886 ARGUMENTUM.- Dividitur tractatus Novationi de Trinitate in triginta et unum caput. Primum de iis verbis regulae veritatis, seu fidei (quam Symbolum vocamus) commentatur, quoe nos credere jubent in Deum Patrem et Dominum omnipotentem, rerum omnibus perfectissimum creatorem, a capite 1 ad 8 usque, ubi, inter alia etiam attributa divina, immensitatem, aeternitatem, unitatem, bonitatem, immutavilitatem, im- mortalitatem, spiritualitatem, partim ex ratione, partim ex SS. Litteris astruit; additque nec passiones, nec membra Deo attribui posse, haecque in Scriptura solummodo ἀνθρωποπαθικῶς de Deo enuntiari. A ca- pile 9 usque ad 28, ad ea Symboli nostri quoque verba late explicanda accedit, quae nobis fidem commendant in Filium Dei Jesum Christum, Dominum, Deum nostrum, Christum in Veteri Testamento promissum, verum hominem, verumque Deum esse, Scripturam Veteris Novique Foederis auctoritate probat; capite 18 errorem Sabellianorum refutat, et auctoritate SS. Litterarum distinctionem Patris et Filii confirmat, hu- jusque hoeressiarchae objectionibus aliorumque dein respondet. De fide in Spiritum sanctum agit capite 18, inquiens : Deinceps fidei auctoritatem admonere nos, post Patren et Filium, credere etiam in Spiritum sanctum : cujus operationes ex Scripturis recenset et comprobat. Dein unitatem Dei cum ante disputatis conjungere studel, tandemque summam rerum expositarum exhibet.

Deus super omnia, ipse continens omnia, immensus, aeternus, mente hominis major, sermone inexpli- cabilis, sublimitate omni sublimior. Super quae omnia ipse continens cuncta, nihil extra se vacuum deserens, nulli Deo superiori (ut quidam putant) (17) locum reliquit. Quandoquidem ipse universa sinu perfectae magnitudinis et potesta- tis incluserit, intentus semper operi suo, et vadens per omnia, et movens cuncta, et vivificans universa, et conspiciens tota, et in concordiam elementorum emnium discordantes materias sic connectens, ut ex disparihus elementis ita sit unus mundus ista c(??)agn(??)entata conspiratione solidatus, ut nulla vi Gallandii commentarius. (12) Donasset. Maluissem condonasset, nisi vidis- sem Novatianum vocabulo donavi eodem sensu quo hic, usum esse in Epistola Romani cleri nomine seripta ad Cyprianum. Sic enim vertit Matth. XVIII, 32, Donavi tibi omne debitum. JACKSON. (13) Angelos prius instituerit. Fuit non modo No- vat ani haec sententia, sed etiam B. Hieronymi in cap. I Epist. ad Til., tum Graecorum omnium, quod Ange i prius (ad est, ante omnem creaturam) instituti fuerint. Sed B. Augustinus, lib. XI de Civ. Dei, cap. 5, 6 et 7, et lib. XII, cap. 15, et alibi ma- gis amp(??)cete(??)dam censet eam sententiam quod juxta Eccli. XVIII, I, creaverit omnia simul Deus. Quam etiam sequi(??)ur Magister Sententiarum, et post eum doctores scholastici : quae praeterea definita est in concilio Lateran. sob Innocentio III, et in Decre- tales recepta, cap. Firmiter credimus, tom. de s(??)mma T(??)(??)nit. et Fide cathol. PAMEL. (14) Namque... ipsa sunt. Ita edidit Pamelius ex conjectura La(??)inii. Al. : Nam neque quae infra ter- ram jacent, ipsa sunt. Sed duobus editoribus Angli- canis, deleto nam, legendum videtur : Neque queoe infra terram jacent, ipsa sunt, etc. (15) Locus eniam est. In eamdem sententiam cum Novatiano, plerique Patrum, sive Graecorum, sive (??)atinorum. Con(??)ulatur prae caeteris Hippolytus ad- versuo Gracos, tom. II (??)estra. B(??)bliolli pag.4(??)1 (??)q. dissolvi possit, nisi cum illum solus ipse qui fecit (II Pet. III, 13), ad majora alia praestanda nobis, solvi jusserit. Hunc enim legimus omnia continere : et ideo nihil extra ipsum esse potuisse; quippe cum originem omnino non habeat, consequenter nec exitum sentiat : nisi forte, quod absit, aliquando esse coeperit, nec super omnia sit, sod dum post ali- quid esse coeperit, infra (18) id sit quod ante ipsum fuerit, minor inventus potestate, dum posterior de- notatur etiam ipso tempore. Ob hanc ergo causam semper immensus, quia nihil illo majus est : sem- per aeternus, quia nihil illo antiquius. Id enim quod sine origine est, praecedi a nullo potest, dum non habet tempus. Ideo immortalis, non deficiens in consummationis exitu. Et quoniam sine lege est quidquid sine origine est, modum temporis ex- cludit (19), dum se debitorem nemini sentit. De hoc ergo, ac de eis quae sunt ipsius et in eo sunt, nec mens hominis quae sint, quanta sint, et qualia sint, digne concipere potest, nec eloquentia ser- monis humani aequabilem majestati ejus virtutem sermonis expromit. Ad cogitandam enim et ad elo- quendam illius majestatem et eloquentia omnis merito mula est, et mens omnis exigua est : major est enim mente ipsa, nec cogitari possit quantus sit, ne si potuerit cogitari (20), mente humana mi- nor sit, qua 890 concipi possit. Major est quoque omni sermone, nec edici (21) possit : ne si potuerit edici, humano sermone minor sit, quo, cum edi- citur, et circumiri et colligi possit. Quidquid enim de illo cogitatum fuerit, minus ipso erit : et quid- quid enuntiatum fuerit, minus illo comparatum circum ipsum erit. Sentire enim illum taciti ali- qua(??)(??)nus possumus; ut autem ipse est, sirn(??)one explicare non possumus. Sive enim illum dixeris Lucem (22), creaturam ipsius magis quam ipsum dixeris; ipsum non expresseris : sive illum dixeris (16) Infra. Sic ex ms. Woweri correxi vocem intra, quam habent omnes editi. JACKSON. (17) Ut quidam putant. Valentiniani scilicet, qui supra Demiurgum, id est opificem, Deum, consti- tuebant Deum superiorem Bython, cum tricenario AEonum numero. PAMEL. (18) Infra. Hanc item vocem ex ms. Wowerii restituit Jacksonus, ubi vulgati habent intra. Atque ita legentium conjiciebat quoque Welchmanus, .(19) Modum temporis excludit, dum, etc. Sic Pa- melius, quem sequitur Jacksonus. Placuit tamen Welchmano voculam dum ante modum transferre. (20) Ne si poluerit cogitarit, etc. Ita Pamelius et utiaque Frobeniana editio. At Gagnaeus et Barreu- sis : Quia si poterit cogitari, mente humana minor sit oportet. (21) Edici. Vox Novatiano usitata : propterca jure a Pamelio et Jacksono retenta. Al. dici. Inte- grum autem locum Gagnaeus et Barrensis ita effe- runt : Nec dici possit : quia si potuerit edici, hu- mano sermone minor sit oportet, quo cum edicitur, circumiri et colligi posset. (22) Sive enim illum dixeris LUCEM, etc. Νovatia- nus hic Theophilum Antiochenum exscripsisse vi- detur, qui lib. I, cap. 3, ad Autolyc. haec habet- L v>p γ'>; ijzbv ί'{~ω} ποίημ* zltoj ίτ. λ. (??). (??). « Si lucem enm dicam, optus ejus dico, etc. » Locum inspicias velim et conferas. Virtutem, potentiam ipsius magis quam ipsum dixeris et deprompseris : sive dixeris Majestatem, honorem ipsius magis quam illum ipsum descri- pseris. Et quid per singula quaeque percurrens lon- gum facio? semel totum explicabo. Quidquid om- nino de illo retuleris, rem aliquam ipsius magis et virtutem, quam ipsum explicaveris. Quid enim do co condigne aut dicas, aut sentias, qui omnibus et sermonibus et sensibus major est? Misi quod uno modo (et hoc ipsum quomodo possumus, quomodo capimus, quomodo intelligere lice(??)) quid sit Deus mente capiemus, si cogitaverimus id illum esse, quod quale, et quantum sit non possit intelligi, nec in ipsam quidem cogitationem possit venire. Nam si ad solis aspectum oculorum nostrorum acies hebescit, ne orbem ipsum obtutus inspiciat obviorum sibi super(??)tus fulgore radiorum : hoc idem mentis acies patitur in cogitatione omni de Deo; et quanto ad considerandum Beum plus inten- ditur, tanto magis ipsa cogilationis suae luce caeca- tur. Quid enim de eo (ut iterum repetam) condigne dicas, qui est sublimitate omni sublimior, et altitu- dine omni altior, et profundo omni profundior, et omni luce lucidior, et omni claritate clarior, omni splendore splendidior, omni robore robustior, omni virtute viritior (23), omni pulchritudine pulchrior, veritate omni verior, et fortitudine omni fortior, et majestate omni major, et omni potentia potentior, et omnibus divitiis ditior, omni prudentia prudentior, et omni benignitate benignior, omni bonitate me- lior, omui justitia justior, omni clen entia clemen- tior? Minora enim sint necesse est omnium (24) genera virtutum eo ipso, qui virtutum omnium et Deus et Parens est : ut vere dici possit, id Deus esse (25), quod ejusmodi est cui comparari nihil potest. 891 Super omne est enim quod dici po- test. Mens est enim quaedam gignens et complens omnia, quae sine ullo aut initio aut termino tempo- ris, causas rerum naturaliter nexas ad utilitatem omnium summa et perfecta ratione moderetur.

Deum esse omnium conditorem, dominum et paren- tem, e sacris Scripturis probatur.

Hunc Igitur agnoscimus et scimus Deum, condi- torem rerum omnium : Dominum, propter potesta- Gallandii commentarius. (23) Viritior. Vox ignota : quam tamen exhibent omnes editi. Lugendum omnino puto viriosior, quod habet Tertullianus de Anima, cap. 19. Atque errat Pamelius, dum ait Tertullianum usum esse voce viritior. Vid. sup., not. 4, ad cap. I. JACKSON. (24) Omnium. Mallet omnia Welchmanus, ejus- que conjectura probatur et Jacksono. (25) Id Deus esse. Ita Pamelius, Gagnaeus et Burrensis ms. Wow. Id est Deus, quod ejusmodi est, etc. Welchmanus vero conjicit legendum Deum. At lectio vulgata ferri potest. si Deus accipiatur τε- χνικῶς, sive pro nomine propr o. JACKSON. (26) Et parentem. Cum Pamelio voculam et reti- n(??)i quam ed(??)ii plerique omittunt. tem, et parentem (26) propter institutionem : hunc, inquam, qui dixit, et facta sunt omnia (Psal. CXLVIII, 5); proecepit, et processerunt universa; de quo scrii- ptum est (Psal. CIII, 24) : Omnia in sapientia feci- sti; de quo Moyses (Deuteron. IV, 39) : Deus in coelo sursum et in terra deorsum; qui, secundum Isaiam (Isa. XL, 12), mensus est coelum palmo, ter- ram pugillo : qui aspicit terram, et facit eam tre- mere (Psal. CIII, 32); qui continet gyrum terroe, et eos qui habitant in ipso quasi locustoe; qui expen- dit (27) montes in pondere, et nemora in statera (Isa. XL, 22, 12), id est certo divinae dispositionis examine : ac, ne facile in ruinam procumberet ma- guitudo inaequaliter jacens, si non paribus fuisset librata ponderibus, onus hoc moderanter terrenae molis aequavit. Qui dicit per prophetam (Isa. XLV, 22) : Ego Deus, et non est proeter me. Qui per cumdem prophetam refert (Isa. XLII, 8) : Quoniam majestatem meam non dabo alteri; ut omnes cum suis figmentis ethnicos excludat et haereticos, pro- bans Deum non esse qui manu artificis factus sit, nec eum qui ingenio haeretici fictus sit (28). Non est enim Deus, cui, ut sit, quaerendus est artifex. Quique adhuc adjecit per prophetam (Isa. LXVI, 1) : Coelum mihi thronus est, terra autem scabellum pe- dum meorum : qualem mihi oedificabitis domum, aut quis locus requiei meoe? ut ostendat quoniam multo magis illum templum non capit, quem (29) mundus non capit : et haec non ad sui jactantiam, sed ad nostri scientiam refert. Neque enim ipse a nobis desiderat magnitudinis gloriam, sed nobis vult reli- giosam, qua pater, conferre sapientiam. Quique praeterea ferinos nostros animos, et de agresti im- mamitate tumidos et abruptos ad lenitatem trahere volens, dicit (Ibid. V. 2) : Et super quem 892 re- quiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quie- tum, et trementem verba mea? ut Deum aliquatenus quantus sit possit agnoscere, dum illum per Spiri- tum collatum discit timete. Qui similiter adhuc magis in notitiam nostri volens pervenire, ad cul- turam sui nostros excitans animos, aiebat (Isa. XLV, 7) : Ego sum Dominus, qui feci lucem et creavi tenebras; ut vicissitudinum istarum quibus no- ctes diesque moderantur, non naturam, nescio quam (30), putaremus (31) artificem; sed Deum (27) Expendit. Hunc locum citat infra Novatianus cap. 30, ubi habet suspendit : eamque lectionem in le huc transtulit Jacksonus. (28) Qui ingenio hoeretici fictus sit. Tertullianum imitatur auctor, qui, ut observat Pamelius, lib. de Proecript. in catalogo haereticorum eos recenset, qui alium Deum sibi hoeretico fingebant ingenio. (29) Quem. Ita restitui ex Junio et Latinio pro vulg. edit quum. JACKSON. (30) Non naturam nescio quam. Auctor Recogni- tionum lib. VIII, c. 34 : Qui naturam pro Deo no- minant, minant, et per naturam facta esse cuncta testantur, latet eos appellationis suoe error Si enim natu- ram irrationabilem putant, stultissimum est, ra- tionabilem creaturam ab irrationabili factore'pro- gredi. Si vero ratio est, id est logos, per quam facta constat universa; superfluo nomen immutant, ubi de Conditoris ratione profitentur. Hac de re item dis- putat idem auctor paulo superius, cap. 20. (31) Putaremus. Hanc vocem in textum retuli ex mss. Woweri, pro edit. putemus, quod non tam bene convenit sequenti agnosceremus. JACKS. agnosceremus potius (quod erat verius) conditorem. Quem quoniam obtutu oculorum videre non possu- bius, de operum magnitudine et virtute et maje- state condiscimus : Invisibilia enim ipsius, inquit apostolus Paulus, a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; sempiterna quo- que ejus virtus et divinitas (Rom. I, 20) : ut animus humanus ex manifestis occulta condiscens, de ope- rum magnitudine quae videret, mentis oculis artifi- cis magnitudinem cogitaret. De quo idem Apostolus (I Tim. I, 17) : Regi autem saeculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria. Evasit enim ocu- lorum contemplationem, qui cogitationis vicit ma- gnitudinem : Quoniam, inquit, ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 33). Nain et impe- rio ejus omnia, ut ex ipso sim : et verbo ejus di- gesia, ut per ipsum sint : et in judicium ejus reci- dunt universa; ut dun in ipso, exspectant liberta- (??)em corruptione deposita (Rom, VIII, 21), in ipsum videantur esse revocata.

Bonum quoque, semper sui similem, immutabilem, unum et solum, infinitum : cujus nec nomen pro- prium possit edici, et incorruptibilem, et immortalem.

Quem solum merito bonum pronuntiat Dominus (Luc. XVIII, 19) : cujus bonitatis totus testis est mundus, quem non instituisset, nisi bonus fuisset. Nam si omnia bona valde (Gen. I, 31), consequenter ac merito et quae instituta sunt bona, bonum insti- tutorem probaverunt : et quae a bono institutore sunt, aliud quam bona esse non possunt : ex quo omne malum facessat a Deo. Nec enim potest fieri ut sit initiator aut artifex ullius mali operis, qui nomen sibi perfecti vindicat et parentis et judicis : maxime 893 cum omnis mali operis vindex sit et judex; quoniam et non aliunde occurrit homini malum, nisi a bono Deo recessisset (32). Hoc autem ipsum in homine denotatur : non quia necesse fuit, sed quia ipse sic voluit. Unde manifeste et quid malum esset apparuit, et, ne invidia in Deo esse videretur, a quo malum ortum esset, eluxit. Hic ergo semper sui est similis, nec se unquam in ali- quas formas vertit aut mutat (Jac. I, 17), ne per immutationem etiam mortalis esse videatur. Im- mutatio enim conversionis, portio cujusdam com- prehenditur mortis. Ideo nec adjectio in illo un- quam ullius aut partis aut honoris accedit, ne quid Gallandii commentarius. (32) Recessisset. Latinius eleganter legit reres- sisse. Et ve(??)a videtur lectio, Graece loquendi for- mula. JACES (33) Potest. Malim legi esse potest : et sic habet auctor ipse statim in hoc capite. ID. unquam perfecto defuisse videatur : nec detrimen- tum in eo aliquod agitur, ne gradus mortalitatis receptus esse videntur : sed quod est, id semper est; et qui est, semper ipse est; et qualis est, sem- per talis est. Nam et incrementa originem mon- s(??)rant, et detrimenta mortem atque interitum pro- bant, et ideo : Ego, ait, sum Deus, et non sum mutatus (Malach. III, 6), statum suum tenens sem- per, dum id quod natum non est, converti non po- test. Hoc enim in ipso quidquid illud potest (33) quod est Deus, semper sit necesse est; ut semper sit Deus, servans sese virtutibus suis. Et ideo dicit (Exod. III, 14) : Ego sum qui sum. Quod enim est, ideo hoc habet nomen, quoniam eamdem semper sui oblinet qualitatem. Immutatio enim tollit illud nomen quod est : quidquid enim aliquando venitur, mortale ostenditur, hoc ipso quod convertitur. Desinit enim esse quod fuerat, et incipit conse- quenter esse quod non erat : idcirco et merito in Deo manet semper status suus, dum, sine detri- mento commutationis, semper sui et similis et aequalis est. Quod enim natum non est, nec mutari potest : ea enim sola in conversionem veniunt, quaecunque fiunt vel quaecunque gignuntur; dum quae aliquando non fuerant, discunt esse nascendo, atque ideo nascendo converti. At enim illa quae nec nativitatem habent nec artificem, excluserunt a se demutationem, dum in qua conversionis causa est, non habent originem : ideo et unus pronuntiatus est, dum parem non habet (34) : Deus enim, quid- quid esse potest Deus est, summum sit necesse est. Summum autem quidquid est, ita demum summum esse oportet, dum extra comparem est. Et ideo solum et unum sit necesse est, cui conferri nihil potest, dum parem non habet. Quoniam nec duo infinita esse possunt, ut rerum dictat ipsa natura. Infinitum est autem, quidquid nec originem habet omnino, nec finem. Excludit enim alterius initium, quidquid 894 occupaverit totum. Quoniam si non omne (35) id quod est, quidquid est continet; dum intra id invenitur quo continetur, minus inventum eo quo continetur, Deus esse desierit (36), in alte- rius potestatem redactus, cujus magnitudine, qua minor, fuerit inclusus : et ideo quod (37) con- tinuit, Deus potius esse jam coeperit. Ex quo effe- ctum est ut nec nomen Dei proprium possit edici, quoniam non possit nec concipi. Id enim nomine (34) Habet. Ex Frobenio Welchmanus legit ha- beat; et locum Ita distinguit; Dum parem non ha- beat : Deus, quidem enim esse, etc. Quod quidem magis probatur Jacksono. (35) Si non omne, etc. Theophilum Antiochenum expressit hic Novatianus, lib. II, ad Autolyc., c. 3. (36) Desierit. Ita editi plerique : quae quidem lectio apprime congruit cum sequentibus, fuerit, coeperit. At Gagnaeus et Barrensis, quos sequitur Welchmanus, desinet : minus recte, ut videtur. (37) Ideo quod. Welchmanus conjicit legendum id quod. Neque abnuit Jacksonus. continetur, quidquid etiam ex naturae suae condi- tione comprehenditur. Nomen enim significantia est ejus rei, quae comprehendi potuit ex nomine. At quando id dc quo agitur tale est, ut condigne nec ipsis intellectibus colligatur; quomodo appellatio- nis digne vocabulo pronuatiabitur, quod dum extra intellectum est, etiam supra appellationis signifi- cantiam sit necesse est? Ut merito quando nomen suum Deus, ex quibusdam rationibus et occasioni- bus adjicit et praefert (38), non tam legitimam pro- prietatem appellationis sciamus esse depromptam, quam significantiam quamdam constitutam; ad quam dum homines decurrunt, Dei misericordiam per ipsam impetrare posse videantur. Est ergo et immortalis et incorruptibilis, nec detrimenta sen- tiens omnino, nec finem. Nam et quia incorrupti- bilis, ideo et immortalis; et quia immortalis, utique et incorruptibilis; utroque invicem sibi et in se connexione mutua perplexo (39), et ad statum aeter- nitatis vicaria concatenatione producto, et immor- talitate de incorruptione descendente, et incorru- ptione de immortalitate veniente.

Cujus si iracundias et indignationes quasdam, et odia descripta in sacris paginis teneamus, non tamen haec intelligi ad humanorum exempla vitiorum.

Cujus etiam si iracundias legimus (40), et indi- guationes quasdam descriptas tenemus, et odia relata cognoscimus, non tamen haec intelligimus ad hu- manorum relata esse exempla vitiorum. Haec enim omnia, etsi hominem possunt corrumpere, divi- nam vim non possunt omnino vitiare. Passiones enim istae in hominibus merito esse dicentur, in Deo non merito judicabuntur. Corrumpi enim per haec homo potest, quia corrumpi potest : corrumpi per haec Deus non potest, quia nec corrumpi po- test. Habent igitur ista vim suam quam exer- ceant; sed ubi praecedit passibilis materia, non ubi praecedit impassibilis substantia. Nam et quod irascitur Deus, non ex vitio ejus venit, sed ad remedium nostri illud facit. Indulgens est enim, etiam tunc cum minatur : dum per haec homines 895 ad recta revocantur. Nam quibus ad honestam vitam deest ratio, metus est necessarius, ut qui ra- tionem reliquerunt, vel terrore moveantur. Et ideo omnes istae vel iracundiae Dei, vel odia, vel quae- cunque sunt hujusmodi, dum ad medicinam no- stram proferuntur (ut res docet), ex consilio, non ex vitio venerunt, noc ex fragilitate descendunt; propter quod etiam ad corrumpentium Deum va- lere non possunt. Materiarum enim in nobis ex qui- Gallandii commentarius. (38) Et praefert. Ms. Voweri aut praefert. JACK- son..., (39) Perplexo... producto. Editi perplexa producta, contra leges grammaticas. Editiones Anglicanas secuti sumus. (40) Legimus. Sic edit. Welchm. et Jackson, pro vulgata lectione legitimas. bus sumus, diversitas ad iracundiae consuevit cor. rumpentem nos excitare discordiam; quae in Deo vel ex natura vel ex vitio non potest esse : dum non utique ex coagmentis corporalibus intelligitur es e constructus. Est enim simplex, et sine ulla corporea concretione, quidquid illud est totus, quod se solus scit esse; quandoquidem Spiritus sit di- ctus (Joan. IV, 24). Et ideo haec quae in hominibus vitiosa sunt et corrumpentia, dum ex corporis ipsius et ma(??)eriae corruptibilitate irascuntur, in Deo corruptibilitatis vim exercete non possunt : quan- doquidem (41), ut diximus, non ex vitio, sed ra- tione venerunt.

