectam mortalium oculis appa-
Ac ne peregrina huc adsciscamus,
locuples hujus rei testis est Hilarius, lib. xii, n. 45
et 46. Certe, inquit, qui ante angelus, nunc etiam
homo est : ne naturalem hanc esse Dei speciem
diversitas hujus ipsius assumptae creationis pate-
retur intelligi. Adest autem Jacob etiam usque ad
luctae complexum in habitu humano… Sed idem
postea et Moysi esse ignis ostenditur : ut naturae
creatae tum potius ad speciem, quam ad substan-
tiam naturae, fidem disceres. Acute Augustinus
epist. alias cxii nunc cxlvii, num. 20, in illa Moysi
verba, Si inveni gratiam ante te, ostende mihi te-
metipsum. Quid ergo, inquit? Ille non erat ipse?
Si non esset ipse, non ei diceret, ostende mihi te-
metipsum, sed, ostende Deum : et tamen si ejus
Si ex proximis Scripturae verbis ipsum Deum a Moyse
visum Augustinus recte asseruit; pari ratione con-
cedendum est ipsum Deum eidem Moysi in rubo
dixisse : Ego sum Deus Abraham, etc., verumque
Deum Agar allocutam esse, cui clamavit : Tu Deus,
qui adspexisti me. Neque hoc etiam negantii Patres,
qui in visis illis veros Angelos adstitisse arbitrantur.
Non enim existimant angelos illos Dei ac Domini
nomen sibi attribuisse, quia ut legati Dei ac Domini
nomine loquebantur; quis enim legatus regis, impe-
ratoris, aut principis sibi arroget nomen, cujus per-
sonam repraesentat? sed ideo potius, quod Deus ipse in
illis loquebatur. 71 Hoc diserte docet Athanasius Or.
iv cont. Arian., pag. 467: Is quidem, qui sentieba-
tur oculis, angelus erat, sed Deus in angelo loque-
batur. Nam quemadmodum in columna nubis verba
ad Moysen in tabernaculo faciebat, ita quoque in
angelis apparebat loquens Deus. Ita et Hierony-
mus, cap. iii, ad Gal. : Quod autem, ait, Lex or-
dinata per Angelos, hoc vult intelligi, quod in
omni veteri Testamento, ubi angelus primum visus
refertur, et postea quasi Deus loquens inducitur,
angelus quidem vere ex ministris pluribus qui-
cumque sit visus, sed in illo mediator loquatur,
qui dicat : «Ego sum Deus Abraham.» His accedit
Augustinus, l. ii contra Maximin., cap. 26, n. 11.
Quaero, inquit, quis apparuerit Moysi in igne
quando rubus inflammabatur, et non urebatur.
Quamquam et illie angelum apparuisse Scrip-
tura ipsa declarat… In angelo autem Deum fuisse
quis dubitet? Juxta hos Gregorius papa, praef, in
Job, c. 2 : Angelus, qui Moysi apparuisse dicitur,
modo angelus, modo Deus memoratur. Angelus
videlicet propter hoc quod exterius loquendo ser-
viebat; Dominus autem dicitur, quia interius prae-
sidens, loquendi efficaciam ministrabat. Cum ergo
loquens exterius ab interiori regitur, et per obse-
quium angelus, et per inspirationem Dominus no-
minatur.
Comcedit praeterea Augustinus, lib. ii contra Maximi-
num, c. 26, n. 9, angelis illis licuisse Dei ac Domini
se nomine commendare propter prophetiam futura
nuntiantem, quia nimirum Christus, qui Deus ac
Dominus est, in illis figuratus sit. Sic et irenaeus,
lib. v, c. 1 : Praediximus quoniam Abraham et re-
liqui prophetae prophetice videbant eum, id quod
futurum erat per visionem prophetantes. Sed quo-
vis modo intelligantur illa visa, stat prope eadem vis
argumentorum, quae ex illis Hilarius conficit.
1. Tria in haereticos praemittenda veritatis assertioni.
— Quamquam anterioribus libellis, quos jam pridem
conscripsimus, absolute cognitum existimemus, fi-
dem nos et confessionem Patris et Filii et Spiritus
Verbis humanis res divinas non bene explicari.—
Non ignoramus autem, ad res divinas explicandas,
neque hominum elocutionem, neque naturae humanae
comparationem posse sufficere. Quod enim inenarra-
bile est, significantiae; alicujus finem et modum non
habet: et quod spiritale est, id a specie corporalium
exemploque diversum est. Tamen 72 cum de naturis
coelestibus sermo est, illa ipsa, quae sensu mentium
continentur, usu (a) communis et naturae et sermonis
sunt eloquenda, non utique dignitati Dei congrua,
sed ingenii nostri imbecillitati necessaria; rebus
scilicet verbisque nostris ea quae et sentimus et in-
telligimus locuturi. Atque haec sicut primo libello
(num. 19) testati sumus, nunc quoque idcirco a no-
Proferemus.a) Ita in mss. At in vulgatis, communi.b) Editi, esse in nomine. Abest esse a mss. quorum
aliqui subjiciunt, quia sicut plures Dei filii, ita et hic
filius Dei sit.c) In excusis, ab anterioribus esse episcopis, re-
dundat esse, nec habent mss. Vocabulum homousion
ab anterioribus episcopis praedicatum testatur epi-
stola ad Paulum Samosat., tom. i, concil. Dionysio
Alexandrino adscripta, ipse fatetur Eusebius Caesar.
apud Socrat. l. I, c. 5 : Nonnullos, inquit, veteres
episcopos et scriptores, viros sane disertos atque illus-
tres, in divinitate explicanda hoc verbo consubstan-
tiali usos fuisse cognovimus. Inter eos, qui usi sint,
duos Dionysios recenset Athanasius lib. de Synod.,
pag. 918, Tertullianus quoque adversus Praxeam
num. 2, Patrem et Filium unius substantiaae prae-
dicat.d) Mss. de homousion. In hoc nomine scribendo
non sibi constat, illud quandoque per casus inflec-
tentes, saepius non. Hoc vocabulum priore illo sensu
a Paulo Samosatensi praedicatum, et ab Antiochenis
Patribus rejectum indicabat epistola Orientalium Sir-
mium delata, cujus argumentum refertur lib. de Sy-
nod. n. 81.
3. Haereticorum opiniones de Dei filio. — Aiunt
namque haeretici, non ex Deo esse Christum, id est,
Filium non ex Patre natum, neque Deum ex natura,
sed ex constitutione esse; adoptionem scilicet ejus in
(b) nomine, quia sicut plures Deo filii, ita et hic filius
sit; dehinc liberalitatem in dignitate, quia sicut dii
plures sunt, ita et hic Deus sit : indulgentiore ta-
men in eo et adoptionis et nuncupationis affectu, ut
et prae caeleris sit adoptatus, et adoptivis aliis major
73 ut caetera
in aeterni illius Creatoris sui imaginem constitisse :
verbo videlicet de non exstantibus jussum esse
subsistere, Deo potente similitudinem sui ex nihilo
coaptare.
4. Homousion ob sensus pravos respuere se confin-
gunt. Qui illi sensus. — Quin etiam id adjiciunt, cum
unius substantiae Patrem et Filium esse audiunt ab
anterioribus (c) episcopis praedicatum, ut id subtiliter
per speciem haereticae: opinionis infirment: dicentes
cos verbi hujus significationem, id est, unius sub-
stantiae, quod graece d) de homousio eorum falsitas prima est. Se-
quens illa est, quod affirment id enuntiationem ho-
mousii significare, quod rei anterioris atque alterius
communio sit duobus, et tamquam prior substantia
vel usia materiae alicujus exstiterit, quae participata
duobus, et in utroque consumpta, utrumque illum et
naturae anterioris, et rei esse testetur unius. Atque
idcirco improbare se homousii aiunt confessionem,
quod enuntiatio ejus neque Filium a Patre distinguat,
et (e) posteriorem Patrem materia, (f) quo: sibi cum
e) Unus codex Colb. cum. Vict. et Sorboit. po-
tiorem : non malo sensu, si deinde subjiceretur, Pa-
tre materiam. Verius tamen alii habent posteriorem,
uti constat ex lib. de Synodis num. 68. Hunc alterum
sensum, cum a Paulo tantum per cavillationem in-
gestus esset, stalim ab Antiochenis Patribus explo-
sum fuisse tradit Athanasius lib. de Synod. pag. 920,
quod cum Orientalium sententia proxime a nobis
memorata num stare possit, suo loco ad librum de
Synodis expendemus.f) Par. cum velere ms. Colb. quae sibi de filio.
Forte, quae sibi et filio.a) existimetur; tam-
quam desectus ex eo fuerit, ita ut (1) in duos sit res
una divisa; et ideo substantiae dicantur unius, quia
portio desecta de toto, in natura ea sit unde desecta
est : nec posse in Deum cadere divisionis passionem,
quia et demutabilis erit, si imminutioni per divisionem
liat obnoxuis : et imperfectus efficietur, perfectionis
suae in portionem alteram (2) decedente substantia.
5. Filium semper esse cur regent.·— Nec non in eo
se eleganter doctrinae propheticae, sed et evangelicae
atque aposrolicae 74 posse (3) existimant contraire,
ut Filii nativitatem intra tempora praedicent. Cum
6. Nec homousion nec semper esse Filium sensibus
relatis admittit Ecclesia. — O stultos atque impios
metus, et irreligiosam de Deo sollicitudinem! Haec,
quae in homousii significatione et in eo quod semper
b) creationem. In uno ex quo, auctorita-
tem innascibililatis intelligit; in uno per quem, po-
testatem nihil differentem ab auctore veneratur : cum
ex quo et per quem, ad id quod creatur, (c) in his
quae creata sunt (4) communis auctoritas sit. Novit
in Spiritu Deum Spiritum impassibilem et indeseca-
bilem; didicit enim a Domino, spiritui carnem et
ossa non esse (Luc. xxiv, 39) : ne forte cadere in
eum corporalium passionum detrimenta credantur.
In duobus.Decidente.a) Tertium hunc sensum, quem Manichaei fuisse
liquet ex n. 12, testatur Eusebius apud Socrat.
lib. i, cap. 5, Constantinum ipsum respuisse, et
consubstantiale de corporeis affectionibus non posse in-
telligi, neque Filium Dei vel divisione vel desectione,
ut ita dicam, constare, etc. Huc usque ac deinceps Hi-
larius Filium consubstantialem Patri ita caute prae-
dicat, ut omnem horum pravorum sensuum suspi-
cionem procul amoveat.b) Vetus codex Colb. cum Par. cunctis creationem.
Universorum, ut pote ipsius etiam Filii, a Patre est
origo.c) Vat. bas. ms. ei in his; alii recentiores, et in his.
Hoc sibi vult, Patri ex quo et Filio per quem omnia,
quantum ad virtutem creandi et respectu rerum crea-
tarum, communem esse auctoritatem.75 namque est sen-
sus nostri professio, licet nondum sit ratio profes-
sionis exposita. Tamen ne quid, in homousii a Pa-
tribus nuncupati enuntiatione, et in ea quod semper
fuerit confessione, suspicionis relinqueretur; ista
memorata sunt, quibus et subsistere Filium in sub-
stantia qua genitus ex Patre est cognosceretur, et
Patri de substantia qua manebat per Filii nativitatem
d) doctrina Dei calentibus viris esse memoratum;
ne quis forte existimaret adimi per usiam nativitatem
unigeniti Filii, quod Patri homousios diceretur.
7. Vox homousion que necessitate suscepta. — Sed
ut suscepti hujus utriusque (e) verbi necessitatem,
et contra debacchantes tum haereticos ad maximam
fidei securitatem usurpati, (f) rationem intelligamus :
respondendum esse existimo haereticorum perversi-
tati, et omnes eorum stultas ac mortiferas institu-
tiones evangelicis atque apostolics testimoniis coar-
guendas. Videntur enim sibi de singulis, quae asse-
runt, praestare rationem : quia singulis assertionibus
suis quaedam ex divinis voluminibus testimonia sub-
8. Scripturae quibus simplices decipiunt Ariai. —
Conantur enim, sola Dei Patris divinitate celebrata,
Filio auferre quod Deus est; quia scriptum sit: Audi,
Israel, Dominus Deus tuus (g) unus est (Deut. vi, 4).
Et id ipsum ad legis doctorem, interrogantem quod
praeceptum maximum esset in lege, Domino dicente :
Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est (Marci xii,
29). Et rursum Paulo ita praedicante : Unus enim
Deus, et unus Mediator Dei et hominum (I Tim. ii, 5).
(h) Tum quod solus sapiens sit, ne quid sapientiae
Filio relinquatur, secundum Apostoli dictum : Ei
se existimant.Communionis.d) Er., Lips. et Par. doctrinam Dei callentibus :
non male, si quis vetus liber suffragaretur.e) Scilicet Filium et semper esse, et ejusuem cum
Patre esse substantiae. Quam autem necessario ad
fidei securitatem vox homousion inventa sit, vide
apud Athanasium lib de Synod. p. 921, et Gregor.
Naz. Or. xxi, n. 25.f) Perantiqui mss. Vat. bas. et Colb. ratione :
quae vox Hilario familiaris pro jure ac merito.g) Ita meliores mss. constanter, nonnumquam
etiam consentientibus excusis, in quibus hic, mox,
et saepius alibi repetitur vox Deus.h) Verba sequentia in excusis suo loco mota, re-
stituimus ad normam mss.autem, qui potens est confirmare vos secundum Evan-
gelium meum et praedicationem Jesu Christi, secun-
dum revelationem sacramenti temporibus saecularibus
taciti, manifestati autem nunc per Scripturas prophe-
ticas secundum praeceptum aeterni Dei, in obedientiam
fidei in omnes gentes cogniti, soli sapienti Deo per Je-
sum Christum, cui gloria in saecula saeculorum (Rom.
xvi, 25 et seqq.). Tum quod solus innascibilis, et
quod solus verus 76 sit, quia Esaias dixerit (lxv,
16): Benedicent (a) te Deum verum. Quodque id ip-
sum contestatus sit Dominus in Evangeliis dicens :
Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum ve-
rum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan.
xvii, 3). Tum quia solus bonus, ne quid sit bonitatis
in Filio, quia per eum dictum sit : Nemo est bonus
nisi unus Deus (Marci x, 18). Tum quod solus potens
sit; quia Paulus dixerit : Quem temporibus suis os-
tendet nobis beatus et solus potens : Rex regum, et
Dominus dominantium (I Tim. vi, 15). Tum quod
hunc noverint inconvertibilem et indemutabilem;
quia per prophetam dixerit : Ego sum Dominus Deus
vester, et non demutor (Malach. iii, 6); et Jacobus
apostolus dixerit (i, 17) : Apud quem non est demu-
tatio. Hunc justum judicem (supple hic et infra, nove-
rint), quia scriptum est : Deus judex justus, fortis et
patiens (Psal. vii, 12). Hunc cunctis procurantem,
quia Dominus dixerit, cum ci ei avibus sermo esset :
Et Pater vester coelestis pascit (1) (b) illas (Matth. vi,
26); et rursum : Nonne duo passeres asse veneunt, et
unus ex illis (2) non cadit super terram sine voluntate
Patris vestri? Sed et capilli capitis vestri numerati sunt
(Matth. x, 29). Hunc omnia providentem, sicut beata
Susanna dicit: Deus aeternus, absconditorum cognitor,
sciens omnia ante generationem eorum (Dan. xiii, 42).
Hunc etiam (c) inconceptibilem, secundum quod
dictum est : Coelum mihi thronus est, terra autem sca-
bellum (3) pedum meorum. Quam domum aedificabitis
mihi, aut quis locus requietionis meae? Haec enim fe-
cit manus mea, et sunt omnia haec mea (Esa. lxvi, 1).
Hunc quoque capientem omnia, Paulo testante : Quo-
niam in ipso vivimus, et movemur, et sumus (Act. xvii,
28); et Psalmographo dicente : (d) Quo abibo ab spi-
ritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si adscendero in
coelum, tu illic es; si descendero (4) ad infernum, ades;
si sumpsero pennas meas ante lucem, et habitavero in
postremis maris : etenim (5) illuc manus tua deducet
illa.Non cadet. In Graeco, Scamillum. Vitruviana vox.a) In edit. te solum Deum. Abest hic solum a mss.
sicut et l. v, n. 25 et 26. Ubi hunc locum ab haere-
ticis corruptum esse demonstratur.b) Edit, illas. At mss. illa, supple volatilia, ut
legitur cap. 5 in Matth. num. 9.c) Mss. Vat. bas., et Carnut., inconspicabilem.
Rectius alii libri, inconceptibilem, hoc est, qui nullo
capi loco potest.d) In compluribus mss. quo ibo. In antiquioribus
est, quo abibo.e) Vox innascibilem in prius vulgatis perperam
omissa est : cum vel ex ea maxime Hilarius in caete-
ris Arinanorum sententiis fraudem latere mox evincat.
Restituitur ope mss.Psal. cxxxviii, 7 et
seqq). Hunc quoque incorporeum, quia dictum sit :
Spiritus enim Deus est, et adorantes eum, in Spiritu
et veritate adorare oportet (Joan. iv, 24). Hunc im-
mortalitatem habentem et invisibilem, Paulo di-
cente : Qui solus habet immortalitatem, et lucem ha-
bitat inaccessibilem, quem nemo hominum vidit, nec
videre potest (I Tim. vi, 16); et secundum Evange-
lium : Deum nemo vidit umquam, nisi unigenitus Fi-
lius, qui est in sinu Patris (Joan. i, 18). Hunc quo-
que solum manentem 77 (e) innascibilem, quia
dictum sit : Ego sum qui sum (Exod. iii, 14); et
rursum : Sic dices filiis Israel : Misit me ad vos is qui
est (Ibid.); et per Jeremiam : (f) Qui es Dominus, Do-
mine (Jerem. i, 6).
9. Fraus in praedictis latens retegitur. — Atque
haec quis non intelligat plena fraudis esse et plena
fallaciae? quae quamquam sint subtiliter confusa at-
que permixta, tamen absolute artificiosam malitiae
et stultitiae calliditatem et ineptiam testantur. Inter
caetera enim addiderunt, solum se Patrem innascibi-
lem cognovisse : tamquam hinc quisquam possit am-
bigere, eum, ex quo ille genitus sit per quem omnia
sunt, id quod ipse est a nemine consecutum. In ipso
enim, quod pater dicitur, ejus quem genuit auctor
ostenditur; id habens nomen quod neque profectum
ex alio intelligatur, et ex quo is qui genitus est sub-
stitisse doceatur. Igitur id, quod Deo patri proprium
est, proprium ei ac secretum relinquamus, confiten-
tes in eo aeternae virtutis innascibilem potestatem.
g) verum, solum justum, solum sapien-
tem, solum invisibilem, solum bonum, solum po-
tentem, solum immortalitatem habentem; in eo quod
solus haec sit, a communione eorum secundum hos
Filius separatur, (h) Soli enim, ut aiunt, propria non
participantur ab allero. Quae si in Patre solo, non
etiam in Filio esse existimabuntur; te cesse est ut
Filius Deus et falsus, et insipiens, et secundam con-
spicabiles materias corporeus, et malevolus, et infir-
mus, et extra immortalitatem esse credatur, qui ab
his omnibus, cum in bis Pater sit solus, excipitur.
10. Filii honor nil detrahit Patri. — Dicturi autem
In infernum.illic.f) Bad., Er. et Lips. quos et postrema editio
Par. secula est, qui es Domine, omissa voce Dominus
praeter fidem mss. et Septuaginta, g) Editi, verum Deum : renitetibus mss.f) Hoc in modum effati philosophici enuntiator.
At si cum vetusto codice Colb., necnon Germ. prae-
feras, Soli enim sunt, aiunt; referendum erit soli ad
Patrem, aiunt ad Arianos.a) Dei filii, non existimamus quem-
quam arbitraturum, omnem hunc sermonem, quo
usuri crimus, ad Dei patris contumeliam pertinere,
quasi ex ejus 78 dignitale (1) decedat, si quid eo-
rum referatur ad filium : cum potius honor filii di-
gnitas sit paterna; et gloriosus auctor sit, ex quo is,
qui tali gloria sit dignus, exstiterit. Nihil enim nisi
natum habet filius, et geniti honoris admiratio in
honore generantis est. Cessat ergo opinio contume-
liae : cum quidquid inesse Filio majestatis docebitur,
id ad amplificandam potestatem ejus, qui istiusmodi
genuerit, redundabit.
11. Arianorum de Filio doctrina. — Consequens
autem est, ut cognitis jam iis, quae ad deformatio-
b) ut confessione ea, quae de Patre et Fi-
lio est, inter se comparata, unus atque idem a nobis
in absolvendis singulis propositionibus ordo tenea-
tur. Memorant namque filium Dei neque ex aliqua
subjacente materia genitum esse, quia per eum crea-
Decidat; inferius quoque num. seq. decidere
pro decedere.Ut de confessione.Creavit me initium viarum suarum. Idem prae-
fertur a ms. nostro lib. i de Trin. n. 35. Idem lib.
xii, n. 55.a) Addimus Dei ex mss. Hoc loco prudenter an
tevertit Hilarius argumentum Arianis solemne, de
quo Augustinus Ser. 139, n. 5 : Certe enim ideo
dicis non esse ejusdem substantiae Filium, ne injuriam
facias Patri ipsius. Ego libi cito ostendo, quia inju-
riam facis ambobus : quod familiaribus verbis quo-
modo ostendat, vide si lubet. Item lib. ii, contra
Maximinum c. 25 : Non se, inquit, vult Deus ita lau-
dari patrem, ut filium dicatur de se ipso genuisse dege-
nerem : et Serm. 140, n. 5 : Non nobis displiceat ho-
norificentia Filii in Patre : honorificentia enim Filii Pa-
tri tribuit honorem, non suam minuit divinitatem. Si-
mili ratione eisdem haereticis respondet Ambrosius
lib. i de Fide c. 6.b) Carnut. ms. et alii quinque, ut de confes-
sione.c) Titulum epistolae subsequentis apud Bad.
omissum, apud Er. et Lips. in marginem rejectum,
et apud Par. hic male insertum, suo loco restituimus
i, contra Arianos,
p. 313, haud dubie indicat bis verbis : Ario persua-
sit (diabolus) ut quasi sub specie adversarii contra hae-
reses loqueretur, quo melius falleret suam ipsius haere-
sim subjiciens. Ea ipsa est, cujus tam frequentem
mentionem facit Aquileiense concilium tum in gestis
apud Ambrosium l. ii editionis novae pag. 786, tum
in epistola ad imperatores apud eumdem Ambrosium
x. Cui epistolae illam se subdidisse, et in gestis le-
gisse ac recitasse testantur praedictae Synodi Patres :
at modo non exstat nisi illius initium per varias in-
terrogatiunculas concisum, quoad scilicet Palladius
ad quaesita respondere renuit. Ambrosius ipse lib.
iii de Fide c. 10, num. 132, in eamdem respicit, cum
Anus hujus impietatis magister Dei filium creatu-
ram dixit esse perfectam, sed non sicut coeteras crea-
turas, Hanc Athanasius integram exhibet lib. de Sy-
nod. p. 885, sicut ei Epiphanius haer. 69, n. 7, a
quo quidem cum epistola Arii ad Alexandrum, faven-
tibus proxime relatis Athanasii et Ambrosii verbis,
inscribitur; cum etiam simpliciter Arii epistola ab
Aquileiensi concilio constanter nuncupatur; Arius
illius auctor praecipuus, sed non solus est existiman-
dus. Hanc enim Hilarius noster non tantum hic, sed
et lib. i, n. 23, a multis editam scribit. Neque aliud
sonat epistolae ipsius praefatiuncula hic omissa, sed
apud Athanasium et Epiphanium plurium nomine ex-
pressa in hunc modum : Fides illa, quam a majoribus
accepimus, et a te didicimus, beatissime Papa, ejusmo-
di est: Novimus, etc. Longe certius id probat,quae
apud eosdem legitur inscriptio: Beato papae et epi-
scopo nostro Alexandro presbyteri et diaconi in Domino
salutem. Vel certe haec epistola et Arii est, ut ancto-
Isla sunt ex aliqua parte, guae
Ariani ex haeretico suo corde evomuerunt, indicio est
eos alia plura tum evomuisse. Estque valde proba-
bile eos testimoniorum superius memoratorum con-
gerie conatos esse confirmare quod in hac epistola
sua simpliciter asseruerunt.Dominus (3) creavit me in initium via-
rum suarum (Prov. viii, 22). Esse etiam facturam
perfectam, sed non similem caleris facturis : factu-
ram autem per id quod Paulus ad Hebraeos (4) di-
xit : Tanto melior factus angelis, quanto excellentius
ab his possidet nomen (Hebr. i, 4). Et rursum : Unde
fratres sancti, vocationis coelestis participes, cognoscite
apostolum et principem sacerdotum confessionis nostrae
Jesum Christum, qui fidelis est ei qui fecit eum (Hebr.
iii, 1). Ad infirmandum vero Filii et virtutem et po-
testatem et divinitatem, eo maxime utuntur, quod
Pater major me est (Joan. xiv, 28). Idcirco
autem non esse eum unum ex omnibus creaturis con-
cedunt (5), quia scriptum sit: Omnia 79 per eum
facta sunt (Joan. i, 3). (c) Concludunt ergo omnem
irreligiositatis suae doctrinam istiusmodi verbis suis,
dicentes :
Exemplum blasphemiae eorum, qui creaturam esse Dei
filium dicunt.
12. «Novimus imum Deum, solum infectum, solum
sempiternum,solum sine initio, solum verum,(6) (d) so-
Dixerit.Contendunt.solum immensum.
Sequitur: solum immortalitatem, etc.d) In Vulgatis bic adjicitur, solum immensum :
quod tamen omittunt lib. vi, neque in graecis exem-
plaribus usquam exstat, neque in mss.a) immortalitatem habentem, (b) solum opti-
mum, solum potentem, (c) omnium creatorem, ordi-
natorem et dis positorem inconvertibilem, immutabilem,
justum et optimum legis et prophetarum et novi Tes-
tamenti : hunc Deum genuisse filium unigenitum ante
omnia saecula, per quem et saeculum et omnia fecit :
natum autem non putative, sed vere, (d) obsecutum
voluntati suae, immutabilem et inconvertibilem, crea-
turam Dei perfectam, sed non sicuti unum creatura-
rum; facturam, sed non sicuti caeterae facturae; nec ut
Valentinus 80 (e) prolationem Natum Patris com-
mentatus est; nec sicut Manichaeus (f) partem unius
substantiae Patris Natum exposuit; nec sicut Sabel-
lius, qui unionem (g) dividit, ipsum dixit Filium
quem et Patrem; nec sicut Hieracas, lucernam (h)
de lucerna, vel lampadem in duas partes; nec qui
i) accipiens a Patre, et (2) glorias (j) ei
consubsistente Patre. Neque enim Pater dans ei om-
nium haereditatem, fraudavit semetipsum ab his
quae (k) non facta habentur ab ipso; fons est autem
omnium.
13. « Quapropter tres substantiae (l) 81
Deus causa est omnium, omnino sine initio solitarius :
Filius autem sine tempore editus a Patre, et ante
saecula creatus et fundatus, non erat antequam nas-
ceretur : sed sine tempore ante omnia natus, solus
a solo Patre (3) substitit. Nec enim est aeternus, aut
coaeternus, aut simul non factus cum Patre, nec simul
cum Patre habet esse, sicuti quidam dicunt, (m) aut
aliqui duo non nata principia introducentes : sed
n) unio et principium omnium, sic et Deus ante
omnia est. Propter quod et ante Filium est, sicut et
a te didicimus (o) media in ecclesia praedicante. Se-
cundum quod itaque a Deo esse habet, et (p) glorias,
et vivere, et omnia ei sunt tradita; secundum hoc,
principium ejus est Deus. Principatur autem ei, ut-
Fratrum desideratur in nostro codice; sicut
desideratur etiam in editione ad lib. vi, n. 5.Glorians.Subsistit.a) Hoc vafre dictum patet, quo Filius passibilis
ac mortalis credatur. Hinc in gestis Aquileiensis sy-
nodi, n. 24, Ambrosio asserenti. Non divinitas mor-
tua est, sed caro mortua, non assentitur Palladius; sed
tergiversatur ac dicit : Ante vos mihi respondete. Pla-
nius autem ejusdem synodi Patres epist. apud Am-
bros. 10, n. 7, ad imperatores rescribunt : Mortem
denique ejus (Christi) non ad sacramentum nostrae sa-
lutis, sed ad infirmitatem quamdam divinitatis referunt.
Hoc praenotasse juverit, quo interim discat lector, ad-
versus quos Hilarius, l.x, Filii impassibilitatem tueatur.b) Apud Athanasium et Epiphianium adjicitur
bic, solum sapientem. Sic etiam in gestis Aquileiensis
Synodi, post quam recitatum est, n. 17 : solum aeter-
num, solum sine initio, solum verum, solum immortali-
tatem habentem, proxime recitatur, n. 27, solum sa-
pientem : quae duo verba Erasmus superius adjecit
post solum infectum, renitentibus Bad. et omnibus
nostris mss. Immo nec ipse Erasmus sibi constat,
lib. vi.c) In Vulgatis Athanasii et Epiphanii, omnium
judicem. Major apud Hilarium videtur rerum con-
nexio, cum creatorem recte sequatur ordinatorem et
dispositorem. Et facile quidem pro graeca voce omnium judicem,
non omnium creatorem.d) Apud Epiphanium, e) Editi hoc et sexto libro prolatione. Tum apud
natam. At in mss. prolationem Natum, ut in
graeco natum
substantive intelligendum esse liquet, quasi filium.f) Graece το g) Erasmus ad marginem, inducit : cujus conjec-
turam Lips. et Par. perperam arripuere. Sabellius
quidem in Trinitate, de qua non est hic sermo,
unionem inducit; sed in incarnatione, uti declaratur
lib. vi, n. 7 unionem dividit, hoc est, in Christo per-
sonarum dualitalem invehit.h) Apud Bad. et Er. hic adjicitur verbum dicit :
cujus loco Lips. et Par. ex Erasmi conjectura substi-
tuere inducit. Neutrum exstat in mss. aut graecisi) Graece qui et vivere et esse acceperit a Patre.j) Perpauci mss. gloriam. Caeteri cum excusis,
glorians. Legendum esse glorias, tum ex graeco cum subsistente
Patre : ubi ex mss. fide restituimus consubsistente ei
Patre, quod ad lectionem graecam consubsistente pariter active intelli-
gendum est, quasi consubsistere faciente.k) Pro non facta, apud Athanasium et Epipha-
nium graece habetur l) In vulgatis, Deus pater. Rectius abest pater a
mss. et graeco. Nam cum de Deo sermo sit, quando
in Arianorum sententia nondum ei erat filius, unde
et solitarius subinde praedicatur; non debet pater co-
gnominari. Ut enim apud Athanasium lib. de Synod.
pag. 884, Arius ratiocinatur; Filio nondum exis-
tente, statim relinquitur Patrem tantummodo Deum
fuisse.m) In codice Vat. bas. aut alii qui.... introducunt.
aut aliqui, legitur ea quae sunt ad aliquid, aut ea quae
sunt relata.n) Er., Lips. et Par., unio est principium : contra
veritatem graeci textus, Bad. et mss. Vocabuli unio
vis ad calcem libri hujus commodius explica-
bitur.o) Vocem papa hic expunximus, cum non exstet
in mss., nec in graeco.p) Rursum hic plerique ac poti- ores mss. glorians,
ex quibus ut supra conficimus glorias, id manifeste
postulante orationis nexu et graeco vocabulo glo-
riam, quod habent pauci alii mss. Pessime autem
Erasmus reposuit gloriari, quod nunc primum mu-
tamus.ex
ipso, et quod ex utero, et quod ex patre exivi et ve-
ni, (a) velut partem ejus unius substantiae et quasi
prolationem extendens intelligitur; compositus erit
Pater, et divisibilis, (1) et convertibilis, et corpus
secundum illos, et, quantum in ipsis est, consequen-
tia corporis sustinens sine corpore Deus. (b)
14. Quia divina non percipit homo nisi ex Dei de se
dictis, ex his refellendae sunt haereticae assertiones. Dei
dicta non nude, sed ex suis causis expendenda. — Hic
eorum error est, haec mortifera institutio : ad cujus
confirmationem corrupto intelligentiae sensu, divino-
rum dictorum testimonia usurpant, et de his sub oc-
casione humanae ignorantiae mentiuntur. Nemini au-
tem dubium esse oportet, ad divinarum rerum co-
gnitionem divinis utendum esse doctrinis. Neque
82 aut si ut
est Deus creditur, non potest aliter de eo, quam ut
ipse est de se testatus, intelligi. Cessent itaque pro-
priae hominum opiniones, neque se ultra divinam con-
Vide supra l. ii, n. 30) : quia non sermoni res, sed
rei est sermo subjectus. Verum omnia editis simul
et dicendi causis et dictorum virtutibus prosequemur.
Igitur singula secundum propositionis ordinem (c) re-
tractentur.
15. Moyses dicens, Deus unus est; non negavit Filii
deitatem. — Nam hoc eorum principale est : Novimus
inquiunt, unum solum Deum, Moyse dicente, Audi,
Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deut, vi, 4). Sed
numquid hinc quisquam fuit ausus ambigere? aut
umquam aliter a quoquam eorum praedicatum esse,
qui Deum crederent, cognitum est, nisi unum Deum
esse ex quo omnia, unam virtutem innascibilem, et
unam hanc esse sine initio potestatem? Sed non per
id, quod Deus unus est, Dei filio accidit negari posse
quod Deus est. Moyses namque, vel potius Deus per
Moysen, populo et in AEgypto et in deserto idolis et
deorum, ut putabant, religionibus occupato, hoc
constituit principale mandatum, ut unum Deum cre-
deret : et vere ac merito constituit. Unus est enim
Deus ex quo omnia. Sed videamus, an idem Moyses
83 sit, per quod fidei nostrae Deus unus
est; tamen videamus an Moyses, qui ad Israel dixerit,
Dominus Deus tuus unus est, Dei filium Deum praedi-
caverit. Uti enim nos ad confitendam Domini nostri
Jesu Christi divinitatem testimonio illius oportebit,
cujus auctoritate haeretici unum tantum Deum confi-
16. In historia creationis Deum non solitarium do-
cet. Alius dicens, alius faciens; uterque Deus. Filius
est Deus faciens. - Igitur cum absoluta haec de Deo
et perfecta confessio sit, secundum Apostolum ita
loqui, (d) Unus Deus pater ex quo omnia, et unus Do-
minus noster Jesus Christus per quem omnia (I Cor.
viii, 6), videamus originem mundi, quid de ea Moyses
loquatur. Ait namque : Et dixit Deus, Fiat firmamen-
tum in medio aquae, et sit dividens inter aquam et
aquam : et factum est sic, et fecit Deus firmamentum,
et divisit Deus per medium aquae (Gen. i, 6, 7). Ha-
bes ergo Deum ex quo, habes Deum per quem. Aut
si id negabis, necesse est id quod factum est per
quem factum sit doceas : aut certe naturam ipsam
et mu-
tabilis.Natum est, mox, discernet.Consuetudinem, mox, sequamur ergo.a) Graece, velut a quibusdam intelligitur,
pars est alicujus qui unius substantiae sit, et quasi pro-
latio. Patet autem Hilarium ex mendoso codice
legisse b) Apud Epiphanium hae subnectuntur subscrip-
tiones : Bene valere le optamus in Domino, beatissime
papa, Arius, Ethales, Achilles, Carpones, Sarmatas,
Arius presbyteri : diaconi Euzoius, Lucius, Julius,
Menas, Helladius, Gaius : episcopi Secundus Pentapo-
lis, Theonas Africanus (gr. Pistus qui Alexan-
driae ab Arianis collocatus est.c) In ms. Carn. et uno Colb. hic insertum est,
de uno Deo : quod sane ex margine in textum irrep-
sit, cum ad subsequentia indicanda in limbo non male
locum haberet.d) Ex hoc Apostoli loco Patrem a Filio discernere
solebant haeretici, ut liquet ex his num. 19, Hilarii
ad Arianum dictis, Dixisti enim, Ex Patre omnia, sed
per Filium omnia. Nec repugnabant Catholici; adeo
ut Hilario nihil familiarius, quam ut Pater Deus ex
quo, is ex quo, ex quo omnia, Filius vero Deus per
quem, is per quem, per quem omnia cognominetur.
Quod observandum fuit, tum ad intelligentiam voca-
bulorum, tum ne ignoraretur institutum Hilarii Aria-
nos et suis ipsorum armis conlodientis.a) demonstres,
Fiat firmamentum, se ip-
sam Dei verbo jussa firmaverit. Sed haec divinae
Scripturae ratio non recipit. Omnia enim, secundum
prophetam, facta ex nihilo sunt (II Mach. vii, 28) :
nec natura aliqua manens demutata in aliud est, sed
id quod non erat creatum est, et absolutum est. Per
quem? Audi evangelistam : Omnia per ipsum facta
sunt (Joan. i, 3). Si quaeris per quem, audies eum-
dem Evangelistam dicentem, In principio erat Ver-
bum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum,
hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum
facta sunt (Ibid. 1-3). Quod si negare voles a Patre
dictum videri, Fiat firmamentum (Gen. i, 6), audies
rursum prophetam dicentem, Ipse dixit, et facta sunt;
ipse mandavit, et creata sunt. (Psal. cxlviii, 5.) Quod
Fiat firmamentum; in eo quod Pater
sit locutus ostenditur. Quod autem adjicitur : Et fac-
tum est sic, et quod fecisse 84 Deus dicitur; in eo
persona efficientis est intelligenda qui faciat. Dixit
enim, et facta sunt, non utique solum voluit, et fecit :
mandavit, et creata sunt, non utique quia complacitum
ei est, exstiterunt; ut (ita) Mediatoris officium inter
se et ea quae essent creanda cessaret. Dicit ergo fieri
Deus ex quo omnia sunt, et facit Deus per quem
omnia (1), eodem parique nomine et in dicentis signi-
ficatione et in efficientis operatione (b) confesso. Si
autem loqui audebis, non de Filio dici, Et fecit Deus;
et ubi erit quod dictum est, Omnia per ipsum facta
sunt et illud apostolicum : Et unus Dominus noster
Jesus Christus per quem omnia (I Cor. viii, 6); et
Ipse dixit, et facta sunt (Ps. cxlviii, 5)? Quod
si impudentiam tuam haec divinitus dicta (2) convin-
cent; non adimitur Dei filio quod Deus sit, per id
quod dictum est : Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus
est : cum ab eo ipso, qui haec est locutus, in ipsa
constitutione mundi Deus fuerit praedicatus et Filius.
Sed videamus, in quem profectum haec distinctio ju
bentis Dei, et facientis Dei (3) augeatur (c). Nam tam-
etsi sensus communis intelligentiae non recipiat, ut
in eo quod dictum est : Jussit, et facta sunt, solitarius
atque idem significatus esse credatur; tamen ne
quid ambigi possit, oportet ea, quae mundi crea-
tionem consecuta sunt, explicari. (V. Tract. Ps. xci,
n. 6.)
17. Neque in condendo homine solitarius Deus. —
Cum igitur perfecto mundo ejus incola formandus
esset, (d) talis de eo sermo est : Et dixit Deus, Fa-
ciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram
(Gen. i, 26). [Et rursum, Et fecit Deus hominem; ad
imaginem Dei fecit eum (Ibid. 27)]. Quaero nunc, so-
lumne sibi Deum locutum existimes, an vero sermo-
nem hunc ejus intelligas non sibi, sed ad alterum
exstitisse? Si solum fuisse dicis; ejus ipsius voce ar-
gueris dicentis, Faciamus hominem ad imaginem et
similitudinem nostram. Deus enim per legislatorem
(Moysen) secundum intelligentiam nostram locutus
est, verbis 85 videlicet, quibus uti ipse nos voluit,
cognitionem eorum nobis quae gessit impertiens. Si-
gnificatio namque Dei filio per quem facta sunt om-
nia, in eo quod (e) dictum (4) esset, Et dixit Deus,
Fiat firmamentum; et (in eo quod) rursum ita dictum
est, Et fecit Deus firmamentum : ne tamen (f) hic idem
inanis ac superfluus sermo existimaretur, si sibi ipse
dixisset ut fieret, et rursum ipse fecisset (quid enim
tam alienum ab eo qui solus esset, ut sibi faciendum
Faciamus
hominem ad imaginem et similitudinem nostram, sus-
sunt.Non convincent.Arguatur.Dictum est.a) Ut obedientiae vi talis exsisteret, quemadmodum
habes in Psal. cxlviii, n. 4, cujus loci lectionem
recte a nobis emendatam liquet ex praesenti, sicut et
ex subnexis, nec natura aliqua manens (id est, jam
exsistens) demutata in aliud est, etc., patet eamdem
non male a nobis intellectam.b) Editi, confessio est : emendantur ex mss. Haec
autem conclusio non ad proximum ex psalmis locum
pertinet, sed ad memorata Genesis verba, in quibus
habetur, Et dixit Deus... Et fecit Deus.c) In Corb. ms. arguebatur. In quibusdam ut et
in vulgatis, agatur. Rectius in vetustioribus Colb.,
augeatur : hoc est, an hac distinctione
significetur auctus personarum numerus, quod sine
cunctatione affirmat Tertullianus adversus Praxeam.
n. 12 : Etsi ubique teneo unam substantiam in tribus
cohaerentibus : tamen alium dicam oportet ex necessi-
tate sensus eum qui jubet, et eum qui facit. Verbi au-
geri vim repetere licet ex lib. i, n. 11, ubi Christum
recipientes in filios Dei aucti praedicantur. Haec dis-
tinctio juventis Dei et facientis Dei aliis etiam Patribus
solemnis fuit, Irenaeo, lib. iii, c. 8, et 1. iv, c. 75;
Tertulliano, uti proxime vidimus; Origeni, tom. ii;
in Joh. edit. Huet. p. 61; Antiocheno concilio epist.
ad Paulum Samosat; Hippolyto, lib. cont. Noetum;
Athanasio, de decrelis Nic. syn.; Basilio, I. de Spiritu
sancto; Cyrillo, I. xxix Thesauri p. 255. Augustinus
autem Serm. cxl, n. 6, probat Filium ipsum esse
Patris mandatum, non a tempore datum, sed manda-
tum natum. Quomodo enim, inquit, non est mandatum
Patris, quod est Verbum Patris? Et lib. contra Serm.
Arian. c. 3, reprehendit eos, qui formant sibi in phan-
tasmate cordis sui quasi duos aliquos, etsi juxta invi-
cem, in suis tamen locis constitutos, unum jubentem, et
alterum obtemperantem : nec intelligunt ipsam jussio-
nem Patris ut fierent omnia, non esse nisi Verbum Pa-
tris per quod facta sunt omnia.d) Aliquot mss. talis Deo sermo est. Mox quae un-
cinis inclusa sunt, nec habet vetus Colb. nec videntur
Qui autem mandat,
alteri mandat, quem non alium esse persuasum habe-
mus, quam unigenitum filium Deum, cui dixit, Facia-
mus hominem, etc.e) Particulam cum hic omissam aliquando puta-
vimus; ut ex posteriore tantum loco Filii significatio
ostenderetur. Sed Filii exsistentia ex utroque confi-
citur, et cum ei nimirum mandatur ut faciat; et cum
fecisse significatur quod mandatum erat. Ille enim,
cui dicitur Fiat, quique fecisse praedicatur quod jus-
sum est, alius est ab eo qui jussit ac dixit Fiat. Ut
autem habet concilium Antioc. epist. ad Paulum Sa-
mosat. : Filium, qui semper cum Patre est, credimus
implevisse voluntatem paternam in creatione universi.f) Editi, hic quidam inanis : castigantur ex mss.faciamus; neque quisquam alieno a se nostram lo-
quitur. Uterque sermo, et faciamus et nostram, ut
solitarium eumdemque non patitur; ita neque diver-
sum a se alienumque significat. Aut quaero, si cum
audias solitarium, utrum non ipsum eumdemque esse
existimes? aut cum audias non ipsum neque eumdem,
anne quod solitarius tantum sit inlelligas? In solitario
ergo solitarius, in non eodem vero neque ipso, non
solitarius reperietur. Solitario ergo convenit, faciam,
et meam : non solitario vero, faciamus, et nostram.
18. Nec solitudo est nec divinitatis diversitas. —
Cum itaque legimus, Faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram; quia sermo uterque, ut non
nostram
imaginem dicit, non etiam imagines nostras, unius
in utroque proprietate naturae. Non sufficit autem
solam verborum attulisse rationem, nisi dictorum
intelligentiam etiam rerum operatio consequatur :
scriptum enim ita est : Et fecit Deus hominem, ad
imaginem Dei fecit eum (Gen. i, 27). Quaero, si so-
litario atque ipsi ad se eumdem fuit sermo, quid hic
sentiendum existimes? Video enim nunc tripertitam
significationem, et facientis, et facti, et exempli. Qui
factus est, homo est; Deus autem fecit; et quem fe-
cit, ad imaginem Dei fecit. Si de solitario Genesis
esset locuta, dixisset utique, 86 Et fecit ad imagi-
ad imaginem
Dei dicit. Atque ita Deus ad communem sibi cum
Deo imaginem atque eamdem similitudinem homi-
nem reperitur operari : ut nec solitudinis intelligen-
tiam significatio efficientis admittat, nec divinitatis
diversitatem ad eamdem imaginem ac similitudinem
constituta patiatur operatio.
19. Alio loco idipsum confirmatur. — Et quamquam
superfluum post haec existimetur ultra aliquid af-
ferre, quia in divinis rebus non frequentius dicta,
sed tantum dicta sufficiunt : tamen quid de hoc eo-
dem dictum sit, cognosci oportet. Non enim divino-
Qui effuderit sanguinem hominis, pro san-
guine ejus effundetur anima ejus; quia ad imaginem
Dei (a) feci hominem (Gen. ix, 6). Etiam hic distin-
guitur exemplum, opus, operans. Deus testatur se ad
imaginem Dei hominem fecisse. Cum faciendus homo
est, quia (b) de se, neque ad se loquebatur, dixit ad
imaginem nostram : cum autem factus homo est, Fe-
cit Deum hominem ad imaginem Dei. Non ignoravit
utique verbi proprietatem, si sibi ipse loqueretur,
ut diceret, Feci ad imaginem meam. Dixerat enim
ad demonstrandam naturae unitatem, Faciamus ad
nostram. Neque rursum confudit de solitario ac non
solitario intelligentiam : cum hominem Deus faciens,
ad imaginem Dei fecerit.
20. Patrem non sibi ut solitario faciamus locutum
esse. — Quod si Deum patrem solitarium sibi haec
locutum fuisse affirmare voles, tamquam concedi tibi
ad imaginem Dei feci ho-
minem, ita voluisse intelligi, tamquam, Ad imaginem
meam feci hominem; primum ipse testimonio tuo
redargueris. Dixisti enim, Ex Patre omnia, sed per
Filium omnia. Namque per id quod dictum est, Fa-
ciamus hominem, ex co origo est ex quo (c) coepit et
sermo : in eo vero quod Deus ad imaginem Dei fecit,
significatur etiam is per quem consummatur operatio.
21. Sed Sapientiam, quae haereticis annuentibus
Christus est, ei adfuisse. — Tum deinde, ne quid tibi
hinc liceat mentiri, Sapientia, quam tu ipse Chris-
tum confessus es, contraibit dicens, Cum certos po-
nebat fontes sub coelo, cum fortia faciebat 87 funda-
menta terrae, eram apud illum (d) componens. Ego
eram, ad quam gaudebat. Quotidie autem laetabar in
conspectu ejus in omni tempore cum laetaretur orbe
perfecto (2) et laetarelur in filiis hominum (Prov. viii,
28 et seqq.). Conclusa est omnis occasio, et coarta-
tur ad veri confessionem universus error. Adest, Deo
genita ante saecula Sapientia. Neque solum adest, sed
etiam componit. Est ergo componens apud ipsum
(e) Intellige compositionis vel dispositionis officium.
Pater enim in eo quod loquitur, efficit; Filius in eo
quod operatur quae fieri sunt dicta, componit. Per-
sonarum autem ita facta distinctio est, ut opus refe-
ratur ad utrumque. Nam in eo quod dicitur, Facia-
mus, et jussio (f) exaequatur, et factum : in eo vero
quod scribitur, Eram apud illum componens (Ibid. 30), non solitarium se sibi esse in operatione si-
Quotidie autem laetabar in
conspectu ejus in omni tempore, quando laetabatur orbe
perfecto, et laetabatur in filiis hominum (Ibid. 30,
Ipsi.Et laetabatur.a) In vulgatis, fecit hominem : mendose.b) Particulam neque ab Erasmo hic absque ulla
mss. auctoritate additam, male retinuerant editiones
sequentes. De se quippe loquebatur Deus, quatenus
in prima persona dixit, Faciamus, sed non ad se, qua-
tenus non in singulari, Faciam.c) Ita mss. At excusi mendose, capit et sermo.d) In prius vulgatis cuncta componens. Constanter
a mss. abest cuncta hic, 1. xii, n. 37, in Ps. cxlviii,
n. 4, etc., consentientibus LXX.e) Vat. bas. ms., intelligisne. Tum in uno Colb.,
compositionis vel dispensationis. Rectius pro nostra
sententia in altero, non in Carn. omittitur vel disposi-
tionis. Non enim hic agitur de Sapientia quatenus Deo
coelos praeparanti aderat, sed quatenus componebat.f) Id est, et jubens et faciens exaequantur. Quo-
circa ne legeris cum Bad. exequitur, aut cum Er. et
Par. exequatur, multo minus cum mss. Colb. et Germ.
exsequatur.Et vidit
Deus quia bona sunt (Gen. i). Placere Patri opera
sua gaudet, per se ex praecepto ejus effecta. Gau-
dium enim suum hinc esse profitetur, quod in con-
summato orbe et in filiis hominum Pater laetus exis-
teret; in filiis hominum ob id, quia jam in uno Adam
omne humani generis exordium constitisset. Non ergo
in fabricatione mundi solitarius Pater sibi loquitur,
Sapientia sua secum et cooperante, et consummata
cooperatione gaudente.
22. Conclusio eorum quae a num. 16 probata sunt.
— Non ignoramus autem multa et maxima ad abso-
lutionem horum dictorum esse reliqua (a); sed di-
lata a nobis potiusquam dissimulata habentur; ple-
88 Deus est ex quo omnia : sed non
propterea ignorandum esse, quia Filius Deus est;
cum idem Moyses Deum et Deum toto Operis sui
corpore sit professus. Igitur videndum est, quo-
modo (b) et electio et (2) legislatio Deum et Deum
pari confessionis ordine praedicet.
23. Angelus Dei Agar allocutus, Deus est. Filius
et angelus Dei et Deus. — Post multas namque
Dei ad Abraham allocutiones, cum adversum
Agar Sara commoveretur, conceptui ancillae do-
Et
dixit Angelus Domini ad Agar, Redi ad dominam tuam,
et humilia te sub manibus ejus. Et dixit ei Angelus
Domini, Multiplicans multiplicabo semen tuum, et non
dinumerabitur a multitudine (Gen. xvi, 9, 10). Et
rursum : Et vocavit nomen Domini qui loquebatur se-
cum, Tu Deus qui adspexisti me (Ibid., 13). Ange-
lus (c) Dei loquitur (duplex autem in angelo Dei
significatio est : ipse qui est, et ille cujus est) : et
loquitur non res secundum nomen officii sui; ait
Multiplicans multiplicabo semen tuum, et non
dinumerabitur a multitudine. Ministerium angeli po-
testas multiplicandarum gentium excedit. Sed quid
tandem de eo, qui Dei Angelus (3) quae (d) soli Deo
propria sunt loquebatur, Scriptura testata est? Et
vocavit nomen Domini qui loquebatur secum, Tu Deus
qui adspexisti me. Primum angelus Dei, secundo Do-
minus; vocavit enim nomen Domini qui loquebatur se-
cum; dehinc tertio Deus, Tu enim es Deus qui ad-
spexisti me. Qui angelus Dei dictus est; idem Domi-
nus et Deus est. Est autem secundum prophetam fi-
lius Dei magni consilii angelus (Esai. ix, 6, sec. LXX).
Ut personarum distinctio absoluta esset, angelus Dei
est nuncupatus; qui enim est Deus ex Deo, ipse est
et angelus Dei. Ut vero honor debitus redderetur,
24. Cur idem loquens ad Agar angelus, ad Abraham
Deus dicatur. — Et hic quidem primum angelus,
deinde idem postea et Dominus et Deus : ad Abra-
bam vero tantum Deus. Tuto enim, jam persona-
rum (4) discretione praemissa, ne solitarii error sub-
esset, absolutum et verum 89 ejus nomen edici-
tur. Scriptum namque est : Et dixit Deus ad Abra-
ham, Ecce Sara uxor tua pariet filium tibi, et vocabis
nomen ejus Isaac : et statuam testamentum meum ad
illum in testamentum aeternum, et semini ejus post il-
lum. De Ismael autem, ecce exaudivi te, et benedixi ei,
et amplificabo eum valde : duodecim gentes generabit,
et dabo eum in gentem magnam (Gen. xvii, 19, 20).
Numquid ambigitur, quin qui angelus Dei dictus est,
Et bene-
dixi (5) ei et (e) multiplicabo eum. Benedictio ex prae-
terito est; jam enim ad Agar sermo fuerat : (f) am-
plificatio vero in futurum; nunc enim primum ad
Abraham de Ismael Deus loquitur. (g) Et ad Abraham
Deus loquitur; ad Agar vero angelus Dei loculus est.
Deus igitur est, qui (h) et angelus est : quia qui et
angelus Dei est, Deus est ex Deo natus. Dei autem
Laetabatur.Legisdatio.Quae sola.Distinctione.Eum, et amplificabo eum.a) Puta quae in eodem Prov. cap. habentur : Do-
minus creavit me, etc., in quibus illustrandis totus
fere liber xii, occupatur.b) Apud. Lips. et Par., et lectio et legislatio. Rec-
tius aliis in libris, et electio et legislatio, hoc est, no-
vum ac vetus Testamentum, secundum illud Pauli
Rom. xi, 7 : Quod quaerebat Israel, hoc non est con-
secutus, electio autem consecuta est. Hinc planius jam
lib. v, n. 2, ad huncce librum habita ratione : Recte
enim unum Deum a Moyse praedicatum Evangelia tes-
tantur : et rursum fideliter in Evangeliis Deum et Deum
doceri, Moyses Deum unum praedicans auctor est. Hinc
facile diluitur objectum illud, quod per se occurrit :
Si electionis et legislationis nomine Evangelium et
legem intelligat Hilarius, cur deinceps ex sola lege
et non ex Evangelio Deum et Deum ostendit. Quippe
veluti rem constantem ponit, Deum et Deum in
evangelicum sacramentum annuntians.c) Sola editio Par., Angelus Deus : refellitur ex
subnexis. De distinctione ejus qui est ab eo cujus est
jam actum est ad lib. ii. n. 32.d) In plerisque ac potioribus mss. quae sola.e) Ms. Carnut. ampliabo. Alii nonnulli, ampli-
ficabo.f) Ms. Colb. cum Germ. amplicabo. Vat. bas.
amplificabo : quod non displiceret, si prius benedixi,
non benedictio legeretur.g) Verba, et ad Abraham Deus loquitur, in ante
vulgatis omissa, restituuntur ex mss.h) In vulgatis, et qui angelus Dei est, quia et
qui, etc. Elegantius in mss. qui et angelus est, sine
Dei. Hilarii expositionem confirmare juverit ex epist.
concilii Anthioch. de Christo dicentis : Qui implens
voluntatem paternam patriarchis apparet, et cum eis
loquitur, in eisdem clausulis et eisdem capitibus ali-
quando quidem tamquam Angelus, quandoque vero
tamquam Dominus, quandoque autem Deus esse affir-
matur. Deum enim universi impium est existimari ange-
lum. Filius vero angelus Patris est, qui est ipse Domi-
nus et Deus. Scriptum est enim, Angelus magni consilii.
Apposite Tertullianus, de Carne Christi, n. 14 : Dictus
est magni consilii angelus, id est nuntius, officii, non
naturae vocabulo. Magnum enim cogitatum Patris, su-
per hominis scilicet restitutione, annuntiaturus saeculo
erat. Non ideo tamen sic angelus intelligendus ut Ga-
briel aut Raphael. Nam et Filius a Domino vineae mitti-
tur ad cultores sicut et famuli, etc. His consentiunt
Justinus, dial. cum Tryph.; Epiphanius haer. lхiх,
n. 35. Videsis Augustinum, lib. ii de Trio. c. 13. Ne-
que audiendus Origenes, qui ut humanam, ita ange-
licam naturam a Christo assumptam docuit, cujus
haec sunt tom. i in Johan., p. 32 : Christus homo
hominibus, angelis angelus factus est. Quippe, inquit
Tertullianus, de Carne Christi, n. 14, ut hominem
gestaret Christus, salus hominum fuit causa... ut ange-
lum gestaret, nihil tale de causa est...Nam nullum man-
datum de salute angelorum suscepit Christus a Patre.
25. Referuntur et alia visa, dicta, gesta. — Scriptura
et per Abraham, Deum esse qui loqueretur, osten-
dit. Abrahae quoque Isaac filius promittitur. Dehinc
postea assistunt viri tres. Abraham conspectis tribus
unum adorat, et Dominum confitetur. Scriptura
adstitisse viros tres edidit : sed patriarcha non igno-
rat qui et adorandus sit et confitendus. Indiscreta
assistentium species est; sed ille Dominum suum
Et 90 dixit ei, Revertens veniam ad te ad hoc tempus in
futurum, et habebit filium Sara uxor tua (Gen. xviii,
10). Et post haec dixit ei Dominus, Non celabo ego
Abraham (1) puerum meum quae facturus sum (Ibid.,
17). Et rursum : Dixit autem Dominus, Clamor Sodo-
morum et Gomorrhae impletus est, et peccata eorum
magna valde (Ibid., 20). Et rursum post multum
alium sermonem, quem brevitatis studio praetermitti-
mus, cum de justis una cum injustis perdendis Abra-
ham esset sollicitus, ait : Nequaquam, qui judicas ter-
ram, facies hoc judicium. (a) Et dixit Dominus, (2) Si
invenero in Sodomis quinquaginta justos in civitate, remit-
tam omni lοcο propter (b) illos (Ib., 25, 26). Et rur-
sum consummato sermone ad Lot fratrem Abrahae,
Et Dominus (3) pluit super Sodomam
et Gomorrham sulphur et ignem a Domino de coelo
(Gen. xix, 21). Et rursum : Et Dominus visitavit Sa-
ram, sicut dixit, et fecit Deus Sarae sicut locutus est,
Puero meo.Si invenero Sodomis.Pluvit super Sodoma et Gomorra.a) Hic adjiciunt prius excusi, ut perdas justum cum
impiis : renitentibus mss. Sed et haec cum in fine
num 27, aliis verbis et alio ordine, nempe ante
proxime dicta, non post exhibeantur; patet hic inter-
polatoris opera.et concepit et peperit Sara Abrahae filium in senectute
sua, et in tempore sicut locutus est illi Dominus (Gen.
ххi. 1, 2). Dehinc expulsa de Abrahae domo cum
filio suo ancilla, et in deserto ob aquae inopiam inter-
itum pueri timente, eadem Scriptura ait, (c) Et
exaudivit Dominus Deus vocem pueri ubi erat, et voca-
vit angelus Dei Agar de coelo, et dixit ei, Quid est
Agar? noli timere; exaudivit enim Deus vocem pueri de
loco in quo est. Surge, et accipe puerum, et tene ma-
num ejus; in gentem enim magnam faciam cum (Ibid.,
17, 18).
26. Expenduntur singula. Filius et magni consilii
angelus est, et Dominus, et Deus. — Quae perfidiae cae-
citas est, quae increduli cordis (d) obtusio est, quae
irreligiositatis temeritas, aut ignorare haec, aut
e) crimen necesse est
quod negatur. Angelus Dei loqui ad Agar coepit. Is-
maelem in gentem magnam adaucturus, eique (4) in-
numerabilem 91 gentis progeniem praestaturus.
Confessio audientis et Dominum eum esse et Deum
edocet. Sermonis enim exordium ab angelo Dei coe-
pit, sed in confessione Dei constitit. Ita qui (5) sub
ministerio (f) magni consilii nuntiandi, Dei angelus
est, ipse et natura et nomine Deus est. Nomen enim
naturae, non nomini natura componitur, lisdem etiam
de rebus ad Abraham Deus loquitur : (g) benedictum
jam Ismaeli docetur, et multiplicandum eumdem
Benedixi, inquit, ei (Gen. xvii, 20).
Non itaque demutavit personae suae significatio-
nem : se enim jam benedixisse demonstrat. Scriptura
certe sacramenti ordinem et verae praedicationis
Inenumerabilem.Sub mysterio.b) In vulgatis, illos justos. Abest justos a mss.c) Editi, et ecce exaudivit. Tres mss. et audivit. Alii,
consentiente graeco, et exaudivit.d) In mss. hic et alibi constanter, obtunsio.e) Criminis hujus qui rei sint, aperit lib. vi, n. 15,
quos nimirum impietatis voluntas, et non ignorantia,
Nam judicaturus
ipse de omnibus, et pro majestatis suae misericordia
poenae meritum ignoranti moderaturus errori, negantes
se jam non judicabit utique, sed negabit.f) Plures mss. cum vulgatis, sub mysterio. Magis
placet cum mss. Carnut., Remig., etc., sub ministe-
rio. Ut enim supra ex Tertulliano observabamus,
Christus magni consilii angelus dictus est officii, non
naturae vocabulo. Et Hilarius ipse, lib. v, n. 11 : In
angelo officii potius quam naturae intelligentiam esse
hinc probat, quod angeli ministri Dei vocentur.g) Ita praestantiores mss. Colb., Carn., Remig. cum
Germ. a prima manu. At in vulgatis, benedictum jam
Ismaelem : ac deinde Par. post Lips., docet, nec
multo post cum aliis editis, benedixit, pro bene-
dixi.
27. Vir quem ex tribus adorat Abraham, Donimus,
Deus, et judex est. — Procedit autem pleniore doc-
trinae profectu sermo divinus, Deus isthic ad Abra-
ham loquitur, parituram Saram pollicetur. Post haec
viri tres sedenti assistunt, unum adorat, et Dominum
confitetur. Idemque et adoratus et confessus ab illo,
tempore eodem in futurum rediturum se promittit,
et Sarae filium futurum Deus ad Abraham locutus est.
Idem postea de rebus ipsis eumdem vir ab eo visus
alloquitur. Demutatio tantum fit nominum, nihil ta-
men de confessione decessit. Virum enim licet con-
spectum, Abraham tamen (a) Dominum adoravit
(Gen. xviii, 2, 3) : sacramentum scilicet futurae
b) laetabatur, ut videret diem
meum : et vidit, et laetatus est (Joan. viii, 56). Vir
ergo conspectus rediturum se tempore eodem polli-
cetur. Contuere sponsionis effectum : memento ta-
men virum esse qui spondeat. Quid ergo Scriptura
dicit, Et Dominus visitavit Saram (Gen. xxi, 1)? Vir
ergo iste Dominus est, efficiens quod spopondit. Quid
autem sequitur? Et fecit Deus Sarae sicut locutus est
(Ibid.). Vir in loquendo nuncupatus, Dominus 92 in
visitatione significatus, Deus praedicatur in facto. Lo-
cutum certe virum non ignoras, qui Abrahae et visus
est et locutus. Deum quomodo ignorabis, Scriptura
eadem, quae virum dixerat, Deum confitente? Ipsa
Et concepit et peperit Sara Abrahae filium
in senectute sua, et in tempore sicut locutus est illi Do-
minus (Ibidem, 2). Sed vir venturum se locutus est.
Virum crede tantum, nisi qui venit, et Deus et Do-
minus est. Causam compara. Vir certe ob id (c) ve-
niet, ut Sara et concipiat et pariat, Fidem disce. Do-
minus et Deus ob hoc venit, ut Sara et conciperet et
pareret. In potestate Dei vir locutus est : in effectu
d) Viri deinde de conspectis tribus
duo abeunt : sed qui residet, et Dominus et Deus est.
Neque solum Dominus et Deus est, sed et judex est.
Stans enim ante Dominum Abraham dixit, Nullo
modo tu facies hoc verbum, occidere justum cum impio,
et erit justus sicut impius. Nequaquam, qui judicas
omnem terram, facies hoc judicium (Gen. xviii, 25).
Toto igitur sermone suo Abraham fidem, ob quam
justificatus est, docet, Dominum suum ex tribus agni-
tum, et solum adoratum, et (1) Dominum (e) confes-
sus et judicem.
28. Unum ex tribus, non tres in uno Abraham ado-
rat. Discrimen inter visum Lot, et visum Abrahae. —
Ac ne forte existimes in unius confessione, trium
f) Et ut vidit Lot, exsurrexit
obviam illis, et adoravit in faciem in terram : et dixit,
Ecce, domini, divertite in domum pueri vestri (Gen. xix,
1, 2). Hic pluralem retinuit significationem simplex
visio angelorum, illic singularem honorem patriar-
chae fides confitetur. Hic divinae Scripturae historia
duos de tribus tantum angelos fuisse significat, illic
Dominum et Deum praedicat. Ait enim : Et dixit Do-
minus Abraham, Quare risit Sara, dicens, (2) Ergo vere
paritura sum? ego autem (g) senui. Numquid impossi-
bile est 93 (h) a Deo verbum? In tempore hoc revertar
ad te in futurum, et erit Sarae filius (Gen. xviii, 13 et
seqq.). Tenet ergo Scriptura ordinem veritatis, nec
29. Dominus a Domino, Filius. — Dehinc adest in
Sodomam et Gomorrham justi poena judicii. Et quid
tandem momenti in eo est? Dominus sulphur et ignem
Et Deum confessus.Ego vere.a) Editi, Deum adoravit, repugnante sacro textu
cum mss. Repugnat et hoc, quod Hilarius, cui vox
Deus simpliciter posita Patrem, sicut Dominus Filium
sonat, inde conficit Abraham Christi futuram corpo-
rationem agnovisse. De eadem visione Tertullianus,
de Carne Christi, n. 6, non diversa loquitur : Inter
Angelos illos ipse Dominus apparuit Abrahae sine nati-
vitate cum carne…qui jam tunc et alloqui et liberare et
judicare humanum genus ediscebat in carnis habitu, non
natae adhuc, quia nondum moriturae.b) Carnut. aliique nonnulli mss. exsultavit.c) In excusis, venit. Melius in mss. veniet. Institui-
tur enim comparatio inter eum qui venturum se pro-
miserat, Gen. xviii, 10, tum vir conspectus, et eum
qui venisse narratur. Gen. xxi, 1 et 6, non jam vir, sed
Dominus et Deus nuncupatus.d) Editi, viris deinde conspectis tribus : emendantur
ex mss.e) Editi, et Deum confessus est et judicem : reniten-
tibus mss. Neque Abraham in Scriptura Deum, sed
Dominum constanter profitetur.f) Ita castigatiores mss. At editi, et vidit Lot, et
surrexit... in terra : graece ecce domini, consentientia ha-
bet graeca simul et latina exempla. Augustinus ta-
men, Serm. 7, praefert ecce domine, nec usquam vidisse
videtur ecce domini : sic enim habet num. 6 : Cum
duo mitterentur ad Sodomam apparentes fratri Abrahae
Lot, et ipse agnoscit in eis divinitatem; et cum duos vi-
deat, Dominum appellat : et ille in tribus Dominum, et
in duobus ille Dominum : adeo ut ex hoc in eam abeat
sententiam, quae tuetur non Dominum ipsum, sed
angelos in quibus insideret Dominus apparuisse pa-
triarchis, qui non portantibus, sed insidenti gloriam
dabant. Videsis ejusdem lib. ii contra Maximinum,
c. 26, num. 6.g) In vulgatis, quae jam senui. Abest quae jam a
mss. et graeco textu.h) Apud Par., Deo, omisso a. In editis aliis, a Do-
mino. Verius in mss. a Deo : quo is, qui in habitu
viri loculus erat v 2 et 3, quique v 1, 3 et 13, Do-
minus appellatus est, Deus quoque esse significetur :
qui scopus est Hilarii, graecum textum apud Deum, quasi pluit a Domino (Gen. xix, 24). Ut Dominus a Do-
Joan. v, 22). Dedit
ergo Dominus, quod Dominus accepit a Domino.
30. Eum ut Deum vidit Jacob nec solitarium. — Sed
qui accepisti in Domino et Domino judicis cognitio-
nem, cognominis ejusdem in Deo et Deo cognosce
consortium. Jacob discedens ob metum fratris sui,
somnians viderat scalam fundatam in terra et con-
tingentem coelum, et per eam adscendcntes et de-
scendentes angelos Dei, et Dominum incumbentem
super eam, sibique omnes benedictiones, quas Abra-
hae et Isaac dederat, impertientem (Gen. xxviii). Ad
hunc postea talis Dei sermo est : Dixit autem Deus
ad Jacob, surgens adscende in locum Bethel, et habita
ibi, et fac ibi altarium Deo, qui apparuit tibi cum fu-
geres a facie fratris tui (Gen. xxxv, 1). Deus hono-
rem Deo postulat, et postulat cum alterius significa-
tione personae : Qui, inquit, apparuit tibi cum fugeres;
ne qua personae ejusdem confusio nasceretur. Deus
ergo est qui loquitur, Deus et de quo loquitur : ho-
noris confessio a naturae nomine non discernit, quos
significatio subsistentes esse distinguit.
31. Synopsis et scopus praedictorum a numero 23. —
Et huic quidem loco quaedam memini ad pleniorem
absolutionem necessaria : sed secundum proposi-
tionis ordinem, responsionis quoque ordo retinendus
est. Itaque quae ei reliqua sunt, in libro altero suo
loco exsequemur. Tantum hoc nunc in Deo, qui ho-
94 ab eo ad Lot missos, nihil aliud
a propheta nisi angelos praedicatos. Non solum autem
ad Abraham in viro Deus adfuit, sed etiam ad Jacob
in homine Deus venit. Neque solum venit, sed
luctatus ostenditur (Gen. xxxii, 24) : neque tantum-
modo luctatus, sed etiam adversus eum, cum quo
luctabatur, infirmus. Nunc de luctae sacramento
(a) non est, neque in tempore, neque in materia, ali-
quid tractare. Deus certe est; quia Jacob adversus
Deum invaluit, et Israel Deum vidit.
32. Moysi in rubo visus, Dominus et Deus est. —
Videamus autem, an etiam alibi, praeter quam ad
Agar, hic angelus Dei Deus esse sil cognitus. Cogni-
tus plane est. Neque solum Deus, sed etiam Deus
Apparuit autem illi angelus Domini in flamma ignis
de rubo (Exod. iii, 2). Et rursum, Vocavit eum Do-
minus de rubo, Moyses, Moyses, Et respondit : Quid
est? Et dixit Dominus : Ne accesseris huc, solve cal-
ciamentum de pedibus tuis; locus enim, in quo stas,
terra sancta est. Et dixit ei : Ego sum Deus Abraham
et Deus Isaac et Deus Jacob (Ibid., 4 et seqq.). Qui
apparuit in rubo, de rubo loquitur : et visionis locus
unus et vocis est; neque alius, quam qui est visus,
auditur. Qui angelus Dei est cum videtur, idem rur-
b) Domi-
nus qui auditur, Deus deinde Abrahae, Isaac et Jacob
esse cognoscitur. Cum angelus Dei dicitur, non pro-
prius sibi ac solitarius esse monstratur; (c) est enim
angelus Dei : cum Dominus et Deus nuncupatur, in
honore naturae suae et nomine praedicatur. Habes
ergo angelum, qui de rubo apparuit, et Dominum et
Deum.
33. Moyses non semel Deum et Dominum praedicat.
Uterque tamen unus est Deus. Filio uti natura Deo ho-
nor postulatur. Filius et Angelus Dei et Deus. — Per-
curre adhuc Moysi testimonia; et intellige an occa-
sionem aliquam praedicandi Deum et Dominum ne-
gligat. Tenes nempe ex dictis ejus, Audi, Israel, Do-
minus Deus tuus unus est (Deut. vi, 4). Tene nunc
Vi-
dete, videte quoniam ego sum Dominus, et non est Deus
praeter me (Deut. xxxii, 39). Et cum omnis sermo ei
ex persona Dei (d) usque ad finem cantionis fuisset,
ait, Laetamini coeli simul cum eo, et adorent eum om-
nes (e) filii Dei. Laetamini gentes cum populo ejus, et
honorificent eum omnes angeli Dei (Ib., 43). 95 Ho-
norificandus est a Dei angelis Deus, dicens : Quoniam
ego sum Dominus, et non est Deus praeter me. Est enim
Unigenitus Deus : neque consortem unigeniti nomen
admittit (sicuti non recipit innascibilis, in eo tantum
quod est innascibilis, participem); est enim unus ab
uno. Neque praeter innascibilem Deum innascibilis
Deus alius est, neque praeter unigenitum Deum uni-
genitus Deus quisquam est. Uterque itaque unus et
a) Editi, neque est in tempore : praeter fidem mss.
Est autem hic pleonasmus, cujus exempla jam vidimus.b) In vulgatis, ipse vero qui auditur, Dominus Deus
est. Deinde Abrahae, Isaac et Jacob Deus esse cognosci-
tur. Quae lectio confusa restauratur ope mss.c) Editi, Etenim Dei angelus cum, etc., sensu per-
turbato, et sublata probatione qua Deus non solita-
rius demonstratur. Castigantur ex mss.d) Scilicet Unigeniti, ut apertius declaratur lib. v,
n. 36.e) Hic Deuteron. locus in Ps. lxvii, n. 4, aliis
verbis, alioque verborum ordine exprimitur. Ibi enim
primo loco habetur Angeli Dei, non filii Dei; postea
autem filii Dei, loco Angeli Dei : cui lectioni suffra-
gatur Justinus sub finem Dial. cum Tryphone, favet-
que Paulus Heb. i, 6. Quem hic tenet Hilarius ordi-
nem, tenet et Epiphanius haer. lxix, n. 60, ubi habet :
Adorent ipsum omnes filii Dei, et confortent eum omnes
angeli Dei.a) per quos est honorandus intellige, scilicet
per angelos et filios Dei, Deus. Ac ne forte honorem
Dei non naturalis existimes postulari, et arbitreris
hoc in loco Moysen de honorando Deo patre sen-
sisse, cum tamen Pater sit honorandus in Filio; ta-
men benedictionem, quam (b) sub eodem sermone ad
Joseph disponit, adverte. Ait enim : Et quae accepta
sunt ei qui apparuit in rubo, veniant super caput Jo-
seph et verticem (Deut. xxxiii, 16). Adorandus ergo a
Dei filiis Deus est, sed Deus qui et Dei filius est. Ho-
norandus autem a Dei angelis Deus est, sed Deus
qui Dei (c) angelus Deus est : quia de rubo apparuit
Dei angelus Deus, et quae ei complacita sunt, Joseph
cum benediceretur optantur. Non ideo non Deus,
d) distincto innascibilitatis nativita-
tisque sensu, ac manifestata sacramentorum coeles-
tium dispensatione, non solitarium Deum docuit opi-
nandum, cum angelum et filium Dei Deum, Dei et
angeli et filii adorabunt.
34. Et haec quidem de Moysi libris responsa a
nobis sint, vel potius Moyses ipse responderit : quia
eo haeretici auctore usi, per unius Dei confessionem
patent persuaderi posse, ne Deus esse Dei filius prae-
dicetur; 96 contra auctoris sui testimonium impii,
cum quando ille unum Deum confitens, non destite-
rit de Dei filio docere quod Deus est. Sed consequens
est multiplices de eodem prophetarum sententias
35. Qui propheta Filium et Deum doceat, et a Patre
secernat. Filii cur pater Deus sit. — Tenes dictum :
Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est : atque uti
nam recte teneres. Sed secundum sensum tuum
dicti prophetici quaero rationem. Ait enim in psal-
mis : Unxit te, Deus, Deus tuus (Psal. xliv, 8). Dis-
e) ad legentis intelligentiam unctum et ungen-
tem : distingue te et tuus : ad quem et de quo sit
sermo, demonstra. Superioribus enim dictis hic con-
fessionis ordo subjectus est. Dixerat namque : Sedes
tua, Deus, in saeculum saeculi, virga directionis tuae,
virga regni tui; dilexisti justitiam, et odisti iniquita-
tem (Ibid., 7). Nunc quoque his adjecit : Propterea
unxit te, Deus, Deus tuus. Deus ergo regni aeterni, ob
meritum dilectae justitiae et perosae iniquitatis, a Deo
suo unctus est. Numquid intelligentiam nostram ali-
qua saltem nominum intervalla confundunt? Nam
discretio tantum personae in te et tuus posita est,
in nullo tamen naturae distincta confessione. Tuus
enim relatum est ad auctorem, te vero ad ejus qui ex
auctore est significationem. Est enim Deus ex Deo,
Unxit te, Deus,
Deus tuus. Non est autem ante innascibilem Deum
Deus ullus, ipso dicente : Estote mihi testes, et ego
testis, dicit Dominus Deus, et puer meus quem elegi, ut
sciatis et credatis et intelligatis quoniam ego sum, et
ante me non est alius Deus, et post me non erit (Esa.
xliii, 10). (2) Ejus igitur, (f) qui sine initio est, de-
monstrata est dignitas; et ejus qui ex innascibili est,
honor conservatus est : Unxit te, enim Deus, Deus
tuus. Id enim, quod ait tuus, ad nativitatem refer-
tur, caeterum non perimit naturam (Vide lib. xi,
n. 18, etc.). Et idcirco Deus ejus est, quia ex eo na-
tus in Deum est. Non tamen per id, quod Pater Deus
est, non et Filius Deus est : Unxit enim te, Deus
Deus tuus : designata videlicet et auctoris, et ex eo
g) et dignitatis nuncupa-
tione constituit.
97 36. Filium Patris qualem Esaias praedicat. — Ve-
rum ne forte ex co arripi impiae assertionis possit oc-
casio, quod dictum est, Quoniam ego sum, et ante me
non est Deus alius, et post me non erit (Esai, xliii, 10);
tamquam per id non et Filius Deus sit, quia post
Et ejus per cujus.Ejus igitur qui sine nativitate est, demonstrata
persona est, mox, pro id enim quod ait, est id quod ait, et paulo post, quia ex Deo natus legitur, pro ex
eo natus.a) Ita Er., Lips.· et Par. quae lectio nobis valde
suspecta est, cum nec satis congruat cum subnexis,
nec habeatur nisi in recentioribus mss. Nam in po-
tioribus tribus Colb., Carn., Corb., Germ., Re-
mig., etc., legere est, et ejus per cujus (potest intel-
honorem) est honorandus. In ms.
Corb. secundis curis adseriptum est, et ejus per quem
est honorandus. In Vindocinensi autem exstat, et ejus
per quos est honorandus. Deinde in vetustiore Remig.
mendose, intelligere scilicetur Angelus et Filius Dei. Ex
quibus non incommode conticere liceret, significatio-
nem honorandi ex eis per quos est honorandus intellige,
scilicet ut Angelus et filius Dei Deus.b) In uno codice Vatic. sub eodem nomine. Tum
in recentiore Remig. ad Theod. Jacob ad Joseph
disponit. Sincerior est lectio caeterorum. Subjecta
enim verba Deuteronomii sunt; quamvis ad bene-
dictionem Jacob Gen. xlix, 26, alludant.c) Ita mss. At editi, Angelus est qui de rubo. Sic et
Ambrosius in Psal. xliii, n. 15, Filium in rubo vi-
sum fuisse declarat his verbis : Quis. est in rubo visus
Moysi, nisi primogenitus Dei filius, qui ait : Ego sum
Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac,
Deus Jacob. Ideo se demonstravit humanis adspectibus,
quia venturus erat ut ab omnibus videretur.d) In editis, distinctio : mendum quod castigant
e) Lips. et Par., discernat legentis intelligentia : re-
luctantibus aliis libris. Ita Tertullianus adversus
Praxeam n. 13, Ambrosius lib. i de Fide c. 3, et alii
Patres in hoc Psalmistae loco duos aperte discerni
observant. Luculentum est prae caeteris illud Irenaei
lib. iii, c. 6 : Utrosque Dei appellatione significavit
Spiritus sanctus, et eum qui ungitur Filium, et eum
qui ungit, id est, Patrem.f) Editi excepto Par., qui sine nativitate est : qui
tamen infra, n. 37, de Patre habent, qui sine initio
aeternus est.g) Yat. bas. codex, in naturae ejusdem dignitate et
Domini nuncupatione : minus sincere. Ex hoc maxime
loco patet quam apud Hilarium vim habeat vocabu-
lum dignitatis, quod divinitatis loco manifeste hic po-
nitur.Matth. xii,
18). Non est ergo ante me alius Deus, et post me non
erit: aecernae videlicet et indemutabilis virtutis infi-
37. Oseae locus pro Filii deitate. Patri nullus, Filio
Ρater, nobis Pater et Filius est Deus.—Et hoc ipsum
promptum este ex persona ipsius discere, Ait enim ad
Osee prophetam, Non apponam adhuc ut miserear
domui Israel, sed enim adversans adversabor illis : fi-
liorum autem Juda miserebor, et salvos eos faciam in
Domino Deo ipsorum (Oseae i, 6, 7). Ergo (2) ab-
solute (a) Pater Deum Filium nuncupat, in quo et ele-
git nos ante tempora saecularia (Ephes. i, 4). Ipsorum
idcirco ait, quia Deus innascibilis a nullo est, nosque
Filio in haereditatem a Deo patre donamur. Legimus
namque, Posce a me, et dabo tibi gentes (3) haeredi-
tatem (b) tuam (Psal. ii, 8). Deo enim ex quo omnia
sunt Deus nullus est, qui sine initio aeternus est. Fi-
lio autem Deus Pater est; ex eo enim Deus natus
est. Nobis autem et Pater Deus est, et Filius Deus
est : Patre de Filio confitente quod Deus noster sit,
Filio de Patre docente quod Deus nobis sit; Deo ta-
men Filio a Patre, id est, ipso innascibilis virtutis
suae nomine, nuncupato. Et haec quidem ad Osee.
38. Testimonium luculentum ex Esaia. Magorum
adoratio praedicta. Qui fuerunt magi. — Per Esaiam
autem quam absoluta Dei patris de Domino nostro
Quoniam sic dicit Dominus
Deus sanctus 98 Israel, qui fecit quae ventura sunt :
Interrogate me de filiis vestris et de filiabus, et de ope-
ribus manuum mearum mandate mihi. Ego feci ter-
ram, et hominem super eam, ego omnibus sideribus
praecepi, ego suscitavi regem cum justitia, et omnes viae
ejus rectae. Hic aedificabit civitatem meam, et captivita-
tem plebis meae convertet, non cum praemio, neque cum
muneribus, dicit Dominus Sabaoth. Laborabit AEgyp-
tus, et mercatus AEthiopum, (c) et Sabain. Viri excelsi
ad te transibunt, et tui erunt servi, et post te sequentur
alligati vinculis, et adorabunt te, et in te deprecabuntur;
quoniam in te est Deus, et non est Deus praeter te. Tu
enim es Deus, et nesciebamus. Deus Israel salvator.
Erubescent et pudebit omnes qui adversantur ei, et ibunt
cum confusione (Esai, xlv, 11 et seq.). Estne adhuc
aliquis temeritatis locus? aut ulla relicta est ignora-
tionis occasio : nisi id tantum reliquum sit, ut impie-
tas professa se prodat? Deus ex quo omnia sunt, qui
omnia (d) mandando fecit, facti opera sibi assumens,
non utique efficienda, nisi dixisset ut fierent, testatur
regem per se (4) excitatum justum, et aedificantem
sibi Deo civitatem, et plebis captivitatem avertentem,
non cum praemio neque cum muneribus; gratia enim
omnes salvamur. Deinde ita loquitur, cum post labo-
rem AEgypti, id est, saeculi (5) calamitatem (e), et
mercatus AEthiopum et Sabain viri excelsi ad cum
transibunt. Et qui tandem existimandus labor AEgypti,
et mercatus AEthiopum et Sabain? Recordemur Orien-
tis Magos adorantes Dominum et munerantes, et la-
f) In principum enim labore totius
AEgypti labor demonstratus est. Magis namque divi-
nae virtutis operationes falsa rerum specie mentienti-
bus, potissimus impiae religionis honor a saeculo
omni deferebatur. Iisdem Magis et mercatu AEthio-
pum et Sabain, auri, et thuris, et myrrhae munera
deferentibus : quod quidem idipsum et alius propheta
praemonuit, dicens : In conspectu ejus procident
AEthiopes, et inimici ejus limum lingent. Reges Thar-
sis munera offerent, reges Arabum et Sabain munera
adducent, et dabitur ei de auro Arabiae(Psal. lxxi, 9,
Animae meae.Absolute deest in ms. Veron.In haereditatem.Suscitatum.Captivitatem.a) Apud Par. et in nonnullis mss. omittitur abso-
lute, quod est, aperte et absque ulla ambiguitate.b) Editi, in haereditatem, dissidentibus mss. et
Tract. 2. Psal.c) Quamvis ex graeco textu, Sabain referri ad subsequentem,
non ad praecedentem : eam tamen ab Hilario ad vo-
cabulum mercatus relatam esse non dubium est ex
subjectis. Tertullianus adversus Praxeam n. 13, cum
Hilario consentiens, quod ex eodem Esaiae loco pro-
bet duos esse qui unum Dei nomen obtineant, hoc ab
eo dissentit, quod legat, et Sabain viri.d) Lips et Par. ex margine Er. mandato.e) Ita vetustiores libri. Alii vero, saeculi captivita-
tem.f) In ms. Vat. bas., in principio labor totius AEgypti :
corrupte. Hic de Magis duo tradit Hilarius, eos scilicet
et principes fuisse, et magicae arti deditos; quod al-
terum plures ex antiquis cum eo docuisse jam obser-
vatum est in not. ad c. 1 comm. in Matth., n. 5. Reges
quoque eos fuisse scribit Tertullianus, lib. iii contra
Marc. n. 13, ubi enarraturus illud psal., Reges Ara-
bum, etc., subjicit, Nam et Magos reges habuit fere
Oriens. Cui consentit Hieronymus, comm. in Dan. c.
2. Sic et Caesarius Arelat., in appendice Sermonum
Augustini, Serm. 139, n. 3; Illi Magi tres reges
fuisse dicuntur. Unde Paschasius Radbertus in Matth.
ii : Magos reges extitisse, nemo qui historias legit gen-
tilium ignorat. Qua ratione explicatur, qui omnes de
Sabain ad Christum venerint : quia nimirum, uti de-
clarat Hilarius, in Matth. c. xiv, n. 7 : Populi prin-
ceps subjectae sibi universitatis nomen causamque com-
plectitur.a) In Magis itaque 99 et muneribus, labor
39. Apostoli viri excelsi. — Excelsi autem viri, qui
ad eum transituri sunt, atque eum vincti sequentur,
qui tandem isti sunt, non in obscuro est. Respice ad
Evangelia; Petrus Dominum suum secuturus prae-
cingitur (Joan. xxi, 7). Intuere Apostolos : servus
Christi Paulus in vinculis gloriatur (Philem. i). Et vi-
deamus an vinctus Christi Jesu ea, quae Deus de filio
suo Deo fuerat locutus, impleverit. Precabuntur, in-
quit, quoniam in te est Deus (Esai. xlv, 14). Dictum
itaque ab Apostolo recognosce, et recognitum intel-
lige : Deus in Christo erat mundum reconcilians sibi
(II Cor. v, 19). Dehinc sequitur, Et non est Deus
praeter te. Quibus continuo idem Apostolus ait, unus
est enim Dominus noster Jesus Christus per quem
omnia (I Cor. viii, 6) : et nullus praeter eum videtur
alius esse, quia unus est. Tertio quoque ait, Tu es
Deus, et nesciebamus. Sed ex persecutore (b) Eccle-
siae dixit : Quorum patres, ex quibus Christus, qui est
super omnia Deus (Rom. ix, 5). Hi igitur vincti haec
praedicabunt : excelsi videlicet, et in duodecim thro-
nis judicaturi (c) tribus Israel, et Dominum suum
doctrinae et passionis suae martyrio secuturi.
40. Pater de se dicit, Non est Deus praeter me, et
de Filio, Non est Deus praeter te. Filius persona
non genere a patre discretus. — Deus ergo in Deo
est : et in quo est Deus, Deus est. Et quomodo non
est Deus praeter te; cum in eodem Deus sit? Usurpas,
Non
est Deus praeter me : quomodo ex praedicatione Dei
patris dicentis, Non est Deus praeter te, dictum inter-
pretaberis, si per id quod dictum est, Non est Deus
praeter me (Deut. хххii, 39), affirmare contendis, ne
Dei filius Deus sit? Et cui ergo Deus (Pater) dixerit,
Non est Deus praeter te? subjicere enim hic tibi perso-
nam solitarii (d) non licebit. Dominus enim dixit regi
quem excitavit, ex persona virorum excelsorum ado-
rantium et deprecantinm, Quoniam in te est Deus.
Solitarium res ista non recipit. In te enim praesen-
tem, veluti ad quam sit sermo, significat. Quod autem
In te est Deus, non solum eum qui praesens
est, sed etiam eum 100 qui (1) maneat in praesente
demonstrat : habitantem ab eo in quo habitet discer-
nens, personae tamen tantum distinctione, non gene-
ris : Deus enim in eo est : et in quo est Deus, Deus
est. Non enim Deus in diversae atque alienae a se na-
turae habitaculo est, sed in suo (e) atque ex se genito
manet. Deus in Deo, quia ex Deo Deus est. Tu es enim
Deus, et nesciebamus, Deus Israel salvator (Is. xlv, 15).
41. Filio adversantes erubescent. Filium qui negat,
Patrem inhonorat. — Negantem te Deum in Deo, se-
quens sermo confutat : ait enim, Erubescent, et pu-
debit omnes qui adversantur ei, et ibunt cum confusio-
ηe (Ibid., 16) : (f) Decretum hoc in impietatem tuam
Dei est. Adversaris enim Christo, de quo te professio
Non est alius Deus praeter me
(Ibid., 18). Sed confundere et erubesce : non eget
delato a te honore innascibilis Deus, gloriam hanc a
te solitudinis suae non postulat, non desiderat hanc
opinionis tuae intelligentiam; ut ob hoc quod dixerit,
Non est Deus praeter me, cum quem ex se genuit Deum
abneges. Ac ne sibi hoc, ad divinitatem Filii destruen-
dam, peculiare (g) deferres; Unigeniti sui gloriam ho-
nore perfectae divinitatis implevit, dicens, Et non est
Deus praeter te. Quid exaequata discriminas? quid
comparata discernis? Proprium Dei filio est, ne prae-
ter eum Deus sit; proprium Deo patri est, ne absque
eo Deus quisquam sit : verbis Dei de Deo utere. Con-
Quoniam in te est Deus,
et non est Deus praeter te. Tu enim es Deus, et nescie-
bamus, Deus Israel salvator. Caret (h) contumelia ho-
noris officium, neque offensionem habet confessionis
exemplum; maxime cum adversatio ejus plena con-
fusionis sit et pudoris. Immorare Dei verbis, confi-
tere Dei vocibus; et fuge confusionis denuntiationem.
Deum enim Dei filium abnegando, non tam Deum
tamquam (2) solitarium (i) gloriae honore venerabe-
ris, quam Patrem Filii inhonoratione contemnes. Ho-
noris fidem innascibili Deo confitere, quot praeter
eum Deus nullus sit : unigenito Deo praedica, quod
absque eo Deus non sit.
101 42. Filii divinitati adstipulatur Jeremias. Qui
Deus super terram visus. Filius et in legis latione et in
carnis assumptione unus Mediator. Pater et Filius
unum. — Audi enim praeter Moysen et Esaiam, tum
tertio id ipsum quoque et (a) Jeremiam docentem,
cum dicit : Hic Deus noster est, et non deputabitur
alter ad eum. Qui invenit omnem viam scientiae, et de-
dit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post
hoc super terram visus est, et inter homines conversatus
est (Baruch. iii, 36 et seqq.). Dixerat enim jam supe-
rius, Et homo est, et quis cognoscet eum? Habes ergo
Deum in terris visum, et inter homines conversatum :
et requiro quomodo intelligendum existimes, Deum
nemo vidit umquam, nisi unigenitus filius, qui est in
sinu Patris (Joan. i, 18); cum Jeremias Deum prae-
dicet, qui et visus in terris est, et inter homines con-
b) soli Filio visi-
bilis est. Quis ergo iste est qui est visus et conversatus
inter homines? Deus certe noster est, et visibilis in
homine et contrectabilis Deus. Et prophetam loquen-
tem intellige : Non deputabitur alter ad eum. Si quaeris,
quomodo? audi quae sequuntur : ne per id non et
Patri proprium esse existimes quod dictum est : Audi,
Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deut. vi, 4). Haec
enim sibi cohaerent: Non deputabitur alter ad eum :
qui inventi omnem viam scientiae, et dedit eam Jacob
puero suo, et Israel dilecto suo : post hoc super terram
visus est, et inter homines conversatus est. Unus est
enim Mediator Dei et hominum, Deus et 102 homo:
et in legis latione, et in corporis assumptione me-
diator. Alius igitur ad eum non deputatur. Unus est
enim hic in Deum ex Deo natus, per quem creata
sunt omnia in coelo et in terra, per quem tempora et
saecula facta sunt. Totum enim quidquid est, ex ejus
operatione subsistit (c). Hic ergo unus est disponens
ad Abraham, loquens ad Moysen, testans ad Israel,
manens in prophetis, per virginem natus (1) ex Spi-
ritu (d) sancto, adversantes nobis inimicasque vir-
tutes ligno passionis affigens, mortem in inferno peri-
mens, spei nostrae fidem resurrectione confirmans,
corruptionem carnis humanae gloria corporis sui pe-
e) ut Deus sit;
absolute pater Deus et filius Deus unum sunt, non
unione (f) personae, sed substantiae unitate : quia filio
Ex spiritu tantum in nostro ms.a) Qui postremam editionem Par. procuravit, hic
Baruch loco vocis Jeremiam substituit : idem vero
nomen mox repetitum immutare non meminit.b) Hic addimus soli auctoritate omnium mss. Hi-
larii sententiae de Patris invisibilitate suffragatur
Tertullianus, lib. ii adv. Marcion. n. 27 : Patrem
nemini visum, inquit, etiam commune testabitur Evan-
gelium, dicente Christo : Hemo cognovit Patrem nisi
Filius : ipse enim et veteri Testamento pronuntiarat,
Deum nemo videbit, et vivet, Patrem invisibilem deter-
minans, in cujus auctoritate et nomine ipse erat Deus
qui videbatur Dei filius. Videsis eumdem, adv. Praxeam
n. 14. Sic Ambrosius, in Lucam : Aut acquiescatur
igitur necesse est, si Deum Patrem nemo vidit umquam,
Filium visum esse in veteri Testamento. Ita et Pruden-
tius, Apoth. vers. 79, inter alia ait : Cerni potis est qui
nascitur : at non innatus cerni potis est. Quibus con-
sentit Justinus, Dial. cum Tryph., favetque Clemens,
Strom. iv, p. 537. Horum sententia maxime nititur
his Johannis verbis : Deum nemo vidit umquam. Nam
vocem Deus, quoties simpliciter ponitur, de Deo
Patre interpretari solent priorum saeculorum Patres.
Hinc concludebant Filium qui visus sit, a Patre qui
numquam visus, alium esse. Sed quod illi ad distinc-
tionem personarum observarunt, detorserunt subinde
Ariani, ut jam monuimus, ad diversitatem natura-
Filius, inquiunt apud Augustinum, Serm. vii,
n. 4 : visus est Patribus, Pater non est visus : invisi-
bilis et visibilis diversa natura est, etc. Quasi vero
Filius secundum divinam naturam non aeque invisi-
bilis sit ac Pater : ut merito Augustinus, lib. ii de
Trinit. c. 14, delirantes eos vocet, qui Filium in sua
substantia visum volunt. Quibus deliriis ut omnem adi-
tum praecluderet, visa patriarcharum paulo aliter
explicare coepit, quam solerent alii Patres, negans,
quantum potuit, Filium iis potius apparuisse, quam
personas alias. Quem tamen prae manibus habemus
Scripturae locum urgens adversus Maximinum, lib. ii,
c. 26, n. 13, eum de Filio interpretandum docet.
Num, ut notat Gregorius Nazianz., Or. xxxvi, quod
non de Patre, sed de Filio sermo habeatur, adjectio
haec (in terra visus est) aperte declarat : Hic enim est,
qui corpoream nobiscum consuetudinem habuit. Unde
et a nostro Hilario mox dicitur visibilis in homine
(assumpto) et contrectabilis Deus. Ubi editio Par. ex
Nivelliana mendose prae se ferebat invisibilis in ho-
mine.c) Eadem fere habet rescriptum ad Liberium apud
Athanas., p. 244.d) Plures probae notae mss. ex Spiritu, nec adji-
ciunt sancto.e) In nonnullis recentioribus mss. ut redimens
Deus sit : glossema.f) Quia vox unio saepius recurrit, omnino necesse
est vim illius probe habere perspectam. Respondet
autem verbo graeco unitas ad naturam, unio autem ad personas semper
ab Hilario referatur : atque ita propugnans in Deo
unitatem, acriter explodit unionem. Hujus vocis
auctor videtur Sabellius, eaque suam heresim expres-
sisse. Unde lib. de Synod. n. 26, haeresis unionis sim-
pliciter appellatur : et qui ei addicti erant, a Pru-
dentio unionitae inscripti leguntur, Apoth. ante v.
178. Ita Sulpicio teste p. 255. Orientales suspica-
bantur Gallos trionymam solitarii Dei unionem secun-
dum Sabellium credidisse. Galli autem concilio Pari-
siensi Fragm. xi, n. 2, rescribunt se detestari secundum
Sabellii blasphemias ipsam unionem. Rursum a Sulpicio,
p. 242, scribitur Photinus a Sabellio in unione dissen-
tiens, quia scil. non unicam in Trinitate personam
praedicat. Eodem sensu a Maximo Taurin., hom. i,
de S. Eusebio, usurpatur unionis vocabulum : quo
pariter usi sunt Gelasius lib. de duabus naturis et
Vigilius Tapsit. lib. ii contra Eutych. ad exprimen-
dam in Christo personae singularitatem, quam quia
respuebat Sabellius, ab Arianis epist. ad Alexandrum
Alexandr. arguitur quod unionem dividit, hoc est, ut
interpretatur Hilarius, lib. vi, n. 7, Christum eumdem
divisit in Virgine. His accedit Hieronymus epist. xxii,
ad Eustoch;, a quo Christi mater praedicatur ad simi-
litudinem Dei unione fecunda : quia nimirum sicut
Pater solus sine matre Verbum, ita ipsa sola sine
patre generavit Christum. At a Tertulliano adversus
Prax. n. 13, et de resurrectione carnis n. 2, non ad
personas, sed ad naturam ipsam refertur; ut ei sy-
unio, et unitas. Quod autem Hilarius
unionem, hoc Ambrosius singularitatem dixit, lib. v
de Fide c. 1 : Evidens est igitur, quia quod unius est
substantiae, separari non potest, etiamsi non sit singu-
laritatis, sed unitatis. Singularitatem hanc dico, quae
graece μονοτνς dicitur. Singularitas ad personas attinet,
unitas ad naturam.a) pro-
Dicitur etiam secundus : quia secundus est adversus
Arianarum partium perfidiam, superiori libro pri-
mum coeptam impugnari. Hanc agnoscit Hilarius
subdole adeo contextam, ut ei qui consenserit, Filium
Deum negare; qui contradixerit, Patrem et Filium
aut duos Deos, aut Sabellii more unum et eumdem
praedicare videatur. Quocirca cum libro superiore
adversus fraudem paratam in primis haereticorum
verbis, Novimus unum Deum, ex legis et propheta-
rum testimoniis fideles munierit; nunc in subsequen-
tibus illis, solum verum, latens venenum propulsat,
Filium esse Deum verum iisdem fere testimoniis de-
fendens, quibus in quarto libro Deum et Deum, seu
Deum non solitarium ac singularem esse ostendit.
Tum sub libri finem probat Patrem et Filium unum
esse in distinctis personis Deum. In his porro omni-
bus, nondum ad evangelica excedens testimonia,
prorsus se continet intra fines legis, in qua Dei nomen,
virtutem, rem ac naturam, proindeque veritatem,
Filio attribui demonstrat. Legis autem nomine intel-
ligit, quidquid sacris litteris ante Christum natum
scriptis continetur.
1. Haereticis Deum unum praedicantibus aut assen-
tiri, aut adversari periculosum. — Respondentes im-
piis et vesanis haereticorum institutionibus superio-
ribus libris, non ignoravimus in eam nos contradicendi
necessitatem deductos fuisse, ut non mimis periculi
b) profane assertio
infidelis ingereret, et rursum unum Deum religiose
negare fides sana non posset; tractari de eo non sine
ancipitis periculi conscientia potuit, quod non minus
impie confirmaretur, quam negaretur. Et quidem
humani sensus opinione ineptum et rationis alienum
esse hoc forte existimabitur, ut quod irreligiosum est
negare, idipsum irreligiosum sit confiteri : cum pic-
tas confitendi, impietatem condemnet negandi; nec
Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deut. vi, 4;
Marc. xii, 29) : non ignorans quantum in eo esset
c) dicti infideliter usurpati, (d) conniventis
taciturnitas confirmaret, per id quod Deus unus est,
filius tamen Dei Deus non esset, Deo tantum sicut
est uno manente; at vero si contradictio praesumptae
impiae hujus professionis exsisteret, veritatem fidei
evangelicae non conservaret Deum unum (e) non
confessa responsio, cum fidei nostrae professio se-
cundum Deum unum sit; recideretque in alterius hae-
reseos impietatem, Deum unum Patrem et Filium pro-
fessa (f) confessio. Atque ita sapientia mundi, quae
stultitia apud Deum est, specie blandae et pestiferae
(g) simplicitatis illuderet, cum hoc fidei suae consti-
tueret exordium, in quo sibi impie aut assentiremur,
unus Deus aut alium excluderet, aut per alium
non esset (supple, unus), aut tantum in nominibus
unus esset : quia 105 et (h) unitas alium nesciret, et
alius non permitteret unionem, et duo unus esse
(i) non posset.
2. Quo temperamento periculum omne caverit Hila-
rius. Scopus libri superioris. — Sed nos sapientiam
Dei, qui mundo stultitia est, consecuti, et per fidei
dominicae salutarem et sinceram confessionem, vi-
pereae doctrinae fraudulentiam prodituri, hunc respon-
sionis nostrae ordinem inchoavimus, qui et aditum
sibi demonstrandae veritatis acquireret, nec se peri-
culo impiae professionis insereret : temperato inter
utrumque moderamine; non negantes Deum unum,
sed eo ipso auctore Deum et Deum, (a) per quem
Deus unus praedicatus est, praedicantes; et Deum
unum non per unionem docentes, neque rursum ad
diversitatis numerum desecantes, neque contra tan-
tum in nominibus confitentes; sed Deum et Deum,
reposita et dilata adhuc plenius unitatis quaestione,
monstrantes. Recte enim unum Deum a Moyse prae-
b) est, sed ex auctoritate responsum est, ne
per id Dei filium liceret Deum negari, (c) quia ad
Israel Deus unus est : cum confitendi Dei filium
Deum idem auctor esset, qui auctor est Dei unius
praedicandi.
3. Scopus hujus alterius libri. Veritas rei unde con-
stet. — Sequitur itaque ordinem quaestionis etiam
ordo connexi sibi libelli. Nam quia haec sequens impii
blandimenti posita sententia est : Novimus unum
Deum verum : hinc quoque (d) secundi hujus libri
omnis sermo consistit, an filius Dei Deus verus sit.
Nam sine dubio in hunc se ordinem haeretici ingenii
unum Deum dicens,
deinde unum verum Deum confitens : ut per id filium
Dei a natura Dei et veritate averteret, cum veritas in
natura unius manens, naturalem unius non excederet
veritatem. Igitur quia ambiguitatis locus nullus est,
quin Moyses unum Deum praedicans, intelligatur de
Dei filio significasse quod Deus sit, per ipsas illas si-
gnificationis suae auctoritates recurramus : et requi-
ramus, an quem Deum significaverit, Deum quoque
verum intelligendum docuerit. Nulli autem dobium
est, veritatem ex 106 natura et ex virtute esse : ut
exempli causa dictum sit, verum triticum est, quod
spica structum, et aristis vallatum, et folliculis decus-
e) comminutum, et in panem
coactum, et in cibum sumptum, reddiderit ex se et
naturam panis et munus. Itaque quia naturae virtus
praestat veritatem; videamus an verus Deus sit, quem
Moyses Deum esse significat : de uno Deo, et eodem
vero Deo postea locuturi; ne non interposita spon-
sione (f) de unius et veri Dei in Patre et Filio sub-
sistentibus confirmatione, periculosa suspicio pendulae
exspectationis sollicitudinem defatiget.
4. Filius ex creandi virtute probatur verus Deus. —
Creatio igitur mundi, postquam et Dei cognitio sus-
cepta est, filium Dei Deum esse significans, rogo in
quo tandem verum esse Deum deneget. Non enim
ambigitur, quin per Filium omnia sint. Omnia nam-
que, secundum Apostolum, per ipsum, et in ipso(Co-
loss. i, 16). Si omnia per eum, et omnia ex nihilo, et
nihil non per cum; quaero in quo ei veritas Dei desit,
cui non desit Dei nec natura, nec virtus. Naturae enim
suae virtute usus est, ut et essent quae non erant, et
fierent quae placerent. Vidit enim Deus quia bona
sunt.
5. Lex in dicente Deo et in faciente Deo solas perso-
nas distinguit. Dicentis et facientis una natura est.
Filius Dei non est Deus falsus aut adoptivus. — Neque
enim (g) aliam, quam personae, intulit lex significa-
tionem, cum ait : Et dixit Deus, fiat firmamentum
(Gen. i, 6); et subjecit rursum : Et fecit Deus firma-
mentum (Ibid., 7). Caeterum nec virtutem distinxit,
nec naturam separavit, nec nomen demutavit in eo,
in quo tantum dicentis intelligentiam praetestitit, ut
h) significatio sermocinantis
non adimit; quin potius veritatem ipsam quanta pro-
prietate commendat. Afferre enim dicto efficientiam,
naturae ejus est, quae efficiens id possit praestare,
quod dicens. In quo ergo tandem non erit verus ille
qui efficit, cum verus sit ille qui dicit; quando qui-
dem dicti veritatem, facti veritas consequatur? Deus
est qui dixit, Deus est qui fecit. Si in dicto (in eo qui
dixit) veritas est; quaero cur negetur in facto (in
eo qui fecit). Nisi forte hic dicendo verus sit,
et non sit verus iste faciendo. Habemus itaque
in filio Dei Deo naturae veritatem. Deus est, creator
est, Dei filius est, potest omnia. 107 Parum est ut
In fur comminutum.a) Illud per quem, non ad Deum referendum est,
sed ad Moysen, quo auctore Deum et Deum liber
superior demonstravit, cum ejus auctoritate abu-
terentur haeretici, ut Deum unum et solitarium prae-
dicarent.b) Ita mss. At editi, contrarium est.c) Quinque mss. recentiores, quia audi Israel. In
uno e Colb. quia ait, Audi, Israel.d) Vat. bas. ms. quinti hujus libri. Retinemus ta-
men cum aliis secundi, sicque vocatur hic liber non
respectu totius operis, sed vel quod in eo Hilarius,
uti praemonuimus, haereticorum perfidiam, superiore
libro primum oppugnatam, denuo aggrediatur : vel
etiam quia secundus est ex quo ad intermissum rodiit
e) Plerique mss. in far commirtutum.f) Editi, de unius veri Dei in Patre et Filio sub-
sistentis : emendantur ex mss. Subsistentes autem
vocat Patrem et Filium, hoc est, personis dis-
tinctos, quo Sabelliani erroris suspicionem a se
a vertat.g) Mss. Carn., aliud. Vetus Colb., aliam personae,
omisso quam : Pejus alter, aliam uliquum personae.
Nil mutandum. Apposite Tertullianus cont. Prax.
n. 12 : Habes duos, unum dicentem ut fiat, alium fa-
cientem. Alium autem quomodo accipere debeas, jam
professus sum; personae, non substantiae nomine; ad
distinctionem, non ad divisionem.h) In mss. Carn., sermocinatio significantis.a) connuncupatus, sed Deus verus.
Et (b) non necesse est aliquid e diverso demonstrare,
per quod non sit Deus verus : mihi enim sufficit in
eo Dei nomen atque natura. Deus enim est, per quem
facta sunt omnia. (c) Hoc mihi de eo creatio
mundi locuta est. Exaequatur Deus Deo nomine,
exaequatur veritati veritas opere. Ut significatio est
Dei potentis in dicto, ita intelligentia est Dei potentis
in facto. Et post haec quaero, in Patris et Filii con-
d) denege-
tur, quam et virtus nominis, et nomen virtutis implevit.
6. Objecta ex Evangeliis adducta alibi diluentur. Cur.
Veritas non intelligitur, nisi objecta falsa esse evincan-
Tur. — Meminisse autem legentem oportet, non me
immemorem aut diffidentem earum quae objici soleant
quaestionum, de his nunc tacere. Neque enim hoc
quod dici solet: Pater major me est (Joan. xiv, 28);
et caetera hujusmodi similia, aut ignorantur, aut non
intelliguntur, ut non per haec ipsa veri Dei in Filio
natura doceatur : sed ordinem responsionis nostrae
eum esse convenit, qui erat propositionis adversae;
ut vestigia impiae institutionis gressus hic piae praedi-
cationis inculcans, ipsa illa prima evadentis in hoc
profanum irreligiosumque iter fallacis doctrinae signa
e). Neque enim aliter veritas intelligi potest,
quam si falsa ea esse, quae veritati objecta sunt, de-
tegantur; et hoc quidem mentientium absolutiore de-
decore, si mendacia ipsa proficiant veritati. Et qui-
dem sensu humanae opinionis commune judicium
est, nequaquam veris falsa sociari, neque haec rerum
genera mutuo sibi 108 assensu contineri : quia per
generis differentiam adversante natura numquam dis-
sidentia coeant, nec diversa consentient, nec sibi
invicem aliena communia sint.
7. Pater dicens Faciamus aequalem sibi significat
cui id dicit. — Quae cum ita sint, interrogo inter verum
et falsum Deum quomodo hoc dictum intelligatur :
Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nos-
tram (Gen. i, 26). Verba sensum enuntiant, sensus
rationis (f) est motus, rationis motum veritas incitat.
Ex verbis igitur sensum sequamur, ex sensu rationem
intelligamus, et ex ratione veritatem apprehenda-
mus. Cui enim dicitur : Faciamus hominem ad ima-
ginem et similitudinem nostram, quaero in quo non se-
cundum (g) eum verus sit, qui sibi dicat : nam sine
dubio dictum hoc ex affectu sensuque dicentis est.
Ergo qui dicit Faciamus, significat secum ad facien-
dum non dissentientem, non alienum, non infirmum,
sed qui potens sit ad id, unde est sermo, faciendum.
8. Dicens ad imaginem nostram unam sibi cum Fi-
lio naturam indicat. — Ut plenior autem naturae atque
operationis veritas doceretur; qui sensum suum per
verba eloquebatur, sensus quoque rationem ex natura
cum veritate subjecit, dicens ad imaginem et simili-
tudinem nostram. Ubi est hic falsus Deus, cui verus
Deus dicit ad imaginem et similitudinem nostram?
non habet unionem, non habet diversitatem,
non habet discretionem. Homo enim ad communem
fit, secundum veritatem sermonis, imaginem. Com-
munio autem falso veroque non competit. Deus, qui
loquitur, ad Deum loquitur : ad Patris et Filii ima-
ginem homo conditur. Nomen non discrepat, natura
h) imaginis, ad quam
homo creatus est, species. Et inter haec veritas ubi
deperit, manente (i) inter utrumque et facti commu-
nione, et communis imaginis veritate? Nondum ab-
solvendae hujus quaestionis mihi tempus est : poste-
rius enim demonstrabimus, in quam imaginem Dei
patris et Dei filii homo conditus sit. Nunc interim
hoc tenemus, an verus Deus non sit, cui verus Deus
dixerit : Faciamus hominem ad imaginem et similitudi-
nem nostram. Discerne, si quid potes, in hac imaginis
communione verum atque 109 falsum : et haeretico
furore haec indissecabilia decide. Unum enim sunt,
(j) quorum imaginis et similitudinis unum est homo
factus exemplum.
9. Homo faciendus ad imaginem Patris et filii fit
effici potest.coarguentes.a) Editi, Deus nuncupativus : reluctantibus mss.b) Qui Carnutense exemplar ante annos 700 re-
cognovit, hic expunxit particulam negantem : non
malo sensu. Mox in eodem ms. necnon in vetustiori-
bus Colb., Remig., etc., demonstrandum, non demon-
strare. Quantum ex subsequentibus assequimur, sen-
tentiae hujus haec est intelligentia : Non nunc opus est
exponere qui ab adversariis opponatur, unde in ani-
mum inducant eum non esse verum Deum.c) Solus cod. Vat. bas., hoc mihi de Creatore
mundi Genesis locuta est.d) In recentiore ms. Colb. ab interpolatore hic ad-
ditum est vel divinitas : quod deinde in edit. Bad. et
Er. transiit. Postea a Lipsio substitutum est vel divi-
nitatis, et apud Par. retentum.e) Editi, excepto Par. coarguentibus, nullo adsti-
pulante vetere libro, sed servatis scrupulosius gram-
maticae legibus.f) Verbum est a Lipsio expunctum restituimus ex
Bad., Er. et mss.g) Id est, in quo non verus sit ad instar illius qui
sibi dicat. Praepositionis secundum similem potesta-
tem jam observavimus in adnotationibus ad tract. in
Ps. cvxxix, n. 10.h) In cod. Vat. bas. imaginis similitudo, omisso
deinde verbo species.i)Ms. Colb. cum Germ., ad utrumque. Mox Vat.
bas., mihi sermo est, pro mihi tempus est.j) Editi, ad quorum : reluctantibus mss. Mox
Vat. bas. codex cum Carn., unus est homo : non
placet.ad imaginem Dei. — Sed sequamur ordinem lectio-
Et fecit Deus hominem; ad ima-
ginem Dei fecit eum (Gen. i, 27). Imago communis
est : Deus ad imaginem Dei hominem fecit. Qui ve-
rum Deum filium Dei denegat, quaero ad cujus Dei
imaginem a Deo factum hominem intelligat. Memi-
nerit tamen semper per Filium omnia; ne forte hae-
retica intelligentia operationem sibi Dei patris coap-
tet. Si igitur ad imaginem Dei patris per filium Deum
homo conditur, conditur quoque ad imaginem Filii :
quia nemo Filio dictum denegat ad imaginem et
similitudinem nostram. Tenuit ergo sermo divinus
rationem veritatis in dictis, quam opus explebat in
factis : ut hominem ad imaginem Dei Deus figuraret,
ut Deum significaret, nec veritatem Deo adimeret :
10. Haeretici perstringuntur ex dictis. — O despe-
ratae mentis furor perdite! o stulta caecae impietatis
temeritas! Audis Deum et Deum, audis imaginem
nostram : quid tu subjicis verum et non verum?
quid inseris naturalem atque falsum? quid sub re-
ligionis nomine religionem evertis? quid per unum
Deum, et unum Deum verum, tentas ne Deus verus
unus sit? Nondum vesanos spiritus tuos dictis evan-
gelicis atque apostolicis suffoco, in quibus Pater et
Filius non persona, sed natura unus et verus Deus
uterque est : interim te lex sola enecat. Numquid
ait Deum verum et non Deum verum? Numquid ali-
ter in utroque praeter quam naturae nomine usa est?
a) consistere, quod uterque
Deus verus sit.
11. Filius ut persona alius a Patre, angelus Dei di-
ctus est; Deus vero ut idem natura. Cur dictus sit an-
gelus Dei. — Sed pergamus etiam nunc eo praedica-
tionis nostrae itinere, quo lex sancta de Deo docuit.
Angelus Dei ad Agar loquitur, et idem Angelus Deus
est. Sed forte idcirco 110 non Deus verus est, quia
Qui facit angelos suos spiritus, et ministros
suos ignem urentem (Psal. ciii, 4). Urens igitur
ignis (2) ille ministri (b) ejus sunt : et veniens
spiritus, angeli ejus sunt. Per haec enim
nuntiorum, qui angeli nuncupantur, ac ministrorum
ostenditur vel natura, vel virtus. Fit ergo hic spiri-
tus angelus, vel hic ignis urens minister Dei : et haec
natura eorum accipit nuntii et (3) ministri (c) offi-
cium. Volens igitur lex, immo per legem Deus, per-
sonam paterni nominis intimare, (d) Deum filium
e) ut ex uno consistat in unum, quod per unum
non discernatur ex uno : atque ita unum sint per
quod unus ex uno est.
12. Hilarius fidei ardore scopum excedit. — O im-
patiens fidei calor, et desiderati sermonis inconti-
nens silentium! Jam enim et in superiori libro mo-
dum constituitae praedicationis excessimus, cum quan-
do impie dictum unum Deum ab haereticis arguentes,
et Deum atque Deum a Moyse praedicatum docentes,
ad unius Dei veram et religiosam confessionem pia,
quamvis inconsiderata, festinatione descendimus :
et nunc quoque alterius quaestionis negotio immo-
rantes, non tenuimus ordinem constitutum; et dum
de Deo vero Dei filio loquimur, usque ad confessionem
Dei veri in Patre et Filio ferventis spiritus ardore
prorupimus. Sed tractatui suo fidei nostrae veritas
reservetur : quae cum inchoata sit ad securitatem
legentis, tractanda tamen atque absolvenda plenius
111 13. Angelus Agar Deum se ostendit dictis et
gestis. — Non affert itaque demutationem naturae
nomen officii : qui enim angelus Dei est, Deus est.
Non sit plane Deus verus, si non res Dei et locutus
fuerit, et gesserit. In gentem enim magnam Ismael
adauget, et nomini ejus multiplicationes gentium
pollicetur : et quaero, si hoc Angeli opus est. Sin
vero Dei potestas est; quid naturae aufers veritatem,
cui veritatis non adimis potestatem? Tenet itaque
naturae virtus veritatis fidem : et inter dispensatio-
nis suae salutaria mundo sacramenta (a) qui Deus
verus est, nescit Deus verus aliquando non esse.
14. Qui Deus est, Deus verus est. — Et primum
quaero, quid significationis habeat Deus (b) verus
et non Deus verus? non enim verbi hujus appre-
hendo rationem, si dicatur mihi, Ignis est, sed non
c) manens
eo (1) potest carere quod vera est. Perime aquae,
quod aqua est : et per id poteris abolere ne vera
sit. Caeterum si aqua maneat, etiam in eo necesse
est persistat ut vera sit. Potest ita demum natura
perire, si non sit : verum non potest non vera esse,
si maneat. Aut Deus veros est filius Dei, ut Deus
sit; aut si non est verus Deus, non potest etiam id
esse quod Deus est : (d) quia si natura non sit, naturae
non competit nomen; si autem naturae in eo nomen
est, non potest ab eo veritas abesse naturae.
15. Quem in specie angeli Agar Deum dixit, Abra-
ham in forma hominis adoravit. Adorando justificatus
est. Deum verum adoravit. — Sed forte in eo, cum
angelus Dei Deus dicitur, adoptionis nomen indul—
geatur, et sit in eo nuncupatio Dei potius quam ve-
ritas. Si parum naturam in se Dei tum, cum angelus
Dei dictus est, docuit; (2) (e) in inferioris adhuc ab
angelo naturae nomine intellige, an ex se Dei prae-
stiterit veritatem. Namque ad Abraham homo locu-
tus est; sed Abraham Deum adoravit. Sed o (f) pes-
tifer haeretice, Deum Abraham confessus est, quem
112 pater : neque in familiam seminis sui
per benedictiones fidei (g) suae renatus evadis. Non
de lapidibus Abrahae filius excitaris; sed natio vi-
perarum confessionis suae hostis exsistis. Non es
Israel Dei, non es Abrahae successio, non justifica-
tus ex fide es : non enim Deo credidisti. Per eam
namque fidem justificatus est, et constitutus est
Abraham pater gentium, per quam Deum cui cre-
diderat adoravit. Adoravit etenim beatus ille et fi-
delis patriarcha Deum (Gen. xviii, 14); et accipe
quam Deum verum, cui, ut ipse de se ait, non impos-
sibile est omne verbum. Aut numquid non soli Deo
possibile est omne verbum? Aut cui possibile est
16. Judicem justum agnovit. Deus solus est justus
judex ex ipsis haereticis. — Et rogo, quis est Deus
hic Sodomae et Gomorrhae eversor? Pluit enim Do-
minus a Domino : numquid non verus Dominus a
vero Domino? (3) (h) aut quid aliud quam Dominus
a Domino? vel quid praeter significationem personae
in Domino ac Domino coaptabis? Et memento quod
quem solum verum Deum nosti, hunc eumdem solum
justum judicem (i) sis professus. Et intellige, quod
Dominus, qui pluit a Domino, non occidens justum
cum impio, omnem judicans terram, et Dominus et
justus judex est, et pluit a Domino. Et inter haec,
quem solum justum judicem dixeris, quaero. A Do-
mino enim Dominus pluit : et hunc justum judicem
Nullo
modo (j) facies hoc verbum, ut occidas justum cum
impio, et erit justus tamquam impius. Nullo modo,
qui judicas terram, facies hoc judicium (Gen. xviii,
25). Hunc ergo Deum justum judicem, necesse est
et verum Deum esse. Tuo te, impie, teneo mendacio.
Nondum ex Evangeliis Deum judicem profero : lex
mihi judicem Deum locuta est. Adime Filio quod
judex est, ut auferas quod Deus verus est. Eum
enim solum verum Deum, quem solum judicem
In eo.In inferioris adhuc formae.Aut numquid aliud.a) Id est, qui Deus verus est, cum salutis nostrae
angelus.b) In prius excusis omittitur vox verus : et vide-
tur quidem redundare. Sed eam tamen summo
consensu habent mss. Unde primum illud Deus verus
ad Patrem referendum esse arbitramur. Diserte hic
refellitur Arius, qui in Thalia, Athanasio teste, Orat.
2 cont. Ar., p. 311, dicere ausus est; c) Unus cod. Vat. cum Corb. et Prat. manens in
eo : minus bene.d) In ms. Vat. bas. qui si natura. Non displiceret,
cui si. Verius tamen in aliis libris, quia si, supplendo
in eo.e) In pluribus mss. in inferioris adhuc formae,
abundat vox formae, ut pote synonyma naturae, ab-
f) In veteribus libris, pestifere.g) Abest suae a vetusto ms. Colb.h) Recentiores mss. cum vulgatis, aut numquid
aliud. Alii vero, aut quid aliud : quo significatur na-
tus non esse quid aliud a Patre, nec ab eo distingui
nisi quatenus a Domino, hoc est, ratione originis.i) Arius in epist. ad Alexand. apud Athanasium,
Epiphanium et in gestis Aquileiensis concilii, uti an-
notatum est (col. 106. not. 1, editionis nostrae), profi-
tetur Deum omnium judicem. At in eo loco non legit
Hilarius judicem, sed creatorem. Imo nec apud Athana-
sium, etc., habemus justum, sed omnium judicem. Quo-
circa non hic indicantur praedictae epistolae verba, sed
Arianae sententiae relatae lib. iv, n. 8.j) Aliquot probae notae mss. facias.a) judex est, 113 Dominus est, potens ad
omne verbum est, benedictionum aeternarum spon-
sor est, piorum impiorumque judex est, Abrahae
Deus est, ab eo adoratus est : ementire saltem ali-
quid per hanc impiam et stultam verbi tui impuden-
tiam, unde non verus est.
17. Filius hoc Patribus est visus quod natus est sine
damno naturae suae. — Non perimunt naturae verita-
tem coelestis misericordiae sacramenta : sed nec sanc-
torum fidem species, quae ad fidei visionem coaptan-
tur, eludunt. Sacramenta enim legis mysterium dis-
pensationis evangelicae praefigurant : ut patriarcha
videat et credat, quod Apostolus (1) (b) contempla-
tur et praedicat. Namque cum lex umbra sit futuro-
c) formam speciei. Illic homo per
Deum secundum naturae nostrae infirmitatem viden-
dus assumitur : hic pro naturae nostrae infirmitate
nascitur quod erat visum. Accipit umbra corpus
(evangelicis temporibus), et species veritatem, et vi-
sio naturam. Non tamen Deus a se demutatur, cum
in homine nobis aut videtur, aut nascitur, familiari
d) institutum interim ex lege or-
dinem persequamur. Probaturi enim postea ex Evan-
geliis verum Dei filium natum in homine fuisse,
nunc visum interim patriarchis in specie hominis
Dei filium Deum verum (3) docemus ex lege. Nam-
que cum Abrahae homo visus, est et Deus adoratus,
114 et judex praedicatus : et cum pluit Dominus
a Domino, non ambigitur quin quod pluit Dominus
a Domino, ad significationem Patris et Filii lex lo-
quatur : neque rursum existimandum est, quod pa-
triarcha nescierit quin Deum verum adoraret,(e) quem
Deum intelligens adorabat.
18. Verbi incarnati fidem haeretici non capiunt. Cur.
Evangelia ex Lege sunt. — Habet autem non exiguam
perfidiae impietas ad intelligentiam verae fidei diffi-
f) irreligiositate sensum
religiosae doctrinae institutio non adit. Ex quo fit, ut
quae ad sacramentum salutis humanae Deus (g) in
homine nascendo gessit, mens irreligiosa non capiat :
dum opus salutis (h) suae non intelligit Dei esse vir-
tutem. Et contemplando partum nativitatis, infan-
tiae infirmitatem, pueritiae profectum, juventutis aeta-
tem, corporis passiones, et passionum erucem, et
crucis mortem, per haec non sentiunt Deum verum;
cum haec in se (i) ad naturam genuerit, quae sibi
non erant antea in veritate naturae; ita ut naturae
non amitteret veritatem, neque homo factus Deus
esse desineret, cum qui Deus est, homo esse coepis-
set : non intelligentes non nisi ex veri Dei virtute
esse, ut quod non esset, esset; nec tamen quod es-
j) infirmis assum-
ptio non esset, nisi ex potentis virtute naturae, quae
cum in eo quod esset maneret, posset tamen esse
quod non erat. O haeretica imprudentia, et stulta
Contempletur et praedicet.Formae species si.Doceamus.a) Paucis hic perstringuntur momenta, quibus
probatum est eum esse verum Deum, qui homo ab
Abraham visus est. Is enim judex et Dominus est
Gen. xviii, 20; xix, 24 et xxi, 1; potens ad omne
verbum. Gen. xviii, 14; benedictionum aeternarum
sponsor, Gen. xvii, 19; piorum impiorumque judex,
Gen. xviii, 25; Abrahae Deus, Exodi iii, 2; ab eo
adoratus, Gen. xviii, 2.b) Ita vetustus codex Colb. cum Germ. Alii vero,
contempletur et praedicet. Cum hic conferatur tem-
pus legis cum evangelico tempore; liquet superius
coelestis misericordiae sacramenta vocari, quae Filius
species autem illud
omne, in quo antiquis ad excitandam eorum fidem
se se visibilem praebuit, et in quo repraesentavit quod
facturus erat.c) Apud Bad., Er. et Lips. formae, omisso voca-
bulo speciei. In pluribus mss. formae speciei. In Corb.
et Carn., formae species. In uno Sorbon. formae spe-
cie. Retinendum cum Par. et quibusdam mss. for-
mam speciei. Hoc enim sibi vult Hilarius, quod ait
Tertullianus, Filium in carne non nata didicisse,
quod postmodum futurus erat. Ediscebat autem, in-
quit contra Prax., n. 16, ut nobis fidem sterneret, ut
facilius crederemus filium Dei descendisse in saeculum,
si et retro tale quid gestum cognosceremus. Itaque spe-
cies saepius assumpta, in qua velut in speculo reprae-
sentaretur forma nascituri, ad hoc profuit, ut credi-
bilis fieret veritas nascentis.d) Editi, institutus : mox, probaturi postea, sine
enim : et post pauca, doceamus ex lege.... Deus ado-
ratur et judex praedicatur. Sequimur mss.e) Vat. bas. codex qui Deum : minus bene.f) Editi cum recentioribus mss. irreligiositatis
sensum. Concinnius alii, irreligiositate. Sicut enim
sensus pietate atque charitate dilatatur, ita in au-
gustum contrahitur irreligiositate.g) Ita mss. quomodo lib. ix, n. 4, et alibi. At
editi, in hominem.h) Par. salutis non suae, librariorum lapsu : tum cum Lips. non intelligit esse veritatem, consentienti-
Dei ante veritatem.
Rectius mss. Dei esse virtutem. Manifeste enim re-
spicitur illud Pauli I Cor. i, ubi ait, Jesum crucifixum
iis qui salvantur esse Dei virtutem.i) Majoris claritatis ergo supplendum hic quadam
accessione. Quod in Ps. ii, n. 25, exprimitur in hunc
modum : Non enim eum divinitatis decessione fit hu-
militatis accessio. Homo quippe, ait Augustinus, Deo
accessit, non Deus de se recessit. Vide ejusdem serm.
clxxxvi, n. 1. Quod rursum Hilarius in psal. lxvii,
n. 9, aliis verbis sic enuntiat. Nostrae quae in eo fue-
runt infirmitates, non naturales sunt, sed assumptae.j) Editi, infirmae : renitentibus mss. Ut argumenti
hujus vis perspecta habeatur, in memoriam revocan-
dum est, Spiritum sanctum in Mariae conceptione su-
per ipsam venientem, Hilario ipsum esse Verbum,
quod propria virtute corpus sibi ex ca formarit.115 Christus Jesus in his passionibus (a) Deus sit.
Ex lege enim estis : et oportet eam docere, quod per
assumptam infirmitatem non amittat Deus esse, qui
Deus est. Sacramentum enim fidei vestrae, mysterio-
rum suorum virtute testata est.
19. Jacob in lucta Deum vidit, non oculis corporis
sed fidei. — Adesto, adesto nunc mecum fidei tuae
Gen.
ххxii, 26). Quid istud est, quod imbecillum oras,
quod ab infirmo exspectas? Hunc cujus (b) benedic-
tiones rogas, complexu tuo validior elidis. A gestis
corporis tui, mentis tuae opus dissidet : aliud enim
quam agis sentis. Tenes in gestu luctae tuae hominem
infirmum : sed hic tibi homo Deus verus est, non
ex nuncupatione, sed ex natura. Non enim adoptivis
benedictionibus benedici te postulas, patriarcha, sed
veris. Cum homine luctaris : sed Deum facie ad fa-
ciem vides (Ibid., 30). Non hoc oculis tui corporis
cernis, quod visu fidei tuae sentis. Infirmus secun-
dum te homo est : sed anima tua secundum visum
Ibid., 28; vid. Tr.
Psal. lii, n. 21). Subditur tibi secundum carnem
homo, ad mysterium passionis in carne : Deum in
carnis infirmitate non nescis, ad sacramentum bene-
dictionis (c) in Spiritu. Nec adspectus impedit quin
fides maneat; nec infirmitas avocat quin benedictio
postuletur. Nec homo (d) efficit, quin qui homo est,
Deus sit : nec qui Deus est, non Deus (e) verus est;
quia non potest non Deus verus esse, qui Deus est,
(1) et (f) benedicendo et 116 transferendo et nuncu-
pando.
20. Filius ex alio viso Jacob Deus verus ostenditur.
Deus non intelligitur nisi per Deum. — Tenet adhuc
sacramenti evangelici ordinem legis umbra, et apo-
stolicae doctrinae veritatem mysteriis suis veri aemula
g) In visu somnii beatus Jacob Deum
viderat (Gen. xxхiii, 13) : in somnio sacramenti re-
velatio est, non corporalis contemplatio. Nam et per
scalam descensus et adscensus angelorum ad coelum
demonstratur, et super scalam incumbens Deus os-
tenditur, et interpretatio visionis, revelationem som-
nii prophetavit. Nam patriarchae dictis, et domus Dei
et porta coeli locus esse hic visionis ostenditur (Ibid.,
17). Et post multam gestorum ejus enarrationem se-
quitur : Dixit autem Deus ad Jacob, surge (2) (h) et
adscende in locum Bethel, et habita ibi, et (i) fac ibi
sacrificium Deo, qui visus est tibi cum recederes a fa-
cie Esau (Gen. xxxv, 1). Si evangelica fides per Deum
filium ad Deum patrem (j) habet aditum, et non po-
test Deus nisi per Deum intelligi; nunc Deus, qui ho-
Et benedicit nuncupando.Descende.a) In codice Vat. bas., verus Deus sit. Tum de
Evangeliis cur subjiciatur, Ex lege enim estis, haec in
Matth. cap. 27, n. 10, repetenda est ratio : Nam et
adventus et passio ejus (Christi) ex lege est; ita ut fa-
cile, inquit S. Leo, serm. i, de Pentec., c. 1 : Dili-
gens christianus agnoscat, initia veteris Testamenti
evangelicis ministrasse principiis. Hoc est quod ait Au-
gustinus de catechizandis rudibus, c. 4 : In veteri
Testamento est occultatio novi, in novo Testamento est
manifestatio veteris; et quaest. 33, super Num. xi,
n. 1 : Eadem quippe sunt in veteri et novo, ibi obum-
brata, hic revelata; ibi praefigurata, hic manifestata.
Non alio sensu proxime habet Hilarius : Sacramen-
tum enim fidei vestrae mysteriorum suorum virtute tes-
tata est. Quo spectat et initium num. 20. Lex autem
b) Ita mss. At editi, benedictionem rogas; et mox,
tenes in gestis.c) Ut supra nomine carnis humana natura, ita hic
divina in spiritu significatur : adeo ut Jacob, bene-
dictionem petendo, naturam illius divinam prodide-
rit, quem in homine cernebat infirmum. Juverit hunc
locum cum altero tract. psal. lii, n. 21, conferre.d) Vat. bas. ms., nec homo infirmus officit, quin
qui homo est, Deus non sit. Non displicet verbum
officit.e) Μs. Vat. bas., unus Colb., Carn., Deus verus
sit. Retinendum cum aliis, Deus verus est.f) Verba et benedicendo et transferendo et nuncu-
pando, non habet optimus codex Colb., necnon Germ.
Plerique alii libri hic multum variant. Editio Bad.
cum mss. Vind. ac Remig. habet, et benedicit nun-
cupando. Exemplar Silvae Majoris, et benedicit trans-
ferendo et nuncupando. Corb., Prat., Faur., Colb.
cum edit. Er. et Lips., benedicit transferens nuncu-
pando. His consentiunt alter ms. Colb. et unus Sorb.,
nisi quod addunt te post benedicit. In Carnut. a prima
manu legitur mendose, et benediced transferen nun-
cupando : a secunda autem correctum est ut in textu,
quomode legitur in Par. necnon in ms. Vat. bas., al-
tero Colb. et aliquot aliis. Non displiceret, et bene-
dicit Israel nuncupando. Sed quidquid sit, illa bene-
dictio ponitur in translatione ac mutatione nominis,
qua ex Jacob Israel nuncupatur : Quia Israel Deum
videns sit, ut dicitur in psal. lii, n. 21.g) Sola editio Bad., in usu somni : aliae, in visu
somni : castigantur ex mss.h)Bad., Er. et Lips. necnon mss. Vat. bas.,
Carn., Corb., etc., descende. Retinemus cum Par. et
optimo codice Colb., adscende. Sic lib. iv, n. 28,
Surgens ascende.i) Ita mss. nisi quod in exemplari Vat. bas. et in
uno Colb. legitur, fac ibi sacrarium. In vulgatis au-
tem, offer sacrificium. Paulo aliter hic locus, lib. iv,
n. 28, sic refertur : fac ibi altarium Deo qui apparuit
tibi : quod indicio est Hilarium saepe ex memoria
Scripturas referre.j) Hic respicitur illud Joan. xiv, 6 : Nemo venit
ad Patrem nisi per me, necnon istud Matth. xi, 27.
Neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Fi-
lius revelare.a) Habet dispensatio (b) sacramento-
rum suum ordinem. Ad Dei honorem per Deum doce-
mur. Tenet natura suum nomen : non aliud uterque
quam Deus est. Et inter Patris et Filii naturae unius
nomen 117 unum, quaero quomodo Deus (c) filius
a se possit degenerare, ne verus sit.
21. Ad hoc non sufficit saecularis doctrina aut vitae in-
nocentia. — Non est de Deo humanis judiciis sentien-
dum. Neque enim nobis ea natura est, ut se in coe-
lestem cognitionem suis viribus efferat. A Deo dis-
d) omnibus AEgyp-
tiorum doctrinis eruditus (Act. vii, 22), cum utique ex
naturae affectu Hebraei injuriam morte AEgyptii ultus
esset (Exodi ii, 12), Deum tamen paternarum bene-
dictionum nesciebat. Namque ob metum caedis pro-
ditae AEgyptum derelinquens, cum in terra Madian
pastor ovium esset, ignem in rubo sine concrema-
tione rubi contuens, Deum audivit, et nomen inter-
rogavit, et naturam cognovit (Exodi iii, 1 et seqq.). Ne-
que enim haec de Deo, nisi per Deum, cognita esse po-
22. Filium de rubo locutum, eumque verum esse
Deum. — Angelus Dei est, qui in igne de rubo ap-
paruit : et de rubo in igne Deus loquitur. Habes dis-
pensationem in angelo, quia in angelo officium est,
non natura : habes in naturae nomine Deum, quia An-
gelus Dei Deus est. Sed forte non verus est. Num-
Dixit autem Dominus ad Moy-
sen : Ego sum qui sum. Et dixit : Sic dices filiis Israel :
Qui est, misit me ad vos (Exodi iii, 14). Coeptus ab
angelo Dei sermo est; ut sacramentum intelligatur
humanae salutis in Filio : idem Deus Abrahae, et
Deus Isaac, et Deus Jacob est; ut ei naturae suae no-
men sit : mittit deinde ad Israel Deus, qui est; ut
vere intelligeretur esse quod Deus est.
23. Nec falsum esse qui legem dedit. — Quid ad
haec (e) inefficax haereticae impietatis stultitia vesano
spiritu mentiris, et contra tantorum patriarcharum
118 generosi seminis tritico urendam zi-
zaniam sator nocturnus interseris? Sed si Moysi cre-
deres, crederes et Deo Dei filio : nisi forte negabis
quod de eo Moyses locutus sit. Quod cum negare
voles, audies verbis Dei : Si enim crederetis Moysi,
crederetis (f) forsitan et mihi; de me enim ille scrip-
sit (Joan. v, 46). Arguet te plane, arguet ille toto
legis volumine, quam manu Mediatoris per angelos
dispositam suscepit. Et quaere an qui legem dederit,
Deus verus est (1), cum utique Mediator sit ille qui
dederit. Aut numquid non obviam Deo Moyses po-
pulum eduxit ad montem (Exodi xix, 17)? Aut
numquid non Deus descendit in montem (Ibid. 20)?
Aut forte falsum hoc et adoptivum potius (2) quam (g)
naturae suae nomen est? Intellige personantes tubas,
h) Moyse, confessam sub voce
Dei mortem (Exodi xx, 19). Tibi, haeretice, non est
Deus verus, quo Israel tantum loquente mori timuit,
et vocem ejus humana infirmitas non tulit? Tibi id-
circo Deus non est, quia ut audires (i) et videres,
per infirmitatem hominis est locutus? Moyses mon-
Deus verus sit.quam.a) Editi, Habet ergo. Melius abest ergo a mss.
Ante habet, inseruit Erasmus : Hic janua est : ut de
se in Evangeliis testatus est : hinc David coeli portam
profitetur in psalmo : quae verba in uno exemplari ad-
dita se reperisse ait, sibique videri assuta. Pertinent
sane ad illustrandum locum, quem proxime ex ver-
bis Joannis ac Matthaei illustravimus.b) Editi, sacramentorum suorum ordinem : Lips.
hic expunxit partio ulam ad. Sola editio Par. deinde
habet ducimur, pro docimur. At apud Er., ad Dei ho-
norem per Deum qui et vita est et porta docemur, ex
glossemate. Verbi doceo cum praepositione ad multa
in psalmos sunt exempla. Nam psalmus cxxx, n. 1,
dicitur ad humilitatem nos et mansuetudinem docens.
