######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0001.png)


PageV01P001

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0003.png)

~~اما بعد: بباید دانست که مزیتی و مرتبتی که آدمی راست بر دیگر حیوانات نه به مجرد
~~آدمی ییست، بل که به فضیلت نطق است و قوت ادراک - که عقلا آن را «فکر»
~~می گویند - و اگر نه چنین بودی، پیغامبر ما فخر به سخن نکردی و در معرض دعوی
~~نگفتی که «أنا افصح العرب والعجم.» و داوود پیغامبر چون از این منزل خاک نقل
~~می فرمود کردن، فرزندان را گفت «من گنجی ساختهام و بندی بر آن نهاده. هر که آن را
~~بگشاید، خلیفهی من او بود.» چون بازجستند، آن گنج ده کلمهی حکت بود - که
~~سلیمان به سبب آن پادشاهی جن و انس و بر و بحر و وحوش و طیور یافت. و پیش از
~~این، ملوک و اکاسرهی روی زمین، هر که بودند، افتخار جز به دانش نکردند و نام ایشان
~~بر صحیفهی روزگار جز به دانش باقی نماند.
# پس، دانستیم که کرامتی که حق با آدمی و آدمیزاد کرده است، پیرایهی نطق و
~~سرمایه ی سخن است. و نه هر چه مرکب شود از حرف و صوت آن را سخن توان گفت و
~~به آن فخر توان کرد. چه سخن چنان میباید که چون از کام گوینده به سمع شنونده رسد،
~~طبع را از آن طراوتی و روح را از آن راحتی پدید آید تا سمع از عذوبت آن شکر خاید و
~~جان از حلاوت آن بر آساید، تا آن سخن آن را شاید که بر صحیفهی روزگار جاویدان
~~بماند و عقلا و فضلا از آن بهرهمند شوند و نام مصنف به آن باقی بماند.
# و ما خواستیم که یادگاری سازیم که بعد از ما هر که خواند، ما را به رحمت حق یاد
~~دارد. بسیار تأمل کردیم و مرکب اندیشه در بیابان فکرت جولان دادیم. بعد از تصانیف
~~بسیار که در هر علوم کرده بودیم به تازی و به پارسی، هیچ ms001 بهتر از این کتاب ندیدیم تا
~~خوانندهی این بی آن که در اطراف و اکناف عالم گردد و بر و بحر در زیر پای آورد، از
~~جملهی عجایب جهان و غرایب زمان باخبر گردد و صور اقالیم بداند و طبایع موجودات
~~بشناسد که حق خلایق را بر چند نوع آفرید و با کدام قوم نظر دارد و قهرش کدام قوم را

PageV01P003

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0004.png)

~~به باد بینیازی بر داده است. از بهر آن که این مراد مسافران را حاصل شود. چنان که
~~اسکندر که در عالم می گردید و عیسا ابن مریم که در آفاق جولان میکرد و مرده را زنده
~~کردی: اعجوبهی زمان بود، نادرهی عهد بود و از بسی که در عالم گردید، وی را نام
~~«مسیح» کردند.
~~و بنگر در حال ابراهیم خلیل، با جلالت رسالت او - که به دابهی مرده بگذشت،
~~گفت «الاهی، مرا بنای تا مرده را چه گونه زنده کنی.»
~~خدای گفت «تو ندانی که من مرده را زنده کنم؟»
# گفت «دانم. ولیکن خواهم که به دیده ببینم.»
# خدای وی را فرمود و گفت «چهار مرغ را بگیر و همه را پاره پاره کن و بر چهار کوه
~~نه، پس همه را بخوان، تا ببینی که مرده را چه گونه زنده کنم!»
~~ابراهیم بط را و طاووس را و کلاغ را و خروس را بکشت و همه را پاره پاره بکرد و بر
~~چهار کوه نهاد و در میان باستاد و همه را بخواند: جملهی گوشتها و استخوانها و پرها از
~~یکدیگر جدا شد و هر عضوی قصد جنس خویش کرد و زنده شدند و بر دست ابراهیم
~~نشستند - که یک پر از مرغی در پر مرغ دیگر نیامیخت.
# اگر پرسند «چه معنی بود که از حیوانات این چهار مرغ را تعیین کرد،» گوییم «سبب
~~آن که بط بسیارخوار باشد و طاووس رعنا بود و خروس نیاک بود و کلاغ حریص بود بر
~~جمع کردن. ms002 معنی آن است که این خصلتهای مذموم از خود دور کن!»
# و مقصود از این حکایت آن است که ابراهیم میخواست که به دیده ببیند، هر چند که
~~به دل میدانست تحقیق آن.
# و بدان که اگر مردی به شام حجامت کند و به مغرب ناخن برد و به مشرق موی
~~تراشد، پس در دریای قلزم غرق شود و ماهی وی را بخورد، پس آن ماهی را دو پاره
~~کنند، نیمی بر خشک افتد، وحوش آن را بخورند و نیمی در بحر، نهنگ آن را بخورد، پس
~~ازبل ایشان خشک شود و از آن خشتی سازند، پس سوده شود در شوارع، چندان بود که
~~اسرافیل صور بدمد و جمله جمع شوند. و آفریدگار قادر است بر اختراع اعیان.
# و ما این کتاب را تألیف کردیم که نه هر کسی را مکنت آن بود که در آفاق گردد، تا آن
~~چه ندید بیند. و ما عجایب عالم، آن چه دیدماند و شنیده، یاد کنیم و آن را نام کردیم

PageV01P004

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0005.png)

~~«عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات». تا آن را خوانند و صنع باری دانند و تفکر
~~کنند - که پیغامبر گفت «یک ساعت تفکر کردن در صنع آفرید گار بهتر بود از عبادت
~~شصت ساله.»)
~~چون مملکت عالم به اسکندر رسید و در آفاقها بگردید و علومها را حاصل کرد،
~~نامهای نبشت به کید - ملک هند - که به طاعت آید و اگر نه، با او آن رود که با ملوکان
~~دیگر رفت.
# کید نامه نبشت که «همهی عالم را بگرفتی و انگار که ولایت من بستدی. به دنیای فانی
~~چه فخرکنی؟»
# اسکندر جواب داد که «تو به چه چیز فخرکنی؟»
# گفت «من فخر به دانش کنم و دانش من نتوانی دانستن. و لیکن دو شخص دانا را به تو
~~فرستم: یکی فیلسوف حکیم و دیگر هیروان طبیب.»
~~چون پیش اسکندر درآمدند، اسکندر خنبرهای پر روغن گاو کرد و به فیلسوف
~~فرستاد. فیلسوف ms003 هزار سوزن آهنین در آن زد و به اسکندر باز فرستاد. اسکندر از آن
~~سوزنها آینهای بکرد و به فیلسوف فرستاد. فیلسوف آن را روشن کرد و بازپس
~~فرستاد.
# پس وی را حاضر کرد و بپرسید که «این روغن که به تو فرستادم چه بود؟»
# فیلسوف گفت «نمودی که من از دانش چنان آکندهام که این بستو از روغن و هیچ
~~دانش را در آن جا نیست. من این سوزنها را در آن جای دادم. و تو سوزنها را آینه
~~ساختی، نمودی که دل من سخت است از بسی خون ریختن. پس آن را روشن کردم، یعنی
~~دلت به موعظه نرم گردانم.»
# پس طبیب را حاضر کرد. گفت «سر همهی بیماریها چیست؟»
# گفت «آن که مردم آن خورند که نشناسند.»
# گفت «سر همهی داروها چیست؟»
# گفت «آن که چیزی خورد که بسازد. اما ای ملک، من تو را معجونی دهم تا بخوری،
~~تا هر چه تو را زیان دارد، طبع تو آن نخواهد.»
# اسکندر گفت «این دعوی عظیم است.»
# پس معجونی بکرد. چون بخورد، هر آرزو که در آن مضرت بود از دل اسکندر

PageV01P005

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0006.png)

~~برفت. پس معجون دیگر بساخت، اسکندر بخورد که هر چه سودمند باشد طبع وی
~~اشتها کند.
~~گویند که اسکندر در مستراح شد. صورتی را دید که تیز در وی نظر میکرد. اسکندر
~~بترسید. گفت «تو کیستی؟»
~~گفت «من نقصانم. آمدهام تا در تن تو روم.» و بجست و به تن اسکندر در شد.
~~اسکندر بیرون آمد. هیروان وی را گفت «چرا آزرده گشتهای؟»
~~گفت «ندانم» و علت را پنهان کرد.
~~روز دیگر، طبیب گفت «من آمدهام که علت تو را مداوات کنم. تو چرا پنهان داری؟»
~~اسکندر گفت «چون من دردی دارم، چرا علاج آن نکنی؟»
~~طبیب دارویی بساخت و پیش اسکندر آورد. اسکندر در مستراح شد. همان صورت
~~رادید. گفت «ای اسکندر، من رفتم.»
~~گفت «چرا؟»
~~گفت «این طبیب دارویی بساخت، اگر تو ms004 بخوری، من سوخته گردم.»)
~~اسکندر بیرون آمد و هیچ نگفت. طبیب در اسکندر نگاه کرد، قدح را بریخت.
~~گفت «چرا ریختی؟»
~~گفت «چون در مستراح شدی، علت با تو بود، چون بیرون آمدی، علت رفته است.»
~~اسکندر عجب ماند از دانش این حکیم. و حکما را پیش اسکندر حرمتها زیادت
~~شد و گفت «این دانا را نزد من چندان عظمت است که همهی گنجهای عالم»
~~گویند اسکندر را آرزو کرد که بداند که اجل وی کجا رسد. دانایی وی را خبر کرد که
~~اسکندر جایی میرد که زمین آهن بود و آسمان زرین بود.
~~چون به دامغان رسید، در صحرا رنجور شد. زره را بیفکندند، اسکندر بر آن خفت و
~~سپری زرین سایه بان وی کردند.
~~اسکندر آن را بدید، یاد آورد که آجل نزدیک آمد. نامهای نبشت به مادر خود - به
~~عموریه - که «بدان ای مادر که این جهان را مادر مرگ است و پدر فنا و پیش هر کس
~~که باشد امانت بود و امانت را بازخواهند. و ماه چون تمام شد بکاهد، چون بکاست
~~بیفزاید. و مرگ بارانیست که همه جا پیارد. اگر پادشاهی من از جهان بریده شد، آثار

PageV01P006

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0007.png)

~~دانش من باقی ماند. و هر فرزندی که مادر را دهند عاریت بود. و این جهان عاریت بود،
~~بازسپردم و تو را سلام میرسانم و صبر میفرمایم. و بدان ای مادر که چون مرا ببردند،
~~تو را ایدر بنگذارند. و اگر من با تو نرسم، تو به من دررسی.»
# مقصود از این حکایت آن است که ملک و پادشاهی بنماند و مباهات مگر به علم
~~نباید کرد.
~~لقمان حکیم شخصی بود سیاه، غلام مردی. و آن مرد غلام بسیار داشت و لقمان را
~~اختیار کرده بود. غلامان را سخت می آمد. روزی، لقمان را گفت «گوسفندی بکش و
~~بهترین اندامهای وی بیاور!»
# لقمان زبان و دل بیاورد.
# پس، گفت ««گوسفندی دیگر بکش و بترین اندامهای ms005 وی بیاور!»
# لقمان همان زبان و دل بیاورد.
# از غلامان پرسید «چرا چنین کرد؟»
# ندانستند.
# از لقمان پرسید که «چه معنی دارد؟»
# گفت «از اعضاها هیچ چیز بهتر از زبان و دل نیست، چون که دانا بود. و هیچ اعضا
~~بتر از زبان و دل نیست، چون که جاهل بود.»)
# پس خواجه غلامان را گفت که «من وی را به این دانش اختیار کردم.»
# و تا به این حد، همیشه علما و حکما مقدم بودهاند و مملکت به دانش گرفتهاند. تا
~~چون ملکی از دنیا رحلت کردی، از رعیت آن که داناتر بودی مملکت به وی
~~سپردندی، تا هر یکی به تألیف و جمعی مشغول بودی. چنان که انوشهروان عادل و
~~بزرجمهر به جمع کردن «کلیله» و نهادن اقلیدس و وضع شطرنج و گزارشها تا از
~~ایشان یادگار ماند. و عبدالملک ابن مروان عاملان را هر سال امتحان کردی به سؤالهای
~~علمی. هر که داناتر بودی، در ولایت او بیفزودی و آن را که جاهل یافتی، معزول کردی.
~~و آفریدگار پیغامبر را می فرماید که «و قل رب زدنی علما» و علم بر دو وجه است:
~~یکی آن که آخرت را بدانی که باقیست و کار وی بسازی، دیگر آن که این دنیا را به

PageV01P007

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0008.png)

~~بی ثباتی بدانی و غرور و نابه کاری و ناسازگاری وی بدانی و عمر عزیز در سر آن
~~نکنی.
# و من همیشه تا به حد عقل رسیدم، در حال دنیا نگه میکردم. اول، نطفه بودم در
~~رحم، در ظلمات، در جای تنگ. چون خلاص یافتم، مدتی در رنج رضاع و بلای گاهواره
~~و بستن و پیچیدن، پس در فراق شیر و فطام، پس در رنج مکتب و سهم ادیب، پس در
~~اهتمام تزویج و عنا و عشوهی زنان، پس مقاسات عللها و بیاریهای مختلف، پس در
~~ضعف پیری و بیماری و غم حساد و اعدا و شر ظلمه. و لعمری، اگر شخصی در ms006 وجود آید
~~و از این رنجها هیچ نیابد و به سلامت عمری براند، عاقبتالامر مرگ بود. و آن گه، فراق
~~دوستان و عیال و مال با وی آن کند که مرگ در جنب وی آسان بود. آدمی اگر از همهی
~~آفات برهد، از آفت مرگ بنرهد. مثل وی چون میوهای بود بر درخت: اگر از صدمهی
~~سنگ و زحمت باد نجات یابد، چون پخته شود، فرو آید. و من در مدت عمر خویش
~~اندیشه کردم که عمری که غایت آن شصت سال بود، از آن نیمی خواب بود، سی سال
~~بماند، از سی سال پانزده سال حالت طفولیت بود و جوانی. به پانزده سال چه توان کردن و
~~محصول این چند سال چه خواهد بود، با این همه آفات؟ و در حالت صبا، به خواب دیدم
~~که همهی جهان آب داشت و من بر کناری میرفتم. قصری عالی دیدم. زنی از آن بیرون
~~آمد، بر دابهای نشسته، آینه در دست، به من داد و گفت «دنیا به اژدرها ماند بسیارخوار،
~~خلق را میخورد چندین هزار سال است و هنوز گرسنه است.» و این آیت بخواند که
~~«روزگاری دراز بگذشت که در عالم هیچ آدمی نبود و کس نام آدمی نبردی. ما وی را
~~بیا فریدیم از نطفهی آب و وی را بینا و شنواکردیم و راه راست بنمودیم. تا شاکر کیست و
~~کافرکیست.»
# و از این آیت معلوم میشود که مقصود از وجود آدمی آن است که خدای را بشناسد
~~و وی را آن گه شناسد که نعمت وی را شناسد، پس قدرت وی را بداند. و تعبیر آینه آن
~~است - الله اعلم - که چیزی بود که بناید تو را آن چه نتوانی دید.
# و ما این کتاب را جمع کردیم بر صفت آینه که جملهی عجایب عالم به تو نماید: علوی و
~~سفلی را، از قصور و حصون و بلاد و قلاع در بر و بحر که یاد کردیم، ms007 یاد آری و بدانی که
~~ایشان را از آن چه حاصل بود، تا تو را چه حاصل بود. و یاد آری این حکایت را که
~~شخصی را زنی بود به جمال و باغی و کتابی. روزی به باغ رفتی و روزی کتاب خواندی و

PageV01P008

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0009.png)

~~روزی با زن نشستی. چون مرگ نزدیک رسید، باغ را گفت «تو را آب دادم و آبادان
~~داشتم. امروز من میروم. با من چه خواهی کرد؟»
~~از باغ آوازی آمد که «مرا پای نباشد که با تو بیایم. چون تو بروی، دیگری آید.»
~~مرد از باغ نومید شد. پس، زن را گفت «عمر در سر تو کردم و از بهر تو رنجها کشیدم.
~~امروز بخواهم رفت. چه کنی؟»
~~گفت «تا زنده باشی، خدمت کنم. اگر بمیری، جزع و فریاد کنم. چون تو را ببرند، با تو
~~می آیم تا لب گور. چون پنهانشوی درخاک، بنالم و بگریم و بازگردم، شوهری دیگر کنم»
~~مرد از وی نیز نومید شد. روی به کتاب کرد و گفت «ای مصحف، من خواهم رفت.
~~چه خواهی کرد؟»
~~گفت «من با تو باشم. اگر در گور شوی، مونس تو گردم. چون قیامت بود، دستگیر تو
~~باشم و هرگز تو را بنسپارم.»
~~مقصود از این حکایت آن است که در عالم هیچ مونسی بهتر از علم نیست و در
~~آخرت هیچ مال به فریاد تو نرسد، مگر علم.
~~و همیشه انبیا و ملوک و عظما مباهات به علم کردهاند: آدم را صحفها بود، موسا را
~~«تورات» بود، داوود را ««زبور» بود، عیسا را ««انجیل» بود.
~~روزی، سلیمان طعام میخورد و آصف حاضر بود. بلقیس گفت «هیچ ممکن بود که
~~این ماهی بریان زنده گردد؟»
~~گفت «هر جا که انصاف رود، مرده زنده گردد. و ما هر یکی انصافی بگوییم تا این
~~ماهی زنده شود.»
~~آصف گفت «هر چه در مملکت توست در زیر قلم من است. و لیکن من آن دوستتر ms008
~~دارم که من سلیمان بودم و تو آصف.»
~~ماهی در حرکت آمد.
~~بلقیس گفت «در عالم، چنین شوهر که مراست کسی را نباشد، همهی عالم از آن وی
~~است و شوهر از آن من است. و لیکن هرگه یکی را جوان تر از وی بینم، گویم کاشکی
~~سلیمان چنین جوان بودی.»
~~ماهی حرکتی دیگر بکرد.

PageV01P009

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0010.png)

~~پس سلیان گفت «همهی عالم با گنجها و مالها از آن من است، در بر و بحر رسولم و
~~همهی ملک و جن و انس در حکم من است و با این همه، چون دو شخص پیش من آیند،
~~با یکی هدیهای بود و یکی هیچ ندارد، من آن شخص را دوستتر دارم که هدیهای دارد.»
~~چون این سخن بگفت، ماهی زنده شد و در کوزهی آب رفت.
# گویند که درویشی در خواب دید که «روزی تو در منارهی اسکندریه است.» به این
~~معنی التفاتی نکرد. تا شبی دیگر، همین خواب بدید. برخاست و در کشتی بنشست، به
~~حکم آن که مناره از میان آب برآمده بود، و کشتی را گرد مناره میگردانید. مرغی
~~برخاست از برجی، خطی از آن برج درافتاد، این مرد برداشت، بر آن نبشته بود «هر که
~~غمی دارد، محاسن خود برندد از زیر زنخدان، از آن غم برهد.»
# این درویش طیره شد و آن خط را بینداخت و بازگردید و به بن کوهی فرو آمد و
~~میگفت «این خواب دیو نمود مرا»
# پس شانه برآورد و محاسن را به شانه میکرد از زیر زنخدان. بر آن کوه چیزی دید که
~~می افروخت. و سیل گل را شسته بود. دیگی یافت مسین. گل از سر آن باز کرد.
~~چهارصد نعل زرین در آن دیگ بود.
# توبره را پرکرد و سر آن به گل پنهان کرد و به خانه میآورد. تا جمله را برداشت و از
~~آن اسباب و املاک ساخت و از غم آن درویشی خلاص یافت.
# مقصود آن ms009 است که سخن حکما و گفت ایشان استخفاف نباید کرد. این درویش آن
~~رقعه را بینداخت، خطای خویش بدانست و معلوم وی شد که آن ورق در آن ایام که
~~نبشته بود، حکیمی دانا بوده است و نه به گزاف نبشته بود و تیزبینی او را نهایتی نتوان
~~کرد. و اگرکسی به آن نرسد، از قصور علم او باشد. مقصود از این حکایت آن است که
~~انصاف محمود است و حرص را کرانه نیست. آدمی چندان که بیش یابد، بیش جوید و
~~حریص تر باشد. و اگر چندان که آدمی عمر یافتی، تا بخوردی شایستی. و لیکن جمع کردن
~~و به دشمنان بگذاشتن از خذلان بود.

PageV01P010

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0011.png)

~~طغرل ابن ارسلان ابن طغرل - دیدم، خواستم که آن را مکافاتی کنم که پایدار بود و نام
~~نیکوی او مخلد ماند. هیچ نامی و محمدتی پایدارتر از این کتاب ندیدم. این کتاب را تألیف
~~کردم تا از پس او یادگار بود، تا مکافات عدل و احسان او کرده باشم.
# شنیدم که جمشید ملکی بود موفق. در باغی نشسته بود. ماری دید که به درختی بر شد
~~و قصد آشیان باز کرد تا بچهی وی بخورد. باز برخاست و گرد آشیان می گردید. جمشید
~~تیری به مار انداخت و او را بر درخت بدوخت.
# چون باز ایمن شد از مار، بپرید و باز آمد، چوبی در منقار، و آن را بر تخت جمشید نهاد.
~~جمشید گفت «باز مرغ زیرک بود و مکافات من میکند. در این چوب فایدتی باشد که
~~او داند.»
# بر حکما عرضه کرد. کس نمیدانست که چیست. گفتند «جوهر این آب و خاک ظاهر
~~کند.» آن را بکشتند و تعهد آن به آب میکردند، تا سبز گشت. ساقی باریک داشت، به
~~درختی بزرگ بر شد و چنگ در وی زد و بالا گرفت. ثمرهی وی انگور بود.
~~در آن عهد، جمشید انگور ندیده بود. مغتبط شد که در روزگار وی ms010 این ثمره ظاهر شد و
~~شکر آفریدگار کرد. پس، حکیمی را گفت «خاصیت این انگور چیست؟»
~~حکیم آن را بیفشرد و شیرهی وی بنهاد. بعد از مدتی، گفت «این را سه حالت است.
~~حالت طفولیت شیره بود، تحلیل و تلیین کند. و حالت شباب خمر میشود که حرارت
~~اصلی تیز میکند و تفریح و نشاط و قوهی روح میافزاید، و لیکن روی عقل بپوشد تا مر
~~آفات دنیا نبیند، لاجرم شادی کند. حالت سیم خل میگردد و خل جوهری عزیز است
~~که اسباب عفونت را دفع میکند، اما دشمن جان و جگر است، چنان که حالت کهولت، به
~~گرما و سرما، او را مصلحی باید چون عسل و شکر تا در عروق بگردد و علتها را
~~تحلیل کند و تشنگی بنشاند و قمع صفرا کند.»
# جمشید گفت «یک احسان که با مرغی بکردم، این چنین مکافاتی کرد. چوبی را آب
~~دادیم، آن چوب ما را عصیر داد و خل و خمر. ما را در همت کمتر از بازی و چوبی نباید
~~بودن.»
# مقصود از این حکایت آن است که من مکافات نیکی نمیکنم، شکر آن میکنم که از
~~ظلم این پادشاه ایمن بودم و ایمنی بالای همهی احسانها دیدم. این کتاب را تألیف

PageV01P011

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0012.png)

~~کردم در مقابلهی عدل، تا یادگار ماند - که دنیا را قرار نیست و اسباب وی پایدار
~~نیست.
~~پس علما از دنیا حکت گزیدند و دوستان را به علم اندوختند و دشمنان را به علم
~~مقهور کردند و جواب خصم به حجت دادند و عقلا از دنیا دانش پسندیدند، تا به حدی
~~که کلمتهای حکت بر در قلعهها نبشتند و بر صخرهها - چنان که بر دروازهی قیروان
~~و بر قلعهی هرمان و بر سور سمرقند و بر صفحاروند - و مقصودشان آن بود که تا نامشان
~~مخلد بود.
~~ما این کتاب را جمع کردیم، آن چه دیدیم در کتبها مسطور و آن چه شنیدیم از
~~جوالان و ms011 سیاحان، بعضی آن است که آن را شاهدی نباید و ظاهر است، چنان که افلاک
~~و ماه و آفتاب که از همهی عجایبها عظیم تر است، بر حاشیهی آن رقم کردیم «ظاهر
~~است.» بعضی آن است که به برهان حاجت افتد و به روزگار دراز حاصل توان کردن،
~~چنان که طلسم های روم و اندلس، بر حاشیهی آن رقم کردیم «بعید است.» و بعضی آن
~~است که «قرآن» به آن ناطق است و اخبار، یا محسوس است، به آن رقم کردیم «صدق
~~است.» و بعضی از شگفتی بود که ذکر آن متواتر بود در کتبها، بر حاشیهی آن رقم
~~کردیم «معروف است.» و بعضی از عجایبها که شنیدهام از سیاحان و بر آن برهانی
~~ندیدم قاطع و نتوان گفتن که آن دروغ است، بر حاشیهی آن رقم کردیم «شبهت است.»
~~زیرا که انکار کردن خصلتی شوم است. تا اگر یکی از عجایب رومیه و اندلس و قندهار و
~~مولتان چیزی بازگوید، اگر از وی دلیل آن طلبی، به عمری تصحیح آن نتواند کردن. و
~~باشد که مردی در شهری بزاید و عمر وی بگذرد و همهی شهر خود تمام ندیده باشد.
# و در عهدی، من به اصفهان بودم. شخصی از من پرسید که «بر صفح اروند چند سطر
~~نبشتهاند. آن را نبشت خدایان خوانند. تو دیدهای؟»
# گفتم «خبری ندارم.»)
# کتابی معروف به در آورد. در آن این صفت کرده بود و شرحی داده شگفت. چون به
~~همدان آمدم، به قصد برفتم و آن را بدیدم: شگفتی که دیدنش عجبتر بود از شنیدنش و
~~دلیل میکرد که صورت این عمل حکیمی بوده در تاریخ ملکی عظیم. و ما ذکر آن در
~~فصل صخرهها بیاوریم.
# پس چون مردی از عجایب شهر خویش خبر ندارد، از دیگر شهرها اگر خبر ندارد،

PageV01P012

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0013.png)

~~چه عجب بود؟ مقصود آن است که انکار محمود نیست - که نه هر چه یکی ندیده باشد،
~~دیگران ندیده باشند. ms012
# و ما این کتاب «عجایب نامه» نام کردیم تا اهل اسلام آن را میخوانند و در صنع
~~آفریدگار تفکر میکنند و آفریدگار را قادر دانند. و از خواننده چشم دارم به مکافات
~~دعا، نه به عطا.
# یکی حسن بصری را گفت «چرا حجاج ابن یوسف را نبینی که امیری بخشنده است؟»
# گفت «بخشندگی وی تا کجاست؟»
# گفت «روزی به شکار رفت، صد دانه مروارید، هر دانهای یک مثقال، به انبوبه به
~~مرغان انداخت و پیش وی وقعی نبود.»
# حسن بصری گفت «حجاج مردی بود مسرف. صد دانه جماد را بینداخت و جان صد
~~حیوان از تن بپرداخت، به این چه مباهات شاید کردن؟ من امروز در مجلس خویش
~~بالای دو صد کلمه حکمت و وعظ بگفتم که بسیار دلهای مرده و دیدههای خفته بیدار
~~کردم. من جواهر حکمت را مقابلهی جواهر جماد ندانم و آیادی خویش بر خلق خدا
~~بیش از آیادی حجاج دانم.»
~~مخلوقات بر چهار وجهند: حیوانات و نامیات و جمادات و بعضی آن است نه حیوان است،
~~نه نامی، نه جماد، چنان که افلاک و کواکب و آب و آتش و هوا. و جملهی مخلوقات، بعضی
~~ارواح است به غایت لطافت و آن در عالم علویست و بعضی اجسادند کثیف و آن در
~~عالم سفلی ست. و ما از عالم علوی فصلی بگوییم در صفت عرش:

PageV01P013

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0014.png)

~~بدان که آفریدگار عرش را یاد کرد در «قرآن» و به هر جا که نام وی گفت، آن را
~~«عظیم» خواند و آن چه وی «عظیم» خواند صفت آن نتوان کرد، مگر آن چه در خبر
~~آمده بود. پس این قدر کفایت بود که بدانی که همهی موجودات، علویات و سفلیات، در
~~جنب عرش چون نقطهی پرگار بود در میان دایره و عرش محیط است بر اجزای عالم.
# و از عبدالله ابن عباس و عبدالله ابن سلام آمده است که گفتند اول چیزی که آفریدگار
~~در وجود آورد دری ms013 سپید بود. بعد از هفت هزار سال، نظری به هیبت در آن کرد، شکافته
~~شد، نیمی آب روان شد و نیمهی دیگر عرش را از آن بیافرید. و این عرش چند هزار
~~سال بر سر آب استاده بود. آن گه، آفریدگار چهار ملک را بیافرید - یکی بر صورت
~~آدمی، یکی بر صورت شیر، یکی بر صورت کرگس، یکی بر صورت گاو - و آن را
~~برداشتند و به هفت هزار سال بر زانو آوردند و از آفریدگار قوت خواستند تا آن را بر
~~کتف آوردند. آن گه، با خود گفتند که «عظیم تر مخلوقات را برداشتیم.» آفریدگار عرش را
~~برداشت معلق، چنان که بر ایشان هیچ نماند. و حملهی عرش هشتند و علما گویند که
~~عرش جوهریست منیر و عظیم و ملائکهی روحانی گرد وی طواف میکنند و در آن
~~مینگرند و همهی موجودات را در صفای وی میبینند و چون شکل مطیعی بینند بر وی
~~صلوات دهند و چون معاصیای بینند، وی را استغفار کنند. و این عرش را قوائم هاست
~~بسیار و کرسی در میان قوائمهای وی نهاده، چندان نماید که کاسهای بر سر دریا.
# اگر پرسند که «آفریدگار به عرش حاجت ندارد و چرا آفرید،» گوییم نه هر چه وی
~~آفرید از بهر حاجت آفرید. آفریدگار به زمین حاجت نداشت، بیافرید و به افلاک
~~حاجت نداشت و بیافرید. و چنان که آفریدگار همهی عددها داند و وزنها و مقدارها
~~شناسد، اما ترازوها نصب کرد. پس، از بهر حجت آفرید، نه از بهر حاجت.
# این مقدار اینجا کفایت باشد از صفت عرش، از معانی «قرآن» و اخبار رسول. و اگر
~~نه، هیچ حکما را در آن مقالی نیست- که کس را خاطر به آن نرسد.
# اگر پرسند که «لوح و قلم را آفرید، چه حکمت - که وی را هیچ فراموش نگردد،»
~~گوییم - و کعب الآحبار روایت کند- که بالای قلم دوازده هزار ساله راه است و لوحی
~~بیافرید به بالا دوچندان ms014 که این قلم. اما بنی آدم در شبان روزی بیست و چهار هزار نفس
~~بزند، در هر نفسی یک بار بگوید «لا اله ال لله،» تا چندان که بیش گوید، ثواب بیش

PageV01P014

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0015.png)

~~یابد. و بدان که آفریدگار همه داند و همه دانست که چه آفریند و حال مخلوقات از ابتدا تا
~~به انتها به چه رسد، بر لوح نبشت و لوح را به اسرافیل سپرد: بر آن نبشته که از ابتدای عالم
~~چند قطره بارد، از آن چند گیاه روید، بر هر درختی چند بلگ باشد. تا آخر دنیا،
~~اسرافیل میبیند و آن چه آفریده میشود بر لوح عرض میکند، به یک قطره کم و بیش
~~نمی آید.
~~در حدیث است اول فریشتهای که آدم را سجده کرد اسرافیل بود. از وی پسندیده آمد.
~~آفریدگار لوح محفوظ از پیشانی وی درآویخت و در وی نگریست: در زیر عرش استاده
~~و صور در دم گرفته. و صور مانند بوقیست که جانهای سعدا و اشقیا در آن آید تا روز
~~حشر بدمد و جانها از آن بیرون آیند و هر یکی به کالبد خود باز رود.
# این مقدار مذهب اهل سنت است از «قرآن» و اخبار. و صفت چیزی کردن که دیدهی
~~ما بر آن نرسد مشکل بود.
# و اسرافیل را «صاحب صور» خوانند و «منادی آموات»، زیرا که روز قیامت مردگان
~~را بخواند و گوید «ای پوسیدگان، برخیزید، همه برخیزید!» وی را «عبدالخالق» گویند در
~~کتبها وبر آسمانها «ابوالمنافخ».
# و بدان که جماعت مدعی که خود را از جملهی حکما شمرند، از این معانی هیچ قبول
~~نکنند و قیاس بر عقل کنند و گویند «جانهای اولینان و آخرینان در صوری چون
~~گنجد؟» و به حشر ایمان ندارند. و این نوعی از خذلان است. و ما ایمان داریم به هر چه
~~«قرآن مجید» خبر داد و رسل و انبیا خبر دادند.
# اما جبرئیل ملکیست امین. وی را «ولی انبیا» خوانند ms015 که وحی به ایشان رساند و
~~دشمنان انبیا را قهر کند. وی را «روح القدس» گویند: هر جا بوی او برسد، حیات و
~~زندگی دهد. جای وی سدرت المنتهاست. و این «سدره» درختی ست که عظمت وی کس

PageV01P015

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0016.png)

~~نداند مگر آفریدگار. پیغامبر ما گفت «این درخت را دیدم هر بلگی چندان که دنیا را
~~بپوشاند. در هر قصری از بهشت، شاخی ست از سدره»
~~چون یوسف را در چاه افکندند، جبرئیل بر سدره بود. هنوز یوسف به میان چاه
~~نرسیده بود که جبرئیل از سدره مسافت تیرست هزار ساله راه بیامده بود و وی را
~~بگرفته. آفریدگار وی را این قوت داده است. جناحی به مشرق دارد و جناحی به مغرب.
~~و چون آفریدگار بر قوم لوط خشم گرفت، جبرئیل را بفرستاد و هفت شهرستان قوم
~~لوط برداشت از قعر زمین و بر میان آسمان معلق بداشت، تا به جایی که آواز خروس و
~~آواز سگان ملائکه بشنیدند، و آن را برگردانید و پس سنگی بر سر ایشان ببارانید.
# این مقدار از عظمت جبرئیل گفته آمد.
# اما میکائیل فریشتهایست مقرب، مبارک. جز به رحمت نزول نکند. وی را «قاسم
~~آرزاق» خوانند - که موکل است بر روزی بندگان. وی را «وزان قسمت» خوانند - که
~~آبهای دریا و قطرههای باران وزن کند. و در آسمانها، وی را «ابوالغنایم» و «عبدالرزاق»
~~خوانند و در زمین «ذوالایادی» و «میکائیل» خوانند.
# و بدان که جهودان از پیغامبر ما پرسیدند که «صاحب تو از ملائکه کیست؟»
# گفت «جبرئیل.»
# گفتند «اگر صاحب تو میکائیل بودی، ما به توایمان می آوردیم - که جبرئیل همیشه
~~دشمن ما بود و از میکائیل هیچ بد به ما نرسید.»
# آفریدگار این آیت فرستاد که «شما چرا جبرئیل را دشمن دارید؟ - که جبرئیل هر چه
~~کرد به حکم من کرد و میکائیل هر چه کند به فرمان من کند.»
# اما ملک الموت ملکی ست عظیم. به فرمان خدا، جانها را قبض ms016 کند. وی را «هادم
~~لذات» و «لخرب دور وقصور» خوانند. و نام وی «عزریائیل»، کنیت وی «ابوالبقا» و
~~«ابویحیا» و «عبدالقهار» و «عامرالقبور». و ملکالموت بر هیچ ملک رحمت نکند و بر
~~هیچ طفل نبخشاید. هر جا که رفت، تا جان نستاند، باز نگردد.
~~آوردهاند که سلیمان هر روز ملک الموت به حضرت وی آمدی و بالای سر وی
~~باستادی تا چاشتگاه، آن گه بازگشتی. و سلیان را رفیق بود. روزی، ملک الموت در وی

PageV01P016

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0017.png)

~~نگه کرد، مرد بترسید، سلیمان را گفت «من از این فریشته می ترسم. مرا به باد سپار تا مرا
~~از زمین فارس به زمین هندوستان برد!»
~~سلیمان باد را فرمود تا وی را برداشت و ببرد تا زمین هندوستان و او را به بن درختی
~~بگذاشت.
~~روز دیگر، ملکالموت در پیش سلیمان آمد. سلیمان گفت «ای فریشته، مرا رفیق بود،
~~از تو بترسید، از من درخواست تا وی را به باد سپردم و وی را ببرد تا به زمین
~~هندوستان. چرا رفیقان مرا ترسانی؟»
# گفت «یا رسول الله، دیروز خدای تعالا مرا فرمود که جان وی بستان در زمین
~~هندوستان، در زیر فلان درخت. من وی را دیدم پیش تو، در ولایت استخر. در وی نگه
~~کردم و گفتم به روزگار دراز تواند به هندوستان رفتن. امروز وی را آنجا دیدم، در زیر
~~درخت نشسته. این ساعت جان وی قبض کردم.»
# مقصود آن است که این ملکالموت فریشتهای عظیم است و همه را فراق جان
~~بچشاند و از همه کس جان بستاند. و آفریدگار وی را قوتی داده است تا جان زمینیان و
~~آسمانیان و مشرقیان و مغربیان میستاند. و همهی عالم پیش وی چون طبق نهاده است و
~~دست وی به همهی اطراف عالم میرسد. در خبر است که ملکالموت استاده است و
~~پیش وی درختی، به عدد هر جانوری بر آن بلگی، بر هر یکی نام شخصی نبشته. هرگه
~~بلگ زرد ms017 گردد، حربهای دارد، بر آن زند، بلگ فرو افتد، مرد جان بدهد.
# این مقدار گفته آمد. و زنادقه به این ایمان ندارند. و ما به حکم آن که «قرآن» به آن
~~ناطق است و «قرآن» امام اهل اسلام است، جز به آن اعتماد نکنیم و تابع «قرآن» باشیم. و
~~هر چند که صفات ملائکه و عدد روحانیان کس نداند مگر آفریدگار. و ما بعد از این، یاد
~~کنیم بابی در صفت روحانیان و آن بر دو مرتبه است: مرتبهی اول از کتاب و اخبار،
~~مرتبهی دوم از آقاویل حکما. تا هر دو را دریافته باشی و بدانی که زمینی با کثافت و
~~دریاها و کوهها و هوآرا بیسکان نیافریدند: تا در آب بحریانند، در کوهها سباعند، در
~~بیابان وحوشند، در هوا طیورند. پس آسمانها به این لطافت، چرا بی سکان بود و خالی
~~بود؟ این از عقل دور بود.