Et licet Sciriptura faciem divinam saepe ad humanam formam convertat, non tamen intra haee nostri cor- poris lineamenta modum divinae majestatis includi.

Et licet Scriptura coelestis ad humanam formam faciem divinam saepe convertat, dum dicit (Psal. XXXIII, 16): Oculi Domini super justos : aut dum (Gen. VIII, 21): Odoratus est Dominus Deus odorem bonae fragrantiae : aut dum traduntur Moysi tabulae scriptae digito Dei (Exod. XXXI, 18): aut dum popu- lus filiorum Israel de terra AEgypti manu valida et brachio excelso (Psal. CXXXV, 12) liberatur : aut dum dicit (Isa. I 20): Os enim Domini locutum est haec : ant dum terra scabellum pedum Dei esse per- hibetur (Isa. LXVI, 1): aut dum dicit : (IV Reg. XIX, 16): Inclina aurem tuam, et audi : nos (42) qui dicimus, quia Lex spiritalis est, non intra haec no- stri corporis lineamenta, modum aut figuram divi- nae majestatis includimus, sed suis illam intermi— natae magnitudinis (ut ita dixerim) campis sine ullo line diffundimus. Scriptum est enim (Psal.CXXXVIII, 8,9, 10): Si ascendero in coelum, in ibi es : si de- scendero ad inferos, ades : et si assumpsero alas meas, et abiero trans mare, ibi manus tua apprehendet me, et dextera tua detinebit me. Rationem enim divinae Scripturae de temperamento dispositionis cogno- scimus. Parabolis enim adhuc, secundum fidei tem- pus, 896 de Deo Prophetes tunc loquebatur, non quomodo Deus erat, sed quiomodo populus capere poterat. Ut igitur haec sic de Deo dicantur, non Deo, sed populo potius implitetur. Sic (Exod. XXVI) et tabernaculum erigere populo permittitur; nec tamen Deus intra tabernaculum clusus (43) conti- netur; sic (III Reg. IV) et templum exstruitur; nec tamen Deus intra templi angustias omnino sepitur. Non igitur mediocris est Deus, sed populi medio eris est sensus : nec angustus Deus, sed rationis populi angustus est intellectus habitus. Denique In (41) Quandoquidem. Cod. Anglicus ms. vetustiss. legit quoniam quidem.JACKSON. (42) Nos. Al. Sed nos. Illud sed praete(??)misimus cum editoribus Anglicanis, ex verborum auctoris tenore. (43) Clusus. Deest apud Welchmanum haec vos, quam reliqui prae se ferunt. Evangclio (Joan.IV, 21): Veniet hora, Dominus aie(??)at, cum neque in monte isto, neque in Hierusa- tem adorabitis Patrem, et causas reddidit dicens (Ibid. V, 21); Spiritus est Deus; et eos ergo qui adorant (44), in spiritu et veritate adorare oportet. Efficaciae igitur ibi divinae per membra monstran- tur : non habitus Dei, nec corporalia lineamenta ponuntur. Nam et cum oculi describuntur, quod omnia videat exprimitur; et quando auris, quod omnia (45) audiat proponitur; et cum digitus, si- g(??)(??)ficantia quaedam voluntatis aperitur; et cum na- res, precum quasi odorum perceptio ostenditur; et cum manus, quod creaturae sit omnis auctor pro- batur; et quando bracilium, quod nulla natura contra robur ipsius repugnare posit edicitur; et quando pedes, quod impleat omnia, nec sil quid- quam ubi non sit Deus, explicatur. Neque enim sunt ei aut membra aut membrorum officia neces- saria, ad cujus solum etiam tacitum arbitrium et serviunt et adsunt omnia. Cur enim requirat ocu- los, qui Lux est? aut cur quaerat pedes, qui ubi· que est? aut cur ingredi velit, cum non sit quo extra se progredi possit? aut cur manus expetat, cujus ad omnia instituenda artifex est et silens vo- luntas? Nec auribus eget, qui etiam tacitas novit voluntates (46). Aut propter quam causam linguam quaerat, cui cogitare jussissc est? Necessaria enim haec membra hominibus fuerunt, non Deo : quia inefficax hominis consilium fuisset, nisi cogitamen corpus implesset; Deo autem non necessaria, cu- jus voluntatem non tantum sine aliqua moli ione opera subsequuntur, sed ipsa statim opera cum voluntate procedunt. Caeterum ipse totus oculus, quia totus videt; et totus auris, quia totus audit; et totus manus, quia totus operatur; et totus pes, quia totus ubique est. Idem enim quidquid illud est, totus aequalis est, et totus ubique est. Non caim habet in se diversitatem sui, quidquid est sim- plex. Ea cuim demum in diversitatem membrorum racidunt, quae veniunt ex nativitate in dissolutio- Gallandii commentarius. (44)Adorant. Welch. adorant cum, juxta et Gr. V(??)lg. Al. omittunt. Et forte omisit ipse Novatia- nus. (45) Omnia. Ita Pamelius aliique. Gelenius ta- men qu(??)m sequitur Welchmanus, omnes. (46) Nec auribus... voluntates. Excidit haec peri- cope ab edito Welchmaniano. Ubi et paulo post legitur, non tautum atiqua molitione, dempta prae- positione sine, quam alii exhibent. (47) Sed haec. Ita vulg. Welchmanus mallet, quam haec. Jacksonus vero sed hanc, ut referatur ad di- versitatem membrorum. Videtur tamen auctor haec tum ad diversitatem membrorum, tum ad dissolutio- nem retulisse. (48) Puto. Cod. Anglic. ms. putem, quod malim. JACKSON. (49) Faciens. Ita Welchmanus, cui adhaeret Jack- sonus, pro edit, facientibus. Quam quidem germa- nam esse lectionem, inquit posterior editor Angli- canus, attendenti facile patebit. Christus enim erat, qui in Evangelio suo hominibus intelligendi incre- menta faciebat. nem. Sed haec (47) quae 897 concreta non sunt, sentire non possunt. Quod enim immortale est, quidquid est, illud ipsum anum et simplex et semper est. Et ideo quia unum est, dissolvi non potest; quoniam quidquid est illud ipsum extra jus dissolutionis positum, legibus est mortis solu- tum.

Spiritus quoque cum Deus dicitur, claritas et lux, non satis Deum illis appellationibus explicari.

Sed illud quod dicit Dominus (Joan. IV, 24) Spi- ritum Deum, puto (48) ego sic locutum Christum de Patre, ut adhuc aliquid plus inlelligi velit quam Spiritum Deum, Hominibus enim licet in Evangelio suo intelligendi incrementa faciens (49) disputet; sed tamen et ipse sic (50)adhuc de Deo loquitur hominibus, quomodo possunt adhuc audire Vei ca. pere; licet, ut diximus, in agnitionem Dei religiosa jam facere incrementa nitatur. Invenimus enim scriptum esse quod (I Joan. IV, 8) Deus Charitas dictus sit; nec ex hoc tamen Dei substantia Charitas expressa est : et quod (I Joan. 1, 5) Lux dic(??)s est; nec tamen in hoc substantia Dei est, sed lotum hoc de Deo dictum est quantum dici potest; ut merite et quando Spiritus dictus est, non omne id quod est, dictus sit : sed ut dum mens hominum intelli- gondo usque ad ipsum proficit Spiritum, conversa jam ipsa in spiritu, aliud quid amplius per Spiri” tum conjicere Deum esse possit. Id enim quod est, secundum id quod est, nec humano sermone edici, nec humanis auribus percipi, nec humanis sen- sibus colligi potest. Nam si (I Cor. II, 9) quae praeparavit Deus his qui diligunt illum, nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis, aut mens ipsa percepit; qualis et quantus est ille ipse qui haec repromittit, ad quae inlelligenda et mens hominis et nat(??)ra defecit? Denique si acceperis Spiritum substantiam Dei, creaturam feceris Deum·. Omnis enim spiritus creatura esi (51). Erit er (50) Ipse sic. Ita Pamelius. Voculam sic omise- runt editores Anglicani, immerito, ut videtur : cam enim sequens quomodo postulare perhibetur. (51) Omnis enim spiritus creatura est. Levissima sunt quae Pamelius hic reprehendit, et Rulino si- militer displicuisse putat. Haec enim verba, Omnis spiritus creatura est, minime Spiritum sanctum at- tingunt. Demonstrat Novatianus Deum ab homini- bus nulla voce designari posse, quae non plurimum aberret ab infinita illa majestate Quamobrem sive lux, sive spiritus sive ignis dicatur, nihil horum apte de Deo et commode pronuntiari; propte(??) quod et spiritus et iguis creaturae sint.« Haec, inquit, ligurantur potiu(??), quam ita sunt. Nam et in Veteri Testamento Deus Ignis dicitur; ut pec- catori populo metus incutiatur, dum judex osten- ditur : et in Novo Testamento Spiritus esse profer- tur ut refector et creator in delictis su(??)s mortuo- rum, per hanc bonitatem co(??)latae credentibus indul- gentiae, comprobetur. » Ubi vides ignis et spiritus appellationes Novatiano a rebus materialibus tians- latas videri; nec eum de Spiritu sancto dictum vo- luisse, quod omnem spiritum ait creaturam esse. MA- RAN. Divin. D. N, J. C. lib. IV, cap. 19, § 3, p. 520. - Praeiverat in eamdem sententiam Welchmanus : quem tamen locum, notatu sanc dignissimum, transilit Jacksonus; qui alia caeteroquin vulgatis- sima fuse persequitur. go 898 jam factus Deus. Quomodo et si secundum Moysen (Deut, IV, 24) Ignem acceperis Deum, creaturam illum esse dicendo, institutum expresse- ris, non institutorem docueris. Sed haec figurantur potius quam ita sunt. Nam et in Veteri Testamento ideo Deus Ignis dicitur, ut peccatori populo metus incutiatur, dum judex ostenditur. Et in Novo Tes- tamento Spiritus esse profertur, ut refector et creator (52) in delictis suis mortuorum, per hanc bonitatem collatae credentibus indulgentiae, com- probetur.

ARGUMENTUM.- Hunc ergo Deum novisse et venerari Ecclesiam; eique testimonium reddit tam invisi- bilium, quam etiam visibilium, et semper, et tota natura, quam ejus providentia regit ac moderator.

Hunc ergo, omissis haereticorum fabulis atque figmentis, Deum novit et veneratur Ecclesia; cui testimonium reddit tam in visibilium quam etiam visibilium et semper et tota natura : quem Angeli adorant, astra mirantur, maria benedicunt, terrae verentur, inferna quaeque (53) suspiciunt : quem mens omnis humana sentit, etiam si non exprimit : cujus imperio omnia commoventur (54), fontes sea- turiunt, amnes labuntur, fluctus assurgunt, fetus suos cuncta parturiunt, venti spirare coguntur, im- bres veniunt, maria commovemur, fecunditates suas cuncta ubique diffundunt : qui peculiarem protoplastis aeternae vitae mundum quemdam para- disum in Oriente constituit : arborem vitae plantavit (Gen. II, 9); scientiae boni et mali similiter alteram arborem collocavit; mandatum dedit; sententiam contra delictum statuit (II Pet. n, 5); Noe justissi- mum dc diluvii periculis pro merito innocentiae fi- deique servavit (Gen. V, 24); Enocli transtulit (Jac. II, 25); in amicitiae societatem Abrabam al- legit (Gen. XXII, 12); Isaac protexit (Ibid. V. 30, 43); Jacob auxit (Exod. III, 9, 10); Moysem du- cem populo 899 praefecit; ingemiscentes filios Israel e jugo servitutis eripuit; Legem scripsit; patrum sobolem in terram repromissionis induxit; prophetas Spiritu instruxit; et per lios omnes Fi- lium suum Christum repromisit; et quando datu- rum se spoponderat (55), misit. Per quem nobis in notitiam venire voluit; et in nos indulgentiae suae sinus largos profudit; egenis et abjectis locupletem Spiritum conferendo. Et quia ultro et largus et bo- Gallandii commentarius. (52) Refector et creator. Sic Pamelius. Gelenius refertor, vitiose procul dubio : quam tamen lectio- nem in textu retinuit Welchmanus, alteram refector in notis subjiciens. Mox idem Welchm. recreator legendum purat : quod mallet quoque Jacksonus. (53) Quaeque. Quoque omnino legendum existimat Jacksonus, u(??)po(??)e magis emphat(??)cum. (54) Commoventur. Ita editi· Unus Welchmanus, continentur. nus est, ne totus- hic orbis aversus gratiae ejus flu- minibus aresceret (Marc. XVI, 15), apostolos institu- tores generis nostri in totum orbem mitti per Filium suum voluit : ut conditio generis humani agnosceret institutorem; et, si sequi maluisset, haberet quem pro Deo in suis jam postulationibus Patrem diceret (Matth. VI, 9). Cujus providentia non tantummodo singillatim per homines cucurrit aut currit; sed etiam per ipsas urbes et cevitates, quarum exi- tus prophetarum vocibus ceci(??)it; imo etiam per ipsum totum orbem, cujus propter incredulitatem, exitus, plagas, deminutiones poenasque descripsit. Et ne quis non etiam ad minima quaeque Dei pu- taret istam infatigabilem providentiam pervenire. Ex duobus, inquit Dominus, passeribus unus non cadet sine Patris voluntate; sed et capilli capitis vestri omnes numerati sunt (Matth. X, 29, 30). Cu- jus etiam cura et providentia Israelitarum non sivit nec vestes consumi, nec vilissima in pedibus cal- ceamenta deteri (Deut. VIII, 4), sed (Dan. III, 27) nec ipsorum postremum adolescentium captiva sa- rabara (36) comburi; nec immerito : nam si hic omnia complexus est omnia continens (omnia au- tem et totum ex singulis constant), pertinget conse- quenter ejus ad usque singula quaeque cura, cujus ad totum, quidquid est, pervenit providentia· Hinc est quod el desuper Chirubim sedet (Ezech. 1, 10; Psal. XCIII, 1), id est, praeest super operum suo- rum varietatem, subjectis throno ejus animalibus prae caeteris principatum tenentibus, cuncta desu- per crystallo contegente (57), id est, coelo omnia operiente : quod (Gen. I, 6) in firmamentum de aquarum fluente materia fuerat Deo jubente solida- tum, ut glacies robusta, aquarum terram prides(??) contegentium dividens medietatem, dorso quodam pondera aquae superioris, corroboratis dc gelu vi- ribus, sustineret. Nam et (Ezech. X, 12) rotae· sub- jacent, tempora scilicet, quibus omnia semper mundi membra volvuntur (Ezech. I, 18) talibus pedibus adjectis quibus non in perpetuum stant ista, sed transcunt. Sed et per omnes artus (58) stellata sunt oculis : Dei 900 enim opera pervigili obtutu contemplanda sunt, in quorum sinu carbo- num medius est ignis; sive quoniam (II Pet III. ad igneum diem judicii mundus iste festinat; sive quoniam omnia opera Dei ignea, nec sunt tene- brosa, sed vigent (59); sive etiam, ne, quia ex ter- (55) Spoponderat. Sic editores Anglicani. Pame- lius, sponderat. (56) Ipsorum.... captiva sarabara, lta eddi, prae- ter Welchmanum, in quo absque mss. aut exem- plarium auctoritate, reponere placuit editori, ipsa captivorum sarabala. (57) Contegente. Apud Pamelium mendose, ut vi- detur, contingente. (58) Artus. Sic recte, mea quidem sententis, emendavit Welchmanus praeccdentes editiones, quae habent ortus. Vox enim resitituta refertur ad ani- malia quae proxime praecedunt. (59) Vigent. Latinus lucent. Welchmanus luce vigent legendum existimat. At, judice Jacksono, me- lius editi vigent. Nimirum i(??)nuere voluit fortasse auetor, quod Dei opera interiorem igneum vigorem seu spiritum habeant. renis ista fuerant orta principiis, naturaliter de originis suae rigore torperent, addita est omnibus interioris spiritus calida natura, quae Irigidis con- creta corporibus, ad usuram vitae aequalia omnibus libramenta monstraret (60). Hic est igitur currus, secundum Davi I, Dei. Currus enim, inquit, Dei de- cies millies multiplicatus (Psal. LXIII, 18), id est, innumerus (61), infinitus immensus. Sub jugo enim naturalis legis omnibus datae, alia quasi frenis revocata retrahuntur, alia quasi effusis habenis excitata impelluntur. Mundum enim istum currum Dei, cum omnibus et ipsi Angeli ducunt et astra; quorum varios licet meatus, certis tamen legibus vinctos, inspicimus ad metas definiti sibi temporis ducere; ut merito nobis quoque cum Apostolo, et artificem et opera mirantibus exclamare jam libeat : O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei, quam inscrutabilia judicia ejus et investigabiles viae ejus! et reliqua (Rom. XI, 33).

Porro eamdem regulam veritatis docere nos, credere post Patrem etiam in Filium Dei Jesum Christum Dominum Deum nostrum, eumdem in Veteri Te- stamento repromissum, et in Novo exhibitum.

Eadem regula veritatis docet nos credere post Patrem, etiam in Filium Dei, Christum Jesum Do minum Deum nostrum, sed Dei Filium; hujus Dei qui et unus et solus est, conditor scilicet re(??)(??)m omnium, ut jam et superius expressum est. Hunc enim Jesum Christum, iterum dicam hujus Dei Fi- lium, et in Veleri Testamento legimus esse repro- missum et in Novo Testamento animadvertimus exhibitum, omnium sacramentorum umbras et figuras de praesentia corporatae veritatis implentem. Hunc enim Abrahae filium, hunc David, hunc non minus et vetera praedicta et Evangelia testantur. Hunc ipsa Genesis, cum dicit : Tibi dabo et se- mini tuo (Gen. XVII, 8). Hunc quando luctatum ostendit hominem cum Jacob (Gen. XXXII, 24). Hunc, quando dicit (Gen. XLIX, 10) : Non deficiet princeps de Juda, neque dux de femoribus ejus, donec veniat Is cui repromissum esi, et ipse erit ex- spectatio gentium (Gen. XLIX, 19) Hunc Moyses, cum dicit : Provide alium quem mittas (Exod. IV, 13). Hunc idem, 901 quando testatur, Propheten vobis, dicendo, suscitabit Deus ex fratribus vestris : eum quasi me audite (Deut. XVIII, 15). Hunc, quando dicit : Videbitis vitam vestram pendentem nocte ac die, et non credetis ei (Deut., XXVIII, 66). Hunc Isaias : Prodiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1). Hunc eumdem, Gallandii commentarius. (60) Monstraret. Mallet Welchmanus ministraret : quod valde probatur iacksono. (61) Innumerus... immenius. Minus recte,ut vi-detur. Gagnaeeus : numerus infinitus et immensus. quando dicit : Ecce Virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 13). Hunc, quando sanitates ab eo futu- ras collocat dice(??)s : Tunc aperientur oculi caeco- rum, et aures surdorum audient, tunc saliet claudus ut cervus, et diserta erit lingua mutorum (Ibid. XXXV, 3,6). Hunc, quando patientiae virtutes expromit dicens : Non audietur in plateis vox eius; arundi- nem quassatam non conteret, et linum fumigans non exstinguet (Ibid. XLII, 2,3). Hunc, quando ejus Evan- gelia descripsit : Et disponam vobis testamentum aeternum, sancta David fidelia (Isa. LV, 3). Hunc, quando gentes in ipsum credituras prophetat : Ecce posui eum in principium et praecipientem genti- bus. Gentes quae te non noverunt invocabant te, et populi qui te nesciunt ad te confugient (Ibid. 4, 5). Hunc eumdem, quando ad passionem ejus exclamat dicens : Sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum in(??)humilitate (Isa. LIII, 1). Hunc quando flagrorum ejus ictus plagasque descripsit : Livore ejus nos sanati sumus (Ibid. 5); aut humilitatem : Et vidimus eum, et non erat ei species neque honor. Homo in plaga et sciens ferre infirmitatem (Ibid. 2, 3). Aut quod populus non erat crediturus : Tota die expandi manus meas ad populum non credentem (Isa. LXV, 2). Aut quod resurrecturus a mortuis : Et erit in illa die radix Jesse, et qui surget impe- rare gentibus, in eum gentes sperabunt, et erit requies ejus honor (Isa. XI, 10). Aut cum tempus resurrec- tionis: Quasi diluculo paratum inveniemus eum (Ose. VI, 3). Aut quod sessurus ad dextram Patris : Dixit Dominus Domino meo : Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedam tuorum (Psal. CIX, 1,2), Aut cum possessor omnium collocatur : Postula a me, et dabo tibi gentes hae- redilatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8). Aut quod judex omnium osten- ditur : Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI, 1). Nec hoc in loco plura persequar, quae annuntiata de Christo, omnibus haereticis, sed et ipsis veritatem tenentibus (62) magis nota sunt.

Et vero non hominem tantum Christum, sed et Deum : sicuti hominis filium, ita et Dei filium.