Videsis alia in not. ad tract. psal. cxxxi, n. 1.c) Vat. bas. codex, Filius a Deo posset. Deinde in
ms. Vind., uno Vatic. et apud Bad. denegare. Tum in
ms. Corb. a secunda manu, ne non verus sit, in Vind.
quod verus sit. Nihil mutandum, sed ita intelligendum
ne verus, quasi ut non verus : quod Hilario familiaris-
simum. Post ne verus sit, subjungit Erasmus, cum
praesumptio divini honoris, naturae in se divinae protes-
tata sit veritate. Hanc autem post sacramentum in ini-
tio cum Jacob juste locutus est, qui etiam ante assump-
tionem carnis et visus est, et via Dei Deus adorandus
esset, et parta non est de Deo. Hic non satis sibi cavit
a verbis interpolatoris pessime omnino digestis.d) Veteres libri Colb. et Carn., omnium Egyptio-
rum : dissident a verbis Actuum, omni sapientia,
e) Vat. bas. codex, infelix haereticae stultitiae vesano
spiritu.f) Abest forsitan a vetustiore ms. Colb.g) Hic addimus quam auctoritate vetusti codicis
S. Petri in Vaticano. Qui exemplar Carnutense ante
annos 700 recognovit, eamdem particulam in eo su-
perscripsit, unde obtinuit in uno mss. Colb. In aliis
autem libris omittitur.h) In vulgatis, Moysi. Rectius in mss. Moyse, sci-
licet ab Israelitis orato ut ipse pro eis loqueretur Deo,
ne territi Dei voce interirent.i) In ms. Corb. ac paucis aliis, et viveres : lectio
non spernenda. Hoc sibi vult : An ille, quem in ma-
jestate loquentem audire timuit populus legis, ne
moreretur, tibi Deus non est, quia jam ad infirmita-
tem luam se accommodans in humilitate carnis tibi
Ibid. 24); divinorum et coelestium sa-
Deut. xxxiii, 16) : et post haec solo con-
cesso ei nomine, audet quisquam negare quod verus
est?
24. Summa eorum quae hocce libro hactenus probata
Sunt. — Nunc quia omni hoc sermone nostro de-
monstratum existimamus, nullam interpositam intel-
119 nomen na-
turae et natura nominis posset intelligi; cum virtus
Dei, potestas Dei, res Dei, nomen Dei in eo esset,
quem Deum lex praedicabat : (a) quae secundum sa-
cramenti evangelici distributionem, ad personae si-
gnificationem, demonstraret et in creando mundo
obedientem dictis Dei Deum, et in figurando homine
communis secum et Dei imaginis (b) Deum creato-
rem, et in judicandis Sodomitis judicem Dominum a
Domino, et in largiendis benedictionibus et in de-
cernendis mysteriis legis angelum Dei Deum : ut ad
25. Occurritur haereticis Filium Deum verum negan-
tibus. Filius hoc est vere quod natus est. — Tempus jam
nunc est, ut quod pie et religiose lex docuit, non
impie furto haereticae stultitiae praedicari sinamus,
quae Dei filium (c) negatura sic coepit : Audi, Israel,
Dominus Deus tuus unus est (Deut. vi, 4). Et quia im-
pietas ejus periclitaretur in nomine, cum Deum et
Benedi-
cent te Deum verum (Esai. lxv, 16) : ut per id unum
Deum locuta lex esset, essetque in filio Dei Deo no-
men potius quam veritas, uno (d) tantum vero Deo
intelligendo. Et forte contradicere nos dictis tuis, o
stulte, arbitraris, ut negemus unum Deum verum.
Non plane negamus secundum te (id est, sicuti tu)
confitendo. Haec enim fides nostra, haec conscientia,
hic sermo est. Sed intelligimus Deum unum, et eum-
dem Deum verum. Nec confessio nostra periclitatur
in nomine, quae in natura (e) Filii unum et verum
Deum praedicat. Disce confessionis tuae intelligen-
tiam, et unum ac verum Deum cognosce, ut unum
ac verum Deum pie praedices. Rapis enim ad impie-
f) stul-
tam sapientiam fallis, ut veritatem perimas spe-
cie veritatis. Unum 120 verum Deum confite-
ris, ut unum verum Deum deneges. Professio
enim tua sic putatur pia, quod magis impia est;
sic vera quod falsa est. Sic a te unus et verus
Deus praedicatur, ut non sit. Negas enim Dei filium
Deum verum, cum tamen Deum non neges; Deum
tamen non natura confitendo, sed nomine. Si nativi-
tas ejus, nominis potius est quam veritatis, potes au-
ferre nomini veritatem : si autem vere Deus natus
est, quaero quomodo possit non vere esse quod na-
tus est? Aut nega esse, ne sit; aut si est, (1) quomodo
quod est non erit, cum quod est non possit esse, ut
g)? Ac de nativitate quidem mox erit sermo.
Interim tamen de veritate naturae Dei impietatem
mendacii tui prophetica (2) confessione convincam;
ita tamen, ut unum et verum Deum praedicari a no-
bis, neque (h) Sabellii haeresis ipsum Patrem sibi et
Filium professa praesumat, neque tu veritatem de filio
Dei unum tantum Deum verum praedicans mentiaris.
26. Haeretici subdole Scripturam interpolatam citan-
tes revincuntur. — Nihil plane in se habet sapientiae
impietas : et Dei timor, qui sapientiae initium est,
ubi deest, aufert secum omne exordium prudentiae.
Ad infirmandam enim Dei veri in Filio fidem prophe-
quomodo quod est non possit esse
ne non sit. Consentit Erasmiana ed. cum libro nostro.Professione.a) Lips. et Par., quem. Alii vero libri, quae, puta
lex.b) In excusis Dominum. Verius in aliquot mss.
Deum. Ex hac una sententia cernitur quam in caete-
ris pressus sit Hilarii sermo. Dicit Deum creatorem;
quia de Filio scriptum est Gen. i, 27 : Et fecit Deus
hominem. Addit communis secum imaginis : quia ei
dixit Pater, Faciamus hominem ad imaginem nostram.
Post communis secum, subjungit et Dei : quia quae
prius imago communis, postea Dei unius esse signi-
ficatur his verbis, Ad imaginem Dei fecit eum. Hinc
particulam et, ante Dei imaginis, ne expungas, quam-
vis in ms. bas. Vat. non occurrat.c) Er., Lips. et Par. Deum negatura. Abest Deum
A Bad. et ms.d) Hoc est, quia unus tantum Deus verus intelli-
gendus est.e) Carnut. ms. cum uno Colb. Filium : minus
sincere. Illud in natura Filii, id est, in assertione
Filii, qui non tantum ex nuncupatione et adoptione,
sed ex natura sit Dei filius.f) Ita Par cum mss., id est, sic fallis eos, qui hu-
manis ratiunculis plus credunt, quam Dei dictis. At
Bad., Er. et Lips., stulta mundi sapientia : quod
commode etiam in quinto ac sexto casu potest intel-
ligi.g) Editi, ut non. Praeferimus mss. lectionem, quam
tamen non alia ratione sic intelligimus, quasi legere
esset : cum non possit fieri, ut aliquid non sit id
quod est.h) Aliquot probae notae mss. Sabellia : cui voci
mss. Vat. bas. Et Carnut. particulam sicut praefigunt,
quae melius abest ab aliis libris.Et Benedi-
cent te Deum verum. Primum haec impietatis stultitia
fuit, ut quae (supple, ab eodem propheta) superius
dicta sunt, aut non intelligerentur; aut intellecta
cum essent, tacerentur. Tum deinde ad quam se
fraudem syllabae (a) adjectione, quae in libris non ex-
stat, instruxit : stultitiae suae in eo usa mendacio, tam-
quam dictis suis eo usque adhibenda fides esset, ut
requirendam esse ipsam dictorum propheticorum auc-
toritatem non putaret. Non enim ita scriptum est,
Benedicent le Deum verum (Esai. lxv, 16) : sed Bene-
dicent Deum verum. Nam non exiguum ambiguitatis
momentum est inter te Deum verum, et Deum verum.
Personae enim alterius videtur esse pronomen, ubi
te est : caeterum ubi pronominis syllaba non erit, ibi
(1)(b) ad auctorem dicii refertur et nomen.
121 27. Inde Filius ostenditur Deus verus, unde
innuebant falsum. Filium Scriptura hic praedicans
Deum contra morem addit verum, quia futuri erant
quibus id lateret. — Et ut absoluta intelligendae veri-
tatis ratio sit, ipsa illa ex solido prophetae dicta sub-
dentur. Propterea sic dicit Dominus : Ecce qui serviunt
mihi, manducabunt; vos vero esurietis : ecce qui ser-
viunt mihi, bibent; vos autem sitietis : ecce qui ser-
viunt mihi, exultabunt in laetitia; vos autem clamabitis
propter dolorem cordis vestri et (2)(c) a contribulatione
spiritus ululabitis. Relinquetis enim vos nomen ves-
trum in laetitia electis meis, vos autem interficiet Do-
minus. Servientibus vero mihi vocabitur nomen novuin
quod benedicetur super terram : et benedicent Deum
verum, et qui jurant super terram, jurabunt in Deum
verum (Esai. lхvii, 13 et seqq.). Numquam non ex
causa est, cum consuetudo praedicationis exceditur :
et rationem novitatis (3) ratio (d) falsitatis inducit.
Cum enim antea tantae de Deo prophetiae exstilis-
sent, et ad Dei dignitatem ac naturam demonstran-
dam simplex et solum Dei nomen commemoratum
fuisset; quaerendum est, qua ratione nunc per Esaiam
benedicendum Deum verum, et jurandum super ter-
ram in Deum verum prophetiae Spiritus praeloquatur.
Et primum noscendum est, sermonem hunc res futuri
temporis nuntiare. Et quaero an Deus verus non sit,
qui tum secundum opinionem Judaeorum et benedice-
batur et jurabatur. Judaei namque sacramentum
mysterii Dei nescientes, et per hoc Dei filium igno-
V.l. iii, n. 17). Nam utique venerantes Patrem,
venerarentur et Filium. Hi ergo Deum benedicebant,
et jurabant per eum. Sed propheta benedicendum
Deum verum testatur : verum Deum idcirco pronun-
tians, quia per mysterium assumpti corporis non ab
omnibus esset in eo Dei veritas intelligenda. Et opus
fuit veri confirmatione, ubi falsi proruptura esset
assertio. Et singulas dictorum eorumdem sententias
recenseamus.
28. Prophetia haec aliquid praesens, et aliud futurum
significat. Quod praesens, ad Israel carnalem; quod fu-
turum, ad spiritalem attinet. — Propterea sic dicit Do-
minus : Ecce qui serviunt mihi, manducabunt; vos
vero esurietis : ecce qui serviunt mihi bibent; vos vero
sitietis (Esai. lхv, 13). Cognosce sub eodem dicto
Qui enim serviunt mihi, manduca-
bunt. Religionem scilicet praesentem 122 futuris
praemiis muneratur : ita ut praesentium impietatem
futurae sitis ac famis paena conficiat. Deinde adjecit,
Ecce qui serviunt mihi, exultabunt in laetitia; vos au-
tem clamabitis propter dolorem cordis vestri, et a con-
tritione spiritus ululabitis (Ibid., 14). Secundum su-
periorem sensum etiam nunc futuri et praesentis
temporis demonstratio est : ut qui serviunt, exulta-
turi sint in laetitia; qui vero non serviunt, in cla-
more atque in ululatu per dolorem cordis et contri-
tionem spiritus mansuri sint. Dehinc subjecit,
Relinquetis enim vos nomen vestrum in laetitia electis
meis, vos autem interficiet Dominus (Ibid., 15). Sermo
Rom. ii, 29).
29. Filius triplici titulo Deus verus ab Esaia osten-
ditur. Christianum nomen novum. — Tum praeterea,
cum superius dictum sit, Propterea sic dicit Dominus;
intelligendum est cur ita hoc consequatur, Vos au-
tem interficiet Dominus : deinde post haec quid sibi
velit hic sermo, Servientibus vero mihi vocabitur no-
men novum, quod benedicetur super terram (Ibid. 16).
Numquid ambigitur in eo quod dictum est, Propterea
sic dicit Dominus, et in eo quod sequitur, Vos autem
Ad auctoritatem dicti.A contritione.ratio veritatis.a) In mss. adjectio. Hoc vitium Arianis usitatum
fuisse discimus ex Ambrosio, qui, lib. ii de fide, c.
15, n. 355, eos ut Scripturarum falsatores, et lib, v,
cap. 16, n. 193, ut earumdem interpolatores tradu-
cit : quique in gestis Aquileiensis synodi T. ii, p. 795,
Palladio criminis hujus convicto dicit, Falsari a vo-
bis divinas Scripturas hodie comprobamus. Unde sy-
nodi hujus Patres epist., Ambros. х, n. 6 et 7, apud
imperatores expostulant, quod ita redarguti de falsi-
tate sunt, ut faterentur.b) Omnes prope mss. ad auctoritatem dicti. Inter-
dum Hilarius verbo abstracto, loco concreti, ac no-
minatim vocabulo auctoritatis loco auctoris lib. de Sy-
nod. num. 33, utitur. Quod hic ad auctorem dicti,
infra, n. 31, dicitur penes loquentem.c) Carnut. ms. ac nonnulli alii, uti mox in omni-
bus, a contritione.d) Editi cum mss. non paucis, ratio veritatis. Ma-
gia arrisit cum pervetusto codice Colb. et Germ, nec-
non Corb. ab antiqua manu secunda, ratio falsitatis,
hoc est, ubi fallendi et errandi subest aliqua ratio :
ut, v. g, in Christo mysterium assumpti corporis
potest esse ratio unde quis fallatur ne eum verum
Deum credit. Haec lectio postremis hujus numeri
verbis confirmatur.interficet Dominus, id demonstratum fuisse, ut qui
a) non aliud
intelligeretur esse quam Dominus; qui et postea
sibi servientes novo esset nomine muneraturus, et
non ignoraretur et in prophetis locutus esse, et pio-
rum atque impiorum judex futurus? Mysterium ita-
que sermo reliquus (b) evangelici sacramenti, ne
quid in Domino dicente et in Domino interficiente
ambigi possit, explicuit : Servientibus vero mihi vo-
cabitur nomen novum, quod benedicetur super terram.
Omnis hic futuri temporis sermo est. Et quod est hoc
novum nomen religionis, quod benedicetur super
terram? Si a saeculis Christiani vocabuli (c) antea
beatitudo umquam fuit, (1) nunc novum non est.
Sin vero hoc (d) sanctificatum pietatis nostrae in
Deum novum nomen est, 123 haec profecto profes-
30. Quod de Christo intelligendum, et benedicent
Deum verum. — Jam vero totius fidei nostrae con-
scientiam sequens sermo confirmat, dicens, Et bene-
dicent Deum verum, et qui jurant super terram, jura-
bunt in Deum verum. Hi certe benedicent Deum
verum, quorum in Dei servitute novum nomen est :
tum deinde qui jurandus erit Deus, Deus verus est.
Anne ambigitur quis juretur, quis benedicatur, per
quem novum ipsi servientibus benedictumque nomen
sit? Consistit mecum adversus impiam tuam, haere-
tice, praedicationem absoluta sermonis ecclesiastici
fides, novi per te Christe nominis, et per servitu-
tis (e) professionem benedictae ex te super terram
31. Idem ex superioribus prophetae dictis, illustra-
tur. — Quamquam igitur omnis hic propheticus
sermo nullam reliquerit difficultatem, quin Deum si-
te Deum verum, referri ad alterum dicen-
tis sermo potuisset : sed cum ait, Deum verum, signi-
ficationis intelligentiam penes loquentem reliquit) :
et quamquam quem praesens sermo significet, non
ambigatur; tamen connexa superius dicta, cujus pro-
fessio ista sit intelligenda, demonstrant. Ait enim :
Palam apparui non interrogantibus me, et inventus sum
non quaerentibus me. Dixi, (f) Ecce sum genti, qui non
invocaverunt nomen meum. Extendi manus meas tota
die ad populum diffidentem et contradicentem (Esai. lxv,
1, 2). Anne impia furtivae praedicationis falsitas in ob-
scuro est, et Deus verus ignorabitur qui haec loquitur?
Rogo, quis apparuit non interrogantibus, et quis inven-
tus non quaerentibus? Et quis gentium est 124 quae
non invocaverant antea nomen ejus? Et quis die tota
manus ad diffidentem et contradicentem populum ex-
tendit? Confer cum his sacrum illud et divinum
Deuteronomii Canticum (Deut. xxxii, 21), in quo su-
per non deos Deus exacerbatus, super non gentem
et gentem stultam in zelum (g) incitat infideles : et
intellige quis (h) manifestus fit ignorantibus, et quis
proprius usurpatur alienis, et quis manus suas ante
Servientibus vero
mihi vocabitur nomen novum, quod benedicetur super
terram, et benedicent Deum verum : et qui jurant su-
per terram, jurabunt in Deum verum (Esa. lxv, 16).
32. Esaiae verba de Filio dicta Paulus interpretatur.
— Haec si stultitia atque impietas haeretica, ad fal-
Nunc novum nomen est.a) Editi, non alius. Rectius mss. non aliud : de na-
tura enim quaestio est, non de persona. Unde supra,
num. 16 : Pluit Dominus a Domino : numquid non ve-
rus Dominus a vero Domino? aut quid aliud quam Do-
minus? Quod deinde, ut et alibi, ait Hilarius, Filium
in prophetis locutum esse, non ita ei proprium arbi-
tratur, quin hoc ipsum etiam attribuat Spiritui sancto :
ii, n. 32, ait :
Est enim Spiritus sanctus unus ubique, omnes patriar-
chas, prophetas et omnem chorum legis illuminans.b) Potest hoc ita intelligi, ut mysterium evangelici
sacramenti, reliquus prophetae sermo explicuerit. Vel
etiam propheticus sermo dicitur evangelici sacramenti;
quia in eo continetur, quod ad Evangelium attinet,
seu in illo velatur, quod apertius in Evangelio reve-
latum est.c) Vat. bas. ms., nomen benedictum unquam fuit,
nunc novum nomen est. Carnut. cum uno Colb., antea
benedictio umquam fuit, nunc novum nomen est. Bad.
et Er. antea beatitudo nunquam fuit, nunc novum no-
men est Melius alii libri, nunc novum (supple voca-
bulum ) non est. Nam ex non facile factum est nomen.d) Editi, excepto Par., sanctificatur; tum Er. et
Lips. pietas nostra in Deum, renitentibus mss.e) Vat. bas. ms. hic addit tuae.f) Primus Erasmus de suo hic posuit, ecce adsum;
quod retinens Lipsius propria auctoritate deinde vul-
gavit, gentibus quae non invocaverunt. Neutrum in Par.
correctum est : quamvis in omnibus mss. legatur,
ecce sum genti, qui, etc., consentiente graeco, ecce sum genti, perinde explicat at-
que, pertineo jam ad gentem.g) Exemplar Vat. bas. incitatus, infidelis tu vide et
intellige, quod et habet Carnut. a secunda manu. Hu-
jus potior erat lectio prima, quam habent quoque
alii libri, confirmatque sacer textus.h) Editi, manifestus sit. Postea Erasmus, pro quis
proprius, ad marginem apponit, Forte quis proprius :
locum Isaiae, Ecce sum genti, qui non invocaverunt, ab
ipso ut supra monuimus nonnihil corruptum, non
percipiens sic ab Hilario intelligi, quasi, Jam Deus
sum iis proprius, quibus antea eram alienus, seu qui
me non invocabant. Neque felicius paulo post expun-
git, pro expandit, legendum conjectat, quasi hoc ver-
bum ad chirographum referretur, non ad manus, quas
in cruce Christus extendit.Omnis enim, quicumque
invocaverit nomen Domini, salvabitur. Quomodo invoca-
bunt eum in quem non crediderunt? Quomodo autem
credent ei quem non audierunt? Quomodo autem au-
dient sine praedicante? Quomodo autem praedicabunt
nisi missi fuerint? sicuti scriptum est : (a) Quam spe-
ciosi pedes eorum qui annuntiant pacem, eorum qui
annuntiant bona (Esai. lii, 7) : Sed non omnes obe-
diunt Evangelio. Esaias enim dicit, Domine, quis
credidit auditui nostro (Esai. liii, 1)? Itaque fides
ex auditu, auditus autem per verbum (b). Sed dico,
numquid non audierunt? Imo in omnem terram exivit
sonus eorum, et ad terminos orbis (c) verba eorum. Sed
dico : Numquid Israel non scivit? Primus Moyses dicit,
Ego incitabo vos in non gentem, in gentem insensatam
exacerbabo vos. Esaias autem audet et dicit, Apparui
autem his qui me non (d) quaerunt, inventus sum iis qui
me non interrogabant (Esaia. lxv, 1). Ad Israel autem
quid dicit? Tota die (1) extendi manus meas ad 125
populum non audientem (Rom. х, 13 et seq.). (e) Quis coeli
circulos, incertum incorporeus an corporeus, egres-
sus, fidelior Paulo dictorum propheticorum interpres
exstitisti (II Cor. xii, 2)? Quis inenarranda coelestium
mysteriorum audiens sacramenta et tacens, majore
33. Esaiam ex Esaiae dictis interpretatur Apostolus.
Esaias vidit Deum, neque alium vidit praeter Filium.
— Nisi forte Apostolus dictis propheticis non (f) ex
prophetiae spiritu usurpatis, temerarius alieni ser-
monis interpres est. Omnia quidem per revelationem
Christi Apostolus dicit : sed Esaiae dicta ex dictis
Esaiae ipsius novit. In exordio enim sermonis ejus,
in quo Deus verus a servientibus sibi benedicendus
atque jurandus est, haec prophetae oratio legitur : A
saeculo non audivimus, nec oculi nostri viderunt Deum
praeter te, et opera tua (g) quae facies exspectantibus
misericordiam tuam (Esa. lxiv, 4). Loquitur Esaias,
praeter hunc se neminem Deum vidisse. Vidit enim
gloriam Dei, cujus (h) praenuntiaverat mysterium
corporationis ex virgine. Ac si tu haeretice ignoras,
xii, 41): Haec au-
tem dixit Esaias, quando vidit (i) honorem ejus, et lo-
cutus est de eo (Esa. vi, 1). Hinc apostolicis, hinc
evangelicis, hinc propheticis dictis, impie haeretice,
concluderis. Esaias enim Deum vidit; et cum scrip-
tum sit : Deum nemo vidit (2) (j) umquam, nisi uni-
genitus filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit
(Joan. i, 18); Deum tamen propheta vidit, et glo-
riam ejus usque ad invidiam propheticae dignitatis
adspexit. Nam in judicium mortis ob hanc causam a
Judaeis actus est.
126 34. Pressius ostenditur Filium ab Esaia Deum
verum praedicatum esse. Haereticorum id negantium do-
lus. — Deum itaque nemini visum, unigenitus filius
k) et factus est
gentium non invocantium se, et expandit manus ante
populum contradicentem : ita tamen ut et servien-
tibus sibi nomen novum vocetur, et in terris Deus
verus benedicatur atque juretur. (l) Prophetia lo-
quitur, Evangelium testatur. Apostolus interpretatur,
Expandi, juxta vim graeci vocabuli Umquam abest a ms. Veron.Aut Deum crede.Et palam factus est genti non invocanti se.a) In ms. Carn. a prima manu, quam veloces pedes.b) Removimus hinc verbum Dei, veterum librorum
auctoritate.c) In vulgatis hic additur terrae : quod abest a mss.d) Editi, quaerebant : repugnantibus mss.e) Bad. et Er. cum unico ms. Colb. minimae auc-
toritatis : Quis in tertium coelum incorporeus an corpo-
reus ingressus. In edit. aliis retentum est verbum in-
gressus. Quod et habuit ms. Carn. a prima manu. At
a secunda consentiens aliis mss. habet, egressus. Pa-
lam est hic respici Pauli raptum usque in tertium
coelum (qui quidem in psal. cxxxv, n. 10, sic ex-
primitur : Cum raptus ad coelos est) : mox vero ubi
subjicitur, Quis ad plenitudinem, etc., alludi ad haec
Colos. i, 24 : Adimpleo ea quae desunt passionum Chri-
sti. Ita in his Hilarius adversarium cum Apostolo com-
parat, ut quae Pauli sunt, in illum conferre videatur.f) Quidam mss. ex prophetae spiritu.g) Editi, quae facis reluctantibus mss. et graeco h) Apud Bad. et Er., pronuntiaverat : male. In
codice autem Vat. bas. praenuntiabat. In aliis vero
libris, praenuntiaverat : verius. Tum excusi, myste-
rium incorporationis. Elegantius mss. mysterium cor-
porationis. Ut autem Hilarii argumentum apertius
pateat, sic uno syllogismo potest comprehendi :
Esaias vidit Deum, vi, 1, Vidi Dominum sedentem,
etc., atqui non aliam Dei personam praeter quam Filii
vidit lxiv, 4 : Nec oculi nostri viderunt Deum praeter
te : Filius igitur est Deus.i) In vulgatis, gloriam : a qua voce non abhorret
Hilarius. Reponimus tamen honorem ex fide mss.j) Ab omnibus fere mss. hic abest umquam, secus
vero l. v, n. 42, et I. vi, n. 39. Quod (col. 127, not. b
hujus editionis) observatum est, Dei nomine, ubi haec
vox simpliciter occurrit, Patrem ab antiquis intelligi
solere, maxime in hisce Joannis verbis locum habet.
Sic porro Hilarius ratiocinatur : Esaias ex Joannis
testimonio Deum vidit : at Deum Patrem a nemine
visum Johannes idem testatur : vidit igitur Esaias
Deum Filium.k) Editi cum pluribus mss., et palam factus est
genti non invocanti se. Exemplar Carn., factus est in
medio gentium, etc. Verius vetustiores mss. Colb.,
Remig. et Germ., factus est gentium non invocantium
se, supple, Deus proprius.l) Sic mss. At editi, Propheta. Nota hic non modo
ex propheticis, evangelicis, apostolicisque testimo-
niis tidem adstrui, sed etiam ex confes-
sione.a) impioque consilio; et arte subdola fidem dum
mentitur, eludit. Cum enim confesso uno Deo eodem-
que vero et solo justo, solo sapiente, solo indemuta-
bili, solo immortali, solo potente, subjicitur et fi-
lius in diversitate substantiae, non ex Deo natus in
Deum, sed per creationem susceptus in filium, non
naturae habens nomen, sed adoptionis sortitus ap-
pellationem; necesse est ut his omnibus careat Fi-
lius, quae ad privilegium solitariae in Patre majesta-
tis sunt praedicata.
35. Ariani unum verum Deum nesciunt. Cur. Quid
duobus superioribus libris praestitum, quid jam prae-
standum. — Nescit haeretica perversitas unum Deum
verum nosse et confiteri; et extra impietatis sensum,
confessionis hujus est et fides et intelligentia. Prius
confitendus est (b) Pater et Filius, ut unus verus
Deus possit intelligi : et cognitis sacramentis salutis
humanae, quae in nobis per regenerationis virtutem
in Patre et Filio (c) consummantur ad vitam, legis
et prophetarum sunt mysteria consequenda. Unum
Deum verum non apprehendit ignara evangelicae et
apostolicae praedicationis impietas. Cujus quamvis in-
telligentiam, usque ad absolutissimam verae pietatis
professionem, ex ipsis (d) eorum doctrinis 127
praestabimus; ut indivisus atque inseparabilis, non
ex persona, sed ex natura, subsistens ex Patre uni-
genitus intelligatur; et per id unus Deus sit, quia
e) exstruenda, et
hinc evangelicae domus sunt ponenda fundamina; ut
per eamdem naturam divinitatis unius unus Deus per
id intelligatur, quod in Deum alterum Deus unigeni-
tus non refertur. Tenuimus enim omni hoc sermonis
nostri libello eum ordinem, ut in quibus superiore
libro Deum filium docueramus, in ipsis nunc Deum
f) spero, ea dictorum
omnium absolutio fuit, ut Deus verus intelligeretur,
qui Deus esse non negabatur. Reliquus autem nunc
omnis sermo ad id proficiet, ut qui Deus verus esse
intelligitur, non in Deum alterum deputetur; et quod
ad (g) alterum non proficit, ad unum intelligatur :
unum autem illud non subsistentem naturam peri-
mat in Filio, sed in Deo et Deo naturam Dei (h)con-
servet unius.
36. Quod ex Moyse Filius cum Patre unus sit
Deus. — Veritatis ratio postulat, ab eo initium in-
telligentiae istius sumi, per quem manifestari saeculo
Deus coeptus est, (i) Moyse namque, cujus ore haec de
se unigenitus Deus professus est : Videte, videte,
quoniam ego sum Deus, et non est Deus praeter me
Deut. xxxii, 39). Ac ne forte dicti hujus (j) virtu-
tem haeretica impietas ad patrem innascibilem Deum
referat; et ipsa dicti ratio, et Apostolus auctor oc-
currit, qui ex persona unigeniti Dei, sicut superius
(lib. iv, n. 33) docuimus, intelligendi totius hujus
sermonis interpres est; et hoc quod dictum est, Lae-
tamini gentes cum plebe ejus (Deut. xxxii, 43; et Rom.
xvii, 10), proprium ejus esse demonstravit, subji-
ciens ad fidem dicti : Et erit radix lesse, et qui sur-
get regere gentes, in eum gentes sperabunt (Ibid., 12).
Demonstrato igitur per Moysen eo qui dixerat : Non
est Deus praeter me, in eo quod ait : Laetamini gentes
simul cum eo; et Apostolo id ipsum (k) ad Dominum
nostrum Jesum Christum unigenitum Deum intelli-
gente, in quo secundum carnem ex radice Jesse sur-
128 gentium spes est, ipsa nunc dicti
ratio tractanda est, ut quia dictum non ambigitur,
quatenus dictum sit possit intelligi.
37. Qui Deus ex Deo et in eadem natura. — Verum
et absolutum et perfectum fidei nostrae sacramentum
est, Deum ex Deo, et Deum in Deo confiteri; non
corporalibus modis, sed divinis virtutibus; nec na-
turae in naturam transfusione, sed (l) mysterio et
potestate naturae. Non enim per desectionem aut pro-
a) In codice Vat. bas. adjicitur suae. Hic indicatur
epistola Arianorum ad Alexandrum.b) Exemplar Vat. bas., verus Pater : quod cum
hujusmodi additiones alibi habeat, ab interpolatoris
viii, num. 6 : Cum sapientia Christus sit,
necesse est ut extra sapientiam sit, qui Christum aut
ignorat aut odit.c) Hic Spiritus sanctus fuerat nominandus, nisi
tota esset nunc de Patre et Filio controversia. Sed
suspicionem nullam relinquit libri ii exordium.d) Illud eorum sic refertur ad evangelicae et aposto-
licae praedicationis, perinde ac si dictum esset, evan-
gelicorum et apostolicorum praeconum. Deinde non in-
telligendus est Filius a Patre etiam ex persona divi-
sus ac separabilis, nisi quatenus hoc tantum sonat
personae utriusque distinctionem.e) In vulgatis, astruenda. In ms. Carn. a prima
manu, struenda; a secunda autem, instruenda, unde
et in unum Colb. transiit eadem lectio. Aptius in cae-
te, is exstruenda.f) Verbum spero omittit ms. Vat. bas. Eodem
sensu pro opinari usurpat Augustinus epist. clvii,
n. 22 : Plures, inquit, Celestii sunt sectatores, quam
sperare possumus.g) Editi cum unico recentiore ms. Colb., in alte-
rum non proficit, id unum. Post ad alterum, supple
constituendum, vel intelligendum; et post ad unum,
intelligere est mentem referre, aut pertinere.h) Unus e mss. Colb., consummet, quod etiam
Carnut. secundis curis habet : minus ad mentem Hi-
larii.i) Excusi hic praeferunt, Moyses, et post verbum
professus est, adjiciunt ait : renitentibus mss. toto-
que contextu nonnihil abrupto. Malumus cum vete-
ribus libris, Moyse namque, sine ait. hoc est, nempe
a Moyse. Quippe namque pro nempe alias jam obser-
vavimus Hilario usitatum.j) Sic. mss. Editi vero, veritatem.k) Bad., Er. et Lips., in Dominum. Particula in
expuncta est editione Par. Habent autem mss. ad
Dominum supple referri, vel pertinere.l) Illud sed mysterio illustrari potest his Ambrosii
lib. iv de Fide, c. 9. n. 103 : Generatio non in volun-
tatis possibilitate est, sed in jure quodum et proprietate
paterni videtur esse secreti, etc. Quod vero hic mys-
terio naturae; lib. vi, n. 19, dicitur sacramento sub-
stantiae.a) ex Deo subsistit.
Eamdem autem naturam (b) ita, non ut natus sit
ipse qui genuit (nam quomodo erit ipse, cum genitus
sit?), sed in his ipsis subsistat ille qui genitus est,
(c) quae totus est ipse qui genuit : quia non estaliunde
quod genitus est. Et per hoc non refertur ad aliud,
quod in unum subsistit ex uno : neque novum in se
d) in vivum. Ac sic in generatione Filii
(1) et naturam suam (e) sequitur incorporalis atque in-
demutabilis Deus, incorporalem atque indemutabilem
Deum gignens : nec naturam suam deserit ex incor-
porali atque indemutabili Deo incorporalis atque in-
demutabilis Dei perfecta nativitas, per hoc utique
subsistentis ex Deo Dei sacramentum. Haec ita uni-
genitus Deus per sanctum Moysen testator : Videte,
videte, quoniam ego sum Dominus, et non est Deus
praeter me (Deut. xxxii, 39). Non est enim natura
divinitatis alia, (f) ut praeter se Deus ullus sit. Nam
cum ipse Deus sit, tamen etiam per naturae virtutem
in eo Deus est. Et per id, quod ipse Deus est et in eo
Deus est, non est Deus praeter cum : cum non exstet
aliunde quod Deus est, et 129 in eo Deus sit, habens
g) ex quo ipse subsistit.
38. Individua Patris et Filii divinitas ex Esaia. —
Confirmat autem fidei nostrae veram et salutarem
professionem idem atque unus in plurimis Spiritus
prophetiae, per successiones et intervalla temporum
non demutans religiosae doctrinae praedicationem. Ut
enim per Moysen ex persona unigeniti Dei dicta,
pleniore ad intelligendum confirmarentur profectu;
rursum sermone Dei patris ex persona virorum excel-
sorum idem prophetiae Spiritus per Esaiam loquitur :
Quoniam in te est Deus, et non est praeter te Deus. Tu
Et naturam suam, ut ita dixerim, sequitur.Inserat se.Generum veritate abest a nostro exemplari.a) In excusis, ex Deo Deus : abundat vox Deus,
neque exstat in mss. quorum in plerisque deinde, ut
substitit.b) Excusi hic addunt inde : nullo suffragante ms.
Hujus vocis loco supplendum tenet. Expressius in
Pratellensi codice, Dei autem naturam ita obtinet :
etsi minus sincere. Hic Hilarius pro more praecludit
locum suspiciom, ne Sabellio favere existimetur.c) Sic pervetusti codices Colb., Corb., duo Re-
mig., tres Vaticani, Theod., Germ. etc. Alii vero
nonnulli cum vulgatis, in quibus totus est ipse qui ge-
nuit : quia non ex alio genitus. Neque aliud quam Deus
est : quia non est aliunde, etc.d) Particulam in adjecimus auctoritate mss. Sic
et lib vii, n. 27 : Non enim novum est, quod ex vivo
generatur in vivum.enim es Deus, et nesciebamus, Deus, Israel salvator
(Esai. xlv, 14, 15). (2) (h) Exserat se in hanc et
naturae et nominis inseparabilem professionem haere-
ticae impietatis desperatus furor : et haec, si potest,
dictis ac rebus unita, rabido vesaniae suae ore con-
cerpat. In Deo Deus est, et praeter eum Deus non
est; dissolvat eum qui inest, ab eo in quo inest : et
sacramenti hujus intelligentiam dividat (3) (i) gene-
rum varietate. Nam in eo quod ait, In te Deus est,
naturae Dei patris in Deo filio docuit veritatem, cum
in eo Deus intelligeretur esse qui Deus est. In eo ve-
ro quod subjecit : Et praeter te non est Deus : ostendit
praeter cum Deum non esse, quia in se Deo Deus
inesset. Hoc vero quod tertium est, Tu es Deus, et
nesciebamus, humanae intelligentiae piam et fidelem
Tu enim es Deus, et nescieba-
mus, Deus Israel salvator : subsistentem in eo Dei
naturam (j) intelligentes, cum in Deo Deus insit, nec
praeter eum 130 qui est Deus quisquam Deus alius
sit : quia ipse Deus, et in eo Deus, alterius nobis cu-
jusquam Dei non relinquat errorem. Et haec quidem
Esaias, individuam atque inseparabilem Patris et
Filii divinitatem testatus, ita prophetavit.
39. Ex Jeremia idem evincitur. — Jeremias vero
non dispari prophetiae virtute, indiscretae a Deo
patre naturae unigenitum esse Deum ita docuit, di-
cens : Hic Deus noster est, et non deputabitur alter ad
eum. (4) Qui invenit omnem vitam scientiae, et dedit
eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec
supra terram visus est, et inter homines conversatus
est (Baruc. iii, 36). Quid alium Deum in filio Dei
Deo haeretice supponis? Disce unum Deum verum
intelligere et confiteri. Non alius Deus ad Christum
deputatur ut Deus sit. Deus est ex natura, ex nativi-
tate, ex Deo. Quod enim Deus est, ex Deo est, non
etiam Deus alius est. Alius enim ad eum non depu-
tatur; quia non est in eo alia praeter quam quae
Dei est veritas. Quid verum et non verum, quid de-
generem et nobilem, quid diversum (k) et diversum
sub unius Dei ementita religione componis? Deus
Qui non legitur in ms. quemadmodum neque
in Graeco.e) Hic in ms. Corb. superscriptum est, ut ita
dixerim, quod et in vulgatis et in recentioribus mss.
insertum fuit, sed non habetur in vetustioribus.f) Bad., Er. et Lips., ut praeter eam Deus alius sit.g) Id est, ita in eo Pater est, ut habeat et id quod
est, et id ex quo filius ipse subsistit.h) Carnut. ms. cum aliquot aliis, nec non Bad., Er.
et Lips. inserat se.i) Abest generum varietate a veteribus libris Colb.,
Corb., Remig., Vind., etc. An ex margine in textum
irrepsit?j) In vulgatis intelligens. At in mss. intelligentes,
quod ad eos referendum, qui paulo ante dicunt, ne-
sciebamus.k) Sic plerique mss. At qui Carnutensem recogno-
vit, quod ad calcem hujus ac superioris libri verbo
emendovi significat, non advertens hac lectione majo-
rem esse membrorum antithesim, hic apposuit parti-
culam non. Eamdem prae se fert ms. Vat. bas. cum
tribus aliis recentioribus. At in solis editis legere est,
et indiversum. Porro, uti testis est Athanasius, Or. ii
contr. Ar., p. 311, asserebant Ariani cum suo principe
in Thalia, Verbum aliud diversumque ac dissimile esse
per omnia substantiae Patris.a) es,
Deum in Deo esse non confilens.
Statim ab exordio repraesentat Arianam luem per omnes
ferme imperii Romani provincias grassantem : cujus
difficillima cura sir, quia error ex plurimorum as-
sensu publicam sibi auctoritatem comparasset. Epi-
scopali tamen officio, et plurimos ad veritatem revo-
candi spe adductus Hilarius fidei patrocinium susci-
pit. Arianarum partium epistolam in quarto licet
libro, ut eam ex lege et prophetis refelieret, exscrip-
tam, in hoc rursum exscribit, ut eamdem ex Evange-
liis et apostolis plenius confutet. Quam deinde per-
currens, nodos illius explicat ac venenum pandit :
qui videlicet, haereticorum dumnandorum obtentu,
pias Ecclesiae voces, Filium ex Deo prolatum, ho-
mousion, lumen de lumine, et sine initio genitum,
supprimere tentent, et exstincta fide haeresim inducere.
Quocirca quod apud haereticos vitiosum est aperit, et
ab Ecclesia damnari declarat, confirmatque quod in
ea pie praedicatur.
Tum ex occasione humanae rationis, qua compositum aut
corporeum fore Deum volunt, si quod ex ipso aut ex
utero ipsius genitum esse Filium scriptum sit, eum
ex paterna substantia intelligamus : observat primo
haeresim audacem quidem esse, sed prudentia desti-
tutam : deinde negari non posse, quin Christus dixe-
rit, Ex ipso sum; et, hoc dicendo, se neque ex ni-
hilo, neque ex alia quam ex Patris substantia,
neque cum eo ex quo est eumdem esse testifi-
catus sit : demum nefas esse Deo non credere,
adeoque humanae rationi quae Christi testimonio ad-
versetur locum nullum esse, ac licet plura possent,
aliud tamen ei opponi non debere. Hic commemorata
haereticorum sententia, qua Christum filium ex
adoptione, ex nuncupatione Deum, unigenitum ex
privilegio, et ex ordine quem in rebus creatis obtinet
primogenitum interpretantur, ad Deum sese conver-
tit conquerentis ad modum, quod se per Moysen et
prophetas deceperit, et evangelicis apostolicisque doc-
trinis immedicabiliter imbuto, novos illos doctores
tam tarde sibi protulerit.
Tandem ad veram fidem stabiliendam venit. Et quia
Christo inesse naturam Dei sequitur, si verus sit filius
Dei; postrema ac potissima hujus libri parte eum ve-
rum ac naturalem, et non adoptivum, Dei filium esse
demonstrat testimonio Patris, Filii ipsius, apostolo-
rum in unum conspirantium, ac seorsim Petri, Pau-
li, Joannis; nec non Marthae, caeci nati, daemonum,
Judaeorum, quorumdam in mari periclitantium, gen-
tium denique confessione.
1. Haeresis Ariana late serpens aegre depelli po-
test. — Non sum nescius, difficillimo me asperrimo-
que tempore scribere haec adversum vesanam impio-
b) impudentiae, ut quod errat,
prudentiam velit existimari; et quod cum multis er-
rat, intelligentiam esse asserat veritatis, dum minus
133 2. Ad eam refellendam quid Hilarium mo-
veat. — Ac mihi quidem praeter studii mei atque of-
ficii necessitatem, qua hac (c) Ecclesiae episcopus
praedicationis evangelicae debeo ministerium; tamen
eo propensior cura ad scribendum fuit, quo magis
plures periculo infidelis intelligentiae detinebantur;
uberius gaudium consectans ex salute multorum, si
cognitis sacramentis perfectae in Deum fidei, impia
humanae stultitiae instituta desererent, et se Deo red-
derent haereticis repudiatis, atque a cibo mortis, quo
in laqueum aves solent illici, in volatum se liberae
securitatis erigerent; sequerenturque Cbristum du-
cem, prophetas nuntios, Apostolos praevios, fidem
consummatam, et salutem in Patris et Filii confes-
Qui non honorificat Filium, non honorificat
a) In mss. Colb. et Germ. etiam, loco verbi es.
Hic sacramenti coelestis ignarus praedicatur, qui Deum
veri filii verum patrem esse ignorat : quod qui nescit,
nomen Dei nondum scire saepius affirmatur.b) Ms. bas. Vat. imprudentiae. Ne quis forte ex li-
bri hujus initio animum inducat, veram fidem tunc
temporis in toto pene orbe fuisse exstinctam; reco-
lendum est quod Socrates ait lib. ii, c. 27 : Achaiae et
Illyrici civitates, et reliquae Occiduarum partium Eccle-
siae, tranquillae adhuc erant et inconcussae : tum quod
inter se consentirent, tum quod fidei regulam a Nicaeno
concilio traditam constantissime retinerent. Sic quoque
Lucifer Calarit. lib. Moriendum esse pro Dei Filio
imperatorem interpellat : Omnes momento si peragrare
posses gentes, invenisses stolidissime Imp. ubique Chri-
stianos sicuti nos credere. At tua novella praedicatio et
recens religio, sub praetextu fidei blasphemia in perni-
ciem salutis tuae per te prolata, non solum adhuc limi-
tem Romanum peragrare non valuit, etc. Imo Hila-
rius ipse, superiore libro, n. 30, haereticos provocat
ad fidem universae Ecclesiae, in qua omne os creden-
tium Christum Deum loquitur.c) In nonnullis mss. exprimitur hic particula ut,
quae non male in aliis reticetur.Patrem qui misit illum (Joan. v, 23), ad honorifican-
3. Haeresis Arianae lues. — Emersit enim pestifera
et letalis populis (a) proxime lues, quae ingenti gras-
sata contagio ruinam miserandae mortis invexit. Non
enim tantum aut considentium (f. concidentium) in
chaos cum populis suis repens urbium vastitas, aut
frequentes bellorum et funebres mortes, aut immedi-
catae aegritudinis populosa contagia desaevierunt, in
quantum ad exitium generis humani haeresis haec fu-
nesta grassata est. Deo enim, cui omnia in mortuis
vivunt, hoc solum perit quod sibi deperit. Nam ju-
dicaturus ipse de omnibus, et pro majestatis suae mi-
sericordia paenae meritum ignoranti moderaturus er-
rori, negantes se non jam judicabit utique, sed ne-
gabit (Matth. x, 33; vid. Tr. psal. cxl, n. 8).
4. Quam subdole virus suum effundat. — Negat
enim, negat furens haeresis sacramentum verae fidei,
ad impietatis suae doctrinam religionis usa principiis,
cum infidelitatis suae expositionem, ut superioribus
libris continetur, ita coepit : « Novimus unum Deum
solum infectum, solum sempiternum, solum sine
initio, solum verum, solum immortalitatem haben-
tem, solum optimum, solum potentem. » Ad id enim
usurpatum proficit piae confessionis exordium, quo
ait : « Unum Deum, et solum infectum, et solum
sine initio : » ut per haec, quae religiose verbis osten-
tarentur, caetera impie subderentur. Nam post multa
alia, quae de Filio pari quoque simulatae religionis
134 professione protulerat, subjecit : « Creaturam
Dei perfectam, sed non (1) sicuti unum de creaturis;
b) haereticae impietatis obumbraretur intentio,
ut subsistere eum de non exstantibus argutae inter-
pretationis subtilitate defenderet, ait : « Et ante sae-
cula creatus et fundatus, non erat ante quam nasce-
retur. » Postremo quasi rebus jam omnibus validis-
sime ad impietatis (c) defensionem communitis, ne
vel filius vel Deus intelligeretur, adjecit, « Si enim
quod ex ipso, et quod ex utero, et quod ex Patre exivi
et veni, velut partem ejus unius substantiae, et quasi
prolationem extendens intelligitur; compositus erit
d) corpus
secundum illos, et quantum in ipsis est, consequen-
tia corporis sustinens sine corpore Deus. » Et quia
nobis ex integro adversum hanc impiissimae doctrinae
expositionem evangelicus nunc erit sermo; conse-
quens existimavimus omnem jam (2) (e) in primo li-
cet libro editionem hujus haereseos conscriptam,
nunc quoque huic sexto inserere : ut recens lectio, et
responsionis ad singula subjecta collatio, per evan-
gelicas atque apostolicas institutiones invitis licet et
contradicentibus sensum veritatis eliciat. Dicunt
ergo.
(3) (f) Exemplum blasphemiae.
5. Arii et asseclarum ejus ad Alexandrum epistola.
— « Novimus unum Deum, solum infectum, solum
135 Patris Na-
tum exposuit; nec sicuti Sabellius, qui unionem (g)
dividit, ipsum dixit Filium quem et Patrem; sed nec
h) glorias ei
consubsistente Patre. Neque enim Pater dans ei om-
nium haereditatem, fraudavit semetipsum ab his quae
non facta ab ipso habentur : fons est autem omnium.
6. « Quapropter tres substantiae sunt, Pater, Fi-
lius, Spiritus sanctus. Et quidem Deus causa est
omnium, omnino sine initio solitarius. Filius autem
Siculi unum de creatura.In quarto legebatur in nostro codice; sed anti-
in primo.siculi unum de creatura.Glorians.a) In vulg. proxima. At in mss. proxime, quod re-
fertur ad emersit. Ita lib. i, n. 23, Arii ad Alexan-
drum epistola dicitur non olim edita.b) Editi, hujus haereticae. Rectius abest hujus
a mss.c) Sic mss. Editi vero, professionem.d) Editi hic, corporeus; et, infra, corpus. Magis sibi
constant mss.e) Recentiores mss. cum vulgatis, in quarto licet.
Duo Vaticani, in primo vel quarto licet libro. Anti-
quiores autem, iique numero plures, in primo licet
libro. Quae lectio nobis eo sincerior visa est, quo in
mentem eorum minus cadat, qui antiquos ex conjec-
turis corrigunt. Cui favet quod liber superior, n. 3,
non quintus sed secundus appelletur; et hoc, uti dixi-
mus, quia secundus est contra perfidam Arianorum
fidei professionem. Quamquam sub alio respectu hic
ipse liber proxime sextus nuncupatur, Erasmus hic
ad marginem adscripserat. Ego vero non dubito quin
legendum sit in quatuor libris, cique postea subscripsit
Lud. Miraeus. Nimirum non adverterunt sermonem
hic haberi de perfida Arianorum epistola, quae hacte-
nus unico, non quatuor libris edita est.f) Hanc epigraphen in prius vulgatis omissam
restituimus ex potioribus mss.g) Editi, qui, lib. iv, praeferebant unionem inducit,
hic exhibent unionem dividens : utrobique refraganti-
bus mss.h) In vulgatis, lib. iv, gloriari, hic vero cum
omnibus mss. glorians : sed errore librariorum litte-
ram n adjectam jam monuimus (col. 106, not. j
editionis nostrae.)a) Patre
(1) substitit. Necenim est aeternus aut coaeternus, aut
simul non factus cum Patre (b), nec simul cum Patre
habet esse, sicuti quidam dicunt, aut aliqui, duo non
nata principia introducentes : sed sicut unio et prin-
cipium omnium, sic et Deus ante omnia est. Propter
quod et ante Filium est, sicut et a te didicimus media
in ecclesia praedicante. Secundum quod itaque a Deo
esse habet, (c) et glorias, et vivere, et omnia ei sunt
tradita; secundum hoc, principium ejus est Deus.
Principatur autem ei, utpote Deus ejus, cum sit ante
ipsum. Si enim quod ex ipso, et quod ex utero, et
quod ex Patre exivi et veni, velut partem ejus unius
substantiae et quasi prolationem extendens intelligi-
d). »
7. Venenum in hac epistola latens. — Quis non bis
sentiat lubricos serpentinae viae flexus, vel (e) tor-
tuosis spiris nodos vipereos non intelligat, quibus
venenati oris 136 principalis potestas collecto in-
flexi corporis orbe concluditur? Sed extensis omni-
bus atque absolutis, totum occultati capitis virus pa-
tebit. Ingeruntur enim nobis primum nomina verita-
tis, (3) (f) ut virus falsitatis introeat. Bonum in ore
est, ut de corde malum subeat. Et inter haec nus-
quam audio ab his Deum Dei filium dici : nusquam
Filium invenio ita praedicatum esse, quod filius sit.
Idem no-
tat Athanas. Or. i, p. 313). Unus solus Deus et solus
verus ingeritur, ne verum ac proprium Dei filio re-
linquatur esse quod Deus est.
8. Quid jam sibi tractandum proponat Hilarius. —
scil. iv et v)
de Deo et Deo,et Deo vero ac Deo vero, et in Deo vero
patre et in Deo vero filio uno vero Deo intelligendo
secundum naturae unitatem, non secundum personae
unionem, ex legis et prophetarum praedicationibus
docuerimus; tamen perfecta (4) fidei hujus absolutio
ex evangelicis atque apostolicis est praestanda doc-
trinis, ut verus Dei filius Deus non alienae a Patre
diversaeque naturae, sed ejusdem esse divinitatis, per
veritatem nativitatis existens, possit intelligi. Nec
sane quemquam tam amentem posse esse existimo,
qui Dei de se professiones aut cognitas non intelli-
gat, aut intellectas a se (g) nollet intelligi, aut emen-
dandas putet humanae opinione prudentiae. Sed ante-
quam res ipsas salutarium sacramentorum loqui
h) sit et revelatum, et ad blandientis
veneni intelligentiam publicae conscientiae sensus in-
troeat.
9. Valentini commenta. Ecclesia ab his aliena. Pro-
lationis nomine haeretici nativitatem nituntur abolere.
— Volentes igitur haeretici Dei filium non ex Deo
esse, neque (i) de natura et in natura Dei ex Deo
Deum natum, cum jam superius commemorassent
unum Deum solum 137 verum, neque adjecissent et
patrem; ut unius veritatis esse Patrem et Filium ex-
clusa proprietate nativitatis negarent, dixerunt, « Nec
ut Valentinus prolationem Natum Patris commenta-
j) Valentinae, no-
mine prolationis improbato, nativitatem Dei ex Deo
improbarent. Valentinus enim ridicula quaedam et
faeda commentans, cum praeter principem Deum, fa-
miliam deorum et numerosas (7) (k) aeternitatum po-
testates introduxisset, (8) tunc prolatum Dominum
nostrum Jesum Christum mysterio occultae volunta-
Subsistit.Et mutabilis, ut supra in quarto libro, etiam
hic antiqua manu adjectum est in nostro exemplari.Ut vires falsitatis introeant.Fidei hujus absolutio evangelicis atque apostolicis est praedicanda doctrinis.Incipimus.Proditum et revelatum, ad blandientis, etc.AEtatum.Tum prolatum.a) In antiquissimis mss. S. Martini Turon., Vat.
bas. et Colb., a solo substitit : non male, si lib. iv
sibi constarent. In graeco autem, solo.b) Editi hic adjiciunt, fuit semper; quod lib. iv
melius omittunt, ibi et hic consentientibus mss.c) In vulgatis, et gloriari. In ms. Vat. bas., et glo-
rians et vivens : in aliis, et glorians et vivere : idem
mendum quod supra.d) In uno ms. post vocem Deus, subjicitur, Veri-
tas : additio manus alienae, qua sancti Doctoris verba
ab haereticorum dictis secernantur.e) Editi, tortuosi spiritus : castigantur ex mss.
Eadem similitudine fallaces haeresis Arianae technas
sic repraesentat Athanasius, Or. ii contra Ar. p. 316 :
Qui ista haeresis non digna odio fuerit, cum illa per
diffidentiam a suis etiam occultetur, et quasi serpens fo-
veatur!f) Ita perpauci recentiores mss. cum vulgatis.
Caeteri vero habent, ut vires falsitatis introeant. Huic
lectioni favet illud, venenati oris principalis potestas;
alteri autem, totum occultati capitis virus : quae quo-
niam obtinuit, nec n nobis mutatur.g) Editi, nolit intelligi : et mox, humanae opinionis
prudentia. Concinnius optimus codex Colb. cum
Colb., etc., nollet : ac postea suffragantibus Mart. et
Carn., humanae opinione prudentiae. Humanam pru-
dentiam, quae variis opinionibus incerta fluctuat,
fidei certitudini numquam praeponendam constanter
inculcat.h) Mss. proditum, et revelatum, ad blandientis, etc.i) Illud de natura, id est, de substantia.j) Excusi, Valentinianae : renitentibus mss. Sic
lib. ii, n. 4, vulgatis etiam consentientibus, legere
est Valentinos, non Valentinianos. Ita et in libro de
Synodis Arii non Ariani ipsius Arii fautores nuncu-
pantur, et supra, lib. v, n. 25, in aliquot probae notae
mss. exhibetur Sabellia haeresis.k) In quibusdam mss. aetatum. In aliis nonnullis,
vanitatum. Rectius in caeteris libris, aeternitatum :
quod latinum nomen est vocis graecae aeones denominati sunt.a) hythona, et silentium, et ter denos
aeonas : (b) scit vero nihil aliud quam unum Deum
patrem ex quo omnia sunt, et upum Dominum nos-
trum Jesum Christum per quem omnia, natum ex
Deo Deum. Sed quia ex Deo Deus (c) natus, neque
per nativitatem suam Deo ademit esse quod Deus est,
neque ipse in nativitate non Deus est; et quod Deus
est, non coepit esse, sed natus (d) ex Deo est; et
quod nascitur, id ipsum secundum humanae naturae
sensum videtur esse prolatum, ita ut prolatio ipsa
nativitas esse existimetur : idcirco tentatum est per
Valentini haeresim prolationis nomen excludi, ne
nativitatis veritas permaneret; quia prolationis in-
lib. i, n. 10 et
lib. iv, n. 2), frequentius admoneri, ne satisfacere
sacramentis divinae virtutis, humanae comparationis
exempla credantur; sed tantum ad imbuendum spi-
ritaliter de coelestibus sensum, speciem terreni ge-
neris afferri, ut per hunc naturae nostrae gradum ad
intelligentiam divinae magnificentiae provehamur.
138 Non est autem secundum humanarum nativi-
tatum prolationes, Dei nativitas aestimanda (al. exis-
timanda). Ubi enim unus ex uno est, et Deus natus
ex Deo est, affert tantum significationis intelligen-
tiam terrena nativitas : caeterum non satisfacit com-
10. Manichaeum damnant, ut removeant.
Ecclesia nescit in filio portionem Dei, sed plenitudi-
nem. — Tenet vero etiam in caeteris ejusdem artis
suae malignam fraudulentiam, dicens : « Nec sicut Ma-
nichaeus partem unius substantiae Patris Natum ex-
posuit. » Negata superius prolatio est, ut nativitas ne-
garetur : nunc quoque sub Manichaei nomine (e) ne-
ganda unius substantiae infertur et portio, ne Deus
ex Deo esse credatur. Manichaeus enim abrupti in
improbanda lege ac prophetis furoris, et diaboli
quantum in se est professus assertor, et (2) (f) solis
sui nescius cultor, id quod in Virgine fuit, portionem
g) quod in eo divinae naturae proprietas non
inesset. Quid vesanas sollicitudines 139 ementita
religionis specie impius furor simulat? Manichaeum,
secundum haereticae insaniae praedicatores, (h) p(??)
i) temerarie usurpatae scientiae : si vero de Do-
mino suo didicit, nativitatis suae scientiam permitte
Bythonam.Soli sui.Temere.a) Ita cum ms. Corb. In aliis vero, bythonam. At
in prius vulgatis, bythonas : male. Unum enim bythum,
id est, profundum (quod Epiphanio teste haer xxхi,
n. 2, Hesiodi chaos erat), non plures admittebat Va-
lentinus, ut cernere est apud Irenaeum lib. i, c. 1,
Tertullianum de praescript. cap. 49, Epiphan. haer.
xххi, Philastrium, etc. Fabulas illius ita paucis com-
plectitur Tertullianus loco citato : Dicit in primis esse
bython et silentium, ex his processisse semen mentem
et veritatem; ex quibus erupisse verbum et vitam; de
quibus rursum creatum hominem et Ecclesiam (en pri-
mam aeonum ogdoadem); sed enim ex his quoque pro-
cessisse 12 aeonas, de sermone autem et vita alios 10,
hanc esse aeonum triacontada, etc. Bython autem apud
antiquos in quarto casu sic accepisse videtur Hilarius
ut in recto, quasi bythonam, quomodo in Matth. c. 16, n. 4,
et c. 26, n. 5. theothetam.b) Sic mss. Editi vero, nescit enim aliud.c) Verbum natus in ante editis omissum restitui-
tur ex mss.d) In prius vulgatis, ex Deo Deus est : abundat vox
Deus, et abest a mss. Filius negatur coepisse; quia
ex Deo natus, non factus, substantiam ao naturam
Dei obtinet, cujus nullum est mitium.e) Sola editio Par. negando : mendose. Quod au-
tem hic unius substantiae portio, graeca lingua, qua
primum edita haec epistola, dicitur, Si enim quod ex ipso, velut partem ejus unius
substantiae;, graece f) In Editis, solius sui. In uno ms. Remig. solus
sui. Melius in aliis, solis sui. Manichaei enim, uti tra-
xlvi, orationes
faciunt ad solem per diem quaquaversum eis circuit, Lu-
cemque istam corpoream, inquit superius, Dei dicunt
esse naturam. Porro hic nescius cultor idem est quod
ineruditus cultor. Ideo autem, puto, ait Hilarius, solis
cultor adjuncto sui, quia sol propter hominem, non
propter solem homo.g) Vat. bs. ms. neque in eo divinae naturae pro-
prietas inesset. Quid vesanas similitudines, etc., libris
aliis ne hic praeferatur.h) Editi, piae. At mss. pia, hoc est, fides quae pio
ac sano sensu homousion praedicat, Manichaeum non
secus damnat, atque ipsi Ariani. Sic enim sibi velle
videtur, secundum haereticae insaniae praedicatores. Nam
secundum, pro ad instar seu aeque ac, Hilario usita-
tum esse jam observavimus.i) Ita mss. Colb. ac Germ. In plerisque aliis, te-
mere : in Carn. et Mart., temeritate. In vulgatis au-
tem, temeritati.a) edit ad Filium, et per nativitatis
veritatem, verae divinitatis proprietatem veneratur
in Filio. Sed (b) reposita pleniore singularum re-
sponsionum absolutione, per reliqua curramus.
11. Sabellium respuunt, ut naturae in Patre et Filio
unitatem auferant. — Namque id sequitur : « Nec sic-
ut Sabellius, qui unionem dividit, ipsum dixit Fi-
lium quem et Patrem. » Ignorat evangelica atque
apostolica sacramenta sic credens Sabellius. Sed hoc
non simpliciter ab haereticis (c) in haeretico damna-
tur. Volentes enim nihil inter Patrem et Filium esse
unum, divisae a Sabellio unionis crimen exprobrant :
cujus unionis divisio non nativitatem intulit, sed
d) in Virgine. Nobis autem in
confessione nativitas est : et unionem detestantes,
unitatem divinitatis tenemus; scilicet ul Deus ex Deo
(e) unum sint in genere naturae, dum quod per na-
tivitatis veritatem ex Deo in Deum exstitit, non ali-
unde quam ex Deo esse substiterit. Quod autem non
aliunde quam ex Deo manet, maneat necesse est in
ea veritate qua Deus est : ac per hoc unum sunt,
cura qui ex Deo Deus est, neque aliud ipse est, neque
aliunde quod Deus est. Idcirco autem unionis in Sa-
bellio impietas praetenditur, ut (f) Ecclesiae fidei uni-
tatis religio 140 auferatur. Persequar deinde et
caetera haeretici ingenii artificia, ne forte suspiciosis
magis quam veris sollicitudinibus, malevolus inter-
pres alienae simplicitatis existimer : ostensurus totius
g) conclusione, in quem se exitum prae-
missio tam subdoli sermonis instruxerit.
12. Lumen ex lumine Filium Hieracas prave intelli-
git. Qui intelligat Ecclesia. — Id enim sequitur: « Sed
h) ut olei in lucerna, continens lu-
minis utriusque naturam; vel certe ut lampas papyro
(i) eodem intexta, utroque capite luceret, essetque
media materies lumen ex se utrumque protendens.
Haec stultitiae humanae error invexit, dum quod sa-
piunt, ex se potius quam ex Deo sapiunt. Sed quia
verae fidei professio est, ita Deum ex Deo natum ut
141 secundum nos, nihil (2) (j) inanimum in Dei
In Virginem.inanium.a) Bad. adit. Er., Lips. et Par., addit : emendant
mss. Odit quippe Ecclesia portionem, quae amat et
praedicat in Filio deitatis plenitudinem.b) In editis, seposita. In ms. Carn., deposita. Ma-
gis placet cum Colb., Silv. et Germ., reposita, hoc
est, ditata.c) Apud Par. desideratur, in haeretico. Propria at-
que omnibus nota in hoc erat Sabellii haeresis, quod
d) Mss., in Virginem. Cum unio ad personas re-
ferri soleat; hoc per se sonat, personam in Christo
non fuisse singularem, ut explicuimus col. 106, not. j
hujus editionis, sic tamen potius intelligendnm vide-
tur; ut Sabellius unionem in Virgine diviserit, qua-
tenus post susceptam in ea carnem eidem Deo pa-
tris ac filii nomina adscribere coeperit, nominum au-
gens numerum, non personarum.e) Par., unum sit. Rectius in aliis libris, unum
sint : ut Deus ex Deo et fontem divinitatis Patrem, et
Filium qui ex eo originem ducit significet, Ex quo
mox concluditur, ac per hoc unum sunt.f) Tres Vat. mss. et Silv., ecclesiasticae fidei. Hae-
resi hic opponitur Ecclesia : cujus fidei csl unitatis
religio, quia unitatem in Trinitate et credit et vene-
ratur.g) Editi, conclusionem : emendantur ex scriptis.h) In vulg., ut oleum. At in mss., ut olei, tacita
voce substantia. In hac sententia datur substantia Pa-
tri et Filio prior, quae ab utroque participata sit :
quo sensu reprobatur homousion lib. iv, num. 4.i) Sola editio Par. papyro eidem. Papyrus vel pa-
pyrum est herba Nilotica, cujus usus non unus fuit.
Ex eo conficiebantur chartae, vela, tegetes, funes
nautici, etc. Usus quoque ejus ad cereos ac lampades
meminit Gregorius Papa, 1. i Dial. c. 5 : Omnes lam-
pades ecclesiae implevit aqua, atque ex more in medio
papyrum posuit. Gregorius Turon. de Vitis Patrum
c. 8, mentionem facit cicindilis, in quo nec papyrus
addita, nec olei gutta stillantis adjecta. Demum Pauli-
nus Nat., 3 :
Clara coronantur densis altaria lychnis,
Lumina ceratis adolentur odora papyris.
Hinc Joanni de Janua, papyrus dicitur quasi paraus
pyr, id est, ignem : subtilius forte, quam verius.j) Editi, inane. Ms. Corb. a prima manu, inani-
mum : a secunda cum caeteris, inanium : qua voce
negatur Deus consequentia corporis sustinere : sicut
antea probatur non esse corpus, in quo nihil corpo-
rale asseritur.a) Luminis
naturae unitas est, non ex connexione porrectio.
13. Dei ex Deo nativitas impugnata, asseritur. —
Jam vero in eo guanta haereticae astutiae et quam cal-
lida professio fuit : « Nec qui fuit ante, postmodum
natum vel supercreatum in filium. » Deus, qui ex
Deo natus est, non utique natus ex nihilo est, neque
de non exstantibus natus est; sed nativitatis suae
viventem habuit naturam. Nec idem Deus, qui erat;
sed Deus ex Deo, qui erat, natus est : et nativitas
habuit originis suae in ipsa sua nativitate naturam.
(2) Si ex nostro loquimur, insolentes sumus : sin
vero ad loquendum edoctos nos per Deum docebi-
142
erant tenet, sed (b) quae Dei manebant et manent, ob-
tinuit veritate nascendi. Non ergo qui (c) erat natus
est; sed ex his atque in his, quae Dei erant, Deus natus
exstitit. Omnis igitur hic superior haereticae frau-
dulentiae sermo hanc viam impiissimae doctrinae suae
praeparavit : ut Unigenitum Deum negatura, tamquam
ratione veritatis ante praemissa, ex nihilo potiusquam
14. Qua arte Filium ex nihilo innuant. — Denique
post multa ad id tamquam ex praeparato sibi aditu
prorupit dicens : Filius autem sine tempore editus et
ante saecula creatus et fundatus, non fuit antequam
nasceretur. Temperavit se, (d) quantum putat, hae-
reticus sermo et ad impietatis confirmationem, et ad
calumniae, si quaestio intenderetur, excusationem,
dicens : non erat antequam nasceretur : ut in eo quod
non fuit (e) antequam nascitur, naturam ei subsi-
stentis originis denegaret, et coepisset esse de nihilo,
cui ante nativitatem suam existens non daretur auc-
toritas : tum porro si irreligiose hoc dictum existi-
maretur, adesset ei prompta defensio, (f) quia nasci
g) per quam esset habuisset; cum nativitas
ad id proficiat, ut subsistat esse qui nascitur. O stulte
atque impie, quis nativitatem exspectet in eo, qui
sine nativitate subsistat? Aut quomodo qui est nasci
existimandus est, cum nativitas natura nascendi sit?
Sed subdole ad negandam ex Deo patre unigeniti Dei
nativitatem contendens, per id quod non fuit ante
quam nasceretur evadere voluisti; (h) quod Deus, ex
quo Dei filius natus est, erat; maneretque Dei natura,
ex qua filius Deus nativitate subsistit. Si igitur ex
Deo natus est, manentis naturae confitenda nativitas
est; non ut Deus qui erat nasceretur, sed ut ex Deo
(i) qui erat Dei nativitas intelligeretur.
15. Haeresis audax, sed imprudens. In quibus aegre,
in quibus facilius curetur. — Sed irreligiosos aestus suos
calor haereticus non continet; et per id quod ait, non
erat antequam nasceretur, id laborans, ut 143 de non
exstantibus nasceretur, id est, non a Deo patre in
Deum filium vera et perfecta nativitate natus esset,
in ipsa totius expositionis conclusione ad ultimum et
profanissimum irreligiosi furoris sui prorupit ardo-
rem, dicens : « Si enim quod ex ipso, et quod ex
utero, et quod ex Patre exivi et veni, velut partem
(j) ejus unius substantiae, et quasi prolationem ex-
lumen.Si enim ex nostro.a) In vulgatis, ex lumine luminis natura. Unitas.
Addimus lumen ex ms. Colb. aliisque duobus, qui-
bus alii caetera consentiunt.b) Ita mss. Editi vero, quae in Deo manebant. Ut
Hilario familiare est verbum Deus pro Patre, ita
manere pro esse sine exsistendi initio. Unde quod
hic quae Dei manebant, mox dicitur quae Dei erant.c) In ms. Carnut. a secunda manu hic super-
scripta est particula non, quae deinde in uno Colb.
necnon in edit Er., Lips. et Par. perperam obtinuit :
reluctantibus aliis libris. Dicebant Ariani, Nec qui
fuit ante, postmodum natum, directe quidem adver-
sus Sabellium, asserentem eum, qui Pater erat,
cum postmodum natus esset, filii appellationem esse
sortitum; oblique autem adversus catholicam fidem,
Filium de non exstantibus insinuare molientes. Qui-
bus ita respondet Hilarius, ut et ipsorum repellat
artes, et catholicae fidei nihil cum Sabellio commune
esse demonstret. Superius enim contra Sabellium
praemittit, Nec idem Deus qui erat natus est. Quod
ubi probavit, idipsum conclusionis in modum repetit
his aliis verbis, Non ergo qui erat (hoc est, non Pa-ter) natus est : sed ex his quae Dei erant Deus (Filius)
natus exstitit.d) Solus codex Vat. bas., quantum potuit.e) Editi, antequam nasceretur. Sequimur mss.
Deinde subsistens origo nihil aliud significat, quam
exsistens auctoritas. Pro his dicerent modo
Theologi, principium exsistens.f) Exemplar Carn. secundis curis cum ms. Vat.
bas., quia nasci non potuit nisi qui non erat, neque, etc.g) In ms. Vat. bas., postquam esset.h) Vat. bas. ms., ne quod Deus, et mox, maneret
absque particula que : hic ut supra et mox deprehen-
ditur temeratus.i) In ms. Vat. bas. desideratur qui erat. Quod
proxime dicitur, manentis naturae confitenda nativitas,
ita potest intelligi, vel natum esse ex manento seu
exsistente natura, vel natum habere manentem natu-
ram, vel etiam utrumque.j) In vulgatis, unius ejus substantiae : male, cum
ejus ad Patrem, et unius ad vocabulum substantiae
referatur. Deinde jam praemonuimus in exemplaribus
graecis legi, a) prudenter. Sed bene, quod
irreligiositatis voluntas ex inopia prudentiae est. Et
idcirco cum facilis sit adversum stultitiam responsio,
emendatio tamen difficilis stultorum est : per quam
primum et ratio intelligentiae non quaeritur, et dein-
ceps ab intelligente intimata non capitur. Sed si quos
timor Dei et intelligentiae ignoratio, non impietatis
voluntas per stultitiae sensum detinuerit in errore,
(b) spero ut ad emendationem proclives sint; cum im-
pietatis stultitiam absolute veritatis sit demonstratio
16. Filius ut ex ipso Deo neque ipse qui Pater, neque
aliud, neque ex nihilo. — Dixistis, o stulti, (c) qui et ho-
die idem dicitis, nescientes in Deum sapere, si enim
quod ex ipso, et quod ex utero, et quod ex Pater exivi
et veni. Quaero a te, hoc totum dictum a Deo, anne
non dictum sit? Dictum utique est : et necesse est,
cum a Deo de se dictum sit, non aliter intelligendum
esse quam dictum est. De dictis suo loco, demons-
tratis singulorum quorumque virtutibus, tractabimus.
Interim tamen uniuscujusque intelligentiam consulo,
quid existimet in eo, cum dictum sit ex ipso : utrumne
ex altero intelligendum sit, an ne ex nullo, an vero
ipse ille credendus sit? Ex altero non est : quia ex ipso
est, id est (ita ut non), ne aliunde, praeter quam ex Deo
ex ipso est; demon-
stratur enim natura unde nativitas est. Ipse non est :
quia ubi ex ipso est, nativitas filii refertur ex patre.
Deinde cum significatur ex utero, interrogo an credi
possit esse natus ex nihilo, cum nativitatis veritas
per corporalium efficientiarum nomina reveletur? Non
enim membris corporalibus consistens Deus, cum
generationem 144 Filii (d) commemoraret, ait : Ex
utero ante luciferum genui te (Ps. cix, 3); sed ine-
narrabilem illam unigeniti ex se filii nativitatem ex
divinitatis suae veritate confirmans, ad intelligentiae
fidem locutus est; ut de divinis suis rebus, secundum
humanam naturam, humanae naturae sensum ad fidei
scientiam erudiret : ut cum ait ex utero, non ex ni-
Ex
Patre exivi, et veni (Job. xvi, 27), utrum ambiguita-
tem reliquerit, quin intelligeretur non aliunde quam
ex Patre esse quod Deus est? Ex Patre enim exiens,
neque aliam nativitatis habuit naturam, neque nul-
lam : sed eum sibi testatur auctorem, ex quo se pro-
fitetur exisse. De his autem demonstrandis atque in-
telligendis posterior mihi sermo est.
17. Deo de se non credere nefas. — Interim tamen
hoc videamus, qua hominis fiducia intelligenda de
Deo inhibentur, quae quod a Deo de se dicta sint non
negantur. O gravissimum humanae stultitiae atque in-
solentiae dedecus, professionis suae de se Deum non
modo arguere non credendo, sed emendando dam-
nare; et illud ineffabile in eo naturae suae virtutisque
e) op-
ponis. Afferrem tibi, infelix error, etiam ex rebus
mundi quarumdam naturarum quae gignuntur exem-
plum, ne nativitatem protensionem existimares, ne
nascentium naturas detrimenta crederes esse gignen-
tium, ut etiam multa sine corporali admixtione ex
viventibus in viventes animas gignerentur : nisi nefas
f) non credidisse; et ultimi furoris
vesania judicaretur, adimere auctoritatem ad fidem,
cui venerationem profitearis ad vitam. Si enim non
nisi per eum vita est, quomodo non per eum fides
vitae est? Fides autem vitae quomodo in eo est, qui
sibi de se testis infidelis habeatur?
145 18. Filii nuncupationes qui ab haereticis intel-
lectae. — Usurpas enim, impiissime haeretice, nativi-
tatem Filii ad creationis voluntatem; ut non ex Deo
natus sit, sed volente eo qui creavit, ex creatione
substiterit. Et tecum idcirco non Deus est, quia ma-
nente Deo uno, non teneat Filius originis suae in nati-
vitate naturam; sed in substantiam alteram (g) con-
ditio, ipse tamquam unigenitus conditionibus et fac-
turis caeteris praestantior sit : substitutus tamen, ut
h) sibi habeat substitutionem, non
a) Editi, prudentia : castigantur ex scriptis.b) Ms. Carn. credo ut. Alii, spero ut. At excusi,
spero quod. Hoc in loco prodit Hilarius, quo animo
erat affectus erga eos, qui ignorantia et simplicitate
Ario favebant, uti jam adversus Erasmi argutias ob-
servatum est in praefat. 27. Haud aliter Athanasius
Or. ii cont. Ar., p. 321, agens de iis qui sobolem
propriam substantiae Patris negant, quasi id fieri ne-
queat, nisi partes intelligantur : qui de incorporeo cor-
porea cogitant, et ob imbecillitatem naturae suae adi-
munt Filio proprietatem paternae substantiae, dum so-
bolem Patris stulti ex se metiuntur : Coeterum, inquit,
istos ad istum modum affectos, persuasosque non posse
esse filium Dei, aequum quidem est ut misericordia pro-
sequamur : consentaneum tamen, ut sciscitemur, et
rationibus convincamus. Forsitan vel eo modo ad sen-
sum aliquem perduci poterunt.c) Er., Lips. et Par., quin et hodie : nullo suffra-
gante ms.d) Par. cum antiquiore ms. Colb. et Germ., com-
memorasset.e) Vat. bas. ms., exponis : minus bene.f) Lips. hic adjecit testanti : quod abest a Bad.,
Er. et plerisque mss.g) Editi, conditur : renitentibus omnibus mss. Sen-
sus porro est, Tecum, hoc est, in tua sententia, Fi-
lius non est Deus, sed conditio : ubi advertas particu-
lam cum hic ut alibi pro secundum accipi.h) Abest sibi a ms. bas. Vat. Verbum substituere
Arianis usitatum colligimus ex Faustino, cap. i, ubi
Arianorum professiones sic exponit : Sic quoque per
eum facta dicit universa, ut eum asserat ex nullis ex-
stantibus substitutum.... si quidem non vere de Patre
natus est, sed de nihilo substitutus. Nec significatione
multum differt a verbo creare. Unde sicut hic creatio-
nem substitutionis, ita vice versa lib. i, n. 16, habes
substitutionem creationis.Ego dixi, dii estis : (1) et
filii Altissimi omnes (Psal. lxxxi, 6), ut utatur di-
gnatione in vocabulo nuncupantis, non naturae in
nomine veritate; (a) sitque tecum ex adoptione fi-
lius, deus ex nuncupatione, unigenitus ex privile-
gio, primogenitus ex ordine, (b) totus creatio, ex
nullo Deus; quia generatio ejus non naturalis ex Deo
nativitas sit, sed substantia creaturae.
19. Quid Scripturis de Deo edoctus sit Hilarius. —
Ac'primum orata a te impatientissimi doloris mei
c) vitae sensu expers, sine
mei intelligentia, eo quod sum carebam. Sed mise-
ricordia tua ad vivendum mihi causa est : et non am-
bigo, quin tu bonus bonum mihi (d) statueris esse
quod natus sum. Neque enim, qui mei non eges, ad
mali me originem inchoasses. Sed cum me in vitam
animatum, rationis quoque intelligentem praestitis-
ses; ad cognitionem me tui sacris, ut arbitror, per
servos tuos Moysen et prophetas voluminibus eru-
disti, ex 146 quibus te non in solitudine tua vene-
randum prodidisti. Cognovi tecum illic (e) Deum, non
alterum in natura, sed in sacramento susbtantiae tuae
f) ex virtute naturae, dum quod tu
Deus es, in eo qui ex te est, inesses : non ut idem
tu esses, et inesses; sed inesse te in eo, qui ex te
esset, perfectae nativitatis veritas edoceret. Hoc mihi
al. in libris) verba testantur, Filium tuum ex
te ingenito Deo unigenitum (g) Deum, hominem ex
Virgine ad mysterium salutis meae natum : in quo te
generationis ex te veritas contineret, et quem in te
manentis ex te nativitatis natura retineret.
20. Eorum quibus credidit commendation. — In quod
me, oro, profundum desperati reditus mersisti? Haec
enim ego ita didici, ita credidi, et ita confirmatae
mentis fide teneo, ne aut possim credere aliter,
aut vetim. Quid me miserum de te fefellisti, et infe-
licem carnem atque animam alienae a te cognitionis
doctrina perdidisti? Decepit me post rubri maris di-
visionem gloria descendentis de monte Moysi, et om-
nia tecum arcanorum coelestium secreta cernentis
Exodi хххiv, 29). Huic ego de te verbis tuis cre-
didi. Perdidit me repertus secundum cor tuum David
(Act. xiii, 22), et dignus Salomon divinae sapientiae
munere (III Reg. iii, 12), et viso Domino Sabaoth
Esaias praedicans (Esa. vi, 1), et ante conformationem
santificatus in utero Jeremias eradicandarum et plan-
tandarum gentium prophetes (Jerem. i, 5), et mys-
terii resurrectionis Ezechiel testis (Ezech. xxxvii), et
vir desideriorum Daniel temporum conscius (Dan. ix,
23), et prophetarum consecratus chorus, et (h) omne
praedicationis evangelicae sacramentum, electus ex
publicano Matthaeus in Apostolum, et ex familiaritate
Domini revelatione coelestium mysteriorum dignus
Joannes (Matth. xvi, 18), et post sarcramenti con-
147 aedificationi Ecclesiae
subjacens et claves regni coelestis accipiens, et reli-
qui omnes sancto Spiritu praedicantes, et ex perse-
cutore apostolus vas electionis tuae Paulus (Act. ix,
15), in profundo maris vivens (II Cor. xi, 25), in
coelo tertio homo (Ibid. xii, 2), (i) in paradiso ante
Et filii Excelsi omnes. Exinde, in vocabulo nuncupationis.a) Sola editio Par., sitque potius, non tecum, quod
idem est ac secundum te.b) Bad. et Er., totius creation : ex quo Erasmus le-
gendum putat ex ordine totius creationis. Verius alii
libri, totus creatio : quod aliis verbis deinde declara-
ex nullo Deus. Nam creatio, ut ipse etiam
Erasimus advertit, Hilario hic idem est quod res creata.
Subjicitur proxime haereticorum ratio, cur filium di-
cant ex adoptione, nimirum quia generatio ejus, etc.
quod barbare dicerent Scholae, quia filiatio ejus. Unde
non est audiendus Vat. bas. codex, in quo habetur
quia crealio ejus.c) Ita potiores mss. Tres autem Vatic. cum Vind.,
vita sensus : male. Editi vero, vitae sensus.d) Vat. bas. ms. institueris. In his non negat Hila-
rius peccatum originis, quod alias frequens ac disertis
verbis adstruit. Maxime vero perspicuum est illud ab
Augustino ipsius nomine laudatum lib. ii contra Ju-
lianum, c. 8 : In Adae offensa generositatem primae et
beatae illius creationis amisimus. Sed hoc tantum vult,
totum bonum esse, quod nobis a Deo praestitum est,
neque in bonitatem illius cadere, ut nos ratione ab
ipso indulta ad intelligendos prophetas utentes, par
eos deceperit.e) In Vat. bas. cod., Domine non alterum : male.
Confer lib. v, n. 36, ubi confitendum docet Deum ex
Deo, et Deum in Deo, non corporatibus modis, sed di-
vinis virtutibus; nec naturae in naturam transfusione,
sed mysterio et potestate naturae.f) Neque verius hic praedictus ms. ex veritate na-
turae. Nam ut mox audivimus ex lib. v, Deus in Deo
est divinis virtutibus et potestate naturae. Expressius in ex virtute na-
turae in naturam eamdem nativitate subsistit. Ut autem
ponitur ac probatur n. 3, naturae virtus praestat veri-
tatem. Hic respicitur locus Esaiae : In te est Deus, et
non est praeter te, de quo lib. v, n. 38.g) In vulgatis, Deum et hominem. Particulam et
expungimus auctoritate mss. Tum in eo, quod sequi-
tur, habetur expositio verborum : Pater in me, et ego
in Patre.h) Vat. bas. codex, et ad omne; praeferendus hic
videretur, nisi corruptis tot aliis locis factus esset
suspectus. Itaque omne praedicationis evangeliae sa-
cramentum intelligimus omnes evangelicae legis prae-
cones.i) Sic et. Tertullianus de Scorpisce n. 12 Paulum
commendat, quod illum Deus paradisi compotem fecit
ante martyrium. Non est tamen unde approbemus Hi-
larium cum Tertulliano in hoc consentire : quod,
praesertim lib. de Anima n. 55, paradisum nullis nisi
martyribus patere propugnat.Tim. iv, 6 et 7).
21. Quam firmi illius de Filii cum Patre aequalitate
fides; et unde firma. — Ab his ego quae teneo edoc-
tus sum, his immedicabiliter imbutus sum. Et ignosce,
omnipotens Deus, quia in his nec emendari possum,
et commori possum. Tarde mihi hos impiissimos,
quantum ego arbitror, doctores aetas hujus nunc sae-
culi protulit. Sero hos habuit fides mea, quam tu
erudisti, magistros. Inauditis ego (a) his nominibus
in te ita credidi, per te ita renatus sum; et exinde
tuus ita sum. Omnipotentem te scio, nec consciae (b)
tibi tantum atque ipsi Unigenito tuo nativitatis ine-
narrandae exspecto rationem. Impossibile enim tibi
nihil est, et genitum a te filium omnipotentiae tuae
virtute non ambigo. Ambigens enim, jam omnipo-
c) tuam, non dissimilem, ex
te genuisse mihi conscius sum. (1) (d) Vere et unus
mihi Deus es : sed non aliud in eo, qui ex te Deo
est, credam inesse, (e) quam tuum est. Et in eo me
judica, si mihi crimen est, nimium me per Filium
tuum et legi, et prophetis, et apostolis credidisse.
22. Christus si verus Dei filius, est quoque verus
Deus. Vere Dei filium eum esse multis modis notum
est. — Sed cesset sermo temerarius, et ex his, in quae
demonstrandae stultitiae haereticae necessitate prorupe-
f) si qui adhuc salvi esse possunt, ad
fidem teneant evangelicae doctrinae atque apostolicae
iter, ac verum Dei filium non ex adoptione, sed ex
natura intelligant. Hunc enim responsionis nostrae
esse ordinem convenit : ut primum Dei filium (g)esse
doceamus : ut natura in eo divinitatis, per quod fi-
lius est, absoluta sit. Id enim maxime haeresis, de
148
Jesus Christus vere Dei filius Deus verus sit. Vere Dei
filium unigenitum Deum Dominum nostrum Jesum
Christum esse ac doceri, multis modis cognitum est,
dum de eo testatur Pater, dum de se ipse profitetur,
dum apostoli praedicant, dum religiosi credunt, dum
daemones confitentur, dum Judaei negant, dum gen-
tes in passione cognoscunt. Neque enim ex commu-
nione nuncupationis est, quod de proprietatis fide
dicitur. Et cum omnia, quae Christus Dominus aut
egit aut docuit, ultra omnia eorum sint qui filii nun-
cupantur; et (h) in iis omnibus, quae praecipua sint
Christi, hoc vel potissimum doceatur esse, quod Dei
filius est : non est in eo filii ex generali familiaritate
cognomen.
23. Non adoptivum, sed proprium esse Pater testa-
Tur. — Non contamino veritatis fidem, ut hoc verbis
meis adstruam. Loquatur, ut saepe solitus est, de
Unigenito suo Pater, ne sub consummandi baptismi
sacramento Jesus Christus ignorabilis possit esse per
corpus : Hic est filius meus dilectus, (i) in quo com-
placui (Matth. iii, 17). Rogo in quo veritas deperit, et
in quo infirma fides professionis est? Non annuntiatus
per angelum de sancto Spiritu partus ex virgine,
non index Magis stella, nec adorati in cunis honor,
nec (j) baptizandi sub Baptistae professione virtus
satis esse ad demonstrationem majestatis existiman-
tur : Pater de coelo loquitur, et ita loquitur : Hic est
filius meus. Quid sibi vult non cognominum, sed pro-
nominum fides? Cognomina enim nominibus addun-
hic est
dictum esse auditur, et meus est. Et inlellige quae sit
veritas et ratio dictorum. Legeras : Filios genui, et
exaltavi (Esai. i, 2) : sed non legeras, filios meos :
genuerat enim eos sibi per divisionem gentium, et
plebem haereditatis in filios. Ne igitur per commu-
nionem adoptivae haereditatis cognomentum filii uni-
genito Deo adderetur, naturae veritas per significa-
Verus et unus, mox, qui ex te Deus est.Si qui adhuc salvi esse ad fidem possunt, teneant, etc.a) Editi, omnibus his. At mss. nominibus his, puta
novorum doctorum, quorum nec antiquum, nec ullo
titulo celebre nomen; cum contra Moysi, Salomonis,
Esaiae, etc. nomina pluribus elogiis et saeculis sint
Commendata.b) Perspicuior est lectio mss. Vat. bas. et Mart.,
nec consciae nisi tibi, etc. Sed sine nisi, habetur idem
sensus : Nec nativitatis, tibi tantum atque Unigenito tuo
consciae, etc. Hoc nititur verbis evangelicis, Nemo no-
vii Filium, nisi Pater, etc. Ut Hilario, ita Augustino
familiare est, aeternam Filii generationem ex Patris
omnipotentia demonstrare. Creaturis, inquit Serm.
cxxxix, n. 4, suis dedit Deus, ut hoc quod sunt gene-
rent : et putas quia hoc sibi non potuit servare qui est
ante saecula? Sic et ex bonitate Patris invidia prorsus
expertis id ipsum probat n. 5 : Gaudet Pater quando
illi aequo unicum filium : gaudet, quia non invidet. Et
Deus, quia unico Filio non invidet, hoc quod ipse est
generavit.c) Exemplar Silvae majoris, tui non dissimilem.d) Sic potiores mss. Carn., tres Colb., Germ.
unus Sorbon., etc. Alii vero libri, Verus et unus....
qui ex te Deus est.e) Editi, quam tu es; et ad marginem Er., Lips.,
et Par. quam quod tuum est : refragantibus mss.f) Par. cum vetustiore ms. Colb., si qui hujus
salvi esse ad fidem possunt, evangelicae, etc.g) Male in mss. Vat. bas. et Mart. hic adjicitur
Deum : cum Christum simpliciter Dei filium sibi pro-
ponat Hilarius demonstrare : quo semel demonstrato
palam fiet divinitatis in eo esse naturam.h) Hoc est, inter ea omnia nomina. Mox in ms.
Vat. bas., dicatur, loco verbi doceatur, omisso
deinde esse.i) Editi hic et infra n. 24, in quo bene complacui.
Utrobique abest bene a mss.j) Ms. Vat. bas., baptizati : neque hic agnoscen-
dus. Notatur quippe Joannis reverentia, qua Chris-
tum, ante quam eum baptizaret, sibi dignitate su-
periorem agnovit.Hic est filius mens. Sin
vero proprium ac singulare ei est : Hic est filius meus;
quid calumniam 149 Deo patri professae de filio pro-
prietatis afferimus? Anne tibi in eo, quod dicitur hic
est, non hoc significari videtur : Alios quidem cogno-
minatos ab eo in filios, sed hic filius meus est; donavi
adoptionis plurimis nomen, sed iste mihi filius est :
ne quaeras alium, ne non hunc esse credas; hunc ego
tamquam digito indice ac verbi significatione con-
tingo, qua dico et meus est, et hic est, et filius est?
Quid post haec intelligentiae poterit esse, ne non esse
credatur? Et haec quidem paternae vocis significatio
(a) ea fuit, ne qui ad implendam omnem justitiam
baptizandus esset, quid esset ignoraretur : sed ut qui
24. Idem denuo declarat. Filii dictis auctoritatem
praestat. — Et quia in fidei hujus confessione cre-
dentium vita esset (non enim alia aeternitatis vita
est (b), nisi Jesum Christum unigenitum Deum scia-
mus esse Dei filium); vox e coelis rursum ab Apo-
stolis iteratae hujus significationis auditur; ut id fir-
mius crederetur ad vitam, quod non credidisse mors
esset. Namque cum Dominus in monte majestatis
suae habitu constitisset, Moyse atque Elia assistenti-
bus, et ad visionis ac vocis fidem tribus columnis ec-
clesiarum testibus assumptis, haec vox paterna de
coelo est : Hic est filius meus dilectus, in quo compla-
cui, hunc audite (Matth. xvii, 5). Non ad confirma-
Hic filius meus est. Apostoli gloriam Dei
non ferunt, et mortales oculi hebetantur ad visum,
et consternata ad metum Petri et Jacobi et Joannis
c) significantis
ostenditur. Neque solum veritas filii per hoc, quod
et hic et meus est, intimatur; sed additur, Hunc au-
dite. Testimonium quidem Patris e coelo est : sed tes-
timonium 150 Filii confirmatur in terra, nam au-
diendus ostenditur. Et quamquam ambiguitas per pro-
fessionem paternam non relinquatur, tamen et Filii
de se professio credenda decernitur, et eo usque
veritas in eo filii docetur, ut paternae vocis confir-
matio (1) (d) audiendi a nobis postulet obsequelam.
Igitur quia paternae voluntatis haec vox est, ut Filius
audiatur; audiamus Filium de se quid sit ipse profi-
tentem.
25. Christus et Deum sibi patrem et se Filium ejus
merito nuncupat. — Neminem autem tam alienum a
communi sensu existimo esse, ut cum in omnibus
Evangeliorum libris ex professione Filii assumptio-
nem corporeae humilitatis intelligat, cum ait : Pa-
ter, clarifica me (Joan., xvii, 5); et rursum frequentis-
sime : Videbitis Filium hominis (Matth., xxvi, 64);
et illud : (e) Pater major me est
(Joan., xiv, 23); sed
et hoc : Nunc anima mea turbata est valde (Joan., xii,
27); vel etiam hoc : Deus, Deus meus, quare me
dereliquisti (Matth., xxvii, 46)? et multa alia istius
modi, de quibus suo ordine erit sermo : tamen in
hac tam assidua humilitatis contestatione insolentiae
eum arguat, quod sibi patrem Deum dicat, cum ait :
Omnis plantatio, quam non plantavit pater meus (f),
eradicabitur (Matth., xv, 13); vel illud : Domum pa-
tris mei domum fecistis negotiationis (Joan., ii, 16);
g) et ubicumque semper patrem sibi Deum nominat,
temerariae praesumptionis potius sit, quam confiden-
tis naturae, quae conscia nativitatis suae (h) teneat
veritatis nomen in patre. Humilitatis igitur professio
audiendi a nobis filii postulet, etc.; at vox filii addita est secundis curis.a) Editi, eo fuit, refragantibus scriptis. Mox Par.
cum mss. Colb. et Germ., quo ut, pro sed ut. Hoc ar-
gumentum illustrat ac fusius explicat Faustinus ad
Flaccillam lib. contra Arianos, c. 2, ubi cum eadem e
Scripturis, quae hic Hilarius affert, testimonia eodem-
que ordine et in eumdem scopum describat, conjec-
tare est illum ex ipso nonnihil fuisse adjutum. Ait
autem ibi : Carnem quidem ejus, vel potius hominem
dicam, nemo ambigebat, quia nec ambigi poterat; sed
illud, quod in homine erat et natum cum homine, quia
videri per naturam non poterat, ne esset incertum,
voce et quasi digito Patris ostenditur dicentis, Hic est-
Filius meus, etc. Et paulo ante : Et vide quia hoc tunc
primum dicit, quando Jesus ut homo accessit ad baptis-
mum : et puto non alia ratione, quam quia poterat
credi non esse filius Dei, qui corporeus videbatur, et in-
ter coeteros homines ipse quoque ut homo peccator ve-
niebat ad baptismum, cum peccata propria non haberet.b) Par. cum mss. Vat. bas., Mart. et Colb., via est.
Magis placet cum aliis libris, vita est; ut respiciatur
illud Joan. xvii, 3 : Haec est autem vita aeterna, etc.
Tum apud Er., Lips., et Par., nisi ut Jesum. Abest
ut a Bad. et mss.c) Lips. et Par. significationis : praeter fidem alio-
rum librorum, et corrupto nonnihil auctoris sensu.
Proprietas quippe opponitur adoptioni, referturque
tum ad Patrem significantem, tum ad Filium signifi-
catum. Sic porro idem argumentum tractat Fausti-
nus loco laudato :Cum eo certe Moyses, et Elias pa-
riter videbantur loquentes, quos utique de adoptione
factos esse filios Dei negare non potes : quomodo de
solo Christo vox divina testatur dicens : Hic est Filius
meus, etc. Si enim et Christus de adoptione filius est,
cum staret inter duos adoptivos, dixisset utique. Et hic
Filius meus est, ne Christus esse solus crederetur. At
cum dicit. Hic est filius meus dilectus, adoptionis filios
separavit, ut proprietas verae nativitatis in Christo solo
filio crederetur.d) Sola editio Par. cum ms. Mart. audienda. Aliae
cum aliquot mss. audiendi a nobis filii. Abest filii a
e) Nota quomodo haec, Pater major me est, jam de
Christo secundum assumptionem corporeae humilita-
tis dicta intelligantur, quamvis alibi etiam de Christo
prout Deus genitus est exponantur. Neque minori
consideratione dignum, quod deinde non negat Hila-
rius animam Christi vere turbatam, sed tantum mo-
net ad susceptum hominem referendum esse, quid-
quid hic locus infirmitatis sonat.f) In vulgatis hic adjicitur coelestis : quod abest a
mss. et apud Faustinum, Hilarii aequalem, et, uti
nobis videtur, imitatorem. Mox in ms. Mart., mer-
cationis, loco negotiationis.g) Pro et commodius legeretur ita ut.h) Hoc est, in patre nuncupando nomen illud te-
neat, quod veri ac naturalis patris sit.Nec enim misit Deus filium suum in hunc mun-
dum, ut judicet mundum, sed ut salvus fiat mundus per
cum (Joan., iii, 17); vel iterum : Tu credis in filium
Dei (Joan., ix, 35)? Quid nunc agimus, concedentes
tantum (a) Jesu Christo nomen adoptionis? per quod
et in patre sibi 151 Deo nuncupando temerariae
eum arguimus praesumptionis. Paterna de coelo vox
est : Hunc audite (Matth., xvii, 5). Audio : Pater, gra-
tias ago tibi (Joan. ii, 41) : audio, Dicitis quia blas-
phemavi, quoniam dixi, Filius Dei sum (Joan., x, 36):
si non credo nominibus, si naturam (b) vocabulis
non intelligo, qui credendum et intelligemdum sit
Hic est filius meus. Profes-
sio filii de se est (2) (c) : Domum patris mei, et Pa-
ter meus. Professio nominis salus est, cum interro-
gatio fidem postulat, dicens : Tu credis in filium Dei
(Joan., ix, 14)? (3) Proprietatis nomina sequuntur,
ubi meus est. Tibi quaero, haeretice, unde alia prae-
sumptio sit. Adimis Patri fidem, filio professionem,
nominibus naturam : vim verbis Dei affers, ne sint
quod enuntiant. Impietatis tuae sola impudentia est,
ut mentitum de se Deum arguas.
26. Proprietates filii ad nomen adjectae. Opera tes-
tantur filium eum esse. — Quamquam igitur sola sim-
plex confessio naturae nomina ostendat, ut de quo
dictum est : Hic est filius meus, et ad quem dictum
Pater meus, hoc sint quod nuncupantur : tamen
ne aut adoptionis in Filio nomen sit, aut honoris in
Patre : videamus quae (d) proprietates per Filium ad
filii nomen adjectae sint. Ait : Omnia mihi tradita sunt
a Patre meo, et nemo novit Filium nisi Pater, neque
Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius re-
velare (Matth. ii, 27). Ad id quod dictum est : Hic
est filius meus, et Pater meus, utrumne sibi convenit :
Nemo novit Filium nisi pater, neque Patrem quis novit
nisi Filius? Non enim nisi per mutuam (e) testifica-
tionem cognosci vel per Patrem Filius, vel per Fi-
lium Pater potuit. Vox e coelis est : sermo etiam Filii
f) vis in potestate, et difficultas in cognitione
non differt. Non fallit itaque in vocabulis Deus, nec
se aut Pater mentitur, aut Filius : et accipe (g) quam
in his fides nominum sit.
152 27. Opera testantur filium eum esse. Nilaliud
asserit Patris testimonium. Christus a filiis adoptivis
secernitur. — Ait enim : Opera enim quae dedit mihi
Pater, (h) ut perficiam ea, ipsa opera quae facio, testi-
monium perhibent de me, quoniam Pater misit me : et
qui misit me Pater, ipse testificatus est de me (Joan., v,
i) virtutis, docet se esse filium :
opera enim ejus, quae facit, testantur a Patre se mis-
sum. Quaero, quam rem opera testentur? Missum
namque esse. (j) Itaque et Filii obedientia et paterna
auctoritas docetur in misso, dum alterius opera esse
non possunt quae facit, nisi ejus qui missus a Patre
sit. Sed opera non sufficiunt (5) (k) incredibilibus
ad testimonium, quod se Pater miserit. Sequitur
namque : Et qui misit me Pater, ipse testificatus est
de me; neque vocem ejus audistis, neque figuram ejus
vidistis (Joan., v, 37). Quaero quod testimonium Pa-
tris (l) de eo fuerit. Evolve evangelica volumina, et
totum eorum opus recense. Da testimonium Patris,
praeter quam quod auditum est : Hic est filius meus
dilectus, in quo complacui (Matth., iii, 17), et : Tu es
filius meus (Marc., i, 11). Hoc Joannes licet non igna-
rus audivit, tamen ad doctrinam nostram paternae
vocis testimonium mittitur : nec hoc sufficit. Joan-
nes quidem in deserto dignus hac voce est, sed et
apostoli (6) non fuerunt hujus testimonii auctoritate
privandi. Eadem de coelo ad eos vox adest : sed ac-
cipiunt plus Joanne. Joannes enim jam ab utero pro-
phetans non eguit hac voce : Hunc audite. Audiam
plane : nec quemquam praeter hunc audiam, nisi
eum qui audierit ut doceret. Si nullum aliud Patris
de Filio testimonium exstat in libris, quam quod hic
filius suus sit : testimonii hujus veritas est, ut opera
Vindicet.Professio fidetis est.Proprietates.Jus diserte scriptum est in nostro codice.Incredulis.Non fuerant.a) Par. cum vetustioribus mss. Colb., Remig. et
Germ., Jesum Christum.b) Excusi, naturam vocabuli. Rectius mss. vocabu-
lis. supple significari. Sic lib. i, num. 21 : Neque vo-
cabulis intelligentiam confundant.c) In mss. Colb., Mart., Corb. et aliis, professio
fidelis est. In Carn. professio fides est. In aliis tribus,
professio filii est.d) Vat. bas. ms. professiones : qui etiam paulo
ante habet, professionum nomina sequuntur, non pro-
prietatis nomina sequuntur.e) In eodem codice necnon Mart. significationem :
vox minus diserta.f) In mss. haec vox ita pingitur, ut jus aeque ac
vis possit admitti.g) Editi, quae in his fides : castigantur ex scriptis.h) Exemplar Vat. bas., ut faciam, omisso deinde
quae facio : quod in Mart. pariter omittitur.i) Apud. Bad. et Er. ut in recentiore ms. Colb.,
veritatis. In mss. Vat. bas. et Mart., virtutibus. Magis
place cum aliis libris, virtutis, supple testimonio.j) Particulam itaque perperam a Lipsio expunctam
restituimus ex Bad., Er. et mss.k) Lips. cum aliquot mss. incredulis. At Bad., Er.
et Par. cum potioribus, incredibilibus : sincerius, etsi
non alio sensu. Sic in Matth., c. xvii, n. 6, Apostoli
generatio incredibilis et perversa nuncupantur. Ea-
dem vox eadem ratione in Vulgata nostra usitata
est, ut videre est Eccli. i, 36,ii, 18; Baruch. i,
19, etc.l) In ms. Mart. hic occurrit, praeter quam quod
auditum est, quod ex subjectis videtur expressum.a) filii veritas quae dicitur et probatur? Non est
per Deum patrem filii nomen in Christo ex adop-
tione bonitatis : neque sanctitate meruit hoc nomen,
sicut plures post confessionem 153 fidei Dei filii
sunt. Proprietatis enim in his significatio nulla est :
nominis namque tantum, ut Deo dignum est, indulta
dignatio est. Aliud est hic est, et hic meus est, et
hunc audite : in hoc veritas est, natura est, fides est.
28. Filii a Deo nativitas, et adventus ad nos osten-
ditur. Qui solus novit Patrem quia ab eo est, creatus
non est. — Nec sane quidquam de se minus Filius hac
b) paternae significationis proprietate testatur. Ut
enim in eo quod ait Pater, Hic est filius meus, naturae
demonstratio est, et in eo quod subjecit, Hunc audi-
te, sacramenti et fidei, ob quam e coelis venit, au-
ditio est, cum eum ad salutarem confessionis doctri-
nam admonemur audire : ita in eo Filius et nativita-
tis veritatem docuit et adventus, dicens : (c) Neque
me scitis, neque unde sim nostis : nec enim a me veni,
sed est verax qui misit me, quem vos nescitis; sed ego
novi eum, quoniam ab eo sum, et ipse me misit (Joan.
vii, 28 et 29). Patrem nemo novit, et frequens hinc
professio Filii est (Matth. xi, 27). idcirco autem soli
sibi esse cognitum dicit, quia ab eo sit. Quaero au-
tem utrum id, quod ab eo est, opus in eo creationis
an naturam generationis ostendat. Si opus creationis
est, universa quoque, quae creantur, a Deo sunt. Et
d) a Deo cuncta sint, quomodo non
cum caeteris Patrem quae ab eo sunt ignorat? Sin ve-
ro idcirco ei, quia ab eo sit, eum nosse sit proprium;
quomodo non hoc ei, quod ab eo est, erit proprium?
scilicet ut verus filius ex natura sit Dei; cum idcirco
Deum solus noverit, quia solus ab eo sit. Habes igi-
tur proprietatem cognitionis de proprietate genera-
tionis : et quod ab eo est, non creaturae in eo virtu-
tem (nam omnia ad eo per virtutem creationis ex-
sistunt), sed nativitatis veritatem (supple, habes),
per quam solus Patrem novit, 154 cum caetera cum
quae ab eo sunt ignorem.
29. Illud ab eo sum, referri nequit ad carnem. Neque
est creatus qui nescitur unde sit. — Tamen ne forte id
quod ab eo est, (e) ad adventus sui tempus haeresis
invaderet, continuo subjecit : Quoniam ab eo sum, et
ipse me misit. Tenuit ordinem evangelici sacramenti,
natum se professus et missum : ut et quis esset, et
unde esset, secundum superiorem sententiam nasce-
retur. Neque enim id ipsum est ab eo sum, et ipse me
misit : (f) sicuti non idem est neque me scitis, neque
unde sim nostis. Numquid non omnis homo in carne
licet natus, secundum sensum communis opinionis
ex Deo est? Et quomodo negat, ab his vel se ipsum,
vel unde ipse sit sciri : nisi id unde est, ad naturae
suae (g) referret auctorem? qui idcirco ignorabilis es-
set, quia ipse esse filius Det ignoraretur. Discute, in-
felix, stultitia quid illud sit : Neque me scitis, neque
unde sim nostis. Omnia utique ex nihilo, et usque
h) ausa mentiri. Quid ergo est, quod
a) In vulgatis, quod est, et post pauca, quod Deo
dignum est. Utroque in loco praeferimus mss. lectionemb) Vat. bas. ms. a paternae. Haec ita intelligere
est : Filius se proprium Dei filium non minus diser-
tis verbis significat quam Pater.c) Longe aliter modo exstat in exemplaribus lati-
nis et graecis, puta : Et me scitis, et unde sim nostis,
quod legit et Origenes T. xix in Joan. ubi operam
dat ut diversam illam Christi sententiam Joan. viii,
19, Neque me scitis, eum hac, Et me scitis, conciliet,
respondetque primum ea non iisdem, sed diversis
dicta esse personis; ac Jerosolymitis quidem, Et
me scitis; Pharisaeis vero, Neque me scitis. Sed ad-
vertens subinde etiam iis quibus dictum est : Et me
scitis, statim exprobratum esse quod Patrem nescirent,
proindeque quod ignorarent pariter et Filium, juxta
illud Joan viii, 19 : Si me sciretis, et Patrem meum
sciretis, utrumque locum sic mavult conciliari : Illud
enim, inquit, Et me scitis, et unde sim scitis, de se
ipso homine disputat : hoc vero, Neque me scitis, ne-
que Patrem meum, de divinitate. Hic igitur propter
subsequentia, Verax est qui me misit, quem vos nes-
citis, legitime potuit Hilarius legere, Neque me sci-
tis, etc. Imo haec etiam tacita satis indicantur, ut
plena et integra sententia sic possit reddi : Et me
scitis, et unde sim nostis secundum carnem : sed est
aliud in me, et secundum hoc neque me scitis, neque
unde sim nostis : nec enim a me veni : adeoque stat,
quod ex hoc loco conficit Hilarius argumentum : cum
Christus, Joan. c. 8, expresse se minime notum affir-
met, quod cap. 7 tacite tantum innuit.d) Ita mss. At editi, ab eo. Hujus argumenti vim
frustra declinare tentavit Arius, cum Athanasio tes-
te Or. ii cont. Ar. p. 311, in sua Thalia posuit. Pa-
trem Filio abditum esse, neque eumab eo aut videri, aut
cognosci posse ad plenum et exacte : sed quod cognoscit
et videt, id intelligit pro mensura et ratione suarum vi-
rium, ut nos quoque intelligimus pro modulo nostra-
rum facultatum. Ipsius quippe Christi testimonio
cum nemo Patrem noverit, ipse tamen eum novit, et
novit quia ab eo est.e) Apud Er., Lips. et Par. omissa erat particula
ad. Hic adventus nomine intelligitur carnis sus-
ceptio.f) Vat. bas. ms., sicuti hoc idem est : pugnat cum
dicendis num. 30 et 31.g) In ms. bas. Vat., refert auctoritatem : huic lec-
tioni non congruit sequens vocula qui ad Patrem re-
unde sum
referendum est ad aeternae ipius generationis aucto-
rem : quasi diceret, Neque me scitis, neque aeternum
Patrem meum. Namque, ut declaratur lib. iii, n. 17,
lib. v, n. 27, Judaei ignoraverunt Dei nomen, quan-
diu nescierunt eum esse patrem, eique esse filium.
Obiter observare est auctorem generationis aeternae
simpliciter ab Hilario vocari auctorem naturae Christi :
quia nimirum Christum natura Deum, hominem au-
tem tantum ex dispensatione esse sentiebat. Unde
naturae nomen ad illius divinitatem referre solet. Vid.
lib. x, num. 22, 64 et 65.h) In ms. Carn. ausus. Hoc Arius in Thalia ausus
est apud Athanasium Or. ii, pag. 310, dicens : Non
semper fuit Filius, ipsumque Dei Verbum ex nihilo fac-
tum est.a) quod unde sit ignoratur, naturam ex
qua est, dum unde sit nescitur, ostendit. Ignorari
enim unde sit non potest, quiquid substitit ex nihilo :
quia hoc ipsum, quod non ignoratur ex nihilo,
ignorationem ejus unde sit non habet. Non ex se est
autem ille qui venit; sed qui misit eum verax est,
quem impii nesciunt. Jam ergo ille qui misit, ipse
est qui misisse ignoratur. Ab eo ergo, qui misit, est
ille qui missus est : et ab eo est unde esse nescitur;
et ob hoc qui sit ipse nescitur, dum ignoratur a quo
sit. Non novit Christum, qui unde Christus sit nes-
cit; nec filium confitetur, qui negat natum; nec na-
tum intelligit, qui putavit ex nihilo. Ex nihilo au-
tem usque adeo non est, ut impii unde sit nesciant.
30. Deus iis solis est pater qui filium colunt, non ut
adoptivum. Exire ex Deo quid sit. Filii diligendi causa,
ratio nascendi. — Nesciunt plane, nesciunt, qui na-
turam nomini adimunt, (b) qui nescientes non 155
amant scire. Et audiant Filium scientiae hujus igno-
rationem impiis exprobrantem, tum cum sibi patrem
Deum Judaei dicerent; ait enim : Si Deus pater ves-
ter esset, diligeretis utique me; ego enim a Deo exivi,
et veni : nec a me veni, sed ille me misit (Joan. viii,
42). Religiosi nominis assumptionem Dei filius in his
qui se Dei (c) filium confitentes patrem sibi Deum
dicerent, non improbavit; sed temerariam Judaeorum
usurpationem, patrem sibi Deum praesumentium,
per id quod se non diligerent, objurgat : Si Deus pa-
ter vester esset, diligeretis utique me; ego enim a Deo
exivi. Omnibus, quibus per fidem Deus pater est,
d) secundum filios, filii non natura,
sed nomen sit? Christum perfidia ista non diligit, (1)
nec haec impia professio pie sibi assumit Deum pa-
trem : quia si sibi pater Deus esset, Christum ob id dilige-
rent, quia exisset ex Deo. Exisse ex Deo quid sit requiro.
Non utique dici potest, id ipsum esse a Deo exisse
(2) (e), quod et venisse; nam utrumque significat : Quo-
niam a Deo exivi, et veni. Et ostendens quid esset a
Deo exivi, et quid esset et veni : continuo subjecit,
Nec enim a me veni, sed ille me misit. (f) Non se sibi
esse originem docuit, cum ait : Nec enim a me veni,
et (supple, cum) rursum ex Deo se exisse, ot ab eo
missum esse testatur. Sed cum ab iis, qui sibi Deum
patrem dicerent, idcirco se diligendum ait, quia ex
Deo exisset; causam dilectionis ex causa docuit esse
nascendi. Exisse enim ad incorporalis nativitatis re-
tulit nomen : quia religio profitendi sibi patrem
Deum, ex dilectione Christi qui ex eo genitus est sit
merenda. Nam cum ait : Qui me odit, et patrem meum
odit (Joan. xv, 23): meum cum ait, communionem
nominis (supple, cum aliis) per significationem pro-
prietatis exclusit. Caeterum profitentem sibi patrem
Deum, et se non diligentem, in paterni nominis
156 (g) quia qui se odit,
oderit et Patrem; nec in Deum patrem sit religio-
sus, qui non diligat Filium; cum diligendi Filii non
alia causa sit, quam quod ex Deo sit. Ex Deo igitur
Filius est, non adventu, sed nativitate : et (3) di-
lectio in Patrem (h) hic erit omnis, si Filius ex eo
esse credatur.
31. Perfectae de Filio fidei meritum. Qui et nativita-
tem ex Patre et adventum ad nos distinguat. — Testa-
tur hoc Dominus dicens : Non dicam vobis, quoniam
ego rogabo Patrem pro vobis : ipse enim Pater amat
vos, quoniam vos me amatis, et creditis quoniam ego a
Deo exivi, et a Patre veni in hunc mundum (Joan. xvi,
27 et 28). Caret apud Patrem intercessionis necessitate
perfecta de Filio fides, quae quod a Deo exicrit cre-
A
Deo, ait, exivi; ne in eo alia quam nativitatis natura
esse existimaretur; cum exire a Deo, id est, ex na-
tivitate subsistere, quid aliud qunm Deus (i) posset?
Et a Patre, inquit, veni in hunc mundum. Ut exitio illa
a Deo nativitas significata esse intelligeretur ex Patre,
a Patre se in hunc mundum professus est venisse.
Alterum itaque in dispensatione, alterum in natura
est. Nec patitur exitionem adventum existimari, cum
post exitionem a Deo, adventum commemoret a Pa-
tre. A Patre enim venisse, et ex Deo exisse, non est
j) nas-
Nec impia professio pie sibi adsumet Deum Pa-
trem.Exire.Dilectio in Patrem omnis hinc erit.a) Id est, quod ait ignorari unde ipse sit.b) Editi, quia nescientes. Verius mss. qui nescientes :
qui nimirum nec intelligentiae rationem quaerunt,
nec ab aliis intimatam capiunt, ut habetur supra
num. 15.c) Er., Lips. et Par. qui se Dei filios : corrupte ac
sublata vi lotius argumenti. Ibi quippe, et mox in
his, quod se non diligerent, vocula se ad Christum
refertur; monetque Hilarius non improbatos eos fuis-
se, qui cum Christum Dei filium et confiterentur et
amarent, Deum sibi patrem dicerent. Pessime au-
tem Vat. bas. ms. hic etiam habens filios, postea
subjicit, non solum improbavit, pro non improbavit :
erratum ex errato.d) Apud Er. in margine, secundum illos : quod
deinde a Lipsio arreptum. Par. retinuit. Restitui-
mus ex Bad. et mss. secundum filios, hoc est, ad mo-
dum caeterorum filiorum.e) Tres mss. Colb. cum Carn. et Germ., exire.f) Lips. et Par., non a se : reluctantibus allis li-
bris. Porro Hilario vocabulum origo saepe idem est,
quod nobis principium.quia si oderit
Filium, oderit et Patrem.h) Sic potiores libri. Alii vero, hinc erit.i) In ms. Mart., quam Deus esset.j) Excusi, inter nasci; et mox, in substantia na-
tivitatis exisse, aliud sit, etc. Sequimur mss.
32. Christus ab apostolis filius ex natura non ex
adoptione creditus. — Et quidem secundum proposi-
tae a nobis responsionis ordinem opportunissimus
hic nobis locus est, ut tertio nunc doceamus filium
Dei Dominum nostrum Jesum Christum ab apostolis
creditum (a) non ex nuncupatione, sed ex natura;
neque ex adoptioue, sed ex nativitate. Quamquam
enim plures et (b) maximae adhuc unigeniti de se Dei
exstent professiones, quibus generationis suae veri-
tatem sine levi saltem ementiendae licet calumniae
occasione testetur : tamen 157 quia neque legen-
tium onerandus est sensus coacervatis ad copiam
c) fide quoque Apostolo-
rum de vero et secundum nativitatem confitendo
Dei filio doceremur; videndum est, an in eo quod
ait Dominus, Ex Deo exivi, aliud in eo aliquid po-
tius quam naturam intellexerint nativitatis.
33. Quid sit quod primum credant eum a Deo exisse.
— Post multas namque proverbiorum obscuritates,
quibus in parabolis locutus esset, quem jam antea
Christum sciebant annuntiatum a Moyse et prophetis,
confessum quoque a Nathanael et Dei filium et regem
Israel (Joan. i, 49), objurgato etiam Philippo, cum
d) esse et se in Patre inesse nesciret, cum-
que se a Patre missum, frequentibus dictis ante do-
cuisset (Joan. xiv, 9-12) : tamen cum profitentem
eum audissem se a Deo exisse, haec eorum respon-
sio fuit (connexus enim hic sibi sermo est) : Di-
cunt (e) ei discipuli ejus, Nunc palam loqueris, et pro-
verbium nullum dicis. Nunc ergo scimus quia nosti
omnia, et non habes necesse ut aliquis te interroget : in
hoc credimus quia a Deo existi (Joan. xvi, 29). Quae,
rogo, haec verbi hujus admiratio est, quod se exisse
a Deo professus sit? Tanta et tam Deo propria vos,
o sancti et beati viri, et ob fidei vestrae meritum cla-
ves (f) regni coelorum sortiti, et ligandi ac solvendi
in coelo et in terra jus adepti, gesta esse per Dominum
nostrum Jesum Christum Dei filium videratis : et ad
id, quod a Deo exisse se dixit, nunc primum vos veri
intelligentiam assequi protestamini? Videratis utique
nuptiales aquas, (g) et easdem nuptiale vinum, et
naturae in naturam vel demutationem, vel profectum,
vel creationem (Joan. ii). Quinque etiam panes ad
cibum tantae multitudinis fregeratis, et satiatis om-
nibus in plenitudinem duodecim cophinorum frag-
menta (h) (2) panum creverant, et naturae parvitas
158 ejusdem copiam
naturae : (Matth. xiv). Reviruisse manus aridas con-
spexeratis, et in vocem mutorum linguas solutas, et
in cursum claudorum pedes alacres, et caecorum
oculos cernentes, et mortuorum vitas revertentes.
Faetens Lazarus constiterat ad vocem, et e sepulero
vocatus, nullo intervallo vocis et vitae, (i) citus fuerat
egressus, et adhuc odorem mortis in sensum narium
spiritu agente, ipse jam vivus adstiterat (Joan. xi,
44). Taceo de caeteris magnarum virtutum et divi-
narum operationibus. Nunc ergo primum intelligitis
qui sit hic missus e coelis, postquam audistis : De
Patre exivi? Et hoc vobis primum jam sine proverbio
dictum est, et per naturae virtutem intelligitis verum
esse quod a Deo exivit, cum voluntatum (3) (j) ves-
k) de nullis
tamquam ignarus interrogat, cum omnium cognitor
est? Per haec enim omnia, quae virtute ac natura Dei
agit, a Deo exisse credendus est.
34. Prius noverant a Deo missum : sed nativitatis ratio-
nem non acceperant. — Non hic sancti apostoli a Deo
exisse, id est, a Deo missum esse intellexerunt; nam
omni superiore sermone confitentem missum esse se
frequenter audierant : sed audientes a Deo exisse,
naturam in eo Dei ex operibus cernentes, naturae
esse in nostro ms.Fragmenta panium.Nostrarum.a) Par. post Lipsium, traditum : male et praeter
aliorum librorum fidem. Quippe nondum apostolo-
rum doctrina expenditur, sed fides.b) In prius vulgatis, maxime, adverbium. Hic
maximae, id est, clarissimae. Tum in vetustissimis
adhunc, non
alio sensu.c) Ita in mss. At in excusis, fidem.d) Editi hic omisso esse, subjiciebant, et se in
Patre esse nesciret, non inesse. Concinnior est lec-
tio mss.e) Par. cum vetusto ms. Colb., Dicunt ergo dis-
cipuli.f) In antiquioribus mss. hic clavem. Inferius ta-
men haec vox exstat in plurali numero librorum om-
nium consensu.g) Bad., Er. et recentiores mss. et in eisdem. Me-
lius alii libri, et easdem, supple factas : nisi malis
cum Martin. et ex eisdem.h) Antiquiores mss. panium. Tum Erasmus le-
gendum putat et materiae parvitas, non et naturae. Cui
favet quod de eodem Christi facto ait Hilarius in
Matth. c. xiv, n. 12 : Crescit deinde materies : et post
pauca, Auctorem enim hujus universitatis tantus panum
profectus ostendit, per quem tali incremento modus per-
tractatae materiae adderetur. Facilius itaque ei annue-
naturae mox repetito, ei praemitte-
retur ejusdem. Haec sententia a praecedenti non
differt nisi vocabulis. Deinde in ms. Vat. bas. revi-
ruisse manum aridam : quod a subnexis dissonat,
in quibus caetera Christi gesta plurali numero enun-
tiantur.i) Sic mss. At editi, cito.j) Plerique ac potiores mss. nostrarum. Mox in
omnibus tacitus; ubi in excusis tacitas.k) Editi, de nonnullis. Rectius mss. potiores, de
nullis; respicitur enim illud, Non habes necesse ut
aliquis te interroget. Postea Vat. bas. ms. : Cum om-
nium occultorum cognitor est; Mart. : Cum omnium oc-
culta conditor est : minus sincere; cum in sacro textu
in quem hic respicitur, simpliciter exstet, quia nosit
omnia.a) veritatem per id quod a Deo exiit recognoscunt, cum
Nunc ergo scimus, quia nosti omnia, et non ha-
bes necesse, ut aliquis te interroget : in hoc credimus
quod a Deo existi (Joan. xvi, 29). Per id enim cre-
dunt, quod a Deo exiit, per quod ea quae Dei sunt po-
test atque agit (b). Non enim naturam Dei a Patre ve-
nisse, sed a Deo exisse consummat. Denique hoc,
quod nunc primum audiunt, (c) confirmatur ad fidem.
Nam cum Dominus utrumque dixisset : Ego a Deo
exivi, et a Patre veni in hunc mundum (Ibid. 28);
nihil admirationis in eo habuerunt, quod frequenter
audierant, et a Patre veni in hunc mundum. Responsio
autem eorum, fidem et intelligentiam hujus dicti con-
testata est, Ego a Deo exivi. Nam ad id tantum res-
ponsum est, cum dicunt, In hoc credimus quoniam a
Deo existi; neque addunt, Et a Patre venisti in hunc
159 Et cum alterum in professione, al-
terum in silentio est; professionis causam dicti no-
vitas exegit, profitendi autem contestationem intelli-
gentia veritatis elicuit. Sciebant quidem eum omnia
ut Deum posse, sed nondum rationem (d) nativitatis
acceperant : et qui sciebant a Deo missum, exisse
tamen a Deo nesciebant. Inenarrabilem illam et per-
fectam Filii nativitatem per virtutem dicti istius in-
telligentes, (e) nunc secum sine proverbiis profitentur
locutum.
35. Exitio quam apte Filii nativitatem enuntiet. —
Non enim per consuetudinem humani partus Deus
ex Deo nascitur, neque per elementa originis nostrae
ut homo ex homine propellitur. Integra illa et per-
fecta et incontaminata nativitas est, cujus a Deo exi-
f) coepisse,
et Deum exiisse de Deo. Et nativitatis hujus cons-
cientia licet non subjecta verbis sit, cum inenarra-
bilis sit; habet tamen in doctrina Filii fidei securi-
tatem, a Deo se manifestantis exisse.
36. Petrus filium Dei confessus verum credidit. Tunc
primum eum agnovit Deum. Ubi didicerit. — Non est
evangelica et apostolica fides, filium Dei nomine po-
tius quam natura credidisse. Si enim adoptionis haec
nuncupatio est, et non idcirco filius est, quia exierit
a Deo; quaero unde beatus Simon Bar-Jona est con-
fessus, Tu es Christus filius Dei vivi (Matth. xvi, 16)?
anne cum omnibus potestas sit per sacramentum re-
generationis (g) in filios Dei nasci? Si secundum hanc
nuncupationem filius Dei Christus est : interrogo quid
illud sit, quod Petro non caro neque sanguis revelavit,
sed Pater qui in coelis est (Ibid. 17)? Generalis professio
quid habet meriti? aut quae revelationis est gloria in (h) pu-
blica conscientia? Si ex adoptione filius est; unde haec
in Petro beata confessio est, hoc Filio(i) deferenti quod
Qui recipit vos, me recipit : et qui me
recipit, recipit eum qui me misit (Matth. x, 40). Mis-
sum 160 ergo jam non ignorabat : et quem mis-
sum non ignorabat, audierat profitentem, Omnia mihi
tradita sunt a Patre, et nemo novit Filium nisi Pater,
neque Patrem quis novit nisi Filius (Matth. xi, 23).
Quid istud est quod nunc Petro Pater revelat, quod
beatae confessionis gloriam sumit? Numquid patris
nomen et filii nesciebat? Atquin frequenter audierat.
Sed loquitur quod nondum vox humana protulerat,
Tu es Christus filius Dei vivi. Nam tametsi in corpore
manens Dei se filium esset professus; tamen apo-
stolica fides nunc primum naturam in eo divinitatis
j) ex confesso
honore laus reddita est, sed ex agnitione mysterii :
quia non Christum solum, sed Christum Dei filium
esse confessus est. Nam utique ad confessionem ho-
noris suffecerat dixisse : Tu es Christus. Sed inane
fuerat, Christum ab eo confessum fuisse, nisi Dei fi-
lium confiteretur. In eo enim quod ait, Tu es, virtu-
tem et proprietatem naturalis veritatis explicuit. Et
Pater dicendo, Hic est filius meus (Matth. xvii, 5).
Petro revelavit ut diceret, Tu es filius Dei : quia in
eo quod dicitur, Hic est, revelantis indicium est; in
eo vero quod respondetur, Tu es, confitentis agnitio
est. Super hanc igitur confessionis petram Ecclesiae
a) In Ms. Mart. et bas. Vat., naturae virtutem : mi-
b) In uno codice Vat. et nonnullis aliis, potestate
acta quae agit, plena fide testificantur : mendosa lectio
et interpolata, quam Bad. et Er. ex parte secuti
sunt.c) Lips. et Par., confirmantur. Rectius Bad., Er.
et mss. confirmatur, ab apostolis videlicet ipsum
Christi testimonium quod a Deo exierit.d) Par. cum antiquo ms. Colb. et Germ. rationem
novitatis.e) Quidam mss. quos minus sinceros experti
sumus, cum Bad. et Er., nunc prunum coeperunt
advertere, cum illum sine proverbiis profitentur esse
locutum.f) Mss. Vat. bas. et Mart., caepisse ex Deo : et
mox, in doctrina filii Dei fidei, etc.g) Abest in a mss. bas. Vat. Vide lib. i, n. 10
et 11.h) Editi excepto Par. et nonnulli recentioris aevi
mss. publica scientia. Verius alii libri, publica con-
scientia, id est, cujus etiam vulgus conscium est. Sic.
lib. ii ad Constant., n. 10, rogat Hilarius ut sibi
liceat de fide disserere sub publica conscientia : et lib.
contra Constantium. n. 2, renuunt haeretici in Bi-
terrensi concilio audire ab ipso ingesta, timentes pu-
blicae conscientiae.i) In codice Vaticanae basilicae, deferens, quod
primum arridebat : sed nihil est cur ab aliorum con-
sensu discedamus. Longe minus placet postea cum
eodem ms. quod est in commune. Porro vocem Filio
in tertio casu, ac proximum verbum deferenti in sexto
intelligimus, quasi, in Petro cum defert Filio.j) Exemplar Mart., ex confessione honor et laus.Vid. lib. ii, n. 23, et cap. 16 in Matth.
n. 7). Sed sensus carnis et sanguinis, confessionis
hujus intelligentiam non revelat. Hoc est divinae re-
velationis sacramentum, Christum Dei filium non
solum nuncupare, sed credere. Aut numquid nuncu-
patio potius quam natura Petro revelata est? Si nun-
cupatio; jam hanc a Domino frequenter audierat,
esse se Dei filium confitente. In quo ergo revelationis
est gloria? (a) Naturae scilicet, non nominis; cum
frequentata nominis professio jam fuisset.
37. Petri fides commendatur. — Haec fides, Eccle-
siae fundamentum est : per hanc fidem infirmes (al.
infirmae) adversus eam sunt portae inferorum. Haec
fides regni coelestis habet claves. Haec fides quae in
terris solverit aut ligaverit, et ligata in coelis sunt et
soluta (Matth. xvi, 18 et 19). Haec fides paternae
b) non creaturam
ex nihilo mentiri, sed secundum proprietatis naturam
Dei filium confiteri. O miserae stultitiae furor impius,
non intelligens beatae senectutis fidei juc martyrem,
(c) et martyrem Petrum, pro quo Pater rogatus est,
161 ne fides ejus in tentatione deficeret : qui ite-
rata a se dilectionis in Deum postulatae professione,
tentari se adhuc tamquam ambiguum et incertum
tertia interrogatione congemuit (Joan. xxi, 17); per
id quoque a Domino (1) post tertiam (d) tentationis
purgationem infirmitatum, Pasce oves meas, ter me-
ritus audire : qui in cunctorum apostolorum silentio
Dei filium revelatione Patris intelligens, ultra huma-
nae infirmitatis modum, supereminentem gloriam
beatae fidei suae confessione promeruit! In quam
e) gloriosis? Filium Dei confessus, ob
f) judicia coelestia sunt. Sacramentum oc-
cultum (al. occultatum) a saeculis (g) per revelationem
didicit, fidem locutus est, naturam enuntiavit, Dei
filium confessus est. Hoc qui creaturam potius con-
fitens negat, prius est ut neget Petri apostolatum,
fidem, beatitudinem, sacerdotium, martyrium : et
post haec sc alienum a Christo esse intelligat, quia
Petrus cum filium confessus haec meruit.
38. Haereticorum sententia Petro ignota. Non alia
nisi Petri fides. — An ne, o miser, quisquis hodie es,
haeretice, beatiorem Petrum futurum fuisse existimas,
si dixisset : Tu es Christus perfecta Dei creatura, et
h) et qui non
ex Deo natus es? Et quaero a te, quid auditurus fue-
rit 162 haec dicens, qui audita passione respondens,
(2) Propitius (i) tibi, Domine, non erit istud (Matth.
xvi, 22), audierit sibi dici : Vade retro (j) post me, sa-
tanas, scandalum mihi es (Ibid. 23)? Nec Petro tamen
humana ignorantia profecit ad crimen; non enim ei
Pater adhuc omne passionis mysterium revelaverat :
sed fides (3) (k) parva sententiam damnationis exce-
pit. Cur igitur non hanc confessionis fidem Pater Pe-
tro revelavit, creaturam scilicet et adoptionem? Invi-
dit, credo, hic Petro Deus, ut in tempora posteriora
dissimulans, hac nunc vobis novis praedicatoribus
Post tertiam tentationis purgationum infirmita-
tem.Propitius tibi Dominus.Prava.a) Mss. Vind. et Silv. in natura scilicet, quia no-
minis frequentata professio, etc., male. Sic potius
vertendum hoc foret : in eo scilicet quod facta ei sit
revelatio naturae, non nominis, etc.b) In prius vulgatis, non creaturam novit. Abest
novit a mss.c) In quibusdam mss. non repetitur et marty-
rem, librariorum incuria : qua voce hic testis intel-
ligitur.d) Ita ex ms. Corb. faventibus aliis. Sensus fere
idem exhibetur in duobus Vatic., post tertiam purga-
tionem tentationis infirmitatis : at vocabulum tentatio-
nis ad duplicem Petri tentationem relatum, sic ad
unam restringitur. In vetustiore ms. Colb. et Germ.
post tertiam tentationis purgationum infirmitatum. Huic
consentiunt alius Colb. necnon Prat., Vind., Silv. cum
edit. Bad. et Par. nisi quod habent, infirmitatem. His
accedit antiquior Remig. post tertiam tentationis pur-
gationis infirmitatem. At in Carnut., Tell., Theod.
et alio Remig., post tertiam tentationis purgationem :
pro quibus apud Bad., Er., in ms. Mart., in uno Sor-
bon. et in alio Colb. legitur, post tertiam tentationis
infirmitatem. Ex variis illis lectionibus seligat quisque
quae magis arriserit. Quam autem praetulimus, hoc
sonat, Petrum post tertiam interrogationem, ac vel-
uti tentationem, qua probata est illius charitas, pur-
gatum esse a trina negatione, qua tentata ac probata
fuerat ipsius infirmitas. Quod illustratur his Ambro-
sii lib. v de Fide n. 2, verbis : Est Petrus ipsius Do-
mini ad pascendum gregem electus judicio, qui tertio
meretur, Pasce, etc. Pascendo bene cibo fidei culpam
lapsus prioris abolevit. Et ideo tertio admonetur ut pas-
cat, tertio utrum Dominum diligat interrogatur : ut
quem tertio ante crucem negaverat, tertio fateretur.e) Vat. bas. ms., in gloria enim filium, etc., Mart.
gloriosus enim filium.f) In prius vulgatis semel tantum exstabat judicia,
quod elegantius mss. repetunt.g) In ms. Vat. bas., per revelationem Dei.h) Editi, et quia non : minus consentiunt superio-
ribus, et qui ex nihilo, etc.i) Ita codex Vat. bas. juxta graecum, pro-
pitius tibi esto, Domine. In aliis tamen libris fertur,
propitius tibi Dominus, nisi quod in Carn. exstet Deus,
non Dominus. At cap. 16, in Matth. num. 9, habetur
juxta Vulgatam, absit a te, Domine.j) In ms. Mart. desideratur post me. Videsis ad-
notata ad num. 10, cap. 16 comm. in Matth.k) Mss., Carn., Remig. ac Tell., prava : corrupte.
Ea quippe erat, ut proxime dictum est, a crimine
aliena.a) adepta, et extra fidem ac virtutem apos-
tolicam constituta, (b) nec Ecclesia sit illa, nec Christi.
39. Joannes Filium unigenitum profitens, adoptivum
negavit. — Proferamus itaque omnes apostolicae fidei
professiones, in quibus Dei filium confitentes, non
adoptionis in eo nomen, sed naturae proprietatem
confitentur; neque creationis in eo ignobilitatem, sed
nativitatis gloriam protestantur. Loquatur Joannes
sic usque ad adventum Domini manens, et sub sacra-
mento divinae voluntatis relictus (c) et deputatus,
dum non neque non mori dicitur et manere. Loqua-
tur ergo sua, ut solet, voce : Deum nemo vidit umquam,
163 nisi unigenitus filius, qui est in sinu Patris
(Joan. i, 18). Naturae fides non satis explicata vide-
batur ex nomine (1) (d) filii, nisi proprietatis extrin-
secus virtus per exceptionis significantiam adderetur.
Praeter filium enim, (e) et unigenitum cognominans,
suspicionem penitus adoptionis exsecuit : cum verita-
tem nominis, unigeniti natura praestaret.
40. Unigenitus filius Joanni non est creatura per-
fecta. — Nondum quaero quid sit, qui est in sinu Patris;
habet interrogatio ista suum ordinem : quaero quid
unigeniti significatio sibi postulet. Et videamus an
hoc sit, quod tu esse profiteris, id est, creaturam
Dei perfectam; ut perfecta pertineat ad unigenitum,
creatura vero referatur ad filium. Sed Deum unigeni-
Qui
est in sinu Patris; et a Domino suo audiens : Sic enim
dilexit mundum Deus, (f) ita ut filium suum (2) uni-
genitum daret : ut omnis qui credit in eum non pereat,
sed habeat vitam aeternam (Joan. iii, 16). Deus mun-
dum diligens, hoc dilectionis suae in eum testimonium
protulit, ut unigenitum filium suum daret. (g) Si di-
lectionis hinc fides est, creaturam creaturis praesti-
tisse, et pro mundo dedisse quod mundi est, et ad ea
quae ex nihilo sunt substituta redimenda, eum qui ex
nihilo substitit praebuisse : non facit magni meriti fi-
dem vilis et spernenda jactura. Pretiosa autem sunt
quae commendant charitatem, et ingentia ingentibus
aestimantur. Deus diligens mundum, filium non adop-
h) Hic pro-
prietas est, nativitas est, veritas est : non creatio
est, non adoptio est, non falsitas est. Hinc dilectio-
nis et charitatis fides est, mundi saluti et filium et
suum et unigenitum praestitisse.
164 41. Fides Christi ut Dei filii ad salutem ne-
cessaria.—Praetermitto omnes de Filio nuncupationes.
Non est damnosa dissimulatio, ubi de copia est elec-
tio. Rei profectus semper ex causa est, et omne opus
manifestam habet suscepti negotii necessitatem. Scri-
bens utique (i) Evangelia, scribendi debuit afferre
rationem : et videamus quam ostenderit dicens : Haec
autem scripta sunt, ut credatis quoniam Jesus est Chris-
tus filius Dei (Joan. xх, 31). Scribendi igitur Evange-
lii non aliam praetulit causam, quam ut omnes cre-
filii deest in nostro codice.Unicum.a) Vat. bas. codex, sit adepta, et extra fidem et ve-
ritatem. Magis placet cum aliis et virtutem, quae nimi-
rum in ligandi et solvendi potestate maxime com-
mendatur.b) Editi excepto Bad. nec ecclesia sit ulla. Tum
etiam Bad. nec Christus. Tres mss. nec ecclesiae. Ve-
rius alii magno consensu, nec ecclesia sit illa, quae sci-
licet talia profitetur, nec Christi, hoc est, nec ad
Christum Ecclesiae caput pertineat.c) Bad. et Er., relictis deputatus. Lips. et Par., re-
lictus deputatus, sine et : ac deinde cum ms. Vat.
bas., dum non mori dicitur. Ubi apud Bad. et Er.,
dum non neque mori, et in quibusdam mss. dum neque
non mori. Rectius castigatiores mss. relictus et depu-
tatus, dum non neque non mori dicitur : hoc est, dum
neque dicitur moriturus, quia Christus suam de illius
exitu noluit declarare voluntatem; atque ita hoc ma-
net in occulto, seu sub sacramento. Ambrosius autem
Serm. xx in psal. cxviii, aliquos ait de morte
S. Joannis dubitasse. An eorum numero accensen-
xxi, v 22 et 23.d) Vox filii non occurrit nobis in mss. nisi in co-
dice S. Martini Turon.e) Apud Par. desideratur particula et, quae hic per-
inde est atque etiam. Deinde apud Bad., Er. et in tri-
bus mss. Vatic. post unigenitum adjicitur nihil : in-
terpolatoris vitio. Hoc enim sibi vult : cum filii voca-
bulo adjicitur unigeniti nomen, non de adoptivorum
grege, qui numero plures sunt, sed proprius esse si-
gnificatur. Ut enim ait Augustinus Coll. cum Maxi-
mino, n. 14 : Si filius est, verus filius est, quia unigeni-
tus est. Ex eodem Joannis loco Faustinus Hilarii
nostri vestigiis insistens tria concludit c. 2, lib. ad
Ergo unigenitus Filius non est creatura, qui
Deum videt, quem nulla creatura videt. Et ne forte
unum eum de adoptivis filiis crederet, amputavit sensus
impii occasionem, cum eum dixit non solum filium, sed
etiam unigenitum Filium : hoc nomen non habet so-
cios. (En verba Hilarii clare expressa. Addit,) Filii
adoptivi in sinu Abrahae sunt : qui autem verus et uni -
genitus filius est, in sinu Patris est.f) Particula ita, licet superfluere videatur, additur
ex lide veterum librorum. Mox in mss. Vat. bas. et
Martin. daret pro eo ut omnis.g) Hic Filius proprius esse ostenditur duobus
argumentis, quorum alterum non satis aperte expres-
sum est. Utrumque illustratur verbis Faustini loco
laudato. Si et Christus creatura est, quid contulit mun-
do, dans pro creatura creaturam? (En primum; alterum
vero,) Si Christus creatura est, servus est : et quomodo
redimit ad libertatem, cum servus nullus jure possit
conferre libertatem? Praeterea ex verbis, ut omnis qui
credit in eum, etc., colligit cum non esse creaturam,
cum credere in creaturam sit divinitatis offensio.h) In aliquot mss. hinc proprietas : male. Pejus
apud Bad. et Er. hinc pietas. Quippe adoptioni oppo-
nitur proprietas, quae hic est, id est, in his Joannis
verbis aperte declaratur. Ex qua declaratione sequi-
tur nos illi fidem ac dilectionem debere. Ex quo patet
cur nunc hic, ac postea hinc legendum.i) Editi, evangelista; et mox Par. ut videamus.