PageV01P017

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0018.png)

~~بدان که ملائکه جموعند و آجناس: بعضی حفظهاند از آن سماوات، با قوت و با شوکت و با
~~آتش-- که رجم شیطان کنند - و بعضی از بهر عذاب و بعضی از بهر رحمت. و هر یکی را
~~درجهای و مقامی. چنان که جبرئیل را مقام سدرت المنتهاست و اسرافیل را مقام زیر
~~عرش است. و جبرئیل به بالا نگرد، اسرافیل را چون ستارهای بیند، از دوری.
# و پیغامبر گفت که روزی جبرئیل پیش من حاضر بود، بترسید و بس کوچک شد از
~~ترس و میکاهید، تا چندان شد که عدسی. پرسیدم که «تو را چه رسید؟»
# گفت «اسرافیل نزول کرد، من بترسیدم.»
~~و در حدیثی دیگر میآید که اسرافیل در زیر عرش استاده است، تاجی بر سر که
~~هزار رکن دارد، بر هر رکنی مناری، بر هر یکی ملکی که عظمت آن آفریدگار داند.
# در خبری دیگر آید که خدا را ملکیست نیمهی بالای وی از برف آفریده و نیمهی
~~ازیر از آتش آفریده.
# در خبری دیگر آید که در ms018 فردوس دخترانند که نیمهی بالا از ورد سرخ آفریده است
~~و نیمهی زیر از ورد سپید، خاصهی پیغامبرانند و آن کس را که نماز آدینه کند. و این
~~دختران در فردوسند و فردوس در زیر عرش است.
# این مقدار گفته آمد از مذهب اهل حدیث بر سبیل اختصار. و ما یاد کنیم اقاویل
~~حکیای سلف در ملائکه و مواضع ایشان، تا بی خبر نباشی.
# بدان که اهل اسلام بر آنند که بهشت بر آسمان چهارم است و فردوس زیر عرش است.
~~و حکما برآنند که هر دو قطب جنوبی و شمالی جای ملائکه است و ایشان ملائکه را
~~«ارواح» و «روحانی» خوانند. و قطب جنوبی دو چندان است که شمالی، زیرا که عبور
~~آفتاب بر قطب جنوبیست. و قومی قطب جنوبی بینند و قومی هر دو را بینند و آن دو عالم
~~است. آن را «دارالجنان» گویند و دهریان آن را «دارالخلد» گویند و ما دار الخلد را
~~«فردوس» گویم و ما خاصیت هردو قطب بگوییم، آن گه حال ساکنان وی بگوییم، از
~~قول حکما و طبایعیان.

PageV01P018

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0019.png)

# گویند که هر حیوان ماده که ولادت بر وی صعب شود، در قطب جنوبی نگرد یا در
~~سهیل که گرد وی میگردد، حالی بزاید. و گویند هر شتری که چشم بر سهیل زند،
~~حالی بمیرد. اما بر قطب شمالی، هفت ستاره گرد وی میگردد، آن را «دب اصغر»
~~گویند. هر آدمی که در چشم وی رمد بود یا جرب، در آن بنگرد، آن علت زایل شود. و
~~در کتاب «بابل» خواندم که آن که علتی در چشم دارد در وقت آن که دو ساعت برود از
~~غروب آفتاب برابر قطب باستد و میل سیمین در گلاب خالص زند و در چشم کشد و
~~گوید ««یا اهل القطب الشمالی، سلواالله عافیتی» و در قطب نگرد، از شب یکشنبه تا
~~شب یکشنبهی دیگر علت زایل گردد. و در کتاب «صور فلکی» آوردهاند که ms019 اگر
~~صاحب یرقان در قطب شمالی نگرد و دست راست بر سر جگر نهد و دست چپ به
~~قطب شمالی کشد و گوید «یا نور خدا، جگر مرا شفا خواه از آفریدگار» و از شب آدینه تا
~~شب آدینه چنین کند، یرقان از وی زایل گردد و جگر وی به حد اعتدال باز آید. و در
~~کتاب «طبایع» خواندهام از آن هندوان که شیر و یوز و ببر چون بیمار شوند، در قطب
~~شمالی نگرند، شفا یابند. و در کتاب متقدمان دیدهام که شیر ماده چون آبستن شود، سه
~~روز بیخود گردد و هیچ نخورد، پس قصد نهری کند یا چشمهی آب و در آن استد تا
~~نیمهی ساق و در قطب شمالی مینگرد، سه روز نزاید، از آن بلا برهد. و بیشتر
~~خواص قطب شمالی شفای چشم است، خاصه نظر در سهیل و قلب العقرب و
~~قلب الآسد. و این پیش عقلا غریب نباشد که اگر در سبزی نگرد بصر افزاید، در
~~کواکب عالیه و انوار فلکی نگه کردن اگر در نور افزاید، از قدرت آفریدگار بدیع
~~نباشد.
# این مقدار از گفتار متقدمان یاد کردیم. و ما بعد از این، یاد کنیم صورت چند روحانی
~~که بر قطبهااند، از قول حکما، تا از آن بی خبر نباشی.
# بدان که مذهب اهل سنت آن است که قطبها و افلاک و اجرام عالیه از بهر فنا آفرید و
~~باقی جز آفریدگار نیست. و مذهب دهریان آن است که ملائکه و افلاک باقیاند و گویند
~~که هیاکل عالیه و روحانیان حیات ذاتی دارند، به خلاف اهل زمین که همه مواتند، و
~~جواهر و آجسام این عالم فایت است و آن که زنده است حیات در وی عرض است و در
~~آن داخل است و مرگ و فنا در آن جمله نافذ است.

PageV01P019

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0020.png)

# گوییم آن چه گفتند که ملایکه ارواحند، مسلم داریم و آن که گویند باقی اند با آجرام
~~علوی، ms020 مسلم نداریم و گوییم آن را آخریست و زوالی باشد و آن چه باقی ماند -
~~دار الخلد با حور العین - بقای آن آفریدگار دهد، نه از ذات خویش باقی مانند. و آن چه
~~گویند بر قطبها چهل هزار روحانیست، مسلم داریم.
# و چهل هزار ملک را صورت کردهاند و معزمان بر آن حکها کنند. و گویند ملکی بود
~~نام وی شمریائیل، صورتها را تباه کرد، مگر چند ختم را که معزمان به کار دارند. و
~~گویند بر قطب روحانیای ست بر صورت آدمی و دو دست شیر دارد و دو جناح عظیم و
~~نیمهی زیرین به ماهی ماند، دنبال او دو شاخ، همیشه گرد قطب میگردد. هر که این
~~صورت بر نحاس کند خالص و صاحب لقوه در آن نگرد، روی او به اعتدال باز آید. و در
~~زیر قطب شمالی، کوهی ست، آن را به زبان هندی «ببرون» خوانند و به تازی
~~«قبت الارض»، جای روحانیان است و روحانیان بر سر آن کوه باشند و اهل هند را در
~~وصف ایشان حکایات است.
# بدان که ملائکه بعضی شریف ترند از بعضی و بعضی به لطافت به حدیاند که روحانی
~~بنگرد، روحانی را درنیابد، از لطافت وی. ایشان را «روحانیت الروحانیه» خوانند و
~~«جن الفردوس». و بعضی را قوت است که خود را بنماید به آن صورت که خواهد - که
~~ایشان به صفای هوااند: که هوا جسمی بی لون است و لیکن لون را قبول کند، چنان که
~~شعاع آفتاب قبول کند، سپید نماید و ظل الارض قبول کند، سیاه نماید. و روحانی خود را
~~بغماید چنان که خواهد، به فرمان آفریدگار. و از این است که ملکالموت سعدا را روی
~~نماید نیکو و خوب و اشقیا را روی نماید سهمناک و منکر. و در کتب الصور آمده است که
~~بر منظرهی قطب جنوبی ملکی ست بر صورت آدمی، روی فراخ دارد و تن وی مانند تن
~~فیل است، دو ms021 جناح بزرگ دارد، همیشه پرد و آرام نگیرد. اگر از گل جر صورتی کنند بر
~~این مثال و در آتش پخته کنند و آن را به مداد نقط نقط کنند و در کشتی بندند، چون کشتی
~~بماند، مردی مسن برخیزد و این صورت بر کنار گیرد، برابر قطب جنوبی بدارد، حالی
~~کشتی روان شود.
# این مقدار گفته آمد و خواص و معانی را که حادث شود، حدوث وی به فرمان
~~آفریدگار بود. و در هر چیزی از مخلوقات حکمتی ست، خاصه در صورت ها -که در آن
~~اثرهای عظیم بؤد. و هر چند که نهی است تا اگر شخصی ناگاه صورتی بیند نیکو، خرم

PageV01P020

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0021.png)

~~گردد و اگر صورت اژدرها بیند یا ماری، هولی به دل وی رسد. و در هر چه مینگریم از
~~عالم، همه صورت است - از کواکب و افلاک و ماه و آفتاب. و حکما هیاکل و صورتها
~~به گزاف ننهادهاند.
# گویند که بر کوه قاف ملکیست سر وی مانند سر یوز است، گردن دراز دارد و
~~جناح های عظیم و در زیر این جناح ها بالهای کوچک دارد، هر گه که خواهد که نزدیک
~~پرد، به جناحهای کوچک پرد و هر گه خواهد که دور پرد، جناحهای عظیم بگشاید. هر
~~که این صورت بکند از گل و در ولایتی که سباع ضراری باشند - از شیر و پلنگ و
~~گرگ - و بر سر بلندی نهد، سباع از آنجا دور شوند هفتصد ارش، تا به حدی که سگان
~~نیز رحلت کنند.
# این مقدار گفته آمد. والعهدة علیی الراوی - که بر این وقوف نباشد و برهانی قاطع
~~نبود، اما گفته شد تا کتاب از این معنی خالی نبود.
~~بدان که افلاک مشتمل است بر قطب شمال - و آن دوازده قسمت است - و برابر آن،
~~قطب جنوب - و هم دوازده قسمت است. در میان این دو قطب، منطقت البروج، بر آن
~~دوازده برج، هر برجی بر صورتی چنان که ms022 یاد کرده آید. و بدان که حکما منازل قمر و
~~بروج آفتاب و عدد سال و ماه، همه را به غایتی بررسیدند و در آن سخنی نباشد - مادام
~~که از خود حکی نکنند و احکام به آفریدگار اضافت کنند، نه به تأثیر کواکب. اما آن که
~~گویند بر قطبها چهل و هشت صورتند و بیرون از آن، هزار و بیست و پنج کوکب بیابانی،
~~نیمی در جانب شمالی از کره و بعضی در نیمهی دیگر، این معنی مسلم داریم. اما آن چه
~~گویند بعضی بر صورت آدمیاند، چنان که جوزا و جائی و حوا و مسلسل، و بعضی بر
~~صورت حیوانند، چنان که حمل و ثور و سرطان و عقرب و اسد و حوت، و بعضی بر
~~صورت جمادند، چنان که میزان و سنبله و اکلیل، اما دیگر ستارهها را یاد نکردند، این
~~جمله ظنیات است. این کواکب هست، اما این صورتها به تقریب گویند. و عدد

PageV01P021

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0022.png)

~~صورتهای شمالی از تطب بیست و یک صورت گویند. و در هر صورتی، چند کوکب
~~است.
~~واگر پرسند که «این عالم خاک عالم صور است و در عهد قدیم، صورتها کردهاند و
~~بیوت النیران و صومعهها از صور و تماثآیل خالی نبود و ملوکان سابق و لاحق صورتها
~~کردهاند از شیر و فیل و بر سر علمها نصب کرده، چه حکمت که پیغامبر نهی کرد،» گوییم
~~به حکم آن که تصویر و انشاکار آفریدگار است، نه کار مخلوق. پس آدمی چون صورت
~~حیوانی کند، آثم بود - که صورت کردن لایق آن بود که حرکات تواند دادن. چون محرک
~~صورتها آفریدگار است، کس را نرسد که صورت کند و اگر کند آثم و مأخوذ شود. پس
~~چون صورت کردن منهی است، صورت پرستیدن چون منهی نبود؟ و ما بعد از این، یاد
~~کنیم عجایب افلاک عالیه.
# و بدان که آفریدگار آسمانها را شگفت آفرید، از بخار آب، و زمینها از کف آب ms023 و
~~کوهها را از موج آب و این قولی درست است. و بعضی از قصه گویان مقلده گویند
~~آسمان اول از زر آفرید، دوم از سیم، سیم از یاقوت - و میشمرند از این جنس. و
~~منجمان و طبایعیان برآنند که هفت آسمان میگردد به تیزی، چنان که حاسهی
~~بصر در نتواند یافتن، و مثل زنند تیزی وی را به دوران گداختن زر و سیم که در
~~حال ذوبان میگردد سفلی و علوی، به سرعتی که پنداری استاده است. حالت
~~گردش فلک هم چنین است از سرعت سیر و دور وی چنان مینماید که استاده
~~است.
# کعب الآحبار روزی گفت که «هفت فلک بر قطب خویش میگردد.»
# عبدالله ابن عباس بشنید، گفت «کعب هنوز مذهب جهودی دارد و میگوید فلک
~~می گردد.»
# کعب گفت «چون گویم؟»
# گفت «آن چه آفریدگار گفت که آسمانها و زمینها من دارم تا از جایگاه بنگردد. و
~~اگر از جایگاه برود، کیست که آن را نگه دارد جز از خدا؟ و تو که کعبی، میگویی که
~~فلک میگردد.» و ابن عباس این سخن نپسندید.
~~این است مذهب اهل حدیث و از این درنگذرد. و ما بعد از این، آقاویل حکما در آن

PageV01P022

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0023.png)

~~بگوییم تا آگاه باشی. از آن که ما این کتاب را نام کردیم «جام گیتی نمای»، تا تو را معلوم
~~شود که هر گروهی چه مذهب دارند.
~~بدان که حکما گویند در ماهیت آسمان و کس نداند که چیست. اگر فلک از آب بودی،
~~قصد کردی به زیر، اگر از باد بودی، به هوا درآمیختی، اگر از خاک بودی، قصد خاک
~~کردی، اگر از آتش بودی، همرنگ آفتاب بودی. پس علم آن آفریدگار داند که چیست.
~~و گویند که فلک عنصر خامس است و کوچک ترین فلکها فلک قمر است که به ما
~~نزدیکتر است، دوم فلک عطارد، سیم فلک زهره، چهارم فلک آفتاب، پنجم فلک
~~مریخ، ششم فلک مشتری، هفتم فلک ms024 زحل. و بالای این همه، فلکالبروج است که دیگر
~~کواکب ثابته برآنند و جز از این هفت ستاره، رونده نیست.
# اما هندوان گویند که فلک اصل همه است و آن را «برهماند» خوانند و «فلک اطلس»
~~گویند و آن را پرستند و گویند «خلقی نمیبینیم عظیم تر از این. اگر آفتاب است، بر آن چند
~~قرصی نماید. اگر عالم هوا و باد است، در جوف وی محصورند. اگر عالم است، در میان وی
~~چون نقطهی پرگار اسست.» از این قیاس، فلک پرست شدند. و گویند «اجرام سماوی همه
~~گردند و مدور شکل. و مدور از آفات کسر ایمن تر بود از مثلث و مربع.» و آین خذلان
~~ایشان را حاصل شد از همتی قاصر و از راه قیاس، نه از کتابی ناطق و حجتی باهر.
~~بدان که دهری را چشم بر فلک آمد و بزرگتر از وی هیکل ندید و از فلک آفرین
~~خبر نداشت. و چشم ما از فلک آن قدر تواند دیدن که چشم پشهای بیند از اندام
~~فیلی.
~~و در مثل آید که جماعتی از پشه برفتند تا فیل را بینند. یکی بر سر فیل نشست و یکی
~~بر پایش نشست و یکی بر خرطوم و یکی بر گوشش. پس، باز گردیدند.
# پشهای پرسید که «فیل چه گونه دیدید؟»
# آن که بر پای نشسته بود گفت «فیل به عمودی ماند.»
# و آن که بر خرطوم نشسته بود گفت «فیل به اژدرها ماند.»
# و آن که بر سر نشسته بود گفت «فیل به کوهی ماند.»
# و آن که بر گوش نشسته بود گفت «به گلیمی ماند.»
# چشم هر یکی آن چه دید، بیش از آن آگه نشد و از آن مقدار که دید بازگفت.
# و مثل ما در زیر این فلک چنان است که مورچهای در سرای ملکی، از آن سولاخی

PageV01P023

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0024.png)

~~یا تاق تواند دید، پندارد که همهی عالم آن تاق است: نه از سرای خبر ms025 دارد و نه از محلت،
~~ته از شهر، فکیف از اقلیم و کشور آن. پس جماعتی کوتاهدیده که خود را از جملهی حگا
~~دانند، دیدهی یکی بر آفتاب آمد، وی را پرستیدن گرفت، دیدهی دیگری بر فلک آمد،
~~آن را معبود کرد و راه بیش میبرد و از آن غافل ماند که آفریدگار رب العالمین است، هژده
~~هزار عالم آفرید، یکی این است که آفتاب در آن می گردد و هفده هزار خارج این عالم
~~است و جمله را صانع آفریدگار است.
~~و گویند اعرابیای در صحرا میرفت. یکی پرسید وی را که «به چه دانی که عالم را
~~صانعی ست؟»
~~اعرایی درنگریست، صحرایی دید، سرگین شتر افکنده. گفت «نشان قدم بر زمین
~~دلیل بود بر رفتار مردی و پشک دلیل بود بر وجود شتر. آسمانی به این بلندی و زمینی به
~~این پستی چه گونه پیدا شدند بی صانعی؟»
~~بدان که فلک با این همه بزرگی و بلندی، متناهیست - که زمین محصور است در
~~جوف فلک. و اگر فلک در میان چیزی دیگر است، آن فراخ تر از این باشد، لاجرم
~~متناهی بود.
# اگر پرسند «از آن سوی فلک چیست،» گوییم عالمهای دیگر است که علم باری به
~~آن رسد - که محال بود که در صحرای عظیم خود یک گیاه بود و همچنین محال بود که در
~~مملکت آفریدگار خود یک عالم بود و خود را «رب العالمین» خواند.
# بعضی گویند که «خارج فلک و عالم هیچ عالمی نیست» و پندارند که آن چه در
~~حاسهی بصر ایشان نیاید، خود نباشد.
~~پس لامحال که عالمها بسیار است و کثرت و قلت بر متناهی افتد و درست شد که عالم
~~متناهی ست.
# بدان که مذهب اهل اسلام آن است که فلک جماد است و مجبور و مقهور است و مدبر
~~خدای است که وی را به قهر میگرداند و درازی دور وی از قدرت کامل باریست.
# بعضی گویند که «فلک ms026 حیوان است - که مورچه و پشه را جان بود، شاید که فلک را
~~که بزرگ تر همهی اجسام است جان بود» و دیگر آن که «فلک منیر و براق است و در

PageV01P024

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0025.png)

~~وی اثر ذبول و موات نیست. دلیل آن است که حیوان است.» و بعضی گویند که «آسمان را
~~حاسهی سمع و بصر است و از دیگر حواس مستغنی ست.»
# و هر چند که این جمله دلیل حیات نکند - که جواهر، از لعل و یاقوت، همه براقند و
~~منیرند و جمادند و اگر فلک حیوان بودی، گردش دوران وی مختلف بودی یا از دوران
~~وی را کلالتی و سآمتی حاصل شدی تا وی را به سکون حاجت افتادی. پس، دلیل است
~~که جماد است، وی را محرکیست.
~~و بدان که شریف نه آن است که جان دارد - که سگ و مگس جان دارند و شریف
~~نیستند. و حال آفتاب و کواکب و آفلاک هم این است. بعضی گویند احیااند و
~~عبدت الکواکب و مشرکان به این دعوی حجتها آورند. و به ترکستان، مشتری را
~~«معبود» گویند و آنها که کواکب را «جماد» گویند منکر باشند. و گویند ««زهره معشوقهی
~~آفتاب است و از وی جدا نگردد -» و از این جنس خرافات گویند.
# و از آفرید گار می خواهیم که ما را از این خذلان نگه دارد. و ما فصلی بگوییم در طول
~~اعمار اجرام عالیه.
~~بدان که آفتاب پرستان و دهریان چون دیدند درازی اعمار افلاک و سیارات و در آن
~~تغیری ندیدند، آن را پرستیدن گرفتند. بدان که طول اعمار افلاک و نیرات دلیل نکند که
~~موجب پرستیدن باشد - که آفریدگار گفت «آسمانها به چهار روز آفریدم و زمینها به
~~دو روز.» و در خبر آید که عمر و بقای عالم بر هفت امد نهاد: آن روز که پیغامبر بزاد
~~شش آمد گذشته بود و از وقت ظهور وی تا آخرالزمان یک امد مانده است، آنگه ms027 عالم را
~~زوال بود.
# و دهریان گویند که «این عالم همیشه چنین بود و چنین بماند با کواکب.» و بعضی گویند
~~که «عمر عالم چهار هزارهزار هزارهزار و تیرست هزارهزار و بیست هزارهزار سال
~~است.» و اگر چنین است که ایشان میگویند، هم معدود است و معدود متناهی بود. بعضی
# 23

PageV01P025

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0026.png)

~~کویند «آن چه رفت از طوفان نوح تا ولادت پیغامبر و تا هجرت کرد از مکه به مدینه،
~~سه هزار سال و هفتصد و بیست و پنج سال است» و برشمارند عمرهای دراز تا وهم
~~افکتند که عالم باقی ست. گویند که اول روز که عالم آفرید، هفت ستارهی سیاره در اول
~~دقیتهی برج حمل بودند و از آن وقت، برج برج می روند به تفاوت سیر، تا جمله در برج
~~حوت جمع شوند، آنگه دیگر باره در حمل آیند» و گویند که «به حدود مصر،
~~قلعه ای ست آن را هرمان گویند، بر در وی نبشتهاند که آن روز که این بنا را کردند نسر
~~طایر و نسر واقع در برج سرطان بودند. و اکنون به برج جدی رسیدند. و هر برجی سی
~~درجه بود و هر درجهای به صد سال ببرد. تو ببین که عمر ثابته چند باشد!» از این جنس،
~~از آعمار عالم و سن کواکب باز گویند.
# و ما این معنی را مسلم داریم که عمرهای دراز دارند، لیکن مسلم نداریم که باقی
~~خواهند ماندن. و فصلی دیگر بگوییم در تفاوت آعمار:
# بدان که عمر نوح هزار سال بود الا خمسین عاما. و عمر لقمان سه هزار سال بود و عمر
~~جمشید نهصد سال بود و گویند هفتصد سال بود. و عمر ملک لاهون هفتصد سال بود. و
~~عمر ضحاک هزار سال بود. و این اعمارها آفریدگار به تفاوت آفرید و جمله شربت مرگ
~~بچشیدند. دهری دید که در آفتاب و کواکب و افلاک ذبولی نیست و همیشه چنین یافتند
~~براق و منیر، ms028 پنداشتند که چنین بماند و ندانستند که در اعمار تفاوت است. و عمر کرگس
~~بیش از عمر بط و بازاست. و عمر بط و باز بیش از عمر پشه و مگس است. و عمر کیک
~~و پشه چهل روز بود.
# کعب الاأحبار گوید عمر پشه سه روز بود، عمر کیک پنج روز بود، عمر مگس چهل
~~روز بود، عمر خنفسا یک سال بود، عمر ورشان صد سال بود، عمر فاخته هشتاد سال
~~بود، عمر سام آبرص یک سال بود، عمر کفتار پنجاه سال بود، عمر خر چهل سال، عمر
~~استر پنجاه سال، عمر فیل هفتصد سال، عمر کلاغ هزار سال، عمر کرگس هفتصد سال،
~~عمر عقاب هزار سال، عمر پلنگ تیرست سال، عمر شیر و یوز صد سال، عمر مار شش
~~هزار سال.
# و بدان که عمر درخت گندم یک ماه بود، عمر درخت بلوط و جوز تیرست سال،
~~عمر درخت زیتون سه هزار سال. و گویند به فلسطین درخت زیتون مانده است از عهد

PageV01P026

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0027.png)

~~یونان. (و یونان پیش از رومیان بودند.) پس اگر درخت کدو را قیاس کنند با درخت
~~سرو و شمشاد، بدانند که در آعمار تفاوت بود. پس اگر عمر افلاک و کواکب دراز بود،
~~دلیل آن نکند که باقی باشد - که همه را آخری و نهایتی باشد.
~~گویند در ولایت هند، شخصی بود دراز عمر و از هزار سال و بیشتر خبرها میداد و
~~هندوان وی را موقر و محترم داشتندی. و بر کوهی بود عالی. پیکری سهمگن و قامتی
~~بلند. و ملوکان به زیارت وی آمدندی. و ایشان را مجاهدهها فرمودی عظیم. و از جملهی
~~تکلیف وی آن بودی که هندو را گفتی «خود را بسوزان،» حالی خود را به آتش
~~انداختی.
~~روزگار دراز بگذشت. این قصه با مأمون گفتند. مأمون شخصی را راست کرد و
~~جهازی عظیم به نفقات وی کرد و بفرستاد تا این راهب را بیند و از وی حالی ms029 بداند و وی
~~را آگه کند.
# به روزگاری دراز آمد تا این راهب را دریافت و پرسید از وی که «از اصحاب
~~پیغامبر که را دیدی؟»
# گفت «علی را دیدم که ابن ملجم وی را به کارد زد. و عثمان را دیدم که در غوغا وی را
~~بکشتند. و عمر را دیدم که ابولؤلؤ وی را بکشت. ابوبکر را دیدم که به خلافت بنشست. و
~~پیغامبر را دیدم که مکه را بگشود. و عیسا را دیدم که مرده را زنده کرد. و موسا را دیدم
~~که فرعون را هلاک کرد در آب. و طوفان نوح و باد عاد یاد دارم و دیدم که قابیل هابیل
~~را بکشت.»
# این مرد گفت «من این را باور ندارم و قبول نکنم، اما در منظر و قامت تو مینگرم،
~~خلقتی هول میبینم، دلیل میکند که راست میگویی.»
# گفت «رچه می بینی در خلقت من؟»
# گفت «دو دندان داری مانندهی فیل و حدیث میکنی، آتش از دم تو بیرون می آید و
~~نهاد خلقت تو به شیاطین بهتر ماند که به آدمی. اما اگر از تو سؤالی کنم، راست بگویی؟»
# گفت «بگویم.»
# گفت «از نژاد آدمی یا از عنصر دیوی؟»
# گفت «بدان که من ابلیسم و در خطهی سرندیب آمدم، همه به حکمت و دانش دعوی
~~می کردند، من خود را به صورت آدمی بر این کوه بنمودم و این حکای ایشان را به

PageV01P027

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0028.png)

~~طاعت درآوردم و به عقل ایشان می خندم تا خود را در آتش میسوزند. تو مأمون را
~~بگو که هیچ آدمیزاد را عمر چندین نبود که مرا!»
# مقصود از این حکایت آن است که اعمار متفاوت است و اگر کبوتر و فاخته عمر
~~کرگس ندانند، پندارند که هرگز نخواهد مردن، زیرا که کبوتر مرگ کرگس هرگز ندیده
~~باشد. پس به حکم آن که در این عالم خاک همهی چیزها تغییر پذیرد و در آجرام
~~علویات تغییر نمیبینند، گمراهان پندارند ms030 که مخلد و باقی بمانند. و فساد در بقول و ثمار
~~زودتر از آن آید که در احجار و زجاج. و به یک روز چندان فساد در بقول آید که به صد
~~سال در زر و سیم و یاقوت و آبگینه نیاید. پس جوهر افلاک را و کواکب را تباهی بود در
~~مدتی که مثل تباهی زرو یاقوت بود و فساد بقول. و زوال افلاک و بروج نه ذبول و تحلیل
~~بود، بل که نوعی بود از انهدام و انکسار و انشقاق.
# این قدر کفایت بود تا بدانی که باقی لم یزل ماند و عالم را فنایی بود و پس از این عالم
~~عالمی دیگر باشد. و ما پس از این یاد کنیم عجایب ماه و آفتاب.
~~بدان که آفتاب روشنایی جهان دهد، میوهها را پخته کند، گیاهها را از خاک برکشد،
~~بخارها از دریا جذب کند تا در هوا سحاب گردد و آب به زمینهای خشک بارد تا سبب
~~عمران عالم بود و از حرارت وی معدنهای قیر و قار و نفت و نمک و جیوه و کبریت و زر
~~او سیم و نحاس و آهن در زمین پدید آید و تمامت این اعجوبه که بینی - که چون آفتاب
~~فرو رفت، همهی حیوانها در سولاخها گریزند و همهی زندگان بر شکل مردگان بخسپند
~~و همهی عالم سیاه و تاریک بماند. پس چون آفتاب سر از مشرق برآرد، همه در حرکات
~~آیند: مرغان خاموش در آواز آیند و به الحانها خالق را تسبیح ها میکنند و وحوش و
~~حیوانات از سولاخ بیرون آیند و همهی ساکنان متحرک شوند و اگر در باغی روی، آن
~~درختها را بینی آراسته، دلها را انس دهد. چون آفتاب فرو شد، پنداری که هر درختی
~~غولی ست و هر شاخی شمشیری و آن کوف بر سر وی می نالد تا وقت صبح که آفتاب

PageV01P028

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0029.png)