Verum ne ex hoc quod Dominum nostrum Jesum Chrisium-Dei Creatoris Filium in substantia veri corporis exhibitum asserimus, aliis haereticis hoc in loco hominem tantum et solum defendentibus, atque ideo hominem illum nudum et solitarium pro- bare cupientibus, aut manus dedisse, aut loquendi (70) materiam commodasse videamur, non sic de substantia corporis ipsius exprimimus, ut soluti tantum (71) hominem illum esse dicamus; sed ut, di- vinitate sermonis in ipsa concretione permista, etiam Deum illum secundum Scripturas esse teneamus Est enim periculum grande, Salvatorem generis hu- mani, totius Dominum et principem mundi, cui (Matth. XX, 21) a suo Patre omnia iradita sunt et cuncta concessa, per quem instituta sunt universa, creata sunt tota, digesta sunt cuncta, aevorum om nium et temporum regem, Angelorum omnium (68) Haereticorum.... corpus fabularum. Alii le- gunt, notante Franc. Junio, haereticarum, ut refera- tur ad fabularum. Sed hoc male. Legendum potius suspicatur idem Junius fabularium, σῶμα μυθώδες : dicitur enim fabularis et fabularius, ut ollaris et ol· larius. Hinc haereticorum vox non est sollicitanda : quod probo. JACKSON. Welchmanus autem conjicie- bat rescribendum fabulare. (69) Qui. Welchmanus quia, non male. JACK- SON (70) Loquendi. Obloquendi suspicatur legendum esse Welchmanus : sed idem, opinor, hic valet lo- quendi, ac disputandi. ID. (71) Solum tantum. Forte solum et tantum, ut paulo superius. ID. principem ante quem nihil praeter Patrem, hominem tantummodo dicere, et auctoritatem illi divinam in his abnegare, Haec enim contumelia haereticorum ad ipsum quoque Deum Patrem redundabit, si Deus Pater Filium Deum generare non potuit. Sed enim veritati (??)aecita haereticorum nulla praescribet. Nec quoniam in Christo aliquid tenent, aliquid nou te- nent, alterum vident, alterum non vident, er pietur nobis 904 illud quod non vident, per illud quod vident. Quasi hominis enim in illo fragilitates con- siderant, quasi Dei virtutes non computant; infir- mitates carnis recolunt, potestates divinitatis ex- cludunt. Quando si probatio haec ex infirmitatibus Christi illuc proficit, ut homo ex infirmitatibus comprobetur; probatio divinitatis in illo collecta et vi(??)tuitibus illuc proficiet, ut etiam Deus ex ope- (??)ibus asseratur. Si enim passiones ostendunt in illo humanam fragilitatem, cur opera non asserant in illo divinam potestatem? ne si hoc nou profe- cerit ut Deus ex virtutibus asseratur, nec passiones proficant ut etiam homo ex ipsis esse monstretur. Quaencunque enim lex in alterutro fuerit posita, in- venietur esse suscepta (72). Periculum enim erit, nec hominem illum ex passionibus ostendi, si non potuerit etiam Deus ex virtutibus approbari. Non est ergo in tinam partem inclinandum, et ab alia parte fugiendum, quoniam nec tenebit perlectam veritatem quisquis aliam veritatis excluserit por- tionem. Tam enim Scriptura etiam Deum annuntiat Christum, quam etiam hominem ipsum annuntiat Deum; tam hominem descripsit Jesum Christum, quam etiam Deum quoque descripsit Christum Do- minum. Quoniam nec Dei tantum illum Filium esse proponit, sed et hominis; nec hominis tantum dicit, sed et Dei referre consuevit : ut dum ex utroque est, utrumque sit; nc si alterum tantum sit, alte- rum esse non possit. Ut enim praescripsit ipsa na- tura hominem credendum esse, qui ex homine sit, ita eadem natura praescribit et Deum credendum esse, qui ex Deo sit : ne si non et Deus fuerit, cum ex Deo sit, jam nec homo sit, licet ex homine fue- rit, et sic in alterutro (73) utrumque periclitetur, dum alterum allero fidem perdidisse convincitur. Qui legunt ergo (Matth. I, 1) hominis filium homi- nem (74) Christum Jesum, legant hunc eumdem et Deum et Dei Filium nuncupatum. Nam quomodo (75) est, qua homo, ex Abrabam. sic est etiam, qua Deus (Joan. VIII, 58), ante ipsum Abrabam. Et quomodo, qua homo, filius David (Matth. XXIII, 42, 43,44), ita Dominus David, qui Peus, nun cu- Gallandii commentarius. (72) Suscepta. Editorum lectionem suspecta ita castigavit Welchmanus, eunique sequitur Jackso- nus. (73) Et sic in alterutro, Ita cum Gagnaeo et Bar- rensi edidit Welchmanus. At. ommitunt sic. (74) Hominis filium hominem C. J. Proponit Wclchmanus legendum, hominem et hominis filium; quod probo; et analogia sequenentium, Deum et Dei Filium videtur confirmari. JACKSON. patus est. Et quomodo, qua homo, s(??)b lege fictus est (Gal. IV, 4), ita, qua Deus, sabbati Dominus ex- pressus est (Luc, ita. 5). Et quomodo, qua homo, sententiam patitur (Matth. XXII, 26) sic omne, qua Deus, de vivis et mortuis judicium habere reperitur (Joan. V, 21, 22). Et quomodo post mundum, qua homo, nascitur, sic (Joan. XVII, 5) ante mundum, qua Deus, fuisse perbibetur. Et quomodo ex semi- ne David (Rom. I, 3), qua homo, genitus est, 905 sic item (76) per ipsum, qua Deum, mundus decitur institutus (Joan. I, 10). Et quomodo, qua homo, post multos (ib. 15), sic, qua Deus, aute omnes. Et quomodo caeteris, qua homo, inferior (Isa. LV·, 3), sic omnibus, qua Deus, major (Act. X, 36). Et quomodo in coeoelum, qua homo, ascendit (Joan. VI, 62), sic inde, qua Deus, ante descendit. Et quomo- do ad Patrem, qua homo vadit (Joan. XIV, 28), sic obedieus Patri, qua Filius, inde descensurus est (Act. I, 11). Ita si mediocritates in illo approbant humanam fragilitatem, majestates in illo affirmant divinam potestatem. Periculum est enim, cum utrum· que legis, non utrumque, sed alterum credidisse. Ex quo quoniam utrumque in Christo tegitur, utrum - que credatur; ut fides ita demum vera sit, si(??)(??)t perfecta fuerit. Nam si ex duobus, altero in fide ces- sante, unum, et quidem id quod est minus, ad credendum fuerit assumptum; perturbata regula veritatis, temeritas ista non salutem contulerit, sed in vicem salutis de jactura fidei, periculum mortis grande conflaverit.

Deum enim Veteris Testamenti Scripturarum au- ctoritate probari.

Cur ergo dubitemus dicere, quod Scriptura non dubitat exprimere? cur haesitabit fidei veritas, in quo Scripturae nunquam haesitavit auctoritas? Ecce enim Osee prophetes ait ex persona Patris : Jam non salvabo eos in arcu, neque in equis neque in equitibus; sed salvabo eos in Domino Deo (Osee I, 7) ipsorum. Si Deus salvare se dicit in Deo, non autem salvat nisi in Christo Deus : cor ergo homo dubitet Christum Deum dicere, quem Deum a Patre animadvertit positum per Scripturas esse? imo si non salvat nisi in Deo Pater Deus, salvari non pote- rit a Deo Patre quisquam, nisi confessus fuerit Christum Deum, in quo se (77) et per quem se (??)e promittit Pater salutem daturum; ut merito quis quis illum agnoscit esse Deum, salutem inveniat in Deo Christo; quisquis non recognoscit esse Deum, (75) Quomodo. Mallem divisim legi quo medo; et sic in sequentibus. ID. (76) Sic item. Haec est lectio Welchmaniana, pro sic ita editt. Jacksonus tamen, post Fr. Junium, eddit sic etiam, eo quod eadem ratione paulo ante loquatur Nuvatianus. (77) ln quo se. lta editi. Sed se expunxit Jack- sonus, ut nihil habens quod agat. salutem pe(??)diderit, quam (78; alibi nisi in Christo Deo invenire non poterit. Quomodo enim Isaias : Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitis no- men ejus Emmanuel (Isa. VII, 14); quod interpreta- tum est nobiscum Deus, sic Christus ipse dicit : Erce ego vobiscum sum usque od consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20). Est ergo nobiscum Deus, uno multo magis etiam in nobis est. Nobis- cum est Christus : est ergo cujus nomen est, no- biscum Deus, quia et nobiscum est. Aut numquid non 906 est nobiscum? quomodo ergo dicit se nobis- c(??)m esse? Est ergo nobiscum. Sed quoniam nobis- cum est; Emmanuel, id est, nobiscum Deus, dictus est. Deus ergo (79) quia nobi cum est, nobiscum Deus (??)ictus est. Idem phophetes : Convalescite, manus dissolutae, el genua debilia, consolamini pu- silianimes sensu, convalescite, nolite timere : ecce Deus noster judicium retribuet; ipse veniet et salva- bit nos : tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum audient; tunc saliet claudus sirut cervus, et diserta erit lingua mutorum (Isa., XXXV, 3, 4, 5, 6). Si in adventu Dei dicit prophetes haec futura signa quae facta sunt; aut Dei Filium ag(??)osca et Christum, in cujus adventu, et a quo haec sanita- tum signa facta sunt; aut divinitatis Christi veritate superati, in alteram haeresim ruentes, Christum, dum Filium Dei et Deum confiteri nolunt, Patrem illum esse confiteantur (80). Vocibus enim prophe- tarum inclusi jam Christum Deum negare non pos- sunt. Quid ergo respondeat, cum in adventu Dei haec signa futura dicuntur, quae in adventu Christi gesta sunt? Christum qualiter accipiunt Deum? Deum enim jam negare non possunt. Qua Patrem? aut qua Filium? Si qua Filium, cur Dei Filuim Deum ne(??)ant? Si qua Patrem, cur eos non se- quuntur, qui ejusmodi blasphemias tenere videntur? nisi quoniam nobis in hoc adversus illos de veri- tate (81) certamine, hoc inte(??)im sufficit, ut quo- cunque genere convicti Christum confiteantur et Deum (82), quem etiam Deum negare voluerunt. Per Habacuc prophetam ait : Deus ab Africo veniet et sanctus de monte opaco et condenso (Habac. III, 3). Quem volunt isti ab Africo venire? Si venisse aiunt omnipotentem Deum Patrem, ergo de loco Deus Pater venit ex quo etiam loco cluditur (83), et intra sedis alicujus angustias continetur; et jam per istos, (??)t diximus, Sabelliana haeresis sacrilega corporatur. Siquidem Christus non Fidus, sed Pa- Galiandii commentarius. (78) Quam. Sic Pamelius aliique. Uterque Frob. cum Welchm. quoniam. Nec displicet Jacksono. (79) Deus ergo. Ita constanter editi. Primus Welchmanus existimavit hic legandum Christus; arridetque Jacksono ejusmodi conjectura : quam tamen haud admittendam censeo; sublata enim distinctione post ergo, vis orationis elucet. (86) Confiteantur. Sic uterque editor Anglic. pro confitebuntur editt. Restitutionem rite lactam sua- det praecedens agnoscant. (81) Veritate. Gagnaeus et Barrensis veritatis, quos importune secutus est Welchmanus. (82) Et Deum. Sic omnes editt. Unus Welchma-nus mutavit et in esse, nulla codicum auctoritate ductus; neque hujusce mutationis lectorem suum admonuit. ter creditur; et novo more, dum ab istis districto homo nudus asseritur, per cos rursum Christus Pater Deus omnipotens comprobatur. At si in Beth- lehem, cujus metaturae regio ad meridianam re- spicit plagam coeli, Christus nascitur, qui per S(??)ri- pturas et Deus dicitur; merito Deus hic ab Africo venire describitur, quia a Bethlehem venturus esse praevidebatur. Elig(??)nt ergo ex duobus quid velint, hunc, qui ab Africo venit Filium esse, an Patiem : Deus enim dicitur ab Africo venturus. Si Filium, quid dubitant Christum et Deum dicere? Deum enim Scriptura dicit esse venturum. Si Patrem, quid dubitant cum Sabellii temeritate 907 misceri, qui Christum Patrem dicit? nisi quoniam, sive illum Patrem, sive Filium dixerint, ab h(??)eresi sua. inviti licet, desciscant nceesse est, qui Christum hominem tantummodo solent dicere : dum illum, rebus ipsis coacti, Deum incipiunt promere, sive dum illum Patrem, sive dum illum Filium volue- rint nuncupare.

Eamdem veritatem evinci e sacris Novi Foederis Litteris.

Ac sic (84) et Joannes nativitatem Christi de- scribens (Joan I, 14), Verbum, inquit, caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus claritatem ejus, claritatem tanquam unigeniti a Patre, plenum (85) gratia et veritate. Nam et vocatur nomen ejus Verbum Dei (Apoc. XIX. 13) : nec immeri o. Eruc- tavit, inquit, cor meum verbum bon(??)m (Psalm.XLIV, 2); quod Verbum Regis nomine consequenter ap- pellat inferendo, Dico ego opera mea Regi. Per ip- sum enim omnia facta sunt opera, et sine ipso fac- tum est nihil (Joan. I, 3). Sive enim, inquit Aposto- lus. Throni, sive Dominationes, sive Virtutes, sive Potestates, visibilia et invisibilia, omnia per(??)i(??)sum constant (Coloss. I, 16). Verbum autem hoc illud est, quod in sua venit, et sui eum non receperunt. Mundus enim per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I, 10, 11). Verbum autem hoc crat in principio apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1). Quis igitur dnubitet, cum in extrema parte dicitur, Verbum caro facium est, et habitavit in nobis, Christum cujus est nativitas et quia caro (86) factus est, esse hominem, et quia Verbum Dei, Deum incunctanter edicere esse; praesertim cum animadvertat Scripturam evangelicam, utram- (83) Cluditur. Verbum cludo Afris scriptoribus frequenter usurpatum. Tertulliano in primis et Cy- priano : eoque haud semel utitur et Novatianus, supra cap. 6, hic et infra cap. 17, etc. (84) Ac sic. Pamelius ac si. (85) Plenum, Ita Welchmanus post Gagnaeum. Quae est Vulgata lectio. A(??). plenus. (86) Quia caro... quia Verbum. Qua utrobique l(??)git Latinius. que istam substantiam in unam nativitatis Christi foederasse concordiam? Hic est enim qui sicut sponsus egreditur de thalamo suo, exsultavit ut gi- gas ad currendam viam; a summo coelo egressio ejus et usque ad summum regressio ejus (Psalm· XVIII. 6, 7). Quoniam usque ad summum, nec quis- quam in coelum ascendit, nisi qui de coelo descen- dit, Filius hominis qui est in coelis (Joan. III, 13). Repetens hoc ipsum dicit : Pater, clarifica me eo honore quo fui apud te antequam mundus esset (Joan. XVII, 5). Ac si de coelo descendit Verbum hoc, tanquam sponsus ad carnem, ut per carnis assumptionem Filius hominis illuc posset ascen- dere, unde Dei Filius Verbum descenderat, merito, dum per connexionem mutuam et caro Verbum Dei gerit, et Filius Dei fragilitatem carnis assumit; cum sponsa carne conscendens illuc, unde sine carne descenderat, recipit jam claritatem 908 illam, quam dum ante mundi institutionem ha- buisse ostenditur, Deus manifestissime comproba- tur. Et nihilominus, dum mundus ipse post illum institutus refertur, per ipsum creatus esse reperi- tur; quo ipso divinitatis in ipso, per quem factus est mundus, et claritas et auctoritas comprobe- tur (87). Quod si, cum (III Reg. VIII, 39) nullius sit nisi Dei, cordis nosse secreta (Matth. IX, 4; Apoc. II, 23), Christus secreta conspicit cordis : quod si, cum (Isa. XLIII, 25) nullius sit nisi Dei, peccata dimittere; idem (Marc. II, 5) Christus pec- cata dimittit : quod si, cum nullius sit hominis de coelo venire, de coelo veniendo descendit : quod si, cum nullius hominis haec vox esse posit, Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30); hanc vocem de conscientia divinitatis Christus solus edicit : quod si postremo, omnibus divinitatis Christi probationi- bus et rebus instructus apostolus Thomas, respon- dens Christo, Dominus meus et Deus meus (Joan. xx, 28) dicit : quod si et apostolus Paulus, quo- rum, inquit (88), patres et ex quibus Christus se- cundum carnem, qui est super omnia Deus benedic- tus in saecula (Rom. IX, 5), in suis litteris scribit : quod si idem se Apostolum non ab hominibus, aut per hominem, sed per Jesum Christum (Galat, I, 1, 12) constitutum esse depromit : quod si idem, Evangelium non se ab hominibus didicisse aut per hominem, sed per Jesum Christum accepisse con- tendit : merito Deus est Christus. Itaque hoc in loco ex duobus alterum constare debebit. Cum enim manifestum sit omnia esse facta per Chri- stum; aut ante omnia est, quoniam omnia per Gallandi commentarius. (87) Comprobetur. Suspicatur Welchmanus le- gendum comprobatur. (88) Inquit. Hanc vocem redundare puto : et forte inserta erat studio librarii aut dictantis, non attendentis ad sequens verbum scribit. JACKSON. (89) Deus. Hanc vocem quam prae se ferunt om- nes editi, unus Jacksonus immerito expungendam censuit. ipsum, et merito et Deus est : aut quia homo est, post omnia est, et merito per ipsum nihil factum est. Sed nihil per ipsum factum esse non possu- mus dicere, cum animadvertamus omnia per ip- sum facta esse scriptum : non ergo post omnia est, id est non homo tantum est, qui post omnia est : sed et Deus, quoniam Deus (89) ante omnia est. Ante omnia est enim, quia per ipsum omnia; ne si homo tantum, nihil per ipsum; aut si omnia per ipsum, non homo tantum : quoniam si homo tantum, non omnia per ipsum, immo nihil per ipsum. Quid ergo respondent? nihil per ipsum, ut homo sit tantum? Quomodo ergo omnia per ipsum? Ergo non homo tantummodo est, sed et Deus; siquidem omnia sunt per ipsum : ut merito intel- ligere debeamus, nec (90) hominem esse Christum tantummodo, qui est post omnia; sed et Deum, cum per ipsum facta sint omnia. Quomodo enim aut hominem tantummodo dicas, cum illum etiam in carne conspicias; nisi quoniam si utrumque animadvertitur, utrumque merito credatur?

Idem argumentum persequitur auctor.

Et tamen adhuc dubitat haereticus Christum di- cere esse Deum : quem Deum tot et rebus animad- verti (91) et vocibus approbatum. Si homo tantum- mo lo Christus, quomodo veniens in hunc mundum in sua venit, cum homo nullum fecerit mundum? Si homo tantummodo Christus, quomodo mundus per ipsum factus esse refertur, cum non per homi- nem mundus, sed post mundum homo institutus referatur? Si homo tantummodo Christus, quo- modo non ex semine tantum David Christus, sed Verbum caro factum est et habitavit in nobis? N(??)m etsi protoplastus non ex semine, sed tamen proto- plastus non est ex Verbi et carnis conjunctione concretus : non est enim Verbum caro factum et habitavit in nobis. Si homo tantummodo Christus· quomodo qui de coelo venit, quae vidit et audiit (92) testificatur (Joan. III, 31, 32), cum constet hominem de coelo, quia ibi nasci non possit, venire non posse? Si homo tantummodo Christus, quomodo (Colos. I, 16) visibilia et invisibilia, Throni, Virtutes et Dominationes per ipsum et in ipso creata esse referuntur, cum Virutes coelestes per hominem fieri non potuerint, quae ante hominem ipsum esse debuerint? Si homo tantummodo Christus, quo- modo (Matth. XVIII, 20) adest ubique invocatus cum haec hominis natura non sit, sed Dei, ut (90) Nec. Non vox aptior est, et, ni fallor, vera. JACKSON. (91) Animadvertit. Gagnaeus legit animadverterit, quod tamen perinde est. (92) Audiit. Ita exstare in uno cod. Pamelii,as- serit Jacksonus : quam proinde lectionem restitui- mus, pro audit editt adesse omni loco possit? Si homo tantummodo Christus, cur homo in orationibus Mediator invo- catur, cum invocatio hominis ad praestandam salu- tem inefficax judicetur? Si homo tantummodo Christus, cur (I Tim. I, 1) spes in illum ponitur, cum (Jer. XVII, 5) spes in homine maledicta refe- ratur? Si homo tantummodo Christus, cur (Matth. x, 33) non licet Christum sine exitio animae ne- gari (93), cum in hominem 910 commissum de- lictum referatur posse dimitti? Si homo tantum- modo Christus, quomodo Joannes Baptista testatur et dicit (Joan. I, 15) : Qui post me venit, ante me factus est;, quia prior me fuit; cum, si homo tan- tummodo Christus, post Joannem natus, ante Joan- nem esse non possit, nisi quoniam illum, qua Deus est, ante praecessit? Si humo tantummodo Christus, quomodo (Joan. V, 19) quae Pater facit, et Filius facit similiter, cum homo coelestibus operibus Dei similia opera facere non possit? Si homo tantum- modo Christus, quomodo sicut Pater in se vitam habet, ita dedit Filio vitam habere in semetipso (Joan. V, 26) : cum exemplo Patris Dei homo in se vitam habere non possit, cum non in aeternitate sit gloriosus, sed in materia mortalitatis effectus? Si homo tantummodo Christus, quomodo refert : Ego sum panis vitae aeternae qui de coelo descendi (Joan. VI, 51); cum neque panis vitae homo esse possit, ipse mortalis, nec de coelo descenderit, nulla in coelo constituta materia fragilitatis? Si homo tan- tummodo Christus, quomodo dicit, quia Patrem Gallandii commentarius. (93) Negari. Forte negare : sed nihil mutandum. JACKSON. (94) Quod si de coelo, etc. In omnibus editis, post verba ubi prius fuit, continuo sequuntur : Ex quo manus ponere, figuram et formam futuram passionis ostendens. Nemo igitur Christum sicut Angelum non dubitat dicere, etc. Ut primum haec legerim, obstu- pui. Quorsum enim haec, Ex quo manus ponere, etc., et quid nobis hic loci cum Angelo Christo, de quo hactenus altum silentium? Quid actum est de om- nibus exemplis, de quibus mox loquitur? At cum caput 23, edit. Pamelii attigeram, argumentum de Christo Deo simul et homine intempestive hic inter- missum, intempestivius illic instauratum reperi. Ulterius porro pergenti, varia de Christo Angelo exempla occurrerunt usque ad finem capitis 27, ubi de Jacobo transversas manus Manassi et Ephrai- mo imponenti agitur : et caput demum clauditur sententia, ad quam haec verba, Ex quo manus po- nere, etc., maxime spectant : capitis vero initium 28 nequaquam. Ut vero haec aliaque quae recensere nimis longum esset, observarim, haud mediocriter gavisus sum, quod istam libri partem quam quasi penitus amissam deploraveram, integram sane, et loco solum alieno positam, tandem invenerim. De causa autem tantae hujus confusionis dem cogitanti, nulla mihi tam probabilis visa est, quam bibliopegi incurta : qui codicis istius ex quo omnia quae nunc (??)abemus exemplaria manarunt, unum alterumve quaternionem extra ordinem suum conjecerit. At- que haec eo probabilior visa est, quod paginarum versuumque in utraque parte sic male collocata, par fere sit numerus. Utcunque vero id sit, sche- darum ordinem turbatum esse satis constat; et exinde diflicilis et obscura facta est Disputatio, fa- cilis alias et aperta, uti nunc iterum reddita est, schedis ad propria loca reductis. WELCHMAN. — In eamdem sententiam post WelchmanuM abiit Jackso- nus. Ante utrumque vero ejusmodi confusionem in Novatiano probe noverat Cotelerius in Monum. Eccl. Gr., tom. III, pag. 634, ubi et auctoris opus per- mistum in ordinem redigere studuit. Porro ut cla- rius pateat mutationis ratio novique ordinis resti- tutio. tabellam subjicimus, qua editio nostra collata cum Pameliana exhibetur. Deum nemo vidit unquam, nisi qui est a Deo, hic vidit Deum? (Ibid. 46.) Quoniam, si homo tantum- modo Christus, Deum videre non potuit, quia Deum nemo hominum vidit : si autem dum ex Deo est, Deum vidit, plus se quam hominem, dum Deum vidit, intelligi voluit. Si homo tantummodo Chri- stus, cur dicit : Quid, si videritis Filium hominis ascendentem illuc ubi ante erat? (Ibid. 62.) Ascendit autem in coelum : ibi ergo fuit, dum illuc rodit ubi prius fuit. Quod si de coelo (94) missus a Patre est, non utique homo tantum est : homo enim, ut diximus, de coelo venire non potuit. Non igitur ibi ante homo fuit, sed illuc ascendit ubi non fuit. Descendit autem Dei Verbum, quod ibi fuit. Ver- bum, inquam, Dei et Deus per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil 911 (Joan. I, 3). Non igitur homo inde sic (95) de coelis venit; sed Dei Sermo, id est Deus, inde descendit.