Emendantur ex scriptis. Idem quoque argumentum
prosequens Faustinus : Si, inquit, vere adoptione esset
filius Dei, et non natura.... nusquam magis hoc ex-
planasset (Joannes) quam in ultimo scriptionis; ne fi-
des in ambiguo derelicta, vitam perderet per ambigui-
tatis incertum.a) credere ea demum fides est, non
Christum tantummodo, sed Christum filium Dei cre-
didisse; non est nomen filii in Christo unigenito Deo
ex adoptionis consuetudine, (b) quod proprium est
ad salutem. Si ergo salus in confessione nominis est;
quaero cur in nomine veritas non sit. Quod si in no-
mine veritas est; qua auctoritate creatio esse dice-
tur, cum non creationis confessio salutem sit prae-
stitura, sed filii?
42. Filius ex Patre natus. Filium negantes, anti-
christi. --Haec igitur salus vera est, hoc perfectae fi-
dei meritum, Jesum Christum filium Dei credidisse.
Non est enim dilectio in nobis ad Deum patrem, nisi
per Filii fidem. Et audiamus eum per epistolam lo-
Omnis, qui diligit Patrem, diligit eum qui
ex eo natus est (I Joan. v, 1). Quid est, rogo, ex eo
nasci? Numquid idipsum est, quod per eum (c) crea-
ri? Aut cur Evangelista mentitur, ut ex eo natum
dicat, quem per eum creatum potius haereticus do-
ceat? Et audiamus omnes (d) quid sic hic doctor.
Dictum namque est : Hic est antichristus, qui negat
Patrem et Filium (I Joan. ii, 22). Quid agis tu asser-
tor creaturae, et de non exstantibus Christi novus con-
ditor? Si 165 professionem tenes, profitentis no-
men recognosce. An cum creatorem et creaturam Pa-
trem et Filium praedicabis, (e) per assimulatas nomi-
num voces excludere posse te credis, ne esse anti-
christus intelligaris? Si in fide tua per naturam pater
est, et per naturam filius est; maledicus ego sum, op-
Qui negat
Caret Patrem.Et simus in vero filio Jesu Christo : hic est verus Deus; graece, a) Septem mss. credere non sufficit. Abest non suf-
ficit a potioribus.b) Quod sequitur, his nititur Joannis verbis, loco
proxime laudato cohaerentibus, et ut credentes vitam
habeatis in nomine ejus. Quod fauste Faustinus vidit,
ac nitide sic exposuit : Etiamne hic suspicio est crea-
turae, ubi, qui crediderit quod filius Dei est Christus,
aeternam vitam possidet, et non aliter quam in nomine
ejus?..... In nomine enim creaturae ne quidem vitam
temporalem potest quis assequi.c) Si idipsum est, mundus ex Deo natus pari jure
dicendus est, neque mala est Faustini consequentia :
Ergo et mundus a nobis diligendus est, si diligendus
est Pater. Sed clamat Joannes, Nolite diliqere mun-
dum.d) In vulgatis, quis sit. Concinnius in mss. quid
sit. Erasmus Hilario perperam vitio vertit, quod Aria-
num nuncuparit antichristum, cum hoc non tam ipse
dicat, quam audiat a Joanne dici. Unde Ambrosius
lib. ii de Fide cap. 45 : Joannes dicit haereticos esse an-
tichristos, Arianos utique designans; et Faustinus saepe
laudatus : Merito ergo antichristus vocaris, qui negas
Patrem et Filium sub interpretatione impia.e) Quidam mss. per adsimilatas : male. Hic per-
stringitur Arianorum hypocrisis, de qua Faustinus ini-
tio Operis sui : Ariana impietas asserit quidem multa
nobiscum iisdem nominibus, sed non iisdem sensibus.
Nam iisdem quibus nos personat Deum patrem, et
Deum filium, etc. Hinc et Hilarius noster mox ait, si-
mulata omnia. Itaque proximo verbo praedicabis, non
solus vocabulorum sonus, sed maxime animi intelli-
gentia ac sententia significatur.Filium, neque Patrem habet : qui confitetur Filium, et
Filium et Patrem habet (Ibid. 23). Negans Filium ca-
ret Patre (1) : confitens Filium atque habens, habet
Patrem. Quaero hic quid adoptiva nomina loci ha-
beant. Numquid non naturae res ista omnis est? Et
quam naturae sit, accipe.
43. Joannes et haeretici simul comparantur. —Ait
enim : Quia scimus quod filius Dei venit, et concarna-
tus est propter nos, et passus est, et resurgens de mor-
tuis assumpsit nos, et dedit nobis intellectum optimum,
ut intelligamus verum, (2) et simus in vero filio ejus
(f) Jesu Christo : hic est verus (g), et vita aeterna, et
resurrectio (h) nostra (I Joan. v, 20 et 21). O infe-
lix intelligentia, et Dei spiritu carens, et (i) in anti-
christi spiritum ac nomen proficiens, et nesciens ad
Joan. xiii,
23)? Aut solus ad crucem sequens, inter caetera sus-
cipiendae tibi in matrem Mariae praecepta, haec quo-
que in illa specialis in te amoris contestatione didi-
cisti (Joan. xix, 27)? Vel ad sepulcrum prior quo-
que Petro currens adeptus es (Joan.xx, 4)? Vel intra
(j) consessus angelorum 166 et signatorum libro-
rum insolubiles nexus, et signorum coelestium mul-
tiformes potestates, et novarum atque incomprehen-
sibilium cantionum hymnos sempiternes, tam pia
tibi haec per Agnum ducem revelata doctrina est, ne
Pater pater sit, ne Filius filius sit, ne natura natura
sit, ne veritas veritas sit (Apoc. v)? Haec enim apud
f) Vox ejus in vulgatis omissa restituitur ex
mss.g) Auctoritate vetustiorum mss. removimus hinc
vocabulum Deus : quod abest pariter a primis Fau-
stini editionibus, neque in postremis additum est
nisi intra parenthesim, hoc est, ex conjectura. Am-
biguum quidem est num ille legerit hic est verus
Deus : quod Basilius lib. iv contra Eunom. p. 106.
Augustinus Coll. cum Maximino num. 14, et Cyrillus
Alexandr. ad calcem Dial. viii legunt. At verbum ve-
rus ad Filium ab Hilario relatum fuisse apparet; ut
et legerit hic est verus, et subaudierit filius.h) Post nostra, additur in ipso apud Faustinum :
apud quem idem ille locus totidem verbis refertur,
quamvis haec, et resurrectio nostra, sicut et superio-
ra, et concarnatus est propter nos, et passus est, et re-
surgens de mortuis assumpsit nos, modo non exstent in
sacro textu tum graeco tum latino, sicut nec apud
Cyrillum loco mox laudato.i) Unus codex Vatic, cum duobus aliis, et exina-
niti Christi spiritum ac nomen profitens; depravate.j) Ex his, et ex dictis n. 20, liquet, non alium
Hilario Joannem Evangelii, alium Apocalypsis aucto-
rem fuisse.a) verum Dei filium dicit :
tu affirmas creationem, tu praedicas adoptionem, tu
negas nativitatem. Et cum hic verus Dei filius nobis
sit, et vita aeterna, et resurrectio; nec vita aeterna
est ei, nec resurrectio, cui ille non verus est. Et haec
quidem Joannes discipulus a Domino dilectus.
44. Paulus Christum passim praedicat verum Dei
filium. -- Sed nihil ab his dissimile ex persecutore
apostolus et vas electionis praedicavit. Qui enim ser-
mo ejus non sub filii confessione est? Quae epistola
non de sacramento veritatis istius coepta est? In quo
nomine non proprietatis significatio est? (1) Cum enim
dicitur : Reconciliati sumus Deo per mortem filii sui
(Rom. v, 10); et rursum : Deus filium suum misit in
similitudinem carnis peccati (Rom. viii, 5); et rursum :
Fidelis Deus, per quem vocati estis in communionem
filii ejus (i Cor. i, 9) : Quid hic haereticorum furto
loci relictum esi? Filius suus est, filius (b) ejus est :
non adoptio ejus est, non creatura ejus est.
Nomen naturam loquitur, veritatem proprietas enun-
tiat, fidem confessio testatur : non intelligo quid addi
possit ad naturam filii, (2) (c) Nam quod filius ejus
est, qui esse pater creditur; non incerta et infirma
ille, qui electionis est vas, locutus est : nec Magister
gentium et Apostolus Christi ambiguae doctrinae suae
errorem reliquit. Scit qui sint adoptionis filii, et qui
hoc esse ac nuncupari per fidem meriti sunt. Ait
namque : Quotquot enim spiritu Dei aguntur, hi filii
sunt Dei. Non enim accepistis spiritum servitutis ite-
rum (3) (d) in timorem, sed accepistis spiritum adop-
tionis, in quo clamamus, Abba pater (Rom. viii, 14 et
15). 167 Fidei nostrae per sacramentum regenera-
tionis hoc nomen est : et professio nostra nobis prae-
stat adoptionem. Filios enim Dei, opera secundum
spiritum Dei gesta connuncupant : et clamatur a no-
bis potius Abba pater, quam ex naturae manet pro-
prietate; quia extra naturae proprietatem est vocis
officium, et dici atque esse non idem est.
45. Filius proprius diserte assertus. Epistola ad Ro-
manos graece scripta. — At vero quae de filio Dei Apo-
stoli fides sit, intelligamus. Nam cum omni, quem ha-
buit ad Ecclesiae doctrinam, sermone numquam Pa-
trem sine Filii confessione loqueretur; tamen ut ve-
Cum enim dicit.Quam quod.a) Prave in nonnullis mss. verbum Dei. Et hic op-
Quomodo enim, inquit, non verus Deus est, qui verus
est filius? quando non solum de veri filii nomine Deus
verus probatur, sed etiam per hoc quod vita aeterna est.
Vita enim aeterna non habet initium neque finem : ergo
verus Deus est Christus non habens initium neque fi-
nem, etc.b) Editi, filius ejus sit : contra fidem mss. Hic re-
spiciuntur superiores Apostoli loci, quorum in duo-
bus est suus, in postremo ejus.c) Bad., Er., Lips. ac non pauci mss., quam quod.
Melius Par. (modo correcta fuerit interpunctio vitio-
sa) cum antiquioribus mss. Nam quod. Hic vult sanc-
tus Doctor, nihil ad significandam veri filii naturam
addi posse, ubi habetur filiis non modo nomen, sed
suus et ejus signata, ac
demum Apostoli utrumque testantis confessio.Quid ad haec? Si
Deus pro nobis, quis contra nos? Qui filio proprio non
pepercit, sed tradidit eum pro nobis (Ib. 31 et 32).
Num quidnam etiam nunc adoptionis in eo erit nun-
cupatio, in quo proprietatis est nomen? Apostolus
enim volens charitatem erga nos Dei ostendere, ut
magnificentia Dei dilectionis ex comparationis genere
nosceretur, non pepercisse Deum proprio filio suo
docuit : non utique pro adoptandis adoptato, neque
pro creatis creaturae, sed pro alienis suo, pro con-
nuncupandis proprio. Quaere virtutem dicti; ut magni-
tudinem charitatis intelligas. Quid sit proprium ex-
pende; ne ignores veritatem. Nunc enim Apostolus
proprium ait filium, cum in multis vel suum, vel ejus
e) trans-
latorum simplicem intelligentiam, in hoc loco pro
(f) proprio filio, suo filio conscriptum habeant : ta-
men graecitas, qua lingua Apostolus est locutus,
proprium nunc magis quam suum nuncupat. Et licet
communis intelligentiae sensu non satis inter pro-
prium et suum differat; verum Apostolus, cum in
caeteris aliis dictis suum filium commemorasset, quod
est graece, qui
proprio filio non pepercit, naturae viritatem significan-
ter expressit : ut qui superius filios plures per spiri-
tum adoptionis, demonstrasset, nunc unigenitum
Deum filium proprietatis (g) ostenderet.
46. Inexcusabilis est qui Christum filium Dei negat.
Antichristum pro Christo est suscepturus. — Non est
humanus hic error, neque in negando Dei filio vi-
tium ignorantiae est, ubi ignorari non licet quod ne-
gatur. Creatura ex nihilo subsistens Dei filius dici-
tur. Hoc si nec Pater locutus est, nec Filius testatus
168 est, nec Apostolus praedicavit, tamen audere
eloqui, hoc est Christum non ignorare tantummodo,
sed odisse. Cum enim pater de filio suo dicat, Hic
est (Matth. iii, 17); et Filius de se dicat, Qui tecum
loquitur, ipse est (Joan, ix, 57); et Petrus confiteatur,
Tu es (Matth. xvi, 16); et Joannes testetur, Hic verus
est (I Joan. v, 21); et Paulus non desistat praedicare
de proprio : non intelligo aliud quam negandi esse
odium, ubi imperitiae error non excusatur in crimine.
In timore.in timore : repugnantibus mss. et graeco.e) In ms. Martin., latinorum, loco translatorum.f) Par. pro proprio suo filio : haud satis distincte.
Nonnulli mss. pro proprio filio suum filium. Obser-
vat Faustinus hic Paulum alludere ad ista Gen. xxii,
12 : Nunc cognovi, quia times Deum, et non pepercisti
dilecto filio tuo, et Isaac figuram fuisse filii Dei : ple-
niorem autem atque perfectiorem veritate ipsa futu-
ram fuisse figuram, si Isaac verus filius a patre suo
Abraham, et filius non verus a Deo patre oblatus
fuerit.g) Supple, vocabulo. Quamquam proprietatis vox
ita collocatur, ut filius proprietatis opponatur filiis
adoptionis.a) antichristo locuturus : salutarem fidei confessio-
nem his tentamentis novis inquietans, ut primum
conscientiae nostrae, (1) (b) quia ita credimus, intelli-
gentiam filii naturalis avellat; deinde ipsum illud,
quod (c) adoptivum erit, reliquum nomen excludat.
Nam cum quibus (seu, in quorum sententia) creatura
est Christus, necesse est ut cum his antichristus ipse
sit Christus; quia filii proprietatem creatura nen ha-
beat, et Dei se ille filium mentiatur : et per hoc (d) a
quibus hic Dei filius jam negatur, ab his (2) tunc
Christus ille credatur.
47. Ad sanitatem merendam fides filii Dei praeexigi-
lur.— Quas, oro, spes, inanis furor, expetis? Et qua
e) ad illa conscientiae suae fidem elocuta est dicens.
Utique, Domine, ego credidi quia tu es Christus filius
Dei, qui in hunc mundum venisti (Joan. xi, 17); con-
fessio haec aeternitas est, et fides ista non moritur.
Martha deprecans fratris sui vitam, interrogata an ita
48. Ad salutem animae eadem a caeco jam vidente
postulatur.— Caeco a nativitate Dominus visum in-
dulserat, et naturae damnum naturae Dominus 169
exemerat. Et quia caecus hic ad gloriam Dei natus fue-
rat, ut in Christi opere Dei opus posset intelligi, non
exspectata ab eo fuit fides confessionis : sed qui in
receptis oculis auctorem tanti sibi muneris nescie-
bat, meruit hoc postea ut fidem disceret. Non enim
eaecitatis depulsio vitae aeternitatem afferebat. Ob
quod Dominus jam sanum, et de synagoga ejectum
interrogat dicens : Tu credis in filium Dei (Joan. ix,
35)? Ne damnum sibi putaret esse, (3) se carere sy-
Qua ita credimus.Tum Christus ille credetur.Se carere synagogam. In hoc siquidem codice,
caret Patrem supra n. 42, neccareal virtutem, lib. vii
n. 37, et alibi. Sic graece Id quod amo, careo.a) Vetus codex Colb. antichristo, omisso in,b) Bad., Er. et Lips. cum nonnullis mss. qua ita
credimus. Melius Par. post vetustiores mss. quia.
Redditur enim ratio cur diabolus non statim tenlet
eripere Christo filii nomen, quia nimirum ita fixum
est in nostra fide eum esse filium, ut ab hac senten-
tia statim divelli nos posse desperet.c) Id esi, ipsa illa adoptionis conditio faciat, ut
cum etiam lilium non esse facile concedamus.d) Exemplar Carn. quia hic. Tum ms. Vat. bas.
Deus filius. Mox aliquot alii, Christus ille creditur. Re-
tinendum cum antiquioribus credatur, subaudito
necesse est.Quis est, Domine, ut credam in eum (Ibid. 36)? igno-
rationem ejus, quem post oculorum (4) recuperatio-
nem tantae fidei inlelligentia munerabatur, nolens
manere, ita ait : Et vidisti eum, et qui tecum loquitur,
ipse est (Ibid. 37). Numquid ab hoc sicut a caeteris
Dominus, qui orabant sanitates, confessionem fidei
ad salutem merendam (??) reposcit? Non ntique. Nam
haec jam ad caecum videntem locutus est; sed ob id
tantum, ut responderet ille : Credo Domine (Ibid. 38);
quia responsionis fides non caecitatis sanitatem esset
allatura, (f) sed vitae. El virtutem dicti hujus dili-
genter retractemus. Interrogat Dominus, Tu credis in
filium Dei? Si utique sola Christi qualisrumque con-
49. Filium Dei daemones non nescierunt—Anne hu-
jus nominis proprietatem daemones nescierunt? Di-
gnum enim est haereticos non jam apostolicis doctri-
nis, sed daemonum (g) ore convinci. Clamant enim,
et saepe clamant : Quid mihi et tibi est,Jesu, fili Dei al-
tissimi (Luc., viii, 28)? Invitis veritas elicuit confes-
sionem, et naturae potestatem testatur dolor obe-
h) con-
fitentur. Dei se inter haec filium Christus et opere
testatur et nomine. Unde tibi inter istas confitentium
daemonum voces, o haeretice, (i) nomen creaturae ct
indulgentia adoptionis?
50. Judaei filium Dei Christunt scierunt, etsi qui esset
Christus nescierunt. Ariani in Christum contumeliosiores
quam Judaei.— Quid sit Christus, ab his saltem qui
170 nesciunt disce; ut impietatem tuam ipsa illa
ignorantium necessaria professio arguat. Namque cum
Judaei Christum corporeum nescirent, scirent tamen
eum qui Christus esset esse filium Dei; cum falsis
adversus eum testibus sine ulla veritatis assertione
uterentur, sacerdos eum ita interrogat : Tu es Chri-
Reciperationem.Poposcit.e) Ita ex mss. Colb. et Germ. In aliis vero libris,
at illa.f) Lips. el Par., sed vitam.g) Ita mss. vel ex librariorum lapsu, more. At
editi, clamore. Mox in ms. Vat. bas. quid nobis et
libi.h) In ms. Vat. bas. et Mart., naturam Dei.i) Editi, praesumis nomen creaturae et indulgentiam
adoptionis : refragantibus mss.stus filius (a) Benedicti (Marc., xiv, 61)? Sacramen-
Et secundum legem debet mori, quoniam fi-
lium Dei se fecit (Joan., xix, 7). Anne non hoc etiam
impiae tuae vocis opprobrium est, (1) (b) cur se filium
dicat, quem tu esse asseras creaturam? Ille, Dei
confitendo se felium, reus mortis ab his judicatur : tu,
eum Dei filium negando, quaero quid judices? Pro-
fessio enim ejus ita Judaeis, ut tibi displicet. Interrogo
an diversae ab eis sententiae maneas, a quibus non di-
versus sis voluntate? Eadem enim filium Dei eum
esse impietate tu denegas. Illi tamen co crimine mi-
nore. quod nesciunt. Nesciunt enim de Maria Christum,
sed Christum Dei filium esse non ambigunt. Tu quia
Christum non potes nescire de Maria, Christum ta-
men Dei filium esse non praedicas. Illis, in eo quod
nesciunt, potest adhuc in tuto salus esse si credant :
c) qui negas
quod ignorare jam non poles. Non enim ignoras esse
filium Dei; usque adeo ut adoptionis nomen indul-
geas, ut creaturam connuncupatam filium mentiaris.
Naturam autem quantum in te est auferens, auferres
quoque si tibi liceret et nomen. Sed quia id non li-
cet, naturam (d) nomini non relinquis : ne quod filius
dicitur, verus Dei filius sit.
171 51.Christum vere filium Dei confitentur Apostoli,
(??)Habueras in confessione eorum, quibus, desaeviente
vento et turbato mari, in verbi jussu erat restituta
tranquillitas, ut et tu verum Dei filium confitereris, et
eorum voce mereris : Vere filius Dei est (Matth., xiv,
33). Sed te saeviens spiritus in naufragium vitae rapit,
et mentis tuae motibus tamquam fluctuoso mari in-
52. Confitetur et qui crucifixerat Centurio. —Si tibi
haec navigantium ex eo incerta fides videbitur, quia
existimabitur esse Apostolorum; mihi tamen etsi
minus praestat admirationis, plus tamen affert aucto-
ritatis. Verumtamen etiam gentium in eo fidem sume;
Cur se filium Dei dicat.a) In prius vulgatis, Dei benedicti. Abest vox Dei
a mss. et a graeco. Judaeorum error hinc notatur in
lacto, non in jure fuisse.b)Ita mss. At excusi, cum se filium Dei dicat, quem
tu asseris creaturam.c) Dicti hujus ratio petenda ex tract. psal. cxxxv,
num. 3, ubi inter alia haec habentur : Extra veniam
est, qui peccatum cognovit, nec cognitum confitetur : et
hoc, quia confessio erroris professio est desinendi;
nec veniam meretur, qui a peccato desinere renuit.
Vide annotata ad num. 8, tract. ps. cxl.Vere Dei filius erat iste (Matth., xxvii, 54). Hoc, post
emissum spiritum, discissum templi velum, el mota
terra, el scissa saxa, et sepulcra patentia, et mor-
tui resurgentes testantur, et homo gentilis perfidiae
confitetur : virtutis naturam agnoscit in gestis, naturae
veritatem profitetur in nomine. Tanta ratio veritatis,
et tanta vis fidei est, ut vincat voltntatem veri neces-
sitas, et Christum Dominum gloriae aeternae vere Dei
filium esse, nec qui crucifixerat denegaret.
In exordio exponitur libri hujus praestantia, scribendi
causae, Arianorum vafrities, qui huc usque delusa
sit ac repulsa, adversandi eis discrimen, ne videlicet
Arium confutans Sabellio, ac rursus Sabellium im-
pugnans Photino favere videatur; et in rem Eccle-
siae quomodo se invicem Arius, Sabellius, ac Photi-
nus vincant aut vincantur. Quibus breviter explica-
tis, eum, qui vere ex natura filius Dei est, vere quo-
que per naturam, salva unius et non singularis Dei
fide, Deum esse comprobatur, ut pote cui Dei nomen,
nativitas ex Deo, divina cum natura, tum potestas,
ac denique quia se ipse Deum profiteatur. Quamquam
fatetur Hilarius, cum argumento ex nativitate petito
ita connexa esse caetera, ut seorsim tractari nequeant.
Ac primo quidem ponit, naturam rei nomine semper
significari, nisi ratione adjectorum adventitium et
non proprium esse indicetur : de Filio autem ita a
Joanne dici, et Deus erat Verbum, et a Thoma,
Dominus meus et Deus meus, ut hae appellationes
etiam ex adjunctis, veram in eo Dei naturam expri-
mant. Cui vero, non secus ac Patri, naturae divinae
proprium nomen, unius est cum ipso naturae : ac
proinde ipse cum Patre non duo Dii, sed unus est.
Leviter hic attingit Verbi, Sapientiae ac Virtutis co-
gnomina, eaque Filio aptata esse declarat, ut in Pa-
tre absque ulla ipsius divisione aut demutatione sub-
sistere ostendatur.
Subjicit deinde non minus per se esse notum, nato eam
inesse naturam ex qua subsistit : nec dubitari posse,
quin ex Deo natus sit Christus, quem ob hoc maxime
interficere volebant Judaei, quia proprium sibi pa-
trem diccbal Deum, aequalem se faciens Deo. Na-
livitas autem, sicut et aequalitas, nec solum patitur,
nec diversum.
Ex eo ipso sermone, quem tunc Christus ad Judaeos ha-
buit,illius ex Deo nativitatem simul et paternae naturae
unitatem demonstrari pluribus evincit : naturae qui-
d) Sic mss. ut superius num. 25 : Si non credo no-
minibus,si naturam vocabulis non inlelligo. Editi vero,
naturam nominis.dem unitatem, dum operatur quod Pater, dum omnia
eademque facit, dum una utriusque in mortuis vivi-
ficandis potestas, unus honor, una injuria, dum de-
nique omne judicium habet; nativitatem vero, dum
filium sese vocitare non desinit, dum ita agit quod
Pater, ut tamen non ab se, ita eadem, ut tamen si-
militer, ita judicium omne habet, ut tamen a Patre
sit acceptum. Quod quidem confirmatur tum ex Ju-
daeorum intelligentia, qui Christum his dictis se vere
Dei filium vereque Deum praedicare intellexerunt,
tum ex ipsius Christi responsis, quibus non se male
intellectum retulit, sed inique non creditum, cum
dictorum fidem opera facerent.
Postremo ex iis, quae Christus a Philippo ut Patrem sibi
ostenderet rogatus peroravit, ipse se et ex Patre na-
tum, et unius ejusdemque cum eo naturae diserte do-
cere demonstratur.
1. Hic liber superioribus praestat. Scribendi cau-
sae. Haereticorum subtilitas. --Septimus hic nobis
adversum novae haereseos vesanam temeritatem liber
scribitur : caeteris quidem anterioribus numero pos-
terior, sed ad perfectae fidei sacramentum intelligen-
dum aut primus, aut maximus. In quo non ignora-
mus quam difficile atque arduum iter doctrinae evan-
gelicae scandamus. A quo quamvis (a) consciae infir-
mitatis nostrae trepidatione revocemur; tamen fidei
aestu incitati, et haereticorum furore commoti,
et periculo ignorantium perturbati, quae loqui non
audemus, silere non possumus : utriusque discri-
minis (b) metu subditi, ne destitutae veritatis rea
175
haeretica subtilitas circumegit : primum ut (c) fin-
geret religionem, deinde ut omnium simplicium au-
rium securitatem verbis falleret, tum praeterea ut se
prudentiae saeculi coaptaret, postremo ut veritatis in-
telligentiam per speciem (d) editae rationis averteret.
Nam protestata (in epistola lib. iv et vi relata) Deum
unum, mentita pietatem est; professa rursus Dei
filium, audientes fefellit in nomine; dicens etiam non
fuisse ante quam nascitur, mundi sapientiae satisfe-
cit; indemutabilem quoque et incorporeum Deum
confitens, nativitatem Dei ex Deo per demonstratio-
nem subdolae rationis exclusit : nostris adversum
nos usa doctrinis, et Ecclesiae fide contra Ecclesiae
2. Quid epistola sua tentarint ingerere. Qui eis oc-
a) Nonnulli mss. conscientiae infirmitate nostrae et
trepidatione. Praeferebant quoque editi, conscientiae.
Verius castigatiores mss. consciae, supple sibi, ceu, cu-
jus conscii sumus. Qua loquendi ratione in psal. lxviii,
num. 15, exstat, consciae in se salutis fiducia. Nec dis-
plicet cum Corb. a prima manu, conscii.b) Editi, metui subditi : reluctantibus mss. Deinde
unus e Vat. ne de destitutione veritatis.c) Vat. bas. ms. ingereret.d) Exemplar Martin. meditatae rationis.currerit Hilarius. Liber superior verum filium, hic os-
tendit Deum verum. —Et quidem caeteris superioribus
libris admonitos a nobis legentes meminimus, ut to-
tius blasphemiae (e) editionem pertractantes, animad-
verterent non aliud laborari, quam ut Dominus noster
Jesus Christus neque Dei filius neque Deus esse cre-
datur, dum ei concessis tantum ex quadam adoptione
nominibus, et Dei natura negatur et filii : cum et in-
demutabilis atque incorporeus Deus, sicuti et est, id-
circo affirmatur, ne Filius natus ex Deo sit; et Deus
pater ob id tantum in confessione Deus unus sit, ne
in fide nostra Deus Christus sit : quia nec nativitatis
intelligentiam natura incorporalis admittat, et Dei ex
Deo fidem unus tantum nobis Deus in confessione
dissolvat. Sed superioribus jam libellis fallacem hanc
eorum atque inutilem praedicationem ex lege ac pro-
f) conservata perfectio est, dum et
quod unum sunt refertur ad utrumque, et uterque
non unus est. Hoc igitur perfectae fidei indissolubile
sacramentum evangelicis atque apostolicis doctrinis
absoluturi, non aliud primum debuimus, quam Dei
filium verae nativitatis subsistentem 176 (g) naturam
cognitioni audientium intimare; neque aliunde aut ex
nihilo, sed ex Deo esse filium manifestare. Quod
h) ea nunc
quoque ex Evangeliis proferimus, ut quia filius ve-
rus est, verus quoque Deus esse noscatur : quia ne-
que verus filius erit, nisi verus et Deus est; neque
verus Deus, nisi verus et filius est.
3. Haeresim unam confutans vix fugit suspicionem
alterius. Sabellius, Arius, Hebion, Photinus. --Nihil
humanae naturae gravius est periculi conscientia
(nam ea quae aut ignorata aut repentina sunt, ha-
bent quidem miserabilem securitatem, sed non ha-
bent metum futuri) : quia non ignaro accidentium,
anxietas ipsa poena patiendi est. Non ego nunc na-
vem e portu solvo naufragii ignarus, neque iter ineo
i) nescius latronibus saltus, nec Libyae are-
nas incertus scorpiones ubique et aspides et basili-
scos adesse transcurro : nihil sollicitudini meae, nihil
conscientiae vacat. Sub specula enim omnium haere-
ticorum ad occasiones singulorum verborum in os
e) In codice Vat. bas. adjicitur hic, eorum : et mox
post Deus esse credatur, subjicitur ex Deo.f) Exemplar bas. Vat. cum Mart. consummata :
minus ad rem. Ita, pag. 127 edit. Veron. in notis ob-
servavimus verbum consummet, loco conservet, in
ms. Carn. secundis curis substitutum.g) Editi, subsistentem natura : reluctantibus mss.h) Excusi eam : castigantur ex mss. Mox Mart,
proferamus, non proferimus. Postea ex Colb. reponi-
mus, ut quia filius, ubi antea legebatur ut qui filius.i) In solis editis, nesciens.a) decedere, aut in defossa incidere, aut plagis illa-
queari, semper in periculo, semper in metu est.
Praedicaturo enim secundum legem et prophetas et
Apostolos unum Deum, adest mihi Sabellius, totum
me sub verbi hujus professione tamquam desideratum
cibum morsu saevissimo transvorans. Negantem me
rursum contra Sabellium unum Deum, et confiten-
tem verum Deum Dei filium, exspectat nova haeresis,
ut a me duos deos arguat praedicari. Natum quoque
Dei filium ex Maria dicturo, Hebion (b) quod est Pho-
tinus assistit, auctoritatem mendacii sui ex profes-
c) internum hodie adhuc malum est. Impic multos ad
unius Dei professionem Galatia (d) nutrivit. Male
177 in totum pene orbem quos negat duos deos
Alexandria (e) protulit. Pestifere natum Jesum Chri-
stum ex Maria Pannonia (f) defendit. Et Ecclesia in-
ter haec periclitatur veritatem non tenere per vera,
dum ea ei ad irreligiositatem ingeruntur, quibus re-
ligio el confirmatur, et deperit. Non enim unum
Deum pie possumus praedicare, si solum (supple,
praedicamus) : quia non erit Deus filius in solitarii
fide. At vero Dei filium, sicut est, Deum praedican-
g) unum negare, cujus est et solitarium con-
fiteri. Et haec quidem mundi stulta non sentiunt, dum
bis neque in non solo significari unus videtur, neque
in uno non solus intelligi.
quia ab omnibus.unum non negare, ut in postrema habetur, nul
lius periculi res esset.a) Bad., Er. et quidam mss. angustiis decidere, Lips.
et Par. in angustiis decidere : castigantur ex mss. Vat.
bas., Carn., Mart., Corb. etc.b) Lipsius post. Er. qui est. Recentiores mss. qui et.
At vetustiores cum Bad. quod est, quasi hoc est. Pho-
tinum autem ideo Hebionem vocat, non modo quia
haeresim illius suscitavit, sed et quia lib. i, in argu-
mento hujus libri, de Hebione agendum sibi propo-
suerat. Unde et librum primum ante hunc composi-
ex professione veritatis, ubi ex mss. restitutum est
ex professionis veritate.c) Solus codex Vat. bas. internum illud adhuc.d) Marcello videlicet Ancyrae in Galatia episcopo
praeceptore ac magistro. Neque enim ad aliud referri
queunt haec Hieronymi de Script. eccl. in Marcello :
Sed et Hilarius septimo adversum Arianos libro nomi-
nis ejus quasi haeretici meminit : ubi Hieronymus Mar-
cellum ita dubio procul intellexit, ut etiam nomina-
tum scripserit, memoria forsitan itn suggerente.e) Ario, uti omnes vident, auctore : qui duos deos
in orbem invexit, cum Patrem Deum ac Filium Deum
dicens et colens, ulrumque diversae substantiae as-
seruit : jactitabat tamen se unum omnino Deum velle,
duos negare. Unde Augustinus contra Maximinum
Arianae sectae fautorem lib. i, c. 1 : Ubi aisti a vobis
unum Deum coli : consequens est, inquam, ut aut non
colatis Christum, aut non unum Deum colatis, sed
duos.
4. Veritatis vis. Ecclesia sinu suo tenere omnes perop-
tat. Ex ipsis haeresibus cognoscitur. Una est. De haeresibus
se invicem vincentibus triumphum agit. Sed eam,ut spero.
Ecclesia doctrinae suae lucem, etiam imprudentiae sae-
culi invehet, ut licet fidei sacramentum non susci-
piat, tamen adversum haereticos veritatem sacra-
menti a nobis intelligat praedicari. Magna enim vis
est veritatis, quae cum per se (h) inlelligi possit, per
ea tamen ipsa quae ei adversantur elucet : ut in na-
tura sua immobilis manens, firmitatem naturae suae
quotidie dum attentatur acquirat. Hoc enim Ecclesiae
proprium est, ut tunc vincat, cum laeditur, tunc in-
telligatur cum arguitur, tunc obtineat cum deseritur.
Omnes quidem illa secum atque intra se (i) vellet
manere, nec ex tranquillissimis sinibus suis alios aut
j) adsequitur ad fidem expetendae de
se beatitudinis. Cognosci enim hoc ex ipsis haereti-
corum studiis promptissimum est. Namque cum Ec-
clesia a Domino instituta, et ab Apostolis confirmata,
una omnium sit, ex qua se diversarum impietatum
furens 178 error absciderit; nec negari possit, ex vi-
tio (k) malae intelligentiae, fidei exstitisse dissi-
dium, dum quod legitur, sensui potius coaptatur,
quam lectioni sensus obtemperat : tamen dum sibi
partes singulae adversantur, non solum suis, sed ad-
versantium est intelligenda doctrinis; ut dum ad-
versum unam eam omnes sunt, impiissimum tamen
Dum in eo.f) Puta per Photinum Sirmiensem episcopum,
cujus error non in eo hic ponitur, quod Christum ex
Maria natum defendat, sed quod temporariam illam
nativitatem solam praedicet.g) Editi excepto Par. unum Deum negare. Verius
Par. cum potioribus mss. unum non negare : hoc est,
qui unum Arianis praedicantibus non negat, statim
cum iisdem videtur facere, et Filio divinitatem au-
ferre.h) Er., Lips. et Par. intelligi non possit : male et
praeter fidem mss. Porro quod hic de veritate, hoc
mox clarius de Ecclesia alfirmatur, ut quae non so-
lum suis, sed adversantium est intelligenda doctrinis.i) Vat. bas. ms. vult manere. Mox soli editi, aliquos
abjicere : refragantibus mss.j) Martinianus codex, consequitur. Par. cum mss.
Colb. et Germ. ex sequitur. Deinde Corb. expendendae,
non expetendae.k) In mss. bas. Vat. et Mart. male intellectae fidei :
corrupte. Videsis lib. ii, num. 3; et lib. i, n. 18.
5. Sabellii error ejusque confutatio. Unum Deum
Sabellius prdicat Filii nativitate sublata, (a) dum
natur Virtutem, qu operata in homine est, Deum
esse non ambigit. Sacramento etenim filii ignorato,
per gestorum admirationem fidem ver generationis
amisit : et dum audit, Qui me vidit, vidit et Patrem
(Joan. xiv, 9), indiscret et (b) indissimilis in Patre
et filio natur impie arripuit unionem, non intelligens
naturalem unitatem sub nativitatis significatione
monstrari : cum per id, quod in Filio Pater videtur,
confirmatio divinitatis sit, non nativitatis abolitio.
Cognitio itaque alterius in altero est, quia non differt
c) indifferens contemplatio est de proprietate na-
tur. Nec sane ambigi potest, quin ex se speciem
Dei form, qui in forma Dei manebat, ostenderet.
Succedit quoque ad hujus prav opinionis stultum
furorem etiam hoc dictum Domini : Ego et Pater
unum sumus (Joan. x, 30). Natur enim indissimilis
unitas irreligiose (1) ad unionis profecit errorem : et
rationem dicti 179 virtus sola intellecta non tenuit.
Non enim solitarium significat, Ego et Pater unum su-
mus. Nam conjunctio ea, qu significat et patrem,
intelligentiam non admittit unius : et illud (d) quod
sumus, non patitur singularem : hoc vero quod unum
sumus, non nativitatem adimit, sed naturam non dis-
cernit in genere; dum neque unum diversitatis est,
sumus unius est.
6. Ut Sabellius et Arius secum pugnantes rem agant
Ecclesi. Compinge hujus (Sabellii) furori prsen-
tium hreticorum (Arianorum) furorem, ut adversum
Ad unius.Iste unum negabit in ms. Veron.a) Bad., Er. et ms. Corb. aliique pauci, dum per
natur virtutem. Mox apud. Lips. et Par., Dei esse non
ambigit, ms. Martin, solo suffragante. Hunc locum
sic imitatur Faustinus spe jam laudatus cap. 1 : Sa-
bellius admiratione virtutum quas Christus operabatur,
Christum Deum esse credit : ad superiorum imitatio-
nem deinde subjiciens, Sabellius vincat Arium, quod
Christus verus Deus est : et Arius vincat Sabellium,
quod Christus sub confessione veri Dei verus et filius
est : et mihi catholico ambo vicerunt, etc. Ut enim ele-
ganter ad mentem Hilarii nostri ait Vigilius Taps. lib.
ii contra Eutych. : Inconson perfidorum sententi in
unum rect fidei modulum concinunt, trophumque
nostr victori eorum cassa certamina gignunt. Sabel-
lii enim perfidia Arii damnat errorem, etc.b) In mss. Vat. bas. et Mart. et indivisibilis : male.
Hunc locum ita exprimit Faustinus cap. 1 : Cum di-
cit, Qui me vidit, vidit et Patrem : sicut Patris et Filii
non unam ostendit esse personam, ita unam ostendit
esse deitatem; cum Patris et Filii substantia nulla di-
versitas est.c) Editi, differens : emendantur ex scriptis.d) Lips. et Par. omittunt particulam quod; qua
exprimitur Qui et
unum dicit, et sumus, nec separatione se dividit, nec
unione confundit.e) Prfert ms. Vat. bas. demutationem. Malumus
cum aliis deminutionem, quod aptius respondet ver-
bis, major me est, ex quibus Ariani Christum Deum
minorem et quasi diminutum prdicabant. Proxime
ante in vulgatis exstat faciunt, et supra asserunt, ac
post, contendunt, non juxta mss. asserent, facient,
contendent.Pater ma-
jor me est (Joan. xiv, 28) : et nihil vel ex nativitatis
sacramento,vel ex mysterio evacuati a se Dei et assump-
t carnis intelligentes, natur facient (e) deminutionem
professione majoris. Contendent enim adversum Sabel-
lium, Filium esse eo usque, ut et minor Patre sit, utet
honorem prteritum reposcat, et mori timeat : et mor-
tuus sit. Contra vero ille (Sabellius) naturam Dei defen-
dit (f) in gestis : et cum unum Deum novella hc nunc
hresis non negabit, ne filium Deum credat; Sabellius
tamen Deum unum, ne filius omnino exstet, in pro-
fessione retinebit. Hic (Arius) filium operantem inge-
ret : hic (Sabellius) Deum in operibus esse conten-
det. Hic unum dicet : (2) (g) iste unum Deum negabit.
Sabellius se ita tuebitur dicens, Opera, qu gesta
Ego
et Pater unum sumus (Joan. x, 30). Quid me in sub-
stantiam alteram rapis? quid in Deum alium sollici-
tas? Gesta, qu propria Dei sunt, Deus unus hc
gessit. Clamabunt vero contra hc dissimilem Deo
patri filium prdicantes non minus ore vipereo : Sa-
cramentum salutis tu nescis, credendus 180 est filius
per quem scula facta sunt, per quem formatus
homo est, qui per Angelos legem dedit, qui (h) de
Maria natus est, qui missus a Patre est, qui crucifixus
est, mortuus et sepultus est, qui de mortuis resurgens
in dextris Dei est, qui vivorum judex est et mortuorum.
i) Dei confitentur.
Dei.f) In ms. Mart. ingeniti. Verius alii libri, in gestis,
id est, ex iis qu gessit Christus, Dei in eo naturam
esse defendit.g) Ita mss. At editi hic, non iste. Tum ms. Mart.
unum negabit : ubi habet exemplar bas. Vat. unum
non negabit; qu verba cum ad Arium pertinere nul-
unum dicet ad Sa-
bellium, huic sane lectioni favet, quod paulo ante
dictum est, unum Deum novella hc nunc hresis non
negabit. Retinendum tamen hic, unum Deum negabit.
Hresis quippe versipellis unum Deum non negabat,
quo Filium a divinitate removeret; et negabat unum
Deum, cum Patrem Deum et Filium Deum profiteri
coacta, eos non unum sed duos deos prdicabat, uti
jam observatum est num. 3.h) Solus codex Mart. per Mariam : manum infide-
lem sapit. Constanter enim Hilarius prdicat Chris-
tum de Maria natum.i) Vox Dei abest a ms. Mart. necnon Vat. bas.
in quo et proxime ante legitur, ad sacramentum fi-
dei : qu lectio nihilo felicior est ac superiores ex
eisdem libris annotat. Sacramentum fidei vocat Hi-
larius illud omne, unde mox Ariani adversus Sabel-
lium contendebant Filium cum Patre cum dem non
esse, hoc est, sacramentum salutis nostr, aut si
malis, Apostolorum symbolum.
7. Photini cum Ario et Sabellio discordia idem prae-
stat. Ecclesiae fides contra praedictos haereticos. --Jam
vero qua fidei nostrae victoria Hebion, qui Photinus
est, aut vincit aut vincitur : dum Sabellium arguit,
cur hominem neget filium Dei; dum ab (a) Arioma-
nitis confutatur, cur in homine nesciat Dei filium.
Adversum Sabellium (b) Evangelia sibi ex filio Ma-
riae defendit : (1) Arius ei Evangelia per solum Ma-
riae filium non relinquit. Adversum hunc (Sabel-
lium), qui filium negat, homo ab eo (Photino) usur-
patur in filium, (c) Ab hoc ei, (2) qui ante saecula
filium nesciat, filius Dei solum negatur ex homine.
Vincant. ut volunt, quia se invicem vincendo vincun-
tur : dum et hi (scil. Ariani), qui nunc sunt, de na-
tura Dei confutantur, et Sabellius de sacramento
filii refellitur, et Photinus natum ante saecula Dei
181 autem Photi-
nus usurpat, sed in usurpato sibi homine nativitatem
Dei ante saecula ignorat. (d)Ita dum quae unusquisque
defendit aut damnat, veritatem fidei nostrae, haec ipsa
prout sunt religiose et (e) defendentis et damnantis,
ostendunt.
8. Praedictorum ratio. Dicendorum argumentum. –
f) cum quando sibi pro nobis invicem dissiderent :
tum deinde ne me horum qui nunc sunt (id est, Aria-
norum) blasphemis professionibus obnitentem, et
Arrius gemino r constanter scri-
bitur.Quia ante.In indissimili.a) Ita vulgo Ariani cognominantur ab Athanasio,
Phoebadio Agennensi, Gregorio Naz., etc., maxime
quia graera vox Mars, cujus proprius est furor,
ii Conc. p 270 :
Age sane, Mars Ari, clypeis utendum est : ac deinde in
processu sermonis. Cum profana ipsa
Arianorum novitas velut quaedam Bellona, capto prius
omnium Imperatore, cuncta deinde palatii culmina
subju gasset, neqnaquam deinceps destitit universa mis-
cere atque vexare. Quia vero Ariomanita idem sonat
quod Martio furore abreptus, non latet quo respiciat
noster Hilarius, cum furentem haeresim cognomi-
nat.b) Id est, evangelicam dispensationem et sacra-
mentum sa(??)tis nostrae : cujus opus non soli filio Ma-
riae relinquit Arius, cum probat a Filio facta saecula,
legem datam, etc.g) indis-
simili genere divinitatis, Patrem et Filium esse pro-
filentem, quisquam aut in duum deorum, aut contra
in unici ac solitarii Dei teneret errore; cum quando
neque unio in praedicato Deo patre et Deo filio repe-
riretur, neque sub indiscretae naturae demonstratione
deorum diversitas conveniret. Nunc quia negantibus
Dei filium a Deo ex nativitatis veritate subsistere, li-
bro superiore secundum Evangelia responsum est :
demonstrandum est eum, qui vere ex natura filius
Dei est, vere quoque per naturam Deum esse : ita ta-
men, ut neque ad singularem, neque ad alterum
Deum fides nostra depereat; cum neque unum Deum
sit sic praedicatura quasi solum, neque quasi non
h) non solum.
9. Quibus modis Christum novimus Deum. Nomen
Dei simpliciter ei datum index est naturae. --Deum
igitur Dominum nostrum Jesum Christum his modis
novimus, nomine, nativitate, natura, potestate, pro-
fessione. (i) Et de nomine nihil puto ambiguitatis.
Legimus enim, In principio erat Verbum, et Verbum
erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. i, 1).
Quid calumniae est, cur non sit quod nuncupatur?
Aut numquid nomen non naturae significatio est? Et
quia contradictio omnis ex causa est, nunc hic negandi
Dei quaero causam. 182 Simplex namque nun-
cupatio est, et caret offendiculo adjectionis alienae.
Verbum enim, quod caro factum est, (5) non aliud
quam Deus est. Non est hic deputatae aut assumptae
10. Moysi Dei nomen adjectum. Dii alii ex vocantis
voluntate. — Respice ad caeteras aut deputativas, aut
assumptivas appellationes. Ad Moysen dictum est,
Dedi te deum (6) Pharaoni (Exodi vii, 1). Sed nnm-
quid non adjecta nominis causa est, cum dicitur
Ne solumNihil aliud.cum dicitur Farao.c) Editi, ad hoc. Rectius mss. ab hoc, id est, ab
Ario negatur Photino Filium esse tantum ex homine,
seu ex quo tempore Christus homo.fuit. Tum in ve-
tere ms. Colb. et aliis, quia ante, non qui ante.d) In vulgatis, itaque dum unusquisque : nullis suf-
fragantibus mss.e) Excusi cum plerisque mss. defendentes et dam-
nantes. Praeferimus, cum mss. Mart.,Corb. et Faur.,
defendentis et damnantis, propter adjunctum religiose,
quod catholicae fidei congruit, non haeresi.f) Editi, tum quoniam : emendantur ex scriptis.
Mox in vetere Colb. blasphemiae professionibus.g) Apud par. in dissimili, duobus verbis. In ali-
quot mss. in indissimili. Sic lota illa phrasis est intel-
ligenda : ne me, postquam Filium ita ut Patrem praedi-
cavero Deum, Patrem et Filium ut nominis ita et (pro
atque) naturae unius esse profitentem, etc.h) Editi, ne solum; corrupte. Nativus hic est voca-
bulorum ordo : neque non solum quasi non unum, etc.i) In editis. Sed de nomine nihil puto ambiguitatis
remansisse : glossema. Loco verbi remansisse, com-
modius intelligitur suppressum esse.a) Pharaoni? Aut numquid ei naturam Dei intulit, et
Exod. vii, 12;
viii, 31; ix, 33; x, 19; viii, 19)? Sic Moyses Pharaoni
deus datus est, dum timetur, (b) dum oratur, dum
punit, dum medetur. Et aliud est deum dari, aliud
est Deum esse, (1) (c) In Pharaonem enim deus da-
tus est : cterum non ei est et natura et nomen, ut
Deus sit. Memini quoque et alterius nuncupationis,
ubi dicitur, Ego dixi, dii estis (Psal. lxxxi, 6), sed
in eo indulti nominis significatio est. Et ubi refertur,
ego dixi, loquentis potius est sermo, quam rei no-
11. Filius cur verbum, sapientia et virtus cognomi-
netur, Filius est, ut dicitur, Deus. --At vero hic Ver-
bum Deus, est : (d) res existit in Verbo, Verbi res
enuntiatur in nomine. Verbi enim appellatio in Dei
filio de sacramento nativitatis est, sicuti sapienti et
virtutis est nomen : qu cum (e) in Deum filium cum
substantia ver nativitatis exstiterint, (f) Deo tamen,
ut sua propria, quamvis ex eo in Deum sint 183 nata,
non desunt. Non enim, sicut frequenter dictum a nobis
est, (g) divisionis in Filio, sed nativitatis sacramen-
In Faraone.Deum Pharaonis.
Hic non repetitur vox Deum in mss. quorum in ve-
tustioribus habetur Pharao, hoc nomine juxta gr-
cum Pharaoni, quibus infra consentiunt et
editi, favente Ambrosio epist. nunc xxviii, n. 8, ubi
legit, Faciam te in Deum regi Pharaoni : qui alias etiam
in casibus obliquis plerumque ponit Pharao. Quod
Hilarius hic ex nomine Dei simpliciter et absolute
dato conficit argumentum, fuse persequitur Irenus,
lib. iii, cap. 6, inter alia dicens. Neque igitur Domi-
nus, neque Spiritus sanctus, neque Apostoli eum, qui
non esset Deus, definitive et absolute Deum nominassent
aliquando, nisi esset verus Deus. Et post pauca :
Cum autem eos qui non sunt dii nominat, non in totum,
quemadmodum prdixi. Scriptura ostendit illos deos,
sed cum aliquo additamento et significatione, per quam
ostenduntur non esse dii.b) Unus e mss. Colb. dum honoratur : mendose.c) Mss. in Pharaone. Vertit Irenus, lib. iii, cap. 6,
ante Pharaonem. Explicari potest illud, in Pharao-
nem, ex superioribus. Numquid ei naturam Dei intu-
lit, et non potius in eum, etc.d) Mart. ms. et res. Hic res opponitur accidenti,
quod significatur per nomen adjectum.e) Er., Lips et Par. in Dei filium : castigant ve-
teres libri.f) Hoc est. Patri, cui verbum, virtus et sapientia
non desunt, quamvis ex eo (minus apte apud Lips. et
Par. ex Deo) in Deum sint nata.g) In ms. Corb. natura divisionis, in uno Vatic. et
Mart. de natura divisionis, apud. Bad. et Er. Dei na-
turam divisam esse asserimus in filio : glossemata varia
Hic excluditur ea sententia, cujus invidiam in Catho-
licos conjicere moliuntur Ariani, supra, lib. iv, n. 4,
puta quod ex divisione patern substanti esse Filius
existimetur, etc. Eadem ratione Athanasius, Or. 2,
cont. Ar., p. 334, verbi et sapienti cognomina Filio in
sacris litteris ideo aptata docet, quia verum, natura-
lem atque coternum absque ulla passione aut par-
titione patern substanti fetum aptissime signi-
ficant.h) Patri insint ex indemutabilis
virtute natur. Unigenitus enim Deus verbum est,
sed innascibilis Pater numquam omnino sine Verbo
est : non quod prolatio vocis natura (2) (i) sit Filii;
sed ex Deo Deus cum nativitatis veritate subsistens,
ut a Patre proprius et per natur indifferentiam in-
separabilis doceretur, significatus in verbo est. Sic-
ut Christus sapientia et virtus Dei est, non ille, ut
intelligi solet, intern potestatis aut sensus efficax
molus : sed natura tenens per nativitatem substanti
veritatem, his internarum rerum significata nomini-
j) semper
internum est. Sed ex terno Deo patre unigenitus
filius in subsistentem Deum natus, ut non alienus
esse a natura patern divinitatis posset intelligi, per
hc proprietatum nomina subsistens ostensus est,
quibus (k) ex quo substiterat non carebat. Deus igi-
tur qui est, non est aliud quam Deus. Nam cum au-
dio, Et Deus erat Verbum; non dictum solum audio
Verbum (l) Deum, sed demonstratum intelligo esse
quod Deus est : (m) quia sicut superius in Moyse deo
et in cognominatis diis per appellationem nomen ad-
jectum sit; hic autem (n) res significata substanti
est, cum dicitur, Deus erat. Esse enim non est acci-
dens nomen, sed subsistens veritas, et manens
12. Thomas eum confitetur Deum, illsa Dei unius
Sit filius.h) Sic ms. At. edit. Patri non desint : et mox,
Deus et verbum est.i) Corb. mss. sit filius : male. Vult quippe Hila-
rius in prolatione vocis, quatenus hc accidens est,
naturam Filii non esse sitam.j) Duo mss. sempiternum est, Mart. semper in ter-
num est : corrupte. Semper internum, id est, semper
inhrens, quod numquam in propriam subsistentiam
evadat : qualis in nobis est virtus aut sapientia.k) Supple, is. nimirum Pater, qui virtutis ac sa-
pienti proprietatibus numquam caruit.l) Ex mss. restituimus hic Deum, ac proxime in-
fra Deus.m) Er., Lips. et Par. quia non sicut : nullo suffra-
gante vetere libro.n) Unus e mss. Colb. res significata substantia est.
Corb. rei significata substantia est. Vind. necnon edit.
Bad. et Er. res significata a substantia est. Retinemus
aliorum librorum lectionem, qu sic commode po-
test intelligi, res substanti significata est; ut hic fere
id ipsum sit quod initio num. 11, Verbi res enuntiatur
in nomine, vel substanti est, id est, ad substantiam
pertinet.fide. Thomas Deum natura profitetur. Neque hoc no-
men recusat Christus. Et videamus an hanc Evan-
gelistae praedicationem, apostoli Thomae confessio
consequatur, cum ait, Dominus meus et Deus meus
(Joan, xx, 28). Deus igitur suus est, quem Deum
confitetur. Et certe dictum non ignorabat a Domino :
Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deul. vi,
4) : et quomodo apostolica fides principalis immemor
est facta mandati, ut 184 Deum Christum confitere-
tur, cum in unius Dei esset confessione vivendum?
Sed Apostolus totius sacramenti fidem per virtutem
resurrectionis inlelligens, cum frequenter audisset :
Ego et Pater unum sumus; et : Omnia quae Patris
sunt, mea sunt; et : Ego in Patre, et Pater in me
(Joan. x, 50; xvi, 15; xtv, 11) : jam sine fidei peri-
Quia vidisti (a), credidisti : beati qui non viderunt, et
crediderunt (Joan· xx, 29). Videns enim Thomas cre-
didit. Sed quid credidit quaeris? Et quid aliud credi-
Dominus meus et Deus
meus(b)? Resurrexisse enim per se ex mortuis in vi-
tam, nisi Dei natura non potuit : et creditae religionis
fides hoc est professa, quod Deus est. Anne ergo no-
men Dei non naturae res existimabitur, cum profes-
sio nominis fidem naturae creditae sit secuta? Nam
utique religiosus filius, et qui non voluntatem suam
sed ejus qui se miserat faceret, et qui non honorem
suum sed ejus a quo venerat quaereret, honorem hu-
jus in se nominis recusasset; ne quod ipse unum
Deum praedicaverat, solveretur. Sed vere et aposto-
licae fidei mysterium confirmans, et naturae in se pa-
ternae nomen agnoscens, beatos esse docuit, qui
cum (c) se resurgentem e mortuis non vidissent, Deum
tamen per resurrectionis intelligentiam credidissent.
13. Pater et filius unus tantum est Deus. --Nomen
igitur natur, fidei nostr non deserit professionem.
Nomen enim, quod rem unamquamque significat,
rem quoque ejusdem generis ostendit : et jam non
res du sunt, sed res generis ejusdem est. Filius
namque Dei Deus est; hoc enim 185 significatur ex
nomine. Non duos deos connumerat nomen unum;
quia unius atque indifferentis natur (d) unum Deus
nomen est. Cum enim et Pater Deus est, et Filius
Deus est, et proprium natur divin nomen in utro-
que sit; uterque unum sunt : quia cum subsistat Fi-
lius ex nativitate (e) natur, (1) unitatem tamen con-
servat in nomine : nec ad professionem duum deo-
rum nativitas Filii credentium fidem cogit, qu Pa-
trem et Filium, ut unius natur, ita unius profitetur
f) nomen ex nativi-
tate. Hic enim nobis secundus ad demonstrationem
gradus est, ut Deus sit ex nativitate. Quamquam
mihi adhuc de proprietate nominis supersit aposto-
lica auctoritas : sed interim evangelicum placet trac-
tare sermonem.
14. Filius ut natus ex Deo, Dei naturam habet.
Nasci et cptum esse non idem. --Et primum quro,
quam nativitas filii natur novitatem potuerit in-
ferre, ne Deus sit? Intelligenti istud human sen-
sus excludit, ut aliquid a natura originis su nas-
cendo diversum sit : nisi forte quod ex naturarum
diversitate conceptum, novum aliquid (g) in se (et
ita sit generis utriusque, quod neutrum sit) veniat in
vitam; quod in pecoribus ac bestiis usitatum est. Sed
h) eorum nativitas non intulit, sed acce
pit, dum id tenet, quod ex utroque sibi unum
est. Et cum hc in his corporalibus causis et pas-
sionibus ita sint; quis rogo furor est, nativitatem
unigeniti Dei ad degenerem ex Deo referre naturam :
cum nativitas non nisi ex proprietate natur sit; et
jam nativitas non erit, si proprietas natur in nati-
vitate non fuerit? Hinc ille omnis stus et furor est,
ut in filio Dei non nativitas sit, sed creatio; ut non
natur su originem subsistens teneat, sed alienam
a Deo de non exstantibus sumat : quia secundum
quod ait : (i) Quod de carne nascitur, caro est; et
quod de spiritus, spiritu est (Joan. iii, 6), quia Deus
f) In recentioribus dumtaxat mss. verum nomen.g) Erasmus pro in se, malebat insit. Lipsius dein-
de legit, et quod ita addito quod. In vetustiore ms
Remig. omittitur aliquid in se. In ms. Vat. bas. ex-
stat, aliquid prter ista sit generis, etc. Pro et ita, ma-
gis placeret, ut ita.h) In ms. bas. Vat. eorum morum : interpolatio,
cujus loco intelligere est eorum pecorum, a quibus
scil. exstat nativitas.i)Solus codex Val. bas. cum Mart. hic addit,
Dominus.a) natus sit non
inesse. Nativitas igitur Dei Deum perficit, ut Deus
non cptus intelligatur 186 esse, sed natus : quia
cptum esse, potest non id ipsum esse quod nasci,
dum omne cptum aut ex nihilo in aliquid exsistit,
aut ex alio in aliud proficit et desinit; ut ex terra au-
rum, ut ex solidis liquida, ut ex frigidis ferventia,
ut ex albis punicca, ut ex aquis animantia, ut ex ina-
nimis viventia : Dei autem filius neque ex nihilo Deus
cpit esse, sed natus est; neque aliud aliquid fuit
ante quam Deus est (al. esset). Atque ita qui in Deum
natus est, nec cpit quod Deus est (1) (b) nec pro-
fecit. Tenet itaque nativitas eam ex qua substitit
naturam, et filius Dei non aliud quam quod Deus est
15. Natus vere ex Deo est, cui Deus est pater et cui
cum Deo qualitis. qualitas nec soli competit nec
diversis. --(2) Aut quisque hinc ambigit, discat a
Judis intelligentiam natur, vel potius cognoscat
ab Evangelio veritatem nativitatis, in quo scriptum
est, Propter hoc magis qurebant eum Judi interfi-
cere, quoniam non solum solvebat sabbatum, sed et
quod proprium sibi patrem dicebat Deum, qualem se
faciens Deo (Joan. v, 18). Non nunc, ut in (??)eteris
solet, Judorum sermo ab his dictus refertur : ex-
positio potius hc Evangelist est, causam demons-
trantis cur Dominum interficere Judi vellent. Ces-
sat (al. cesset) ergo per impietatem blasphemantium
vitios intelligenti excusatio; cum per Apostoli
Patrem suum dicebat Deum,
qualem se faciens Deo. Anne naturalis nativitas non
est, ubi per nomen patris proprii, natur qualitas
demonstratur? Non enim ambigitur, quin qualitas
nihil differat. Quis porro dubitabit, quin indifferen-
tem naturam nativitas consequatur? Hinc enim est
sola illa qu vere esse possit qualitas : quia natur
qualitatem sola possit prstare nativitas. qualitas
vero numquam ibi esse eredetur, ubi unio est; nec
(c) tamen illic reperietur, ubi differt. Ita similitudi-
nis qualitas nec solitudinem habet, nec diversita-
tem : quia omnis qualitas nec diversa, nec sola
sit.
16. Filii nativitas et cum Patre qualitas ex ipsius
dictis. Divinitatis Christi diversa argumenta simul per-
tractantur. Quamquam igitur hujus intelligenti
Nec profecit quod Deus est.Aut quisquam.a) Editi, natum sit. Rectius mss. natus sil : hoc
enim de Filio prdicatur. Eodem argumento Faus-
tinus cap. 2, Quomodo, inquit, non verus Deus est,
qui veras est filius? et Augustinus Collat. cum Maxi-
mino, n. 14 : Non est verus filius, si quod est Pater,
non est Filius : quod maxime in rebus spiritalibus
verum esse recte hic notat Hilarius. Interdum tamen
Ariani Christum verum Dei filium confitentes, ve-
rum Deum negabant, uti constat ex lib. contra
Auxentium, ii. 7 et 13, necnon ex lib. i Augustini
contra Maximinum c. 6.b) Sic potiores mss. At Bad., Er. et Lips. nec quod Deus est proficit : quod et in postrema edit. Par. re-
positum est.187 alienum aliquid a
se possit esse, nec solum; tamen ex ipsis dictis do-
minicis hujus quoque sermonis nostri fides affirmanda
est, ne temeritas contradicendi, sub libertate divers
((??)) in nominibus intelligenti, (d) audeat professio-
nibus divini de se testimonii contraire. Respondit
enim Dominus : Non potest Filius ab se facere quid-
quam, nisi quod viderit Patrem facientem : qucumque
enim ille facit, eadem et Filius facit similiter. Pater
enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei qu ipse
facit : et majora horum opera demonstrabit ei, ut vos
admiremini. Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivi-
ficat, sic et Filius quos vult vivificat. Nec enim Pater
judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut
omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem.
(e) Qui non honorificat Filium, non honorificat Pa-
trem, qui misit illum (Ibid. 19, et seqq.). Propositionis
quidem ordo id exigebat, ut singula quque genera
singularum quarumcumque causarum pertractaren-
tur; ut quia Deum esse Dominum nostrum Jesum
Christum Dei filium, nomine, nativitate, natura, po-
testate, professione (f) didicissemus, demonstratio
nostra gradus singulos dispositionis proposit per-
curreret : sed nativitatis id natura non patitur, qu
in se et nomen, et naturam, et potestatem, et pro-
fessionem sola complectitur. Sine his enim nativitas
non erit; quia in se hc omnia nascendo contineat.
Hanc igitur tractantes, incidimus in eam necessita-
17. Christus a Judis accusatus et naturam et nati-
vitatem suam exponit. Christi virtus de cognitione.
Quid hc cognitio. --Respondens enim Dominus ad
Judos, quod eum interficere ob hoc magis vellent,
quia patrem suum dicens Deum, qualem se Deo fe-
cisset, omne sacramentum fidei nostr, dum impiis
eorum motibus contradicit, exposuit. Dixerat enim
superius, cum, paralytico curato, violati sabbati
reus etiam mortis judicio constitueretur, Pater nuus
usque adhuc operatur, et ego operor (Joan. v, 17). Et
hinc omnis accendebatur invidia, quod se Deo ex-
quasset paterni nominis usurpatione. Volens itaque
et nativitatem suam confirmare, et natur virtutem
Non potest quidquam facere ab se Filius,
nisi quod viderit Patrem facientem (Ibid., l9). Exor-
In hominibus.c) Deest tamen in ms. bas. Vat. Mox cum mss. le-
gimus ubi differt, id est, ubi discrepantia est, non
cum editis ubi differat.d) In quibusdam mss. gaudeat.e) Editi, Qui non honorificant Filium, non hono-
rificant..., neque cum sacro textu, neque cum mss.,
neque secum ipsi infra consentientes.f) Sic Par. cum prstantioribus mss. Vat. bas.,
Mart., Colb., Carn., etc. At cum nonnullis aliis Bad.
et Er. docuissemus. Lips. docuimus.188 est. Nam ad violati
sabbati objectum sibi reatum dixerat, Pater meus us-
que adhuc operatur, et ego operor : ut usurpasse hoc
ex auctoritate inielligeretur (a) exempli; significans
tamen hoc, quod ipse ageret, Patris esse opus intel-
ligendum, quia ipse in se operaretur operante. Et
rursum adversum eam invidiam, qua se per pater-
num nomen Deo exaequasset, haec subdidit : Amen,
amen dico vobis, non potest Filius ab se facere quid-
quam, nisi quod viderit Patrem facientem. Ne igitur
exaequatio illa per nomen naturamque filii fidem na-
tivitatis auferret; ait Filium ab se facere nihil posse,
nisi quod Patrem facientem vidisset. Et ut maneret
b) id, quod
postea Filius facturus esset; sed cum natura Dei in
naturam Dei substitisset, id est, ex Patre Filius na-
tus esset; per virtutis ac naturae in se paternae con-
scientiam nihil ab se, nisi quod Patrem facientem vi-
disset, Filium facere posse testatus est : et cum
unigenitus Deus paternae virtutis operationibus ope-
raretur, tantum sibi ad faciendum praesumeret,
quantum in conscientia sua esset, inseparabilem a se
Dei patris, quam per legitimam nativitatem obtine-
c) Deus videt, sed visus ei omnis in virtute naturae
est.
18. Dum eadem omnia facit, non alius; dum simi-
liter, alius est. -—Denique subjecit : Omnia enim
quaecumque facit Pater, eadem et Filius facit similiter
(Ibidem). Similiter illud ad significationem nativitatis
Adjecit : omnia vero et eadem ad ostendendae naturae
veritatem locutus est. In his enim, quae et quaecum-
que et eadem sunt, nec diversitas potest esse, nec
(d) reliquum. Atque ita in natura eadem est, cui ea-
dem omnia posse naturae sit. Ubi vero similiter per
Filium eadem omnia fiunt, similitudo operum soli-
tudinem operantis exclusit : ut omnia quae Pater fa-
cit, eadem omnia similiter faciat et Filius. Haec est
Qui quid.a) Christus ostendit se ex auctoritate exempli ha-
bere ut agat quod Pater, dum ait, non potest Filius
ab se facere quidquam nisi viderit, etc., sicut significat
Patri sibique unam et communem esse agendi vir-
tutem, cum adjicit, Pater meus usque modo opera-
tur, et ego operor. Prima loquendi ratione se natum,
altera se ejusdem cum Patre naturae docet.b) Voculam id adjecimus ex mss. Mentem Hilarii
illustrant Augustini verba contra Serm. Arian. c. 14,
ubi ait Filium non facere nisi quod videt : quia videt
se ex ipso faciendi habere potentiam, ex quo se videt
exsistendi habere naturam : nihil enim aliud sibi vult
quod hic subjicitur, per virtutis ac naturae in se pa-
ternae conscientiam. V. lib. de Synod. n. 75.189 ut eadem faciendo
Filius similiter faciat, et similiter faciendo eadem
sint ipsa (e) quae faciat : quia sub una hae significa-
tione testentur et similiter facta nativitatem, et ea-
dem facta naturam.
19. Demonstratio operum nativitatem ingerit, non
ignorationem. Nostrae fidei instructio est. Velle quid. —
Tenet itaque responsionis dominicae ordo ecclesias-
ticae fidei integrum ordinem, ut nec discernat natu-
ram, et significet nativitatem. Hoc namque sequitur :
Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae
ipse facit; et majora horum opera demonstrabit ei, ut
vos admiremini. Sicut enim Pater suscitat mortuos et
vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Ibidem 20 et
f) qui quidquid docendus sit sciat.
Nam postea quam ait : Pater diligit Filium, et omnia
demonstrat ei quae ipse facit : ut ostenderet omnem
hanc Patris demonstrationem fidei nostrae esse doctri-
nam, ut scilicet et Pater nobis in confessione esset et
Filius, et ne qua hic ignoratio in Filio posset intel-
ligi, cui Pater opera omnia, quae ipse faceret, de-
monstraret; continuo ait : Et majora horum opera de-
monstrabit ei, ut vos admiremini. Sicut enim Pater
suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vi-
vificat. Demonstratio ergo futuri operis non ignorator
a Filio, cui hoc demonstrandum est, ut exemplo pa-
ternae naturae mortuos vivificet. Ea enim Patrem de-
monstraturum Filio dicit, quae mirentur : et quae
eadem essent illa, mox docuit : Sicut enim Pater
suscitat mortuos ei vivificat, sic et Filius quos vult vivi-
ficat (Ibid., 21). Exaequata virtus est per naturae in-
dissimilis unitatem. Et demonstratio operum non
ignorationis instructio est, sed nostrae fidei : quae (g)
non Filio scientiam ignoratorum, sed nobis confessio-
nem nativitatis invexit, confirmans eam per id, quod
sibi omnia essent demonstrata quae posset. Neque
enim non circumspectum se coelestis sermo egit, ne
forte diversae naturae significatio sub occasione dicti
190 enim ei po-
tius opera Patris esse ait (h), quam ad operationem
c) Vox Deus, quae in vulgatis deerat, restituitur
ex mss.d) Id est, nec quidquam quod non indultum, sed
adhuc veluti retentum sit et reservatum.e) Exemplar Carn. quae faciant : male.f) Bad. quicquid quis. Er. qui quid quis. Sustulit
deinde Lips. quis. Verius mss. qui quidquid.g) Puta, demonstratio operum. Pro quae non, habet
ms. Vat. bas. neque.h) In quibusdam mss. perperam hic additur a Do-
mino : cum verbum ait ad coelestem sermonem re-
feratur.a) quae profi-
tetur demonstranda, non nescit. Usque adeo non de
exempli auctoritate gesturus est, ut vivificet quos
velit. Velle enim naturae libertas est, quae ad per-
fectae virtutis beatitudinem cum arbitrii voluntate
subsistat.
20. Judicium omne datum naturam et nativitatem
probat. Judicium datum, ut honoris sit aequalitas. –-
Ac ne deinceps, quod quos vult vivificat, non nativi-
tatis videretur in se habere naturam, sed non natae
Nec enim Pater judicat quemquam, sed omne judicium
dedit Filio (Ibid., 22). Et in eo, quod omne judicium
datum est, et natura et nativitas demonstratur :
quia et omnia habere sola natura possit indifferens,
neque nativitas aliquid possit habere, nisi datum sit.
Datum autem omne judicium est; quia vivificat quos
vult. Neque ademptum Patri judicium potest videri,
cum ipse non judicet : quia Filii judicium ex judicio
sit paterno; ab eo enim datum omne judicium est.
Sed dati judicii causa non tacita est. Sequitur enim :
Sed judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent
Filium, sicut honorificant Patrem. Qui non honorificat
Filium, non honorificat Patrem qui misitillum (Ibid., 23).
Quid (1) igitur, oro, derelictum est suspicionis, aut quid
Pater non judi-
cat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Judicii au-
tem dati ea causa est, ut Filius exaequati honoris ad
Patrem sit, et inhonorificus Filio inhonorificus et Pa-
tri sit. Et quomodo post haec intelligitur nativitatis
differre natura, quam non solum (b) operatio, virtus,
honor, sed etiam contumelia negati honoris exae-
quat? Nihil igitur aliud, quam sacramentum nativi-
tatis, sermo nunc divinae responsionis ostendit. Neque
aliter potuit aut debuit Filius a Patre distingui,
igitur. Paulo post, aut quid relictum; ac deinde, Pater non judicat, et omne judicium dedit filio.a) In mss. Carn., Corb. et nonnullis aliis, quae non
profitetur. Mox in vetustiore Colb. gessurus, non
gesturus. Quod hic dicitur : Usque adeo non de exem-
pli auctoritate gesturus est, videtur pugnare cum dictis
num. 17, ubi Filius asseritur ex auctoritate exempli
virtutem agendi usurpasse. At uterque locus facile
auctoritas, num. 17, tantum geniti a
genitore originem sonet, hic vero subditi domino
exhibitam servitutem, Utrumque illud eidem loco
respondens Augustinus contra Serm. Arian. c. 23,
sic explicat : Nec Filius a se potest quidquam, quia
nec ipse a semetipso, non quod in omnibus nutum Pa-
tris exspectet.b) Martinianus ms. operatio virtutis. Vat. bas. ope-
ratae virtutis honor : perturbate. Filius Patri exaequa-
tur operatione, dum eadem facit quae Pater; virtute,
dum ita, ut Pater, quos vult vivificat; honore, dum
ab omnibus est honorificandus.c) Editi, natus esset. At in plerisque mss. natus
esse. Deinde in omnibus, nec tamen indifferens : for-
(??)itan sincerius per hellenismum Hilario non inusita-
tum. Quippe lib. de Synod. n. 73, legimus per simi-
litudinem non indifferentis essentiae, pro per similitudi-
nem non differentis essentiae. Alia hujusmodi exempla
in eodem libro el alibi reperire est.c) natus esse, nec tamen differens doce-
retur.
21. Tota de Filio fides eruitur ex praedictis Christi
verbis. — Pater igitur usque modo operatur, et 191
Filius operatur. Habes naturae nomina, cum et Pater
operatur et filius. Intellige et naturam (d) Dei, per
quam Deus operatur, operantem. Ac ne forte duas
operationes naturarum dissimilium existimes intelli-
gendas; memento de caeco dictum fuisse : Sed ut
manifestentur opera Dei in eo : me oportet operari
opera ejus qui me misit (Joan. ix, 3). In eo ergo,
quod operatur Filius, opus Patris est : et opus Filii,
opus Dei est. Et de operibus sequens adhuc sermo
est. Interim nunc nihil aliud studuit responsio, quam
ut omne opus referret ad utrumque; (e) utriusque
Luc. vi, 5), impie operari sabbato
crederetur, cujus opus per nativitatis naturam paterni
in se operis esset auctoritas. Non confunditur itaque
aut aboletur natura, ne filius sit : nec tamen rursum
adimitur natura, ne Deus sit. Nec discernuntur di-
versitate, ne unum sint : neque quod unum sunt, id
potest praestare (f) ne uterque sit. Et primum filium
cognosce, cum dicitur : Non potest Filius ab se facere
quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (Joan.
v, 19). Habes nativitatem filii, quae ab se nihil possit
facere, nisi videat. In eo autem, quod ab se nihil po-
test, innascibilitatis adimit errorem; ab se enim non
g) consciae
in se naturae significatur agnitio. Et in eo nunc veram
Dei cognosce naturam : Quaecumque enim ille facit,
eadem et Filius facit similiter (Ibidem). (h) Post na-
turae autem virtutem, naturae per id indissimilis in-
tellige unitatem : Ut omnes honorificent Filium, sicut
honorificant Patrem qui misit illum (Ibid., 23). Ac ne
te naturae unitas in solitarii unione contineat; sacra-
mentum in eo fidei disce : Qui non honorificat Filium,
non honorificat Patrem qui misit ilium (Ibidem). Con-
d) Desideratur Dei in ms. Vat. bas. Ex subnexo
e) Martinianus ms. utriusque enim natura non dif-
ferret opera. Lips. et Par. utriusque enim natura non
differt operando. Verbum differret regitur a particulis
quam ut.f) Id est, ne uterque proprium exsistendi modum
habeat ab altero distinctum.g) Apud Bad. conscientia. Apud Lips. et Par.
conscia. In ms. Carn. conscientiae. Verius Er. cum
plerisque mss. consciae. Sic mox, consciae potestatis
haec vox est; et initio hujus libri, consciae infirmitatis :
demum in Psal. lxviii, n. 15, consciae in se salutis.h) Editi, per naturae. Rectius mss. post, supple,
jam cognitam, proximo scil. loco : Quaecumque fa-
cit, etc.192 nativitas non potest
non in ea esse natura, unde nascatur. Non affert ex-
terni generis substantiam : quia ex uno non subsistit
alienum. Quod autem alienum a se non est, id unum
est genere naturae : et quidquid unum est per nativi-
tatem, non habet solitudinem; quia et solitudo sin-
gularis est, et nativitatis est unitas ad utrumque.
22. Arianorum fides ipsorum cognitioni adversa.
Christi potestas, nativitas ex Deo, natura divina et ex-
sistentia in Patre; manus. --Et super hoc, (a) adsit
sibi divinae de se sententiae testimonium. Ait enim :
Qui sunt ex ovibus meis, vocem meam audiunt, et ego
novi eas, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do eis,
et non (b) perient in sempiteruum, ncc quisquam rapiet
eas de manu mea. Pater quod dedit mihi, majus est
omnibus, nemo poterit rapere de manu patris mei. Ego
et Pater unum sumus (Joan. x, 27, et seqq.).Quis, rogo,
intelligentiam nostram stupor hebetis mentis obtun-
dit, ut haec in sensum nostrum tam absolute dicta
non subeant? Aut quis infirmitatem humanam tumor
animi insolentis illudit, ut Dei cognitionem ex his
adepti, Deum putent non in his iulelligendum esse
quibus cognitus esi? Aut enim alia sunt Evangelia
Ut unus solus.Rapit.asciscit. Rectius in mss. adsit. Sic.
lib. ii, n. 15, post exposita nonnulla Joan. verba, ad
caetera sic transitur : consequentia tibi adsint.b) Auctoritate mss. restituimus hic perient pro
peribunt : moxque particulam et verbis nemo poterit
praefixam, rursumque ante ego et Pater repetitam
expunximus.c) Par. unum sit profitendo, mendose.d) In vulgatis et pluribus mss. ut unus solus. Ver-
bum unus, removimus auctoritate codicum potiorum.
Sabelliani erroris suspicio avertitur; ut Filius se
unum cum Patre profitendo, non desinat esse filius,
nec debeat haberi tamquam ipse qui Pater.e) Editi, et quia accepit; moxque non postea ta-
men ex alio est : restaurantur ex mss. hoc nimirum
sensu : Qui nascendo accepit, et non postea, seu non
post constitutam nativitatem, est in eo quod accepit,
utpote in uο unde natura sua constat : ac licet in eo
ii, n. 20 : Qui vita erat, non postea
quam est natus, effectus est vita; non enim in eo aliud est
quod natum est, et aliud est quod natus accepit; et paulo
post : Deus qui a Deo natus est, non postea quam natus
est, sed nascendo Deus exstitit. Hic pro accepit; in mss.
prope ubique exstat accipit : neque male sonat.c) unum se profitendo cum Pa-
tre, non tamen (1) (d) ut solus tantum atque ipso
pater intellectus amittat esse quod filius est. Testa-
tur enim primum naturae virtutem, cum de ovibus
suis ait : Nec quisquam (2) rapiet eas de manu mea
(Ibid. 28). Consciae potestatis haec vox est, impertur-
batae virtutis libertatem per id, quod nemo oves de
manu sua abripiat, confiteri. At vero ut in natura
licet Dei, naturae tamen ex Deo sit intelligenda nati-
vitas; subjecit : Pater quod dedit mihi majus est om-
nibus (Ibid., 19). Non occultat ex Patre esse se natum :
quod enim a Patre accepit, 193 majus est omni-
bus. (3) (e) Et qui accepit, est in eo quod accepit
nascendo, non postea; et tamen ex alio est, dum ac-
cepit Sed qui ex alio, accepit, ne aliud quid potius,
Nemo poterit rapere de manu patris mei.
De manu sua nemo rapit : quia a Patre quod est om-
nibus majus accepit. Quid sibi vult tam diversa pro-
fessio, ut rursum de manu patris sui nemo rapiat?
Filii manus est, quae accepit a Patre; Patris manus
est, quae dedit Filio : et quomodo quod non rapitur
de manu Filii, non rapitur de manu Patris? Quomodo
si quaeris, intellige : Ego el Pater unum sumus (Joan.
x, 30). Manus Filii, manus Patris est. Non enim de-
generat per nativitatem natura, ne eadem sit : neque
rursum quia eadem est intelligentiam nativitatis of-
fendit, quia nativitas nihil in se admittit alienum. Ut
vero per corporalem significationem virtutem possis
ejusdem nosse naturae, commemorata est Filii manus
f) esset
in Filio. Postremo ut per sacramentum nativitatis
veritatem naturae indifferentis agnosceres; dictum
est : Ego et Pater unum sumus : ut quod unum sunt,
nec diversum nec solitarium crederetur, non alia in
utroque per nativitatis et generationis proprietatem
exsistente natura.
23. Ariani in Christum Judaeis iniquiores. —Manet,
quantum inlelligi licet, mentium vesanarum volun-
tas, cessante licet voluntatis effectu : et malignum
animum malevolentiae studium, absistente mali ope-
ris occasione, non deserit. Nunc enim haereticorum
Et qui accipit. Sic infra, dum accipit. Sed qui
ex alio accipit; deinde, a quo accipit.f) Sic mss. At editi, est etiam in Filio. Tum Vat.
bas. ins. postremo ut post sacramentum. Ex hoc Hi-
larii loco commode intelligitur quod ait Irenaeus, lib.
iv, c. 57, ubi ponit primo Deum in conditione mundi
externo Angelorum ministerio non eguisse : quasi,
inquit, ipse suas non haberet manus : ac deinde sub··
jicit, Adest enim ei semper Verbum et Sapientia Fi-
lius, et Spiritus, per quos et in quibus omnia libere et
sponte fecit, ad quos et loquitur dicens. Faciamus, etc.
adco ut Filium et Spiritum sanctum Dei manus dixe-
rit, quod ipsa Dei virtute ac natura gaudeant.a) Domino in cliS sedente, quia exemplo
supple, esse) dene-
gant : et cum non possint negare qu dicta sunt,
tamen dictis (b) non obedientes, odium impietatis
exercent, verborum lapides injiciunt, et si possent,
de throno eum suo in crucem retraherent. Et de Judis
quidem ad dicti hujus (c) novitalem commotis ita
scribitur (Joan. x, 31, et seqq.) : Tulerunt igitur lapides
Judi, ut eum lapidarent. Respondit 194 eis : Multa bo-
na opera ostendi vobis a Patre, propter quod eorum opus
lapidatis me? Responderunt ei Judi : Pro bono opere
non lapidamus te, sed pro blasphemia; et quia tu cum
sis homo, facis te Deum. At tu vero, hretice, quid agas
ac profitearis agnosce; et eorum te intellige esse con-
Ego et Pater unum sumus,
Judi lapides elevaverunt, et eorum impius dolor ad
sacramentum fidei salutaris impatiens, usque ad impe-
tum inferend mortis erupit. Quid tu, non habendo
quem lapides, denegando minus efficis? Non differt
voluntas : sed voluntatem tuam inefficacem esse c-
lestis thronus efficit. Quanto tu irreligiosior Judo?
Lapides ille in corpus elevat, tu in Spiritum; ille in
hominem ut putabat, tu in Deum; ille in diversantem in
terris, tu in throno virtutis sedentem; ille in ignora-
tum, tu in confessum; ille in moriturum, tu in judicem
sculorum. Ille dicit : Cum sis homo (Ibid., 33); tu di-
cis : Cum sis creatura; uterque autem dicitis, facis te
Deum; hoc commune in eum impii vestri oris oppro-
d) ex nativitatis veritate, negas hoc,
quod ego et Pater unum sumus, confessionem unius
in utroque atque consimilis esse natur. Subjicis
substanti nov et extern et alien Deum : ut aut
alterius generis Deus sit, aut omnino nec Deus sit,
quia non (1) (e) ex Deo nativitate subsistat.
24. Responsio Christi Judis, apta et Arianis. Re-
sponsionis causa et scopus. — Sed quia ad sacramen-
tum dicti hujus commotus es : Ego et Pater unum
sumus; ut Judo dicente : Cum sis homo, facis te
Deum, tu pari impietate dicas : Cum sis creatura,
facis te Deum (dicis enim : Non es filius ex nativi-
Ex Dei nativitate.Pater in me, et ego in eum; et
ita legit ad num. 26 et 27 paulo post, deputatur
pro deputabatur.a) Editi, Dominum in clis sedentem : refragan-
b) Vat. bas. codex cum Martin. non solum inoban-
dientes odium impietatis exercent, sed et verborum, etc.,
interpolatoris operam sapiunt. Ex bis patet quod jam
observatum est, Hilarium Scripturis ita diserte ex-
pressam censuisse consubstantialitatem, ut nec bona
fide a Scripturarum peritis negari eam potuisse exi-
stimarit.c) In ms. Mart. veritatem.ex veritate
natur : quod abest ab aliis libris, et supervacaneum
videtur.e) Editi cum aliquot mss. ex Dei nativitate. Marti-
nianus codex, ex Deo Dei nativitate. Prferimus cum
Carn., duobus Colb., Germ., etc., ex Deo nativitate.f) Hic respiciuntur postrema verba epistol Aria-
iv, n. 13, et. l. xi, n. 6, re-
lat.f) natur; non
modo tu et Pater non unum estis, sed nec filius es,
nec similis es, nec Deus es). Judis quidem Do-
minus respondit, sed magis ad impietatem tuam om-
nis hc apta responsio 195 est : Nonne scriptum est
in lege, Quoniam ego dixi, dii estis? Si ergo illos
dixit deos, ad quos verbum factum est Dei, et non
potest solvi Scriptura; quem Pater sanctificavit, et mi-
sit in hunc mundum. vos dicitis quia blasphemavi, quo-
niam dixi, Filius Dei sum? Si non facio opera Patris,
nolite credere mihi : si autem facio, et mihi non vultis
credere, operibus credite; ut sciatis et cognoscatis,
quoniam (2) (g) Pater in me, et ego in eo (Ibid., 34
seq.). Causam responsionis causa object el blas-
phemi intulit. Id enim ad crimen deputabatur, quod
se cum homo esset Deum faceret. Deum autem se
facere per id arguebatur, quod dixisset : Ego et Pater
unum sumus. Demonstraturus itaque hoc, quod ipse
et Pater unum essent, ex nativitatis usurpatum esse
natura; in eo primum ineptiam ridiculi opprobril
confutat, cur in reatum vocaretur, quod se cum
homo esset Deum faceret. Cum enim lex hujus no-
minis appellationem sanctis hominibus decerneret,
et sermo Dei indissolubilis confirmaret hanc imper-
titi nominis professionem; quomodo hic, quem Pater
sanctificasset, et quem in hunc mundum misisset,
blasphemus esset Dei se filium confitendo; cum co-
gnominatos per legem deos (??)issolubilis Dei sermo
h) non irreligiose deos possunt, per id quod
sanctificatus in filium est : beato Paulo scientiam
nobis sanctificationis istius intimante, eum ait :
(i) Quod ante promisit per prophetas suos in Scripturis
sanctis de filio suo, qui factus est (j) ex semine David
g) Ita mss. juxta grcum. Editi vero juxta Vul-
gatam, Pater in me est, et ego in Patre. Idem locus
prterea ter hoc libro repetitur. Ac primo quidem
loco rursum cum grco mss. consentiunt, rursum-
que editi cum Vulgata : secundo autem utrique cum
grco, ac postremo utrique cum Vulgata.h) Lips. et Par. non religiose : corrupte.i) Bad., Er. et Lips. Qui ante : dissidentibus aliis
libris. Tum Par. cum vetere ms. Colb. promissum,
non promisit.j) In vulgatis, qui factus est ei. Removimus ei
auctoritate mss. Colb., Germ. ac Mart. consentiente
grco, necnon Ireno lib. iii, c. 32, ac Tertulliano,
adversus Praxeam n. 27 Mox ex fide dictorum mss.
necnon Carnut. reponimus qui destinatus est, favente
grco qui pr-
destinatus est. Corbeiensis autem codex ab annis sal-
tem mille exaratus epistolas Pauli grce et latine
complectens, latine pr se fert factus est ei, et pr-
destinatus; secus grce, utpote cum vulgatis exem-
plaribus grcis consentiens.secundum carnem, (1) qui destinatus est filius Dei in
virtute secundum spiritum sanctificationis (Rom. i,
9, et seqq.). Cessat ergo blasphemiae crimen, quod
cum sit homo Deum se faciat : cum hoc nomen pluri-
mis Dei sermo detulerit, et sanctificatus ac missus a
Patre nihil aliud se quam Dei filium sit professus.
25. ego et pater unum sumus, naturam nativitatis
ostendit. —·Non est relictus, ut arbitror, ambigendi
196 locus, quin de natura nativitatis dictum sit :
Ego et Pater unum sumus. Nam cum Judaei arguissent
illum, quod per hoc dictum, homo ipsecum esset, sese
Deum faceret : responsio ejus confirmat, quod Dei se fi-
lium per id quod Ego et Pater unum sumus (Joan. x,
30), (2) ostenderit, primum nomine, deinde natura,
postremo nativitate. Nam ego et Pater rerum nomina
unum vero naturae professio est, quia in eo
quod est uterque non differat; sumus autem non pa-
titur unionem. Et ubi quod (a) unum sumus unio non
est, unum eos efficit esse nativitas, Hoc enim totum
ex eo est, quod Dei se filium sanctificatus a Patre
profitetur, et professio Dei filii hoc quod Ego et Pa-
ter unum sumus confirmat : quia nativitas non aliam
possit, nisi eam ex qua subsistit, afferre naturam.
26. Natura Dei in Filio evincitur ex gestis. AEquari
Deo nequit quod extra eum. — Consummavit autem
lotius fidei nostrae Sacramentum unigeniti Dei sermo.
Namque cum responsum ad id fuisset, cur se cum
homo esset Deum faceret; ut dictum illud, Ego et
Pater unum sumus, absolutae et perfectae intelligen-
tiae ordinem sumeret, haec consequenter subjecit :
Vos dicitis, quia blasphemavi, quoniam dixi : Filius
Dei sum. Si non facio opera Patris, nolite credere
mihi : si autem facio, et mihi non vultis credere, ope-
ribus credite; ut sciatis et cognoscatis, quoniam Pater
in me, et ego in eo (Joan. x, 36, et seqq.). Infrenis au-
daciae est desperata jam per conscientiam salus,
et extra pudorem est professa omnis impietas. Nam
(b) jam quis nec erubescit stultitiae, ubi perdidit reli-
gionem : his enim contradicere, amentia potius quam
ignoratio est. Dominus dixerat, Ego et Pater unum
sumus; nativitatis hoc sacramentum est, ut Pater et
Filius in unitate naturae sint. Et quia naturae prae-
sumptio vocaretur in crimen, praesumendi ratio do-
cetur ex causa. Ait enim : Si non facio opera Patris,
Qui praedestinatus est.Ostendit.a) Vocem unum, quae in editis deerat, supplemus
ex mss.b) Excusi, jam quisquis. Rectius mss. jam quis,
id est, jam aliquis. Mox, his enim contradicere, id est,
nam quod contradicunt lidei.c) Erasmo magis placuit non improprie, quod et
postea Lips. et Par. arripuere, refragantibus Bad. et
mss. Caute hinc et infra similitudo praedicatur, ad-
juncta aequalitate : quod se semper praestitisse monet
Hilarius in responsis apologeticis ad lib. de Synodis.nolite credere mihi (Ibid., 57). Si non opera Patris
facit, non credendum ei est, profitenti Dei esse se
filium. Noh habet ergo nativitas novam externamque
naturam; quia per id filius esse credendus est, quod
opera patris efficiat. Quid hic adoptio, quid indul-
gentia nominis loci invenit, ne ex natura Dei filius
sit; cum Dei filius ex naturae paternae operibus cre-
dendus sit? Non exaequatur aut similis 197 est Deo
creatura, neque ei naturae alienae potestas comparatur:
sola ei nativitas filii non (c) impie per similitudinem
creditur aequalis. Nam quidquid extra eum est, cum
contumelia ei honoratae virtutis aequabitur. Si enim
aliquid, quod non ex ipso est. reperiri potest simile
ei ac virtutis ejusdem; amisit privilegium Dei sub
consortio coaequalis; jamque non erit Deus unus, a
d) aequalitas : quia suum est,
quod sui simile est; et ex se est, quod sibi ad simi-
litudinem comparatur; nec extra se est, quod quae
sua sunt potest : et profectus dignitatis est, genuisse
potestatem, nec alienasse naturam. Opera Patris ef-
ficit Filius; et per id credi se Dei filium postulat.
Non est praesumptio arrogans, quae probari se non
nisi ex his quae gerat poscit. Gerere autem se non
sua, sed quae Patris sunt, testatur; ne per magnifi-
centiam gestorum naturae nativitas auferatur. Et quia
sub sacramento assumpti corporis, et nati ex Maria
hominis, Dei filius non intelligebatur, (3) (e) fides
nominis intimatur ex gestis. cum ait : Si autem fa-
cio, et mihi non vultis credere, operibus credite (Ibid.,
f) sub ministerio assumpti hominis exse-
quatur? Si igitur homini per opera non creditur quod
Dei lilius sit; credatur operibus quod Dei filii sint,
quia negari quod Dei sint non possunt. Omne enim
in se filius Dei habet nascendo, (g) quod Dei est :
et idcirco opus Filii opus Patris est, quia nativitas
nec extra naturam eam est ex qua (h) manet, et na-
turam eam in se habet unde subsistit.
27. Filius in Patre, et vicissim. Quidquid in Deo est,
unum est. Filius vita de vita, adeoque non ex nihilo. —
Faciens igitur opera Patris, et postulans ut si sibi
non crederetur, vel operibus 198 ipsis crederetur,
demonstrare debuit quid esset operibus credendum,
nempe quod sequitur : Si autem facio, et mihi non
vultis credere, operibus credite; ut sciatis, et cognosca-
tis, quoniam Pater in me, et ego in eo (Joan. x, 38).
Hoc est illud, Dei filius sum; hoc est illud, Ego et Pa-
ter unum sumus. Haec est nativitatis natura : hoc sa-
lutaris fidei sacramentum, non dividere quod unum
sunt, (a) nec nativitati adimere naturam, et ex vi-
vente Deo viventis Dei veritatem confiteri. Non enim
ex compositis (1) (b) atque inanimis Deus, qui vita
est, subsistit : neque qui virtus est, ex infirmibus
Ego sum, et non demutor (Malac. iii, 6) : non demu-
tatur ex partibus, nec fit diversus ex genere. Haec
enim, quae superius significata sunt, non ex partibus
in eo sunt; sed totum hoc in eo unum et perfectum,
omnia Deus vivens est. Vivens igitur Deus, et aeterna
naturae viventis potestas est : et quod cum sacramen-
to scientiae suae ex eo nascitur, non potuit aliud na-
tum esse quam vivens. Nam cum ait, Sicut misit me
vivens Pater, et ego vivo (c) per Patrem (Joan. vi, 58);
docuit vitam in se per viventem Patrem inesse. De-
Sicut enim Pater habet vitam in semet-
ipso, sic et Filio dedit vitam habere in semetipso
(Joan. v, 26); omnia viva sua ex vivente testatus est.
Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativita-
tis profectum sine novitate naturae. Non enim no-
vum est, quod ex vivo generatur in vivum; quia nec
ex nihilo ad nativitatem vita quaesita est, et vita, quae
nativitatem sumit ex vita, necesse est per naturae uni-
tatem, et perfectae atque inenarrandae nativitatis sa-
cramentum, ut et in vivente vivat, et in se habeat
(2) (d) vitam viventem.
28. Qui in Patre sit. Humanae nativitatis comparatio·
Nativitatis utriusque discrimen. --Admonuisse nos
in exordio sermonis (Lib. i, n. 19; lib. iv, n. 2; et lib.
vi, n. 9) 199 nostri meminimus, humanas compa-
rationes divinis non satisfacere exemplis; tamen
pro parte intelligentiae nostrae sensum formis corpo-
ralibus erudiri. Humanae nativitatis conscientiam
consulo, utrum non intra patres maneat origo nas-
centium. Nam tametsi elementa illa inanima ac tur-
pia, quibus nascendi causae inchoantur, in hominem
allerum effluant, naturae tamen virtute intra se invi-
cem manent : dum et per (3) (e) datam naturae ejus-
dem originem, nascentem sequitur ille qui gignit; et
per acceptam nativitatem, cujus virtus etsi derivetur,
non tamen (4) (f) aufertur, in gignente se manet ille
g) quidquam esse nisi vivum. Neque ex
derivatione, sed ex virtute nativitas est. Ac sic dum
totum quod est vivit, et dum totum, quod ex eo nas-
citur, virtus est; habet nativitatem, non habet demu-
tationem; etimpertit profectum, nec amittit naturam :
dum et nativitatem quam dedit per indiscretae natu-
29. Ignis comparatio altera. --Affert autem pro
parte fidei hujus significationem, ignis in se ignem
habens, et in igni ignis, manens. Nam cum sit in eo
splendor luminis naturae calor, virtus urendi, mo-
bilitas aestuandi; totum tamen ignis est, et haec uni-
versa, una natura est. Habet quidem ex infirmitate,
quam per materiam subsistit ac vivit, et cum ea per
quam vixerat deficit. Sed hoc, quod (h) incomparabile
200 Dei est, (5) comparatione ex parte cognosci-
Auferatur.Ex comparationum parte. Mox, in Deum sit.d) In mss. Colb. et Germ. vita viventem.e) Editi, datam a se. Abest a se a potioribus mss.
Acute hic explicatur qui filius in patre, et in filio
pater. In filio pater est, quia nascentem sequitur
ille qui gignit, dum hujus natura in genitum quodam
modo trajicitur. Illa autem natura a filio accepta,
dum non amittitur a patre, sed in eo manet, id filio
praestat, ut etiam in ipso genitore maneat.f) Mss. Corb., Prat., Vind., etc., auferatur. Anti-
quior Colb. auferetur.g) Ms. Carnut. aliud esse.h) Apud Bad. et Er. desideratur incomparabile.
Deinde apud Lips., Par. et in plerisque mss. ex com-
parationum parte cognoscimus. Minus male in Martin·
ex comparatione partem cognoscimus. Reponimus com-
paratione, etc., auctoritate ms. bas. Vat. et aliorum
duorum Vat. quibus consentiunt Bad. et Er. Mox mss.
habent in Deum sit, non in Deo sit.a) desectio sit, et tamen sit lumen ex
lumine? Aut numquid hoc non manet in eo, quod ex
sese sine desectione subsistit? Aut hoc non inest in
eo, (b) unde non recisum est, sed cum unitate sub-
stantiae naturalis exivit? Et quaero anne non unum
sint, cum lumen ex lumine nec divisione separabile
sit, nec genere naturae?
30. Comparationum quis usus. —Et haec, ut dixi,
ad intelligentiam fidei tantum comparata sint, non
c) ex corporalibus sumeremus, non
utique ut aliquod naturae Dei satisfaceret compara-
tionis exemplum : cum dignum et justum esset te-
stanti de se Deo credere. Sed quia simpliciorum
fidem furor haereticus turbaret, ut id de Deo credi
non oporteret, quod difficile, nisi per corpoream
comparationem, posset intelligi : idcirco secundum
illud jam etiam superius memoratum a nobis Domini
dictum : Quod de carne nascitur, caro est : quod autem
de spiritu, spiritus est (Joan. iii, 6), quia Deus spiri-
tus est, utile existimavimus haec pro parte inserere
comparationis exempla : ne mentiri de professione
sua existimaretur, cum divinae nobis professionis
intelligentiam ex aliquo naturalia (1) creaturarum
31. Filio natura divina vi nativitatis. Per hanc ipse
in Patre et Pater in eo. Patrem dicens dicit et Filium.
--Igitur ex vivente (d) vivens Dei filius, et ex Deo
Deus, et naturae inseparabilis atque indissimilis uni-
tatem et sacramentum nativitatis ostendens, ait,
Ego et Pater unum sumus. Et quia calumnia dicti
tamquam insolentis exsisteret; ut conscientiam po-
Creaturarum aliquo modo.naturae vel exterioris.a) Excusi, defectio, et mox sine defectione : casti-
gantur ex mss. Huc spectat quod Tatianus, Or. cont.
Graecos, ait, Natus est autem participatione, non abscis-
sione. Quod enim abscinditur, a primo separatur; quod
vero communicatur id functione donatum propria nihil
imminuit illum a quo vim suam sumpsit. Quemadmodum
enim ab una face aliae mullae accenduntur, nec tamen
prima facis lux imminuitur propter plures inde accen-
sas : sic etiam Verbum e Patris virtute progressum non
reliquit genitorem Verbi expertem. Tatiano praeiverat
Justinus cont. Triph. docens Filium ex Patre geni-
tum non per abscissionem, tamquam dispertita esset
Patris substantia, prout alia omnia divisa et secla non
eadem sunt, quae ante fuerunt quam scinderentur. Atque
exempli gratia illud sumpsi, quod ex igne ignes alios ac-
censos videmus, illo nihil diminuto, sed eodem manente
unde multi accendi possunt ignes. Ubi indicat quod
longe ante in eodem dialogo praemiserat his verbis :
Quemadmodum in igne videmus alium fieri, non decre-
scente illo unde facta est alterius accensio, sed in eodem
statu permanente; et qui ex ipso accenditur, etiam ipse
esse apparet, non imminuens illum unde est accensus.
Hinc patet cur Filius a catholicis dictus sit lumen de
lumine, et cur hanc nobis eripere notionem Ariani
moliti sint.Dicitis
quia blasphemavi, quoniam dixi, 201 Filius Dei sum,
unitatem naturae ex nativitate esse coutestans. At vero
ut nativitatis fidem professio absoluta firmaret, nec
naturae tamen afferret nativitas professa dissidium;
hanc totius responsionis suae tenuit absolutionem,
Operibus credite, quoniam Pater in me, et ego in Pa-
tre. Quid hic non naturale ac proprium sub sacra-
mento nativitatis ostensum est? Insunt sibi invicem,
dum non est nisi ex patre nativitas, dum in Deum
alterum (2) (e) naturae vel exterior vel dissimilis
non subsistit, dum Deus ex Deo manens non est
aliunde quod Deus est. Infer duos, si occasio patet,
fidei Ecclesiae deos : aut solitarium Deum vel falsa
saltem mentire ratione : Filium, si potes, a Patre
f), sed per viven-
tis naturae perfectam nativitatem. Ita in Deo patre et
in Deo filio neque duos (3) (g) connumerabis deos,
quia unum uterque sunt; neque singularem praedica-
bis, quia uterque non unus est. Non habet igitur fi-
des apostolica duos deos, quia nec duos patres habeat,
nec duos filios. Confitendo patrem, confessa filium
est: credens in filium, credidit et in patrem : quia
et nomen patris (h) habet in se filii nomen. Non enim
nisi per filium pater est; et significatio filii, demon-
stratio patris est : quia non nisi ex patre sit filius. In
unius itaque confessione non unus est : dum et Pa-
trem consummat Filius, et Filii ex Patre nativitas
32. Epilogus. Qui Pater et Filius Deus unus et non
solus, invicem sunt. — Duos itaque praedicet deos,
qui potest unum praedicare sine uno : aut singularem
Deum doceat, qui possit negare et unum 202 uni per
Connominabis deos.b) Unus e mss. Vat. unde non recessum est, corrupte.c) Excusi, ex comparabilibus : emendantur ope
mss.d) Er., Lips. et Par. ex vivente Deo Patre : quod
e) Ita optimus codex Colb. cum Germ. Alii vero,
natura vel exterior.f) Vel ut Faustinus saepe jam laudatus enarrat
c. 1, non utique per quamdam passivam confusionem :
sed quia consequens est ut ubi Pater est, illic esse co-
gnoscatur et Filius; et ubi Filius est, illic etiam Pa-
trem exstare cognoscas.g) In ms. Mart. connumerabiles. In caeteris, conno-
minabis vel cognominabis. Retinemus connumerabis
propter illud num. 13, Non duos deos connumerat
nomen unum.h) Ita Hieronymus dial. cont. Lucif. docet filii
nomen in patre, et patris nomen in filio esse : nimirum
quia pater cogitari nequit, quin filii etiam cogitatio
simul obversetur.a) di-
versam deputet ad utrumque, qui nesciat Patrem et
Filium quod unum sint praedicatos. Deleant haeretici
evangelicam Filii de se professionem, Ego in Patre,
et Pater in me : (b) ut possint vel duos deos prae-
dicare, vel solum. Non sunt naturarum significationes
in naturae unius proprietate : nec duos deos Dei ex
Deo veritas perficit, uec singularem Deum Dei pati-
tur nativitas, nec non unum sunt qui (2) (c) invicem
sunt. Invicem autem sunt, cum unus ex uno est :
quia neque unus uni aliud per generationem quam
quod suum est dedit, neque unus ab uno aliud per
nativitatem obtinet (d) quam unius. Apostolica igitur
fides, sive Patrem praedicabit, praedicabit Deum
e) et quod dum et Pater Deus et Fi-
lius Deus est, et unum sit naturae nomen utriusque,
unus utrumque significat. Nam ex Deo Deus, vel in
Deo Deus, nec deos duos perficit, cum unus ex uno
(f) in natura et nomine maneat unius; nec in solita-
rium Deum deficit, cum unus et unus in significatione
non solus sit.
33. Iter ad Patrem per Filium : qui hoc intelligalur. —
Non incertam aut dubiam Dominus tanti sacramenti
doctrinam reliquit, nec nos in ambiguae intelligentiae
deseruit errore. Et audiamus eum omnem fidei hujus
cognitionem Apostolis revelantem : ait enim (Joan.
xiv, 6, et seqq.) : Ego sum via et veritas et vita : nemo
venit ad Patrem, nisi per me. Si scitis me, et Patrem
meum scitis : et a modo (g) scietis eum, et vidistis eum.
Ait illi Philippus : Domine, ostende nobis Patrem, et
sufficit nobis. Dicit ei Jesus : Tanto tempore vobiscum
sum, (3) et non nostis me? Philippe, qui vidit me,
vidit et Patrem. Quomodo tu dicis, ostende nobis Pa-
trem? Non credis (h) mihi, quoniam ego in Patre, et
Pater 203 in me est? Verba, quae ego loquor vobis,
non a me loquor; sed Pater, qui in me manet, ipse
Diversamque.In invicem sunt. In invicem autem.a) Apud Lips. et Par. disparem diversamque : prae-
ter fidem librorum aliorum. Eodem Scripturae loco
diversam naturam excludi defendit Augustinus, lib.
vi de Trinit. c. 3 : Nescio, inquit, utrum inveniatur
in Scripturis, unum sunt, quorum est diversa natura.
Unde Coll. cum Maximino sic eum alloquitur, n. 14 :
Quando mihi protuleris quod unum sint quae sunt di-
versae substantiae, tunc cogitabo quid debeam respondere.b) Removimus hinc, Ego et Pater unum sumus :
quod hic perperam immiserat Lipsius, cum subjecta
nequaquam hunc locum respiciant, sed tantum supe-
riorem, Ego in Patre, etc.c) Bid., Er. et Lips. cum ms. Corb. in invicem
sunt. In invicem autem. Abest in a Par. et plerisque
mss. Sic num. 31, Insunt sibi invicem. Sunt autem
invicem, quia, ut proxime dicebatur, sunt in naturae
unius proprietate, hoc est, uterque unam et eamdem
naturam habet propriam.d) Bad. et Er. quam unus. Rectius alii libri, quam
unius; subaudito quod, puta, quam quod unius est.
Sic infra unus ex uno in natura et nomine unius una-
nere praedicatur.e) Editi, omissa hic conjunctione (??), mox subji-
ciunt utrisque, loco utriusque; cum hoc vocabulum
ante et post numero singulari, non plurali exhibeant.
Restaurantur ex mss. Hanc sententiam sic licet ex-
primore : et quia dum et Pater Deus et Filius Deus
est, et dum utriusque est unum naturae nomen, etc.facit opera sua. Credite mihi, quouiam ego in Patre, et
Pater in me. Sin autem, vel propter opera ipsa credite.
Non nos in erratica atque in invia deducit ille qui via
est, neque illudit per falsa qui veritas est, neque in
mortis relinquit errore qui vita est. Et quia haec be-
nigna ad salutem nostram dispensationis suae nomina
ipse constituit, ut nos tauquam via in veritatem de-
duceret, et veritas constitueret in vita; cognoscendum
est, quod illud obtinendae vitae sacramentum esse
demonstret. Nemo venit ad Patrem nisi per me
(Joan. xiv, 6). Iter ad Patrem per Filium est. Et quae-
rendum est utrum hoc per doctrinae admonitionem,
an per naturae fidem sit : quia videri possumus per
doctrinam Filii potius ad Patrem, quam per confes-
sionem paternae in eo divinitatis venire. Intelligentiae
34. Filium qui sciat, scire et Patrem. --Nam
hoc sequitur : Si scitis me, et Patrem meum
scitis (Ibid., 7). Homo Jesus Christus cernitur :
et quomodo si ipse cognitus sit, erit cognitus Pater;
cum naturae suae, id est, hominis in eo habitum Apo-
stoli recognoscant, et liber a corporali Deus carne,
non in hac corporalis carnis infirmitate noscendus
sit? Sed in sacramento assumpti corporis divinitatis
paternae naturam in se Dominus confirmans, hunc
ordinem tenuit : Si scitis me, et patrem meum scitis :
et a modo scietis eum, et vidistis eum. Tempus visionis
separavit a tempore cognitionis. Nam quem cognos-
i) ut
naturae jam pridem in se conspectae scientiam ex
tempore nunc hujus revelationis acciperent.
35. Philippus hoc non capit; cur, Qui salva fide Pa-
trem sibi ostendi rogat. — Sed commovit apostolum
Philippum novitas dictorum. Homo cernitur. Dei se
filium confitetur, cognito se cognoscendum Patrem
fatetur. Patrem (j) visum esse dicit, et per id cogno-
scendum esse quia visus sit. Humani istud animi in-
Et non nosti me. ex Graeco; Et naturae.f) Er. in natura et nomine. Tum Lips. et Par. Cum
in naturae nomine unius maneat : confuse.
Ibi quippe unius perinde esse videtur, ac ejus qui
unus est.g) Antiquiores mss. hic et infra, n. 34, scitis, con-
sentiente graeco textu, sed aliud tamen postulante
Hilarii euarratione.h) Ut a graeco textu abest mihi, ita etiam hic a
duobus mss. Colb., in quibus tamen exstat inferius.i) Par. cum velusto codice Colb. et Germ, et na-
turae : quod etiam habuit Corb. a prima manu. Et
quidem advertimus jam non semel, particulam et
camdem vim habere atque ut. Divinam autem na-
turam in Christo per miracula conspectam esse infra
declaratur.j) In vulgatis, visum se viso dicit : inepte, cum
respiciatur illud, et vidistis eum, Proxime aute in ms.
Carn. cognitum, non cognoscendum.204 (a) nec fidem sumit tam di-
b) cognitio sit; ut si
Filius cognitus sit, et Pater cognitus sit : cum cognitio-
nem Filii ipse secundum hominem corporalis et visus
et tactus ingesserit, cognitionem autem ex eo Patris,
ipsa illa differens ab eo conspecti hominis natura non
praestet, et frequenter Filius Patrem a nemine visum
esse testatus sit. Prorupit igitur apostolica (c) familia
ritate et constantia Dominum interrogans Philippus :
Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Non
fides nunc periclitatur : sed ignorationis hic error est.
Visum enim jam, et a modo cognoscendum Dominus
Patrem dixerat : sed visum esse Apostolus non intel-
lexerat. Denique non visum negavit; sed ostendi sibi
Domine, ostende
nobis Patrem (Ibid., 8), ut ostensio illa intelligendi
potius esset demonstratio, quam videndi, subjecit,
et sufficit nobis. Non adempta est fides dicto; sed co-
gnoscendi demonstratio est postulata, quae (d) suffi-
ceret ad fidem dicti : quia per Domini professionem
auctoritas esset non incerta credendi. Hinc autem
ostendendi Patris petitio orta est, (e) quia dictus esset
visus (1) esse, et per hoc noscendus esse, quia visus
sit. Nec impudens erat, ostensionem ejus qui visus
est postulare.
36. Quod Dei in Christo naturam nondum nosset
arguitur. — Dominus itaque dictis Philippi haec red-
didit : Tanto tempore vobiscum sum; et non nostis me,
Philippe (Ibid., 9)? Arguit Apostoli in cognoscendo
se ignorationem : quia superius se cognito Patrem
quoque cognitum esse dixisset. Sed quid illud est,
quod queritur se tanto tempore cognitum non fuisse?
esse.a) In codice uno Colb. et Carn. sed fidem. Reti-
nendum cum aliis nec fidem, supple, humanam.b) Exemplar Corb. cognitionis sit. Ea est argu-
menti hujus vis, ut cum, Christo ipso testante, qui
ipsum novit, noverit et Patrem; Patrem autem non
noverit, qui humanam dunlaxat naturam illius novit :
hinc manifeste sequatur aliam in Christo naturam
esse carnalibus oculis latentem et abstrusam, quae a
paterna minime discrepet. Quod pro more imitatus
Non qui corporeis, inquit, oculis in
corpore vidisset Jesum, vidisse Patrem refertur; alio-
quin absurda est increpatio Domini ad Philippum. etc.
Quid ergo est, Qui me vidit, vidit et Patrem? Intende
cordis aciem, et vide secundum fidei spiritalis obtutus
Christum filium Dei non creaturam esse, sed creato-
rem….. et per omnia talem qualis est Pater qui
cum genuit : et ita videns Filium, Patrem quoque te
vidisse non dubium est. Brevius Tertullianus, adv.
Prax. n. 24 : Pater in Filio non risu, sed sensu vide-
batur.c) Recentiores quidam mss. familiaritas et con-
scientia.d) Id est, quae idonea esset persuadere aliqua ra-
tione, quod jam propter auctoritatem dicentis certum
et indubitatum tenebatur; ut esset fides jam rationa-
bilis scientae, quemadmodum vocatur lib. i, num. 22.f) inintellecta demutatione vini 205 incrementoque
panum cum gestorum fide gerere, fugare daemonas,
morbos depellere, damna corporum rependere, emen-
dare vitia nativitatis, peccata dimittere, vitam mor-
tuis reddere; et haec agere carnalem, et Dei $e filium
inter ista profitentem : hinc querelae omnis orta con-
questio est, quod in sacramento nativitatis humanae,
(g) gessisse haec in homine assumpto Dei non intel-
lecta natura est.
37. Patrem exhibet ut vivens ipsius imago. --Et
idcirco arguens, cur cum haec tanto tempore gere-
ret, agnitus non fuisset; postulantibus ut sibi Patrem
Qui me vidit, vidit et Patrem (Ibid.).
Non hic ille contemplationem corpoream et visum
oculorum carnalium significat, sed eorum de quibus
dixerat, Nonne vos dicitis, quoniam adhuc quatuor
menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis, levate
oculos vestros, et adspicite regiones, quia albae sunt ad
messem (Job. iv, 35). Nec tempus patitur, nec alben-
tium ad messem regionum significatio permittit, ali-
quid hic terrenum et corporeum intelligi : sed ad per-
fectorum fructuum beatitudinem contuendam, intelli-
gentiae jussit oculos elevari, ut nunc dicens : Qui me
vidit, vidit et Patrem. Non enim hoc, quod ex partu
virginis carnale est, ad contemplandam in eo Dei for-
mam et imaginem proficit : neque ad incorporalis Dei
naturam videndam assumpti hominis species in exem-
h) Deus Filius id praestat, ut intellectus et Pater sit :
dum ita imago est, ut non differat genere, sed signi-
ficet auctorem, Imagines lenim caeterae ex diversis
aut metallis (2) aut fucis aut generibus aut artibus
reddunt corum species, quorum sunt imagines insti-
Aut sucis.e) Ita mss. At editi, quia dictum esset visum esse,
et per hoc noscendum. Mox aliquot mss. nec imprudens
erat.f) Bad. et Par. intellecta. Er. in intellecta duobus
verbis. Lud. Miraeus post Erasinum conjectat legen-
dum esse, inintellectam demutationem vini incrementa-
que panum congestorum. Tantum ad verbum gerere
vocabulum inintellecta referendum est, quasi res non
intellectas : quia nimirum Christus in vino demutando
cum gestorum fide,
quorum tam multi fuere testes oculati. De iisdem
gestis lib. iii, n. 18 : Res cernitur, et nescitur; fit, et
non intelligitur; ratio non apprehenditur, et effectus in-
geritur. Et num. 20 : Dicamus factum non fuisse quia
intelligentiam facti non apprehendimus... Sed menda-
cium nostrum facti fides vincit.g) Ita plures ac potiores mss. At editi gessisset
haec. In homine, etc., male. Non enim Christi que-
rela fuit quod gesserit, sed quod in gestis divina ip-
sius natura intellecta a Philippo non fuerit. Quam-
quam non displiceret, quod cum in sacramento na-
tivitatis humanae gessisset haec, etc. In ms. bas. Vat.
legitur, gesserit.h) In quibusdam mss. Dei filius : quod minus
probatur.a) ex qua non diversus est potestatem. Quod ergo
imago est, eo proficit, ut Patrem Deum unigeniti
Dei significet nativitas; significet autem, ut forma
(b) ipse et imago invisibilis Dei : et per hoc (1) non
amittit naturae 206 unitam similitudinem, quia nec
careat virtute naturae.
38. Dei verbis nec Deus singularis, nec dispar Fi-
lius. —Et hinc illud est, Tanto tempore vobiscum
sum, et non nostis me, Philippe? qui vidit me, vidit
et Patrem. Quomodo tu dicis, Ostende nobis Patrem?
Non (c) creditis mihi quoniam ego in Patre, et Pater
in me est (Joan, xiv, 9, 10)? Non relictus est ho-
minum eloquiis de Dei rebus alius praeter quam Dei
sermo : omnia reliqua et arta et conclusa et impedita
sunt et obscura. Si quis aliis verbis demonstrare hoc,
quam quibus a Deo dictum est, volet; aut ipse non
intelligit, aut legentibus non iulelligendum relinquit.
Dominus dixit, cum rogaretur ut ostenderet Patrem,
Qui me vidit, vidit et Patrem. Hoc demutare antichristi
est, hoc negare Judaei est, hoc nescire gentilis est.
Sed forte intelligentiae sensus in crimine sit. (d) Sit
in fide nostra vitium, si in dictis Dei resedit obscuri-
tas. Nam nec solitarium sermo significat, et indiffe-
rentem tamen naturam professio docet. Visum enim
e) et Patrem, nec singularis potest esse,
nec disparis : quia per hunc ille visus, neque non
unum sunt in sacramenti professione, neque unus.
Et quaero quid significasse in eo Dominus credatur,
cum dicit : Qui me vidit, vidit et Patrem? Non tenes
unionem, ubi per conjunctionem ipsam paterni no-
minis significatur adjectio. Cum enim dicitur, et
Patrem, exclusa est singularis atque unici intelligen-
tia. Et quid reliquum est, nisi ut per naturae unitam
similitudinem Pater per Filium visus sit? Et ne hoc
incertum nobis ad fidem relinqueretur; Dominus
subjecit : Quomodo tu dicis, Ostende nobis Patrem?
Non omittat. Paulo post, nec careat virtutem
naturae.a) Par. in qua. Melius alii libri, ex qua, scil, est,
non diversus.b) Apud Lips. et Par. desideratur vox ipse, pro
qua apud Bad., Er. et in duobus mss. exstat ipsa.
Mox in editis amittat, non ut in mss. amittit. Deinde
pro naturae unitam similitudinem, Erasmus ad mar-
ginem adseripsit naturae nativitas similitudinem, male.
Unitam similitudinem eam Hilarius vocat, quae cum
naturae unitate conjuncta sit. Vide responsa apolo-
getica ad librum de Synod.c) Sic mss. et edit., num. 40, qui hic et num. 39
habent, credis.d) Editi, in crimine sit, si in fide : emendantur ex
mss.e) Conjunctio et, ex qua maxime pendet vis ar-
gumenti contra Sabellianos, in vulgatis omissa re-
stituitur ex mss.f) Illud in se, quod ad naturam refertur, adjeci-
sed
in his omnibus rebus : male.
39. Pater in Filio visus ex proprietate naturae. Con-
tra Sabellium. Contra Arium. Qui in se invicem Pater
et Filius. --Visus autem adeo est ex proprietate na-
turae, dum ex indifferentia atque in genere veritatis
unum sunt natus et generans, ut hic Domini sermo
sequeretur : Non creditis, quoniam ego in Patre, et
Pater in me (Ibid., 10)? Inseparabiles esse per natu-
ralem similitudinem Patrem et Filium, non possu-
mus verbis aliis docere, nisi Filii. Non enim hic per
demutationem nominum atque specierum Filius, qui
via est et veritas et vita, mimis theatralibus ludit : ut
in assumpto homine 207 se filium Dei nuncupet, in
f) in se novum, nihil
diversum, nihilque peregrinum est. Tenet enim na-
turae veritas proprietatem; ut quod ex Deo est, Deus
sit, et nec (g) deminutio sit nativitas, nec diversitas :
dum et Filius non in naturam externam ac dissimilem
patri Deo subsistit, nec Pater alienum quid sit a se
(h) nativitati Unigeniti acquirens, sed universa po-
tius quae sua sunt sine damno impertientis indulsit.
Atque ita nec natura Dei caret, dum non aliunde
i) ex se
Dei natura quod Deus est. Pater igitur in Filio est,
et Filius in Patre, Deus in Deo : non per duplicem
convenientium generum conjunctionem, neque per
insitivam capacioris substantiae naturam; quia per
corporalem necessitatem, exteriora fieri his quibus
continentur interiora non possunt : sed per nativita-
tem viventis ex vivente naturae; dum res non differt,
dum naturam Dei non degenerat nativitas, dum non
aliud aliquid quam in Deum ex Deo Deus nascitur,
In Filio Patrem.g) Bad. et Er. nec diminutionis sit nativitas, nec
diversitatis. Lips. et Par. nec demutatio sit nativitas,
nec diversitas : castigant mss. His verbis Arius refel-
litur, qui Christum aut diversae substantiae, aut certe
divinitatis inferioris et imminutae praedicabat. Vide
supra, num. 6.h) Unus codex Colbertinus per nativitatem. Alter
Sorbon. nativitate.i) Edit. Bad. et Er. esse Dei natura. Verius Lips.
et Par. cum mss. ex se : hoc est, Pater suam Filio
impertiens naturam non amisit quod ex so est. Pater
ut ingenitus et lotius fons divinitatis est natura Dei
ex se, quam a Patre obtinens Filius dici potest na-
tura Dei ex alio. Qua loquendi ratione habemus supra
num. 17 : Cum natura Dei in naturam Dei substitisset,
id est, ex Patre Filius natus esset.
40. Nec aliud sunt, nec unus : dum et loquitur Fi-
lius, sed non a se : dum Pater agit, sed per Filium
in quo et maneat. --Ac ne dubium hoc atque ambi-
guum sacramentum fides evangelica susciperet, hunc
doctrinae suae Dominus ordinem tenuit : Non creditis
mihi, quoniam ego in Patre, (1) et Pater in me?
Verba quae ego loquor vobis, non a me loquor; sed
Pater, qui in me manet, ipse facit opera sua (Joan. xiv,
10). Quibus, rogo, aliis in Patre et Filio naturae pro-
208 ait : Verba quae ego loquor
vobis, non a me loquor; non exemit personam, neque
se filium denegavit, nec naturam in se paternae vir-
tutis abscondit. Nam dum loquitur ipse (signatus pro-
nomine ego), in substantia manens loquitur; dum
autem non ab se loquitur, nativitatem in se Dei ex
Deo patre testatur. Ipse in separabilis ab eo atque
indissimilis unitate naturae : quia quamvis ab eo lo-
quatur, ipse tamen loquitur. Nam qui non a se lo-
quitur, et tamen loquitur, non potest non esse dum
loquitur: et dum non a se loquitur, ostendit non
suum tantum esse quod loquitur. Subjecit enim : Sed
Pater, qui in me manet, ipse facit opera sua. Manere
a) Et uterque non aliud sunt,
qui per naturae proprietatem in sese sunt : quorum
haec unitas est, ut loquens non ab se loquatur; ne-
que qui non ab se loquitur, non loquatur. Et quia in
se Patrem et loqui et operari docuerat; perfectae
hujus unitatis fidem statuit, dicens : Sed Pater, qui
in me manet, ipse facit opera sua. Credite mihi, quo-
niam ego in Patre, et Pater in me. Sin autem, vel
propter opera ipsa credite (Ibid., 11). Pater operatur
in Filio; sed et Filius opus Patris operatur.
41. Nativitatis et naturae suae divinae fidem poscit
Christus. Unigenito proprium est inesse simul et sub-
sistere. --Ne ergo per virtutis efficientiam, et non
per naturae quae secundum nativitatem est proprieta-
tem, Pater in Filio et operari crederetur et loqui;
ait : Credite mihi, quoniam ego in Patre, et Pater in
Et Pater in me est?a) Sic potior codex Colb. cum Germ. Alii vero,
qui unum sunt, qui uterque non aliud sunt, nisi quod
in Mart. et qui uterque, etc.b) Er. Lips. et Par. qua. Magis placuit quae cum
Bad. et mss. quorum in vetustioribus mox exstat
poscerat, non poposcerat.c) Bad. et Er. specialis : minus bene, cum haec
opponantur proxime dictis, Non est corporalium natu-
rarum ista conditio.me (Ibid., 11). Quid est istud, rogo : Credite mihi?
Certe ad id refertur quod dictum est : Ostende nobis
Patrem. Fides confirmatur ex credendi praecepto,
et ea fides (b) quae Patrem sibi ostendi poposcerat.
Non enim suffecerat dixisse : Qui me vidit, vidit et
Patrem, nisi intelligentiam nostram eo usque pro-
tenderet, ut cum Patrem nosceremus in Filio, Fi-
lium tamen esse meminissemus in Patre : ne trans-
fusio potius alterius in alterum existimaretur, quam
per generationem nativitatemque unitas ejusdem in
utroque naturae. Credi itaque sibi Dominus vult, ne
forte per 209 assumpti hominis dispensationem fidei
conscientia periclitetur. Certe si quid afferat ambi-
guitatis caro, et corpus, et passio : vel operibus cre-
datur, Deum in Deo esse, et ex Deo Deum esse,
c) spiritalis virtutis hoc opus est, nihil differre esse
et inesse : 210 inesse autem non aliud in alio, ut
corpus in corpore; sed ita esse ac subsistere, ut in
subsistente insit; ita vero inesse, ut et ipse subsis-
tat. Nam uterque subsistens, per id non sine alio
est, (d) dum secundum generationem et nativitatem
Ego et Pater unum sumus, et : Qui me vidit, vidit et
Patrem, et : Ego in Patre, et Pater in me (Joan. x,
29; Ib., xiv, 9; Ibid., 11) : quia non differt nec de-
generat nativitas, quia unius in Patre et Filio divini-
tatis sacramentum nativitatis natura consummat, dum
Dei filius non aliud quam Deus est. Et idcirco non
in deos duos unigeniti generatio deputatur : quia in
Deum filius Dei nascens, naturam in se Dei se gi-
gnentis exhibuit.
Naturalem Filii et Patris unitatem propugnat. Proae-
mium in eo versatur, ut episcopo nec innocen-
tiam sine scientia, nec sine innocentia scientiam
sufficere ostendat. Tum pius aeque ac doctus Praesul
varias ad simplices decipiendos Arianorum technas
fallacesque interrogatiunculas exponit. Quia vero illi
Christi verba, Ego et Pater unum sumus ad solam
voluntatis concordiam detorquent, eamque interpreta-
tionem his aliis confirmare solent. Credentium erat
Qui uterque.d) Apud Par. desideratur particula dum. Mox Bad.
et Er. subsistens. Melius alii libri, subsistentis, supple :
utriusque: hoc est, dum non alia natura est ejus qui
secundum generationem, seu qua genitor est, subsis-
tit, et ejus qui subsistit secundum nativitatem, seu
qua natus.et, Ut omnes unum sint, sicut tu. Pater,
in me, et ego in te : contendit unum esse, fideles qui-
dem per unam unius fidei naturam, plantantem vero
et rigantem, quatenus uno baptismo una res effecti
unius etiam regenerationis sint ministri : demum im-
perite omnino Christum dicturum fuisse ut unum
sint, pro ut unum velint, si solam voluntatis concor-
diam suis precari voluisset. Hinc qua ratione, Christo
mediante, unum cum Patre naturaliter simus expli-
cat : idque defendit nobis praestari tum per aeternam
gloriam, qua honorem ipsi a Patre datum accipimus,
tum per Incarnationis mysterium, quo propriam car-
nis nostrae naturam retinet arctissime sibi copulatam,
tum maxime per Eucharistiae sacramentum, quo veram
illius carnem ac sanguinem sumimus. Neque hic ta-
cetur incredibilis haereticorum calumnia, vulgo jacti-
tantium Patrem et Filium ab iis discordes affirmari,
qui nudam illam voluntatis concordiam non recipiunt.
Deinceps naturalem utriusque unitatem pluribus de-
monstrat : Primo, quia Spiritus sanctus, cum a
Patre procedat, a Filio tamen et mittitur et accipit;
et hoc quidem, quia ipsius sunt omnia quae Patris
sunt. Secundo, quia Patris et Filii ita unus est
Spiritus, ut Spiritus Christi habitet in nobis, cum
in nobis est Spiritus Dei. Tertio, quia sine anathe-
mate sunt, qui Christo cultum exhibeant; cum in
maledicto sit religio creaturae. Quarto, quia in Spi-
ritu Dei loquitur, qui Jesum esse vere Dominum
confitetur. Quinto, quia non nomine solo, sed natura
Dominum eum esse credidit Apostolus, qui spiritalia
Ecclesiae dona ob Spiritus unitatem modo Patri,
modo Domino attribuit. Sexto, quia vere Dominus
est, qui unus est : aut certe si Christus unus Dominus
non sit Deus, quia Deus unus est; Pater pari jure
negandus erit Dominus. Septimo, quia non modo
Dominus, sed et Deus super omnia nuncupatur.
Octavo, quia licet hoc, Deus ex quo omnia, et :
Dominus per quem omnia, personarum distinctionem
sonet, efficientiae tamen, virtutis ac naturae significat
unitatem; adeo ut alias etiam de Christo dicat Apo-
stolus, ex ipso et per ipsum et in ipso esse omnia.
Nono, quia cum vitam largiatur aeternam propterea
quod ipsum signavit Pater; necesse est sit signacu-
lum illius vivum ac plenum, cujus in se omnem ex-
plicot formam, omnem virtutem contineat. Ita vero
decimo omnem explicat Patris formam, ut eum in
forma Dei, in qua Deo aequalis sit, Apostolus prae-
dicet. Undecimo, quia imago esi Dei invisibilis, proin-
deque nec visibilis, nec corporeus, nec finitus. Neque
potest dici hanc imaginis retionem in invisibili
Figent.Instruit.a) Bad. et Er. cum codice bas. Vat. ac recentio-
re Colb. figens : quod prima fronte placuerat.b) Mss. Vat. bas. et Mart. consummandarum.c) Particulam et hic et infra expunxit Erasmus,
quamvis exstet apud. Bad. nec non in omnibus mss·
ut in graeco textu.d) Vat. bas. codex, istiusmodi dicto.quadam qualitate, et non in natura habere sitam;
quam in virtute ac unitate naturae ponendam confir-
mat Paulus, ubi subjicit per Christum et in Christo
creata et reconciliata esse omnia; et id quidem ita,
ut in eo reconciliante reconciliet Pater. Demum in
quo plenitudo divinitatis corporaliter 213, id est,
vere et substantialiter habitat, non potest non habere
quod Deus est, et perinde unus est cum eo Deus. Ita vero
in his omnibus Filii cum Patre unitatem naturalem de-
monstrat ut pariter adstruat personarum distinctionem.
1. Episcopus et pius debet esse et doctus. Cur Episco-
pus et bonus et doctus esse debeat. Praevidit Paulus fore,
quibus teneretur Episcopus contradicere. --Beatus
apostolus Paulus formam constituendi Episcopi
fingens (1) (a), et plane novum Ecclesiae hominem
b) con-
summatarum in eo virtutum esse docuit dicens : Ob-
tinentem secundum doctrinam fidei verbum, ut potens
sit exhortari ad doctrinam sanam, et contradicentes
revincere. Sunt enim multi (c) et non subditi, vaniloqui
et seductores (Tit, i, 9). Ita enim quae propria disci-
plinae ac morum sunt, ad sacerdotii meritum utilfa
esse significat, si etiam haec quae ad docendae ac
tuendae fidei scientiam necessaria sunt, inter reliqua
non deerunt, quia non statim boni atque utilis sacer-
dotis est, aut tantummodo innocenter agere, aut
tantummodo scienter praedicare : cum et inno-
cens sibi tantum proficiat, nisi doctus sit; et
doctus sine doctrinae sit auctoritate, nisi innocens
sit. Non enim apostolicus sermo probitatis hones-
d) istiusmodi decreto
consummandae religionis instruxit : In omnibus te
ipsum honorum factorum praebens exemptum docentem
cum veneratione verbum sanum, irreprehensibile; ut ad-
versarius revereatur, nihil habens turpe aut malum de
nobis dicere (Tit. ii, 7, 8). Non ignoravit doctor hic
gentium, et, ex conscientia loquentis atque habi-
tantis in se Christi, Ecclesiae electus magister,
morbidi eloquii grassatura esse contagia, et adver-
e) luem usque ad ipsam sedem animae de-
mergens, profundo serperet malo. Ex his enim ait :
Quorum sermo ut cancer serpit (II Tim. II, 17), latenti
semper subrepentique contagio sanitatem (3) (f) per-
Perversae.e) Apud Lips. et Par· lucem. Rectius in mss. lu-
-cem : pro qua voce apud Bad. et Er. positum erat
virus.f) Mss. Vat. bas. et Carn. perversae, Mart. Corb.
aliique cum edit. Bad. persuasae. Retinendum omni-
no pervasae, quod est Colb. aliorumque quampiu-
rium probae notae mss.214 et exhortationum scientiam, adversum impias
et mendaces et vesanas contradictiones (a) obtinen-
tem. Multi enim sunt, qui simulantes fidem non sub-
diti sunt fidei, sibique fidem ipsi potius constituunt,
quam accipiunt, sensu humanae inanitatis inflati,
dum quae volunt sapiunt, et nolunt sapere quae vera
eunt : cum sapientiae haec veritas sit, ea interdum
sapere quae nolis. Sequitur vero hanc voluntatis sa-
pientiam (b) sermo stultitiae : quia necesse est quod
stulte sapitur, stulte et praedicetur. Jam vero stulta
praedicatio quantum malum est audientium, cum se-
ducuntur in sententiam stultitiae sub opinione sa-
pientiae? Et idcirco Apostolus hunc de his ordinem
Sunt enim multi et non subditi, vanilo-
qui et seductores. Contradicendum itaque est, et im-
pietati insolenti, et insolentiae vaniloquae, et vanilo-
quio seducenti : et contradicendum per doctrinae sa-
nitatem, per fidei veritatem, per verborum sinceri-
tatem; ut et (c) sinceritas veritatis sit, et veritas
sanitatis.
2. Hoc tempus sibi obvenisse sentit Hilarius. Quid jam
ea in re perfecerit. Quam viam contra haereticos teneat.
—Ac mihi quidem ea nunc commemorandae hujus
sententiae apostolicae fuit causa, quia homines mente
perversi, et professione fallaces, et spe inanes, et
sermone viperei, contradicendi nobis necessitatem
imponunt : dum lelhales doctrinas, et morbidas in-
telligentias, et corruptas voluntates, simplicitati au-
Lib. iv)
Deum et Deum, et (Lib. v) verum Deum in vero
Deo demonstrassemus ex lege; tum deinde (Lib. vi)
perfectam ac veram unigeniti Dei nativitatem ex
evangelicis atque apostolicis doctrinis ostenderemus;
postremo (Lib. vii) ut verum Deum Dei filium et in-
Optamus.a) In vulgatis, obnitentem. Ex vetustissimis mss.
Vat. bas. Colb. Carn. ut et Corb. ab antiqua manu,
quorum consensus maximae debet esse auctoritatis,
praeferimus obtinentem, supple palmam : ut ea nimi-
rum doctrina sit, quae vincat ac revincat contradi-
xii, ubi
eam in Pastore scientiam Hilarius exigit, quae saeculi
sapientum scientiam superet : ut quanta, inquit,
rerum divinarum humanarumque discretio est, tantaultra
terrena studia ratio coelestis (in Christi pastoribus)
excedat.b) Eorum scilicet, qui nihil volunt verum esse
nisi quod sapiunt, seu quod humana ratione compre-
hendunt : quae voluntatis sapientia toto lib. iii fuse
confutatur.c) Er. Lips. et Par. sanitas veritatis.d) Vetns codex Colb. et unus Sorbon. ad margi-
nem, vindicantes se irreligiosi. Rectius in aliis, vin-
cant esse irreligiosi, hoc est vincant impietatis studio.
Hanc Arianorum in disseminanda sua haeresi sollici-
tudinem ac vafritiem describens Alhanasius, Or, 2
cont. Ar. p. 329, ait cos per forum circumcursare,
ac modo puellam interrogare : An is qui est, non ex-
istentem ex non existente fecit, an existentem, etc.; mo-
do mulierculas sciscitari : An habebas filium ante
quam pareres, sed sicuti non habebas, ita et Dei filius
non erat antequam gigneretur.215 nec nativitas Dei solitarium Deum sine-
ret, nec nativitas perfecta diversarum naturarum
nomina in diis duobus admitteret. Duplex autem no-
bis in refellendis eorum vaniloquiis cura est, ut pri-
mum quae sunt sancta et perfecta et sana doceamus,
neque sermo noster per deflexus quosdam atque
anfractus oberrans, et ex deviis atque erraticis cu-
niculis emergens, veritatem quaerat potius quam os-
tendat : tum deinde ut quae ab illis inanium ac falla-
cium sententiarum argutiis ad speciem veri blandien-
tis aptantur, ea ipsa conscientiae omnium ridicula
esse et inepta pandamus. Non enim sufficit nobis
3. Haeretici plus impendunt curae ad falsa insinuanda
quam Catholici ad vera. Interrogationes quibus simpli-
cium fidei insidiantur. — Ut vero bonis et prudenti-
bus viris naturae ac studii est, totos sc ad beatae spei
alicujns obtinendam vel rem vel tempus praeparare,
ne in aliquo minor sit exspectatione procinctus; ita
istis haeretico furore amentibus sollicitudinis maximae
est, toto adversus piae, fidei veritatem impietatis suae
ingenio laborare : ut adversus eos, qui religiosi sunt
(d) vincant esse irreligiosi; et ultra spem vitae nos-
trae vitae suae desperatione potiores sint; et plus im-
pendant cogitationis ad falsa, quam nos doctrinae
(e) aptamus (1) ad vera. Piis enim fidei nostrae profes-
f) interrogando, ne filius sit; ut simpli-
cis fidei hominem captantes, per unius eum Dei fi-
dem a Christi Dei confessione depellant, dum jam
non unus Deus sit, si sit Deus confitendus et Christus.
e) Quidam probae notae mss. optamus.f) Vat. bas. ms. interrogare. Sic reddenda tota haec
Phrasis : sed interrogando de Christo tantum id vo-
lunt ne filius sit. Christum Deum aperte negare Ariani
extimescebant etiam tempore Augustini, de iis, I. i,
contra Maxim. c. 16, dicentis, Deus est et filius, quod
et vos vultis, Deus est et Spiritus sanctus, etsi non vultis.