~~برآید، جان دگرگون شود. و اگر عجایب آن خلق ms031 گوییم، کتاب دراز گردد. و آثار وی
~~ظاهر است. بعضی از حرارت نرم شود، چون موم و روغن. بعضی سخت گردد، چون گل.
~~پوستها را سیاه کند، خطاف و بوم را کور کند، دیگر حیوانات را نور دیده دهد. و از این
~~است که محبوس در چاه کور شود- که مدد روشنایی چشم از نور آفتاب است: چون نور
~~به وی نرسد، کور شود. و اگر دیده در مقابل آفتاب دارند، از زحمت نور وی کور گردد. و
~~هر درختی که در سایه روید، میوهی وی زهر قاتل بود، خاصه درخت آنجیل.
# بدان که آفتاب و کواکب سیاره و ثابته و آجرام علویات نور را به بالا دهند، همچون
~~شمع و آتش. و اگر چه شمع را سرنگون کنند که آتش سر به بالا کشد. و این مقدار نور
~~آفتاب که در عالم اسفل است چنان بود که شمعی بر مناری سوزد، مقداری نور به زیر
~~آفکند و اصل نور به بالا دهد. تو اندیشه کن که از مسافت فلک رابع این همه ضیا در عالم
~~منتشر است از آفتاب در زمین، پس آن چه بالای وی بود چند شعاع بود و بالای فلک
~~رابع چند نور بود.
~~و ما شرح کواکب و بروج یاد کنیم که آفریدگار به آن قسم یاد کرده است و آن چه در
~~آفتاب گفتهاند از طول و عرض وی بگوییم، بر سبیل اختصار:
# بدان که شمس و کواکب را آفریدگار مدور آفرید، نه بسیط. و از وقت طلوع آفتاب تا
~~به سمت الرأس آید و تا به حد مغرب رسد، بر یک مقدار باشد و اگر بسیط بودی، به وقت
~~آغاز طلوع کمتر بودی و به سمتالرأس مهتر شدی، زیرا که نزدیک تر بودی، و دیگربار
~~چون دورتر شدی، نقصان نمودی و بایستی که به همهی شهرها طلوع یکسان کردی،
~~ولیکن از عظیمی که هست، به مشرق همان نماید که به مغرب. و مقدار مسافت ms032 وی
~~صدبار و شصتبار چندان است که جرم زمین. و چون شب درآید و در زیر زمین رود،
~~بالای وی چون درمی باشد بالای سپری و از همهی جوانب زمین قطرهای آفتاب بیرون
~~آمده باشد و روشنایی کنارههای آفتاب به بالا بر شود تا فلک عطارد، آن گه نورها آنجا
~~به هم پیوندد و سایهی زمین در میان روشنایی مخروط بماند و از شعاع آفتاب میگریزد:
~~چون چراغی که گرد ستون گردانند، سایهی ستون میگردد.
# بدان که آفتاب از فلک چهارم تابد. سه آسمان بالای وی و سه آسمان در زیر وی بود.
~~و سرعت سیر وی بر فلک چنان است که به مقدار آن که مردی گامی بردارد، آفتاب

PageV01P029

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0030.png)

~~هفتصد فرسنگ بگذرد. و از کرهی زمین تا جای آفتاب هزار هزار و دویست و پنجاه و
~~چهار هزار و سه صد و سی و نه فرسنگ است. پس در این اعجوبه نگه کن که آفریدگار
~~چه گونه دنیا آفرید که مسافتی به این دوری، قوت وی چنان است که از حرارت وی جرم
~~زمین با کوهها و دریاها و بیابانها گرم کند و همهی عالم - قربا و بعدا - از حرارت وی
~~تبش یابد. و اگر همهی هیزمهای جهان بسوزانند، یک فرسنگ زمین گرم نکند و نه
~~کوهی را و نه دریایی را. این آفتاب با این عظمت با دیگر کواکب آفریدگار بر فلک روان
~~کرد.
# و ستارگان ثابته هزار و بیست و دو عددند معروف - مساحت ایشان چند چهل و نه
~~هزار و شصت و شش بار زمینند. یباید دانستن تا جای این ستارگان چند است از فلک و
~~گشادگی چند است و وسعت فلک چند است. فتبارک الله رب العالمین که این تواند
~~آفرید. و ما بعضی از شگفتی آفتاب که در عالم دیدهاند از غرایب بازگوییم:
# بدان که آفریدگار آفتاب را و ماه را سبب بعضی از منافع و مضار عالم کرد و مسبب
~~آفریدگار ms033 است و آن را نه به گزاف آفرید و ماه و آفتاب را خاصیتهاست و تأثیرها در
~~عالم و منکر بودن آن بیشرمی بود. و ما بعضی از حکایات غریب بگوییم که از قدرت
~~کامل آفریدگار عجب نیست. و ظاهر است که به وقت طلوع آفتاب، درختها و بلگها و
~~گیاهها و شکوفهها همه روی در آفتاب کنند و با وی میگردند تا آفتاب فرو رود، به
~~حکم آن که حیات نامیات از حرارت وی کسب کنند و آفریدگار چنان که در آب تری
~~آفرید، در آفتاب حرارت آفرید.
# گویند که در حدود مغرب حیوانیست چون آفتاب برآید، حالی بچه بزاید و بچه را
~~در آفتاب نهد، به یک روز بزرگ گردد. چون آفتاب فرو رود، بمیرد و بچه آبستن گردد.
~~دیگر روز که آفتاب برآید، بمیرد. عمر وی یک شب و دو روز بود.
# به حدود مکران و تیز، دابهایست بزرگ، از دریا برآید و در آفتاب مینگرد و
~~بیهوش گردد، تا به وقت زوال چنان شود که مرده. ملاحان به وی بازی کنند. چون
~~آفتاب فرو رود، زنده گردد، در آفتاب جان بدهد و از وی سیر نگردد.
# گویند به سرندیب صحراییست در آن مار بسیار بود و چون کاروان آنجا گذرند،
~~جلاجل در پای بهایم بندند تا ماران از آن بگریزند. در آنجا درختهاست، مار گرد آن

PageV01P030

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0031.png)

~~درخت نگردد. مسافر در زیر آن درخت ایمن باشد. هر گه آفتاب برآید، آن درختها
~~شاخها بر زمین نهند چنان که مرد و سوار بر سر آن شاخ باستد. چون آفتاب فرو رود،
~~شاخها برخیزد کو چک کوچک و اسپ و مرد را بردارد تا روز دیگر که آفتاب برآید، سر
~~به شیب آرد.
# از اسکندر رومی پرسیدند که «در عالم چه دیدی از عجایب؟»
# گفت «در مشارق و مغارب گردیدم، اعجوبهای دیدم به چین و ماچین: در مفازهای،
~~درختها دیدم رسته، بوی مشک از آن می دمید. ms034 از بامداد که آفتاب برآمدی تا وقت
~~زوال، از زمین برمیخاستی و پس از زوال به زمین فرو شدی. به وقت غروب، تمام به
~~زمین فرو رفته بودی. روز دیگر که آفتاب برآمدی، درختها سر از زمین برداشتندی.»
# در هندوستان، درختیست آن را «کرکیس» خوانند و میوهای چون انگور آرد
~~شیرین و نافع: آن میوه که از جانب مغرب بود در سایه، تلخ بود، سمی قاتل، و آن که از
~~سامان مشرق بود حلو بود و نافع.
# گویند به حد غور کوهیست، چون آفتاب برآید، کوه سیاه نماید، چون فرو رود، صد
~~هزار صورتهای نیکو بر آن بینند. بامداد که آفتاب برآید، همه ناپدید شود.
# در حدود ترک و کشمیر دو کوه است، بر یکی بتی نهاده، آن را «خنگ بت» خوانند و
~~بر کوهی دیگر بتی نهاده، آن را «سرخ بت» خوانند: هر گه که آفتاب فرو رود، بگریند و
~~چون آفتاب برآید، بخندند.
# این مقدار کفایت باشد و اگر چه این حکایت غریب است و در صحت آن نظر است،
~~از قدرت آفریدگار عجب نیست که در آفتاب از این عجایبها بیافریند. و ما در صورت
~~وی فصلی بگوییم از قول حکما:
# بدان که در صورت آفتاب سخن گفتهاند که چند هزار شاخ دارد از یمین و یسار و فوق
~~و تحت و به هر اقلیمی چند شاخ کشد و بگویند که آفتاب را شش جهت است، همه
~~یکسان است یا متفاوت است. بعضی گویند آن چه ما میبینیم از آفتاب پس وی است،
~~رویش در آن عالم دیگر است. بعضی گویند الشمس فلک مملوء من النار. این همه
~~بگویند، یا به تقریب بود یا به ظن، و الا هیچ کس به آنجا نرسید که خبری باز دهد از
~~صورت وی.

PageV01P031

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0032.png)

~~واگر در لاقرآن مجید» نگه کنند، خبر دهد از آخنوخ - ادریس ابن مهلائیل، ابوالبقا:
~~چنان که در حق وی گفت که «ما ادریس را به ms035 مکانی عالی رسانیدیم و وی در ملکوت
~~آسمان می گردید و احوال منازل آن بدانست.» و بعضی از اخبار سماوات و کواکب از وی
~~بازگویند.
~~و سبب رفع ادریس آن بود که روزی در گرما میرفت، حرارت آفتاب به وی رسید.
~~گفت «الاهی، خواندهام که ملکی بر این آفتاب موکل است، آن را از مشرق به مغرب
~~می آرد. بر وی آسان کن!»
~~آفریدگار اجابت کرد. آن ملک گفت «الاهی، امروز بر من سهل بود موکلی آفتاب.
~~سبب چه بود؟»
~~گفت «دعای ادریس در تو رسید و من اجابت کردم.»
~~گفت «مرا دستوری ده که پیش ادریس روم.»
~~وی را دستوری داد.
~~بیامد و ادریس را گفت «حاجتی از من بطلب!»
~~ادریس گفت «مرا باید که قرص آفتاب بینم.»
~~وی را برداشت تا به قرص آفتاب برد. ملکالموت را دید، جان ادریس بستد. ملک
~~گفت «ای ملکالموت، ادریس مهمان من بود، چرا جان وی بستدی؟»
~~گفت «آفریدگار مرا فرمود در ابتدای عالم که فلان ساعت جان ادریس بر قرص
~~آفتاب بستان. امروز، ادریس را در زمین دیدم، درماندم که ادریس به فلک رابع چون
~~رسد؟ این ساعت، او را دریافتم، اینجا جانش بستدم.»
~~آن فریشته گفت «الاهی، من در حق ادریس چه کرده باشم از نیکی؟»
~~آفریدگار ادریس را زنده کرد و گفت «شربت مرگ بچشید، دیگر نمیرد و با دنیا نرود.»
~~و هنوز آنجاست. و گویند پیش از آن که وی را رفع کردند به افلاک، کتاب علم نجوم
~~وی را دادند و دویست مرد شاگرد داشت و علم افلاک و نجوم از وی آموختند، بعضی از
~~صفت کواکب و افلاک از ایشان نقل کنند.
~~گویند که روزی ادریس و پسرش و شاگردی بر ساحل دریا نشسته بودند، کودکی

PageV01P032

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0033.png)

# شا گرد گفت که «از جای بلند درافتد و بمیرد.»
# پسرش گفت «مار وی را بزند و بکشد.»
~~ادریس گفت «از جای بلند درافتد و مارش بگزد و ms036 در آب غرقه گردد و امروز
~~بمیرد.»
# توقف کردند تا آن طفل برفت بر ساحل آب. به درختی برآمد که مرغی آشیان
~~داشت. دست در آشیان برد. ماری وی را بگزید. سرنگون، به زیر افتاد، به آب فرو
~~شد.
# پس سخن هر سه راست بود و سخن ادریس تمام تر بود.
# مقصود آن است که این علم در عهد ادریس بود، با وی برفت.
~~و در صورت آفتاب سخن گفتهاند که به جوانی ماند تاجدار و دایرهای بر تاج وی
~~درآورده، بر گردونی نشسته، از هر جانبی چند اسپ آن را میکشد.
# این مقدار کفایت باشد از صفت آفتاب که بگفتیم - که این کتاب بیش از این احتمال
~~نکند.
# و ما پس از این، از عجایب ماه بگوییم بر قدر امکان و تأثیر وی در عالم.
~~بدان که ماه اعجوبهای عظیم است. و بنی آدم هر چه بسیار بیند آن را شگفت ندارد و ماه
~~را همه وقت میبینند و عجب نمیدارند. و در عالم چیست شگفتی چون ماه و آفتاب؟ و
~~ماه جسمی ست مدور، صیقلی، روشنایی وی عاریت از آفتاب. ماه از فلک اول تابد و از
~~همهی کواکب به عالم نزدیک تر است و مساحت وی چندان است که صدبار و هفت بار از
~~مشرق تا به مغرب. فلکش از مشرق سوی مغرب میگردد و ماه بر وی به عکس، از
~~مغرب سوی مشرق میگردد. و حال جملهی کواکب چنین است. مثال آن چون مورچهای
~~که بر آسیابی گردد به عکس و آسیاب از جانب دیگر گردد. تا مورچه گرد آسیاب

PageV01P033

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0034.png)

~~برآید، آسیاب بسیار بار برگردد. و قر به سی روز گرد فلک بگردد و آفتاب به یک سال
~~گرد فلک خود بگردد.
~~و بدان که تأثیر ماه در عالم ظاهر است و این تأثیر وی تقدیر آفریدگار است که در
~~وی نهاد تا به طلوع وی میوهها پخته گردد و چون ماه زیادت میشود، ms037 در امتلای وی،
~~مغزهای حبوب زیادت میگردد و آب پشت و خون در رگها میافزاید و چون ماه نقصان
~~می گیرد، مغزها نیز نقصان میگیرد. و بیماریها و بحرانها با رباع ماه و بجاری قر
~~بشناسند - که چون ماه افزاید، صرع تحویل کند و چون در کاهش آید، دماغ ضعیف
~~گردد و صرع معاودت کند. اما بیماریهای مزمن به محاری آفتاب بشناسند و با رباع سال.
~~و مد و جزر دریاها به ماه بود. و آن چه به ماه نسبت کنند حکما از معادن: نقره و آبگینه و
~~هر سنگی را که سپید بود. و آن چه به ماه نسبت کنند از حیوان: گاو و شتر و حیوان آبی. و
~~سرما. طبع ماه سرد و تر و بلغمیاست و در وی حرارتی بود عرضی، نه اصلی. و هر درختی
~~و نهالی که بکارند، خاصه انگور، در زیادت ماه باید کشت تا نموی عظیم کند و زود قوی
~~گردد و دیر بپوسد. و مرد چون جماع کند در امتلای ماه، ضرری کمتر کند و فرزند خوب
~~و تمام زاید و چون در محاق ماه کند، تن بکاهد و فرزند ضعیف آید و گرده سست گردد.
~~این معانی آفریدگار در ماه آفرید. و شرابها در خنبها پر گردد، در اول ماه کدر بود و
~~چون ماه افزاید، صافی میگردد. و درختها در زیادت ماه آب میکشند از زمین و در
~~انقصان ماه آب درخت میکاهد. و هر درختی که در محاق ماه ببرند، زود پوسیده شود و
~~هر میوه و درختی که در امتلای ماه برند دیر بپوسد و منافع وی ظاهر است در عالم.
# و به شب، ماه را بینی به نور. و شعاع و روشنایی وی از آفتاب است که در مقابل وی
~~استاده است و ماه وی را میبیند. اما آفتاب به شب تحت الآرض بود، ما نبینیم، ولیکن ماه
~~وی را بیند. و چون آفتاب قر را جمله ms038 بیند، جملهی قمر نور گیرد، چنان که شب چهارده که
~~ماه مقابل آفتاب بود به حد مغرب. و به قدر آن که از وی انحراف میکند، از ماه میکاهد.
~~و از فلک قر تا آفتاب مسافتی دور است. و از زمین تا فلک قمر سی و شش هزار و
~~دویست و نود و پنج فرسنگ است. و آن چه حکما گویند از صورت ماه به تقریب، بر
~~صورت جوانیست، دو جناح دارد، بر سر وی تاجی کوچک تر از تاج آفتاب است.
# بدان که ماه و آفتاب را در خواب دیدن «پادشاه» بود. و عایشهی صدیقه به خواب
~~دید که سه ماه در دامن وی افتاد. چون پیغامبر از دنیا رحلت کرد، ابوبکر گفت «از آن

PageV01P034

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0035.png)

~~ماهها که تو دیدی در خواب، یکی این است.» و وی را در حجرهی عایشه دفن کردند.
~~پس ابوبکر درگذشت، وی را در پیش پیغامبر دفن کردند.
~~پس عایشه می گفت که «این ماه سیم کدام است؟»
~~تا عمر ابن خطاب را به کارد زدند. پیغام به عایشه فرستاد که «اگر صواب بینی که مرا
~~پیش پیغامبر و ابوبکر دفن کنی، حکم تو را باشد.»
~~عایشه گفت «حجره ملک من است و من خواستم که پیش شوهر و پیش پدر باشم.
~~چون تو درخواستی، فدای توکردم.»
~~چون عمر به حالت مرگ رسید، وصیت کرد که «جنازهی من به در خانهی عایشه
~~برید و دستوری خواهید تا مرا در حجره دفن کند. اگر دستوری ندهد، مرا به گورستان
~~بقیع دفن کنید.»
~~گفتند «وی قبول کرده است.»
~~عمر گفت «من مردی مهیبم. باشد که پس از مرگ من مجاملت نکند و نگذارد.»
~~چون جنازهی عمر به در خانهی عایشه بردند، دستوری خواستند.
~~عایشه گفت «چه معنی دارد؟ در حالت زندگانی وی قبول کردم، پس از وی چرا
~~نکول کنم؟»
~~پس وی را در حجره دفن کردند. و گفت «هذا ثالث الآقمار.»
~~مقصود از این ms039 حکایت آن است که ماه و آفتاب که در خواب بینند، «ملوک» باشد.
~~و زنی در خواب دید که ماه در ثریا رفت. با محمد ابن سیرین بگفت.
~~ابن سیرین طعام میخورد. دست بداشت و روی زرد کرد و گفت «انا لله. من رفتم از
~~دنیا.» با این زن گفت که «تا هفت روز، من از دنیا رحلت خواهم کرد.»
~~بعد از هفت روز، محمد ابن سیرین رحلت کرد از دنیا. و محمد ابن سیرین از جملهی
~~علمای فحول بود.

PageV01P035

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0036.png)

~~گفت لابلی. در حالت طفولیت وی، عبدالمطلب، جد وی، بفرمود تا گهوارهی وی بر
~~بام کعبه نهادند - که گرمای سخت بود. وقت سحرگاه، ماه را دیدم که از آسمان به زیر
~~آمد و گرد مهد وی میگردید. و پیغامبر طفل بود، میگریست، به آن خاموش شد. آن گه،
~~دیگربار، سوی آسمان رفت.»
~~با پیغامبر گفتند این معنی.
~~گفت «بلی. ماه با من گفت به من هیچ حاجت داری؟ گفتم اگر از تو درخواهم که
~~شکافته شوی، چه کنی؟ گفت شکافته شوم.»
~~کافران بشنیدند، گفتند «این دعوی را معنی بنمای!»
~~پیغامبر به دو انگشت اشارت کرد، ماه به دو پاره شد.
~~تا عمر ابن خطاب گفت «سر کوه حرا دیدم در میان دو نیمهی ماه.»
~~تا در زمین هند و چین و ماچین بدیدند ماه را دوپاره شده و آن را تاریخی کردند.
~~گویند بر کوه سیام، هر گه هنگام درودن جو بود، ماهی برآید و یک ساعت باستد،
~~پس فرو شود تا سال دیگر. و علت آن کس نداند.
~~ابوعلی چغانی گوید که ملک خاقان مرا بفرستاد با عدتی عظیم تا احوال این ماه بدانم.
~~رنجی عظیم به من رسید تا آنجا رفتم. هیچ مطلع نگشتم که سبب آن چیست و از حکما
~~می پرسیدم از حال آن. گفتند «ممکن بود که در زیر کوه آبیست یا سیماب و شعاع ماه بر
~~آن آب می آید و عکس ms040 بر کوه میدهد و از کوه معکوس در هوا میرود.»
~~ابن مقفع دعوی نبوت کرد. جیوه را در چاهی ریخت. چون آفتاب به سمت الرأس
~~رسید، شعاع جیوه معکوس شد و در هوا قمری ظاهر شد. و به این تلبیس دعوی کرد که
~~«من ماهی نو پدید آوردهام.»
~~زمانی بماند تا آفتاب انحراف کرد و آن ناپدید شد.
~~و بعضی گویند که آن سواد که بر روی ماه است عکس کوههای زمین است و آن که
~~منیر است عکس دریاها و آبهاست. واضح آن است که آن سواد اثر پر جبرئیل است.

PageV01P036

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0037.png)

~~بدان که اندیشه باید کرد در این کواکب عالیه. چندین هزار سال است که میگردند.
~~بعضی جنوبی و بعضی شمالی. اما آن چه شمالی ست، ما میبینیم. چنان که بنات نعش که
~~بالای سر ما میگردند و در تحت الآرض هرگز نروند. و اما آن ستارهها که بر قطب
~~جنوبند از ما دور است و در ولایت جنوب بینند، بالای سر ایشان دور کند و در قطب
~~شمالی نبینند.
~~بدان که کار کواکب مختصر نیست و علم آن چیزی نیست که آن را منکر توان بودن. و
~~این مقدار از تأثیر آفتاب میبینند - که چون در شمال آید، هواگرم گردد و چون دور
~~شود، هوا سرد گردد. و بعضی از جهال گویند که آن کس که آفتاب و کواکب را تأثیر
~~گوید، کافر شود. خطاست - که آفریدگار در آن آفریده است: که نه کواکب به نفس
~~خویش می آفریند. و آن که این گوید، کفر بود. نبی گوید «اگر خالق نجم و کواکب راداند،
~~کافر شود.» پس اگر مقدر خدا را داند و کوکب را سبب داند، محض ایمان بود.
# و اما آن چه منجمان گویند: طبع زحل نحس است و سرد و خشک و طبع زهره رطب
~~است و طربانگیز و طبع مریخ قتال و حروبانگیز - و آن را «نحس اصغر» گویند -و
~~طبع مشتری ms041 علم افزاید و سکون و قرار دهد و «سعد اکبر» است و عطارد علومها و
~~زیرکی دهد. ما گوییم که این معانی آفریدگار داند و این حکم کردن مسلم نیست کس را
~~که این معانی گوید. و باشد که آن کس که این معانی حکم کند، مزاج خود نشناسد به
~~حقیقت. و اگر در آن درویش برهنه اندیشه کند که در سرما گرفتار آست، چندان غم
~~سرما در دل وی است که زحل از آن شگفت ماند. چندان بود که وی را جامهای دهند و
~~دیناری چند بخشند. چندان خرمی در دل وی آید که زهره از آن شگفت ماند. و اگر یکی
~~را خبر دهند به مرگ عزیزی، چندان مصیبت در دلش حاصل آید که زحل و مریخ
~~بگریند. بلی جملهی کواکب حار المزاجند و جواهر ایشان گرم است و حرارت دیگر
~~عرضی از سرعت حرکت حاصل آید.
# و کیست که علم وی به احکام و کیفیت نجوم برسد؟ و کوچک ترین کوکبی که آن را
~~«سها» خوانند چندان بار فراخ تر است از مشرق تا مغرب، اما محل وی از دوری که

PageV01P037

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0038.png)

~~هست، خرد مینماید. و اگر ستارهای از فرقدان به زیر آید و بر سر زمین نشیند، چنان بود
~~زمین در زیر وی که درمی در زیر سپری، و از همهی جوانب زمین آقطار وی بگذرد. و ما
~~از مزاج آن بیش از این ندانیم که چون آفتاب در برج اسد آید، هوا آتش بگیرد، چون به
~~حوت آید، هوا رطوبت و سردی بگیرد. و هر یکی را از کواکب خاصیتی آفریده است.
~~چنان که سهیل کوکبی ست که به یمن برآید و شعرای یمانی مشرکان وی را می پرستند و آن
~~را «رب الآرباب» خواند. و کلبی گوید هرگه که عیوق برآید، همهی آبها در جهان بکاهد
~~مگر نیل مصر و هرگه ثریا برآید، دریاها در اضطراب آید.
# این همه اسبابند و مسبب آفریدگار ms042 است. و ما بعد از این، صفت کواکب سیاره
~~بگوییم
# ذکر زحل:
# زحل کوکبی ست از فلک سابع تابد و فلک وی فراخ ترین فلکهاست. به سی سال
~~گرد فلک برآید و هر برجی به دو سال و نیم برود و در هر درجه یک ماه بماند. بر این
~~قیاس، هر سال بیست درجه مستقیم برود و هر سال دوبار با آفتاب تربیع کند - یک بار
~~از راست و یک بار از چپ - و یک بار قران کند. آن گه، آفتاب از وی برگردد و بگذرد
~~و بعد از بیست روز پدید آید: بامداد، پیش از طلوع آفتاب. و از مرکز زمین تا فلک زحل
~~هفده بار هزار هزار و نهصد و چهارده هزار و دویست و چهل فرسنگ است. از سیارات،
~~دورتر از این کوکب هیچ نیست.
# و در قهستان، شخصی بود محاسبی داهی. محاسبان به امتحان از وی پرسیدند از
~~مسافت زحل.
# گفت «شما این حساب نتوانید دریافتن. اما از آنجا که زحل است، اگر صخرهای
~~دراندازند، هزار سال باید تا به زمین رسد.»
# جملهی محاسبان معترف شدند به زیرکی وی.
# مقصود آن که علم ما به کیفیت مخلوق نمی رسد، فکیف در خالق.
# و اما طبع زحل، از قول منجمان، سرد و خشک است - سوداوی مظلم. دلیلی کند بر
~~سفرهای دراز و حقد و حیله و ظلم و دوری از مردم. و مرگ و سفله به وی نسبت کنند.
~~از حیوانات، آزدرها و مرغ شب و حیوان سیاه و از معادن، سرب و سنگ سیاه و از

PageV01P038

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0039.png)

~~دینها، جهودی. و اما صورت زحل، از قول حکما: به پیری ماند که کوهی را میکند و
~~چند کوزههای سیاه پیش وی نهاده. و این از عقل دور است و ما از بهر آن که حکما
~~گفتهاند ایراد کردیم.
# ذکر مشتری:
# اما مشتری کوکبیست از فلک ششم تابد. به دوازده سال گرد فلک بگردد، به هر
~~یک ماه ms043 دو درجه و نیم درجه برود، دو بار با آفتاب تربیع کند، یک بار از راست و یک
~~بار از چپ، پس آفتاب از وی برگردد و بعد از بیست روز، بامداد، پدید آید. آن را «سعد
~~اکبر» گویند. کفار ترکستان آن را معبود کردهاند و بر آن دعویها کنند. و از کرهی زمین تا
~~فلک مشتری نه بار هزار هزار و نهصد و نوزده هزار و چهل فرسنگ است. و مشتری
~~چندان است که نود و پنج بار و چهار یک زمین، از شرق تا غرب. طبع مشتری گرم و نرم
~~است، هوایی است، دلیل حیات و قضا و علم و امانت است. و آن چه به وی نسبت کنند:
~~از حیوان، آدمی و از معادن، زرنیخ و کبریت و از دینها، نصرانی. و صورت مشتری، از
~~قول حکما، مردیست کهل، بر تخت زرین نشسته، بر سر تاجی دارد، در زیر وی اسپی و
~~گاوی و جاموسی و شتری.
~~و بدان که عجب دارم از حکما در صور کواکب از این جنس سخن رانند و مشابهت
~~کنند نیرات را به حیوانات و جمع کنند میان مشتری و گاو و شتر. و این علم ایشان را از
~~کجا حاصل شد و به فلک ششم کجا رسیدند تا مشتری را به این صفت دیدند؟ - که از
~~شرق تا غرب، در جنب مشتری، مگسی بود. و ما آن چه گفتهاند یاد کردیم.
# صفت مریخ:
# و اما مریخ کوکبی ست از فلک پنجم تابد. همهی فلک به یک سال ببرد و در هر برجی
~~چهل و پنج روز بماند. چون آفتاب از وی در گذرد و مریخ از زیر شعاع به مدت دو ماه به
~~در آید و پس بامدادی پدید آید در مشرق، پیش از طلوع آفتاب. و از وقت مقارنهی
~~شمس تا دیگر مقارنه هفتصد و هشتاد و هشت روز باشد. و از کرهی زمین تا فلک مریخ
~~هزار هزار و ms044 سیصد و بیست و سه هزار و سه صد و یک فرسنگ است. و مریخ چندان
~~است که یک بار و نیم از مشرق تا به مغرب. طبع مریخ گرم و خشک و ناری است، دلیل

PageV01P039

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0040.png)

~~جوانی و شجاعت و خشم و قهر و دزدی و هیمنه و عربده است. از حیوان، به وی نسبت
~~کنند گرگ و خوک و از معادن، آهن و سنگ سرخ و از دینها، آفتاب پرستی. و صورت
~~مریخ، از قول منجمان، جوانیست در دست حربهای، بر تختی مدور نشسته، در زیر وی
~~کفتاری و گرگی و سگی و خروسی. آن را «نحس اصغر» گویند.
# و این معنی هم محال است که بر فلک مریخ گرگ و کفتار بود. یا مریخ بر تخت چه کند و
~~آنجا که کوکبی بود، تخت و حربه کجا ماند با حرارت و غلبهی احراق وی؟ اما آن چه
~~حکما گفتهاند ما یاد کردیم.
# صفت زهره:
# اما زهره کوکبیست از فلک سیم تابد. دور او در برجها یابند، مثل دور آفتاب. یک
~~بار تیز رود در پیش آفتاب و یک بار گران رود و راجع گردد. در زیر شعاع آفتاب، سه
~~ماه بماند و کس وی را نبیند. پس، شبانگاهی، در مغرب پدید آید و مدت هشت ماه پیدا
~~بود. و از وقت مقارنهی آفتاب تا تمامت دور سیصد و هشتاد روز باشد، پس راجع شود.
~~و از کرهی زمین تا فلک زهره صد و هشتاد و سه هزار و ششصد و پنجاه و هفت فرسنگ
~~است.
# زهره را طبع لطیف است. دلیلی کند بر زنان و حلا و کسوت و بوی خوش و سرود و
~~ازمر و عشق. و از حیوانات که به وی نسبت کنند، دختران نیکو و ماهی و از معادن،
~~مروارید و سیم و مس و از دینها، دین عرب. و صورت زهره، از قول حکما، زنیست
~~به جمال، بر سر وی کوزهای زرین، ms045 بر سریری نشسته، بالای وی درخت انگور، در زیر
~~تخت وی چهار زن، هر یکی دستهای ریحان دارند و میبویند.
# صفت عطارد:
~~اما عطارد کوکبیست حال او همچو حال زهره. از آسمان دوم تابد و از آفتاب جدا
~~نگردد. و از مستقیم بودن تا دیگر مقارنه کردن صد و بیست و نه روز بود. و از کرهی
~~زمین تا فلک عطارد شصت هزار و نه هزار و چهارصد فرسنگ است. طبع عطارد
~~خشک است، دلیلی کند بر امور دینی و نبوت و علوم و عقل. و کارهای باریک به وی
~~نسبت کند. از حیوان، سگ و باز و از معادن، مرجان و جیوه و از دینها، دین نصرانی. و

PageV01P040

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0041.png)

~~صورت عطارد، از قول منجمان، مردیست نزار، مصحف در دست، بر تختی، در زیر وی
~~پیری و خادمی و زنی و آمردی.
# و این هم محال بود، از سخنهای موهوم اهل تنجیم - که عطارد کوکبیست یک
~~جنس. و آنجا که عطارد بود، از عالم همه عطارد باشد، از افق تا افق عطارد گرفته بود،
~~دیدهی هیچ آدمی به طول و عرض و به انتهای وی نرسد. و همچنین، حال دیگر کواکب.
~~و چون روا دارند که این چنین خرافات گویند تا کوکبی را به پیری مانند کنند و یکی را به
~~جوانی و یکی را به زنی؟
# و ما بعد از این، صفت بروج بگوییم.
~~بدان که برجها بر دوازده است بر فلک البروج. آن را «منطقت البروج» خوانند. بر مثال
~~خربزه که دوازده خانه دارد، در هر خانه برجی. و این فلکالبروج بالای هفت آسمان
~~است و این هفت کوکب سیاره در زیر این منطقه میگردند. هر گه یک کوکب برابر برجی
~~آید، گویند فلان کوکب در فلان برج است. و این را به اندیشه نیک توان دانستن. و حکما
~~این دوازده برج را صورتها نهادهاند: یکی را بر صورت حمل، یکی را بر صورت ثور...
~~نه به ms046 آن معنی که بر فلک حمل است یا گاو یا سرطان. و لیکن این برجها یافتهاند، هر
~~برجی مشتمل بر چند کواکب، وضع آن چون گاوی یا عقربی یا کمانی. اما اگر به مساحت
~~قیاس کنند، از سر کمان تا دیگر سر و از سر عقرب تا دنبالهی وی، جز خداکس نداند که
~~چند هزار فرسنگ است.
# اول، برج حمل است. و آن برجی آتشی است، نهاری، مشرقی، سبک رو و اندک مطالع.
~~و بر شکل گوسفندی، دو سر دارد، بازپس مینگرد. گویند که بر کوه چین و ماچین
~~تودهایست، هرگه آفتاب به سر حمل آید، آبی عظیم روان شود. آن چه به حمل تعلق
~~دارد از شهرها: آذربایجان و موقان و فلسطین و قهستان و اصفهان. و آفتاب چون به

PageV01P041

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0042.png)

~~اول حمل رسد، شب و روز یکی باشد به همهی عالم. آن را «برج اعتدال» خوانند. در این
~~برج، کوکبی ست آن را «کف الخضیب» خوانند. شمالی و سعد است.
# برج ثور برجیست خاکی، ماده، لیلی، جنوبی، مستقیم الطلوع، گران رو، بر صورت
~~گاوی، به دو پاره. و ثور طالع مصر است و آن هریو و همدان و ماهین و کردان. و
~~برجیست ثابت، میان ربیع باشد و بنگردد. در این برج کوکبیست آن را «عین الثور»
~~خوانند: جنوبی است، قتال و نحس. و کوکبی دیگر، آن را «رأس الغول» خوانند: قتال و
~~شمالی. (و معنی «قتال» آن است که هر که بر درجهای بزاد، چون این درجه به این کوکب
~~رسد، خداوندش بمیرد: آن کوکب را «قتال» و «قاطع» خوانند. این معنی قول طبایعیان
~~است و معنی آن است که آفریدگار در آن این معنی آفریده است، چنان که در مار زهر
~~آفریده است، در نحل عسل آفریده است.)
# جوزا برجی ست بادی، نهاری، صیفی، غربی، سبکرو، معوج الطلوع. دو صورتند، هر
~~یکی دست بر گردن دیگری نهاده. و جوزا طالع دیلمان و جرجان و کابل ms047 و برخان است.
~~و در برج جوزا، شش کوکب است جنوبی. یکی را «رأس الجبار» خوانند: سحابی است،
~~قاطع و نحس. و دیگر را «منکب الجوزا» خوانند: هم قتال است. دیگر را «منکب الایسر»
~~خوانند، دیگر را «قدم الیسری»، دیگر را «عیوق»، سعد است، دیگر را «منکب
~~ذی العنان» و سعد است.
# سرطان برجیست آبی، ماده، لیلی، شمالی، منقلب، صیف، مستقیم الطلوع، گران رو،
~~بسیار مطالع، بر صورت خرچنگ ازرق. و سرطان طالع مرو و بحرین و هجر و افریقیه و
~~مرورود است و از آن خراسان. و هرگه آفتاب به سرطان رسد، آفتاب بگردد. و در
~~سرطان چهار کوکب است: «شعرای یمانی» و «شعرای جنوبی» و «رأس التوأم» شمالی
~~است و «رأس التوأم مؤخر» شمالی است و «معلف» هم شمالی است و قتال.
~~برج اسد آتشی أست، نهاری، ثابت، در میان تابستان باشد، مشرق است، سبک رو،
~~بسیار مطالع، مستقیم الطلوع، بر صورت شیری، پیش وی آتشی. اسد طالع ترکان است و
~~ایرانشهر و مکران و بصره و بربر. و در برج اسد کوکبی ست آن را «قلبالاسد» گویند،
~~قتال است و شمالی.
~~برج سنبله خاکی است، ماده، صیف، لیلی، جنوبی، مستقیم الطلوع، گران رو،
~~بسیارمطالع، بر صورت زنی استاده، در دست راست خوشهی گندم بر سر تاجی زرین.