Rursum ex Evangelio Christum Deum comprobat.

Si homo tantummodo Christus, quomodo ait (Joan., VIII, 14, 15) : Etsi ego de me testificor, ve- rum est testimonium meum, quia scio unde venerim et quo eam : vos ignoratis unde venerim aut quo eam (96): vos secundum carnem judicatis. Ecce et hic illuc se dicit redituram, unde se testificatur ante venisse, missum scilicet de coelo. Descendit ergo unde venit, quomodo illuc vadit unde descen- dit. Ex quo, si homo tantummodo Christus esset, non inde venisset; atque ideo nec illuc abiret, Edit. nov. Edit. Pamelii. Caput xv... est... XXIII. XVI. . . . . . .XXIV. XVII . . . . . . . XXV. XVIII . . . . . . . XXVI. XIX . . . . . . . XXVII. XX . . . . . . . XV. XXI . . . . . . . XVI. XXII . . . . . . . XVII. XXIII . . . . . . . XVIII. XXIV . . . . . . . XIX. XXV . . . . . . . XX. XXVI . . . . . . . XXI. XXVII . . . . . . . XXII. Caetera eodem procedunt ordine in utraque edi- tione. (95) Sic. Nescio quid vult hic vox sic. Legendum puto, scilicet. JACKSON. (96) Vos ignoratis unde venerim, aut quo eam. Aliis deest hoc membrum textus(habet tamen Pamelius); sed incuria scribae, ut ego puto, propter ὁμοιοτέ-λευτον. Qua etiam de causa deest in edit. Welchm., nisi ille omittendum judicarit. Certe habuit no- ster in codice, ut ex sequentibus manifestum est. ID. quoniam non inde venisset. Veniendo autem inde, unde homo venire non potest, Deum se ostendit venisse. Sed enim hujus ipsius descensionis ignari et imperiti Judaei, haeredes sibi haereticos istos red- diderunt, quibus dicitur : Vos ignoratis unde veniam, et quo eam : vos secundum carnem judicatis (Ibid.). Tam isti quam Judaei carnalem solam (97) esse Christi nativitatem tenentes, nihil aliud Christum esse quam hominem crediderunt, non consideran- tes illud, quoniam cum de coelo homo non potuerit venire, ut merito illuc posset redire, Deum esse qui inde descenderit, unde homo venire non po- tuerit. Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit : Vos ex inferioribus estis, ego desursum sum; vos de hoc mundo estis, ego non sum de hoc mundo? (Joan. VIII, 23.) Ideo autem si omnis homo ex hoc mundo est, et ideo in hoc mundo est Christus, an homo tantummodo est? Absit. Sed considera quod ait : Ego non sum de hocmundo. Numquidergo menti- tur, cum ex hoc mundo ait, si homo tantummodo sit? Aut si non mentitur, non est ex hoc mundo. Non ergo homo tantummodo est, quia ex hoc mundo non est. Sed ne lateret quis esset, expressit unde esset : Ego, inquit, desursum sum; hoc est, de coelo, unde homo venire non potest; non enim in coelo factus est. Deus est ergo qui desursum est, et idcirco de hoc mundo non est : quanquam etiam quodammodo ex hoc mundo est; unde non Deus tantum est Christus, 912 sed et homo. Ut merito, quomodo non est ex hoc mundo secundum Verbi divinitatem, ita ex hoc mundo sit secun- dum suscepti corporis fragilitatem : Homo est enim cum Deo junctus, et Deus cum homine copulatus. Sed idcirco nunc hic Christus in unam partem so- lius divinitatis incubuit, quoniam caecitas Judaica solam in Christo partem carnis aspexit, et inde in praesenti loco, silentio praeterita corporis fragilitate quae de mundo est, de sua sola divinitate locutus est quae de mundo non est : ut in quantum ilii inclinave- rant, ut hominem illum tantummodo crederent, in tantum illos Christus posset ad divinitatem suam con- siderandam trahere, ut se Deum crederent; volens illorum incredulitatem circa divinitatem suam, omissa interim commemoratione sortis humanae, solius divinitatis oppositione superare. Si homo Gallandii commentarius. (97) Solam. Sic Pamelius aliique. Welcbmanus solum. (98) Est. Gagnaeeus, Frobenius et Barrensis omit- tunt es(??). (99) Deus est. Argumentum auctoris addenda re- quirit haec verba, Deus est; aliter delicit sensus : et propter sequens Deus, festinante tachygrapho vi- dentur praetermissa. Sed ea uncis includenda pu- tavi, ut nihil sine auctoritate exemplarium muta- rem. JACKSON.— Hunc ipsum locum eadem ratione haud multo post restituit pluribusqne defendit con- tra personatum Artemoniunm, Wesselingius Probab.. cap. 26, pag. 318 seqq., neque tamen V. C. editio nem Jacksonianam inspexisse videtur. (1) Per immortalitatem praestat divinitatem. Hujus loci vim non assecutus Welchmanus, contra fidem omnium praecedentium editionum et absque ullius ms. codicis auctoritate, verba haec et sequentia sic invertit : per divinitatem praestat immortalitatem- praestando autem immortalitatem per divinitatem- immortalitatem porrigendo, etc. Quis porro non vi- deat, ut caetera omittamus, hac verborum transpo- sitione ταυτολογίαν in textum auctoris induci? Etenim, si hunc editorem Auglum audias, ita scri- psisse Novatianus perhibetur : Ergo verbum Christi praestat immortalitatem, et per divinitatem praestat immortalitatem. tantummodo Christus, quomodo dicit : Ego ex Deo prodii et veni (Joan. VIII, 42; XVI, 28), cum constet hominem a Deo factum esse, non ex Deo proces- sisse? ex Deo autem homo quomodo non processit, sic Dei Verbum processit; de quo dictum est : Eructavit cor meum Verbum bonum (Psal. XLIV, 2). Quod quon(??)am ex Deo est, merito et apud Deum est. Quodque, quia non otiose prolatum est (98), merito omnia facit. Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 5). Sed enim hoc Verbum per quod facta sunt omnia [Deus est (99)]. Et Deus, inquit, erat Verbum. Deus ergo processit ex Deo, dum qui processit Sermo, Deus est qui processit ex Deo. Si homo tantummodo Christus, quomodo ait : Si quis verbum meum ser- vaverit, mortem non videbit in aeternum? (Joan. VIII, 51.) Mortem in aeternum non videre, quid aliud quam immortalitas est? Immortalitas autem divi- nitati socia est, quia et Divinitas immortalis est, et immortalitas divinitatis fructus est. Sed enim omnis homo mortalis est; immortalitas autem ex mortali non potest esse. Ergo ex Christo homine mortali immortalitas non potest nasci. Sed Qui verbum custodierit, inquit, meum, mortem non videbit in aeternum. Ergo verbum Christi praestat immor- talitatem (1), et per immortalitatem divini- tatem. Quod si non potest exhibere, ut immortalem alterum faciat ipse mortalis, hoc autem Christi verbum exhibet pariter et praestat immortalitatem : 913 non utique homo tantum est, qui praestat immortalitatem; quam, si tantummodo homo esset, praestare non posset : praestando autem divin tatem per immortalitatem, Deum se probat divinitatem porrigendo, quam nisi Deus esset, praestare non posset. Si homo tantummodo Christus, quomodo inquit : Ante Abraham ego sum? (Joan. VIII, 58.) Ne- mo enim hominum ante eum potest esse ex quo ipse est; nec potest fieri ut quisquam (2) prius fue- rit ante illum ex quo ipse originem sumpsit. Sed enim Christus, cum ex Abraham sit, ante Abraham esse se dicit. Aut mentitur igitur et fallit si ante Abraham non fuit, qui ex Abraham fuit : aut non fallit si etiam Deus est, dum ante Abraham fuit. Quod nisi fuisset, consequenter cum ex Abrabam fuisset, ante Abraham esse non posset. Si homo (2) Quisquam. Ita cum Jacksono rescripsimus pro quidquam editt. propter illum quod sequitur. Mox R. L. de la Barre editionem expressimus, qui leg t ipse pro ipsam Pamelii. Al. ipsum. Utramque sanc restitutionem contextus ratio suadere videtur. tantummodo Christus, quomodo ait : Et ego agno- sco (3) eas et sequuntur me meae; et ego vitam a(??)ter- nam do illis; et nunquam peribunt in perpetuum? (Joan. X, 27, 28.) Sed enim cum omnis homo mor- talitatis sit legibus alligatus, et idcirco in perpe- tuum se ipse servare non possit, multo magis in perpetuum alterum servare non poterit. At in perpetuum se Christus repromittit salutem datu- rum; quam si non dat, mendax est : si dat, Deus est. Sed non fallit : dat enim quod repromittit : Peus est ergo, qui salutem perpetuam porrigit; quam homo, qui se ipsum servare non potest, al- teri praestare non poterit. Si homo tantummodo Christus, quid est, quod ait : Ego et Pater unum sumus? (Ib. V. 30.) Quomodo enim Ego et Pater unum sumus, si non et Deus est et Filius? qui id- circo unum potest dici dum ex ipso est, et dum Fi- lius ejus est, et dum ex ipso nascitur, dum (4) ex ipso processisse reperitur, per quod et Deus est. Quod cum invidiosum Judaei putassent, et blasphe- mum credidissent, eo quod se ostenderat his ser- monibus Christum (5) esse Deum, ac propterea ad lapides concurrissent, et saxorum ictus injicere gestiissent; exemplo et testimonio Scripturarum adversarios suos fortiter refutavit. Si illos, inquit, dixit deos ad quos Dei (6) verba facta sunt et non potest solvi Scriptura; quem Pater sancti sanctificavit et misit in 914 hunc mundum, vos dicitis, quia blas- phemas, quia dixi, Filius Dei sum ego (Joan. X, 35, 36). Quibus vocibus neque se negavit Deum, quin imo Deum se esse firmavit. Nam quia sine dubi- tatione dii esse dicuntur, ad quos verba Dei facta sunt, multo magis hic Deus, qui melior illis omni- bus invenitur. Et nihilominus calumniosam blas- phemiam dispositione (7) legitima congruenter re- futavit : Deum enim se sic inlelligi vult, ut Filium Dei, et non ipsum Patrem vellet (8) inlelligi. Mis- sum enim se esse dixit (Ib. V. 32), et multa opera se ex Patre ostendisse monstravit; ex quo non Patrem Gallandii commentarius. (3) Agnosco. Ex ms. Woweri reposui agnosco pro edit. agnoscam : quod nec Graeco textui convenit, nec Vulgatae ubi est cognosco. JACKSON. (4) Dum. Et dum scripsisse videtur auctor. ID. (5) Christum. Forte Christus. Nimirum, se osten- derat — Christus esse Deum. ID. (6) Dei. Vocem Dei omittit Pamelius. Illam ta- men tum textus tum sensus auctoris requirunt; adeoque Novatiano restituimus, utrumque Anglica- num editorem secuti. (7) Dispositione. Hanc vocem non intelligens Welchmanus, depositione rescripsit.. At Novatianus respicit οἰκονομίαν; apud veteres notabilem; quam Tertullianus et interpres Irenaei passim, dispositio- nem verterunt. JACKSON. (8) Vellet. Welchm. conjicit legendum se velit. Jackson vero se vellet. (9) Spectet. Ita editi. Forte legendum spectat : quod sine exemplarium testimonio ultro edidit Welchmanus. JACKSON. (10) Vivit. Hanc vocem cum Latinio ad textum reduxi, pro editt, videt, quod nec Graecis nec Lati- nis congruit : sed est Joan. VI, 40, atque inde me- moriae lapsu potuit exscribere Novatianus. ID. se. sed Filium esse intelligi voluit; et in ultima parte defensionis. Filii, non Patris, fecit mentio- nem dicendo : Vos dicitis, quia blasphemas, quia dixi : Filius Dei sum. Ita quod ad crimen blasphe- miae pertinet. Filium se, non Patrem dicit : quod autem ad divinitatem spectet (9) ipsius. Ego et Pater unum sumus dicendo, Filium se esse et Deum probavit : Deus est ergo : Deus autem sic, ut Fi- lius sit. non Pater.

Iterum ex Evangelio Christum Deum comprobat.

Si homo tantummodo Christus, quomodo ipse dicit : Et omnis qui vivit (10) et credit in me non morietur in aeternum? (Joan. XI, 26.) Sed enim qui in hominem solitarium credit et nudum, maledictus dicitur (Jerem. XVII, 5) : hic autem, qui credit in Christum non maledicius, sed in aeternum non moriturus refertur. Ex quo, si aut homo est tan- tum, ut haeretici volunt, quomodo quisquis in eum credit, non morietur in aeternum, cum maledictus esse teneatur qui confidit in homine? Aut si non maledictus, sed potius ad aeternae vitae consecutio- nem, ut legitur, destinatus, non homo (11) tan- tummodo Christus, sed et Deus : in quem qui cre- dit, et maledictionis periculum deponit, et ad fruc- tum justitiae accedit. Si homo tantummodo Chri- stus, quomodo Paraclitum dicit de suo esse sumptu- rum quae nuntiaturus sit? (Joan. XVI, 915 14.) Ne- que enim Paraclitus ab homine quidquam accipit, sed homini scientiam Paraclitus porrigit, nec futu- ra ab homine Paraclitus discit, sed de futuris ho- minem Paraclitus instruit. Ergo aut non accepit Paraclitus a Christo homine quod nuntiet, quoniam Paraclito homo nihil poterit dare a quo ipse homo debet accipere; et fallit in praesenti loco Christus et decipit, cum Paraclitum a se homine accepturum quae nuntiet dicit; aut non nos fallit, sicut nec fal- lit, et accepit Paraclitus a Christo quae nuntiet. Sed si a Christo accepit (12) quae nuntiet, major ergo (11) Non homo. Non est homo edidit ex Gagnaeo Welchmanus. ID. (12) Sed si a Christo accepit, etc. Reprehendit Pamelius, et caute legendum monet, quod hic ha- bet Novatianus de Spiritu sancto. Verum ex Nova- tiani principiis, qui Filium, quatenus a Patre geni- tus est, Patri aequalem negat, aptum erat omnino et consequens, ut Spiritum sanctum qui ex Patre Filioque procedit, utroque minorem statueret. Nec magis de Spiritus sancti divinitate detrahit, quum eum hoc sensu aequalem Filio negat, quam de Filii, quum eum Patri subjicit, ut originis prin- cipio, a quo totam divinitatis auctoritatem accepit. Quin etiam divinitas Spiritus sancti non leviter commendatur hoc loco. Nam si Spiritus sauctus creatura esset, id non majus esset argumentum divinitatis Christi, quam quod caeterae res creatae ab eodem accipere dicuntur. Deinde vero quod addit Novatianus, Christum a Spiritu sancto accepturum fuisse, si homo tantum esset aut Angelus (Angelum enim esse fatebantur haeretici) : nonne argumento est, res omnes creatas, si modo ratione utantur, ex Spiritu sancto ut auctore sanctitatis pendere? MA- RAN., Divin. D. N. J. C. lib. IV, cap. 19, § 3, pag. 520 seq. _ jam Paraclito Christus est : quoniam nec, Paracli- tus a Christo acciperet, nisi minor Christo esset. Minor autem Christo Paraclitus Christum etiam Deum esse hoc ipso probat, a quo accepit quae nun- tiat; ut testimonium Christi divinitatis grande sit, dum minor Christo Paraclitus repertus, ab illo su- mit quae caeteris tradit. Quandoquidem si homo tantummodo Christus, a Paraclito Christus accipe- ret quae diceret, non a Christo Paraclitus acciperet quae nuntiaret. Si homo tantummodo Christus, quare credendi nobis talem regulam posuit quo di- ceret : Haec est autem vita aeterna ut sciant te unum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum? (Joan. XVII, 3.) Si noluisset se etiam Deum intelligi, cur addidit : Et quem misisti Jesum Christum, nisi quoniam et Deum accipi voluit (13)? Quoniam si se Deum nollet intelligi, addidisset : Et quem mi- sisti hominem Jesum Christum : nunc autem neque addidit, nec se hominem, nobis tantummodo Chri- stus tradidit, sed Deo (14) junxit, ut et Deum per hanc conjunctionem, sicut est, intelligi vellet. Est ergo credendum, secundum praescriptam regulam, in Dominum, unum verum Deum, et in eum quem misit Jesum Christum consequenter, qui se nequa- quam Patri, ut diximus, junxisset, nisi Deum quo- que intelligi vellet (15); separasset enim ab co (16), si Deum intelligi se noluisset : inter homines enim tantummodo se collocasset, si hominem se esse tantummodo sciret; nec cum Deo junxisset, si se non et Deum nosset : nunc et de homine tacet, quoniam 916 hominem illum (17) nemo dubitat; et Deo se jungit merito, ut credituris divinitatis suae formulam poneret. Si homo tantummodo Chri- stus, quomodo dicit : Et nunc honorifica me gloria quam habebam apud te priusquam mundus esset? (Joan. XVII, 5.) Si antequam mundus esset, gloriam habuit apud Deum, et claritatem tenuit apud Pa- trem, ante mundum fuit : nec enim habuisset glo- riam, nisi ipse prius fuisset, qui gloriam posset te- nere. Nemo enim habere aliquid poterit, nisi ante ipse fuerit, qui aliquid tenet. Sed enim Christus habet (18) gloriam ante mundi institutionem; ergo ante institutionem mundi fuit. Nisi enim ante insti- tutionem mundi esset, ante mundi institutionem Gallandii commentarius. (13) Voluit. Se voluit edidit auctoritate sua Wel- chmanus; et lorsan recte, sed nihil muto sine exemplarium suffragio. JACKSON. (14) Deo junxit. Uterque editor Anglicanus, forte se Deo junxit. Mox Welchmanus, intelligi se vellet arbitrio suo excusit. (15) Vellet. Hic iterum se vellet Welchmanus edi- dit; neque uspiam ejusmodi additionum lectorem suum admonuit. (16) Ab eo. Se ab eo existimat legendum Welch- manus : et paulo post se junxisset. Sed nihil mu- tandum cum Jacksono. (17) Illuin. Illum esse mallet Jacksonu. At nihil opus. . (18)Habet. Sic editi. Welchmanus restituit ha- buit, recte, ut videtur : etsi habet stare potest. JACKSON. gloriam habere non posset, cum ipse non esset· Sed enim homo gloriam ante mundi institutionem ha- bere non potuit, qui post mundum fuit : Christus autem habuit : ante mundum igitur fuit : non igi- tur homo tantummodo fuit, qui ante mundum fuit : Deus est igitur, quoniam ante mundum fuit, et glo- riam ante mundum tenuit. Nec praedestinatio ista dicatur, quoniam nec posita est; aut addant hoc qui hoc putant : sed vae est adjicientibus, quomo- do et detrabentibus, positum (Apoc. XXII, 18, 19) : non potest ergo dici quod non potest adjici. Subla- ta ergo praedestinatione quae non est posita, in substantia fuit Christus ante mundi institutionem. Verbum est enim per quod facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil. Quoniam et si in praedestina- tione dicitur gloriosus, et ante mundi institutionem fuisse praedestinationem, ordo servetur, et ante hunc erit multus numerus hominum in gloriam destinatus. Minor enim per istam destinationem Christus caeteris intelligetur (19), quibus posterior denotatur. Nam si haec gloria in praedestinatione fuit, praedestinationem istam in gloriam novissimus Christus accepit : ante enim praedestinatus Adam esse cernetur, et Abel, et Enoch, et Noe, et Abra- ham, et reliqui caeteri. Nam cum apud Deum et personarum et rerum omnium ordo digestus sit, ante hanc praedestinationem Christi in gloriam (20) multi praedestinati fuisse dicentur. Et hoc 917 pacto minor caeteris hominibus Christus esse depre- henditur (21), qui melior et major et antiquior ipsis quoque Angelis invenitur. Aut haec igitur omnia tollantur, ut Christo divinitas aufer atur (12) : aut si haec tolli non possunt (23), Christo ab haereticis divinitas propria reddatur.