Cumque eorum Sermo, quem refellendum suscepit,
ab his verbis inciperet, Dominus noster Jesus Chris-
tus Deus unigenitus, etc., ejusdem refutationem sic or-
ditur : Eorum praecedenti disputationi hac disputatione
respondeo, qui cum Dominum nostrum Jesum Christum
fatentur quidem Deum, etc. Adeoque Christi divini-
tatem tantum ex obliquo pulsabant. Ita erat in animis
omnium fidelium insita ipsius fides.a) Si unus est, quisquis
ille alius videbitur esse, jam non erit. Quod si alius
est, jam unus hic non erit : cum natura non sinat,
ut ubi alius est, ibi unus sit : (1) (b) aut 216 ubi sit
unus, ubi alius sit. Dehinc cum facilitatem credentis
atque audientis, arte subdolae hujus assertionis elu-
serint, tum id (c) aptant, quod tamquam jam facilio-
re via obtineant, ut Deus Christus ex nomine potius
quam ex natura sit; quia generale hoc in eo nomen
in nullo eam, quae vera sola est, unius Dei fidem
destruat : et per hoc Pater filio major sit, quia diffe-
rente natura, cum non nisi Deus unus est, major
Pater sit proprietate naturae; sit que hic nuncupatus
filius, et creatio ex Dei voluntate subsistens, quia et
d) asserunt, ex uno nasci nihil
posse, quia universarum rerum ex duorum conjunc-
tione nativitas est : Deum autem indemutabilem
nullam ex se nativitatem tribuere posse nascenti;
quia nec accessioni id quod non demutatur obnoxium
sit, nec solitarii atque unius natura id in se habeat
conditionis, ut generet.
4. Fides catholica hactenus asserta et sensu commu-
ni et Domini dictis confirmatur. — Nos autem evan-
gelicam atque apostolicam fidem doctrinis spiritali-
bus assecuti, et beatae aeternitatis spem in Patris et
Filii confessione sectantes, demonstrato Dei et Dei
supple, esse) nativitas praestaret, et natura
in eo unius Dei ex Deo, eum in Deum alterum non
separaret. Et quamquam ad id nos communis intel-
ligentiae sensus impelleret; ne in natura eadem na-
turarum nomina convenirent, et non unum essent,
quibus id quod sunt non differret in genere : tamen
Aut ibi sit unus, ubi alius sit. Deinde, etc. Paulo post, tum id tanquam jam faciliorem viam obtineant.a) In mss. Martin. O si unus.b) Mss. aut ibi sit unus, ubi alius sit.c) Verbum aptant, cum sequenti relativo quod,
omittunt vulgati ac plures mss. Exhibent autem cum
codice bas. Vat duo Colb. et unus Sorbon. Malle-
mus tamen captant eo sensu, quo Ambrosius, epist.
nunc xxv, n. 4, ad Studium scripsit : Cum adulteram
reperissent Judaei; obtulerunt eam Salvatori, captan-
tes ut si absolveret eam, videretur legem solvere.d) Horum verba propria exstant, l. iii, n. 8. Quod
autem Eudoxius ca de re longe crudius protulit, ha-
betur lib. in Const. n. 13.e) In vulgatis nunc loco nostri.f) Particulam cum, faventibus duobus mss. Colb.
hic addendam prima fronte conjectavimus, qua haec
sententia cum superiore copularetur. Non male ta-
men utraque absoluta intelligitur, ut prima respon-
Ego et Pater unum sumus, altera se-
quentibus : Si scitis me, scitis et Patrem, etc.e) nostri professionibus placuit os-
tendi, qui cum frequenter fidei ac spei nostrae Deum
unum intimasset, ut sacramentum unius Dei se 217
quoque Deo professo probatoque firmaret dixit : Ego
et Pater unum sumus : et, Si scitis me, scitis et Patrem
meum : et, Qui me vidit, vidit et Patrem : et, Pater,
qui in me manet, ipse facit opera sua : et, Credite
mihi, quia Pater in me, et ego in Patre : sin autem
vel propter opera ipsa credite (Joan. x, 30; xiv, 7;
Ibid. 9, 10, 11, 12). Nativitatem suam in nomine
patris expressit, (f) cognosci Patrem in se cognito
docet. Unitatem naturae fatetur, cum Pater in se viso
videtur. Inseparabilem se a Patre testatur, cum in
manente (g) in se manet Patre. Fiduciam conscien-
tiae tenet, cum his dictis suis credi postulat ex ope-
5. Ego et pater unum sumus, exponunt de unitate
consensus; quibus argumentis. – Haec igitur quia
haeretici negare non possunt, quippe cum sint tam
absolute dicta atque intellecta, tamen stultissimo
impietatis suae mendacio (h) neganda corrumpunt.
Id enim quod ait : Ego et Pater unum sumus (Joan. x,
30), tentant ad unanimitatis referre consensum; ut
voluntatis in his unitas sit, non naturae, id est, ut
non per id quod (i) sunt, sed per id quod idem vo-
lunt, unum sint. Et illud, quod est in Actibus Apo-
j), huic defensioni suae aptant : Multitudi-
nis autem credentium erat (k) anima et cor unum (Act.
iv, 32); ut animarum et cordium diversitas, in cor
unum atque animam per convenientiam ejusdem
voluntatis (l) unitas sit. Vel illud, quod ad Corin-
thios scribitur : Qui plantat autem, et qui rigat, unum
sunt (I Cor. iii, 8) : ut non differente ministerio ad
salutem et in ejusdem sacramenti profectum, volun-
tatis sit unitas in duobus. Vel id, quod Dominus sa-
lutem crediturarum in se gentium a Patre postulans,
ait : Non pro his autem rogo tantum, sed et pro his
qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes (m)
unum sint sicut, tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi
g) Editi, in se manet Pater, emendantur ex scri-
ptis.h) In vulgatis, negando : quod pugnat cum
proxime dictis, negare non possunt. Rectius in mss.
neganda, hoc est, quo subinde possint negare.i) In vulgatis, idem sunt. Abest idem a mss.j) Editi, excepto Par. huic diffinitioni suae.k) Sic mss. potiores constanter juxta graecum. At
editi, anima una : et mox, animam unam per conve-
nientiam.l) Quidam recentiores mss. unita sit, male.m) Vat. bas. ms. in me unum sint. Mox Bad. et
Er. ut et ipsi unum sint. Etsi non exstat unum in
mss. id tamen, perinde ac si exstaret, intellexit Hi-
larius, ut liquet cx num. 11.sint in nobis (Joan. xvii, 20, 21) : ut quia homines
218 atque ita unum
eos esse non natura efficiat, sed voluntas.
6. Arianorum stultitia. --Nescit plane sapere, qui
Deum nescit. Et cum sapientia Christus sit, necesse
est ut extra sapientiam sit, qui Christum aut igno-
rat, aut audit : ut isti, qui majestatis Dominum, et
Regem saeculorum, et unigenitum Deum creaturam
Dei volunt potius esse quam filium : et cum stulte
mentiantur, stultius tamen in defensione mendacii
sui sapiunt. Dilata enim paululum etiam nunc ea,
quae in Deo patre et in Deo filio est, unitatis pro-
7. Naturalis est fidelium per unius fidei naturam
unitas. Fideles ex unitate sacramentorum sunt unum.
--Namque quorum anima et cor unum (a) erat,
quaero utrum per fidem Dei unum erat. Utique
per fidem : per eam enim anima et cor unum
omnium erat. Et interrogo, utrum fides una,
anne altera sit? Una certe, etiam ipso Apostolo
auctore (Ephes. iv, 4,5), unam fidero, sicuti unum
Dominum, ei unum baptisma, et unam spem (b), et
unum Deum praedicante. Si ergo per fidem, id est,
per unius fidei naturam unum omnes erant; quo-
modo non naturalem in bis intelligis unitatem, qui
per naturam unius fidei unum sunt? Omnes enim re-
nati (c) erant ad innocentiam, ad immortalitatem, ad
d) ad spei fidem. Et si haec non
possunt sibi esse diversa, quia et spes una est, et
Deus unus, sicuti et Dominus unus est, et baptisma
regenerationis unum est : si haec assensu potius
unum sunt, quam natura; his quoque, qui in haec
renati sunt, unitatem voluntatis adseribe. Si vero
regenerati in unius vitae atque aeternitatis naturam
sunt, per quod anima eorum et cor unum est; ces-
sat in his assensus unitas, qui unum sunt (e) in
ejusdem regeneratione naturae.
8. Pauli in eam rem sententia. --Non nostra lo-
quimur, neque ad illudendas audientium aures cor-
a) In solis editis hic additur omnium.b) Ms. Corb. aliique nonnulli hic addunt, et unum
spiritum.c) Antiquus codex Golb. nati.d)Ita vetustiores mss. Editi vero, ad spem fidei.
Tum subjiciebant, et non possunt haec, omisso si,
quod exstat in omnibus mss.e) In mss. Vat. bas. et Martin, hic adjicitur ut
diximus.f) In codice Vat. has. ementiti. Mox in vulgatis,
fidelium Dei, Abest Dei a mss.g) Editi, quia ipsis in uno baptismo renatis.... dis-
pensatio sit. Restituitur ex consensu mss ipsi.... re-
nati : ex Colbertino autem ac Germ. dispensatio sint,
non sit. Unde duplicem qui plantat et qui rigat ha-
bent unitatem, sacramenti nimirum, quia uno bap-
tismo renati, ac praeterea instrumenti in eodem
sacramento dispensando, proindeque non meram
voluntatis unanimitatem. Augustini Coll. cum Maxim.f) ementita
Quotquot enim
in Christo baptizati estis, Christum induistis. Non inest
Judaus neque Graecus, non inest servus neque liber,
non inest masculus neque femina; omnes 219 enim
vos unum estis in Christo Jesu (Gal. iii, 27, 28).
Quod unum sunt in tanta gentium, conditionum,
sexuum diversitate; numquid ex assensu voluntatis
est, aut ex sacramenti unitate, quia his et baptisma
sit unum, et unum Christum induti omnes sunt?
Quid ergo hic animorum concordia faciet, cum per
id unum sint, quod uno Christo per naturam unius
9. Qui plantat et qui rigat natura unum sunt.--
Aut cum qui plantat, et qui rigat, unum sint; num-
quid non per hoc unum sunt, quia (g) ipsi in uno
baptismo renati una unius regenerantis baptismi
dispensatio sint? numquid non idem agunt? num-
quid non in uno unum sunt? Itaque qui per rem
eamdem unum sunt, natura etiam unum sunt, non
tantum voluntate : quia et ipsi res eadem effecti
sunt, (h) et ejusdem rei atque efficientiae sint ministri.
10. Stultitia se ipsa prodit, dum adversatur veritati·
Fidei perversae spes nulla. Simplicis meritum. --Pro-
ficit autem semper contradictio stultorum ad stulti-
tiae demonstrationem : quia quae ingenio insipientis
aut perversae intelligentiae adversus veritatem coap-
tantur, dum et inconcussa et immobilis est, necesse est
Ego et pater uuum sumus (Joan. x, 30), ne na-
turae in his unitas et indifferens divinitatis substan-
tia crederetur, sed ex dilectione mutua et ex volun-
tatum concordia unum essent, exemplum unitatis
istius, ut superius demonstravimus, etiam ex dictis
dominicis protulerunt : Ut omnes unum sint, sicut tu
Pater in me, et ego in te, ut et ipsi sint in nobis (Joan.
xvii, 21). Extra evangelica promissa est, quisquis
extra fidem eorum est : et impiae inlelligenliae cri-
men (i) spem simplicem perdidit. Habet enim non
Quando dicitur
unum sunt, etsi non dicatur quid unum, inlelligitur una
substantia, unica haec est ad locum allatum respon-
sio : Legimus, Qui plantat et qui rigat unum sunt :
sed ambo homines erant, ejusdem substantiae fuerant,
non diversae.
h) In ms. Carn. ut ejusdem, minus bene : quam-
vis sequatur deinde etiam in caeteris sint ministri.
Hoc enim Hilario usitatum, ut in duabus sententiis
conjunctione et copulatis non eumdem retineat verbi
modum. Praeferebant tamen editi, sunt ministri.i) Lips. et Par. crimine : renitentibus Bad. Er.
et mss. Illud crimen est eorum, qui simplicem rei
credendae intelligentiam corrumpunt, falsam ei ne-
quiter substituentes. Tum spem simplicem, id est,
spem fidei simplicis et scientia destitutae, de qua in
Psal. cxiii, lit. 10, num. 12, habemus : Plus esi au-
tem nescio quid in cognitione, quam in fide, operis,
quia fides habet obedienliae meritum, non habet autem
cognitae veritatis fiduciam.... Qui credit, potest iqno-
rare quod credit : qui autem jam cognovit, non potest
id, quod cognovit, adepta cognitione non credere.220 furor est,
aut intellecta non credere, aut intelligentiam corru-
pisse credendi.
11. Improprie ut unum sint de unanimitate dixisset
Christus. — Sed licet ipsum intelligentiae suae sen-
sum impietas demutet, non tamen potest intelligentia
non exstare dictorum. Dominus Patrem orat, ut qui
in se credituri sint, unum sint, et sicut ipse in Patre,
et Pater in eo est, ita omnes in his unum sint. Quid
hic aequanimitatem, quid per voluntatis assensum
animae et cordis unitatem introducis? Fuerat nam-
que in verborum copia et proprietate, ut si voluntas
unum esse eos faceret, Dominus ita precaretur : Pa-
a) unum per concordiam simus omnes. Aut forte
qui verbum est, significationem verbi ignoravit? et
qui veritas est, loqui vera nescivit? et qui sapientia
est, in stultiloquio erravit? et qui virtus est, in ea
fuit infirmitate, ne posset eloqui quae vellet intelligi?
Locutus plane ille est vera et sincera fidei evange-
licae sacramenta. Neque solum locutus est ad signifi-
cationem, sed etiam ad fidem docuit, ita dicens : Ut
omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te,
ut et (b) ipsi sint in nobis. Pro his primum precatio
est, de quibus dicitur, Ut omnes unum sint : tum
deinde unitatis profectus exemplo unitatis ostendi-
tur, cum ait : Sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et
ipsi sint in nobis : ut sicut Pater in Filio et Filius in
a) In vulgatis et, non ut. Hoc Hilarii argumentum
ad verba Christi : Ego et Pater unum sumus, accom-
modans Faustinus, cap. 1, copiose ac subtiliter per-
sequitur : Qui, inquit, linguae sermonem dedit, nesciit
loqui, et ignoravit illum sensum vestrum propriis et
competentibus sermonibus explicare, et inefficax fuit
dicere : Ego et Pater unum volumus? Si tamen hoc in
loco unitatem voluntatis, et non deitatis ac substantiae
volebat intelligi. Et post pauca, Vos quasi grammatici,
velul inefficaciam dominicae pronuntiationis suppositi
verbi demutatione supplentes emendatis, et dicitis,
hoc quod ait sumus, volumus intelligendum est.
Observat deinde haereticos pugnantia loqui, dum
Christo alias negant voluntatis concordiam, quia
dixerit : Descendi de coelo, non ut faciam voluntatem
meam, sed ejus qui misit me Patris. Ex quo subjicit,
quomodo interpretaris quod Pater et Filius unum sunt
voluntate, cum Patris et Filii, secundum te, diversae
sint voluntates? etc.b) In excusis hic et mox, ipsi unum sint. Abest
unum constanter a mss.c) In mss. ut, non ita : forte ad imitationem sa-
cri textus, in quo primum ut omnes unum sint, ac
rursum postea, ut et ipsi sint, non ita. De hac ipsa
unitatis forma Augustinus Coll, cum Maximino num.
14 : non dixit. Ut ipsi et nos unum; sed, Ut ipsi sint
unum in natura sua et in substantia sua concordi ae-
qualitate quodam modo uniti atque conflati, sicut Pa-
ter et Filius et Spiritus sanctus unum propter indivi-
duam eamdemque naturam. Et I. i, contra eumdern
Maximin., c. 12 : Cum ergo totiens dixerit, Ut sint
unum; non tamen alicubi dixit, Ut ipsi et nos simus
unum, hoc est, ut nobiscum sint unum; sed, aut in
nobis dixit, aut sicut nos, id est, ipsi secundum natu-
ram suam, nos secundum nostram. Volebat enim eos,
qui natura unum erant, in hoc ipso quod unum erant
esse perfectos.... quod nisi in ipso simus, omnino esse
non possumus. Qui autem in Deo unum simus, dein-
ceps explicat Hilarius.c) ita per hujus unitatis formam, in Patre
et Filio unum omnes essent.
12. Honor a Patre acceptus, et a Filio datus cre-
dentibus, praestat ut unum sint. --Sed quia soli Patri
et Filio ex natura proprium est ut unum sint, quia
Deus ex Deo, et unigenitus ex innascibili non potest
nisi in originis suae esse natura; ita ut et in substan-
tia nativitatis suae qui genitus est exsistat, neque
aliam ac diversam divinitatis nativitas habeat, quam
ex qua profecta 221 est, veritatem : nibil nobis
ambiguum Dominus ad fidem relinquens, absolutae
unitatis hujus toto consequenti sermone docuit na-
turam. Id enim sequitur : Ut et mundus credat, quo-
niam tu me misisti (Joan. xvii, 21). Per id ergo
mundus crediturus est Filium a Patre missum esse,
Et ego honorem, quem dedisti mihi, dedi eis
(Ibid., 22). Et nunc interrogo, utrum id ipsum sit
honor, quod voluntas; cum (??)
sit, at vero honor naturae aut species aut dignitas.
Honorem ergo acceptum a Patre Filius omnibus qui
in se credituri sunt dedit, non utique voluntatem :
quae (d) si data esset, non haberet fides praemium,
cum fidem nobis necessitas affixae voluntatis infer-
ret. Accepti autem honoris datio quid proficeret,
ostendit : Ut sint unum, sicut nos unum sumus (Ib.).
Ob eam ergo causam acceptus honor datus est, ut
omnes unum sint. Jam Igitur unum sunt omnes in
d) In uno e mss. Vatic., quod si ita esset : corrupte.
Qui datam hic neget Hilarius fidem, quaeri potest. At
cum illam infra, num., 30 inter Del dona recenseat,
probabile est eum hoc loco tantum velle fidem nobis
affixae voluntatis necessitate non inferri, sed libera
voluntate nos credere; quia, ut apertius in ps. lxv,
num. 24, declarat, Fides animae et cordis officium
est, resque haec voluntatis internae. Cui consentiens
Augustinus, quamvis ep. cxciv, ad Sixtum, n. 9, fi-
dem gratuitum Dei donum esse plurimis demonstret,
et Vitalem aliter sentientem corripiat epist. ccxvii, n. 29, in eadem tamen ad Vitalem epistola, n. 16, liben-
Scimus eos, qui corde proprio credunt
in Dominum, sua id facere voluntate et libero arbitrio.
Et lib. de Spir. et lit. c. 31, fidem ait esse in potes-
tate, sed potestatem non esse nisi a Deo : adeoque
lib. i Retr. n. 3, docet voluntatem a Deo quidem es-
se, quia praeparat voluntatem; a nobis vero, quia non
fit nisi volentibus nobis. Cur autem, ait ep. cxciv, n.
10, ille credat, ille non credat, cum ambo idem au-
diunt, et, si miraculum in eorum conspectu fiat, ambo
idem vident : altitudo est divitiarum sapientiae et scien-
tiae Dei. Quamquam Hilarius non ita enucleate quid a
Deo, quid a nobis sit distinguens, et unam attendens
voluntatis libertatem, voluntatem dari eatenus nega-
rit, quatenus hoc necessitatem sonat affixae volunta-
tis. Sic porro argumentatur : Credentes in Patre et
Filio unum sunt per aliquid quod datur : atqui non
datur voluntas seu consensus voluntatis : non igitur
unum sunt consensu voluntatis.222 quidem
hic forte humanae spei erit sermo, sed non erit infi-
delis : quia quamvis hoc sperare temerarium sit,
tamen non credidisse irreligiosum est (a) cum idem
atque unus nobis et spei auctor sit et fidei. Et de
hoc quidem (b) planius et copiosius suo, ut congruit,
loco tractabimus. Interim tamen etiam ex praesenti
sermone neque inanis, neque temeraria esse haec
spes nostra intelligitur. Per acceptum igitur et da-
tum honorem unum omnes sunt. Fidem teneo, at-
13. Unitas naturalis fidelium in Deo praestatur Ver-
bi incarnatione, et Eucharistiae sacramento.—-Sed Do-
minus nihil fidelium conscientiae incertum relinquens,
ipsum illum naturalis efficientiae docuit effectum, di-
cens, Ut sint unum, sicut nos unum sumus, ego in his,
et tu in me; ut sint perfecti in unum (Joan. xvii, 22 et
a) Lips. et Par. ut idem : male et praeter fidem
mss. Hic obiter observamus superius verbum sperare
de spe et exspectatione humana ac naturali dici, at
in reliquis vocabulo spei, etiam ubi dicitur humanae
spei sermo, hominum quidem spem, sed Dei promis-
sis non humana ratione fultam significari. Hinc pri-
mum sperare dicitur temerarium : ac deinde spes non
temeraria.b) Sic mss, cum Bad. et Er, At editiones aliae,
plenius.c) Argumentum hic duplex in unum conflatur,
primum ex Christi corporatione petitum, qua nostram
ille naturam vere suscepit; alterum ex Eucharistiae
sacramento, quo veram illius carnem vere sumimus.d) Id est, ad naturam divinitatis. Sic Fragm. 11,
n. 32, ubi ait Hilarius ita immutabilem esse Filium,
ut in assumptione hominis corruptioni potius gloriam
intulerit, quam labem aeternitati; quid corruptio nisi
naturam humanam, quid nisi divinam aeternitas so-
nat? Ea hujus vocis potestas perspicua est cap. 31, in
Matth., n. 1, ubi arguit haereticos, qui ipsam Christi
divinitatem passam esse volebant, Ac si aeternitas na-
turam fragilitatis acceperit. Cur autem aeternitatis vo-
cabulum usurpet ad significandam divinitatem, pla-
num est ex cap. 23, n. 5. Jam ab bis verbis eludere
frustra tentat Scultetus praeclarum Hilarii de Eucha-
ristia testimonium. Neque vero sibi constat, dum pri-
Vere nos
Verbum carnem cibo dominico sumimus, haec verba de
Caena sacra interpretatur. Certe ex antecedentibus et
consequentibus liquido constat, sermonem hic jam
non esse de gloria Christi nobis communicata, sed
de Eucharistiae sacramento : cum hoc bimembri ar-
gumento comprobetur Christum vere et naturaliter
esse in nobis, quia scil, et in Incarnationis mysterio
caro nostra est in eo, et in Eucharistiae sacramento
caro illius est in nobis. Et sicut primo illi membro.
Si vere Verbum caro facium est, respondet haec propo-
Sitio : Qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem
sibi homo natus assumpsit; ita et subtequens illa : Et
naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacra-
mento nobis communicandae carnis admiscuit, respon-
dei alteri membro : Et nos vere Verbum carnem cibo
dominico sumimus. Et hanc quidem partem ad myste-
rium assumptae carnis referri non posse liquet : cum
Christus carnem suscipiens, non naturam carnis suae ad
naturam divinam sed divinam potius ad naturam carnis
nostrae admiscuerit, quam et suam tum facere coepit.
naturam carnis Christi et veritatem, non fi-
guram accipere. Carnem autem Christi in Eucharis-
tia divinitati conjunctam dixerit non sola rationis
luce illustratus, quod scil, caro illius cum a Verbo
jam inseparabilis sit, tradi nobis nequeat sine illo;
sed et motus divini verbi auctoritate, quia scriptum
est : Caro non prodest quidquam, Spiritus est qui vivi-
ficat : nam Spiritus vocabulo divinitatem ab eo intel-
ligi solere, jam saepius est observatum. Videndus Cy-
rillus Alexandrinus, Dial. i, de Trinit., pag. 407, ubi
nos cum Christo non sola voluntatum consensione,
sed natura unum esse pariter ostendit ex sacramento
Eucharistiae.c) Si enim vere Verbum caro fac-
tum est, et vere nos Verbum carnem cibo dominico
sumimus; quomodo non naturaliter manere in nobis
existimandus est, qui et naturam carnis nostrae jam
inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam
carnis suaee ad naturam (d) aeternilatis sub sacramento
223 nobis communicandae carnis admiscuit? Ita
enim omnes unum sumus, quia et in Christo Pater
est, et Christus in nobis est. Quisquis ergo naturali-
ter Patrem in Christo negabit, neget prius non natu-
raliter (e) vel se in Christo, vel Christum sibi inesse;
quia in Christo Pater, et Christus in nobis, unum in
f) qui
ex Maria natus fuit, Christus est, nosque vere sub
mysterio (g) carnem corporis sui sumimus (et per
hoc unum erimus, quia Pater in eo est, et ille in no-
bis ); quomodo voluntatis unitas asseritur, cum na-
turalis per sacramentum (h) proprietas, perfectae sa-
cramentum sit unitatis.
14. Verum Christi corpus in hoc Sacramento perci-
e) Naturaliter sumus in Christo, quatenus nostram
f) Pessime apud Par. quia ex Maria : cum sub-
inde Christus est, idem sonet ac Deus est, ut ex
his : Si homo ille, qui ex Maria natus est, vere Deus est,
sequatur Patrem esse in eo.g) Id est, sub mysticis speciebus velatam. Nescio
quomodo se putet Sculletus his verbis elusisse vim
superiorum, Vere nos Verbum carnem cibo dominico
suminus. Quid enim illud sub mysterio adversatur Ec-
clesiae, quae numquam in hoc sacramento manifes-
tam Christi carnem credidit? Quid vero juvat Sculte-
tum, quod ita praedicatur sub mysterio, ut tamen vere
carnem corporis Christi sumamus? Quid est cur tam
sollicite Hilarius supra, hic, infra illud vere inculcat?h) Haec pressius dicta sic licct explicare : cum na-
turalis proprietas carnis tum a nobis susceptae persa-
cramentum Incarnationis, tum nobis communicatae
pimus.--Non est humano aut saeculi sensu in Dei re-
V. lib. iv, n. 14) : neque (a) per vio-
lentam (1) atque imprudentem praedicationem; coe-
lestium dictorum sanitati, alienae atque impiae intel-
ligentiae extorquenda (b) perversitas est. Quae scripta
sunt legamus, et quae legerimus intelligamus : et tum
perfectae fidei officio fungemur. De naturali enim in
nobis Christi veritate quae dicimus, nisi ab eo didici-
mus, stulte atque impie dicimus. Ipse enim ait, Caro
mea vere est esca, et sanguis meus vere est potus. Qui
edit carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me
manet, et ego in eo (Joan. vi, 56, 57). De veritate
carnis et sanguinis non relictus est ambigendi locus.
Nunc enim et (c) ipsius Domini professione, et fide
nostra vere caro est, et vere sanguis est. Et haec ac-
224 ut et nos in
Christo, et Christus in nobis sit. Anne hoc veritas
non est? Contingat plane his verum non esse, qui
Christum Jesum verum esse Deum denegant. Est er-
go in nobis ipse per carnem, et sumus in eo : dum
(d) secum hoc, quod nos sumus, in Deo est.
15. Perfecta nobis, Christo mediante, cum Deo uni-
tas.--Quam autem in eo per sacramentum communi-
catae carnis et sanguinis simus, ipse testatur dicens,
Et hic mundus mejam non videt; vos autem me videbi-
tis, quoniam ego vivo, et vos vivetis; quoniam ego in
Patre meo, et vos in me, et ego in vobis (Joan. xiv, 19,
Atque impudentem.Ipse.Vivemus.a) Nonnulli mss. per violentiam : et deinde, atque
impudentem : quod etiam praeferunt excusi, subse-
quentibus ita perturbate expressis, ut vocabulum
alienae referatur ad sanitati. Hic sugillantur haeretici,
qui errores suos aut humanis ratiunculis aut detortis
ad placita Scripturis tueri conantur.b) Solus codex Vat. has. diversitas : male. Perver-
sitas opponitur sanitati. Qui exemplar Carnulense
emendavit, hic ad marginem adscripsit, Per totum
hoc capitulum Corporis et Sanguinis dominici veritatem
exsequitur. At vero tum ex scriptura secundae illius
manus, tum ex antiquo codice alias Floriacensis, nunc
Colbertinae bibliothecae, not. 1194(qui in septem prio-
ribus libris ita ad fidem Carnutensis expressus est, ut
omnes ac solas lectiones praeferat, quae in illo secun-
dis curis adjectae sunt), facile probatur praedictum
c) Quid est ipsius Domini professione, nisi ipsismet
Christi verbis? Quid deinde et fide nostra, nisi ex fide
Ecclesiae, Domini verba ut sonant inlelligenlis? Ex
quo liquet Hilarium sensisse fidem nostram Dei ver-
bis inniti debere. Dei autem verba ex fide Ecclesiae
explicanda; atque ex utroque illo capite confirmari,
nos in Eucharistia veram Christi carnem verumque
sanguinem accipere. Quamlibet aliam interpretatio-
nem verborum : Caro mea vere est esca, etc., violen-
tam esse praemonet atque imprudentem.d) Mss. Vat. bas. Martin. Carn. Sorbonicus unus,
ac duo Colbertini, non tamen antiquior, dum secun-
dum hoc : non videntur aliis libris praeferendi, sed
haec ita intelligenda : dum simul cum Christo, cui
conjuncti sumus, hoc quod nos sumus est in Deo
patre, cum quo ille unum est.e) corpo-
ralem ejus nativitatem, et ille rursum in nobis per
sacramentorum inesse mysterium crederetur : ac sic
perfecta per Mediatorem unitas doceretur, cum nobis
in se manentibus ipse maneret in Patre, et in Patre
manens maneret in nobis; et ita ad unitatem Patris
proficeremus, (f)cum qui in eo naturaliter secundum
nativitatem inest, nos quoque in eo naturaliter ines-
semus, ipso in nobis naturaliter permanente?
16. Unitas haec quam naturalis. Unitas Filii cum
Patre. --Quam autem naturalis in nobis haec unitas
sil, ipse ita testatus est : Qui edit carnem meam, et
bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan.
vi, 57). Non enim quis in eo erit, nisi in quo ipse fue-
rit : ejus tantum (2) in se assumptam habens carnem,
qui suam sumpserit. Perfectae autem hujus unitatis
225 sacramentum (g) superius jam docuerat, di-
cens : Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo per Pa-
trem : et qui manducaverit meam carnem, et ipse vivet
per me (Ibid. 58). Vivit ergo per Patrem : et quo
modo per Patrem vivit, eodem modo nos per carnem
ejus (3) vivimus. Omnis enim comparatio ad intelli-
gentiae formam praesumitur : ut id, de quo agitur,
secundum propositum exemplum (4) assequamur·
assequatur. Rectius codex
Veronensis, assequamur.e) Id est, per corpus quod ex Maria nascendo sus-
per sacramentorum mys-
terium Eucharistiam designari planum est, ut constan-
ter prosequatur Hilarius suum bimembre argumen-
tum.f) Hoc sibi vult : cum in Christo, qui in Patre na-
turaliter inest secundum nativitatem aeternam, nos
pariter inessemus per susceptam ab eo carnem nos-
tram, eodem ipso Christo rursum in nobis naturali-
ter permanente per impertita carnis et sanguinis sui
sacramenta.g) Cum locus subjectus in Evangelio inferior sit
proxime allato ex Joan. vi, non hujus respectu, sed
respectu alterius ex Joan. xiv, 19, hic superior nun-
cupatur. Mox e mss. restituimus vivus Pater, pro
vivens. Tum codex Vat. bas. et ego vivo propter Pa-
trem, Deinde in Joannis exemplaribus graecis et la-
tinis nunc circumfertur, et qui manducat me, non, et
qui manducaverit carnem meam. Quibus subjicitur in
ms. Martin, et ipse vivit in me, non, et ipse viret per
me. Quod ex hoc Evangelii loco conficit Hilarius,
Sacramentarii probe expandant velim. Sic enim ra-
Tiocinatur : Ita Christus vivit per Patrem accepta
illius natura, sicut nos vivimus per Christum accepta
ipsius carne. Tum sumit quasi rem magis notam, de
qua minime contenderent Ariani : atqui vivimus per
Christum naturam illius carnis adepti; adeo ut per
carnis illius manducationem Christum in nobis car-
nalibus carnaliter manentem habeamus. Ac demum
adversus Arianos rem, unde litigabant, concludit :
Ergo et Christus vivit per Patrem, accepta ipsiusmet
natura divina; ita ut Pater secundum Spiritum, hoc
est, secundum naturam divinam ei datam, naturaliter
in eo maneat. Qui argumenta tam clara alio detor-
quere conamur, indicant vel se mala fide agere, vel
saltem quantum apud homines possint praejudicatae
mentis opiniones.
17. Epilogus. Haec autem idcirco a nobis comme-
morata sunt, quia voluntatis tantum inter Patrem
et Filium unitatem haeretici mentientes, unitatis no-
a) carnaliter
Filium, et in eo nobis corporaliter et inseparabiliter
unitis, mysterium verae ac naturalis unitatis sit prae-
dicandum.
18. Unitas Filii et Patris diserte in Scripturis as-
serta. — Responsum igitur a nobis est stultitiae fu-
rentium, ad demonstrationem tantum inanis menda-
cii : ne imperitos fallerent vanae ac ridiculae asser-
tionis errore. Caeterum fides evangelica responsio-
nis nostrae necessitate non eguit. Unitatem nostram
226 obtinet ille, et in ea manet. Nec per sacramen-
tum dispensationis unum sunt, sed per naturae nati-
vitatem, dum nihil in eo ex se Deus eum gignendo
degenerat. Unum sunt, dum quae de manu ejus non
rapiuntur, non rapiuntur de manu Patris (Joan. x,
28); dum eo cognito Pater cognitus est; dum eo
viso Pater visus est; dum quae loquitur, manens in
se Pater loquitur; dum in operante se operatur Pa-
ter; dum ipse in Patre est, et in eo Pater est (Joan· xiv,
In ejusdem consistentis egressionem.a) Quod superiori numero dictum est, nos Eucha-
ristiae beneficio in nobis carnalibus manentem per car-
nem Christum habere, nunc disertius enuntiatur ma-
nere in nobis carnaliter Filium.b) In ms. Martin, haec; quod mox dicta disertius
comprehendit : ac postea ut in aliis vetustioribus,
umanimitas, unianimitatem.c) Vat. bas. ms. sed nativitas, nobis non proba-
tur.d) Par. post Lipsium, ad unanimitatem : male et
praeter fidem mss. Nam illud ad unitatem, id est ad
explicandos Iocos, in quibus unitas commendatur.e) In vulgatis, ab ignorantibus; rectius in mss. ig-
norantibus, hoc est, apud ignorantes ac simplices.f) Cum vocabulum egressio. ejus qui exit ab eo
unde exit distinctionem significet, caute ei adjicitur
verbum consistentis, quo naturae unitas eidem asse-
ratur. Quod illustratur verbis Cyrilli, I. ii. in Joan. c.
3 : Exivit enim ex Patre in propriam exsistentiam Fi-
lius, etsi in ipso est secundum naturam. Et quod ibi
exisse, idipsum hic missum esse significat. Itaque Cy-
rillo non differt exire et mitt. Praeterae hec egressio-
nis proprium est, ut nullum procedentis initium so-
net. Unde Hilarius, lib. iv, n. 31, Filii nativitatem eo
vocabulo apte expressam dixerat : quia non ut esset
coepit ex nihilo, sed exiit a manente; et exiisse signifi-
cationem habet nativitatis (seu processionis distinctae
non habet inchoationis. Non de-
clarat quidem hic Hilarius an geniti processionem exi-
stimare debeamus. At cum lib ii, n. 1. Spiritum
sanctum donum nuncupet, uti licet responsione Au-
gustini, lib. v de Trinit. c. 14 : Exiit enim, non quo-
modo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur
Filius. Sed aperta est Hilarii ipsius sententia, lib. xii,
n. 54, dicentis : Unigenitum ex te natum sciens, geni-
tum tamen Spiritum sanctum non dicturus sim.b) non praestat creatura, sed na-
tivitas; non eflicit voluntas, sed potestas; non lo-
quitur unanimitas, (c) sed natura : quia non unum
est creari, et nasci; neque velle id ipsum est, quod
et posse; neque concordare idem est, quod manere.
19. Unanimitas non negatur, dum asseritur unitas.
De Patris et Filii unitate apertum testimonium. --
Non negamus igitur unanimitatem inter Patrem et
Filium : nam hoc solent haeretici mentiri, ut cum
solam concordiam (d) ad unitatem non recipimus,
discordes eos a nobis affirmari loquantur. Sed au-
diant quam a nobis unanimitas non negetur. Unum
sunt Pater et Filius natura, honore, virtute : nec
natura eadem potest velle diversa. Et audiant adhuc
naturae sibi cum Patre unitatem Filium testantem;
Cum venerit advocatus ille, quem ego mittam
vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre meo pro-
cedit, ipse testificabitur de me (Joan. xv, 26). Advo-
catus veniet, et hunc mittet Filius a Patre, et Spiri-
tus veritatis est, qui a Patre procedit. Excutiat inge-
nii sui aculeos omnis haereticorum schola : et quaerat
nunc, quod vel mentiri (e) ignorantibus possit, et
doceat quid sit hoc quod Filius mittit a Patre. Qui
mittit, potestatem suam in co quod mittit ostendit.
Sed quod a Patre mittit, quid intelligemus, utrum
acceptum, aut dimissum, aut genitum? nam horum
necesse est unum aliquid significet, quod a Patre
missurus est. Et missurus a Patre est eum Spiritum
veritatis, qui a Patre procedit : jam ergo non est
acceptio, ubi demonstrata processio est. Superest
227
utrum in hoc (1) (f) consistentis egressionem, an
geniti processionem existimemus.
20. Spiritus sanctus a quo sit non incertum. Quod
a Filio accipit, accipit et a Patre. Hinc unum natura
sunt Pater et Filius. — Neque in hoc nunc calumnior
(g) libertati intelligenliae, utrum ex Patre, an ex Filio
(2) Spiritum paracletum putent esse. Non enim in
incerto Dominus reliquit : nam sub iisdem dictis
haec ita locutus est : Adhuc multa habeo vobis dicere,
Spiritum sanctum.g) Sic mss. At editi, libertatem. Ex bis ac sequen-
tibus Hilarii dictis videri posset, jam tum motam
esse de Spiritus sancti processione controversiam.
Quippe aperte indicat minime sibi incertum, quin a
Patre et Filio sit, quamvis de loquendi ratione plus-
culum litigare nolit. Jam vero observatum est, lib. ii,
num. 4, not. Filium Spiritus sancti et largitorem,
et auctorem ab eo appellatumsed non potestis portare illa modo. Cum veneni ille
Spiritus veritatis, diriget vos (1) (a) in omnem verita-
tem. Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque
audierit loquetur, et futura annuntiabit vobis. Ille me
honorificabit; quoniam de meo accipiet, et annuntiabit
vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt :
propterea dixi, De meo accipiet, et annuntiabit vobis
(Joan. xvi, 12, seqq.). A Filio igitur accipit, qui et ab
eo mittitur, et a Patre procedit. Et interrogo, utrum
id ipsum sit a Filio accipere, quod a Patre proce-
dere. Quod si (b) differre credetur inter accipere
a Filio, et a Patre procedere; certe id ipsum atque
unum esse existimabitur, a Filio accipere, (c) quod
sit accipere a Patre. Ipse enim Dominus ait : Quo-
niam de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quae
cumque habet Pater, mea sunt : propterea dixi, De meo
accipiet, et annuntiabit vobis (Ibid. 14 et 15). Hoc
quod accipiet (sive potestas est, sive virtus, sive
doctrina est), Filius ase accipiendum esse dixit : et
rursum hoc ipsum significat accipiendum esse de
Patre. Cum enim ait, omnia quaecumque habet Pa-
ter, sua esse, et idcirco dixisse se de suo accipien-
dum esse : docet etiam a Patre accipienda, a se ta-
men accipi; quia omnia quae Patris sunt, sua sint.
Non habet haec unitas diversitatem : nec differt a quo
acceptum sit, quod datum a Patre, datum referatur
a Filio. Numquid et hic voluntatis unitas afferetur?
Omnia quae habet Pater, Filii sunt : et omnia quae
Filii 228 sunt; Patris sunt. Ipse enim ait : Et mea
omnia tua sunt, et tua mea (Joan. xvn, 10). Nondum
Quoniam
de meo accipiet : futuri enim temporis significatio est,
ubi accepturus ostenditur. Nunc certe ideo a se ac-
cepturum ait, quia omnia Patris sua essent. Disseca
naturae hujus, si potes, unitatem : et aliquam dissi-
militudinis infer necessitatem, per quam Filius non
sit in unitate naturae. A Patre enim procedit Spiri-
tus veritatis : sed (d) a Filio a Patre mittitur. Omnia
quae Patris sunt, Filii sunt : et idcirco quidquid ac-
cipiet, a Filio (2) (e) accipiet ille mittendus, quia
Filii sunt universa quae Patris sunt. Natura itaque
in omnibus tenet suam legem, et quod unum ambo
sunt, ejusdem in utroque per generationem nativi-
In omni veritate. Mox, loquitur. Postea, annun-
tiabit sine vobis.Accipit,a) Ita juxta graecum codex Vat. bas. cum Martin.
caeteris, lib. ii, n. 33, consentientibus : in quibus ta-
men hic exstat in omni veritate.b) In vulgatis, nihil differre. Rectius abest nihil
a mss. Conceditur adversariis quidquid voluerint, ut
invincibiliter revincantur.c) Mss. bas. Vat., Martin., Carn. aliique, quod sit
a Patre procedere. Retinenda lectio vulgata, quam
cum optimo Colb. exhibent et plures mss.d) In vulgatis, a Filio mittitur et a Patre. In ms.
bas. Vat., uno Sorbon. et altero Colb. a Filio acci-
piet, a Patre mittitur; In Martin, a Filio accipit et a
Patre mittitur. Verius in pluribus aliis, a Filio a Pa-
tre mittitur; cum haud dubie respiciatur illud, quem
ego mittam vobis a Patre, Scrupulose adeo Hilarius
omnia de Spiritu sancto verba sua e Scripturis exigit.
21. Dei et Christi unus est Spiritus. --Loquatur
enim ille, qui electionis est vas et gentium doctor,
secundum veritatis intelligentiam fide Romanae ple-
bis ante laudata. Volens enim naturae unitatem in
Patre et Filio docere, ita ait (Rom. viii, 9, seqq.) :
Vos autem non estis in carne, sed in Spiritu (3) (f) si
quidem Spiritus Dei in vobis est. Si quis autem Spiritum
Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus in
vobis est, corpus quidem mortuum est (g) per peccatum,
spiritus autem vita est (4) per justitiam. Si autem Spi-
ritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis;
qui suscitavit (h) Christum a mortuis, vivificabit et mortalia
corpora vestra propter 229 Spiritum suum, qui habitat
in vobis. Spiritales omnes sumus, si in nobis est
Spiritus Dei. Sed hic Spiritus Dei, (i) et Spiritus
Christi est. Et cum Christi Spiritus (j) in nobis sit,
ejus tamen Spiritus in nobis est, qui Christum sus-
citavit a mortuis : et qui suscitavit Christum a mor-
tuis, corpora quoque nostra mortalia vivificabit
propter habitantem Spiritum ejus in nobis. Vivi-
ficamur ergo, propter habitantem in nobis Spiritum
Christi, per eum qui Christum suscitavit a mortuis.
k) tamen in nobis est
Christi, nec tamen non Dei est Spiritus, qui in nobis
est. Discerne igitur, o haeretice, Spiritum Christi
a Spiritu Dei, et excitati a mortuis Spiritum Christi
ab Spiritu Dei Christum a mortuis excitantis; cum
inhabitans in nobis Spiritus Christi, Spiritus Dei sit;
et cum Spiritus Christi a mortuis excitati, Spiritus
tamen Dei sit Christum a mortuis excitantis.
22. Spiritus Dei an natura, an res naturae. --Et
Quaero nunc in Spiritu Dei utrum naturam, an rem
naturae significatam existimes. Non idem est (l) enim
natura, quod naturae res : siculi non idem est homo,
Si quidem Spiritus Dei habitat in vobis, juxta
graecum textum.Propter justificationeme) Mss. accipit.f) Lib. ii, n. 29, cum pluribus mss. et omnibus
edit, legitur si tamen.g) Carnut, codex, propter peccatum : et mox,
propter justitiam.h) Editi, suscitavit Jesum : dissidentibus mss. (??)t
graeco textu, ut jam notatum lib. ii n. 29. Mox in
vetere ms. Colb. spiritum ejus, non suum.i) Par. sed hic Spiritus, Melius alii libri, et
Spiritus, quasi idem quoque Spiritus,j) Sic mss. At excusi, in nobis est, ejus tum Spi-
ritus, etc.k) Rursum in hic excusis tum pro tamen erat.l) Abest enim a vetustioribus mss. Quaeritur hic
utrum Spiritus Dei nomine propriam Patris naturam,
an rem illius quidem propriam, sed ab ipso tamen
distinctam velint significari. Ita lib. ii, n. 32, Spiri-
tus sanctus a Domino distinctus docetur, quia alius
est Spiritus, alius cujus est Spiritus. At vero utrum-
vis eligant, Pater et Filius unius ostenduntur naturae :
cum Christi Patrisque unus et idem sit Spiritus, pro-
indeque natura; et Spiritus sanctus ut Patris, ita et
Christi sit, adeoqueres naturae unius, seu eorum quo-
rum natura una sit.
23. Modo Patrem, modo filium significat. —Memini
enim in Spiritu Dei ita filium Dei significari, ut in
eo (a) Deus pater demonstratus esse intelligatur, et
ad cujusvis demonstrationem posse significatum Dei
Spiritum pertinere : neque tantum hoc ex prophetica,
sed ex evangelica auctoritate monstrari, cum dici-
tur : Spiritus Dondni super me, propterea unxit me (Luc.
iv, 48); et rursum (Matth., xii, 18) : Ecce puer meus
quem elegi, dilectus meus in quo complacuit animae meae,
ponam super eum Spiritum 230 meum; et ipso de se
Domino testante : Si autem in Spiritu Dei ego ejicio
daemonia, utique appropiavit in vobis regnum Dei (Ib.,
b) non ambigue vel Patrem
significare, vel filium, virtutem tamen naturae ma-
nifestantia (1).
24. Cur uterque dictus sit Spiritus. — Namque id-
circo dictum existimo in utroque (c) Spiritus Dei, ne
secundum corporales modos ita inesse Filium in Pa-
tre vel Patrem in Filio crederemus : scilicet ne loco
Deus manens, nusquam alibi exstare videretur a sese.
Homo enim, aut aliquid aliud ei simile, cum alicubi
erit, tamen alibi non erit : quia id, quod est illic,
continetur ubi fuerit; (d) infirma ad id natura ejus,
ut ubique sit, qui insistens alicubi sit. Deus autem
immensae virtutis vivens potestas, quae nusquam non
adsit, nec desit usquam, se omnem per sua edocet,
et sua non aliud quam se esse significat : (2) ut ubi
Manifestant.a) Nimirum vocabulo Spiritus Dei.b) In codice bas. Vat. nobis pro non, ac postea
cum Martin, manifestant pro manifestantia : male. In-
stitutae quaestioni primum hic habetur responsum,
puta Spiritus vocabulo Patris et Filii virtutem, et
perinde naturam significari : Quia naturae virtus prae-
stat veritatem, ut legimus, lib. v, n. 3. Tum subinde
docetur Dei naturam spiritus nomine ideo donari,
c) Ita mss. Martin. Colb., Germ., necnon Corb. se-
cundis curis. At vulgati, spiritum Dei.d) Hoc est, impotente ad id ut ubique sit. Neque
audiendi recentiores mss. in quibus habetur, ut ubi-
que non sit.e) Id est, in verbis Esaiae lxi, 1, apud Lucam re-
latis, quibus ait Dominus, Spiritum Dei super se,
ideoque se unctum et missum ad evangelizandum,
nomine Spiritus Dei puto significari Deum patrem.f) Sic potiores mss. Alii vero libri, incarnato.
Paulo ante in ms. Vat. bas. manifestari videtur, non
manifestatur :et post pauca, consummatam. loco con-
summati. Huic loco lucem praestat similis lib. xi, n.
18, ubi prope idipsum aliis verbis ita enuntiatur :
Quemadmodum Spiritu Dei et virtute sit unctus, non
ambiguum est, tum cum ascendente eo de Jordane vox
Dei patris audita est, Filius meus es tu, ego hodie genui
te : ut per hoc testimonium sanctificatae in eo carnis,
unctio spiritalis virtutis cognosceretur. Quo in loco un-
ctio spiritalis virtutis appellatur, quod hic naturae suae
communio.
25. In Spiritu Dei significatur Pater. Significatur
Filius. Significatur et Spiritus sanctus. —In Spiritu
autem Dei (e) patrem Deum significari, ita existimo
intelligi oportere, quod Spiritum Domini super se
esse Dominus Jesus Christus professus sit, propter
quod eum ungat, et mittat ad evangelizandum. Pa-
ternae; enim naturae virtus in eo manifestatur; naturae
suae communionem in Filio etiam (f) in carne nato
per sacramentum spiritalis hujus unctionis ostendens
(Matth., iii, 17), cum post consummati baptismi na-
g) quoque proprietatis significatio
audita est, voce testante de coelo : Filius meus es tu,
ego hodie genui te (Ps. ii, 7). Non enim vel ipse super
se esse, vel sibi de coelis adesse, vel ipsum se 231
cognominasse sibi filium intelligendus est : sed omnis
haec fidei nostrae fuit demonstratio, ut sub perfectae
ac verae nativitatis sacramento, unitatem (h) naturae
manentis in Filio, qui etiam homo esse coeperat, nos-
ceremus. Et Patrem quidem in Dei Spiritu ita signi-
ficari repertum est. Filium vero hoc modo demons-
tratum intelligimus, cum dicit : Quod si in Spiritu
Dei ego ejicio damones, utique appropiavit in vobis re-
gnum Dei : se scilicet, id est, naturae suae potestate
daemones ejicere demonstrans, qui non nisi Dei Spi-
ritu ejici possint. Est autem et in Spiritu Dei Spi-
Et ubi. Mox intelligitur.g) Bad., Er. et Lips. omittunt quoque, et praece-
dentem particulam cum : cujus loco apud Par. po-
situm erat cum. Deinde proprietatis vox opponitur ad-
optioni. Sive autem Christo baptizato dixerit Pater,
Hic est filius meus, etc., quomodo legit Hilarius lib. vi,
n. 23; sive dixerit, Filius meus es tu, ego hodie genui te,
quomodo hic, lib. vi, n. 23, lib. xi, n. 18 in Matth.,
c. ii, n. 6, et in ps. ii. n. 29, ipsius verba refert, stat
eadem vis argumenti, quae in vocabulis Filius meus
i, 5, verba Psalmi,
Filius meus es tu, ego hodie genui te, et Patris esse
tradit, et Filio ita proprie dicta, ut ne ia ullum qui-
dem angelorum conveniant.h) Editi, naturae paternae. Abest paternae a mss. Ex
hoc loco patet Hilarium illud Matth, iii, 16 : Et vidit
Spiritum Dei descendentem sicut columbam et venien-
tem super se, ita interpretari, ut Spiritum Dei intelli-
gat Patrem : qui hinc contra Sabellianos alius a Filio
defenditur, quod super illum sit, ipsi adsit, ipsum
Filium cognominet. At certe non existimandus est ita
eo nomine Patrem intellexisse, ut Spiritum sanctum
pariter intelligi posse negaverit : cum subinde de-
claret, haec se de diversa vocis Spiritus Dei potestate
demonstrare, ut quo quo se vertant haeretici, vim
veritatis, qua Filium unum cum Patre credimus, de-
clinare non possint.Sed
hoc est, quod dictum est per prophetam, Erit in novissi-
mis diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu meo in
omnem carnem, et prophetabunt filii eorum et filiae eo-
rum (Act. ii, 16, seqq.) Et consummatum hoc totum
fuisse in Apostolis docetur, cum misso Spiritu sancto
omnes (a) linguis gentium sunt locuti.
26. In nobis est Deus, cum Christus; cum Spiritus
Christi, Spiritus Dei. Filii et Patris natura una. —Haec
autem idcirco sunt demonstrata necessario, ut in
quamcumque se licet partem haeretica falsitas contu-
lisset, finibus tamen atque praescripto veritatis evan-
gelicae concluderetur. Habitat enim in nobis Christus :
et habitante Christo, habitat Deus. Et cum habitat in
nobis Spiritus Christi; habitante tamen in nobis Spi-
b) per naturam rei natura ipsa habitet in nobis;
indifferens natura Filii esse credetur a Patre, cum
Spiritus sanctus, qui et Spiritus Christi et Spiritus
Dei est, res naturae esse demonstretur unius. Quaero
nunc igitur, quomodo non ex natura unum sunt? A
patre procedit Spiritus veritatis : a Filio mittitur, et
a Filio accipit. Sed omnia, quae habet Pater, Filii
sunt : et idcirco qui ab eo accipit, Dei Spiritus 232 est,
sed idem et Spiritus Christi est. Res naturae Filii est
(supple, Spiritus), sed eadem res et naturae Patris est.
Excitantis Christum a mortuis Spiritus est; sed idem
27. Filii et Patris una apud nos habitatio. —Sed
te, haeretice, furentem, et spiritu doctrinae morti-
ferae circumactum tenet et coarctat Apostolus, Chri-
stum nobis fundamentum ponens fidei (I Cor., iii,
11). dicti hujus quoque dominici non nescius : Si
quis diligit me, et verbum meum servabit : et pater meus
Sed et apostotica.Per naturam Dei.Excitati Jesu. Mox, excitantis Jesum.Comitatu diversi.a) Editi, excepto Par., omnes linguas.b) Praeferimus cum vetere ms. Colb. et Germ. per
naturam rei, inversis tamen, ut saepe usu venit, vo-
cabulis scil, pro, per naturae rem. In libris aliis habe-
tur per naturam Dei. Ab hinc responsum in eos ac-
commodatur, qui Spiritum Dei rem naturae esse vo-
lent.c) Hinc vocem Jesu, necnon Jesum post verbum
excitantis, sustulimus auctoritate potiorum mss.d) Martinianus codex, comitatu diversi. Amplius
nescio quid habet comitatu diversitatum, puta, an ra-
tio simul veniendi sita sit in quadam diversitatum
congerie, an in unitate naturae?e) Supple, Spiritus : alias cohabitationis sacra-
mentum non erit, nisi duo habitent personis distincti.
Tum in ms. Vat. bas. neque ab alio diversus co habi-
tator : posset ferri diversus cohabitator, quod habet
Martinianus.f) Vat. bas. codex et Martin. Christi este quam Dei
est : non sunt recipiendi.diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud
eum faciemus (Joan., xiv, 23). Per id enim, Spiritu
Christi in nobis manente, Dei Spiritum in nobis ma-
nere testatus est, nec diversum a se esse Spiritum
a mortuis (3) excitati (c) et Spiritum a mortuis exci-
tantis. Veniunt enim, atque habitant in nobis : et rogo
utrum (1) (d) comitatu diversitatum venient, mansio-
nemque facient, an unitate naturae? Sed obnititur do-
ctor gentium, non duos spiritus. Dei scilicet et Chri-
sti, sed Spiritum Christi, qui et Spiritus Dei est, in-
esse credentibus. Non est cohabitatio, sed habitatio
est : sub sacramento tamen cohabitationis habitatio,
dum neque duo (e) habitant, neque ab alio diversus
habitator est. Est enim in nobis Spiritus Dei, sed est
in nobis Spiritus Christi : et cum Spiritus Christi in-
f) Christus esse, quam Dens est.
Deus igitur Christus est (5)(g) unus cum Deo Spiritus.
28. Ariani a Spiritu sancto alieni Christum Deum
negant, et tamen colunt. — Et illud evangelicum : Ego
et Pater unum sumus (Joan., x, 30), docet Apostolus
unitatem esse naturae, non solitudinem unionis, scri-
bens Corinthiis : Propter quod notum facio vobis, quia
nemo in Spiritu Dei (h) dicit anathema (6) Jesum.
Scisne nunc, haeretice, in quo spiritu dicas Chri-
stum creaturam (I Cor., xii, 3)? Cum enim in ana-
themate sint, qui servierunt creaturae 233 (i) potius
quam Creatori (Rom., i, 25); Christum creaturam con-
fitens, quid sis intellige, qui non ignores quin in ma-
Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in
Spiritu sancto (I Cor., xii, 3). Sentisne quid tibi de-
sit, (j) Christo negando quod suum est? Si per natu-
ram Dei Christus tibi Dominus est, habes Spiritum
sanctum : si vero per adoptivum nomen hic dominus
est, Spiritu sancto carens, spiritu erroris animaris :
quia nemo nisi in Spiritu sancto Dominum Jesum
potest dicere. Et tu creaturam eum potius quam
Unius pro ejusdem.Jesu, non Jesum, in nostro codice. Mox, dicis,
non dicas.g) In mss. Martin. Carn., Corb., Prat. et aliquot
aliis, unius.h) Verbum loquens hic addunt editi, quod non ha-
bent, lib. ii, n. 34, neque hic reperimus nisi in uno
recentiore ms. Colb. Mox in Martin, et aliis nonnul-
lis, Jesu, non Jesum.i) Simili ratione Ambrosius, lib. i de Fide, c. i6,
n. 104 : Ipse Paulus creaturae servire nos prohibet :
quemadmodum ergo Christo ipse serviret, si creaturam
Christum putaret? Ex quo concludit : Aut igitur desi-
nant colere quem creaturam appellant, aut desinant...
dicere creaturam : et c. 11, n. 69 : Si alienum putant
Deum, cur adorant eum? cum scriptum sit : Neque
adorabis Deum alienum. Idem argumentum adver-
sus Arianos ut creaturae cultores conficiunt Athana-
sius, (??)silius Gregorius Nyss., etc.j) Mss. Carn., Colb., Germ. Christum negando.
Planum est proxima Apostoli verba sic ab Hilario in-
tellecta : Nemo potest dicere et confiteri Jesum esse
Dominum, nisi, etc.a) ex communi
genere potius et familiari nomine, quam ex natura
sit Dominus. Sed (b) a Paulo disce naturam.
29. Gratiarum divisiones. --Sequitur enim : Divi-
siones autem donorum sunt, idem autem Spiritus est;
et divisiones ministeriorum sunt, et idem ipse Dominus;
et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui
operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur ma-
nifestatio Spiritus (c), ad id quod utile est (Ibid. 4, et
seqq.). In prsenti sermone quadrimoda significatio
intelligitur, cum in divisione donorum idem Spiritus
est, et in divisione ministeriorum idem ipse Dominus
est, et in divisione operationum idem Deus est, et in
utilitatis datione manifestatio Spiritus. Atque ut da-
Huic quidem per Spiritum
datur sermo sapienti, alii autem sermo scienti se-
cundum eumdem Spiritum, alteri autem fides (d) in eo-
dem Spiritu, alii donum curationum in eodem Spiritu,
alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio
Spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio
linguarum (Ibid., 8 et seqq.).
30. Spiritus manifestatio. Et quidem id, quod
quartum esse diximus, id est, in datione utilitatis (e)
Spiritus manifestationem, absolutam habet intelligen-
tiam. 234 Commemoratum enim est, per quas datio-
num utilitates hc esset Spiritus manifestatio. In his
namque divisionum virtutibus non incerta doni hu-
jus ostensio est, de quo Dominus ad Apostolos dixe-
ne ab Jerosolymis discederent;
(f) sed exspectate, inquit, promissionem Patris, quam
Vel per interpretationem, quomodo antea dixe-
rat per fidem, per donum, per operationem, etc., paulo
post, absolvat. Tum inferius, utilitatis admirationis.a) Optim not mss. Carn., Germ. cum tribus
Colbertinis, ex communi potius et familiari nomine.
Unus Sorbon. ex communi, generali potius, etc. Vat.
bas. et Martin, ex communione generis et familiari
nomine.b) Apud. Er. et in uno ms. Vatic. a Paulo et Dei
spiritu in eo disce naturam. Apud Lips. et Par. nec-
non in ms. Corb. et aliquot aliis, a Paulo et Dei et
Spiritus in eo disce naturam. In tribus Colb. et uno
Sorbon. a Paulo Dei Spiritum in eo, et Dei disce na-
turam. Simplicius et, ut putamus, sincerius Bad., op-
timus codex Colb. cum Carn., Martin., Germ., Vind.
a Paulo disce naturam, hoc est,
qu ipsius sit natura, et quam non ex nuncupatione
solum, sed vere et ex natura sit Dominus : quod fu-
sissime probatur. Namque ab hinc usque ad n. 35
demonstrat Hilarius, alium quidem esse Deum Pa-
trem, alium Dominum Jesum Christum, sed unum
tamen utriusque Spiritum, unam esse divinitatem,
cujus virtus ac natura donis suis manifesta fiat.
Postea vero apertius ostendit Christum natura esse
Dominum.c) In ms. Carn. Spiritus illuminatio ad utilitatem.
Ita quidem habetur lib. ii, n. 34, consentientibus
scriptis simul et excusis : at hic aliter legendum li-
quet ex subnexis.d) Sic grco textu suffragante legitur lib. ii,
n. 34, et hic in exemplari Carn. ubi in Martin, in
uno spiritu, in aliis autem, in eumdem Spiritum, Post
pauca rursum vulgati hic pr se ferentes interpreta-
tio sermonum, non linguarum : refutantur, ex mss.
textu grco, et subjecta interpretatione.audistis de ore meo, Quoniam Joannes baptizavit aqua,
vos autem Spiritu sancto tingemini, quem et accipietis
non post multos hos dies. Et rursum : Sed accipietis
virtutem superveniente Spiritu sancto in vos, et eritis
mihi testes in Jerusalem, et omni Juda, et Samaria, et
usque ad ultimum terr(Act. i, 4, et seq.). Promissionem
Patris, qu de ore ejus audita est, exspectari jubet.
Certe etiam nunc ejus patern promissionis eloquium
est. Per has igitur virtutum efficientias manifestatio Spi-
ritus est. Neque enim in occulto est Spiritus donum,
ubi sermo sapienti est, et verba vit audiuntur :
vel ubi divin cognitionis scientia est, ne pecu-
dum modo per ignorationem Dei, vit nostr
ignoremus auctorem : vel per fidem Dei, ne non cre-
dentes Evangelium Dei, extra Evangelium Dei si-
g) virtus intelligatur : vel per prophetiam, ut per
doctrin intelligentiam intelligamur ex Deo eruditi :
vel per discretionem spirituum, ne ignari simus,
sancto an perverso spiritu quis loquatur : vel per ge-
nera linguarum, ut (h) in signum dati Spiritus sancti
linguarum sermo donetur (I Cor. xiv, 6) : (1) vel in
interpretatione linguarum, ne ignoratione fides au-
dientium periclitetur, cum linguam ignorantibus lin-
gu interpretator absolvit. In his igitur omnibus ad
utilitatem unicuique divisis manifestatio Spiritus est,
per has scilicet dat unicuique 235 (i) utilitatis
31. Hc dona alius atque alius largitur, et tamen
unus Spiritus. — Tenuit autem beatus apostolus
e) Apud Par. spiritus manifestationum : mendose.
Magis placeret manifestatio : sed manifestationem ad
proximum verbum diximus referre licet.f) Editi, sed exspectarent. Tum Lips. et Par. quam
audistis inquit. At in omnibus mss. exspectate : cui
verbo in tribus tantum proxime subjicitur inquit, cum
neque hic, neque post exstet in aliis. Mox in Colb.,
Carn., Martin., Germ. baptizabimini, non tingemini.g) In vulgatis, virtutis intelligamus. Tum apud
vel per prophetiam, ut per doctrinam intel-
ligamus.h) Abest in a mss. Colb. Martin, et Germ. Tum in
editis, dati Spiritus, sine sancti.i) Editi, utilitatis administrationes. Rectius mss.
summo consensu, utilitatis admirationes, vel utilitates
admirationis : quia nimirum utilitas modo non hu-
mano prstita admirationem excitat, ac Spiritus, cu-
jus subsidio confertur, divinam virtutem palam de-
clarat. Sic lib. vii, n. 5, Sabellius Dei in Christo
naturam per gestorum admirationem agnovisse dicitur;
et lib. in Constantium n. 8 prdicantur admiratio-
num opera coram venerandis Martyrum ossibus con-
specta. Denique in psal. xci, n. 4, his verbis, ut Crea-
toris potestas per creatur admirationem posset intel-
ligi, ista habentur synonyma, ut per hanc conspicabi-
lium operum magnitudinem virtus ejus qui hc opera-
tus est cognosceretur. V. lib. iii, n. 5 et 6.a) coelestium sacramentorum mysterio, et absolutam
demonstrationem et sollicitam cautelam, ut per Spi-
ritum et in Spiritu dari haec divisionum dona monstra-
ret (b) (1) (non enim idipsum esi per Spiritum, et
in Spiritu dari ) : quia datio doni, quae obtinetur in
Spiritu, haec tamen indulta per Spiritum sit. Con-
summat autem has dationum divisiones hoc modo :
Haec autem omnia operatur unus et idem Spiritus, di-
videns (c) unicuique sicut vult(I Cor. xii, 11). Nunc igi-
tur quaero, quis haec Spiritus operetur, dividens uni-
cuique (2) prout velit : (d) utrum per quem, aut in
quo donorum divisio est. (e) Quod si ipsum significa-
tum esse loqui aliquis audebit, contradicet Aposto-
lus, cur se vitiose (f) lector intelligat : ait enim su-
perius : Et divisiones operationum sunt, idem autem
Deus qui operatur omnia in omnibus. Alius est ergo
qui dividit, et alius est in quo indulta divisio est.
El inlellige operantem haec omnia semper Deum, ita
tamen, (g) ut Christus operetur, ut paterno opere
operans Filius fungatur. Et si in Spiritu sancto Jesum
Dominum confiteris; inlellige tripertitae significatio-
nis 236 in Apostolo (Id est Apostoli loco) virtu-
tem, cum in divisionibus donorum idem Spiritus
ne forte non per
Christum, et in Christo omnia crederentur.Pro ut vult; mox, utrum Jesus Christus Deus
spiritus; paulo post, quod si non id ipsum.a)Ιn cod. Carn. coelestium mysteriorum sacramento
b) Qui exemplar basilicae Vaticanae saeculo sexto
contulit, e regione verbi monstraret, adjecit; ne forte
non per Christum et in Christo omnia crederentur : quae
adjectio deinde in Martin, ac pluribus aliis mss (in
quorum tribus crearentur pro crederentur substitutum
est), ut et in vulgatis obtinuit : quamvis manifeste
pugnet cum subsequentibus, in quibus verba per Spi-
ritum et in Spiritu non ad unum Christum, sed ad
duas distinctas personas referuntor. Unde apparet
sinceriores esse mss. Colb., Carn., Germ. a quibus
absunt praedicta verba. Tum apud Bad. et Er. omit-
titur quod intra parenthesim inclusimus.c) Exemplar Carnut. dividens se unicuique, favente
graeco textu dividens propria
unicuique. Hilarii mentem se non assecutum esse in-
dicavit Erasmus, cum hic in Ilmbo adscripslt, Nota
hic multa de Spiritu sancto, non videns hic Spiritus
vocabulo Patrem et Filium plerumque significari. Nec
d) Et hanc lectionem ab interpolatione puram de-
bemus laudatis mss. Colb.,Carn., Germ. cum in allis,
necnon apud Bad. et Er. hic habeatur, utrum Jetus
Christus Deus Spiritus. Lipsius autem, ac post eum
Par addito an, exhibuit utrum Jesus Christus Dens. an
Spiritus. Postea editi omnes, per quem, et in quo. Re-
etius mss. per quem, aut in quo. Postulat sanctus
Doctor quis Spiritus omnia operetur, utrum Spiritus
per quem, an Spiritus in quo est donorum divisio.e) Editi ac plures mss. quod si non idipsum : pu-
guantia loquuntur cum superioribus, Non enim id-
ipsum est per Spiritum, et in Spiritu dari, necnon cum
subjectis, Alius est erqo qui dividit, alius in quo, etc.
Castigantur ex mss. Vat. bas., Colb., Carn., Germ.f) Abest lector a vetusto codice Colb. Et quidem
sufficit praemissa vox aliquis. Non satis apparet
Apo-
sioli contradictio in verbis proxime subjectis : sed eis
jungenda sunt cohaerentia, Divisiones ministeriorum
sunt, et idem ipse Dominus; ut alius sit Deus, alius
Dominus; ac Patrem quidem significet Deus. Filium
autem Dominus : qui quamvis non unus et idem
sint, unus tamen unius divinitatis sint Spiritus. Quem
sensum confirmant prima numeri subsequentis verba.h) inoperantem, et prout vult dividentem :
quia in divisionibus donorum unus est Spiritus, et
idem Spiritus operetur ac dividat.
32. Christus charismata dividit. --Aut si displicet
in Deo et Domino unus hic ejusdem, per nativitatis
sacramentum, (5) (i) divinitatis Spiritus : ostende
quis spiritus, et (j) in quo spiritu has nobis divisio-
nes et inoperetur et dividat. Sed nihil aliud, quam
quod fidei nostrae est, ostendes; quia Apostolus qui
k) esset intelligendus ostendit, dicens : Sicut enim
corpus unum est, membra autem habet multa; omnia
autem membra ex uno corpore, cum sint multa, unum
est corpus : sic et Christus (I Cor. xii, 12). Divisiones
ergo charismatum ex uno Domino Jesu Christo, qui
corpus est omnium, esse (4) (l) significat : quia cum
ostendisset Dominum in ministerio, ostendisset etiam
Deum in operationibus, unum tamen haec omnia
Spiritum 237 et (5) inoperari et dividere demons-
et divinitatis spiritus divisionis
spiritum.Significans.Operari pro inoperari; ita etiam superius, n. 13
et 14, operans et operetur pro inoperans et inoperetur.g) Vetus codex Colb. ut spiritus operetur. Magis
placet cum aliis, ut Christus. Responsum hic habetur
ad superius quaesitum, qui spiritus operetur.h) In vulgatis, et haec; Abest haec a mss.i) Editi, et divinitatis. Mss. Vat. bas. et Martin, et
divinitatis Spiritus (Mart. Spiritum,) divisionis. Alii
duo, et divinitatis Spiritus et divisionis. In Corb. tri-
bus Vatic, aliisque non paucis, et divinitatis Spiritum
divisionis Spiritus. Nitidior visa est lectio praestantis-
simorum codicum Colb., Carn., et Germ., quam sequi-
mur. Et Deus Pater et Dominus Filius unus est Spi-
ritus, unus Deus, sed, per nativitatis sacramentum;
adeoque subsistendi ratione sunt discreti. Si cui pla-
cet vocem divisionis post verbum Spiritus adjicere.
Spiritus divisionis id sit, quod
Spiritus auctor donorum, ministeriorum, opera-
tionum.j) Tres mss. Colb. cum Germ. in quo Spiritus.
Tum in codice Vat. bas. has in nobis in Domino et
Deo divisiones : in Martin, has in Deo et Domino no-
bis. etc., in aliis nonnullis, has in Deo et Domino
ejusdem nobis divisiones : glossema. Exinde in solis
vulgatis, et operetur, non et inoperetur. Hic provocat
Hilarius adversarios, ut si ad superius quaesitum non
placeat suum ipsius responsum, dent ipsi aliud. Tum
confirmat non esse aliud.k) Supple, Spiritus : quasi diceret, Quia vocabu-
lum Spiritus latius patet, et ad Patrem, Filium, et
Spiritum sanctum promiscue refertur; quis dono-
rum spiritalium largitor esset intelligendus, Aposto-
lus declaravit.l) In mss. significans.
33. Operationes et ministeria Deus statuit. Statuit
et Christus. — Nisi forte non tenuisse rationem unitatis
in eo Apostolus existimatur, quod dixit : Et divisio-
nes ministeriorum sunt, idem ipse Dominus; et divisio-
nes operationum sunt, idem autem Deus (I Cor. xii,
5,6) : ut quia ministeria ad Dominum retulit, et
operationes ad Deum, non unum atque idipsum in
ministeriis atque operationibus videatur intelligi.
Accipe quam haec membra ministeriorum membra
operationum sunt, cum ait : Vos estis corpus Christi
et membra. Et quosdam quidem posuit Deus in Eccle-
sia, primum Apostolos (Ibid., 27, 28), in quibus est
verbum sapientiae; secundo prophetas, in quibus est
tertio magistros, in quibus est doc-
trina fidei; deinde virtutes, in quibus sunt curationes
infirmitatum, auxiliorum potestates, gubernationes pro-
phetales, et (a) dona genera linguarum vel loquendi
vel interpretandi. Certe haec Ecclesiae et ministeria
sunt et operationes, in quibus est corpus Christi; et
haec Deus statuit. Aut profitere non per Christum
statuta, quia ea Deus statuit. Sed audies ipsum di-
centem : Unicuique autem nostrum data est gratia se-
cundum mensuram donationis Christi. Et iterum : Qui
descendit, ipse est qui et ascendit super omnes coelos,
ut adimpleat omnia. Et ipse dedit quosdam Apostolos,
quosdam autem prophetas, quosdam autem (1) (b) evan-
gelizantes, quosdam autem pastores et doctores, ad con-
summationem sanctorum, in opus ministerii (Ephes. iv
7, 10, etc ). Numquid ministeriorum dona non Christi
c) et Dei dona sint?
34. Paulus de Patre dicens deus, de Filio domi-
nus, non distinxit eos natura. --Sed (d) si id sibi
usurpavit impietas, ut quia ait, idem Dominus et
idem Deus (I Cor. xii, 5, 6), non sint in unitate
naturae : adjungam vero huic intelligentiae tuae, ut
putas firmiora praesidia. Ipse enim Apostolus ait:
Evangelistas, Paulo post, et inoperantis et Dei.
Mox, sed id, omissa particula si.a) Vat. bas. ms. dona gentium. Alii nonnulli, nec-
non Lips. et Par. dona generum. Praeferendum cum
Bad., Er. et pluribus probae notae mss. dona (scil, vel
loquendi vel interpretandi) genera linguarum.b) Carnut. codex et Martin. ut in graeco textu,
evangelistas.c) Editi ac plures mss. et inoperantis Dei. Rectius
abest inoperantis a praestantibus mss. Colb., Carn. et
Germ. cum respiciatur supra allatus Apostoli i Cor.
xii, 27, locus. Et quosdam quidem posuit Deus, ubi
non adjicitur verbum inoperans. Cujus loci compara-
tione cum altero ejusdem Apostoli Ephes. iv, 11,
proxime memorato, in quo eadem ministeriorum dona
a Christo indulta esse declaratur : jam tandem cla-
rius conficitur, Christum esse donorum largitorem,
proiudeque unum cum Patre Deum, unum Spiritum.
Quod quidem pedetentim efficit, et, uti nobis vide-
tur, non tam ex sua quam ex sententia adversario-
rum, quibus nonnihil largitur, ut omnem eis evaden-
di aditum claudat. Primum enim eis ultro dat Spiri-
tus sancti voce quandoque Patrem, interdum Filium
aut Spiritum sanctum significari. Tum quosdam
Pauli locos, quos lib. ii, n. 33 et 34, ad Spiritum
sanctum retulit, permittit etiam ad Patrem et Filium
referri. Hinc ab ipsis quaerit, a quo Spiritu velint
dona spiritalia proficisci. Ac demum illos eo perdu-
cit, ut negare non valeant, ministeria in Ecclesia ita
a Deo esse posita, ut etiam a Christo dicantur con-
stituta; adeoque Christum a Patre neque alterius
esse potestatis, neque alterius naturae. Itaque argu-
Sed nobis unus Deus pater ex quo omnia, (2) et nos in
ipso, et unus Dominus Jesus Christus per 238 quem
omnia, et nos per ipsum (I Cor. viii, 6). Et rursum : Unus
Dominus, una fides, unum baptisma. Unus Deus et pater
omnium (e) et per omnes et in omnibus nobis (Ephes,
iv, 5,6). Per id enim, quod dicitur unus Deus et
unus Dominus, Deo tantum quasi uni Deo proprium
deputari videtur ut Deus sit : cum proprietas unius
(f) consortium non patiatur alterius. O plane rara
ac difficilia charismatum dona, et vere in hac utili-
tatum datione manifestatio Spiritus constituta! Et
merito hic dividendarum gratiarum ordo servatus
est, ut principalis esset sermo sapientiae; vere enim
illud est, Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi
in Spiritu sancto (I Cor. xii, 3), quia (g) nisi per hoc
h) Deus crederetur, amitterent : ut nunc in hujus
maximi et pulcherrimi dicti apostolici sacramento,
haereticis omnibus nec verbum sapientiae est, nec
sermo scientiae, nec religionis fides; quia impietas,
quae non capit intelligentiam, extra sermonis scien-
tiam et extra simplicitatem fidei est. Nec enim quis-
quam quod non sapit, loquitur : nec quod loqui non
potest, potest credere. Unum itaque Deum Apostolus
praedicans, et ex Lege veniens, atque in Evange-
lium Christi vocatus, perfectae fidei tenuit confessio-
Unus Deus pater ex quo omnia, et nos in
ipso (I Cor. viii, 6) : ut qui Deus est, et pater crede-
retur. Dehinc quia nudum hoc, in unum Deum pa-
trem credere, non proficeret ad salutem; subjecit :
Et nos in ipsum, cum graeco, mox omittitur
nomen Christus, Paulo post, unum baptismum.d) Particula si omittitur in ms. Martin.e) Excusi hic addunt, qui super omnia : quae
verba non habent infra, lib. xi, initio, neque hic
exstant in mss. quorum in nonnullis pro et per omnes,
legitur et super omnes, in Carnutensi autem, qui
super omnes.f) Sic mss. At editi, unitatis.g) Apud Par. desideratur nisi. Mox in aliis etiam
edit, habetur potest, non posset.h) Vetustior e mss. Colb. nisi Dominus crederetur.Et unus Dominus noster 239 Jesus Christus per
quem omnia, et nos per ipsum; sinceritatem fidei sa-
lutaris in unius Dei et in unius Domini praedicatione
demonstrans : ut nobis et unus Deus pater, et unus
Dominus Jesus Christus in fide (a) esset. Non enim
dictum ignorabat a Domino : Haec est enim voluntas
patris mei, ut omnis qui videt Filium, et credit in
eum, habeat vitam aelernam (Joan. vi, 40). Sed fidei
ecclesiasticae ordinem ponens, et fidem nostram in
Patre et Filio statuens, inseparabilis illius atque in-
dissolubilis unitatis et fidei sacramentum locutus est,
dicens : Unus Deus, et unus Dominus.
35. St Christus negatur Deus, quia unus Deus Pa-
ter; nec Pater Dominus, quia unus Dominus Chri-
stus. --Ac primum extra apostolicum spiritum
b) quod unus est, proprium ei sit ac sin-
gulare qui unus est : quid de eo profiteberis, quod
Jesus Christus unus est Dominus? Si enim secundum
te, quod unus Pater Deus est, Christo non (1) reli-
quit ut Deus sit : necesse est, ut etiam secundum te
unus Dominus Christus Deo non relinquat ut Domi-
nus sit; (2) quia quod unus est, propriam ei velis
esse qui unus est. Si itaque unum Dominum Chris-
tum esse etiam Deum negabis, unum quoque Deum
patrem esse negabis et Dominum : et quid erit in
Dei virtute, nisi Dominus est, et in Domini potes-
tate (3) (c), nisi Deus est; cum et Deum id perficiat
36. Unus est uterque spiritu, non persona. --Sed
sacramentum dicti dominici Apostolus tenens, quod
est : Ego et Pater unum sumus (Joan, x, 30), dum
utrumque unum profitetur, unum utrumque (4) sic
Relinquit.Quia quod unum est.Proprietate.sic a nostro ms. Paulo post, patitur pro
patiuntur.demonstra-
tur in Domino, et uno Deo Patre unum significaret eta) Lips. et Par. essent : renitentibus aliis libris.b) Unus codex Vatic, quod unum. Alter Sorbon.
hic et infra, quod unus est. Verius in aliis, unus, qua-
si. quod aliquis unus est.c) In vulgatis ac pluribus mss. proprietate. Malu-
mus cum Carnut. Martin, ac nonnullis aliis, potestate;
cum hic non tam spectetur proprietas, quam na-
tura.d) Ita mss. potiores : ubi in excusis et aliquot
mss. patitur.e) Particulam et, quae ut saepe alibi perinde est
ac etiem, restituimus ex mss. Hic verbum demonstra-
tur idem sonat, quod significatur. Et plerumque infra
eadem est verbi hujus vis.f) Editi, excepto Bad. nec non ms. Vat. bas. ac
plerique alii hic adjiciunt, ut (vel et) in uno Deo pa-
tre unum significaret et Dominum. Quae verba huc
male interjecta sinceriores mss. Colb., Carn. et Germ.
non habent, suumque infra locum recte obtinent.
Dominum, non tenens unionem, ut Deus singularis sit;
nec tamen dividens spiritum, ut uterque non unum sint.
paulo post, poterit pro poteris.240 duos tamen in fide nostra nec deos (d) patiun-
tur esse nec dominos. Unus igitur uterque est : et
unus cum sit uterque non solus est. Nec loqui sacra-
mentum fidei nisi nposlolica voce poterimus. Unus
est enim Deus, et unus est Dominus : et per id, quod
unus est Deus et unus est Dominus, in Deo demon-
stratur (e) et Dominus, sicut et Deus (5) demonstra-
tur in Domino, (f) Non tenes unionem, ut Deus sin-
gularis sit : nec tamen dividis spiritum, ut uter-
que (g) non unus sit. Neque in uno Deo et in uno
Domino discernere poteris potestatem : ne qui Do-
minus est, non sit et Deus; vel qui Deus est, non sit
h) nec
tamen (7) impiam nobis ad perimendam unigeniti
Dei nativitatem inveheret unionem, et Patrem pro-
fessus et Christum.
37. Christum non modo Dominum, sed et Deum do-
cuit Paulus. — Nisi forte eo usque ultimae despera-
tionis furor audebit erumpere, ut quia Christum Do-
minum Apostolus dixerit, nemo aliud cum praeter
quam Dominum debeat confiteri, et habens Domini
proprietatem, non habent (i) Dei veritatem. Sed non
Quorum pa-
tres, et ex quibus Christus, (k) qui est super omnia
Deus (Rom. ix, 5). Non hic creatura in Deum depu-
tatur : sed creaturarum Deus est, qui super omnia
Deus est.
38. Distinxit illum a Patre, non divisit. --Quam
vero super omnia Deus (8) et inseparabilis sit (l) a
Jesu Christo.Impium, mox professus est.Et inseparabili a Patre sit Spiritu.g) In Vulgatis ac pluribus mss. non unum sint.
In Martin, unum sint, omissa particula negante. Rec·
tius in aliis non inferioris notae, non unus sit, supple
spiritus.h) Editi, ne tamen, mox post verbum professus
adjicientes substantivum est. Ex hoc alterove loco
num. 55, ubi in edit. Bad. et vetustioribus mss. le-
gere est impium, non impiam, nomen unionis Hilario
masculini generis fuisse suspicamur.i).In antiquo codice Colbert. Domini veritatem.
Proxime, habens Domini proprietatem, id est, cum pro-
prium ei sit esse Dominum, quia scil· unus est. Ex
hoc forsitan loco supra, n. 35, pro potestate, positum
erat proprietate : sed non par ratio.j) In codice Vat. bas. ac Martin hic adjicitur, se-
cundum carnem.k) Ita melioris notae mss. At apud Bad. et Er.
a Patre spiritu : apud Lips. et Par. a Patris spiritu.241 Deo omnia, et per Christum
omnia (I Cor. viii, 6)? Anne (a) possit (1) separabilis a
se naturae et spiritus Intelligi ex quo, et per quem om-
nia? Omnia enim per Filium ex nihilo substiterunt,et
ad Deum ex quo omnia, ad Filium vero per quem om-
nia Apostolus (b) retulit. Et non invenio quid diffe-
rat, cum per utrumque opus sit virtutis ejusdem. Si
enim ad universitatis substantiam proprium ac suffi-
ciens creaturis esset quod ex Deo sunt; quid babuit
necessitatis memorasse, quod quae ex Deo sunt, per
Christum sint, nisi quod unum idem est, per Chris-
tum esse et ex Deo esse? Sed quemadmodum (c) Do-
ex quo et per quem relatum ad
utrumque est, et ad demonstrationem unitatis utrius-
que, nec ad intelligentiam singularis. Non patet ad
occasionem impietatis (2) ipsius (d) sermo, et apo-
stolica lides non est extra praedicationis diligentiam.
His enim se verborum proprietatibus temperavit,
quibus nec duos deos intelligretur significare, ne-
que unicum : dum et unionem detestatur, nec sepa-
rat unitatem, hoc enim ex quo omnia, et per quem om-
nia, licet non singularem constitueret in potestate
virtutis, non tamen diversum demonstraret (3) in (e)
efficientia; cum ex quo omnia, et per quem omnia,
ejusdem naturae, ad id demonstraret auctorem.
Separabili a se natura et spiritu.ut nec duos pro quibus
nec duos.In efficientiae potestate.Et inexscrutabilium. Mox et ininvestigabilium,
quod praetulimus superiori lectioni, investigabilium,
Deinde imperscrutabilium.a) Ms. Corb. ab antiqua manu secunda, possint.
Deinde in excusis, separabilis a se natura et spiritus.
In omnibus fere mss. separabili a se natura et spiritu :
quibus verbis Carn, praepositionem in praefixam habet.
Sequimur exemplar Vat. bas. quamvis caeterorum
lectionem haud aliud sonantem non respuamus.b) Editi, retulerit. Melius mss. retulit. Has voces,
ex quo omnia, ad Patrem, istas vero, per quem om-
nia, ad Filium retulisse Apostolus enarratur. Mox
Bad. et Er., cum utrumque apposuit (duo mss. cum per
utrumque opposuit) virtutis ejusdem : mendose.c) Vat. bas. ms. per Dominum, Malumus simpli-
Dominum, tacito verbo esse.d) Editi excepto Par. cum aliquot mss. pius. Re-
tinemus cum vetustioribus ipsius, id est Apostoli :
ubi pessime in mss. Vat. bas., suae.e) Ita castigatiores mss. Editi vero, in efficientae
potestate. Martin. ms. in efficientiae potestatem.f) Bad., Par. ac plures mss., intelligentiam : casti-
gantur ex Er., Lips. et mss. Corb. Mox reposuit Eras-
mus ininvestigabilium, cum in mss. et Bad. exstet in-
vestigabilium. Illi lamen suffragatur unus ms. Colb.,
lib. x, n. 69. Usu porro vel abusu experimur nomen
investigabilis vim obtinere negandi, quamvis verbum
investigare habeat affirmandi.g)Ita veterrimi mss. Vat. bas.,Colb., Martin.,etc.,
consentiente sacro textu graeco et latino. At in excu-
sis, saecula saeculorum, omisso amen.h) In duobus mss. Colb., uno Remig. et Theod.,
vel cum in ministerio Spiritus Domini, et in operatione
Spiritus Dei Spiritus unus, etc., quae lectio, etiam ad
limbum ms. Corb. ab antiqua manu adscripta, non
displicet hoc sensu, ut licet in ministeriis dividendis
Spiritus sit Domini, et in largienda operatione Spi-
ritus Dei, unus tamen Spiritns et operetur et divi-
dat. In vetustioreColb. necnon Martin.,Carn., Germ.,
Vind.,Corb. et uno Vatic.,cum in ministe io Domini,
et in Spiritu Dei Spiritus unus. Ex quibus apud Par.
positum est, cum in ministerio Domini, et in opera-
tione Dei, et in Spiritu Dei Spiritus unus. Lectionem
quam revocamus ex aliis edit, et aliquibus mss. con-
firmant haec num. 31 : Apprehende, si potes. Domi-
num in divisione ministeriorum, et Deum in divisione
operationum hunc eumdem unum esse Spiritum, et ino-
perantem, et prout vult dividentem.f) inintelligentiam
(Rom., xi, 33), et ininvestigabilium viarum demons-
tratam ignorationem,humanae tamen fidei usus officio,
hunc houorem investigabilium et inscrutabilium242
coelestium sacramentorum profundo reddidit, dicens :
Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia,
ipsi gloria in saecula (g) amen (Ibid., 56) : id nunc ad
unius nnturx significationem referens, quod non nisi
opus unius possit esse naturae.
39. Epilogus : ex praedictis Pauli locis quid confec-
tum sit, --Cum enim specialiter Deo id adscripserit,
ut ex eo omnia; et propripm Christo detulerit, ut
per cum omnia; et nunc honor Dei sit, quod ex ipso
h) in mi-
nisterio Domini et (5) in operatione Dei Spiritus unus
operetur et dividat, non possunt non unum esse, quo-
rum propria unius sunt; cum in eodem Domino Fi-
lio, et in eodem Deo Patre, unus atque idem Spiri-
tus (6) in (i) eodem Spiritu sancto dividens, universa
perficiat. 0 dignus ille magnorum et coelestium ar-
canorum conscientia, et assumptus secretorum divi-
norum clectusque particeps, ea ipsa (j) illiciti eloquii
silentio necessario tacens, et vere Apostolus Christi,
quali humanae perversitatis ingenia absoluti sermonis
sui praedicatione conclusit, unum Patrem Deum, et
unum Dominum Jesum Christum confitendo; ut in-
ter haec (7) nec duos (k) quisquam possit praedicare,
In spiritu Dei.In eo Spiritu sancto.Nec duos Deos quisqvam posset.in eodem Spiritu, sine sancto.
Carnut. codex, in Spiritu sancto, sine codem, cujus
vocis tres litterae posteriores in antiquo Colb. prisco
more expunctae sunt, id est, punctis subjectis super-
fluae indicantur. Unde Martin. C(??)lii mss. prope om-
nes habent, in eo Spiritu sancto.j) Hoc est, quae sunt illiciti eloquii, seu quae non
licet eloqui. Ne vero legeris cum cod. Vat. bas. illi-
cita eloqui, neve deinde praeferas cum Vind. necnon
Bad. et Er., statuens, vel cum uno Colb. parens, pro
tacens.k) In cod. Vat. bas., Martin., aliisque duobus Va-
tie. duos deos. Abest ab aliis deos : cum qua voce
suppressum intelligere est aut dominos, pula, nec duos
deos aut dominos.
40. Hreticis nec fides, nec spes, nec baptisma.
Extendite nunc vibratas sibilis linguas, hretici ser-
pentes, sive Sabelli, sive Photine, sive qui nunc
creaturam esse unigenitum Deum prdicatis. Audiet
unum Deum patrem, quisquis negat filium : quia
cum Pater non nisi per filium pater sit, Filius 243
per id significatur in Patre. Qui vero unitatem na-
tur indifferentis Filio adimit, cognoscat unum Do-
minum Jesum Christum. Nisi enim per unitatem
Spiritus unus est Dominus, Deo patri non relinquetur
ut Dominus sit. At qui de tempore atque ex carne
Filium deputat, cognoscat quia per eum omnia, et
a) tempora sit condens
omnia intemporalis immensitas. Et interea relegat,
quia una spes vocationis est, et unum baptisma, et
fides una. Et post hc adversans prdicationi Apo-
stoli ipse anathema constitutus, cum aliter(??)ex sensu
suo sapiat, nec vocatus, nec baptizatus est, nec fide-
lis : quia in uno Deo patre, et in uno Domino Jesu
Christo unius spei atque baptismi fides una sit. Nec
doctrinarum diversitas in his se esse poterit gloriari,
qu unius et Dei et Domini et spei et baptismi sint
et fidei.
41. Fides de Patre et Filio. --Una igitur fides est
Patrem in Filio et Filium in Patre per inseparabilis
natur unitatem confiteri, non confusam, sed indis-
cretam : neque permixtam, sed indifferentem; ne-
b) Tenet hanc itaque manentis in Patre Filii
et Patris in Filio fidem, unum Deum patrem et unum
Dominum Christum sibi esse Apostolus prdicans :
cum in Domino Christo et Deus esset, et in Deo pa-
tre esset et Dominus; et unum esset uterque quod
Deus est, et unum esset uterque quod Dominus est :
quia (c) imperfectum et Deo, nisi Dominus sit, et
Domino intelligatur esse, nisi Deus sit. Atque ita
cum uterque unus est, et unus significatur in utro-
post ad -
Ei.ternam deest in ms. Veron.a) Post tempora, frustra additur in codice bas.
Vat., temporalis.b) Sic mss. Editi vero hic, tenens : ac postea,
prdicat.c) Editi, imperfectum esset Deo; et mox, deesse
pro esse : castigantur auctoritate mss.d) In plerisque veteribus libris, significavit : libra-
riorum lapsus ex affinitate vocum etiam in prius vul-
gatis infra non semel repetitus. In grco, e) Ita Carnut. codex suffragante grco,ut credatis eum, in aliis, ut credatis ei :
infra autem in omnibus, credere in eum.scensionem in clum) qu corporeus in mundo ma-
nens locutus est.
42. Filius hominis vitam ternam dat, quia signa-
tus a Patre. — Dixerat enim in Evangeliis Dominus :
244 Operamini escam, non qu interit, sed escam
qu permanet in vitam ternam, quam filius hominis
dabit vobis. Hunc enim Pater (d) signavit Deus. Dixe-
runt igitur ad eum : Quid faciemus, ut operemur opera
Dei? Et dixit illis : Hoc est opus Dei, ut credatis (1) in
eum(e), quem misit ille (Joan., vi, 27 et seqq.). Sacra-
mentum et corporationis et divinitatis su Dominus
exponens, fidei quoque nostr et spei doctrinam lo-
cutus est : ut escam non intereuntem, sed permanen-
tem in ternum operaremur, ut hanc ternitatis es-
cam dari nobis a filio hominis meminissemus, ut fi-
f)
Illi namque qui operabuntur escam non intereuntem.
Atque ita qu opera esc est, eadem operatio Dei
est, in eum scilicet credidisse quem misit. Sed hc
loquitur filius hominis. Et quomodo escam vit
tern filius hominis dabit? Sed sacramentum sa-
lutis su nescit, qui nescit filium hominis dantem
escam in vitam (2) (g) ternam, a Deo patre esse
signatum. Hic nunc quro, qui tandem intelligenti
sensus sit, filium hominis a Patre signatum Deo?
43. Deus sermonem suum sensui nostro accommodat.
Filius qualis Patri. Deus est incompositus. --Ac
primum cognosci oportet Deum non sibi, sed nobis
locutum, et in tantum ad intelligentiam nostram elo-
quii sui temperasse sermonem, quantum comprehen-
dere ad sentiendum natur nostr (3) possit infir-
mitas. Namque cum superius increpatus a Judis fuis-
set, cur se qualem Deo, filium se Dei profitendo,
fecisset (Joan., v, 18); responderat omnia se, qu
faceret Pater, facere (Ibid., 19 et seqq.); et omne se
a Patre adeptum esse judicium; etiam se, ut Patrem,
honorandum. Et in his omnibus, professus ante (4) se
filium (h), Patri exquaverat honore, potestate, na-
tura. Dehinc dixerat, ut Patrem vitam in se habere,
ita eum Filio vitam in se habendam dedisse (Ibid., 26) :
i) ipsum illum 245 significavit in habendo :
Posset. Mox, increpitus.Se filium Patris, etc.f) Lips, et Par., illis nempe; et mox cura Bad. et
Er., qu operatio esc : renitentibus mss.g) Abest ternam a plerisque mss.h) Editi, se filium Patris : emendantur ex mss.i) In vulgatis, ipsum illud significat. At in vetus-
tioribus libris : ipsum illum significavit. Tum ex mss.
Vat. bas., Martin., duobus Colb. et uno Sorbon. sub-
jicimus in habendo, adjecta particula in, qu dee st
in aliis libris. Hoc porro sic videtur intelligendum :
significavit Christus illium, puta Patrem, esse ipsum
in habendo, sen non aliud esse in re qu habetur,
quam quod est in seipso : ut videlicet illud, Sicut
Pater habet vitam in semetipso, sic exponat Hilarius,
quasi, sicut habet vitam in se ipso sitam, et qu ipse
quia non aliud sint, quam quod est ipse, qu sua
sunt, ut vidimus supra, num. 24. Cum autem Filius
eadem ratione vitam in semetipso habere dicatur;
eum pariter unum cum Patre Deum esse, postea non
inepte concludit. Verum hic secum pugnare non-
nullis videbitur sanctus Doctor, qui lib. ii, n. 32,
probare volens non unum esse Spiritum Dominum
et Spiritum Domini, ait : Non enim habere haberi-
que unum est. At in promptu est responsio, libro ii, de
personis sermonem esse, hic autem de natura, cujus
summa simplicitas superius, num. 24, diserte pro-
pugnatur.
44. Quo sensu filius hominis a Patre signatus.--
Post hanc ergo tam multiplicem ac propriam de-
monstrandae in se paternae naturae significationem (a)
(1), usus hoc dieto est : Hunc enim Pater signavit
Deus (Joan. vi, 27). Signaculorum natura ea est, ut
omnem impressae in se speciei explicent formam, et
nihil minus ex eo in se habeant unde signentur : et
Istud hoc refer ad sequentia) ad divinae nativitatis
non proficit exemplum, quia in signaculis et male-
ries sit et diversitas et impressio, (2) per (b) quae mol-
lioribus naturis validiorum generum species impri-
muntur. Unigenitus vero Deus, et per sacramen-
tum salutis nostrae hominis filius, volens proprietatis
nobis paternae in se significare speciem, signatum
se a Deo ait : et hoc ideo, quia vitae aeternae escam
filius hominis esset daturus; ut per hoc potestas in
eo dandae ad aeternitatem escae intelligi posset, quia
omnem in se paternae formae plenitudinem signantis
se Dei contineret; ut quod signasset Deus, non aliud
ex se quam formam Dei signantis efferret. Haec qui-
45. Signatum a Deo exponit Paulus dicens in Dei
forma. --Sed nobis Evangelii praedicator proprieta-
tis hujus intelligentiam Spiritu Christi per seloquen-
tis insinuat, dicens : Qui cum iu forma Dei esset, non
Ad Apostolos, usus.Per quas.esse abest a nostro codice, ut et Infra,
ubi hic Pauli locus repetitur,a) In vulgatis hic praemittitur ad Apostolos : quod
removimus auctoritate optimi cod(??) Colb. ac Germ.
necnon evangelice textus, quo Christus hunc ad tur-
bam sermonem habere perhibetur. Imo Hilarius
ipse postremis hujus num. verbis haec ad Judaeos
dicta affirmat.rapinam arbitratus est (3) esse se aequalem Deo, sed se
exinanivit, formam servi accipiens (Philip. ii, 6,7).
Quem enim signaverat Deus, aliud praeter quam Dei
forma esse 246 non potuit : (e) et id, quod signa-
tum in Dei forma est, hoc necesse est totum in se
coimaginatum habere, quod Dei est. Et idcirco Apo-
stolus eum, quem signavit Deus, in Dei forma ma-
nentem Deum praedicavit. Nam assumpti et con-
nati in co corporis sacramentum locuturus ait, Non
rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed se exi-
nanivit, formam servi accipiens. Quod enim in forma
Del erat, per signantem se Deum Deus manebat. Sed
quia suscipienda erat forma servi, et obediens esset
futurus ad mortem; non sibi rapiens esse se aequa-
lem Deo, (4) ad susceptionem (d) se formae servilis
per obedientiam exinanivit. Exinanivit autem se ex
46. Christus verus Deus, etiam post assumptum ho-
minem : quanto magis ante. — (e) Hic nunc quaero,
utrum alterius generis Deus est, qui in forma Dei
Deus maneat, ut secundum consignatas consignantes -
que species (5) in (f) sigillis cernimus, cum impressum
plumbo ferrum, et gemma cerae, speciem vel con-
cavae in se imaginis fingat, vel exstantis de se expri-
mat formae? Sed si quis exstiterit tam stultus et ve-
cors, ut putet quod aliud ex se Deus in Deum quam
Deum formet; et qui in forma Dei sit, aliud aliquid
totus ipse quam Deus sit, post sacramenta hominis
Vide tract. in Psal. ii, n. 27, in notis), et
per obedientiam consummatae usque ad crucis mor-
tem humilitatis : audiet, coelestium et terrestrium
et infernorum et omnis linguae confessione, Jesum in
gloria Dei patris (Ibid., 10). In hac igitur gloria, si
cum jam (g) forma servilis fuerit, manebit; tum
Ad adsumptionem.In signaculis.b) Editi cum ms. Corb. Per quam. At in codice
Vat. bas. per quem : ex quo legendum duximus per
quae, nisi quis malit cum plerisque aliis per quas.c) Editi, et ideo : dissidentibus potioribus mss.d) In prius vulgatis desideratur se. Mox apud
Par. non repetitur verbum exinanivit : in aliis autem
lxviii,
n. 25 : in forma servi veniens (Christus) evacuavit
se a Dei forma : et n. 4, Porro autem haurienda fuit
natura coelestis (hoc est, divina) ut exinaniens se ex
Dei forma, in formam servi hominisque decideret, etc.e) Editi, hic nunc non quaero : emendantur ex scri-
ptis.f) Sic ms. Vatic. bas. codex et Martin. faventi-
bus aliis vetustioribus, in quibus mendose exstat in
singulis. Alii vero praeferunt in signaculis : cujus vo-
cis usus exstat supra, n. 44, ubi jam praemonuit Hi-
larius sigilla cum divina nativitate minime eatenus
esse comparata, quod inter consignatas consignan-
tesque species intercedat naturae diversitas.g) Aliquot mss. formae servilis. Nil immutan-
dum.a) Spiritus fuerit; cum in gloria Dei pa-
tris Christus Jesus, id est, (b) homo natus exstabit?
47. Deus unus, non unicus. --Tenet in omnibus
beatus Apostolus fidei evangelicae indemutabilem
praedicationem, 247 Dominum Jesum Christum
Deum praedicans, ut neque per alterius generis Deum
in deos duos fides apostolica depereat, neque inse-
parabilis a Patre Filius Deus unici (c) ac singularis
Dei praedicandi occasionem impiam praebeat. Dicens
enim, in forma Dei, et in gloria Dei patris, neque dif-
ferre docuit, neque non exsistentem nos existimare
permisit. Nam qui in forma Dei est, neque in al-
terum Deum proficit, neque etiam ipse non Deus
48. Christus ut imago Dei, non alterius est naturae.
--Non periclitatur, per plures praedicationes fides
una, ne una sit. Evangelista enim dictum a Domino
docuerat, Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan, xiv,
9). Sed numquid doctor gentium Paulus virtutem
dicti dominici aut ignoravit, aut tacuit, dicens : Qui
est imago Dei invisibilis (Coloss. i, 15)? Interrogo (d)
utrum visibilis imago est invisibilis Dei : et utrum
e) per formae circumscriptae imaginem
Christus a prima manu, sed secunda antiqui amanuensis emendavit Christi.a) Editi, Christi spritus : renitentibus potiori-
bus mss. Porro opponitur Christus Spiritus, id est,
qualis fuit ante assumptum hominem, Christo homini
jam facto. Ita haec quaestio, lib. iii, n. 19 : Quaeris
quomodo secundum Spiritum natus sit Filius, aperte
opponitur isti : Quaeris quomodo secundum hominem
natus sit. Sic Clemens Papa, epist. n, c. 9, T. i Con-
cil. p. 186 : Jesus Christus, inquit, Dominus noster,
qui nos servavit, cum primum esset Spiritus, caro fac-
tus est.b) In ms. bas. Vat. desideratur id est homo : apud
Bad. autem et Er. verbum natus. Tum Lips. et Par.
post Er. retinuere exstaret : cum apud Bad. et in
mss. concinnius legatur exstabit, ut paulo ante di-
ctum esi manebit. In memoriam revocandum ex cap.
4 in Matth. n. 14, quod Jesus Domino nostro nomen
ex corpore est.c) Exemplar Carn. ac solitarii Dei : haud alio
d) Apud Bad. utrum visibilis Deus, et turum, etc.,
locus mutilus. In aliis edit., utrum visibilis imago est
invisibilis Dei Deus. Abundat vox Deus, neque exstat
in mss. Haec interrogatio pulsat Arianos, qui Filium
Patri inaequalem inde argutabantur, quod Filium
visibilem, Patrem invisibilem animo fingerent : quo-
rum ea de re deliria sigillat Augustimus, lib. ii de
Trin. c. 14, et Serm. vii, n. 4. Hoc porro hic sibi
vult noster Hilarius : Vos qui Patrem invisibilem, Fi-
lium visibilem vultis, interrogo utrum qui visibilis
est. Dei invisibilis imago esse possit.e) In vulgntis, per formam circumscriptam et
imaginem. In vetustis exemplaribus Colb., Carn.,
Germ. ac pluribus aliis, per formae imaginem, omisso
verbo circumscriptae : quod in Martin, exstat, et in
Corb. secundis curis adjectum est, unde et in aliis
obtinuit. Nil officit adjectum; cum proxime sequa-
tur, Qut si circumscribent, etc., neque omnino neces-
sarium est, ut liquet ex his num. 49, Ac ne formae
potius, quam naturae imago esse, etc. Ex quibus in-
telligitur, eam dici formae imaginem, quae externae
tantum figurae speciem repraesentet, eique opponi
imaginem naturae.f), secundum Evangelia
et prophetas, et Christum spiritum et Deum spiri-
tum. Qui 248 si circumscribent hunc spiritum (g)
Christum formabili et corporali modo; non erit in-
visibilis Dei (h) imago corporeus, nec indefiniti spe-
cies definita moderatio.
49. Imago Dei est, quatenus ei divinae naturae vir-
tus. — Sed neque Dominus incertum reliquit, Qui
me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 9); neque Apo-
Qui est imago Dei invisibi-
lis (Coloss. i, 15). Dominus enim dixerat, Si non
facio opera patris mei, nolite mihi credere (Joan. xvi,
37 ), hinc videri in se Patrem docens, quod opera
ejus efficeret; ut intellecta naturae virtus naturam
intellectae virtutis ostenderet, per quod Apostolus
hanc imaginem Dei esse significans, ait, (i) Qui est
imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae;
quia in ipso (j) constituta sunt omnia in coelis et in
terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Princi-
patus, sive Potestates, sive Dominationes, omnia per
ipsum et in ipso condita sunt, et ipse est ante omnes,
et omnia (k) ipsi constant, et ipse est caput corporis
Eccleisae, qui est initium, primogenitus ex mortuis, ut
fieret in omnibus ipse primatum tenens; quia in ipso
complacuit omnem plenitudinem (l) habitare, et per
f) Post particulam tamen, solus codex Carn. ad-
jicit, per Filium omnia : minus ad rem. Responsio
proximae quaestioni haec est, Christum non esse cor-
poream imaginem, ut pote qui spiritus est, quem-
admodum Deus pater est spiritus.g) Editi excepto Par. omittunt Christum. Tum
apud Lips. et Par. substitutum est formali, pro for-
mabili.h) Ita meliores mss. quod confirmatur his lib. ii,
num. 5 : Incorporeus Pater est : si Filius secundum
spiritum ciscumscriplus est corpore, jam incorporei non
est forma corporeus. At in vulgatis, imago corporea :
ac deinde apud Bad., nec indefinite species definitae
moderatio; et in edit, aliis, nec indefinita species
definita moderatio.i) Antiquus codex Colb. ac Germ. prima illa
veiba, Qui est imago Dei invisibilis, non habentes,
aliis forsitan sinceriores sunt. Sed nihil nocet haec
adjectio.j) In ms. Carn. hic pro constituta sunt, et mox
pro condita sunt, exstat creata sunt. Graece primo
loco praefertur k) Editi, in ipso constant, favente graec. l) In ms. Carn. hic et infra, plenitudinem divini-
Tatis : cui favet illud lib. iii, n. 15 : Quid Filio de-
erat, in quo complacuerat omnem plenitudinem divini-
tatis habitare? Vide et num. 17 ejusdem libri.ipsum reconciliari omnia in eum (Coloss. i, 15 et seqq.).
a) non invisibili qualitate.
50. Qui primogenitus, qui primatum in omnibus
tenens. — Primogenitus itaque omnis creaturae est,
quia in ipso creata omnia sunt. Et ne quod in
ipso creata omnia sunt, non ad ipsum quisquam au-
deret referre, ait, Omnia per ipsum et in ipso condita
sunt, et ipse est 249 ante omnes, et omnia ipsi con-
stant (Ib., 17). Omnia itaque ipsi constant, qui ante
omnia est, et in quo omnia sunt. Et haec quidem ad
b) ob dis-
pensationem corporis nostri ait : Et ipse est caput
corporis Ecclesiae, qui est initium, primogenitus ex
mortuis, ut fieret in omnibus ipse primatum tenens;
quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare,
et per ipsum omnia reconciliari in eum (Ibid., 18 et
seqq.). Reddidit Apostolus spiritalibus (c) sacramentis
corporeas operationes. Namque qui imago Dei invi-
sibilis est, (d) et ipse est caput corporis Ecclesiae :
et qui primogenitus omnis creaturae est, idem ini-
tium, primogenitus ex mortuis est : ut in omnibus
teneat primatum, dum nobis (e) corpus est, qui Dei
imago est; dum qui primogenitus creaturae est,
Intelligatur; paulo post, non visibili qualitate.
xi, num. 5, scili-
cet, qui in substantia conspicabili imaginem naturaenon invisibilis qualitate. Bad.,
sed non visibilis qualitate. Er., Lips. et aliquot mss.,
non visibili qualitate. Verius Par. cum potioribus,
non invisibili qualitate : hoc est, invisibilis illa imago
intelligi non debet in invisibili qualitate sita, sed
In ipsa substantia ac natura Dei : quia, uti lib. v,
n. 3, dicitur, naturae virtus praestat ac probat veri-
tatem. Nec dubium est imagini illi divinam inesse
virtutem, cui omnia creandi potestas ab Apostolo
attribuitur. Imago itaque illa, ut notitia illius ex
Ambrosio, lib. i de Fide c. 7, suppleatur, non vultus
est corporalis, non fucis composita, non ceris; sed
simplex de Deo, egressa de Patre, expressa de fonte.
Et post pauca : Imago ista veritas est, imago ista ju-
stitia est, imago ista Dei virtus est; non muta, qui
verbum est; non insensibilis, quia sapientia est; non
inanis, quia virtus est; non vacua, quia vita est, etc.b) In vetusto codice Colb. ac Germ., ob disposi-
tionem.c) Editi excepto Par., spiritalibus sacramentum
concorporationis (Lips. corporationis). Namque, etc.
Rectius mss. spiritalibus sacramentis, etc., hoc est,
operationibus, quae spiritalem ac divinam Christi na-
turam spectant, subjunxit quae ad corpoream et hu-
manam attinent.d) Excusi, ipse, sine et, quod hic aptius signifi-
cat naturarum in una eademque persona distinc-
tionem.e) Ita omnes prope mss., quomodo supra, n. 32,
corpus omnium Christus praedicatur. At in codice bas.
Vat. et Martin, corporeus, in edit. Par., corporalis,
in iliis concorporalis,
invisibilis non referret.f) in primogenito creata, quod ma-
neant; ei et humana debeant, quod in primogenito ex
mortuis renascantur aeterna. Ipse est enim initium,
qui cum filius sit, imago (g) est; (2) cum imago est,
Dei est. Primogenitus quoque (h) omnis creaturae
est, continens in se universitatis exordium. Et rur-
sum ipse caput corporis Ecclesiae est, et primogeni-
tus ex mortuis, ut in omnibus teneat ipse (i) prima-
tum. Et quia omnia ei constant, in ipso complacita
plenitudo consistit; dum in eo per ipsum (j) in eum
reconciliantur omnia, in quo per ipsum in ipso om-
nia sunt creata.
51. Imago Dei est, quatenus omnia in eo creantur.
Creatio ut reconciliatio et Patris et Filii est. –Sentisne
k) eo per cum. Cum in eo creantur
omnia, intellige etiam eum cujus imago est creantem
in eo omnia. Cum autem quae in eo creantur, per
ipsum creantur; in hoc quoque, qui imago est, natu-
ram ejus cujus imago est (l) inesse 250 cognosce.
Per se enim creat, quae in ipso creantur : sicuii per
ipsum reconciliantur in eo omnia. Cum in eo recon-
ciliantur, paternae in eo (m) unitatis apprehende na-
turam reconciliantem sibi in eo omnia. Cum per eum
reconciliantur omnia, ipsum Patri reconciliantem in
se omnia quae per se reconciliabat intellige. Ait enim
idem Apostolus : Omnia autem a Deo, qui reconciliavit
nos sibi per Christum, et dedit nobis (n) ministerium
Cum imago. Dei est.In eo et per eum.f) Tres mss. Colb. in primogenita, mendose. Mox
in aliquot recentioribus, nec non apud Er. et Bad.,
vitae renascantur aeternae : minus sincere. Spiritalia
intelligere est angelos vel etiam homines secundum
animam, humana autem saltem hominum corpora.
Angeli debent Christo quod maneant, id est, non in-
tereant. Ut enim docet Ambrosius, lib. iii de Fide,
C. 3 : nec Angelus immortalis est naturaliter, cujus im-
mortalitas in voluntate est Creatoris.g) Ita mss. nisi quod in pluribus deest primum
illud est. At in vulgatis desideratur praeterea, cum
imaqo est.h) In Martin, et aliquot veteribus libris omittitur
omnis. Quod hic brevius, sic exponitur clarius
Fragm. ii, n. 30 : Idcirco primogenitus omnis crea-
turae, quia in eodem jam a principio omnium quae ef-
fecturus erat, omnia generationum initia constite-
runt.i) Apud Bad. et Er., primatum capitis. In uno e
ms. Vatic. primatum charitatis : glossema. In Colb. et
Germ., teneat primatus.j) In vulgatis, et in eum. Abest particula et ab omni-
bus mss. In pluribus autem desideratur in eum. Non
prorsus displicet cum Colb. et Germ. per ipsum eum.
Postea iidem mss. in eo, pro in quo. Tum editi,
per ipsum et in ipso : ubi particula et abest a mss.k) Excusi, in eo et per eum. Tum ms. Colb., cum
in eum recreantur; et mox, quae in eum creantur. Utro-
que loco habet etiam Martin. in eum.l) Verbum inesse, quod in prius vulgatis deside-
ratur exstat in omnibus mss. at corrupte in se
esse.m) Er. et Lips. virtutis, duo mss. nativitatis.n) Rad. cum ms. Vat. bas. mysterium, mendose.reconciliationis; quoniam quidem Deus erat in Christo
mundum reconcilians sibi (I Cor. v, 18, 19). Confer
cum bis omne evangelieae fidei sacramentum. Qui
enim videtur in viso, qui operatur in operante, qui
loquitur in loquente, idem in reconciliante reconci-
liat (Joan. xiv, 9,10). Et idcirco in eo et per eum
reconciliatio est, quia per indifferentem naturam
Pater in eo manens, mundum sibi ipse per eum et iu
eo (a) reconciliatione reddebat.
52. Unitatem suam cum Putre quam potuit aptius
Christus declaravit. — Consulens itaque humanae in-
firmitati Deus non incerta verborum nuditate fidem
docuit. Namque cum credendi necessitatem dicti do-
minici auetoritas sola praestaret, tamen sensum no-
strum per intelligentiam editae rationis instituit : ut
Ego et Pater unum sumus (Joan. x,
30), per causam ipsam unitatis expositae nosceremus,
Dicens enim se per loquentem loqui, et per operan-
tem operari, et per judicantem judicare, et per visum
videri, et per reconciliantem (1) reconciliare (b), et
manere se in eo qui in se maneret : quaero quo alio
ad intelligentiae nostrae sensum expositionis suae uti
potuerit (c) aptiore sermone, ut unum esse intellige-
rentur, quam isto, quo per nativitatis veritatem, et
naturae unitatem, quidquid Filius ageret ac diceret,
id in Filio Pater et loqueretur etgereret? Non est hoc
itaque naturae (d) a se alienae neque per creatio-
nem 231 in Deum comparatae, neque ex portione
Dei In Deum natae; sed perfecta nativitate in Deum
perfectum genitae divinitatis, cujus haec naturalis
Ego in Pater, et
Pater in me (Joan. xiv, 11) : et rursum : Omnia quae
Patris sunt, mea sunt (Joan. xvi, 13). Nihil enim ei
ex Deo decst, quo operante et loquente et visu, Deus
et operatur et loquitur el videtur. Non sunt duo (sup-
ple, naturis distincti) in unius vel operatione, vel
sermone, vel visu. Nec solitarius Deus est, qui in ope-
rante et loquente et viso Deo, Deus et operatus et lo-
cutus et visus sit. Hoc Ecclesia intelligit, hoc Syna-
goga non credit, hoc philesophia non sapit, unum ex
Reconciliari; mox, permanere.plenitudo divinitatis. Graece, omnis vero corporaliter
plenitudo divinitatis in Christo est. Sic etiam legitur
lib. i, num. 8, nec non lib. xii, num. 20.reconcilia-
tum : quod exinde a Lipsio arreptum, in aliis edit.
obtinuit, renitentibus mss.b) In vulgatis, reconciliari : corrupte. Mox in mss.
bas. Vat. et Martin, qui in se ipse maneret, addito
ipse.c) Editi, apertiori. Concinnius mss. aptiore.d) Bad. et Er. cum recentioribus mss. naturae
specie a se alienae; ac deinde cum Lips. omittunt
neque. Natura per creationem in beum comparata ea
est, quae creata licet, ex quadam tamen praerogativa
sibi comparat atque obtinet Dei nomen.e) Excusi, quod totus est : reluctantibus veteri-
bus libris. Pater cum sit aliquod lotum, post Filii
nativitatem permanet illud omne quod erat, utpote a
quo nulla pars divulsa sit.f) Er. post Bad., qui doctrinam hominum sapit.
Par. post Lips. et de doctrina hominum sapit : casti-
gant mss. Quod inde sequitur, puta et Philosophiae
praeda est, indicio est non ignotam Ililario fuisse
lectionem quam sequuntur Cyprianus epist. lii, et de
i de Fide, c. 5,
Hieronymus in cap. iv epist. ad Gal. proximo Apo-
stoli loco, pro ne quis vos seducat, legentes ne quis
vos depraedetur, favente graeco i,
n. 13, cum iis facit Hilarius ipse legens, Videte ne
quis vos spoliet. Alterius tamen lectionis antiquitas
patet ex Tertulliano, apud quem lib. do Praeser. Haer.
n. 7, exstat. Videre ne quis vos circumveniat.e) quod totum est, neque
hoc ipsum totum non secum nascendo tenuisse. Et
quisquis in hac infidelitatis stultitia detinebitur, aut
Judaeorum sectator, aut gentium est.
53. Sapientia humana. Elementorum mundi et Christi
discrimen. — Ut autem dictum Domini intelligas quo
ait : Omnia quae. Patris sunt, mea sunt; Apostoli et
doctrinam et fidem disce dicentis : Videte ne quis
vos seducat per philosophiam et inanem deceptionem
secundum traditionem hominum, secundum elementa
mundi, et non secundum Christum : quia in ipso inha-
bitat (2) omnis plenitudo divinitatis corporativer (Co-
loss. ii, 8, 9). De mundo est, (f) et doctrinas ho-
minum sapit, et philosophiae praeda est, quisquis
Christum verum Deum nescit, quisquis in eo pleni-
252 sed Christus (g) non de non substantibus ma-
net (h), nec coepit ad originem, sed originem ab ori-
gine sumpsit aeternam. Elementa enim mundi aut
inanima sunt, aut ad animam profecerunt : sed Chri-
stus vita est, ex Deo vivente in viventem Deum natus.
Elementa mundi a Deo sunt instituta, non Deus
Sunt : Christus ex Deo Deus hoc totum est ipse quod
Deus est. Elementa mundi cum intra sint, non pos-
sunt (i) a se exstare ne intra sint : Deum sub sacra-
54. Qui divinitatis plenitudo in Christo corporaliter
habitet. — Et interrogo, cujus in eo divinitatis ple-
nitudo est? Quae si non Patris est, quem mihi Deum
alium unius Dei fallax praedicator imponis, cujus di-
g) Apud Bad., non de substantibus. In edit, aliis,
non de exstantibus : mendum quod castigant mss. Tum
Lipsius pro manet, posuit manat, verbumque hoc
retinuit Par. contra mss. fidem. Videsis notam f.
pag. 197 (not. h col. 222 nostrae editionis).h) Ita potiores cod. Vat. bas., alter Vatic., Colb.,
Germ., etc. Alii vero, nec coepit ab origine.i) Id est, non possuot intra simul et extra esse;
cum Contra Christus in Deo exsistens simul et Deum
in se habens intra simul et extra Patrem exstet, Vi-
desis inituim lib. m.a)
credis; Pater in Filio habitans non exstabit in
sese. (1) Si vero, quod est potius, corporaliter in eo
manens (b) divinitas naturae in eo Dei ex Deo signifi-
cat veritatem; dum in eo Deus est, non aut per di-
gnationem aut per voluntatem, sed per generationem
verus et totus (c) corporali secundum se plenitudine
manens; dum quod ipse est, id etiam per nativita-
tem Dei in Deum (2) natum (d) est; neque diversum
aut differens aliquid in Deo est, quam id quod corpo-
raliter habitet in Christo; et quidquid (3) inhabitet
corporaliter, id ipsum secundum divinitatis est pleni-
tudinem : quid humana sectaris? 253 quid inanium
55. Alius habitans, alius habitatio; perfectus uter-
que Deus. — Tenuit autem etiam in hoc Apostolus fi-
dei suae legem, ut corporaliter in Christo inhabitare
plenitudinem divinitatis doceret : (4) ne ad unionem
(e) impiam fidei sermo decideret, nec ad alterius na-
turae intelligentiam furor irreligiosus erumperet. Ha-
bitans enim in Christo plenitudo divinitatis corpora-
liter, nec singularis nec separabilis est : dum (5) nec
(f) se patitur a corporali plenitudine corporalis ple-
nitudo discerni, nec habitans divinitas ea ipsa intel-
ligi potest esse divinitatis habitatio. Atque ita Chris-
tus est, ut corporaliter plenitudo divinitatis in Christo
g) plenitudo non aliud
intelligatur esse quam Christus. Furare quas voles
verborum occasiones, et irreligiosi ingenii aculeos
excita. Ementire saltem cujus plenitudo divinitatis
in Christo inhabitet 254 corporaliter. Est enim
Sin vero.Natus est.Inhabitat.a) Bad. et Er., recludis. Lips. et Par. cum recen-
tionbus mss. claudis. At in potioribus mss. credis,
vel credes. Sic supra, num. 24, ut Patrem ita et Fi-
lium dictum esse Spiritum observatur, ne secundum
corporales modos ita inesse Filium in Patre vel Patrem
in Filio crederemus.b) Vat. bas. codex, divinitate : male.Mox Bad.,
Er. et Lips., significat unitatem. Magis placet cum
Par. et mss. veritatem : ut divinitatem in Christo cor-
poraliter manentem interpretetur S. Doctor naturam
Dei vere ac substantialiter in eo manentem. Ita Ter-
tullianus adversus Prax., n. 7, ubi dixit : Quis enim
negabit Deum corpus esse, etsi Deus Spiritus est, sta-
tim innuit corpus hoc se dixisse, quod non sit sine
substantia, dum subjicit : Sed et invisibilia illa quae
cumque sunt, habent apud Deum et suum corpus et
suam formam, per quae soli Deo visibilia sunt : quanto
magis quod ex ipsius substantia missum est, sine sub-
stantis non erit! Quo sensu lib. de Carne Christi,
n. 11, dixerit, Omne quod est, corpus est sui generis.
Nihil est incorporate, nisi qnod non est. Neque obscu-
rum est corpus hic ab Hilario dici, quod plenum,
quod verum ac substantiale est. Quo spectat illud
in psal. cxxxi, n. 26 : Coeterum nunc perfectaexsulta-
tioneexsultantes, non spe, sed veritate; non in imagine,
sed corpore.
56. Quae sit habitatio corporalis. Cujus sit. --Et si
quaeras quae sit habitatio corporalis; intellige quid
sit loqui in loquente, et in viso videri, et in operante
operari, et in Deo Deum, et ex toto totum, et ex
uno unum : et ita corporalis divinitatis plenitudinem
recognosce. Et cujus haec divinitatis corporaliter in-
habitans plenitudo sit, memento Apostolum non ta-
cere dicentem : Ea enim, quae invisibilia sunt ejus, (h)
a constitutione mundi, per ea quae facta sunt, intel-
lecta conspiciuntur aeterna quoque ejus virtus et divi-
nitas (Rom. i, 20). Hujus itaque divinitas (i) corpo-
ralis in Christo est, non ex pane, sed lota; neque
portio est, sed plenitudo : ita corporaliter manens,
j) substituerit perfecta nativitas; ita autem perfecta
nativitas subsistat, quia in Deo ex Deo nato corpo-
raliter divinitatis inhabitet plenitudo.
Assertam superiori libro Patris et Filii indifferentem na-
turam adversus haereticorum objecta tuetur atque
confirmat. Allatis hujus rei gratia, quas illi objec-
tant, Scripturis quaedam Hilorius jactat responsio-
num semina, primo genuinos Scripturarum sensus,
non ex eo quod verba nuda et a caeteris divulsa so-
nant, sed ex antecedentibus et consequentibus et
ex dicendi causis esse expetendos : deinde Christum
ex unitis in idipsum neque tamen confusis naturis
rem unam et eamdem esse; ita enim illum dicta ges-
taque sua semper temperasse, ut et Dei et hominis
filium sese declararet : postremo distinguenda esse
quae dixit aut gessit nondum Aorno, quae jam homo
moriturus, quae immortalis. Hinc duarum in uno
Et ne ad unionem impium.Nec separabitur.corporalis secundum sui plenitudinem :
emendantur ex mss.d) Editi excepto Par., natus est. Tum Bad.et Er.,
neque diversum aut divisum aut differens aliquid in Deo
Deus est : ac deinde cum edit, aliis, cum id quod est,
corporaliter habitet, etc., ubi in mss. quam id, etc.,
hoc est, in Deo Patre nihil est aliud, quam quod in
Christo corporaliter.e) Vat. bas. ms., Martin, et aliquot alii, impius.
Vetus Colb. cum Germ, ut supra, n. 36, impium.
Postea in plerisque decederet, non decideret.f) In mss. Martin, et Vat. bas. nec separatur; et
infra, nec discernitur, loco verbi discerni : minus
vere.g) Apud Bad., Er. et Lips. desideratur plenitudo :
quae hic declaratur non aliud esse, quam quod Chris-
tus est. Mox cum optimo codice Colb. magis placuit
excita, quam cum aliis exagita.h) Carnutentis codex, a creatura mundi, unus e
Vatic. a conditione mundi : non alio sensu. Constitu-
lio idem sonat lib. xi, n. i6.i) Vat. bas. ms. cum Martin, corporaliter.j) Hoc est, subsistentem effecerit.Christo naturarum veritas diffuse adstruitur.
His positis, ad primum haereticorum objectum, Quid
me dicis bonum? Nemo bonus, nisi unus Deus, re-
ponit Christum his verbis non boni aut magistri no-
men respuere, sed ejus reprehendere fidem, qui ipsum
Deum non credens, sic tamen nuncuparet; imo sese
Deum ac magistrum testari, cum se sequenti coelestem
thesaurum pollicetur. Tum pluribus demonstrat Chris-
tum, ubicumque Deum unum praedicat, se alium qui-
dem a Patre, non tamen alterius natum significare.
Objectum alterum, ut sciant te solum verum Deum,
et quem misisti Jesum Christum, ex superioribus ac
continuatis huicce loco verbis diluit. Ubi enim Christus
(Joan. xiv) docuit Patrem in se esse, in se loquente
loqui, in se operante operari, in se viso videri (Joan.
laudat fidem Apostolorum se exitionis nomine ve-
re ex Deo natum credentium, ac tandem (Joan, xvii),
honorem ita a Patre postulat, ut vicissim honoraturus
sit honorantem; ita potestatem accipit, ut et possit
omni carni vitam aeternam largiri, nec habeat quid-
quam minus a Patre : his omnibus indicans se ex Pa-
tre natum, et cum eo natura unum. Deinde ex ipsismet
objectis verbis conficit Christum a Patre non separan-
dum esse natura, qui non separandus est fide, neque
sine contumelia vocari Deum verum patrem, si credatur
filium peperisse degenerem. Denique ex continuatis
objecto loco verbis unam Patris et Filii gloriam esse
copiose subtiliterque edisserit.
Postea ex occasione, quae locum dedit Christi dicto,
Non potest Filius ab se facere quidquam, evincit
Filii cum Patre aequalitatem, nedum infirmitatem,
ostendi. Cum enim violati sabbati reatum objicienti-
bus Judaeis hoc respondens, proxime antea praemit-
tat, Pater meus usque modo operatur, et ego
operor; sibi Patrique unam et communem esse ope-
rationem declarat : sicut se confirmat ei aequalem,
cum iisdem indigue ferentibus quod aequalem se Deo
faceret, statim subjicit, Quaecumque enim ille fa-
cit, eadem et Filius similiter facit. Una etiam
utriusque voluntas subinde demonstratur.
Ad id quod quarto objiciunt, Pater major me est,
hoc concedit vere dici, quia auctor Filii est, qui neque
Patri aequandus est secundum formam servi. Si autem
Pater major est Filio, quia ei dat quod est; Filius non
est minor Patre, quia id omne accipit quod Pater est.
Postremo ignorantiam, quam haeretici Christo affin-
gunt, pluribus argumentis repellit. Non enim judicii
diem ignorare potuit omnium conditor, diei hujus no-
minatim auctor ac Dominus, quem nihil Pater celat,
in quo omnes thesauri scientiae sunt. Quia tamen abs-
consi sunt, recte nescire se dicit, quod non est elo-
quendum, Solus itaque Pater diem judicii scit, quia
Ad divinitatem indiscreta naturae.a) In vulgatis et nonnullis mss. indiscretae naturae.
In solo codice bas. Vat., discretae, cujus necnon Car-
nut., trium Colb., unius Sorbon.,Martin, ac Germ.
auctoritate sustulimus deinde vocabulum naturae.b) Id est, subsistentia distincti. Neque vero hic
per se ostenditur nativitas : sed cum alius sit qui ha-
bitatur, alius qui habitat; Patris habitantis, et Filii
in quo habitat, subsistentia non una significalur : et
consequenter ostenditur nativitas, qua sola Filius
alius a Patre subsistit.solus illum Filio non tacet : nescit autem Filius,
quia nulli revelat.
2571 Libro superiore quid confectum. Quid con-
futatum. — Tractantes superiore libro de indifferenti
natura Dei patris et Dei filii, et id quod dictum est,
Ego et Pater unum sumus (Joan. x,58), demonstrantes
non ad solitarium Deum proficere, sed (1) ad unita-
tem (a) indiscretae secundum generationem divinita-
tis; dum neque aliunde quam ex Deo Deus natus est,
et ex Deo Deus non potest non id esse quod Deus
est : percursisque, etsi non omnibus, tamen ad in-
telligentiam sufficientibus dictorum divinorum atque
apostolicorum testimoniis, quibus inseparabilis na-
tura ac potestas Patris ac Filii docebatur, usque ad
Vi-
dete ne quis vos seducat per philosophiam et inanem
deceptionem secundum traditionem hominum, secundum
elementa mundi, et non secundum Christum : quia in
ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter
(Coloss. ii, 8,9). In quo, per corporaliter habitan-
tem in eo divinitatis plenitudinem, verum et per-
fectum et paternae naturae Deum demonstrari docui-
mus : ita ut habitans plenitudo nec diversum in-
telligeretur significare, neque unicum : cum et
incorporalis Dei corporalis habitatio proprietatem
naturalis unitatis in Deo qui ex Deo substitisset do-
ceret; et habitans in Christo Deus, subsistentis (b)
Christi nativitatem, dum ejus est habitator, ostende-
ret. Per quod impietati eorum satis superque arbi-
Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 9); et
Pater in me, et ego in Patre (Joan, x, 38); et, Ego et
Pater unum sumus (Ibid., 30); et, Omnia quae Patris
sunt, mea sunt (Joan. xvi, 15), (c) ad unitatem et
concordiam voluntatis referrent : ut quia dicti fides
maneret, dicti tamen intelligentiam fallacis doctrinae
religio ementita corrumperet; et cum negari non
posset in his (d) voluntatum assensus, in quibus na-
turae unitas praedicatur, ad abolendam tamen eam
quae secundum nativitatem est unitatem, societas
tantum concordiae crederetur. Sed beato Apostolo,
post multa naturalis 258 veritatis non ambigua prae-
conia, corporaliter habitantis divinitatis plenitudi-
nem in Christo docente, abscissa est omnis impiae
e), non sint nuncupativa, sed ve-
ra, dum habet in se per sacramentum nativila-
c) Lips. et Par., ad unanimitatem.d) In ms. Martin., voluntatis.e)Par. post Lipsium praefixo hic puncto,.subjicit
deinde, Non sunt, quasi haec a superioribus absoluta
essent : cum manifeste referantur ad verba, id quod,
quae licet non amplius repetita, facile tamen intelli-
guntur subinde repetenda, sicut et vocabula in eo :
V. g., et id quod non solum in eo manet, sed et in co
operatur; et id quod non solum in eo operatur et loqui-
tur, sed et in eo videtur.a) et virtus virtutem, et potestas potestatem, et
b) per imaginem referens quod
in se est, dum et imago est auctoris et veritas; quia
perfecta nativitas perfectam imaginem prstat, et
plenitudo divinitatis corporaliter inhabitans natura-
lem obtinet veritatem.
2. Scriptur quibus abutuntur Ariani. Cur earum
sensum non assequantur. — Et hc quidem quam-
vis (c) ita se ut sunt habeant, quia naturalis ex Deo
Deus non potest nisi in ea nativitatis su natura
esse (d) qua Deus est, et viventis natur indifferens
unitas inseparabilis a se est sub viventis nativitate
natur : tamen per fidei evangelic salutarem con-
fessionem subrepunt hretici (e) ad veritatis exci-
Quid me dicis bonum?
Nemo est bonus nisi unus Deus (Marc. x, 18): ut quia
unum Deum professio ejus locuta sit, quidquid il-
lud (f) exinde in Dei nomine erit, jam non in natura
Dei maneat, quia Deus unus est. Atque ut id, quod
ipse Deus dicitur, nuncupatione potius quam veritate
sit; hinc confirmare nituntur, quia dixerit : Hc est
autem vita terna, ut cognoscant te (g) solum verum
Deum (Joan. xvii, 3). Et ut extra proprietatem veri
Dei sit, id adjiciunt : Non potest Filius facere ab se
quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (Joan. v,
19). Tentant quoque et illud : Pater major 259 me
est (Joan. xiv, 28). Postremo jam tamquam indisso-
de vera carne.a) In uno e mss. Vatic., virtutis virtutem, et potes-
tatis potestatem, et natur naturam. Virtus Filius habet
in se virtutem qu Pater est : quia, ut dicitur libro
superiore, n. 24, non aliud sunt in Deo qu sua sunt,
quam quod est ipse : et num. 26 : Res natur Filii
est; sed eadem res et natur Patris est.b) Apud Bad., Er. et in ms. Vat. bas., per ipsius
imaginem. Hc ita intelligenda : tenens per nativita-
tem, seu ut soboles Patris, ipsa quod suum, puta Pa-
tris, est : et per imaginem, seu quatenus imago, qu
ex se, id est, ex ipsa Patris substantia est, referens
quod in se, scil, in ipso Patre est.c) Par. ita ut in se habeant.d) Duo mss. quod Deus est. Tum Vat. bas. codex,
ut viventis, non et. Du hic tanguntur rationes, qui-
bus Christum Deum esse doceamur : prima quidem,
quod nascatur ex Deo, proindeque aut Deus, aut de-
gener; altera vero, quod sicut Pater, ita et ipse vi-
tam habeat in semetipso. Videsis librum superiorem
n. 43.e) In uno e mss. Vatic. ad veritatis diversitatis. In
altero, ad diversitatis : quod legendum suspicatus est
Erasmus, ipse cum Bad. exhibens ad adversitatis. Re-
tinendum cum aliis libris, ad veritatis excidium, id
est, ut veram Filio naturam auferant.f) Particul exinde et jam in vulgatis omiss re-
stituuntur ope mss.De die au-
tem illa et hora nemo scit, neque Angeli in clis, nec
Filius, nisi Pater solus (Marc. xiii, 32). Non enim
videtur exquabilis per nativitatem esse natura,
qu ignorationis sit necessitate diversa; et Pater
sciendo ac Filius nesciendo manifestent dissimilitu-
dinem divinitatis : quia et ignorare Deus nihil de-
beat, et ignorans non comparandus sit ad scientem.
Sed hc omnia, nec ratione intelligentes, nec tem-
poribus discernentes, nec (h) sacramentis evange-
licis apprehendentes, nec dictorum virtutibus (i)
sentientes, stulto atque imperito furore adversus di-
vinitatis naturam loquuntur, ad implendas aures
ignorantium sola hc et nuda memorantes, aut ab-
j) expetatur.
3. Christus et Deus est et homo. Attendant Nestorius
et Eutyches. Atque horum quidem superius memo-
ratorum rationem ex ipsis vel evangelicis vel aposto-
licis professionibus (k) prstituri, admonendos esse
omnes communis fidei existimamus : ut in qua con-
fessione ternitas vit est, in eadem sit intelligen-
tia (l)ternitatis (m). Nescit plane vitam suam, nescit,
qui Christum Jesum ut verum Deum ita et verum
hominem (1) ignorat. Et ejusdem periculi res est,
Christum Jesum vel Spiritum Deum, vel carnem
nostri corporis denegare. Omnis ergo (n) qui confite-
bitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram
patre meo, qui est in clis. Qui autem negaverit
g) In excusis, solum et verum. Abest et a grco et
mss. in quorum plerisque mox teneant, non tentant.h) Vat. bas. ms., sacramenta evangelica : cor-
rectorem sapit non satis circumspectum, qui non ad-
vertit post apprehendentes subaudiri hc omnia, vi-
delicet Scriptur testimonia Arianorum nomine
proxime allata : qu illi arguuntur non expendere
secundum Evangelica sacramenta, hoc est, secundum
ea qu nobis Evangelium revelavit : in quibus pr-
cipuum locum obtinet Christi tum terna, tum tem-
poratis nativitas.i) Vat. bas. codex, scientes. Bandinus autem post
Latinium ex conjectura, consentientes. Retinendum
omnino sentientes, hoc est verborum evangelicorum
proxime allatorum vi haud salis probata perspec-
taque.j) Ita antiquiores libri (quorum plerique antea
habent propositis non prpositis). Alii vero, exspec-
tetur.k) Er. Lips. et Par. prstaturi : refragantibus hic
Bad. et potioribus mss., etiamsi lib. iv, n. 7, et alibi
hoc verbum in his etiam ea ratione enuntietur.l) Hoc est. ut quemadmodum Pater, ita et Filius
in terna seu divina intelligatur esse natura, si qui-
dem hujus ut illius confessio vit nobis prstat ter-
nitatem : quod clarius infra, n. 33, exponitur.m) Hc citant Leo ad Leonem, Aug. epist. cxxxiv,
c. 3, et Theodoret, ii Dial. p. 106.n) Verbum inquit in vulgatis hic adjectum absque
mss. auctoritate, supervacaneum esse constat ex sub-
nexis.me coram hominibus, negabo et ego eum coram
patre meo, qui est in coelis. Haec Verbum caro
factum loquebatur, et homo Jesus Christus Dominus
majestatis docebat : Mediator ipse in se ad salutem
Ecclesiae constitutus, et 260 illo ipso inter Deum et
homines mediatoris sacramento utrumque (1) unus
exsistens, dum ipse ex unitis in idipsum naturis,
naturae utriusque res eadem est; ita tamen, ut neu-
tro careret in utroque, no forte Deus esse homo
nascendo desineret, et homo rursum Deus manendo
non esset. Haec itaque humanae beatitudinis fides
vera est, Deum et hominem praedicare, Verbum et
carnem confiteri : neque Deum nescire quod homo
sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit.
4. Quod natus homo Deus maneat, sensus jam non
refugit. — Cum autem, contra naturam sensus nostri,
a)
promptior magis spei nostrae, quam divini sacramenti
effectus est. Namque mundus in his quae nascuntur
habet incrementi virtutem, non habet deminutionis
potestatem, (b) Cerne arbores, sata, pecudes. Ipsum
quoque participem rationis hominem contuere : sem-
per proficit augmento, numquam vero deminutione
contrahitur; nec sese caret, quod excrevit (c) in sese.