PageV01P042

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0043.png)

~~سنبله طالع اندلس و فارس و شام و فرات و کرمان است. در آن کوکبی ست «صرفه»
~~گویند، شمآلی است، سعد. و چون آفتاب به سنبله آید، موج دریا صعب گردد و زیادت
~~شود.
# میزان برجیست بادی، نهاری، خریف، مغربی، سبکرو، مستقیم الطلوع، بسیار
~~مطالع، بر صورت کهلی، در دست ترازویی. و برج میزان طالع کرمان است و بعضی از
~~سیستان و تخارستان و بلخ و کشمیر و هند و روم. و در برج میزان، سه کوکب است:
~~«سماک رایح»، دیگر «اکلیل» - و هر دو شمالیاند - و «سماک اعزل» جنوبی است. و
~~میزان برجیست معتدل. و هرگه که ms048 آفتاب به میزان آید، شب و روز یکی باشد به همهی
~~عالم.
~~عقرب برجیست ثابت، آبی، ماده، لیلی، شمالی، مستقیم الطلوع، گران رو، بسیار مطالع.
~~برج عقرب طالع عرب است و بصره ویمن و حجاز و آمل و قومس و سغد. و در برج
~~عقرب دو کوکب است: یکی را «قلب العقرب» گویند - جنوبی است، قتال - و دیگری
~~را «تالی قلب العقرب».
# قوس برجیست آتشی، نهاری، مشرق، سبکرو، مستقیم الطلوع، بسیار مطالع، بر
~~صورت راکبی کمان به زه کرده باز پس مینگرد، تیر کشیده، پیش وی ماری دنبال به بالا
~~کرده. گویند چون آفتاب به قوس آید، بحر فارس مضطرب گردد، چون از قوس به در
~~آید، به شب دریا نرم گردد و کشتی روان کنند. و قوس طالع اصفهان و مکران و ری است.
~~و در برج قوس، کوکبیست آن را «عین الرامی» گویند. سحابی است. («سحابی» آن باشد
~~که به رنگ ابر بود.) شمالی است، نحس و قاطع و قتال.
# و بدان که آن چه منجم گوید که «سحابی است، لیلی یا جنوبی یا آتشی یا بادی،»
~~مسلم داریم، اما آن چه گوید «قتال است، بر صورت فلان،» مسلم نداریم- که بر فلک،
~~صورت امرد و پیر نبود و آن چه گویند، بر طریق تقریب گویند، نه به تحقیق.
# بدان که جدی برجیست خاکی، شتوی، منقلب، ماده، لیلی، جنوبی، گران رو و
~~معوج الطلوع، میانه مطالع. وطالع اهواز و مداین و سند وهند و عمان و روم است. و در
~~جدی، دو کوکب است شمالی، سعد: آن را «نسر طایر» و «نسر واقع» گویند. و بر صورت
~~بزیست، گوشهای بزرگ، اعضاها از یکدیگر گشوده.
# بدان که منجم آنچه گوید جدی «شتوی است، منقلب، لیلی، جنوبی، گران رو،

PageV01P043

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0044.png)

~~معوج الطلوع،» مسلم داریم اما آن چه گوید «ماده، بر صورت بز، گشوده اعضا،» مسلم
~~نداریم به حکم آن که بز و غیره بر فلک نبود و وضع کواکب اینجا ms049 بر این مثال یافتهاند.
~~و در کتابی آوردهاند «از پس جدی، پیریست جامهی کهن پوشیده.» و عجب دارم
~~از عقل حکیمی که این مقدار نداند که به چه طریق معلوم شد وی را که جامهی کهنه
~~است یا نو. و آن چه گوید «عصا در دست،» عصا را چون دید که وی در دست دارد؟ و به
~~این عصا که را میراند؟ یا این کوکب را سستی چون رسید تا بر عصا تکیه زند؟
~~و در کتاب «صور» آورده است که «در برج عقرب، امردی خفته است، سر بر پهلوی
~~عقرب نهاده.»
# چون بدید این حکیم که وی آمرد است یا ملتحی؟ و برج عقرب صد هزار هزار
~~فرسنگ طول وی بود، این آمرد را چون بدانست که خفته است یا بیدار؟ و هیچ جای به
~~این فراخی نمی یافت تا عقرب را بالش خود کند؟
# دلو برجیست بادی، نهاری، مغربی، سبکرو، شتوی، منقلب، معوج الطلوع، بر
~~صورت چاهی پرآب، جوانی استاده آب میکشد به دلوی و از پس وی پیری عریان. و
~~دلو طالع کوفه و مصر و جرجان و ظهر حجاز است. در این برج، دو کوکبند: «فم الحوت»
~~جنوبی است و «ذنب الدجاجه» شمالی است و آن را «ردف» گویند.
# و بدان که آن چه گویند «دلو بادی است، نهاری، مغربی، شتوی، منقلب،» مسلم داریم
~~و آن چه گفت «بر صورت چاهی پر آب، جوانی آب میکشد،» مسلم نداریم - که بر
~~فلک، چاه و آب و رسن نبود و به این آب چه میکنند؟ و آن که میگوید «از پس وی،
~~پیری عریان،» چون بدانست که پیر است؟ حاسهی چشم او چون دریافت موی سپید
~~وی؟ واگر جامه داشتی، چون دانستی که سپید است یا سیاه، ابریشم است یا پنبه؟
# حوت برجیست ماده، آبی، لیلی، شمالی، گران رو، معوج الطلوع، بر صورت دو ماهی،
~~سر هر یکی سوی دنبال دیگر، پیش آن زنی نشسته، پیش وی کودکی ms050 سرنگون آویخته.
~~و حوت طالع طبرستان و سمرقند و بخارا و اسکندریه است. و برجیست شتوی. در این
~~برج دو کوکب است: یکی را «منکب الفرس» گویند، شمالی است، نحس، قتال.
~~این است صورت بروج که گفته آمد از قول حکمای اوایل و در کتبهای قدیم
~~مسطور. بعضی به رصد یافته و هزار و بیست و دو ستارهی ثابت بر چهل و هشت

PageV01P044

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0045.png)

~~صورت نهادهاند و به عمرهای دراز رصد نگه داشته و به شب سیر کواکب را دریافته و به
~~روز در قعر چاههای دراز، چنان که از قعر آن کواکب را دیدهاند. و گویند که در زمین
~~یونان بحری بود که صورت افلاک و بروج در آن ظاهر بودی و اکنون آن اقلیم برگردید و
~~آب بگرفت و کس را در آن راه نیست.
# این مقدار که گفته آمد اینجا کفایت باشد.
# بدان که حکما آن چه گویند برجی «نر» است یا «ماده»، به مجاز گویند، نه به حقیقت.
~~چنان که عرب آفتاب را «مؤنث» گوید و ماه را «مذکر» گوید. منجمان برخلاف این
~~گویند: چنان که گویند سنبله برجیست ماده، خاکی، جنوبی. «ماده» و «خاکی» تحقیق
~~نیست. و آن چه گویند «زحل بر صورت پیریست کلنگ در دست، کوهی میکند،»
~~جزافات منجمان است. و آن چه گویند «مریخ تیغی کشیده و سری بریده از دیگر دست
~~درآویخته» و آن چه گویند «زهره زنیست بربطی بر کنار» و امثال این، همه مجازی است،
~~موهومات سوداوی. نه در «رقرآن» است، نه در اخبار که واجب کردی قبول آن. زحلی که
~~چندان است که زمین از شرق تا غرب ده بار، چرا کوه کند به معول؟ و کوه بر فلک هفتم
~~چه کند؟ که دید که زهره بربط میزند یا زحل نوحه میکند؟ بربط زهره کی ساخت؟
~~نوحهی زحل بر مصیبت کیست؟ و ما این را که گفتیم، از قول ایشان گفتیم تا کتاب خالی
~~نباشد و رکاکت ms051 عقل فلاسفه که به عوام خندیدهاند باز نمودیم تا آن چه آفریدگار آفریده
~~است عظیم داری و به چشم احترام نگری.
# و بعد از این، یاد کنیم شگفتی آفریدن آتش و منافع آن.
~~بدان که در آتش منفعتها دیدم. از بس منفعتها که در آتش نهاد، عقلای هند و یونان
~~غلط گشتند و سجود کردند آتش را و این خذلان در بجوس بماند و آتش پرست شدند. تا
~~معلوم شد که هدایت آفریدگار دهد و به عقل تنها کار تمام نمیشود. و اگر آتش را از بهر
~~منفعت پرستند، در گل منفعت بیش از آن است و در آب منافع بیش از آن است که در

PageV01P045

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0046.png)

~~آتش. و آفریدگار چون خواهد که گروهی را سرگردان کند، ایشان را مبتلاکند به چیزی.
~~چنان که هندوان را مبتلا کرد به پرستیدن گاو و ترسایان را به پرستیدن سم خر عیسا و
~~مشرکان را به پرستیدن اصنام و جمادات.
# و ما یاد کنیم صفت آتش و خاصیت وی:
# بدان که آتش همهی عالم را گرفته است و هیچ سنگی و چوبی از آتش خالی نیست.
~~اگر جاهلی چوبی بردارد، گوید «آتش کجاست،» گوییم طریق استخراج هر چیزی ظاهر
~~است. چنان که دو چوب رابر هم زنند از مرخ و عفار، آتش ظاهر گردد. یا سنگ بر آهن
~~زنند. و آتش به نزدیک چوب صنوبر بدارند، حرارت به وی رسد، قطران و زفت از آن
~~روان شود. و شیر را بجنبانند، مسکه از آن پدید آید. و اگر خواهند که زر و سیم را از
~~یکدیگر جداکنند، به تحریک و دق جدا نشود و سبیل تفریق آن سباک داند. پس آتش
~~در اجزاها پنهان است، چنان که عسل در شکم زنبور. و اگر هزار زنبور را بکشی، در
~~شکم وی عسل نبینی و اگر هزار درخت خرما بشکا فی، خرما نیابی. پس آتش در اجزای
~~جمادات پنهان است و آفریدگار آن را ms052 به سببی ظاهر گرداند.
# و بدان که در عالم هیچ جسمی نیست که آفریدگار آفرید نیکوتر از آتش.
~~صورتیست مطلق، نه محصور و نه مرکب و آکال و ممتنع. و کس را تمکین ندهد تا وی را
~~امساک کنند یا قبض کنند و مطیع کس نگردد. و از آن عالم علویست، به اکراه وی را به
~~این عالم آوردهاند. و آفریدگار از بهر منافع بندگان، وی را در جمادات محبوس کرده. و در
~~هر چه آویزد، وی را نیست کند تا چون خلاص یابد، قصد مرکز علوی کند. و مرکز وی
~~بالای همهی علویات است، زیرا که آب بالای زمین است و هوا بالای آب است و آتش
~~بالای هواست. و در آتش نهیبی و غلبهای عظیم است و چنان دانی که آتشی عظیم که در
~~کورهی آهنگر است، اگر قدری آب در آن ریزند، آوازی منکر و هایل از آن پدید آید. و
~~اگر پرسند که «آن چیست که ذرهای از آن شهری را بس کند،» بگو که آتش است که
~~ذرهای از آن جهانی را بسوزد.
# و بدان که آتش همهی حیوانات دوست دارند. و اگر کسی خواهد که عجایب بیند، در
~~صحرا به شب آتشی برافروزد و صبر کند تا جانوران مختلف را بیند که به نظاره ی آتش
~~آیند. و از این سبب، چراغ را در پیش طفل دارند تا با وی مناغات کنند و نشاط در دل
~~وی آورد و زبانش بگشاید. و باشد گه طفل را رنجی بود خف و نالد و گرید و پستان در

PageV01P046

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0047.png)

~~نگیرد و خوابش نگیرد در شب، چون مادر چراغ باز گیرد، به آن بیارامد و ساکن گردد.
~~و صیاد به شب در زورقی نشیند و چراغی در آبگینه نهد و بر لب زورق نهد، مرغان آبی
~~می آیند از اجناس و در آن چراغ نگاه میکنند و صیاد چوبی بر دست دارد، بر تشت
~~میزند، حیوانات ms053 بحری به آن آرام گیرند و در آن چراغ مینگرند و صیاد آهنی معقف
~~دارد، ایشان را به خود میکشد و در زورق میاندازد تا کشتی را پر کند.
~~و بدان که منافع آتش ظاهر است. اگر مردی نان خمیر خورد ناپخته، معدهی وی تباه
~~گردد و یا گوشت خام بخورد، هیچ لذتی ندهد. چون حرارت آتش به وی رسد، بوی لذیذ
~~و طعمی شهی در آن پدید آید. آفریدگار این نعمت را از کس دریغ نداشت: نه از ملوک و
~~نه از مساکین. و کس را بر آن قدرتی نباشد تا خزینه کند. و مرد در سرای بود، چون شب
~~درآید، ظلمتی حاصل آید که هیچ چیز را نبیند، ماه را از ماهی بنشناسد، میش را از گرگ
~~نداند، چراغی برافروزد، از آن شب روزی پدید آید، انسی حاصل گردد. و این از عدل
~~آفریدگار است که در حق بندگان کرد تا گدا و امیر در آن یکسان باشد.
# و شگفتی آتش در آفاق بسیار است:
# در جزیرهای از جزایر هند، میان سرندیب تا حد بنگالوس، مراکب در آب پرخطر
~~باشد. پس تیری بر سر کشتی بندند، پیکان بالا کرده، چون از باد ترسند، و نظر در آن
~~نصل میکنند. آتش بیاید، مانند کوکبی عظیم، و بر سر آن پیکان استد. آن علامت امان
~~باشد از غرق. و باشد که در شبی چندبار ظاهر گردد.
~~بدان که سبب ادبار آتش پرستان تقدیر آفریدگار است و بدان که در عالم هیچ دینی
~~شومتر از دین آتش پرستی نیست. و از این سبب، هرگز کس از ملتی در بجوس نرفت.
# و عبیدالله ابن زیاد گوید چون عیسا بزاد، پادشاه ملک عجم، اردشیر، چنان دید که
~~برقی برآمد و ستارهی وی را بسوخت. اردشیر بترسید و بدانست که سبب ولادت
~~عیساست. قدری آنگبین به دست سه شخص به عیسا فرستاد.

PageV01P047

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0048.png)

~~رسولان گفتند در این قرصها کاری هست. دو شخص قرصهای ms054 خود بخوردند و یکی
~~قرص خویش پنهان کرد و پیش اردشیر آمدند.
~~گفت «شما را چه داد؟»
~~آن دو کس گفتند «هیچ نداد.»
~~دیگری گفت «بلی من قرص خویش فلان جا دفن کردهام.»
~~گفت «برو، بیار!»
~~ملک با وی آنجا رفت. طلب کردند، نمی یافتند، زمین را میکندند، آتشی عظیم از آن
~~برآمد، قصد ملک کرد، ملک به سجود رفت.
~~چون نجات یافت، از آن وقت، آتش را پرستیدن گرفتند.
# گویند سبب آتش پرستیدن آن بود که هرمز ابن خسرو خوانده بود که مولودی بزاید
~~مبارک در بیت المقدس. وی زیت و زر و لبان هدیه به مریم فرستاد. مریم آنبانی خاک به
~~هرمز فرستاد. وی آنجا که شهر شیز است دفن کرد.
# پادشاهی دیگر بدانست. کس فرستاد که بر آن خاک بنا بکند، متحیر درماند و راه به
~~آن نمی برد. چون شب درآمد، نوری عظیم از آنجا برمیآمد. خطی گرد آن نور بکشید و
~~بیت النار آنجا بناکرد. و هنوز آن برجاست و از آن آتش میبرند به مشرق و مغرب. و بر
~~سر آن، قبهای بکرد و بر سر قبه هلالی بکرد سیمین، به طلسمی که کس آن را از سر وی
~~نتواند برداشت. و گویند که هشتصد سال است که آن آتش آنجا میسوزد.
# و آتشهایی که می پرستند گبران، آتش جمشید است. آن را «آذر خره» گویند. و آن
~~به خوارزم بود، انوشه روان عادل با کاریان آورد. چون نوبت پیغامبر ما رسید، گبران
~~بترسیدند، جزوی از آن به فسا بردند، تا اگر یکی را بکشند، یکی بماند.
~~دیگر «نار جسنف» گویند. کی خسرو نهاد به آذربایجان. انوشه روان عادل آن را به
~~شیز آورد. گبران گویند بر جسنف ملکی موکل است آن را «سبلان» خوانند.
~~و کی خسرو پسر سیاوش بود و سیاوش سخت به جمال بود. زن پدر وی بر وی
~~عاشق گشت. سیاوش طاعت وی نداشت. این زن فریاد کرد که «سیاوش ms055 قصد من
~~کرد.»

PageV01P048

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0049.png)

# از آن خصومت خاست. پیش آتش رفتند. سیاوش برهنه شد و در آتش رفت. بیرون
~~آمد به سلامت. بدانستند که سیاوش بریست از آن تهمت.
# دیگر آتش زرادشت، به ناحیهی نیشابور.
# و زرادشت رأس المجوس بود و از بلخ بود. دعوی پیغامبری میکرد و گفت «به کوه
~~سبلان، ملکی به من می آید.» و فتنهی وی در عالم بماند و ملت گبری ظاهر کرد و خلق
~~بسیار تابع وی شد.
# گویند اول که زرادشت ظاهر شد، حقهبازی کردی. وی را پیش رستم زال آوردند،
~~حقه بازی بکرد شگفت. رستم وی را چیزی بداد.
# چون کارش بالا گرفت، دعوی نبوت کرد و آتش پرستی بنهاد. ملوکان تابع وی
~~شدند. مگر رستم زال. گفت «من دیدم که او ابتدا حقه بازی میکرد و مشعبدی. من نبوت
~~وی را تصدیق نکنم.»
# بدان که بعد از جهودی، دینی تباه تر از دین گبری نیست. و اگر موجب آتشی پرستی
~~منفعت است، منفعت آب کمتر از منفعت آتش نیست و منفعت هواکمتر از منفعت آب
~~نیست. چرا آب را و هوا را نپرستند، اگر قیاس به منفعت میکنند؟
# گویند آتش پرستی در دریا افتاد. فریاد میکرد و میگفت «یا نار فارس، یا نار
~~آذربایجان، به فریاد من رس!»
# ملاحی گفت «ای احمق، اگر آتش در این آب افتد که تو افتادهای، حال وی بتر از
~~حال تو باشد.»
# پس، آفریدگار آتش را بخوان - که از آتش هیچ نیاید و آتش آن که سوزد، به حکم
~~خدا سوزد. و آتش طحلب را که در سایه خشک کنند و سمندر را و فلفل سپید را نتواند
~~سوختن. و گویند که در آندلس سنگی ست همچون چوب سوزد و اگر آدمی خواهد که
~~شعلهای از آن بردارد، بنشیند و برنیفروزد.
# آتش دیگر: نار الحر تین. آتشی بود در بلاد عنس. به شب افروختی، به روز دود نمودی
~~و از چند فرسنگ دیدار بودی ms056 و هر وقت شعلهها انداختی، هر چه یافتی بسوختی. گبران

PageV01P049

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0050.png)

~~آن را سجود کردندی. تا آفریدگار خالد ابن سنان را از بنی اسماعیل بفرستاد و چاهی
~~بکند و آن آتش را در آنجا برد.
~~چون خالد از دنیا میرفت، گفت «بعد از سه روز، خر دشتی آبتر گرد گور من طواف
~~کند. چون آن خر را بیینید، گور من بشکافید که من شما را خبر کنم از هر چه بودنیست تا
~~قیامت.»
~~روز سیم، جمع آمدند و آن خر ابتر را دیدند. قوم به دو گروه شدند. بعضی گفتند
~~«ما گور وی نشکافیم» و پسر خالد با این قوم بود و نگذاشت که گور وی
~~بشکافند.
~~این حکایت از بهر آن گفتم که آتش خلق ست شگفت که آفریدگار از بهر منافع خلق
~~آفرید و از بهر عذاب دوزخیان. و در عذاب وی این همه منافع است، در رحمت وی چند
~~بود؟
~~بعضی از گبران گویند که «آتش دختر خداست» و «گاو فریشتهایست» و از آن چه
~~گویند شرم ندارند.
~~ابوالهدیل گوید احمق تر خلق خدا گبری را دیدم. پرسیدم که «آتش چه بود؟»
~~گفت «دختر خدا.»
~~گفتم «گاو چیست؟»
~~گفت «فریشتهی خدا.»
~~گفتم «آب چیست؟»
~~گفت «نور خدا.»
~~گفتم «گرسنگی و تشنگی چیست؟»
~~گفت «درویشی.»
~~گفتم «درویشی چیست؟»
~~گفت «دیو است.»
~~گفتم «زمین کی نگاه دارد؟»
~~گفت «ملکی، نام وی بهمن.»
~~گفتم «بد دینی دآرید شما گبران که فریشتهای را بکشید و به نور خدا بشورید و به

PageV01P050

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0051.png)

~~دختر خدا بریان کنید و به خورد درویشی دیو کنید، پس بر پشت فریشتهای که نام وی
~~بهمن است حدث کنید.»)
# مقصود از این آن است که آتش اگر چه عنصری شریف است، سزای پرستیدن نبود.
~~و صاعقه آتشی بود که از فلک نار آید، از میان دو بخار قصد زمین کند. اگر هوا رطوبت
~~دارد، به زمین نیاید و اگر هوا صافی بود، قصد زمین کند، ms057 بر هر چه آید هلاک کند.
# و محمد ابن جریر طبری گوید در طبرستان صاعقهای بر سرای ملک افتاد و قبهای را
~~نا چیز کرد و لشکری بسیار بمرد. پس از آن، ابری مظلم برآمد. چون ابر باز شد، بیت النار
~~افتاده بود و درختهای بسیار سوخته و هر آبادانی که بود جمله نیست شده.
# و حکما گویند ظهور آتش دلیل قحط بود و غبار بر روی آب دلیل موتان بود.
# اما ستارهای که کشیده شود آن نه ستاره بود - که اگر ستارهای بیفتد، همهی عالم
~~سوخته گردد. بلی آن دخانی بود یابس، حرارت هوا در آن افتد، ملتهب شود و فلک
~~می گردد، وی نیز با وی گردد. و به آن توان دانستن که نه کوکب است که نزدیک است. و
~~نزدیک ترین کواکب قمر است و قمر از صدهزار فرسنگ پدیدار بود، اما این ستاره بیش از
~~صد فرسنگ پدیدار نباشد و زود بیفتد. و باشد که دو بخار مخالف به هم رسند و خواهند
~~که از یکدیگر جدا شوند، ساعتی حرکت کنند و هوا در میان هر دو بخار گرفتار ماند، پس
~~بخار سرد آتش را به قهر به زمین افکند.
# و به شهر هرا بر منارهای آمد، ثلثی به درازا ببرد. و شخصی در بیابانی خفته بود،
~~صاعقهای باریک بر پای وی زد، ساقهای وی جدا شد و از پای وی هیچ خون نیامد -
~~که داغ گشته بود و اثر تشنج داغ ظاهر بود.
# اما برق هم این معنیست که ابر و هوا در هم افتد، چون سنگ و آهن، آوازی از آن
~~پدید آید، آن را «رعد» خوانند. و مردم اول برق بینند، پس رعد شنوند، زیرا که

PageV01P051

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0052.png)

~~حاسهی بصر تیزتر است از حاسهی سمع. و مثل آن چنان بود که یکی بر لب آب دریا
~~دست بر هم زند، شخصی آن مرد را بیند که دست بر هم زند، بعد از ساعتی ms058 آواز دست
~~شنود.
# و به حد طبرستان، آتش افتد از آسمان، آنجا که بیفتد نشان کنند و برکنند، چون به
~~آب رسند، آهنی یابند، بر آن نشان زر و سیم و جواهرها. آن را «خشت آسمانی» خوانند.
~~و آن جواهر زمین بود -از آهن و نحاس و زر و سیم - که گداخته شود در زمین از آن
~~آتش. چون به آب رسد، منجمد شود. اما اگر این آتش بر آب آید، از آن وحیهای عظیم
~~برآید و باشد که خلقی از هول وی بمیرد.
# بدان که فرق میان رعد و هده و وحیه آن است که این آتش را فرو آورد، اگر در هوا
~~بخار بود، بانگی از آن برآید، «رعد» خوانند. اگر هوا صافی بود، قصد زمین کند، اگر در بحر
~~آید، بانگ آب برآید، آن را «وحیه» و «هده» گویند - و این بانگ هول بود و مهلک بود
~~- واگر بر خشک آید، آن را «صاعقه» گویند و خرابی کند و به زمین فرو رود تا به آب
~~برسد.
# و بدان که ماهی از آواز رعد بمیرد و سر از دریا بیرون نیارد کردن از بیم رعد و
~~سحاب که وی را به خود کشد. و ماهی چون بمیرد، در آب سمی قاتل گردد، حیوان بحری
~~از وی گریزد.
# اما قوس قزح را «تیراژه» خوانند. نور قرص آفتاب است که بخار تر در هوا قبول کند.
~~و مثال آن چنان است که نزدیک آفتاب از فلک قطعهای روشن تر است و بر محیط آن
~~قطعه، قطعهای دیگر که روشنایی وی کمتر بود و باز قطعهی سیم نور وی کمتر بود. و
~~قطرههای باران و بخار بعضی به آن وضع بود و آن قطعه که به آفتاب نزدیک تر بود رنگ
~~سرخ نماید و قطعهی دوم رنگ سبز نماید و قطعهی سیم رنگ سیاهی نماید. و قوس
~~همیشه مقابل آفتاب بود و دایرهی تمام باشد و اما نیمی در تحت ms059 الارض بود. و تمام کسی
~~نبیند دایره را که بر منظرهی آسمان رود. و بسیار بود که شب بدر چون ماه به آفاق نزدیک
~~باشد و باران آید، قوس ظاهر گردد. و اگر خواهی که بدانی، خرگاهی بنه و نیک بپوشان
~~و در اندرون رو و سولاخی باز کن تا آفتاب در جهد و آب در دهان گیر و در شعاع

PageV01P052

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0053.png)

~~آفتاب دم، اندر آن رنگها پدید آید مانند قوس. و اگر آب صافی در دهان گیرد و پشت بر
~~آفتاب کند و در هوا دمد، پیش خود قوسی بیند. و قوس دلیل صحو باشد.
# اما ذوذوابه آن است که آفریدگار قدرت کامل خویش بنماید. بخاری که در وی
~~دهنیت بود از زمین متصاعد شود و به جوهر آتش رسد، حرارت آفتاب در وی آویزد،
~~آتش گردد، آن را «ذو ذوابه» گویند. و باشد که دراز بود و باشد که شمسهای بود مدور و
~~مثلث.
# و به روزگار مأمون، آتشی برآمد از مشرق به مرو، دراز، مستطیل، و چند روز بماند. و
~~به طبرستان، ستارهای دراز برآمد از مشرق و چند شب بماند. پس بر مدینهی فرغانه
~~افتاد و تباه کرد و ملک فرغانه بمرد.
# این مقدار اینجا کفایت باشد تا بخارات هوا بشناسند از کواکب اصلی و سرخیای که
~~آن را «شفق» خوانند، از نور قرص آفتاب: بود که در بخار آویزد، چنان که آتش نماید. و
~~ما عجایب هوا بگوییم.
~~بدان که همهی عالم باد دارد. و آفریدگار هوا را بر مثال دریایی آفرید محصور در جوف
~~فلک و چنان که آب را سبب حیات ماهی کرد، هوا را سبب حیات بری کرد. و غذای
~~بنی آدم سه چیز است: نان و آب و هوا. نان و آب غذای اجسام است و هوا غذای ارواح
~~است. چه اگر یک روز مردی آب و نان نخورد، نمیرد و اگر یک طرفت العین هوا به حلق
~~وی فرو ms060 نرود، بمیرد و جان بدهد.
# اگر پرسند «هوا به حلق ماهی در آب چه گونه میرسد،» گوییم هوا به واسطهی آب
~~به ماهی میرسد - که هوا محیط است به آب و آب محیط است به ماهی و اگر ماهی در
~~آبی آید که هوا به وی نرسد، بمیرد. و مثال وی چنان است که بچه در شکم مادر: اگر چه
~~هوا به بچه نمی رسد، به مادرش میرسد. و اگر جاهلی به ماهی درنگرد، گوید «چرا

PageV01P053

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0054.png)

~~نمی میرد در آب»» ماهی نیز گوید «چرا این آدمی در هوا نمیمیرد؟» چنان که آدمی در
~~هوانمی میرد و در آب غرقه شود، ماهی در هوا بمیرد و در آب غرقه نشود.
~~بدان که استیلا و قوت که هوا راست در هیچ مخلوقات نیست و چندان ولایت که هوا
~~راست هیچ عنصر را نیست - که اگر یکی بر منظرهی آسمان رود، همه هوا بیند. و بنگر که
~~آن مقدار هوا که در سفینهای بود، یک مثقال نباشد و صد هزار من بردارد. و اگر مشکی
~~پر از هواکنند و بر آب نهند و کوهی بر سر آن نهند، کوه را بردارد، مگر مسامهای مشک
~~احتمال نکند و باد را بگذارد. و اگر این مشک را پر باد کنند و برسنجند و آن گه باد را
~~بیرون کنند و برسنجند، هیچ وزنی بنکاهد.
~~بدان که بعضی از حکما گویند نزدیک آسمان فلکیست نام وی «نسیم»، اصل این
~~هواست که متفرق میشود در عالم و مادت ارواح است. چون قرص آفتاب که به همهی
~~اروزنها درآید و چون روزن دربندند، شعاع با قرص آفتاب جهد، همچنین حلق حیوانی
~~اگر دربندند، نفس وی با هواگریزد.
# اگر پرسند که «مخنوق چرا جان دیر میدهد،» گوییم زیرا که جان به همهی اجزای تن
~~مستغرق شده است. و در زیر هر موی مجرای نفسیست که به اجزای آن از اجزای تن
~~بیرون میآید. و اگر نه، به ms061 اول حالت، مخنوق جان بدادی. اما آن مقدار چندان بماند که
~~مسام بسته گردد و سرد شود و هوا به آن بیرون نیاید، آن گه نفس منقطع گردد.
# اگر پرسند «قوت آتش بیشتر یا قوت هوا،» گوییم قوت هوا. به حکم آن که سبیکه در
~~آتش اگر چه بسیار بماند بنگدازد، تا باد به دم و کوره اندر آن ندمند-که هوا آتش را به
~~اجزای سبیکه رساند تا حل کند.
# و بدان که آفریدگار هوارا و آتش را هر دو مشترک آفرید، چنان که آب را و خاک را
~~مشترک آفرید. و هواهمهی عالم گرفته است و فلک قمر می گردد و از سرعت حرکت وی
~~هواگرم میگردد و آتش میشود تا نزدیک و گرد هوا درمی آید و اندازهی هوا خردتر
~~میشود تا نزدیک هر دو قطب سپری شود. و بدان که از زمین تا حد فلک فمر، همه مملکت
~~هواست و به مساحت سی و پنج هزار و دویست و سیزده فرسنگ است از زمین تا فلک
~~قر.
# بدان که هوا جمله یک جنس است، چنان که آب و آتش همه یک جنس دارد - که

PageV01P054

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0055.png)

~~اگر پرسند «چرا آبی تلخ بود و دیگری خوش بود و هوایی پاک بود و هوایی عفن
~~بود،» گوییم آب و هوا در عنصر خویش بنگردد، چنان که آتش نگردد. اما آن هواکه به
~~حدود زنگبار است سیاهی دهد و آن هوا که به حدود صقالبه است سپیدی دهد به
~~مجاورت خاک. و عربی که در خراسان آید، از طبع بگردد و ملخ که در بیابان بود خاک
~~رنگ بود و چون در بستان بود، سبزرنگ بود. و گزندهای در سر جوان سیاه بود و در سر
~~پیر سپید بود. و پنهان نیست که روی حبشیان چنان نیکو نیست که روی ترکان. و
~~مردانی که از حد نبط میسانند دنبالها دارند چون دنبال نهنگ. و اگر ملاحی نبطی را
~~بینی، روی ms062 وی پنداری که روی بوزینه است. و به حد مغرب، مردانند مسخ شده، از سبب
~~آب و خاک و هوای فاسد، و از جاهلی انتقال نکنند از آنجا. چون روزگار برآید، مویهای
~~ایشان دراز گردد و دنبال ها دراز شود. و در مهب شمالی، آدمی بوزینه شود. و اگر خواهی
~~که بدانی، در روی زنگباری و روی قفچاق نگر و در اندام حبشی و اندام ترک نگر، تا
~~بدانی که تأثیر هوا و خاک چند است.
~~(اگر پرسند که «مسخ رواباشد،» گوییم روا باشد. و آفریدگار قادر است بر مسخ و بر
~~تقلیب اعیان.
~~بعضی گویند مسخ و خسف شاید، اما قذف نشاید - که سنگ از جهت آسمان نیاید. و
~~در قدرت آفریدگار جایز است هم مسخ و هم قدف و هم خسف. و ما در فصولها
~~بیاوریم هر یکی به جای خویش.)
# پس آفریدگار این قوت در هوا آفرید تا هر جا تأثیری کند، چنان که احراق در آتش
~~آفرید و ترطیب در آب آفرید.
# و بدان که گاه گاه تغییر در هوا پدید آید، به سببی حادث. چنان که بقراط گوید در
~~ساحل دریا، وبا پدید آمد و هیچ سببی ظاهر نشد، نه در آب، نه در هوا. چون تفحص
~~کرده آمده، در بیست فرسنگی، تنینی از دریا سحاب برکشیده بود و بر ساحل افکنده و
~~بگندیده و هوا از آن فاسد شده و حیوانات هلاک میشدند. پس، بفرمود که نمک بسیار به
~~آن ریختند تا گند ساکن شد و هوا صافی گشت و وبا بازگردید. پس، در نفس هوا تغییر
~~نباشد - که هوا همه جا یکی بود.
# بدان که بادها بسیار است و جمله حرکت هواست که به علتی بجنبد. چون آب دریا که
~~در موج آید. و سبب حرکت هوا یا زحمت بخاری بود بسیار که وی را از موضعی به

PageV01P055

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0056.png)

~~موضعی راند تا جایی کثیف شود. چون همه جای متساوی شد، ساکن گردد. ms063 چنان که
~~حال قاروره بر آب: اگر دمی در آن دمند، آب بیرون جهد به مقدار آن هوا که در وی
~~شود. و باشد که حرکت هوا از حرکت جسمی بود عظیم، چنان که لشکری عظیم که
~~برخیزد، هوا در حرکت آید و به وقت مصافها و اضطراب لشکر، بادها آید. و همچنین،
~~به وقت رجوع کواکب. و خاصه عطارد که از سیر وی هوا متحرک شود.
# بدان که هوا تا ساکن بود، «هوا» خوانند، چون متحرک شود، «ریاح» خوانند. و باد
~~جوهریست پادشاهوش. نه اولش پیداست، نه آخر، نه میان، نه صورت وی بتوان دید،
~~نه جسم وی. غالب بود بر همهی جواهر، روان شده در همهی معادن - بیشرم و
~~ستمکار. گاه چون فریشته ساکن بود، گاه چون دیو مضطرب شود. با آتش رفیق کند، به
~~آتش در شود، بنسوزد، به قلزم بگذرد، تر نشود. اطراف عالم بگرفته و وی در میان عالم
~~نشسته. پیش وی، مشرق و مغرب و آسمان و زمین یکی بود. و باغها را دایگانی کند،
~~درختها را آبستن کند، مایهی حیات همهی حیوانات بود.
# بدان که بادها اجناسند و حدود وی معین است. چون هوا در جانب مشرق حرکت
~~کند، «صبا» خوانند. اگر به مغرب بود، «دبور» خوانند. اگر در شمال بود، ««شمال» خوانند.
~~اگر به جنوب حرکت کند، «جنوب» خوانند. و الا، در اصل، هوا یکیست و یک عنصر
~~است.
~~بدان که ابر بخاری باشد که از دریاها برخیزد و به بالا رود، متراکم شود، سرما به وی
~~رسد، قطرهها گردد، یبارد. تا مادهی آن بخار می افزاید، میبارد، تا منقطع گردد. یا آفتاب
~~آن را تحلیل کند یا دیگر کواکب. و اگر بخار در هوا سرد گردد، برف ببارد. اگر هوا متحرک
~~بود، برف را بگرداند، تگرگ کند. اگر بخار اندک بود، نبارد، و لیک ضباب شود و میغ.
~~بامدادان، چون دودی استاده بینی. چون آفتاب برآید، تحلیل کند و یا به ms064 هبوب باد نیست
~~شود. و این همه به قدرت منتهای آفریدگار بود.