Item ex Moyse in principio sacrarum Litteracum. Quid si Moyses hanc eamdem regulam veritatis exsequitur, et hoc in principio suarum nobis tradi- dit Litterarum, quo discamus omnia creata et con- dita esse per Dei Filium, hoc est per Dei Verbum? Id enim dicit quod Joannes, quod caeteri; imo et Joannes et caeteri ab hoc intelliguntur accepisse quod dicant. Si enim Joanues dicit : Omnia per ip- sum factu sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. (19) Intelligetur. Sic Pamelius ex ms. Anglic. Al. intelligitur, quos secutus est Welchmanus. Male. Paulo ante legendum volo, Minor etiam. ID. (20) In gloriam. Ita paulo superius Novatianus. Atque hanc lectionem secutus est Jacksonus, quae et probatur Welchmano. Editi. in gloria. (21) Deprehenditur. Legerim cum Jacksono de- prehendetur. (22) Auferatur. Editi non auferatur, sensu contra- rio argumento auctoris. JACKSON. et WELC(??)M. (23) Si hac tolli non possunt Si haec in praedesti- natione tantum dici non possunt, legit Gag(??)aeus ut et Frobenius, quos secutus est Welchmanus. Sed edita Pamelii ut aptiora Novatiano retinu(??) : altera enim lectio videtur intrudi ex interpretatione ver- borum tolli non possunt. JACKSON. I, 3); Prophetes autem refert : Dico ego opera mea Regi (Psal. XLIV, 2); Moyses autem introducit prae- cipientem Deum ut lux fiat in primis, coelum firme- tur, aquae congregentur, arida ostendatur, fructus secundum semina provocetur (24), animalia produ- cantur, luminaria in coelo atque astra ponantur (Gen. I); non alium ostendit tunc adfuisse Deo cui praeciperentnr haec opera ut fierent, nisi eum per que(??) facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil. Ac si hic Verbum Dei est, nam eructavit cor meum verbum bonum, ostendit in principio Verbum fuis- se, et Verbum hoc apud Patrem fuisse, Deum prae- terea Verbum fuisse, omnia (25) per ipsum facta esse. Sed enim hoc Verbum caro factum est, et ha- bitavit in nobis (Joan. I, 14), Christus scilicet Filius Dei; quem, dum et postmodum secundum carnem hominem accipimus, et ante mundi institutionem Dei Verbum et Deum videmus, merito secundum institutionem Veteris et Novi Testamenti, et Deum et hominem Christum Jesum et credimus et tene- mus. Quid si idem Moyses introducit dicentem Deum : Faciamus hominem ad imaginem et similitu- dinem nostram (Gen. I, 26, 27) : et infra, Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum, mascu- lum et feminam fecit eos? Si, ut jam docuimus, Dei Filius est per quem facta sunt omnia, utique Dei Filius est per quem etiam homo institutus est, propter quem facta sunt omnia. Sed enim Deo prae- cipiente ut homo fiat, Deus refertur esse qui bomi- nem facit : facit autem hominem Dei Filius, Ver- bum scilicet Dei, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil. Hoc autem Verbum caro fac- tum est, et habitavit 918 in nobis : ergo Christus est Deus. Per Christum igitur homo factus est, ut per Dei Filium. Sed Deus hominem ad imaginem Dei fecit; Deus est ergo qui fecit hominem ad ima- ginem Dei, Deus ergo Christus est : ut merito nec Veteris Testamenti circa personam Christi vacillet auctoritas, dum Novi Testamenti manifestatione fulcitur. nec Novi Testamenti intercepta sit potes- tas, dum radicibus Veteris Testamenti ejusdem ni- titur veritas. Ex quo, qui Christum, Dei Filium et hominis, tantummodo praesumunt hominem, non et Deum, contra Testamentum et Vetus et Novum fa- ciunt, dum et Veteris et Novi Testamenti auctori- tatem veritatemque corrumpunt. Quid si idem Moy- ses ubique introducit Deum Patrem immensum atque sine fine, non qui loco cludatur, sed qui om- nem locum eludat : nec eum qui iu loco sit, sed potius in quo omnis locus sit : omnia continentem et cuncta complexum, ut merito nec descendat nec ascendat, quoniam ipse omnia et continet et implet : Gallandii commentarius. (24) Provocetur. Forte provocentur. WELHM. (25) Omnia. Conjunctio et videtur deesse ante omnia. JACKSON. (26) Considerare. Existimat Welchmanus legen- dmn considerate : idque pro indubitato habet Jack- sonus. (27) Erit. Forte erat, quod notavit Welchmanus : erit tamen congruet secuenti pronuntiabitur. JACK- SON. et tamen nihilominus introducit Deum descenden- tem ad turrem quam aedificabant filii hominum considerare (26) quaerentem, et dicentem : Venite; et mox : Descendamus, et confundamus illic ipsorum linguas, ut non audiat unusquisque vocem proximi sui? (Gen. XI, 7.) Quem volunt hic Deum descen- disse ad turrem illam, et homines tunc Illos visi- tare quaerentem? Deum Patrem? Ergo jam loco clauditur : et quomodo ipse omnia complectitur? Aut numquid Angelum cum Angelis dicit descen- dentem, et dicentem : Venite; et mox : Descenda- mus et confundamus illic ipsorum linguas? Sed enim in Deuteronomio animadvertimus retulisse Deum haec. Deumque dixisse, ubi ponitur : Cum disseminaret filios Adam, statuit fines gentium juxta numerum angelorum Dei (Deut. XXXII, 8). Neque ergo Pater descendit, ut res indicat; neque Ange- lus ista praecipit, ut res probat. Superest ergo, ut ille descenderit, de quo apostolus Paulus : Qui de- scendit, ipse est qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia (Ephes. IV, 10), hoc est Dei Filius, Dei Verbum. Verbum autem Dei caro factum est, et habitavit in nobis : hic erit (27) Christus : Deus ergo pronuntiabitur Christus.

Inde etiam, quod Abrahae visus legatur Dens : quod de Patre nequeat intelligi, quem nemo vidit un- quam, sed de Filio in Angeli imagine.

Ecce idem Moyses refert alio in loco, quod Abra- hae 919 visus sit Deus (Gen. XII, 7). Atqui idem Moyses audit a Deo, quod nemo hominum Deum videat et vivat (Exod. XXXIII, 20). Si videri non potest Deus, quomodo visus est Deus? Aut si visus est, quomo- do videri non potest? Nam et Joannes, Deum nemo (inquit) vidit unquam (I Joan. IV, 12). Et apostolus Paulus : Quem vidit hominum nemo, nec videre po- test (II Tim. VI, 16). Sed non utique Scriptura mentitur : ergo vere visus est Deus. Ex quo intel- ligi potest, quod non Pater visus sit, qui nunquam visus est; sed Filius, qui et descendere solitus est, et videri quia descenderit. Imago est enim invisi- bilis Dei, ut mediocritas et fragilitas conditionis humanae Deum Patrem videre aliquando jam tunc assuesceret in imagine Dei, hoc est, in Filio Dei. Gradatim enim et per incrementa fragilitas humana nutriri debuit per imaginem ad istam gloriam, ut Deum Patrem videre possit (28) aliquando. Pericu- losa sunt enim quae magna sunt, si repentina sunt. Nam etiam lux solis subita post tenebras, splendore nimio insuetis oculis non ostendet diem, sed po- tius faciet caecitatem.

Quod ne in damnum humanorum contingat ocu- (28) Possit. Ita cum Jacksono emendavimus editt. posset. Tempore namque praesenti semel iterumque in eamdem sententiam paulo post utitur auctor : possit, ut est, videre- intercipi possit- videre non possit. lorum, paulatim disruptis et dissipatis tenebris, ortus luminaris istius mediocribus incrementis fal- lenter assurgens oculos hominum sensim assuefacit ad totum orbem suum ferendum per incrementa radiorum. Sic ergo et Christus, id est imago Dei et Filius Dei, ab hominibus inspicitur, qua poterat videri. Et ideo fragilitas et mediocritas sortis hu- manae per ipsum alitur, producitur, educatur; ut aliquando Deum quoque ipsum Patrem, assueta Fi- lium conspicere, possit, ut est, videre; ne majes- tatis ipsius repentino et intolerabili fulgore percus- sa intercipi possit, ut Deum Patrem quem semper optavit, videre non possit. Ex quo Filius est hic qui videtur; Dei autem Filius, Dei Verbum est; Dei autem Verbum caro factum est et habitavit in no- bis : hic autem Christus est. Quae, malum, ratio est ut dubitetur Deus dici, qui tot modis Deus in- telligitur approbari? Ac si et Agar (Gen. XVI, 7), ancillam Sarae de domo ejectam pariter et fugatam Angelus convenit apud fontem aquae in via Sur, fugae causas interrogat atque accipit, et post haec humilitatis consilia porrigit; spem praeterea illi materni nominis facit, quodque ex utero ejus mul- tum semen esset futurum spondet atque promittit, et quod Ismael ex illa nasci haberet, et cum cae- teris aperit locum habitationis ipsius, actumque de- scribit : hunc autem Angelum, 920 et Dominum Scriptura proponit et Deum (nam nec (29) bene- dictionem seminis promisisset, nisi Angelus et Deus fuisset) : quaerant quid in praesenti loco haeretici tractent. Pater fuit iste qui ab Agar visus est, an non? quia Deus positus est. Sed absit Deum Pa- trem Angelum dicere : ne alteri subditus sit, cu- jus Angelus fuerit. Sed Angelum dicent fuisse : quomodo ergo Deus erit, si Angelus fuit? cum non sit hoc nomen Angelis unquam concessum; nisi quoniam ex utroque latere nos veritas in istam concludit sententiam; quia (30) intelligere debea- mus Dei Filium fuisse : qui quoniam ex Deo est, merito Deus, quia Dei Filius, dictus sit : quoniam Patri subditus et (31) annuntiator paternae voluntatis est, magni consilii Angelus pronuntiatus est. Ergo si hic locus (32) neque personae Patris congruit, ne Angelus dictus sit, neque personae Angeli, ne Deus pronuntiatus sit : personae autem Christi convenit Gallandii commentarius. (29) Nam nec, etc. Haec verba parenthesis forma posui cum Franc. Junio, et periodum desivi verbo tractent, aliter ac editi, sensu tamen suffragante, ut integram perpendenti periodum quae incipit a verbis Ac si et Agar, patebit. JACKSON. (30) Quia. Suspicatur Welchmanus legendum qua et hoc videtur aptius. ID. (31) Quoniam Patri subditus et. Sensus requirit legi vel et quoniam, vel quoniam autem, aut quid si- mile. Tres vero voces sequentes, Patri subditus et, exhibet editio Pamelii, argumento auctoris in id consentiente. Quod autem aliis absunt eaedem vo- ces, omittendi ansam arripuit Welchmanus. ID. (32) Si hic locus. Ita Pamelius. In aliis codd. si locus. omisso hic, quos secutus est Welchmanus. Sed male : nam vocula illa demonstrativa apte in- dicat praedictum Scripturae locum, quem auctor edisserit. ID. ut et Deus sit, quia Dei Filius est, et Angelus sit, quoniam paternae dispositionis annuntiator est : in- telligere debent contra Scripturas se agere haereti- ci, qui Christum cum dicant se et Angelum cre- dere, nolint illum etiam Deum pronuntiare, quem in Veteri Testamento ad visitationem generis hu- mani legunt saepe venisse. Adhuc adjecit Moyses (Gen. XVIII, 1), Abrahae visum Deum apud quercum Mambre, sedente ipso ad ostium tabernaculi sui meridie; et nihilominus, cum tres conspexisset vi- ros, unum ex illis Dominum nuncupasse; quorum cum pedes lavisset, cineritios panes cum butyro, et ipsius copia lactis offert, et ut hospites retenti vescerentur, hortatur. Post quae et quod pater fu- turus esset, audit : et quod Sara uxor ejus paritura ex ipso filium esset, ediscit : et de exitu Sodomitarum, quae merebantur pati, recognoscit : et quod propter clamorem Sodomorum Deus descendisset, addiscit. Quo in loco si Patrem volunt videri tunc fuisse cum Angelis duobus hospitio receptum, Patrem visibilem haeretici crediderunt : si autem Angelum, cum ex Angelis tribus unus Dominus nuncupatur : cur, quod non solet, Angelus Deus dicitur? nisi quoniam, ut Deo Patri invisibilitas propria re(??)da- tur, et Angelo propria mediocritas remittatur, non nisi Dei Filius, qui et Deus est, Abrahae visus, et hospitio receptus esse credetur (34). Quod enim erat faturus, meditabatur in sacramento, Abrahae factus hospes, apud Abrahae filios futurus (Joan. XIII, 5); cujus filiorum pedes, ad probationem quod ipse esset, abluit; reddens 921 in filiis jus hos- pitalitatis, quod aliquando illi feneraverat pater. Unde et ne qua esset dubitatio quin iste Abrahae hospes fuisset, in Sodomitarum exitu ponitur (Gen. XIX, 24). Quoniam pluit Dominus super Sodo- mam et Gomorrham ignem et sulphur a Domino de coelo. Sic enim et prophetes ex persona Dei : Sub- verti vos, inquit, sicut subvenit Dominus (35) So· domam et Gomorrham (Amos IV, 11). Dominus ergo Sodomam subvertit, id est, Deus Sodomam subver- tit : sed in subversione Sodomorum Dominus pluit ignem a Domino. Hic autem Dominus visus est Abra· hae Deus : Deus autem hic hospes est Abrahae, visus utique quia tactus : sed cum Pater, quia (36) invisibi- lis, nec tunc utique visus sit; visus est et hospitio (37) (33) Ipsius. Conjicit Jacksonus legendum ipsis. Sed obstare videtur conjunctio praecedens. (34) Credetur. Ita editi ad unum omnes, excepto Welchmaniano, ubi excusum studiose credatur. (35) Dominus. Sic Pamelius, eamque lectionem ad mentem Novatiani qui eamdem paulo post re- petit tuetur Jacksonus. Al. Deus. (36) Quia. Ita recte emendavit Welchmanus, pro edit. qua. JACKSON. (37) Hospitio. Hanc etiam vocem recte restituit idem Welchmanus, pro impress. hospitibus. Sed male omisit verba et acceptus, quae retinent omnes editi. ID. receptus et acceptus est, qui solitus est (38) tangi et videri : hic autem Filius Dei, Dominus a Domino pluit super Sodomam et Gomorrham sulphur atque ignem. Hic autem Dei Verbum est : Verbum autem Dei caro factum est, et habitavit in nobis : hic au- tem Christus est. Non Pater igitur apud Abrabam hospes, sed Christus fuit; nec tunc Pater visus est, sed Filius; visus (39) autem est Christus. Merito igitur Christus et Dominus et Deus est, qui non aliter Abrahae visus est, nisi quia ante ipsum Abra- ham ex Patre Deo Deus Sermo (40) generatus est. Adhuc, inquit, idem Angelus et Deus eamdem Agar, fugatam de domo Abrahae cum puero, consolatur et visitat. Nam cum illa in solitudine exposuisset infantem, quia aqua defecisset ex utre, cumque puer ille clamasset, fletum et planctum levasset (Gen. XXI, 17, 18, 19), Et audivit (41), inquit Scriptura, Deus vocem pueri de loco ubi erat. Cum Deum esse qui vocem infantis audivit, retulisset, adjecit : Et vocavit Angelus Domini ipsam Agar de coelo; Ange- lum referens esse quem Deum dixerat, et Dominum pronuntians esse quem Angelum collocarat : quique Angelus et Deus adhuc ipsi Agar promittit majora solatia, dicendo : Ne timueris; exaudivi enim vocem pueri de loco ubi erat. Surge, sume puerum, et tene : 922 in gentem enim magnam faciam eum. Hic An- gelus, si Angelus tantum est, cur hoc sibi vindicat ut dicat : In gentem enim magnam faciam eum, cum hoc utique genus potentiae Dei sit, Angeli esse non possit? Ex quo etiam Deus confirmatur esse (42) qui hoc potest facere : quoniam ut hoc ipsum com- probetur, adjicitur per Scripturam statim : Et ape- ruit Deus oculos ejus, et vidit puteum aquae vivae, et abiit, et implevit utrem de puteo, et dedit puero, et erat Deus cum puero. Si ergo hic Deus erat cum puero qui aperuit oculos Agar, ut videret puteum aquae vivae, et hauriret aquam propter urgentem sitis necessitatem; hic autem Deus coelo illam vo- cat (43), Angelus dictus, cum superius vocem au- Gallandii commentarius. (38) Qui solitus est. Ante haec verba videtur de- esse Filius, vel Dei Filius. JACKSON. (39) Visus. Aptior erit sensus si legerimus Fi- lius pro visus quam germanam esse lectionem vix dubito. ID. (40) Deus Sermo. Ita editores Anglicani. Vox Deus deest apud Pamelium. (41) Et audivit. Forte exaudivit : quam quidem vocem paucis interjectis repetit Novatianus. Mox mss. Woweri apud Jacksonum, vocem audisset in- f(??)ntis. (42) Deus confirmatur esse. Ita Welchm. et Jack- son. Al. Deus confirmatur Deus esse : minus recte, ut videtur. (43) Deus e coelo... vocat. Autumat Welchmanus legendum, Deus qui e coelo.. vocat. Mallet Jacksonus, Deus e coelo illam vocans Angelus est dictus. Sed lectio vulgata his emendationibus opus non habet. (44) Deus esset potius. Sic editi ad unum omnes. Jacksonus tamen textum emendandum putavit, edi- ditque, Deus esset postius; propterea scilicet, in- quit, quod potius nullum habcat sensum in loco. hanc vero emendationem vix admittendam censeo : vulgata enim lectio legitimum lundere sensum comperitur. Nimirum, auctor locum Genescos XXI, 17 edisserens, ubi legitur : Exandivit autem DEUS vocem pueri, vocavitque ANGELUS Dei Agar de eoelo, haec habet : Hic Deus, ANGELUS dictus, cum superius DEUS esset potius, non alius intelligi- tur, etc. Perinde ac si dixisset : Qui dicitur Ange- lus Dei vocasse Agar de coelo, hic antea Deus esse perhibetur qui exandierit vocem pueri. Illud quo- que accedit, emendatione Jacksoni admissa, vim orationis in Novatiani textu retundi; cum illud Deus esset potius plurimum valeat, contra vero fri- gore frigescat Jacksoniana restitutio Deus esset po- situs. diens clamantis pueri, Deus esset potius (44), non alius intelligitur quam Angelus esse pariter et Deus, Quod cum Patri competens et conveniens esse non possit, qui tantummodo Deus est, com- petens autem esse possit Christo, qui non tantum- modo Deus. sed et Angelus pronuntiatus est : ma- nifeste apparet, non Patrem ibi tunc locutum fuisse ad Agar, sed Christum potius, cum Deus sit, cui etiam Angeli competit nomen, quippe cum magni consilii Angelus factus sit (Isa. IX, 6): Angelus au- tem sit, dum exponit sinum Patris, sicut Joannes edicit (Joan. I, 18). Si enim (45) ipse Joannes hunc eumdem qui sinum exponit Patris, Verbum dicit carnem factum esse, ut sinum Patris posset expo- nere : merito Christus non solum homo est, sed et Angelus (46); nec Angelus tantum, sed et Deus per Scripturas ostenditur, et a nobis hoc esse creditor : ne, si non Christum tunc locutum ad Agar volueri- mus accipere, aut Angelum Deum faciamus, aut Deum Patrem omnipotentem inter Angelos computemus.

Quo(??) etiam Jacob apparuerit Deus Angelus, nempe Dei Filius.

Quid si et alio in loco similiter legimus Deum Angelum 923 positum? Nam cum apud uxores suas Liam atque Racbel Jacob de patris illarum iniquitate quereretur, et cum referret quod jam in terram propriam remeare et reverti cuperet, som- nii quoque sui interponebat auctoritatem, quo tempore refert sibi Angelum Dei per somnium dixisse (Gen. XXXI, 11-13) : Jacob, Jacob. Et ego, inquit, dixi : Quid est? Aspice, inquit, oculis tuis, et vide hircos et arietes ascendentes super oves et capras variatos albos, et varios et cineritios et aspersos. Vidi enim quaecunque tibi Laban jecit. Ego sum Deus qui visus sum tibi in Loco Dei, ubi unxisti (47)) mihi illic stantem lapidem, et vovisti mihi illic votum. Nunc ergo surge, et proficiscere de terra hac, et vade (45) Si enim. Vet. editt. Sed enim : quod casti- gavit recte Pamelius. JACKSON. (46) Sed et Angelus. Vocem et ante Angelus re- posuit Pamelius ex ms. Anglic. et genuinam lectio- nem probat statim quod sequitur, sed et Deus. Omisit et cum vet. editt. Welchmanus male. ID. (47) Unxisti. Sic editt. Pamelii ex ms. Anglic. recte habent : quibus congruunt tum Graeca tum Latina. Welchmanus edidit erexisti, corrupta exemplaria Gagnaei et Frobenii secutus, in qiubus ita ponitur ex alieno loco, nimirum ex v. 45. ID. in terram nativitatis tuoe, et ero tecum. Si Angelus Dei loquitur haec ad Jacob, atque ipse Angelus in- fert, dicens : Ego sum Deus qui visus sum tibi in Loco Dei : non tantummodo hunc Angelum, sed et Deum positum sine ulla haesitatione conspicimus, quippe sibi votum refert ab Jacob destinatum esse in Loco Dei, et non dicit in Loco meo. Est ergo Locus Dei, est et hic Deus. Sed enim ibi simplici- ter est in Loco Dei positum; neque enim dictum est in Loco Angeli et Dei, sed tantummodo Dei : hic autem qui ista promittit, Deus atque Angelus esse perhibetur; ut merito distinctio sit inter eum qui tantummodo Deus dicitur, et inter eum qui non Deus simpliciter, sed et Angelus pronuntiatur. Ex quo si nullius alterius] Angeli potest hic accipi tanta auctoritas, ut Deum quoque se esse fateatur, et votum sibi factum esse testetur, nisi tantum- modo Christi, cui. non quia Angelo tantum, sed quia Deo, votum voveri potest : manifestum est non Patrem accipi posse, sed Filium, Deum et Angelum. Hic autem si Christus est, sicuti est, vehementer periclitatur, qui aut hominem Chri- stum, aut Angelum tantummodo dicit, subtracta illi divini nominis potestate, quam ex Scripturarum coelestium fide frequenter accepit, quae illum et Angelum frequenter et Deum dicunt. His omnibus etiam illud accedit, ut quomodo illum et Angelum frequenter et Deum posuit Scriptura divina, sic illum et hominem ponat et Deum, exprimens ca- dem Scriptura divina quod erat futurus, et depin- gens jam tum in imagine quod habebat esse in substantiae veritate. Remansit enim, inquit, Jacob solus, et luctabatur homo cum eo usque in mane : et vidit quoniam non potest adversus cum, et tetigit latitudinem femoris Jacob, cum in eum luctaretur et ipse cum eo, et dixit ei : Dimitte me, ascendit enim lucifer. Et ille dixit : Non te dimittam, nisi me bene- dixeris. Et dixit : Quod est nomen tuum? Et 924 ille dixit, Jacob. Dixitque ei : Non vocabitur (48) jam nunc nomen tuum Jacob, sed Israel erit nomen tuum : quia invaluisti cum Deo, et cum hominibus potens es (Gen. XXXII, 24-27). Et adhuc adjicit (Gen. XXXII, 30, 31) : Et vocavit Jacob nomen loci illius, Visio Dei, Vidi enim Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Ortusque est ei sol : mox transivit (49) Visionem Dei; ipse vero claudi- cabat femore suo. Humo, inquit, luctabatur cum Jacob. Si homo solitarius, quis est iste? Unde est? Quare cum Jacob contendit atque luctatur? Quid intercesserat? Quid factum fuerat? Quae ratio con- Gallandii commentarius. (48) Jam nunc. Ita Pamelius aliique. LXX.: οὐ κληθήσεται ἕτι. At editores Anglicani, etiam nunc : quam quidem lectionem exhibet paulo post idem Pamelius. (49) Mox transivit. Forte legendum mox ut trans. quod etiam suspicatur Welclmanus : et emenda- tioni congruere videtur Vulgata, ubi legitur : Or- tusque est statim sol, postquam transgressus est Pha- nuel. JACKSON. (50) Quia jam lucifer oritur, etc., Welchmanus ex prava interpunctione locum luxatum ducit : ejusque conjectura probatur Jacksono. Hinc uter- que alia demit, alia transponit. Immerito sane. Nos interim editionem Pamelianam expressimus, quae utique lectori studioso integra et plana patebit. tentionis istins tantae tantique certaminis? Quare praeterea Jacob, qui ad tenendum hominem cum quo luctabatur fortis invenitur, et benedictionem ab eo quem detinebat postulat quia jam lucifer oritur (50), ideo postulasse repeitur, nisi quoniam praefigurabatur contentio haec inter Christum et filios Jacob futura, quae in Evangelio dicitur per- fecta? Contra hunc enim hominem colluctatus est populus Jacob, in qua colluctatione potentior po- pulus est Jacob repertus : quippe cum adversus Christum iniquitatis suae victoriam sit consecutus, quo in tempore, propter facinus quod admisit, in- cessu fidei propriae et salutis claudicare gravissime incertus et lubricus coepit : qui, quamvis superior damnando Christum repertus, eget tamen ipsius misericordia, eget tamen ipsius benedictione. Sed enim hic homo qui cum Jacob luctatus est : Non, inquit, vocabitur etiam nunc nomen tuum Jacob, sed Israel erit nomen tuum. Ac si Israel est homo videns Deum, eleganter ostendebat Dominus quod non tantum homo esset qui colluctabatur tunc cum Jacob, sed et Deus. Videbat utique Deum Jacob cum quo colluctabatur, quamvis hominem ipsius in colluctatione retineret. Et ut nulla adhuc posset esse dubitatio, interpretationem ipse posuit di- cendo : Quia invaluisti cum Deo, et cum hominibus potens es. Ob quam causam hic idem Jacob intelli- gens jam vim sacramenti, et pervidens auctorita- tem ejus cum quo luctatus fuisset, nomen loci illius in quo colluctatus est, vocavit Visionem Dei. Superstruxit praeterea causas ad interpretatio- nem Visionis Dei (51) porrigendam : Vidi enim, in- quit, Deum fucie ad faciem, et salva facta est anima mea. Vidit autem Deum cum quo colluctatus est quasi cum homine : sed et hominem quidem quasi victor tenuit, benedictionem autem quasi a Deo, ut inferior, postulavit. Ita cum Deo et cum homine colluctatus fuit : ac sic colluctatio haec ibi quidem praefigurata est, in Evangelio autem inter Chri- stum et populum Jacob perfecta est : in qua quam- vis 925 populus superior inventus sit, minor repertus est dum nocens comprobatus est. Quis dubitabit Christum in quo haec colluctationis figura completa est, non hominem tantum, sed et Deum agnoscere : quandoquidem hominem illum et Deum etiam figura ipsa colluctationis videatur compro- basse? Et tamen etiam post haec aeque non cessat eadem Scriptura divina Angelum Deum dicere, et Deum (52) Angelum pronuntiare. Nam (Gen. XLVIII, 14, 15) cum Manassen atque Ephrem filios Joseph (51) Visionis. Deest in editis haec vox; et resti- tuitur a Welchmano. JACKSON. (52) Et Deum. Sic uterque Anglicanus editor. Al. omittunt copulam et. benedicturus esset hic ipse Jacob, transversis super capita puerorum manibus collocatis, Deus, inquit, qui pascit me a juventute mea usque in hunc diem, Angelus qui liberavit me ex omnibus malis, benedi- cat pueros hos. Usque adeo autem eumdem Angelum pnnit quem Deum dixerat, ut singulariter in exitu sermonis sui posuerit personam de qua loquebatur, dicendo benedicat pueros hos. Si enim alterum Deum (53), alterum Angelum voluisset intelligi, plurali nu- mero duas personas complexus fuisset : nunc unius personae singularem numerum in benedictione depo- suit, ex quo eumdem Deum atque Angelum intelligi voluit. Sed enim Deus Pater accipi non potest : Deus autem et Angelus Christus accipi potest. Quem ut hujus benedictionis auctorem etiam transversas super pueros manus Jacob ponendo significavit, quasi pater illorum esset Christus ex quo manus ponere (54) figuram et formam futuram (55) pas- sionis ostendens. Nemo igitur Christum, sicut An- gelum non dubitat dicere, ita etiam Deum haesitet pronuntiare, cum hunc cumdem (56), et puerorum horum benedictionem, per Sacramentum passionis digestum in figura manuum et Deum et Angelum intelligat invocatum fuisse.