Nam tametsi aut aetate marcescat, aut morte peri-
matur; habet quidem aut demutationem in tempore,
d) in constitutione vivendi : caeterum hoc
quod sit non habet (e) in virtute non esse, ut novum
se per imminutionem condat ex eodem, id est, ut ex
sene decedat in parvulum. Naturae ergo nostrae ne-
cessitas in augmentum semper mundi lege provecta,
Unum.a) Id est, facilius capimus hominem fore Deum,
quae spes nostra est, quam Deum factum fuisse homi-
nem quod divinum sacramentum. Quibus consentiens
S. Leo, Ser. 4 in Nat. Dom. c. 2 : Minus mirum est,
inquit, hominem ad divina proficere, quam Deum ad
humana descendere : Et Augustinus epist. nunc cxl,
ii. 11 : Neque enim jam desperandum est participa-
tione Verbi posse homines fieri filios Dei, quando filius
Dei participatione carnis factus est filius hominis. Ne
vero cui suspecta sint, quae noster Hilarius ea de re
deinceps disserit; praemonendum putamus, eum ita
velle hominem fieri Deum per arctissimam cum eo
ii, n. 41, ubi tandem
concludit : Fit ergo demutatio, sed non affertur abo-
litio.b) In ms. Vat. bas., certe. In vulgatis gramen, loco
verbi cerne.c) Editi, ex sese.d) Vetus codex Colb. cum Germ., in consuetudine
vivendi.e) Bad. et Er, in veritate. Verius alii libri, in vir-
tute, hoc est, in potestate. Argumenti hujus scopus
est, nos quidem posse proficere ad id quod non ha-
bemus, sed non esse id quod jam sumus non posse :
ac senem v. g. annorum jam exactorum numerum
augere posse, sed non ita imminuere.f) In mss. probae notae, impudenter. Mox Bad. et
Er. cum ms. bas. Vat., prioris, loco potioris.f) imprudenter profectum naturae potioris ex-
spectat : cui ei incrementum secundum naturam est,
et imminutio contra naturam est. Deo itaque pro-
prium fuit, esse aliud quam manebat, nec tamen
non esse 26l quod manserat; nasci (g) in homine
Deum, nec tamen Deum esse desinere; contrahere
se usque ad conceptum et cunas et infantiam, nec ta-
men Dei potestate decedere. Hoc non sibi, sed nobis
est (h) sacramentum. Neque assumptio nostra Deo
profectus est : sed contumeliae suae voluntas, nostra
provectio est; dum nec amittit ille quod Deus est, et
homini acquirit ut Deus sit.
5. Dei et hominis se filium dictis et gestis Christus
ostendit. Unde occasio haereseos. --Natus igitur uni-
genitus Deus ex Virgine homo, et secundum pleni-
i) hominem, hunc per omnia evangelici sermonis
modum tenuit, ut se filium Dei credi doceret, et ho-
minis filium praedicari admoneret : locutus et gerens
homo universa quae Dei sunt, loquens deinde et ge-
rens Deus universa quae hominis sunt; ita tamen, ut
(2) ipso illo utriusque generis sermone nuroquam ni-
si cum significatione et hominis locutus et Dei sit;
uno tamen Deo patre semper ostenso, et se in natura
unius Dei per nativitatis veritatem professo; (j) nec
tamen se Deo patri nou et filii honore et hominis
conditione subdente : cum et nativitas (k) omnis se
referat ad auctorem, et caro se universa secundum
Deum profiteatur infirmam. Hinc itaque fallendi sim-
plices atque ignorantes haereticis occasio est, ut quae
l) se ipso omnia eum locutum esse contendant.
262 6. Alia sunt dicta Christi nondum nati, alia
In illo ipso.g) Sic mss., quomodo infra, num. 8, legimus natum
in homine, et lib. v, n. 18, Deus in homine nascendo.
At editi, in homine.h) Id est, hoc sacramentum assumptae carnis nos-
trae salutis est causa, Deo autem nihil aut addit, aut
demit. Cum his confer num. 48 et 49 lib. xi.i) Ambiguitas tolletur, si legeris, provecturus ho-
minem in Deum.j) Ita mss. Editi vero, et tamen, omisso deinde
non. Christus sc Patri subditum significavit et secun-
dum naturam divinam, quatenus filius; el secundum
k) In codice Vat. bas. hic additur Dei; quod rec-
tius abest ab aliis : est quippe generalis propositio.l) Editi, de semetipso. Notandum illud de se ipso.
Licet Hilarius in Christo Deum hominemque arctis-
sime in unam personam conjunctum credat; sic ta-
men hominem spectat velut ab ipso alienum, ut
arguat haereticos, quod quae de homine assumpto
loquatur, de se ipse, hoc est, de ipsa divinitate sua
locutum eum esse velint. Quo loquendi modo Amb(??)o-
sius, lib. x in Luc, n. 61, ait, Tristis autem est, non
ipse, sed anima. Eodem spectat illud antiqui auclotis
de Fide orthodoxa c 8. apud Ambrosium, in append.
Tom. ii : Homo ille passus est, quem filius Dei susce-
pit, quem induit, quem portavit : sed quia totum ad
auctorem referebatur, quidquid homo ille patiebatur;
ideo mors et passio Domini judicatur.nati et morituri, alia aeterni. --Nec sane negamus,
a) manet, naturae suae esse
sermonem. Sed si Jesus Christus et homo et Deus
sit; et neque cum homo, tum primum Deus; neque
(l) tum (b) cum et homo, tum non etiam et Deus;
neque post hominem in Deo non totus homo totus
Deus : unum atque idem (c) necesse est dictorum ejus
sacramentum esse, quod generis. Et cum in eo se-
cundum tempus discernis hominem (d) a Deo, Dei
tum atque hominis discerne sermonem. Et cum Deum
atque hominem in tempore confiteberis, Dei atque
hominis in tempore dicta dijudica. Cum vero ex ho-
mine ei Deo rursum totius hominis, (e) totius jam Dei
tempus intelligis, si quid illud ad demonstrationem
ejus temporis dictum est, tempori coaptato quae dicta
7. Christus qui hominem, qui Deum se egerit. Cur
nasci votuerit, cur pati, cur mori. —Nostri igitur causa
Tum cum homo.Constitutionem.a) Id est, qui ejus est, seu quem nomine suo pro-
fert. Deinde naturae vocabulo potest intelligi persona :
quomodo personae nomine non semel utitur Hilarius
ad significandam naturam. Vel hoc ita intelligendum,
totum illum sermonem esse naturae quae Christo pro-
pria ac sua est. Illi autem propria est, non solum
b) In vulgatis, neque cum homo. Proxime post
hominem in Deo, id est, post hominem glorificatum.
In Christo distinguendum tempus quo nondum susce-
perat hominem, quo suscepit moriturum, quo non
jam moriturum. In primo statu tantum Deus est, in
altero Deus et homo, in postremo totus Deus sensu
infra explicando.c) Verbum necesse est desideratur in vetustiore ms.
Colb. Hic admonetur Christi dicta diversis illius na-
turis sub triplici statu spectatis debere esse con-
sentanea.d) In vetere ms. Remig. a Deo dictum atque homi-
Nis : mendose. Hilarii mentem si bene capimus, hoc
sibi vult : Cum secundum tempus, quod Christi corpo-
rationem praecessit, Deum filium spectas ut ab ho-
mine discretum, eique nondum conjunctum; ne tunt
sermonem ei attribuas, qui congruat homini, seu, ei
e) Editi, totins etiam Dei, ac deinde si quid aliud,
pro si quid illud : corrupto Hilarii sensu. Illud, Cum
vero ex homine et Deo, etc., id est, Cum ex statu
Christi mortali, in quo Deus et homo erat, illum trans-
iisse Intelligis ad immortalem, in quo jam etiam
secundum hominem totum lotus est Deus; quia vide-
licet, uti declaratur infra, num. 13 : totus Deo vivit,
naturae nostrae societate in communionem divinae im-
mortalitatis unita. Qui loquendi modus expressus ad
imitationem verborum Pauli, ut sit Deus omnia in
omnibus, omnino intelligendus est salva hominis ve-
ritate, ut saepe jam demonstratum.f) naturae
suae esse quod Deus est. Nam tametsi in partu et
passione et morte naturae nostrae (3) res (g) perege-
rit; res tamen ipsas omnes virtute naturae suae gessit,
dum sibi 263 ipse origo nascendi est, dum pali vult
quod eum pati non licet, dum moritur (h) qui vivit.
Et tamen cum haec Deus per hominem agit, ex se (i)
natus, per se passus, et ex se mortuus; non et homi-
nem se non egit, dum et natus, et passus, et mortuus
est. Haec autem jam ante conditionem mundi sacra-
menta sunt coelestium mysteriorum constituta, ut
unigenitus Dens homo nasci vellet, mansuro in aeter-
num in Deo (j) homine : ut Deus pati vellet, ne pas-
k) in nobis peccati Deo infirmitatem nostram
assumente retineret : ut Deus mori vellet, ne qua
insolens potestas adversus Deum esset, neque creatae
in se virtutis posset usurpare naturam, cum se im-
mortalis Deus intra legem mortis (l) habuisset. Na-
scitur itaque Deus assumptioni nostrae, patitur vero
innocentiae, postremo moritur ultioni : dum et homo
noster in Deo permanet, et infirmitatum nostrarum
Rem peregerit.f) In cod. Colb. et Germ. non naturae suae : lectio
non spernenda eo sensu, quod Christus ut homo quae
humanae infirmitatis sunt locutus, non omisit indicare
x, n. 22, 61 et 65. Unde est illud in psal.
cxxxix, n. 2 : Quod enim Deus est, naturae suae est;
quod autem homo fuit, naturae nostrae assumptio est.
Imo in hoc ipso lib., n. 9 : Demonstrato autem et
naturae suae, et assumptionis nostrae sacramento.g) In vulgatis, rem peregerit. Si Christus in passione
ac morte res naturae nostrae peregit, necesse est vere
timuerit, doluerit, etc. Quod interim notandum.h) Hic respiciuntur verba Pauli num. 13, enar-
randa, Etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex
virtute Dei. Hinc quoque avertitur suspicio eorum,
qui Hilarium sensisse opinantur, Christum hominem,
priusquam moreretur, a Verbo fuisse derelictum
atque desertum. Nam si mortuus est qui vivit, mor-
tuus est Deus : adeoque non secessit a Christo prius
quam moreretur. Hinc se immortalis Deus intra legem
mortis habuisse mox praedicatur, Deo per carnem mo-
riente : quod multis in hocce numero inculcatur.i) Filius ex se natus, quia id, quod alienum a se
erat, vi sua ac potestate praesumpsit, uti enarratur lib.
ii, n. 26, ubi nomine Spiritus sancti in Virginem su-
pervenientis Filium ipsum, qui idcirco hic sibi ipse
origo nascendi esse memoratur, ab Hilario intellec-
tum esse ostendimus.j) Id est, quo homo maneret in aeternum in Deo.
Quibus similia sunt haec lib. xi, n. 42 : ipso vero in
Dei gloriam, id est, in Deum omnia in omnibus ex sub-
jectionis dispensatione mansuro : et paulo ante, toto
jam in Deum ex ea qua homo est dispensatione mansuro.k) Alluditor hic ad verba Pauli, Delens quod ad-
versum nos erat chirographum, de quibus infra, n. 10.
et lib. i, n. 13, tractatur.l) Vat. bas, ms., habitasset, omisso antea se.a) spiritales nequi-
8. Fideles Deo in Christo pleni. --Hujus igitur sa-
cramenti Apostolus conscius, et per Dominum ipsum
fidei scientiam adeptus, cum non ignoraret incapa-
cem ejus esse et mundum, et homines, et philoso-
phiam, ait, Videte ne quis vos seducat per philoso-
phiam et inanem deceptionem secundum (2) traditio-
nem (b) hominum, secundum elementa mundi, et non
secundum Jesum Christum : quia in ipso inhabitat om-
nis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo re-
pleti, (c) quod est caput omnius principatus et potestatis
(Coloss. ii, 8 et seqq.). Exposita itaque habitantis
corporaliter divinitatis in eo plenitudine, sacramen-
Estis in eo repleti. Ut enim in eo divinitatis 264 est
plenitudo, ita nos in eo sumus repleti. Neque sane
ait, estis repleti, sed, in eo estis repleti : quia per fidei
spem in vitam aeternam regenerati ac regenerandi
omnes nunc in Christi corpore manent (d); replendis
postea ipsis, non jam in eo, sed in ipsis, secundum
tempus illud de quo Apostolus ait, Qui (3) transfigu-
rabit (e) corpus humilitatis nostrae, conforme corpori
gloriae suae (Phil. iii, 21). Nunc igitur in eo repleti
sumus, id est, per assumptionem carnis ejus, in quo
divinitatis plenitudo corporaliter inhabitat. Et hujus
spei nostrae non exigua in eo potestas est. Namque
quod repleti in eo sumus, hoc est caput ac principium
omnis potestatis, secundum illud : Ut in nomine suo
omne genu (f) flectat, coelestium, et terrestrium, et
Philip. ii, 10,
11). Confessio itaque haec erit : Jesum in gloria Dei
patris, et natum in homine (g) jam non in infirmitate
Et spiritalis nequitiae ac malitiae potestatis, de-
pravate.Traditiones; paulo post, et non secundum Jesum,
omissa voce ChristumTransfiguravit; deinde, corporis, non corpori.a) Lips. et Par. spiritalis nequitiae : renitentibus
aliis libris. Mox Carnutensis codex, in carne, non per
carnem.b) Omnes prope mss. traditiones : quamvis supra,
n. 1, libro superiore n. 53, et l. i, n. 13, exhibeant
traditionem.c) Sic plerique ac melioris notae mss. faventibus
Quod repleti in eo sumus, hoc est caput ac
principium omnis potestatis. Editi vero, qui est caput,
quomodo legitur lib. i, n. 13.d) In codice Vat. bas., Martin., duobus Colb. et
uno Sorbon. perperam hic adjicitur repleti. Ratio
quippe hic subjicitur cur fideles in Christo sint re-
pleti Deo, quia nimirum manent in ipsius corpore,
quod gloriae jam particeps factum, Deo proinde ple-
num sit. Manent porro in ejus corpore, quia ut dici-
tur in psal. li, n. 16; Christus naturam in se universae
carnis assumpsit. Unde cap. 4 in Matth. n. 42, caro
Christi civitas nuncupatur, in qua quaedam universi
generis humani congregatio continetur; adeoque, ut ait
Ambrosius ep. nunc lxxvi, ad Irenaeum, n. 8 : in illa
carne Christi per consortium ejusdem naturae caro omnis
humani generis honorata est. Replebuntur autem in se
Ipsis, cum gloriae ejusdem in propriis corporibus con-
Bortes erunt.h) genu flectent: hoc caput omnis principatus
et potestatis est, ut ei universa genu flectendo sub-
jecta sint, in quo sumus repleti, et qui per habitan-
tem in se corporaliter divinitatis plenitudine, in Dei
patris sit gloria confitendus.
9. Deus idem auctor regenerationis nostae et Christi
resurrectionis. — Demonstrato autem et naturae suae,
et assumptionis nostrae sacramento, cum in eo pleni-
tudine divinitatis manente, nos in eo per id quod
homo natus est repleamur : reliquam dispensationem
humanae salutis exsequitur, dicens, In quo et circum-
cisi estis circumcisione non manu facta in exspoliatione
corporis carnis, sed in circumcisione Christi consepulti,
conresurrexistis per fidem
operationis Dei, qui excitavit eum a mortuis (Coloss.
ii, 1, 12). Circumcidimur itaque, non 265 circumci-
sione carnali, sed circumcisione Christi, id est, in
novum hominem renati. Cum enim consepelimur (6)
baptismate (i) ejus, mori nos necesse est ex vetere
homine; quia regeneratio baptismi resurrectionis est
virtus. Et haec circumcisio Christi est, non exspoliari
carne praeputii, sed totos commori ei, et per id to-
tos postea ei vivere. In eo enim (j) resurgimus per
ejus Dei fidem, qui eum suscitavit a mortuis. Cre-
dendus ergo Deus est, cujus operatione Christus ex-
citatus a mortuis est : quia fides ista conresurgit in
Christo.
10. Idem Christus ut homo moritur, ut Deus se sus-
citat. — Consummatur deinde ita omne assumpti
Et vos (k) mortui cum essetis
in delictis et praeputio carnis vestrae, vivificavit cum
illo, donatis vobis omnibus delictis, delens quod adver-
sum nos erat chirographum in sententiis, quod erat con-
in gloriam est Dei Patris, graece,
Jesum substituimus
ex nostro ms. Antea Jesus.Consurrexistis.baptismati ejus.e) Plures mss. transfiguravit. Martin. transforma-
vit : quod et habet Vat. bas. codex, qui cum non-
nullis aliis postea subjicit, conforme faciens corpori,
vel corporis.f) Ita Bad. ac plerique mss. At apud Er., Lips. et
Par., flectatur. In ms. Vat. bas. et altero Vatic., ut
in nomine Jesu omnes genu flectant : ex quo sequi
deberet, coelestes, non coelestium. Graece, g) Editi bic addunt Deum; quae vox abest a potio-
ribus mss.h) In ms. Martin. hic adjicitur et inferna.i) Antiqui libri Martin. Vat., bas., Colb., etc., bap-
tismati ejus. Remigianus, baptismate ei : quod satis
arridebat. Sed quomodo supra dicitur circumcisione
Christi, ita et nunc baptismate ejus, id est, suscep-
tione baptismatis ab ipso instituti.j) Martinianus codex, resurreximus : et postea,
consurrexit in Christo, non conresurgit.k) Ita mss. Editi vero particulam cum praefigunt
verbo mortui. Quod lib. i. n. 13, a mss. abesse an-
notavimus. Mox ms. Martin, donans vobis omnia de-
licta, quomodo legitur lib. x n. 47, secus autem
lib, i, n. 13·trarium nobis : et ipsum tulit e medio, affigens illud
cruci : (1) exutus carnem, et potestates ostentui esse fe-
cit, triumphatis his (a) in semetipso (Ibid. 13 et seqq.).
Aposlolicam fidem saeculi homo non capit, et (b) sen-
sus sui dicta alius praeter quam ipsius sermo non
explicat. Deus Christum a mortuis excitat, et Chris-
tum in quo corporaliter divinitatis plenitudo inha-
bitat. Sed convivificavit nos cum illo, donans nobis
peccata, et delens chirographum (c) legis peccati,
quod per sententias anteriores contrarium nobis erat
hoc tollens dc medio, et cruci affigens, mortis lege
carne sese spolians, potestates ostentui reddens,
triumphatis his in semetipso. Et de triumphatis po-
testatibus in semetipso, atque ostentui redditis, dc-
letoque chirographo, vivificatisque nobis, jam supe-
lib. i, n. 13) tractavimus. lloc vero sacramen-
tum quis vel apprehendet, vel 266 cloquetur? Sus-
citat operatio Dei Christum a mortuis, et haec eadem
Dei operatio nos vivificat cum Christo, et haec eadem
(d) operatio donat peccata, chirographum delet, et
affigit cruci : carnem se exuit, potestates ostentui
reddit, ac de his in semetipso triumphat. Habes ope-
rationem Dei Christum a mortuis excitantis : habes
et Christum haec ipsa in se quae Deus operatur (e)
operantem. Christus enim mortuus est, carne se spo-
iians. Tene ergo Christum hominem a Deo ex mortuis
excitatum, tene Deum Christum salutis nostrae (2)
operationem cum esset moriturus operantem : ut
cum haec Deas operatur in Christo, (f) operans licet
Deus, spolians sc tamen Christus carne moriturus
Sit : et cum mortuus est Christus, operans ante mor-
g) Christum a mor-
Exutus carne.a) In ms. Canut, hic additur cum fiducia : quod
etiam exstat lib. i, n.!3, et lib. x, n. 47, ubi idem
ille locus non eodem prorsus modo exhibetur. In ms.
Vat. bas. et Martin. exutus carnem, et principatus et
potestates dehonestans, et cum fiducia triumphans. Hic
autem diligenter observandum, quod exutus carnem,
non passive, sed active sumatur, quasi spolians se
carne, quomodo legitur infra, lib. x, n. 47, imo
etiam hic ubi eadem illa verba explicantur. Et in bac
quidem significatione activa stat tota vis argumenti
subsequentis. Quamquam pro exutus carnem et po-
testates, modo in latinis codicibus legere est, exspo-
lians principatus : consentiuntque graeca exemplaria,
etiam Germanense, quod Pauli epistolas graece et la-
xvi contra Faustum c. 29, necnon de Agone
Christ. c. 2, cum nostro Hilario legit exuens se car-
nem. Sic et Ambrosius lib. v in Lucam, n. 107 :
Exuens se carnem principatus et potestates omnes tra-
duxit, et libro iii de Fide c. 2 : Qui affixit illud
(chirographum) cruci, carnem se exuit : sed Pater non
se exuit carnem, etc. Demum apud eumdem Ambrosium
auctor Tract. in Symbolum Apostolorum : Non ergo
cujusquam jure ac potestate exutus est carne, sed ipse
se exuit. Nam qui potest non mori si nollet, procul
dubio quia voluit mortuus est. Quod ita esse compro-
bans Apostolus ait, spolians se carne, principatus et
potestates exemplavit. Hoc tamen illi ab Hilario dif-
ferunt, quod post exuens se carnem, adjiciunt prin-
cipatus, quod verbum Hilarius omittere solet : quam-
vis tamen eadem lectio non ignota ei fuerit, ut liquet
ex n. 11.
11. Caro spoliata et carne se spolians unus est Chris-
tus. —Jamne aposlolicae fidei sacramentum intelligis?
Jamne Christum cognitum habes? Quaero enim a te,
quis sit carne se spolians, et quae sit caro illa spo-
liata? Duplicis enim intelligenliae ab Apostolo teneo
significationem, spoliatae carnis, seque carne spo-
liantis : et inter haec Christum audio per operationem
Dei a mortuis excitatum. Et cum sit Christum a
mortuis excitans Deus, sitque et Christus excitatus a
mortuis : interrogo quis est carne se spolians, et quis
est Christum a mortuis excitans, nosque vivificans
cum Christo? Si enim non idem est Christus mor-
tuus, qui est caro spoliata; carnis spoliatae nomen
267 Eumdem enim esse invenio
Deum Christum a mortuis excitatum, qui carne se
spoliavit, et rursum spoliatam carnem Christum esse
a mortuis excitatum : deinde principatus et potesta-
tes ostentui reddentem et triumphantem reperio in
semetipso. Intelligisne hunc triumphantem potes-
tates iu semetipso? Sentisne quod a se non differat
caro spoliata, et carne se spolians? In semetipso
enim triumphat, id est, in ea qua se carne spoliavit.
Videsne ita Deum et hominem praedicari : ut mors
homini, Deo vero carnis excitatio deputetur; non
tamen ut alius sit qui mortuus est, et alius sit per
quem mortuus resurgit? Spoliata enim (h) caro
Christus est mortuus : et rursus Christum a mortuis
excitans, idem Christus est carne se spolians. Natu-
Operatione.b) In ms. Vat. bas., sensus ejus. Non est audien-
dus Erasinus, qui excessus loco sensus legendum esse
conjectat. Hoc sibi vult : Pauli fidem homo sola sae-
culi sapientia instructus non assequitur, neque dic-
torum illius interpretatio aliunde repetenda est, quam
ex aliis ipsius dictis.c) Quod hic Hilarius chirographum legis peccati,
et supra, num. 7, simpliciter legem peccati; vocat
I. i, n. 13 : sententiam mortis, favente Tertulliano, I.
de Pudicitia n. 19, ubi legit : donato chirographo mortis.d) Rursum hic apud. Er., Lips. et Par., Dei ope-
ratio : Bad. et ms. dissidentibus.e) Solus codex Vat. bas., operatum.f) Excusi, operetur licet : contra fidem mss.g) Editi excepto Par. Christus a mortuis excitatus :
refragantibus scriptis.h) Apud Leonem epist. novae editionis cxxxiv ad
Leonem Augustum c. 3, ubi haec aliaque Hilarii dicta
laudantur, spoliata enim carne : male. Quidquid hoc
libro hactenus disputatum est, sed haec maxime sen-
tentia, in eum non convenit, qui verbum a carne
Christi mortua separatum senserit. Unde Hilarius ab
ea opinione non immerito creditur alienus Cum enim
carne se spolians, caro spoliata, et carnem spoliatam
excitans ipsi unus et idem Christus sit, nec sit unus
unitate naturae, sed personae : sequitur eum sensisse
personam Verbi carni spoliatae unitam.
12. Christus sua virtute suscitatur : cur hoc opus
cum Paulo tribuat Patri. — Quamquam enim memi-
nerim frequenter ad Deum patrem per Apostolum
referri, Christum a mortuis esse excitatum : sed non
est Apostolus extra evangelicam fidem (a) dictis suis
ipse contrarius, maxime Domino dicente, Propter
hoc me Pater diligit, quod ego pono animam meam,
(b) ut iterum accipiam eam. Nemo (1) tollet eam a me,
sed ego pono eam a me. Potestatem habeo ponendi eam;
et potestatem habeo iterum accipiendi eam. Hoc man-
datum accepi a Patre (Joan. x, 17, 18). Vel cum
postulatum ab eo esset, ut signum ad fidem de se os-
tenderet, ait de templo corporis sui, Solvite hoc tem-
plum, et ego in triduo suscitabo illud (Joan. ii, 19; vid,
tract. Psal, cxli, num. 6). Cum enim et per acci-
piendae animae potestatem et per suscitandi templi
virtutem ipsum se sibi resurrectionis suae Deum do-
ceat, 268 tolum hoc tamen ad mandati paterni (c)
referens auctoritatem : non contrarie intelligitur
Apostolus, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam
(d) praedicans, omnem operis sui magnificentiam (e)
per id ad Patris gloriam retulisse, quia quidquid Chri-
stus gerit, virtus Dei et sapientia gerit; et quidquid
virtus Dei et sapientia gerit, sine dubio Deus gerit,
cujus et sapientia est Christus et virtus. Denique nunc
per operationem Dei excitatus Christus a mortuis
est : quia opera Dei patris ipse (f) natura a Deo
non differenti operatus est. Et in eo Deo resur-
rectionis fides est, qui Christum suscitavit a mor-
13. Naturae in Christo duae ex Paulo. — Hanc igi-
tur beatus Apostolus geminae in Christo significatio-
nis tenuit praedicationem ut et infirmitatem in eo ho-
minis, et virtutem Dei ac naturam doceret, secundum
illud Corinthis dictum : Nam etsi crucifixus est (2)
ex infirmitate (g), sed vivit ex virtute Dei (II Cor. xiii,
4), mortem infirmitatis humanae, vitam vero Dei vir-
tutis ostendens : et illud ad Romanos, Quod enim (h)
mortuus est peccato, mortuus est semel : quod autem
vivit, vivit Deo. Sic et vos deputate vosmetipsos mor-
tuos quidem esse peccato, vivere autem Deo in Christo
Jesu (Rom. vi, 10, 11) : mortem peccato, id est,
corpori nostro adscribens, vitam autem Deo, cui est
naturale quod vivit, et per id nos corpori nostro mori
oportere, ut Deo vivamus in Christo Jesu, qui peccati
i) assumens, totus jam Deo vivit, na-
turae nostrae societate (3) in communionem (j) divi-
nae immortalitatis unita.
14. Alia Dei, alia servi forma : idem Christus. Dei
forma latuit, non periit. — Haec igitur demonstranda
a me paucis fuerunt, ut utriusque naturae (k) perso-
nam tractari in Domino Jesu Christo meminissemus :
quia qui in forma Dei manebat, 269 formam servi
accepit (l), per quam obediens usque ad mortem fuit.
Obedientia enim mortis non est in Dei forma, sicuti
nec Dei forma inest in forma servi. Per sacramentum
autem evangelicae dispensationis non alius est in
forma servi, quam qui in forma Dei est : cum tamen
servi formam accipere, et in forma Dei manere non
idem sit; cumque accipere formam servi, nisi per
evacuationem suam, (m) non potuerit qui manebat in
Tollit graece etiam habetur Tollit quoque
legitur lib. x, num. 57.Ex infirmitate nostra.In communione substantiae immortalis.a) In plerisque ms. dicti sui. Paulo ante in Carn.,
memineris, non meminerim.b) Editi, et iterum recipiam : dissidentibus mss.c) Bad., Er. et Lips., refert : absque auctoritate
mss. Tum pro contrarie, Latinius atque Bandinus le-
gendum conjectarunt, contraire : nil necesse ut quid-
quam immutetur.d) Lips. et Par., praedicasse : ac deinde cum editis
aliis, omnemque operis, etc. Castigantur ex mss.e) Vat bas. ms. per id quod ad Patris gloriam re-
tulisset; depravate, cum haec sibi velint : Non intelli-
gitur Apostolus sensu proximis Christi verbis con-
trario ad Patris gloriam retulisse omnem operis
Christi magnificentiam.f) Ita mss. Vat. bas. et Martin. faventibus aliis.
At editi, naturae a Deo non differentis operatus est. Et
in eo, omisso Deo, Jam supra audivimus Christum
resurrectionis suae Deum.g) In vulgatis, ex infirmitate nostra, Abest nostra
a sincerioribus mss. et a graeco, ut et lib. ?, n. 65.
Mox etiam abest humanae a Colb. ac Germ.h) Editi excepto Par., mortuum est peccato, mor-
tuum est. Postea ms. Martin., reputate, non de-
putate.i) Sic lib. ɪ, n. 13 : Carnem enim peccati recepit :
quia nimirum veram ex Virgine de Adam peccatore
propagatam carnem assumpsit; quamvis, ut plane de-
claratur lib. x, n. 25 : neque caro illa caro peccati,
sed similitudo carnis peccati.j) Mss. Vat. bas., Corb., Prat., etc., in commu-
nione substantiae immortalis.k) Potest hoc ita intelligi, ut in Christo duplici
licet natura constante, unam tamen esse personam
admoneamur : cui intelligentiae favent subnexa.
Proxime tamen dicta postulant, ut personae vocabulo
non tam subsistentiam, quam naturae utriusque con-
ditionem ac proprietates intelligamus. Quo sensu
Ambrosius, lib. ii de Fide c. 8, n. 61, dicit : Miraris
si ex persona hominis Patrem dixit majorem, qui in
persona hominis se dixit vermem : et epist. xlviii, n.
4 : qui in persona hominis formam servi accepit : quasi
diceret, qui ut homo formam servi habuit Vide Hila-
rium ipsum in psal. lxiii, n. 3.l) Cum apud Leonem praedicta epistola cxxxiv
Hilarii nomine legitur, qui in forma Dei manebat, formam servi accepit, ipse divinitatem nequaquam
amisit; probabile est postremis illis verbis, quae in
nullis mss. exstant, neque exstare debent, summatim
perstringi, quod postea diffusius demonstratur.m) In pervetustis mss. Carn., Colb. ac Germ., non
sit : haud incommode, si deinde tacitum intelligatur
ejus. Huc spectat quod Augustinus epist. xi, n. 4,
Incarnationis necessitatem confirmaturus ait : Nemo
enim quemquam erigit ad id in quo est, nisi aliquan-
tum ad id in quo est ille, descendat. Cui simile est il-
lud Hilarii nostri lib. xii, n. 6 : Decidere autem ex
Deo in hominem nisi se ex forma Dei Deus evacuans
non potuit, etc. In eo autem quod hic sequitur, non
convenire sibi formae utriusque concursum, patet
formae nomine exteriorem tantum naturae utriusque
habitum designari. Unde intelligere est qua ratione
Hilarius Christum post resurrectionem totum Deum,a) qui se
exinanivit, et qui formam servi accepit. Accepisse
enim non potest ejus esse qui non sit; quia ejus sit,
qui subsistat, accipere. Ergo evacuatio formae non est
abolitio naturae : quia qui se evacuat, non caret sese;
(1) et qui accipit, manet. Et cum (idem) ipse sit
evacuans et accipiens, habet quidem in eo sacramen-
tum, quod se evacuat et accipit; non tamen habet
interitum, ne non exstet evacuans, et ne non sit ac-
cipiens. Itaque evacuatio eo proficit, ut proficiat
forma servi, non ut Christus, qui in forma Dei erat,
(b) Christus esse non maneat; cum formam servi non
nisi Christus acceperit. Qui cum se evacuaverit, ut
manens Spiritus Christus idem Christus homo esset;
in corpore demutatio habitus et assumptio naturae,
naturam (c) manentis divinitatis non peremit : quia
15. Expenduntur objecta haereticorum. Christus non
arguit quod dicatur bonus. — Ostensa itaque sacramen-
torum dispensatione, per quam haeretici ignorantes
quosque fallerent, ut ea, quae per assumpti hominis
naturam dicta gestaque sunt, omnia infirmitati divinita-
tis adscriberent, et formae Dei deputarent, quidquid
formae servi propriae(d) aptum est : nunc ipsis proposi-
tionibus eorum respondendum est. Tuto enim jam
dictorum singulorum genera dijudicabuntor, cum
Verbum et carnem, id est, Deum et hominem Jesum
Christum sola fides sit confiteri. Deum igitur Domi-
num nostrum Jesum Christum ex eo negandum per
naturam haeretici existimant, quia dixerit : Quid me
270 dicis bonum? Nemo est bonus nisi unus Deus
(Marci х, 18). Omnis responsionum ratio necesse est,
ut ex interrogationum causis proficiscatur. Ad id
enim respondebitur, unde quaeretur. Et primum re-
quiro a dicti hujus calumniatore, utrumne id arguere
Dominum existimet, cur bonus dictus sit, seque
maluerit malum dici. Id enim significari videtur hoc
dicto, Quid me bonum dicis? Non opinor quisquam
tam vecors erit, ut malitiae professionem ei velit ad-
scribere, qui dixerit : Venite ad me omnes qui labora-
tis et onerati estis, et ego vos reficiam. Tollite jugum
meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et hu-
milis corde; et invenietis requiem animabus vestris.
Jugum enim meum suave est, et onus meum leve
est (Matt. хi, 28 et seqq.). Mitem se profitetur atque
humilem : et irasci credetur, (e) cur bonus dictus sit?
Professionum haec diversitas dissidet, ut bonitatis
suae testis nomen in se bonitatis accuset. Non ergo
16. Fidem interrogantis arguit, non dicta. — Videa-
mus itaque, quid praeter bonum interrogans dixerit :
ait enim, Magister bone, quid boni faciam (Marci x,
17 )? Duas igitur res connuncupavit : et bonum, et
magistrum. Et quia non arguit bonum se dici; hoc
necesse est arguat, quod magister bonus dictus sit.
Ita autem arguit se magistrum bonum dici, ut fidem
interrogantis potius, quam vel magistri in se vel boni
nomen argueret. Juvenis enim insolens per obser-
vantiam legis (f), et finem legis qui Christus est ne-
sciens, et justificatum se in operibus existimans, et
non intelligens venisse eum ad oves perditas domus
Matth. xv, 24), et impossibile esse legi per fi-
dem justificationis salvare credentes (Rom. viii, 3),
tamquam communium praeceptorum et in lege scrip-
torum magistrum interrogat Dominum legis et uni-
genitum Deum. Detestatus itaque Dominus hanc de
se irreligiosae fidei professionem, quod tamquam ma-
gister legis interrogaretur, respondit, Quid me vocas
bonum? Atque ut significaret quatenus 271 intelli-
gendus et profitendus bonus esset, subjecit, Nemo
bonus, nisi unus Deus; non respuens bonitatis no-
men, si sibi hoc tamquam Deo deputaretur.
17. Et bonum et magistrum sese ostendit. — Denique
ostendens se magistri in se boni, per fidem ejus qui
tamquam hominem interrogabat, nomen arguere, post
jactantiam juvenis et gloriam legis impletae, ita re-
Unum tibi deest : vade, quaecumque habes
vende, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo;
et veni, sequere me (Marc. x, 21). Non refugit bonita-
tis de se nomen, qui coelestem thesaurum pollicetur :
nec magistrum se non vult videri, qui ducem se per-
fectae hujus beatitudinis praestat. Terrenae autem de se
opinionis fidem arguit, bonitatem in solo Deo docens
esse. Et ut se et Deum et bonum significaret, boni-
tatis est usus officiis, coelestes thesauros pandens, et
se ad eos praevium tribuens. Ita et quae sibi tamquam
homini tantum deferebantur, detestatur; neque se ab
his, quae Deo deputabat, professus alienum est : cum
unum Deum bonum confitens, ea ipse loqueretur at-
que ageret, quae unius Dei virtutis, bonitatis atque
naturae sunt.
18. Magistri cum fide nomen accepit. — Quam igitur
non bonitatis nomen refugerit, sed neque magistri
honorem recusaverit, sed fidem ejus qui in se nihil
nisi corporeum et carnale sapuisset, arguerit; hinc
Et qui accepit.
ante autem totum in forma servi nuncupet. Confer
hunc locum cum tract. Ps. lхviii, n. 25.a) Hoc est, qui se exinanivit, non alius est ab eo
qui servi formam accepit, seu post evacuationem
suam non alius est atque erat ante.b) Editi, Christus ex se non maneat : castigantur
ex mss. Sic intra, n. 39, ut maneret esse Dei forma.
Idem Christi exinaniti mysterium egregie explicatur
lib. xi, n. 48, et in Psal. cxliii, n. 7. Hic obiter
advertere est vocabulum Christi ad naturam divinam
significandam non semel usurpatum.c) In ms. Corb. et aliquot aliis, manentis in corpore :
glossema.d) Ita plerique mss. At editi, aptatum. Mox in co-
dice Vat. bas. toto enim..... genere, non tuto enim.....
genera.e) Vetus codex Colb. cum bonus.f) Cui tamen obsecutus ex nullo est, ut dicitur et
ostenditur cap. 19 in Matth, n. 5 : Puto enim, in-
quit Augustinus epist. nunc clvii, n. 25 : quod se ar-
rogantius quam verius servasse responderat.Vos me vocalis magis-
trum et Dominum, et bene dicitis; sum etenim (Joan.
xiii, 13), et cum alibi dixisset : Ne vocemini magistri,
quia magister vester Christus est (Matt. xxiii, 10). Ubi
cum fide magister est, ibi adeo laudat, ut et profitea-
tur hoc nomen : hic vero boni magistri nomen non
recognoscit, ubi nec Dominus intellectus est esse,
nec Christus : solum unum Deum bonum praedicans,
non se utique a Deo (1) secernens, qui et Dominum
se professus et Christum, ducem thesauri coelestis
ostendat.
19. Ubique Dominus nec eumdem cum Patre nec di-
versum se profitetur. Fidei honore, adeoque natura
patri se aequavit. — Tenuit autem hunc semper Domi-
nus fidei ecclesiasticae modum, ut patrem Deum
272
ei esse quod filius est. Ita nec separabilis a Deo po-
test esse, neque ipse est. Per quod ita omnem ser-
monis sui significationem temperat, ut quidquid Deo
patri honoris protestaretur, id modestissima confes-
sione etiam sibi proprium esse monstraret. Cum enim
ait, Credite in Deum, et in me credite (Joan. xiv, 1),
quaero (a) in quo se in natura discreverit, qui non
discrevit in honore? Dicens enim, Et in me credite,
cum dixisset, Et in Deum credite : anne per id quod
ait, in me, non et suam intelligitur significasse natu-
b) in Christo eos, qui in Deum cre-
dant; verbi virtutem diligens lector expendat, Credite
in Deum, et in me credite. Cum enim ait, Credite in
Deum, et in me credite, uniens se fidei Dei, et naturae
ejus univit, (2) cum memorato Deo, in quem credi
oporteret, et in se docuerit esse credendum : Deum
se per id docens, cum credendum (3) in eum sit ab
bis, qui in Deum credant. Occasionem tamen irreli-
giosae unionis exclusit : quia cum et in Deum, et in se
credendum professus sit, fidem de se (4) solitario non
reliquit.
20. Pater de Filio testatus et non auditus quid.
Testimonium patris apud Judaeos; opera Christi. —
Quamquam igitur in plurimis ac pene omnibus dic-
tis sacramenti hujus praestiterit absolutionem, ne
quando confessus Deum patrem, ab ejus se unitate
discerneret; neque se in unitate ipsius collocans,
eumdem tamen unum et solitarium profiteretur : ta-
men etiam ex hoc vel maxime intelligitur sacramen-
tum et unitatis et nativitatis doceri, cum ait, Ego autem
habeo testimonium majus Joanne. Opera enim quae de-
dit mihi Pater ut perficiam ea, ipsa opera quae facio,
testimonium perhibent de me, quoniam Pater me misit.
Et qui misit me Pater, ipse testificatus est de me. Ne-
que vocem ejus umquam audistis, neque figuram ejus
vidistis, et verbum ejus non habetis in vobis manens :
quoniam quem misit ille, huic vos non creditis (Joan. v,
et seqq.). Patrem testatum esse de Filio quomodo
vere intelligitur, cum nec ipse visus sit, nec vox ejus
audita sit? Memini quidem de cooelis auditam vocem
fuisse, dicentem : Hic est filius meus dilectus, in quo
(5) (c) bene 273 complacui : hunc audite (Matth.
iii, 17). Et quomodo vox Dei audita non est, cum
paternae vocis significationem (6) in se vox audita
contineat? Sed forte in Jerosolymis manentes non
audierunt, quia in desertis Joannes solus audierit.
Quaerendum ergo in Jerosolymis quomodo testatus
est Pater? Non enim testimonio jam Joannis utitur
vocem e coelo audientis, sed habet testimonium ma-
jus Joanne, et quod hoc esset, continuo subjecit :
Opera enim quae dedit mihi Pater ut perficiam ea, ipsa
opera quae facio, testimonium perhibent de me, quoniam
Pater me misit. Agnosco testimonii auctoritatem : ne-
que enim quisquam nisi Filius a Patre missus haec
ageret. Opus ergo suum testimonium est. Sed quid
tandem sequitur? Et qui me misit Pater, ipse testifi-
catus est de me. Neque vocem ejus umquam audistis,
neque figuram ejus vidistis, et verbum ejus non habetis
in vobis manens. Extra crimen ergo sunt ignorantes
testimonium Patris, qui in bis numquam auditus ac
visus sit, et in his non maneat verbum ejus? Sed non
sunt sub venia incogniti sibi testimonii : quia testi-
monium de se Patris operum suorum testimonium
esse profitetur. Opera igitur de eo testantur quod a
Patre sit missus; sed hoc operum testimonium Pa-
tris est. Et cum operatio Filii Patris testimonium sit,
eam necesse est operari in Christo naturam (d) intel-
Secernit.Cum commemorato.In eo sit. Sic antea dixerat Hilarius, credere in
Christo. Exinde, inreligiosi unionis, ut vel hinc con-
firmetur conjectura doctissimi editoris Benedictini,
suspicantis vocabulum unionis masculini generis Hi-
lario esse. Ejusdem generis fuit id nominis apud om-
nes, cum pro margarita adhibitum est.solitarii.Bene placui.In se ipsa. Postea, audierant.a) Aliquot recentiores mss. in quo se natura. So-
lus codex Vat. bas. in qua se natura. Retinendum
cum aliis in quo, hoc est, quatenus.b) Mallemus in Christum, si mss. accederet aucto-
ritas. Subinde in ms. Vat. bas., verborum virtutem.c) Colbertinus codex, bene placui. Nullum hic in-
commodum, quod verba hunc audite, non ad Joan-
nem in desertis, sed ad Apostolos in monte facta
sint : cum in his, Hic est filius meus, vis argumenti
sita sit. Sed mirum qui sanctus Doctor verba a Joanne
audita lib. vi, n. 19, proferat, uti ea habemus in Vul-
gata Matth. iii, 17, libro autem viii, n. 25, et alibi,
qualia psal. ii, 7, exstant, ac tandem hic uti jacent
Matth. xvii, 5. Deinde paternae vocis significationem
in audita voce, quae Filium demonstrarit, contineri
docet : quia filius significari nequit, quin simul signi-
ficetur et pater.d) In Tractatu de unitate Patris et Filii, in quo
hic liber fere totus exscriptus est, intelligendum esse.
ea... natura intelligenda. Haec abs-
que obscuritate ita legeris : eam necesse est intelli-
gamus naturam operari in Christo.a) et in ejus opere Pater testans,
(1) ostenduntur inseparabilis secundum nativitatem
esse naturae; cum Dei de Christo testimonium, ea
ipsa Christi esse significetur operatio.
21. Judaei Patrem non viderunt aut audierunt, quia
Christo non crediderunt. Hinc natura utriusque una.
— Non sunt itaque extra reatum non cogniti sibi
testimonii; cum opus Christi testimonium de eo Pa-
tris sit. Neque in eo, quod testantis vocem non au-
dierint, et figuram non viderint, et verbum ejus ma-
nens non habuerint, idcirco sine testimonii sunt
conscientia. Ad id enim (b) quod dictum est : Neque
vocem ejus audistis, neque figuram ejus vidistis, et
verbum ejus non habetis in vobis manens (Job v, 37
et 38); (c) ut cum testatus de eo Pater fuisset, causa
tamen neque vocis auditae, neque visae figurae, et
274 Quoniam quem misit ille, huic vos non
creditis (Ibid. 38) : se credito, et vocem Dei audien-
dam, et figuram Dei videndam, et verbum ejus in his
qui crederent inesse demonstrans; cum per naturae
unitatem in se Pater et loqueretur, et videretur, (d) et
haberetur. Numquid non et Patrem significat, cum
missus ab eo est? Numquid se per aliquam naturae
differentiam a Patre discernit, cum (e) hinc Pater
testans de eo, neque auditus, neque visus sit, nec
intellectus sit, quia misso a Patre sibi non creditum
sit? Non se ergo unigenitus Deus a Deo separat, pa-
trem Deum confitens : sed per significationem patris Deo
patre demonstrato, se quoque in Dei honore constituit.
22. Honor a Deo quaerendus. Dei dilectione carent
Christum in nomine Dei non suscipientes. — Namque
in hoc ipso eodemque sermone, in quo operibus suis
testari se ipsum a Patre missum esse docet, et Pa-
trem testantem quod ab eo missus sit significat, cum
dixisset : Et honorem ejus, qui est solus Deus, non
quaeritis (Ibid. 44), (f) non tamen dictum hoc nu-
dum, et non antea ad unitatis fidem praeparatum re-
liquit. Superius enim ita ait : Non vultis venire ad
me, ut vitam habeatis. Honorem ab hominibus non ac-
cipio; sed cognovi vos, quoniam dilectionem Dei non
habetis in vobis. Ego veni in nomine patris mei, et non
accepistis me : si alius venerit in nomine suo, illum re-
cipictis. Quomodo potestis vos credere, qui honorem
ab hominibus accipitis, et honorem ejus, qui est solus
Deus, non quaeritis (Ibid. 40 et seqq.)? Honorem im-
probat hominum : quia honor potius quaerendus a
Deo est, et infidelium est honorem ab alterutro ac-
cipere. Quid enim homo homini honoris impertiet?
Cognitum itaque sibi ait, dilectionem Dei in his non
esse : et non manentis in his dilectionis Dei hanc do-
cet causam, quia se venientem in nomine patris sui
non accipiunt. Quid rogo est, in nomine Patris eum
venire? Numquid aliud, quam in nomine Dei? Aut
numquid non idcirco in his dilectio Dei non est, quia
non susceptus sit in nomine Dei veniens? Aut num-
quid in se non et naturam Dei significaverat, dicens :
Non vultis venire ad me, ut vitam habeatis? Nam et in
eodem ipse sermone jam dixerat : Amen, amen dico
vobis, quoniam venit hora, et nunc est, in qua audient
mortui vocem filii 275 Dei; et qui audierint, vivent (Ibid.
v, 35). Cum in nomine Patris venit; neque ipse Pa-
ter est, nec tamen non in ea est divinitatis natura
qua Pater est : quia et Filio et Deo proprium est in
nomine Dei patris venire. Deinde accipiendus est
alius in nomine eodem veniens. Sed hic homo est,
a quo sibi (g) honorem homines sperabunt, et eui
honorem reddent vicissim; cum tamen se idem in
nomine Patris venisse fallet. Et hic quidem (h) anti-
christum significari non obscurum est, mendacio
paterni nominis gloriantem. Et cum hunc honora-
bunt, atque ab eo honorabuntur (hunc enim spiri-
tum erroris excipient); honorem ejus qui esi solus
Deus non quaerent.
23. Dei et Christi honor inseparabilis. Anne cum
ob hoc dilectionem Dei non habeant, quia venien-
tem se in nomine Patris non acceperint, et rursum
venientem alium in eodem nomine recipientes, et
honorem ab alterutro accipientes, honorem ejus qui
solus Deus est non requirant, separare se Christus
ab honore unius Dei poterit intelligi; cum idcirco
non quaeratur honor solius Dei, quia antichristum
suscipiendo non sit ille susceptus? Nara cujus re-
pudiatio, honoris solius Dei praetermissio est; in
hujus honore necesse est honorem solius Dei esse,
in cujus si susceptione mansissent, honorem solius
Ostendunt.a) Vetustior ms. Colb., et in ejus opera. Tres alii,
et ejus opera. Mox plerique, pro ostenduntur, habent
ostendunt : cui verbo in lib. de unit, subjicitur vo-
cula se.b) Erasmus temere hic de suo adjecit verbum re-
fertur, quod postea ab aliis editoribus retentum est.,
At perspicuum est voces ad id referendas esse ad se-
quentes, puta ad continuo subjecit.c) Editi, Et cum testatus... ut causa tamen, Hi-
larii oratione abrupta prorsus atque confusa. Sic pos-
set tota illa phrasis ordinari : Ut cum testatus de eo
Pater fuisset, causa tamen neque vocis auditae, etc.,
posset intelligi : ad id quod dictum est : Neque vocem
ejus audistis, etc., continuo subjecit : Quoniam quem
misit ille, huic vos non creditis.d) In ms. Colb., deest et haberetur : cujus loco
male praeferunt bas. Vat. ac Martin., et audiretur.
Sicut enim loqueretur ad vocem ejus audistis, et vide-
Retur ad neque figuram ejus vidistis : ita ad verbum
ejus non habetis rectius referas haberetur. Mox in eo-
dem Vat. bas. codice, numquid separabile aliqua na-
turae differentia : in Martin. numquid separabili quam
naturae, etc.e) Illud hinc aptius cohaereret verbis neque audi-
tus : puta, cum Pater testans de eo, hinc (seu ideo)
neque auditus, neque visus, neque intellectus sit,
quia, etc.f) Vat. bas. ms. non tamen nesciendum hoc dictum,
et non, etc., corrupte.g) Lips. et Par., honorem hominis.h) Scribitur constanter in antiquis libris, ante-
christum.a) Et hic idem ipse sermo testis est
nobis, in cujus exordio continetur : Ut omnes hono-
rificent Filium, sicut honorificant patrem. Qui non ho-
norificat filium non honorificat Patrem qui misit il-
lum (Joan. v, 23). (b) Numquam nisi naturalia exae-
quantur in honore : neque exaequatus honor separat
honorandos. Cum sacramento tamen nativitatis po-
scitur honoris aequalitas. (c) Cum Filius ita hono-
randus ut Pater sit, et cum ejus, qui solus est Deus,
honor non quaeritur; non est extra solius Dei hono-
rem, cujus honor idem atque unus et Dei est : quia
ut non honorificans Filium, non honorificat et Pa-
trem (Ibid.); ita et solius Dei honorem non quae-
rens, non quaerit et Christi. Inseparabilis itaque
est a Dei honore honor Christi. Et quam unus, atque
276 idem utriusque sit, etiam ex eo docet, cum ait
Infirmitas ista non
est usque ad mortem, sed pro gloria Dei est, ut hono-
rificetur filius Dei per eum (Joan. xi, 4). Pro gloria
Dei Lazarus moritur, ut filius Dei glorificetur per
Lazarum. Numquid ambigitur, in gloria filii Dei esse
gloriam Dei; cum mors Lazari, quae Deo sit glo-
riosa, gloriam sit Dei filio (1) paritura (d)? Atque ita
et naturalis per nativitatem unitas Dei patris in Chri-
sto docetur, cum infirmitas Lazari pro Dei gloria
est; et sacramentum fidei retinetur, cum per Laza-
rum glorificandus est Dei filius : (2) Deo (e) per id
Dei filio intelligendo, neque ita Deo intelligendo, ut
non etiam Dei filio confitendo; cum glorificando per
Lazarum Deo, Dei sit filius gloriosus.
24. Christus ibi se Deum, ubi nonnisi unum esse pro-
milestone unit="PLSection" n="C"/>fitetur. Deus unus. Scriba assentitur. — Inseparabilis
sacramento divinae naturae est viventis a vivente na-
tivitas, nec demutationem generis accipit filius Dei,
ne non in eo paternae naturae veritas maneat. Nam
et his ipsis significationibus, quibus confesso uno
tantum Deo, abnegasse in se Dei naturam videtur
sub solius demonstratione, in unitate se tamen pa-
Audi, Israel,
Dominus (3) Deus (f) noster Dominus unus est : et di-
liges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota
anima tua, et ex totis visceribus tuis, et ex tota virtute
tua. Hoc est primum mandatum. Secundum simile illi :
Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. Majus autem
horum mandatum non est (Marc, xii, 29 et seqq.). Alie-
nasse se a natura et religione unius Dei existimatur,
cum principalis mandati haec sit professio : Audi, Israel,
Dominus Deus noster Dominus unus est : deinde (sup-
ple, cum) ne in consequentis se quidem mandati reli-
gione constituat, cum ad proximi nos dilectionem
lex, sicut ad unius (g) Domini fidem, vocaret. Et
Bene dixisti, magister in veritate, quod (4) unus
sit Deus, nec est alius praeter illum : ita diligendus ex
toto corde et ex totis 277 viribus et ex tota anima : et
diligere proximum tamquam se ipsum. Hoc majus est
omnibus holocaustomatis et sacrificiis (Marc. xii, 32
et 33). Responsio Scribae videtur cum dictis Domini
convenire, unius Dei charitatem intimam inlernamque
profitentis, (5) sed (h) dilectionem proximi secun-
dum propriae dilectionis veritatem pollicentis, et
supra sacrificiorum holocaustomata charitatem in
Deum atque in hominem esse intelligentis. Sed quid
sequatur, videndum est.
25. Hic non longe a regno Dei, dum tendit ad cha-
ritatem. — Videns autem Jesus quod sapienter respon-
disset, dixit illi : Non es longe a regno Dei (Ibid. 34).
Quid sibi vult tam moderatae responsionis professio
(supple, ut), cum hominem ad coelorum regnum fi-
des ista consummet, unum Deum credere, et cum
tota anima et totis viribus et toto corde diligere,
proximum quoque ita ut se ipsum amare, Scriba hic
non jam in regno Dei sit, sed non longe a regno Dei
sit? Alia istud significatione nudum vestientibus, et
Paratura.Deum per id in Dei filio intelligendo, neque ita
Deum intelligendo, ut non etiam Dei filium confi-
tendo.Deus tuus, et ita infra. Deinde, viribus, non vis-
ceribus.Unus est Deus; postea, totis virtutibus; et ita le-
git inferius num. 25.Et dilectionem.a) Quinque probae notae mss. etsi hic idem.b) Excusi, numquam enim natura alia. Tum Bad.
et Er., exaequatur. Castigantur ex mss. Idipsum alio
modo sic enuntiatur lib. xii, n. 7 : Numquam di-
versitas rerum nisi et in honore diverso est : res enim
eaedem venerationis ejusdem sunt, etc.c) Haec sententia, cum Filius etc, videri potest
superioris probatio : et perinde ab illa separati non
debere. Interpunctionem tamen vulgatam, qua copu-
labatur cum praecedente, et a subsequente disjunge-
batur, mutandam duximus, quo magis perspectum
sit Hilarii argumentum ex duobus Scripturae locis
acute collectum. Et ex uno quidem conficit Patris et
Filii honorem esse inseparabilem; ex altero autem
honorem utrique delatum vel negatum, soli Deo de-
latum esse aut negatum. Unde sequitur Patrem et
Filium unum esse ac solum Deum, licet non solita-
rium.d) In lib. de unit. Patris et Filii, operatura. In
Colb., Germ., Martin., Corb. etc., paratura.e) In vulgatis, perinde. At in mss. per id : quod
magis Hilarianum. Deinde nonnulli codices, in Dei
filio. At vero bas. Vat. : Deum per id in Dei filio in-
telligendo, neque ita Deum intelligendo, ut non etiam
Dei filium confitendo. Etsi dura, vera tamen est lectio
quam retinemus, quae ita planior efficietur : Ex quo
fit, ut Dei filius intelligendus sit Deus, neque ita
intelligendus Deus, ut non etiam confitendus sit Dei
filius.f) Editi hic et infra cum plerisque mss. Deus
tuus : corriguntur auctoritate mss. Germ. et Colb.
consentiente graeco Marci textu : ex quo deinde repo-
nimus Dominus unus, quomodo infra legitur in plu-
ribus mss. cum utrobique in vulgatis obtineat Deus
unus : et in ms. Martin. tantum unus.g) Editi, ad unius Del fidem : reluctantibus mss.h) Editi, et dilectionem. Praeferimus cum mss.
Colb. et Germ. sed, qua particula aptius significatur
amoris utriusque discrepantia.Venite, benedicti patris mei, possidete
praeparatum vobis regnum a constitutione mundi (Matth.
xxv, 34). Vel illis quibus haec (1) pauperis (a) spi-
ritus merces est : Beati pauperes spiritu, quoniam
ipsorum est regnum coelorum (Matth. v, 3). Perfectus
hic fructus est, et absoluta possessio est, et praepa-
rati regni non incerta traditio (Marc. x, 20). Aut
numquid adolescens minus aliquid horum confiteba-
tur? Nam exaequata ad amorem suum dilectione pro-
ximi, quid de boni operis consummatione non ege-
rat? Interdum enim indulgentem officiosumque esse,
non perfectae est charitatis : perfecta autem charitas
omne (b) cujusque modi indulgentiae implevit offi-
cium, cum non reliquerit quod alteri debeat, qui
c) fidei Dominus collaudans, et non longe
eum a Dei regno esse respondens, non tamen eum
in ipsa jam beatae spei possessione constituit. Ten-
debat enim (d) felici cursu, etsi ignoranti, et prae-
lata omnibus dilectione Dei, et charitate proximi
suae ipsius dilectioni exaequata. Cum tamen ei ipsi
proximi charitati amorem Dei praetulisset, jam 278
non holocaustomatum et sacrificiorum praescriptis
continebatur. Non erat longe istud ab evangelico sa-
cramento.
26. Nondum est in regno Dei, quia nondum in fide
Christi Dei. — Et cur non longe a Dei regno sit,
(e) quam futurus magis in Dei regno sit, ex ipsis dictis
Et nemo
jam audebat eum interrogare. Et respondens Jesus
dixit docens in templo : Quomodo dicunt Scribae Chri-
stum filium esse David? Ipse enim David dicit in Spi-
ritu sancto : Dixit Dominus Domino meo, Sede a dex-
tris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum
tuorum (Psal. cix, 1). Ipse David dicit eum Dominum;
et unde est filius ejus (Marc. xii, 34)? Non longe igi-
tur a Dei regno est Scriba unum Deum confitens, qui
ultra omnia esset diligendus. Sed admonetur sua ip-
sius professione, cur sacramentum legis ignoret, et
Christum Dominum filium Dei nesciat per nativitatis
naturam in fide unius Domini confitendum. Et quia
per unius Domini secundum legem professionem, Dei
f) unius Domini sacramento maneret, non
delinqui videbatur; Scribam admonet, quomodo
Christum David filium esse diceret, cum David eum
Dominum suum esset professus; nec natura sineret,
ut qui tanto patriarchae esset filius, esset et Dominus.
Hoc ideo, ut (g) se Scriba, secundum carnem et par-
tum Mariae quae ex David esset solum eum intelligens,
Dominum potius, secundum Spiritum, David memi-
nisset esse, quam filium; et id quod dictum est : Audi,
Israel, Dominus Deus noster Dominus unus est (Marc.
хii, 29), a Domini unius sacramento Christum non
separaret, cum tantus patriarcha et prophetes eum,
qui ex utero Domini ante luciferum genitus fuisset,
Dominum sibi profiteretur : non utique immemor le-
gis, neque ignorans Dominum alium non confiten-
27. Epilogus. — Quis ergo est (3) jam nunc relic-
tus ambigendi locus? Dominus ipse praecipuum man-
datum legis in unius Domini confessione ac dilectione
docens esse, non suo ad 279 Scribam, sed Pro-
phetae testimonio usus est, esse se Dominum : Domi-
num se tamen semper per id, quod Dei filius est,
esse significans. Per id enim in sacramento Dei unius
per nativitatem manet, quia Dei in se naturam Dei
nativitas tenens, in Deum alterum non (4) excedat di-
versitate naturae; et veritas generationis nec Patri
h) Dominus sit, nec Filio non perfi-
ciat ne non sit et Dominus. Atque ita neque auctori-
tatem Pater amittit, nec naturam Filius non tenet :
per quod nec Deus pater non Dominus unus est, ne-
que unigenitus (i) Deus Dominus separatur ab uno;
cum ex uno Domino unus ipse subsistat in Dominum :
Dominum unum ita ex lege docens, ut se quoque
Dominum Propheta (5) teste confirmet (David Psal.
cix).
28. Ex ipsis haereticorum objectis confirmatur Dei in
Christo natura. Haereticorum objectum. — Tendat per
caeteras impii furoris propositiones fidei evangelicae
responsio, et his ipsis quibus impugnatur repugnet :
et armis excidii sui vincens, unius Spiritus dicta,
unius quoque fidei demonstret esse doctrinam. Neque
Pauperis spiritu mercis est.Per professionem.Etiam nunc.Excidat.Testante.a) Aliquot mss. pauperis spiritu. Nonnulli alii,
pauperibus spiritu.b) Excusi, hujuscemodi indulgentiae implebit : casti-
gantur ex mss.c) In vulgatis, per professionem : expunximus per
ex fide mss.d) Sola editio Par., fideli cursu. Tum mss. Vat.
bas. et Martin. etsi ignorata. Magis placeret cum
Colb. etsi ignorati, si haec duo vocabula post praelata
dilectione Dei exstarent. Verum ideo ignorans ille cur-
sus, quia hominis ignorantis Deum, secundum illud,
lib. iii, n. 17 : Deum nemo noscit, nisi confiteatur et
Patrem patrem unigeniti Filii, et Filium, etc. Illa
enim Patris et Filii cognitio consummatum sacra-
mentum est, cujus ignoratione detentus Scriba modo
dicebatur.e) In excusis, qui futurus : prave. Sensus est, cur
magis, seu cur potius, non longe a regno, quam futurus
in regno dicatur.f) Codex Vat. bas. cum Martin., unius Dei : minus
concinne.g) Vocabulum se in vulgatis omissum restituitur
ex mss.h) Editi, ne non Deus sit : reluctantibus mss. Tum
Vat. bas. codex, nec Filio non proficiat.unigenitus Dominus, omissa
voce Deus, Vat. bas., unigenitus Deus Domino.Haec est autem vita aeterna, ut
sciant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum
Christum (Joan. xvii, 3). In eo namque quod ait, te
solum verum Deum, separare se a veritate Dei per
exceptionem solitarii existimatur; cum solus verus
Deus nisi se tantum solitarium Deum non patiatur
intelligi. Et vere istud fides apostolica non patitur,
duos veros deos credi; quia naturae unius Dei nihil
alienum naturae ejusdem exaequandum sit veritati.
Non erit enim in Dei unius veritate Deus unus, si
29. Ex adjunctis verbis diluitur. Deum ex Deo na-
tura Christum agnoscunt Apostoli. — Sed ut hoc ipso
eodem dicto non ambigue ipse se in unius Dei veri
natura Deum verum professus esse intelligatur, a
superioribus, huic tamen dicto continuatis atque
junctis, professionibus responsionis nostrae sermo
descendat : ut per gradus demonstratae fidei, jam in
ipso apice veri Dei Christi libertatis nostrae fiducia
conquiescat. Post 280 sacramentum itaque sermo-
nis ejus, quo dixerat : Qui me vidit vidit et Patrem;
et : Non creditis mihi, quod ego in Patre, et Pater in
me? (1) Verba, quae ego loquor vobis, non a me lo-
quor; sed Pater, qui in me manet, ipse facit opera sua.
Credite mihi, quoniam ego in Patre, et Pater in me
est : sin autem, vel propter opera ipsa credite (Joan.
xiv, 9 et seqq.). Post multiplicem ergo hunc ingentium
mysteriorum sermonem, sequitur respondentium
discipulorum sermo iste : Nunc ergo scimus quia
nosti omnia, et non habes necesse ut aliquis te inter-
roget; in hoc credimus quoniam a Deo existi (Joan. xvi,
30 et 31). Virtutibus in eo Dei, naturam quoqne Dei
intellexerunt : neque enim nosse omnia, et cordium
cogitationes scire, missi potius a Deo posset esse,
quam nati. In hoc ergo se credere profitentur quod
a Deo exierit, quia naturae in eo Dei esset potestas.
30. Exitionis nomine id apte significant. Exitio illa
nativitatem dicit, non alienationem a Patre. — Intelli-
gentiam (a) autem eorum collaudans Dominus re-
V. lib. vi, n.
30). Nam et ipse nativitatem suam sub exitionis de-
Vos me amatis,
et creditis quoniam a Deo exivi, et a Patre (??)eni in hunc
mundum (Ibid. 27 et 28). A Patre enim in hunc mun-
dum venerat, (2) quia a Deo exierat. Nam ut nati-
vitatem suam in exitione significasse intelligeretur,
subjecit se a Patre venisse. Et cum per id a Patre
venerit, quia a Deo exierit; exitio ejus a Deo abso-
luta nativitas est, quam paterni nominis est confessio
consecuta. Intelligentibus itaque Apostolis hoc exi-
tionis sacramentum, haec locutus est : Modo creditis.
Ecce venit hora, et (3) nunc (b) venit, ut dispergatur
unusquisqne in sua, et me solum relinquatis : sed
non sum solus, quoniam Pater mecum est (Ibid. 32 et
33). Ut exitionem illam, non alienationem a Deo pa-
tre doceret esse, sed nativitatem naturam in se Dei
Haec locutus sum vobis, ut in me
pacem habeatis. In hoc autem saeculo tribulationem ha-
bebitis : sed (c) animaequi estote, quia vici ego 281
mundum (Ibid. 33). Locutus ergo ista est, ut pacifici
in eo manerent, neque dissensionum studio super
fidei disceptationibus dissiderent; cum qui solus re
linqueretur, non solus esset; et qui a Deo exisset,
cum a quo exisset Deum in se haberet : deinde in
saeculo vexati, patientes promissionum ejus essent,
qui mundum a Deo excundo et Deum secum habendo
31. Filium infirmum non probat gloriae petitio, non
potestatis acceptio. Potestas omnis Filio est congenita.
— Postremo totius mysterii fidem locuturus, elevatis
in coelum oculis ait : Pater, venit hora, honorifica
filium tuum, ut filius (4) tuus honorificet te. Sicut de-
disti illi potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti
illi, dei ei vitam aeternam (Joan. xvii, 1 et 2). Anne
tibi infirmus videtur, cum honorificari se rogat? Sit
plane infirmus, nisi honorificari se idcirco postulat,
ut ipse honorificet honorantem. De honore accipiendo
et reddendo, libro alio (Lib. iii, n. 12) tractavimus,
et eadem revolvere admodum (d) otiosum est. Certe
non ambigitur gloriam idcirco posci, ut glorificetur
impertiens. Sed forte in eo imbecillus est, quod po-
testatem omnis carnis accepit. Sit quoque acceptio
Et verba. Paulo post, et Pater in me sine verbo
est, juxta graecum, Qui a Deo.nunc abest a codice nostro. Paulo post,
dispargatur.tuus.a) In ea scil. sitam fide, qua eum a Deo exisse se
credere profitentur. Dominus collaudat et confirmat,
cum statim respondet, Modo creditis. Quocirca verba,
non utique quod missus esset, sed quod a Deo exisset,
non ad respondit, sed ad intelligentiam collaudans re-
ferenda sunt.b) Lips. et Par. veniet hora, refragantibus aliis li-
bris et graeco nunc revocamus ex Bad., Er. et ms. bas. Vat.c) Ita Lips. cum mss. At Er. post Bad., animi
aequi. Par. animaequiores.d) In ms. Vat. bas., odiosum.a) paternum est. Caeterum non
habet contumeliam, (b) quae se auctoris sui esse
imaginem genuina nativitate consummat. Dedisse
enim potestatem omnis carnis, et ad id dedisse ut
det ei vitam aeternam, habet et in dante quod pater
est, et in accipiente quod Deus est : cum et in eo
significetur Pater esse, quod dederit; et in eo Filius
Deus maneat, quod vitae aeternae dandae sumpserit po-
testatem. Naturalis igitur filio Dei et congenita omnis
potestas est : que cum data sit, (c) non alienat cum
282 (d) incorruptionem mutare. De-
dit itaque Pater omnia, et accepit Filius omnia : ne-
que ambiguum est, cum dixerit : Omnia quae Patris
sunt, mea sunt (Joan. xvi, 13). Et hic quidem non
creationum species, neque elementorum diversas
substitutiones praesens sermo significat (V. infra n.
72) : sed beatae atque absolutae divinitatis nobis glo-
riam pandens, Deum in his ostendit intelligendum
esse quae sua sunt, in virtute, in aeternitate, in pro-
videntia, in potestate : non quod haec Deus ita ha-
beat, tamquam aliud quid extra ista esse (e) creden-
dus sit : sed quod in his ad aliquantulam sensus
nostri opinionem significatus sit ipse quae habeat.
Omnia quae Patris sunt,
mea sunt; propterea dixit, de meo accipiet (Ibid.). Om-
nia quae Patris sunt, sua sunt, tradita utique et
accepta. Sed data non infirmant (f) divinitatem, quae
in his eum constituunt esse quibus Pater est.
32. Inseparabilis est a Patre. — His igitur nunc
gradibus praemissae de se intelligentae usus est, ut
cum se a Deo exisse docuisset, secumque esse Pa-
trem professus esset, seque mundum vicisse testatus
esset (Joan. xvi, 28, 32, 33), et honorandus a Patre
Patrem esset honoraturus, et accepta potestate in
danda universae carni vitae aeternitate esset usurus,
Haec est autem vita aeterna, ut sciant te solum verum
Deum, et quem misisti Jesum Christum (Ibid. xvii, 1-
3). Vitiae aeternae fidem vel loqui, haeretice, disce, vel
credere. Et separa a Deo Christum, si potes, a Patre
Filium, a Deo vero super omnia Deum, a solo unum
(unus enim Dominus est Jesus Christus, I Cor. viii,
6); si vita aeterna est in Deum solum verum credi-
disse (g) sine Christo. Si vero separato Christo a
solo Deo vero, in confessione solius Dei veri vita
aeterna non capitur; non intelligo quomodo nobis a
Deo vero separandus ad fidem sit, qui non sit sepa-
rabilis ad salutem.
33. Objecto loco Christus innuitur verus Deus. —
Quamquam igitur sciam morosas difficilium quaestio-
283
dicentis : Haec est autem vita aeterna, ut sciant te solum
verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Quaero,
quid sit quod sensum moveat, ne verus Deus Chri-
stus sit? Non enim tibi nunc quid de Christo (h) cre-
deres, significatio aliqua alia subjecta demonstrat.
Non habes quidquam praeter quam Jesum Christum;
non filium hominis, ut de se solet dicere; non filium
Dei, ut profiteri ei de se usitatum est; non descen-
dentem panem vivum de coelis, quod cum multorum
scandalo de se (i) frequentat (Joan. vi, 61). Sed
te solum verum Deum, et quem misisti Jesum
Christum (Joan. xvii, 3), omnem praeenominum et
cognominum suorum, vel naturalium, vel assumpto-
rum consuetudinem praetermisit : ut cum confiten-
dus solus verus Deus et Christus Jesus aeternitatem
praestarent, sine dubio in ea Jesus Christus esset
significatione, qua Deus est.
34. Nec repugnat quod Pater dicatur solus verus.
— Sed forte quod ait te solum, communionem
atque unitatem suam a Deo separat. Separet sane,
si non ad id quod ait, te solum verum Deum, conti-
nuo subjecit, et quem misisti Jesum Christum. Et
sensum audientis interrogo, quid credendus sit Jesus
Christus; cum ad id, quod Pater solus Deus verus
credendus sit, credendus et Christus sit? Sed solus
dilatata.a) Id est, proprietas est, qua sola pater a filio distin-
b) Apud Par. qui. Praeferimus cum mss. quae,
scil. acceptio. Nonnulli deinde omittunt se, quod ad
Deum unigenitum refertur. In tribus Vatic., quem
auctoris sui imaginem. At apud Bad., Er. et Lips.,
quae auctoris sui exprimit imaginem : quod enim Pater
dedit potestatem, in hoc filium genuit; quod Filius
accepit, nativitatem consummate : glossema.c) Excusi, non alienata est per id : emendantur ex mss.d) In nonnullis probae notae mss. omittitur in in-
corruptionem.e) Par cum vetere ms. Colb. credendum sit. Mox
eadem editio post Er. et Lips., ipse qui habeat. Ma-
gis placet cum Bad. et mss. quae, puta, sed quod in
his quae habeat, ipse significatus sit. Hic docetur Deus
ita simplex, ut in eo nequaquam more nostro aliud
sint habens et habita. Quocirca lib. viii, n. 24, dici-
tur : Se omnem per sua edocet, et sua non aliud quam
se esse significat, ut ubi sua insint, ipse esse intelligatur.f) Bad. et Er. cum uno e mss. Vatic., nativita-
tem : minus bene.g) Editi, sed non sine Christo separato Christo a
Deo vero, etc., lectione minus sincera et interpunc-
tione vitiosa. Castigantur ope mss.h) Bad. et Er. cum ms. Remig., credideris. Lips.
et Par. cum Corb. et aliquot aliis, credere debeas.
Reponimus cum sincerioribus crederes.i) Recentior ms. Colb. quem Bad. et Er. secuti
sunt, frequenter asserit : reluctantibus aliis libris.a) Deus
pater Christo, ut unus sit Dominus, non reliquit
(I Cor. viii, 6). Quod si unus Deus pater Christo
non adimit ut unus sit Dominus, ita solus Deus
pater verus Christo Jesu non aufert ut Deus verus
sit : cum ad vitae aeternae meritum hoc proficiat, ut
cum credatur solus verus Deus, credatur et Chri-
stus.
35. Nec locus est, ut Christus aliud a Deo credatur.
— Quid nunc, (2) rogo, stultitiae tuae sensu Christo
deputas, haeretice, (b) ut esse credatur; et Christo,
qui vitam aeternam tribuit, qui honorificandus a Pa-
tre Patrem honorificavit, qui mundum vicit, qui
solus relinquendus non solus est, sed secum habet
Patrem, qui a Deo exivit atque a Patre venit? Quid
284 (3) credimus, nisi credamus et quem mi-
sit Jesum Christum. Quid haeres? quid Christus
confitendus sit doce. Nam qui quae scripta sunt ne-
gas, quid restat, nisi ut quae non scripta sunt cre-
das? O infelix voluntas, et veritati obnitens fal-
sitas! Cum in fide et confessione veri Dei patris
Christus unitus est, rogo qua fide verus Deus nega-
tus creatura esse dicetur, cum fides nulla sit in
solum verum Deum credidisse sine Christo? Sed
angustum te, haeretice, et divini Spiritus incapacem,
coelestium dictorum non adit sensus : et vipereo
inspiratus errore, Christum verum Deum nescis in
fide solius veri Dei ad vitae aeternitatem confiten-
36. Eo quod solus Deus verus Pater, verus etiam
Deus est Christus. Aliud eum dicere Patri est injurio-
Sum. — Sed Ecclesiae fides solum verum Deum pa-
trem confessa, confitetur et Christum. Neque verum
Christum Deum confitendo, non et solum verum
Deum patrem confitetur : neque rursum solum verum
c) nec qui ex subsistente Deo secundum di-
vinae generationis naturam Deus (4) subsistit, ab eo,
qui solus verus Deus est, separabilis est veritate
naturae. Tenuit autem natura veritatis suae ordinem,
(d) ut nativitatis veritatem veritas naturalis invehe-
ret, nec alterius ex se generis Deum Deus unus
(5) efferret. Atque ita sacramentum Dei nec in solitu-
dine, nec in diversitate consistit : cum neque alter
Deus deputetur, qui ex Deo cum naturae suae pro-
e) inveheret, dum
quod ex se est desineret 285 esse quod suum est :
atque ita non eum demutatio (6) (f) corrumperet,
qui in substantiam novam nativitate substiterat;
sed eum, qui in nativitate filii impotens naturae suae
tenere constantiam, externum aliquid a se alienum-
que genuisset.
37. Unitas Patris et Filii non humano more cogi-
tanda. Filii nativitas. — Non est autem, ut saepe
jam commemoravimus, in unitate Dei patris et Dei
filii humanarum vitium opinionum : ut sit vel exten-
sio, vel series, vel fluxus; ut aut rivum fons effun-
dat ab origine, aut ramum arbor teneat in caudice,
aut calorem ignis emittat in spatium. Haec enim (g) ab
se inseparabili protensione manent potius detenta,
quam (h) sibi sunt : dum et calor (7) in igne est, et
Plane; mox, non relinquit.Ergo.Credemus. Postea, quid haeres? quid moraris?substitit. Paulo post, insepara-
bilis.Ecferret. Atque ita saepe scribitur hoc verbum
in eodem codice.Corrumpebat.In igni est.a) Sola editio Par., unus Dominus Pater : male.
viii, 6, libro su-
periore, cujus num. 35 videsis, copiose tracta-
tus.b) Bad. cum. aliquot mss., ut cum credatur et
Christo : quorum loco Erasmus, oblitus quantum
praefatione sua in interpolatores declamasset, substi-
tuit, ut cum creditur Deo Patri, credatur et Christo.
Lipsius tandem de suo restituit, cum esse credatur
et Christus : quod postea obtinuit. Locum hunc re-
sarcimus ad fidem mss. in quorum tribus desidera-
tur, et Christo : quae repetitio quamdam habet em-
phasim, hoc nimirum sensu : Tu qui non vis ut
Christum Deum esse credamus, quam ei naturam
deputas? ei, inquam, qui vitam aeternam tribuit,
qui, etc.c) In vulgatis, et pro nec; et infra, inseparabilis
pro separabilis. Concinnior est lectio mss.d) Antiqui cod. Colb., Carn. et Germ. ut nativita-
tem veritas, etc.e) Editi, inferret. At mss. Corb., Mart., Vat. bas. ac
plures alii, inveheret. Quinque ex antiquioribus, inhae-
reret : qui quidem antea habent id potius, non ei potius.
Quocirca non displicet cum Carnut. id potius naturae
contumelia.... inhaereret. Non male hic Pater nun-
cupatur natura per quam nativitas subsistit; cum
adversus haereticos sermo sit, qui Filio diversam
ab eo naturam adscribebant. Quam hoc Patri sit
contumeliosum, demonstrat August. Serm. cxxxix,
n. 3, et 4. Vid. sup. col. 103, not. a, et 126, not. i
hujus editionis.f) Par. corruperat; editi alii, corrumpebat : emen-
dantur ex mss. Colb. et Germ.g) Bad., Er. et unus e mss. Vatic. omittunt ab se :
pro quo alter codex Vatic. habet in se. Utrumque po-
test admitti. Nam ab arbore ramus, a fonte rivus
protenduntur, et in iis nihilo minus indivulsi ma-
nent.h) Martin. ms. sibi insunt : quod Erasmus ad lim-
bum adscripsit, ac postea Lips. et Par. in textum
male transtulere. Nam illud, sibi sunt, hoc sonat,
ea non esse sui juris, nec per se subsistere; adeo ut
ramus cum caudice non sint duae res integrae et per-
fectae, quarum una substituta sit ex altera, sed una
sola tantum substantia, quae ex duabus partibus si-
mul junctis suam subsistentiam obtineat.a) arbor quam ramus, ne-
que ignis quam calor, neque fons possit esse quam
rivus. At vero unigenitus Deus ex perfecta atque
inenarrabili nativitate subsistens Deus est, et vera
progenics innascibilis Dei est, et incorporalis na-
turae generatio incorporalis, et Deus vivus et verus a
vivente Deo vero, et inseparabilis a Deo naturae Deus :
dum 286 subsistens nativitas non alterius naturae
Deum (1) perfecit, neque generatio, quae substantiam
provehebat, substantiae naturam demutavit in ge-
nere.
38. Unitas paternae naturae Christo ut homini negata.
Per gloriam ei redditur. — Sed dispensatione assump-
tae carnis, et per (b) exinanientis se ex Dei forma
c) Christus
homo natus intulerat, non virtutis naturaeque
damno, sed habitus demutatione. Exinaniens se igi-
d) non senserat : et no-
vitas temporalis, licet maneret in virtute naturae,
(3) amiserat (e) tamen, cum forma Dei, naturae
Dei secundum assumptum hominem unitatem. Sed
summa (f) dispensationis haec erat, ut totus nunc
Filius, homo scilicet et Deus, per indulgentiam pa-
ternae voluntatis, unitati paternae naturae inesset : et
qui manebat in virtute naturae, maneret quoque in
genere naturae. Id enim homini acquirebatur, ut
Deus esset. Sed manere in Dei unitate assumptus
homo nullo modo poterat, nisi per unitatem Dei in
unitatem Dei (g) naturalis evaderet : ut per 287
hoc, quod in natura Dei erat Deus Verbum, Verbum
Perficit.Novitatem. A secunda manu, nativitate.non amiserat.a) Puta in subsistendi ratione, quae una hic con-
sideratur. Nam quod proxime antea res ex re substituta
ea dicatur, quae ex re subsistente subsistentiam suam
consecuta sit; patet ex postremis lib. viii verbis,
quibus Filius asseritur ita indifferens a Deo Deus, ut
perfectum Deum substituerit perfecta nativitas.b) Ita mss. At excusi, exinaniendi.c) Mss. Remig., Germ., Martin. ac vetus Colb., na-
tivitatem. Malumus cum libris aliis novitatem, hoc
est, novam hominis naturam : quod confirmare licet
his num. 14 : Qui cum se evacuaverit, ut manens Spi-
ritus Christus, idem Christus homo esset; in corpore
demutalio habitus et assumptio naturae(en naturae no-
vitas), naturam manentis divinitatis non peremit : en
quid sibi velit, non virtutis naturaeque damno. Sed et
initio num. 53, non obscure datur, quod nativitas ho-
minis naturam novam intulit.d) Bad. et Er. cum recentiore ms. Colb., non si-
neret. Quid hic significetur, planum est ex his num.
50 : Ignorandum existimas, Patrem extra hanc huma-
narum passionum assumptionem..... sine carnis suscep-
tione mansisse?e)In mss. Corb. ab antiqua manu secunda Cisterc.
aliisque recentioribus, non amiserat; et mox apud Par.,
nativitatem, non unitatem : corrupte. Qui praedictum
codicem Corb. annis ab hinc circiter 800 emendavit,
Nota novum dogma : non ca-
piens quid unitatis Dei naturalis jacturam vel recu-
perationem diceret Hilarius, cujus nova potius et
inusitata nobis est loquendi ratio, quam dogma.
Non enim negat in Christo, ex quo carnem susce-
pit, naturalem inter humanam divinamque naturam
unitatem : quam constanter adeo propugnavit, ut
supra n. 11, et carnem spoliatam et carne se spolian-
tem unum eumdemque Christum negari non permit-
teret. Longe minus sentit Christum ab unitate naturae
paternae; excidisse : cum qua sibi, etiam post assump-
tum hominem, naturalis unitas erat, uti proxime ab
ipso audivimus, ac fuse probatur toto libro superiore,
et aliis passim. Quae est igitur naturalis illa unitas,
quam Christus secundum hominem amiserit? Non
alia sane, quam ipsamet gloria : cujus nondum con-
sors facta humana ipsius natura, quodam modo dis-
sidebat a divina, utpote passibilis ab impassibili,
mortalis ab immortali, infirma ab omnipotente. At
ubi per gloriam redditur incorruptibilis, immortalis,
aeterna, etc., tum perfecta gaudet, quantum creatae
substantiae licet, cum Dei natura consensione : quam
quidem consensionem, ut ex sequentibus magis per-
spicuum erit, vocat Hilarius unitatem naturalem. Ne-
que est quod quis quaerat, cur Christus illam dicatur
amisisse, quam ante gloriosam resurrectionem secun-
dum assumptum hominem numquam habuerit. Ea
enim ratione vere affirmatur amisisse, qua vere di-
citur de ipsius carne. Hic est panis qui de coelo de-
scendit. Ut enim docet S. Leo epist. nunc xxiv, c. 5,
Augustini verba mutuatus ex lib. contra Serm. Arian.
c. 8 : Propter hanc unitatem personae in utraque natura
intelligendam, et filius hominis legitur descendisse de
coelo, cum filius Dei carnem de ea Virgine de qua est
natus assumpsit, etc. Enim vero Christus, ante car-
nis susceptionem, praedictam illam unitatem simpli-
citer et absolute habuerat, postea vero secundum
assumptum hominem non habebat : at aliquid ha-
buisse simpliciter, et post non item habere, quid est
nisi amittere? Negotium facessere hic posset, quod
etiam formae Dei jacturam facere hic praedicetur,
nisi formae nomine externum habitum intelligendum
esse jam supra, num. 14, ostensum esset.f) Hoc est, consummatio atque perfectio : quae ut
in psal. ii, n. 27, exponitur, in hoc sita erat, ut quod
tum filius hominis est, ad perfectum Dei filium, id est,
ad resumendam indulgendamque corpori aeternitatis
suae gloriam, per resurrectionis potentiam gigneretur.
totus nunc filius, vel quod supra, num. 6, to-
tus homo totus Deus : ac proinde quod hic dicitur,
per indulgentiam paternae voluntatis unitati paternae
naturae inesse, idem sit neccesse esi, quod laudato loco
corpori aeternitatis gloriam per resurrectionem in-
dulgere. Confer utrumque locum.g) Sic mss. At editi, naturalem : hac mutatione
Hilarii scopum ac subtile argumentum prorsus ob-
scurantes. Volens enim demonstrare Christum esse
Deum naturalem, hoc eo conficit, quod ipsius caro
in gloriam ac naturam Verbi Dei unita, insit in uni-
tate paternae naturae; quod fieri non possit, nisi una
et eadem sit Patris ac Verbi Dei natura, qua me-
diante caro cum natura Verbi Dei unita, unita sit et
cum natura Patris; proindeque nisi Christus sil na-
turalis Deus.a) Patri erat unitas sua, ut naturae suae
nativitas in se rursum glorificanda resideret : quia
dispensationis novitas offensionem unitatis intulerat; et
unitas ut perfecta antea fuerat, nulla esse nunc pote-
rat, nisi glorificata apud se fuisset carnis assumptio.
39. Gloria Patris gloria Filii, idgue sonat apud te.
Haec homini assumpto non concessa, peracta dispensa-
tione rogatur. — Et idcirco tanto autea praeparato ad
fidei hujus intelligentiam sensu, cum dixisset : Haec
est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum,
et quem misisti Jesum Christum (Joan. хvii, 3); subjecit
secundum dispensationis suae obedientiam, Ego te glo-
rificavi super terram, opus consummavi, quod dedisti
mihi ut facerem (Ibid. 4). Post quae, ut meritum obe-
Et nunc (b) glorifica me tu Pater apud
temetipsum gloria quam habebam, antequam saeculum
esset, apud te (Ibid. 5). Qui manere Christum in na-
tura Dei denegat, et inseparabilem esse atque indiffe-
rentem a solo Deo vero non credit; respondeat quae
hujus petitionis sit ratio, Et nunc glorifica me tu Pater
apud temetipsum. Quid enim causae est, ut cum Pater
glorificet apud semetipsum? aut quae verbi hujus si-
gnificatio est? quive significationis effectus est? Pater
namque non eget gloria, nec se exinanierat de forma
gloriae suae. (1) Quomodo autem apud semetipsum
glorificaturus est Filium, et ea gloria quam habuit
apud eum ante mundi constitutionem? Sed apud
eum habere qui sensus est? Non enim ait gloriam,
c) cum
essem apud te; sed gloriam, quam habebam apud
te. Esse enim apud te, consistentem significant : ha-
bere autem apud te, naturae sacramentum docet.
Glorifica (2) vero (d) me apud te, non idem est quod
glorifica me. Non enim semetipsum glorificari tan-
tum 288 ita, ut sibi aliquid sit (e) proprium gloriae,
rogat : sed apud semetipsum Patrem glorificari se ab
eo precatur. Ut enim in unitate sua maneret ut man-
serat, glorificaturus eum apud se Pater erat; quia
gloriae suae (3) unitas (f) per obedientiam dispensa-
g) essetque Patri apud se-
metipsum glorificatus : ut quod apud eum ante ha-
bebat maneret, neque alienaret ab eo formae Dei na-
turam, formae servilis assumptio; sed apud semet-
ipsum glorificaret formam servi, ut maneret (h) esse
Dei forma : quia qui in Dei forma manserat, idem
erat in servi forma. Et cum servi forma glorificanda
esset in Dei forma, apud eum ipsum glorificanda erat,
in cujus forma formae servilis erat habitus honorandus.
40. Verba Dei qualia. Gloriam carni non Verbo quae-
sivit Christus. — Non nova vero haec, neque nunc
primum evangelicis doctrinis (i) consignata vox Da-
mini est : et hoc ipsum (j) glorificandi Filii apud sc-
Nunc honorificatus
est filius hominis, et Deus honorificatus est in eo. Si
Deus honorificatus est in eo, et Deus honorificavit
eum in se, et Deus protinus honorificavit eum (Joan.
xiii, 31, 32). Quid limosi corporis graves animae, et
sordente peccatis conscientia foetidae coenosaeque
(k) mentes usque ad judicium divinae de se professionis
inflamur? et arbitros nos naturae coelestis (id est, di-
vinae) deputantes, impiis ad Deum calumniae nostrae
disputationibus (l) rebellamus? Quanta potuit enim
Dominus verborum simplicitate evangelicam fidem
locutus est : et in tantum ad intelligentiam nostram
Nunc honorificatus est filius hominis. Gloria
enim omnis non Verbo, sed carni acquirebatur : id
est, non nativitati 289 Dei, sed nati hominis dis-
pensationi. Hoc vero quod sequitur, quid significet
interrogo, Et Deus honorificatus est in eo. Honorifi-
catum enim in eo Deum audio : et quid istud sit se-
cundum intelligentiam tuam, haeretice, ignoro. Deus
in eo honorificatus est, in filio utique hominis : et
Quomodo ergo.vero.Unitatem.a) Seu a Patre, tacita voce Filio : qui nativitas na-
turae suae postea vocatur.b) Carnut. codex, Clarifica me.... gloria quam ha-
bui. Tum ms. Vat. bas. antequam mundus esset
apud te.c) Haec verba, cum essem apud te, omittit codex Vat.
bas., sed omitti non debent.d) Illud me adjecimus ex ms. Vat. bas. et altero
Vaticanae bibliothecae.e) Id est, non rogat ut aliquid gloriae sibi pro-
prium obveniat ac peculiare, quod cum gloria Patris
non prorsus commune sit.f) Sic poliores mss. At editi, unitatem.g) Codex Vat. bas. cum Martin., essetque Pater :
quod non placet.h) In vulgatis deest esse, quod suppletur ex mss.
Sic supra n. 14 : non ut Christus, qui in forma Dei
erat, Christus esse non maneat. Male autem apud Bad.
ut maneret Dei forma, quia qui in forma servi
manserat, idem erat in forma Dei.i) Par. cum vetere ms. Colb., confirmata.j) Mss. Vat. bas. et Martin., glorificari : tum so-
lus Vat. bas., Filium apud semetipsum de Patris sa-
cramento : mendose. Hic vox sacramentum perinde in-
telligenda est, ac si repetita esset in hunc modum :
Filii apud semetipsum glorificandi sacramentum,
quod Dei Patris sacramentum est, id est, propria il-
lius ratio : quo sensu num. 31 dictum est, Auctorem
nativitatis esse, sacramentum paternum est.k) Adjecimus mentes ex mss.l) Bad. et Er. cum uno ms. Vatic. fallimus, quod
et habuit Corb. a prima manu. Par. cum mss. Colb.
ac Germ. repugnamus. Praeferimus cum Lips. et aliis
mss. rebellamus. Sic lib. ii ad Constant, n. 6 : sub
rejiciendis novitatibus novis ipsi ad Deum vocibus re-
bellamus.a) alius sit filius hominis, neque alius fi-
lius Dei (Verbum enim caro factum est); et cum
qui Filius Dei est, ipse et hominis sit filius; requiro
quis in hoc filio hominis, qui et filius Dei est, glori-
ficatus sit Deus (b).
41. Quam mutua Patris et Filii gloria. Glorificari in
filio hominis Deum quid. Glorificatum in filio hominis
Deum qui Deus glorificet in se. — Quia in filio homi-
nis, qui et filius Dei est, glorificatus Deus est, videa-
mus quid sit hoc, (c) quod tertium subditur : Si Deus
glorificatus est in eo, et Deus glorificavit eum in se.
Quod istud, rogo, sacramenti mysterium est? Deus
in filio hominis glorificato glorificatum Deum glorifi-
cat in sese. In filio hominis Dei gloria est, et gloria
Dei in gloria filii hominis. Deus (d) glorificat in sese.
e) naturae gloriam in glo-
riam naturae naturam glorificantis assumi. Non enim
se Deus glorificat : sed glorificatum in homine Deum
glorificat in sese. Quod autem glorificat in sese,
licet non se glorificet, tamen in naturae suae gloriam
naturam (f) glorificans assumit. Et cum glorificans
Deum Deus, quia glorificatus in homine sit, glori-
ficet in sese; cum quem glorificavit (g) Deum in se
inesse demonstrat, cum eum glorificet in sese. Affer
nunc quisquis es, haeretice, flexuosae 290 doctrinae
h) glorificare in sese glorifica-
tum in homine Deum. Loquere hoc secundum im-
pietatis tuae sensum verbis tuis, quid velis esse glori-
ficari in filio hominis Deum. Utique aut Christum ne-
cesse est esse qui glorificatur in carne, aut Patrem
qui glorificetur in Christo. Si Christus est; Deus cer-
te Christus est, qui glorificatur in carne. Si Pater
est, sacramentum unitatis est, cum Pater glorificetur
in Filio. Aut Christum confitendo, Deum etiam in-
vitus loqueris : aut (i) Patrem Deum intelligenuo, na-
j) in formam Dei as-
sumptio formae servilis assumitur, in se glorificatur
glorificatus in homine Deus, qui ante (k) vacuitatis
dispensationem in sese erat, et (l) per formam servi
et per naturam nativitatis unitus. Nativitas enim non
novae neque alienae naturae Deum fecerat, sed natu-
291 substiterat.
a) In vetustissimis codicibus Vat. bas., Colb.
ac Germ. necnon Bad. et Er. hic et mox, aliud : qua
loquendi ratione, quamvis nobis minus accurata, pro
suo tamen tempore minime suspecta usum esse Hi-
larium vix dubitamus ad significandam in Christo
personae unitatem.b) Pendet quaestio instituta; quia supervacanea
videtur responsio : cum Pater Filio honorem imper-
tiens, et ab eo rursum recipiens, jam non semel inde
ostensus sit natura cum eo unum esse. Aut certe di-
lata solutio his habetur subsequentis numeri verbis :
Glorificatus Deus si Christus est : Deus certe Christus
est, qui glorificatur in carne : si Pater est, sacramen-
tum unitatis est, cum Pater glorificetur in Filio.c) Sic mss. At editi, quod tertio. Sequentium, quae
intricata valde nonnullis videbuntur, intelligentia
maxime pendet ex perceptione superiorum, quibus
Christus, post consummatam dispensationem, in glo-
d) In vulgatis, glorificat eum. Abest eum a mss.
et abesse debet. Mox sic intelligendum est neque rur-
sum; quasi, et rursum; ut sit hellenismus Hilario fa-
miliaris.e) Hoc est, naturae paternae gloriam assumi in glo-
riam naturae illius, qui cum homo sit, glorificatur;
quatenus autem Deus, eamdem naturam glorificat.
Ex quo sit, ut propter artissimam filii Dei ac filii ho-
minis unitionem, glorificato filio hominis glorificetur
filius Dei : ac rursum propter naturalem Dei patris
ac filii unigeniti unitatem, glorificato filio Dei Deus
pater glorificetur.f) Editi, glorificantis : reluctantibus potioribus
mss. Vat. bas., Colb., Martin., Carn., etc., ex quibis
hic praestatur sensus, ut quimvis allum a se glorifi-
cet Pater, tamen in naturae suae gloriam redundet
quod glorificat in se.g) Addimus Deum ex plerisque ac potioribus mss.
ex quibus Colb., Germ., Vind., Remig. subjiciunt dein-
de, in se, in sese demonstrat. Unde non displicet cum
altero Colb. et uno Sorbon. in se : in se esse demons-
trat.h) Apud Erasmum, glorificari : quem male secuti
sunt alii editores. In mss. Colb. et Germ. legitur glo-
rificans.i) Lips. et Par., Patrem et Deum : prave; hoc
enim sibi vult : Si verba Et Deus glorificatus est in
eo, de Christo in carne glorificato dicta confitearis,
Christum confiteris Deum : si vero ad Deum patrem
referas, jam non negabis Christo Patris naturam, ob
quam ipse in illo glorificato glorificetur.j) Editi, in forma Dei, Rectius mss., in formam
Dei : hoc est, cum in gloriam Dei etiam homo assu-
k) In vulgatis nativitatis, ubi ex mss. restituitur
vacuitatis, hoc est, exinanitionis. Quae supra n. 14,
verbo evacuandi et nomine evacuationis; et lib. xi,
n. 48, vacuefaciendi verbo enuntiatur.l) Editi cum tribus mss. Colb., duobus Remig.,
Vind. etc., per formam sui. Praeferendum cum Corb.,
Vat. bas., Pratel., Martin. etc., per formam servi,
hoc est non solum secundum naturam, quam aeterna
nativitate accipit, sed et secundum humanam in Deo
unitus : dum homo et Deus jam Deus totum est, ut lo-
quitur lib. xi, n. 41 : forma ridelicet servili in gloriam
ejus cujus in forma ante manebat proficiente, corruptio
nis scilicet natura per profectum incorruptionis absor-
pta, ut apertius explicat in psal. cxxxviii, n. 19. Ita-
que verbum unitus, non ad in sese erat sed ad glori-
ficatur referendum est.
42. Non alia Patris et Filii gloria. Vita non est
Deum nosse sine Christo, qui et Deus verus est. — Con-
cludit autem audacissimum impietatis tuae furorem
apostolica fides, ne quo licentia liberae intelligentiae
evageris, cum ait : Et omnis lingua confitebitur, quia
Dominus Jesus (1) in gloria Dei patris (Philip. ii, 11).
Quem enim in sese Pater glorificavit, in ejus gloria
confitendus est. Et qui in Patris gloria confitendus
est, (a) et quem in se Pater glorificavit, in his sine
dubio intelligendus est esse, quibus Pater est; cum
et in se eum glorificaverit, et in gloria ejus sit con-
fitendus. Non enim hic nunc tantummodo in gloria
b) in sese.
In eam eum quae sua est gloriam resumendo, et eam
gloriam quam apud eum habuit, eum et apud se glo-
rificat et in sese. Atque ita inseparabilis a fidei hu-
jus conjunctione intelligitur etiam sub hominis hu-
militate, sic dicens : Haec est autem vita aeterna, ut co-
gnoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum
Christum (Joan. xvii, 3) : cum et sine Christo, solo
Deo patre cognito, vita aeterna non sit, et Christus
glorificatus in Patre sit. Si autem ea demum vita
a terna est, solum verum (c) Deum nosse, et quem
misit Jesum Christum; non existimetur plane verus
Deus Christus, si vita sit in Deum credidisse sine
Christo. Et quod solus Deus pater Deus verus est;
d)
Christi omnis in solo vero Deo patre est. Si enim in
sese eum glorificat Pater, et solus Pater Deus verus
est, non extra solum verum Deum Christus est : quia
glorificatum in Deum Christum, glorificet Pater ve-
rus Deus solus in sese. Et quod a solo vero (e) glori-
ficatur in sese, non alienatur a solo vero; quia in se
solo glorificatur a vero.
43. Objectum III contra Filii deitatem. — Sed
forte plae huic fidei nostrae, impiae perfidiae tuae oc-
currat assertio; ut aliena 292 ab intelligentia Dei
Amen, amen dico
vobis, non potest Filius ab se facere quidquam, nisi
quod viderit Patrem facientem (Joan. v, 19). Nisi du-
plicem responsionem duplex Judaeorum indignatio
(3) exigit; sit haec plane infirmitatis professio, nihil
ab se facere Filium posse, nisi quod viderit Patrem
facientem. Quod si Judaeis et violati sabbati reatum
objicientibus, et aequalitatem in Christo Dei (f) per
professum sibi Deum patrem non ferentibus, sub
eodem dicto ad utrumque responsum est; putasne
per confessionem responsionis posse dictorum oculi
veritatem? Et quamquam in alio libello (Lib. vii, n.
7) tractatus hic a nobis locus fuerit : tamen quin
non modo non obest, sed etiam ad religionem pro-
ficit, fidem retractari, eumdem ipsum, quia causa
44. Sabbati violati crimen. Qui amoveatur. Non
aliud Patris ac Filii opus. Crimen alterum ob praesump-
tam Dei aequalitatem. — Hinc autem primum respon-
sionis necessitas orta est : Et propter hoc perseque-
bantur Judaei Jesum, et quaerebant eum interficere,
quoniam haec faciebat sabbato (Joan. v, 16). Ira ita-
que eorum usque ad cupiditatem interficiendi cum
accendebatur, propter opera sabbato gesta. Sed
et videamus quid Dominus responderit : Pater meus
usque modo operatur, et ego operor (Ibid. 17). Quod
rogo istud opus Patris est, haeretice, demonstra. Per
Filium enim et in Filio omnia sunt, et visibilia et in-
visibilia. Et tu, qui ultra Evangelia sapis, necesse est
ut (g) aliis aliquibus arcanorum doctrinis cognitio-
h) no-
bis Patrem ostendas. Quod si Pater operatur in
Filio, secundum quod ipse ait : Verba, quae ego lo-
quor vobis, (4) non ego (i) loquor; sed Pater, qui in me
manet, ipse facit opera sua (Joan. xiv, 10). Videsne
quid hoc sit : Pater meus usque modo operatur? Hoc
enim ideo ait, ut paternae in se naturae (j) intellige-
retur potestas, in sabbati opere potestatis suae usa
natura. Cum enim (5) in se operetur operante Pater,
ipse necesso est Patre operante operetur : atque ideo
ait : Pater meus usque modo operatur (Joan. v, 17), ut
ipsum illud hoc praesens dictorum atque gestorum
In gloria est Dei Patris.Sed glorificavit gloriam in sese. Paulo post, et
in eam gloriam, non et eam gloriam.Exegit.Non a me loquor.In se operante operetur.a) In prius vulgatis deerat particula et.b) Auctoritate mss. removimus hinc vocabulum
gloria. Quae sequuntur, majoris perspicuitatis ergo
ita disponenda sunt : Eum et apud se glorificat et in
sese, in eam eum quae sua est, etc. quod notamus,
quia prius vitiosa interpunctione perturbata erant.c) In vulgatis, Deum patrem : redundat postrema
vox, et abest a mss.d) Lips. et Par. ex margine Erasmi, Christi homi-
nis : reluctantibus aliis libris. Nec sane Christi tan-
tum ut hominis, sed maxime ut Dei, gloria in solo
Deo semper fuit. Et quia omnis ex Deo et in Deo pa-
tre semper fuit; non alia fuit Christi Patrisque glo-
ria, non alia divinitas : ac proinde ubi Pater solus
verus Deus praedicatur, non excluditur Christus.e) Vat. bas. codex hic addit Deo : citra necessita-
tem. Tum apud Par. non alienat a solo vero, quia in
se solo glorificatur in vero : mendose; haec enim ita
intelligere est : non alienatur ab eo, qui solus verus
est; quia ab eo, qui verus est, in se solo glorifica-
tur.f) Tres mss. Vatic., professo sibi Deum. Sensus
sic perspiculor erit : non ferentibus in Christo aequa-
litatem Dei, quam sibi profitendo Deum patrem at-
tribuerat.g) In editis desideratur aliis, nec non verbis sis
cum sequente particula ut, post adeptus.h) Duo mss. Colb. nobis postremo ostendas.i) Solus codex Vat. bas. cum Martin. non a me
loquor, consentientibus quidem supra n. 29, et infra
n. 55, editis et scriptis, necnon sacro textu graeco et
latino : sed ideo minus suspecta hic videtur eorum-
dem consensio.j) Editi, intelligeretur majestas, refragantibus mss.293 existimaretur
operatio. Id enim, quod usque modo operatur, unum at-
que idem dicti temporisque momentum est; ut non
aliud aliquod opus esse Patris, quam suum hoc quod
agit, crederetur : cum per id, quod usque modo Pa-
ter operatur, haec ipsa esset Patris sub eodem tem-
pore sermonis operatio. Ac ne fides, intra cognitio-
nem tantum Patris relicta, a vitae aeternae spe abes-
set; continuo subjecit : Et ego operor : ut hoc ipsum,
quod (a) modo operatur Pater, operetur et Filius.
Ac sic perfectam fidem docuit, cum id, quod modo
est, ejusdem temporis opus sit; et id, quod operatur
Pater operatur et Filius, extra singularis sit unio-
nem. Sed geminatus est audientium dolor : id enim
sequitur : Propter hoc magis quaerebant eum Judaei
interficere, quoniam non solum solvebat sabbatum, sed
et quod patrem suum proprium dicebat Deum, aequalem
se faciens Deo (Ibid. 18). Et hic rursum admonebo,
et Evangelistae judicio, et communi humani generis
assensu, filium in paternae naturae aequalitate esse :
aequalitatem autem non nisi ex eadem esse natura;
quia nativitas non habeat aliunde quod maneat, et
omnis generatio a generante se non sit aliena; dum
ad id quod manet, subsistit (b) ex eodem. Huic igi-
tur duplicatae indignationi videamus quid Dominus
responderit : Amen, amen dico vobis, non potest Fi-
lius ab se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem fa-
cientem. Quaecumque enim ille facit, eadem et Filius
similiter facit (Joan. v, 19).
45. Responsio ad sabbati violati crimen. Illud
non potest auctoritatem ostendit, non infirmitatem.
Quid significet nisi videat. Responsio ad alterum crimen.
—Nisi dicta (c) propositioni propria sunt; vim dictis
praesumptione propriae et infidelis intelligentiae affe-
rimus. Si autem irarum causis subjecta responsio
est; fides potius nostra loquitur quod docetur, quam
irreligiosa perversitas impietatis suae defendit erro-
rem. Quaeramus ergo an (d) ad sabbati opus haec
propria responsio sit : Non potest filius ab se facere
quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Ait enim
superius : Pater meus usque modo operatur, et ego ope-
ror (Ibid. 17). Si paternae in se naturae auctoritate
quod gerit, gerente Patre agit, qui usque modo ope-
ratur in sabbato; extra crimen operis est Filius, in
quo paternae operationis praefertur auctoritas. Non
non potest, sed ad auctori-
tatem; 294 nam ab se non Potest, (1)(e) nisi viderit.
nisi videat, conscientiam significat in
visu, sicuti ad Apostolos ait : Ecce dico vobis, levate
oculos vestros, et videte regiones, quoniam albae sunt
ad messem (Joan. iv, 35). Conscientia igitur in se na-
turae paternae, quae in se operatur operante, ne vio-
lasse sabbatum Dominus sabbati crederetur, ait :
Non potes filius ab se facere quidquam, nisi quod
viderit Patrem facientem (Joan. v, 19) : ut id quod
operaretur, ex conscientia naturae in se operantis os-
tenderet, cum et se sabbato operante, usque modo
Pater operaretur in sabbato. Ad alterius vero (2) in-
dignitatis (f) dolorem, consequentis dicti retulit cau-
Quaecumque enim Pater facit, eadem et Filius
facit similiter (Ibid.). Exprobra infirmitatem Dei
filio, adime quoque naturae aequalitatem, si non
quaecumque facit Pater, eadem et Filius facit simili-
ter, si discrimen aliquod paternae virtutis atque ope-
rationis admittitur, si, quod (g) aequalitati virtutis
naturaeque proprium est, honoris aequalitas non
postulatur. Ipse enim in continuis ait : Ut omnes ho-
norificent Filium, sicut honorificant Patrem. Qui non
honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit
illum (Ibid. 23). Discerne aequalitatem in honore non
dispari : infirma naturam in eadem operatione vir-
tutis.
46. Epilogus. — Quid responsionis causam ad
contumeliam divinitatis invadis? Ad operationem
supple, responsum)
quod ad sabbatum pertinet ad opprobrium infirmita-
tis, si non quaecumque facit. Pater, eadem et Filius
facit similiter. Si autem (h) sunt sine exceptione quae-
cumque sunt; in quo tandem infirmitas reperietur,
cum (i) in nullo quae Pater possit non possit et
Filius? Aut in quo tandem per intercessionem infir-
mitatis negatur aequalitas, cum unus atque idem ho-
nor postuletur ad utrumque? Quod si eadem est vir-
tus operandi, et eadem est religio honorandi; 295 non
intelligo in quo tandem naturae Infirmis contumelia
relinquatur, cum eadem sit in Patre et in Filio et
47. Quid sit, Nihil potest Filius facere a se, alio loco
Nisi videat.Indignationis. Sic numero superiori dixerat : Huic igitur duplicatae indignationi.a) Vat. Bas. ac Martin. mss., modo usque opera-
tur.b) Solum exemplar Martinianum, sub eodem.c) Editi, propositionis. At mss., propositioni, scil.
Judaeorum, cui aptata sunt dicta Christi. Mox unus
ms. Vatic., et fidelis intelligentiae : non probandus.d) Sic mss. Editi vero, de sabbati opere.e) Soli editi hic, nisi videat. At ms. Vat. bas., Nam
quod ab se non potest, nisi viderit; quid enim praestat,
etc., corrupte. Hilarii ad mentem Augustinus contra
Serm. Arian. c. 14 : Quod ait se non posse, non defi-
cientis est, sed in eo quod de Patre natus est permanen-
tis; et hoc ait : ut paulo ante habet idem Augustinus,
quia videt ex ipso faciendi se habere potentiam, ex quo
se videt existendi habere naturam. Unde et concludit :
Non deficienter non potest, sed potenter.f) Editi, indignationis : renitentibus magno con-
sensu mss.g) In vulgatis, ad aequalitatem. In plerisque mss.
aequalitate. Malumus cum codice Vat. bas., aequali-
tati.h) Verbum sunt restituimus ex mss.i) Editi, nulla. At mss. in nullo, tacita voce
eorum.confirmatur. Meritum. — Et haec quidem quamvis
cum ipsa rerum absolutione tractata sint; tamen ne
quid in eo quod ait Dominus : Non potest filius facere
ab se quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem
(Joan. v, 19), ad infirmandae naturae ejus impietatem
proficiat potius, quam ad demonstrandae paternae in
se naturae conscientiam, per quam ex auctoritate
operatus in sabbato est; dicti quoque dominici ad id
pertinentis demonstranda cognitio est, quo ait : Et a
me facio nihil, sed ut docuit me Pater, haec loquor. Et
qui me misit, mecum est,(l) et non reliquit me solum,
quoniam ego quae sunt ei placita facio semper (Joan. viii,
28 et 29). Sentisne quid sit, non posse quidquam fa-
cere Filium, nisi videat Patrem facientem? et quo
sacramento dictum sit, et a me facio nihil; et rursum.
Non reliquit me solum, quoniam ego quae sunt ei pla-
cita facio semper (Ibid. 29)? Si enim ideo nihil ab se
facit, quia in se manet Pater; quomodo rursum ideo
se solum Pater non reliquit, quia quae sunt ei placita
facit? Non concordat secundum sensum tuum, hae-
retice, dictorum diversitas, ut nihil faciat a se nisi
doctus a manente in se Patre : et rursum idcirco in
se Pater maneat, quia quae ei sunt placita gerit. Si
enim nihil ab se facit propter manentem in se Pa-
trem; quomodo hinc ut in se Pater maneat meritus
est, quod ea quae ei placeant agit? Non est enim me-
ritum aliquod, non ab se (2) gerere (a) quae agat. Et
contra, quomodo Patri quae Filius agat placita sunt,
cum ea ipsa agat manens in Filio Pater? In angusto
es, impietas, et te munitissima fidei nostrae pietas
concludit. Agit aliquid Filius, aut non agit : si non agit,
48. Filius qui per se, qui non ab se agat. — Sed na-
turae, (3) qui contradicis, haec unitas est, ut ita per
se agat, ne a se agat; et ita non ab se agat, ut per
se agat. Intellige agentem Filium, et per eum agen-
tem Patrem. Non ab se agit, cum Pater in eo manere
(b) monstrandus est. Per se agit, cum secundum
Filii nativitatem agit ipse quae placita sunt. Infirmis
sit non a se agendo, nisi adeo ipse agit, ut quae agit
placeant. Non sit vero in unitate naturae, si non quae
ipse 296 agit, et in quibus placet, non per se agit,
sed manens in eo ad agendum Pater edocet. Ita et
49. Ait non se suam, sed Patris facere voluntatem.
Non ob agendi necessitatem, sed obunitatem. — Ad-
junge quoque huic illud, quod ad opprobrium infir-
mitatis usurpas : Omne quod dat mihi Pater, ad me
venit, et venientem ad me non apello; quia descendi
de coelo non ut faciam voluntatem meam, sed volunta-
tem Patris qui me misit (Joan. vi, 37 et 38). Sed forte
sine voluntatis libertate sit Filius, ut ei naturae infir-
mitas imperet necessitatem. Ideo autem necessitati
sit subditus, non voluntati, ut datos sibi venientes a
Patre non apellat. Sed sacramenti unitatem in his
Dominus significans, dum non repellit sibi datos, dum
non suam, sed mittentis se agit voluntatem, post re-
petitam hanc eamdem Judaeis murmurantibus vocem,
intelligentiae nostrae sensum confirmat, dicens : Om-
nis, qui audit a Patre et discit, venit ad me, non quod
viderit Patrem quisquam, nisi qui est a Deo, hic vidit
Patrem. Amen, amen dico vobis, qui credit in me, habet
vitam aeternam (Ibid. 43 et seqq.). Et quaero primum,
ubi auditus sit Pater, ubi docuerit audientes. Sed
Patrem nemo vidit, nisi qui a Deo est. Et quomodo
eum quisquam audienit, quem nemo vidit? Audiens
ergo a Patre, ad Filium venit. Et cum Filius (4) au-
ditur et docet, naturae in eo paternae proprietas (c)
et auditae et docentis ostenditur : ut hoc, quod docet
Filius et auditur, paternae doctrinae intelligatur au-
ditio. Nam cum nemo viderit Patrem, et ad Filium
veniens, a Patre audiat atque discat ut veniat : admo-
nemur intelligere quid sit et in loquente Filio Patrem
docere, et in conspecto Filio Patrem, qui a nomine
297 50. Christo libera voluntas. Nec a Patris volun-
tate dissidens. — Quod autem sit liberae voluntatis, non
ambigue ostendit cum ait : Sicut enim Pater suscitat
mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat
Joan. v, 21). Cum aequalis in Patre et Filio et virtu-
tis potestas et honoris dignitas manifestatur, ibi et
libertas voluntatis ostenditur : cum autem (d) unitas
demonstratur, ibi paternae voluntatis significatur af-
fectio. Quae enim vult Pater, ea Filius facit. Facere
autem plus est, quam voluntati obedire : quia obe-
Non relinquit, atque ita infra bis.Facere.Cui contradicis. Mox me ab se agat. Quod repeti-
tur infra, ab se agendo. Ubi etiam infirmus, non infir-
mis. Paulo post, mandando pro manendo : corrupte.Et audiatur et doceat.a) Bad. cum aliquot mss quaeque agat. Editiones
aliae, quae quis agat. Sincerius mss. potiores, quae
agat, quomodo inferius, non ab se egisse quae gesserit;
quod ad Filium refertur.b) Ita vetustiores libri. Alii vero, monstratur.c) In uno ms. Vatic., et audientis : male. Defendit
Hilarius Patrem numquam audiri vel docere, nisi
quatenus loquitur ac docet Filius (qui ut Augustinus
contra Serm. Ar. c. 24, scribit, Patris doctrina est).
Ex quo non male sumit in Filio esse naturae paternae
proprietatem, seu eamdem esse Patris et Filii naturam.d) In mss. Vat. bas. et Martin. auctoritatis unitas :
perperam adjectum est auctoritatis vocabulum, quo
apud Hilarium Patris et Filii distinctio significari so-
let, non unitas. Haud displiceret simpliciter cum au-
tem auctoritas, vel cum autem nativitas. Sed lectio
magno codicum caeterorum consensu recepta co sensu
retinenda est, ut dum unitas simul cum paternae vo-
luntatis affectione significatur, et Patri debita serve-
tur reverentia, et personarum singularitas excluda-
tur : hoc quippe membrum superiores Scripturae lo-
cos potius spectat, quam proximum.a) fa-
cere voluntatem, proprium est unitati, cum factum
sit voluntatis. Et cum Filius voluntatem Patris facit,
docci per naturae indifferentiam, naturalem sibi vo-
luntatem esse cum Patre : cum voluntas ejus sit omne
quod faciat. Vult plane Filius omnia quae Pater vult,
nec naturalis dissentit voluntas. Namque cum haec
voluntas Patris sit, quam ostendit dicens : Haec est
enim voluntas patris mei, ut omnis qui videt Filium,
et credit in eum, habeat vitam aeternam, et suscitem
eum in novissima die (Joan. vi, 39) : audi nunc an Fi-
lii a Patre dissentiens sit voluntas, cum ait : Pater,
quos mihi dedisti, volo ut ubi ego sum, et illi sint me-
cum (Joan. xvii, 24). Non ergo ambigitur Filium velle.
Nam cum Pater velit credentes in Filio vitam aeter-
nam habere, Filius vult illic ubi ipse sil esse cre-
Nemo no-
vit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi
Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. xi, 25).
Anne non in libertate est voluntatis volens nobis se-
creti illius paterni tribuere conscientiam? Et adeo
voluntas ei libera est, ut cognitionem sui atque Pa-
tris quibus voluerit impertiat? Atque ita inter Patrem
et Filium et nativitatis et 298 unitatis demonstrata
natura est : cum sic liber in voluntate sit Filius, ut
quod volens agit, factum paternae sit voluntatis.
51. Spes sine fide nulla. Qui Pater et Filius in sese.
Pater ut auctor, major Filio, qui et minor ut homo.
In Christo mansit natura Dei forma exinanita. — Ne-
b) tes-
tatio, cum ait : Pater major me est (Joan, xiv, 28).
Hocne, haeretice, impietatis tuae telum est? haec fu-
roris tui arma sunt? Exciditne tibi Ecclesiam duos in-
nascibiles nescire, et duos patres non confiteri? Oblitus
es Mediatoris dispensationem, et in ea partum, cu-
nas, aetatem, passionem, crucem, mortem? Et re-
nascens non confessus es (in Symbolo) ex Maria filium
Dei natum? Si in his omnibus Filius manens ait : Pa-
ter major me est; ignorandum existimas hanc dispen-
c) in natura Dei mansisse profitemur, neque unita-
tem formae servilis in naturam divinae unitatis statim
refundimus : neque rursum corporali insinuatione
Patrem in Filio praedicamus, sed ex eo ejusdem ge-
neris (2) genitam (d) naturam naturaliter in se gi-
gnentem se habuisse naturam : quae in forma naturae
se gignentis manens, formam naturae atque infirmi-
tatis corporalis acceperit. Erat enim (e) naturae pro-
prietas : sed (f) Dei forma jam non erat, quia per
ejus exinanitionem servi erat forma suscepta. Neque
299 enim defecerat natura, ne esset : sed in se hu-
militatem (g) terrenae nativitatis manens sibi Dei na-
A spe.Genitam in se naturam.a) Clarius hoc habetur postremis hujus numeri
verbis, nisi quis malit ita intelligi : facere autem vo-
luntatem alterius proprium est unitati, quando fac-
tum est etiam propriae voluntatis illius qui facit.b) Lips. et Par. contestatio.c) Apud Bad. et Er., in natura hominis mansisse :
cui depravationi Lipsius alteram subinde adjecit, pro
in naturam divinae unitatis statim, substituens in na-
turae divinae unitatis statum : neque apud Par. emen-
datus fuit. Profitetur Hilarius Christum secundum
formam Dei semper mansisse in natura, unitate et
gloria Dei, etsi secundum formam servi non statim
ab ipsa hominis assumptione naturae divinae assecu-
tus est unitatem, sed tantum per resurrectionis glo-
riam, modo superius exposito.d) Editi, genitam in se naturam. Rectius abest in
se a potioribus mss. Filium appellat Hilarius genitam
naturam. Patrem vero naturam gignentem : ex eoque
conficit utriusque naturam ejusdem esse generis, et
in se invicem esse cum diverso respectu gignentis
et genitae. Eodem loquendi modo dixit Fulgentius
ad Ferrand. resp. 2 : Naturam Filii de se ipso genuit
Pater, et lib. de Incarn. et gratia Christi c. 3 : Neque
enim in utero sanctae illius matris et virginis illa spiri-
talis et ex Deo patre sine initio genita Verbi Dei natura
poterat absque carne temporaliter concipi.e) Editi hic praefigunt humanae. Tolerabilius prae-
fixissent divinae : quae vox etsi non expressa, intelli-
genda tamen est.f) In vulgatis, sed non Dei forma, addita parti-
cula negante contra fidem mss. et Hilarii sententiam,
qua pro more suo praedicat in Christo dispensationis
tempore Dei naturam integram permansisse, sed for-
mam fuisse exinanitam. Ex quo liquet eum formae
nomine aliud a natura ipsa intellexisse. Neque ob-
scurum est quid intellexerit. Formam quippe dixit
habitum quem prae se tulit Christus. Habitu autem
non ut Deus, sed ut homo inventus ab Apostolo prae-
dicatur, Phil. ii, 7. Unde cum supra num. 38 docet
Christum in homine nascendo novitatem sibi intu-
lisse, non virtutis naturaeque damno, sed habitus de-
mutatione, cumque infra num. 54, largitur quod na-
tivitas hominis naturam novam intulit, et humilitas
formam demutavit sub assumptione servili; satis indi-
cat promiscua sibi esse formae et habitus vocabula :
quibus sane intellexit gloriam Unigenito quidem con-
genitam, sed quam carni assumptae ad tempus ne-
gavit, atque catenus amisit, non conveniente sibi
formae utriusque concursu, ut loquitur n. 14. Apertius
in his num. 40 : Pater non eget gloria, nec se exina-
nierat de forma gloriae suae, id ab eo gloria ac forma
gloriae vocatur, quod hic Dei forma.g) Hic terrena nativitas humanam naturam sonat :
sicut supra in his n. 40 : Gloria omnis non Verbo ac-
quirebatur, sed carni, id est, non nativitati Dei, etc.,
nativitatis nomine natura divina significatur. Deinde
manens sibi Dei natura, id est, persona Verbi ma-
nens sui juris, ac salva natura sua divina, quam
manifestam fecit gestis generis sui, ac naturae suae
potestatem exercens : quasi diceret, manens sibi in-
tegra, vera ac propria. Vel etiam mansit sibi, cum
latuit intra se. Quod illustratur simili loco lib. xi,
n. 48 : In forma enim Deus manens formam servi as-
sumpsit, non demutatus, sed se ipsum exinaniens, et
intra se latens, et intra suam ipse vacuefactus potesta-
tem : et paucis interjectis, Quod autem se ipsum intra
se vacuefaciens continuit, non detrimentum attulit
potestati; cum... virtute omnis exinanitae intra se usus
sit potestatis.a) in forma servi homo repertus, Deum se virtutibus
agens, (b) neque Deus non erat, quem gestis suis
docel at; neque homo, in cujus habitu repertus est,
non manebat.
52. Pater in Filio visus. — Et idcirco in hoc eo-
dem superiore sermone, naturae sibi cum Patre uni-
tatem contestatus dixerat : Qui me vidit, vidit et Pa-
trem (Joan. xiv, 9); et, Pater in me, et ego in Patre
(Joan. x, 38). Quae utique differentiam non habent
(c) ex aequalitate naturae; cum contemplatio Filii
visum compenset et Patrem, et unus in uno manens
unum non discernat ab uno. Ac ne per corporalem
contemplationem referre ex se paternae contempla-
tionis visum existimaretur, subjecerat : Credite mihi,
quoniam ego in Patre, et Pater in me : sin autem, vel
propter opera credite (Joan. xiv, 11 et 12) : ut cum
virtus naturae res esset, et operatio ipsa virtutis sit
potestas; per virtutis potestatem, naturae in se pa-
ternae imitas nosceretur : cum (d) in quantum se
quisquam Deum cognovisset in virtute naturae, in
tantum Deum Patrem cognosceret in potestate natu-
rae : et cum tantus, quantus est Pater, Filius videndum
in se Patrem praestaret in gestis, indifferens per id
Pater (e) a Filio nosceretur, per intelligentiam in-
differentis pro potestate naturae.
53. Cur, et quod salva naturae aequalitate dixit Chri-
stus, Pater major me est. — Impleturus itaque uni-
genitus Deus carnis dispensationem, et acceptae
formae servilis sacramentum consummaturus, usus
Audistis quoniam dixi vobis, Vado, et venio ad vos.
(f) Si diligeretis me, gauderetis quoniam vado ad Pa-
trem; quia Pater major me est (Joan. xiv, 28). His
itaque, quae ad naturam divinitatis (1) spectant (g),
explicitis hoc eodem superiore sermone, numquid
300 numquid
unigenito Deo contumelia est Patrem sibi innascibi-
lem Deum esse; cum ex innascibili Deo (h) nativitas
unigenita in naturam unigenitam subsistat? (i) Non
enim suae originis est Filius, neque nativitatem sibi
non exstans ipse conquisivit ex nullo : sed ex vi-
vente natura vivens natura exstans, tenet in se na-
turae potestatem, (j) professa auctoritate naturae, ut
et honorem testetur, et gratiam sumptae nativitatis in
honore. Et hoc quidem Patri debitum reddens, ut
obedientiam suam mittentis deputet voluntati, non
tamen ut naturae unitatem obedientia humilitatis in-
firmet; factus obediens usque ad mortem, non tamen
post mortem non super omne nomen est.
54. Pater ut auctor doni, major : Filius, cui to-
tum dat quod est, non minor. — Sed si forte hinc
inaequalis videtur, quia ei post evacuationem formae
Dei donatur hoc nomen, calumnia haec sacramentum
assumptae humilitatis ignorat. Si enim nativitas ho-
minis naturam novam intulit, et humilitas formam
demutavit sub assumptione servili; nunc donatio
nominis, (2) formae (k) reddit aequalitatem. Quid
enim donatum sit quaere. Si enim hoc donatum,
quod Dei est; naturae hujus donum ignobilitatem di-
vinae illi non invehit naturae. Denique hoc nunc,
quod donatur ei nomen, etsi habeat doni sacra-
mentum, non tamen habet in dono nominis nomen
alienum. Donatur enim Jesu, ut ei coelestia et ter-
restria et inferna (3) genu flectant, omnisque lingus
Philip. ii, 10). Confessionis ergo hujus honor do-
natur ut in gloria Dei Patris sit confitendus. Audis
itaque : Pater major me est (Joan. xiv, 28)? Scito eum,
de quo ob meritum obedientiae dictum est : Et dona-
vit ei nomen quod est super omne nomen (Phil. ii, 9).
Audi rursum : Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30);
Exspectant.In formae.Genum flectant.a) Bad et Er. post, ms. Vind. et unum Vatic.,
in forma Dei : Alter Vatic. in forma servi Dei : prave.
Non enim ob formam Dei, sed ob formam servi homo
repertus est Christus.b) In vulgatis, neque enim. Abest enim a mss.c) Sic mss. At editi, ex qualitate. Mox apud Bad.
et Er. complesset, loco verbi compenset : quo signi-
ficatur, visionem filii vicem praestare visionis Patris.d) Er., Lips. et Par., in quantum quisque, omisso
se, unde pendet totius orationis intelligentia.e) Excusi, in Filio. Rectius mss., a Filio, sci-
licet indifferens.f) In mss. Vat. bas. et Martin. hic praefertur, et
contristati estis : quod neque in aliis exstat, neque
in sacro textu graeco vel latino.g) In veteribus libris, exspectant, non alio
sensu.h) Ita melioris notae mss. At editi, nativitas uni-
geniti.i) Hoc est, non sua sibi origo esi.j) Id est, ita his verbis, Pater major me est, pro-
fesso auctore ac principio naturae suae, ut cum ho-
nore ac reverentia testetur honorem et gratiam na-
tivitatis acceptae. Ut enim notat etiam Cyrillus lib.
thesauri pag. 91 : Solius decori causa ut filius majo-
rem honorem Patri tribuit.k) Vat. bas. ms. in formae redit aequalitatem :
mendose. Neque melius Martin. in formae redit aeter-
nitate. Formam Dei ut per humilitatem carnis as-
sumptae amissam dixit Hilarius n. 38, ita uqnc red-
ditam praedicat per carnis ejusdem gloriam et exal-
tationem. Quod vero hoc loquendi modo nihil aliud
intelligat, patet cum ex dictis, tum maxime ex his
num. 56 : Major Pater est, dum gloriam assumpto
homini rogatur ut reddat : Filius minor non est, dum
gloriam resumit apud PatremQui me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 9); et,
Ego in Patre, et Pater in me(Ibid. 11). Honorem
donatae confessionis inlellige, quia Dominus Jesus
(1) in gloria Dei Patris. Quando igitur illud est, Pa-
ter major me est? Nempe tum, cum donatur ei no-
men super 301 omne nomen. At contra quando est,
Ego et Pater unum sumus? (2) Nempe (a) cum omnis
lingua confiteatur, quia Dominus Jesus in gloria Dei
Patris. Si igitur donantis auctoritate Pater major
est, numquid (b) per doni confessionem minor Filius
est? Major (3) itaque donans est; sed minor jam non
est, cui unum esse donatur. Si non hoc donatur Jesu,
ut confitendus sit in gloria Dei patris; minor Patre
est. Si autem in ea gloria donatur ei esse, qua Pater
est; habes et in donantis auctoritate (c) quia major
est, et in donati confessione quia unum sunt. Major
d) in formam suam generat, quem rursum de
forma servi in formam Dei renovat; quem in gloria
sua (4) secundum (e) Spiritum Christum Deum na-
tum, donat rursum esse in gloria sua secundum
carnem Jesum Christum Deum (5) mortuum (f). Cau-
sam igitur ostendit, cur si eum diligerent, gaude-
rent quod ad Patrem vadit, quia Pater major esset.
55. Quo sensu Pater dictus sit major, conficitur ex
ante et post dictis. — Gaudium hoc itaque ex dilec-
tione docens esse, quia laetaretur dilectio Jesum
esse in Dei Patris gloria confitendum : et gloriae hu-
jus resumendae meritum continuo subjecit, dicens,
Venit enim princeps hujus mundi, et in me (6) habet
nihil (Joan. xiv, 30). Nihil in eo princeps hujus
mundi habet : quia ut homo habitu repertus, extra
peccatum carnis manebat in similitudine carnis pec-
cati, de peccato peccatum in carne condemnans
Rom. viii, 3). Totum autem hoc ad paterni man-
dati referens obedientiam, subjecit : Sed ut sciat
mundus quoniam ego diligo Patrem, et sicut manda-
tum mihi dedit (7) Pater, sic facio; surgite, eamus
hinc (Joan. xiv, 31). (g) Ad consummandum cor-
poreae passionis sacramentum, per dilectionem effi-
ciendi mandati paterni, festinat exsurgens : corpo-
reae tamen assumptionis statim mysterium pandens,
per quam ei tamquam in vite 302 modo palmitis
inessemus, fructum nobis ut palmitibus, nisi ille vitis
esset effectus, utilem non daturis (Joan. xv, 1 et
seqq.). Atque idcirco manere nos in se per fidem
assumpti corporis monet, ut quia Verbum caro fac-
tum est, naturae carnis suae tamquam viti palmites
inessemus : a corporeae hujus humilitatis assump-
h) ad unitatem palmitum vitem professus, agri-
colam Patrem (i) curiosum hujus vitis ostendit, cujus
inutiles atque inferaces palmites (j) desecans depu-
taret arsuros. Dicens itaque, Qui me vidit, vidit et
Patrem; et, Verba quae ego loquor, non a me loquor,
sed Pater qui in me manet, ipse facit opera sua
(Joan.
xiv, 9 et 10); et, Credite mihi, quoniam ego in Patre,
et Pater in me(Ibid. 11), ut et sacramentum nativi-
tatis et mysterium assumpti corporis manifestaret,
per continentiam dictorum ad id veniens ait, Quia
Pater major me est (Ibid. 28). Et confestim, ut ab-
soluta dicti ratio subesset, et agricolae et vitis et pal-
mitis subjecit exemplum, assumptionem per id cor-
poreae humilitatis ostendens. Et hinc causam eundi
k) in ipsum glorificandus est, id
In gloria est Dei Patris.Neque pro nempe.Utique.Secundum carnem Jesum Christum Deum natum.Natum mortuum.Non habet nihil; hellenismus juxta graeca Jo-
annis, Pater in codice Veron.a) In antiquioribus mss., namque.b) Id est, per donatam confessionem, seu per do-
num nominis, cui omnis lingua confiteri teneatur.
Mox. in ms. Martin. utique, pro itaque.c) In vulgatis, quia pater major. Abest pater a mss.
et ad donantem recte refertur major.d) Editi, in forma sua; et mox, in forma Dei : cas-
Generat porro in aeternitate glorio-
sam tribuendo naturam; renovat autem in tempore,
assumpto homini indulgendo divinam gloriam.e) Mss. Martin., Colb. et aliquot alii, secundum
carnem : male. Colb., Carn. et Germ., secundum
Christum, omissa voce spiritum. Mallemus omitti
Christum. Et in iis quidem mss. non semel occurrit
Christus loco Spiritus.f) Editi ex deterioris notae mss. hic addebant,
natum. Quidam hic verborum ludus est inter Deum
natum, et Deum mortuum; natum in gloria secun-
dum Spiritum, seu prout Verbum est, et donatum
rursum esse in gloria secundum carnem post quam
mortuus est : adeo ut gloria Christi Dei a nativitate
sit, hominis autem a morte.g) Ms. Colb. cum Germ., ad confirmandum.h) Tellerianus codex, ad utilitatem. Unus Colb.
cum altero Sorbon., ad humilitatem. Retinendum
cum caeteris ad unitatem. Ut enim habetur in psal. li,
n. 16 : Naturam in se universae carnis assumpsit, per
quam effectus vera vitis genus in se universae propaginis
tenet. Quod proxime dictum est, a corporae hujus hu-
militatis assumptione formam paternae majestatis alie-
nans, potest ad Christum ipsum referri, qui cum
aut ob infidelitatem, aut ob inutilitatem fruc-
tuum negatorum, ut rursum declaratur loco memorato
in psal. li, quem videsis.i) Vetustior e mss. Colb. gloriosae. Magis placet
cum aliis curiosum, id est, qui curam gerat.j) In ms. Vat. bas., desecandos. Deinde in vulga-
tis, deputaret arsuros dicens ita, Qui me, etc., pertur-
bate.k) Editi hic. in ipso, et ad calcem numeri subse-
quentis, glorificatur in Patre. Reponimus in ipsum et
in Patrem auctoritate mss.
56. Qui Pater major, nec Filius minor. — Quid dis-
pensationem ad impietatem rapis? Quid sacramen-
tum nostrae salutis invadis ad mortem? Glorificatu-
rus Filium Pater major est : glorificatus in Patre
Filius minor non est Aut quomodo minor est, qui
in gloria Dei patris est? Aut numquid Pater major
non est? Major itaque Pater est, dum pater est : sed
Filius, dum filius est, 303 minor non est. Na-
tivitas Filii patrem constituit majorem : minorem
vero Filium esse nativitatis natura non patitur. Ma-
jor Pater est, dum gloriam assumpto homini roga-
tur ut reddat : Filius minor non est, dum gloriam
57. Innascibililatis et nativitatis non alia natura. Fi-
lius natus non coeptus. — Non habet itaque nativitas
naturae ignobilitatem : quia in forma Dei est, quia
ex Deo nascitur. Et cum differre significatione ipsa
existimetur innascibilitas a nativitate; nativitas ta-
men non est extra innascibililatis naturam, quia non
sumpsit aliunde quod substitit. Nam tametsi non con-
secuta sit, ut coinnascibilis effecta sit; accepit tamen
ex innascibili Deo esse quod Deus est. Fides igitur
supple, esse) profitetur;
quia natura non ferat, ut coepisse eum aliquando
confiteatur, cujus nativitas omne initii tempus exce-
dat. Sed quem semper esse et ante tempora confite-
tur, natum tamen (a) intemporali infinitate non am-
bigit, eum tamen (1) ex ininitiabilis intelligentiae na-
tivitate confessa.
58. Objicitur contra eum ignoratio diei. — Sed hoc
Pater major me est : vel illud, De die autem
et hora nemo scit, neque Angeli in coelis, neque Filius,
nisi Pater solus (Marc. xiii, 32). Ignoratio ergo diei
atque horae objicitur unigenito Deo : ut Deus ex Deo
natus non sit in ea naturae perfectione qua Deus est,
cum nesciendi necessitate dominante, jam vis aliqua
exterior eo potior sit, quae tamquam adversum se
imbecillum in ignorantiae eum infirmitate detineat.
Quin etiam ad hujus nos intelligentiae impietatem
haereticorum furor jure quodam 304 necessariae
confessionis compellit, ut ita credendum sit; quia
et a Domino ita dictum sit, et videri irreligiosissi-
mum possit, professionis ejus de se protestationem
diversae intelligentiae nostrae opinione corrumpi.
59. Auctor omnium nil potest nescire. Qui quae nec
in se nec per se sint scit, multo magis quae in se et per
se. Dies Domini per ipsum et in ipso constituta est.
— Ac primum ante quam dicti ratio et causa memo-
retur, sensu communis judicii (b) sentiendum est,
an credibile esse possit, ut aliquid ex omnibus nesciat,
qui omnibus ad id quod sunt atque erunt auctor est.
Si enim omnia per Christum et in Christo, et ita
per ipsum, ut omnia in ipso sint; id quod neque ex-
tra eum neque non per cum est, quomodo non
etiam in scientia ejus sit, cum plerumque (c) scien-
tia ejus ea, quae neque in se neque per se sint, per
virtutem naturae (d) non nesciae apprehendat? At
vero quod causam nisi ex eo non sumit, (e) et mo-
tum ad id, (2) quod est eritque, nisi intra se non ca-
Sciebat enim Jesus ab initio, qui essent
non credentes (3) et qui esset traditurus eum (Joan. vi,
65). Naturae ergo ejus virtus, quae cognitionem re-
rum non exstantium capit, et quiescentium adhuc
animorum subituras inquietudines non ignorat, id
Ex initabilis.quod
est eritque; sed secunda manu emendatum fuit, quod est exteriorque.Et quis esset.a) Bad., in temporali. Editiones aliae, in intempo-
rali. Mox Er. post Bad., ex innitiabilis. Par. post Lips., ex initiabitis. Sequimur mss. Non ambigit
natum intemporali nativitate, quem scit natum
ab aeterno, nativitatem videlicet ex paterna aeternitate su-
mentem, ut dicitur lib. iv, n. 6. Eum etiam ex inini-
tiabilis intelligentiae nativitate confitetur, utpole ini-
tium nativitatis non apprehendens, ut proxime diceba-
tur : clarius autem lib. xii, n. 31, quia si quid de
Filio mens retroacta scrutabitur, nihil aliud scrutan-
tis sensui, quam natum esse et semper esse, semper oc-
curret.b) Vat. bas. ms., sensum communis judicii interrogo,
quid sentiendum est : glossema subolet, sicut et
Martin. in quo legitur, interrogo an sentiendum est.c) Excusi, scientia ea etiam, omisso ejus, quod
probe exhibent mss. Christus ut causa generalis,
proxime omnibus ad id quod sunt atque erunt auctor
assertus est : hic vero ut causa particularis, appre-
hendere dicitur quae neque in se neque per se sint,
puta, cogitationes alienas. Rursum movere potest cur
plerumque : an non omnia apprehendit? Apprehendit
ple-
rumque, non majorem partem, sed indefinite aliquam
significant : qua intelligentia aliis etiam Patribus, sed
maxime Gregorio Papae familiare est.d) Apud Bad. et Er., non nesciens. In uno ms. Va-
tic. et altero Sorbon., non nesciat et apprehendat.e) Duo mss. Colb. cum Germ., et ne motum. Tum
apud Bad., ad id quod est exterior eritque, in uno co-
dice Vatic., Tell, et Vind., ad id quod est exteriorque;
in Sorbon., ad id quod est exterioraque : mendose.
Hoc ipsum argumentum sic paucis perstringit et ex-
plicat Cyrillus lib. Thesauri pag. 2l8 : Proprium est
Verbo, quatenus Verbum est, noɛse eorum quae ab ipso
condita sunt principia et fines. Unum vero eorum, quae
ab ipso condita sunt, est tempus : et qui tempus con-
didit, quam diu duraturum sit novit.Omnia per ipsum, et in ipso creata sunt,
et ipse est ante omnes (Coloss. i, 16); vel illud, Quia in
ipso complacuit omnem (1) plenitudinem inhabitare, et
per ipsum reconciliari omnia (a) in eum (Ibid., 19)?