PageV01P056

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0057.png)

# در حدود ترکستان و سردسیر، ابرها باشد عجب. و ایشان را در آن دعاوی باشد و
~~رهبانان آنجا دعوی انشای سحاب کنند و انشای سرما.
# و اسماعیل ابن احمد، امیر خراسان، گفت که به غزای ترک بودم، با بیست هزار مرد.
~~روزی، از لشکر من ضجه برآمد و گفتند ترکان را کاهنیست که سرما ظاهر کند و خلق
~~به آن هلاک شود. و جماعتی گواهی میدادند و من قبول نمیکردم. روز دیگر، سحابی
~~برآمد سیاه، از سر کوهی، در آن صورتهای هایل و بانگهای عظیم، زبانههای آتش
~~می کشید. لشکر من بترسید.
~~فرو آمدم و روی بر خاک نهادم. گفتم «الاهی، دشمن را بر ما ظفر مده و اهل اسلام را
~~خجل مگردان!»
# بعد از ساعتی، خبر آمد که لشکر کافر بگریخت. و آن سرما به ایشان بازگشت و
~~بعضی را هلاک کرد و ما با غنیمتی عظیم بازگشتیم.
# و سرما و استمطار ترکستان معروف است.
# و بدان که به دست آدمی نیست که انشای سحاب و سرما کند، اما بدیع نیست که
~~آدمی همت بر کارها نهد، آفریدگار آن برآورد: یا تقدیر موافق وی گردد یا ممکن بود که
~~در آن حدود ابرها و سرما بسیار خیزد، رهبانان اوقات آن دانند، به وقت آن دعوی انشا
~~کنند و چنین نمایند که «ما انشا کردیم.» و به هر وجهی که هست، جز به تقدیر آفریدگار
~~ظاهر نشود.
# و بدان که آفریدگار در سحاب قوهی جذب آفریده است - که اژدرها را از دریا
~~برکشد و به بیابانها اندازد. و تنین در قعر دریا بود و از بیم سحاب سر بالا نیارد کشید. و
~~مثل سحاب چون سنگ مغناطیس است که آهن را جذب کند و سحاب سر این تنین به
~~خود کشد.
~~عمرو بکالی گوید که تنین اژدرها باشد متمرد، ماران را خورد. پس، به دریا در ms065 شود،
~~ماهیان را میخورد وعظیم می گردد، تا دنبالش یک فرسنگ شود. و جانوران دریا از
~~شر وی به خدا نالند تا آفریدگار ابری بفرستد و وی را به خود کشد و به زمین یأجوج و
~~مأجوج افکند و قوت ایشان سازد.
~~و در چین و ماچین، سنگی باشدکو چک، اگریکی بردیگریافتد، باد آیدو سرماوبرف.

PageV01P057

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0058.png)

~~و در تبت، کوهی ست، اگر آنجا یکی بانگی زند، چندان باران آید که سیل روان شود.
~~فمد را بر نعل ستور بندند تا از آنجا بگذرند.
~~معلا ابن هلال گوید به مصیصه بودم، دریا در اضطراب آمد و دودی از آن
~~برمی خاست. پس ابری برآمد و به آب فرو رفت. و از پس وی، ابری سیاه برآمد. تا هفت
~~ابر به دریا فرو رفت. آن گه، برخاست و چیزی برکشید سر وی به آسمان بود و دنبال وی
~~در آب.
# و از بحر انطا کیه یکی را برکشیدند، دنبال بر سور زد، چهل برج را بیفکند.
# و تنین جانوریست مفلس، متمرد. و بال دارد عظیم. و دو گوش دارد دراز. سر وی
~~چندان بود که کوهی. وقتی که ابر وی را برکشد، در آن حدود مردم تضرع و زاری کنند تا
~~بر ایشان نیفتد و بکشد ابر آن را تا به مقام خراب افکند. و اگر بر شهری آید، خراب
~~گردد.
# این مقدار گفته آمد از شگفتی سحاب. و آن که عالم پاک بود و حالی آفریدگار به کن
~~فیکون، عالم را پر از سحاب کند تا همهی آفاق بپوشاند و چون خواهد، به یک
~~طرفتالعین، نیست کند. و چون روان شود، پاره پاره، همیشه از مغرب آید و به جانب
~~مشرق رود.
~~بدان که اصلهایی که قوام عالم به آن است چهار اصل است: یکی آب، دوم خاک، سیم
~~باد، چهارم آتش. و این چهارگانه از کس دریغ نداشت، به ملک و به درویش و به فیل و
~~به پشه ms066 - به همه - یکسان داد و همه در آن متساویاند و این عدل باریست.
# یکی را پرسیدند که «در موجودات، از چه عزیز تر نیست؟»
# گفت «از آب.»
# گفت «از چه حقیر تر نیست؟»

PageV01P058

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0059.png)

# گفت ««از آب.»
# یعنی آب که بسیار بود، قیمتی ندارد. چون کم شود، شربتی هزار دینار ارزد.
# و آب غذاها را به اعضا رساند و تربیت کند و آب خوش روی را نیکو کند و تن
~~درست کند. و نیکوترین آبها آن است که از ناحیت مشرق آید و زود سرد گردد و زود
~~گرم گردد. و بترین آبها آب برف و یخ بود که سرما لطافت از وی بستده باشد و اجزا
~~غلیظ مانده. و آب چشمهها غلیظ بود، خاصه که جای معادن زر و سیم و شبه و کبریت
~~بود، و از آن عسر البول آید، زیرا که غلیظ بود. و این جواهر از رطوبت و برودت متولد
~~شود. و آب سرد مضر باشد به دماغ و به اعصاب و به دندان، زیرا که طبع این عضوها
~~سرد است. و اما آب شور از آن بود که آفتاب اجزای لطیف از وی بستده بود. چون بول
~~که لطافت وی در اجزای جسم رود و کثافت بماند. و آب خوش سبک بود و نافذ. و اگر
~~کوزهای مومین بکنند بجوف که آن را دهان نباشد و آن را در آب شور افکنند شبی و
~~روزی، چون بردارند، در میان وی آب خوش بود، زیرا که آب عذب را نفوذ بود و مالج را
~~نبود.
# بدان که آب یکیست از چهار عنصر و اصلی شریف است و مادهی حیات است و
~~سبب طهارت و در وی طعمها و رنگها آفریده. چنان که بر صحرا ببارد، بر خاکستری
~~سوخته که در آن هیچ دانه و حبوبی نباشد و از آن اصناف گیاهها برویاند، هر یکی به
~~رنگی و شکلی و بویی. مثلا آب در باغی رود، ms067 سیب سبز و انار سرخ و انگور سپید و
~~سیاه و سوسن بویا و سیر گنده بروید. این معانی همه در آب نهاد. به واسطهی هوا و
~~خاک، این ثار پرورده شود.
# و بدان که آفریدگار آبها را ابتدا از جوهری آفرید سپید که نظری به وی کرد به هیبت،
~~آن جوهر شکافته شد. نیمی بگداخت، آب گشت و نیمی دیگر عرش را از آن بیافرید. و
~~آن آب را اکنون «بحرالعمیق» و «بحرالمحیط» خوانند، از آن سوی عالم. و به رومی «بحر
~~طرطاووس» خوانند. و رجوع همهی آبها با وسط الارض است و آن مرکز وی است. و
~~آفتاب به قوت خویش آب را جذب میکند از شش جوانب کرهی زمین و به بالا میکشد
~~و باران میشود و بر عالم میبارد به حکت عجب - که به همت، حکمای عالم صد گز در
~~صد گز زمین تر نتوانند کردن و ندانند و ضع باریدن آب ترتیب کردن. آفریدگار از مشرق
~~تا غرب تر گرداند به باران. و اگر چنان که آب به یکبار فرو ریختی، خرابیها کردی و

PageV01P059

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0060.png)

~~بنیادها بیفکندی. اما به حکت بالغه، قطرات کند به تقدیر، به سویت - که قطرهای از
~~قطرهای کم و بیش نباشد، وزن هر قطره تسویی زیادت دانگسنگی نگردد. میباراند تا
~~به اجزای زمین می رسد و زمین از آن ذخیره برمی دارد و آن چه افزون بود، سیلها گردد و
~~به خرابیها ریزد.
# وبدان که چون آفتاب از زمین دور شود، در آن زمین بحر پدید آید از رطوبت. و زمین
~~مصر نخست بحر بود، آنگه مصر شد. و زمین یونان چند بار بحر گشت و چند بار خشک
~~گشت. و این ابرها که میبینند، اگر از جانب مغرب آید، آن آب را از بخار بحر خزر و بحر
~~روم آورد و اگر از جانب مشرق ظاهر گردد و ببارد، آن آب را از بحر هرکند برداشته بود.
~~تا بدانی ms068 که کار عالم مهمل نیست و آن را مدبریست و قادری کامل که آن را میسازد. و
~~لون آب لون جای وی بود. اگر آب در قدحی سبز کند، سبز نماید و اگر سرخ بود، سرخ
~~نماید.
# و ما بابی در عجایب چاهها بگوییم.
~~گویند در قبیلهی بنیعامر چاهیست که سلیمان آنجا رسید و لشکر وی تشنه بود و زمین
~~خشک دید، درماند، دیوی را دید که میخندید، گفت «مردم تشنهاند و تو میخندی؟»
# گفت «زیرا که آب در زیر قدمهای شماست و نمیبینید.»
# بفرمود تا بکندند. تیرست چشمهی آب برآمد.
~~و گویند قومی در صحرا از تشنگی بمردند. حجاج ابن یوسف گفت «آنجا ببینید تا آب
~~هست؟»
# برکندند. آب برآمد. گفتند «چه گونه دانستی؟»
# گفت «در حال تشنگی خدا را خوانده باشند و آب خواسته و اجابت افتاده و ایشان
~~را روزی نبوده»»

PageV01P060

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0061.png)

# به سامره چاهیست، آبی خوش و ساکن. چون خشت خام در آن افکنند، از آن
~~آوازها آید عظیم. تا سه ساعت بگذرد و آب گرم شود، پس ساکن گردد.
# و بر سر کوه سرندیب چاهیست، هر که در آن نگرد، سنگی به وی آید مانند تیر،
~~وی را آفگار کند، و کس نداند که چیست. بعضی گویند که مرقد دختریست از آن آدم.
~~بر کوه پوشنگ دو چاه است: در یکی هرچه اندازند باز پس اندازد و در چاهی دیگر
~~صد هزار کبوتر آشیان دارد، می پرند و باز جای می آیند، و هر رسنی که در آن گذارند به
~~دو پاره شود و به قعر آن نرسد، پنداری که به مقراض دو پاره کردهاند.
~~بر کوه اصفهان چاهیست قعر آن پدید نیست. کودکی در آن افتاد، به روزگار اسحاق
~~سیمجوری. و وی پادشاه بود. دلتنگ شد. و مادر وی جزع میکرد. مردی را از زندان به
~~در آورد که مستوجب قتل بود و در زنبیلی نهاد و فرو فرستاد، به شرط آن که ms069 تا هفت
~~روز برکشند.
# هفت روز میرفت و وی سنگی در زنبیل داشت، فرو افکند و سه شبان روز گوش
~~میداشت. هیچ آواز برنیامد.
# و وی را برکشیدند. گفتند «چه دیدی؟»
# گفت «ظلمت.»
# به حدود دامغان چاهیست هر که از آن آب خورد، اسهال کند. و اگر آن آب را جایی
~~برند، خون گردد. اگر دورتر برند، آن خون سنگ گردد. اگر خرقهی حیض در آن چاه
~~افکنند، چندان باد خیزد از آن چاه که دیوارها بیفکند و آب را و خرقه را بیرون اندازد،
~~آن گه ساکن شود.
# و در کتابی خواندم اگر یکی پوست روی آدمی بر سر نیزه کند و خرقهی حیض سر
~~آن بندد و برافرازد، بادهای عاصف جهد و اضطراب در آن اقلیم افتد. تا فرو گیرند و از
~~آن جدا کنند.
# به حد طخاب و غرشستان چاهیست در آن گل سرخ. آن را برکشند و بریزند و سر
~~چاه استوار کنند، تا سال دیگر: سر چاه باز کنند، پر از گل سرخ باشد. و اگر سر چاه باز
~~نپوشند، باد آید از آن چاه که اهل طخاب به رنج آیند و از بانگ وی زنان بمیرند.
~~به هندوستان چاهیست روآن شود و آب دو شاخ گردد، هر شاخی در سولاخی

PageV01P061

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0062.png)

~~رود: یکی صمغی زرد گردد، سمی بود قاتل، و یکی صمغی کبود گردد، تریاقی بود نافع. و
~~این نادر است.
~~به زمین بامیان دیهیست «غورک» خوانند. آنجا چاهیست آب بر سر آورد. چون
~~نخچیر تشنه شود، قصد آب کند، آب فرو رود و نخچیر را غرقه کند. بعد از ساعتی،
~~استخوان نخچیر بیرون اندازد.
# به حدود تبت چاهیست، در آن چاه فضایی. آن که در آن چاه رود، آوازها شنود -
~~ترکی وهندی و عربی و عجمی - و کس را نبیند. همیشه شنوند. چون باران بارد،
~~نشنوند. چون باز استد، دیگربار شنوند.
~~در ولایت همدان دیهی ست نام آن «ستق»، در ناحیهی مهروان، ms070 در آن چاهی که قعر
~~آن پدید نیست.
# پادشاهی گفت «من این چاه را بینبارم.»
# آن سال، هر کاهی که در آن ولایت بود جمع کرد، سال دیگر جمع کرد و همه را در آن
~~چاه ریخت. هیچ پدید نیامد.
# سال دیگر، قافلهی ماوراء النهر برآمد. حکایت کردند که به ماوراءالنهر آبها میآمد و
~~کاه میآورد بیاندازه.
# بدانستند که آن چاه را خرقی بود در زمین تا به آن حدود.
# در ناحیهی اچم، از این ولایت، کوهیست، بر آن دو کهف، آن را «کفتارخل» گویند.
~~در پهلوی وی، کهفی ست مظلم، در آن کهف بجیرهای سر وی به سنگ پوشیده.
# از شخصی شنیدم از آن ناحیت گفت شمعها برداشتیم و در آن رفتیم. به لب دریایی
~~رسیدیم گرد بر گرد وی چیزی رسته، مانند قصب و قلم و مرغان بر سر وی نشسته،
~~پرهای ایشان مانند زر میافروخت. چون ما را دیدند و روشنایی شمع، پریدن گرفتند.
~~چون شعلههای آتش، بالهای ایشان میافروخت. و ما از سبب ظلمات و باد، بازپس
~~گردیدیم.
~~و این شگفت است که بحیره را سر به سنگی پوشیده بود، بالای وی کوهی مطبق و
~~مرغ که در ظلمات زندگانی کند.

PageV01P062

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0063.png)

# به اندلس نهریست، در این نهر سنگیست آن را «پهنه» خوانند، آدمی را به خود
~~کشد از یک تیر پرتاب. و هر که آن سنگ را بیند، چندان بخندد که بمیرد. به اینجا بتی
~~مسین نهاده، بر یک قدم استاده، بر آن نبشته که «پیشتر مرو- که راه نیست!»
# این مقدار از عجایب چاهها گفته آمد. این جمله در شگفتی آب گفته آمد. و ما در
~~شگفتی زمین و خاک بابی بگوییم.
~~زمین جای آسایش زندگان است و پردهی عورت مردگان است. شب از سایهی وی
~~است. جای پیغامبران است. نباتها از آن روید. دروازهی روزی خلق است. خانهی
~~کعبه بر وی است. بردبار و بارکش و بخشنده و امانت دار است. قرارگاه آب ms071 و آتش و باد
~~است. هر چه به وی سپارند، یکی صد کند و باز دهد. خوانیست آراسته، بر آن همه
~~چیزها نهاده. فلک و باد و آب و ماه و خورشید همه گرد زمین می گردند، چون
~~چاکران، و زمین چون پادشاهی آرامیده بر جای. بهار مشاطهی زمین بود، خریف و
~~خزان بر وی گریند. یکی مشاطگی کند، باد فراشی کند، ابر سقایی کند، اختران شمعداری
~~کنند.
# و بدان که عالم با هر چه در وی است حکت است. و هر چه بینی، بعضی از بهر حکمت
~~آفرید و وی حکیم است و حکمت داند، چون علما و حکما، و بعضی از بهر حکمت آفرید
~~و حکت نداند، چون اجساد و جمادات: اگر چه خاموشند به ذات، ناطقند به معنی و هر
~~یکی میگوید که «مرا صانعیست قادر.» و در هر ذرهای از عالم که بینی، عجایبی ست:
~~یکی آمیزنده چون کبوتر، یکی گریزنده چون کلاغ، یکی لطیف چون آهو، یکی ثقیل
~~چون خوک، یکی دلاور چون شیر، یکی بددل چون روباه، یکی طالب آفتاب چون
~~حربا، یکی از آن گریزان چون خفاش، یکی خندان چون کبک، یکی گریان چون بوتیمار،
~~یکی بخشنده چون خروس، یکی بخیل چون سگ، یکی نافع چون مگس انگبین، یکی

PageV01P063

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0064.png)

~~مضر چون موش و مگس. آسمانی به این بلندی و زمینی به این پستی، روزی با این همه
~~أنس و ضیا، شبی با این همه وحشت و ظلمت، آفریدگار همه ایزد است و نه از خود پدید
~~آمدهاند.
~~بدان که کرهی خاک عالمیست و هرچه در آن بر چند قسم است: یا نامیات است،
~~چون حیوانات و نبات، یا جماد است، چون جواهر و احجار. اما فلک را و بروج و کواکب
~~را جماد نگویند، نه نامیات. اما زمین را جماد گویند و موات. و آب و آتش و هوا را نه
~~جماد گویند، نه موات و نه حیوان. و نامیات را ms072 صامت و ناطق گویند: صامت چون نبات،
~~ناطق چون حیوان. و فی الجمله، آفریدگار همه رب الارباب است و همه را به حکت
~~آفرید.
~~بدان که اسکندر ذوالقرنین به مشارق و مغارب بگردید و هر جا اثری بکرد. به مغرب،
~~اسکندریه و به ماوراءالنهر، سمرقند. و عراق را اختیار کرد و رومیه را بنا کرد و در آن
~~نزول کرد. و در عراق، مداین را بنا کرد.
# و هندوان زمین را قسمت کردند بر هفت اقلیم: هند و حجاز و شام و بابل و عرب و
~~روم و یأجوج و مأجوج. و بدان که استدارهی زمین بر خط استوا تیرست و شصت درجه
~~است، هر درجهای بیست و پنج فرسنگ، هر فرسنگ دوازده هزار آرش. و ما جمله بر ربع
~~شمالی ایم و ربع جنوبی خراب است و نیمهی زیرین از شمال هم خراب است و ما را از آن
~~خبر نیست. و هر ربعی بر هفت اقلیم مقسوم کردهاند، هر اقلیمی سی و هشت هزار
~~فرسنگ و پانصد فرسنگ بود: اقلیمی در دست عرب و یکی در دست روم و یکی در
~~دست حبشه و یکی در دست هند و یکی در دست ترک، یکی در دست چینیان، یکی در
~~دست یأجوج ومأجوج.
# قلیم اول زمین محترقه تا سرندیب، سکان وی سیاه و زشت و برهنه چون سباع،
~~دراز عمر. در آن حدود، ازدرها بود. طول این اقلیم پنج هزار فرسنگ، فی عرض مثله.
# اقلیم دوم از سرندیت تا حبشه و سند و زاولستان. میانش مکه. اهل وی چنان زشت
~~نباشند و طول و عرض این اقلیم چندان که اول.
# اقلیم سیم از سغد و جرجان تا چین و عدن و شام و فارس و میانش اسکندریه.
# اقلیم چهارم بابل است، میانهی آقالیم، از افریقیه و بلخ و مرو. میانش اصفهان.
# اقلیم پنجم روم و خزر و قسطنطینیه. میانش سمرقند.

PageV01P064

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0065.png)

~~اقلیم ششم از آفرنجه. قومیاند بدکار و ms073 زبانشان دشخوار. به کوچکی پستانها داغ
~~کنند. میانش بردع.
~~اقلیم هفتم ترکند و خانههای چوبین دارند.
~~صورت وضع عالم این است که بر صفحهی شمال مثبت است:
# اقلیم اول   میانش سیاه
# اقلیم دوم   میانش مکه
# اقلیم سیم   میانش اسکندریه
# اقلیم چهارم   میانش اصفهان
# اقلیم پنجم   میانش سمرقند
# اقلیم ششم   میانش بردع
# اقلیم هفتم   میانش ترک
~~و اما افریدون که از خیار ملوک بود از فارسیان، زمین را بخش کرد بر سه فرزند
~~خویش. قطعهی اول از مشرق، از ترک و چین، به تور داد و پارهی مغربی که روم است به
~~سلم داد و میانه که ایرانشهر است به ایرج داد. این قسمتی ست به طول و صورتش این
~~است:

PageV01P065

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0066.png)

~~اما نوح پیغامبر که شیخ انبیاست، زمین را قسمت کرد به عرض، به سه پسر داد. اول
~~از سوی سیاهان که جنوب است به حام داد و پارهی شمالی که سپید است به یافث داد و
~~پارهی میان که گند مگون است به سام داد:
# و طهمورث زمین را قسمت کرد میان ملکان هفتگانه و خراسان و سجستان و
~~جیلان و طبرستان و آذربایجان و عراق وارمنان. و قسمتی مدور است بر ربع
~~معموره.
~~و مساحت عالم کردهاند، ارتفاع قطب شمالی در شهر رقه و تدمر گرفتهاند: در رقه، سی
~~و پنج جزء یافتند و به تدمر سی و چهار. زمین را بپیمودند، بیست و هفت میل بود. بر آن
~~قیاس کردند، مساحت عالم بیست و چهار هزار فرسنگ آمد: دوازده هزار فرسنگ
~~سیاهان دارند و هشت هزار رومیان دارند و سه هزار فرسنگ فارس دارد و هزار
~~فرسنگ عرب دارد.
# و بطلیمیوس حران بلندتر یافت، ارتفاع برداشت و قیاس شهرها و کوهها بگرفت از
~~اول تا ثانی، شصت و شش میل بود، در دور فلک ضرب کرد، بیست و چهار هزار
~~فرسنگ بود.
# و گویند عالمها هژده هزار است: یکی از شرق تا غرب و هفده هزار ms074 از آن است که
~~آدمی را در آن راه نیست. و عظمت این خدا میداند.
# و ما خواص بقاع بگوییم:
# بدان که چون قتیبه ابن مسلم شاه آفرید را بگرفت، دختر فیروز ابن کسرا، سفطی از
~~وی بستد، در آن کتابی یافت، بر آن نبشته «بسم الله المصور قباد ابن فیروز جهان را قیاس
~~کرد و عالم را بدید: خرم ترین جای عراق و مداین و شوش و جندی شاپور یافت و
~~سرد ترین جای قالی قلا و خوارزم و مرو و همدان یافت و برفبارتر جای شا پورخواست

PageV01P066

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0067.png)

~~و جرجان و ری و زنجان و بردع یافت و قحط را به میسان و اصفهان یافت و بخل را به
~~خراسان و اردبیل و اصفهان و شیراز یافت، جای نعمت به ارمینیه و آذربایجان و کرمان
~~یافت، جای حسد به حلوان و همدان یافت، جای شجاعت ماوراء النهر و اصفهان و
~~همدان و حلوان یافت، آبهای خوش به دجله و فرات و بلخ و سمرقند و همدان یافت،
~~جای مکر ری و اصفهان و همدان و ارمینیه یافت، جای نزهت قرمیسین و صفح اروند و
~~شعب بوان یافت، جای میوههای نیکو مداین و شاپور و ری و نهاوند و همدان یافت،
~~جای صدق خراسان یافت، جای خیرات جوزجان یافت.»
# یحیا ابن محفوظ گوید آفریدگار عقل را بیافرید با مکر و در عراق نهاد و صبر را با جفا
~~در شام نهاد و فقر را با قناعت در حجاز نهاد و توانگری با ذلیلی در مصر نهاد.
# عبدالله ابن سلام گوید دزدی ده جزو آفرید: نه جزو در قبط نهاد و یکی در عالم.
~~فصاحت ده جزو آفرید: نه در عرب نهاد، یکی در عالم. شادی ده جزو آفرید: نه به
~~هندوان داد، یکی به عالم. اندوه ده جزو آفرید: نه به ترکان داد، یکی به عالم. دلیری ده
~~جزو آفرید: هم نه به ترکان داد، یکی به عالم. ms075
# و بدان که بقعههای نیکو در عالم که مثل زنند به آن این است: دمشق و غوطه و
~~نصیبین و هرماس و بصره و آنهار همدان و اقبال اروند، سمرقند و سغد، کرمان و شعب
~~بوان، نیشابور و أبار، مداین و دجله، شهر زور و شوش و آنهار ری و سند و سریان یمن و
~~صنعا.
# این مقدار از خواص عالم یاد کرده آمد و در بابها یاد کنیم.
# بدان که اهل سنت برآنند که آفریدگار زمین را از کف دریا آفرید و کوهها از موج آب
~~و آب منجمد میشد و کوه میگشت. و اصل زمین از حجر است، آن گه طین شد. بعضی
~~گویند اصل زمین خاک است و حجر متولد شد، زیرا که نبات بر طین روید، نه بر حجر. و
~~زمین مدور است و معلق در میان فلک، چون زردهی خایه در میان سپیده: هواگرد زمین
~~درآمده و فلک گرد هوا درآمده.
# اگر پرسند «چرا زمین که ثقیل است قصد زیر نمیکند،» گوییم از همهی جوانب زمین
~~آسمان است: چنان که این زمین بر آسمان نرود از این سامان، از آن سامان دیگر زمین بر
~~آسمان نرود. اگر سنگی بر هوا اندازند، قصد زمین کند. همچنین سنگی اگر زیر زمین در

PageV01P067

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0068.png)

~~آسمان اندازند، با زمین آید - که تقیل قصد ثقیل کند. و اگر سبوی را تهی سر استوار کنند
~~و به قعر دریا کشند، چون دست باز دارند، به بالا برآید. چرا؟ زیرا که هوا در جوف وی
~~است و هوا قصد مرکز خویش میکند. پس اگر سبوی شکسته شود، قصد زیر کند. و این
~~کوهها که بر پشت زمین است، چون گاورسی بود بر پشت کوهی و این دریاها که بر
~~پشت زمین است چون کاسهای بود بر پشت کوهی. لاجرم، زمین با کوهها و دریاها
~~یک کره است مدور، فلک گرد آن میگردد، وی در میانه معلق مانده به حکم
~~آفریدگار.
# بعضی ms076 گویند زمین کری نیست و ممکن نباشد که جرمی به این ثقیلی و به این عظیمی
~~کری باشد و زمین چندان که در زیر میرود، نهایت ندارد و هوا چندان که به بالا میرود
~~نهایت ندارد و نهایت و غایت آن آفریدگار داند. بعضی گویند زمین مستطیل است، چون
~~عمودی، و مدور نیست و اگر مدور بودی، آب را بر وی قرار نبودی و اگر زمین کری
~~بودی، آب بر سر قبهها ناستادی.
# بدان که مساحت زمین و ستبری آن پنج هزار بار هزارهزار و سیصد و پنج هزارهزار
~~و چهارصد و نود و هشت هزار و پانصد و هفتاد فرسنگ است. و زمین چون
~~خربزهایست خطی بر وی نهاده به دو قسم: نیمی جنوبی و نیمی شمالی و از این نیمه
~~نیمی معمور و نیمی پر از آب و برف. و این نیمی که معمور است دو قسم بود: نیمی
~~جنوبی و نیمی شمالی. و شهرهای مشرقی معتدل بود، زیرا که آفتاب آبها را خوش کند.
~~و شهرهای مغربی بسیار اسقام بود - که آبهاش عفن بود. و شهرهای جنوبی را
~~آبهای گرم بود، اهل وی ضعیف ترکیب باشند. و شمالی را آبها خوش بود، اهلش
~~قویتن و دراز عمر باشند - که حرارت در آجواف بود، چون شهرهای کهستان که سرد
~~بود.
# اگر پرسند که «زمین مکه و عرب بسیارکوه است، چرا گرم است،» گوییم زیرا که
~~هبوط است و چون کوه قابل سرما بود، قابل گرما بود. و بدان که سرما و گرما از قرب و
~~بعد آفتاب است: هر جا که آفتاب نزدیک بود، گرما مفرط بود در جنوب و هر جا که
~~آفتاب دور بود، سرما مفرط بود در شمال. و در این هر دو حدود حیوان نباشد و
~~زمینهای مجهوله را اندازه نیست و کس به آن نرسد و حیوان در آن بقا نیابد. و اگر در این
~~زمینهای مجهوله حیوانی بود، غریب بود، چنان که ms077 کرگدن و ذات القرن. و پوست حیوانی

PageV01P068

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0069.png)

~~از این حدود آورده بودند زرد، دایرههای سیاه بر آن مدور و هر دایره را دایرهی سرخی
~~گرد در آورده، خطی سبز از پیشانی بر سر کشیده و به قفا در آمده و تا سر دنبال کشیده. و
~~دیگر حیوانات غریب باشند که زنده به عمران بیفتند. و آدمی را در آن ناحیت راه نیست
~~- اما از گرمای مفرط و اما از سرمای مفرط - که از آن حیوانات خبری آرد. و در این
~~عهد، مرغی آورده بودند از حدود شمال آن را «شاه باز» میگفتند، دو سرو داشت مانند
~~دو هلال. و کلاغی را فرستاده بودند به پادشاه قهستان سپید منقار و پایهای سرخ. و این
~~همه غریب بود.
# این مقدار کفایت بود از صفت زمین و ما بعضی از عجایب آدم بگوییم.
~~فرمود «ملائکه را فرمودیم که آدم را سجود کنید! سجود کردند، گرامی شدند. ابلیس
~~سجود نکرد، ملعون شد.»
# این مقدار از شرف آدمی تمام بود تا بدانی که مسجود شریف تر از ساجد بود.
# و جایی دیگر فرمود «ما بنی آدم را عزیز کردیم.» - یعنی به قامت راست و به عقل و
~~تمیز و چاره سازی.
# گویند به ابتدا که آفرید گار شیر را بیافرید، مرغان را دید که میپریدند.
# گفت «شما از که می ترسید؟»
# گفتند «از آدمی.»
# گفت «وی به شما چه گونه رسد؟»
# گفتند «به ما نرسد، و لیکن ما را به زیر آورد و در قفسها محبوس کند و آن گه ما را
~~بکشد و بخورد.»
# شیر عجب ماند. میخواست که آدمی را ببیند. روزی، اسپی را دید که میدوید،
~~گیسوها در پیش افکنده، ناصیه در پیشانی آورده. گفت مگر آدمی باشد - که بس
~~شگرف و بس چابک است.