Ex Scripturis probatur Christum fuisse Angelum appellatum. Attamen et Deum esse, ex aliis sa- crae Scripturae locis ostenditur.

At si (57) aliquis haereticus, pertinaciter obluc- tans adversus veritatem, voluerit in his omnibus exemplis 926 proprie Angelum aut intelligere, aut intelligendum esse contenderit, in hoc quoque viribus veritatis frangatur necesse est. Nam si omnibus (58) coelestibus, terrenis et infernis Christo subditis, etiam ipsi Angeli cum omnibus caeteris quaecunque subjecta sunt Christo dicuntur dii, jure et Deus Christus. Et si quivis Angelus subdi- tus Christo deus potest dici; et hoc si dicitur et Gallandii commentarius. (53) Alterum Deum. Has voces a librariis propter consuetam in ὁμοιοτελεύτοις negligentiam omissas, recte restituisse videntur Welchmanus et Jacksonus. (54) Ex quo manus ponere. Poneret rescribit Co- telerius Monum. Eccl. Gr. tom. III, p. 634, cui adhaerent editores Anglicani. Caecus porro est, in- quit Welchmanus, qui non videat, haec ad proxime antecedentia pertinere, et proinde in suo loco jam reponi : cum tamen in caeteris omnibus editis longe a se invicem separentur, his in initio cap. 15 positis, istis in fine cap. 27. Vide superius adno- tata ad cap. 15. (55) Futuram. Mallet futurae Welchmanus : sed nihil mutandum censet Jacksonus. (56) Et... benedictionem. Editionem Pamelianam sequimur, quam emendandam existimavit Jackso- nus, rescribens ex... benedictione. Welchmanus autem pro et legendum in conjiciebat. (57) At si Ita veteres editi. Neque aliter Welch- manus et Jacksonus. Pamelius vero ex ms. Anglic. At si. Mox Jarksono Voweri ms. secuto, conten- derit reponere placuit. (58) Nam si omnibus... Et si quivis Angelus. Sic prosus legit et supplet Pamelius, partim ex edi- tione Gagnaei priore. Locus tamen adhuc implexus videtur. Monuit vir doctus, voces dii, jure et Deus Christus visas esse Gagnaei additionem, et omissas a Gelenio, vindice ms. Britannico; cujus lectio, uno vocabulo subjecti vel subditi addito post verbum dicuntur, hunc sanum edit sensum : Nam si omni- bus coelestibus, terrenis et infernis Christo subditis, etiam ipsi Angeli cum omnibus caeteris quaecumque subjecta sunt, Christo dicuntur (subjecti vel subditi); et tamen quivis Angelus, etc. Haec, ut equidem puto, est germana lectio. JACKSON. sine blasphemia profertur (59) : multo magis uti- que et hoc ipsi Dei Filio Christo competere potest, ut Deus pronuntietur. Si enim qui subjectus (60) Christo Angelus, Deus promitur; multo magis et constantius Christus, cui sunt omnes Angeli sub- jecti, Deus esse dicetur. Nec enim naturae con- gruit, ut quae minoribus concessa sunt, majoribus denegentur. Ita si Angelus Christo minor est, Angelus autem deus dicitur, magis consequenter Christus Deus esse dicitur (61), qui non uno, sed omnibus Angelis et major et melior invenitur. Ac si stetit Deus in synagoga deorum, in medio autem Deus deos (62) discernit (Psal. LXXXI, 1, 2); in synagoga autem aliquotiens Christus stetit; Christus ergo in synagoga Deus stetit, dijudicans scilicet deos quibus dicit : Usquequo personas hominum accipitis? accusans scilicet consequenter homines synagogae non exercentes justa judicia. Porro si illi qui reprehenduntur atque culpantur, propter aliquam tamen causam hoc nomen adipisci sine blasphemia videntur, ut dii nuncupentur : multo magis utique hic Deus habebitur qui non tantum Deus in synagoga (63) deorum stetisse dici- tur, sed etiam deos discernens et dijudicans, ex eadem lectionis auctoritate aperitur. At si illi, qui tanquam unus de principibus cadunt (Ibid. vers. 7), dii tamen nuncupantur, multo magis Deus esse dicetur, qui non tantum tanquam unus ex princi- pibus non cadit, sed ipsum quoque malitiae et auctorem et principem vincit. Quae autem, malum, ratio est, ut cum legant hoc etiam Moysi [nomen datum, dum dicitur, Deum te posui Pharauni (Exod. VII, 1), Christo negetur, qui non Pharaoni Deus, sed universae creaturae et Dominus et 927 Deus constitutus esse reperitur? Et in illo quidem hoc nomen temperate datum, in hoc profuse : in illo ad mensuram, in hoc supra omnem omnino men- suram. Non enim ad mensuram, inquit, dat Filio (59) Profertur. Omnes edit. Pamel. proferetur. Sed veteres edit. profertur. Recte. JACKSON et WELCUM. (60) Qui subjectus. Vel legendum quivis subjectus, ut paulo ante; vel qui subjectus est. Ita Jackso- nus. Postremum conjecit quoque Welchmanus. (61) Dicitur. Forte dicetur, ut paulo ante. JACKSON. (62) Deus deos. Vocem Deus expunxit Jackso- nus inhaerens Heb., LXX, et Vulg. quam tamen exhi- bent omnes editi. (63) In synagoga. Haec verba recte restituit Welchmanus, sensu auctoris vindice; qui et paulo post pro aperitur legendum esse reperitur existi- mat, ut mox quidem ipsemet auctor. JACKSON. Pater : Pater enim, inquit, diligit Filium (Joan. III, 34, 35). In illo ad tempus, in hoc sine tempore; divini enim nominis potestatem et super omnia et in omne tempus accepit. Quod si qui unius hominis accepit potestatem, in hac exiguitate hujus datae potestatis nomen tamen istud Dei incunctanter consequitur; quanto magis qui in ipsum quoque Moysen habet potestatem, nominis istius auctorita- tem consecutus esse credetur?

Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum Scripturis confirmari.

Et poteram quidem omnium Scripturarum coe- lestium eventilare tractatus, et ingentem circa istam speciem Christi divinitatis, ut ita dixerim, silvam commovere : nisi quoniam non tam mihi contra hanc haeresim propositum est dicere, quam breviter, circa personam Christi regulam veritatis aperire. Quamvis tamen ad alia festinem, illud non arbitror praetermittendum, quod in Evangelio Dominus ad significantiam suae majestatis expres- sit dicendo : Solvite templum hoc, et ego in triduo suscitabo illud (Joan. II, 19). Aut quando in alio loco, et alia parte pronuntiat : Potestatem habeo animam meam ponendi ei rursus recipere (64) eam : hoc enim mandatum accepi a Patre (Joan. X, 18). Quis est enim qui dicit animam suam se posse ponere aut animam suam posse se rursum recuperare, quia hoc mandatum acceperit a Patre? Aut quis dicit, de- structum corporis sui templum resuscitare rursum et reaedificare se posse : nisi quoniam Sermo ille, qui ex Patre, qui apud Patrem, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil (Joan. I, 3), imitator paterno- rum operum atque virtutum, imago invisibilis Dei (Coloss. I. 15), qui descendit de coelo (Joan. III, 31, 32), qui quae vidit et audivit testificatus est, qui non venit ut faceret suam voluntatem (Joan. VI, 38), sed potius ut faciat Patris voluntatem, a quo missus ad hoc ipsum fuerat ut magni consilii An- gelus factus (Isa. IX, 6) arcanorum coelestium no- bis jura reseraret, quique Verbum caro factus ha- bitavit in nobis (Joan. I, 14), ex nobis bic Chri- stus non homo tantum, quia hominis Filius, sed etiam Deus, quia Dei Filius, comprobatur? Quod si et primogenitus omnis creaturae ab Apostolo dictus sit Christus (Coloss. I, 15), quomodo omnis creaturae primogenitus esse potuit, nisi 928 quo- niam secundum divinitatem ante omnem creaturam ex Patre Deo Sermo processit? Quod nisi ita haere- tici acceperint, Christum hominem primogenitum (64) Recipere. Editores Anglicani legendum con- jiciunt recipiendi. Vulg. sane sumendi. Sed Grae- cum λ(??)βεῖν expressit auctor. (65) Tantummodo ante, etc. Legendum putat Jacksonus tantummodo Deus ante, etc., ut respon- deat sequenti tantummodo homo. Verum, quamvis non legatur Deus, sensus integer manet. (66) Humanitatis. Editi, humilitatis, corrupte. Lego humanitatis cum Fr. Junio; quam vocem edi- (??)it etiam Welchmanus. JACKSON. Gallandii commentarius. omnis creaturae monstrare cogentur; quod facere non poterunt. Aut igitur ante omnem est creatu- ram ut primogenitus sit omnis creaturae, et non homo est tantum, quia homo post omnem creatu- ram est; aut homo tantum est, et est post omnem creaturam. Et quomodo primogenitus est omnis creaturae, nisi quoniam dum Verbum illud quod est ante omnem creaturam, et ideo primogenitus omnis creaturae, caro fit et habitat in nobis, hoc est, assumit hunc hominem qui est post omnem creaturam, et sic cum illo et in illo habitat in no- bis, ut neque homo Christo subtrahatur, neque divinitas negetur? Nam si tantummodo ante (65) omnem creaturam est, homo in illo subtractus est : autem tantummodo homo est, divinitas quae ante omnem creaturam est, intercepta est. Utrum- que ergo in Christo confoederatum est, et utrum- que conjunctum est, et utrumque connexum est. Et merito dum est in illo aliquid quod superat creaturam, pignerata in illo divinitatis et humani- tatis (66) videtur esse concordia. Propter quam causam, qui mediator Dei et hominum effectus exprimitur (I Tim. II, 5), in se Deum et hominem sociasse reperitur. Ac si idem Apostolus de Christo refert, ut exutus carnem potestates dehonestavit, palam triumphatis illis in semetipso (Coloss. II, 15) : non utique otiose exutum carne proposuit, nisi quoniam et in resurrectione (67) rursum indutum voluit intelligi. Quis est ergo iste exutus et rursus indutus? requirant haeretici. Nos enim Sermonem Dei scimus indutum carnis substantiam, eumdem- que rursum exutum eadem corporis materia, quam rursus in resurrectione suscepit et quasi indumen- tum resumpsit. Sed enim neque exutus neque indu- tus hominem Christus fuisset, si homo tantum fuisset. Nemo enim umquam se ipso aut spoliatur aut induitur. Sit enim necesse est aliud, quidquid aliunde aut spoliatur aut induitur. Ex quo merito Sermo Dei fuit, qui exutus est carnem et in resur- rectione rursus indutus; exutus autem, quoniam et in nativitate fuerat indutus. Itaque in Christo Deus est qui induitur, atque etiam exutus sit opor- tet : propterea is qui induitur, pariter et exuatur necesse est. Induitur antem et exuitur homo, quasi quadam contexti corporis tunica. Ac propterea consequenter Sermo fuit, ut diximus, Dei; qui modo indutus, modo exutus esse reperitur. Hoc enim etiam in benedictionibus ante praedixit : Lavabit stolam suam in vino, et in sanguine uvae amictum suum (Gen. XLIX, 11). Si stola in Christo caro 929 est, et amictum ipsum (68) corpus est, (67) Et in resurrectione. Editi, et resurrectionem, nullo sensu. Rescripsi et in resurrectione cum ipso Novatiauo statim in sequentibus non semel : quod et conjectavit Latinius. ID. (68) Amictum ipsum. Frobenius cum Gagnaeo Amictus ipse : et sic edidit Welchmanus. Sed quum alia inusitata verba usurpa verit Novatianus, insolens verbum amictum neutrius generis in illius contextu reliqui. Habet etiam auctor paulo post amictum et amicti. ID. requiratur quisquis (69) est ille cujus corpus amictum est, et stola caro. Nobis enim manifestum est carnem stolam et corpus amictum Verbi fuisse, quique sanguine (70), id est vino, lavit substantiam corporis, et materiam carnis abluens, ex parte suscepti hominis passione. Ex quo siquidem lava- tur, homo est; quia amictum quod lavatur, caro est : qui autem lavat, Verbum Dei est; qui ut lava· ret amictum, amicti susceptor effectus est. Merito ex ea substantia, quae recepta est ut lavaretur, homo exprimitur : sicut (71) ex Verbi auctoritate qui lavit, Deus esse monstratur.

Eamdem divinam majestatem in Christo aliis iterum Scripturis confirmat.

Cur autem, licet ad aliam partem disputandi festinare videamur, illum praetereamus apud Apo- stolum locum? Qui cum in forma Dei esset, non ra- pinam arbitratus est aequalem se Deo esse; sed se- melipsnm exinanivit, formam servi accipiens, in si- militudine (72) hominum factus, et habitu inventus ut homo : humiliavit se, obediens factus usque ad mortem, mortem autem crucis : propterea et Deus illum superexaltavit, et dedit illi nomen quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Philip. II, 6-11). Qui cum in forma Dei esset, inquit. Si homo tantummodo Christus, in imagine Dei, non in forma Dei relatus fuisset. Hominem enim scimus ad imaginem (Gen. I, 27), non ad formam Dei factum. Quis ergo est iste, qui in forma Dei, ut diximus, factus est Angelus? Sed nec in Angelis formam Dei legimus, nisi quo- niam hic praecipuus atque generosus prae omnibus, Dei Filius, Verbum Dei, imitator omnium paterno- rum operum, dum et ipse operatur sicut et Pater ejus (Joan. V, 19), in forma (73) (ut expressimus) est Dei Patris. Et merito in forma pronuntiatus est Dei, dum et ipse super omnia, et omnis 930 crea- Gallandii commentarius. (69) Quisquis. Welchmanus mallet quis; atque hanc esse veram lectionem vix dubitat Jacksonus. (70) Quique sanguine, etc. Locus hic obscurus, sive etiam mutilus et corruptus videtur Pamelio. Medelam exhibet Welchmanus ita legens : Qui uvae sanguine, id est vino, lavit substantiam corporis, ma- teriam carnis abluens (sive, et materiam carnis abluit) ex parte suscepti hominis passione. Paulo aliter legit distingui(??)que cum Fr. Junio Jacksonus : Qui in sanguine, id est vino, lavit substantiam cor- poris et materiam carnis, abluens ex parte suscepti hominis passione. (71) Sicut.... monstratur. Al, sic ut... monstretur. Minus recte ut videtur. (72) In similitudine Graecis ἐν ὁμοιώματι inhaeret auctor. Sic et mox expressit ὑπερύψωσε superexal- tavit. (73) In forma. Editi omittunt in quam recte post Welchmanum restituit Jacksonus. (74) Etiam. Hanc vocem omittit Pamelius, quam alii retinent. turae divinam obtinens potestatem, et Deus est exemplo Patris : hoc ipsum tamen a Patre proprio consecutus, ut omnium et Deus esset, et Dominus esset, et Deus ad formam Dei Patris ex ipso genitus atque prolatus. Hic ergo quamvis esset in forma Dei, non est rapinam arbitratus aequalem se Deo esse. Quamvis enim ex Deo Patre Deum esse me- minisset, nunquam se Deo Patri aut comparavit aut contulit, memor se esse ex suo Patre, et hoc ipsum quod est habere se, quia Pater dedisset. Inde denique et ante carnis assumptionem, sed et post assumptionem corporis, post ipsam praeterea resurrectionem, omnem Patri in omnibus rebus obedientiam praestitit pariter ac praestat. Ex quo probatur nunquam arbitratum illum esse rapinam quamdam divinitatem, ut aequaret se Patri Deo : quin imo contra, omni ipsius imperio et volun- tati obed(??)ens atque subjectus, etiam (74) ut formam servi susciperet contentus fuit (hoc est, hominem illum fieri) et substantiam carnis et corporis, quam ex paternorum et (75) secundum hominem delictorum servitute venientem nascendo suscepit : quo tempore se etiam exinanivit, dum humanam conditionis fragilitatem (76) suscipere non recu- savit. Quoniam si homo tantummodo natus fuisset, per hoc exinanitus non esset : homo enim nascens augetur, non exinanitur : nam dum incipit esse quod cum non esset habere non potuit, ut diximus, non exinanitur, sed potius augetur atque ditatur. At si (77) Christus exinanitur in eo quod nascitur, formam servi accip(??)endo, quomodo homo tantum- modo est? de quo verius dictum fuisset, locupleta- tum illum esse tunc cum nasceretur, non exinani- tum; nisi quoniam auctoritas divini. Verbi, ad susci- piendum hominem interim conquiescens, nec se suis viribus exercens (78), dejicit se ad tempus atque deponit, dum hominem fert quem suscepit. Exinanit (79) se, dum ad injurias contumeliasque descendit, dum audit infanda, experitur indigna : cujus tamen humilitatis adest statim egregius fruc- tus. Accepit enim nomen, 931 quod est super (75) Et. Conjunctionem ejusmodi velut importu-nam delendam censet Welchmanus. (76) Humanam conditionis fragilitatem. Frustra sunt Welchmanus et Jacksonus, qui hanc praece- dentium editionum lectionem sollicitare tentant, rescribentes humanae conditionis fragilitatem. Mi- nucius in Octav. cap. XXXVI, eadem loquendi ra- tione usus comperitur, Corporis humana vitia pro corporis humani vitia. Ad quem locum complura profert ejusmodi locutionum exempla eruditus Da- vis(??)us, inter quae istud quoque Novatiani occurrit quo de agimus. Videsis tom. II nostrae Bibl. PP., pag. 402, not. 12. (77) At si. Ita editores Anglicani ex Gagnaeo, Frobenio, etc. Al. Ac si. (78) Exercens. Exserens Latinius. (79) Exinanit. Sic lego cum Gaguaeo, Barrensi et edit.·prima Frobenii. Lectionem confirmant prae- cedentia dejicit, deponit, fert, et sequentia descendit, audit, experitur. Pamelius minus recte exinanitis· JACKSON.· omne nomen, quod utique non aliud intelligimus esse quam nomen Dei. Nam cum Dei sit solius esse super omnia, consequens est, ut nomen illud sit super omne quod est ejus (80), qui super omnia est (81), Dei. Est ergo nomen illud quod super omne nomen est : quod nomen est ejus utique consequenter, qui cum in forma Dei fuisset, non rapinam arbitratus est aequalem se Deo esse. Neque enim si non Deus esset Christus, omne se in romine ejus genu flecteret, coelestium et terre- strium et infernorum : nec visibilia aut invisibilia, aut rerum omnium omnis creatura homini esset subjecta sive substrata, quae se ante hominem esse meminisset. Ex quo dum in forma Dei esse Chri- stus dicitur, et dum in nativitatem (82) secundum carnem se exinanisse monstratur, et dum id acce- pisse nomen a Patre quod sit super omne nomen exprimitur, et dum in nomine ejus omne genu coe- lestium, terrenorum et infernorum se flectere et curvare monstratur, et hoc ipsum in gloriam Dei Patris, succurrere asseritur (83) : consequenter non ex illo tantum homo est, quia obediens Patri factus est usque ad mortem, mortem autem crucis; sed ex his etiam rebus superioribus divinitatem Christi sonantibus, Dominus Christus Jesus et Deus, quod haeretici nolunt, esse monstratur.