Cum igitur omnis in eo sit plenitudo, et omnia per
ipsum et in ipso reconcilientur, et dies illa reconci-
liationis nostrae exspectatio sit : hanc ille diem igno-
rat, cujus et in se tempus est, et per sacramen-
tum (b) ejus est? Etenim adventus sui dies ista est, de
qua Apostolus ait, Cum autem 305 Christus appa-
ruerit vita vestra,. tunc et vos cum eo apparebitis
(2) in gloria (Coloss. iii, 4). Nemo itaque quod per se
et intra se est, nescit : Christus aderit, et adventus
sui diem ignorat? Dies suus est, secundum cumdem
quia dies Domini sicut fur nocte adve-
niet (I Thess. v, 2) : et ignoratione ejus detineri in-
telligendus est? Humanae naturae quod agere defi-
niunt, quantum in se est, praesciunt, et sequitur
gerendorum cognitio voluntatem agendi : Deus vero
natus quod in se et per se est nescit? Per eum enim
tempora, et in eo dies est; quia et per ipsum futu-
rorum constitutio est, et in ipso adventus sui dis-
pensatio est : et erit in ea hebetudine, ut quod sibi
constat, sensu naturae torpentis ignoret, ferarum
belluarumque modo, quae extra rationem consilii
providentis animatae, ipsum quod agunt nesciunt,
cum quodam motu stupidae voluntatis agitatae, for-
tuito ad aliquid et incerto feruntur ingressu?
60. Patri injuriosum est Filio ignorantiam affinge-
re quasi ei inviderit. — Quomodo etiam Dominus
gloriae, adventus sui ignorabili die, naturae esse in-
compositae imperfectaeque credetur, quae et necessi-
tatem habeat adveniendi, et scientiam adventus
sui non adepta sit? Per quod potior sit ignoratio
(c) Deo, quae ei auferat cognitionis habere virtutem.
Jam vero quanta impietatis (d) geminatur occasio; si
praeter infirmitatem Christi etiam Deo patri vitium
deputabitur; ut unigenitum Deum, et dilectionis suae
filium, diei hujus cognitione fraudaverit, malignita-
tisque (e) affectu scientiam futurae consummationis
inviderit : et cum non ignorabilem ei esse passionis
et diem et horam voluerit; diem virtutis ejus, et cla-
rificandi in sanctis suis horam negaverit, et ademe-
61. Ut Deus, invidia vacat; ut Pater, nil non dat
quod habet, praesertim cum sit simplex. Ut Deo, ita Dei
filio, proprium est futura praescire. — Nescit autem
Deus aliud aliquando quam dilectio esse, neque
aliud quam pater esse. Et qui diligit, non invidet :
et qui pater est, non etiam non pater totus est. Non
enim admittit hoc nomen portionem, ut ex aliquo
pater sit, et ex aliquo pater 306 non sit. Pater
enim universitatis (f) ejus quae in se est pater est,
omnem se in eo habens, cui non sit ex portione
g) pater pater esse, dum quod
in unoquoque est generum ac partium, id in filiis
nativitas perfecta conservet : omnium ergo suorum
quis pater pater est, dum ex omnibus nativitas et
in omnibus manet. Et cum in Deo non sint corpora-
lia, sed absoluta; neque particulata, sed tota et
universa; non vivificata, sed viva; totus vivens, et
unum (3) (h) totus Deus est, dum non ex portione
compositus est, sed ex simplicitate perfectus est :
necesse est, ut secundum quod est pater, ipse sit
i) ex auctore defuerit? decrit enim prope to-
tum, si quod proprium Deo est, non habeat. Pro-
prium autem Deo quid aliud, quam cognitio futuro-
rum est; ut res nondum manentes, mansurasque
posterius, invisibilium ac nondum exstantium gene-
rum capax natura contineat?
62. Nil latet eum in quo omnes scientiae thesauri,
quamvis tamen latentes. — Non patitur autem in no-
bis doctor gentium Paulus hanc impii erroris profes-
Plenitudinem divinitatis.In gloriam.Totuma) Ita mss. quomodo et lib. viii, n. 5, consen-
tiente graeco in ipso.b) Scilicet dispensationis et assumptae carnis, in
qua yenturus est judicare vivos ect mortuos. Quocirca
dies illa Christi est ut hominis; si quidem Pater
omne judicium dedit Filio, quia filius hominis est,
ut scriptum est Joan. v, 22, 27. Diei quoque tem-
pus est in ipso ut Verbo temporum conditore.c) In duobus mss. deest Deo : qua voce intelligitur
Pater, cui omnium cognoscendorum virtus neganda, et
ignoratio attribuenda sit potius, quam ea invidiae labes,
qua dilecto filio cognitionem aliquam subtrahere cre-
datur.d) Bad. et Er., generatur occasio per infirmitatem
Christi. In aliis quoque editis desideratur sequens
particula si.e) In duobus mss. effectu.f) id est, Pater Filium generando dat ei universa
quae in se sunt.g) In vulgatis hic et infra non repetitur pater :
moxque habetur in filio, non in filiis.h) Ita optimus codex Colb. cum Martin. Et Germ.
Alii vero, totum.i) In uno e mss. Vat. et Carn., ex auctoritate :
lectio non spernenda; id enim Hilario est, auctoritas,
quod nobis principium.Instituti in dilectione, in omnes
divitias adimpletionis intellectus, in agnitionem sacra-
menti (a) Dei Christi, in quo sunt omnes thesauri sa-
pientiae et scientiae (1) absconsi. Deus Christus sacra-
mentum est, et omnes sapientiae et scientiae in eo
thesauri latent. Portioni vero, et universitati non
potest convenire : quia neque pars omnia intelligi-
tur, et omnia partem non patiuntur intelligi. Filius
enim si diem nescit, jam non omnes in eo scientiae
thesauri sunt : (2) (b) diem non ignorat, omnes in se
scientiae thesauros continens. Sed meminisse nos
convenit, 307 occultos in eo istos scientiae thesauros
esse, neque idcirco, quia occulti sint, non inesse :
cum per id, quod Deus est, in eo insint; per id ve-
ro quod sacramentum est, occultantur. Non occul-
tum autem, neque ignoratum nobis est sacramentum
c) ipse est; videamus
an in his, quae nescit, ignorans sit. Si enim in cae-
teris professio ignorandi non (d) habet nesciendi in-
telligentiam; ne nunc quidem quod nescit ignorat.
Nam (e) cum ignoratio ejus, secundum quod omnes
thesauri in eo scientiae latent, dispensatio potius
quam ignoratio sit; habes causam ignorandi sine
intelligentia nesciendi.
63. Deus qui nescire aut jam scire quid dicatur. —
In omnibus enim, quae ignorare se Deus loquitur,
ignorantiam quidem profitetur, se (f) ignoratione
tamen non detinetur : dum ad id quod nescit, non
nesciendi infirmitas est, sed aut tempus est non lo-
quendi, aut dispensatio est non agendi. Loquitur ad
Clamor Sodomae et Gomorrhae
impletus est, et peccata eorum magna valde. Descen-
dam ergo et videbo, si secundum clamorem eorum (g)
consummantur; quod ai non, ut sciam (Gen. xviii, 20
et 21). Habemus ergo nescientem Deum, quod tamen
non nesciat. Nam cum peccata magna valde sciat es-
se, et rursum descendit ut videat (h) an consumma-
ta sint, et si nondum consummata sunt, ut sciat :
intelligimus eum (3) non nescire, quia nesciat;
(i) sed tum scire, quia tempus ad agendum sit.
(j) Scire ergo Deum, non est ignorantiae demutatio,
sed temporis plenitudo. Exspectatur enim adhuc ut
sciat : et cum non possimus id de eo intelligere quod
nesciat; cum tamen adhuc exspectet ut sciat, necesse
est, ut id quod sciens nescit, et nesciens scit, (k) nihil
aliud quam vel loquendi dispensatio sit, vel gerendi.
64. Deus dicitur id modo scire, quod modo profert.
Non ergo ambigi licet, Dei scientiam ex tempore
potius esse quam ex demutatione, cum ad id quod
308 potius scientiae tempus
sit, quam adeptae : ut etiam ex boc docemur, quod
ad Abraham dictum est : Ne injicias manum tuam ia
puerum, et ne facias illi quidquam : nunc enim cogno-
vi quia times (4) (l) Deum tuum, et non pepercisti fi-
lio tuo dilecto propter me (Gen. xхii, 12). Deus ita-
que modo scit : modo autem scire, anterioris igno-
rantiae professio est. Quod cum in Deum non cadat,
neque (m) ut ignoraverit antea fidelem sibi esse Abra-
ham, de quo dictum est, Credidit Abraham Deo, et
deputatum est ei ad justitiam (Gen. xv, 6; et Rom.
iv, 3) : hoc quod nunc cognovit, tempus est quo
Abraham testimonium accepit, non etiam (quo) scire
Deus coepit. Abraham enim,. holocausto filii, dilec-
tionem quam ad Deum habebat docuerat : Deus
Absconditi. Porro thensauri, littera n interjecta,
constanter in Veron. codice scribitur.diem non ignorat, haec habet codex :
Quod si in eo omnis scientiae thensauri sunt. Paulo post
omnem... thensaurum; deinde, sint pro insint.Sed tunc scire, cum tempus.Dominum Deum tuum.a) Lips. et Par. Dei patris et Christi; consentientibus
nostris sacri textus exemplaribus : sed renitentihus
Bad., Er. et mss. nec non subjecta verborum illorum
expositione.b) Removimus hinc, Quod si in eo omnes scientiae
thesauri sunt, potiorum mss. auctoritate.c) In duobus mss. in se est : quod non placet.
Superius enim Christus sacramentum non semel prae-
dicatur, hoc est, Deus absconditus, cujos forma per
susceptionem humilitatis corporeae fuit exinanita.
Postea mss. Martin. quae ex se sunt, pro quae ne-
scit.d) Id est, non ea est, ut intelligatur ignorare. Sic
infra, Habes causam ignorandi sine intelligentia ne-
sciendi, hoc est, habes cur se agat ut ignorans, nec
tamen intelligatur nescire.e) Particulam cum omittunt duo mss. Colb., unus
Sorbon. et Gemi.f) German. codex, ignoratio tamen non datur.
Deinde Lips. et Par. dum id, expuncto ad absque
ulla auctoritate.g) Unus ms. Vatic. cum Remig. et Theod. hic
addit, ad me venientem. Tum in solis Martin. et Vat.
bas., consummabuntur.h) Potiores mss., an consummati sint, et si nondum
consummati sint. Martin., an consummandi sint, etsi
non consummandi sint.i) Sic mss. uno excepto Vind. in quo exstat, non
ea scire, quia nesciat. Excusi, non ea tunc scire,
quia prius nesciat. Pro quia nesciat, sensus exigere
videtur quia nunc sciat. Et quidem cum veteres libri
nunc duabus litteris nc exhibeaut, nec verba ulle
modo a sese separent, ex nesciat facile confectum
sit nesciat. Deinde ms. Martin. sed tum scire, cum est
tempus ad agendum.j) Loco verbi scire praetulit Erasmus nescire, quod
deinde arripuerunt Lipsius et qui in postrema edi-
tione Par. corrigenda operam navarunt : omnibus
prope mss. reluctantibus. Hoc sibi vult : cum Deus
scire dicitur, non fit in eo demutatio (male apud Bad.,
Er. et in mss. Martin., diminutio) ab ignorantia ad
scientiam, sed indicatur temporis plenitudo.k) In plerisque mss. et apud Par. repetitur hic
particula ut.l) In vulgatis, Dominum Deum tuum. abest Do-
minum a mss. Abest praeterea tuum a graeco et latino
Scripiurae textu.m) Post neque reticetur cadat; adeoque particulam
ut subsequentem a Lipsio perperam expunciam re-
stituimus ex Bad., Er. et mss.
65. Dicitur nescire cognitione sua indignos, opera-
rios iniquitatis, virgines stultas. — In Evangeliis vero
Dominum multa scientem nescire invenimus. Ope-
rarios iniquitatis, in virtutibus multis et in nomine
ejus gloriantes, non novit dicens : Et tunc jurabo,
quia non novi vos. Discedite a me, omnes qui operami-
ni iniquitatem (Matt. vii, 23). Etiam cum jurejurando
eos non novit, quos tamen iniquitatis operarios esse
non nescit. Nescit ergo, non idcirco quia nesciat, sed
quia cognitione ejus (a) per iniquitatem operationis
indigni sint : fidem dicti etiam jurisjurandi religione
confirmans, et habens in naturae virtute ne nesciat,
et retinens in sacramento voluntatis ut nesciat. Ne-
scit quoque unigenitus Deus virgines stultas : et com-
b) adeo non ignorantur, ut his
respondeatur : Amen dico vobis, quia nescio vos (Matth.
xxv, 12). Nam et occursus 309 et deprecatio non
ignorabiles esse eas patitur : sed nesciendi responsio
non naturae potius quam voluntatis est; dum ab eo,
qui nihil (c) non nescit, indignae sunt quae sciantur.
Denique ne per infirmitatem ignorare existimaretur,
continuo Apostolis ita locutus est : Vigilate itaque,
quia nescitis diem neque horam (Ibid., l3) : ut cum
vigilare eos ob ignorationem diei atque horae monet,
per id nesciri ab eo virgines noscerentur, quod con-
sopitae et negligentes, indignae aditu thalami sui
(2) oleo indigendo mansissent.
66. Christus nil nesciens dispensationis ergo loquitur
quasi nesciens. Diei scientia occulta : ideo quasi ignorata.
Non est igitur Dominus Jesus Christus, qui scru-
tans corda et renes Deus est, in ea naturae infirmi-
tate, (ut) ne nesciat, cum hoc ipsum ex naturae scien-
tia intelligatur esse, (d) quod nescit. Quod si qui
Quid cogitatis ma-
la in cordibus vestris (Matth. ix, 4)? Nam cum cogi-
tationum gestorumque non ignarus cognitor interdum
de cogitatis gestisque quasi ignarus cognitor interrogat, velut
de tactu fimbriae mulierem, vel de dictorum dissen-
sione Apostolos, vel de sepulcro Lazari flentes : non
nesciens intelligendus est nescire, sed loquens. Neque
enim natura fert, ut qui absens Lazarum mortuum
sepultumque sciat, sepulcri locum nesciat; et qui
(e) cogitationes videt, mulieris fidem non cognoverit,
et qui necessitatem non habet de aliquo interrogandi
(Joan. xvi, 30), dissensionem Apostolorum ignora-
verit. (3) (f) Sed ei, qui novit omnia, ea ipsa quae
non nescit, dispensatio est aliquando nescire se lo-
g) scientia dissimula-
tur in tempus, aut apud stultas virgines et iniquitatis
operarios cognitio negatur indignis, aut in sacra-
mento filii hominis, interrogatio ignorantis ex homine
est : in his se omnibus (h) veritati corporeae nativitatis
accommodans, quibus naturae nostrae infirmitas deti-
netur; non (ita) ut (4) infirmis esset ex 310 natura
qui Deus est, sed ut infirmitates sibi hominum Deus
homo natus assumpserit, assumpserit autem ita, non ut
in naturam infirmam natura indemutabilis sit redacta,
sed ut (i) in natura indemutabili susceptionis esset
sacramentum : dum et qui erat Deus, homo est; nec
Deus destitit manere, qui homo est. Agens itaque se
atque (j) confirmans hominem natum, manens Deus
Verbum, saepissime in ea est professione, qua homo
k) tamen et protestatio Dei ea sit saepe quae
hominum : cum ea nescit, quae aut non sint in tempore
confitenda, aut non agnoscuntur (l) ad meritum.
67. Quam sapienter absconsa sit. - Intelligendum
itaque est, cur professus sit diem se nescire. Si om-
nino nescire (5) (m) creditur, Apostolus ita contra-
dicit : In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae
Et usque eo.Oleum.Sed et qui.Infirmus.Credetur, Apostolus itaque.a) Unus ms. Vatic., per iniquitatis operationem.
Mox potiores jurandi, non jurisjuraudi.b) Sic mss. At Editi, usque eo.c) In vulgatis desideratur particula non, quae ex-
stat in omnibus mss. quaeque hic non negandi, sed
graecorum more Hilario familiari amplius affirmandi
vim habet, quasi nihil prorsus nescit.d) Editi, quod nesciat. Mss. autem, quod nescit, v.
g. virgines stultas, operarios iniquitatis, etc., hoc non
proliciscitur ex ignorantia, sed ex scientia qua hos
novit iniquos, illas stultas.e) Vetus codex Colb. cognitiones.f) In pluribus mss. sed et qui. Mox in uno Colb.
aliquando nescire sed loqui. Magis placet, nescire se
loqui, hoc est, ei, qui novit omnia, dispensatio est
aliquando sic loqui, quasi nesciat ea ipsa quat non
nescit.g) Plerique mss. apud Abraham est.h) Editi veritate. Rectius mss. veritati. Hunc Hila-
rii locum sic intelligere est : interrogatio ejus, qui
ignorare videtur, ex homine est : qui veritati corpo-
reae naturae se accommodat in his omnibus, qui-
bus, etc. Id ipsum variis modis inculcat Cyrillus
lib. Thesauri. Sic porro habet pag. 22O : Ignorare se
dicit, quatenus hominibus, in quos ignorantia cadit, si-
milis factus est : et paulo ante, Non quod ignoret Ver-
bum quatenus Verbum est et Sapientia Patris; dicit se
nescire : sed humanam in se naturam ostendens, cui
praecipue convenit ignorare.i) Ita mss. At excusi, in naturae demutabilis suscep-
tione, corrupta Hilarii sententia, qua vult sacramen-
tum susceptae carnis factum esse salva et indemutabili
permanente Verbi natura.j) In vulgatis, conformans. Melius in mss. confir-
mans.k) Id est, quamquam ipsius etiam Dei ad nostrum
captum sese accommodantis ea saepe locutio sit quae
hominum.l) Hoc est, quia carent merito; sicuti, v. g., opera-
rii iniquitatis et virgines fatuae ob inopiam meriti ne-
sciuntur.m) Apud Par. deest creditur. Deinde in pluribus
mss. Apostolus itaque, non ita. Quam hic interpre-
tationem adhibet Hilarius, sic laudat Augustinus
epist. ad Ocean. clxxx, n. 3 : Beatus Hilarius cum
obscuram quaestionem obscuro hoc genere tropicae quae-
stionis aperuit, ut intelligeremus in eo se nimirum di-
xisse nescientem, in quo alios facit occultando nescientes,
non excusavit mendacium, sed non esse monstravit.
Eamdem ipse sequitur lib. i de Trin., c. 12, n. 23,
sicut et Gregorius Papa lib. viii, epist. 42. Nec dis-
sentit Cyrillus, lib. Thesauri p. 222, Christi sermo-
nem ita ab ipso temperatum enarrans, quia discipu-
lorum captum ejus rei notitia superabat. Longe magis
ad eamdem sententiam accedit Eustachius Antioch.
apud Facundum lib. xi, ubi hoc a Christo adinven-
tum ostendit utilitatis hominum causa.absconsi (Coloss. ii, 3). Est ergo absconsa scientia :
quae quia abscondenda est, interdum et nescientia
confitenda est, ut esse possit absconsa. Nam si erit
in protestatione, non etiam in secreto manebit. Ne-
gat ergo se scire : ut scientia possit esse abscondita.
Quod si idcirco nescit, ut scientia maneat absconsa;
non per naturam nescit omnia sciens, quod idcirco
tantum, ut absconsum sit, nescit. Cur autem diei
scientia absconsa sit, non in obscuro est. Namque
monens nos irremissa fide intentos semper manere,
securitatem cognitionis (a) definitae ademit : ut pen-
dulae exspectationis incerto mens sollicita, festinans
et adventus diem semper exspectans, semper exspec-
tando speraret; curamque pervigilem incertum ip-
sum, non ambigendi tamen temporis, detineret. Ita
enim Dominus ait: Ideo ei vos estote parati, quia nesci-
tis qua hora filius hominis venturus est (Matth. xxiv,44).
Et rursum : Beatus ille servus quem veniens Dominus
ejus (b) invenerit sic facientem (Ibid., 46). Ignoratio
non ad errorem fuit necessaria, sed ad perseverantiam.
Nec negatum id ad detrimentum est, quod ignoratum
311 tribuit incrementum, ne scientiae securitas
negligentiam fidei dissimulatae (c) excitaret, sed prae-
parationem irremissam exspectatio indefinita re-
tineret : (d) quae modo furis metuendum semper cave-
ret (1) adventum, illo eligente somni tempus ad fur-
tum : patrefamilias vero domus, damni semper timore,
vigilante.
68. Christum, etsi humana penetret ut potior, pa-
terna penetrare nolunt ut inferiorem. - Quamquam
igitur non obscurum sit, ignorationem Dei non igno-
e) sui naturam infirmior ipsa penetrare; quia ut le-
via gravibus, et rara densis, et liquida solidis sunt
pervia; ita contra et gravia levibus, et densa raris
69. Christum Patre inferiorem dici non sinunt Scri-
pturae. Pater et Filius speculum mutuum. — Quae si
quis non modo ore temerario loqui audebit de unige-
nito Deo, verum etiam corde impio cogitare; Apo-
stolum ita de Spiritu sancto ad Corinthios scribentem
credidisse cognoscat : Nobis autem revelavit Deus per
Spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, et
alta Dei. Quis enim scit hominum quae sunt hominis,
quae in ipso (f), nisi spiritus qui in ipso est? Ita et
quae in Deo sunt nemo novit, nisi Spiritus Dei (I Cor. ii,
10, 11). Sed haec inania corporalium rerum exem-
pla spernentes, Deum de Deo, et Spiritum de Spi-
ritu, virtutibus suis potius, quam (g) terrenis condi-
tionibus aestimemus. AEstimemus autem, non sensu
nostro, sed professione divina : et credamus ei qui
ait, Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 9). Nec
ignoremus eum qui dixit, Vel operibus (3) meis cre-
dite, quia Pater in me, et ego in Patre (Joan. x, 38).
Nec ignoremus eum, qui locutus est, 312 Ego et
Pater unum sumus (Ibid. 30). Si enim sensum nostrum
rerum nomina secundum humanam intelligentiam
commemorata confirmant : non habet ab eo naturae
differentiam, in quo per intelligentiam (h) quis vide-
tur; nec differt in genere, qui manentem in se ha-
70. De naturae unitate dicta male ad unitatem volun-
tatis detorquent haeretici. — Haec itaque, ad signifi-
candum nativitatis sacramentum a Domino praedi—
adventum deest in nostro codice. Mox,
omne tempus, non somni tempus.Non cedunt.meis desideratur in codice Veronensi; nec
occurrit in graeco textu, et omittitur lib. vii, num. 24
a) Verbum definitae, in prius vulgatis omissum,
restituitur ex scriptis.b) Editi, invenerit vigilantem : dissidentibus mss.
et sacro textu.c) Excusi, excepto. Par., non excerceret. Alii vero
libri, excitaret, hoc est, pareret ac foveret.d) Hanc lectionem uni Vatic, et alteri Remig. ms.
habemus acceptam, aliis etiam faventibus, in quibus
tamen vox adventum omittitur, quae et salvo sensu
omitti potest. At in vulgatis, quae modo furis metuendo
semper caveret, illo eligente omne tempus.e) Editi, se; renitentibus mss.sunt, quod abest a mss.,
e quibus unus Colb. et alter Sorbon. omittunt quae in ipso, ut et vulgata sacri textus exemplaria graeca
et latina.g) Duo mss. terrenis cogitationibus : male.h) In vulgatis, quisque. Rectius in plerisque mss.
quis : hoc est, in quo quis viso atque intellecto vide-
tur atque intelligitur, non habet ab eo naturae diffe-
rentiam. Tum Lips. et Par. nec differt a genere :
emendantur ex Bad, Er. et mss.Ego et Pater unum sumus : vel loquendi imperitus
non dixerit, Qui vidit voluntatem meam, vidit et vo-
luntatem Patris mei : et id ipsum sit, Qui me vidit,
vidit et Patrem : vel certe non fuerit in usu eloquii
divini, Voluntas Patris mei in me est, et voluntas
mea in Patre meo est; sed conveniens huic dicto sit,
Ego in Patre, et Pater in me (Joan. xiv, 11). Quae
quamquam omnia foeda et inepta et impia sini, ne-
que sensus humanus in hanc stultae opinionis senten-
tiam concedat, ut aut non potuerit Dominus loqui
a) qui quamquam reperiatur parabolicis et allego-
ricis dictis usus esse, sed aliud est vel exemplis dic-
ta (1) firmare, vel proverbiorum significationibus
rerum satisfacere dignitati, vel temporum professioni-
bus se coaptare : tamen hic idem unitatis, de qua
tractatur, locus non patitur in dictis aliud, quam so-
nant verba, esse credendum. Si enim per id unum
sunt, quia unum volunt; unum autem velle naturae
separabiles non possunt, quae (b) diversitate generis
dissidentis in diversas 313 necessario voluntates
naturae diversitate dissentiunt : quomodo unum velle
possunt, quibus scire non unum est; cum scientia, et
ignoratio voluntatis unius (2) impediant unitatem?
Cum itaque scientiae (c) inscientia adversa sil, unum
71. Pater ideo solus diem scit, quia soli Filio non
tacet : Filius nescit, quia nulli revelat. — Sed forte id,
quod solum Patrem Filius ait scire, Filium, qui se
nescire dixerit, nescire confirmet. Nisi plane Patrem
d) intelligentia est. sed loquendi. Et
per id, quod solus Pater scit, Filius non intelligitur
nescire; cum Filius idcirco nescire se dicat, ne et
alii sciant : et Patrem (e) ob id solum dicat scire, ne
et ipse non nesciat. Si enim tunc cognovisse Deus
dicitur, amari se ab Abraham, cum hoc non celavit
Abrahae (Gen. xxii, 12); necesse est, ut et Pater
diem ob id scire dicatur, quia non celaverit Filium,
72. Deus simplex, et humano modo minime cogi-
tandus. Non mutatur. Omnia potest. — Absit autem
corporalium demutationum novitates in Patre et Filio
existimari, ut aliquando Pater Filio aut loquatur, aut
taceat. Nobis quidem nonnunquam missam vocem de
coelo meminimus; ut sacramentum apud nos Filii,
paterni dicti significatio firmaret, sicut Dominus ait :
Non propter me vox haec venii de coelo, sed propter
vos (Joan. xii, 30). Caeterum natura Dei non eget
compositis humani officii necessitatibus, linguae 314
f) et
infirmis, naturae infinitae et potentis sacramentum
intelligentiae opinione non occupet. (3) (g) Non est
infirmare.impediat.Non est itaque diversis compositae substantiae
partibus.a) Er., Lips. et Par., et quamquam.b) Editi; diversitatem generis : castigantur ex mss.c) In aliquot mss. inscitia. In Martin., scientia :
male.intelligentiae. Rectius in mss., in-
telligentia : hoc est, cum dicitur Deus scire, non in-
telligitur seu non significatur cognoscere quod ne-
scierit, sed quod non locutus sit loqui, uti jam attigi-
mus num. 62, ac declaratur num. 64.e) Particulam ob, male a Lipsio expunctam, resti-
mimus ex Bad., Er. et mss. Tum ne et ipse non nes-
ciat, id est, ut et ipse intelligatur non nescire.
Id ipsum apertius sic exprimitur, num. 73 : Filius ita-
que diem idcirco quia tacet, nescit : et Patrem solum
idcirco scire ait, quia solus uni sibi non tacet. Non tacet
autem Filio Pater; alioquin qui eum intelligeret
scire. Filius vero tacet, quia sic a Patre didicerat, ut
simul tacendum didicerit, quod expediebat ignorari,
Huc spectat illud Augustini Serm. nunc xcvii, n. 1 : Ne
carnaliter sapientes putemus aliquid Patrem scire quod
nesciat Filius. Nam utique cum dixit, Pater scit, ideo
hoc dixit, quia et in Patre Filius scit. Quid enim est in
die, quod non in Verbo factum est, per quod factus est
dies?f) Hoc est, modo finito coangustata, Erasmi in
Hilarium paulo iniquioris ea hactenus obtinuerat ad
marginem nota : Cur ergo tam multa definivit? Quae-
nam porro illa tam multa definivit, qui vix ab hoc uno
scopo declinat, quo demonstrare studet, nec Deum
solitarium esse, nec Filium a Patre aliud seu alterius
esse substantiae? Haeccine vero ipse definivit? Annon
potius utrumque Scripturis aperte traditum ab Eccle-
sia didicit? Primum enim jam longe ante definierat
Ecclesia Sabellii, Noeti, Praxeae similiumque haere-
ticorum doctrinam proscribens. Alterum vero proxime
confirmarant Nicaeni Patres : quod pridem contra
v
hist. c. 28, recenset scripta aetate Victoris et Artemae
antiquiora, quae fratres tum contra gentes tum contra
temporis sui haereticos pro divinitatis Christi defen-
sione scripserunt. Verum judicet quisque in quem
cadat inconstantiae labes, in Hilariumne, an in Eras-
mum; qui, lib. ii, illius in scribendo summam mode-
stiam admiratus, eam his verbis imitandam propo-
suit : Audi, definitor temerarie. Nobis vero pius Prae sul
nusquam visus est immemor quam imbecilla sit hu-
mana ratio. Infirmitatem illius constanter ob oculos
ponit, ut discat homo non suis sensis, sed Dei dictis
credere.g) Aliquot mss. cum Bad., Non est itaque diversis com
posita substantia (vel compositae substantiae) divinitatis
partibus. Martin. diversis compositae substantiae partibus.Marc. xiv, 36) : ut quantum
sensus humanus non capit, tantum Deus possit. Sed
ne ipsum quidem se omnipotentiae virtute fraudavit,
dicens. Omnia quaecumque facit Pater, eadem et Fi-
lius facit similiter (Joan. v, 19). Non est difficultas,
ubi non est infirmitas; quia difficultati subjacet im-
a) in infirmitate virtutis est : quae cum modum
non habet potestatis, non tenetur lege infirmi-
tatis.
73. Diem non potuit aliquando nescire. Filii cum
Patre natura una. — Hoc idcirco demonstratum a
nobis est, ne aut Deus post silentium locutus ad Fi-
lium, aut Filius post ignorationem scire existimare-
tur : sed iutelligentiam nostram naturae nostrae esse
significationibus instruendam, quae demonstrari ali-
quid nisi per loquentem non intelligeret, et non ne-
sciri aliquid (b) nisi sciendo non existimaret. Filius
itaque diem idcirco, quia tacet, nescit : et Patrem
solum idcirco scire ait, quia solus uni sibi non tacet.
Sed non exspectat, ut dixi, 315 has naturae diffi-
Omnia, quae Patris sunt, mea sunt.
c) obtinendo locutus est;
quia aliud est extrinsecus (d) sub istentia sua esse,
aliud est in suis atque (e) ipsum se esse : quorum
unum est possidere coelum, terras, mundumque to-
tum, aliud est se ipsum in his significare quae sua
sunt, sua autem ita, non tamquam externa subja-
ceant, sed quod ex suis ipse subsistat. Nunc ergo cum
omnia, quae Patris sunt, sua sunt; divinitatis signi-
ficat naturam, non obtentorum (f) communionem.
Nam ad id, quod de suo accepturum sanctum Spiri-
tum loquebatur, ait, Omnia, quae Patris sunt, mea
sunt; et ideo dixi, de meo accipiet : ut dum de suo
accipit, non etiam non de Patris accipere existima-
retur; vel eum de Patris sumeret, non etiam non de
suo sumere intelligeretur. Neque enim de creaturis
g) qui Dei Spiritus est; ut
ex his videatur accipere, quia ea omnia Dei sunt.
(h) Sed non ideo omnia, quae Patris sunt, sua sunt, ut
quod sumit ex Filio, ne etiam non de Patris sumere
videretur; cum omnia, quae Patris essent, esse intel-
ligerentur et Filii.
74. Cui voluntas, adeoque scientia, cum Patre ea-
dem. — Haec igitur natura non eguit vel demuta-
tione, vel interrogatione, vel allocutione, ut post
ignorantiam sciat, post silentium interroget, post in-
terrogationem audiat : sed perfecta in sacramento
unitatis suae manens, ut habuit de Deo nativitatem,
ita habuit et universitatem. Universitatem autem ha-
bens, non etiam non quae universitatis sunt te-
nuit, (i) scientiam scilicet, aut voluntatem : ne quod
scit Pater, per interrogationem 3l6 Filius sciret;
j) fuit proprietate naturae, no aliud aliquid, quam
Pater, aut vellet, aut sciret. Ad demonstrationem
a) Hoc est, in virtutis inopia sita est : quae virtus
cum, etc. Hinc quod in tribus Vat. et aliis recentio-
ribus mss., in infirmitate virtutis est. Dei autem na-
tura quae modum non habet, etc., interpolatori tri-
buendum.b) In recentioribus mss. nisi sciendo existimaret :
male. Illud nisi sciendo, id est, nisi discendo, ac more
hominum ab inscitia ad scientiam transeundo.c) Id est, non de illis bonis, quae non tenentur
natura, sed gratia aut labore postmodum obtinentur.d) Martin. ms., substantiae suae. Colb. cum Germ.
subsistenti : quod ad Filium referri potest. Unus Vatic.
ac pauci alii, subsistentis : quod et de Patre dictum
commode interpretari licet. Verius tamen alii, ut li-
quet ex num. 31, extrinsecus subsistentia, hoc est,
res externas, ut sunt, v. g., coelum, terra, mundus;
vel ut habetur supra, n. 31, elementa et creationum
variae species. Defendit Hilarius Christum non sola
Patris bona externa et creata sua esse dicere : idque
ex eo probat, quod subjicit, ideo Spiritum de suo
accepturum. Cum enim constet, Spiritum Dei de
creaturis nihil sumere; restat ut interna Patris bona,
virtutem scil., aeternitatem, providentiam, ete., omnia
sua dicat : quae quidem non aliud sunt ab ipso, quam-
vis imperfecto nostro loquendi more dicamus ea Pa-
tris, quasi aliud sit habens Pater, aliud quod habet.
Ex quo facile sequitur, Filii et Patris unam esse na-
turam. Confer num. 31.e) Editi, atque id ipsum. At mss. atque ipsum, non
alio sensu : qui clarior fiet, si post atque ipsum se
esse, suppleatur quae sua sunt.f) Rursum hic Erasmus in Hilarium censoriam
virgulam laxans, Cur fugis, inquit, communionis no-
men? Cui ille non immerito respondeat : Cur mihi
calumniam struis? Non fugio communionem simpli-
citer, sed communionem obtentorum, communionem
adventitiam bonorum quorumdam externorum, quae
naturae jam constitutae adjiciantur, communionem
denique naturae unitate destitutam : recordare mea
verba, lib. ix, n. 34.g) Sic mss. At editi, quia Dei Spiritus. Mox aptius
legeretur, quia e(??) omnes Dei sunt, quam quia ea omnia
Dei sunt. Hoc enim ad creaturas refertur. Hic spiri-
tus sauctus perspicue ostenditur Patri et Filio consub-
stantialis.h) Excusi, excepto ?ar., sed ideo, expuncto non,
quod exstat in mss. quorum auctoritate mox, pro
non etiam non de Patre, restituimus ne etiam non de
Patris. Horum autem sensus est : Non ideo quae Pa-
tris sunt Filii sunt, quasi omnia sua Pater ita refu-
derit in Filium, ut sibi ea non retinuerit; ac sic
quod sumit Spiritus a Filio, non accipiat et a
Patre.i) In mss. Vat. bas. et Martin., ut sciat scilicet aut
velit.j) Editi, in ea esset : castigantur ex potiori-
bus mss.Non veni voluntatem meam fa-
cere, sed voluntatem ejus qui me misit (Joan. vi, 38).
Patris voluntatem, non suam facit : dum per volun-
tatem ejus, qui se misit, significat et Patrem. Quod
autem id ipsum velit, non ambigue ostendit dicens :
Pater, quos mihi dedisti, volo ut ubi ego sum, et illi
sint mecum (Joan. xvii, 24). Cum ergo Pater velit nos
cum Christo esse, in quo secundum Apostolum elegit
nos ante constitutionem mundi, et ipsum illud Filius
velit, scilicet esse nos secum (Ephes. i, 4); voluntas
ad naturam eadem est, quae ad nativitatis significa-
tionem distinguitur (1)(a) in voluntate.
75. Eum non nescientem, sed ex dispensatione ta-
centem intellexerunt Apostoli. — Non itaque ignorat
Filius, quod non ignorat Pater; neque quia solus
Non est vestrum
scire tempora (2) (b) vel momenta, quae Pater posuit
in sua potestate (Act. i, 7). Cognitio negatur : ne-
que solum negatur, sed et sollicitudo cognitionis
inhibetur, cum scire haec tempora non est eorum.
Ipsi certe nunc post resurrectionem de tempori-
bus interrogant, quibus ante interrogantibus di-
ctum est, ne Filium quidem scire : nec videri pos-
317 tacendi, nunc post resurrectionem
loquendi tempus jam arbitrantes esse, interrogant.
Atque illis Filius non jam se nescire ait; sed quod
scire non sit eorum, (c) quia Pater in potestate sua
posuerit. Si itaque Apostoli hoc, quod nescit Filius
diem, dispensationem esse intelligunt, non infirmita-
tem; nos Filium ob id tantum diem dicimus nescire,
ne Deus sit? cum diem Pater Deus idcirco in potes-
tate sua posuerit, ne ad scientiam humanae cognitio-
nis evaderet : et Filius ante interrogatus, nescire se
dicens nunc rursum non se nescire respondeat, sed
eorum esse nescire; Patrem vero tempora non in
318 diem et momentum restituendi in
regnum Israel ipse ille, qui restituturus eum est, igno-
rare. Sed nos ad intelligentiam nativitatis suae per
exceptionem paternae potestatis erudiens, neque se
nescire respondit : et facultatem ipsis scientiae non
concessam esse demonstrans, id ipsum in sacramento
paternae potestatis consistere est professus.
(3) (d) Non ergo, quia nescire se diem et momen-
tum Filius dicit, nescire credendus est, sicuti neque
cum secundum hominem aut flet, aut dormit, aut
tristis est, Deus obnoxius esse aut lacrymis, (e) aut
timori, aut somno est confitendus : sed salva Unige-
In volente.vel momenta in nostro codice.non distinguitur in voluntate. At Corb. ac
pauci alii cum vulgatis, in volente. Quamquam salvo
et integro sensu removere liceret sive in voluntate,
sive in volente.b) A mss. constanter abest vel momenta, sicut et
apud Augustinum epist. cxcvii et cxcix ad Hesych.,
qui quidem epist. cxcvii, n. 2, observat graece legi
Nostri autem, inquit, utrumque
hoc verbum tempora appellant, cum habeant haec inter
se non negligendam differentiam, quippe appel-
lant tempora quae in rebus ad aliquid opportunis vel
importunis sentiuntur, ut messis, pax, bellum; autem ipsa temporum spatia. Hesychius tamen epistola
apud eumdem Augustinum praedictis intermedia legit
tempora vel momenta : quam lectionem Hilario non
ignotam fuisse palam fit ex subjectis.c) Sic mss. At editi, quae Pater.d) Male cohaeret illud non ergo : cum aliud prorsus
concludatur, quam in superioribus fuerit confectum.
Imo pugnare videtur haec conclusio cum dictis
num. 58, ubi Hilarius diem illum a Christo ignorari
posse negat, non solum quia temporum auctor est
ut Verbum, sed quia secundum mysterium assump-
tae carnis ad eum pertinet, et ipsius dies est, in qua
venturus est judicare vivos et mortuos. Quocirca
minutiori charactere distinguenda censuimus quae
sequuntur, maxime cum non exstent in mss. optimae
notae Colbertinus tribus, Carnutensi, Germ. et Sor-
bon. Ea tamen suo e loco non movimus prorsus :
quia et in perantiquo codice basilicae Vaticanae, Mar-
tiniano, Corbeiensi, aliisque habentur, et ab aliis
Hilarii verbis per se sunt satis discreta. Si simile
quid lib. x, n. 8, haberent, suspicaremur librarium,
quem in praedicto codice sancti Petri exscribendo
magna usum esse licentia constat, haec verba ad
Graecorum imitationem expressa addidisse. Sane non
longe ab eis dissident haec Cyrilli lib. Thesauri pag.
221 : Quemadmodum hoc in se recepit Christus, ut
homo factus una cum hominibus esuriret, sitiret, reli-
quaque pateretur, quae de ipso dicta sunt; eadem plane
ratione non est quod quem offendat, si ut homo una
cum hominibus ignorasse dicatur. Eadem doctrina
licet ab Athanasio asserta videatur Or. iv contra
Ar., p. 494 et 495, neque Gregorio Naz., Or. xxxvi,
n. 62, aliisque magnis viris displicuisse; a Leporio
tamen in libello, cui cum aliis subscripsit Augustinus,
tom. ii Concil., non modo retractata, sed et ana-
themate damnata est : quia dici non licet, etiam se-
cundum hominem, ignorasse Dominum prophetarum.
Imo Cyrillus, Athanasius, aliique Patres, si eorum
Themistiani, ab errore Agnoitae cognomi-
nati sunt : contra quos S. Eulogii Commentarium
approbat Gregorius Papa I, lib. viii, epist. 42. Ex-
stat quoque opus Agobardi contra Felicem, qui diem
judicii, Lazari sepulcrum, sermones pergentium in
Emmaus, etc., Christo latuisse existimabat. Vide no-
tata ad lib. x, n. 8.e) In codice Vat. bas. et Martin., aut morti, non
aut timori.
Totus est adversus eos, qui nullam in Christo volentes
esse substantiam, quae non in passione doluerit,
nullam quae ab esurie, siti, tristitia, timore aliena
fuerit, divinae professionis naturaeque immemores,
ad argumentum impietatis suae, dispensationis
gesta et dicta tenuerunt (Lib. i, n. 32). Quorum
alii Christum asserebant merum esse hominem, in
cujus animam, non simplex, sed dominans metus
tristitiae i aminentis inciderit, qui consternatus
fuerit passionis necessitate, et quem obtinuerit vis
Ibid., n. 33). Alii Verbum cum carne con-
fundentes, officio animae functum esse praedicobant.
Nec decrant qui ipsum ab homine prorsus separan-
tes, nullam illius in Christo praesentiam fatebantur,
nisi quam in prophetis agnoscimus. Rursum discre-
pantes complectebantur sententias, cum Christi non
modo carnem, sed et animam ab Adam propagatam
sentientes, u! Scripturas eluderent, quibus de coelis
descendisse significatur, descensum illum non de per-
sona Verbi carnem sibi assumente, sed de ipsa carne
e coelis advecta interpretabantur.
Contra illos haereticos Hilarius eo ut plurimum utitur
argumenti genere, quo in suis ipsorum sententiis non
succurrat eis quod reponant. Quod autem aliorum
Operum initio rogat, id ei maxime in hoc libro con-
cedendum, ne scilicet de ipso ante finem judicetur.
Si quid enim offendiculi pariunt initia, finis levabit.
Quamquam exposita adversariorum sententia facile
judicatur, vel solam a dolore, metu, tristitia exi-
mere Christi divinitatem; vel humanam illius natu-
ram a dominantibus dumtaxat et coactis hujusmodi
affectionibus vindicare. Illud etiam attendendum
quod Gregarius Nyss. Or. v contra Eunom a Theo-
doreto, Dial. iii, laudatus ait : Cum enim duplex et
ambigua sit opinio, divinitasne, an humanitas
passa sit : unius rejectio, alterius prorsus erit con-
firmatio.
Itaque Hilarius, num. 9, insanas haereticorum contra
Christi divinitatem opiniones exponere simul ac per-
sequi incipiens, deinceps, usque ad num. 36, de mira-
milestone unit="PLSection" n="D"/>bili illius conceptione ita disserit, ut ex ea naturae
nostrae veritatem a Verbo sine sui abolitione, sine
nostris vitiis susceptam esse demonstret. Ex quo con-
ficit, Christum unum eumdemque, etsi non humana
lege conceptum, tamen et verum hominem exstitisse,
et verum Deum : ut rerum hominem, passionum na-
turis permissum esse : ut absque originis nostrae : vi-
tiis conceptum, passionum nostrarum non confec-
tum esse injuriis; ut verum Deum, ab iisdem pror-
sus fuisse alienum.
Exinde usque ad num. 43, tristitae ipsius, orationis,
et angelici ministerii expendetens causas, cum non sibi,
sed Apostolis tristem fuisse, orasse, et ab Angelo
confortatum esse propugnat. Tum quinque numeris
sequentibus enarrat quae Christus in passione praebue-
rit divinae omnipotentiae suae signa : quibus facile
appareat, doloris necessitatem, vim ac dedecus in
eum non convenire, qui tanta potuerit; et eum qui-
dem secundum hominem pro nobis infirma omnia
pati, sed secundum Deum in his omnibus trium-
phare (num. 47).
Hinc adversarii vocem Christi objiciunt se derelictum
clamantis. Quae autem illorum de Christo fides sit,
declarat numerus 49. Ac subinde multis oppositis
quaestionibus de Christi ortu temporali, fletu, ani-
mae ponendae ac resumendae potestate, spiritus com-
mendatione et traditione, quae cum haereticorum
doctrina conciliari nequeant, nodum earum solvit
num. 61, ex fide Ecclesiae, quae cum Christi naturas
non confundat, nec dividat personas, in uno eodem-
que Christo habet conquerentem ad mortem relic-
tum se esse, quia homo est, et eum qui moritur
profitentem se in paradiso regnare, quia Deus
est. Interea Hilarius fidei necessitatem more suo
commendat : quo arrogantiam retundat haereticorum,
321-322 qui Christi mysteria se comprehendere
jactitabant. Ut enim tradit Athanasius ad calcem
l. de Salutari Adv. J. C. qui divinitati ejus passionem
adscribunt, aut qui humanitati ejus fidem non ha-
bent, aut qui unum in duo separant,ii carnis ejus
dimensionem faciunt, et quantum et quomodo praeter
1. Dissidentium sententiarum quae causae. Doctrinam
placiti, non rationis sectantes. — Non est ambignum,
omnem humani eloquii sermonem contradictioni ob-
noxium semper fuisse : quia dissentientibus volun-
tatum motibus, dissentiens quoque sit sensus ani-
morum; cum adversantium judiciorum (a) affectione
compugnans, assertionibus his, quibus offenditur,
contradicit. Quamvis enim omne dictum veri ratione
perfectum sit; tamen dum aliud aliis aut videtur, aut
complacet, patet veritatis sermo adversantium re-
sponsioni : quia contra veritatem aut non intellectam
aut offendentem, vel stultae vel vitiosae voluntatis er-
b) adversandi studium persistit, ubi non rationi vo-
luntas subjicitur, nec studium doctrinae impenditur,
sed his quae volumus rationem conquirimus, et his
quae studemus doctrinam coaptamus Jamque no-
minis potius, quam naturae, erit doctrina quae flugi-
tur : et non jam veri manebit ratio, sed placiti;
quam sibi voluntas magis ad defensionem placentium
coaptaverit, non quae voluntatis instinctum per intel-
ligentiam veri rationabilis incitabit. Per haec igitur
vitia studiosarum voluntatum omnes adversantium
a) Ms. Martin. et alii nonnulli, assertione.b) Vat. bas., Martin. ac pauci alii mss. adversandi studio.a) voluntatis quae-
reretur, sed voluntatem omnem doctrinae ratio com-
moveret; essetque omnis sine contradictione verita-
tis sermo, cum unusquisque non quod vellet, id verum
esse defenderet, sed quod verum est, id velle coepisset.
2. Quos magistros quaerant. — Harum itaque vitio-
sarum voluntatum non ignarus Apostolus, inter multa
contestandae fidei et praedicandi verbi praecepta, ad
Timotheum scribens ait. Erit tempus cum sanam doc-
trinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacerva-
bunt sibi magistros (b) prurientes aures : et a veritate
quidem auditum avertent, ad fabulas autem converten-
tur (II Tim. iv, 3). Ubi enim per impietatis studium
extra sanae doctrinae patientiam erunt, tunc his quae
desiderant coacervabunt magistros, apta scilicet cu-
piditatibus suis doctrinarum instituta cumulantes,
neque doceri se desiderantes, sed doctores ad id quod
desiderant congregantes : ut cumulus ipse conquisi-
torum et coacervatorum magistrorum, aestuantium de-
sideriorum satisfaciat doctrinis. Et hic tantus (c) stul-
tae irreligiositatis furor quo tamdem spiritu, sanam
doctrinam non sustinens, corruptam desiderabit, si
ignorat; ab eodem Apostolo ad hunc eumdem Timo-
theum scribente cognoscat : Spiritus autem manifeste
dicit, quia in novissimis temporibus recedent quidam a
fide, attendentes spiritibus seductoribus, doctrinis dae-
moniorum in hypocrisi (2) (d) mendaciloquiorum
(I Tim. iv, 1). Qui enim doctrinae profectus est, placita
magis quam docenda conquirere? Aut quae doctrinae
religio est, non docenda desiderare, sed desideratis
coacervare doctrinam? Sed haec seducentium spiri-
tuum incentiva suppeditant, et simulatae religionis
falsiloquia confirmant. Sequitur enim fidei defectio-
nem hypocrisis mendax, ut sit vel in verbis pietas,
quam amiserit conscientia. Et ipsam quidem simula-
tam pietatem omni verborum mendacio impiam red-
dunt, falsae doctrinae institutis corrumpentes (3) sanc-
titatem fidei : dum secundum desideria studiorum
potius, quam secundum evangelicam fidem, coacer-
vata doctrina est. Auribus enim prurigine incitatis,
dum per audiendi impatientem oblectationem sub
3. Arianis conveniunt praedicta. — Incidimus plane
in hoc prophetiae apostolicae molestissimum tempus.
Conquisitis enim nunc creaturae potius quam Dei
praedicandi magistris, desideriis humanis potius
quam (4) sanae fidei doctrinis studetur : et eo 323
usque eos prurigo aurium ad ea quae desiderant au-
dienda excitavit, ut coacervatis doctoribus sola haec
nunc interim praedicatio polleat, per quam unigenitus
Deus a potestate et veritate Dei patris alienus, aut
alterius generis Deus sit in fide nostra, aut Deus non
sit : mortifera ex utroque impietatis professione, aut
4. Hilarius in exsilio liber ac laetus. — Sed licet
(6) (e) nunc a multis, coacervantibus sibi secundum
desideria sua magistros, sana doctrina exsulet; non
tamen a sanctis quibusque praedicationis veritas
(f) exsulabit. Loquemur enim exsules per hos libros,
et sermo Dei, qui vinciri non potest, liber excurret, de
hoc eodem aposlolicae prophetiae admonens tempore :
ut cum auditus veritatis impatiens deprehenditur, et
secundum desideria humana coacervati magistri re-
5. Quam caute se gesserit superioribus libris. So-
lemnes Arianorum calumniae in Catholicos. — Supe-
rioribus igitur libellis sincerae, ut arbitror, fidei et
incontaminatae veritatis professionem tenentes,
quamquam secundum humanae naturae consuctudinem
nullus sermo non sit obnoxius contradictioni, eam
Voluntati.Mendacioloquentium. Graece, Sanitatem.Sanctae fidei.Loquentes.Licet cum.Coacervaret.a) In excusis, voluntati guaereretur. Tum in pluri-
bus mss. si voluntatem.b) Sic plerique mss. favente graeco scalpentes
aures, quomodo legitur lib. in Constant., n. 1. Editi
vero, prurientes auribus.c) Editi, stultae religiositatis; emendantur ex
mss.d) Aliquot mss. cum vulgata, mendacium loquen-
tium. Alii cum Bad., Er. et Lips., mendaciloquorum.
Quam cum Par. ac veteribus mss. Colb. et Germ.
praeeferimus lectionem, confirmant subsequentia.e) In mss., licet cum, non licet nunc.f) In vulgatis, exulavit : cui verbo non satis mo-
deste subjungeret Hilarius, Loquemur enim, se unum
ex omnibus sanctis memorans. Ab hoc jactantiae vitio
sermonem illius purgat lectio mss. exsulabit : ut sanctis ad fideles veritatis amantes referatur, quibus
veram doctrinam, librorum suorum subsidio, minime
exsulaturam pollicetur.324
excusare non liceat, sed irreligiositatem necesse sit
confiteri. Eam quoque nunc, secundum sancti Spiri-
tus donum, temperavimus totius fidei demonstratio-
nem, (a) ut ne quid ementiri saltem adversum nos
criminis possent. Solent enim ita de nobis implere
aures ignorantium, ut nos asserant negare nativitatem,
cum unitatem divinitatis praedicamus : et dicant soli-
tarium a nobis per hoc, (b) Ego et Patrem unum su-
mus (Joan. x, 30), significari Deum : ut innascibilis
Deus descendens in Virginem homo natus sit, qui
(c) ad dispensationem carnis id quod ita coeperit, Ego,
ad divinitatis suae vero demonstrationem subjecerit,
et Pater, tamquam hujus hominis sui pater esset; ex
duobus vero consistens, homine scilicet et Deo, de se
locutus sit, unum sumus.
6. Quid hactenus dictum de aeterna Filii generatione.
— Sed nos nativitatem subsistentem sine tempore
protestantes, praedicavimus Deum filium non alienae
a Deo patre naturae Deum : neque ex innascibilitate
Innascibili coaequalem, sed ex generatione (d) Unige-
niti non disparem : neque unum eos esse ex gemina-
tis nominibus (e) unionis, sed ex nativitate naturae :
neque duos deos per diversitatem generis in fide
esse, neque rursum singularem (1) (f) quia solum
Deum, ubi sacramentum Dei unigeniti est confiten-
dum; sed in Patre significari atque esse Filium, dum
in eo et natura Patris et nomen (scil. naturae) est, in
7. Quid de temporali. — Atque (g) hanc quidem
et intemporalem, et inenarrabilem, et omnem hu-
manae intelligentiae sensum excedentem Unigeniti
generationem praedicantes, nati quoque in hominem
ex partu Virginis Dei sacramentum docuimus : de-
monstrantes secundum 325 dispensationem carnis
assumptae, tum cum se ex forma Dei evacuans for-
mam servi accepit, infirmitatem habitus humani Dei
non infirmasse naturam, sed salva divinitatis in ho-
mine virtute acquisitam esse Dei ad hominem potes-
tatem. Namque cum (h) in hominem Deus natus sit;
non idcirco natus est, ne non Deus maneret, sed ut
manente Deo homo natus in Deum sit. Nam et
(2) Emmanuel nomen ejus est (Matth. i, 23), quod est
nobiscum Deus : ut non defectio Dei ad hominem sit,
Joan. xvii, 5).
Vel cum glorificari se rogat, non utique naturae Dei,
sed assumptioni humilitatis hoc proficit. Nam hanc
gloriam postulat, quam ante constitutionem mundi
apud Deum habuit.
8. Quid de hora ignorata. — Respondentes quoque
stultissimis eorum professionibus, usque ad ignoratae
horae descendimus demonstrationem : quae etiamsi,
secundum illos, a Filio apprehensa (percepta) non
esset, tamen id ad contumeliam divinitatis unige-
nitae non pertineret; quia natura non ferret, ut eum
nativitas retroageret ad innascibilitatis (i) ininitia-
bilem substitutionem, potestati suae Patre momen-
tum definiendi adhuc diei ad demonstrationem au-
ctoritatis innascibilis reservante : neque in eo infir-
326 innascibilem in Patre atque ininitiabilem
potestatem, innascibilis haec in eo sit potestatis ex-
ceptio. (j) Sed quia hanc nescitae diei professionem,
non ignorationis esse infirmitatem, sed tacendi dis-
quia solum desunt in codice Veron.Immanuel pro Emmanuel.a) Ita mss. Editi vero, ut ne quidem mentiri... cri-
minis aliquid passint.b) In vulgatis hic additur quod scriptum est : re-
fragantibus mss.c) Haec lectio, quae est plerorumque ac sincerio-
rum mss. integra erit, si verbum referat hio supplea-tur. In tribus mss. exstat, quia ad dispensationem car-
nis sit quod ita, etc. At in vulgatis absque ulla aucto-
ritate habetur, quia ad dispensationem carnis pertineat
id quod ita, etc. Hic notatur Sabellii doctrina, cujus
invidiam in Catholicos Ariani conferebant.d) Editi, excepto Par. unigenitum : male. Nam vo-
cabulum disparem refertur ad nativitatem subsisten-
tem, id est, subsistentia a gignente distinctam : quae
Patri aequalis praedicatur ratione generationis, non
ratione innascibilitatis.e) Hoc est, neque unum eos esse ob singularita-
tem persona, cui nomina geminata sint. Hinc con-
firmatur quod observavimus (col. 165, not. c nostrae
edit.), Sabellium in Virgine unionem eatenus dividere,
quatenus incipiebat Dei e, usdem nomina geminare.f) Restituimus quia solum ex potioribus mss. Colb.,
Carn., Remig., Germ., etc., ubi g) Aliquot optimae notae mss. atque in hanc.h) In vulgatis, in homine; sicque alias legit Hilarius, puta lib. v, n. 18, et lib. ?x, n. 4. Hic tamen
auctoritate mss. restituimus in hominem, quod et
paulo ante habent editi, ac magis congruit cum sub-
nexis natus in Deum sit.i) Aliquot mss., initiabilem substitutionem : men-
dose. Inimitabilem substitutionem vocat eam subsi-
stendi rationem, quae omnis principii expers sit. Con-
cedi nequit Patrem potestati suae quidquam reser-
vasse, nisi filius ipsi inaequalis concedatur.Verum hic
Hilarius non tam ex sua quam ex Arianorum sen-
tentia loquitur : in qua Filius non simpliciter negetur
scire,sed catenus nescire dicatur, quatenus non
innascibilis esse intelligitur.j) Erasmus hic inseruerat : Per quam patuit Verbi
professionem ad consummandi hominis sacramentum
pertinere : ut qui infirmitates nostras portabat, infir-
mitatem quoque sibi humanae ignorationis assumeret :
atque ita diem nescire se diceret, ut sepulcrum Lazari
nesciebat, et attrectantem vestis suae fimbriam mulie-
rem ignorabat : tam infirmus ad sciendum, quam in-
firmus ad fiendum, sub lassitudinis et sitis et inediae
officio, nescientiae etiam non dedignatus errorem :
maxime cum ex mortuis resurgentem et ingressurum
supergressurumque coelos Apostoli non jam nescientem,
sed hujus ipsius diei suae potentem ac scientem interro-
gassent, nihil aliud percontantes quam id quod sub dis-
pensatione hominis tacebatur : ut in eo quod nescire se
dixerat, dum rursum interrogant, assumptionem potius
quam necessitatem ignorantiae intelligere viderentur.
Quae in quodam codice adsuta se reperisse admonet.
In uno tantum ms. Remigiano ann. circiter 700, in
quo multa passim truncata aut perturbata sunt, ea
ipsa reperimus initio hujus numeri adsuta proxime
post verba : Usque ad ignoratae horae descendimus de-
monstrationem. In aliis autem mss. nullum est addita-
menti hujus vestigium. Sicut in appendice ad calcem
libri ix adjecta; ita etiam hic ignorantia Christi
aliter explicatur, quam in toto libro ix exposita est; in quo praeterea cum dici ignorantia dispensationi
dispensationis vocabulo non quem-
admodum hic intelligitur mysterium assumptae car-
nis, sed abstrusum Dei consilium, quo prudenter ju-
dicavit hanc diem hominibus a Christo non esse re-
velandam. Dubitari vix potest, quin hoc merum
adsumentum sit. Et vel ex hoc confirmatur, quod
cum non exstet nisi in duobus mss. quos sciamus,
eorum unus uno loco, altero alter illud collocat.
Probabile etiam est, illud ejusdem esse, cujus est
additamentum libri ix, quamvis exstet in longe plu-
ribus mss.; Hilarium vero utriusque auctorem esse
ea tantum ratione cogitare licet, ut post absolutum
opus annotaverit novum quemdam explicandae prae-
dictae ignorantiae modum Patribus aliis satis com-
munem.a) expurganda etiam nunc
est omnis impiae assertionis occasio, et omnes haere-
ticae blasphemiae transcurrendae sunt praedicationes,
ut veritas Evangelii per ea ipsa quibus (1) obscurari
videtur eluceat.
9. Passionis timor ac dolor contra Filii aequalitatem
Objicitur. — Volunt enim plerique (b) eorum ex pas-
sionis metu et ex infirmitate patiendi, non in natura
eum impassibilis Dei fuisse : ut qui timuit et doluit,
non fuerit vel in ea potestatis securitate quae non ti-
met, vel in ea Spiritus incorruptione quae non dolet;
sed inferioris a Deo patre naturae, et humanae pas-
sionis trepidaverit metu, et ad corporalis poenae con-
gemuerit atrocitatem atque hac impietatis suae as-
sertione nitantur, quia scriptum sit : Tristis est
anima mea usque ad mortem (Matth., xxvi, 38); et
Pater, si possibile est, transeat calix iste a
me (Ibid., 39); sed et illud : (2) Deus meus, Deus
meus. quare me dereliquisti (Matth., ххvii, 46)? hoc
quoque adjiciant : Pater, commendo in manus tuas
spiritum meum (Lucae xxiii, 46). Has enim omnes
piae fidei nostrae professiones ad impietatis suae ra-
piunt usurpationem : ut timuerit, qui tristis est, qui
et transferri a se calicem deprecatus sit; ut dolue-
rit, qui derelictum se a Deo in passione conquestus
sit; ut infirmus quoque fuerit, qui spiritum suum Pa-
tri commendaverit, nec anxietas admittat similitudi-
327
naturae quae infirmitiatem diversitatemque suam et de-
precatione calicis, et desolationis querela, et (c) com-
mendationis confessione testetur.
10. Mortem haud recte dicitur timuisse, quam do-
cuit non timendam. — Ac primum ante quam ex his
ipsis dictis demonstremus, nec metuendi de se in
eum infirmitatem incidisse aliquam, nec dolendi :
quaerendum est quidnam videatur timere potuisse,
ut in eum formido intolerandi doloris (d) inciderit.
Et puto non alia hic ad timendum, quam passionis
et mortis, causa praetenditur. Et interrogo eos, qui
hoc ita existimant, an ratione subsistat, ut mori ti-
muerit, qui omnem ab Apostolis terrorem mortis
apellens, ad gloriam eos sit martyrii adhortatus,
Qui non accipit crucem suam et sequitur me,
non est me dignus : et qui invenit animam suam, perdet
illam : et qui perdiderit eam propter me, inveniet eam
(Matth. x, 38, 39). Cum enim pro eo mori vita sit;
quid ipse in mortis sacramento doluisse existiman-
dus est, qui pro se moriemibus vitam rependat?
Et cum non timendos esse qui corpus occiderent
monet (Ibid., 28); ipsum illum mors (e) ad timo-
rem passionis corporalis exterruit?
11. Quam et sponte oppetiit cum reviviscendi potes-
tate. — Tum (f) deinde quem dolorem mortis time-
ret, potestatis suae libertate moriturus? Humano
Quibus obscura videbatur.Deus, Deus meus.a) Lips. ex Erasmi margine, expugnanda : minus
concinne.b) Non jam quod omnes; sed quod plerique Aria-
norum sentiant, refellendum proponitur. Sentiunt
Exstitit autem, inquit lib. de Sectis, act. iii, statim
ipso Constantino imperante Arii haeresis, qui et circa
divinitatem, et circa naturam humanam errabat : circa
divinitatem, quia Filium dicebat esse Dei creaturam,
itidemque Spiritum sanctum : circa incarnationem,
quia Christi corpus aiebat inanimum esse, in quo
animae loco sermo principatum obtinuerit. Hoc autem
propterea dicebat, quoniam conduceret ad stabilien-
dum ipsius de Trinitate dogma. Qui autem conduceret,
post nonnulla sic explicat : Idcirco Arianum dogma
Christi corpus inanimum esse tradebat, ut humiles ejus-
modi voces Christo non ut homini tribueremus, sed ut
Dei filio, deque ipsius sententia Filius Patre minor de-
prehenderetur. Quod Athanasius, lib. de Incarn. Chri-
sti, pag. 628, confirmat his verbis : Frustra igitur
cavillantur Ariani, qui carnem tantummodo statuen-
tes, ea, quae de passione intelligitur, ad impatibilem
deitatem impie referunt. Hac sententia sic explicata,
scopoque Hilarii perspecto, facilius capientur quae
subjiciet, aut certe suspicionem non ita facile mo-
vebunt.c) Vat. bas. mss., commendationis spiritus.d) Excusi hic addunt vel terroris, non mss.e) Sic mss. At editi, a timore. Hic timor ab eo
arcetur, pro quo mori vita sit : ac proinde ab hoc
animi affectu vindicatur Christus quatenus Deus est,
non quatenus homo.f) In vulgatis, denique, Et hic denuo ostenditur
in Christo esse natura aliqua timoris expers : neque
hoc nisi de divina praedicatur, quae nimirum sola
habet ponendae atque iterum sumendae animae potes-
tatem. Quod illustratur his Athanasii sermone ma-
jore de fide apud Theodoretum Dialogo iii : Homo
autem Dominicus, nec vi morbi superatus, nec invitus
mortuus est : sed sua sponte venit ad mortis dispensa-
tionem, corroboratus ab inhabitante in ipso Deo Verbo,
qui dixit, Nemo tollit animam meam a me, etc. Divi-
nitas ergo Filii est, quae et ponit, et rursus sumit ani-
mam hominis quem gestavit.a) testatus esset, incli-
nato capite spiritum tradidit (Joan., xix, 30). Si hoc
naturae hominis jus relictum est, ut per se exhalans
spiritum requiescat 328 in mortem, et non dissoluto
corpore labefactata anima decedat, vel abruptis aut
perfossis aut collisis membris spiritus tamquam in
sede sua violatus erumpat aut effluat : incidat in (b)
Dominum vitae mortis metus, si quod emisso spiritu
mortuus est, non libertatis suae ad moriendum usus
12. Nec corpori nec spiritui mors fuit terribilis.
— Sed forte humanae ignorantiae timiditate hanc
ipsam (2) (c) moriendi in se timuit potestatem; ut
licet ab se (3) mortuus sit, tamen hoc ipsum, quod
moriturus esset, timuerit. Et si forte erunt, qui ita
existimabunt; constituant cui rei existiment mor-
tem fuisse terribilem, Spiritui, an corpori. Si cor-
pori; anne ignorant, quod Sancto corruptionem non
visuro (Ps. xv, 10), intra triduum corporis sui
templum esset suscitaturus? Si vero Spiritui mors
terribilis est; (4) (d) Lazaro in Abrahae sinibus lae-
tante, infernum chaos Christus timeret? Haec stulta
e) morientis et poteslate non
diu mori timor mortis : quia et voluntas moriendi et
potestas reviviscendi extra naturam timoris est, dum
timeri mors non potest et in voluntate moriendi et
in potestate vivendi.
13. An poenas timuerit. — Sed forte penduli in
cruce corporis (6) poenae et colligantium funium vio-
lenta vincula, et adactorum clavorum (f) cruda vul-
nera sunt timori? Et videamus cujus corporis homo
Christus sit; ut in suspensam, et (g) nodatam, et
transfossam carnem dolor manserit.
329 14. Unde in corporibus sensus. — Ea enim
natura corporum est, (h) ut ex consortio animae in
sensum quemdam animae sentientis animata, non
alias, exceden-
tium) ex carne ungnium praesegmina nesciunt. Et
si quando accedente vitio pars aliqua corrupta mem-
brorum, sensum vivae carnis amiserit; ea cum vel
desecabitur vel uretur, dolorem quisquis esse po-
tuisset, non manente in ea animae permixtione, non
sentiet. Aut cum gravis necessitas recidendi cor-
i) violentioribus occupata conficitur. Ac tum
Vel resumendae.suam.moriturus.Eleazaro.Morientis mors.Poena; mox, crura, non cruda.Scis.a) Aliquot mss. probae notae, testatus est.b)Vetus ms. Colb., in Deum vitae. Magis placet
Dominum, quamvis hoc verbo divina natura signifi-
cetur, quae hinc in Christo demonstratur, quod ex se
moriens jure nulli hominum naturae relicto sese gaudere palam fecerit.c) In vulgatis hic additur suam : vox abest a po-
tioribus mss. ac verbis in se satis exprimitur, puta,
ac moriendi potestatem, quae in se sita erat, timuit.d) Vetustiores mss. Eleazaro habent, non Lazaro.
Vocabulo Spiritus naturam divinam hic intelligi li-
quet ex num. 34, estque adaequata Christi divisio in
corpus et Spiritum, id est, in hominem et Deum; et
ea quidem accommodata sententiae Arianorum, corpus
in Christo dumtaxat et sermonem vices animae sup-
plentem agnoscentium. Quibus ostendit Hilarius,
non neutram illam naturam timori esse obnoxiam,
sed nihil esse causae cur Christus alterutri timeat :
juxta quae Augustinus in p. xcxiii, n. 19 : Te praesi-
gnavit Dominus in sua infirmitate, non se : non enim
timebat tertio die resurrecturus. Praetera non hic re-
spuitur simpliciter timor, sed is tantum qui ex hu-
mana ignorantia proficiscatur. Demum hoc argumen-
tum iis potest accenseri, quae ad hominem vocant,
et ex adversariorum sententia conficiuntur.e) Vat. bas. ms. in voluntate mortis. In vulgatis,
morientis mors : corrupte. Tum apud Er. et poste-
riores editiones, et in potestate non diu in morte ma-
nendi timor. In duobus mss. Colb. et uno Sorbon.,
et potentis non diu mori, etc. In antiquiore Colb. :
Non est in potestate moriendi morientis et potentis non diu esse mortuum, et potentem non diu mori timor mor-
tis. Caeteros sequimur mss. quorum lectio clarius ita
potest reddi : Non est timor mortis in eo, qui sponte
f) Pratellensis codex dura vulnera.g) In mss. Corb. et quibusdam aliis, nudatam,
male. Hac et superiori sententia docetur corpus
Christi non solis clavis, sed violentis funium vin-
culis cruci fuisse colligatum. Tum ad marginem
Erasmi, dolor invaserit : quod a Lipsio absque alia
auctoritate arreptum, deinde obtinuerat. Jam legi-
mus in ps. lviii, n. 7; Quae in impietatem populi es-
sent mansura. Quocirca non placet quod in uno
e mss. Vatic. ut suspensa et nodata et transfossa
carne, etc.h) Solus codex Vat. bas., ut nisi ex consortio : et
mox non sentiant hebes, pro non sit hebes : et post
pauca, ex cujusdam enim, pro ex quodam enim.i) In veteribus mss. sucis; cum unico. In optimo
codice Colbertino quaternione hic avulso, desideran-
tur quae ab hinc usque ad num. 31 intercedunt.a) alti
vulneris plagam sensus carnis emortuus, sensu ani-
mae in se torpentis evadit. Affert itaque dolorem
per animae infirmis admixtionem, in infirmum sen-
sum suum corpus animatum.
15. Unde Christi corpus et anima. — Si igitur homo
Jesus Christus per initia corporis atque animae no-
strae vixit in corpore, et non ita ut corporis sui, sic
et animae suae princeps Deus, (1) in similitudinem
330 hominis constitutus, et habitu repertus ut ho-
mo natus est; (b) dolorem senserit corporis nostri,
animae nostrae et corporis, ut conceptu, ita et initio
animatus in corpore. Quod si assumpta sibi per se
ex Virgine carne, ipse sibi (2) (c) et ex se animam
concepti per se corporis coaptavit; secundum animae
corporisque naturam, necesse est et passionum
d) consummavit hominem viventem.
e) Verbo Deo ex se et carnem intra
Virginem (3) assumere, et carni animam tribuere,
homo Christus Jesus ad redemptionem animae et
corporis nostri perfectus est natus; et corpus qui-
dem (f) ita assumpserit, ut id ex Virgine conceptum,
formam eum esse servi effecerit? Virgo enim non nisi
(4)(g) ex suo sancto Spiritu genuit quod genuit. Et quam-
vis tantum ad nativitatem carnis ex se daret, quantum
ex se foeminae edendorum corporum susceptis origi-
nibus impenderent; non tamen Jesus Christus per
humanae conceptionis coaluit naturam. Sed omnis
causa nascendi invecta per Spiritum, tenuit in ho-
minis nativitate quod matris est; cum tamen habe-
ret (5) (h) in originis virtute (i) quod Deus est.
16. Christus qui et de coelo, et filius hominis, et in
coelo. — Hinc igitur maximum illud ac pulcherri-
mum 331 suscepti hominis sacramentum Dominus
ipse ostendit, dicens : Nemo (j) adscendit in coelum,
In similitudine; graece, in similitudine hominis constitutus.per se, absque particula et.Adsumeret; exinde, tribueret.Ex Sancto Spiritu.In originis nativitate.a) Tres mss., acti; et mox Pratel., emortuo, non
emortuus.b) In vulgatis, parem dolorem. Abest parem a
mss. Tria hic adversus Arianos Appollimaristarum
parentes asseruntur : primum, humanam Christi
naturam non hominum more, sed solo auctore
Verbo de Virgine fuisse conceptam; alterum, Ver-
bum animae vices non supplevisse, sed animam si-
dolo-
rem corporis nostri; quia corporis nostri dolor
peccati poena est, eique inniti subjacemus : at Chri-
stus alia lege conceptus, nec peccati reus fuit, nec
poenae obnoxius, cui neque nisi sponte sua subjacuit.
At vero si conceptio illius ideo hic consideretur, ut
ex singulari conceptionis modo praeter humanam
naturam ostendatur habere divinam, secundum quam
dolorem non senserit corporis nostri; in iis quae hic
disputantur nulla erit difficultas. Erit quippe refu-
tatio eorum, qui in Verbum ut animae munere fun-
gens dolorem cadere existimant. Neque vero apparet
quorsum in his : Tenuit in hominis nativitate quod
matris est, cum tamen haberet in originis virtute quod
Deus est, aliisque tanto studio exponatur humanae
divinaeque Christi naturae veritas ac distinctio, nisi
c) Particulam et, quae perinde est ac etiam, adje-
cimus ex mss. duobus Colb. et uno Sorbon. qui cum
vulgatis subjiciunt ex se, ubi aliis in mss. legitur
per se, non alio sensu. Nam illud ex se non mate-
rialem causam sonat, sed efficientem : quo sensu
rursum, num. 22 habetur : Ut per se sibi assumpsit
corpus, ita ex se sibi animam assumpsit.d) Id est, condidit et assumpsit hominem, qui
corpore et anima constans, vivens, perfectus et con-
summatus homo erat. Nihil enim hic cum Apollina-
rio, qui sentiebat Verbum carni conjunctum con-
summasse hominem viventem, in quantum praesti-
tisset ei vitam, ac vices animae supplevisset.e) Aliquot mss. Verbo Dei.... assumeret.... tri-
bueret. Hominem perfectum a Verho assumptum
esse, hinc proxime probatum est, quia Christus est
filius hominis : nunc id ipsum inde confirmatur,
quod non carnis tantum, sed et animae sit redemp-
tor. Utroque illo argumento adversus Apollinaristas
sic utitur Gregorius Naz., Or. li, n 13 : Quod as-
sumptum non est, curationis est expers….Si dimidiata
tantum ex parte Adamus lapsus est, dimidiatum quo-
que sit quod assumptum est, et post pauca : Si ipse
inanimatus est (Christus), quo tandem modo hominis
nomen sustinebit?f) Sic Bad., Er. et mss. At Lips. et Par., ita
assumpsit. Neque hoc Hilario insolens, ut duo verba
eadem conjunctione copulata non uno modo enun-
tiet : ut hic primum ponit natus est, ac deinde as-
sumpserit, quamvis utrumque verbum ad eamdem
particulam si referatur. Hic altera adjicitur condi-
tio, ut Christus vere hominis filius sit, necessaria,
scil. ut non undecumque allatam carnem, sed ex
Maria acceptam assumpserit : sicque transitur ad
refellendum alium Apollinaristarum errorem, quo,
uti credere par est, post Arianos dicunt Christi
carnem de coelo fuisse allatam.g) Ex duobus mss. Colb. et uno Sorbon. hic ad-
dimus suo, id est, ex Spiritu Christi, seu non nisi ex
Verbo genuit : quod perspicuis verbis ad calcem
numeri sequentis sic declaratur : Caro non aliunde
originem sumpserat, quam ex Verbo. Haec magis
spectant ad declarandas propositiones superiores,
quibus Christum per initia nostra natum esse nega-
h) Editi, in originis nativitate. Tres mss., in ori-
gine. Remig. virtutem in originis nativitate. Magis
placet cum codice Vaticanae basilicae, in originis vir-
tute, id est, quatenus animae et corporis sui princeps
atque auctor est. Quo loquendi modo habes num.
25, nostra in eo per virtutem profectae ex se originis
vitia non inesse.i) In vulgatis, quo Dei est. Melius in omnibus fere
mss. quod Deus : hoc est, ea virtute, qua corpus
suum ex virgine condidit, sese Deum patefecit.j) Ut confirmet Hilarius, quod superius probavit,
Christum esse Deum simul et hominem perfectum;
ita Verbi virtute, et non humana lege conceptum,
ut tamen de Mariae carne natus sit : hunc ac duos
subsequentes Scripturae locos sano sensui reddit,
quibus haeretici abutebantur. Sic enim cos Ariano-
rum discipuli Apollinaristae apud Gregorium Naz.
Or. xlvi, interpretantur, tamquam prius quam de-
scondisset, filius hominis esset, ac descendens carnem
suam secum advexerit, quam in coelis habebat (ante saecularem quamdam
atque essentiae suae insitam. Quae opinio Athanasii ad
Epictetum epistolae locum dedit, atque a Gregorio
Naz., Or. li, n. 12, damnatur his verbis : Si quis
carnem descendisse de coelo, non autem hinc atque a
nobis esse dixerit, anathema sit. illud enim, secundus
homo de coelo... et, Nemo adscendit in coelum, nisi
qui descendit de coelo, etc., propter coelestem unionem
dici existimandum est. Quo spectat illud Eusebii Eme-
seni apud Theodoretum sub finem Dial. iii : Quo-
niam Potentia, quae assumpsit, descendit de coelis, id
quod habet Potentia, carni tribuitur. Quamvis enim
hic Eusebius Arianae labis contagione nonnihil in-
famatus sit, non erat tamen ex perditis illis Arianis,
quorum hic errores confutantur.nisi qui de coelo descendit, filius hominis qui est in
coelo (Joan. iii, 13). Quod de coelo descendit, con-
ceptae de spiritu originis causa est. Non enim (a)
corpori Maria originem dedit : licet ad incrementa
partumque corporis omne, quod sexus sui est natu-
rale, contulerit. Quod vero hominis filius est, sus-
ceptae in Virgine carnis est partus. Quod autem in
coelis est, naturae semper manentis potestas est (Vid.
Tract. in psal. ii, n. 11) : quae initiata conditaque
per se carne, non se ex infinitatis suae virtute intra
regionem definiti corporis coartavit. Spiritus virtute
ac Verbi Dei potestate in forma servi manens, ab
omni intra extraque coeli mundique circulo coeli ac
mundi Dominus non abfuit. Per hoc ergo et de coelo
descendit, et filius hominis est, et in coelis est;
quia Verbum caro factum non amiserat manere quod
b) caro factum est, et de coelo est, et hominis est filius,
et in coelo est : quia et Verbi virtus non corporali-
bus modis 332 manens, nec decrat unde descen-
derat; et caro non aliunde originem sumpserat,
quam ex Verbo; et Verbum caro factum, cum caro
esset, non tamen non erat et Verbum.
17. De terra est, ut ex Virgine; ut ex Verbo, de
coelo. — Absolute autem beatus Apostolus etiam hu-
jus inenarrandae corporeae nativitatis sacramentum
lo utus est, dicens : Primus homo (c) de terrae limo,
secundus homo de coelo (I Cor. xv, 47). Hominem
enim dicens, nativitatem ex Virgine docuit; quae
officio u(??)a materno, sexus sui naturam in conceptu
et partu hominis exsecuta est. Et cum ait secundum
hominem de coelo, originem ejus ex supervenientis
in Virginem sancti Spiritus aditu testatus est; atque
ita cum et homo est, et de coelis est; hominis hujus
et partus a Virgine est, et conceptus ex Spiritu est.
Et haec quidem Apostolus ait.
18. Quae caro filii hominis quia ex Virgine, panis de
coelo est quia ex sancto Spiritu. — Ipse autem Domi-
Ego sum panis vivus qui de coelo de-
scendi : si quis manducaverit de pane meo, viret in ae-
ternum (Joan. vi, 51, 52), se panem dicens; ipse
enim corporis sui origo est. Ac ne Verbi virtus at-
que natura defecisse a se existimaretur (d) in car-
nem, 333 panem suum rursus esse dixit i ut
per hoc, quod descendens de coelis panis est,
non ex humana conceptione origo esse corporis
a) Erasmus hic inseruit ex se, quod postea reten-
tum est, quamvis neque apud Bad. exstet, neque
in mss. Hunc locum ita a se interpolatum notare
videtur praefatione Hilarii Operibus praefixa, ubi de
eo ait : Libro iii, sed magis libro x, sic loquitur de
corpore Christi, ut sentire videatur Mariam virginem
praeter concipiendi, gestandi, et pariendi, ministerium
nihil addidisse de suo. Hanc censuram maltis explo-
simus in generali praefatione, § 1, ac satis refellunt
proxime dicta num. 15, puta Virginem ex se de-
quantum ex se faeminae edendorum corporum
susceptis originibus impenderent : nec non illud num.
35 : Genuit etenim ex se corpus. Neque suspectum
esse debet quod mox subjicitur : Quod vero hominis
filius est, susceptae in (non ex) Virgine carnis est par-
tus. Ut enim observat Tertullianus lib. de carne
Christi n. 20, utramque loquendi rationem permittit
Evangelium, in quo non tantum habes : Joseph vi-
rum Mariae de qua natus est Jesus; sed et, Concipies
in utero, non ex utero : et, Quod in ea natum est,
de Spiritu sancto est. Unde Leo Papa, Serm. v de
Nat. Domini scribit Filium Dei venisse in hunc mun-
dum per uterum Virginis, in qua et ex qua aedifica-
vit sibi Sapientia domum. Neque attendit Erasmus
se in sanctum virum illius ipsius erroris injicere su-
spicionem, quem hic data opera conatur in haereticis
sanare. Illi si quidem volebant Christi carnem alla-
lam de coelo; ipse propugnat eam ita esse de Maria,
ut propterea Christus filius hominis nuncupetur.
Objiciebant illi Scripturas, in quibus descendisse de
coelo praedicatur. Quibus reponit, descensum illum
non ad carnem, sed ad Verbum esse referendum :
Verbum autem ideo dici descendisse, tum quia su-
perveniens in Virginem corpus ex ea condidit, tum
Non
enim Maria corpori originem dedit; hoc est, cum
virgo esset, non propria, sed Spiritus sancti virtute
corpus ipsius concepit. Virtus enim Altissimi et obum-
bratio Spiritus sancti fecit ut Maria pareret Salvato-
rem, inquit Leo Papa Serm. v in Nat. Dom. c. 5.
Id dumtaxat in Hilarii sententia advertendum, quod
iis in locis Spiritus nomine Verbum ipsum intelli-
gat.b) Hoc est, dum caro a Verbo in unitatem per-
sonae suscepta est, tum de coelo est, etc. Quo spec-
tat illud Augustini Serm. contra Arian. c. 8 : Pro-
pter istam unitatem personae in utraque natura intelli-
gendam, et filius hominis dicitur descendisse de coelis,
quamvis sit ex ea quae in terra fuerat virgine assump-
tus, et filius Dei dicitur crucifixus et sepulius, etc.,
quae verba exscribit Leo Papa epist. alias x, nunc
xxiv, ad Flavianum, c. 5.c) Exemplar Carnul. de terra terrenus. Ab re non
homo simul et de coelo; respon-
deturque dici hominem, quia de Maria, de coelo
autem, quia de sancto Spiritu. Sic in psal. cxxii,
n. 3 : Coelestis ergo est secundus Adam, et idcirco coe-
lestis, quia verbum caro factum est, ex Spiritu scilicet
et Deo homo natus : ubi ex Spiritu et Deo homo natus
id sibi vult, quod in hocce lib., num. 22, ante homi-
nem Deus, suscipiens hominem homo et Deus.d) Excusi cum pluribus mss. in carne. Verius
Corbeiensis codex et nonnulli alii, in carnem. Hic
enim Arianos Apollinarii atque Eutychis praecurso-
res peigit refellere, verbis nonnihil intricatis, sed
ad confirmandam nostram de Eucharistiae sacramento
fidem luculentis, quibus perspicuitas ex superioribus
accedit. Ait igitur Verbum se panem dicere, nimi-
rum propter corpus quod sibi coaptavit et assumpsit :
corpus autem illud a Verbo suum dici, ut res as-
sumpta et assumens persona distinguantur, adeoque
coeleste vocari, propter perso-
nam coelestem ac divinam quae illud condidit et
assumpsit; rursumque carnem et sanguinem filii ho-
minis, quia caro illa assumpta vere de Virginis
carne nata est. Cum autem haec dicat sanctus Doctor
in eum Joannis locum, quem de Eucharistiae sa-
cramento interpretatum eum esse liquet ex lib. viii,
n. 14 et 16, ubi ad venerandum illud sacramentum
refert, quae eidem loco connectuntur, sequitur eum
sensisse unam eamdemque esse Christi carnem de
Virgine natam, et in Eucharistia a nobis sumptam.
Totum illud confirmat et illustrat Eusebius Emese-
nus apud Theodoretum ad calcem Dial. iii : Dicit
Dominus panem Dei descendisse de coelo : et interpre-
tans (quamquam apertius dicere non possum propter
mysteria Eucharistiae), hoc dicit, Caro mea est. Caro
Filii descenditne de coelis? Quomodo ergo dicit, Panis
Dei vivit, et descendit de coelis, et (hoc de carne sua) interpretans? Quoniam Potentia quae assumpsit, de
coelis descendit, id quod habet Potentia, carni tribui-
tur. Ubi vides etiam ab Eusebio non aliam existi-
mari carnem quae in mysteriis sumitur, et quae a
Verbo in Virgine suscepta est.Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et sanguinem
ejus biberitis, non habebitis vitam in vobis (Ibid., 54) :
ut quia id, quod filius hominis est, et (a) panis de
coelis ipse descendit : per panem suum de coelo de-
scendentem, et per carnem ac sanguinem filii homi-
nis, et conceptae ex Spiritu sancto, et natae ex Vir-
gine carnis intelligatur assumptio.
19. Christus perfectus Deus, perfectus homo. — Hujus
igitur corporis homo Jesus Christus et Dei filius, et ho-
minis est filius, et ex forma Dei se exinaniens formam
servi accepit. Non alius filius hominis, quam qui filius
Dei est : neque alius in forma Dei, quam qui in forma
b), corporis atque animae homo nascitur, ita
Jesus Christus per virtutem suam (c) carnis atque
animae homo ac Deus esset, habens in se et totum
verumque quod homo est, et totum verumque quod
Deus est.
20. Adae carnem et animam Christum accepisse de-
centes. Anima opus Dei. — Quamquam multi confir-
Principem.a) Id est, etiam panis. Hoc quippe sibi vult : ut
quia id, quod filius hominis vocatur in his, Nisi man-
ducaveritis carnem filii hominis, dicitur etiam panis
de coelis descendens in illis, Ego sum panis vivus, qui
de coelo descendi.b) In aliquot mss. principem. In tribus, princeps.
Nil immutandum.c) Vulgati hic addunt admixtione : quod verbum
abest a mss. Sicut proxime omnis homo, ita nunc
Christus carnis atque animae homo esse dicitur contra
Arianos, qui carnem sine anima ab ipso susceptam
esse sentiunt.d) Hoc, Hieronymo teste epist. lxxxii ad Marcell.
et Anaps. post Tertullianum sensit Apollinarius, quod
quomodo corpus ex corpore, sic anima nascatur ex
anima. De eodem Nemesius cap. 2 : Apollinarius pu-
tat animos ab animis gigni, ut a corporibus corpora;
progredi enim ut propagationem primi hominis in om-
nes, qui ex illo generantur. Quibus favet Athanasius,
lib. de salutari Adventu Jesu Christi, qui contra
Apollinarium vulgo inscribitur, ubi haereticos ani-
mam carnalem sentientes sic refellit : Si, ut vestra
fert opinio, anima carnalis est; cur non una cum cor-
pore et moritur et perit?d) carnem quoque Adae atque animam
Dominus ex Virgine acceperit, neque hominem totum
ex Spiritu sancto Virgo conceperit. Qui si intellige-
rent sacramentum carnis assumptae, intelligerent
etiam sacramentum ejusdem et hominis filii et 334
Dei filii. Quasi vero si tantum ex Virgine assump-
sisset quoque ex eadem et animam : cum (e) anima
omnis opus Dei sit, carnis vero generatio semper ex
carne sit.
21. Christum volentes esse vocis sonum, et Catholi-
cis quasi hominem negent affingentes. — Sed volentes
unigenitum Deum, qui in principio apud Deum erat
Deus Verbum, non substantivum Deum esse, sed
f) sermonem vocis emissae, ut quod loquentibus est
suum verbum, hoc sit patri Deo Filius; argute sub-
repere volunt, ne subsistens Verbum Deus e(??) ma-
nens in forma Dei Christus homo natus sit : ut cum
hominem illum humanae potius originis causa, quam
(g) spiritalis conceptionis sacramentum animaverit,
non Deus Verbum hominem se ex partu Virginis effi-
ciens exstiterit, sed (h) ut in prophetis Spiritus pro-
phetiae, ita in Jesu Verbum Dei fuerit, et arguere
nos soleant, quod Christum dicamus esse natum
e) Editi, anima hominis. Rectius mss. anima em-
nis, ex quibus apte jam concludere est : si omnis, ergo
et Christi. Nemo non videt, nullam Hilario fuisse du-
bitationem circa originem animae, cujus inquisitio
Augustinum tam diu fatigavit.f) Vat. bas. codex, sed sonum vocis. Mox in eodem
ms. argute serpere, pro argute subrepere; ubi in aliis
mss. antiquo scribendi more, subripere; Hic haeretici
notantur, qui conantur efficere, ne Verbi Dei subsi-
stentis corporatio credatur. Hunc locum cum libro de
Synod., n. 46, contulisse juverit.g) Hoc est, quam conceptionis, cujus causa sit
Spiritus Deus Verbum. Identidem observare est, om-
h) Huic opinioni locum inter Corinthios patuisse
conqueritur Athanasius epist. ad Epictetum, sub cu-
jus linem paucis eam perstringit. Eamdem in Apol-
linario Gregorius Nazianz., Or. li, n. 8, hoc anathe-
matismo damnat : Si quis divinitatem in eo velut in
prophetis per gratiam operatam fuisse, non autem se-
cundum essentiam copulatam fuisse atque copulari
dixerit, a praestantiori afflatu vacuus sit, etc., et in
Carm. de vita sua : Dei totius particeps facta est ho-
minis natura : non ut propheta vel quispiam alius divi-
nitus afflatorum : qui non tam Dei particeps fuit, quam
eorum quae Dei sunt; verum substantiatus sic tamquam
radiis sol.a) non nostri corporis atque animae hominem : cum
nos Verbum carnem factum, (b) et se ex forma Dei
evacuantem Christum, et formam servi assumentem,
perfectum secundum habitum conformationis hu-
manae, et nostrae similitudinis natum hominem
praedicemus : ut (c) vere Dei filius verus hominis
filius verus sit : neque non natus ex Deo homo,
neque quia natus ex Deo homo, ideo Deus esse
deficiens.
22. Christi anima a Deo. Unus est in duabus natu-
ris perfectis. — Sed ut per se sibi assumpsit ex Vir-
gine corpus, ita ex se sibi animam assumpsit; quae
utique numquam ab homine gignentium originibus
praebetur. Si enim conceptum carnis nisi ex Deo
Virgo non habuit; longe magis necesse est, anima
corporis, nisi 335 ex Deo, aliunde non fuerit. Et
d) quia totus hominis filius totus Dei filius sit; quam
ridicule praeter Dei filium, qui Verbum caro factum
est, alium nescio quem tamquam prophetam Verbo
Dei animatum praedicabimus, cum Dominus Jesus
Christus et hominis filius et Dei filius sit? Per id
vero, quod tristis est anima sua usque ad mortem,
et quod potestatem habet animae suae ponendae et re-
sumendae, volunt extrinsecus (e) animam, non ex
Spiritu sancto, ut et corpus ex eo conceptum est,
deputare : cum Verbum Deus, in sacramento naturae
suae manens, homo natus sit. Natus autem est, non
f) et Deus
posset intelligi. Nam quo modo Jesus Christus Dei
filius natus ex Maria est, nisi quod Verbum caro fac-
tum est : scilicet quod filius Dei, cum in forma Dei
esset, formam servi accepit? Accepisse autem for-
mam servi eum, qui esset in Dei forma, de contrariis
(g) comparatur : ut quanta veritas est manere in Dei
forma, tanta veritas sit accepisse formam servi. Ad
proprietatem enim naturae intelligendam, significa-
tione verbi ad id communis impellimur. In forma
enim servi est, qui et in forma Dei est. Et cum hoc
(2) (h) naturae, illud vero dispensationis sit; in ejus-
dem tamen est veritatis proprietate, quod utrumque
est : ut tam verus sit in Dei forma, quam verus in
336 Deum esse, unum
tamen eumdemque, non Dei defectione, sed hominis
assumptione, profitentes et in forma Dei per natu-
ram divinam, et in forma servi ex conceptione Spi-
ritus sancti secundum habitum hominis repertum
fuisse. Itaque cum Jesus Christus et natus, et passus,
et mortuus, et sepultus sit; (i) et resurrexit. Non
potest in his sacramentorum diversitatibus ita ab se
dividuus esse, ne Christus sit : cum non alius Chri-
stus, quam qui in forma Dei erat, formam servi ac-
ceperit; neque alius, quam qui natus est, mortuus
Homo Deus possit.Naturale.a) Deest particula negans in duobus mss. Colb. et
b) Solus codex Vat. bas., et formam Dei evacuan-
tem : minus sincere. Obiter observare est, qui Christi
vocabulum ad naturam divinam referatur. Sic paulo
ante synonyma sunt, subsistens Verbum Deus, et,
manens in forma Dei Christus.c) Editi, ut verus. Majore quadam energia mss. ut
vere, scil. natus sit, qui vere filius Dei est. Tota illa
gradatio sic potest explicatius exponi, ut Dei filius ex
Virgine verus hominis filius vere natus sit; ita au-
tem ex Virgine hominis filius natus sit, ut non nisi ex
Deo homo sit; ac demum ex Deo, hoc est, cum Deus
d) Scilicet, ut per cumdem totum hominem simul ac
Deum totus homo in peccatum lapsus refingatur ac re-
formetur, inquit adversus Apollinarium Gregorius
Nazianz., Or. li, p. 5. De verbo totus vide annotata
ad psal. i, n. 27.e) Hoc est, neque a Verbo conditam, sed a causa
aliena atque externa propagatam, ut dictum est n. 20,
neque eidem Verbo intrinsece et in unitatem perso-
nae conjunctam. Eosdem quippe haereticos personas
in Christo divisisse, et humiles Christi voces huma-
nae, divinae autem gloriosos titulos tribuisse, testis est
laudatus Gregorius Nazianz. praesertim sub finem
Or. lii.f) Particulam et in vulgatis omissam rectius mss.
retinent, ne naturarum confusio intelligatur. Rursum
his concinens adversus Apollinarium Gregorius Naz.,
ʟɪ, n. 5, ait : Neque enim hominem a divinitate
separamus : sed unum et eumdem profitemur, prius
quidem non hominem, sed Deum, etc., in fine autem
etiam hominem.g) Atque adeo duae illae naturae contrariae post
conjunctionem perseverant inconfusae. Sic Gregorius
Nazianz., Or. xlii, carnis vocabulo humanam natu-
ram, divinam vero spiritus nomine appellans ait :
Progressus autem Deus cum assumpta humanitate,
unum (nunc diceremus unus est) ex duobus inter se
contrariis, carne nimirum et Spiritu, quorum alterum
deitatem dedit (alterum accepit, (h) Vat. bas. ms. cum quibusdam aliis,naturale :
minus concinne. Ex hoc loco, necnon ex num. 64,
65 et aliis planum est, uti jam observavimus, Hila-
rio quoties de Christo sermo est. naturae vocabulum
semper ad divinitatem referri. Quod enim, inquit in
psal. cxxxix, n. 2, Deus est, naturae suae est; quod
autem homo est, naturae nostrae assumptio est; Cujus
lxviii, n. 25 : Neque
formae servilis assumptio tamquam genuinae originis na-
tura est; cum id quod assumptum est, non proprietas
interior sit, sed exterior accessio. Sic Cyrill. 11 in
Joan. naturam humanam ad Verbi unitionem quod ex se et suapte
conditione non habet hoc, ut cum Deo unum sit. At
caute omnino Hilarius subinde demonstrat, assump-
tam servi formam nihilo minus propriam Christi
esse, quam ipsam formam Dei.i) Excusi, et resurrexit, et in coelos adscenderit, non
potest, etc. Simplicius ac verius mss. et (pro etiam)
resurrexit : hoc est, si mihi objicitis Christi in nativi-
tate, passione,etc., infirmitatem; ego opponam ejus-
dem in resurrectione gloriam. Pergit Hilarius viam
praecludere errori haereticorum, quorum imitatores
Apollinaristae Christos duos inducentes apud Grego-
rium Naz., Or. lii : verba illa, Anguore affectus est,
et cruci affixus, ac sepultus, externi integumenti esse
affirmant; haec autem, Confidit, et resurrexit, atque
adscendit, interni thesauri.a) qui resurrexit, sit in coelis;
in coelis autem non alius sit, quam qui descendit
ante de coelis.
23. Christus passioni obnoxius, num et dolori.
Christi in carne praerogativae. — Homo itaque Jesus
Christus unigenitus Deus, per carnem et Verbum ut
hominis filius ita et Dei filius, hominem verum se-
cundum similitudinem nostri hominis, non deliciens
a se Deo, sumpsit : (b) in quo, quamvis aut ictus
incideret, aut vulnus descenderet, aut nodi concur-
rerent, aut suspensio clevaret, afferrent quidem haec
impetum passionis, non tamen dolorem passionis in-
ferrent : ut telum aliquod aut aquam perforans, aut
337 caeditur, dum suspenditur, dum cru-
cifigitur, dum moritur : sed in corpus (1) Domini (c)
irruens passio, nec non fuit passio, nec tamen natu-
ram passionis (d) exseruit : dum et poenali ministe-
rio desaevit, et Virtus corporis sine sensu poenae vim
poenae in se desaevientis excepit. Habuerit sane illud
Domini corpus (e) doloris nostri naturam, si corpus
Domini abest.a) Ita mss. At editi, qui resurrexit, adscenderit in
coelos, in coelos autem. Ex hoc loco aliisque similibus
in generali praefat. § 4, ostendimus, Hilarium longe
abfuisse ut divinitatem Christi a corpore umquam
separatam sentiret. Si enim ante mortem secessit,
alius dicendus est natus, alius mortuus, alius in
coelis.b) Er., Lips. et Par. in quem : dissidentibus Bad.
et mss. quos inter Corbeiensis ab antiqua manu ad
marginem habet, Caute lege. Ad cautelam recolen-
dum contra quos hactenus disputarit Doctor catholi-
cus : cujus verba omnia ad id exigenda sunt, quod
ab Apollinario assertum esse conqueritur Gregorius
Nazianz. ad Nectarium Or. xlvi : Ipsum unigenitum
Deum omnium judicem, vitae auctorem, mortis exstinc-
torem, mortalem esse docet, propriaque sua divinitate
passum esse, atque in triduana illa corporis morte di-
vinitatem quoque simul cum corpore mortuam fuisse,
sicque rursus Patris opera a morte ad vitam revoca-
tam : maxime cum Hilarius supra num. 9 contra er-
roris hujusmodi assertores toto hoc libro agendum
sibi proponat.c) Abest Domini a Bad., Er. et plerisque mss.d) In vulgatis, exercuit. At in mss. exseruit : post
quod verbum recte intellexeris respectu divinitatis.
Proxime enim Virtus corporis idem est, quod Ver-
bum in assumpto subsistens corpore, quasi, Virtus
corporata. Quo sensu Eusebius Emesenus apud Theo-
doretum Dial. iii, p. 172, Christum secundum divi-
nitatem passionum nostrarum nescium fuisse defen-
dens, Verbum Virtutis nomine constanter designat.
Non enim, inquit, clavum excepit Virtus, ut timeret :
quamvis, ut paucis interjectis declarat, corporis pas-
siones suscepit. Ita Hilarius, ubi ei de Christo sermo
est, virtutis vocem semper ad Verbum refert. Ver-
bum autem hic Virtus corporis, quomodo supra ad
calcem num. 15, Virtus originis, merito ab eo nun-
ut Deus Verbum tamquam pars aliqua
virtutum Dei quodum se tractu continuationis exten-
dens, hominem illum qui a Maria esse coepit, habita-
verit, et virtutibus divinae operationis instruxerit. Hic
igitur poenae sensus a sola rejicitur natura Verbi,
cujus personae attribuitur. At ne commodam hanc
interpretationem de nostro excogitasse videamur,
afferendus est alius Hilarii locus, in quo cum Christi
passionem eadem ratione explicet, quod hic virtu-
tem corporis, jam perspicue appellet naturam divini-
tatis. Hunc habemus in Psal. liii, n. 12 : Quamquam,
passio illa non fuerit conditionis et generis,
quia indemutabilem Dei naturam nulla vis injuriosae
perturbationis offenderet; tamen suscepta voluntaric
est, officio quidem ipsa satisfactura poenali, non tamen
poenae sensu laesura patientem : non quod illa laedendi
non habuerit pro ipsa passionis qualitate naturam; sed
quod dolorem divinitatis natura non sentit. Passus
est ergo Deus; quia se subjecit voluntarius passioni :
sed suscipiens naturales ingruentium in se passionum
(quibus dolorem patientibus esse est inferri) vir-
tutes, ipse tamen a naturae suae virtute non excidit ut
doleret. Hinc facile intelligitur quid sibi velit proxime
allata teli in aquam aut ignem aut aerem immissi
similitudo.e) Erasmus testatur se in quodam exemplari re-
perisse hic adsutum, ex peccato; ac rursum, suapte
natura sine mirabili adjutorio Dei, post verba ut cal-
cet undas. Hic uno argumento videtur Hilarius cor-
pori Christi et naturam dolendi negare, et virtutem
tribuere miracula per se patrandi. At ut corpori
Non conve-
nit, inquit, ut anima de sepulcro Lazarum vocet, et
ad animae innexae corpori praeceptum atque virtutem
in mortuum suum anima jam ex eo dissoluta revocetur.
Sic lib. de Synod. n. 48, ex miraculis probat Verbum
in carnem non esse translatum : Atioquin unde carni
in operibus virtutes, in monte gloriam, in passione se-
curitatem, in morte vitam? Sed demutationem Deus
nesciens, nihil ex substantiae suae bonis caro factus
amisit. Non igitur carnis, sed substantiae divinae pro-
prium bonum est virtus miraculorum. Quod non mi-
nus perspicue docet lib. vii de Trin. n. 36, ubi ait :
Cum enim ea, quae gereret, propria Deo essent, calcare
undas, jubere ventis, etc., hinc querelae omnis orta
conquestio est, quod... gessisse haec in homine as-
sumpto Dei non intellecta natura est. Sed et id ipsum
confirmat in Psal. lv, n. 5, cum primo ponit divi-
Factus enim caro
Deus etiam in assumptione carnis Deus esse permansit,
utens virtutis suae sub consortio nostri corporis pote-
state. Tum ex miraculis dictum suum sic probat :
Non enim carne est degravatus, ne super undas am-
bularet, etc. Ac demum concludit : Non ergo metuit
a carne... sub assumptione carnis Deus opera divina
consummans. Itaque Christi carni sicut miraculorum
virtutem non tribuit, ita nec negat dolendi natu-
ram : sed eos, qui nullam in Christo recipiunt na-
turam a dolore immunem, tacite inducit, ut ex iis,
quae mirabiliter gessit in corpore, singularem in eo
naturam exstare, eamque divinam esse cogitent.
Nec male subinde eorum animos ad id refert, ut
considerent an ex inflictis corpori Christi poenis
recte opinentur, Verbum ac Spiritum assumentem
expertum esse doloris nostri naturam. Negari etiam
potest corpus Domini habuisse doloris nostri natu-
ram : quia noster dolor etiam invitos pungat ac mor-
deat. Vel certe hoc argumentum ex iis est, quae ad-
versarios ita premant, ut in sua sententia eis non
suppetat quod reponant.a) sua vir-
tute, sua anima feratur in humidis, et insistat in li-
quidis, et exstructa transcurrat : quid per naturam
humani corporis (b) conceptam 338 ex Spiritu
carnem judicamus? Caro illa, id est, panis ille de
coelis est; et homo ille de Deo est. Habens ad pa-
tiendum quidem corpus, et passus est; sed (c) natu-
ram non habens ad delendum. Naturae (d) enim pro-
priae ac suae corpus illud est, quod in coelestem glo-
riam (e) conformatur in monte, quod attactu suo fu-
gat febres, quod de sputo suo format oculos.
24. Passiones humanae an in Christo. — Sed forte
Joan. ii, 15), (f)
quam gaudeat, et flumina aquae vivae ex se praehere
sitientem (Joan. vii, 38), neque (g) arere siti, qui
339 potens sit potare sitientes,(h) et esurientem eam
Matth. xxi, 19), nec naturam eam vinci
inedia, quae naturam viriditatis jussa ariditate de-
mutet (Ibid.). Quod si, praeter fletus et sitis et esu-
ritionis mysterium, assumpta caro, id est, homo to-
tus, passionum est permissa naturis : nec tamen
ita, (1) ut passionum (i) conficeretur injuriis; ut
flens non sibi fleret, ut sitiens sitim non potaturus
depelleret, et esuriens non se cibo escae alicujus ex-
pleret. Neque enim tum, cum sitivit aut esurivit aut
flevit, bibisse Dominus aut manducasse aut doluisse
monstratus est : sed ad demonstrandam corporis ve-
ritatem, corporis consuetudo suscepta est, ita ut
naturae nostrae consuetudine consuetudini (j) sit cor-
poris satisfactum. Vel cum potum et cibum accepit,
25. In Christo corporis humani veritas, non vitia.
Non caro peccati, sed simititudo. — Habuit enim
corpus, sed originis suae proprium; neque ex vitiis
humanae conceptionis exsistens, sed in formam cor-
poris nostri virtutis suae potestate subsistens : ge-
rens quidem nos per formam servi, sed a peccatis et
a vitiis humani corporis liber; ut nos quidem in eo
Ut passionis, mox, non potatura.a) An primum ait sua virtute, quasi divina virtute
quae dicti prodigii primaria causa sit; ac tum sua
anima, ut quae a divina natura hanc vim proxime ex-
cipiat, et corpori communicet : quia ut loquitur Gre-
gorius Naz. sub finem Or. 35 : Deus per intermediam
mentem cum carne conjunctus est; et Rufinus in ex-
positione Symboli : Filius ergo Dei nascitur, non
principaliter soli carni sociatus sed anima inter car-
nem Deumque media generatus.b) Ita mss. Editi vero, concepta ex Spiritu sancto
caro judicatur. Caro illa de coelis dicitur, quia per-
sona assumens est de coelis.c) In uno exemplari reperit Erasmus hic inser-
tum, imbecillem ut nostra ex peccato. Cum habens sit
Verbum, nec Verbi ea natura sit, ut possit dolere;
facile expeditur difficultas, quae ex hoc loco oritur.
Quod illustrare licet ex Tract. Psal. liii, n. 8, ubi
Judaeos animam hanc (Christi) humanae naturae et
infirmitatis esse existimantes cum reprehendit Hila-
rius, praedicare videretur Christi animam non similis
d) Illud naturae enim propriae, etc., idem est quod
initio num. 25 : Habuit enim corpus, sed originis suae
proprium, etc., quod significat Christi corpori natu-
ram fuisse singularem, propriam, ac Dei filio con-
sentaneam; ipse enim corporis sui origo est, ut dic-
tum est num. 18. Quo sensu ita intelligendum est
Christi corpus naturae propriae, ut naturae nostrae vi-
tiis fuerit vacuum, non ut nostrae carnis corpus non
fuerit. Nam et lib. i, n. 11, nostrae carnis Deus caro
factus praedicatur, ut et in suis perfectus sit, et verus
in nostris; et hic ipse liber supra et infra nihil quid-
quam magis resonat. In hac natura a vitiis nostris
libera dolor non potest esse nisi spontaneus : ex cu-
jus sensu nihil contra Christi divinitatem ac virtutem
habetur, sicut neque ex ipsius siti aut esurie, ut mox
declaratur. Potest etiam ita explicari corpus naturae
et originis suae proprium, ut corpus illud Verbi pro-
lv, n. 5, Hilarius adhibet, ut Verbum post carnis
assumptionem a se non defecisse demonstret. Hoc
sensu non corpus, non homo, sed Verbum habens
corpus a dolore vindicatur. Cum his confer quae in-
fra num. 26, habentur.e) Editi, transformatur. At mss. magno consensu,
conformatur : quod Gregorius Naz. Or. li, factum
esse explicat divinitate carnem superante, f) Praepositionem ob hinc removimus auctoritate
mss.g) Editi, carere siti: emendantur es mss.h) Bad. et Er., et esurientes; Lips. et Par., et
esuriente se. Rectius mss. et esurientem, hoc est :
sciat eum etiam dum esurit cum auctoritate damnare
i) Supple permissa est. Tum vulgati, ut passio-
nis; ac mox, et sitiens sitim non potatura : corrigun-
tur ex mss. Non est hic negligenter transeundum,
quod assumpta caro ab ipsomet Hilario exponatur
totus homo : quem deinde concedit permissum esse
passionum naturis, non passionum injuriis. Quippe ex
his perspicuum est, eum sensisse Christum secun-
dum hominem totum, id est, tam secundum animam
quam secundum carnem, passionibus permissum
esse; non quidem quatenus Verbo injuriosae et con-
tumeliosae sunt, sed quatenus homini naturales.j) In ms. Vat. bas., sit corpori satisfactum, per-
peram omisso prius verbo consuetudini.Sed humiliavit se formam servi accipiens, in similitu-
dine (a) hominis constitutus, et habitu repertus ut
homo (Phil. ii, 7) : ut dum formam servi accepit,
natus esse in forma hominis intelligatur; dum au-
tem in similitudine hominis constitutus et habitu
repertus ut homo est, species quidem et veritas cor-
poris hominem testetur, sed (b) naturas vitiorum,
qui ut homo sit habitu repertus, ignoret. In simi-
litudine enim naturae, non 340 in vitiorum proprie-
tate (c) generatio est. Nam quia in eo, quod formam
servi accepit, nativitatis videbatur significata esse
d) habitu repertum ut hominem, esset simili-
tudo naturae. Ipse quidem per virginem ex se natus
homo, (1) et in similitudine (e) vitiosae peccati car-
nis inventus. Quod id ipsum ad Romanos scribens
testatus est Apostolus, cum ait : Quod enim impossi-
bile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus
filium suum misit (2) in similitudine carnis peccati,
et de peccato condemnavit peccatum (Rom. viii, 3) (f).
Non fuit habitus ille (3) tamquam (g) hominis, sed
ut hominis : neque caro illa caro peccati, sed simi-
litudo carnis peccati : dum et habitus carnis in nati-
vitalis est veritate, et similitudo carnis peccati a vi-
k) qui homo
est; nec est in vitiosa hominis infirmitate, qui Chri-
stus est.
26. Christus verus homo sine hominis vitiis Deus
verus permansit. Passionis gesta expenduntur. —
Quamquam igitur nos ad hujus sacramenti intelli-
gentiam apostolica fides instruat, quae et habitu ut
hominem repertum, et in similitudine carnis peccati
missum hominem Christum Jesum esse testata sit :
ut cum habitu ut homo est, sit in forma servi, et
non sit in vitiis naturae; et cum in similitudine car-
i) quam caro
ipsa peccati sit : et cum homo 341 Christus Jesus
est, sit quidem homo, sed in homine non possit aliud
esse quam Christus est : atque ita et ex corporis na-
tivitate homo natus sit, nec sit in hominis vitiis, qui
non sit in origine; quia Verbum caro factum non po-
tuit non caro esse quod factum est, et Verbum licet
caro factum sit, non tamen amisit esse quod Ver-
bum est; et dum Verbum caro factum originis suae
non potest carere natura, (j) non potuit nisi in na-
turae suae origine permanere quod Verbum est, ne-
que non vere intelligi Verbum caro esse quod factum
est; ita tamen, ut (k) quia habitavit in nobis, non
caro illa Verbum sit, sed Verbi caro sit habitantis
in carne : quae cum ita sint, tamen videamus an per-
Et in similitudinem vitiose peccatis.In similitudinem.Tantum hominis, sed et ut hominis.in similitudine hominum.naturam. Magis placet cum mss.
naturas. Vitiorum autem naturas intelligere est per-
turbationes rationi adversas et repugnantes, quas
num. 24, passionum injurias vocari audivimus.c) Apud Er., Lips., et Par., ejus generatio est.
Abest ejus a Bad. et mss. sicque fit absoluta propo-
sitio de omni generatione, ad cujus veritatem nil
opus est ut vitia propagentur.d) Particulam in omittit Bad. Sic autem illud in-
telligendum videtur : et in eo, quod Apostolus ait eum habitu repertum ut hominem.e) Bad. cum nonnullis mss., vitiosae peccatis :
mendose.f) Hic subjiciunt Er. et Lips., in carne, Par., in
cruce. Neutrum exstat in Bad. et mss.g) Ita Vat. bas. et potiores mss. Alii vero cum vul-
gatis, tantum hominis, sed et ut hominis. Inter ut et
tamquam hoc ponit Hilarius discrimen, quod tam-
quam externam dumtaxat rei speciem, et conjunctio
ut veritatem significet.h) Editi, quia homo est; et mox, quia Christus est :
renitentibus potioribus mss. Nemo non videt qui
Christus a Jesu et homine distinguatur. Sed ex nu-
mero subsequenti liquidius patebit Christum et Ver-
bum synonyma esse : et utrumque vocabulum ad na-
turam divinam ab humana distinctam refersi.i) Sic mss. At editi, quam ipse caro peccati. Huc
spectant quae ex Hilario citat Augustinus lib. i cont.
Julian c. 3 : Ergo cum missus est in similitudine car-
nis peccuti, non sicut carnem habuit, ita habuit et pec-
catum. Sed quia ex peccato omnis caro est, a peccato
scilicet Adam parente deducta, in similitudine peccati
carnis est missus, exsistente in eo non peccato, sed pec-
cati carnis similitadine.j) In pervetustis exemplaribus Vat. bas. et Carn.
non oportuit. In hoc numero summam habemus eo
rum quae hactenus demonstrata sunt, Verbum scil.
assumendo carnem non amisisse quod erat, et hu-
manae naturae veritatem assumpsisse, non vitia. Nec
k) In vulgatis, qui. Melius mss., quia. Redditur
enim ratio cur Verbum, quamvis caro lactum, ne-
queat dici mutatum in carnem : quia scilicet ita
factum est caro, ut in carne habitasse praedicetur,
ut dum habitat, non aliud quam Deus maneret, in-
quit Hilarius lib. i, num. 11. Videbis tract. Psal.
cxxxviii, num. 3.
27. An metus Passionis in Christo. — Timuisse tibi,
o haeretice, Dominus gloriae passionem videtur? Sed
ei ob ignorantiae hujus errorem et satanas Petrus et
scandalum est (Matth. xvi, 23). Et ille quidem per
charitatem Christi, quem ei non caro neque san-
guis, sed Pater qui in coelis est revelaverat, detesta-
tus passionis sacramentum, tali severitatis sententia
confirmatus ad fidem est. Tu quid sectaberis spei,
Christum Deum negando, et metum ei passionis ad-
dendo? Anne timuit, qui armatis ad corripiendum
se obvius prodiit (Joan. xviii, 6)? et in corpore ejus
infirmitas fuit, ad cujus occursum consternata per-
342 supinatis
corporibus reciderunt? Quam igitur infirmitatem do-
minatam (a) hujus corpori credis, cujus tantam ha-
buit natura virtutem?
28. An doloris. — Sed forte dolorem vulnerum ti-
muit. Quem, rogo, penetrantis in carnem clavi ha-
buit (1) horrorem (b), qui excisae auris carnem solo
restituit attactu (Luc. xxii, 51)? Expone nobis tu,
dominicae infirmitatis assertor, hoc in ipso passionis
tempore infirmatae opus carnis. Exserente enim Pe-
tro atque adigente gladium, truncus aure servus sa-
cerdotis adstabat. Quomodo (2) ex decisae (c) auris
vulnere, contingente Christo, restituta caro auris
d) gladii vestigia, et in ipsa trunci corpo-
ris calumnia, (3) exiit quod non est, et sequitur quod
non exstat, et rependitur (e) quod caretur? Producens
haec ergo aurem manus, clavum dolet? et sentit sibi
vulnus, qui alteri dolorem vulneris non relinquit?
Compungendae carnis metu tristis est, cujus attactui
licet carnem donare post caedem? Quod si haec in
Christi corpore virtus fuit, qua, rogo, fide natura-
liter (f) infirmus fuisse defenditur, cui naturale fuit
omnem humanarum infirmitatum inhibere naturam?
29. An inde tristis. — Sed Torte stulta atque impia
perversitate hinc infirmis in eo naturae praesumetur
assertio, quia tristis sit anima ejus usque ad mortem
(Matth. xxvi, 38). Nondum te, haeretice, cur virtu-
tem dicti non intelligas, arguo. Interim tamen a te
Nunc honorificatus est filius ho-
minis (Joan. xiii, 31). Si enim passio honorificatura
eum erat; quomodo tristem eum metus passionis ef-
fecerat? Nisi forte tam irrationabilis fuerit, at pati
timuerit 343, quae se essent glorificatura patientem.
30. An calicem transferri a se precatus sit. — Sed
forte timuisse usque eo existimabitur, ut transferri a
se calicem deprecatus sit, dicens : Abba pater, (g) pos-
sibilia tibi omnia sunt, transfer hunc calicem a me
(Marc. xiv, 36). Ut de caeteris non calumnier, nonne
hebetudinem impietatis tuae vel hinc coarguisses, quia
legeras : Reconde gladium tuum in thecam : calicem,
quem dedit mihi Pater, non bibam illum (Joan. xviii,
11)? Quomodo enim per patiendi metum transferri a
h) deprecaretur, quod per dispensationis studium
Terrorem in ms. Veron.Excisae. Paulo post, descendentis, non discindentis.Exit. Deinde, quo caretur.a) Editi, hujus corporis. Non negat incidisse, sed
dominatam esse. Re ipsa nostrae infirmitates in Chris-
tum ita inciderunt, ut earum simper dominus fuerit.b) Excusi, terrorem : castigantur ex vetustioribus
mss.c) In pluribus mss., excisae auris vulnus.d) Plerique mss. cum vulgatis, descendentis. Tel-
lerianus codex, discendentis. Magis placet cum Re-
migiano, discindentis. Deinde, in ipsa trunci cor-
poris calumnia, hoc est, eo ipso momento quo ablata
aure truncum factum est corpus. Calumniae vocabulo
apud auctores mediae aut infimae latinitatis aliquando
significatur actio, qua quis per juris formulas rem
quampiam auferre contendit; aliquando autem poena
vel multa, qua damnatur qui actionem injuste insti-
tuit. Prima ratione intelligitur in Psal. cxxxvii, n.
13; nunc vero pro poena simpliciter usurpatur : nisi
e) Editi, quo caretur : renitentibus antiquioribus
mss.f) Fatetur Hilarius infra n. 65, Christum, cum
ex dispensatione homo esset, mancret tamen ex na-
tura Deus, eumdem, ex infirmitate crucifixum, qui
ex virtute Dei viveret : ut cum infirmitas esset ex for-
ma servi, et natura mancret ex Dei forma; non am-
biguum esset in quo sacramento et passus esset, et vi-
veret : ut cum in eodem esset et infirmitas ad passio-
nem, et ad vitam Dei virtus : non alius ac divisus a
se esset, qui et pateretur, et viveret. Quo ex loco offi-
citur : 1° virtutem quae in Christi corpore fuit, intel-
ligendam esse divinitatem, quod jam supra num. 23
observatum est; 2° Christum recte negari hic natu-raliter infirmum, cum infirmus sit tantum ut homo,
neque Hilario ex natura sit homo, sed Deus, uti etiam
n. 22 annotavimus; 3° non Christi corpori, sed Verbo
in corpore manenti hi adscribi naturalem edendorum
miraculorum virtutem, unde confirmatur quod n. 23
probatum est; 4° Christum naturaliter et ex forma Dei
infirmum non ita hic ab Hilario negari, qui ex dispen-
satione et ex forma servi eumdem infirmum et credat
et praedicet. Nec movere debet quod ait supra, Pro-
ducens haec ergo aurem manus clavum dolet? Figurate
enim manus sumitur pro Verbo cujus est manus,
quasi diceretur. An ex manu laesa dolet, qui eadem
manu excisam aurem restituere potuit?g) Unus codex Sorbon. et alter Colb. si omnia,
etc. Carnutensis, si possibile est, transfer a me calicem
istum. De iisdem verbis adversus Arianos disputans
i, homil. 32 ait : Illi quidem divi-
nitatis orationem esse dicunt : nos autem esse dicimus
dispensationis. Tum probat Christum noluisse a se
calicem transferri, quem tanto studio exoptarit, ut
Petrum eum a se deprecantem satanam appellarit;
neque incertam ipsi fuisse Patris ea de re voluntatem,
quae prophetis etiam longe ante praecognita fuerat.h) In ms. Vatic. bas. et aliis nonnullis, calicem
deprecaretur : glossema. Mox in vulgatis, impleri.
Concinnius in mss. implere. Ad hoc porro festinavit
sua mo charitatis studio, cum id in se consummare-
tur, quod ad salutem nostram perpeti ipse voluisset,
ut habetur tract. Psal. liv, n. 13 et paulo ante : Cum
salutem generi humano suscepta crucis morte donaret,
non potest videri sacramentum hoc magnae pietatis ar-
guere ac recusare.a) ut pati
nollet, (1) qui pati vellet. Et cum pati eum velle co-
gnosceres; religiosius fuerat dicti (b) inintelligen-
tiam confiteri, quam (c) ad id impiae stultitiae furore
prorumpere, ut eum assereres ne pateretur orasse,
quem pati velle cognovisses.
31. An derelictum se conquestus sit. — Sed, credo,
te ad impietatis tuae pugnam etiam dicto dominicae
vocis armabis : Deus, Deus meus, quare me dereliquisti
(Marc. xv, 34)? Post contumeliam enim crucis, forte
dignationem ab eo paterni auxilii existimes recessis-
se, et hinc desolatae infirmitatis suae querelam exsti-
tisse. Si tibi itaque in Christo contemptus et infirmitas
et crux contumelia est; oportuerat te dicti hujus im-
memorem non fuisse : Verum dico vobis, amodo vide-
bitis filium hominis sedentem a dextris virtutis, et ve-
nientem cum nubibus coeli (Matth. xxvi, 64).
32. Recapitulatio. — Ubi, rogo, in passione timor?
ubi infirmitas? ubi dolor? ubi contumelia? Timere ab
impiis dicitur? Sed ipse pati velle se praedicat. In-
firmus esse contenditur? Sed se potentem, dum con-
sternatis persecutoribus obvius non sustinetur, osten-
dit. Dolere vulnera carnis arguitur? Sed in eo, quod
carnem auris reddit ex vulnere, caro ipse cum sit,
extra carnalem tamen naturam dolendi vulneris re-
pentur : quia dum et 344 manu truncam aurem at-
tingit, manus illa de corpore est, et dum manus au-
rem producit ex vulnere, non esse manus illa cor-
poris significatur infirmis.
33. An crux ei contumeliosa. — Sed contumeliosa ei
esse crux dicitur. Atquin per hanc hominis filius se-·
d) disproficis. Omne
enim, quod timetur, vitari necesse est dum timetur;
e) inde-
mutabilem naturam; et quidquid contumeliosum est,
semper inhonorum est : tu vero quo sensu rationis
intelligis, Dominum nostrum Jesum Christum ad
quod festinat, timere; et consternantem fortes, in-
firmitate trepidare; et vulnera non permittentem do-
lori (f), vulneratum dolere; et contumelia crucis de-
honestari, cui crux (g) consessus ad Deum est, et
reditus ad regnum?
34. Descendens ad inferos a coelo non recessit. Latro-
nis alia, alia haereticorum fides. — Sed forte vel hoc
tibi relictum occasionis impiae arbitraris, ut descen-
sionem ad inferos et ipsam mortis timuerit necessita-
tem, dum id ipsum testari videtur hoc dicto : Pater,
commendo in manus tuas (h) spiritum meum (Luc.
xxiii, 46). Hoc legens, et non intelligens, aut pie
tacuisses, aut etiam religiose intelligentiam ejus
orasses : non magis per impudentem assertionem
stulto furore veritatis incapax vagareris. Anne tibi
metuere infernum chaos et torrentes flammas et om-
nem poenarum ultricium abyssum credendus est, di-
cens latroni in cruce : Amen dico tibi, hodie mecum
eris in paradiso (Ibid. 43)? Naturae hujus potestatem
jam non dico (i) metu, sed nec infernae 345 sedis
regione concludes, quae descendens ad inferos, a
paradiso non desit (sicuti et hominis filius loquens
in terris, maneat (j) et in coelo). Martyri suo para-
disum promittens, et consummatae beatitudinis delicias
pollicens. Non habet hunc metus corporalis, pene-
k) et de
Christo et apud inferos pone quod doleat, et in pa-
Quod pati vellet.a) In prius vulgatis, ut pati nolit quod pati velit :
quod immutamus potiorum mss. auctoritate.b) Sic ms. Corb. quomodo legendum suspicabatur
Erasmus, qui cum Bad. et plerisque mss. retinuit
intelligentiam : cujus loco Lipsius deinde posuit igno- ·
rantiam.c) Sic mss. At editi, ad impiae stultitiae furorem :
et mox, cognosceres, non cognovisses.d) In uno codice Vatic. proficis : male, ut Lud.
Miraeus jam notavit : qui post Erasmum monet, Hi-
disproficere, pro degenerare, alias usum
esse. Uterque haud dubie respexit in lib. xi, n. 11;
ibi tamen eam vim verbum illud non obtinet, nisi
accessione vocum in genere. Hic vero disproficit cum
adjunctis sonat recessum ab humana sapientia : ut
qui primum recesserant a fide propter humanam ra-
tionem, demum haeretica hebetudine ob praeconce-
ptam opinionem ab humana etiam ratione deficiant.e) Duo ex recentioribus mss. demutabilem. Reti-
nendum cum aliis indemutabiliem, quae scil. a volun-
tate demutari ac declinari non posit. Ut enim definit
Augustinus lib. xiv, de Civ. Dei c. 15 : dolor carnis
tantummodo offensio est animae ex carne, et quaedam
ab ejus passione dissensio; sicut animae dolor... dis-
sensio est ab his rebus quae nobis nolentibus acci-
dunt. Hac ratione nonnulli philosophi explicant qui
Adam innocens doloris expers fuerit, quia nimirum
demutare valeret, quod ex se natum esset dolorem
efficere.f) In vulgatis, doleri.g) Sic castigatiores mss. quibus favent prima hu-
jus numeri verba, et postrema n. 2 tract. psal. lxi.
In aliquot aliis, ut in vulgatis, consensus : lectio non
spernenda.h) Hunc vero spiritum, inquit Theodoretus in Dem.
quod impatib. sit divinitas, Ariani et Eunomiani divi-
nitatem Unigeniti esse dicunt. Inanimum enim corpus
assumptum putant.i) In vulgates : metus; et postea, regio est conclu-
dens. Etiam hic perspicuum est, naturae potestatem,
quae a metu eximitur, divinitatem intelligi.j) Non qua filius hominis, sed qua filio Dei per-
sonaliter unitus. Respiciuntur Christi verba Joan. iii,
13. Hoc loquendi modo Hilarius dum solam divini-
tatem ab humanis affectionibus vindicat, interdum
videri potest ipsam etiam carnem eximere.k) Vatic. bas. codex, et da Christo. Verius alii, et
de Christo, scil. pone. Multis modis hic declarat fi-
dei catholicae defensor, quam naturam ab hu-
manis affectionibus immunem, nimirum : naturum
mundi dominam, immensam, qua paradisi deliciae ca-
rere non possunt, quae naturae indesecabilis in inferis
simul et in paradiso sit.a) in Christo corporis didicit. Ille
dignationem reminiscentis in regno postulat : tu cru-
cis mortem ad metum deputas. Dominus communio-
nem ei paradisi mox pollicetur : tu Christum in inferis
sub poenali terrore concludis. Diversae spei fides ista
est. Paradisum meruit sub cruce latro, pendentem
Christum confessos in regno : in poenae (b) vero do-
lore et metu mortis Christum deputans, et paradiso
necesse est (2) sis cariturus et regno.
35. Epilogus, quale Christi corpus. — Collatis igi-
tur dictorum atque gestorum virtutibus, demonstrari
non ambiguum est, in natura ejus corporis infirmi-
c) in vitiosae infirmitatis nostrae esset corpore, qui
non esset in origine, quod ex conceptu Spiritus
sancti Virgo progenuit : quod licet sexus sui officio
genuerit, tamen non terrenae 346 conceptionis sus-
cepit elementis (d). Genuit etenim ex se corpus, sed
quod conceptum esset ex Spiritu; habens quidem in
se sui corporis veritatem, sed non habens naturae in-
firmitatem : dum et corpus illud corporis veritas est
quod generatur ex virgine; et extra corporis nostri
infirmitatem est, quod spiritalis conceptionis sump-
36. Tristem esse usque ad mortem quid. — Sed niti
adversum (e) apostolicae fidei demonstrationem hae-
retici videntur hoc dicto : Tristis est anima mea usque
ad mortem (Matth. xxvi, 38), ut professio ejus, qui
se tristem ait, naturae infirmitatem, per cujus cons-
cientiam tristis coeperit esse, testetur. Ac primum
humanae intelligentiae sensum interrogo, quid sit
f) Non enim ejusdem
significationis est, tristem esse propter mortem,
et tristem esse asque nd mortem : quia ubi propter
mortem tristitia est, illic ipsa mors causa tristitiae
est; ubi vero tristitia usque ad mortem est, mors
non jam tristitiae est causa, sed finis. Qui ergo non
propter mortem, sed usque ad mortem tristis est,
quaerendum est unde sit tristis. Tristis autem non in-
certo (3) neque (g) indefinito humanae ignorantiae
tempore, sed usque ad mortem. Adeo autem non
propter mortem suscepta tristitia est, ut sit destitu-
ta per mortem.
37. Tristitiae Christi causa. Cui precetur calicem trans-
ire. Duae Christi voluntates. — Et ut causam tristitiae
intelligere possimus, videamus quid hanc professio-
h) Postque uni-
versorum in se scandalum docet (Matth. xxvi, 31 et
32), sed praecessurum se eos in Galilaeam promittit
(Ibid. 33). Petrus, caeteris licet scandalizaturis, se ta-
tamen non scandalizaturum constanti fide spopondit.
Sed Dominus per naturam Dei non ignarus gerendo-
rum, ter eum negaturum se esse respondit : ut cae-
terorum scandalum intelligeretur ex Petro, cum ille
in tam grave fidei periculum eum ter negando (i) re-
cideret. Tum ille assumptis Petro, Jacobo et Joanne
(Ibid. 37), duobus ad martyrium 347 electis, et Joan-
ne in praedicationem Evangelii firmando, tristem se
usque ad mortem professus est. Deinde progressus,
Pater meus, si possibile est, transeat a
me calix iste : sed tamen non sicut ego vole, sed sicut
tu vis (Ibid. 39). Transire a se calicem rogat, utique
jam secum manentem : qui tum in sanguine Novi
Testamenti pro multorum peccatis (j) effundi con-
summabatur. Non enim rogat ne secum sit, sed ut a
se transeat. Deinde rogat ne voluntas sua fiat : et
quod vult effici, id ipsum concedi sibi non vult. Ait
enim, Sed tamen non sicut ego vola, sed sicut tu vis :
Infimitati, male.Sit cariturus.Neque infinito.a) Sic praecipdi mss. Vat. bas., Colb. etc. Editi
vero, infirmitatis in Christi corpore. Quae ironice
sunt dicta.b) In vulgatis, in poenae ergo dolore; et mox, sit
cariturus. Concinunlor est lectio mss.c) Excusi, hic omisso in, mox subjiciunt, for-
ma esset in corpore qui non etc. castigantur ex melio-
ribus mss.d) Vat. bas. codex, susceptis elementis. Eodem
sensu supra n. 15. legitur, susceptis originibus. Ita
caute Hilarius Christum non communi lege concep-
tum praedicat, ut sacrae Virgini materni honoris ve-
ritatem continuo asserat. Genuit etenim ex se corpus.e) Lips. et Par. ex Erasmi margine, evangelicae :
obnitentibus mss. Sed et supra initio num. 26 praedi-
catur apostolica fides, non evangelica. Nimirum re-
spicitur illud Apostoli, in similitudine hominis factus,
etc. de quo hactenus disputatum est.f) Tandem hic aperte habes confitentem tristitiam
a Christo esse susceptam, et de causa dumtaxat dis-
ceptantem. Idipsum profitetur cap. 13 in Matthaeum
n. 4, et in psal. cхli, n. 8, ubi clarius explicat qua
parte tristitiam a Christo susceptam neget, dicens :
Non enim ait, propter mortem, quia licet se pas-
sioni daret, non tamen Virtus aeterna dolorem passionis
exciperet. Qui enim in Hilarianis scriptis peregrinus
non est, virtutis aeternae vocabulis divinitatem in eis
enuntiari non nescit.g) Ms. neque infinito, vel neque in infinito.h) Lips. et Par. postquam; renitentibus vetustioribus
libris. Mox eaedem edit. post Er. scandalizandis, scan-
dalizandum, et infra, scandalizandos : citra fidem mss.
ex quorum summo consensu liquet verbum scandali-·
zaturum Hilario passivum fuisse.i) Aliquot mss. recederet.j) Plerique mss. cum vulgatis, effundendus con-
summabatur. Optimi codicis Colbertini nec non Ger-
manensis praeferimus lectionem, qua Hilarii aptius
enuntiatur sententia, rem jam inchoatam quae ad
exitum perducebatur significare volentis : quod Gal-
lice diceremus, qui achevait de se répandre.a) deprecatio
non obtinendae esset in absoluto; hoc totum hujus-
modi petitionis suae coepit exordio, Pater meus, si
possibile est. Aliquid ergo Patri relinquitur, quod ei
an possibile esset incertum sit? Et si nihil Patri im-
possibile est, intelligendum est ad cujus conditio-
nem id (b) quod, si possibile est, sit relictum. Post
hujus enim orationis precem sequitur : Et venit ad
discipulos suos, et invenit eos dormientes, et ait Pe-
tro, Non potuistis una hora vigilare mecum? Vigilate
et orate, ut non intretis in tentationem. Spiritus qui-
dem promptus, caro vero infirma (Ibid. 40 et 41).
348 38. Cur dicat si possibile est. — Idcirco au-
tem transferri eum, si possibile esset, a se precatus
est : quia cum impossibile Deo nihil sit, sicut ipse
ait : Pater, possibilia tibi omnia sunt (Marc. xiv, 36);
impossibile tamen homini est passionis terrore non
c) unitur. Id autem quod ait, si possibile
est, manifeste in eo docuit quod ait Petro : Ecce
satanas expetivit, ut vos (d) cerneret sicut triticum :
ego autem rogavi pro te, ut non deficeret fides tua
Luc. xxii, 31 et 32). Per hunc enim calicem domi-
nicae passionis tentandi omnes erant. Et pro Petro
Pater rogatur, ne deficiat fides ejus : ut negantis in-
firmitati vel dolor saltem poenitentiae non abesset;
(e) quae fides in eo non deficeret, quod poeniteret.
39. Qui tristis usque ad mortem. — Tristitia igitur
usque ad mortem Domino est : quia in morte, motu
terrae diei tenebris, discissione veli, monumento-
rum reseratione, mortuorum resurrectione confir-
manda jam apostolorum fides esset, quam et (f) noc-
turnae custodiae terror, et in flagellis, alapis, sputis,
corona spinea, crucis onere, et totius passionis lu-
dibrium, et postremo maledictae crucis damnatio
commoveret. Sciens igitur Dominus haec omnia post
passionem suam (g) destitutura, ideo et usque ad
h) nisi biberit, dicens : Pater meus, non po-
test calix iste transire a me nisi bibam illum : fiat vo-
luntas tua (Matth. xxvi, 42) : consummata in sesci-
licet passione metum calicis transiturum, qui nisi
eum bibisset, transire non posset : finem terroris
ejus (i) non nisi consummatae in se passionis terrore
succedere; quia post mortem ejus, (2) per virtutum
gloriam, apostolicae infirmitatis scandalum pelleretur.
40. Cur apostolos dormire jam sinat. — Et quam-
quam in eo quod ait : Fiat voluntas tua, in calicis, id
est, passionis suae scandalo, apostolos permittens pa-
ternae voluntatis 349 arbitrio; tamen etiam repetitae
tertio orationis prece usus est : postquam ait : Dor-
mite jam, et requiescite (Ibid. 45). Non enim extra
transeundi; num. 40, post transfe-
rendi calicis deprecationem.Per virtutis gloriam.a) Solus codex Vat. bas. deprecationis. Rectius
alii, deprecatio non obtinendae, supple, voluntatis :
id est, deprecatio ut non concedatur, quod voluit ac
rogavit ut homo.b) Bad. et Er. cum ms. Carnut., quod si impossi-
bile est. Tum Lips. pro si, substituit sibi : quae lectio
exinde obtinuit. Plures e recentioribus mss. quod
possibile est. Quidam alii, quod impossibile est. Magis
placet cum mss. Colb., Corb., Germ., Prat. etc. id
quod (sunple ait) si possibile est : id est, videndum
quem respiciat ista deprecatio conditionata, si pos-
sibile est etc. Hic enim id quod perinde est, atque c) Er., Lips. et Par., uniatur. Rectius Bad. cum
mss. unitur : hoc est, ut homo vult calicem trans-
ire, sed ut Deus ex Deo paternae voluntati unitur.
Duplex igitur in Christo voluntas : neque habent
Ariani unde se expediant, qui cum non recipiant nisi
unicam, hanc volunt ipsius divinitatis esse orationem,
Ut enim fuse disserit Chrysostomus hom. хххii, T. i,
si divinitas Christi hoc oravit; Patris et Christi non
una, sed contraria erit voluntas : adeoque frustra
illud, Ego et Pater unum sumus, propter voluntatis
unitatem dictum interpretantur. Simile argumentum
ex aliis Christi verbis adversus eosdem conficit Fau-
stinus cap. 2.d) Antiquior codex Colb. et alii non deterioris
notae, ventilet. Aliquot recentiores, cribraret. Ver-
bum cerneret rursum habes infra num. 40, ubi in qui-
busdam mss. a secunda manu perperam adscriptum
cribraret.e) Sic plures ac potiores mss. At editi, quia fides.
Cum Scultetus Hilarium reprehendit, quod Petrum
sic excusare conetur, quasi Christum non negarit :
haec verba nec non superiora num. 37, procul dubio
non attendit.f) Exemplar. Carnut., nocturnae vigiliae.g) Lips. et Par. ex Erasmi margine, desitura.
Bad., Er., ms. Vat. bas., et quidam alii, destitura.
Verius alii, destitutura, passive; quomodo supra,
scandalizaturum. Nostrae haec lectio confirmatur ex
his num. 36 : Adeo autem non propter mortem suscep-
ta tristitia est, ut sit destituta per mortem.h) In vulgatis, nisi biberet : et mox, si non potest.
Concinnius in mss. nisi biberit, id est, nisi postquam
Biberit : ac deinde, omisso si, rei hujus scientia cla-
rius enuntiatur.i) In excusis, non nisi finito. Abest finito a mss.a) adstitisse confortantem eum; quo
assistente orare prolixius coeperit, ita ut guttis san-
guinum corporis sudor efflueret (Luc. xxii, 43 et 44)
Misso enim ad tuitionem apostolorum angelo, et per
eum confortato Domino, ne pro his tristis esset, (1)
jam sine (b) tristitiae metu ait : Dormite jam, et re-
quiescite. De angelo quidem Matthaeus et Marcus et
de expetitione diaboli nihil locuti sunt : sed post
tristitiam animae, post dormientium objurgationem,
post transferendi calicis deprecationem, non ex ni-
hilo dormientium adhortatio subsecuta est, nisi quod
cum afuturus ab his esset, et indulti Angeli confor-
tatus auxilio, securitate (c) custodiae custodiendos
permittebat in somnum.