PageV01P069

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0070.png)

~~گفت «ای شیر، آدمی مرا بگیرد و لجام بر سر کند و زین بر پشت من نهد تا بار
~~وی بکشم و مرا ms078 میدواند تا کف بر دهن آورم. چون بیچاره شوم، مرا بکشد و
~~بخورد.»
~~پس، روزی، گاوی را دید. گفت «به این قوت، مگر آدمی باشی.»
~~گفت «آدمی مرا بگیرد و گردون در گردن من بندد تا بار وی میکشم و زمین سخت
~~می شکافم. چون پیر شوم، مرا بکشد و بخورد.»
~~پس، شتر را دید. گفت «مگر این آدمی باشد - که بلند است.»)
~~گفت «من نه آدمیام- که من حمال آدمیام. مهار در بینی من کند و بارهای وی کشم
~~و به عاقبت مرا بخورد.»
~~پس، روزی، فیلی را دید چندان که کوهی روان. گفت «تو آدمی باشی؟»
~~گفت «نه - که آدمی مرا بگیرد و بر گردن من نشیند و آهنی معقف در پیشانی من
~~افکند و دماغم میکند و بارهای گران میکشم تا بمیرم. استخوان من عاج کند و از آن
~~تختها سازد و بر آن نشیند.»
~~پس، روزی، آدمی را بدید - شخصی نحیف.
~~گفت «ای بیچاره، از آدمی نمیترسی؟ خبری باز ده از آدمی که چه گونه است که
~~حیوانات عظیم از وی ترسانند؟»
~~گفت «من آدمیام.»
~~گفت «تو به این ضعیفی، سلاحی نداری و چنگی و دندانی نداری. من یک تپانچه بر
~~روی تو زنم و این همه خلقان را از توبرهانم.»
~~گفت «ای شیر، نتوانی.»
~~گفت «چرانتوانم؟»
~~گفت «من از اینجا چیزی بر تو زنم، تو از آنجا چیزی بر من زن»
~~گفت «نزدیک آی - که میان من و تو دور است، دست من به تو نرسد.»
~~آدمی گفت «دست من به تو رسد.»
~~گفت «برسان!»
~~آدمی سنگ برگرفت، در قلاسنگ نهاد و بر میان دو چشم شیر زد هر دو چشم
~~بیرون آمد.

PageV01P070

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0071.png)

# شیر گفت «ای آدمی، مرا معلوم شد هنر تو. و آن چه حیوانات میگفتند راست
~~گفتند.»)
# پس آدمی آمد و دنبال شیر گرفت و میکشید.
# گفت «ای آدمی، چه میکنی؟ مگر مهار در بینی من خواهی کردن یا آهن در دماغم ms079
~~خواهی افکندن؟»
# گفت «نه. تو را پوست بکنم و گوشت تو به سگان دهم.»
# گفت «راین همه به چه میکنی؟»
# گفت «به تأیید الاهی. مرا عقل و هنر و چارهسازی داد که هیچ خلق را نداد.»
~~مقصود از این حکایت آن است که این از نعمت آفریدگار است، نه از هنر آدمی. و
~~لیکن گاو را صد چندان قوت است که آدمی را. و شرف آدمی به عقل است، نه به
~~صورت. پس، آدمی را سلطانی است در بر و بحر، تا ماهی را از دریا برآورد و مرغ را از
~~هوا به زیر آورد، فیل را اسیر کند، ثعبان را دندان بکند، قصرها سازد تا از باد و صواعق
~~وی را نگه دارد، سلاح ها سازد تا دشمنان را دفع کند، در همهی موجودات تصرف کند، از
~~حل و عقد و کیاست و زراعت و صناعات مختلف که یکی از آن هیچ حیوان نداند. این
~~همه نه به خود میکند - که به قدرت آفریدگار کند. و اگر خواستی، این همه هنرها در
~~بهیمهای بیافریدی. و آفریدگار چون خواهد، در ضعیف ترین خلق معنی آفریند. چنان
~~که در منج ضعیف این کیاست آفریند که خانههای مسدس سازد و انگبین آرد - که
~~همهی حکما خانهای چنین ندانند کردن.
# بدان که فرق میان آدمی و بهایم نه همین صورت است، یا آن که گویی «آدمی حیوان
~~ناطق، ضحاک، بکا.» زیرا که ابله و مجنون با وی شریکند. و لیکن فضیلت آدمی به عقل
~~است و تقوا. و آدمی مطیع عاقل بهتر از فریشته بود و آدمی جاهل و عاصی کمتر از
~~بهیمه بود. تا بدانی که آدمی را نوعی از شرف است بر فریشته، زیرا که روز قیامت
~~ملائکه خدمت مطیعان کنند. فرمود «ملائکه از در بهشت درمی آیند و سلام میکنند بر
~~مؤمنان.»)
# و بعضی از حکما آدمی را «عالم صغیر» خوانند و بعضی وی را «سلسل عالم کبیر»
~~خوانند، زیرا ms080 که جملهی معانی که در عالم است در آدمی موجود است از حواس پنجگانه:

PageV01P071

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0072.png)

~~صولت شیر و وتبت شتر، غدر و غارت گرگ، حیلهی روباه، بددلی گنجشک، جمع کردن
~~مورچه، سخاوت خروس، الفت سگ، زیرکی کژدم، اهتدای کبوتر. همهی چیزها به
~~دست سازد، همهی آوازها به دهان حکایت کند. در وی سرخی از نتاج آتش و سیاهی
~~از نتاج زمین و خون از نتاج هوا و تری از نتاج آب. استخوانش صفت سنگ دارد،
~~مویش صفت گیاه دارد و عقل و تمیزش خاص است بر دیگران.
# گویند مردمانی بازرگان به کاروانی فرو آمدند در صحرا و بادی سرد میآمد و
~~نزدیک بیشهای بود و آواز شیر میآمد. کاروانیان بارها را جمع کردند و چهارپایان را در
~~میان گرفتند و حرسی را نصب کردند تا به شب حرس میکرد و بانگ میزد.
# شیری در کاروان آمد تا صیدی گیرد یا بهیمهای. و دزدی دیگر از گوشهای درآمد. و
~~حرس بانگ میزد و شیر میترسید.
# دزد را ناگاه دست بر پشت شیر آمد. پنداشت که اسپ کره است. بر پشت وی نشست
~~و پاشنه میزد و در صحرا میدوانید. تا سحر بدانست که شیر است. شیر نیز ترسیده بود.
~~مرد فرو آمد و درختی دید. به آن بر شد.
# شیر میرفت خسته و کوفته و پهلوها دردمند شده.
# ناگاه، کپیای برآمد. گفت «ای شیر، از کجا میآیی؟»
# گفت «بازگرد که حرس تو را نبیند و پهلوی تو چنان نکوبد که از من کوفت.»
# گفت «حرس چه زهره دارد که پیش شیر آید؟ او را به من نمای تا او را چه گونه مقهور
~~کنم!»
# شیر گوید «بر آن درخت نشسته است و تو را میگویم با وی گستاخی مکن!»
# کبی نشنید و به درخت برآمد و بر شاخی نشست و در آدمی نگاه میکرد تا چون
~~فرصت یابد.
# آدمی شاخی برگرفت و سر آن حلقه کرد و در خایهی گبی ms081 افکند و بکشید و هر دو
~~خایهی وی سخت بگرفت و به درخت دربست و چوبی دیگر برداشت و بر پشت و
~~پهلوی کبی میزد. و کپی میگریخت و خایهی وی سختتر میافشرد و غریو میکرد، تا
~~سرنگون از درخت درآمد، به خایه آویخته شد و خونش از دهان بیرون آمد.
# چون به زیر افتاد، شیر گوید «ای بدبخت، از من عبرت نگرفتی؟ چند گفتم تو را که
~~حریف خود بشناس؟ او پهلوهای من بکوفت و مرا بدوانید. تو را چه تمکینی کند؟»

PageV01P072

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0073.png)

# گفت «ای شیر، من آدمی را از دور دیده بودم، ترکیب وی ضعیف یافتم، از هنر وی
~~خبر نداشتم.»
# مقصود از این حکایت آن است که آدمی شرف دارد بر همهی حیوانات و ظفر یافت
~~بر همه، به عقل و تمیز، تا فیل را از آب بردارد و شیر را از بیشه بگیرد و به زنجیر هر دو را
~~بسته دارد، عقاب را از هوا بگیرد و شاه بالش برکشد و از آن تیر سازد تا به آن از عقاب و
~~کرگس جان ستاند.
# بدان که عقاب مرغیست تند و وشکرده. آوازی دارد سهمناک، حمله برد منکر،
~~چنان که سوار را از پشت اسپ بیندازد. و من از شخصی شنیدم از مازندران که گفت
~~گلهی گوسفند می آمد از ولایتی. سگی در گله بود. و عقاب بر کوه آشیان داشت، گوسفند
~~میربود. سگ غریو میکرد و شبانان سنگ میزدند بر عقاب و تیر میانداختند و عقاب
~~را دور میکردند. پس، عقاب درآمد و سگ را بربود و در هوا برد و سگ غریو میکرد. تا
~~چندان ببرد او را که چون گنجشکی نمود. پس، وی را رها کرد تا بر کوه آمد و هلاک
~~شد.
# پس، این عقاب را آدمی بگیرد. و طریق صید او چنان بود که مرداری بیندازند و سه
~~مرد در چاهی پنهان شوند، نزدیک مردار. چون عقاب بر آن نشیند، یکی ms082 پای عقاب
~~بگیرد و یکی میان مرد بگیرد و سخت میدارد و یکی بال عقاب بگیرد و میبندد و
~~میکند. چون بالش بکند، عاجز گردد.
# پس آفریدگار آدمی را تمکین داد تا خلایق را مسخر کند و عاجز و مرگ را برگمارد تا
~~آدمی را عاجز کند.
# گویند که عنقا مرغیست عظیم و وشکرده. و مسخر سلیمان نمیشد و حیوانات جمله از
~~وی نفور می شدند.
# وی را پیش سلیمان آوردند. انواع حیوانات را دید در خدمت سلیمان، از شیر و فیل و
~~اسپ و شتر و گاو و گوسفند، همه مسخر آدمی شده. و مطعوم آدمی دید از گوشت
~~حیوانات و میوهها و حبوبهای مختلف. و ملبوس وی دید از پنبه و خز و ابریشم و

PageV01P073

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0074.png)

~~بیاورد که فرسنگی شعاع وی میرفت و پیش سلیمان بنهاد و او را گفت «از آفریدگار
~~بخواه تا مرا آدمی کند!»
~~سلیمان دانست که محال بود. گفت «آن سؤال من بکنم. و آفریدگار قادر است که
~~بکند.» و عنقا را ناامید نکرد.
~~روزی، با سلیمان میرفت، آهنگری را دید که تیغها و حربهها و تیرها و زوبینها
~~می کرد. گفت «این چیست؟»
~~گفت «آلات هلاک - که آدمی یکدیگر را به این هلاک کنند.»
~~پس، به در دکان جراحی رسید: محاجم و صنارها و کلبتین و مقراض دید. گفت «این
~~چیست؟»
~~گفت «آدمی را به آن دندان ها کنند و سعفهها شکافند و رگها زنند.»
~~پس از آن، به بیمارستانی بگذشت. بیماران را دید بعضی افتاده، بعضی نشسته: یکی از
~~قولنج مینالید، یکی از صرع، یکی از تب، یکی از یرقان و لقوه و سرسام و فالج و غیر
~~ذالک. گفت «این چیست؟»
# گفت «هفتاد گونه علتهای مختلف آدمی را باشد. در این خانه آیند و مقاسات و
~~صبر میکنند. یا نیک شوند یا بمیرند.»
~~عنقا چون این دید، برفت و جوهری دیگر - همتای آن - بیاورد و به سلیمان داد و
~~گفت ms083 «ای رسول خدای، استغفار میخواهم، تا آن سؤال نکنی - که نخواهم که مرا آدمی
~~کند.»
~~مقصود از این حکایت آن است که آدمی اگر چه گرامی است، رنجها و مشقت ها دارد.
~~و مرغی عمری بگذارد که نه صرع بیند و نه صداع، نه رخج سبل بیند، نه یرقان.
~~پس عنقا دستوری خواست و بازگردید و دیگر روی آدمیان ندید و در پس کوه قاف
~~رفت.
~~معلوم شد که آدمی را شرف به عقل است، نه به شخص و قوت و صورت.
~~و ما فصلی بگوییم در عقل.

PageV01P074

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0075.png)

~~بدان که عقل شریف تر همهی موجودات است و گویند جان مرکب عقل است. و عقل
~~جوهریست نوری، بسیط، محیط به چیزها و اول چیزیست که آفریدگار آفرید. پیش
~~از زمان و مکان. زیرا که زمان از عدد حرکات فلک ظاهر میشود. پس، هر چه پیش :
~~افلاک آفرید، نه در زمان آفریده باشد. و عقل چون خواهد که تمیز کند چیزها را. قعد
~~حواس کند و عقل علمها را از حواس طلب کند و نیک را از بد به حواس بداند. زیرا که
~~آن چه در آینه پیداست، عقل داند که آن هیچ نیست. و آفتاب را به چشم میبیند چندن
~~که جامی. عقل داند که آن بیش از آن است که آفتاب صد و شصت بار چند زمین است
~~که بر و بحر را به یک طرفت العین گرم کند. عقل داند چیزی که مقدار جامی بود، این همه
~~را گرم نتواند کرد. دیگر آن که مساحت زمین کند، مساحت را میداند و اگرچه ت
~~اشکالها پیش وی نبود. و چیزهای معقول زحمت نکند بر عقل، چنان که محسوت
~~زحمت کند بر حواس: چندان که نوری باهر که بصر را تباه کند و آوازی سخت که سمع 
~~تباه کند و طعام تیز و گرم که ذوق را باطل کند. اما معقول عقل را تباه نکند. و هر وصی
~~که ms084 چیزی در آن آید تنگ شود، مگر عقل که فراخ تر شود.
# بدان که قوهی مخیله هرگز تباه نگردد، زیرا که نه به آلتیست که مانده شود، چو
~~آلات قوهی محر که. زیرا قوهی مخیله روح نفسانیست که در بطن مقدمالدماغ است و نت
~~قوهی محر که اندامهاست. اگرچه جان مانده نشود، آلت مانده شود. چون سوری که
~~میراند: اگرچه سوار مانده نشود، اسپ مانده شود. پس قوهی مخیله همه روز و شمه شب
~~بر عمل خویش است - اگر به بیداری بود و اگر در خواب بود.
# بدان که جان را بر چند وجوه نهادهاند: روح طبیعی که در جگر است و به رگ
~~درمیرود و روح حیوانی که در دل است و به شریانها در میرود و روح نقسخ 8-
~~دماغ است و به عصبها میرود - به چشم رسد، بینایی دهد، به توسر رسه، سر
~~دهد، به دست رسد، گیرایی دهد. و روحی دیگر است آن را «روح ح سه* خو
~~آن فرق کنند میان اشجار و حیوان - که اشجار را حس نبوه و جبوار رح 6
~~روحی دیگر را «روح محر که» خوانند و یکی را «روم ناملفدی، مهیه« حو،، 26

PageV01P075

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0076.png)

~~خاص آدمی راست. و آدمی رانفس نامیه و حساسه و ناطقه و محر که، همه باشد. و از این
~~همه قوتها، هیچ را آن قوت نیست که مخیله را. و همه درمانند و روح مخیله درنماند. چشم
~~آن بیند که دریابد: چون دور شد، درنیابد. و قوهی محر که همهی قوتها به یکبار نتواند
~~کردن و مفکره همهی اندیشهها به یکبار نتواند کردن و حافظه همهی چیزها را به یکبار
~~حفظ نتواند کردن. اما قوهی مخیله قادر بود که چیزهای گذشته را حاضر کند و
~~صورتها پیش آرد: تا اگر خواهد، مردی را چندان که فیلی کند و مردی را چندان که
~~گنجشکی کند و مردی را که بسیار سر دارد یا حیوانی که بعضی از ms085 وی درخت بود و
~~بعضی مرغ بود و تصویر کند افعالها که هرگز نبود و نباشد - چون مردی که بر آسمان
~~رسد و استارهای که به زمین آید - و تصرف کند چنان که خواهد. و این قوت آفریدگار
~~در مخیله آفریده است.
~~بدان که در عالم از عجایبها عجبتر از جان هیچ نیست. و هر کسی در آن سخن
~~گفتهاند و همه از آن عاجزند که بدانند که آن چیست.
~~فرمود که «اگر از تو پرسند - یا محمد - که روح چیست، بگو که فرمان آفریدگار
~~است و شما علم آن ندانید، مگر اندکی.»
~~بعضی گویند این «اندک» مجهول است و آن عنایت باریست. و بعضی گویند که
~~معلوم است و آن را «ماسک الاجسام» گویند.
# و روح در آحجار نیاید، به سبب ضدیت - که جان لطیف است و سنگ کثیف است.
~~لاجرم، جان سنگ را حرکت ندهد. بعضی گویند جان قوتیست که در رطوبات آید و
~~تولد حیوانات در گوشت و غیره سبب رطوبت است. بعضی گویند این ماسک حرارت و
~~رطوبت است و این هر دو سبب نشو و نماست. بعضی گویند جان در خون آید، دلیل آن
~~که از مرده هیچ فوت نشود، مگر خون. بعضی گویند جان حرارت است - که در مرده
~~خون هست، حرارت فوت شد. بعضی گویند جان شعاعیست از عالم علوی، متصل
~~است به دل، و دل ینبوع روح است، به اعضاها میرساند - بر مثال چرآغی که در خانه
~~بود، همهی زاویهها و تاقها روشنایی دهد. و دل جان را می پراکند در تن و به تحلیل
~~بیرون میشود و دیگربار بازمی آید و چون مرد حرکتی زیادت کند و خویشتن را به
~~کاری دارد و برنجانآد، تحلیل آن روح بیش بود و ضعیف میشود، تا محتاج گردد که

PageV01P076

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0077.png)

~~بیاساید و بخسپد تا قوت جان با حال خود آید و آن چه بکاسته بود بازآید الی آجل
~~معلوم.
~~بدان که فعل جان ms086 در اجسام ساری و نافذ است و مستقل است به ذات خویش، نه
~~چنان که در هر عضوی بهرهایست مفرد. زیرا که اگر چنین بودی، عضوی را ببریدندی،
~~آن عضو زنده ماندی. و هر قوم روح را به نامی خوانند: بعضی «قوهی ناطقه» خوانند و
~~گبران و بجوس آن را «مدبر الاقرب» خوانند، یونانیان «فیض الاهی» خوانند، نصرانیان
~~«کلمت الله» خوانند و «روحالقدس» خوانند، عرب «ارواح طیبه وسکینه» خوانند، عجم
~~««تأیید الاهی» خوانند، آرسطاطالیس «عقل فعال» خواند. و فی الجمله، آفریدگار وی
~~رب العزه است. او بهتر داند که آن چیست. و هر که را روح بیشتر، فاضل تر. و این قوت
~~به هر کس که پیوسته تر، داناتر. و مرد باشد که چون در خواب شود، قوهی جان وی
~~چنان باشد که از آن بیداران.
~~شخصی گوید در خیمهای خفته بودم، در لشکر معتضد. کسی مراگفت «برخیز -که
~~مار افعی قصد توکرد.»
# از خواب درآمدم. افعی را دیدم، میان من و میان وی یک ارش. بگریختم.
# و جالینوس را ورمی در میان حجاب و جگر ظاهر شد. درماند از علاج وی. به
~~خواب دید که از میان انگشت خنصر و بنصر رگ بزند. برخاست و رگ بزد. آن ورم
~~و من شبی به خواب دیدم شخصی را که جبهی مخطط سپید و سیاه میدوخت.
~~خشتکی درمیبایست. از جامهای دیگر، پارهای بیاورد و به خشتک وی کرد.
# روز دیگر، آن شخص را دیدم آن جبه پوشیده. در آن نگه میکردم.
# مرا گفت «چه مینگری؟»
# گفتم «این خشتک نه از این جامه است.»
# گفت «نه. دیروز، من این جبه را میدوختم، تمام نبود، آن خشتک از جنسی دیگر در
~~آن دوختم.»

PageV01P077

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0078.png)

~~و معتمر ابن سلیان گوید در سفری بودم، سه نفر با من بود. یکی بخفت. چیزی چون
~~چراغی از بینی آن خفته بیرون میآمد و برفت تا به چاهی در شد، بعد از ساعتی بازآمد و
~~به بینی ms087 وی در شد.
~~مرد از خواب درآمد. «سبحان الله» می گفت.
~~پرسیدم «چه بود؟»
~~گفت «دیدم که در آن چاه گنجی بود.»
~~معتمر گفت رفتیم به آن چاه از قعر وی حجری برآوردند مدور، طوق زرین گرد آن
~~درآورده.
~~و معتمر گوید که پدرم گفت «جان چون چرخ است. از آن ریسمان باز کرده شود،
~~ولیکن از چرخ جدا نشود.»
~~و فیالجمله، کار جان بس شگفت است. و فصل دیگر بگوییم در این باب.
~~بدان که در ارواح سخن گفتهاند که محل وی کجاست و مرکز وی چیست.
~~گفت «جانها چون لشکریاند، یکدیگر را بازشناسند، الفت گیرند و هرگه یکدیگر را
~~نشناسند، میان هر دو خلاف است.» و گفت «جانها جمله در صور جمع میشوند تا قیامت
~~که آفریدگار بارانی بفرستد و اندامهای خلق برویاند و صور را دردمند تا روحها بیرون
~~آیند و در تنهای خود روند.»
~~و گویند که جان اشقیا به حضرموت برند، در چاهی که آن را «برهوت» گویند و کس
~~قعر آن ندیده است. اصمعی گوید شخصی از حضرموت گفت که هر وقتی گندی عظیم
~~برآید از برهوت، پس خبر آید که «ظالمی عظیم بمرد.» ابن عیینه گوید مردی به شب آنجا
~~بخفت، آوازهای منکر شنید، از آنجا بگریخت. ابوالمنذر گوید زنی آبستن آنجا رسید،
~~آوازی شنید، «یا دومه، یا دومه»، از آن ترس بچه را بیفکند.
~~و بعضی گویند که محل ارواح میان فلک است استاده، از وی مدد میرسد به زندگان،
~~و آن چه از زندگان فوت میشود به قرص ارواح میپیوندد.
~~و طفیل ابن عمرو اوسی به غزا رفت، به یمامه. به خواب دید که سر وی را بتراشیدند و

PageV01P078

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0079.png)

~~از دهان وی مرغی به در آمد و زنی وی را در فرج گرفت و پسرش وی را طلب میکرد.
~~تعبیر آن بکرد که «سر تراشیدن مرگ بود و مرغ جان بود و زن که مرا در فرج گرفت
~~گور ms088 بود و پسرم را همین حادثه بود.»)
~~پس طفیل شهید شد به یمامه و پسرش - عمر - جراحت یافت و در یوم یرموک
~~شهید شد.
# و مردی ابن سیرین را گفت «دیدم که مرغی از آسمان به زیر آمد و آن گه، یاسمین از
~~زمین برمی گرفت.»
# روی ابن سیرین زرد شد. گفت «هذا موت العلماء!»
# بعد از سه روز، ابن سیرین و حسن بصری از دنیا رحلت کردند.
# بدان که در عالم هیچ چیزی آن جلالت ندارد که جان دارد. و آفریدگار وی را شگفت
~~آفرید -- که در هر جسمی که رفت، زنده گردد: از آدمی تا مورچه. تا با وی بود، آراسته و
~~خوش بود، متحرک بود. چون جان از وی جدا شد، آن جسم بگندد و بگردد. و اگرچه
~~ملکی بود که همه از وی بگریزند.
# و بدان که جان از تن برود، جان به فساد نرود. و آفریدگار جان را جوهری آفرید
~~دراک، چیزها را بشناسد و دریابد بیمباشرت. پس چون حرکت و فعل روح چنان است
~~که به یک طرفت العین برسد به هندوستان و به آسمان رود بی آن که مفارقت کند از جسد،
~~محال نیست که آن باقی بود بعد از جسم و بداند چیزها را بعد المفارقه. و اگر نه چنین بود،
~~فعل وی شریف تر از ذات وی بودی. و محال بود که فعل شریفتر از ذات بود، زیرا که
~~فعل از فاعل ظاهر شود. و از این است که آدمی چون بمرد، به دانش کامل تر شود. همچون
~~که پسرکی از شکم مادر بزاد، کامل تر از آن است که در شکم مادر. و مرغ که از خایه
~~برآید، کامل تر از آن است که در خایه. و بچه چون بزاد و به فسحت جهان آمد، گرید:
~~پندارد که همهی جهان شکم مادربود. پس چون بداند که جهان فراخ تر از شکم مادر است،
~~در جهان آرام گیرد. به وقت مرگ، ms089 میگرید: پندارد که عالم دنیا بهتر است از عالم آخرت.
~~پس چون بمرد، این جهان در جنب آن جهان چنان بیند که شکم مادر در جنب دنیا.
# و بعد از این، ما یاد کنیم عجایب دل که منبع روح است.

PageV01P079

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0080.png)

~~بدان که دل آدمی عضوی شریف است و پادشاهی مکین. و معنی «لطیف» سریع الانقلاب
~~است: به کلمهای یا به اشارتی بد آزرده شود و به کلمهای لطیف به جای بازآید. و هر
~~آن چه که چیزی در آن نهند، تنگ شود. مگر دل: چندان که بیشتر در آن نهند، فراخ تر
~~گردد. و دل عضوی ست نازک. اگر به مرغی دهند که بخورد، سیر نگردد: گوشتی رخو. اما
~~آفریدگار چندان قوت داد وی را که نظرگاه وی آمد و آن چه به آن تعلق دارد صفت
~~نتوان کردن از حفظ وکیاست و غیره.
~~و بدان که کیاست و دانش را تفاوت است و دل به مشارکت دماغ بداند. و دل باشند که
~~ذکی تر بود از دیگری.
~~وبدان که علی مرتضا به کیاست موصوف بود. تا زنی و مردی پیش وی درآمدند. زن
~~دعوی کرد که «این مرد مرا بخواست.» و خدای را و ترابیع مسجد را گواه کرد.
~~علی گفت «برو، ای زن، گواه بیاور! و اگر نه، از چهار گوشهی مسجد خاک بیاور!»
~~زن برفت. ساعتی برآمد.
~~علی گفت «دیر می آید.»
~~مرد گفت «یا امیرالمؤمنین، تا به آنجا راهی دور است.»
~~علی گفت «اگر آنجا نرفتهای، چه دانی که دور است یا نزدیک؟»
~~مرد معترف گشت و تجدید نکاح کرد به شرایط خود.
~~و گویند انوشه روان عادل خشم گرفت بر بزرجمهر، وی را کور کرد.
~~پس، لوحی بیافتند به زبانی نبشته که کس نمیدانست.
~~انوشه روان گفت «بزرجمهر همهی زبانها و خطها را هم شناسد. اگر کور نبودی، آن را

PageV01P080

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0081.png)

~~ایاس ابن معاویه به حج بود. آواز سگی شنید.
~~گفت «راین ms090 سگ مسدود است.»
~~باری دیگر آواز کرد.
~~گفت ««این سگ مطلق است.»
~~چون بدیدند، چنان بود. از وی پرسیدند که «چون دانستی؟»
~~گفت «اول بار، آواز سگ از یک جانب میآمد. دوم بار، از دور و نزدیک میآمد،
~~بدانستم که وی را بگشودهاند.»
~~و گویند عربی به مهمان رفت از آن ابوالحسن ابن عبدالله. مرغی را بریان کرد. ابوالحسن
~~گفت من بودم و دو پسر و دو دختر و زن من و وی. عرب را گفتم «قسمت تو بکن!»
~~عرب گفت «الرأس للرئیس.» و سر به من داد. گفت «الجناحین للابنین.» وهر دو بال
~~به پسران داد. و عجز را به عجوز داد و ساقها را به دختران داد و سینه و پشت به یکبار
~~بخورد.
~~روز دیگر، وی را مهمان کردم و پنج مرغ به وی دادم. گفتم «قسمت کن، تاق!»
~~مرغ بر گرفت و گفت «آنت و امرأتک و دجاجة و ابنتاک و دجاجة و ابناک و دجاجة
~~و انا و دجا جتین.»
~~روز دیگر، پنج مرغ بریان کردم . گفتم «قسمتی جفت بکن!»
~~گفت «تو و دو پسر و مرغی چهار، و زن و دو دختر و مرغی چهار، و من و سه مرغ
~~چهار.»)
~~ما عجب ماندیم از زیرکی آن عرب بیابانی.
~~و از حکا یکی گوید چون از مادر بزادم، چنان دیدم که در ظلمتی رفتم، بعد از آن به
~~روشنایی آمدم. از مادر پرسیدم که «آن چه بود؟»
~~گفت «چون تو را بزادم، در زیر تشتی نهادم و به شغلی برفتم، تا بازپس آمدم و تو را
~~از زیر تشت برون گرفتم.»
~~و مقصود از این آن است که کیاست مختلف است. و باشد که قوهی حافظه یکی را
~~قوی تر از دیگری بود.