Quod adeo manifestum est, ut quidam haeretici eum Deum Patrem putarint, alii Deum tantum sine carne fuisse.

Hoc in loco licebit mihi argumenta etiam ex alio- rum haereticorum parte conquirere. Firmum est genus probationis, quod etiam ab adversario su- mitur, ut veritas etiam ab ipsis inimicis veritatis probetur. Nam usque adeo hunc manifestum est in Scripturis esse (84) Deum tradi, ut plerique hae- reticorum, divinitatis ipsius magnitudine et veritate commoti, ultra modum extendentes honores ejus, ausi sint non Filium (85), sed ipsum Deum Patrem promere vel putare. Quod, etsi contra Scriptu rarum veritatem est, tamen divinitatis Christi argumentum grande atque praecipuum est; qui usque adeo Deus (86), sed qua Filius Dei natus ex Deo, ut plerique illum (ut diximus) haeretici ita Deum acceperint, ut non Filium, sed Patrem pro- nuntiandum putarint. AEstiment ergo an hic sit Deus, cujus auctoritas tantum movit quosdam, ut (80) Super omne. Ita edidit Pamelius : atque ist- haec lectio congruit praecedenti super omne ex textu Paulino (Philipp. II, 9) et subsequenti super omne Novatiani. Editi Anglicani super omnia. (81) Qui super omnia est, Dei. Existimat Jackso- nus ita legendum esse : Qui super omnia est, Deus est ergo nomen illud, etc. (82) Nativitatem. Welchmanus mallet nativitate. Neque abnuit Jacksonus. Mox uterque sese exinan., cum veteribus editis. At se praebent editt. Pamel. quas item expressimus, rescribentes paulo ante Ex quo dum, ubi editt Anglic. habent Ex quo et dum. Gallandii commentarius. putarent illum ut diximus superius jam (87) ipsum Patrem 932 Deum; effrenatius et effusius in Christo divinitatem confiteri, ad hoc illos manifesta Christi divinitate cogente, ut quem Filium legerent, quia Deum animadverterent, Patrem putarent. Alii quoque haeretici usque adeo Christi manife- stam amplexati sunt divinitatem, ut dixerint illum fuisse sine carne, et totum illi susceptum detraxe- rint hominem, ne decoquerent in illo divini nominis potestatem, si humanam illi sociassent, ut arbitra- bantur, nativitatem : quod tamen nos non proba- mus; sed argumentum afferimus usque adeo Chri- stum esse Deum, ut quidam illum, subtracto ho- mine, tantummodo putarint Deum, quidam autem ipsum crediderint Patrem Deum : cum ratio et temperamentum Scripturarum coelestium Chri- stum ostendant Deum, sed qua Filium Dei, et as- sumpto a Deo etiam Filio hominis, credendum et hominem. Quoniam si ad hominem veniebat ut mediator Dei et hominum esse deberet, oportuit illum cum eo esse, et Verbum carnem fieri, ut in semel ipso concordiam confibularet terrenorum pariter atque coelestium, dum utriusque partis in se connectens pignora, et Deum homini, et homi- nem Deo copularet; ut merito Filius Dei per as- sumptionem carnis Filius hominis, et Filius hominis per receptionem Dei Verbi Filius Dei effici possit. Hoc altissimum atque reconditum sacramentum ad salutem generis humani ante saecula destinatum in Domino Jesu Christo Deo et homine invenitur impleri, quo conditio generis humani ad fructum aeternae salutis posset adduci.

Illos autem propterea errasse, quod nihil arbitra- rentur interesse inter Filium Dei et Filium ho- minis, ob Scripturam male intellectam.

Sed erroris istius haereticorum inde, ut opinor, nata materia est, quia inter Filium Dei et Filium hominis nihil arbitrantur interesse; ne facta distinctione, et Homo et Deus Jesus Christus facile comprobetur. Eumdem enim atque ipsum, id est hominem filium hominis, etiam Filium Dei volunt videri; ut homo et caro, et fragilis illa substantia eadem atque ipse Filius Dei esse dicatur. Ex quo, dum distinctio filii hominis et Filii Dei nulla secernitur, sed ipse filius hominis Dei Filius vindicatur : homo tantum- (83) Succurrere. Sui currere Latinius. (84) Esse. Mallem et, cum Gelenio. (85) Non Filium. Legit Welchmanus, eum non Filium. (86) Deus. Legendum putat idem Welchm. Deus est. Consentit Jacksonus. (87) Jam. Non dubitat Jacksonus, quin legendum sit etiam. Qui praeterea integrum locum luxatum existimans, sic rescriberet : Cujus auctoritas tan- tum movit quosdam effrenatius et effusius in Christo divinitatem confiteri, ut putarent, etc.; nisi quis confiten(??)es pro confiteri legere ce(??)seat. modo Christus idem atque Filius Dei asseratur. Per quod nituntur excludere : Verbum caro 933 factum est et habitavit in nobis (Joan. I, 14); Et vocabilis nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum No- biscum Deus (Matth. I, 23). Proponunt enim atque illa praetendunt, quae in Evangelio Lucae relata sunt, ex quibus asserere conantur, non quod est, sed tantum illud quod volunt esse : Spiritus san- ctus veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; propterea et quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I 35). Si ergo, inquiunt, Angelus Dei dicit ad Mariam, quod ex te nascetur sanctum, ex Maria est substantia carnis et corporis; hanc autem substantiam, id est sanctum hoc quod ex illa genitum est, Filium Dei esse proposuit : homo, inquiun(??), ipse, et illa caro corporis, illud quod sanctum est dictum, ipsum est Filius Dei. Ut et com dicit Scriptura sanctum, Christum filium ho- minis hominem intelligamus; et cum Filium Dei proponit, non hominem, sed Deum (88) percipere debeamus. Sed enim Scriptura divina haereticorum et fraudes et furta facile convincit et delegit· Si enim sic esset tantummodo, Spiritus veniel in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, propterea quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei; for- tasse alio esset nobis genere adversus illos reluc- tandum, et alia nobis essent argumenta quaerenda et arma sumenda, quibus illorum et insidias et praestigias vinceremus : cum autem ipsa Scriptura coelesti abundans plenitudine sese haereticorum istorum calumniis exuat, facile ipso quod scriptum est nitimur, et errores istos sine ulla dubitatione superamus. Non enim dixit, ut jam expressimus, propterea quod ex te nascetur sanctum, sed adjecit conjunctionem : ait enim propterea et quod ex te nascetur sanctum; ut illud ostenderet, non prin- cipaliter hoc sanctum quod ex illa nascitur, id est istam carnis corporisque substantiam, Filium Dei esse, sed consequenter et in secundo loco : prin- cipaliter autem Filium Dei esse Verbum Dei in- carnatum per illum Spiritum, de quo Angelus refert : Spiritus veniel in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Hic est enim legitimus Dei Filius qui ex ipso Deo est, qui dum sanctum istud assumit, et sibi Filium hominis adnectit, et illum ad se rapit atque Gallandli commentarius. (88) Non hominem, sed Deum. Ita Pamelius alii- que. Welchmanus tamen cumque secutus Jackso- nus ordine inverso ediderunt, non Deum, sed homi- nem : argumenti nimirum ratione, inquit posterior, hanc transpositionem postulante. (89) InFilio Dei et hominis. Pamelianam editionem expressimus, praecedentibus congruentem. Has au- tem voces Dei et omisit Welchmanus : eique pri- mum accesserat Jacksonus, sed postea mutata sen- tentia, rescribendum existimabat, Filius Dei in ho- mine sit. (90) Dei et hominis Filium. Hic pariter Pame- lium sequimur Delevit Welchmanus et hominis, (91) Filius sibi Dei. Ordo verborum facilior erit si legerimus, illum sibi Filius Dei, vel illum Filius Dei sibi, etc. JACKSON. transducit, connexione sua et permistione sociat(??) praestat, et Filium illum Dei facit, quod ille natu- raliter 934 non fuit; ut principalitas nominis is- tius Filius Dei in Spiritu sit Domini, qui descendit et venit; ut sequela nominis in Filio Dei et ho- minis (89) sit, et merito consequenter hic Filius Dei factus sit, dum non principaliter Filius Dei est. Atque ideo dispositionem istam Angelus videns, et ordinem istum sacramenti expediens, non sic cuncta confundens ut nullum vestigium distinctio- nis collocarit, distinctionem posuit, dicendo : Propterea et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei : ne si distributionem istam cum libra- mentis suis non dispensasset, sed in confuso per- mistam reliquisset, vere occasionem haereticis contulisset, ut hominis Filium, qua homo est, eum- dem et Dei et hominis Filium (90) pronuntiare deberent. Nunc autem particulatim exponens tam magni saeramenti ordinem atque rationem, evi- denter expressit, ut diceret, et quod ex te nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei; probans quoniam Filius Dei descendit : qui dum Filium hominis in se suscepit, consequenter illum Filium Dei fecit; quoniam illum Filius sibi Dei (91) sociavit et junxit. Ut dum Filius hominis adhaeret in nativitatem (92) Filio Dei, ipsa permistione feneratum et mutua- tum teneret, quod ex natura propria possidere non posset. Ac sic facta est Angeli voce, quod nolunt haeretici, inter Filium Dei hominisque, cum sua tamen soc atione, distinctio; urgendo illos uti Christum, hominis Filium (93), hominem intelli- gant quoque Dei Filium, et hominem Dei Filium, id est Dei Verbum (sicut scriptum est) Deum ac- cipiant : atque ideo Christum Jesum Dominum, ex utroque connexum (94) (ut ita dixerim), ex utroque contextum atque concretum, et in eadem utrius- que substantiae concordia mutui ad invicem foede- ris confibulatione sociatum, hominem et Deum, Scripturae hoc ipsum dicentis veritate, cognos- cant.

Neque inde sequi quia Christus mortuus, etiam Deum mortuum accipi : non enim tantummodo Deum, sed et hominem Christum Scriptura proponit.

Adversus autem\Sabellianos, Scripturis probat alium esse Filium, alium Patrem.

Sed ex hac occasione quia Christus non homo tantum, sed et Deus, divinarum Litterarum sacr(??)s auctoritatibus approbatur, alii haeretici erumpentes statum in Christo religionis concutere machinantur, hoc ipso Patrem Deum volentes ostendere Christum esse, dum non homo tantum asseritur, sedet Deus promitur. Sic enim inquiunt : Si unus esse Deus promitur, Christus autem Deus; ergo, inquiunt, si Pater et Christus est unus Deus, Christus, Pater dicetur. In quo errare probantur Christum non noscentes sed sonum nominis adprobantes : nolunt enim illum secundam esse personam post Patrem, sed ipsum Patrem. Quibus quia facile respondetur, pauca dicentur. Quis enim non secundam Filii post Patrem agnoscat esse personam, cum legat dictum a Patre consequenter ad Filium : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26, 27); et post haec relatum, Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum? Aut cum inter manus te- neat : Pluit Dominus super Sodomam et Gomorrham (97) Idem. Eadem edidit Welchmanus, secutus Gagnaeeum. Caeteri cum Pamelio idem. (98)In loco. Latinius vult legi in ilio : apte salis. Quid si scripserit ipse auctor inlico pro illico? JACKSON. (99) Exercere. Cum Latinio forte legendum exse- rere, quam quidem conjecturam Welchmanus ad- mittit, non item Jaeksonus. ignem et sulphur a Domino de coelo (Gen. XIX, 24). Aut cum ad Christum (1) : Filius meus es tu, ego hodie genui te; postula me et dabo tibi gentes hoere- ditatem tuam, et possessionem tuam terminos terroe? (Psal. II, 7. 8.) Aut cum etiam ille desideratus scriba ait : Dixit Dominus 937 Domino meo : Sede dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? (Psal. CIX, 1,) Aut cum Isaiae pro- phetias explicans, invenit positum sic : Haec dicit Donminus Christo meo Domino?(2) (Isa. XLV, l.)Aut cum legit : Non descendi de coelo ut faciam volun- tatem meam, sed voluntatem ejus qui misil me? (Joan. VI, 38.) Aut dum invenit positum : Quoniam qui (??)(??)e misit, major me est? (Joan. XIV, 28.) Aut cum considerat scriptum : Eo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum? (Joan. XX, 17.) Aut quando habet cum caeteris col- locatum (3) : Sed in lege vestra scriptum est. quia duorum testimonium verum est; ego de me testificor, et testificatus est de me qui me misit Pater? (Joan. VIII, 17, 18.) Aut quando vox de coelo redditur : Et honorificavi, et honorificabo? (Joan. XII, 28.) Aut quando a Petro respondetur et dicitur : Tu es Filius Dei viri? (Matth. XVI, 16.) Aut quando ab ipso Domino sacramentum hujus revelationis approbatur, et dicitur : Beatus es, Simon Barjona : quoniam hoc libi non revelavit caro et sanguis, sed Pater meus qui in coelis est? (Ibid. V 17.) Aut quan- do ab ipso Christo exprimitur : Pater, clarifica me eo honore qua fui apud te, antequam mundus fieres? (Joan. XVII, 5.) Aut cum ab eodem dicitur : Pater, sciebam quia semper me audis; verum propter cir- cumstantes dixi, ut credant quin tu me misisti?(Joan. XI, 42.) Aut cum definitio regulae ab ipso Christo collocatur, et dicitur : Haec est autem vita aeterna, ut sciant te unum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Ego te honorificavi super terram, opus verfeci quod dedisti mihi? (Joan. XVII, 3, 4,) Aut cum item ab eodem asseritur et dicitur : Om- nia mihi tradita sunt a Patre meo? (Luc. X, 22.) Aut cum sedere ad dexteram Patris (Psal. CIX, 1; Gallandii commentarius. (1) Ad Christum. Si Jacksonum audias, addenda hic forte vox dicatur. Sed nihil necesse : paulo enim superius dixit : Cum legat dictum—ad Filium : quae quidem duae voces hoc item loci subaudien- dae. (2) Christo meo Domino. Cum LXX scripsissent Κύρῳ, antiquarii existimantes Isaiam loqui de Christo Jesu, nec ad Cyrum attendentes, assumpta vicina voce Κυρίῳ locum Scripturae jam jam cor- ruperunt. Quapropter Tertullianus adversus Judaeos, cap. 7, et adversus Praxeam cap. 11, et 28; Cy- prianus Testimon. lib. I, cap. 21; NOVATIANUS heic, cum plurimis tam Graecis quam Latinis apud Hie- ronymum ad hunc textum Isa. XLV, i; et ad Habac. in, 13 : κυρίῳ legunt, ac de Christo Domino inter- pretantur. Ita COTELERIUS ad cap. 12 Epist. S. Bar- nabae. Videsis adnotata in hunc Isaiae locum, tom. i nostrae hujus Biblioth. PP. pag. 132. (3) Collocatum. Welchmanus sic emendavit vi- tiosam praecedentium editionum scripturam, col- locutum : eique adhaesit Congruenter sane prioribus positum, scriptum, etc. Paulo post praeterea collocatur legimus. Marc. XVI, 9; Hebr. I, 3) et a prophetis et ub apostolis approbatur? Et satis longum facio, si enisus fuero omnes omnino ad hanc partem voces congregare; quandoquidem non tam Veteris quam etiam Novi Testamenti Scriptura divina ubique ostendat illum ex Patre natum, per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, qui obedierit 938 semper Patri et obediat, semper habentem re- rum omnlum potestatem, sed qua traditam, sed qua concessam, sed qua a Patre proprio sibi in- dultam. Quid enim tam evidens potest esse, hunc non Patrem esse, sed Filium, quam quod obediens Patri Deo proponitur, ne si Pater esse credatur, alteri jam Deo Patri Christus subjectus esse dicatur?

Pro Sabellianis etiam nihil facere illud : Qui videt me, videt et Patrem, probaet.

Adhuc adjiciam illam quoque partem in qua dum haereticus (14) quasi oculo quodam ga udet propriae veritatis et luminis amisso, totam caecitatem sui agnoscat erroris. Identidem enim et frequenter op- ponit quia dictum sit : Tanto tempore vobiscum sum, et non agnoscitis me? Philippe, qui vidit me, vidit et Patrem (Joan. XIV, 9). Sed quod non intel- ligit, discat. Culpatur Philippus, et j ure quidem meritoque, quia dixerit : Domine, ostende nobis Pa- trem, et sufficit nobis (Ibid. v. 8). Qua ndo enim ex Christo aut audierat istud, aut didicerat quasi esset Pater Christus? cum contra magis quod Filius esset, non quia Pater, frequenter audisset, et saepe didi- cisset. Quod enim dixit Dominus, Si me cognovi- stis, et Patrem meum cognovistis, et amodo nostis illum, et vidistis illum (Joan. XIV, 7), non sic di- xerat ut se Patrem vellet intelligi; sed quoniam qui penitus et plene et cum tota fide et lota reli- (12) Consequenter est, sed Filius. Sententiam plane mutilam ad hunc modum restituo : Conse- quenter non Pater est, sed Filius. Illud ter proxime recurrens festinantem forte librarium fefellit. WELCHM. Eadem restitutio arridet quoque Jacksono. (13) Hoc ipso, quo probat. Ista ex cod. ms. Anglic. supplevit Pamelius, cujus editionem hic expressit Jacksonus. Ea vero cum vett. editt, prae- teriit Welchmanus. (14) Dum haereticus, etc. Mallet Welchmanus lo- cum ita legere ac distinguere : Dum haereticus gan- det, quasi oculo quodam propriae, etc. Sic vero Jacksonus : Dum haereticus quasi oculo quodam gau- det, proprio (oculo subintellecto) veritatis et luminis amisso. gione accessit ad Dei Filium, omnibus modis per ipsum Filium in quem sic credit, ad Patrem per- venturus sit, eumdemque visurus. Nemo enim, in- quit, potest venire ad Patrem nisi per me (Ibid. v. 6). Et ideo ad Patrem Deum non tantum ven- turus est, et cogniturus ipsum Patrem; sed etiam sic tenere debet, atque ita animo ac mente praesu- mere, quasi jam noverit Patrem pariter et viderit. Saepe enim Scriptura divina quae nondum facta sunt pro factis annuntiat, quia sic futura sunt : et quae omnibus modis fieri habent, non quasi futura sint praedicat, sed quasi facta sint narrat. Denique cum nondum temporibus Isaiae prophetae Christus natus fuisset, Quia puer, aiebat, natus est nobis (15) (Isa. IX, 6); et cum nondum accessum esset ad Mariam 941, Et accessi ad prophetissam (16), dicebat (Isa. VIII, 3), et concepit, et peperit filium. Et cum nondum sinum Patris Christus exposuisset, referebat : Et vocabitur (17) nomen ejus magni consilii Angelus (Ibid. IX, 6). Et cum nondum fuisset passus, Quasi ovis, pronuntiabat, ad jugulationem adductus est (Ibid. LIII, 7). Et cum adhuc crux nusquam esset, aiebat : Tota die expandi manus meas ad populum non credentem (Ibid. LVX, 2). Et cum nondum inju- riose potatus fuisset, In siti, ait, mea potaverunt me aceto (Psal. LVXIII, 22). Et cum spoliatus adhuc non fuisset, dicebat : Super vestem meam miserunt sortem : et dinumeraverunt ossa mea : effoderunt manus meas, et pedes (Psal. XXI, 19, 18, 17). Pro- videns enim Scriptura divina pro factis dicit quae futura scit, et pro perfectis dicit quae futura habet, quae sine dubitatione ventura sunt. Et ideo Domi- nus in praesenti loco dicebat : Amodo nostis illum, et vidistis. Dicebat enim visum iri ab eo Patrem, quisquis Filium secutus fuisset; non quasi Filius ipse esset Pater visus, sed quod praemium conse- cuturus esset, quisquis illum sequi et discipulus ejus esse voluisset, ut videre Patrem posset : nam et imago est Dei Patris : ut his etiam illud accedat quoniam Sicut Pater operatur, ita operatur et Fi- lius(Joan. V, 17). Et imitator est Filius omnium operum paternorum, ut perinde habeat unusquis- que, quasi jam viderit Patrem, dum eum videt qui invisibilem Patrem in omnibus operibus semper imitatur. Caeterum si ipse Pater est Christus, quo- modo confestim adjicit et dicit : Qui credit in me, opera quoe ego facio et ipse faciet, et majora his fa- ciet,. quia ego ad Patrem vado? (Joan. XIV, 12.) Et Gallandii commentarius. (15) Nobis. Ita editores Anglicani, loco vobis praecedentium ed(??)tt. (16) Prophetissam. Sic veteres editi, ut habet Vulg.; quam lectionem secutus est Welchmanus. Pamelius Prophetam, Jacksonus Propheten, apud quem Junius vult legi Prophetin. (17) Vocabitur, Haec est editionum Novatiani lec- tio. Sed, inquit Jacksonus, cum ratio argumenti anctoris postulet legi vocatur, quin ita ipse scripse- rit non dubium. Idque jam antea coniecerat Welchmanus. adhuc subnectit : Si diligitis me, praecepta mea ser- vate : et ego rogabo Patrem, et alium advocatum da- bit vobis (Ibid. v. 15. 16). Post quae etiam ill(??)d subnectit : Si quis me diligit, sermonem meum cu- stodiet : et Pater meus diliget illum, et ad eum ve- niemus, et mansionem apud illum faciemus (Ibid. v. 23). Nec non etiam subdidit (18) illud quoque : Advocatus autem ille Spiritus sanctus quem missu- rus est Pater, ille vos docebit et commemorabit om- nia quaecunque dixero (Ibid. v. 36). Praemittit (19) adhuc istum locum, quo ostendat se esse Filium, et merito subdidit, et dicit : Si me diligeretis, gaudere- tis, quia eo ad Patrem : quia Pater major me (20) est (Ibid. v. 28). Quid autem cum etiam illa sub- nectit : Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola : omne sarmentum in me non afferens fructum tollit illud, et omne fructiferum purgat, ut fructum am- pliorem ferat? (Joan. XV, 1, 2.) Instat adhuc et adjicit : Sicut dilexit me Pater, 942 et ego dilexi vos : manete in mea charitate. Si mandata mea ser- vaveritis, manebitis in mea charitate; sicut ego Pa- tris mandata servavi, et manco in ejus charitate (Joan. XV, 9, 10). Adhuc ingerit, et dicit : Dixi au- tem vos amicos, quia omnia quoe audivi a Patre meo, nota vobis feci (Ibib. v. 15). Aggregat etiam hoc : Sed haec omnia facient vobis propter nomen meum, quia ignorant eum qui me misit (Ibid. v. 21). Haec ergo nunquam post illa evidenter illum non Pa- trem, sed Filium esse testantia, Dominus subdi- disset : si aut Patrem se esse meminisset, aut Pa- trem se vellet intelligi : nisi quoniam ut illud ex- primeret, perinde unumquemque jam habere de- bere, dum imaginem Dei Patris per Filium videt, atque si viderit Patrem : quandoquidem unusquis- que credens in Filium exerceatur in imaginis con- templatione, ut assuefactus ad divinitatem viden- dam in imagine, proficere possit et crescere usque ad Dei Patris omnipotentis perfectam contempla- tionem. Et quoniam qui hoc animo ac mente com- biberit, et de omnibus sic futurum esse crediderit. Patrem quem visurus sit, quasi jam quodammodo viderit, et hic jam sic habeat, quasi teneat quod habiturum se pro certo sciat. Caeterum, si ipse Pa- ter fuisset, quid quasi futurum praemium repro- mittebat quod jam praestiterat et dederat? Nam quoniam dicit : Beati mundo corde, quia ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8); polliceri deprehenditur contemplationem et aspectum Patris; ergo non- (18) Subdidit. Hic et paulo post subdit legen- dum contendit Jacksonus, ut oratio prioribus et posterioribus cohaereat, adjicit, dicit, subnectit, etc. (19) Praemittit. Sic editi : minus recte, ut vide- tur. Welchmanus rescripsit promit : atque ita for- tasse scripsit Novatianus. Neque enim placet quod conjecit Jacksonus promit et, propter sequens ad- huc. (20) Me. Deest apud Pamelium pronomen istud, quod exhibent alii. dum dederat : cur cuim repromitteret, si jam de- disset? Dederat enim si Pater esset; videbatur enim, et contingebatur. Quando autem dum con- tingitur ipse Christus et videtur, repromittit tamen et dicit, quoniam qui mundo fuerit corde, Deum videbit, hoc ipso probat Patrem se non esse, qui tunc praesens cum videretur repromittebat, quod Patrem visurus esset quisquis mundo corde fuisset. Erat ergo repromittens haec, non Pater, sed Filius : quia qui Filius erat, quod videri habebat repromit- tebat; cujus repromissio supervacua fuisset, nisi Filius fuisset. Cur enim repromittebat mundis corde ut viderent Patrem, si jam tunc qui praesentes erant, Patrem Christum videbant? Sed quia Filius erat, non Pater, merito et Filius, quia Imago Dei, tunc videbatur; et Pater, quia invisibilis, mundis corde, ut videretur, repromittitur et notatur. Haec igitur satis sit, etiam adversus istum haereticum dictasse, pauca de multis. Campus enim, et qui- dem latus ac fusus aperietur, plenius haereticum istum si agitare voluerimus; quandoquidem duo- bus istis (21) locis, quibusdam effossis luminibus 943 orbatus, totus sit in doctrinae suae caecitate superatus.