41. De sudore sanguinis et adventu angeli nil in
pluribus libris. Infirmitas Christi perperam inde
colligitur. — Nec sane ignorandum a nobis est, et
in graecis et in latinis codicibus complurimis, vel
de adveniente angelo, vel de sudore sanguinis nil
scriptum reperiri. Ambigentibus igitur, utrum hoc
in libris variis aut desit, aut superfluum sit (in-
certum enim hoc nobis relinquitur de diversitate li-
brorum), certe si quid sibi ex hoc haeresis blandi-
tur, ut infirmum affirmet, cui opus fuerit angeli (2)
confortantis auxilio; meminerit Creatorem angelo-
rum creationis suae non eguisse praesidio; tum dein-
de necessario eo modo eum confortatum, quo modo
et tristem esse. (d) Nam si nobis tristis est, id est,
propter 350 nos tristis est, necesse est ut propter
nos sit confortatus et nobis : quia qui de nobis tri-
e) non secundum naturae consuetudinem
gessit : neque ad haeresim (f) infirmitatis pertinere
ullo modo poterit, quod adversum haeresim (g)
phantasma mentientem proficiat, per sudorem san-
guinis, ad corporis veritatem. Igitur cum et tristitia
de nobis est, et oratio pro nobis est, non possunt
non omnia propter nos gesta esse intelligi, cum om-
nia pro nobis, quibus timebatur, orata sint.
42. Tristitiam, calicis deprecationem, etc. Aposto-
los spectare. — Praestant autem sibi mutuam Evan-
gelia plenitudinem : dum alia ex aliis, quia omnia
unius Spiritus praedicatio sit, intelliguntur. Hanc
enim tacitam ab omnibus pro Apostolis Domini ora-
tionem Joannes maxime spiritalium causarum prae-
dicator ostendit, Dominum ita precatum esse, di-
Pater sancte, conserva eos in nomine tuo. Cum
essem cum eis, ego custodiebam eos in nomine tuo :
quos dedisti mihi, et custodivi (Joan. xvii, 11 et 12).
Non sibi itaque fuit oratio illa, sed apostolis : nec
sibi tristis est, qui orare eos ne tententur monet :
nec sibi angelus mittitur, qui si vellet, (h) duode-
cim millia legionum de coelis deduceret : (i) nec
propter mortem timet, qui usque ad mortem anxius
est : nec ut se transeat calix, rogat; sed a se trans-
ire calicem rogat, qui tamen transire (j) non possit,
nisi eum biberit. Transire autem (3) non loco de-
cedere est, sed omnino non exstare : quod quidem
ipsum et evangelicus et apostolicus sermo significat,
cum dicitur, Coelum et terra transibunt, cerba autem
mea non praeteribunt (Marc. xiii, 31). Sed et Apo-
Ecce vetera transierunt, et facta sunt (k) nova
(II Cor. v, 17). Sed et cum ait, 351 Et figura hujus
mundi transibit (I Cor. vɪɪ, 31). Calix ergo, de quo
Patrem orat ut transeat, non potest transire nisi bi-
Jam sine tristitiae metu essent, ait.confortiantis pro confortantis, sicut postea confortiari non confortatum.Non de loco.a) Plures mss. exstitisse.b) Ita praestantiores mss. Vatic. bas., Colb. etc.
Alter Colb. cum Sorbon., jam sine tristitia et sine
metu ait. Corb. cum aliis nonnullis, jam sine tristitiae
metu essent, ait. Editi vero, jam sine tristitiae metu
existens ait. Quod deinde subjicitur, Dormite jam,
modo non exstat apud Lucam, imo prorsus aliud,
puta, quid dormitis? surgite, orate etc.c) Vat. bas. ms. custodis.d) Excusi, nam qui nobis : et mox, quia ergo qui
de nobis, etc. castigantur auctoritate mss. Duo hic
obiter notanda : primum non hominem, sed creato-
rem angelorum ab infirmitate defendi; alterum, nul-
lam de veritate tristitiae Christi secundum hominem
controversiam moveri, quia de illa nullus ambige-
bat; sed hac veluti data, statim de causa et condi-
tione illius disputati : ut ea nimirum fuisse osten-
datur, quae non dedeceret hominem Deo unitum.e) Hippolytus apud Theodoretum ad calcem Dia-
logi iii, argumentum simile conficit ex aqua et san-
guine quae post mortem Christi ex latere illius pro-
fluxerunt : Corpus, quamvis humano more mortuum,
magnam in se vitae vim habet. Quae enim ex mortuis
corporibus non profluunt, ex illo manarunt, sanguis et
aqua : ut sciremus quantum ad vitam valeat potestas,
quae in corpore habitavit.f) Haeresis infirmitatis appellatur Ariana : quia
Christi secundum humanam naturam infirmitates ad
divinam referebat, ut in argumento hujusce libri de-
claratur, lib. i, n. 32, necnon lib. ii, n. 6.g) Valentini scilicet, Manichaei ac similium. Eam-
dem hujus rei causam affert Theodoretus Demonstr.
quod unio sit inconfusa n. 8, ubi hoc factum esse do-
cet, ut posterorum ii, qui animae corporisque assum-
ptionem crederent, demonstrationibus confirmarentur;
qui vero contradicerent, evidentibus testimoniis confu-
tarentur, quibus praemittit : Etsi enim divinitas et
spiritus aderant velut unctio; tamen nec unita divini-
tas nec spiritus corpus tunc aut animam sustentarunt,
sed hoc ministerium angelo commendarunt, ut et animae
et corporis infirmitatem ostenderent, et per infirmitatem
ostenderentur naturae infirmorum. Si enim, inquit
Chrysostomus Tom. i, Hom. xxxii : post quam ipse
tot tantaque dixerit, carnem illum non assumpsisse ausi
sunt quidam asserere; si nihil horum dictum fuisset,
quid non dixissent?h) Vetustiore mss. Colb. cum Germ. et Remig.
decem millia legionum. Alter Colb. ac Sorbon., duo-
decim legiones : tum cum codice Vat. bas. de coelis
angelorum deduceret. Videsis notata in Psal. liv, n. 6.i) In vulgatis, nec propter mortem axiatus, ut a
se transferatur calix rogat : locus mutilus ope mss.
resarcitus.j) Sic mss. At editi, non posset, nisi eum biberet.k) Apud Er., Lips. et Par., omnia nova. Abest
omnia a Bad. et mss. Tum solus codex Carn., sed
et cum ait, Praeterivit enim figura hujus mundi. In ali-
quot aliis exstat transivit, non transibis.a) prae-
sentia est; et obtentae precis manifesta securitas
est, cum eos consummata oratione adhortatur in
somnum. Effectum autem impetratae orationis, et
adhortatae dormitionis securitatem, jam in ipso
opere passionis Evangelista demonstrat, cum apo-
stolis omnibus, de persecutorum manibus elapsuris
ait : Ut adimpleretur verbum quod dixerat, quoniam
quos dedisti mihi, (b) non perdidi (1) ex eis neminem
(Joan. xviii, 9). Impletur enim per se orationis pre-
catio, et salvi omnes sunt. Sed oratur Pater, ut
salvatos per se, nunc in nomine suo salvet ipse. Et
43. Epilogus. — Demonstrata itaque et a Joanne
Domini oratio, et a Luca diaboli postulatio, et ea
quae in Matthaeo atque Marco, et tristitia usque ad
mortem est, et somni objurgatio, et rursum adhor-
tatio, nihil ambiguitatis relinquunt; cum quando (2)
per precem (c) in Joanne, qua Patri apostolos com-
mendat, et tristitiae causa et transeundi calicis de-
precatio absoluta sit; non a se passionem amoveri
Domino deprecante, sed Patrem ut apostolos se pas-
suro tueatur orante : et per Lucam ostensa adversus
diabolum prece, jam de fiducia vetiti antea somni
secura permissio sit.
44. Christus ab humanis vitiis liber. Sensus unde. —
352 homi-
d) filii hominis san-
ctus Spiritus per sacramentum conceptionis invexit.
Nempe et Altissimi virtus, (3) virtutem (e) corporis,
quod ex conceptione Spiritus virgo gignebat, admi-
scuit. Nam cum per transfusae in corpus animae
consortium, sensus animati corporis vivat, et ipsum
ad illatorum dolorem corpus anima corpori per-
mixta vivificet; quae ubi coelestis spei ac fidei suae
beato calore, terrenae in corpore suo originis despe-
xit exordium, sui quoque sensus ac spiritus corpus
efficitur in dolore, ut pati se desinat sentire quod
patitur : et quid nobis de natura dominici corporis,
et descendentis de coelo filii hominis adhuc sermo
45. Tres pueri flammas non timent. Multo magis
Christus. — Quaero enim an pastas ad fomenta exae-
stuandi Babyloniae fornacis flammas Israelitae pueri
timuerint, et utrum in illud (f) nostrae conceptionis
corpus metus tanti ignis incesserit (Dan. iii, 23).
Quaero etiam, an (4) circumambiri (g) se flammis
doluerint. Sed forte idcirco, quia non usti sunt, nihil
doleant; et tum afuisse ignibus natura urendi exi-
stimabitur. Certe haec natura corporis erat, ut et uri
se timeret, et posset uri. Quod si per spiritum fidei
terrena corpora, id est, secundum elementa causa-
rum communium initiata, neque uri potuerunt, nec
timere : quae ergo per fidem Dei in homine contra
h) in Deo secundum virtutem Spi-
ritus ad naturae originem inchoata, non sunt natu-
Ex his aliquem.Per precem Johannis.Virtutem corpori.Circumamburi; in nostro codice.a) In quibusdam recentioribus mss. praescientia
est.b) Hic phrasis est graeca ad verbum expressa;
non contra fidem mss. qnormn in nonnul-
lis, pro neminem, repositum est aliquem.c) Par. per precem Joannis. Editiones aliae
per precem a Joanne. Rectius mss. in Joanne, hoc
est, quae exstat in Evangelio Joannis. Similis est
loquendi modus Fragm. i, num. 2.d) Editi cum uno ms. Remig., duobus Colb., uno
Sorbon. filio hominis. Verius vetustior Colb., Corb.,
Vind., alter Remig., Germ., Prat. etc. filii hominis :
hoc est, licet Christus corpus habeat non terrenis
inchoatum elementis, utpote cujus princeps est san-
e) Praedictorum mss. auctoritate restituimus virtu-
tem corporis, praesertim cum num. 23, jam legerimus,
Virtus corporis sine sensu poenae vim poenae in se de-
saevientis excepit, ac rursum num. 46, audituri simus
corporis nostri passiones a Christo virtute corporis
sui susceptas. In vulgatis autem ac pluribus mss. ex-
stat virtutem corpori, quod propter verbum admiscuit
non male sonat. Hoc quippe dictum esse videtur de
Verbi cum natura nostra conjunctione, quae lib. ii,
n. 26, fusius sic enarratur : Spiritus sanctus de super
veniens virginis interiora sanctificavit, et in his spirans
naturae se humanae carnis immiscuit, et id quod alie-
num a se erat; vi sua ac potestate praesumpsit : atque ut
ne quid per imbecillitatem humani corporis dissideret,
virtus Altissimi virginem obumbravit, infirmitatem ejus
(puta corporis) veluti per umbram circumfusa confir-
mans, ut ad sementivam ineuntis Spiritus efficaciam
substantiam corporalem (ex se infirmam) divinae vir-
tutis inumbratio temperaret. Pressius num. 27 : Ini-
tia nascendi Spiritus sanctus superveniens et inumbrans
virtus Altissimi moliuntur. In quibus Spiritus sanctus,
id est Verbum, et ut susceptor corporis, et ut sus-
cepti causa effectrix consideratur. Utroque modo vir-
tus est corporis, sive illud condendo, sive divina per
illud operando.f) In codice Vat. bas. nostrae carnis. Rectius in
aliis, nostrae conceptionis. Alias non apparet discri-
men inter Israelitarum et Christi corpus : quod non
carne, sed conceptione a nobis distare Hilarius do-
liii, n. 8, habet : Deus Dei
filius ante saecula manens, humanae naturae habitu, id
est, nostri corporis atque animae homo ex partu Vir-
ginis natus.g) Bad. et Er. circumaduri. Mss. Corb., Pratell.
etc., circumamburi. Tres Vatic. cum Remig. et
Theod., circumburi. Vind. ad Silv., circumcomburi.
Colb. ac Germ., cum amburi. Carn. amburi. Parvi
Interest quae ex his lectionibus praeferatur. Id ipsum
ita in Psal. cxliv, n. 13, enuntiatur : Illis in roris
humore ignis temperatur, hos exaestuans ignis amburit.
Ipsae intus extraque flammae sunt, quarum pro diver-
sitate meritorum et deficit a se natura, nec deficit. Nam
quod est, manet erga eos ignis esse quos urit; et quod
non est, necesse est in his esse quibus ros est.h) Apud Er., Lips. et Par., in Deo homine. Abest
homine a Bad. et mss.353 (a) scandunt; flam-
mas non sentiunt, dum orant; uri non possunt, dum
in igni sunt. Naturam suam in his et corpora et ignis
amittit; nam neque illa uruntur, neque ille urit : et
tamen in caeteris in natura sua est et ignis et corpus;
nam circumstantes ardent, et poenae ministeria in
poena sunt. Non vis, impie haeretice, ut (2) transe-
unte palmas clavo Christus non doluerit, neque vul-
nus illud nullam acerbitatem teli compungentis in-
tulerit. Interrogo cur pueri ignes non timuerint, nec
doluerint : aut quid in eorum corporibus naturae
fuerit, ut naturam ignis excederet. Quod si illi fidei
calore, et beati martyrii gloria timere nesciunt quae
timentur; Christus etiamsi vitiorum nostrorum ori-
gine esset conceptus, tamen per crucem mansurus
46. Fidei vis ad arcendum dolorem. — Daniel pro-
phetae prandio alendus, leonum lacum non timet.
Apostoli caedi se pro Christi nomine et pati gaudent.
Paulo libatio sua corona justitiae est. Desecanda colla
sua percussoribus cum hymnis Martyres tendunt, et
aedificatos sibi congerie lignorum ignes cum canticis
scandunt. Usque eo sensus fidei, perempto in corpo-
ribus naturalis infirmitatis metu, corpora ipsa ad sen-
sum non sentiendi doloris emutat, ut per animae
b) invehatur, ani-
matumque corpus in id se tantum sentiat, in
quod animae studio commovetur; ut quod pati
animus gloriae cupiditate (c) contemnit, id se
pati corpus anima vegetante non sentiat. Haec
si in hominibus naturalia sunt per animae ad glo-
riam ardentis calorem, ut passiones suas nesciant,
et vulnera ignorent, et mortes non intelligant :
354 Dominus (d) vero gloriae Jesus Christus, cu-
jus et fimbria virtus est, cujus sputus et sermo na-
tura corporis est, dum et mancus jam non mancus
manum jubetur extendere, ei caecus natus nativi-
tatis vitia non sentit, et truncus aure non truncus
est, in ca infirmitate compuncti ac dolentis cor-
poris deputabitur, in qua gloriosos ac beatos viros fi-
47. Passiones nostras quomodo susceperit Christus.
Qui peccata portet. — Passus igitur unigenitus Deus
est omnes incurrentes in se passionum nostrarum in-
firmitates; sed passus virtute naturae suae, ut et vir-
tute naturae suae natus est : neque enim, cum natus
sit, non tenuit omnipotentiae suae in nativitate natu-
ram. Nam cum natus sit (e) lege hominum, non ta-
men hominum lege conceptus est : habens in se et
constitutionem humanae conditionis in partu, et
ipse extra constitutionem humanae conditionis in ori-
gine. Secundum quod ita ex infirmitate corporis nos-
tri passus in corpore est, ut passiones corporis nos-
tri, (f) corporis sui virtute susciperet. El hujus fidei
Dum inscendunt.Transeuntem palmas clavum.Corpori.incenduntur, Mss. Carn. et Remig., in-
scedunt, Corb. ac nonnulli alii, incedunt : quibus fa-
vet sacer textus, inducens pueros mediis in flammis
ambulantes. Antiquior Colb., ignem non timendum
scindunt. Praeferimus cum altero Colb., uno Sorbon.
et codice Vat. bas., scandunt : maxime cum infra de
Martytribus rursum legamus aedificatos sibi congerie
lignorum ignes cum canticis scandunt.b) Ita plures probae notae mss. Editi vero, firmi-
tas corpori.c) Vaticanae basilicae ms., tres Vatic. aliique non-
nulli, contendit. Mox vetustior Colb., consentiat, pro
non sentiat.d) Er., Lips. et Par., verae glorae; ac subinde,
cujus in fimbria : quod et habet Bad. reluctantibus
mss. Postea sputus et sermo natura corporis dicitur;
quia corpus naturae suae integritate destitutum eidem
restituit.e) Nimirum ox Virginis carne procreatus et post
novem mensium decursum editus est, qui praeter le-
Hominum similis factus, et homo erat, et non in omni-
bus erat : homo quidem, quatenus carnem suscepit ho-
minis, quoniam Verbum caro factum est; idem autem
homo non erat, quatenus caeterorum more natus non
fuerat, hoc est, e viri satu et utriusque conjunctione
sexus.f) Corporis virtutem divinitatem intelligendam
esse jam diximus; eaque in opinione non mediocriter
confirmamur collatis hisce verbis cum superioribus,
Sed et virtute naturae suae passus est. Id enim ibi vir-
tute naturae suae, quod hic virtute corporis sui signifi-
cari palam est. At cum passus virtute naturae suae
praedicatur, ut et virtute naturae suae natus est, non
naturae suae virtutem intelligendam
esse divinitatem Verbi, cujus virtute natus esse
Christus passim in hoc ipso libro asseritur. Quod
maxime illustratur ex tract. psal. cxxxviii, n. 2 et
3, ubi primum ait Hilarius : Neque id corpus, quod
assumptum est, virtutem naturae antea manentis abole-
vit; cum in eo corpore, quod assumptum est, virtus na-
turae antea manentis operetur. Tum num. 3, subjicit,
itaque si quid infirmum ex persona ejus dictum reperie-
tur, ad hominem referri oportebit. Quare hoc? Refe-
rendum autem, inquit, ob id est, quia non alienae aut
simulatae naturae hominem assumpsit. Si autem non
alienae naturae aut simulatae hominem assumpsit, ne-
que etiam fictas suscepit infirmitates. At quatenus eae
in Christum non cadant, sic postea explicat : Verbum
namque caro factum habitavit in nobis. Non in vitia
infirmitatesque carnis ex Verbi virtute deficiens, sed
naturae nostrae infirmitates homo natus assumens. As-
sumptio autem infirmitatis non fecit infirmum; quia
aliud est naturam esse, aliud assumpsisse naturam :
et extra generis necessitatem, voluntatis accessio est.
Non enim peccator fuit, sed peccata suscepit. Neque
infirmus exstitit, sed portavit infirmitates. Ipse enim,
secundum prophetam, peccata nostra suscepit et infir-
mitates nostras portavit. Et ne quid in impassibilem
atque indemutabilem divinitatem incidere existimaretur :
adjecit : Et nos putabamus cum in doloribus esse. Sus-
cepit ergo infirmitates, quia homo nascitur; et putatur
dolere, quia patitur : caret vero doloribus ipse, quia
Deus est. Vide et subsequentia : in quibus liquido
constat, Christi tantum divinitatem a doloribus exi-
mi, humanam autem ipsius naturam iis omnibus sub-
jici, quibus per se obnoxium est hominum genus.
Ita facta utriusque loci collatione cavetur pericu-
lum, quod hic cavendum esse superiores editores
monuerunt.Hic peccata nostra portat, et pro nobis dolet : et nos
existimavimus eum in doloribus esse, et in plaga, et in
vexatione. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates
nostras, et infirmitatus est propter peccata nostra (Esai.
liii, 4 et 5). Fallitur ergo humanae aestimationis opi-
nio, putans hunc (al. hinc) dolere quod patitur. Por-
tans enim peccata nostra, peccati nostri scilicet cor-
pus assumens, tamen ipse non peccat. Missus nam-
que estin peccati carnis similitudine; portans quidem
in carne peccata, sed nostra. Et pro nobis dolet, non
et doloris nostri dolet sensu : quia et habitu ut homo
repertus, habens in se doloris corpus, sed non ha-
bens naturam dolendi, dum et (a) ut hominis habitus
est, et orige non hominis est, nato eo de conceptione
Spiritus sancti. 355 Hinc itaque aestimatus est et
Ipse autem vulneratus est; sed propter ini-
quitates nostras. Nam quamvis sit vulneratus,
non tamen iniquitatis suae vulnus est : et quidquid
patitur, non sibi patitur. Non enim sibi homo natus
est, nec ex se iniquus est. Testatur Apostolus cau-
sam dispensationis istius dicens : Orantes (b) per
Christum reconciliari Deo : eum, qui non cognovit pec-
catum, pro nobis peccatum fecit (II Cor. v, 20). Pec-
catum enim in carne per peccatum condemnaturus,
peccati licet expers, factus est ipse peccatum, id est,
per carnem peccatum in carne condemnans, (c) car-
nis quidem nescius, sed pro nobis caro factus est :
48. Christi virtus in passione emicat. Passio Christi
triumphus. — Caeterum nescit in Christo Apostolus
trepidationem doloris. Nam dispensationem (d) pas-
sionis locuturus, in sacramento eam divinitatis prae-
dicavit, dicens : Donans vobis omnia peccata, delens
quod adversum nos fuit chirographum in sententiis,
quod erat contrarium nobis, tollens illud de medio, et
affigens illud cruci, spolians se carne, et principatus et
potestates traduxit cum fiducia, triumphans eos in se-
metipso (Coloss. ii, 13 et seqq.). Succumbere ergo tibi
videtur Virtus ista vulneris clavo; et ad ictum com-
pungentis exterrita, demutasse se in naturam do-
a) In prius vulgatis desiderabatur particula ut :
de cujus vi videsis supra col. 365, not. g.b) Editi, pro Christo : emendantur ex mss.c) Apud Er., carnis quidem peccati nescius, sed
pro nobis caro factus carnis similitudo peccati est :
merum glossema, quod tamen arripuere sequentes
editiones. Peccati expers et carnis nescius Christus
praedicatur ex sua natura et ante assumptum homi-
nem, ex assumptione autem et peccatum et caro fac-
tus.d) Apud Er., Lips. et Par., dispensationem hanc.
Melius abest hunc a Bad. et potioribus mss. Clarius
hic Hilarius scopum suum ostendit, se scilicet passio-
nem Christi praedicare petactam in sacramento divi-
nitatis : de qua postea subjicit : Succumbere ergo tibi
videtur Virtus ista vulneris clavo. Ab humana autem
natura tantum arcet necessitatis contumeliam : Si in
passione sua necessitas est, etc. Quam necessitatem na-
turae nomine interdum donat : Si ibi necessitas est et
natura, si ibi vis est, etc.Cor. xiii, 3). Si in passione
sua necessitas est, et non salutis tuae donum est; si
in cruce dolor compungendi est, et non decreti, (e)
quod in te mors est scripta, confixio est; si in morte
vis mortis est, et non per potestatem Dei carnis exu-
viae sunt; si denique mors ipsa aliud est, quam po-
tentum dehonestatio, quam fiducia, quam triumphus :
adscribe infirmitatem, si ibi necessitas est et natura,
si ibi vis est et diffidentia et dedecus. Sin antem haec
e contrario in sacramento passionis praedicantur;
quis, rogo, furor est, repudiata doctrinae apostolicae
fide 356 mutare sensum religionis, et totum hoc (f)
g) fugere; exire e corpore, sed
revocare animas in corpora; sepeliri mortuum, sed
resurgere Deum; secundum hominem pro nobis in-
firma omnia pati, sed secundum Deum in his omni-
bus triumphare.
49. Derelictum objiciunt. Quam nihil inde confi-
ciant. — Restat nobis adhuc, ut haereticis videtur,
magna et gravis confessae infirmitatis professio, et
maxime ipsius Domini vocibus edita, cum ait : Deus,
Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. xxvii, 46)?
Quae maximae querelae esse intelligitur protestatio,
derelictum se esse conqueri, infirmitatique permis-
sum? Verum haec impiae intelligentiae violenta prae-
sumptio, quam sibi in omni dictorum dominicorum
genere compugnat : ut qui ad mortem festinat, ut
qui per eam honorificandus est, ut qui post cam a
dextris virtutis sessurus est, in his tot beatitudinum
causis mori timuerit, et ob id ad necessitatem mo-
riendi desertum se a Deo suo queratur, cum in bea-
tis illis esset mortem obeundo mansurus!
50. Commenta eorum varia de Verbi et hominis con-
junctione. — Quin etiam ad irreligiositatis hujus tam-
e) In codice Vat. bas., quo in te.f) Editi, excepto Par., ad imbecillitatem et contu-
meliam rapere naturae.g) Er. et Lips. fugare : et mox, pro resurgere
Deum, substituerant resurgere. Demum, quod et
postrema editione Par. praelatum est : renitentibus
aliis libris. Ait Hilarius resurgere Deum ad eum mo-
dum, quo superius docet Christum totum, etiam secun-
dum hominem, post resurrectionem esse Deum.a) defecerit Deus Verbum, dum corpus officio
animae vivificat; aut omnino (b) nec fuerit Christus
homo natus, quia in eo Dei Verbum modo spiritus
prophetalis habitaverit. Sed ridiculae hujus perversi-
tatis error in majorem se impietatis extendit auda-
ciam, ne Jesus Christus, ante quam ex Maria natus
est, Christus sit : dum non qui erat natus est, sed
ad id tum primum quod 357 natus est (c) coeperit.
Per quod etiam illud vitii adjungitur, ut (d) Deus
Verbum tamquam pars aliqua virtutum Dei quodam
se tractu continuationis extendens, hominem illum
qui a Maria esse coepit habitaverit, et virtutibus di-
51. Errores inde consectarii. — Per hanc (e) ergo
subtilem pestiferamque doctrinam deducuntur in vi-
tium, ut aut Deus Verbum anima corporis per de-
mutationem (f) naturae se infirmantis exstiterit, et
Verbum (g) Deus esse defecerit : aut rursum per ex-
teriorem nudamque naturam hominem illum sola
vita animae moventis animatum, (h) in quo Verbum
Dei, id est, quaedam quasi potestas extensae vocis
habitaverit, atque ita omni modo impiissimae intelli-
gentiae aditus pandatur, ut aut Deus Verbum in ani-
mam defecerit, nec permanserit Deus Verbum; aut
omnino Christus ante partum Mariae non fuerit; quia
i) quo esse homo coepit exor-
dium, quem extrinsecus protensi sermonis potestas
ad virtutem operationum confirmaverit; qui nunc a
Dei Verbo contracta rursum protentione desertus,
clamet : Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? vel
certe tum, cum in animam corporis a Dei Verbi na-
tura demutatus est, paterno in omnibus usus auxilio,
nunc inops ejus mortique permissus, solitudinem
suam conqueratur, relinquentemque se arguat : om-
nique modo exitiabile deceptae fidei periculum com-
paretur, si aut in Deo Verbo significari existimetur
naturae infirmitas per querelam; aut omnino nec
fuerit Deus Verbum, dum Christo Jesu Mariae solum
partus exordium est.
358 52. Fides vera haereticae adversa. — Sed inter
j) patitur Christum Jesum, ut
Jesus non ipse sit Christus : nec filium hominis (k)
discernit a Dei filio, ne filius (l) Dei forte non et fi-
lius hominis intelligatur. Non absumit filium Dei in
filium hominis. Neque tripartita Christum fide
scindit, cujus de super texta vestis inscissa est(Joan.,
xix, 23) : ut Jesum Christum et in Verbum et in
animam et in corpus incidat, neque rursum Deum
Verbum et in animam et in corpus absumat. Totum (m)
ei Deus Verbum est, totum ei homo Christus est;
retinens hoc in sacramento confessionis suae unum,
nec Christum aliud credere quam. Jesum, nec Jesum
n).
53. In Dei rebus mens humana deficit. Obtunditur
plus volens videre quam datur. — Non ignoro autem
in quantum humanae intelligentiae infirmitatem ma-
gnificentia mysterii coelestis impediat, ut haec non
facile aut verbis enuntiare, aut dijudicare sensu,
aut etiam complecti mente possimus. Sciens au-
tem Apostolus arduum hoc terrenae naturae diffi-
cillimumque esse, rerum divinarum efficientiam
judicio (a) nos nostro, tamquam ad intelligendum
acriore, quam ad efficiendum Deo potiore, con-
cipere, illi legitimo sibi secundum fidem filio,
sacrasque litteras ab infantia sumenti, ita scribit :
Sicut hortatus sum te sustinere Ephesi, cum irem
(b) in Macedoniam, ut praeciperes quibusdam ne ali-
ter docerent, neque attenderent fabulis et genealogiis
interminatis, quae quaestiones magis praestant, quam
aedificationem Dei quae est in fide (I Tim. i, 3 et 4).
Vetat genealogiae eloquia tractari, et fabulas inter-
minatae quaestionis attingi. AEdificationem vero Dei
in fide esse (supple, docet) : ut 359 humanae vere-
cundiae modum fideli omnipotentiae Dei religione
concludat, neque se infirmitas nostra ad perspicienda
ea, quae perspiciendi (c) naturam hebetent, exten-
dat. Quod si contuentibus solis claritatem virtus in-
tenti luminis obstupescit, ut si quando causam ra-
diantis lucis solertius acies curiosae contemplationis
inquirat, usque ad emortuum videndi sensum ocu-
lorum natura revocetur, accidatque nitendo magis
videre ne videas; quid nobis iu Dei rebus et in sole
justitiae exspectandum est? Nonne incumbet volenti-
bus (d) supersapere stultitia? Nonne ipsum illud acre
e) potioris intelligent : nec subjacet humanae con-
ceptioni ratio coelestis (id est, divina). Nam intra
conditionem infirmitatis erit, quidquid infirmi con-
scientiae (in 3° casu) subditur. Excedit itaque huma-
nam mentem Dei potestas : ad quam si se infirmitas
protendet, magis infirma reddetur, dum hoc ipsum
quod obtinet amittit, potiore ad obtundendam eam
rerum coelestium natura; quia omnem ejus consec-
tantis se pervicaciam ipsa complexu ejus major in-
firmat Ut igitur sol ita videndus est, ut possit videri,
tantusque excipiendus lumine est, quantus (f) ad-
g) percipi potest : est
plane, si modo quod potest velis. Sicut enim est in
sole quod videas, si hoc velis videre quod possis;
amittas autem quod potes videre, dum quod non
potes niteris : ita et in rebus Dei habes quod intelli-
gas, si intelligere quod potes velis. Caeterum si ultra
quam potes speres; id quoque, quod potuisti, posse
non poteris.
54. In ipso Christi ortu temporali caecutit homo. —
360 coelestium scrutatores consulo,
ut secundum naturam suam nati ex virgine Christi
sacramentum loquantur. Unde dicent virgini concep-
tum? unde virgini partum? Quam hanc esse genita-
lium originum causam disputabunt? et quid intra se-
cessus maternorum sinuum coaluisse? Corpus unde?
et homo unde? Jam vero post haec, quid sit descen-
disse de coelis filium hominis in coelis manentem?
Non enim ejusdem est, secundum corporales causas,
descendere et manere : quorum alterum (h) deces-
sionis transmutatio est, alterum manendi impertur-
batio est. Vagit infans, sed in coelo est : puer cres-
i)? Dominus enim ait : Quid si videritis
filium hominis adscendentem ubi antea fuit (Joan., vi,
63)? Adscendit filius hominis ubi antea fuit; et quis
hoc sensus concipiet? Descendit de ca lo filius ho-
minis qui in coelis est; et quae hoc ratio praestabit?
Verbum caro factum est; quae hoc verba loquentur?
Fit caro Verbum, id est, homo Deus : et qui homo
est, in coelis est; et qui Deus est, de coelis est. Ad-
scendit descendens : sed descendit (j) non descen-
dens. Est qui erat, et quod est non erat. Currimus
per causas, et ratione (3) deficimur : rationem cer-
Sopor.Expetenda.Deficimus.a) Vocabulum nos revocamus ex Bad. et mss.
tamquam, male habent mss. Remig. ac
Theod. tam; hoc enim sibi vult : tanquam ad intelli-
gendum tanto esset acrius judicium nostrum, quanto
potior Deus ad efficiendum. Hic et deinceps reprimi
videtur Eunomii jactatio, qua Theodoreto teste lib. iv,
Haer, fab., c. 3 : se nihil ex rebus divinis ignorare glo-
riabatur.b) Antiquus Codex Colb. ires Macedoniam.c) Carnut. aliique nonnulli mss. cum Bad. et Er.
naturam non habent.d) Martin, ms. supercapere. Graece e) In uno ms. Colb., altero Sorbon. et Martin. su-
perioris. In alio Colb. et Germ. posterioris.f) Exemplar Martin. quantum admittit : qui si plus
velimus. Tum Par. cum ms. Vatic. bas. expetere. In
edit. aliis, spectare. In aliquot mss. aspectare. Non
alio sensu in plerisque, exspectare : et mox in omni-
bus exspectanda, ubi in vulgatis expetenda.g) Vat. bas. ms. cum Colb. et Sorb. perspici.
Mart. respici : ac subinde cum dicto Vat. bas. et Re-
mig si modo quod potes.h) In vulgatis, descensionis. Magis placet cum po-
tioribus mss. decessionis.i) Idem argumentum fusius prosequitur Gregor.
Nazianz. Or. xxxv, n. 88 et seqq.j) In vetusto codice Colb. non adscendens. Hoc
argumenti genus maxime valet adversus eos, qui
Verbum Dei cum carne substantialiter conjunctum
negant, aut cum ea confundunt.a) et ita intelligentes, sciemus; et magis pu-
tantes nos intelligere, nesciemus.
55. Lacrymarum Christi mysterium. — Jam vero
quatum illud est dictorum et gestorum sacramen-
tum, flere Christum, et per animi (1) angorem la-
crymas oculis effluere (Luc. xix, 41)! Unde ejus
animae haec vitia, ut fletum corpori tristitiae moeror
eliciat? Et quae rerum acerbitas, et intolerantia do-
loris descendentem de coelis filium hominis in lacry-
mas dissolvit? Quid sit deinde, quod in eo fleyerit?
Deusne Verbum, an corporis (b) sui anima? Nam
quamvis lacrymarum officium in corpore sit; ani-
mi (c) tamen eas, in ministerio corporis, quasi qui-
dam moeror exsudat. Tum dejude quae ei ad flendum
causa sit? Anne impiam parricidalemque Jerusalem,
361 et Aposto-
lorum caede et ipsius Domini sui morte passuram, debito
lacrymarum honore prosequitur? et ut humanarum
mortium deflentur calamitates, ita perditae hujus
desperataeque gentis casus doletur? Et quod hoc,
rogo, flendi sacramentum est? Anima, quae tristis
est, flet. Sed numquid haec (d) prophetas misit?
Numquid haec totiens voluit congregatos pullos ejus
pennarum (e) integimento obumbrare (Matth., xxiii,
37) Non cadit autem in Verbum Deum moeror, ne-
que in Spiritum lacrymae. Sed neque in animam
convenit, aliquid ante corpus egisse. Et tamen vere
Jesum Christum flesse non dubium est.
56. In Lazaro quid fleverit. Fletus ille an Dei, animae-
ne, an corporis. — Pari quoque lacrymarum veritate
Joan. xi, 35). Et quaero primum,
quid fleatur in Lazaro? Non utique mors, quae non
Infirmitas ista non est usque ad mortem, sed
pro gloria Dei, ut honorificetur filius Dei per eum
(Ibid. 5). Mors ergo, quae glorificandi Dei causa est,
flendi tristitiam non afferebat. Sed ne in eo quidem
flendi necessitas exsistebat, quod Lazaro moriente
afuisset. Nam ipse ait manifeste : Lazarus mortuus
est, et gaudeo propter vos, ut credatis, quod non eram
ibi (Ibid. 14 et 15). Absentia itaque ejus non habuit
causam lacrymandi, quae ad Apostolorum fidem pro-
ficiebat : cum aegri mortem conscientia divinae co-
gnitionis absens (2) pronuntiasset. Nulla ergo restat
necessitas flendi : et tamen fletum est. Et tamen
quaero, cui imputabitur flietus ille? Deo, an animae,
an corpori? Sed corpus per se tantum non habet la-
f) pro-
fundit. Longe autem minus est, ut Deus fleverit, qui
glorificandus in Laxaro est. Non convenit (g) autem,
ut anima de sepulcro Lazarum vocet, et ad animae
innexae corpori praeceptum atque virtutem, in mor-
tuum suum (supple corpus) 362 anima jam ex eo dis-
soluta revocetur. Dolet, qui glorificandus est? Flet,
qui vivificaturus est? Non est vivificaturi flere, nec
glorificandi dolere : et tamen vivificat, qui et flevit,
(h) et doluit.
57. Quis in Christo animam ponat ac resumat. Cor-
pusne, an Verbum. — Non inopiae necessitate, vel dicto-
rum ignoratione de multis pauca memoramus; sed
ut absolutam expositionem ratio non morosa com-
mendet. Gerit Dominus atque (i) agit, quod cum
j) virtute
sacramentum est, ut etiam ex his quae ait, manifeste
anguorem, sicut in superiori.Praenuntiasset.a) Sic mss. Editi vero, Jesum ita intelligentes sci-
mus... nescimus. Hoc sibi velle nobis videtur : Ca-
tholicos, qui Christum esse Jesum, hoc est, Deum
simul et hominem intelligunt, in praedictis quaestio-
nibus non laborare; sicut nec laborat Hilarius num.
16, in quaestione de adscensu ac descensu filii homi-
nis : haereticos vero, qui aliter sapientes plus se in-
telligere putant, inde se extricare non posse.b) Vox sui in vulgatis omissa restituitur ex mss.
quae hic adjicitur, vel ne putetur anima Verbi pars,
quae opinio tangitur num. 57, vel ut corpus Christi
Dei proprium esse asseratur.c) Lips. et Par. anima tamen. Rectius plerique
mss. animi tamen, scil. maeror. Neque placet cum mss.
Vat. bas. et Martin. anima tomen.... eos quasi quodam
maerore exsudat.d) Quasi diceret, ipse flevit, qui prophetas misit,
Sed neque in animam convenit ante corpus, id est,
ante quam corpori immisceretur, egisse : ideoque non
ipsa flevit. Non flevit autem Verbum : nec lacrymae
e corpore prodeunt, nisi tristitia praecesserit in ani-
ma. Et tamen vere flevit Christus. Stupendae igitur
bae lacrymae. Idem de Christi cruciatibus confici po-
test argumentum : quod sane efficacissimum est ad-
versus eos, qui Christum dividebant : contra quos
Gregorius Nazianz. Or. li, n. 7 : Si quis duos filios;
alterum ex Deo et Patre, alterum ex matre, non autem
unum atque eumdem induxerit, a filiorum adoptione
excidat, etc. Neque minus urget eos, qui Christum
confundebant. Contra utrosque sibi rem esse, satis de-
clarat Hilarius num. 48 et 49.e) Sic in mss. magno consensu. At apud Bad. et
Er. integmento : apud Lips. et Par. integumento.f) Ita mss. At excusi, profundat : minus bene.
Habet quippe corpus lacrymas quas profundat, sed
non profundit eas nisi anima dolente. Quid enim caro
per se ipsam sine anima vel dolet, vel concupiscit? in-
quit Augustinus lib. xiv de Civ. Dei, c. 15. Rursum
noster Hilarius in psal. lxviii, n. 12, lacrymarum
Christi veritatem adstruit, casque profusas esse enar-
rat ob humani generis infidelitatem.g) Quare non convenit, nisi quia divinae opus est
omnipotentiae? Simile est illud Gregorii Nysseni Or.
iv contra Eunom., p. 589, relatum a Theodoreto Dial.
iii : Nec vivificat Lazarum humana natura, nec deflet
jacentem impatibilis potentia : sed lacryma quidem ho-
minis est propria, vita autem ejus quae vere vita est.
Non pascit multa millia humana paupertas : non currit
ad ficum omnipotens potestas. Quis fatigatur labore iti-
neris; et quis totum mundum sine labore sustentat ver-
bo? Quid est splendor gloriae, et quid quod clavis confi-
gitur? Quaenam forma in passione alapis caeditur; et
quaenam ab aeterno glorificatur?h) En tandem dolor de Christo affirmatur : adeo-
que ubi negatus est, hoc tantum tentatum esse liquet,
ut posita adversariorum sententia dolorem in Chris-
tum non convenire demonstraretur.i) In vulgatis, ait. Melius in mss. agit. Nunc enim
a gestis transitur ad dicta, et ex his illa probantur.j) Vat. bas. ms. rursum, et in veritate : non pla-
cet. Vult quippe Hilarius, rerum a Christo gestarum
veritatem patere, latere autem virtutem per quam
gestae sint. Unde superius quod cum conscientia nesci-
tur; id est, quod scitur quantum ad rem gestam, ac
nescitur quantum ad rei gestae rationem.Propter hoc me Pater diligit, quod ego
pono animam meam, ut iterum accipiam eam. Nemo
tollit eam a me, sed ego pono eam a me. Potestatem
habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum acci-
piendi eam : hoc mandatum accepi a (a) Patre (Joan.
х, 17 et 18). Animam suam ab se point : et quaero
quis ponat? Christum enim non ambigimus esse Deum
Verbum : neque rursum filium hominis ex anima et
corpore constitisse ignoramus, Angelo ad Joseph
confirmante : Surge, et accipe puerum et matrem ejus,
et vade in terram Israel; defuncti sunt enim, qui quae-
rebant animam pueri (Matth. ii, 20). Cujus ergo haec
anima est requiro, corporisne, an Dei? Si corporis;
quid habet corpus potestatis, quod per animae mo-
tum animatur in vitam? Deinde utrum mandati ali-
quid corpus acceperit, quod sine anima hebes emer-
58. Dei non est anima. — Sed nec Deo animam
quisquam rationis particeps deputabit : quamquam
frequenter (b) anima Dei et sabbaia et (1) neomenias
363 odisse scripta sit, et etiam in quibusdam com-
placere (Esai. i, 14; xlii, 1). Sed ex ea istud signifi-
catione commemorari solitum est, qua et manus et
oculi et digiti ei brachium et cor in corporali Deo
connumerantur. Nam cum spiritus, secundum Do-
mini dictum, carnem et ossa non habeat (Luc. xxiv,
Malach. iii, 6). nulla
ad soliditatem sui corporalium partium membra con-
veniunt; sed simplex ac beata natura, unum totum
quod est omnia permanet. Non ergo Deus corporali-
bus modis officio interioris animae animatur ad vitam,
sed ipse vita sibi vivit.
59. Nec Deus ponit animam, nec corpus resumit. —
Et quomodo ponit animam suam, vel positam resu-
mit? vel quae hujus ratio mandati est? Deus ergo nec
ponit ad mortem (c) nec resumit ad vitam. Sed nec
corpus mandatum ad resumendum habet : quia nec
per se resumit. Dictum enim de corporis sui templo
est : Solvite templum hoc, et post triduum (2) sus-
citabo (d) illud (Joan. ii, 19). Suscitat ergo templum
corporis sui Deus. Et quis ponit animam, ut resu-
mat? Corpus enim non per se resumit, sed per Deum
suscitatur. Suscitatur autem quod est mortuum, et
nec ponit animam quod vivit. Deus iiaque nec mor-
tuus est, nec sepultus est : et tamen ab eo dictum
est : Haec enim mittens unguentum hoc in corpus
meum, ad sepetiendum me fecit (Matth. xxvi (??) 12).
e) suum corpus : neque convenit cor-
pus suum esse, seque sepeliri.
60. Quaestionis propositae solutio unde pendeat. —
Sed (f) sacramenti istud divini intelligentia est, non
ignorare Deum, quem non nescias hominem; non ne-
scire autem hominem, quem non ignores Deum; Jesum
Christum 364 non dividere, quia Verbum caro fac-
tum est; (4) sepultum non putare, (g) quem resusci-
tasse intelligas; resuscitasse non ambigere, quem ne-
gare non audeas non sepultum. Sepultus enim est Je-
sus Christus, quia et mortuus est. Mortuus autem est,
qui et moriturus locutus est : Deus, Deus meus, quare
me dereliquisti (Marc. xv, 34)? Locutus autem haec
est, qui et dixerit : Amen dico tibi, quia hodie mecum
eris in paradiso (Luc. xxiii, 43); paradisum quoque
promittens, magna voce proclamaverit : Pater, in ma-
nus tuas commendo spiritum meum. Et hoc dicens ex-
spiravit (Ibidem 46).
61. In eoɛ qui Christum tripertiuntur aut in suum
numinias, graece aliquando
scribitur ii, 16.Resuscitabo.ungui.Quem resuscitatum esse ituelligaɛ, resuscitatum
non ambigere.a) In vulgatis, a Patre meo. Abest meo a mss. hic,
ut lib. ix, n. 12.b) Ita mss. At Lips. et Par. animam Dei... scriptum
sit : et mox alii etiam editi, in incorporali Deo com-
memorantur.c) Lips. et Par. hic addunt animam.d) Martin. ms. edificabo. Nonnulli alii, resusci-
tabo.e) In antiquioribus mss. Colb., Martin., Corb., Germ.
ungueri. Qui alias etiam habent ungueat, unguen-
tur.f) Editi, sed sacramentum istud divinae intelligen-
tiae est : emendantur ex mss. quasi diceret Hilarius,
sensum proprium aperire jam incipiens : Totius mys-
terii, in adversariorum sententia inexplicabilis, intel-
ligentia in eo sita est, ut in Christo agnoscantur duae
naturae in una persona, cui utriusque naturae proprie-
tates attribuantur, conjunctae.g) Bad. cum mss. Martin., Corb., Vatic., aliquot
aliis, non sepultum non putare. Tum eadem editio cum
Er. et Lips. quem resuscitatum, quibus plures mss. addunt esse : in ms. Martin. quem resurrexisse intelli-
gas; ac deinde, resurrexisse autem non ambigere, etc.,
ubi rursum editi omnes, resuscitatum non ambigere.
Postea Er., Lips. et Par. omittunt particulam negan-
tem ante sepullum. Quibus si mss suffragarentur, le-
gere liceret, non sepultum non putare, quem resusci-
tasse intelligas; resuscitasse non ambigere, quem negare
non audeas non sepultum : ut ostenderentur duae in
una persona naturae. Sed cum in omnibus mss. ex-
stet postremo loco sepultum sine particula negante,
caetera magis sibi constant in mss. vetustioribus Re-
mig., Colb., Vind., Germ. et aliis. Ex quibus conficitur,
Sepultus enim est Jesus non secundum
eam naturam quae corpus suscitavit, sed secundum
eam qua et mortuus est. Ut enim superiori numero
dictum est, Deus nec mortuus est, nec sepultus. Quan-
tum porro abfuit, ut Verbi divinitatem a mortuo
Christi corpore separatam sentiret, qui etiam hic,
ubi de illius morte et sepultura sermo est, tam
aperte tamque constanter Christum non dividendum
docet?contrahunt. Quaestiones variae de Christi morte. — Vos
nunc vel tripertientes Christum in Verbum et ani-
mam et corpus, vel totum Christum Deum Verbum
in solum communis generis hominem contrahentes,
hoc nobis magnae pietatis sacramentum, quod in
carne (a) manifestatum est, revelate (I Tim. iii, 16) :
quem tradiderit spiritum Christus, et quis in manus
Patris commendaverit suum spiritum, et quis in pa-
radiso die eadem fuerit, et quis derelinqui se a Deo
questus sit. Nam querela derelicti morientis infirmi-
tas est : promissio autem paradisi, viventis Dei reg-
num est. Commendatio spiritus, commendantis con-
fidentia est : traditio spiritus, morientis excessio est.
Quaero itaque, quis moritur? Nempe qui tradit spiri-
tum. Deinde quis tradit spiritum? Utique qui Patri
b) an Deus cor-
poris animam? Nam spiritu frequenter significari
animam non ambiguum est : et vel ex hoc ipso, quod
Jesus moriturus tradidit spiritum. Si igitur quisquam
existimandum putabit, commendari animam a corpore,
a dissolvendo viventem, 365 (c) a corrumpendo aeter-
nam, a resuscitando manentem; et non ambigitur
quin idem commendaverit spiritum Patri, qui et die
eadem in paradiso fuerit cum latrone : et quaero an
sepulcro receptus, in paradiso manserit; an vero in
paradiso manens, derelictum se a Deo questus sit.
62. Solutio. — Unus (d) enim atque idem est Do-
minus Jesus Christus, Verbum caro factum, se ip-
e) Habes in conquerente ad mortem relic-
tum se esse, quia homo est : habes eum, qui moritur,
profitentem se in paradiso regnare, quia Deus est.
Cur hoc quod nobis ad intelligentiam mortis suae lo-
cutus est, solum ad impietatem retinemus; et id,
quod idem ad demonstrationem immortalitatis suae
est professus, tacemus? Si ejusdem vox haec atque
in a ms. nostro.a) Lips. et Par. cum vetusto codice Colb. manifes-
tum est. Hic iidem argnuntur, qui supra num. 49 et
convincuntur non posse in sua sententia explicare,
quae de Christo scripta sunt.b) Apud Bad. et Er. an corpus animam : inepta re-
petitio. Lipsius deinde ex Erasmi margine reponens
an Deus corporis, omisit animam, nec apud Par. res-
titutum est. Hic et num. 55 non simpliciter animam,
sed cum adjuncto corporis ponit Hilarius, quo absur-
dam caveat opinionem, quam notat num. 57, ne videl.
Verbi anima putetur. Tum in vulgatis ac plerisque
mss. Nam spiritum. Magis placet cum Corb. et Re-
mig. Nam spiritu. Cum spiritum Christi divinitatem
illius soleat Hilarius intelligere, si Verbum a corpore
mortuo separatum sensisset, traditionem spiritus fa-
cile interpretatus esset divinitatis discessionem. Sed
opinionis hujus suspicioni locum nullum permittunt
jam dicta, ac proxime dicenda. Eodem modo Atha-
adeo ut exspirationem nemo dixe-
rit deitatis traductionem transmigrationemve, sed animae
discessum esse. Nam si post emigrationem deitatis mors
supervenit,... propriam nimirum mortem obivit, non
nostra perfunctus est.
63. Epilogus. — Absistat itaque omnis irreligiosa
et divini sacramenti incapax infidelitas (Confer. Am-
bros., lib. x, in Luc., n. 56) : quae nescit Christum
non sibi flere, sed nobis, ut assumpti hominis veri-
tatem ipse quoque affectus humanae consuetudinis
susceptus protestaretur : quae ignorat Christum non
f) intelligentia nostra, et homo mortuus,
et Deus regnans. Non enim alius est moriens et re-
gnans, neque alius est commendans spiritum et
exspirans, neque alius est sepultus et resurgens, ne-
que non unus est descendens et adscendens.
366 64. Christus indivisus. Hoc fugit saeculi prudentes.
— Audi in hoc apostolicae doctrinae eruditam non carnis
sensu, sed dono Spiritus fidem, cum Graecis sapientiam
et Judaeis signa poscentibus loquitur : Nos autem praedi-
camus Christum Jesum crucifixum, Judaeis quidem scan-
dalum, gentibus autem stultitiam; ipsis autem vocatis Ju-
daeis atque Graecis Christum Jesum Dei virtutem et Dei
sapientiam (I Cor., i, 23 et 24). Numquid divisus est
Christus, ut alius sit Jesus crucifixus, alius Christus
virtus et sapientia Dei? Sed hoc et scandalum Ju-
daeis, et stultitia gentibus est : nobis vero Christus
Jesus Dei virtus, Deique sapientia; sed sapientia non
mundo cognita, nec intellecta prudentibus saeculi.
Et quam non intellecta sit, disce eodem beato Apo-
stolo dicente : Sed loquimur Dei sapientiam, quae in
sacramento absconsa est, quam praefinivit Deus ante sae-
cula in gloriam nostram, quam (g) nemo ex principi-
bus hujus saeculi cognovit : si enim cognovissent, num-
quam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor., ii, 7 et 8).
c) Corrumpendum ut et dissolvendum dicit, quia
mox vita cariturum. Porro sanctum Domini corrup-
tionem non visurum esse adstruit supra (??). 12.d) Par. cum antiquo codice Colb. unum enim.e) Ita plures mss. Nonnulli cum editis, habes con-
querentem.f) Particula in ex mss. huc revocatur.g) Carnut. codex, nemo principum : et mox Do-
minum majestatis, non gloriae.Non enim judicavi me quidquam scire in
vobis, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (Ib. 2).
65. Contra Christi divisores; quae in eo videntur op-
posita conciliantur. — Aliud Apostolus nescit, neque
aliud scire se judicat : nos autem et infirmis inge-
nii, et infirmioris fidei, Christum Jesum scindimus,
dividimus, duplicamus, arbitri mysteriorum et oc-
culti sacramenti calumniatores. Alius enim nobis est
Christus crucifixus, alius Dei sapientia; alius sepul-
tus, alius descendens; (a) et alius filius hominis,
b) Quis criminabitur electos Dei? Deus est qui justifi-
cat : quis est qui condemnat? Christus qui mortuus est,
imo etiam qui resurrexit, qui est in dextera Dei, qui
et postulat pro nobis (Rom. viii, 33 et 34). Anne
alius pro nobis postulat, quam qui in dextera Dei
est? (1) vel qui in dextera Dei est, non ipse
est qui resurrexit? vel qui resurrexit, non idem
mortuus est? vel qui mortuus est, non idem
condemnat? vel qui condemnat, non idem est qui
justificat Deus? Separemus ergo, si licet, a justifi-
cante Deo condemnantem 367 Christum, a con-
demnante Christo mortuum Christum, a mortuo
Adscendit autem
quid est, nisi qui descendit in inferiora terrae? Qui
descendit, (2) ipse est et qui adscendit super omnes
coelos, ut adimpleat omnia (Ephes. iv, 9 et 10) : quo
usque impietatis nostrae extendimus stultiloquam
ignorationem, ut quod in sacramento Dei absconsum
est, id explicari a nobis posse profiteamur? Qui
descendit, ipse est et qui adscendit. Numquid ambi-
c) dicetur? Si itaque qui descen-
dit, (3) ipse est et qui adscendit, et neque corpus
descendisse ad inferos creditur, et resurgens ex mor-
tuis corpus adcendisse in coelos non ambigitur : quae
hic praeter (supple, quam) occulti sacramenti, et in-
cogniti mundo ac principibus saeculi fides relicta
est, ut cum unus atque idem sit descendens et
ascendens, unus quoque nobis Jesus Christus sit, et
Dei filius, et hominis filius, et Verbum Deus, et homo
caro, et passus, et mortuus, et sepultus, et resur-
gens, et in coelos receptus, et sedens (4) ad dexte-
ram Dei : habens in se uno eodemque, per dispensa-
d) sui et partitione quod homo
est, et divisione quod Deus est?
66. In uno Christo ut homine infirmitas, ut Deo
virtus. — Incautae igitur atque ignorantis opinionis
nostrae fidem Apostolus formans, ita confessionis
hujus sacramentum locutus est : Nam etsi crucifixus
est (5) (e) ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei (I Cor.
xiii, 4). Praedicans enim filium hominis Dei filium,
qui cum ex dispensatione homo esset, maneret ta-
men ex natura Deus; cumdem ex infirmitate cruci-
fixum ait, qui ex virtute Dei viveret : ut cum infir-
mitas esset ex forma servi, et natura maneret ex
Dei forma, et qui cum esset in forma 368 Dei as-
sumpsisset formam servi; non ambiguum esset, in
f) a se esset,
qui et pateretur, et viveret.
67. Mysteriorum Christi capiendorum regula. —
Passus quidem est unigenitus Deus quae homines pati
possunt : sed utamur Apostoli fide atque dicto : Tradidi
enim vobis in primis, quia Christus mortuus est pro
peccatis nostris secundum Scripturas, et quia sepultus
est, et quia resurrexit die tertio secundum Scripturas
(I Cor. xv, 5 et 4). Non nudis usus est ad erroris oc-
casionem dictorum definitionibus, sed mortis et resur-
vel qui dextra in Dei.Ipse est qui et adscendit, et ita inferius.Ipse et adscendit.A dextris Dei.Ex infirmitate nostra.a) Unus ms. Colb. et alter Sorbon. hic addunt,
et alius adscendens. Tres Vatic. ac plerique recentio-
res prae se ferunt, alius ad inferna descendens. Abest
ad inferna a velustioribus, quamvis hic de Christi
ad inferos descensu sermo sit. Haereticos, de quibus
hic disseritur, tripertientes Christum supra cognomi-
nare licuit maxime respectu mortis Christi; quando
nimirum carnem in sepulcro, in inferno animam,
Verbum in paradiso collocabant.b) In ms. Carnut. Quis, inquit, accusabit adver-
sus electos Dei : et mox, interpellat, loco verbi postulat.c) Idem codex potuit, non dicetur. Eadem ratione
ab Athanasio epist. ad Epictetum refelluntur, qui
Verbum cum carne confundebant.d) Vat. bas. ms. et alius Vatic. cum Martin. sui
portione. Remig. sui et partione. Unus Colb. cum Sor-
bon. sui excerptione. Opportunus hic locus est frag-
menti, quod sancti nomine in explicatione epistolae ad
Timotheum laudat concilium Spalense ii, c. 12,
Erae 657 : Nam et cum dicit Scriptura, Homo Christus,
et cum dicit, Christus mortuus est, et cum dicit, Ver-
bum caro factum est : non est spoliandus per fraudu-
lentiam legentis expositionibus suis sermo. Nam ubi
homo Christus, est praecedit, Mediator Dei atque hο-
minum : ut ex utroque, Deo et homine, unus sub-
sistat; sitque inter hominem et Deum medius, confes-
sione in se utriusque naturae. Ubi vero (ait) Christus
mortuus est, subjicitur : Qui resurrexit, qui est in dextera
Dei. In morte ejus carnis nostrae infirmitas est, in re-
surrectione virtus ejus, in confessu Dei dignitas. Hinc
porro non obscure apparet veritas fragmenti hujus :
ex quo vicissim illustratur atque roboratur argumen-
tum, de quo modo disseritur.e) In pluribus mss. ex infirmitate nostra, quomodo
in prius vulgatis legebatur supra lib. ix, n. 13. Utro-
bique abest nostra a potioribus mss. ut a graeco.f) Deest a se in vestutiore ms. Colb.secundum
Scripturas praedicandae mortis et resurrectionis ad-
jecit : ne inanium disputationum vento circumacti,
vel fallacium quaestionum ineptis argutiis impediti
infirmaremur : sed in hunc se semper religionis suae
portum fides illaesa revocaret, ut mortem et resur-
rectionem hominis filii et Dei filii Jesu Christi se-
cundum Scripturas crederet et confiteretur; pia ad-
versus calumniam resistendi securitate proposita,
cum ita (a) mori ac resurgere Christus Jesus intelli-
b)
sacramento Dei tuta est. Natus ex Virgine Christus
est : sed secundum Scripturas conceptus de Spiritu
sancto est. Flevit Christus : sed secundum Scripturas;
ut in eo quod flevit, (c) gratulatus sit. Et esurivit Chri-
stus: sed secundum Scripturas sine cibo in non habentem
fructus arborem Deus operatus est. Passus Christus
est : sed secundum Scripturas tunc a dextris Virtutis
sessurus est. Derelinqui se ad mortem questus est :
sed secundum Scripturas tunc confessorem suum se-
cum in regno paradisi recepit. Mortuus est : sed se-
cundum Scripturas 369 resurgens a dextris Domini
Dominus assedit. In hujus igitur sacramenti fide vita
est : (d) calumniam confessio ista non recipit.
68. Fidei commendatio. — Certe Apostolus non re-
linquit, ut ambigi dicique liceat : Christus natus,
passus, mortuus, resurgens quo modo, qua virtute,
qua divisione, quibus partibus? quis lacrymans est,
quis gaudens, quis conquerens, quis descendens,
quis adscendens? Sed fidei in hoc meritum per con-
fessionem incunctantis tantum religionis ostendens,
ait, Ex fide autem justitia sic dicit : Ne dixeris in
corde tuo, quis adscendit in coelum? hoc est Christum
deducere. Vel quis descendit in abyssum? hoc est
Christum a mortuis reducere. Sed quid dicit Scrip-
tura? (1) (e) Juxta est verbum tuum in ore tuo et in
corde tuo, hoc est, verbum fidei quod praedicamus :
quia si confessus fueris in ore tuo, quia Dominus Jesus
est, et credideris in corde tuo quia Deus illum suscita-
vit a mortuis, salvaberis (Rom. x, 6 et seqq.). Justum
fides consummat, secundum quod dictum est : Cre-
didit Abraham Deo, et deputatum est ei ad justitiam
(Gen. xv, 6; Rom. iv, 3). Numquid Abraham ca-
lumniatus est Deo, cum ei haereditatem gentium, et
secundum stellarum atque arenae multitudinem man-
surae ex se sobolis numerositatem pollicebatur? De
omnipotentia enim Dei Fides Religiosa non ambi-
gens, humanae infirmitatis non est detenta naturis;
sed id quod in se erat caducum terrenumque despi-
ciens, divinae sponsionis fidem ultra modum corpo-
reae constitutionis excepit : quia nequaquam Dei
virtutes lex possit humana moderari, tantum in ef-
ficiendo (f) liberalitatis (2) Deo promente, quantum
in spondendo ostenderet voluntatis. Nihil igitur
g) indefi-
nitae potestatis intelligentia credidisse.
69. Descensus et adscensus Christi fides exigitur. —
Hanc itaque in nobis, quae ex fide est, justitiam
Apostolus exspectans, incertae atque infidae ambi-
guitatis irreligiositatem removit, vetans curam solli-
citae in cor cogitationis admitti, dicti etiam prophe-
tici (h) auctoritate monstrata. Ait enim : Ne dixeris
in corde tuo, quis adscendit in coelum (Rom. x, 6)?
Haec a Propheta ita dicta, subjectae sententiae absolu-
tione prosequitur, dicens : Hoc est Christum 370 de-
ducere. Non enim se in coelestem (divinam) scientiam
humanae mentis sensus extendit : sed neque de divi-
i) sede adscendentis cujusquam in coelum
ope deduceretur in corpus : non exterior polestas
eum egit ad terras. Credendus est venisse qualis et
venit : et vera pietas est, Christum non deductum,
sed descendentem confiteri. Sacramentum suum est,
et in tempore, et in opere. Neque quia modo venit,
deductus per alterum esse credendus est; nec tem-
poralis ejus adventus potestati deducentis subditus
intelligendus est. Sed ne alterius quidem ambigui-
talis infidelitas sinitur. Nam continuo ex dicto pro-
phetico subditur, Vel quis descendit in abyssum?
Ac mox dicta ratio subjecta est, hoc est Christum
a mortuis reducere (Rom. x, 7). Libertas redeundi in
Juxta te est.Deo prompte, mendose.a) Martin. ms. moriens ac resurgens : et postea
cum Vat. bas. uno, Colb. et Sorbon. qualiter, scriptum
est : ubi vetustior Colb. ac plures alii habent, qualis
scriptus est.b) Editi, in occulto sacramenti : renifentibus ma-
nuscriptis.c) Lips. et Par. cum ms. Martin. et uno Vatic.
glorificatus sit : cui lectioni favent verba num. 56.
Magis tamen placet cum Bad., Er. ac plerisque mss.
gratulatus sit : quod confirmat illud n. 24 : Sciat nec
mortem Lazari flere, quam gaudeat. Et major quaedam
est fletum inter et gratulationem oppositio.d) Solus codex Vat. bas. contumeliam.e) In aliquot mss. hic et infra, juxta te est verbum
tuum. Ex graeco, juxta te, si modo omittatur tuum
post verbum.f) Sic praestantior codex Colb. cum aliquot aliis.
Caeteri vero, libertatis. Tum in omnibus fere mss.
Deo promptae, vel prompte, non promente.g) Antiquior mss. Colb. cmn Remig. a prima
manu, infinitae. Martin. indefinita. Lectionem nostram
confirmant postrema num. 48 lib. viii verba.h) Nonnulli mss. cum vulgatis, ratione monstrata :
corriguntur ex veterrimis Vat. bas., Colb., Mar-
tin., etc.i) In vulgatis, sede descendens cujusquam e caelo
ope deduceretur. Cum allatis Apostoli verbis magis
convenit lectio, quam exhibemus e mss. in quorum
nonuullis duceretur, non deduceretur.a) scientia in
fide est, ratio in virtute est, effectus in rebus est,
causa in potestate est.
70. Cordis simul et oris debet esse fides. Brevis et
facilis ad salutem via, fides. — Sed non nutante ad id
opus est conscientia. Apostolus enim totum Scriptu-
rae mysterium exsequens, ait : Juxta est verbum
tuum in ore tuo et in corde tuo (Rom. x, 8; Deut. xxx,
14). Non tardo opus esi petitoque longe verbo con-
fessionis, nec intervallo aliquo inter cor atque os re-
licto, ut quod ad protestationem religionis loquen-
dum sit, per infidelem ambiguitatem cogitetur. Sed
et juxta nos esse oportet, et in nobis : ne aliqua
(b) inter regionem cordis atque oris mora, fides forte
Hoc est verbum fidei quod praedicamus : quia si
confessus fueris in ore tuo quia Dominus est Jesus, et
credideris in corde tuo quia Deus illum suscitavit a
mortuis, salvaberis (Rom. x, 8 et seqq.). (c) Pietas
est non ambigere, et justitia est credere, et salus est
confiteri. Non in incerta diffluere, neque ad stultilo-
quia effervere, neque ratione aliqua virtutes Dei
ventilare, neque modo circumscribere potestatem,
neque causas (d) in investigabilium sacramentorum re-
tractare, Dominum Jesum 371 confiteri, et a Deo
suscitatum a mortuis credere salus est. Quae vero insa-
e) Jesus calumniari :
cum salus sola sit, hoe solum scire, quod Dominus
sit? Tum porro qui humanae inanitatis error est, de
resurrectione ejus lites movere : cum sufficiat ad vi-
tam, quod a Deo suscitatus sit credidisse? In sim-
plicitate itaque fides est, in fide justitia est, in con-
fessione pietas est. Non per difficiles nos Deus ad
beatam vitam quaestiones vocat, nec multiplici elo-
quentis facundiae genere sollicitat. In absoluto nobis
ac facili est aeternitas, Jesum et suscitatum a mor-
tuis per Deum credere, et ipsum esse Dominum con-
fiteri. Nemo itaque ea, quae ob ignorationem nos-
tram dicta sunt, ad occasionem irreligiositatis usur-
pet. Cognoscendus enim Jesus Christus mortuus
erat, ut in eo viveremus.
71. Fidei nostrae eruditio est quae Christi videtur in-
firmitas. — Si itaque ad intelligentiam mortis suae
ait: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? et, Pater,
commendo in manus tuas spiritum meum (Marc. xv,
34; Luc. xxiii, 46) : numquid confessioni nostrae
consulens, infirmum se esse potius confessus est,
quam nos ambiguos non reliquit? Excitaturus nam-
que Lazarum orat ad Patrem; (1) numquid prece
eguit dicens : Pater, gratias ago tibi quia exaudisti
me : et ego sciebam quia semper me exaudis, sed
propter turbam (f) dixi, ut credant quia tu me mi-
sisti (Joan. xi, 41 et 42)? Nobis itaque oravit, ne filius
ignoraretur : et cum sibi non proficeret 372 de-
precationis sermo, ad profectum tamen nostrae fidei
loquebatur. Non inops ergo tum auxilii est : sed nos
sumus inopes doctrinae. Clarificari se quoque depre-
Non
propter me venit vox ista, sed propter vox (Joan. xii,
30). Nobis Pater rogatur, nobis Pater loquitur : to-
tum ad effectum sit nostrae confessionis. Et cum cla-
rificationis responsio non obsecrationi claritatis sit
impensa, sed ignorationi audientium, quomodo que-
rela passionis, in summa exsultatione patiendi, non
confessionis nostrae eruditioni praestita intelligetur?
Christus pro persequentibus rogat, quia quod agunt
nesciunt. Christus de cruce paradisum promittit
(Lucae xxiii, 34, 43), (2) quia Deus regnat. Christus
in cruce consummasse omnia aceti poculo gratulatur
(Joan. xix, 30), quia moriturus impleverit prophe-
tiam. Nobis natus est, nobis passus est, nobis mor-
g) moria-
mur, ut cum Christus intra fiduciam divinitatis suae
manens, mori se per significationem assumpti homi-
nis cum securitate morientis ostenderit, hoc maxime
ad abnegandum eum Deum proficiat, quod se nobis Dei
filius et hominis filium est professus et mortuum?
In cujus exordio Hilarius exponit, fidem apud Arianos
unam non esse; et cum Christus verus Deus ac Dei
filius ignorari jum non possit, eum tamen creatum,
et nomine tenus Deum ab illis defendi, dum dispen-
sationem assumpti corporis rapiunt ad contume-
Objecta deinde diluit ex iis petita
Numquid precem eguit.quia Deus regnet.a) Sic mss. Editi vero sapientia. Scientiam nostram
docet esse sitam in fide, cujus ratio ac fundamentum
sit Dei virtus, rebus se prodens et effectis, quorum
causa sola esse possit omnipotentia.b) In prius excusis et aliquot mss. inter religionem.
Praeferimus cum Colb., Corb., Remig., Martin., Pra-
tell. ae pluribus aliis inter regionem; praesertim
cum de verbi situ sermo sit, ac de Deo jam legerimus
lib. ii, num. 6 : Ita regionem intelligentiae excedit.c) Lips. et Par. post Erasmum hic subjiciunt,
Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio
fit ad salutem : nulla auctoritate veterum librorum.d) Sic cum Er. ms. Colb. At caeteri cum Bad. in-
vestigabilium.e) Editi, Jesum : corriguntur ex mss.f) Martin. ms. propter turbam circumstantem dixi,
ut credant me, quia, etc.g) In vulgatis, moramur. Rectius in mss. moria-
mur : quasi diceret. Si salus est Dei filium ex mor-
tuis excitatum confiteri, mors est non confiteri : cur
ergo moriamur, etc. Cum totus hic liber in eos sit,
qui Christum infirmum probare volunt, ut eum ve-
rum Dei filium negent; perspicuum est quod jam
praemonuimus, non in illo confligi cum Apollinaristis,
sed cum Arianis : quorum principia mutuatus sit
Apollinarius ad explicandum Incarnationis myste-
rium, non ad debellandam Christi divinitatem.verbis, quae in Christum post resurrectionis gloriam
conveniunt. Quod enim tum ait : Adscendo ad patrem
meum et ad patrem vestrum, ad Deum meum, etc.
ipsum ostendet dixisse de ea natura, qua fratres ha-
bet; sicut de ea, qua participes illi sunt, dixit Pro-
pheta : Unxit te, Deus, Deus tuus prae participibus
tuis. Deinceps Apostoli verba explicat, ex quibus
probare se putant, Christum ut servum Patri subji-
ciendum, eumque regni sui cessurum esse potestate,
ac naturae abolitionem passurum : cum apud Apo-
stolum finis perfectionem et indemutabilem statum
sonet, non abolitionem; nec regni traditio Filio ma-
gis adimat regnandi potestatem, quam Patri eripitur
proprietas eorum quae Filio tradidit; ac demum sub-
jectio dispensationis sit, non servitutis. Tum subjec-
tionis illius modum ac causas exponit, eamque non
Deo, cui nihil deest, nihil accedit, non Filio unigeni-
to, qui aeque indemutabilis est, sed nobis unis profi-
cere declarat. Non est silendum quod Hieronymus,
ab Amando presbytero rogatus quid apud Paulum
sibi velit illud : Oportet enim eum regnare donec
ponat omnes inimicos suos, etc., rescribit epist. 147:
Miror te hoc a me quaerere voluisse, cum sanctus
Hilarius Pictavensis Episcopus undecimum librum
contra Arianos hac quaestione et solutione comple-
verit.
1. Una ut Domini, ita et Dei unius est fides. Pater
et Filius unus Deus. — Totum atque absolutum fidei
evangelicae sacramentum multifarie Apostolus trac-
Sicut et vos vocati
estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una
fides, (1) unum baptisma, unus Deus et pater omnium,
(a) et per omnes et in omnibus nobis (Ephes. iv, 4, etc.).
Non enim ambiguis nos et erraticis indefinitae doc-
trinae studiis dereliquit, vel incertis opinionibus in-
genia humana (b) permisit, statutis per se et oppo-
sitis obicibus libertatem intelligentiae voluntatisque
concludens : ut sapere nos, nisi ad id tantum quod
praedicatum a se fuerat, non sineret, cum per defini-
tam fidei indemutabilis constitutionem credi aliter
atque aliter non liceret. Unum itaque nobis Dominum
c) in Dominum unum,
unum esset et baptisma. Et quia sacramentum omne
et baptismi et fidei, ut in uno Domino, ita et in Deo
uno est; consummationem spei nostrae unius Dei
professione conclusit : ut unum baptisma et fides una
sicut unius Domini, ita et Dei esset unius. Unus enim
uterque est, non unione, sed proprietate : dum et
unicuique proprium est ut unus sit, vel Patri esse
quod pater est, vel Filio esse quod filius est; et id,
quod uterque in proprietate sua unus est, sacramen-
tum unitatis ad utrumque est: quia et unus Dominus
Christus Deo patri non potest auferre quod Dominus
d) debitum esse intelligatur
ut Dominus sit; si id, quod unus est, (e) non sacra-
menti sit significatio, sed unionis exceptio. Unius
itaque 375 Domini, sicut unius Dei patris, et unum
baptisma et fides una est.
2. Fides una non est de Christo dissidentibus. —
Fides autem una jam non est, si non unum Domi-
num et unum Deum patrem in conscientiae professio-
ne retinebit. Unum vero Dominum et unum Deum
patrem quomodo fides qum non una est confitetur?
Una autem in tanta praedicationum diversitate jam
f): si etiam id, quod principale est, natum ne-
gabit, et creatum potius praedicabit : si Deum dicet
magis, quam intelliget; quia et (g) deos dici religio-
sum est, et Deum intelligi divinae naturae conscientia
est. Jam ergo non unus est Dominus Christus (4) si
(h) alii ut Deus non dolet, alii ut infirmus timet; alii
sit ex natura, alii ex cognomine Deus: et alii ex ge-
neratione, alii ex appellatione sit filius. Et per id ne-
que Deus pater unus in fide est, si aliis potestate,
Unum baptismum.Baptismum hic et infra constanter in libro
nostro.Terrorem.Si aliud Deus.a) Removimus hinc, quomodo et lib. viii, n. 34,
qui est super omnes, cum ea verba non exstent nisi in
uno recentiore ms. Colb.b) In ms. Vat. bas. commisit. Mox apud Lips. et
Par. in libertatem, perperam addito in.c) Sic mss. elegantius quam vulgati, in Domino
unum esset et baptisma.d) Apud Bad., Er. et in ms. Vat. bas. demptum :
quod praefixa particula negante admitti nequit.
Proxime ante in vulgatis. Deo patri. Abest patri
a mss.e) Id est, non sit significatio proprietatis quae
nulli alteri communicari possit, sed unionis quae
singularitatem inducat. Quod autem sacramenti voca-
bulo personarum proprietas significetur, liquet vel
ex hoc lib. ix, n. 31: Auctorem nativitatis esse sacra-
mentum paternum est.f) Sic mss. At editi, terrorem.g) Bad. et Er. duos dici. Tum cum reliquis edit.
ac pluribus mss. irreligiosum est. Exinde Er., Lips.
et Par., et Deum non intelligi: cum absit non a Bad.
et ms. Antea quoque praetulimus religiosum est auc-
toritate mss. Colb., Carn. et Germ. Hoc quippe sibi
vult: Si Christum nomine tenus dicet potius, quam
in veritate intelliget Deum; nil magnum ei praesta-
bit, uti declaratur lib. contra Auxent. n. 10, quia
fides ac religio patitur plures dici deos; ut enim Da-
masi epistola apud Theodoret. lib. v Hist. eccl.,
c. 11, habet, nomen deorum et Angelis et omnibus
sanctis a Deo donatum est. Sed conscientia atque in-
sita nobis divinae naturae notitia non sinit, ut Deus
essentia et veritate intelligatur nisi unus.h) Editi, si aliud Deus non dolet, aliud infirmus,
etc. : emendantur ex mss.a) et univer-
sorum pater Deus sit. Jam porro quis ambiget extra
fidem esse, quidquid extra fidem unam est? quia in
fide una et unus Dominus Christus, et Deus pater
unus sit. Unus autem Dominus Christus non nomine,
sed fide, (1)(b) unus est filius : sed si Deus sit, si in-
demutabilis sit, si non aliquando defuerit vel Deus
esse vel filius. Qui igitur aliter Christum quam est
praedicabit, (c) id est, nec filium nec Deum esse;
alium Christum praedicabit. Sed (d) nec in unius
baptismi fide una est : quia secundum Apostolicam
doctrinam ejus unius baptismi fides una est, cujus
unus Dominus et Dei sit filius Christus, et Deus sit.
3763. Christus negari jam nequit : cur. Praedicandus
est qualis fide creditur. — Non enim negari jam Chri-
e) con-
fitentur, hunc punitorum daemonum resonant mugi-
tus. Sed in his omnibus virtutis suae dispensatio est.
Caeterum fide nostra talis, qualis est, praedicandus
est; ut non nomine, sed confessione, in unius bap-
tismi fide una, unus nobis Dominus sit : quia secun-
dum unum Dominum Christum, unus Deus pater
est.
4. Ariani alium Christum, ut alium Patrem praedi-
cant. Patrem subdole extollunt, quo Filium dejiciant.
f) beatitudinem,
quae soli Deo per exceptionem solius defertur ad ho-
norem, manens ipse et mortalis et infirmus et malus
sit, dum in his Pater solus est? Et ei idcirco natu-
ralis 377 ex Deo patre nativitas abnegatur, ne per
generationem (g) ea in eo quae naturalis Deo patri
h) quae genuit.
5 Filio ut imagini conveniunt omnia quae Patri. —
Nec apostolicis, nec evangelicis praedicationibus eru-
diti, ad impiae professionis suae usurpationem magni-
ficentiam Dei patris, non religionis fide, sed arte
impietatis extollunt : ut dum incomparabilia omnia
esse naturae ejus edisserunt, degeneris infirmisque
naturae unigenitum Deum per exceptionem compara-
tionis affirment : Deum (supple, inquam) viventis Dei
vivam imaginem, et beatae naturae plenissimam for-
mam, et innascibilis substantiae unigenitam nativita-
tem : quae nisi perfectam paternae beatitudinis (i) ha-
bet gloriam, et absolutam naturae totius refert
speciem, non est in imaginis veritate. Si autem in-
Unus est, si filius sit, si Deus sit.Cotidie scribitur semper in ms. nostro.a) Haec ratio non ad proximum, sed ad superius
membrum pertinet : ut cum Catholici Deum credant
esse patrem ob generationem filii, Ariani hoc cum
nomine donent ob potestatem qua universa con-
didit.b) Ita duo optimi mss. Colb. cum Germ. et Sor-
bon. In caeteris autem et apud Bad. unus est, si filius
sit, si Deus sit, etc. At Er., Lips. et Par. unus est,
tuncque Dominus et Deus semper et filius sit, si Deus
sit, etc.c) Editi excepto Bad. idem, pro id est : perverse.d) In vulgatis, nec unius baptismi fides una. Rec-
tius in mss. nec in unius baptismi fide una est, supple,
qui Christum aliter praedicabit.e) Sic mss. At editi, profitentur. Quae coram Re-
liquiis SS. Gervasii et Protasii daemonum confessio
fuerit, testificatur Ambrosius epist. nunc xxii, ubi
cum dixisset num. 16: Et nunc audistis clamantes
daemones, et confitentes Martyribus quod poenas ferre
non possint; adjicit num. 21 : Audivimus hodie dicen-
tes eos, quibus manus imponebatur, neminem posse esse
salvum, nisi qui in patrem et Filium et Spiritum sanc-
tum credidisset, etc. Dicit diabolus : Sic torqueatur,
quemadmodum ipse a Martyribus torquebatur, qui ne-
gut Spiritus sancti divinitatem. Ex hoc Hilarii loco
alioque non minus luculento libri in Constant., n. 8,
convincitur Scultetus adversus Bellarminum perpe-
ram excandescere, quod ille pium Doctorem nostrum
cultus Sanctorum testem ac patronum adhibuerit.
Ex utroque enim liquet, sacras Apostolorum ac Mar-
tyrum Reliquias non modo fidelium cultu, sed cre-
bris a Deo miraculis fuisse honoratas. Sed quod Am-
brosius epist. 22, relatis daemonum tormentis et con-
fessione coram Reliquiis SS. Gervasii et Protasii,
contra Arianorum pertinaciam ait n. 22 : Non accipio
a diabolo testimonium, sed confessionem. Invitus dixit
diabolus, sed exactus et tortus. Cedit diabolus plagis,
et adhuc cedere nesciunt Ariani; facile est in Sculte-
tum ejusque imitatores contorquere.f) Erasmus nescio quo auctoritate hic addidit,
corporationis : cujus loco deinde posuit Lipsius, com-
parationis. Neutrum vocabulum exstat in Bad. et
mss. neque debet exstare. Beatitudo hic significatur,
quae sita sit in bonitate, potentia, immortalitate, etc.g) Editi, ea quae in eo naturalis : tum Bad. et Er.
Deo patre. Lips. et Par. de patre. Melior est lectio
quam revocamus e mss. quorum in nonnullis legere
est Dei patris, non Deo patri : haud alio sensu.qui genuit.i) Ita ms. At editi, habent nativitatem et... referat
speciem.Vid. l. viii, n. 48). Ineffa-
bilis Pater est : si filium sermo complectitur, extra
imaginem est inenarrabilis natura narrabilis. Verus
Deus est Pater : si Filius in Dei falsitate est, jam non
est veri imago qui falsus est. Non ex parte imaginem
neque ex portione formam eum Dei Apostolus praedi-
cat : sed imaginem esse eum Dei invisibilis et formam
esse eum Dei (a) loquitur (Coloss. i, 15), Non potest
expressius in filio Dei divinitatis natura ab Apostolo
praedicari, (b) quam ad id, quod invisibile Dei est,
invisibilis Dei imago sit Christus : qui utique in sub-
stantia (1)(c) conspicabili imaginem naturae invisibi-
lis non referret.
6. Quae hominis sunt, rapiunt ad injuriam Verbi. Na-
turae duplicis distinctione diluta sunt hactenus objecta.
— Sed ut superioribus libris docuimus, dispensationem
assumpti corporis rapiunt ad contumeliam divinitatis:
et impietatis causas arripiunt de salutis nostrae sa-
cramento, Qui si apostolicae fidei tenaces essent, in-
telligerent eum, qui in forma Dei esset, assumpsisse
378 formam servi; neque formam servi usurparent
(d) ad formae Dei dehonestatem, cum forma Dei pleni-
tudinem in se Dei contineret : et quae essent temporum
ac mysterium, (e) pia ratione tractarent, ut nec con-
tumeliam divinitas susciperet, nec dispensatio affer-
ret errorem. Sed omnibus, ut existimo, jam a nobis
absolutissime demonstratis, et sub assumpti corporis
nativitate divinae naturae virtute monstrata, non re-
lictus est ambigendi locus, quin omnia unigenitus
7. Quae super sint; et unde diluenda. — Quamquam
igitur usque ad ipsam mortis gloriam omnis respon-
sionis nostrae sermo descenderit, et singulis profes-
sionis impiae propositionibus ex evangelicis atque
apostolicis doctrinis sit contradictum : tamen quia
etiam post resurrectionis gloriam quaedam, ad de-
generis naturae infirmitatem demonstrandam, praesu-
mere impli ausi sunt, his ipsis nunc respondendum
8. Infirmum volunt, cui idem ac nobis Deus et pater,
cui sit subjectus. — Inter caeteras enim Impietates
suas dium hoc dicto Domini uti haeretici solent : Ad-
scendo ad patrem meum et ad patrem vestrum, et ad
Deum meum et ad Deum vestrum (Joan. xx, 17): ut
per id, quod pater ejus pater eorum est et Deus ejus
Deus eorum est, in natura Dei non sit : dum hoc cae-
teris profitetur Deum patrem esse, quod sibi sit;
cessante privilegio in communione et naturae et nati-
vitatis, per quam et Deus sit natus, et Filius sit.
Cum autem
dixerit, omnia subjecta sunt, absque eo qui subjecit
ei omnia. (2) (f) Cum autem 379 subjecta ei fuerint
omnia, tunc ipse subjectus erit ei qui sibi subjecit
omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. xv,
26, etc.) : ut quia subjectio illa infirmis naturae con-
testatio esse (3) existimabitur, non sit in paternae
naturae virtute, quem naturalis infirmitas, naturae
potioris subjecerit potestati. Sumant autem omnis
impietatis suae hanc tamquam munitissimam et inex-
pugnabilem defensionem, ad veritatem nativitatis
abolendam : ut quia per subjectionem Deus non est;
et per communem sibi atque nobis Deum atque patrem
in communione sit creaturae; ipse quoque ex Deo
creatio sit potius, quam generatio; quia creatio ex
g) subsistat, generatio vero naturalem habeat
nativitatis auctorem.
9. Mysterium salutis nostrae sacramentum est pietatis,
non offensio divinitatis. — Omnis quidem calumnia
improba est, quia veritati falsitas, cum jam effrenato
pudore sit, contradicit : sed tamen interdum praeten-
dit aliquod excusationis ambiguae velamen, ut vere-
cunde in defensione sit, quod impudenter in sensu
est. Verum nunc in his, quae Inipie ad infirmandam
Domini nostri divinitatem praesumpta sunt, locus ve-
recundiae vel falsae excusationis exclusus est: cum
quando ipsa illa ignorationis venia cessante, sola vo-
luntas irreligiosae intelligentiae detegatur. Ut enim
paululum Ipsius dicti evangelici differam demonstra-
tionem : anne ignorabilis haec erat Apostoli praedica-
Et quidem confessione omnium, magnum est
pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne,
Inconspicabili imagine.Cum autem subjecta ei fuerint omnia,
desunt in nostro codice.Existimatur.a) Sola editio Par. Dei invisibilis. Respicitur hic
vel celebris locus Phil. ii, 6 : Qui cum in forma Dei
esset, vel Hebr. i, 3, ubi figura substantiae Del Christus
praedicatur. Mox in ms. Martin. nutivitatis loco divinitatis.b) Tres probae notae hiss. quum id, omisso ad.
Vot. bas. codex, necnon unus Colb. et alter Sorbon.
quam ad id quod invisibilis est.c) In mss. Vat. bas., Corb., uno Colb., Sorbon. etc.
inconspicabili : prave, nisi cum Martin., Colb. et Sor-
bon. deinde legatur, aliam quam naturae invisibilis ima-
ginem non referret, in solo Martin. refert. Verum sin-
cerior est lectio, quam retinemus cum antiquiore ms.
Colb. necnon Germ., Carn. etc. Hic repellitur solem-
ne Arianorum argumentum, quo Filium visum, adeo-
que visibilem, Patrem vero invisibilem praedicantes,
utrumque, veleo nomine dissidentem natura divulga-
bant.d) Er., Lips. Et Par. ad formam Dei dehonestandam.
Bad, et ms. renitentibus.e) Verus codex Colb. pie et ratione.f) Versus, cum autem subjecta ei fuerint omnia, non
exsiat in mss. nisi in uno Colb. dubiae fidei.g) Lips. et Par. exsistat. Mox in ms. Martin. auc-
toritatem, non auctorem.a) justificatum est in spiritu, visum est angelis, praedi-
catum est gentibus, creditum est in hoc mundo, assump-
tum est in claritate (I Tim. iii, 16). Estne adhuc quis-
quam tam hebetis (b) intelligentiae, ut dispensationem
assumptae a Domino carnis aliud quam sacramentum
esse pietatis intelligat? Et primum extra fidem Dei
est, quisque extra hanc erit confessionem. Non enim
Apostolus ambigit, quin hoc ab universis fatendum
sit, mysterium salutis nostrae non esse contumeliam
divinitatis, sed magnae pietatis sacramentum : et sa-
cramentum non jam (1) (c) in mysterio occultatum,
sed in carne manifestatum; neque adhuc per naturam
carnis infirmum, sed in spiritu justificatum : ut per
justificationem spiritus 380 abesset a fide nostra
carnis infirmitas, et per carnis manifestationem mys-
d) in sacramento esset
sola confessio. Atque ita Apostolus fidei totius ordi-
nem tenuit, ut dum pietas est, sacramentum sit; dum
sacramentum est, cognitio in carne sit; dum cognitio
in carne est, justificatio in spiritu sit; quia sacra-
mentum pietatis, quod manifestatur in carne, ut vere
sacramentum sit, per justificationem spiritus mani-
festatur in carne. Ac ne illa manifestatio in carne
qualis esset (e) justificatio in spiritu ignoraretur; sa-
cramentum, quod manifestatum in carne, et justifi-
catum in spiritu est, et angelis visum est, et gentibus
praedicatum est, et in hoc mundo creditum, hoc ipsum
assumptum est in claritate : ut in omnibus sit magnae
pietatis sacramentum, dum manifestatur in carne,
f) dum visum est ab
angelis, dum praedicatur gentibus, dum creditur in hoc
mundo, dum assumitur in claritate. Nam et visum
sequitur praedicatio, et praedicationem fides, et omnia
consummat claritatis assumptio : quia et magnae pieta-
tis sacramentum est assumptio claritatis; et per hanc
dispensationis fidem, conformes (g) assumi claritatis
dominicae praeparamur. Magnae igitur pietatis sacra-
mentum est carnis assumptio : quia per assumptionem
carnis, manifestatio sacramenti in carne est. Sed ta-
h) Et qua tandem spe in fido
nostra est piae dispensationis mysterium divinitatis
infirmitas; cum per claritatis assumptionem, magnae
pietatis sacramentum sit confitendum? El quia jam
non est infirmitas, sed sacramentum; nec necessitas,
sed pietas : dicti nunc evangelici ratio quaerenda est,
ne quod salutis nostrae et gloriae mysterium est, id ad
occasionem praedicationis impiae relinquatur.
10. Christum creatum et servum esse volunt, quia illi
Deus et pater est nobis communis.—Gravis tibi aucto-
ritas est, haeretice, et indissolubilis Domini de se pro-
fessio, qua ait : Adscendo ad patrem meum et ad patrem
vestrum, et ad Deum meum et ad Deum vestrum; 381
ut per id, quod et nobis et illi unus et pater pater est,
et Deus Deus est (Joan. xx, 17), sit in ea infirmitate qua
sumus; dum et per eumdem patrem exaequamur in
filios, et per eumdem Deum comparamur in servos:
et cum nos simus et creatio ex origine, et ex natura
servi, tamen dum et pater nobis communis et Deus est,
sit ei nobiscuin et (3) (i) creatio ad naturam commu-
nis et servitus. Et hic impiae praedicationis furor
etiam hoc prophetico utitur dicto: Unxit te, Deus,
Deus tuus (Psal. xliv, 8) : ut non sit in ea naturae
virtute qua Deus est, dum ei ungens se Deus in Deum
suum sit ante latus.
11. Deus illi et pater est, quia natus; et quia natus,
ideo Deus. — Ignorat Deum Christum, qui ignorat
j) cau-
sam nativitatis ostendat, non disproficit tamen in
genere auctoris exsistere. Quod autem non (k) dispro-
ficit in genere, debet quidem auctori causam nativi-
tatis suae, naturam tamen ex se non amisit auctoris:
quia nativitas Dei neque aliunde, neque aliud est.
Quae si aliunde est, nativitas non est; si vero aliud
est, non Deus est. Cum autem ex Deo Deus est; per
id quoque Deus pater Deo filio et (l) nativitatis ejus
in a nostro ms.Dum justificatur in spiritu, dum assumitur in
claritate, omissis intermediis.Creatio ad naturae.a) Editi, vivificatum est, renitentibus mss. necnon
subnexis : in quibus vox spiritus opponitur carni; et
ad Verbi naturam refertur.b) In mss. Vat. bas., Martin. et duobus aliis, intel-
ligentiae locus : superfluit locus.c) Ms. Colb., Germ. et Martin. jam mysterio.in ab aliquot mss.justificatio spiritus. Mar-
tin. et justificatio, etc.f) Post in spiritu, subjiciunt mss. dum assumitur
in claritate, aliis omissis.g) In mss. Vat. bas. Colbertino uno, et altero
Sorbon. assumptioni. In Remig. assumpti. Prior lectio
satis arridebat : sed plenior est ea, quam retinemus.h) In praedictis mss. Vat. bas., Colb. ac Sorbon.
necnon Martin. : Et quae tandem spes in fide nostra est,
si piae dispensationis mysterium divinitatis est infirmitas:
lectio haec magis est perspicua, adeoque magis su-
specta, quam altera : in qua alius quidam innuitur
reconditior sensus, puta, divinitatem infirmatam
non fuisse dispensationis mysterio, quo carni praesti-
tum est ut assumeretur in claritatis gloria; cosque
ab spe fidelibus promissa cadere, qui aliter credant.i) Solus codex Vat. bas. creatio naturae. In reliquis,
creatio ad naturam vel ex natura. In vulgatis autem,
creatio et natura.j) In ms. Martin. causa : mendose. Id enim sibi
vult, verbum nasci relativum esse, eoque patrem si-
causae
ad aeternam Filii generationem explicandam nunc
respuit Theologia, ejusque loco mavult principium :
sed illud probe intellexit Hilarius, sicut et auctoris
nomen, de quo Augustinus lib. ii contra Maximin.
c. 14, n. 6 : Si propterea Deum patrem Deo filio dicis
auctorem, quia ille genuit, genitus est iste; quin iste de
illo, non ille de isto : fateor et concedo. Si autem per
nomen auctoris minorem vis facere Filium, etc., deles-
tabor et respuam.k) Hinc nititur quod in lib. x, n. 33, juxta Eras-
mum annotavit Lud. Miraeus, disproficere idem esse
Hilario, quod degenerare. Sed si adjunctum in genere
sustuleris, id sane per se hoc verbum non sonabit.l) Vat. bas. ms. nativitate Deus est et natura pari-
ter, quia Christi nativitas ex Deo est : imprudentem
secundae manus operam subolet. Illi tamen suffraga-
tur Martinianus, hoc tantum ab eo discrepans, quod
habeat pater, non pariter.
12. Christus verba ita temperavit, ut el natum se
proderet el Deum. — Hujus igitur piae ac debitae pro-
fessionis modum ita in omnibus, quae locutus est,
Dominus temperavit, ne divinitati suae contumeliam
confessio nativitatis afferret, ne obsequii religio na-
turam majestatis offenderet : sed ut et honorem de-
bitum (1) nativitas profiteretur, quae (a) subsistere
se deberet auctori; et naturae conscientiam fiducia
naturalis ostenderet, quae in Deum nascendo subsis-
teret. Hinc enim illud est, Qui me vidit, vidit et Pa-
trem : sed et illud, Verba quae loquor, non a me lo-
quor (Joan. xiv, 9, 10). Nam dum non a se loquitur,
auctori eum necesse est debere quod loquitur : cum
382 naturae conscien-
tia est, (b) quae ad demonstrationem in se Dei, non
aliena a Deo in Deum nata substiterit. Vel illud, Pa-
ter quod (2) (c) dedit mihi, majus est omnibus (Joan.
x, 29); et rursum, Ego et Pater unum sumus (Ibi-
dem, 50). Nam et datio paterna sumptae nativitatis
professio est : et quod unum sunt, proprietas ex na-
tivitate naturae est. Vel illud, Sed judicium omne de-
dit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorifi-
cant Patrem (Joan. v, 22 et 23). Nam dum judicium
datur, nativitas (d) non tacetur : dum vero exaequa-
tur honor, natura retinetur. Vel illud, Ego in Patre,
et Pater in me; et rursum, Pater major me est (Joan.
xiv, 11 et 28). In eo enim, quod in sese sunt, Dei ex
Deo divinitatem cognosce : in eo vero, quod Pater
Non potest Filius ab se facere
quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem : quae-
cumque enim ille facit, eadem et Filius facit similiter.
(Joan. v, 19). Dum non ab se facit, ad id quod agit
secundum nativitatem sibi Pater auctor est : et ta-
men cum quaecumque facit Pater, eadem et Filius
facit similiter, non in aliud aliquid quam in Deum
subsistit, ad facienda omnia, quae Deus pater faciat,
e) nativitatem est proprietatem, ita de-
monstrata sunt, ut et nativitas Deum substitutionis
suae confiteretur, et substitutio naturae conscientiam
non laceret : profitens sibi patrem Deum Deus filius
dum ex eo nascitur; caeterum ad id quod natus est,
totum habens naturale quod Deus est.
13. Quem patrem habebat quia natus, coepit habere
Dominum cum factus est servus. — Dispensatio ita-
que magni et pii sacramenti, nativitatis divinae Pa-
trem, insuper etiam conditionis assumptae (3) De-
minum fecit (f): dum qui in forma Dei erat, repertus
est in forma servi. Servus enim non erat, cum esset
secundum spiritum (4) (g) Deus Dei filius. Et secun-
383 non est servus,
neque dominus est; Deus quidem et pater nativitatis
est unigeniti Dei : sed ad id, quod servus est, non
possumus (h) nonnisi tunc ei dominum deputare, cum
servus est : quia si cum ante per naturam non erat
servus, et postea secundum naturam esse quod non
erat coepit; non alia dominatus causa intelligenda
est, quam quae exstitit servitutis; tunc habens ex
naturae dispensatione dominum, cum praebuit ex ho-
minis assumptione se servum.
14. In forma servi dixit, Adscendo, etc. — Ma-
nens igitur in forma servi, qui manebat ante in Dei
forma, homo Christus Jesus locutus est : (i) Adscendo
ad patrem meum et ad patrem vestrum, et ad Deum
meum et ad Deum vestrum (Joan. xx, 17). Si igitur
nativitatis.Dedisti.Deum fecit.Deus filius, non Deus Dei filius.Sibi ita et servis.a) Pro subsistere se, hoc est, quod subsisteret, Er.,
Lips. et Par. perperam substituerunt subdere se.b) In ms. Vat. bas. quia et demonstrationem sui
Deus non alienat a Christo in Deo quae nata substiterit :
antiquo ac manifesto corruptoris ausu. Hic quae ad
demonstrationem in se Dei, id est, quae ut conspecta
Deum demonstraret.c) Mss. Colb., Martin., Corb., Germ., Vind., Silv.,
Prat., quod dedisti. At lib. vii, n. 22, cum caeteris
consentiunt.d) Vat bas. ms. non deneqatur.e) Er., Lips. et Par. nativitatis : refelluntur velex
superioribus bis. Quod unum sunt, proprietas ex na-
tivitate naturae est. Mox Lipsius ex sola Erasmi con-
jectura, pro verbis subtitutionis et substitutio, repo-
suit subsistentiae et subsistentia : quod postea obtinuit.
Non nihil tamen aliud sonat substitutio, quam sub-
sistentia; sicut a subsistuere differt subsistere in his
lib. viii, n. 56 : ut perfectum Deum substituerit per-
fecta nativitas : ita autem perfecta nativitas subsistat.
Ibi enim substituerit perinde est, ac subsistentem
effecerit.f) Sic. ms. Martin. Alii vero libri, Deum fecit.
g) Ita mss. Vat. bas., Martin., unus Colb. et alter
Sorbon. In aliis, salvo sensu, omittitur verbum Dei.
At pluris refert praecedens vox Deus, quae in prius
vulgatis deerat.h) Sic omnes mss. per Hellenismum. At editi, non
possumus nisi, sublato non.i) Ariani, ut ex Augustino lib. ii cont. Maximin.
c. 16, n. 1, discimus, contendebant haec Christi verba
in formam servi convenire non posse. Haec enim,
aiebant, dixit post resurrectionem : atqui tunc forma
servi non amplius erat, sed prorsus consumpta defe-
cerat Quasi vero, reponit Augustinus, formam servi
resurrectione consumpserit, ac non potius in melius
commutaverit : quasi non forma, quae occisa est, ipsa
revixerit.
15. In ea dixit forma qua nos vocat fratres. Chri-
stus quare vermis. — Denique hunc cumdem sermo-
nem hujusmodi professionis coepit exordio, ita di-
cens : Vade autem ad fratres meos, et dices illis,
Adscendo ad putrem meum et ad patrem vestrum, et ad
Deum meum et ad Deum vestrum (Joan. xx, 17).
Et quaero nunc, fratres ei secundum formam
Dei, anne secundum formam servi esse intelligendi
sint : habeatque aliquod ad eum secundum ple-
nitudinem habitantis in eo divinitatis (1) (a) cor-
poratio nostra consortium, ut in fratres ei ad id
quod Deus est deputemur? Sed non ignorat et pro-
pheticus spiritus, unigenito Deo qua ex parte sint
Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal.
xxi, 25). Et haec vermis, vel non ex conceptu com-
munium 384 originum vivens, vel e profundis ter-
rae vivus emergens, ad significationem assumptae et
vivificatae per se etiam (b) ex inferno carnis, pro-
fessus est : totoque in psalmo passionis suae sacra-
menta prophetico spiritu praelocutus, ex ea necesse
est fratres habeat dispensatione, qua passus est. No-
vit sacramentum in eo fratrum etiam Apostolus
(Rom. viii, 29), ut primogenitum eum ex mortuis,
ita primogenitum in multis fratribus praedicans. Se-
cundum id ergo est in multis fratribus primogenitus,
secundum quod est primogenitus ex mortuis; et cum
sacramentum mortis in corpore sit, sacramentum
16. Deus et propria et communi ratione Christi est
pater. — Ipse autem, universitatis nostrae in se con-
tinens ex carnis assumptione naturam, erat quod nos
sumus, neque amiserat esse quod manserat; habens
ex nativitate (c) tunc, et ex constitutione nunc,
Deum patrem. Secundum constitutionem nunc, quia
ex patre Deo omnia. Omnibus enim Deus pater est,
dum ex eo et in eo omnia sunt. Sed unigenito Deo,
quia Verbum caro factum est, non hinc tantum pater
d) per id
quod in nobis habitat Verbum caro factum, Deus est
in nostri corporis 385 veritate. Si igitur naturam
e) qua frater est : quia adscendo ad patrem
meum et ad patrem vestrum, et ud Deum meum et ad
Deum vestram, non per id, quod unigenitus Deus
Verbum est, sed per id, quod Verbum caro factum
est, sit fratribus nuntiatum.
17. Christo ut Verbo qui pater est, et ut Jesu et servo
Deus est. — Non incautis autem neque ad occasionem
impietatis incertis significationibus sermo apostolicus
f) ex qua frater
est, pertinere, quia sermo est destinatus ad fratres :
ne ad divinitatis contumeliam reputaretur, quod ad
sacramentum pietatis praedicabatur; cum communio
ad eum nostra, qua pater nobis et sibi pater est, et
Deus nobis et sibi Deus est, secundum dispensatio-
nem carnis exsisteret, fratribus nobis ad eum nati-
vitate corporis deputandis. Nemo igitur ambigit, Deum
patrem esse etiam Deum Domini nostri Jesu Christi:
sed haec pia nostra professio non patet ad impietatis
occasionem. Deus ejus est : non idcirco, ut diversi
Corruptio.a) Editi cum pluribus scriptis, corruptio. Auctori-
tate mss. optimae notae Martin., Colb., Remig. Et Germ.
praeferimus corporatio : quae vox ex adverso opponitur
spiritus vocabulo, quo naturam divinam solet Hilarius
significare.b) Illud ex inferno, non ad vocabulum carnis, sed
ad per se referendum est; ut non caro, sed ipse in
inferno fuerit. Ut enim legimus lib. x, n. 65 : Num-
quid descendisse ad inferos corpus, quod in sepulcro
jacuit, dicetur? Antea voces per se non minus ad ver-
bum assumptae pertinent, quam ad vivificatae. Ideo
enim Christus vermis dicitur, quia caro ipsius pro-
pria virtute de virgine concepta, ipso ex inferis emer-
gente propria etiam virtute vivificata est.c) Editi, excepto Bad., tunc patrem tantum ex con-
stitutione : tum Er. nunc Deum et patrem tantum ex
constitutione, nunc Deum, quia ex Deo patre omnia :
Lips. sublatis prioribus verbis retinuit tantum nunc
Deum quia ex Deo patre omnia : Par. nunc Deum se-
cundum constitutionem, quia ex Patre Deo omnia :
valde perturbate, et confuse. Emendatur ex mss.
Vult porro Hilarius, Christum habuisse tunc, scil.
ante quam caro fieret, ex nativitate, quem nunc caro
factus ex constitutione carnis habet nova et communi
nobiscum ratione Deum patrem. Paulo aliter in ms.
Vat. bas. sic legere est, habens ex nativitate tunc pa-
trem tantum, ex constitutione nunc Deum et patrem :
tantum ex constitutione nunc Deum, quia, etc., ubi
postremum membrum nonnihil pugnat cum praece-
dente : sicut et primum cum verbis num. 13, ubi jam
audivimus unigenito Deo ante carnem esse Deum et
patrem nativitatis suae.d) Ita ms. At editi, per id in nobis, mox praefixa
particula dum ante Deus est.e) Vat. bas. et aliquot alii mss. qua homo est.f) In vulgatis, ex quo. Rectius in mss. ex qua. scil.
natura.a) es Patre Deus
natus est, et ex dispensatione servus est; habeat et
(b) patrem, dum ex eo Deus est; et Deum suum,
dum ex Virgine caro est. Quod brevi atque absoluto
Apostolus sermone consignat, dicens : Commemorans
in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Jesu Christi,
pater claritatis, del vobis spiritum sapientiae et revela-
tionis (Ephes. i, 16 et 17). Ubi enim Jesus Christus
est, ibi Deus ejus est : ubi vero claritas est, ibi pater
est. Qui itaque Christo secundum 386 claritatem
pater est, idem Christo secundum Jesum Deus est.
Jesum enim Angelus Christum Dominum, quem Maria
esset paritura, cognominat (Matth. i, 21). Caeterum
Christum Dominum (c) Spiritum prophetia loquitur.
Et plerisque (d) secundam latinitatem obscurius
Ille Deus illius Domini nostri Jesu Christi,
ille pater illius claritatis. Per id enim, quod ille Deus
illius Jesu Christi est, et ille pater illius claritatis,
quaedam secundum capacitatem sensus nostri intelli-
gentiae proprietas expressa est : ut Christi ubi claritas
est, ibi Deus pater ejus sit; ubi vero Christus Jesus
est, ibi pater Deus suus sit; habens Deum suum in
dispensatione cum servus est, et patrem in claritate
cum Deus sit.
18. De Christo ut homine dictum est : Unxit te, etc.
e) Spiritu in prophetis. Loquens
enim per os sancti patriarchae David : Unxit te, Deus,
Deus tuus oleo exsultationis (1) prae (f) participibus tuis
(Psal. xliv, 8), non secundum sacramentum aliud,
quam secundum dispensationem assumpti corporis
est locutus. (g) Nam qui nunc fratribus mandans,
patrem eorum patrem suum et Deum eorum Deum
suum esse, tunc quoque unctum se a Deo suo prae
participibus suis loquebatur : ut dum unigenito Christo
Deo Verbo particeps non est, particeps tamen ei ex
ea nosceretur assumptione qua caro est. Unctio enim
illa non beatae illi et incorruptae et in natura Dei ma-
nenti nativitati profecit, sed corporis sacramento et
Convenerunt enim (h) in veritate in ci-
vitate ista adversum sanctum 387 tuum filium Jesum
quem unxisti (Act. iv, 27). Et rursum: Vos scitis quod
factum est verbum per universam Judaeam, incipiens a
Galilaea post baptismum quod pradicavit Joannes, Je-
sum (2) Nazaraeum, quomodo unxit illum Deus Spiritu
sancto et virtute (Act. x, 37 et 38). Jesus ergo ungitur
ad sacramentum carnis (i) regeneratae. Et quemad-
modum spiritu Dei et virtute unctus sit, non ambi-
guum est, tum cum adsoendente eo de Jordane vox
Dei patris audita est : Filius meus es tu, ego hodie ge-
nui te (Psal. ii, 6) : ut per hoc testimonium sanctifi-
catae in eo carnis, unctio spiritalis virtutis (j) cogno-
19. De Verbo idem dictum nequit intelligi. Cum nulla
illius sit causa. Cum unctus sit natura Deus. — Caete-
rum cum in principio apud Deum erat Deus Verbum,
non habet ullam aut causam aut enarrationem (a) na-
turae ejus unctio, quae nihil aliud quam esse in
principio nuntiatur. Neque habuit sane (1) ungendi
se per spiritum et virtutem Dei necessitatem Deus :
qui Dei et Spiritus esset et Virtus. Ungitur ergo Deus
a Deo suo prae consortibus suis. Et si ante dispensa-
tionem carnis plures ex lege sunt Christi; Christus
nunc, qui prae participibus ungitur, posterior in tem-
pore est, dum unctis participibus antefertur. Denique
ille prophetiae sermo posteriorem unctionem hanc,
quae in tempore esset, ostendit dicens : Dilexisti jus-
titiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te, Deus,
Deus tuus oleo exsultationis prae consortibus tuis (Psal.
xliv, 8). Consequens et posterior causa numquam
refertur ut prior sit : quia meruisse aliquid, posterius
est, quam esse qui possit mereri. Mereri enim ejus
est, qui sibi ipsi meriti acquirendi auctor exsistat.
Si igitur nativitati unigeniti Dei unctionem deputabi-
mus, quae unctio oblmeritum dilectae justitiae et per-
osae iniquitatis indulta sit; provectus potius per
unctionem unigenitus Deus, quam genitus intellige-
tur : jamque per incrementa et profectus Deus con-
summabitur, qui non natus Deus sit, sed in Deum sit
unctus ex merito; et jam per causam erit Deus Chri-
stus, et non omnis causa per Deum Christum. Et ubi
illud Apostoli erit: Omnia per 388 ipsum, et in ipso, et
ipse est ante omnes, et omnia ipsi constant (Coloss. i, 16
et 17)? Deus enim Dominus Jesus Christus, non ob
aliqua, neque per aliqua Deus est; sed Deus natus
est. Et qui ex generatione Deus est, non post nativi-
tatem in Deum per causam profecit : sed in eo, quod
natus est, nibil aliud (b) est nascendo, quam Deus
est. Cum vero ungitur ex causa; nou ad id, quod
incremento nou eget, (c) spectat unctionis profectus,
sed ad id, quod per incrementum sacramenti profectu
eguit unctionis, id est, ut per unctionem sanctificatus
homo noster Christus exsisteret. Si igitur nunc quo-
que per prophetam servi dispensatio demonstratur,
d) uncta sit;
id in Deo necesse est ungatur, quod posterius sit in
dispensatione qua Deus est. Et cum Deus a Deo suo
ungitur; id ungitur, quidquid ab eo in mysterio carnis
20. Quatenus nobis sit cum Christo communio. —
Nemo igitur magnae pietatis sacramentum, quod ma-
nifestatum in carne est, sensu impio violet, nec se
quisquam Unigenito per substantiam divinitatis exae-
quet. Sit nobis ille et frater et particeps secundum
quod Verbum caro facium habitavit in nobis, secun-
dum quod Mediator Dei atque hominum homo Jesus
Christus est. Sit nobis secundum servos et communis
pater et communis Deus : et prae participibus unctus
sit in ea natura, cum privilegio licet unctus, qua
participes unguntur. Sit in Mediatoris sacramento,
389 ut homo verus, ita et Deus verus, Deus ipse
ex Deo, communem nobiscum habens patrem et
Deum in ea communione qua frater est.
21. Subjectio, regni traditio, et finis objiciuntur. —
Sed forte subjectio illa, regnique traditio, deinde
finis, aut naturae abolitio aut potestatis defectio aut
divinitatis infirmitas sit intelligenda. Plerique enim
ita (e) volunt, ut aut dum subjectis omnibus Deo
subjicitur, per conditionem subjectionis Deus non
sit; aut dum regnum tradit, nou sit in regno; aut
dum finis est, finem ejus defectio consequatur.
22. Respondendi modus. — Congruum itaque est,
omnem (f) super his apostolici sermonis sensum
(2) pertractare : ut singulorum quorumque dictorum
Unguendi. Sic et alibi, ungeo pro ungo.retractare; sic infra habes, sacramentum dictorum praesentium retractemus.a) In ms. bas. Vat omittitur vox naturae. Prorsus
cum aliis libris retinenda est. Haec opponitur dispen-
sationis vocabulo, et ad Verbum Deum refertur. Su-
perius n. 11, admisit Hilarius causam Verbi gignentem
et coaeternam : hic tantum respuit praeexsistentem
ac meritoriam. Ubi vero subjicit aut enarrationem,
respicit in illud Esaiae, Generationem ejus quis enar-
rabit?b) Verbum est, in vulgatis omissum, restituitur
ex mss. Deinde quam Deus est, id est, quam quod
Deus pater est : nisi id omne ita malis intelligere;
sed in ipsa nativitate sua accipit ut Deus sit, et nihil
aliud.c) In antiquis libris, exspectat, more antiquo, sed
sensu non alio.d) Sic. mss. At editi, uncta sit in Deum, necesse
est, etc.e) Ex subjectis Apostoli verbis, et regni et carnis
Christi finem futurum praedicabat Marcellus Ancy-
ii,
c. 4, ejus verba sic referenti : Quod si regni initium
accepit homo ante annos nondum 400, completos, nihil
est absurdi si Apostolus affirmet, illum qui accepit re-
gnum annis ab hinc tam paucissimis elapsis, rursum
redditurum esse regnum Deo. Et post pauca : Omnia
enim cum post judicium subjicienda sint Christo, quem-
admodum asseritur ab Apostolo, tum ille subjicietur ei,
qui ipsi omnia supposuit. Quocirca cum didicerimus
humanam carnem, quam pro nobis assumpsit Verbum,
ante annos 400 toros non assumptam, eamdem ipsum
retenturum cognoscimus non ultra judicii tempus in fu-
turo. Idem ibid. addit Marcellus : Quemadmodum ini-
tium habuit caro, ita finem habituram divinus Paulus
pronuntiavit. Deinceps finis, cum tradiderit regnum
suun Deo et Patri. Hanc tamen sententiam ex ipsa
Eusebii confessione ibid. non sine haesitatione asse-
rebat Marcellus.f) Vat. bas. codex cum Martin. superioris, non
super his.a) universitatis intelligentiam praebeamur. Ait
itaque : Quoniam enim per hominem mors, et per ho-
minem resurrectio (1) mortuorum. Quomodo enim in
Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes (b) vi-
vificantur. Unusquisque autem (2) in suo ordine, (c) pri-
mitiae Christus, deinde hi qui sunt Christi, (d) qui in
adventu ejus : deinde finis, cum tradiderit regnum Deo
et Patri, cum evacuaverit omnem magistratum et omnem
potestatem. Oportet enim illum regnare, donec ponat
omnes inimicos sub pedibus suis. Deus enim omnia sub-
jecit sub pedibus ejus, Novissima inimica (e) devicta
est ab eo mors. Cum autem dixerit, Omnia subjecta
sunt, absque eo qui illi subjecit omnia. (3) (f) Cum
autem subjecta fuerint ei omnia, tunc ipse subjectus erit
illi, qui subjecit ei omnia, ut sit Deus omnia in om-
nibus (I Cor. xv, 21 et seqq.).
23. Quaedam esse qua homo statim non capiat. —
Coelestium (g) dispensationum arcana Apostolus non
ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum
Christum electus gentium magister, quanta potest
absoluti 390 sermonis significatione demonstrat.
Et qui inenarranda usque ad tertium coelum raptus
audisset, ea tantum, quorum natura humana capax
esset, sensui humanae intelligentiae revelavit : non
ignorans tamen quaedam non statim posse atque au-
diuntur intelligi, quia infirmitas nostra (4) (h) serius
in verum atque absolutum mentis judicium ea, quae
in aures transfunderentur, acciperet; longiore ad
cunctandum mora sensui potius quam auditui dere-
Intel-
lige quae dico, dabit enim tibi Deus in omnibus intel-
lectum (II Tim. ii, 7). Admonitio intelligendi ex dif-
ficultate intelligentiae est. Intelligentiae vero a Deo
donum, fidei munus est, per quam infirmitas sensus
gratiam revelationis meretur. Si ergo Timotheus
apostolico testimonio homo Dei (1 Tim. vi, 11), et
legitimus Paulo secundum fidem filius, ut intelligat
admonetur, quia ei Dominus intelligentiam in omni-
bus sit daturus; nos quoque admoneri per Aposto-
lum ad intelligentiam meminerimus, scientes Do-
minum nobis intelligentiam omnium praestiturum.
24. Non pudeat pravum sensum veritate percepta
demulare. — Et si forte humanae conditionis errore
praesumptum aliquid sensu tenebimus, profectum in-
telligentiae per revelationis gratiam non recusemus :
i) intellexisse aliquid semel suo sensu ad id va-
leat, ut pudeat rectius aliquid demutando sentire. Ob
quod prudenter consulteque moderandum haec ad
Philippenses quoque idem beatus Apostolus scribit :
Quotquot ergo perfecti sumus, haec sentiamus : et (5) si
quid (j) aliter sentitis, 391 id quoque Deus vobis reve-
labit. Verum in quo festinavimus, in ipso ingrediamur
(Philip. iii, 15 et 16). Non praejudicat sensus anterior
Dei revelationi. Nam Apostolus (6) (k) monuit in quo
sapiant, qui sapiunt perfecte : et his qui aliter sa-
piunt revelationem Dei, ut id quod perfectum est sa-
piant, exspectat. Si qui ergo profundam hanc ar-
canae scientiae dispensationem aliter intellexerunt,
et per nos rectum aliquid et probabile afferetur; non
pudeat eos secundum Apostolum per revelationem
Dei sapere perfecte : Neque magis ament veritatem
l) quam oderint permansisse non veris.
Eos enim, qui aliter sapiunt, et quibus id Deus (8) re-
velavit, monet in id festinare, in quo ingressi fue-
rint : ut relicto primae ignorantiae sensu, secundum
mortuorum.in.Aliter in verum.Si qui.Novit.Quam non oderint.Revelabit : melius; ut superiora apostoli verba
respiciar, id quoque Deus vobis revelabit.a) In vulgatis, veritatis. Rectius in mss. universi-
tatis, hoc est totius apostolici sermonis.b) Ita plerique ac potiores mss. Editi vero, vivifi-
cabuntur.c) Mss. Martin. et Vat. bas. initium Christus, con-
sentiente exemplari Germ. epistolas Pauli graece et
latine complectenti ab annis circiter mille exa-
d) Bad. in adventu ejus, sinc qui.: cui consentit et
graecum, qui
in adventum ejus crediderunt, quod et habet ms. Corb.
a secunda manu : renitentibus aliis sincerioribus et
graeco.e) Er. et Lips. destruetur mors.f) Rursum hic mss. magno consensu omittunt
cum autem subjecta fuerint ei omnia.g) In ms. Martin. ac pluribus aliis, mysteriorum
arcana. Mox post per Jesum Christum, addit Vat. bas.
ms., et Deum patrem : quae verba in nullo alio codice
occurrunt, quamvis exstent initio epist. ad Gal. quo
hic respicitur.h) Corb. aliique posterioris aevi mss. cum Bad.,
Er. et Lips. aliter. Vat. bas., Colb., Martin. et alia
vetusta exemplaria cum Par., saepius. Remig., se-
deius. Nobis ita constat legendum esse serius, ut prae-
ter morem textum ex conjectura emendemus. Cui
favet ms. Carn. in quo seius; sic enim serius pronun-
tiant, qui linguae sunt impeditioris. Eamdem confir-
mat quod infra, n. 30, legimus seram obsequelam.i) Id est, quae excogitavimus, et existimamus nos
xciii, n. 51, in Vincentio Rogalista arguit his
verbis : Quid igitur adhuc dubitas tenere quod sentis,
nisi quia id quod nunc sentis, vel aliquando non sen-
sisse, vel aliud defendisse confunderis? Et dum eru-
bescis corrigere errorem, non erubescis permanere in
errore : quod utique potius erubescendum fuit.j) Plures probae notae mss. si qui aliter : cui lec-
tioni prima hujus numeri verba, postrema autem vul-
gatae favent.k) Editi et aliquot scripti, novit. Magis placet
cum castigatioribus mss. monuit.l) In mss. Vat. bas., Martin. et Remig., quam non
oderint : male. Tum permansisse, id est, tam diu ad-
haesisse. Deinde praepositionem in, ante non veris ab
Erasmo additam, sustulimus ex fide mes.a) revelationem
perfectae intelligentiae consequantur. Ingrediamur
itaque in quo festinavimus. Et si forte festinationem
nostram devii itineris error moratur; per revelatio-
nem tamen Dei in id quod festinavimus rursum in-
gressi, festinationis nostrae non demutemus ingres-
sum. Festinavimus enim ad Christum Jesum Domi-
num gloriae et regem aeternorum saeculorum, in quo
restaurata sunt omnia in coelis et in terra, cui con-
stant omnia, in quo et cum quo semper manebimus.
In his ergo ingressi sapimus perfecte : et si quid ali-
ter sapimus, Deus nobis id quod perfecte sapitur re-
velabit. Itaque secundum apostolicam fidem sacra-
mentum dictorum praesentium retractemus; et eo
modo, quo superius a nobis tractata sunt omnia, ut
b) praeceptum ex ipsa fidei apostolicae veritate
prodamus.
25. Tria in quaestionem vocata. — Tria igitur se-
cundum dictorum ordinem in questionem vocantur,
primum finis, deinde traditio, deinde subjectio : ut
per haec aut desinat Christus in fine, aut regnum
tradendo non teneat, aut extra Dei naturam Deo sub-
jectus exsistat.
26. Objectorum Pauli verborum connexio. — Ac
primum noscendum est, non hunc ordinem aposto-
licae esse doctrinae. Primum enim regni traditio est,
deinde subjectio, postremo finis. Sed singulis qui-
busque causis propria quarumque causarum genera
subjecta sunt : ut dum res singulae in res alias desi-
392 sed cum tradide-
rit regnum Deo. Tradet autem regnum; sed cum
evacuaverit omnem magistratum et omnem potesta-
tem. Evacuabit autem omnem magistratum et potes-
tatem, quia oportet cum regnare. Regnabit autem,
donec ponat omnes inimicos sub pedibus suis. Ponet
vero inimicos sub pedibus suis; quia Deus ei subje-
cit omnia sub pedibus ejus. Subjecit autem Deus ita,
ut novissima ab eo mors inimica vincatur. Dehinc
subjectis omnibus ei, praeter eum qui subjecit ei
omnia; tunc subjicietur ipse subjicienti sibi omnia.
Subjectionis vero causa non alia est, quam ut sit
Deus omnia in omnibus. Finis itaque est, esse Deum
omnia in omnibus.
27. Quid obtendant haeretici. — Et quaerendum nunc
ante omnia est, an finis defectio sit, an traditio
amissio sit, an subjectio infirmitas sit. Quae si his
sibi contrariis non subjacebunt, erunt in ea intelli-
gentiae veritate (c) qua dicta sunt.
28. Eripitur eis finem esse abolitionem. Finis quid
sit. — Finis itaque legis Christus est : et quaero
utrum abolitio legis Christus sit, anne perfectio? Sed
si legem Christus, qui finis ejus est, non dissolvit,
sed adimplet, secundum quod ait : Non veni legem
solvere, sed adimplere (Matth. v, 17); finis non de-
fectio est, sed consummata perfectio. Tendunt enim
ad finem omnia, non ut non sint, sed uti in eo, ad
quod tetenderint, maneant. Et propter finem omnia;
caeterum finis ad aliud aliquid non refertur. Sed cum
finis (d) omnia sit, manens ipse sibi totus est. Et
quia non excedens ex sese ulli alii tempori aut rei
potius quam sibi proficit; ad finem ipsum semper in-
tentio spei omnis extenditur. Et idcirco Dominus re-
ligiosae fidei patientiam fini se reservantem, ita ad-
Beatus qui permanserit usque in finem
(Matth. x, 22), non utique ut sit beata defectio, et
non esse sit fructus, et merces fidei (e) sui cujusque
constituatur abolitio : sed quia finis propositae beati-
tudinis inexcessus modus est, beati sunt qui usque
ad finem consummandae beatitudinis manserint, non
ultra se fidelis spei exspectatione tendente. Finis ita-
que est manendi immobilis ad quem tenditur status.
Denique Apostolus impietatis finem ad desinendi me-
tum praemonens, ait : Quorum finis est interitus,
nostra autem (f) exspectatio in coelis est (Philip, iii,
19 et 20). Si itaque et beatis et impiis finis est, et
finis intelligitur esse defectio : religionem atque im-
pietatem finis exaequat, 393 quia (g) utrumque per
constitutum finem sit in commune non esse. Et ubi
29. Regni traditionem non esse regnandi defectionem.
— Nunc igitur quia jam ambigi non potest, in fine
non defectionem, sed non excessuram constitutio-
nem esse intelligendam, quamquam adhuc quaedam
in ipsa dicti absolutione sint reservata : tamen his
e) In vulgatis, suae. Rectius in mss. sui, scil, abo-
Litio : quae beata esse nequit, quia defectio non est
beatitudinis capax. Mox inexcessus, id est, quo ultra
tendit nequeat.f) Aliquot mss. recentiores, conversatio.g) Apud Bad., utrique : probe, si faverent scripti.
In reliquis edit. utrimque. At in mss. magno con-
sensu, utrumque; quod de religione et impietate prae-
dicatum, ad non esse referatur necesse est.Omnia mihi tra-
dita sunt a patre meo (Luc. x, 22); et rursum : Data
est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth.
xxviii, 48). Si igitur tradidisse caruisse est; Pater
quoque his quae dedit caruit. Quod si Pater traden-
do non caruit; ne Filius quidem intelligi potest bis
egere quae tradit. Ergo si tradidisse omnia, his ip-
sis quae tradidit non videtur eguisse; reliquum est,
ut in tradendo dispensationis causa noscatur, (a) cur et
Pater tradendo non careat, et Filius dando non egeat.
30. Subjectio Christi non humilitatem sonat, sed
dispensationem. — De subjectione autem, ne quid in
ea contumeliosum Filio deputetur, cum alia nonnulla
fidei nostrae opitulentur, praecipue tamen sibi hic
b) subjiciendum
subjicienti sibi omnia ait: et per id, quod tunc sub-
jicietur, dispensationem significavit in tempore.
Nam si subjectionem aliud sentiemus, etsi tunc sub-
jicietur, 394 certe subjectus modo non est: et ef-
ficiemus eum dissidentem et insolantem et impium,
quem necessitas temporis tamquam fracto et com-
Non veni vo-
luntatem meum facere, sed voluntatem ejus qui misit
me (Joan. vi, 38); ei rursum : Propterea Pater di-
ligit me, quia omnia quae placita sunt ei (c) facio (Joan.
viii, 29); sed et illud : Pater, fiat voluntas tua (Matth.
xxvi, 40); vel boc Apostoli: Humiliavit se factus obe-
dicus usque ad mortem (Philip. ii, 8)? Et qui se hu-
milint, habet hoc in natura ne humilis sit; et qui fit
obediens, suscipit ex voluntate quod obedit, dum
per id, quod se humiliat, fit obediens. Unigenitus
itaque Deus humilians se, et obediens Patri usque ad
mortem erucis, (d) quo genere, cum subjecta ei om-
nia sint, tunc subjiciendus ipse Patri intelligetur?
nisi quod subjectio haec non novae obedientiae, sed
e) dispensandi sacramenti est; quia et obsequela jam
maneat, et in tempore sit ineunda subjectio? Nihil
itaque nunc aliud subjectionis significatio, quam mys-
terii demonstratio est.
31. Christo jam subjecta sunt, quae dicuntur subji-
cienda. — Et (f) quod sit, secundum hanc eamdem
fidei nostrae spem intelligendum est. Nam resurgen-
tem a mortuis Dominum Jesum Christum sedere a
dextris Dei, non ignorabile est, etiam Apostolo tes-
tante, cum ait : Secundum operationem potentiae for-
titudinis ejus, quam operatus est in Christo, cum eum
excitavit a mortuis, et collocavit ad dexteram suam in
caelis super omnem principatum et potestatem et virtu-
tem et dominationem, et omne nomen quod nominatur
non solum in hoe saeculo, sed et in futuro, et omnia
subjecit sub pedibus ejus (Ephes. i, 49 et seqq). Apo-
stolicus namque sermo secundum Dei potestatem pro
factis jam futura significat. Quae enim per adimple-
tionem temporum sunt gerenda, ea jam in Christo,
g) plenitudo, consistunt: et quae-
cumque futura erunt, dispensationis in his potius est
ordo, quam novitas. Subjecit enim omnia Deus sub
pedibus ejus, licet adhuc subjicienda sint: ut in eo,
quod subjecta sunt, Christi indemutabilis sit potes-
tas; in eo vero, quod subjicienda sunt, secundum
plenitudinem temporum succedentium ad finem aeta-
tum profectus sit.
32. Evacuatio quid. Illius a subjectione diserimen.
— Omnem autem contrariam virtutem evacuandem
esse non obscura cognitio est, et hunc aeris princi-
pem et spiritalis nequitiae potestatem aeterno interi-
tui (h) tradendum, secundum illud : Discedite a me,
maledicti, in ignem aeternum, quem praeparavit pater
meus diabolo et 395 angelis ejus (Matth. xxv. 41)·
Regnum meum non est de
hoc saeculo (Joan. xviii, 36) : hunc eumdem regni
istius potentem mundi principem ante (i) testatus,
cujus potestas desinet regni sui evacuata dominatu
(Joan. xvi, 21). Subjectio vero, quae et obedientiae
et fidei est, eadem vel concessionis vel demutationis
demonstratio est.
33. Quatenus quod Christus sibi subjecit, subjecerit
ei Pater. — Evacuatis itaque magistratibus, subji-
cientur inimici ejus. Ita autem subjicientur, ut ipse
sibi subjiciat. Ita vero subjiciet, ut ei subjiciat Deus.
Nemo venit ad me, nisi pater viem adducat
illum (1) (j) ad me (Joan. vi, 44); cum tamen scrip-
tum sit : Nemo nadit ad Patrem, nisi per me (Joan.
1) Verba, ad me, desunt in codice Veron.a) Lips. et Par. et aliquot mss., cum. At Bad.,
Er. et mss. plures ac potiores, eur, id est, ob quam
dispensationis causam.b) Ita mss. At editi, subjiciendas; et mox erit,
pro ait.c) Martin. ms. facio semper.d) In mss. bas. Vat. et Martin. hic additur ver-
bum fit. Tum post quo genere, supple, subjec-
tionis.e) Bad. et Er., dispensatio sacramenti.f) Lips. et Par. post Er., quid illud sit. Bad.,
quid sit. Vat. bas. ms., quod ita sit. Alii, quod sit,
puta mysterium.g) Lips. et Par. plenitudo divinitatis reluctanti-
bus aliis libris. Deinde oditi, excepto Par., constiuit :
quae cum futura erunt, dispensationis, etc.h) Editi, tradendam : absque auctoritate mss.i) Puta his Joan. xvi, 11 : Princeps mundi hujus
jam judicatus est. Mox ex pedoribus mss. reposui-
mus evacuata, pro evacuato. De potestate diaboli in
regna mundi vide tract. Psal. ii, n. 42.j) Verba ad me addimus ex mss. cum quibus mox
magis placuit ut nunc ipse, quam cum vulgatis, Et
nunc ipse.xiv, 6)? ut nunc ipse sibi inimicos subjicit, et tamen
Deus ei subjecit; omne per hoc opus ejus, Dei in eo
esse opus testans. Et cum non nisi per eum eundum
ad Patrem sit; ad eum tamen, nisi Pater adduxerit,
non venitur. Nam dum filius Dei intelligitur, paternae
in eo naturae veritas discitur. Atque ita et cognito
(a) Filio Deus pater advocat, et credito Filio Pater sus-
cipit : quia significatio et cognitio Patris in Filio
(b) sit per significationem in se Dei patris, religiosos
nos in eum paterna religione (1) (c) perferentis. Ad-
ducit ergo ita Pater, (d) dum quod principale est pa-
ter creditur. Ad Patrem autem nemo vadit nisi por
Filium : quia cessante in nobis fide Filii, ignorabilis
Pater est, (2) non adituris ad paternam religionem,
nisi prius Filii veneratione suscepta. Atque ita Filio
396 quatenus quod ipse sibi
subjecit, Deus ei subjecit. Dei scilicet in eo natura
per nativitatem manente, et ea quae ipse agit agente:
dum ita agit, ut ea Deus agat; et tamen ipse ea,
quae Deus egerit, agat: ita tamen, (3) (e) ut in eo
quod ipse agit, filius Dei agere intelligatur; in eo
vero quod Deus agit, paternae in eo naturae ut in filio
proprietas sentiatur exsistere.
34. Qui inimici Christo sint subjiciendi. — Evacua-
tis itaque magistratibus et potestatibus, subjicientur
ei sub pedibus inimici ejus. Et quos inimicos intelligi
oporteat, idem Apostolus docuit, dicens : Secundum
Evangelium quidem inimici propter vos, secundum
electionem autem dilecti propter patres (Rom. xi, 28).
Hos ergo inimicos crucis Christi meminimus: sed
quia diecti propter patres sunt, scimus eos subjec-
tioni reservatos, secundum quod dictum est : Non
enim volo vos ignorare, fratres, sacramentum hoc, ut
non sitis vobis sapientes : quoniam ex parte obtusio
facta est in Israel, quoad usque plenitudo nationum in-
tret; et sic omnis Israel (f) liberabitur, sicut scriptum
est (Esai. lix, 20 et seqq.), Et veniet a Sion, qui libe-
ret, (4) et avertat impietates ab Jacob, et hoc illis a me tes-
tamentum est, cum abstulero iniquitates eorum (Ibid. 25
et seqq). Inimici ergo subjicientur sub pedibus ejus.
35. Subjiciuntur, quatenus gloriae Christi conformes.
— Sed subjectionem illam quid consequatur, intel
g) Novissime devicta est
ab eo mors (I Cor. xv, 26). Devictio autem mortis
nihil aliud quam resurrectio ex mortuis est : cum in-
teritus corruptione cessante, vivae jam coelestisque
naturae constituatur aeternitas, secundum quod dic-
tum est : Oportet enim corruptivum istud induere in-
corruptionem, et mortale istud induere immortalitatem.
Cum autem mortale istud induerit immortalitatem,
tunc fiet verbum quod scriptum est : Absorpta est mors
(h) in contentione. Ubi est mors aculeus tuus? Ubi est
mors contentio tua? (Ibid. 53). In subjectione itaque
inimicorum mors vincitur : et morte victa, immorta-
litatis vita succedit. Quae autem subjectionis perfecta
illa post fidei subjectionem proprietas sit, idem Apo-
stolus testatus est, cum ait, Qui transfigurabit corpus
humilitatis nostrae (i) conforme 397 corpori gloriae suae;
secundum efficaciae suae opera, qua possit subjicere sibi
amnia (Philipp. iii, 24). Subjectio itaque etiam ea
est, quae est ex natura iu naturam (j) concessio:
Perfectos.Non adituris paternam religionem.ut abest.Et avertet, juxta graecum a) In codice Vat. bas., filio Deo Pater.b) Verbum sit ab Erasmo contra mss. fidem ex-
punctum restituimus. Tum in vetustiore ms. ac Germ.
per significationem ejus. Quod positum videri potest
more Graecorum, similibus locis vulgo dicentium qui in se est.c) Ita mss. Remig. et Theod. faventibus Colb.,
Corb. ac plerisque aliis, in quibus perferentes: faci-
lis enim et frequens est in veteribus libris i in e mu-
tatio : sicque sensus est, fidem et cultum Patris ad
perferente
malit quam perferentis, non multum repugnabimus.
Loco perferentis, habent duo mss. perfectos. Unus
autem Vatic. cum Vind. et Silv., paternam religio-
nem perferentes perfectos. At apud Bad. in paternam
religionem perferente. In reliquis editis, paterna reli-
gione perfectos adducit. Adducit ergo : ubi verbum
adducit repetitur absque ulla auctoritate.d) Editi, dum principale Pater. Rectius mss., dum
quod principale est, etc. Sic supra n. 2, de Filio : si
etiam id, quod principale est, natum negabit. Utrobi-
que principale ad proprietatem refertur.e) Abest particula ut a tribus mss. Colbertinis,
uno Sorbon., Germ. et Martin.f) In ms. Martin. salvabitur; et mox, peccata eo-
rum, non iniquitates eorum.g) In excusis, novissima. Exstat quidem supra
n. 22, novissima inimica. At hic magno consensu ha-
bent mss. novissime.h) Pro graeco in victoriam, legit Hilarius
aut interpres quem sequitur, lix, n. 14, lectionem utramque simul admittit, et in
unum componit.i) Unus ms. Vatic., alter Colb. et Sorbon. con-
formes faciens; quomodo supra lib. ix, n. 8, in qui-
busdam mss. legi observatum est.j) Corbeiensis codex ab antiqua manu ad margi-
nem prae se fert, Caute : sed cautelam suam secum
habet ipse locus, dum statim subjicitur, Definit au-
tem, nou ut non sit, etc. Neque crediderim Hilarium
ab Augustino notari Serm. cont. Arian. cap. 37, ubi
ait : Quamvis non defuerint, qui illam tunc Filii sub-
jectionem ipsius humanae formae in divinam substan-
tiam commutationem intelligendam putaverint; tam-
quam hoc cuique rei subjiciatur, quod in eam vertitur et
mutatur. Hanc autem opinionem ipsorummet Aria-
norum fuisse ex eodem Augustino lib. ii contra
Maximin. c. 16 jam indicavimus num. 14. Eadem
Sabellianis ac Marcionitis attribuit Ambrosius lib. v
de Fide c. 13, n. 162 : Sabelliani, inquit, et Mar-
cionitae dicunt, quod haec futura sit Christi ad Deum
patrem subjectio, ut in Patrem Filius refundatur. At
vero Hilario hic vox natura, non corporum ipsorum
ii, n. 41 : Confracta reparabit
(corpora), non ex alia aliqua, sed ex veteri atque ipsa
originis suae materie speciem complaciti sibi decoris
impertiens : ut corruptibilium corporum in incorruptio-
nis gloriam resurrectio, non interitu naturam perimat,
sed qualitatis conditione demutet. Non enim aliud cor-
pus quamvis in aliud resurget, etc. Non minus lucu-
lentus est locus tract. psal. lv, n. 12. Ideo autem,
puto, dixit sanctus Doctor naturam mutari, cum so-
am qualitatum novitatem intelligeret, quod gloriosae
dotes non sint naturales corporum qualitates, sed
potius quaedam divinae conditionis praerogativae. Unde
in omnibus his locis naturae nomine naturalem intel-
ligit conditionem.
36. Filii subjectio, gloriae paternae consortium. —
Denique ut sacramenti hujus esset ratio absoluta,
post novissime devictam mortem, tum ait : Cum au-
tem dixerit, Omnia subjecta sunt, absque eo qui subje-
cit ei omnia, tunc ipse subjectus erit illi, qui ei sub-
jecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I. Cor. xv,
26 et seqq.). Primus igitur sacramenti gradus est, sub-
jecta esse ei omnia; et tunc ipsum subjectum fieri
subjicienti sibi omnia : ut quemadmodum nos gloriae
regnantis corporis sui subdimur, eodem rursum sa-
a) ipse regnans in gloria corporis subji-
cienti sibi universa subdatur. Subdimur autem glo-
riae corporis sui, ut in ea simus (b) claritate, qua
regnat in corpore : quia corpori ejus conformes eri-
mus.
37. Corporis Christi gloria. — Et quidem gloriam
regnantis nunc corporis sui Evangelica non tacent.
Ita enim scribitur, Domino dicente : Amen dico
vobis, quoniam sunt aliqui de adstantibus istis, qui
non gustabunt mortem, donec videant filium hominis
venientem in regno suo (Matth. xvi, 28). Et factum
est post dies sex, assumpsit Jesus Petrum et Jacobum
et Joannem fratrem ejus, et ducit illos in montem ex-
celsum seorsum, et transfiguratus est Jesus ante eos,
et resplenduit facies ejus ut sol, vestimenta autem ejus
facta sunt sicut nix (Matth. xvii, 1 et 2). Gloria ita-
que venientis in regnum corporis Apostolis demon-
strata est : Nam in habitu Dominus gloriosae (c) trans-
formationis suae constitit, regnantis corporis sui
claritate patefacta.