PageV01P081

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0082.png)

# و من شنیدم از مادر خویش که سنت من میکردند، طفل بودم و مردم ملامت
~~میکردند که «هنوز یکماهه نیست، بس خرد است.»
~~و من یاد دارم که پیری ms091 درآمد و داروی دانی برنجین بنهاد و میلی بر دست گرفت. از
~~چیزی دیگر خبر ندارم. و هنوز سهم از دارویدان در دل من باشد.
# و از حجاج ابن یوسف بازگویند که در ولایت خود ظلمهای بسیار کرد. چون عمرش
~~به آخر رسید، اندیشه کرد که دشمنان وی را بسوزانند. پس، غلامی را بخواند و با وی
~~گفت «من از دنیا رحلت خواهم کرد و تو رانایب خود خواهم کرد و مرا در فلان جایگاه.
~~دفن کن و گور من پنهان کن و مگذار که هیچ آدمی بداند و فلان صندوق را بردار و
~~خلعت بپوش و بر سر تخت من نشین!»
# وی قبول کرد. و حجاج مردم را بخواند و وصیت کرد که «هر کس که این جبه و
~~عمامهی من بپوشد، وی ولی عهد من است.»
# مردم قبول کردند. و بازآمد به خانه و دو مار را بیاویخت - یکی سرنگون و یکی سر
~~به بالا. و زهر از ایشان بچکید به چند روز. زهر بر آن جامه مالید و آن جامه را در آن
~~صندوق نهاد.
# تا آن روز که جان میداد، غلام را بخواند و به وی سپرد و گفت «چون شب درآید، مرا
~~دفن کن، چنان که کس نداند. و روز دیگر، آن جامه بپوش و به جای من نشین. و کس را
~~آگاه مکن از گور من!»
# چون بمرد و وی را دفن کرد، بازآمد و خلعت را بپوشید. آن زهر در وی اثر کرد. همان
~~روز بمرد. و کس ندانست که گور حجاج کجاست و وی را کجا دفن کردند. و این نوعی از
~~کیاست وی بود.
~~و بدان که اول عضوی که آفرید از آدمی دل بود و دماغ. زیرا که دل ینبوع حرارت
~~است و دماغ ینبوع حس و حرکت. ارادت و نشو اعصاب از دماغ است و آدمی به
~~اعصاب متحرک است. و نطفه که در رحم آید، اول چیزی، سه ms092 نقطه پیدا شود: اول دل،
~~دوم جگر، سیم دماغ بعضی گفتند اول جگر آفریده شود - زیرا که اصل غذا و منی از آن
~~است، به منزلت عروق اشجار. و لیکن دل به تقدیم اولاتر - که دماغ بآلای وی است و

PageV01P082

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0083.png)

~~جگر زیر وی بود و دل در و سط است: چون خورشید که سه فلک بالای وی است و سه
~~در زیر وی. و همهی اعضا را علل ها بود، مگر دل را- که دل طاقت درد ندارد و اگر وی
~~را آفتی رسد، حالی شخص بمیرد.
~~اما دل و جگر و دماغ همهی حیوانات راست، اما خاصیت عقل آدمی راست و کس
~~را نیست. و قلب خر را و سگ را نیز باشد. پس، درست شد که دل عقل است.
~~بدان که قوتها بسیار است: قوهی مدبره و مخیله و مربیه. و مدبره بر سه وجه است:
~~قوهی حیوانی و نفسانی و طبیعی.
~~اما قوهی حیوانی در دل بود -- گرم و خشک، از دل برمی آید و در عروقها میرود.
~~و همیشه این حرکت در دل بود.
~~و قوهی نفسانی در دماغ بود: هم گرم و خشک بود و به عصبها میپیوندد. و از
~~عصبها حس وحرکت ظاهر میشود.
# اما قوهی نفسانیه سه نوع است: ناطقه و حساسه و متحر که. و این همه از دماغ است.
~~و قوهی ناطقه سه نوع است: اول خیال است، در مقدمهی دماغ، دوم فکرت، در میان
~~دماغ، سیم حفظ، در مؤخر دماغ.
# و قوت سیم قوهی طبیعی. معدن وی جگر است. هم خشک و گرم بود. به وردها، به
~~همهی تن میرود. اما قوهی طبیعی سه است: مولده و غاذیه و مربیه. و مولده بزایاند و
~~غاذیه بپروراند و مربیه در جسم زیادت کند، تا چهل سال. آنگه، باستد. پس، میکاهد
~~تا عاجز شود، چنان که اول بار بود.
~~بدان که معدن حواس اعصاب است، زیرا که چون عصبی بریده شود، ms093 حس و حرکت
~~معدوم شود. و منبت عصب در دل است. و جمهور بر آنند که منبت عصب از دماغ است. و
~~عصب به دل پیوسته است، عصبی دقیق. اما آن سر که به دماغ پیوسته است قوی ست،

PageV01P083

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0084.png)

~~دلیل میکند که منبت عصب از دماغ است. و اعضای رئیسه است که یک یک بود - که
~~در کثرت وی نقص بود. زیرا که فعل صواب از یک رای خیزد - که اگر دو دل بودی یا
~~دو دماغ، خلل بودی. و منفعت جگر نمو و نشو است، منفعت دل حرارت اصلی ست،
~~منفعت دماغ حرکات و حس است. آفریدگار هر یکی را فعلی داد و همه را متضاد آفرید.
# بدان که حواس از دو گونه است: حواس ظاهر و باطن. اما حواس ظاهر: از همه
~~لطیف تر بیناییست، آن گه سمع، آنگه شم، آنگه ذوق، آن گه لمس. و هر چه ارضیت بر آن
~~غالب بود، وی را حس نبود - چون ناخن و موی و استخوان. اما حواس باطن: مصوره و
~~نامیه. وما اول حاسهی بصر یاد کنیم.
# آفریدگار چشم را به حکتی لطیف آفرید. قومی گویند که از چشم شعاعی پدید آید
~~که به آن جسمها و چیزها دریابد و محال است که در چشم چندین ضیا بود که همهی عالم
~~میبیند. بعضی گویند شعاعی از چشم به شعاع آفتاب پیوندد و دریابد. بعضی گویند
~~حدقه چون آینه است که صورتها در آن بنماید. و گویند نوریست به جان پیوسته و
~~جان آن را درمییابد و آن چه دورتر است، خردتر میبیند، زیرا که این رطوبت که آینه
~~است گرد است و مدور را برابری از مرکز بود. چون چیز دورتر شود، برابر جزو
~~کوچک تر شود، صورت وی اندر وی افتد. و آفریدگار چشم را مرکب کرد و سیاه و
~~سپید آفرید. و سیاهی و سپیدی سر همهی لونهاست. لاجرم، همهی آلوانها را قبول کند،
~~چنان که ms094 موم مهر خاتم را. پس، بازگردد و دل را خبر دهد.
~~و چشم محل ضیا است، لیکن به شب هیچ نبیند، تا آفتاب برآید، یا شمعی برآید، یا
~~شمعی که نایب آفتاب است حاصل بود. زیرا که هوا سیاه است و لطیف و نور آفتاب قبول
~~کند و چشم دریابد. و ظاهر میبینیم که آفریدگار این قطرهی آب را بیافرید و این نور در
~~آن نهاد و سیاه آفرید - که نور در سیاهی نیکوتر بود و چراغ و ماه در شب زیباتر بود. و
~~آن حدقهی سیاه را در سپیدی نهاد و پس، آن را غلافی آفرید و دو قسم کرد، تا همیشه
~~آن دو غلاف از بالا و زیر به وی فرو می آید و حدقه را جلا میدهد. و بر کنار آن دو
~~غلاف، دو صف موی سیاه آفرید چون مروحه، تا خاشاکها را دفع میکند. و موی
~~چشم هرگز سپید نگردد و اگر سپید گردد، چشم تباه شود.
~~و بدان که در چشم بد سخن ها گفتهاند. و در عرب، شخصی بود وی را «علی» گفتند،

PageV01P084

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0085.png)

~~کافران از وی درخواستند تا پیغامبر را به چشم بزند. بیامد و چشم بر وی زد. پیغامبر از
~~آن بیفتاد. آفریدگار وی را از آن نگه داشت.
~~و بدان که مثل چشم بد چون سمیست لطیف، ساری. از چشم برآید و کس نبیند و بر
~~آدمی آید، بی صدمه و بی ضربتی، و وی را هلاک کند. و ابن عباس گوید «چون طعام
~~خورید، از سگ و گربه دور باشید و اگر نه، چیزی به وی اندازید!» (و زن حایض چون
~~نزدیک شیر رود، شیر متغیر شود و بگندد. و بخاری از وی خیزد و در آن شیر نشیند،
~~چنان که کس نبیند.) و پیغامبر ماگفت «چشم بد شتر را دردیگ کند و مرد را درگور کند.»
~~در عرب، شخصی بود بدچشم، آواز بول شنید از پس دیوار. گفت ms095 «شیر بسیار
~~می دوشند.»)
~~گفتند «پسر توست که بول میکند.»
~~گفت «وا ابناه - که دیگر بول نکند!)»
~~و چنان بود که بول وی بسته شد و بمرد.
~~اصمعی گوید یکی را دیدم مردم وی را نفرین میکردند که بدچشم بود. از وی
~~پرسیدم که «چه گونه است؟»
~~گفت «حرارتی بینم که از چشم برخیزد. بر هر که آید، هلاک کند.»
~~و شخصی دیگر آواز دوشیدن شیر گاوی شنید. گفت «این گاو از آن کیست؟»
~~مرد بترسید. گفت «از آن فلان کس.»
~~هر دو هلاک شدند.
~~این مقدار در این فصل کفایت بود. و مثل این چنان است که نفس اردرها - که

PageV01P085

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0086.png)

# و سمع نعمتی عظیم است، زیرا که کوری بهتر از کری بود. و در عالم، هیچ بر دل و جان
~~محبوب تر از سماع نیست. و تا یکی آواز خوش بشنود یا ارغنی که ساختهاند، چه اثرها
~~کند در دل! تا آن طفل که در گاهواره بود، رنجی دارد، نخسپد و نیارامد و پستان درنگیرد،
~~تا مادرش زمزمه و آواز نرم به ایقاعی موزون آغاز کند، طفل بشنود و بیارامد. و شتر راه
~~میرود گرسنه و تشنه و مانده گردد و در رفتار تقصیر کند، حادی آوازی به شعر بردارد
~~به وزنی راست، شتر بشنود، قوت دل وی زیادت گردد، ماندگی از وی برود و رنج راه
~~فراموش کند و به رفتار آید.
~~گویند که قباد و قیصر هر دو آشتی کردند. قیصر خواست که هدیهای فرستد به قباد.
~~گفت «چه خواهی؟»
# گفت «آن چه به دل سود دارد و جان فزاید.»
# قیصر تمثالی زرین کرد بر صورت دختری، به وی فرستاد.
# قباد گفت «این را چه کنم؟» به چشم حقارت به وی نگه کرد و آن را بنهاد.
# چون شب درآمد، به وقت معلوم، آوازی از آن صورت برخاست که هر که آن
~~میشنید خواب بر وی میافتاد. و به وقت صبح، آوازی میداد که شنونده ms096 را طرب
~~میافزود. قباد این صورت را عزیزتر از همهی گنجها داشتی.
# و بدان که آرغن در ولایت روم ساختند. و صنعتی عجب و صوتی دارد عالی، بر جملهی
~~ایقاعهاوآغانیها نهاده. وگویند اگریکی بشنود که هرگز نشنیده باشد، بمیرد. و آن کس که
~~خواهد که آن شنود، گوشهارا پیندد مدتی واندکاندک بازگشاید و میشنود تا عادت کند.
~~و بدان که آواز آرغن و بربط و چنگ در شرع جایز نیست، اما از طریق حس در آن
~~که خوش است منکر نباید بودن. و شنیدهام که فیل را چون که بگیرند، علف نخورد و
~~صعبی کند و نیارامد و لاغر شود. پس، خنیاگر را بیاورند تا پیش وی سماع کند، تا طبع
~~فیل بیارامد و آسایش یابد و علف خورد. و شیر سیاه تند بود و صید کردن وی صعب
~~بود. خنیاگر را بیاورند و بربط و سرنای زنند نزدیک بیشه و سلاحداران با تیر و ناوک
~~در پس خنیاگر باشند، تا شیر به آواز خنیاگر آرام گیرد، تندی را فراموش کند، تیرها به
~~وی اندازند و او را صید کنند.

PageV01P086

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0087.png)

~~گفتم «چه گناه کرده است؟»
~~گفت «هیچ گناه ندارد.»
~~گفتم «وی را بازگشای!»
~~گفت «نگشایم.» و دست من گرفته به صحرا رفت.
~~شتران را دیدم مرده.
~~گفت «این شتران از آواز این غلام بمردند - که آوازی خوش دارد و شعر خواند،
~~شتران از آن مدهوش گردند. نه آب خورند و نه علف، تا بمیرند.»
~~و این بر خلاف عادت فیل است.
~~و فی الجمله، آواز را و تأثیر آن را منکر بودن از جهل بود.
~~در روزگار قدیم، ملکی بود ظالم. وی را علتی بود. اطبا درماندند. و حکما و اطبا را
~~هلاک میکرد. تا عمر وی به سر آمد و در آن علت بمرد.
~~در آن عصر، حکیمی بود. به شب، سر گور وی باز کرد و شکم وی باز شکافت و
~~آحشای وی بیرون آورد تا ms097 بر علت واقف شود. جگر وی آماس داشت و سلعهای
~~متحجر شده بود چندان که اناری. آن را برداشت. و وی را دفن کرد. پس، آن سنگ را به
~~قدحی کرد و ادویهها در آن سرشتی. هیچ دارو در آن اثر نکرد.
~~تا وی را پسری داماد بود. مطربان آمدند و آرغن میزدند. و او تشتی پر جلاب کرده
~~بود و آن قدح را در آن نهاده. و مردم میخوردند. و آن قدح را طوقهای زرین کرده بود.
~~چون شب درآمد، طوقها را در تشت دیدند و قدح جمله گداخته بود از تأثیر آواز
~~ارغن.
~~حکیم بدانست که مداوای آن علت آواز خوش بوده است و آن ملک از آن غافل بوده
~~است.
~~و از این سبب در بیمارستانها مطرب دارند، تا بیماران را تسلی دهند و قوت حیات.
~~گویند که افریدون را علت سهر بود و خواب از وی رمیده بود. ملک روم کلباد به وی
~~فرستاد، با مردی که به سحرگاه گرد خانهی وی گردیدی و آن را میزدی.

PageV01P087

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0088.png)

~~افریدون راخواب بازآمد و بر آن بیاسود. و گفتی «آواز این کلباد پیش من عزیزتراز
~~مملکت من است.»
~~گویند اسکندر در ظلمات آمد، وحشتی حاصل بود و سهم تاریکی و سرما. پس، به
~~شب، آواز حزین شنیدی، چون روز بودی، آواز مطرب شنیدی: لشکر وی به آن آواز
~~آسودگی یافتند و روز و شب به آن بدانستند.
~~و ذوالقرنین جام گیتینمای از صندوق برآورد و میبرد تا روشنایی میداد. مرغی را
~~دید چندان که شتری، منقار دراز، هفت سولاخ در آن. گفت «تو کیستی؟»
~~گفت «من موسیقارم. ساکن این ظلماتم. حیوانات این ظلمات را مونس من باشم»
~~گفت «چرا بیرون نیایی؟»
~~گفت «نخواهم»
~~گفت «چرا؟»
~~گفت «چنان که تو ظلمات نخواهی، من روشنایی نخواهم. منشأ و مسکن من
~~اینجاست.»
~~پس، حکما را گفت «چه کنم که من بیرون روم و آواز این بشنوم؟»
~~حکما، بر منقار وی، ms098 کلباد ساختند و سولاخها کردند و باد افتاد، سازی نیکو آمد، تا
~~نایب موسیقار بود.
~~و ما فصلی بگوییم که دانستن آن شاید یا نه.
~~گویند امام الحرمین ابوالمعالی جوینی همهی علوم ها را دانست و عاملی کامل بود. و
~~سلطان ملکشاه محب او بود. و ابوالقاسم قشیری خصم ابوالمعالی بود و تتبع عثرات او
~~کردی. روزی، قشیری به بام جوینی آمد. جوینی چنگ را ساز میکرد و آوتار آن را
~~راست می ساخت. چند مرد را بیاورد تا آن را بدیدند.
~~روز دیگر، به محفل ملکشاه آمد. چون امام الحرمین درآمد، قشیری گفت «ای امام،
~~چنگ زدن حرام است یا حلال؟»
~~جوینی گفت «چنگ زدن حرام است، دانستن رواست.»
~~گفت «چه گونه؟»

PageV01P088

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0089.png)

~~گفت «به مثل، دو مرد چنگزن را خلاف افتاد. یکی سه طلاق خورد که تو خطا
~~زدی، دیگر گفت نزدم - که صواب زدم. آمدند پیش مفتی. مفتی نداند که آن ساز که وی
~~زد خطاست یا صواب است؟»
~~ملکشاه را عجب آمد و حرمت جوینی زیادت گشت و وی را یک ساعت از خود
~~جدا نکردی.
~~تا به مصاف قسطنطینیه رفتند. جوینی را با خود ببرد.
~~توفیل - ملک شام - پیغام فرستاد به ملکشاه که «شما را هنری نباشد جز جنگ و
~~غارت و غرق کردن و هیچ صناعت و کیاست شما را نباشد.»
~~ملکشاه درماند. این معنی بر جوینی عرض کرد.
~~جوینی پیغام فرستاد به توفیل که «هنر شما چیست؟»
~~گفت «علومهای باریک و طلسمها و دیبابا فی و نقاشی و مصوری. اما مرا
~~پاسبانیست که طبلک زند. اگر طبالان شما مثل آن بزنند، التماس شما مبذول دارم و از
~~دیگر هنرها درگذرم.»
~~و طبال بر سور آمد و طبل را بزد به وزن عجب.
~~طبالان ملکشاه آن بشنیدند، درماندند و گفتند «ما مثل این نتوانیم زدن.»
~~ملکشاه امام الحرمین را بخواند.
~~جوینی گفت «طبل را بیاورید!»
~~بیاوردند.
~~طبل را بزد و نوایی دیگر زیادت ms099 کرد - که طبالان توفیل عجب ماندند و مسلم
~~کردند که کس نتواند آن ساز را زدن.
~~و توفیل خراج قسطنطینیه به ملکشاه فرستاد.
~~گویند ملکشاه را با ملک روم منازعت بود. جوینی را به روم فرستاد به رسالت.
~~رومیان آرغنون بنهادند و به چهل مرد آن را میزدند تا مگر جوینی را مدهوش کنند.
~~جوینی برگذشت و در وی اثر نکرد.
~~پیش ملک روم آمد. گفت «ای امام، چه دل داری؟ مگر سنگین است - که ارغنون
~~در آن اثر نکرد.»

PageV01P089

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0090.png)

~~جوینی گفت «چندان طرب علومها در دل من است که طرب آرغنون در آن نگنجد.»
~~گفت «این دعوی عظیم است.»
~~جوینی گفت «ارغنون تو به چهل مرد میزنند و تباه میزنند. اگر خواهی، من درست
~~بزنم و تنها زنم»
~~ایشان را برانگیخت و تنها ارغنون را بزد، به وزنی که آن چهل مرد را مدهوش کرد. و
~~باز گردید.
~~چون به عقل بازآمدند، ملک روم را گفتند «این مرد مگر از جملهی فریشتگان است.
~~و ما جمله چاکر او شدیم.»
~~ملک روم گوید «من نیز با شما موافقم.» و جوینی را گوید «ملکشاه بزرگ است. من
~~ولایت روم را در کار تو کردم. اگر مصلحت بینی، من به نیابت تو این ولایت را نگه دارم
~~و خراج میگزارم»
~~پس ملکشاه گفتی «آن چه به شصت هزار سوار راست نشد، امام الحرمین راست
~~کرد.»
~~مقصود از این حکایت آن است که کار آواز و سمع عظیم است. و آفریدگار هر جا که
~~سمع و عقل و بصر را یاد کرد، سمع را مقدم داشت: «والله سمیع علیم. و هو سمیع بصیر.»
~~و ما پس از این، حاسهی زبان بگوییم.
~~بدان که زبان عضوی شریف است و ترجمان دل است. از سر زبان تا حلق، مخرج
~~بیست و نه حرف است. و از زبان بسیار کس به شاهی رسد. و از زبان بسیار کس هلاک
~~شود.
~~امیرالمؤمنین ابوبکر صدیق همیشه ms100 سنگی در زیر زبان داشتی. وی را گفتند «چرا
~~داری؟»

PageV01P090

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0091.png)

~~برفت و شیری را در بیشه بگرفت و شیر وی بدوشید و بیاورد. و ملک از آن عجب
~~درماند.
# این مرد در خود تکبر کرد. اعضای وی تنازع کردند. دست گفت «من دوشیدم.»
~~پای گفت «من آوردم.» دل گفت «دلیری من دادم.» زبان گفت «من کردم.»
# اعضاها گفتند به زبان «تو چه کردی؟»
# گفت «ببینید!» پس، ملک را گفت «بدان که این شیر خر است.»
# پادشاه درماند. مرد را بگرفت که هلاک کند.
# اعضاها درماندند و زبان را شفاعت کردند که «از این محنت ما را برهان!»
# پس زبان ملک را گوید «اگر خواهی که بدانی که شیر خراست یا از آن شیر، فیروزه
~~را در آن انداز. اگر بالای شیر برآید، از آن شیر بود. اگر به زیر رود، شیر خر بود.»
# پادشاه فیروزه در آن افکند. بالای شیر باستاد. ملک او را خلعت داد.
~~مقصود از این حکایت که برطریق مثل گفته آمد، آن است که کار زبان خطرناک است.
# و بدان که سخن خاص بنی آدم است. هر گروهی را لغتی دیگر است که گروهی دیگر
~~درنمی یابد، مگر به تعلیم، و آن زبان و آن کلام نگه میدارند و مندرس نمی گردد، الا زبان
~~یونان -- که غرق شدند و ولایت ایشان آب بگرفت، آن کتابت ایشان مبهم بماند و کس را
~~به آن وقوفی نیست.
# گویند که ملکی را این سودا بود که این لغتها از کجا آموختهاند مختلف - ترکی و
~~عربی و هندی و فارسی و غیرها. پس، چهل طفل را در حصنی کرد و شخصی را
~~زبان بریده بر ایشان گماشت تا ایشان را تربیت میکرد. تا هفت سال برآمد. پس، آن لال
~~را به زیر آورد. و هر روز ایشان را طعام می فرستاد. تا پانزده سال برآمد.
# چون ایشان را به زیر آورد، سخنی میگفتند با یکدیگر نه تازی بود، ms101 نه ترکی، نه
~~هندی. و ایشان میگفتند به الهام آفریدگار و وضعی که ایشان میدانستند. و فی الجمله،
~~هر کاری را اولی و ابتدایی بود.
# اما دهان. آفریدگار در آن حکتها آفرید. و دندانها راست کرد تا طعامها به آن
~~بخایند و بعضی بشکنند. در بن دندانها و اجزای گوشت وی چشمههای آب آفرید تا

PageV01P091

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0092.png)

~~طعام خشک را ترکنند تا به حلق فرو رود. و زبان بر مثال محرافی طعام در پیش دندانها
~~می آورد از آن سو. و بیرون سو، دو لب آفرید تا نگه دارد که طعام از دندان بیرون نیفکنند.
~~و قوتی جاذب در حلق آفرید که آب و طعام را به خود میکشد. و این قوت جذب
~~شگفتی است. و اگر قوت بلع و جذب ضعیف شود، طعام در حلق بماند و هلاک گردد و به
~~دست کس نباشد که آن را فرو برد. و تری آفرید در دهان تا به آن طعمها بشناسد. چنان
~~که شم نسیمی بود و بخاری که از اجسام برخیزد، به عصب بینی رسد، دماغ از آن خبر
~~یابد. و از این است که هر که را آب دهان بیشتر بود، دهان وی خوشتر بود و هر که را
~~رطوبت دهان کم شود، دهان وی گندد. و از این سبب دهان آهو و دهان طفلان خوش
~~بود و دهان شیر گندد - که رطوبتی کم دارد، از فرط حرارت.
# در حاسهی بینی قوتیست که بوی گل از بوی عود بداند و بوی سیر از سوسن
~~بشناسد و بوی مشک از کندس بداند. اما سمع از جوهر هواست و شم از جوهر آب و
~~ذوق از جوهر خاک و لمس عام است همهی تن را. و عصب که این حسها دریابد بر
~~همهی تن مشتمل است. چنان که بینی عصب است و زبان و گوش عصبند. اما بویها و
~~طعامها و لونها معانی است لطیف، روحانی، در اجسام آید و باشد ms102 که انتقال کند و با
~~دیگری رود، چنان که سرخی و سیاهی. و زرد آلو که سبز بود، پس زرد گردد. و انگور
~~که سپید بود، سیاه گردد. و مشک که بوی او اندکاندک برخیزد و نیست گردد. بعضی
~~گویند مشک را چون بوی برود، کوزهی سفالی نو آب درکنند و بریزند، پس مشک را در
~~آن کنند و چند روز بنهند، بوی رفتهی او بازآید.
# اما حس لمس آفریدگار شگفت آفرید از رحمت خویش، تا از حرارت و برودت خبر
~~یابد. و اگر نه چنین بودی، بعضی از اندام سوخته گشتی و مرد را خبر نبودی یا سرما
~~طرفی را تباه کردی و مرد را خبر نبودی. پس آفریدگار حس لمس آفرید تا آدمی را بر
~~خود تصر فی باشد - و انگشتی که دراز بود کوتاه نتواند کرد و کوتاه را دراز نتواند کرد و
~~لون سیاه خود را سپید نتواند کرد - و قدرت و عجز خود بداند.

PageV01P092

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0093.png)

~~این مقدار از خواص حکما آوردهاند که به تجربت یافتهاند:
# بدان که بر تن آدمی از موی کمتر نیست. اما آفریدگار در وی حکتها آفرید، از
~~ازینت و جمال و لطافت. و به آن بدانند که یکی را سر بتراشند، بینند که از حال جمال و
~~هیئت خود بگردد و نکالی بود. و کمترین مویها آن است که بر لب مژهی چشم رسته
~~است. اگر بریزد، چشم کور شود. اگر یک موی درگردد، حدقه را تباه کند. اگر یکی
~~بیفتد، به همهی حکما آن را باز جای نتوانند نهادن. و بالای چشم دو ابرو آفرید چون دو
~~خط مقوس کشیدهی سیاه که چشم را قوت دهد. اگر سپید گردد، نور چشم ناقص بود. و
~~حکما فرمایند کسی را که به صحرارود و برف باشد که چشم را سرمه کند و غلاف چشم،
~~ازیر و بالا، به سرمه سیاه کند تا نور چشم متلاشی نشود. و همهی جانوران را موی ms103 چشم
~~زیرین نباشد، مگر آدمی را که بر هر دو پلک موی بود. و آدمی چون بزاد آزرق چشم بود،
~~بعد از چند روز سیاه چشم گردد.
~~و آدمی را سینه فراخ است، دیگر حیوانات را محدب است. مرد را سی و دو دندان بود
~~و زن را سی بود. مرد تا هفتاد سال بچه زاید، زن تا پنجاه سال زاید، پس عقیم شود. مرد
~~به شصت سال پیر گردد، زن به سی سال پیر شود. مرد هرچند که پیرتر، خوشبویتر و
~~نورانی تر بود و زن هرچند که پیرتر، بدخوتر و زشتتر. و هیچ زن به دو دست کار نداند
~~کرد.
# استخوان آدمی اگر بر محموم بندند، تب ربع ببرد. اگر بر زنخ بندند، درد دندان بنشاند.
~~شیر و پلنگ از کاسهی سر آدمی ترسند. اگر دندانی از آن زن بر نقره نشانند و زن با خود
~~دارد، آبستن نشود. و همچنین، دندان کودک. و اگر کعب مرد پیر بر زن بندند، بار نگیرد.
~~اگر پوست روی آدمی بر سر چوبی کنند با خرقهی حیض، بادی سهمناک خیزد، تا به
~~زیر آورند.
# اگر زهرهی آدمی بر بثره مالند، ببرد. اگر حنف را با زهرهی آدمی بسایند و با انگبین
~~بر ناخن کنند، ورم ببرد. زهره را اگر به روغن گل زنی و زن برگیرد، درد رحم ببرد. اگر
~~زهرهی آدمی را بر اندرون مقعد مالند از حقنه، کفایت کند و اشکم براند.

PageV01P093

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0094.png)

# اگر نافهی کودک در زیادت القمر ببرند مدور، در زیر نگین زمرد نهند و بر حلقهی
~~زرین نهند، هر که را قولنج بود، در انگشت کند، نیک شود.
# اگر بول آدمی بر صوفی کنند، بر عضت الکلب نهند، رطوبتی مثل گوشت آب بیرون آرد
~~و نیک کند. و عضتالکلب را مداوایی بهتر از بول کهن نیست. اگر بول کودکان بر چشم
~~نهند، رمد و جرب ببرد و آبی روان کند از آن. و اگر بول ms104 کودکان در دیگ مسین
~~بجوشانند تا سدسی برود و در چشم کشند، سپیدی ببرد و یرقان ببرد و اگر سه روز
~~ناشتای به وی دهند تا بخورد چنان که نداند، نیک شود. اگر قوبا را و بهق را به منی
~~بمالند، قلع کند. اگر گمیز در بن درخت انگور ترش کنند، شیرین شود. اگر نفت سیاه در
~~بن درخت انگور کنند، سیاه شود. و به همدان، خون را در بن درخت انار کنند، شیرین
~~گردد.
# سرگین آدمی سود دارد آن را که فطر قاتل خورده بود. شربت وی دانگ سنگی: در
~~خمر کنند و بازخورند. و داروی خناق است. غایط اورام حلق را بنشاند. اگر یک
~~درم سنگ غایط در آب کنند، اسهال که مفرط کند بازبندد و فعل بیش باطل کند. (و بیش
~~سمی قاتل بود، از هند آورند) اگر عضهی آدمی که سم دارد غایط را بسوزانند و بر آن
~~کنند، سم را به خود جذب کند.
# ابرص که پای بر قدم شخصی نهد، تعدی کند. و در شهرهای روم ابرص را در عمران
~~نگذارند. رسن مصلوب مصروع را سود دارد تعلیق وی. خاک مدفون بر خفته افشانند،
~~دیر از خواب درآید.
~~بدان که آفریدگار بنی آدم را مختلف آفرید. و ما یاد کنیم أمم را که از ما دور افتادهاند
~~وغریب ترند وخواص بقاع.
# گویند از آن سوی مکران کوهیست آن را «جبل پلنگان» خوانند، در گل وی همیشه
~~صورت آدمی بود و اگر مردی پارهای گل بردارد، بشکافد، صورت آدمی ببیند در آن. و
~~این نادر است و در کتاب «بابل» یاد کردهاند. در آن گل، پیکر آدمی بود مصوز و اگر آن
~~گل را جمع کنند و به آب بگذارند اندک و بشکافند، در اندرون وی صورتی بینند. و این
~~نزدیک است به این آیت که «خلقکم من طین.»
~~و گویند از دست راست قسطنطینیه، دریاست، در ایام ربیع به جوش آید و سرهای

PageV01P094

![image ms105 file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0095.png)

~~آدمی و دستها و پایها با ساحل اندازد، هر سال، به وقتی معلوم. و کس نداند که آن
~~چیست. و در این ناحیت، از این معنی شگفتیها باشد.
~~و در ولایت جیلان، طینیست، از آن طین روباه و موش و خرگوش کنند و بسرشند و
~~در آفتاب نهند، در حرکت آید و بدود و آن گه بر جای بماند. و آفریدگار در گل لطیفهها
~~آفرید بی اندازه. فرمود «خلق الانسان من عجل.» و «عجل» گل باشد. و عیسا گل
~~بر گرفتی و از آن گل مرغی کردی و باد در وی دمیدی، آن گل بپریدی.
~~و بدان که آدمی را «انسان» گویند و «ناسی» آن بود که چیزها فراموش کند. چون به
~~رحم مادر آید، پشت پدر فراموش کند. چون به دنیا آید، رحم مادر فراموش کند. چون
~~به گور آید، دنیا فراموش کند. و در حق آدمی فرمود «فنسی.» - یعنی «عهد ما فراموش
~~کرد.)
~~روزی، قتاده میگفت که «من هرگز چیزی فراموش نکردهام.» پس، غلام را گفت
~~«نعل من بیاور!»
~~گفت «در پای داری.»
~~قتاده خجل گشت.
# تا بدانی دعوی کردن محمود نیست.
# و گویند مردی طفلی را بر دوش داشت، پیراهنی سرخ پوشیده و میگفت «کودکی را
~~که دیده است بر این صفت؟ - که از من گم شده است.»
~~گفتند «بر دوش داری و می جویی؟»
~~این مقدار گفته آمد از قول حکما در خواص آدمی.
~~و ما فصلی بگوییم در خواص زنان.

PageV01P095

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0096.png)

~~بدان که آفریدگار زن را بیافرید از بهر راحت مردان و از بهر بلای مردان. پیغامبرگفت
~~«هیچ فتنهای پس از من بتر از فتنهی زنان نیست بر مردان.» و عقل عزیز ترین
~~چیزهاست و از زن دریغ داشت. و زنان عورتند و چارهی ایشان جز در خانه نگه داشتن
~~هیچ نیست.
# عقیل ابن علفه راگفتند «دختر را به شوهر ده - که زن گوشت است و سگان قصد آن
~~کند»
# گفت «من دختران ms106 گرسنه دارم تا بطر نکنند و برهنه دارم تا بیرون نیایند.»
~~و زن را حال از چند وجه بیرون نباشد: یا شوهر دارد و مدتی با وی بود، یا شوهر
~~ندارد. بر هر حال، هر گه مردی بیند، شهوت مردهی وی به حرکت آید - اگر چه زنی بود
~~که از آن دیندارتر نبود. چندان بس که با مردی خالی شد، از وی ضعیف تر و رسواتر کس
~~نباشد. سعید ابن مسلم گفت که «اگر هزار مرد زن مرا برهنه ببینند، چنان زیان ندارد که
~~زن من مردی را بیند.» زیرا مردان را شغف به زنان کمتر از شغف زنان بود به مردان.
~~روزی، انجشهی حادی شعر میخواند به آواز خوش. پیغامبر گفت «آبگینه را
~~نشکنی!»
# مثل زد زنان را به آبگینه. یعنی زنان حاضرند و میشنوند، طاقت آواز تو ندارند. و
~~آبگینه سریع الانکسار بود.
# و هر زن که مفسد شد، هرگز مصلح نگردد. و همچنین، مثل زنان به استخوان پهلو زد
~~- که در آن استخوان هیچ منفعت نبود و کج بود، راست نشود، و اگر راست کند، شکسته
~~شود.
~~وچون آفریدگار حوارا آفرید از پهلوی چپ آدم به نشتر، جبرئیل آمد و استخوانی
~~کج به وی نمود.
~~گفت «آن چیست؟»
~~گفت «کج است. از وی چشم راستی مدار!»

PageV01P096

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0097.png)

~~و پرسیدند حکیمی را که «بهترین زنان کیست؟»
~~گفت «آن که از مادر نزاد.»
~~گفت «چون بزاد، بهترین ایشان؟»
~~گفت «آن که بزاد و جان را بداد.»
~~یعنی که در هیچ زن خیری نیست.
~~دیگر: محمد ابن سیرین را گفت «زنی بخواستم و در خوابش دیدم که سیاه بود و
~~کوتاه.»
~~گفت «نگه دار این زن را- که نیک است: سیاهی مال بود و کوتاهی، زود بمیرد. و
~~بهترین زنان آن است که زود میرد.»
~~و از آن مرد احمق تر نباشد که بر زن ایمن بود و گوید «این زن پیر است» و یا «زشت
~~است).
~~و سلیمان چون ms107 بفرمود که صخر جنی را بگیرند، وی را بگرفتند، در راه میآمد،
~~بخندید.
~~گفت «چرا می خندی؟»
~~گفت «یا رسولالله، مردی سر استری در سبویی بست و بنشست و بول میکرد. استر
~~سر بکشید، سبوی بیفتاد و استر بگریخت. از عقل آن مرد عجب داشتم که ندانست که
~~سبویی استری نتواند بداشتن.»
~~سلیمان گفت «زنان بیشترند یا مردان؟»
~~گفت ««زنان.»
~~گفت «چرا؟»
~~گفت «آدمی نیمی نرند و نیمی مادهاند و هر نری که به فرمان ماده بود و آن مرد که بر
~~زن اعتماد کند، از زن کمتر بود.»
~~و گویند که آر سطاطالیس روزی نشسته بود، جمعی زنان بگذشتند. گفت «اینها
~~ملک الموتند.»
~~گفتند «چه گونه؟»

PageV01P097

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0098.png)

~~گفت «ملک الموت یک بار جان بستاند در عمری و زن به روز مال ستاند و به شب
~~جان ستاند.»
~~و از مدح زنان بیش از این ندانم که آفریدگار فرمود «زن را از بهر مرد آفریدم تا با
~~وی آرام گیرد و از وی فرزند زاید.» و اگر هر فتنه که در جهان بود بحث کنند، نتیجهی
~~شومی زنان بود: محنت خروج آدم از بهشت حوا بود، محنت هاروت و ماروت زهره، محنت
~~یحیاابن زکریا زنی بود، محنت داوود زن اوریا بود، محنت یوسف زلیخا بود، محنت حسن و
~~حسین شهر بانو بود. اگر از این جنس حکایات گویم، دراز گردد. و این قدر کفایت بود.
~~فرات ابن حیان را دختری بود. به خواب دید که سه علم را بشکست. ابن سیرین
~~گفت «سه شوهر بکند بزرگ و هر سه کشته شوند.»
~~یزید ابن مهلب را بکشتند. پس، حسن ابن عثمان ابن عوف را به شوهر کرد. روزی،
~~میان هر دو خصومت افتاد. زن گفت «تو را بکشند.»
~~حسن گفت «چرا؟»
# گفت «من خوابی دیدهام.»
~~حسن سه طلاق وی بداد.
~~عباس ابن عبدالله ابن حارث را به شوهر کرد. وی را بکشتند، میان حیره و کوفه.
~~و از حیوانات، شومتر ms108 از موش نیست. و سگ مردارها را بخورد و موش را بنخورد. و
~~موش در خواب زن باشد.
~~حکا گویند که کزدم چون زنی را بگزد، چون جماع کند، درد وی ساکن شود.
~~بدان که زنان نیک باشند، ولیکن اندک باشند. و قوام عالم به ایشان است و مردان را از
~~ایشان زایند و حق تربیت و شیر دادن و حضانت دارند. اگر نه ایشان اطفال را تیمار
~~دارند، که تیمار تواند کردن؟ و باشد که در میان زنان زنی بود که چندان عقل و کفایت دارد
~~که به صد مرد ندارند.
~~و شیرین زنی بود کامل از اولاد ملوک روم. کسرا آپرویز - ملک عجم - وی را
~~بخواست و به وی شغفی داشت و مالها و گنجها بنهاد.