Deinceps fidei auctoritatem admonere nos docet, post Patrem et Filium, credere etiam IN SPIRITUM SANCTUM : cujus operationes ex Scripturis recenset.

Sed enim ordo rationis et Fidei auctoritas diges- tis vocibus et Litteris Domini, admonet nos, post haec credere etiam in Spiritum sanctum, olim Ec clesiae repromissum, sed statutis temporum oppor- tunitatibus redditum. Est enim per Joelem pro- phetam repromissus, sed per Christum redditus. In novissimis, inquit, diebus effundam de Spiritu meo super servos et ancillas meas (Joel II, 28). Do- minus autem : Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, erunt remissa; et quorum reti- nueritis, erunt retenta (Act. II, 17; Joan. XX, 22, 23). Hunc autem Spiritum sanctum Dominus Chris- tus modo (Joan. XIV, 16, 17) Paraclitum appellat, modo Spiritum veritatis esse pronuntiat; qui non est in Evangelio novus, sed nec nove datus : nam hic ipse et in Prophetis populum accusavit, et in Apostolis advocationem Gentibus praestitit. Nam illi ut accusarentur merebantur, quia contempse- rant Legem : et qui ex Gentibus credunt, ut pa- trocinio Spiritus adjuventur merentur, quia ad Evangelicam pervenire gestiunt legem. Differentia sane in illo genera officiorum : quoniam in tempo- Gallandii commentarius. (21) Duobus istis locis... effossis luminibus. Videli- cet Joan. X. 30, et XIV, 9, de quibus, inquit au- ctor, quasi de duobus oculis gavisus est haereticus : at quorum unus ei hoc capite effossus est, alter proxime antecedente. WELCHUM.— Quae quidem sententia cum serio attendenti satis aperta nosca- tur, haud proinde recipiendum videtur quod pla- cuit Jacksono, statuenti nimirum veram esse le- ctionem effusis luminibus, quam exhibet ms. Wo- weri. ribus differens ratio causarum : nec ex hoc tamen ipse diversus (22), qui haec sic gerit; nec alter est, dum sic agit : sed unus atque ipse est, dividens officia sua per tempora, et rerum occasiones atque monumenta. Denique Apostolus Paulus : Haben- tes, inquit, cumdem Spiritum, sicut scrip um est : Credidi, propter quod locutus sum; et nos credimus, ideo loquimur (II Cor. IV, 43). Unus ergo et idem Spiritus, qui in Prophetis et Apostolis; nisi quo- niam ibi ad momentum, hic semper. Caeterum ibi, non ut semper in illis inesset : hic, ut in illis semper maneret : et ibi mediocriter distributus, hic totus effusus; ibi parce datus, hic large com- modatus; nec tamen ante resurrectionem Domini exhibitus, sed post (23) resurrectionem Christi contributus. Rogabo enim, aiebat, Patrem, et alium advocatum dabit vobis, ut vobiscum sit in oeternum, Spiritum veritatis (Joan. XIV, 16, 17). Et : Cum venerit advocatus ille, quem ego missurus sum vobis a Patre meo, Spiritum veritatis, qui de Patre meo procedit (Joan. XV, 26). Et : Si non abiero ego, advocatus ille non veniet ad vos : si autem ego abiero, remittam illum ad vos (Joan. XVI, 7). Et : Cum ve- nevit Spiritus 944 veritatis, ille vos diriget in om- nem veritatem (Joan. XVI, 13). Et quoniam Domi- nus in coelos esset abiturus, Paraclitum discipulis necessario dabat, ne illos quodammodo pupillos, quod minime decebat, relinqueret, et sine advo- cato et quodam tutore desereret. Hic est enim qui ipserum animos mentesque firmavit, qui Evange- lica Sacramenta distinxit, qui in ipsis illuminator rerum Divinarum fuit, qui confirmati pro nomine Domini nec carceres nec vincula timuerunt; quin imo ipsas saeculi potestates et tormenta calcave- runt, armati jam scilicet per ipsum atque firmati, habentes in se dona, quae hic idem Spiritus Eccle- siae Christi sponsae quasi quaedam ornamenta dis- tribuit et dirigit. Hic est enim qui Prophetas in Ecclesia constituit, Magistros erudit, linguas diri- git, virtutes et sanitates facit, opera mirabilia ge- rit, discretiones spirituum porrigit, gubernationes contribuit, consilia suggerit, quaeque alia sunt charismatum dona componit et digerit; et ideo Ec- clesiam Domini undique, et in omnibus perfectam et consummatam facit. Hic est qui in modum co- lumbae, posteaquam Dominus baptizatus est, super eum venit et mansit (Matth. III, 16), habitans in solo Christo plenus et totus, nec in aliqua men- sura aut portione mutilatus, sed cum tota sua re- dundantia cumulate distributus et missus (24); ut (22) Diversus, Dividitur, Gagnaeus et Frobenius, quos secutus est Welchmanus. Fluxit diversus ex ms. Anglic. et non mutandum. JACKSON. (23) Post. Hanc vocem requirit loci ratio, et restituit Latinius pro editt. per. ID. (24) Cumulate distributus et missus. Ita Pamelius ex ms. Cod. Anglic., quae genuina lectio videtur. Cumulate admissus, Gagnaeus et Gelenius, quos se- cutus est Welchmanus. ex illo delibationem quamdam gratiarum caeteri consequi possint; totius sancti Spiritus in Christo fonte remanente, ut ex illo donorum atque operum venae ducerentur. Spiritu sancto in Christo affluen- ter habitante. Hoc etenim jam prophetans Isaias aicbat : Et requiescet, inquit, super eum Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et virtutis, Spiritus scientiae et pielatis, et implebit (25) cum Spiritus timoris Dei (Isa. XI, 2, 3). Hoc idem at- que ipsum et alio in loco ex persona ipsius Domini : Spiritus Domini super me; propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Isa. LXI, 1). Si- militer David : Propterea unxit te, Deus, Deus tuus oleo laetitiae a consortibus tuis (Psal. XLIV, 8). De hoc apostolus Paulus : Qui enim Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9). Et : Ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17). Hic est qui operatur ex aquis secundam nativitatem, semen quoddam divini generis, et consecrator coe- lestis nativitatis, pignus promissae haereditatis (Ephes. I, 14), et quasi chirographum quoddam ae- ternae salutis; qui nos Dei faciat templum (I Cor. VI, 19), et nos ejus efficiat domum; qui interpellat divinas aures pro nobis gemitibus ineloquacibus (Rom. VIII, 26), advocationis implens officia, et de- fensionis exhibens munera; 945 inhabitator cor- poribus nostris datus, et sanctitatis effector : qui id agens in nobis ad aeternitatem, et ad resurrectio- nem immortalitatis corpora nostra producat, dum illa in se assuefacit cum coelesti virtute misceri, et cum Spiritus sancti divina aeternitate sociari. Eru- diuntur enim in illo, et per ipsum corpora nostra ad immortalitatem proficere, dum ad decreta ipsius discunt se moderanter temperare. Hic est enim qui contra carnem desiderat, quia caro contra ipsum re- pugnat (Gal. V, 17). Hic est qui inexplebiles cupi- ditates coercet, immoderatas libidines frangit, illi- citos ardores exstinguit, flagrantes impetus vincit, ebrietates rejicit, avaritias repellit, luxuriosas co- messationes fugat (26), charitates nectit, affectio- nes constringit, sectas repellit, regulam veritatis Gallandii commentarius. (25) Requiescet... implebit. Editi requiescit... im- plevit. Ubi mendum suspicatur Pamelius. Atque ita textum restituerunt editores Anglicani. (26) Fugat. Sic recte emendavit edit., fugit Welchmanus. JAKSON. (27) Idem. Ita Pamelius, Al. item. (28) Spiritus Proph. Consentit auctor cum vul- gato Latino interprete, quantumvis hodic Graece le- gatur πνεύματα. PAMEL. (29) Castitatis. Ita recte correxit charitatis edit. Welchmanus. JACKSON. (30) Εt haec quidem, etc. Queritur hic Pamelius Spiritum sanctum a Novatiano Deum non appellari, nec ullam ejus mentionem fieri, cum Patrem et Filium unum esse Deum hocce in capite auctor demonstrat. Sanctum quidem Spiritum nominatim non appellat Deum Novatianus : sed de illius divina aeternitate in cap. praecedente non silet, et Deum esse multis argumentis probat. Quid enim ei pro- positum est, cum divina illius attributa defendit : nisi ut probet, quod se probaturum promiserat, nempe oportere credere etiam in Spiritum sanctum. ac proinde eum unum esse cum Patre et Filio Deum? Unde etiam postquam ea absolvit quae de Spiritu sancto dicere statuerat, sic initio hujus capitis tres personas conjungit : Et haec quidem de Patre, et de Filio, et de Spiritu sancto breviter nobis sint dicta. Quod si tacere de Spiritu videtur Novatianus, dum Patrem et Filium non duos esse Deos, sed unum ostendit; non aliunde quaerenda hujus rei causa, nisi quod in evertenda Filii divinitate omnis haere- ticorum conatus versabatur. Nam si semel probas- sent Filium non esse unum cum Patre Deum, ea- dem opera Spiritum sanctum a Divinae naturae consortio dissociassent. Sic etiam semel demon- strato, Patrem et Filium per substantioe communio- nem, ut ait Novatianus. unum esse Deum; non jam superaret dubitandi locus, quin Spiritus sancti divinitas nequaquam tres Deos efficeret. MARAN. Divin. D. N. J. C., lib. IV, cap 19, § 3, pag. 521. expedit, haereticos revincit, improbos foras expulit Evangelia custodit. De hoc idem (27) Apostolus : Non enim spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui exeo est (I Cor. II, 12). De hoc exsultat, et di- cit : Puto autem quia et ego Spiritum Dei habeo (I Cor. VII, 40). De hoc dicit : Et Spiritus Propheta- rum (28) prophetis subjectus est (I Cor. XIV, 32). De hoc refert : Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, atten- dentes spiritibus seductoribus, doctrinis doemoniorum, in hypocrisi mendacia loquentium, cauteriatam ha- bentium conscientiam suam(I Tim. IV, 1). In hoc Spiritu positus nemo unquam dicit anathema Jesu (I Cor. XII, 3) : nemo negavit Christum Dei Filium, aut repudiavit creatorem Deum : nemo contra Scripturas ulla sua verba depromit : nemo alia et sacrilega decreta constituit : nemo diversa jura conscribit. In hunc quisquis blasphemaverit, re- missionem non habet, non tantum in isto soeculo, ve- rum etiam nec in futuro (Matth. XII, 32), Hic in Apostolis Christo testimonium reddit, in Martyri- bus constantem fidem religionis ostendit, in Virgi- nibus admirabilem continentiam signatae castita- tis (29) includit, in caeteris incorrupta et inconta- minata doctrinae Dominicae jura custodit, haereticos 946 destruit, perversos corrigit, infideles arguit, simulatores ostendit, improbos quoque corrigit, Ecclesiam incorruptam et inviolatam, perpetuae virginitatis et veritatis sanctitate custodit.

Denique quantum dicti haeretici erroris sui originem inde rapuerint, quod animadverterent scriptum : unus Deus : etsi Christum Deum et Patrem Deum dicamus, non magis tamen duos Deos Scripturam proponere, quam duos Dominos aut duos Ma- gistros.

Et haec quidem (30) de Patre et de Filio et de Spiritu sancto breviter sint nobis dicta, et stri- ctim posita, et non longa disputatione porrecta, Latius enim potuerunt porrigi, et propensiore (31) disputatione produci; quandoquidem ad testimo- (31) Propensiore. Pro certo habet Jacksonus au- ctorem scripsisse propansiore. Sed fallitur vir cru- ditus, unam hujus vocis significationem frequentio- tem attendens. Propensus enim quandoque sumitur pro extenso : quo sensu hic sumitur a Novatiano. Pers. sat. 1, vers. 57: Cum tibi, calve, nium, quod ita se habeat fides vera, totum et Vetus et Novum Testamentum possit adduci. Sed quia obluctantes adversus veritatem semper haeretici, sincerae traditionis et Catholicae fidei controversiam solent trahere, scandalizati in Christum quod etiam Deus et per Scripturas asseratur, et a nobis hoc esse credatur; merito a nobis (ut omnis a fide nostra auferri possit haeretica calumnia) de eo quod et Deus sit Christus sic est disputandum, ut non impediat Scripturae veritatem; sed nec nostram fidem, qua unus Deus et per Scripturas promi- tur (32), et a nobis tenetur et creditur. Tam enim illi qui Jesum Christum ipsum Deum Patrem dicunt, quam etiam illi qui hominem illum tantummodo esse voluerunt, erroris sui et perversitatis origines et causas inde rapuerunt : quia cum animadverte- rent scriptum esse quod unus sit Deus, non aliter putaverunt istam tenere se posse sententiam, nisi aut hominem tantum Christum, aut certe Deum Patrem putarent esse credendum. Sic enim calum- nias suas colligere consueverunt, ut errorem pre- prium approbare nitantur. Et quidem illi qui Jesum Christum Patrem dicunt, ista praetendunt : Si unus Deus (33); Christus autem 947 Deus : Pater est Christus, quia unus Deus; si non Pater sit Chri- stus, dum et Deus Filius Christus, duo Dii contra Scripturas introducti esse videantur. Qui autem hominem tantummodo Christum esse contendunt, ex diverso sic colligunt : Si alter Pater, alter est Filius (34) : Pater autem Deus, et Christus Deus : non ergo unus Deus, sed duo dii introducuntur pa- riter, Pater et Filius; ac si unus Deus, consequen- ter homo Christus, ut merito Pater sit Deus unus. Re vera quasi inter duos latrones crucifigitur Do- minus, quomodo fixus aliquando est : et ita excipit haereticorum istorum ex utroque latere sacrilega convicia. Sed neque Scripturae sanctae, neque nos causas illis perditionis et caecitatis afferimus, si qua in medio Divinarum Litterarum evidenter po- sita aut videre nolunt, aut videre non possunt. Nos enim et scimus et legimus et credimus et tenemus unum esse Deum, qui fecit coelum pariter ac ter- Gallandii commentarias. Pinguis aqualiculus propenso sesquipede exstet. Id est : Cum abundantia ciborum pinguis sis, et ventrem habeas ultra sex pedes extensum. (32) Promitur. Ita recte Welchmanus, quem se- quitur et Jacksonus, pro editt, promittitur. (33) Si unus Deus. Sic se habet editio Pamelii, quam exscribit Jacksonus. Veteres editi : Si unus Christus, Christus autem, etc., atque istim lectio- nem retinuit Welchmanus. (34) Est Filius. Pro est legendum omnino puto et, ut bene procedat argumentum. Paulo post pro ac si mallem at si: sed nihil muto. JACKSON. (35) Et novissimus. Excidisse videtur ego legen- dumque cum Jacksono et ego novissimus : ut ha- bent Heb. LXX. et Vulg. (36) Sic Scripturarum. Ita Pamelius aliique. Unus Welchmanus hunc locum sic legit ac distinguit : Si Scripturarum coelestium nullam partem praeterire debemus? Minus recte, ut videtur. ram, quoniam nec alterum novimus aut nosse (cum nullus sit) aliquando poterimus. Ego sum, inquit, Deus : et non est praeter me justus et salvans (Isa. XLIII, 11). Et alio in loco : Ego primus et no- vissimus (35), et praeter me non est Deus. Quis sicut ego (Ibid. XLIV, 6, 7)? Et : Quis mensus est palmo coelum, et terram pugillo? quis suspendit montes in pondere, et nemora in statera (Ibid. XL, 12)? Et Ezechias : Ut sciant omnes quia tu es Deus solus (Isa. XXXVII, 20). Ipse praeterea Dominos : Quid me interrogas de bono? Unus Deus bonus (Matth. XIX, 17). Apostolus quoque Paulus : Qui solus, inquit, habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem : quem iidit hominum nemo, nec videre potest (I Tim. VI, 16). Et alio in loco : Mediator autem unius non est; Deus autem unus est (Galat. III, 20). Sed quomodo hoc tenemus et legimus et credimus, sic Scriptu- rarum (36) coelestium nullam partem praeterire debemus : quippe cum etiam illa quae in Scripturis sunt posita Christi divinitatis insignia, nullo modo debemus recusare, ne Scripturarum auctoritatem corrumpendo, integritatem fidei sanctae corrupisse teneamur. Et hoc ergo credamus, siquidem (37) fidelissimum, Dei Filium Jesum Christum Domi- num 948 et Deum nostrum : quoniam, in princi- pio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (38), et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum (Joan. I, 1, 2). Et : Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Ibid. 14). Et : Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, (??)28). Et : Quorum Patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est su- per omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX, 5). Quid ergo dicemus? Numquid dues Deos Scriptura proponit? Quomodo ergo dicit, quia Deus unus est? Aut numquid non et Christus Deus est? Quomodo ergo, Dominus meus et Deus meus, Christo dictum est? Totum igitur hoc nisi cum propria venera- tione et legitima disputatione (39) teneamus, me- rito scandalum haereticis praebuisse credemur; non utique ex Scripturarum coelestium vitro quae nun- quam fallunt, sed humani erroris praesumptione, qua (40) haeretici esse voluerunt. Et in primis illud (37) Siquidem. Legit Latinius scilicet. Sed frustra. Nam vox siquidemidem est interdum, quod quando(??) quidem : quo sensu optime congruit huic loco. Cicero I Tusc. 1 : Antiquissimum e doctis genus est poetarum : siquidem Homerus fuit et Hesiodus, ante Romam conditam. Idem. lib. IX, Epist. 12 : Gratulor Baiis nostris: siquidem, ut scribis salubres repente factae sunt. (38) Apud Deum. Ita rescripsimus cum Jacksono. Editi pro apud Deumhabent Deus; atque hanc lectionem expressit Welchmanus. (39) Disputatione. Legendum putat Jacksonus dispositione. Sic enim loquitur ipsemet Novatianus superiore cap. 15, sub finem, ubi legimus in camdem sententiam dispositi ne legitima. Pa(??)o p(??)t idem editor Anglicanus rescripsit credetur pro cre- demur praecedentium editionum. (40) Quia. Vet. codd. legunt quia, quos sequitur Welchmanus. Sed qua est lectio ms. Anglicani a Pamelio restituta, et bene congruit cum praesump- tione, ut rite advertit Jacksonus. retorquendum in istos qui duorum nobis Deorum controversiam facere praesumunt. Scriptum est quod negare non possunt, quoniam unus est Dominus (Deut. VI, 4; Ephes. IV, 5). De Chirsto ergo quid sentium? Dominum esse, aut illum omnino non esse (41)? Sed Dominum illum omnino non dubi- tant : ergo si vera est illorum ratiocinatio, jam duo sunt Domini. Quomodo igitur jam secundum Scripturas, unus est Dominus (42)? Et : Magister unus (Matth. XXIII, 8, 10) Christus est dictus, alta- men legimus, quod Magister sit etiam apostolus Paulus (II Tim. I, 11). Non ergo jam unus Magi- ster : duos enim Magistros secundum ista colligi- mus. Quomodo igitur secundum Scripturas unus Magister Christus? Unus in Scripturis bonus dictus est Deus (Matth. XIX, 17; Marc. X, 18; Luc. XVIII, 19); sed iisdem (43) in Scripturis bonus etiam Christus positus est. Non igitur, si recte colligunt, unus bonus, sed etiam duo boni. Quo- modo igitur secundum Scripturarum fidem, unus bonus esse refertur? At si (44) non putant aliqua ratione offici posse ei quod unus Dominus est, per id quod est Dominus et Christus; neque ei quod unus est Magister, per illud quod est Magister et Paulus; aut illi (45) quod unus 949 est bonus, per illud quod bonus sit nuncupatus et Christus : eadem ratione intelligant offici non posse ab illo quod unus est Deus (46), et quod Deus pronuntia- tus est et Christus.