38. Consortium illius nobis promissum. — Et hujus
quidem gloriae suae consortium Apostolis pollicens,
ait : Sic erit in consummatione saeculi. Mittet filius
hominis angelos 398 suos, et colligent de regno ejus
omnia scandala et qui faciunt iniquitatem, et mittet
eos in caminum ignis; ibi erit fletus et stridor dentium.
Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno patris eorum :
qui habet aures (1) (d) audiendi, audiat (Matth. xiii,
40 et seqq.). Numquid non omnibus naturales corpo-
ralesque aures ad dictorum audientiam patent, ut ad
audiendum dominica admonitione (e) fuerit necessa-
rium? Sed sacramenti scientiam Dominus insinuans,
auditionem doctrinae fidelis exegit. In consumma-
tione itaque saeculi de regno ejus scandala auferun-
tur. Habemus ergo regnantem Dominum secundum
corporis claritatem, quo usque scandala auferantur.
Habemus rursum conformes nos gloriae corporis sui
in regno Patris, tamquam in solis claritate fulgentes :
(f) in qua habitum regni sui Apostolis in monte trans-
formatus ostendit.
39. Gloriam impertiens, tradit nos regnum Deo sine
regni sui damno. Regnum traditum, nos. Tradens Chri-
stus, et hoc quatenus homo.—Tradet ergo regnum Deo
patri : non ita, tamquam tradens potestate concedat,
sed quod nos conformes gloriae corporis sui facti re-
gnum Dei erimus. Non enim ait : Tradet suum re-
gnum; sed Tradet regnum (I Cor. xv, 24), effectos
nos per glorificationem corporis sui regnum Deo tra-
diturus. Nos itaque tradet in regnum, secundum hoc
in Evangeliis dictum : Venite, benedicti patris mei, pos-
sidete praeparatum vobis regnum a constitutione mundi
(Matth. xxv, 34). Fulgebunt ergo justi ut sol in regno
patris eorum. Tradet enim Filius Deo regnum eos,
quos vocavit in regnum, quibus et beatitudinem sacra-
menti hujus spopondit dicens : (2) Beati mundo corde,
quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. v, 8). Regnans
itaque avertet scandala, et tunc justi in regno Patris
g) Et quod regnum, ipse testatus est di-
cens ad Apostolos : In vobis enim est regnum Dei
(Luc xvii, 21). Regnans itaque regnum tradet. Et
si quis quaerat quis iste sit tradens regnum, audiet:
Christus resurrexit a mortuis, 399 primitiae dormien-
tium; quoniam per hominem mors, et per hominem re-
surrectio mortuorum (I Cor. xv, 21). Omnis enim hic
nunc praesentis quaestionis sermo de sacramento cor-
poris est, quia Christus primitiae ex mortuis est. Quo
autem Christus mysterio ex mortuis resurrexit, Apo-
audiendi in nostro codice.Beati mundi corde cum graeco, a) Vat. bas. ms., unus Colb., alter Sorbon. et
Martin. ipse sibi regnans.b) In vulgatis, corporis claritate. Vox corporis abest
a mss. Quid de toto subjectionis mysterio sentiat,
lxvii, n. 37.c) Martin. et Vat. bas. mss. transfigurationis. At
ad calcem numeri subseq. cum caeteris consentiunt.d) Verbum audiendi desideratur in omnibus prope
mss., quamquam exstat in vetustiore Colb.e) Apud Er. et Lips. fuerit opus : renitentibus aliis
libris, in quibus cum eadem vi legere est, fuerit ne-
cessarium.f) Vat. bas. ms. ac Martin. in quo habitu se regni.
Vocem regni omittit Colb.; nil immutes. Huc facit
illud cap. xvii in Matth. n. 2 : Post dies sex, gloriae
dominicae habitus ostenditur... regni coelestis honor prae-
figuratur.g) Ex mss. addimus particulam et. Deinde post
quod regnum, tacitum est verbum tradet.Memento (1) Christum a
mortuis resurrexisse, de semine David (II Tim. ii, 8) :
mortem itaque et resurrectionem ex ea tantum do-
cens dispensatione esse, qua caro est.
40. Subjectionis Christi causa, ut sit Deus omnia
in omnibus. Qui id fiat. — Regnat autem in hoc eo-
dem glorioso jam suo corpore, donec evacuatis ma-
gistratibus, et morte devicta subjiciat sibi inimicos.
Et quidem ab Apostolo servatus hic modus est, ut
magistratibus et potestatibus evacuatio, inimicis vero
subjectio deputaretur. Quibus subjectis, subjicietur
subjicienti sibi omnia, (2) Dominus (a) scilicet, ut
sit Deus omnia in omnibus (I Cor. xv, 28), (b) naturae
assumpti corporis nostri natura paternae divinitatis
invecta. Per id enim erit omnia in omnibus Deus,
c) quod Dei est, ne ex parte Deus sit,
sed Deus totus. Non alia itaque subjectionis causa
est, quam ut omnia in omnibus Deus sit, nulla ex
parte terreni in eo corporis residente natura, (d) ut
ante in se duos continens, nunc Deus tantum sit;
non abjecto corpore, sed ex subjectione translato;
neque per defectionem abolito, sed ex clarificatione
mutato; acquirens sibi Deo potius hominem, quam
Deum per hominem amittens. Subjectus vero ob id,
non ut non sit, sed ut omnia in omnibus Deus sit;
habens in sacramento subjectionis esse ac manere
400 non est, non habens in defectione ita se
carere, ne non sit.
41. Praedicta ex Evangeliis confirmantur. — Et
quamquam ad intelligentiae hujus religiosam securi-
tatem sufficiat nobis apostolica auctoritas, subjicien-
dum esse (e) in tempore et per dispensationem Do-
minum Jesum Christum primitias dormientium, ut
sit Deus omnia in omnibus : per quod non divinitatis
infirmitas est, sed assumptionis profectus, dum
homo et Deus, jam Deus (f) lotum est : tamen ne
forte, quia et clarificatum in corpore dum in eo re-
gnat, et postea subjiciendum ut Deus omnia in om-
nibus sit credimus, non etiam ex Evangeliis prae-
sumpsisse existimemur; fidei nostrae testimonium
non solum apostolicorum, sed etiam dominicorum
42. De filii hominis gloria. — Dispensationem ita-
que gloriae hujus Apostolis suis absoluta verborum
significatione demonstrans ait : Nunc glorificatus est
filius hominis, et Deus glorificatus est in eo. Si Deus
glorificatus est in eo, et Deus glorificavit cum in se,
et Deus protinus (3) glorificavit (g) cum (Joan. xiii, 31
et 32). Habemus primum gloriam filii hominis, deinde
in filio hominis Dei gloriam, (h) in eo quod dictum
est : Nunc honorificatus est filius hominis, et Deus
honorificatus est in eo. Hoc enim primum spectat ad
corporis gloriam, (i) quae ex naturae divinae conso-
Christum Jesum cum graeco.Deo scilicet.Glorificabit.a) Aliquot mss. cum vulgatis, Deo scilicet. Verius
sinceriores duo Colb., Germ., Remig., Sorbon., etc.
Dominus scilicet.b) Remigianus codex, natura assumpti corporis
nostri naturae, etc. E regione hujus loci in Corbeiensi
codice rursum adscripsit antiqua manus, Caute lege.
Hoc tantum cavendum, ne naturae vocabulum aliter
intelligatur, quam intellexit noster doctor, qui na-
turam Patris vocavit naturales quasdam paternae di-
vinitatis dotes, incorruptionem, immortalitatem,
etc.c) Vat. bas. codex cum Martin. quod Deus est :
minus displiceret, nisi ante haberemus quod carnis
est. Eadem Mediatoris ratio verbis aliis explicatur in
Psal. lxvii, n. 37.d) Editi, ut intra se duos : contra fidem mss. et
sententiam Hilarii, vocabulum duos non ad personas,
sed ad naturas, aut potius ad naturarum qualitates re-
ante re-
surrectionis gloriam, in se duos, hominem videlicet
et Deum, mortalem et immortalem, eoque duos, quia
contraria conditione dissidentes, in una persona con-
tinens (Vat. bas. et Martin. mss. constituens); nunc,
cum fruatur resurrectionis gloria, Deus tantum sit;
quia per indultas divinae naturae dotes, immortalita-
tem, aeternitatem, etc., humana quodam modo ab-
sorpta est : adeoque nulla ex parte terreni, quatenus
terreni et corruptibilis, in eo corporis residente natura.
Ne vero hoc pravum in sensum detorqueatur; caute
subjicit, non abjecto corpore, etc.e) Codex Vat. bas. in tempore dispensationis Do-
minum, etc., ex quo efficitur sensus a mente Hilarii
alienus. Non enim Christi subjectionem interpretatur
de tempore quo degit in carne mortali, quod proprie
est tempus dispensationis : sed docet illum subjicien-
dum in tempore, ac proinde quatenus tempori ob-
noxius est, non quatenus aeternus; adcoque per dis-
pensationem, et non ex naturali necessitate. Ex quo
sumit, divinitatis infirmitatem ex ea subjectione per-
peram concludi. Ita fere Ambrosius lib. v de Fide,
c. 13, n. 164 : Videmus quia nondum subjectum, sed
subjiciendum esse Scriptura commemorat... Nulla igi-
tur servilis in Christi divinitate subjectio.f) Idem ms. Deus lotus est. De discrimine voca-
bulorum totus ac totum non nihil jam antea dictum
est. Quod vero ibi observatum est, Hilarius iis
indifferenter uti, confirmatur ex hoc ipso libro, in
quo nunc legimus Deus totum est, et superiore nu-
mero, Deus totus.g) Bad., Er., Lips. et recentior ms. Colb. hic et infra,
glorificabit, favente graeco verbo glorificavit; quomodo hic habetur apud Par.
et in caeteris mss. immo lib. ix, n. 40 in scriptis et
excusis.h) In vulgatis, in co enim quod dictum est : lectio
perturbata ac sensu destituta.i) Mallemus quod, ut ad corpus referretur : nec
omnino placet quod deinde in mss. Vat. bas. et Mar-
tin. ex natura divinae consociationis. Subtilis hic ha-
betur allatorum Joannis verborum expositio : ut iis
significetur 1° minus plena filii hominis gloria ex
consociatione divinae naturae, quae divinis operibus se
prodidit, 2° gloria Dei patris, quam ei conciliant
eadem Filii opera, 3° plenior filii hominis gloria ei
per resurrectionem ob partum Deo honorem indulta,
per quam humana natura eo quo jam explicuimus
modo transeat in divinam; cui demum cum confor-
mes erimus, Deus erit omnia in omnibus.Si Deus honorificatus est
in eo, et Deus honorificavit eum in se, et Deus pro-
tinus honorificavit eum (Joan., xiii. 32). Per hoc enim
glorificavit eum Deus in se, quia jam in eo glorificatus
sit Deus. Nam quod 401 Deus in eo glorificatus est,
ad corporis gloriam spectat, per quam Dei gloria in-
tellecta per corpus est, gloria Dei per gloriam filii (a) ho-
minis intelligenda. Quod vero quia glorificatus in
eo Deus est, (b) et ideo glorificavit eum Deus in se;
per incrementum glorificati in eo Dei, glorificavit
eum in se Deus, ut quia jam regnat in gloria, quae
ex Dei gloria est, ipse exinde iu Dei gloriam trans-
eat. In se enim eum Deus glorificavit, id est, (1)
ut sit Deus
omnia in omnibus, (d) toto jam in Deum ex ea qua
homo est dispensatione mansuro. Nec sane de tem-
pore lacuit dicens : Et Deus glorificavit eum in se, et
Deus protinus glorificavit eum (Ibidem) : ut quia (e)
prodeunte ad proditionem Juda gloriam, quae sibi
post passionem (f) consecutura resurrectione futura
esset, significasset in praesens; eam, qua in se eum
Deus glorificaturus esset, in posterum reservaret;
Dei in eo gloria per virtutem resurrectionis ostensa,
ipso vero in Dei gloriam, id est, in Deum omnia in
omnibus ex subjectionis dispensatione mansuro.
43. Subjectionem prave intelligentes coercentur.—
Et in eo quidem quanta furoris haeretici stultitia
est, (g) desperare id Deo, quod humanis suis spebus
h) quod in homine Deus potens
sit, id in se ipso efficiendo infirmus sit? Nec sermo
i) qui Deus est, et homo est, im-
potens sibi sit hoc se totum praestare, quod Deus est;
cum nobis non ambigue indulturus 402 sit id quo-
que nos esse, quod non sumus. Vitae enim humanae
atque mortis finis est resurrectio : et certissimum
militiae nostrae stipendium est incorrupta aeternitas,
non ad poenae perseverantiam manens, sed ad perpe-
tuae gloriae fructum jucunditatemque non desinens.
Cum igitur haec nostra terrenorum corporum origo
in habitum naturae potioris excedat, et conformis
j) sibi sit (3) in commune praestare? Hoc
enim quod dictum est : Tunc subjectus erit illi, qui ei
subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor.,
xv, 28); plerique haereticorum ita affirmant : ut id-
circo subjiciendus sit Deo patri Filius, ut Pater per
subjectionem Filii Deus sit omnia in omnibus; (k) tam-
quam et adhuc perfectio (4) Deo desit, quam per filii
subjectionem sit adepturus : absolutae itaque ac beatae
divinitatis inops intelligendus, si Deus esse omnia in
omnibus per provectionem temporum consequetur.
44. Deo pleno nil deest, nil accedit.- Ac mihi qui-
dem Deum sola veneratione intelligenti, non minus
in.Et quod.Sibi sit commune.Dei; paulo post, intelligendus sit, si Deus.a) Apud Bad., Er. et Lips. desideratur vox hominis.
Tum in tribus mss. perperam additur verbum est
post intelligenda. Hoc enim sibi vult : cum per glo-
riosa filii hominis gesta intelligi debeat gloria Dei,
cujus virtute illa facta sunt.b) Particulam et restituimus ex mss. Colb. et Germ.c) Praepositio in, quae ab omnibus prope mss.
abest, expressa tollit ambiguitatem.d) Bad. et Er. tota. Tum Lips. jam in Deo : non
male, secundum illud, lib. ix, n. 7 : Ut unigenitus
Deus nasci vellet, mansuro in aeternum in Deo, homine.
Vulgata tamen lectio confirmatur ex subnexis. Unde
illud in Deum mansuro id est, ubi in Deum transfor-
matus fuit, sic semper mansuro, seu numquam
e) Remig. ms. prodeundo ad proditionem Judae :
renitentibus aliis libris, sacro textu, ac verbis su-
perioribus libri ix, n. 40, ubi locus idem tractatur.f) Editi excepto Par. consecuta resurrectione fu-
tura esset, in posterum reservaret : restaurantur ex
aliis libris. Hic locus favere videtur lectioni superius
annotatae, Deus protinus glorificabit eum. Arbitramur
tamen hic respici et in proximum Joannis et in supe-
riorem apostoli locum, cujus illustrandi causa Joan-
nis verba allata sunt : ut ex utroque alia doceatur gloria
qua Christus donatur in corpore proprio, alia qua in
membris; ac prima quidem secundum Joannem pro-
tinus post resurrectionem data sit, altera vero se-
cundum Paulum in posterum reservata. Cum enim
Christus, ut dictum est lib. ii, n. 25, et alibi, lotius
humani generis naturam assumpserit, sequitur eum
nondum esse plene perfecteque gloriosum, quamdiu
pendet alicujus ex genere humano gloria : qua om-
nibus Christo mediante data, Deus erit omnia in
omnibus, ut erunt omnia Christo subjecta.g) Tres mss. Vaticani, Martin., Remig., etc. de-
sperare id de Deo. Colb., Germ. cum Er., Lips. et
Par. desperare in Deo. Solus codex Vat. bas. sperare
id de Deo. Praeferimus cum Bad. et mss. Corb., Car-
nut. aliisque, desperare id Deo, hoc est, denegare id
in Christum Deum convenire, quod sibi sperant.h) Apud Bad., Er. et in mss. et, non ut. Mox ver-
bum efficiendo omiserant Lips. et Er. post Bad. Ea
ipsa sententia mox repetita habetur bis verbis : Im-
potens sibi sit hoc se totum praestare quod Deus
est, etc.i) In excusis, qui Deus et homo est. Concinnius in
mss. qui Deus est, scil. ex natura, per dispensatio-
nem etiam homo est. Tum illud, impotens sibi sit, re-
fertur ad sententiam superiorem : Nec sermo istud,
nec sensus rationis capax loquitur ut.j) Addimus in ex mss. Vat. bas. uno Colb. et
altero Sorbon. Simili loquendi modo supra n. 28,
habemus : Quia utrumque per constitutum finem in
commune sit non esse.k) Sic antiquiores mss. Vat. bas., Colb., Germ.,
Martin., Corb., etc. nisi quod in nonnullis omittitur
particula et. At editi cum Remig., tamquam ei per-
fectio Dei desit : quod et habent aliquot alii mss.
omisso ei.403 desit : quia
cui naturae profectus est reliquus, numquam intel-
ligitur sine aliquo incremenfo residuo profecisse;
dum natura ad profectum spectans, proficiens licet
semper, semper tamen pateat ad profectum. Quod
autem in plenitudine perfecta manet, semperque est,
non sibi reliquit ut plenius sit : quia accessionem
a) plenioris perfecta plenitudo non ca-
piat. Et haec quidem de Deo ita opinandi piae intel-
ligentiae species est, Deo nihil deesse, plenumque esse.
45. In cogitandis Dei rebus Apostoli exemplum.—
Caeterum non ignorat Apostolus, cujusmodi de Deo
confessionis voce testandum sit, dicens : O profun-
dum divitiarum et sapientiae et scientiae Dei! quam
incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles
viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis
consiliarius ejus fuit? aut quis prior (b) dedit, et retri-
buetur illi? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso
sunt omnia : ipsi gloria in saecula saeculorum. (2)
(Rom., xi, 33, etc.) Non circumscribitur Deus mente
terrena (V. lib. iv, n. 14), neque hoc sapientiae suae
profundum sensu intelligentiae penetrantis attingitur,
c) In comprehensum profundum demersa
ejus omnia sunt, nihilque de rebus ejus reperietur,
nihil consectabitur. Sensum enim ejus nemo cogno-
vit : et consilio non eguit externo. De nobis autem
nunc omnis hic sermo est, non etiam de eo, per
quem omnia sunt, qui est magni consilii Angelus
Esai., ix, 6), qui et ait: Nemo novit Filium, nisi
Pater; neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui
voluerit Filius revelare (Matth., xi, 25). Sed adversum
imbecillas mentes nostras, et se ad definiendae cir-
cumscribendaeque naturae divinae demergentes pro-
fundum, confessione apostolicae protestationis uten-
dum est : ne temeraria (3) opinio (d) aliquid sibi de
Deo, praeter quam docetur, usurpet.
46. Quae in humanum cadant intellectum. — Com-
munis autem haec naturalium causarum intelligentia
est, nihil in sensum cadere, nisi quod sensui sub-
jacet, ut aut (e) 404 res proposita oculis, aut
opus quodque ipso sensu nostro ac mente posterius :
quorum unum, (4) quod (f) aut attrectatur aut cer-
nitur, concedit intra opinionis nostrae sententiam,
g) in tempore, et quodam juniore a nobis
aut gignitur aut constituitur exordio, quia sensum
intelligentiae non praevenit, judicio quoque sensus
dijudicantis obnoxium est. Non enim aut aspectus
noster invisibilia dijudicat, qui non nisi tantum con-
specta discernat : aut mens nostra se in id, (h) quo
non extitit, tempus exstendet, et antiquiora ortu
suo pervestigabit, cum non nisi earum rerum (i) tan-
tum opinio (6) ei, quarum ipse sit senior, relinqua-
tur : quae plerumque ipsa per necessitatem naturalis
suae infirmitatis incerta, absolutam scientiam in cau-
sarum cognitione non teneat; (j) nedum modo ea-
rum, quae ante se sint aeterna ratione, sensu ultra
nativitatem suam redeunte percipiat.
47. Deus imperscrutabile profundum. Nullus eget.—
Et idcirco Apostolus, quia numquam nisi ea in co-
gnitionem caderent, quae sensui posteriora succe-
derent, commemorato sapientiae Dei profundo, et
inexscrutabilium judiciorum infinitate, et investiga-
bilium viarum secreto, et incogniti sensus ignora-
tione, et consilii non communicati (k) inintelligen-
tia, subjecit : Quis enim prior dedit, et retribuetur
illi? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt
(1) (Ei reliquum sit.
(2) Codex Veron. hic adjicit amen : quod exstat
et in graeco textu.
(3) Opinione.
(4) Quid.
(5) Quod sit.
(6) Codex Veron. omittit ei.
(a) Apud Bad., Er. et Lips. desunt voces, plenio-
ris perfecta.
(b) In mss. Corb. uno Colb. ac paucis aliis hic
juxta graecum et Vulgatam, dedit ei. At infra, n. 47,
in nullis habetur ei. Paulo ante et infra Erasmus pro
more substituit ininvestigabiles, pro investigabiles.
(c) Praepositio in, a Lipsio primum expuncta, huc
revocatur ex Bad., Er. et mss.
(d) In mss. opinione. Postea codex Vat. bas. alii-
que duo, praeter quam oportet, non praeter quam do-
cetur. Tum Corb. cum nonnullis aliis, usurpent. Satis
placeret, opinione... praeter quam docentur, usur-
pent.
(e) Ita mss. nisi quod in codice Vat. bas. post
proposita exstat etiam opposita. Et in vulgatis, ut aut
res opposita oculis.
(f) Omnes prope scripti codices cum excusis,
unum quid. Legendum omnino quod cum Telleriano.
Deinde editi particulam dum praeponebant verbo
concedit : refragantibus mss.
(g) Mss. quod sit.
(h) Editi cum pluribus mss. quod non exstitit : cor-
riguntur ex optimo Colb. necnon Germ.
(i) Verba tantum et ei, in vulgatis omissa, supple-
mus ex mss. quorum deinde auctoritate, pro quarum
ipsa, reponimus quarum ipse, videl. ortus : maxime
cum superius legatur juniore exordio.
(j) Editi, ne dum eorum quae ante se sint, aeternam
rationem, etc. Mss. Martin. et Vat. bas. nedum modo
eorum quae canta non sint aeterna ratione : minus ad
rem. Verius alii, nedum modo earum (supple. causa-
rum scientiam) quae ante se sint aeterna ratione : id
est, si non comprehendit mens quae ante se sunt
aliqua ratione, immo saepe incerta fluctuat in iis quae
se posteriora sunt; longe minus attinget quae aeterna
ratione se praecedant.
(k) Lips. ignorantia. Editiones aliae cum scriptis,
intelligentia. Reponimus inintelligentia, quomodo le-
gendum suspicabatur Erasmus, ac non sine mss.
auctoritate legimus lib. x, n. 30.
omnia, ipsi gloria in saecula saeculorumRom., xxi,
35 et 36). Deus, qui semper est, non subjectus est
modo, neque ab anteriore sui aliquo motu mentis aut
intelligentiae praevenitur. Et idcirco investigabile et
imperscrutabile ipse lotus profundum est. Totus au-
tem ita, ut non per hoc definitus (1) in (a) modum sit,
sed intellectus sit in immenso: quia a nemine quod est
sumpsit, nec prior ei dedit aliquis, ut retribui offi-
cium danti oporteat. Ex ipso enim et per ipsum et in
ipso omnia sunt. Non eget ex se et per se et intra se
manentibus; nec qui origo, nec qui opifex est, nec
qui continens est, (2) et internis (b) externus, 405
et effectis conditor : et suorum ipse egens numquam
est. Nihil ante est, nihil aliunde, (3) nihil extra (c) se
est. Quo igitur caret plenitudinis profectu, ut per
Ego sum, et non
demutor (Malac., iii, 6) : cum non relinquatur vel ad
demutationem locus, vel ad profectum causa, vel ad
aeternitatem anterius, vel ad Deum aliud praeter
quam Deus (d) ippe est? Non ergo per subjectionem
Filii Deus erit omnia in omnibus : neque per cau-
sam consummabitur, ex quo et per quem et intra
quem omnis causa consistat. Manet itaque ut est
semper Deus, nec profectu eget (e) qui ad id quod
est, ex se ac sibi semper est.
48. Filius indemutabilis. Exinaniens se non est de-
mutatus. Deum esse omnia in omnibus profectus nos-
ter est. — Sed ne in unigenitum quidem Deum demu-
tandae naturae cadit necessitas. Deus enim est, quod
plenae ac perfectae divinitatis est nomen. Nam ut
superius docuimus, et repetitae gloriae significatio,
et subjectionis causa est, ut sit Deus omnia in
omnibus; esse autem Deum omnia in omnibus,
sacramentum est, non necessitas. In forma enim
Dei manens formam servi assumpsit, non demutatus,
406
omnis exinanitae intra se usus sit potestatis.
49. Quod itaque Deus erit omnia in omnibus, as-
sumptionis nostrae profectus est. Qui enim, cum
esset in forma Dei, repertus est in forma servi, rur-
sum confitendus est in gloria Dei patris : ut non am-
f) post
sacramentum dispensationis ostenditur. Nostra haec
itaque lucra sunt, et nostri profectus, nos sci-
licet conformes (g) efficiendi gloriae corporis Dei.
Caeterum unigenitus Deus, licet et homo natus sit,
non tamen aliud quam Deus omnia in omnibus est.
Subjectio enim illa corporis, per quam quod car-
nale (h) ei est, in naturam spiritus devoratur, esse
Deum omnia in omnibus eum, qui praeter Deum et
homo est, constituet : noster autem ille homo (i) in
Exuti veterem hominem cum
actibus suis, et induti novum eum, qui innovatur (4) in
agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit (j)
eum (Coloss. iii, 9 et 10). Consummatur itaque homo
imago Dei. Namque conformis effectus gloriae corpo-
ris Dei, in imaginem Creatoris excedit, secundum
In modo.et; mox et effecti cognitor.Nihil extra est, sine se.In agnitione. Mox omittitur eum post creavit.a) Ita mss. At editi, in modo.b) In ms. Martin. internis exterior, in effectis co-
gnitor : male. Ita intelligere est effectis conditor, ut
Deus iis non egeat quae condidit, vel etiam ut effecta
Deum habeant conditorem.c) Voculam se, in vulgatis omissam, supplent
d) In antiquo ms. Colb. ipse sit.e) Excusi quia id. Concinnius mss, qui ad id : quo
Deus suum sibi esse principium declaretur.f) Solus codex Martin. per sacramentum : minus
vere. Triplex enim hic consideratur Christi status,
puta in forma Dei, in forma servi, et in gloria Dei Pa-
tris : status autem medius vocatur sacramentum
dispensationis, quam excepit paternae gloriae consor-
tium.g) Sic magno consensu mss. At in vulgatis,
effici.h) Restituimus ex mss. ei, quod deerat in excu-
sis. Haec nituntur verbis Apostoli, Surget corpus spi-
ritale : quae explicans Augustinus contra Adim. c. 12,
n. 4 : Quod autem, inquit, spiritale dixit corpus in
resurrectione futurum, non propterea putandum est,
quod non corpus, sed spiritus erit : sed spiritale corpus
omni modo spiritui subditum dicit sine aliqua corrup-
tione vel morte. Huic interpretationi, ull jam vidi-
mus, consentit noster Hilarius, nisi quod Augustinus
ix, n. 4, ait quod per sub-
jectionem obedientiae (Deo), in divinam naturam hu-
manae assumptionis absorbeatur infirmitas. Remanet
autem quod obedit : sed non remanet naturalis con-
ditio carnis, sive ut dicitur, n. 40 : terreni corporis,
cui ex se corruptio debita est : ut in naturalem Dei
conditionem transeat, corruptionis prorsus exper-
tem.i) Vat., bas. ms. in Deo. Unus Colb. et alter Sor-
bon. in eo profecit. Hic notatu dignum est, qui noster
homo a nobis distinguatur : ut nostrum hominem di-
cat Hilarius naturam a Christo assumptam.j) In vetustioribus mss. non exstat eum : e qui-
bus Martin. antea habet, Exuite veterem hominem...
et induite.
Adversus solemnia haereticorum effata, Non fuit ante-
quam nasceretur, et, De non exstantibus factus
est, aeternam divinamque Christi nativitatem tuetur.
Et illis quidem volentibus creaturam eum esse, quia
de se Sapientiae nomine dixerit, Dominus creavit
me, resistit Hilarius; 1° quia colitur Christus, cum
vetitus sit cultus creaturae; 2° quia cuncta per eum
condita sunt, et proprium ei Creatoris est nomen;
3° quia in eum non cadit ut speret, ut serviat, ut
non sponte subjectus sit, ut liberandus sit : quibus
obnoxia est, secundum Apostolum, omnis creatura;
4° quia cum forma Dei sit natura Dei, si Christus
in forma Dei manens creatura est, erit quoque Pater
creatura; 5° quia Patri et Filio aequalis honor est
deferendus; 6° quia Pater uteri nomine illum e
propria substantia sese genuisse significat : postremo
quia nusquam eum Pater nisi proprium Filium ap-
pellat, nec ille Deum nisi proprium Patrem. Contra
alii Filii significantur facti, non nati; nec usquam
proprietatis nomine donantur. Ubi enim ait Deus,
Filios genui, non addit meos. Ita vero dicit, Filius
meus primogenitus Israel, ut meus in primogeni-
tum, non in Filium cadat.
Deinde aeternitatem attingit nativitatis Christi, a caele-
rarum rerum origine eo differentis, quod illae per
causam quae ex nihilo sit, et post tempus quo non
fuerint, fiant; ipse vero cum ex eo sit qui est, neque
non aliquando, neque ex causa nihilo umquam ob-
noxia fuerit.
Objectantibus, Si natus est, aliquando non fuit; non
enim fuit antequam nasceretur : Respondet, Filium
ab aeterno Patre natum, perinde aeternum esse.
Ad id quod reponunt, Omne quod natum est, non fuit;
quia in id natum est ut esset : hoc de rebus humanis
concedit, negat de divinis, in quibus ut semper est
Pater, ita et semper est Filius : cujus nativitas cum
ante tempora aeterna sit, nec tempori subjacet, nec
nostro sensui.
Instant : Si non percipitur non fuisse antequam natus,
sentiendus est natus esse qui erat. Quibus responsio
est, eum qui natus praedicatur, non percipi prius
fuisse; sicut nec intelligi aliquando non fuisse, qui
semper natus sentitur.
Neque efficacius Deum non semper patrem fuisse con-
fingunt; si quidem ex Salomonis, David et Pauli
verbis non ambigua est Filii aeternitas. Hanc ita evi-
denter demonstrat Sapientia, cum non modo se ante
saecula fundatam, sed et aeternae rerum praeparationi
adfuisse, et perinde aeternis coaeternam esse declarat :
ut Christum ante Mariam exstitisse Judaeus hinc
convinci facile possit.
Moveret forte quod creatam se dicat, nisi se doceret et
genitam. Neque vero idipsum duobus verbis signifi-
casse existimanda est, quae creatam se per causam,
ante causam autem genitam profitetur.
Ita etiam dum Patrem mundi fabricatorem esse docet,
impium illum sensum enecat, quo ipsam in opera
creatam ita interpretantur, ut saeculi efficiendi causa
Christus primum effectus sit : cum non nativitatis,
sed dispensationis suae respectu Christus dictus sit in
opera creatus; quam quidem dispensationem ab ini-
tio saeculi obierit, dum per assumptam variae creatio-
nis speciem Adae, Cain, Abel, Noe, Agar, Abrahae,
Moysi, Jacob aliisque Patribus se conspicabilem prae-
buit. Hic attingitur, neque rejicitur ut impia, sed ut
indocta, quorumdam interpretatio, qui aeternam quo-
que nativitatem ibi creatum ea fere ratione dici putant,
qua Christum ex Maria vere natum, factum tamen
Paulus praedicarit : ut nimirum omnis in genera-
tione illius passionis opinio amoveatur· Tandem Hi-
larius confessione fidei suae de Patre, Filio et Spiritu
Sancto librum hunc ac totum opus absolvit.
1. 409 Ipsa haereticorum objecta ducunt ad verita-
tem. — (a) Tendimus tandem, jam sancto Spiritu
prosequente, ad tutum securae fidei tranquillumque
portum. Atque ita ut mullo mari ventoque jactatis
Dominus creavit me initium via-
rum suarum (Prov. viii, 22). (b) Hic hiemis eorum
2. Certa de Filio fidei veritas. — Non incertis au-
tem neque otiosis, nautarum modo, nitimur spebus:
quos interdum votis magis quam fiducia navigantes,
vagi instabilesque venti aut deserunt, aut depellunt.
Caeterum nobis adest (c) inseparabilis fidei Spiritus
a) Veterrimus codex Vatic. bas. necnon Teller.,
Remig., Theod. ac Cisterc. hoc prae se ferunt initium:
Lege frater in Christo et sensum accommoda. Tum cum
aliis habent, Tendimus, etc.b) lidem mss. hecnon Martin. hic subtexunt, in
opere suo.c) Editi, insuperabilis; renitentibus magno con-
sensu mss. Hic quaedam est antithesis inter spiritus
ventorum qui nautas saepe deserunt, et Spiritum fi-
dei qui a fidelibus numquam separatur. Item vera
fides opponitur pravitati baereticorum, qui prophe-
ticum et evangelicum Spiritum dividere mox convin-
cuntur. Forte etiam respiciuntur haec Christi verba,
Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem
saeculi.a) neque ipse est; ne-
que facturam, quia facturarum omnium ipse est Do-
minus : sed Deum novimus, Deum Dei patris pro-
priam generationem. Nos quidem omnes, secundum
bonitatis dignationem, dicti assumptique sumus Dei
filii; sed ille verus unus patri Deo filius, et vera
atque absoluta, (b) manens tantum in cognitione
utriusque, nativitas. Nostra vero tantum haec sola
religio est, Filium confiteri fton adoptivum, sed na-
tum; neque electum, sed generatum. Non enim aut
factum, aut 410 non natum praedicamus : quia neque
Creatorem creaturis comparamus, neque nativitatem
sine generatione mentimur. Non per se est, qui per
3. Apud Arianos pugnat secum propheticus et evan-
gelicus Spiritus. — Nemini autem dubium est, contra-
rias semper obnitentesque impietatis causas esse
causis religionum : neque posse id pie suscipi; quod
impie susceptum esse decernitur : (c) ut aut hi nunc
novi apostolicae fidei emendatores evangelicum et
propheticum Spiritum in lites dividant, et in jurgia
partiantur; aut hi aliter prophetaverint, et hi aliter prae-
dicaverint : quia Salomon ad creaturae nos veneratio-
nem vocet, Paulus vero servientes creaturae coarguat.
Quae utique non videntur sibi secundum (d) impietatis
intelligentiam convenire (Gal. i, 15,) ut Apostolus, et
Cor. xiii, 3), et per loquentem in se Christum lo-
quens, prophetiam aut ignoraverit aut non ignoratam
dissolverit: et nescierit (2) creaturam Christum, quem
creatorem nuncupaverit; et vetuerit creaturae religio-
nem, qui soli Creatori serviendum monuerit dicens :
Qui immutaverunt veritatem Dei in mendacium, et servie-
runt creaturae praeterito Creatore, qui est benedictus in
saecula saeculorum (Rom. i, 25).
4. Christus proprie creator nuncupatur. — Parumne
arguit hanc falsiloquii impietatem, loquens in Paulo
Christus Deus? Parumne demutatae veritatis menda-
cium damnat? Per Dominum enim Christum creata
omnia sunt : et idcirco ei proprium nomen est (e) ut
creator sit. Non cadit in eum efficientiae suae et na-
tura et nuncupatio. Testis nobis est Melchisedech,
creatorem coeli atque terrae (f) Deum ita praedicans:
Benedictus Abraham Deo summo, qui creavit caelum et
terram (Gen. xiv, 19). Testis est et (g) Osee propheta
dicens : Firmans coelum, et crearis terram ego Dominus
Deus tuus, cujus manus creaverunt omnem militiam
coeli (Osee, xiii, 4). Testis et Petrus ita scribens: Quasi
fideli creatori commendantes animas vestras (I Pet. iv,
19). Quid operis nomen opifici imponimus? Quid
h) Deum cognominamus? Creator 411 nos-
ter est, creator omnis militiae coelestis est.
5. Christus nequit dici creatura — Haec cum ad
Filium, per quem facta sunt omnia, apostolica atque
evangelica fide intelligenda referantur; quomodo his
ipsis quae gessit aequabitur, et in ea erit naturae nun-
cupatione, qua cuncia (i) sunt? Primum quidem
humanae intelligentiae sensus haec respuit, ut creator
creatura sit; quia creatio per creatorem est. Qui si
creatura sit; et corruptioni subditus est, et expecta-
tioni obnoxius est, et servituti subjectus est. Ait
enim idem beatus apostolus Paulus : Etenim lon-
ginqua exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei
exspectat. Vanitati enim creatura subjecta est non
sponte, sed propter eum (3) qui (j) subdidit eam in spe.
Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptio-
nis in libertatem claritatis filiorum Dei (Rom. viii, 19
etc.). Si igitur Christus creatura est, necesse est
sub spe longinquae exspectationis incertus sit, et
longa ejus exspectatio (k) nostra potius exspectet,
et expectans ea vanitati subjectus sit, et per neces-
sitatis subjectionem non sponte subjectus sit. Subjec-
tus autem non sponte cum sit, necesse est et servus
sit; servus autem cum sit, maneat etiam in corru-
Quia neque est.Creatum.Qui subdidit in spe: juxta graecum, a) Ita Bad. cum omnibus mss. In aliis autem edi-
tionibus, quia ipse est qui creavit omnia; neque factu-
ram etc. glossema.b) Verbum manens a subnexis prava interpun-
ctione separabatur. Nativitas illa manet tantum in
cognitione Patris et Filii; quia nemo novit Filium
nisi Pater, etc.c) In vulgatis, ut hi nunc omisso aut; et mox,
dividunt et in jurgia partiuntur, ut hi aliter, etc. Sequi-
mur mss.d) Editi, secundum pietatis Dei intelligentiam: nisi
quod Par. vocabulum Dei omittit. At mss. secundum
impietatis intelligentiam, id est, quae etsi sibi non con-
veniunt, concedenda tamen sunt, si proba est impio-
rum Arianorum intelligentia. Frequens enim apud
Hilarium est abstractum, ut vocant, nomen pro con-
creto, impietas v. g. pro impiis.e) Vetustior ms. Colb. cum Germ. ut creatura sit.f) Codex Vatic. bas. cum Martin. Dominum, non
Deum.g) Gillotius, loco Osee, substituerat Esaias: sane
quia haec apud Osee secundum Vulgatam non reperit,
cum apud Esaiam xlv, 12, horum similia quaedam le-
gere sit. At apud Septuaginta ea ipsa totidem verbis
reperire est : pro quibus in Vulgata tantummodo
exstat: Ego autem Dominus Deus tuus. Frustra igitur
formans coelum, non firmans.h) Erasmus contra fidem veterum librorum hic
addidit cognominibus: quam vocem retinuere sequen-
tes editiones.i) Rursum hic Erasmus de suo inseruit, quae facta:
nec postea castigatus fuit.j) In mss. Vat. bas. et Martin. subdidit omnia. In
Carnut. subdidit ea.k) Codex Vat. bas. cum Martin. nostram potius
exspectet revelationem. Ab Hilarii sententia minus re-
cederet, qui substitueret nostram potius exspectet cla-
ritatem: quod repugnare innuit, quia Christus jam
propria gaudet gloria, quam nobis communicaturus
est, neque claritatem exspectat nobis communem.a) ut cognitus sit, ut liberandus sit in nostra,
non in sua, cum de suis nos ad aliquid proveha-
mur.
6. Si creatura est, creatura pariter est Pater : quia
Filio natura est Patris. Exinanitio Verbi est abolitio.
— Sed impietas nostra cum ingenti perfidiae incre-
mento per hanc illicitae vocis audaciam procedit : ut
quia Filius creatura sii, Paler quoque non differat a
creatura. Christus enim in forma Dei manens, for-
412 est, quia in natura
ejus sit creatura. Qui autem in forma Dei erat, Deo
se aequalem esse non rapuit; quia ex Dei aequalitate,
id est, ex forma ejus in servi formam decederet (V.
lib. ix, n. 14). Decedere autem ex Deo in hominem,
nisi se ex Dei forma Deus evacuans, non potuit.
Evacuans autem se non abolitus est, (b) ne esset;
cum esset aliud quam fuisset. Neque enim defecit ex
sese, qui se evacuavit in sese: cum virtutis (c) po-
testas etiam in evacuandi se potestate permaneat;
et in formam servi transisse, non sit naturam Dei
7. Filio debetur honor aequalis Patri. — Adeo au-
tem in forma Dei esse, nihil aliud est quam aequa-
lem Deo esse: ut aequalitas honoris Domino Jesu
Christo, qui in forma Dei est, debeatur, ipso dicente:
Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Pa-
trem. Qui non honorificat Filium, non honorificat Pa-
trem qui misit illum (Joan. v, 23). Numquam diver-
sitas rerum, nisi et (d) in honore diverso est. Res
e) quia aut
summus honor indigne inferioribus deferetur, aut
cum contumelia superiorum inferiora his aequabuntur
in honore. Filius autem (f) si ut creatio potius quam
nativitas sit, per venerationem (g) exaequabitur Pa-
tri; nulla nobis religio honoris ad Patrem est, cum
tanta nobis ejus veneratio imposita sit, quanta est
creaturae: sed quia Deo patri in eo, quod ex eo
Deus est natus, aqualis est; est etiam aequalis in ho-
nore. Filius enim est, non creatura.
8. Deus partibus carens ex utero dicitur genuisse,
quia ex se. Filium de nihilo volentibus non suppetit loci
dicti sensus. — Et haec de illo praeclara vox Patris est,
Ex utero ante luciferum genui te. Non praejudicatur
autem Deo, ut saepe jam diximus, per infirmitatem
ex utero ge-
nuisse se dixit (Psal. cix, 5), ex partibus internis
externisque per membra coeuntibus, tamquam cor-
poralium causarum originibus consistat: cum extra
naturalium necessitatum causam liber atque abso-
lutus, naturae totius dominus manens, proprietatem
nativitatis Unigeniti sui ex indemutabilis naturae suae
virtute significet. Ex spiritu enim 4l3 spiritus nascens,
licet de proprietate spiritus, per quam et ipse spiri-
tus est, nascatur : non tamen alia ei praeter quam per-
fectarum (h) atque indemutabilium causarum ad id
quod nascitur causa est. Et ex causa licet perfecta
atque indemutabili nascens, necesse est ex causa in
causae ipsius proprietate nascatur. Proprietas autem
humanarum (i) necessitatum intra causas uteri con-
j) perfecto, sed
indemutabili per spiritum, quia Deus spiritus est
(Joan. iv, 24), non est internarum causarum naturalis
necessitas. Sed quia nobis spiritus de spiritu nati-
vitatem praedicabat, sensum nostrum (k) causarum
nostrarum instituit exemplo; non in exemplum nati-
vitatis, sed ad intelligentiam generationis; ut exem-
plum illud non ad necessitatem proficiat, sed ad sen-
sum. Si igitur creatio est unigenitus Deus : et quid
sibi vult significatio intelligentiae, quae per consue-
a) Verba, ut cognitus sit, quae magno consensu ha-
bent mss. sola Miraei editio retinuit. Quamquam at-
tendentes illud Pauli, Ipsa creatura liberabitur a ser-
vitute corruptionis, necnon hoc Hilarii, Servus autem
cum sit, maneat etiam in corruptione naturae, pro co-
gnitus restituendum esse corruptus dubio procul du-
cimus.b) Editi, ut non esset. Aliquot mss. ne non esset.
At vetustiores ne esset. Particula ne, pro ut non Hila-
rio valde familiaris est.c) In edit. Mir. ut in mss. Vat. bas. et Martin.
hic adjicitur suae. Potestatem illam ita in Christo per-
mansisse, ut ea etiam interdum uteretur, superiori
libro probatum est num. 48.d) Iidem mss. in honori diversitate est. V. lib. ix,
n. 23.e) Ita mss. nisi quod in uno Vat. bas. Omnino
autem summus, etc. Editi vero, quia ut summus honor
indigne inferioribus defertur, ita cum contumelia, etc.f) Er. et Mir. cum aliquot recentioribus mss. si
concreatio. Lips. et Par. cum antiquo ms. Colb. si
creatio. Vindocinensis codex, sicut creatio. Non dis-
pliceret, si sic ut creatio. Namque ex Bad. et mss.
Vat. bas., Corb., Remig., Martin. etc. restituentes si
ut creatio, particulam ita ante ut tacitam intelligimus,
puta, si ita per venerationem exaequabitur Patri, ut
creatio sit, etc.g) In vulgatis, qua exequabitur. Non exstat qua
nisi in uno ms. Colb. valde suspecto.h) His Lipsius substituit, perfectae atque indemuta-
bilis, substantiae : quod Erasmus in margine adscrip-
serat, Hilarii, ut puto, sensum indicans, non verba.i) Lips. et Par. ex Erasmi margine humanarum
nativitatum: obnitentibus omnibus mss. Necessitates
hic vocantur, quae ad aliquem effectum necessario
secundum naturae leges requiruntur. Itaque post
verba, Proprietas autem humanarum necessitatum,
non male animo suppleveris, ratione habita ad gene-
rationem.j) In ms. Martin. profecto.k) Erasmo magis arriserat, generationum nostra-
rum : quod frustra Lipsius ex illius margine arripuit,
nec apud Par. correctus est. At certe hic non tam
sermo est de generationis actu, quam de materiali
illius causa.a) ostendit?
9. Per membra nostri corporis significantur opera-
tiones Dei. — Plerumque enim per haec nostrorum
corporum membra, operationum suarum nobis Deus
momenta significans, sensum nostrum usu intelligen-
tiae communis edocuit, cum ait : Cujus manus creave-
runt omnem militiam coeli (Oseae, xiii, 4); vel iterum,
Oculi Domini super justos (Psal. xxxiii, 16); vel rur-
sum, Inveni David (1) filium Jesse (b) virum secundum
cor meum (Act. xiii, 22). Cum enim et voluntas signi-
ficetur in corde, per quam David morum probitate
complacuit, et cognitio universitatis (2) qua extra
scientiam Dei nihil sit, sub oculorum vocabulo enun-
tietur, et operum efficientia, quia nihil non ex Deo
414 jam in eo, quod ex utero genuit,
(3) non (c) per causam corporalem humanae originis;
intelligendae etiam spiritalis nativitatis sensus affer-
tur; cum per caeteras (d) membrorum significationes,
caeterarum quoque in Deo efficientiarum demonstre-
tur effectus?
10. Dictum est ex utero ad verae nativitatis ostensio-
nem. — Quia ergo proponitur cor ad voluntatem,
oculi ad visum, manus ad effectum, cum tamen (e) ul-
tra partium infectam comparationem Deus et velit
et provideat et peragat, et haec eadem per cor et ocu-
los et manum enuntietur : nonne significatio, qua (f) ex
g) nec per cor velit : sed quia
per significationem horum vere omnia et agat et vi-
deat et velit, ita per significationem uteri, vere ex
se genuerit quem genuit, non per causam uteri, sed
Jessae filium secundum cor meum.Quia.Non per causam corporalem intelligendae nativi-
tatis sine affectu, cum per caeteras.a) Post verbum ostendit, Lud. Miraeus adjicit ex
utero : quod in pluribus mss. exstat, non in castiga-
tioribus.b) Adjecimus virum ex mss. Vat. bas., Martin. et
aliquot aliis, textu graeco suffragante.c) Sic Lips. et Par. cum mss. Corb. et paucis
aliis : quam lectionem etsi non dubitamus interpo-
latam, castigare tamen non audemus, cum nulla in
aliis libris exstet nisi mendosa. Apud Bad., Er. et in
non per causam corporalem intelligendae
nativitatis sensus affertur : cum per caeteras, etc. Apud
Miraeum, non per causam corporalem humanae originis
intelligentiae spiritalis intelligendae nativitatis sensus af-
fertur. In uno e mss. Vatic. et altero Patrum Mini-
morum prope Turones, non per causam corporalium
intelligenda est nativitas sine effectu, cum per caeteras,
etc. In vetustioribus Colb., Rem., Vat. bas., Carnut.,
Germ., Vind. non per causam corporalem (Vind. cor-
poralium) nativitatis intelligendae sine affectu (Vat. bas.
sine effectu) cum per caeteras, etc. Ex his corrigendum
putamus, non per causam corporalem nativitatis in-
telligendus sit effectus, cum per caeteras.d) In aliquot mss. membrorum corporalium; et
mox, efficientiarum spiritalium : glossema.e) Apud Er. dumtaxat et Mir. extra : tum apud
Lips. et Par. partium imperfectam comparationem :
quod cum non exstet nisi a secunda manu in ms.
Corbeiensi; ex Bad., Er. et caeterorum mss. fide re-
stituimus infectam. Vix tamen ambigimus, quin prae-
ferendum sit inceptam; maxime cum legamus in Ps.
cxxix, n. 4 : Quidquid compositum est, necesse est
non fuerit aeternum; quia compositio habet initium,
quo corporatur (vel comparatur, forte etiam rectius,
comparat) ut maneat.h) professionem : sicuti nec per causas
corporum aut velit aut videat aut agat, sed utatur
his partium nuncupationibus, ut per corporalium
ministeria virtus efficientiarum incorporalium sen-
tiatur.
11. Propheta facturam non dicit, quem Deus testatur
filium. — Natura igitur humanae consuetudinis non
sinit, sed nec Dominicae doctrinae sententia patitur,
magistro discipulum praeesse, vel servum imperare
domino : quod alterum alteri et per ignorantiam sub-
jaceat, ut ignarus scienti; et per conditionem infir-
mum sit, ut dominatui servitus. Quae cum ita esse
commune judicium sit; cujus nunc nos temeritatis
exemplo Deum creaturam, et filium facturam et dice-
mus et existimabimus : cum nusquam nobis hoc (i) de
415 Filius nihil
aliud quam proprium sibi Deum patrem professus
sit? natum utique, non facium aut creatum (4) se (j)
asserens, sicuti ait : Omnis qui diligit Patrem, diligit
et Filium, qui natus est ex eo (Joan. v, 1).
12. Operi non convenit filii nomen. — Factura au-
tem opera creaturarum sunt, non generationis nativi-
tas. Non enim coelum filius, aut terra filius, aut mun-
dus nativitas est, de quibus dictum est, Omnia per
eum facta sunt (Joan. i, 3), et per Prophetam, Opera
manuum tuarum sunt coeli (Psal. ci, 26) : et per
eumdem, Opera manuum tuarum non omittas (Psal.
cxxxvii, 8). Numquid pictori pictura filius, aut gla-
dius fabro filius aut architecto domus filius? Haec
enim opera efficientium sunt : at vero patri solus,
qui ex eo nascitur, filius est.
13. Nos Dei filii facti, non nati, ideoque non sui.—
Et nos quidem filii Deo, sed per facturam filii. Fui-
se asserens a ms. nostro.f) Sic Bad. cum plerisque et potioribus mss. Alii
ex utero Deus Deum genuit.g) Nihil hactenus aut deinceps de auribus, ut cum
ms. Vat bas. et Miraeo hic subjiciatur, nec per aures
audiat.h) Apud Er., Lips. et Par. adjungitur hic genuinae :
quod abest a Bad. et vetustioribus mss. neque prae-
ferendum cum Martin. ad veritatem professionis :
cum veritas hic perinde sit ac vera generatio, vera
nativitas.i) In duobus mss. Colb. de lege, non de se : quod
abest ab antiquiori ut et a Remig. In Martin. hoc se,
sine de.j) Addimus hic se asserens auctoritate mss. Vat.
bas., Colb., Sorbon., Faur., etc. Pro his habet unus
Remig. cum Theod. : Natus itaque, non factus, aut
creatus, sicuti ait.Ephes. ii, 3);
sed filii Deo per spiritum adoptionis effecti, et dici
id meremur potius quam nascimur. Et quia omne
quod fit, ante quam fiat, non fuit; nos cum filii non
fuissemus, ad id quod sumus efficimur. Ante enim
filii non eramus: sed post quam meruimus hoc su-
mus. Sumus autem non nati, sed facti; neque gene-
rati, sed acquisiti. Acquisivit enim sibi Deus popu-
lum (I Pet. ii, 9) : et per hoc genuit. Genuisse
autem Deum filios, numquam cum proprietatis sig-
nificatione cognoscimus. Non enim ait: Filios meos
genui et exaltavi: sed hoc lautum : Filios genui et
exaltavi (Esai. i, 2).
14. Objectio quod Israel et proprius dicatur et fac-
tus. — Nisi forte in eo quod ait : Filius primogenitus
meus Israel (Exod. iv, 22), quisquam hoc quod pri-
mogenitus meus dixit, ad detrahendam Filio proprie-
tatem generationis intelliget; ut quia et de Israel
dixerit meus, assumptio factorum filiorum pro nati-
vitatis proprietate usurpata sit? et idcirco non sit
nativitati Dei proprium, quod de eo dictum est : Hic
est filius meus dilectus (Matth. xvii, 5); cum meus
etiam illis proprium esse dicatur, quos non natos
esse manifestum est. Non natos autem esse, licet
nati esse dicantur, vel ex eo docetur cum dicitur, Po-
pulo qui nascetur, quem fecit Dominus (Psal. xxi, 32).
15. Israel non proprius filius, sed proprius primo-
genitus. Non est proprie filius qui sit cum non fuisset.
— Ergo populus Israel (1) nascitur (a), ut fiat : ne-
que per id quod nasci dicitur, non 416 intelligitur
primogenitus meus de eo scriptum sit; lon-
ge tamen multumque differt, Filius meus dilectus, et
Filius primogenitus meus. Ubi enim nativitas est,
ibi Filius meus dilectus: ubi vero electio ex gen-
tibus est, et adoptio per voluntatem est, ibi
Filius primogenitus meus. Hic quod suus est, ad pri-
mogenitum est: illic quod suus est, ad filium est.
(2) Et in nativitate (b) filius primum suus et sic di-
lectus; et in electione filius primum primogenitus,
et sic postea suus : ut, adoptato ex omnibus populis
c) nato vero uni Deo manifestum sit proprium esse,
quod filius sit. Non est itaque vera et perfecta na-
tivitas, ubi deputatur magis, quam generatur : quia
non ambiguum est eum populum, qui in filium nas-
catur, et fieri. Quod autem fit cum non fuisset, et
per id quod factum est dicitur nasci; non est in eo
vera nativitas, quia ante aliud quam natum est fuerit.
Et idcirco (d) non fuit (3) antequam nasceretur, id
est, antequam fieret : quia qui ex gentibus filius
est, gens est ante quam filius: (e) ac per id non vere
filius, quia non semper filius. Unigenitus autem Deus
neque non (f) fuit aliquando non filius, neque fuit
aliquid ante quam filius, neque quidquam (g) ali-
quid ipse nisi filias. Atque ita qui semper est filius,
16. Rebus humanis commune est aliquando non fuisse
et ex nihilo esse. — Et nativitates quidem humanae
habent in tempore non fuisse : primum quia omnes
cx bis omnibus, qui ante (5) non (h) fuerint, nascan-
tur. Nam tametsi unicuique nascentium ex eo sit
origo qui fuerit; tamen ipse ille, ex quo nascitur,
non fuit ante quam natus est. Dehinc ipse qui natus
est, post quam non fuit natus est, tempore ante ma-
nente, quam nascitur. Nascens enim hodie, in eo
quod hesternum fuit non fuit; et in id quod est, ex
eo quod non fuit, coepit, et intra intelligentiam no-
stram est, hesterno id, quod hodie nascitur, non
fuisse. Atque 417 ita nativitas ejus, per quam est,
i) ex causa constet esse quod maneant.
Revolve enim omnes originum causas, et intel-
ligentiam in anteriora converte : invenies nihil coe-
pisse per causam, dum omnia per virtutem Dei ad
Nascetur, tum, neque per id quod nascitur, non
intelligetur.Et in nativitate filii; mox, et in electione filii.Antequam nascitur.Non relinquit.non.ita; quod
tacitum intelligere est. Subinde in pluribus probae
notae mss. neque per id quod nascitur.b) In antiquioribus mss. Colb., Rem. etc. deside-
ratur vox filius : cujus loco habent Bad., Er., Lips.
et plures mss. filii : quod proferendum, si postea
cum iisdem edit. et omnibus prope mss. antepona-
tur et in electione filii. Lectio quam retinemus est
Par., ms. Martin. et aliquot aliorum.c) Vat. bas. ms. nativitate vero : minus placet.
Tum editi excepto Par. unigenito Deo : imminutam
exhibent Hilarii sententiam, qua vult uni, id est
soli, Deo nato proprium esse quod filius sit.d) Particula negans in vulgatis omissa suppletur
ex mss. quorum vetustiores subinde, ut et alias, ha-
bent, ante quam nascitur. Proxime post verbum fieret,
ut antea post non fuit, reticetur filius.e) Codex Vat. bas. suffragante Martin. ac per id
quod non vere Filius, gens est; imprudentis interpo-
latoris opera.f) Illud non ab Erasmo primum mss. renitenti-
bus expunctum revocamus. Pleonasmus est, ut
Graecis, ita et Hilario usitatus, negationis primae vim
non tollens, sed augens, quasi, neque prorsus fuit
aliquando non filius.g) Editi, aliud ipse. At mss. aliquid ipse, nisi quod
in vetere Colb. et Germ. aliquid ipsi.h) Hujus loci emendationem debemus codici Vat.
bas. alteri Vaticano, Martiniano et Pratellensi : cum
in aliis desideretur particula negans.i) Id est, non ex causae primae substantia; adeo-
que ex nihilo habent initium. Animus hic ad primos
usque parentes nostros revocatur, ut ex iis qui ex ni-
hilo conditi sint, ortum habero convincamur.a) id est, post coelum, terram, diem,
solem, lunam et astra formato, qui et (b) originem
non habuerit nascendi et coeperit cum non fuisset.
17. Unigenitus neque aliquando non fuit, neque ex
nihilo. — Sed unigenito Deo, cui non praeest tempus
anterius, non relinquitur ut aliquando non fuerit,
quia (c) ipsum illud aliquando jam prius est, deinde
d) ei is qui est, ad id quod est,
causa est; non etiam id quod non est, origo nascen-
di est. Ergo cui neque in tempore est, (e) ut aliquan-
do non fuerit; neque in patre, 418 id est, auctore
est, ut subsistat ex nullis: non reliquit id de se occa-
sionis, ut aut ex nihilo natus sit, aut non fuerit an-
tequam nasceretur.
18. Arianorum contra Filii aeternitatem argutiae.—
Non sum autem nescius plerosque eorum, quibus aut
per impietatem obtusa mens sacramentum Dei non
f); sine nativitate
g) opinione id quod semper fuit,
non (4) patiatur ut natum sit; « nascendi autem causa
sit, ut sit quod non erat: esse vero quod non fuit,
nihil aliud sub communi sensu esse, quam nasci. »
Adjiciant vero haec arguta satis atque auditui placen-
tia: « Si, inquit, natus est, coepit; et cum coepit,
non fuit; et cum non fuit, non patitur (h) ut fuerit, »
Atque idcirco piae intelligentiae sermonem esse con-
tendant, « Non fuit antequam nasceretur: quia ut
esset qui non erat, (5) non (i) qui erat natus est. »
Neque eguit nativitate qui erat, cum ad id ut esset
qui non erat nasceretur.
19. Quaestionum captiosarum virus. His fides prae-
ferenda. — Ac primum oportuerat homines religio-
j) praeferebat, callidae philosophiae tortuosas quae-
stiones abjicere, et sectari potius fidem quae in Deo
est: quia sensum infirmum facile fidei suae praesidio
sophisma syllogisticae interrogationis exueret, cum
captiosa propositio responsionem simplicem, sibique
secundum interrogationem rerum obsecundantem,
ad ultimum jam sensus sui interrogatione spoliaret;
ut quod professione amisisset, id jam conscientia
non teneret. Quid enim tam necessario interroga-
tioni obsecundabit, quam ut cum a nobis 419 quae-
ratur, Estne aliquid antequam nascitur? In profes-
sione nostra sit, non fuisse (k) ante quod nascitur?
Neque enim aut in natura aut in necessitate est, ut
l) non quia erat, necesse sit. Quod cum conces-
sum fuerit a nobis, quia recte conceditur; exuti
(6) fidei conscientia (m), capti jam impiis atque alie-
nis studiis acquiescimus.
20. Hae non cavendae tantum, sed et confutandae.
Fides docta quid praestet indoctae. — Quod providens
ante beatus Apostolus Paulus, siculi frequenter os-
tendimus, ut caveremus admonuit, dicens: Videte ne
quis vos spoliet per philosophiam et inanem deceptio-
nem, secundum traditionem hominum, secundum ele-
menta mundi, et non secundum Christum, in quo inha-
bitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss.
ii, 8 et 9). Cavendum igitur adversum philosophiam
est, et humanarum traditionum non tam evitanda sunt
studia, quam refutanda. Neque enim his ita conce-
dendum est, quasi vincant potius quam fallant : quia
nos Christum Dei virtutem et Dei sapientiam praedi-
cantes, aequum est humanas doctrinas non tam diffu-
gere, quam refellere; et (a) simpliciores, ne ab his
b) ipsa omnia sapienter Deus
possit, nec virtuti ejus ratio, nec rationi virtus (c) ab-
sistat; oportet eos, qui Christum praedicant mun-
do, irreligiosis mundi imperfectisque doctrinis per
scientiam sapientis omnipotentiae contraire, secun-
dum illud beati Apostoli dictum : Nostra enim arma
non sunt carnalia, sed potentia Deo, ad destructionem
munitionum, rationes destruentia, et omnem altitudi-
nem elevatam adversus cognitionem Dei (II Cor. x, 4
et 5). Fidem non nudam Apostolus atque inopem ra-
tionis reliquit : quae quamvis potissima ad salutem
sit, tamen nisi per doctrinam instruatur, habebit
quidem inter adversa tutum (2) refugiendi (d) reces-
sum, non etiam retinebit constantem (e) obnitendi
f) sunt post fugam
castra, non etiam ut castra habentibus adest inter-
rita fortitudo. 420 Contundendae sunt ergo insolen-
tes adversum Deum disputationes, et destruenda
rationum fallacium munimenta, et elevata ad impie-
tatem ingenia conterenda, nec carnalibus armis, sed
spiritalibus; nec terrena doctrina, sed coelesti sa-
pientia : ut quanta rerum divinarum humanarumque
discretio est, (g) tanta ultra terrena studia ratio coe-
lestis (3) excedat.
21. Filius etsi natus, semper tamen est, quia de
Patre qui semper est.—Cesset itaque sollicitudo per-
fidiae : neque negare nos, quia ipsa non intelligit, exi-
stimet, quod solum a nobis bene et intelligitur et cre-
ditur. Nam ipsa sermonum enuntiatione cum natum
(4) profitemur, non tamen non natum praedicamus.
Neque enim id ipsum est non natum atque nasci:
quia illud ab altero, hoc vero a nemine est. Et aliud
est sine auctore esse semper aeternum, aliud quod
patri, id est, auctori est coaeternum. Ubi enim pater
auctor est, ibi et nativitas est; at vero ubi auctor ae-
ternus est, ibi et (h) nativitatis aeternitas est: quia
sicut nativitas ab auctore est, ita et ab aeterno auc-
tore aeterna nativitas est. Omne autem, quod semper
est, etiam aeternum est. Sed tamen non omne, quod
aeternum est, etiam innatum est. Quia quod ab aeter-
i) non est ambiguum defuisse : quia quod gignenti
est infinitum, infinitum est etiam nascenti. Medium
enim quid inter nativitatem Dei filii, et generatio-
nem Dei patris, nec ratio nec sensus admittit : quia
et in generatione nativitas est, et in nativitate gene-
ratio est. Quod utrumque sine intervallo sui est,
quia sine utroque (j) nec neutrum est. Quod ergo
nisi ex utroque (5) non (k) consistit, id in omnibus
nisi utrumque non permanet : 421 quia in aliquo al-
22. Objectio, Quod natum est, non fuit.—Sed in-
quiet quisquam divini hujus incapax sacramenti,
Omne quod natum est, non fuit : qula in id natum
est, ut esset.
23. In Filium semper natum non cadit non fuisse.—
Et quis igitur ambiget, quin quae in rebus humanis
nata sunt, aliquando non fuerint? Sed aliud est ex
eo nasci qui non fuit, aliud ex eo (6) natum esse (l)
qui semper est. Infantia enim omnis, cum antea non
Et ea ipsa; paulo post, obsistet.Defugiendi.Exstendat.Confitemur.Esse in anteriori editione desideratur.a) Codex Vat. bas., simplicium sensum. Unus
Colb. cum Martin. Sorbon. et Miraei edit., simplicio-
ressensu.b) Bad. et Er., et ea omnia. Miraeus restituens
in ea, omisit ipsa. In pluribus mss. desideratur in.
Retinendum cum putioribus et in ea ipsa. scil. sapien-
tia. Exemplo Dei, qui in sapientia, quae Christus est, et
omnia potest, et sapienter potest, monentur fidei pro-
pugnatores, ne aliunde virtutem et sapientiam quaerant.c) Editi, obsistat. Rectius mss. absistat, id est, nec
virtus ratione, nec virtute ratio destituta sit.d) In mss. Vat. bas., Carnut. et aliquot aliis,
defugiendi. Mox in uno Vatic., obtinebit, non reti-
nebit.e) Lips. et Par., obtinendi, reluctantibus Bad.,
Er. et mss.f) Editi, excepto Bad., sint; ac postea adsit, non
adest: et inter haec, arma habentibus, pro castra ha-
bentibus : quod ex Erasmi margine obtinuit.g) Ita potiores mss. At editi, tantum. Mox Pratel-
lensis codex, ratio se coelesti extendat.h) Duo e mss. Vatic. cum Bad., Er. et Mir. nativi-
tas aeterna est. Vetustiore Colb. cum Germ., nativi-
tas aeternitas est.i) In duobus mss. et Miraei edit. subjungitur, qui
pater est; in Corb. autem et aliis recentioribus, id est,
patri quod pater est : glossema.j) Particulam nec adjecimus auctoritate mss. sin-
ceriorum Colb., Rem., Germ., Hellenismos hujus-
modi saepenumero jam advenimus.k) Abest non ab antiquioribus mss. In Vaticanis,
quod ergo sine utroque consistit : corrupte. Acute hic
demonstratur, nativitatem nulla re carere potuisse
quam generatio habuerit, quia neutrum potest sine
altero consistere.l) Er. et posteriores edit., nasci. At Bad. et mss.
potiores, natum : cui verbo Martin. et quidam alii
mss. addunt esse. Jam legimus n. 21 : Neque id ip-
sum est non natum (sine esse) atque nasci.a) geniti; babes et in intelligentia et in scientia,
non semper filium esse qui genitus est. Quod si sem-
per Patri proprium est quod semper est pater; ne-
cesse est semper Filio proprium esse quod semper
est Filius. Et quomodo in sermonem nostrum atque
intelligentiam cadet, ut non fuerit ante quam nascere-
b) natus est?
24. Filius ut omnia cum Patre habet communia, ita
et semper esse. Patri proprium est esse. Filio proprium
est et esse. — Formam itaque atque imaginem invi-
sibilis Dei unigenitus in se Deus continens, in omni-
bus his quae propria Deo patri sunt, per plenitu-
dinem (c) verae in se divinitatis aequatur. Nam, ut su-
perioribus libris docuimus, per virtutem et (1) vene-
rationem (d), sicut Pater, et honorandus et potens
est : ita et in eo quod Pater semper est, ei quoque,
in eo quod filius est, Filio semper esse commune est.
Nam secundum ad Moysen dictum, 422 Misit me ad
vos is qui est (Exod. iii, 14), Deo proprium esse id
quod est, non ambigens sensus est : quia id quod
est, non potest intelligi dicique non esse. Esse
enim et non esse contraria sunt : neque hae diversae
e) est, non
potest vel sensum vel sermonem inire non esse.
f) Sensui nostro retroacto semperque revocato ad in-
telligentiam ejus qui est (2) de eo (g) id ipsum tan-
tum, quod est (h), ei semper anterius est : quia id
quod infinitum in Deo est, (i) semper se infiniti sen-
sus nostri recursui subtrahat : ut ante id, quod pro-
prium Deo est, semper esse, (j) aliquid aliud intentio
retroacta non capiat; quia nihil aliud ultra (k) ad
intelligentiam Dei, aeternitate procedendi, quam
Deum semper esse semper occurrat. Quod igitur et
per Moysen de Deo significatum, et per communem
sensum nihil aliud nobis intelligendum permittitur,
id ipsum unigenito Deo esse proprium (l) Evangelia
testantur : cum in principio erat Verbum, et cum
hoc apud Deum erat (Joan. i, 1), et cum erat lumen
verum (Ibid. 18) et cum unigenitus Deus in sinu Pa-
Rom. ix, 5).
25. Est aeternus ab aeterno : adeoque non ex nihilo,
aut non aliquando fuit. — Erat igitur, atque est:
quia ab eo est, qui quod est semper est. Ab eo au-
tem esse, id est, ex patre esse, nativitas est. Esse
autem semper ab eo qui est semper, aeternitas est:
aeternitas vero non ex se, sed ab aeterno. Ex aeterno
autem nihil aliud, quam aeternum. Quod si non aeter-
num; jam nec pater qui generationis est auctor,
aeternus est. (m) Quod cum illi patrem semper esse,
atque hujus filium semper esse sit proprium esse,
et in eo quod est, significatur aeternitas; per id quo-
que, cui quod est proprium est, (n) proprium est et
aeternum. Nemini autem dubium est, quin generatio
significet nativitatem, 423 et nativitas manentem
cum scil. ex quo ortum ducit natus), non etiam
non manentem. Porro autem ambigi non potest, ne-
minem qui erat nasci. Nam nascendi ad eum non
Generationem.Deo, subinde, quod est Dei, paulo post, subtrahit; tum, id aliquid aliud.a) Ita mss. Vat. bas., Colb., Martin., Germ.,
Rem., etc. In aliquot aliis, filii a se geniti. At in ex-
cusis, filii unigeniti.b) Mss. Colb., Martin. et Germ., quod natum est.c) Codex Vat. bas., in se verae nativitatis.d) In mss. Vat. bas., aliis tribus Vaticanis, Mart.,
Corb., etc., generationem : corrupte.e) Editi, ubi esse esi : addito esse, absque auctori-
tate veterum librorum.f) Solus codex Remig. cum Theod., sensu. Agnos-
cendus hic hebraismus, quo redundat sequens pro-
nomen ei.g) Aliquot mss. recentiores, dum idipsum. Alii
vero libri, Deo id ipsum. Probet lector utrum recte,
pro Deo, substituerimus de eo, scil. qui est, maxime
collatis iis quae num. 31, de Filii infinitate enun-
tiantur.h) Excusi cum plerisque mss., quod est Dei. Codex
Vat., bas., quod est Deus. Magis placet cum Remig.
ac Theod., quod est, ei, puta sensui retroacto.i) Male apud. Bad., semper infinitum se sensus.
Nec melius in aliis edit. semper infinitatem se sen-
sus, etc. Erasmus perperam conjectavit legendum,
semper per infinitatem si sensus nostri reversui sub-
trahit. Veram lectionem magno consensu exhibent
mss. Sensus infinitus vocatur, cujus est infinitus re-
cursus.j) In aliquot probae notae mss. hic praeponitur ad,
quod adjectum videtur ob proximum verbum re-
troacta, Sententiae hujus nativus hic sensus est : ut
intentio quantumvis retroacta non capiat aliquid aliud
ante id, quod proprium Deo est, scilicet semper esse, etc.
Quod in generatim de Deo, nominatim de Filio sic
habetur infra num. 32 : Si quid de Filio mens re-
troacta scrutabitur, nihil aliud scrutantis sensui, quam
natum esse et semper esse, semper occurret.k) Editi, ad intelligendam Dei aeternitatem proce-
dat : tum Bad., quam Deum : Er. Lips. et Par., cum
Deum. Corriguntur ope mss. Porro hic aeternitate
procedendi, id est quod aiunt, processu in infinitum.l) In vulgatis, Evangelista testatur. Verius in mss.
Evangelia, sub quo nomine etiam apostolorum verba
comprehenduntur, ac proinde significatur quidquid
ad Novum Testamentum pertinet : ut antea Moysi
nomine totius veteris legis fides indicatur.m) Editi, Quod si illi patrem semper esse, atque
huic filium semper esse proprium est, et in eo, etc. re-
nitentibus magno consensu mss. In his verbis, quod
cum illi, pronomen illi etiam ad Filium ab aeterno
natum referendum videtur, in hunc fere modum : cum
Filio in eo quod semper est illi pater, cujus et sem
per est filius, proprium sit esse, etc.n) Apud. Par. et in pluribus antiquis libris semel
tantum exstat proprium est : quod in prioribus edit.
repetitur et in mss. Vind., Remig., Theod., etc.a) qui per se (1) maneat aeternus.
Sed unigenitus Dens, qui et Dei Sapientia et Dei
Virtus et Verbum est, cum natus sit, patrem testa-
tur auctorem. Cum ex manente natus est, non est
natus ex nihilo. Cum ante tempora aeterna natus
est, omnem sensum necesse est nascendo praeve-
niat. (2) Non reliquit in verbis, ut non fuerit ante
quam nasceretur. Si enim sensui nostro subjacet, ut
non fuerit ante quam natus est; jam nativitate ejus
et sensus (b) noster et tempus anterius est : quia
omne, quod non fuit, jam et sensui obnoxium et
tempori est in ea ipsa significatione qua non fuit;
quia non fuisse, pars temporis est. Qui autem ab
aeterno (c) est, et semper fuit, nec est sine nativi-
tate, nec non fuit; dum et semper fuisse supra tem-
26. Contra nativitatem aeternam impie nititur hu-
mana ratio. — Natum itaque unigenitum Deum, sed
natum ante aeterna tempora confitemur; quia confi-
teri necesse est, (d) in quo nos apostolicarum ac
propheticarum praedicationum dicta concludunt :
cum tamen sensus humanus intelligentiam intempo-
ralis nativitatis non apprehendat, quia aliquid in na-
turis (e) terrenis ante tempora natum esse non con-
venit. Quod cum ita a nobis praedicabitur; quomodo
rursum ejusdem intelligentiae complexu non fuisse
ante quam nascitur dicemus, cum secundum Apo-
stolum ante tempora aeterna sit unigenitus Deus
(II Tim, i, 9, et Tit. i, 2)? Si igitur natum ante tem-
pora aeterna, non ratio humanae intelligentiae, sed
424 extra sensum terrenum est quod ante tem-
pora aeterna sit natum : certo jam (f) impia volun-
27. De nato ante tempora dici nequit, Ante quam
natus est, nec non fuit aliquando.—Tempora enim
omnia vel opinione complectimur, vel scientia : (g)
cum quod nunc est, scimus non etiam pridie fuisse,
quia quod pridie fuerit, nunc non sit : quod autem
(h) nunc est, nunc tantum sit, non et pridie fuerit.
Opinione vero ita praeterita metimur, ut ante urbem
aliquam institutam non ambigatur tempus fuisse,
quo urbs instituta non fuerit. Cum ergo vel scientiae
vel opinioni nostrae subjacent tempora, sensu hu-
i) de aliqua re
ratione dixisse existimemur, non fuit ante quam
nascitur, quia uniuscujusque originem tempora sem-
per antelata praeveniant. At vero cum in Dei rebus,
id est, in Dei nativitate, nihil non ante tempus aeter-
num sit; non cadit in id, ut (j) ante quam natus est,
cuique ante tempora aeterna (3) promissum (k) est
aeternum, sit secundum beati Apostoli dictum in spe
vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante
tempora aeterna (Tit. i, 2), (l) aliquando non fuisset
dicatur : quia intelligi non potest coepisse post ali-
quid, qui esse sit ante aeterna tempora confitendus.
28. De Filii nativitate credere tenemur aliter ac de
nostris. Semper natum audientes, numquam non fuisse
sentimus. — Si ergo nasci aliquid ante tempora
m) intelli-
gentiae aeternae natum semper, id est, ante tempora
Manet.Non relinquit.Promissum aeternum sit.a) In codice Vat. bas., qui semper maneat : in
Martin. qui permaneat : grave mendum. Filius quippe
semper manet aeternus, quamvis non per se, seu a se
maneat, sed a Patre : quo nomine in illum convenit
nascendi ratio.b) Acute docet, sensum nostrum, si quando filius
non fuerit, eo ipso anteriorem fore : quia nimirum
cogitando nativitatem illius quodam modo praevertet.
Ex quo sequitur eamdem nativitatem non ineffabilem
esse, sed sensui nostro subjacere, secundum id quod
lib. xi, n. 46 et 47, assertum est.c) Verbum est hic non exsistentiam sonat, sed ori-
ginem, puta, qui ab aeterno auctore est. Subinde editi
excepto Par. omittunt nec est sine nativitate, nec non
fuit : quae verba Erasmus in quodam codice se re-
perisse admonet. Reperisset sane in pluribus, si plu-
res legisset. Nec possumus illius negligentiam non
incusare, qui vel reperta an ad sententiae integri-
tatem necessaria essent, tantillum expendere non cu-
ravit.d) Editi; id quod. At mss. in quo, vel. in quod :
id est, confessio nostra terminis iis debet contineri,
quos Apostoli et prophetae nobis constituunt.e) Mss. Martin. et Vat., bas., naturis rerum terre-
narum.f) In Corb. et paucis aliis mss., impiam volunta-
tem sensu : minus sincere. Impiae voluntatis cos Hi-
larius arguere solet, qui aperte resistunt veritati, et
ignorantiam non possunt apud aequos rerum aestima-
tores obtendere : cujusmodi sunt, qui per intelligen-
tiam mundi, hoc est, ex cognitione rerum mundana-
rum, comparari volunt nati ante tempora aeterna no-
titiam.g) Supplendum hic, scientia quidem.h) Particula nunc, in vulgatis omissa, ex scriptis
revocatur.i) Editi, de aliqua ratione. Rectius mss. de aliqua
re ratione, hoc est, de re quae temporibus subjacet,
merito ac ratione dixerimus, Ante quam nascitur non
fuit.j) Id est, in Dei unigeniti nativitatem non cadit
ante quam natus est.k) Bad., Er. et Lips. cum aliquot non melioris
notae mss., promissum aeternum sit, omisso verbo est.
Hoc sibi vult : qui promissum aeternum ante tem-
pora aeterna possidet, (non tantum per participatio-
nem aeterna divinae, sed per plenitudinem), non ca-
dit in id, ut sit adhuc in spe ejusdem promissi; cui
conditioni res creatas subjacere num. 5, monstratum
est his verbis : Si igitur Christus creatura est, necesse
est sub spe longinquae expectationis incertus sit.l) Particula et hic desideratur. Mox qui esse
sit, etc. sic intellige quasi legeres, qui confitendus sit
esse, etc.m) Vaticanae basilicae codex, intelligentiae humanae.
Sincerius alii, aeternae. Intelligentia creata, ni falli-
mur, aeterna nuncupatur, quia aeternitate procedendi :
ad intelligentiam Dei nili potest, licet comprehendere
eum non valeat : quia id, quod in Deo infinitum est,
semper se infiniti sensus nostri recursui subtrahat, ut
dictum est num. 24.a) cum locuta sit; id
rursus non 425 fuisse ante quam nascitur, per sen-
sum humanae intelligentiae, nostri temporis (b) infi-
delitas eloquitur? cum quod ante tempus natum est,
semper est natum : quia id quod est ante aeternum
tempus, hoc semper est. Quod autem semper est na-
tum, non admittit ne aliquando non fuerit : quia
aliquando non fuisse, jam non est semper esse. Sem-
per autem esse, excludit non semper fuisse. Et ex-
cluso (c) eo, per id quod semper est natus, non
semper fuisse; non cadit in sensum, ut non fuerit
ante quam natus sit : quia qui ante tempora aeterna
natus est, natus esse semper in sensu est; cum ta-
men ante tempora natum (d) esse non subeat in sen-
sum. Nam si, quod utique convenit, ante creaturam
29. Reponunt, Qui igitur erat, natus est. — Sed
argute hujus interrogationis calumnia antefertur:
« Si, inquit, in sensum non cadit non fuisse ante quam
nascitur, reliquum hoc sensui est, ut qui erat natus
sit. »
30. Aliud est semper natum esse, aliud prius esse
quam nasci. — Et calumnianti respondebo : Num-
e) esse, id ipsum sit
quod est, eum qui erat nasci? quia nasci quod erat,
jam non nasci est, sed (f) se ipsum demutare nas-
cendo. Natum autem semper esse hoc est, sensum
31. 426 Filius nec est, nec non fuit prius quam
natus. — Caeterum non relinquit prius esse quam
nasci : quia qui ultra sensum est, in nullo subjacet
sensui· Nam si ultra sensum est, natum semper esse,
non licet jam esse post sensum, non fuisse eum ante
quam nascitur. Cum itaque natum semper esse, ni-
hil aliud (1) sit confitendum esse, quam natum, id
sensui, ante quam nascitur vel fuisse vel non fuisse,
non subjacet : quia sensum nihil aliud, quam ante
g) sensuum est, (quia ante sen-
sum tempus aeternum est;) non admittit sensum de
se dijudicantem, esse aut (2) non (h) fuisse ante
quam nascitur : quia et esse ante quam nascitur,
non sit nativitatis; et non fuisse, jam temporis sit.
Ergo et infinitas temporum aeternorum quod est
temporis, id est, non fuisse, consumit : et nativitas
quod suum non est, id est, ante quam nascitur esse,
non patitur. Quod si aut esse aut non fuisse sensui
subjacebit, jam nativitas ipsa (i) post tempus est :
quia qui non semper est, necesse est coeperit esse
post aliquid.
32. Semper natus, semper esse animo sentitur.—
j)
et semper esse, non habentur in nostro.Confitendum est.Aut fuisse.a) Apud. Par., eum, non cum. Neutrum extat in
aliis edit. In nonnullis mss., collocuta vel conlocuta
sit. Restituimus ex potioribus cum locuta sit. Argui-
tur hic temeritas haereticorum, qui de Filii nativitate
disserunt secundum humanam intelligentiam et hu-
manae naturae legem, etiam postquam accepere
verba apostoli, eum ante tempora aeterna natum
esse, adeoque mentis humanae captum excedere do-
centis.b) Vocabulum aestimatione perperam hic Erasmus
inseruit, ac retinnere sequentes edit. contra fidem
mss. Perfidia Arianorum. quorum nomini parcere
solet Hilarius, ut lib. vii, n. 3, nova haeresis, et
num. 6, novella nunc haeresis, ita nunc nostri tempo-
ris infidelitas appellatur.c) Id est, excluso non semper fuisse, cum ponitur
semper natus. Namque illud eo respondet articulo
d) Erasmus, natum non esse, addito non contra
sensus veritatem et mss. fidem : postea tamen cas-
tigatus non fuit. Tum in mss. Vat. bas. et Martin.,
non subeat in sensum non fuisse : interpolatoris opera.
Hoc porro sibi vult : licet non subeat in sensum
nostrum, sed superet, quod ante aeterna tempora na-
tum est, tamen in sensu est eum semper natum
esse; quem ante aeterna tempora natum per fidem
audivimus.e) In ms. Martin. natum esse.f) Apud Par. desideratur se. Sic Verbum in ho-
mine nascendo se quodam modo demutavit, quate-
nus assumpsit quod non erat : at nativitas non pro-
prie illius, sed hominis assumpti fuit, quamvis etiam
Verbo propter unitatem personae attribuatur.g) Apud Bad. et in mss. Vind. et Silv. sensu est.
In aliis editis, sensu non est. In mss. Vat. bas. et
Martin., sensum est. In caeteris, sensuum est. Mallet
forte aliquis, sensus est. Ex principiis lib. xi, num. 16,
h) Desideratur non in edit. Bad. et Par. sicut in
pluribus non deterioris notae mss. Revocatur ex Er.,
Lips. et mss. Corb., Pratel., Remig., Faur., etc.,
quod et exigere videntur superiora simul et subse-
quentia.i) In solo codice Vat. bas., post sensum est : quod
licet possit tolerari, verius tamen in aliis, post tem-
pus est. Si enim percipitur non fuisse ante quam na-
tus; illo tempore, quo non fuit, posterior est nativi-
tas : si vero fuisse quidem, sed nondum natus; tem-
pus illud omne, quo prius fuit, nativitas ante se ad-
mittit.j) Id mss. desideratur et semper esse. Ea librariis
facile excidere solent, in quibus eaedem fere voces
bis occurrunt. Quem itaque docet fides ante tempora
aeterna natum, quemque sermo aeterni patris filium
nuncupat, hunc sensus non percipit nisi semper exis-
tentem semperque natum; adeoque in hac notitia fi-
nitur fides, sensus et sermo.a) ista, aut natura permittit. Aut enim non
semper Pater, si non semper et Filius; aut si semper
Pater, semper et Filius : quia quantum Filio tem-
poris, ne semper filius fuerit, abnegabitur; tantum
Patri deest, ne pater semper sit : ut licet semper
Deus, non tamen 427 et pater in ea fuerit infini-
tate, qua Deus est.
33. Deus Arianis non semper pater. — Etiam in id
se professio impietatis extendit, (b) ut non Filio
tempora nativitatis, sed Patri generationem adscri-
34. Refelluntur. Tempora secundum Arianos.—
Pium tibi ac religiosum, haeretice, existimas, Deum
semper quidem, sed non semper patrem confiteri?
Quod si ita sentire te pium est, Paulum impietatis
necesse est, Filium ante tempora aeterna esse dicen-
tem (Tit. i, 2), condemnes : etiam ipsam testantem
de se Sapientiam, quod ante saecula fundata sit, cri-
mineris : quae Patri aderat tum, cum coelum praepa-
raret. Sed tu, ut Deo initium tribuas quo pater est,
prius temporibus initium decerne (1) quo coepta
erunt : quae si coepta sunt, mendax est Apostolus,
qui ea sit professus aeterna. Soletis enim tempora
de solis ac lunae creatione numerare, quia scriptum
Et sint in signa et tempora et annos
(Gen. i, 14). Sed qui ante coelum est, quod secun-
dum vos etiam ante tempus est, idem et ante saecu-
lum est. Neque solum ante saeculum est, sed etiam
ante generationes generationum saecula praeeuntes.
Quid caducis et terrenis, et angustis divina et infi-
c) Tecum a sole
ac luna tempora instituta sunt : Christum autem Da-
vid ante solem permanere significat dicens : Ante
solem (d) nomen ejus (Psal. lxxi, 17). Et ne res Dei
mundi istius origine inchoatas arbitrareris, idem
ait : Et ante lunam generationes generationum (Ibid. 5).
Despiciuntur hic tempora a tantis viris et prophetiae
spiritu dignis : et nihil sensui humano relinquitur,
in quo se ante nativitatem, quae tempora aeterna ex-
cedit, extendat : sed hunc modum tantum habeat
religiosae opinionis fides, 428 ut Dominum Jesum
Christum unigenitum Deum, (3) et ad perfectae nati-
vitatis confessionem natum meminerit, et in divini-
35. Objicitur, Sapientiam se creatam testari.—Sed
accusamur mendacii, et una nobiscum doctrina apos-
tolicae praedicationis arguitur, nativitatem quidem
confessa, sed aeternitatem (e) nativitatis professa : ut
et nativitas testaretur auctorem, et aeternitas in sa-
cramento divinae nativitatis sensum humanae opinio-
nis excederet. Profertum enim adversum nos Sa-
pientiae de se protestatio, quae creatam se docuerit
his dictis : Dominus (4) creavit me (f) in initium via-
rum suarum (Prov. viii, 22).
36. Quae creata a saeculo, eadem ante saeculum fun-
data. — Et o te miser, haeretice, qui indulta Ecclesiae
adversum Synagogam arma, contra fidem ecclesia-
sticae praedicationis invadis : et doctrinae salutaris mu-
g) efficaciam, per
haec verba Sapientiae subsistentis exstinguens! quae
Quo coepta sint.se in ms. Veron.Et a perfectae nativitatis confessione.Creavit me initium.Dei efficientiam.a) In mss. probae notae, nomen, ista ut natura.
Consule num. 21.b) Codex Vat. bas. cum Martin. ut non solum Fi-
lio. Mox alter Vatic. sed et Patri. Tum Bad., Er. et
Lips., generationis adscribat. In quibus peregrinae
manus secundas curas timemus. Porro illud non Fi
lio, etc., id est, nulla Filii mentione facta, Patri ge-
nerationem adventitiam fuisse scribat. Namque ver-
bum adscribere proprie idem est, quod rei jam scrip-
tae adjicere. Unde et pro adjicere simpliciter usita-
tum est. Et manifestum est hic reprehendi Arianos,
quod Patri jam in sua natura constituto generatio-
nem tamquam adventitium modum adscribant et ad-
jungant. Refutatur quippe illud Arii in sua Thalia
apud Athanas. Or. ii cont. Ar., p. 310 et 314 : Deus
non semper erat pater : sed fuit quando solum Deus
erat, et pater nondum erat. Tum de Verbo : Fuit
quando non erat : neque erat ante quam fieret, sed
exordium ut crearetur etiam ipsum habuit. Erat enim
solus Deus, necdum erat Verbum et Sapientia : deinde
cum vellet Deus nos condere, tunc unum aliquem fe-
cit, quem Verbum et Sapientiam nominavit. Ex quibus
liquet, cum quo noster Hilarius modo causam
habeat.c) Mss. Martin. et Vat. bas., Et cum a sole : male.
Hic eadem est phrasis ac superior. Soletis tempora de
solis ac lunae creatione numerare. Nec differt illud te-
cum, et secundum te, aut tua sententia.d) Auctoritate mss. removimus hinc verbum per-
manet, et adjecimus supra vocabulum David, et infra
conjunctionem et ante generationes delevimus.e) In mss. Vat. bas. et Martin. adjungitur hic na-
turalem : quod interpolatorem sapit.f) Particulam in hic et infra omittunt excusi,
consentientibus quidem LXX, sed dissidentibus sin-
cerioribus mss. et subnexis Hilarii verbis Quam
hic locus Arianis familiaris esset, Gregorius Naz.
Or. xxxvi, n. 4, testatur his verbis : illud quidem
unum ipsis fere in promptu est, Dominus creavit me
initium viarum.g) Editi, Dei efficientiam, haec verba Sapientiae sub-
sistentis exstinguunt : et paulo ante Bad., Nam Judaei
potius negant; Er. et Lips., Nam Judaeum, etc., cor-
riguntur ope mss. Hoc enim sibi vult : cur non po-
tius his verbis Sapientiae ante saecula subsistentis
uteris ad exstinguendum Judaeum, etc. Sapientiae
ante Mariam subsistentis efficaciam ac virtutem in
operibus ac doctrinis fuse prosecutus est Hilarius li-
bris iv et v.Prov. viii, 22 sec.
LXX), fundatam se ante saecula sit professa : ut dum
aliud est in viarum initium et in opera creari, et aliud
est ante saecula fundari, anterior intelligeretur esse
creatione fundatio : et hoc ipsum, quod fundata in
opera ante saeculum est, (a) sacramentum creationis
ostenderet; quia fundatio ante saeculum, et creatio
in viarum initium atque in opera post saeculum sit.
37. 429 Non tempore, sed aeternitate saeculum praece-
dit. — Jam vero ne creatio et fundatio fidem divinae
nativitatis offenderet, sequitur : Prius quam terram
faceret, prius quam montes stabiliret, ante omnes col-
les genuit me (Ibid. 25 et 26). Jam genitus est ante
terram, (1) qui ante saeculum fundatus est : neque
solum ante terram, sed etiam ante montes atque
colles. Et in his quidem quia de se Sapientia loqui-
tur, plus loquitur quam auditur. Omnia enim, quae-
cumque ad infinitatis intelligentiam significantur,
istius modi esse oportet, ne rei cuiquam aut generi
secunda in tempore sint. Caeterum ad aeternitatis
demonstrationem nequaquam (2) temporalia (b) co-
aptabuntur : quia per id, quod posteriora sunt cae-
c) terrae creatione reperiatur antiquior? Aut
cur qui ante terram genitus diceretur, etiam ante
montes, neque solum ante montes, sed etiam ante
colles natus manifestaretur : cum collium significa-
tio post montes sit, montium vero intelligentia post
terram sit? Per quod existimari non potest, idcirco
haec esse dicta, ut ante colles et montes et terram
esse intelligeretur (d), qui ea, quae ante terram et
montes et colles sunt, infinitatis suae aeternitate
praecelleret.
38. Infinitatem suam quantum licet explicuit, per
creata comprehendi non potuit. — Sed sensum no-
Deus fecit regiones, et inhabitabilia, et cacu-
mina quae habitantur sub coelo. Cum pararet caelum,
(e) eram cum illo, et cum (4) segregabat suam 430 se-
dem. Quando super ventos validas faciebat in summo
nubes, et cum certos ponebat (f) fontes sub coelo, et
cum fortia faciebat fundamenta terrae, ego eram apud
illum componens (Proverb. viii, 26, secund. lxx). Quis
hic temporum locus est? Aut quo se extendere ul-
tra (g) infinitam unigeniti Dei nativitatem, humanae
intelligentiae sensus permittitur? Non enim per haec,
quorum creationem mente concipimus, comprehendi
generatio ejus potest, qui anterior his omnibus est
h) ut quamvis in tempore, non tamen in-
Qui ante saecula.Temporaria.Deus Deum Christum generet.Secernebat.a) Id est, ad sacramentum ac mysterium (dispen-
sationis scilicet) pertinere ostenderet, quod eadem se
creatam testificatur.b) Er. Lips. et Par., temporaria. Ms. Vat. bas.,
tempora. Alii cum Bad., temporalia.c) Nihil in his verbis apparet, quod concilio La-
teran. IV, adversetur, c. 1, de fide definienti, Deum
ab initio temporis utramque de nihilo condidisse crea-
turam, spiritalem et corporalem, angelicam videlicet
et mundanam. Planum enim est, haec Genesis verba,
In principio creavit Deus coelum et terram, ita a con-
cilio intellecta esse, ut ad angelicam naturam coelum
terram ad mundanam referrel. Atqui Moyses coelum
ante terram memorat, proindeque a Concilio non
dissentit, qui angelos ante eamdem praedicat. Neque
magis repugnat, quod ait Hilarius contra Auxen-
tium n. 10, diabolum ante tempora et saecula substi-
tisse. Nam cum hic disputet contra Arianum, Ariani
autem solent tempora de solis ac lunae creatione nu-
merare, ut audivimus supra n. 34, hinc tantum se-
quitur angelos, proindeque diabolum, ante solem et
lunam substitisse. Quod non inficiandum censet Epi-
phanius haer. 65, n. 3, propter illud Joan. xxxviii,
7 : Cum facta sunt sidera, laudaverunt me omnes an-
geli mei : quamvis ipse non probet cos, qui aliquan-
tum temporis ante mundum angelos conditos sense-
runt; et contra eos num. 8, acriter contendat, cer-
tam illam esse et immutabilem sententiam, ante
coelum et terram nihil omnino rerum conditarum ex-
titisse : quoniam in principio creavit Deus coelum et
terram; ut illud sit creandi principium, ante quod
creatis ex rebus omnino nulla fuerit. Aperta tamen
est ea de re Ambrosii sententia lib. i, Hex. c. 1,
n. 19, dicentis : Angeli dominationes et Potestates,
etsi aliquando coeperunt, erant tamen jam quando hic
mundus est factus : et praef. in ps. i, n. 2 : Ante ipsum
initium mundi Cherubim et Seraphim cum suavitate
canorae vocis dicunt, Sanctus, etc. Eamdem Hilario
nostro opinionem Erasmus hic adscripsit, subscri-
bentibus ei quotquot postea hos libros ediderunt.
Nihil tamen advertimus, cur illi certo attribuatur.
Immo in ps. cxxxv, n. 8, docere videtur, angelorum
sedes ante ipsosmet fuisse institutas. Quamquam in ea
opinione nihil discriminis agnoscit Augustinus lib.
xi, de Civ. Dei c. 32, ubi prima Genesis verba : In
principio, non de temporis initio, sed de Verbo, quod
d) Sic. Bad., Er. et Lips. ac plures mss. Aliquot
probae notae cum Par., quia ea. In codice Vat. bas.,
quia qui ante terram et montes et colles sit.e) Martin. ms., aderam illi, et cum secerneret
suam sedem.f) In mss., montes.g) Legendum putamus in infinitam : ut praepositio
in exciderit propter similem syllabam subsequen-
tem.h) Verus codex Colb. cum Remig. et Germ., ut
quam praestet, Silv. ut quamvis praesit : non ita male.
Eclipticus est hic sermo, coque haereticorum senten-
tia notatur, qua Christo ita primum in ordine rerum
temporalium locum concedunt : ut quamvis iis prae-
stet; seu praecellat ac praesistat, in tempore tamen
sit. et non infinitus.a) illa tempori in sui
constitutione subjaceant, ille tamen, licet anterior
his omnibus sit, non sit liber a tempare : quia tem-
poralis horum constitutio tempus nativitatis ejus,
qui ante sit natus, ostendat; dum hoc ipsum ei tem-
pus est, quod temporalibus antefertur.
39. AEternis se coaeternam docuit. — Sed Dei ser-
mo et verae sapientiae doctrina (b) loquitur perfecta,
et absoluta significat, docens se non temporalibus
esse anteriorem, sed infinitis. Cum enim praepara-
retur coelum, aderat Deo. Numquid coeli praeparatio
Deo est temporalis (1) (c) ut repens cogitationis mo-
tus subito in mentem tamquam antea torpidam stu-
pentemque subrepscrit, humanoque modo fabricandi
Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris
ejus omnis virtus eorum (Psal. xxxii, 6). Praecepto
tamen Dei coeli ut firmarentur eguerunt; nam ap-
paratus et virtus eorum in hac imperturbatae con-
stitutionis (2) suae firmitate, non de temperatione
alicujus (d) et permixtione materiae, 431 sed ex
spiritu divini oris exsistit. Quid ergo est, praeparanti
Deo coelum genitam ab eo adesse sapientiam; cum
neque creatio coeli ex praeparatione consistat, neque
naturae Dei sit, in apparatu eum cogitandi operis
(3) (e) commorari? Nihil enim non semper cum Deo
fuit, quidquid in rebus est : quae etsi ad creationem
sui coepta sunt, non sunt tamen (f) ad Dei vel scien-
Deus qui fecisti omnia quae futura
sunt (Esa. xlv, 11, sec. LXX). Quae enim futura
sunt, licet in eo quod creanda sunt adhuc fient, Deo
tamen, cui in creandis rebus nihil novum ac (g) re-
pens est, jam facta sunt : dum et temporum dis-
pensatio est ut creentur, et jam in divinae virtutis
(4) (h) praesciente efficientia sint creata. Et idcirco
nunc Sapientia natam se ante saecula docens, ante-
i) et discernentem. Postea vero componebat cum
(j) parante : aeternitatem suam cum praeparanti adest,
et ministerium quando cum parante componit os-
tendens. Idcirco nunc etiam ante terram et montes
et colles genitam esse se dixit, quia et praeparationi
coeli adfuisse se doceret : ut haec jam tunc, cum prae-
pararetur coelum, penes Deum facta esse per id,
quod nihil Deo novum est, demonstraret.
40. Mundum Deus ab aeterno simul ac semel prae-
paravit. — Perpetua enim et aeterna rerum crean-
darum est praeparatio : neque partibus cogitationum
universitatis hujus corpus effectum est, ut primum
de coelo sit cogitatum, tum postea terrae cura et
tractatus Deum inierit, (k) cogitatumque per sin-
gula sit, ut 432 primum in planitiem diffundere-
tur, deinde postea meliore consilio montibus eleva-
retur, rursum autem etiam collibus variaretur,
quarto deinde habitabilis etiam in ipsis cacumini-
bus redderetur, (l) praeparatumque coelum ac sedes
Dei segregaretur, ventorumque exhalationes nubes
in summo validae continerent; tunc deinde certi
sub coelo fontes mearent, ac postremo fundamentis
terra fortibus confirmaretur. Singulis enim his om-
nibus anteriorem se Sapientia esse profitetur. Sed
Gen. i), firmamenti solidatio,
aridae nudatio, maris congregatio, astrorum consti-
tutio, aquarum terraeque in ejiciendis ex se (6) ani-
Et res cogitationis. Tum, subrepsit.Consuetudinis.Commemorari.Praescientiae efficientia.Et decernentem.Animalibus.a) Mss. Remig. ac Theod., illi tempora. Quidam
alii, illa tempora. Vat. bas. ac Martin., illa tempo-
raria. Haec rursum ex haereticorum sententia ex-
primuntur : quae verbo addito sic planiora fient :
Nam id volunt, ut cum illa, etc.b) In vulgatis, doctrina quae loquitur. Abest quae
a potioribus mss.c) Bad. et Er., et res cogitationis motu subito. U-
nus c mss. Vatic. cum Martin., ut recogitationis mo-
tus : quibus favent antiquior Colb., Germ., Corb. ac
plurimi alii, in quibus exstat res cogitationis.d) Haec respiciunt errorem saepe ab Hilario refu-
tatum, quo fortuitis concursibus hunc mundi habitum
in se coisse, atque ita ex inordinatione in ordine con-
stitisse, quidam ausi sunt opinari, ut loquitur in psal.
cxlviii, n. 3.e) Vetustior e mss. Colb. cum Martin. comme-
morari.f) Lipsius, apud Par. non correctus, prave repo-
suerat a Dei vel praescientia vel potestate. Apud Bad.
et Er., ad Dei vel praescientiam, etc. Sequimur mss.
Hic rebus conditis, quantum ad scientiam ac potes-
caeptae et inchoatae.g) Sic mss. Editi vero, recens.h) Editi, et praescientiae efficientia : corriguntur
auctoritate mss.i) Omnes prope mss. et decernentem.j) In exemplari Martin. hic et infra, praeparante :
confunduntur verba, quibus non unam vim tribuit
Hilarius. Nam praeparo aeternam rerum dispositio-
nem, temporariam autem carumdem conditionem
paro hic sonat.k) Editi, excepto Bad., consultatumque : reniten-
tibus mss.l) Lips. et Par., absque ulla auctoritate, praepa-
rareturque coelum; et mox, continerentur : et post
pauca ex sola Erasmi conjectura, fontes manarent,
pro mearent.a) sed coeli, terrae, caeterorum-
que elementorum creatio ne levi saltem momento
operationis discernitur; quia eorum praeparatio
aequabili penes Deum (1) aeternitatis infinitate con-
stiterat.
41. Epilogus. — His igitur infinitis et aeternis in
Deo Christus cum adesset, solam nobis nativitatis
suae permisit conscientiam : ut quantum ad fidem
proficeret (b) Dei intellecta nativitas, tantum valeret
ad susceptam religionem cognita nativitatis aeterni-
tas : quia ex eo qui aeternus est patre, nec ratio nec
sensus admittat, nisi aeternum filium praedicari.
42. Creationis in Christo nomen frustra objicitur.
— Sed creationis nomen nos et professio movet.
Moveat sane nomen creationis, si non nativitas ante
433 cum (c) nativitas ante causam sit,
creatio vero per causam. Ante praeparationem enim
coeli erat et (d) ante saeculum fundatus, qui in ini-
tium viarum Dei et in opera est creatus. Aut num-
quid ejusdem intelligentiae est, in initium viarum
Dei et in opera creari, et nasci ante omnia? quo-
rum unum habet tempus in gestis, aliud vero intem-
poralem intelligentiam continet.
43. Mundi condendi velut minister creatus perperam
obtenditur. — Aut forte velis id, quod in opera crea-
e) Christus causa efficiendorum
operum sit creatus, ut ipse servus potius et operator
mundi maneret, non Dominus gloriae natus esset;
et ad ministerium efficiendi saeculi crearetur, non
etiam semper esset filius dilectionis et rex saeculo-
rum? Sed quamquam hunc impiissimum sensum
tuum intelligentia communis exstinguat; quia aliud
sit in initium viarum Dei et in opera creari, aliud
ante saecula nasci : tamen hic idem locus, ne propter
operationem mundi Dominum Christum creatum
esse mentireris, occurrit, cum Deum patrem effec-
torem atque operatorem universitatis ostendit. Tuto
id quidem (f), quia ei qui pararet omnia adesset
ipse componens. Sed cum Scriptura omnis creatorem
g) enecandam impietatis
occasionem, et fabricatorem mundi Deum patrem
professa est, neque se fabricanti docuit afuisse,
quippe cum adesset etiam praeparanti : (h) et cum
Pater pararet, et Sapientia cum parante compone-
ret, adessetque etiam praeparanti; per id ipsum (i)
in ea quae propter opera creata esse intelligeretur,
quia aeternae praeparationi futurorum operum adfuis-
set, neque Scripturam mendacem 434 constitueret,
quia cum parante componeret.
44. Creatam se dicit Sapientia, spectans qua post
(1) — Sed tandem doctrinae catholicae
revelatione, quid sit Christum in initium viarum Dei
et in opera creatum esse, in principio haeretice co-
gnosce, et ipsius Sapientiae dictis impiae hebetudinis
tuae disce stultitiam. Coepit enim ita : (Infinitatis aeternitate.
(a) Ita mss. At excusi, non tamen coeli, omissa
deinde particula ne. Nondum vidimus in quo hujus
libri loco, ut vult Scultetus, praedicarit Hilarius :
Deum omnia simul et semel creasse contra Moysen.
Saepius jam ostendimus aliter eum sensisse. Sin
autem hoc loco sese fundatum existimavit, fundamen-
tum illius evertere facile est. In eo enim aperte secun-
dum Moysen, non contra Moysen firmamenti solidatio,
aridae nudatio, etc., praedicatur. An favere sibi putat,
quod hic coeli, terrae caeterorumque elementorum creatio
ne levi saltem momento operationis discernitur? At quis
non videat etiam hoc ex verbis Moysi exprimi di-
centis : In principio fecit Deus coelum et terram? Ne-
que minus recte in superioribus negatur partibus co-
gitationum universitatis hujus corpus effectum, ubi de
aeterna mundi praeparatione sermo est, non de tem-
poraria ipsius conditione. Prauterea quid est, quod
firmamenti solidationi, aridae nudationi, etc., quae
dispensationem habeant, opponitur coeli terraeque
creatio, quae nec levi operationis momento discer-
nitur? Hoc etiam illustrare est ex Ambros. epist.
nunc. xliv, n. 2, ubi ait : Sex diebus factum mun-
dum exprimit Moyses, non quod Deus tempore indi-
guerit ad constitutionem ejus : cui intra momentum
suppetit facere quae velit; dixit enim, et facta sunt :
sed quia ea, quae fiunt, ordinem quaerunt, ordo autem
et tempus et numerum plerumque exigit. Quod enim
Ambrosius ordinem, hoc dispensationem appellare
videtur noster Hilarius : qui ex coeli terraeque con-
ditione non male innuit, Deum potuisse omnia si-
mul creare, aut potius confirmat quod de aeterna
omnium praeparatione praemiserat; quamvis supra,
num. 16, nominatim hominem post coelum, terram,
diem, etc., formatum asserat.
(b) Bad. et Er.: Dei intellectus. Martin. ms. Dei
intellecta natura. Mox in vulgatis, nisi coaeternum,
ubi in mss. nisi aeternum.
(c) Locum hunc illustrat illud Gregorii Nazianz.
Or. xxxvi, n. 6 : Quid est ex omnibus rebus quod cau-
sae sit expers? Divinitas : nemo enim est, qui Dei cau-
sam dicere queat; alioqui id Deo antiquius esset.....
Ergo quoniam hic aperte et Creavit et Gignit me repe-
rimus; simpliciter hoc censeo, quod cum causa con-
junctum invenimus, id humanitati assignandum esse,
quod autem simplex causaeque expers, divinitati adscri-
bendum. Age igitur, an non illud creavit annexam
habet causam? Creavit enim me, inquit, principium
viarum suarum ad opera sua.... At illud gignit me sine
causa dictum est, etc.
(d) Editi, ante saecula. Tum. Bad. et Er., fundata,
quae initium.... est creata : Lips. et Par., fundatus,
qui initium, etc. Postea mss. Martin. et Vat. bas.,
ante omnia opera est beatus; depravate.
(e) Athanasius Or. iii cont. Ar., p. 395, testis
est, Arium, Eusebium atque Asterium non modo
dixisse, sed et scripsisse : quod Deus volens creati-
tiam naturam producere, cum vidisset eam puritatis
suae et architectationis participem esse non posse, con-
didit ac fecit primus solus unum solum, eumque appel-
lavit suum filium et Verbum, ut illo condito reliqua
deinde per eum condi possent. Cujus opinionis absur-
ditatem mullis deinde demonstrat argumentis. Vide-
sis Hilarii Fragm. ii, n. 26.
(f) Ab Erasmo hic additum est pro nobis, et in
sequentibus edit. retentum absque auctoritate. Antea
pro tuto id quidem, quod est, ad securitatem fidei
de Filii aeternitate, prae se ferunt mss. Vat. bas. et
Martin., totum id quidem.
(g) Editi, ad denegandam : emendantur ex scrip-
tis.
(h) Pro et legendum putamus ut, experti saepius
in mss. alterum pro altero scribi. Subsequentem au-
tem particulam et ante Sapientia restituimus aucto-
ritate mss. cum a Lipsio fuisset expuncta.
(i) In vulgatis, per idipsum utrumque complexa est,
ne propter opera, etc., lectio interpolata, cui non favet
nisi codex Corb. et pauci ex eo apographi, in quibus
exstat, per id ipsum utrumque complexus est, ne, etc.
At in mss. antiquioribus Colb., Vat. bas., Carnut.,
Martin., Germ., Remig., etc., per id ipsum in ea quae
propter opera : mendose quidem, sed quod facile ad
mentem Hilarii reduxeris, si ita corrigas, per id ip-
sum ea neque propter opera. Et vix quidem tempera-
vimus nobis, quin textum ita emendatum offerremus.
Nam tria hic ab Hilario simul comprobari constat;
primum, aeternam esse Sapientiam, quae Patri mun-
dum ab aeterno praeparanti aderat; alterum, creatam
eam non fuisse propter temporariam mundi condi-
tionem, si quidem et ab aeterno erat, et Pater ipse
mundum ipse composuisse praedicatur; postremum,
ita a Patre mundum fuisse compositum, ut Sapientia
cum componente componeret; ne mendax Scriptura
inveniretur, quae in Sapientia facta esse omnia com-
memorat.
saeulum gessit.a) Si enun-
tiavero vobis quae quotidie sunt, memorabor ea quae a
saeculo sunt enumerare (Prov. viii, 21, sec. LXX) :
namque cum ante dixisset : Vos o homines obsecro,
et emitto vocem meam filiis hominum. Intelligite sim-
plices astutiam, (1) (b) indocti autem cor apponite
(Ibid., 4, 5); et rursum : Per me reges regnant, et
potentes scribunt justitiam. Per me principes magnifi-
cantur, et tyranni per me tenent terram (Ibid., 15,
16); et rursum : In viis aequitatis ambulo, et inter
medias semitas justitiae concersor : ut dividam diligen-
tibus me substantiam, et thesauros eorum impleam bo-
nis (Ibid., 20, 21). Quotidianum opus suum Sapien-
tia non tacet. Et primum universos obsecrans mo-
net, et simplices intelligere astutiam, et inductos
cor apponere, ut verbornm distinctas discretasque
virtutes vehemens ac diligens lector expenderet.
Suis itaque modis, suis constitutionibus universa
agi, intelligi, laudari, obtineri (al. teneri) docet :
et intra se regna regum, et potentium prudentiam,
et principum famosa opera, et jus terram obtinen-
tium tyrannorum contineri ostendit : se quoque non
admisceri iniquitatibus, neque injustitiis interesse;
et hoc ob id, ut (2) (c) universis aequitatis ac justi-
tiae operibus intercedendo, diligentibus se aeterno-
rum bonorum, et incorruptorum thesaurorum opu-
435 sunt, quod ante saeculum
gesta sint existimare? quia in bis, quae a saeculo
sunt, opus omne post saeculum est : at vero quae
ante saeculum sunt, praeveniunt saeculi a se poste-
rioris constitutionem. Memorem itaque se ad dicenda
ea, quae a saeculo sunt, professa Sapientia ait : Domi-
nus (3) creavit me in initium viarum suarum in opera
sua (Ibid., 22). Rerum itaque a saeculo gestarum si-
gnificatio ista est : neque generationis ante saecula
praedicatae, sed dispensationis a saeculo (4)(d) initae
doctrina est.
45. Natus ante saecula, creatus a saeculo, quid. Qui
initium viae operum Dei. Quando et cur creatus.—
e) in-
finitae generationis aeternitas est : ubi vero a saeculo
est creatio eadem in vias Dei atque in opera ejus,
operibus ac viis causa creationis aptata est. Ac pri-
mum, quia Christus sapientia est, videndum est an
ipse sit initium viae operum Dei. Nec, ut opinor, am-
bigitur : ait enim, Ego sum via (Joan. xiv, 6); et,
Nemo vadit ad Patrem, nisi per me (Ibidem). Via est
dux euntium, festinantium cursus, ignorantium se-
curitas, et quaedam nescitarum ac desideratarum re-
rum magistra. (f) Ergo in viarum initium in opera
Dei creatur : quia et via est, et deducit ad Patrem.
Sed creationis hujus, quae a saeculo est, ratio quae-
g) quo etiam creatus in corpore, viam se Dei
In doctrinam.Universae.Creavit me initium, ut perpetuo in hoc ms. leg.Inita doctrina est.a) Tota haec sententia desideratur in Vulgata
nostra : apud LXX autem exstat post ea quae versu
21 continentur. Mox namque cum, perinde est atque
nempe cum.b) Editi, in doctrina, omisso deinde autem : cor-
riguntur ex potioribus mss. Colb., Carn., Remig, etc.,
consentiente graeco, Mo-
net et simplices intelligere et indoctos cor apponere.
Mox Bad. et Er., sciunt, pro scribunt.c) Remig. ms. in universa. Plerique alii, uni-
versa. Hinc forte verius Martin. et alii nonnulli, uni-
versae.d) In antiquioribus mss. Vat. bas., Colb., etc.,
inita. In Martin. initiata.e) Editi, illic infinitae; et mox, eademque in vias
Dei atque in opera ejus ostenditur : illic operibus ac
viis, etc., castigantur auctoritate potiorum mss. Hic
habetur responsio quaestioni propositae, cur eadem
Sapientia dicatur nata ante saecula, simul et a saeculo
creata. Quia (supple, nimirum) ubi ante saeculum
est, etc., ubi vero cadem, quae ante saeculum nati-
vitas est, creatio est a saeculo in vias Dei, etc. Vias
Dei intelligit Hilarius tempus, quo Deus per conspi-
cabilem speciem degit in saeculo. Unde proxime ante
habet : Rerum a saeculo gestarum significatio ista est :
et in Matth. cap. 22, n. 6 : Saepissime viam tempus
saeculi intelligendam monuimus.f) Lips. et Par. hic praeponunt pronomen haec,
cujus loco intelligitur Christus. Tum sola Erasmi
editio, ergo viarum initium; ac deinde cum Bad. ac
duobus mss. et in opera Dei.g) In vulgatis, quod etiam. Concinnius in mss.
quo. Duplex hic distinguitur Verbi dispensatio, ul-
tima scilicet, qua novissimis temporibus homo factus
inter homines conversatus est; altera vero ab initio
saeculi : ex quo varias variarum creationum species
assumens multifarie multisque modis visus est Pa-
tribus : cum ex illo usque tempore, inquit Eusebius,
lib. v Dem. Ev. c. 19 : Salutarem suum ad ho-
mines adventum exordiretur. Quod autem Dei filius
modo in forma angeli, modo in forma hominis,
modo in assumpta ignis ac nubis specie visus
sit, ut singulis pro cujusque affectione congrue-
ret, edisserit idem Eusebius, ibid., a cap. 9 ad 19.
Quibus consentit Augustinus, epist. clxiv, ad Evod.,
n. 17 : Ab initio generis humani, vel ad arguendos
malos, sicut ad Cain ac prius ad ipsum Adam uxo-
remque ejus, vel ad consolandos bonos, vel ad utrosque
admonendos, ut alii ad salutem suam crederent, alii
ad poenam suam non crederent, ipse utique (Christus)
non in carne, sed in spiritu veniebat, visis congruis al-
loquens quos volebat, sicut volebat. Utriusque hujus
dispensationis elegantem habes comparationem lib.
v, n. 17.
46. Viae Dei a saeculo, species creatae a Verbo as-
sumptae. Cur varias assumpserit. — Videamus itaque
in quas Dei vias, et in quae opera a saeculis creata
sit, nata ante saecula ex Deo Sapientia. Vocem (a)
deambulantis in paradiso Adam audivit (Gen. iii, 3).
Putasne deambulantis incessum nisi in specie as-
sumptae creationis auditum : ut in aliqua creatione
436 consisteret, qui (1)(b) inambulans fuerit auditus?
Non requiro qualis ad Cain et Abel et Noe locutus
sit, et benedicens quoque Enoch (c) qualis adfuerit.
Angelus ad Agar loquitur (Gen. xvi, 9, 13) : et
utique idem Deus est. Numquid specici ejusdem est
Gen. xviii, 2). Numquid secun-
dum hominem in creationis istius habitu Christus
talis assistit, qualis et Deus est? (2) Sed homo lo-
quitur, et corpore assistit, et cibo alitur : verumta-
men Deus adoratur. Certe qui ante angelus, nunc
etiam homo est : ne naturalem hanc esse Dei spe-
ciem diversitas hujus ipsius assumptae creationis pa-
teretur intelligi. Adest autem ad Jacob etiam usque
ad luctae complexum in habitu humano, et manum
conscrit, et membris nititur, et lateribus inflectitur,
et in omni motu nostro incessuque consistit (Gen.
xxxii, 24). Sed idem postea et Moysi esse ignis os-
Exodi iii, 2): ut naturae creatae tum potius
ad speciem, quam ad substantiam naturae, fidem
disceres. Habuit tum in se potestatem conflagrandi,
non tamen naturalem suscipiens urendi necessita-
tem : quia sine rubi damno conflagratio ignis appa-
ruit.
47. Sine aeternitatis damno assumpsit. Ea virtute
qua assumpsit, absumpsit. — Curre per tempora, et
intellige qualis visus sit, vel Jesu Nave nominis sui
prophetae, vel Esaiae etiam cum (Joan. xii, 41) evan-
gelico testimonio visum praedicanti, vel (3)(d) Eze-
chieli usque ad conscientiam resurrectionis assumpto
(Ezech. xxxvii), vel Danieli hominis filium iu aeterno
saeculorum regno confitenti (Dan. vii, 13, 14), cae-
terisque aliis, quibus se in habitu variae creationis
e) in vias Dei et in opera Dei, ad cogni-
437 contumeliam mo-
litur? Creatio ista a saeculis est : caeterum ante sae-
cula infinita nativitas est. Vim sane (f) nos dictis
afferre contende, si Propheta, si Dominus, si Apo-
stolus, si sermo ullus ad divinitatis aeternae nativi-
tatem creaturae retulit nomen. In his enim omnibus
Deus, qui ignis consumens est, ita creatus inest, ut
creationem ea virtute qua assumpsit absumeret : po-
tens abolere rursum, quod tantum ad causam con-
templationis exstiterat.
48. Christum ut hominem dixit Paulus factum. Dixit
et creatum.—Beatam autem illam et veram conceptae
inira virginem carnis nativitatem, quia tum creaturae
At ubi venit adimpletio temporis,
misit Deus filium suum factum de muliere, factum sub
lege, ut cos qui sub lege sunt redimeret, ut adoptionem
filiorum (g) consequeremur (Gal. iv, 4). Filius itaque
suus est, qui est in homine et ex homine factura; ne-
que factura tantum, sed etiam creatura, ut dicitur :
Sicut est veritas in Jesu, deponere vos secundum prio-
rem conversationem veterem hominem eum, qui cor-
rumpitur secundum concupiscentias deceptionis. Inno-
vamini autem spiritu sensus vestri, et induite novum
hominem cum, qui secundum Deum creatus est (Ephes.
iv, 21 et seqq.). Induendus itaque novus homo ille est,
In justitia, et sanctitate, et veritate (Ibid.
24). Dolus enim in eo non fuit : et factus est nobis
justitia et sanctificatio, et ipse est veritas. Hunc ergo
Christum, qui secundum Deum novus homo creatur,
induimur. [(4)(h) Secundum Deum autem creatur :
quia secundum Dei justitiam, et sanctificationem, et
veritatem homo peccati nescius est creatus.]
49. Creatio nativitati aeternae nequit deputari. —
(i) Si igitur Sapientia, memorem se eorum quae a sae-
438 Dei atque in
Inambulantis.Sed et homo.Ezecielo; postea, Danielo.a) In duobus mss., Dei deambulantis.b) Antiquior codex Colb. cum Martin. et Germ.
favente Remig., in ambulantis : non displicet sic duo-
bus verbis, ut vox specie tacita intelligatur.c) Idem codex Colb., qualis fuerit.d) In plerisque mss., Ezechielo, et mox, vel Da-
ihelo.e) Verbam ingessit in ms. Remig. hic repetitur :
cujus repetitionis loco in mss. Vat. bas., Martin.,
Colb. et Sorbon. habetur, incessit. Mox apud Lips.
et Par. et cognitionem, pro ad cognitionem, male.f) Apud. Par. omissum erat nos, suffragante ve-
tere ms. Colb. cum Germ.g) In uno ms. Colb. et altero Sorbon., conseque-
remur per fidem : dissidentibus aliis libris ac sacro
textu graeco et latino.h) Quae uncinis includuntur, omittunt cum edit.
Bad. omnes mss. uno Colb. et altero Sorbon. exceptis.i) Lips. et Par., Sic igitur : renitentibus Bad.,
Er. et mss.
50. Quo sensu etsi imperite, non tamen impie posset
deputari. — Namque etsi infirmitas intelligentiae sen-
sum (a) religiosae opinionis impediret, ne nunc quae
creationis proprietas esset consequi posset; tamen
vel secundum Apostoli dictum facturam verae nativi-
tati (b) deputantem, creationem quoque etsi indocte,
tamen non impie, ad generationis fidem proficere
oportere existimare debuerat. Apostolus enim videtur,
unius ex uno nativitatem, id est, (c) Domini ex vir-
gine sine passionum humanarum conceptu praedica-
turus, non extra rationem factum de muliere locutus
esse, quem natum sciebat, frequenterque dixisset :
ut et nativitas veritatem generationis ostenderet, et
factura unius ex uno (2)(d) nativitatem protestare-
tur; quia humanae permixtionis conceptum facturae
439 substitisset. Hoc primum infelicis
mentis tuae virus est, non nativitatem creaturam no-
minare, sed pro nativitate (e) fidem creationi aptare.
Quamquam id quidem inopis ingenii esset, sed ta-
men non admodum irreligiosi, creatum idcirco
dixisse, ut impassibilis ex Deo tamquam unius
ex uno nativitas nosceretur.
51. Fides constans de aeterna Filii nativitate.—Sed ni-
hil horum constans atque apostolica fides patitur. Scit
enim in qua dispensatione temporis Christus creatus,
et in qua temporum aeternitate sit natus. Natus au-
tem ex Deo Deus est, et verae nativitatis in eo et
perfectae generationis non ambigua divinitas est.
f) generationis excedat.
(3) Solus itaque hic pius de Deo sermo est, scire Pa-
trem : scire et cum eo eum qui ex eo Filius. Neque
sane aliud de Deo, praeter quam patrem eum esse
unigeniti Dei et creatoris, docemur. Ultra se itaque
infirmitas humana non tendat : et loquatur hoc so-
lum, in quo solo ei salus est, ante carnis sacramen-
52. Huic se adhaerere profitetur Hilarius quam nec
sensu suo praefinit. — (g) Ego quidem, in quantum
concesso mihi hoc a te spiritu vigebo, sancte Pater
omnipotens Deus, ut aeternum te Deum, ita aeternum
et patrem confitebor. Neque in id umquam stultitiae
atque impietatis erumpam, ut omnipotentiae tuae sa-
Saltim pro saltem habet quoque alibi scriptus
liber noster.Divinitatem.Solus hic itaque pius de Deo sermo est. Neque
ultra procedit ms. liber, postrema charta dimi-
nutus.a) Editi, irreligiosae : emendantur ex scriptis.b) In vetusto ms. Colb. ac Germ., deputandam.
Mallemus deputantis, scil. Apostoli. Exemplo Apostoli,
qui Christum et natum dixit et factum, ut cum vera
esset illius nativitas, eam tamen non ex communi
lege, sed ex una Virgine esse, facturae vocabulo de-
lxxiii, n. 20, ubi
aiunt : Filius cum dixisset, Dominus creavit me; ne
communem ejus cum creatis rebus caeteris naturam esse
suspicaremur, necessario subjecit, Ante omnes colles
genuit me. Quibus piam nobis ac passionis omnis exper-
tem ipsius ex Patre proprietatem expressit.c) Excusi, id est, Deum ex Virgine : emendantur
ex mss.d) In antiquis mss. Vat. bas., Martin., Car-
nut. et aliquot aliis, divinitatem. Rectius in vetere
Colb., Corb., etc., nativitatem, cum sermo sit de tem-
poraria Christi ex Virgine nativitate.e) Loco verbi fidem, Lips. et Par. ex Erasmi
contumeliam. Arguun-
tur haeretici, non quod aeternam Sapientiae increatae
generationem creationem indocte nominent, sed quod
impie etiam credant. Toto hoc numero, sed praeser-
tim verbis subsequentibus notari videtur interpreta-
tio Basilii et Georgii, quorum verba superius retuli-
mus. Cum autem haec illi scripserint Ancyrae congre-
gati ante diem festum Paschae anni 358, conjectare
est hunc librum synodo illa esse posteriorem.f) Editi, excepto Par., generatio, paulo ante
omissa voce nativitatis. Post vocabulum generationis,
satis intelligitur tacita vox intelligentiam, quae in ms.
Pratell. etiam exprimitur.g) In ms. Carnut. hic tituli in morem praenotatur,
Oratio : in aliis recentioribus, Oratio sancti Hi-
tarii.440 nostrae infirmus imperfectusque sermo; ut fi-
dem intra silentium strangulet inopia eloquendi.
Namque cum verbum et sapientia et virtus in nobis
interioris motus nostri opus nostrum sit, (a) locum
tamen perfecti Dei, qui et Verbum tuum et Sapientia
et Virtus est, absoluta generatio est; ut inseparabilis
semper a te sit, qui in his aeternarum proprietatum
tuarum nominibus ex te natus ostenditur : natus au-
tem ita, ut nihil aliud quam te sibi significet aucto-
b) quod ante tempora aeterna natus esse memo-
ratur.
53. In multis naturalibus rebus, quarum latet
causa, succurrit fides, quanto magis in divinis.
— Multa enim istius modi in rebus humanis
praestitisti, quorum cum causa ignoretur, effectus
tamen non nescitur. Et religiosa est fides, ubi est
etiam naturalis (c) inscientia. Nam cum erexi in coe-
lum tuum hos luminis mei infirmes oculos, nihil
aliud esse quam coelum tuum (d) credidi. Hos enim
astriferos in eo circulos, et annuos recursus, et
(e) vergilias, et septemtrionem, et luciferum, (f) di-
versa ministeriorum suorum sortitos officia conspi-
ciens, Deum te in his, quorum intelligentiam non
g) dimensae hujus vicissitudinis assecu-
tus, fidem tamen rationis, mihi imperspicabilis
licet, apprehendens, in his te quoque quae ignoro,
non nescio. Jam vero cum in terras mente convertor,
h) imperitus, usu te tantum meae utilitatis in-
telligo. Ipsum me quoque nesciens, ita sentio : ut te
magis eo, quod mei sum ignarus, admirer. Nam di-
judicantis mentis meae aut motum aut rationem aut
vitam et non intelligens sentio, et sentiens tibi debeo,
cui ultra intelligentiam naturalis exerdii, sensum
naturae oblectantis impertias. Et cum te (i) meis
ignorans intelligam, et intelligens veneror : 441
nec ego in tuis rebus fidem omnipotentiae tuae
laxabo, quia nesciam; ut sensus meus originem
j) Unigeniti tui occupet, et sibi subdat, et aliquid in
me sit, quod ego ultra et Creatorem et Deum meum
tendam.
54. Filius ex Patris substantia natus, adeoque se-
cumdus ab eo, sed aeternus et individuus. — Nativitas
ejus ante aeterna tempora est. Si aliquid in rebus est,
quod antevenit aeternitatem; erit aliquid profecte,
quod sensum aeternitatis excedat. Tua enim res est,
et Unigenitus tuus est : non portio; non protensio,
non secundum efficientiarum opinionem nomen ali-
quod inane; sed filius, filius ex te Deo patre Deus
verus, et (k) a te in naturae tuae unitate genitus; post
te ita confitendus, ut tecum : quia aeternae originis
suae auctor aeternus es. Nam dum ex te est, secundus
a te est; dum vero tuus est, non (l) separandus ab eo
55. Spiritus sanctus non est creatura. — Et mihi qui-
a) In vetere ms. Colb. et Germ., potius tamen, non
tecum tamen.b) Vat. bas. ms., quod a te ante, etc.c) Editi, inscitia. Veterrimi codices Vat. bas. et
Colb., scientia. Verius Carnut. inscientia.d) Id est, te unum illius auctorem ac modera-
torem eredidi : quia nemo coelum contueno Deum esse
non sentiat, ut loquitur in Ps. lxv, n. 10, sed ratio-
nem qua illud moderaris, non sum assecutus.e) Apud Bad. ut in mss. virgilias : inconcinne, si
hinc vergiliae denominentur, quod ortum suum verno
tempore habeant. Tum in excusis, septemtrionem,
sine et. Porro idem est septemtrio quod bootes, trio-
nes enim antiquis erant boves aratores.f) In vulgatis, et diversa : male addita conjunc-
tione. Antea vetus ms. Colb., non luciferum praefert,
sed hujus loco plurarum. Idem habet ms. Germ. in
textu, et in margine vel pliadarum : quae lectio nobis
non probatur; cum superius memoratae sint vergitiae,
quod latinum nomen est verbi graeci g) Vat. bas. codex cum Martin., immensae hujus
vastitudinis. Magis placet librorum aliorum lectio,
qua maris aestus enarratur.h) In iisdem mss., impertitus usus a le tantum, etc.,
corrupte.i) Sic petiores mss. ubi Corb. a secunda manu
aliique recentiores habent in meis : codem sensu.
Editi vero, me.j) Aliquot ex antiquioribus mss. primogeniti tui.
Mox in vulgatis quo ego, ubi ex mss. reponimus quod
ego.k) Exemplar Vaticanae basilicae, et a te naturae
confitendus. aliis omissis. Bad. et Er. ex uno recen-
tiore ms. Colb. valde dubiae fidei, et a te in naturae
tuae veritate genitus, etc. Alter Colb. cum uno Sorbon.,
et a te in natura tua unigenitus genitus, etc. Martin.,
Remig. ac Theod., et a te in naturae tuae ingenitae ge-
nitus potestate : ita ex te confitendus, etc., quod Lips.
et Par. arripuere. Sed valde suspectum est vocabu-
lum potestate, pro post te, cum additamento vocula-
rum ex te. In vetustiore ms. Colb. necnon Corb.,
et a te in naturae tuae unigenitae
genitus, etc. Maxime arrideret, et a te naturae tuae ei
congenitae genitus, secundum illud lib. de Synodis
n. 48 : Intelligo ex Deo Deum, non dissimilis essentiae,
non divisum, sed natum, et ex innascibilis Dei substan-
tia congenitam in Filio. secundum similitudinem, uni-
genitam nativitatem. Neque etiam displiceret superior
lectio, si particula in abesset in hunc modum; et a te
naturae tuae unigenitae genitus : ut Filii et Patris unitas
verbis naturae tuae ostendatur, quibus subjungatur
unigenitae, ut Filii proprietas declaretur. Sic lib. ix,
n. 68, legimus Filii naturam a Paterna non differre,
quippe quae ex tota tota sit, quae et dum unigenita est,
patrem in se habeat. Verum nitidior visa est lectio ms.
monasterii Siivae majoris, quam eo nondum vise pre-
ferendam conjectabamus.l) Sic mss. Editi vero, non separandus a te est.442 enim mihi erga
res tuas religio est. Neque, quia te solum (a) innas-
cibilem, et unigenitum ex te natum sciens, genitum
(b) tamen Spiritum sanctum non dicturus sim, dicam
umquam creatum. Hujus ego dicti, quod mihi cum
caeteris a te substitutis commune est, (c) ad te quo-
que prorepentes timeo contumelias. Profunda tua
sanctus Spiritus tuus, secundum Apostolum (I Cor.
ii, 10), scrutatur et novit, et interpellator pro me
tuus inenarrabilia a me tibi loquitur : et ego naturae
suae ex te (d) per unigenitum tuum manentis poten-
e) eloquar, sed
etiam infamabo? Nulla te nisi res tua penetrat : nec
profundum immensae majestatis tuae, peregrinae at-
que alienae a te virtutis causa metitur. Tuum est
quidquid te init : neque alienum a te est, quidquid
virtute (f) scrutantis inest.
56. Inenarrabilis est. — Mihi autem inenarrabilis
est, enjus pro me mihi inenarrabiles sunt loquelae.
g) ex te natus est, cessante omni ambiguitate
sermonis atque intelligentiae difficultate, solum quod
natus est manet : ita quod ex te per eum sanctus
Spiritus tuus est, etsi sensu quidem non percipiam,
sed tamen teneo conscientia. In spiritalibus enim re-
bus tuis hebes sum, Unigenito tuo dicente : Ne mire-
ris quod dixerim tibi, oportet vos nasci denuo. 443
Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis; sed ne-
scis unde veniat, et quo eat. Sic est omnis qui natus est
(h) ex aqua et Spiritu sancto (Joan. iii, 7, 8). Rege-
nerationis meae fidem oblinens nescio : et quod igno-
ro, jam teneo. Sine sensu enim meo renascor, cum
efficientia renascendi. Modus autem Spiritui nullus
est, (i) loquenti cum velit, quod velit, ubi velit. Et
j) definitione mo-
derabor? Omnia quidem facta per Filium, qui apud te
Deum in principio erat Deus Verbum, Joannes tuus
loquitur (Joan. i, 1, 3). Sed creata omnia in eo in
coelis et in terra visibilia et invisibilia Paulus (k) enu-
merat (Coloss. i, 16). Et cum universa in Christo et
a) Hunc locum Erasmus in praefat. censoria vir-
gula notavit, quasi, inquit, Spiritus sanctus nascatur
et ipse a Patre. Sed cum Hilarius Spiritum sanctum
genitum non esse dicendum proxime affirmet; Pa-
trem solum innascibilem satis intelligitur praedicare,
non quia solus sit nativitatis expers; sed quia solus
sine principio, solus sine auctore, solus essentiam
suam habeat ab alio non acceptam, seu, ut vocant,
incommunicatam. Quae loquendi ratio apud Theolo-
gos ita etiamnum recepta est, ut innascibilitas apud
illos Patris notio censeatur. Non alio sensu Sirmiense
Si quis Spiritum San-
ctum Paracletum dicens, innascibilem Deum dicat,
anathema sit.b) Non leviter praetereundus est hic locus, ubi Hi-
larius diserte fatetur Spiritum sanctum non esse ge-
nitum, cum tamen lib. vii, n. 15, asserat quod natu-
rae aequalitatem sola possit praestare nativitas; et num.
26 : Sola ei nativitas filii non impie per similitudinem
creditur aequalis. Imo in hoc ipso libro proxime au-
divimus, n. 51 : Nihil enim in rebus Dei nisi natum et
aeternum confitemur. Ex quo sequitur. Spiritum san-
ctum non esse Deo aequalem. Illius tamen cum Deo
unitatem, et aequalitatem cum Patre hic tam lucu-
lenter adstruit, ut superioribus in locis nativitatem
conditioni vel ex nihilo, vel ex aliena substantia, du-
bio procul intelligendus sit opponere. Unde post al-
lata ex lib. vii, n. 26, verba Sola ei nativitas, etc.,
proxime subjicit : Nam quidquid extra eum est, cum
contumelia ei honoratae virtutis aequabitur. Neque vero
Spiritum sanctum aut ex nihilo aut ex aliena substan-
tia esse minus clare negat, quam ipsum Filium. Nam
sicut de Filio dicit : Tua enim res est : ita et de Spi-
ritu sancto : Nulla te nisi res tua penetrat... tuum est,
quidquid te init : sicut Filium lib. vi, n. 33 et alibi,
non ut esset coepisse ex nihilo, sed exiisse a manente,
ita et hic Spiritum sanctum manentis ex Deo naturae
profitetur. Hinc Spiritus sancti contumelias in ipsum
Patrem redundare declarat, sicut docere solet Patrem
ab his ipsis inhonorari, qui Filium inhonorant.e) Sic duo mss. Colb., unus Sorb., etc. Plerique
alii cum Lips. et Par., ad te quoque prorepentis timeo
contumeliam : pro quibus pessime apud Bad. et Er.,
praetendisti sensui meo contumeliam. Prima fronte pla-
cet cum mss. Vat. bas. et Mart., a te quoque proce-
dentis timeo contumeliam : Carn. et Vind. hoc faven-
tibus, quod in iis praeferatur a te, non ad te. Verum
haec lectio eo magis est suspecta, quo in animum fa-
cilius cadat quam altera : maxime cum non occurrat
nisi in iis mss. in quibus librarii nonnulla sibi per-
miserunt. Deinde orationis leges in procedentem aut
procedenti postulant, non procedentis. Demum parti-
cula quoque indicat contumeliam dicti, quo Spiritus
sanctus creatus asseritur, non in illum solum cade-
re, sed et in eum cujus est Spiritus. Quod eo fere
d) Perverse apud Bad., per unitam tuam manentis.
Quod Erasmus non mutans, tantum ad oram libri
annotavit, cum unigenito tuo. Ex quo postea confecit
Lipsius, cum unigenito tuo manantis. Reformantur ex
Par. et mss. In his docemur, Spiritum sanctum esse
potentiam naturae suae, hoc est, quae sua sit, per se
subsistat, et non alteri inhaereat; neque ita naturae
suae, ut non a Patre per Unigenitum ipsius originem
habeat : sed ita tamen esse ab utroque, ut sit naturae
manentis, hoc est, cujus proprium sit esse, et initium
nescire. Huc attinet, quod lib. viii, n. 19, Spiritus
sancti processionem consistentis egressionem existi-
mandam innuit : egressionem quidem, ob subsisten-
tiam ipsius distinctam ab eo unde procedit; consis-
tentis vero, quia non recedit ab eo ex quo subsistit.e) Er., Lips. et Par., non modo non eloquar : cas-
tigant mss.f) Vetustior ms. Colb. cum Germ., scrutantis est.
Alter cum uno Sorbon., scrutantis in te est.g) Ex mss. revocamus ex te natus : quod in prius
vulgatis desiderabatur.h) Erasmus, natus est ex Spiritu sancto : puto, ut
nostris Scripturae exemplaribus congrueret. Sed in
omnibus Hilarii edit. et mss. habetur, natus est ex
aqua et Spiritu sancto. Quamquam non exstat sancto in
mss. nisi in Martin. uno Colb. et altero Sorbon.i) In mss. loquendi. In eumdem Scripturae locum
pariter observat Gregorius Nazianz. Or. xxiv, n. 22,
testatam esse Spiritus sancti divinitatem, nempe ex eo
quod herili, non autem servili modo accedit, j) Mss. Vat. bas., Colb. ac Germ., definitionem.k) Martinianus codex, enarrat.444 sensum intelligentiae meae secun-
dum eos de Unigenito tuo dicam, quam esse natum;
ita quoque ultra ingenii humani opinionem secundum
eos nihil aliud de sancto Spiritu tuo loquar, quam
Spiritum tuum esse. Neque sit mihi inutilis pugna
verborum, sed incunctantis fidei constans professio.
57. Oratio.—Conserva, oro, hanc fidei meae incon-
taminatam religionem, et usque ad excessum spiritus
a) Verba, una tecum adorem : sanctum, desideran-
tur in mss. Colb. ac Germ.b) His subjicitur in ms. Corb. : Explicit liber xii.
Lege cum pace Domini nostri Jesu Christi feliciter : in
uno Sorbon. Explicit liber xii Hilarii episcopi Trini-
tatis feliciter : in Silv. Explicit liber xii Hilarii epi-
scopi de fide sanctissimae Trinitatis adversus haereticos :
in Vindocin. Expliciunt libri xii sancti inimitabilis riri
Hilarii de fide Patris et Filii et Spiritus sancti.a) una tecum adorem : sanctum Spiritum tuum, qui
ex te per unigenitum tuum est, promerear. Quia mihi
idoneus ad fidem testis est, dicens : Pater, omnia mea
tua sunt, et tua mea (Joan. xvii, 10), Dominus meus
Jesus Christus, maneas in te et ex te et apud te sem-
per Deus : qui est benedictus in saecula saeculorum.
Amen. (b)