PageV01P098

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0099.png)

# چون شیرویه پدر خود را بکشت، طمع در شیرین کرد.
# گفت «من حلال نباشم بر تو.»
# شیرویه مال و خزینههای وی به غارت ببرد و بهتانها نهاد بر وی.
# جملهی ترتیبها بساخت و خود را از بهتانهای شیرویه پاک گردانید و کشندگان
~~اپرویز را بداد کشتن و تبرای خود بجست و مال خویش که به غارت برده بود باز ستد و
~~بر مستحقان نفقه کرد. دستوری خواست که «بر سر تربت کسرا اپرویز روم و امانتی
~~دارم، به او سپارم.»
# بر سر مرقد آمد و به روی درافتاد. و انگشتری داشت پرزهر، آن را بخورد و جان
~~بداد. و به نام نیکو و دامن پاکی از دنیا رحیل کرد.
# و سپاه شیرویه بداعتقاد شدند در حق شیرویه. تا مدتی نزدیک، وی را بکشتند.
# حکما گویند بوی زن حایض زیت و کامه را تباه کند. و اگر زن حایض به مبقله
~~بگذرد، ترهها را تباه کند. اگر به خیارستان بگذرد، تلخ گردد. اگر زن حایض به سداب
~~بگذرد، خشک شود. اگر حایض در آینه نگرد، تاریک شود. اگر به کندوج انگبین
~~بگذرد، زیان صعب کند. و جماع با زن حایض دل ms109 کور کند و فرزند ابله زاید. و
~~جانوریست آن را ذراریح خوانند، اگر یکی آدمی بخورد، بمیرد - که سمی قاتل است:
~~بوی زن حایض به ذراریح رسد، بمیرد. اگر حایض دست بر مصروع نهد، ساکن گردد. اگر
~~خرقهی حیض بر سر چوبی کنند و اشارت به آتشی عظیم کنند، بمیرد. اگر خرقهی حیض
~~بر دنبال کشتی بندند، باد زوبعه از آن بگریزد. و شنیدم از اهل «انجیل» که دریای محیط
~~بنالید از جانوری که آن را «تنین» خوانند که دریا را زیر و زبر میکرد و حیوانات را
~~میخورد. آفرید گار به وی نداکرد که «ای دریا، شکر کن که در توزن نیافریدم و تو را به
~~زنی بد مبتلا نکردم.»
~~حکما گویند اگر زن حایض برهنه گردد و از قفا بازافتد، هیچ سباع گرد وی نگردد و
~~اگر سرما سخت بود، سرما ساکن گردد. اگر دختر عذرا زنی حامل راگوید «اگر بزادی،
~~والا تو را به شتری بندم و در بیابان رها کنم،» حالی بزاید. و زن حایض را اثرها باشد. و
~~جهودان گرد حایض نگردند و نان به سر چوبها به ایشان دهند.
~~و این سخنها هیچ گزاف نبود و از سر تجربتی گفتهاند.

PageV01P099

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0100.png)

# گویند که در شهر حضر، در زمین جزیره، حصنی محکم بود، هرگز کس آن را
~~نتوانست ستدن. ملک شاپور ذوالاکتاف خواست که بستاند. چند سال جنگ کرد. وی را
~~گفتند که «حیض زن ازرق چشم بستان و با خون کبوتر بیامیز و بر رق ریز و در گردن
~~فاخته بند و بر سور شهر حضر افکن!»
# وی چنان کرد. حالی، اساس حضر بیفتاد و بناها ازیکد یگر جدا شد و حضر را بستد.
# و هندوان از حیض زنان کارهای عظیم کنند و دعویها کنند. این مقدار اینجا کفایت
~~بدان که آدمی را چون خصی کنند، طبع وی بگردد: نه به درجت فحلان بود، نه به درجت
~~زنان. و هر جانوری را که ms110 خصی کنند، گوشت وی سبک گردد و بدخویی از وی برود و
~~صنان و گند وی کمتر شود. اما آدمی را چون خصی کنند، تند شود و دراز گردد یا کوتاه،
~~یا فربهی فربه، یا لاغر لاغر. و دل وی رقیق گردد و بسیار گرید و چون خشم گرفت،
~~دیر راضی شود. و اگرچه آلت شهوتش باطل شود، شهوتش یکی صد شود. و معدهاش
~~گرم گردد و موی اندامش بریزد. حکما گویند خصی را اندام ها نرم شود و عصبش سست
~~گردد. و باشد که حدث کند و بول کند در فراش. و هرگز زن و خصی اصلع نگردند. و
~~اندک خورد ولیکن بسیار خسپد. و آوازش ضعیف گردد. اگر مرد را ریش بود، وی را
~~خصی کنند، ریش بیفکند. و موی ابرو نیفکند، زیرا که ابرو از شکم مادر آورده است. و
~~ازن باشد که لحیه دارد، چون حیض بدید، منقطع شود. زیرا که موی از خون روید.
~~و محمد ابن راشد را دختری بود، ریشی تمام داشت. شبی، به عروسی رفت. زنی فریاد
~~کرد که «این مرد است.»
# زنان غلبه کردند و قصد زدنش کردند. وی عاجز شد. فریاد میکرد «من زنم.»
~~نشنیدند.
~~عورت را برهنه کرد تا وی را بگذاشتند.

PageV01P100

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0101.png)

~~و بدان که خصی را هوس بود به کبوتر و صید. و اول کسی که خصی کرد نصارا بودند
~~- که فرزندان را وقف کردند بر کنیسهها تا شهوت ایشان را رنج ننماید. و اگر کسی گمان
~~برد که خصی زن را دوست ندارد، خطا پندارد.
~~ابوالمبارک صابی خصی بود و صد سال عمر وی بود. ابن عباد گوید در حالت مرگ
~~افتاد، ما را گفت «من خصیام و عمرم به آخر رسید و در این حالت، آواز زنی به گوشم
~~رسید، جگرم بگداخت و عقلم زایل شد و میخواهم که پیش من آمدی. من چنینم، به
~~دیگران چه گویی؟»
~~و بدان که خصی مخنث نبود ms111 و متهور باشد و دراز عمر، از قوت اصلاب و کم ریختن آب
~~پشت. و لیکن احتلام بیند و جماع کند و دیر فارغ گردد و رانهاش سنگی بود، آبش دیر
~~آید و القاح نکند. و این همه زنان دوست دارند. و خصی لواط باشد.
# و در قبیلهی ربیع، خصیای بود نام وی اثیر. روزی، سید وی بر بام بود. نگه کرد. اثیر
~~را دید که با گوسفند لواطه میکرد. خواجه را بدید. بگریخت. وی را دریافت. و آن شب،
~~به گور خفت.
# این قدر از بهر آن گفته آمد تا آدمی را مثله نکنند - که قطع آلت نسل مبارک نبود. و
~~فحل را به آن که خصی کنند و آلت شهوت ببرند، از شهوت و مردی نیفتد.
# گویند که معاویه روزی در پیش میسون بنت بجدل رفت - مادر یزید. خصیای با
~~وی بود. میسون روی را بپوشید.
~~معاویه گفت «از خصی پنهان شدی؟»
# میسون گفت «بدان که عضوی از اندام وی ببریدند، حرام حلال شود؟»
# و بدان که خصی چون از حبشه بود، عفتی و آرامی ایشان را حاصل میشود که رومی
~~را نشود. اغلب خصیان حبشه صاحب فرمان شوند.
# حکما گویند خصی را که در خواب بینند، فریشته بود. و یکی گوید «خصی در خواب
~~به که در بیداری.» و مار را در خواب بینند، بهتر که در بیداری. به حکم آن که ماردر
~~خواب مال بود.
~~و ما یاد کنیم گروه عاد را که بر چه صفت است، تا صنع کامل آفرینده بدانی.

PageV01P101

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0102.png)

~~اما گروه عاد موصوف بودند به قهر و استیلا و قامتهای عظیم. آفریدگار هود را به
~~ایشان فرستاد. عاصی شدند و از کوهها خانهها ساختند. آفریدگار باد را بر ایشان
~~گماشت تا همه را هلاک کرد.
# و از این نسل، گروهی در شهر آریحا بودند. موسا یوشع ابن نون را به ایشان فرستاد.
~~ایشان یوشع را و قوم وی را بگرفتند و ms112 در آریحا بردند و به کوچکی ایشان میخندیدند و
~~گفتند «به چه دلیری، قصد اریجا کردید؟» پس، همه را به در کردند.
# و در ولایت ایشان، باغها بود و میوههای بسیار. تا به چند مرد اناری بر گرفتندی، بر
~~چوب بسته، و به دوشها میکشیدندی. پس، یکی پیش موسا آوردند و صفت میوههای
~~ایشان میگفتند. موسا بترسید. و ایشان گفتند «ما در آریحا نیاریم رفتن تا این عادیان
~~جباران آنجا باشند.»
# آفریدگار گفت «حرام کردم بر ایشان که در آریحا روند، تا چهل سال!»
# پس، چهل سال در تیه بماندند و راه پس و پیش نمیبردند و روزی تا شب راه
~~کردندی، پس هم با جای خیمه زدندی، تا همه هلاک شدند، میان شام و مدین. و هارون
~~در آن تیه وفات یافت.
# پس موسا به در آمد و قصد اریحاکرد - و اغلب لشکر وی هلاک شده بود -و آریحا
~~بستد.
~~* اما عوج ابن عنق شخصی بود عظیم مادر وی دختر آدم بود. و عوج با در سرای آدم
~~زاد. و عمر عوج سههزار سال بود و بماند تا روزگار نوح. وی را در کشتی نگذاشت. و آب
~~طوفان تا کمرگاه وی بود. و جباری عظیم بود. در مشرق و مغرب و بر و بحر گردیدی. تا
~~روزگار موسا بماند. به تیه رسید. موسا را دید با قوم وی. کوهی برداشت دو فرسنگ
~~درازا، تا بر سر ایشان زند. مرغی بر سر آن کوه نشست و منقار بر آن زد، کوه در گردن
~~عوج افتاد. موسا عصا بر کعب عوج زد. بیفتاد و جان بداد. و این از معجزهی موسا بود که
~~این جبار رابر دست وی هلاک کرد.

PageV01P102

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0103.png)

~~و آفریدگار از این جنس عادیان آفرید. تا گویند که در زمین لهاور، دو زانو یافتنداز
~~آن آدمی: یکی زانو دهقان انبار کرده بود از آن گندم و آن زانوی دیگر پولی ساختند و بر
~~سر آن صدهزار مرد ms113 و چهارپا رفتی و در زیر وی نهری عظیم.
~~در ولایت یمن، انگشتری ای یافتند چندان که سر آدمی به آن در شود. آن را به عمر
~~ابن خطاب فرستادند. آن را بدید. بگریست و گفت «بترسید از خدایی که قومی آفریند
~~که انگشت ایشان چندان بود که کمرگاه ما و ایشان را هلاک کرد.»
~~و در اسکندریه، دندانی یافتند از کلهای بیفتاده. سی من بود. پیش ملک
~~اسکندریه آوردند. گفت «شگفتی دیگر میبینم. این دندان کودکیست. به سبب آن
~~که تیز است و آبدار. و اگر دندان پیری بودی، سرش پهن بودی و رنگش زرد
~~بودی.»
~~گویند شخصی از عادیان مانده بود تا عهد عزیز مصر. و عزیز مصر او را با خود
~~داشتی. روز عید، او را بیرون آوردندی و بالای عزیز باستادی: قامت بلند و دو دندان
~~مانند ناب فیل از دهان بیرون آمده. مردم را از آن هولی به دل رسیدی.
~~یوسف چون آن دید، در چشم او نمی آمد - که عظمت یعقوب دیده بود.
~~چون برادران او بازگردیدند و یعقوب را در آوردند، عزیز وی را بدید، عظمت او در
~~دل عزیز کار کرد، او را بر تخت نشاند.
~~عادی به سجود رفت و پیش یعقوب باستاد.
~~یعقوب عادی را گفت ««تو را چند سال عمر است؟»
~~گفت «من دیدم که تو از پس ابراهیم می رفتی.»
~~گفت «من از پس اسحاق می رفتم.»
~~گفت «نه. از پس ابراهیم می رفتی.»)
~~یعقوب خشم گرفت و گفت «إن کنت کاذبا سقطت لیتک!»
~~عادی را ریش بیفتاد.
~~پس عزیز او را بیرون کرد.
~~و مقصود یوسف از خواندن یعقوب به مصر این بود که عظمت یعقوب ظاهر کند و

PageV01P103

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0104.png)

~~رونق عادی شکسته شود. و مصریان را معلوم شد که یعقوب از عادی عظیم تر و
~~باحمیت تر بود.
# به روزگار انوشه روان عادل، در کتابی یافت که آفریدگار دارویی آفریده است که بر
~~مرده ریزند، ms114 زنده گردد. و در آفاق میجست، نمییافت. وی را نشان دادند که «در
~~ولایت سرندیب، مردیست بر کوه سرندیب، عمر دراز دارد، از مردمان متقدم. مگر او
~~بداند که این دارو چیست.»
# انوشه روان مالهای بسیار بداد و کس فرستاد به ولایت سرندیب.
# به ولایت سرندیب رسید، احوال این مرد میپرسید. گفتند «شخصیست
~~عادی. روی ننماید. به ناگاه وی را ببینند. هیکلی سهمناک دارد. و بر کوه رهون
~~باشد.»
# این مرد رفت و تفحص میکرد، تا وی را دید در شعبی از کوه: مردی سیاه،
~~چندان که نیزهای بالای وی، دو ناب از زیر لب بالا برآمده، بینی چندان که یک
~~آرش. از وی پرسید. سخن او هم فهم نمیکرد. تا هندویی را برد و پرسید از حال این
~~دارو.
~~گوید «این دارو من میدانم. و آن نیست مگر حکت- که دلهای مرده زنده کند.»
# پس، در روزگار گذشته، از این شکل عادیان بودند.
# گویند که اسکندر را چهل زن بود عادی، پیشرو لشکر بودندی و لشکر دشمن او
~~ایشان شکستندی.
~~و سبب آن بود که اسکندر دو جزیره دید از جزایر خالدات: یکی پراز مردان و یکی
~~پر از زنان. و گفتندی هر سال به یکدیگر رسند و زنان آبستن گردند. چون بزایند،
~~دختران را میدارند و پسران را به جزیرهی مردان فرستند.
~~اسکندر را خشم آمد و قصد کرد که ایشان را از جزیرهها به زیر آرد و اسلام بر ایشان
~~عرض کند. ایشان طاعت وی نداشتند. بسیار بکوشید. لشکر اسکندر از آن زنان
~~می گریخت و مردان مطیع شدند.
~~اسکندر درماند. نامهای نبشت به ارسطاطالیس که «دو جزیره یافتم، در یکی مردان

PageV01P104

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0105.png)

~~و در یکی زنان. و از دست زنان فرو ماندم و لشکر من بشکستند. در این باب چه
~~فرمایی؟»
~~جواب آن نبشت که «با این زنان کارزار مکن - که اگر تو ایشان را بشکنی، فخری
~~نباشد و اگر ایشان تو را بشکنند، عیب باشد. ms115 مصلحت آن است که با این زنان صلح کنی
~~و بازگردی.»
# چون نامه به اسکندر رسید، کس فرستاد به جزیرهی زنان و گفت «من از پیش شما
~~برخیزم، به شرط آن که چهل زن از شما در خدمت من باشند و جواب دشمنان من دهند.»
~~بر این شرط، زنان به زیر آمدند. و هر یکی چنان بود که اسپی از میان پای ایشان
~~بیرون میرفت و در هیچ خرگاه و خیمهای نمی توانستند رفتن. در هر مصاف که رفتندی،
~~اسپان و ستور از ایشان برمیدی. اگر خصم در دست زنی افتادی، به جز آن که سرش
~~بکندی یا هر دو پایش بدریدی، هیچ نکردی. جملهی لشکرها از ایشان میگریخت و
~~هیبت اسکندر در عالم افتاد، تا جهان مسخر کرد.
# پس، در عهدها، از این آشکال بوده است. تا خایهی جانوری در بلاد اشکانیان
~~آوردند، بر شتر بختی نهاده. و بنیاد این قوم از ایشان بود که اسکندریه کردهاند. و کسی که
~~رسیده باشد، بیند سرای اسکندریه و ستونهایی که بر جای مانده است، استدارهی هر
~~عمودی چهار مرد دست در هم دهند گرد آن درنیاید و ستونی دیگر بر سر آن ستون
~~نهاده، بداند که این معنی راست است که آن مردان که چنان عمود کنند و آن را نصب
~~کردند، به چنین مردان و قوتها کردند.
# بدان که در هر ایام آفرید گار شگفتی آفریند و آن را منکر بودن از خذلان بود.
~~و به روزگار مکتف بالله، در ناحیهی عرب، دو زن پدید آمدند و ره میزدند. لشکری
~~می رفت که ایشان را بگیرد، بعضی را بکشتند و بعضی بگریختند. مکتف لشکر دیگر
~~فرستاد. منهزم شدند. خلیفه درماند و گفت «دو زن چندین مرد را هزیمت کردند؟ این
~~منکر است.»
# پس، زنی را بفرستاد تا به عجز آنجا رفت و احوال ایشان می پرسید.
# گفتند «ما دو زنیم از بنی آدم. ولادت ما در این کوه بود. گوشت ms116 آدمی خوریم» و
~~دیگر هیچ سخن نگفتند.

PageV01P105

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0106.png)

# این زن بازگردید.
# پس لشکر خلیفه به چند گروه ییود و به شب کمین کردند و آن هر دو زن را خفته
~~بگرفتند و بکشتند. و سرهای هر دو بر نیزه کردند و در شهر بغداد آوردند. و از آفاق به
~~نظاره می آمدند.
# و از جملهی عادیان در هر عصری بودهاند.
~~و از ذوالقرنین پرسیدند که در عالم گردیدی و از ظلمات گذشتی، از عجایب چه
~~دیدی؟
~~گفت به بابل، کوهی دیدم سر وی ناپدید، ابری بر سر وی و در زیر وی بحر عمیق.
~~چون به میان بحر رسیدم، شخصی دیدم بس جسور و سترگ و عظیم بر سر آب، همه
~~اندام وی پراز موی، و وی را دو گوش پهن. اسکندر گفت از وی بترسیدم، نام آفریدگار
~~گفتم و پرسیدم که «در این آب چه کنی؟ دیوی یا پری؟»
# گفت «من بنی آدمم. و از این سو شهریست که آن را افراسیاب بنا کرد از استخوان
~~ماهی. و خوردن ما گوشت ماهی بود. و هر چه افراسیاب جمع کرد از مال و گنجها در این
~~شهر است. و ما را در این زمین توالد و تناسل افتاد. و از حرارت آفتاب، در آب باشیم. و
~~شکل ما چنین است که بینی.»
~~اسکندر گفت «خواهم که شهر شما ببینم.»
# گفت «نتوانی آمدن. و لیکن من چند شخص را بیاورم تا ببینی.»
# رفت و چهل مرد را آورد، هر یکی جام زرین بر دست پر از گوشت ماهی، پیش
~~اسکندر بنهادند و بازگردیدند.
~~و اسکندر از علما پرسید از حال ایشان. گفتند «این قومیاند از بنی آدم. چون
~~بر این ساحل فرود آمدند، از عفونت آب، در هوای فاسد، صورتهای ایشان
~~بگردید و شکل ایشان سهمناک شد و اندامها بهیمی شد. تا به حد بهایم شدند و از
~~درجت انسانی بیفتادند و در این ناحیت بیران مقام کردند و به ms117 ماهی خرسند شدند.»
~~شنیدم که به روزگار سلطان سنجر، رسول رسید از ولایت چین و انگشتریای آورد
~~چندان که کمرگاه مردی، نگینی بر آن به وزن یک من، و گفت «ملک چین میگوید جد

PageV01P106

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0107.png)

~~من آن بود که انگشتری او چندین بود. و دخمهی او در خاک چین است و حاضران طول
~~استخوان و کالبد او میبینند. و به ملک من اولاترم از دیگران.»
# سنجر پرسید از امام محمد مهانی که «جواب این چه گویم؟»
# محمد مهانی جواب نبشت «اگر مفاخرت به جد خویش میکنی، چه دانی؟ - که جد
~~من در آن عهد بزرگ تر از جد تو بود و خاتم او بزرگ تر از خاتم وی بود. و اگر مفاخرت
~~به نفس خود میکنی، از خراسان تا بلاد چین به لشکر غرق گردانم.»
# مقصود از این آن است که در روزگار ماضی، هیاکل و اجسام بزرگ تراز این بوده است.
~~و از آنسوی جوی روس، قومیاند بلندبالا و عظیم و طبعی دارند بهیمی، نوعیاند از
~~یأجوج ومأجوج.
~~و احمد ابن فضلان گوید از تکین شنیدم که ملک بلغار مرا حکایت کرد که قومی از
~~بلغار به اتل رسیدند، به وقت مد دریا. روزی، ضجه و فریادی برآمد عظیم از آن ولایت
~~که «شخصی بر سر آب ظاهر شد. اگر از امتیاند و به ما نزدیکند، ما را در این دیار مقام
~~نماند.))
# ما رفتیم تا به نهر اتل. شخصی دیدم دوازده آرش بالای وی، سری بزرگ، دو بدست
~~بینی وی. بترسیدم. با وی سخن می گفتیم، جواب نداد.
~~نامهای به شهر ایسو نبشتیم، سه ماهه راه، که «شخصی بر این صفت اینجا افتاد. خبر
~~کنید ما را تا از کجا آمده است!»
# جواب باز رسید که «وی را آب آورده است. قومیاند برهنه، چون بهایم. آفریدگار
~~روزی ایشان از ماهی کرده. و از ما هیچ آدمی در آن ولایت نیارد رفت.»
~~آن گه، تکین وی را بگرفت، ms118 به سبب آن چه هر چه به دست وی میافتاد میخورد و یا
~~برهم میشکست و کودکان را بخوردی. وی را به سلسله در درختی عادی بستند. و تکین
~~گفت اگر خواهی، به تو نمایم.
# احمد ابن فضلان را بردند تا زیر درختی، گفت وی را دیدم افتاده، هر ساقی چندان که
~~جذعی عظیم، گوشت وی مرغان خورده، قالب تن وی آنجا افتاده. قومی گفتند که «این
~~از نسل یأجوج است و آب وی را بربوده است و از این جانب آورده»
# این مقدار از شگفتی عادیان اینجا کفایت بود، تا در قدرت آفریدگار اندیشه کنند و

PageV01P107

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0108.png)

~~بدانند که عاقبت عظما چه بود - که آن دیگران چه باشد -و به تن و قوت خویش غره
~~نشوند.
# و ما فصل دیگر بگوییم در شگفتیهای آدمی در هر عهدی که بودهاند.
~~یکی الیاس بود، در پادشاهی احب، در بنی اسرائیل.
# و ظلم آحب به غایت رسید. پس الیاس ابن یامین خدای را بخواند و بر احب نفرین
~~کرد: قحطی پدید آمد. پس، دعا کرد، نجات یافتند. دگربار عاصی شدند. الیاس گفت
~~«الاهی، مرا از این قوم ظالمان برهان!»
# آفریدگار وحی کرد به وی که به فلان صحرا رود و آن مرکبی که پیش آید بر وی
~~نشیند و نترسد.
~~إلیاس رفت به وعده به آن صحرا. ساعتی توقف کرد. از دور اسپی دید از آتش
~~عظیم تر. می آمد تا نزدیک الیاس، پیش وی باستاد.
# إلیاس بر وی نشست و وصیت کرد به إلیسع ابن آخطب و قوم را به وی سپرد.
~~آفریدگار لذت طعام و شراب از وی باز بستد و نور در وی پوشید. و آن مرکب بپرید و
~~إلیاس را ببرد. و هنوز زنده است و در صحراها و بیابانها گمشدگان را راه نماید. وکار
~~وی شگفت است.
~~و همچنین، خضر ابن عامیل کاری شگفت دارد - که آب حیات خورد و زندگانی
~~دراز یافت و همچنین در ms119 دریاها و مرغزارها باشد و درماندگان را دست گیرد و مظلومان
~~را برهاند.
~~گویند که ملک آپرویز خشم گرفت بر شخصی، وی را براند و سوگندی خورد که روی
~~وی نبیند تا خضر را بیاورد.
~~این شخص در بیابان ها میگردید و خدا را میخواند. وقتی، در مفازمای

PageV01P108

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0109.png)

~~میرفت. مردی را دید پاکیزه، نیکوصورت، بوی مشک از وی میآمد.
~~گفت «تو را چیست؟»
~~گفت «ملک بر من خشم گرفت، تا خضر را پیش او برم.»
~~گفت «من خضرم. برو تا بیایم.»
~~چون به در سرای ملک رسید، دستوری خواست و در رفت و سجود کرد. و خضر
~~استاده.
~~ملک گفت «توکی باشی که سجود من نکردی؟»
~~گفت «من سجود مخلوق نکنم و آمدهام تا این مرد را از شر تو برهانم. من خضرم.» و
~~ناپدید گشت.
~~و آپرویز آن مرد را عزیز کرد.
~~و این معنی در مدح آپرویز گویند که خضر را دیده بود.
~~و گویند که آپرویز نذر کرده بود که غسل کند به آب مشک و معتکف بود در
~~بیت النیران و قربان کند، تا ظفر یابد بر بهرام چوبین.
~~چون ظفر یافت، به ساحل دریا رفت و سجود کرد خدا را و دعا کرد. پس، تشت
~~خواست زرین و کوزهی زرین و غسل کرد و مشک را در خود مالید، سر را میشست به
~~دست خود. زنی را دید به صورتی شگفت، جامهی سپید پوشیده. اپرویز گفت «تو کیستی
~~که در این صحرا، بر لب دریا، ظاهر گشتی؟ از من رو نهان کن!»
~~گفت «آمدم که تو را یاری دهم تا خود را غسل کنی.» پس، کوزهی زرین بستد و آب
~~بر سر وی میریخت.
~~چون فارغ شد، گفت «یا أمت الله، تو کیستی؟»
~~گفت «اناهید - صاحب سحاب و آمطار.» پس، از آنجا بپرید مانند مرغی و ناپدیدشد.
~~و این از شگفتی کار اپرویز بازگویند.
~~و از شگفتی که در جهان بود شمسون بود، ms120 از شهر انطالیه: از مادر بزاد و موی سر وی
~~از فرق بود تا به قدم. چون بزرگ شد، موی وی قوی تر شد و قوتی داشت که لشکری را
~~هزیمت کردی.

PageV01P109

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0110.png)

~~مردم از وی درماندند. شخصی از زن وی پرسید که «شمسون را چه گونه عاجز توان
~~کرد؟»
~~گفت «من ندانم. و لیکن بپرسم.»
~~از شمسون بپرسید.
~~گفت «هر که موی من بر دست دربندد، من عاجز شوم.»
~~آن زن بد مردم را خبر کرد.
~~پادشاه ایشان هدیهای عظیم به آن زن فرستاد و از وی درخواست که شمسون را به
~~موی او دربندد، آن گه که خفته بود.
~~آن زن وی را دربست و ایشان را خبر کرد.
~~در آمدند و وی را ببردند و بر درختی بستند و عذابها می کردند. تا قوت کرد و زنجیر
~~و موی و درخت را برهم شکست و فرو آمد.
~~و آن قوم به وی بگرویدند. و گویند ولی بود و گویند نبی بود.
~~و در مملکت اردشیر، شخصی بود نام وی تنسر. حاجبی کردی از آن اردشیر. و ترک
~~بود. و از وی شگفتیها گویند. یکی آن بود که بوی مشک از وی دمیدی همیشه و هر جا
~~که بگذشت، چند روز بوی عطر آمدی. و در آن روزگار، هر ملکی که از وی یک تا موی
~~بستدی، همهی خزینهی او از آن یک موی او معطر بودی. و کس علت آن ندانست مگر
~~آفریدگار.
~~بعضی گویند پیغامبری بود و از قبایل ترکان جز وی پیغامبر نخاست. بعضی گویند
~~آفریدگار با وی این کرامت کرده بود و ولی بود، نه نبی.
~~و از نوادر بنی آدم، یکی آن است که در زمین سیستان شخصی بود نام وی سام ابن
~~نریمان. زن وی آبستن شد. پسری بزاد سیه چون قیر و موی سپید چون شیر.
~~سام سپید بود و مادرش سپید، از وی ننگ میداشتند. و گفت «من سپیدم ms121 و مادرش
~~سپید است. فرزند چرا سیاه است؟ این مگر از نسل دیو باشد.» و وی را به کنار دریا برد
~~تا ماهی وی را بخورد.
~~آفریدگار چنان کرد که سیمرغ آنجا بگذشت، وی را بربود و ببرد او را تا به حد

PageV01P110

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0111.png)

~~مشرق، بر کوهی که نام وی البرز است، و پیش بچگان بنهاد. و پرورده شد، تا بزرگ
~~گشت.
~~و سام بیمار شد. وی را گفتند «این عقوبت آن است که با آن طفل شیرخواره کردی
~~بیگناه.»
# سام وی را طلب میکرد، تا خبر یافت از وی. به نزدیکی آن کوه آمد.
~~پسر چون سام را بدید، قصد پدر کرد. سام دست وی گرفت و گفت «ای دستان زر!»
# سخن وی فهم نمیکرد. تا روزگار دراز برآمد و سخن آدمی بیاموخت. و وی را
~~پسری آمد نام وی رستم دستان - که به شجاعت وی مثل زنند.
# پس، این پسر را «زال» گفتند و شگفت بود: روسیاه و مویسپید. و آن که تربیت وی
~~سیمرغ کردی، بی شیر پرورده شد. و پدر رستم بود.
# و از جملهی نوادر بنی آدم که اعجوبه بود، پهلوانی بود نام وی نریمان - جد رستم
~~دستان. چون وی را ملک به ولایت ترکستان فرستاد و فغفور چین را بکشت و ولایت
~~وی را مسلم شد، می پرسید از احوال آن اقلیم. وی را گفتند «در این ولایت ما
~~شگفتی ست عجب: و بیابان خشک بی آب، در آن کوهی عالی، هر وقتی شخصی ظاهر
~~گردد ابلق، سیاه و سپید، مانند گاومیش، دندانهای دراز، مانند دندان خوک، و چنگ
~~شیر، بر سر کوه آید برهنه و آوازی کند، همهی حیوانات جمع آیند و ایشان را آب دهداز
~~چشمهای که او داند، پس ناپدید شود.»
# گویند نریمان را این سخن عجب آمد. عدتی ساخت و به این بیابان آمد تا وی را
~~بدید. و در صنع باری نظر کرد و از نواحی می پرسید ms122 حال آن. کس را از آن آگاهی نبود.
~~بازرگانی حکایت کرد که به ساحل دریای زنگبار، روزی غریوی برآمد از ملاحان
~~که «جانوری از دریا برآمد.» و ملاحان وی را بگرفتند و دست و پایش ببستند. به آدمی
~~ماند به هفت اندام، اما پوستش مفلس بود، چون پوست ماهی. نه طعام میخورد و نه
~~شراب. سه روز بماند، آن گه بمرد. و این جنسی بود از بحریان، مانند آدمی.
# به شهر قرطبه، از ولایت اندلس، هندویی بود یکچشم. به شب در آب رفتی، تاروز
~~در قعر آن بخفتی و چون ماهی دم نزدی.

PageV01P111

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0112.png)

~~این حکایت ملکی بشنید. به قیروان بیامد و این هندو را بدید. و گفت «این از
~~کرامات باریست با این مرد.»
# و از جملهی نوادر، ملککی کاووس بود. جنیان مسخر او شدند، در عهد سلیمان، و از
~~بهر وی شهری بنا کردند و سور وی برنجین. و از شگفتی وی، یکی آن بود که طعام
~~خوردی، حدث نکردی. و مظفر بود. کلبی گوید آفریدگار چندان قوت به کی کاووس داد
~~که از زمین برخاستی و در هوا شدی. و کی کاووس را «صاحب النسور» خوانند - که بر
~~چهار کرگس سوار شد که در زیر تخت وی آمدند و بپریدند تا به سحاب رسید، قوت
~~ایشان بنماند، بیفتاد. و آن روز، حدث کرد. و در دست ذوالاذعار ابرهه اسیر شد. و مفلوج
~~گشت. پس رستم دستان وی را بازستد و ببرد تا آمل. از وی سیاوش بزاد. و به زمین
~~سیراف افتاد. و سپاه وی به طبرستان بود. وی را آب و شیر دادند، نام آنجا «سیراو» گردید.
~~ذوالثدیه در عهد علی بود. چون به حرب خوارج آمد، به نهروان، علی گفت «ذوالثدیه
~~را بیاورید کشته، تا این حرب بیارامد!»
# بجستند، نیافتند.
# گفت «حرب بیارامید. او کشته شده است.»
# پس ریان ابن صبره وی را دید کشته، بر ساحل نهروان. وی را بدیدند، بر بازوی وی ms123
~~دو پستان بود. آن را بکشیدند، تا سر انگشت برسید، دیگر با بازو آمد.
# علی ابن ابی طالب گفت «الله اکبر! هرگز من دروغ نگفتهام. شنیدم از پیغامبر که گفته
~~بود که بکشی مردی را منکر به نهروان، نشان وی این است.»
# در عهد ذوالقرنین، خبر آمد که «به زمین بابل، زنی بچهای بزاد که سر شیر دارد.»
# وی را حاضر کردند. و همان روز، آن مولود بمرد.
# اسکندر بترسید. حکنا گفتند «طالع اسکندر اسد است. و اسد بمرد، اسکندر را وقت
~~وفات نزدیک شد.»
~~اسکندر بگریست و نامه به مادر نبشت، به عموریه، و وصیتها کرد و تابوت زرین
~~ساخت. روز سیم، از دنیا رحیل کرد، به دامغان.
# 110

PageV01P112

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0113.png)

# پس لشکر دو گروه شد: فارسیان گفتند «اینجا مرد، وی را اینجا دفن کنیم، تابوت
~~وی در جهان چرا گردانیم،» رومیان گفتند «اسکندر بر آن خاک ریزد که از آن پرورده
~~شد.»
# وی را ببردند تا به روم و وی را دفن کردند.
~~و بعد از این، یاد کنیم فصلی چند در درجات بنی آدم در علوم: بعضی عطای الاهی بود،
~~چون نبوت انبیا، و بعضی موروث بود، چنان که جمال و قوت، و بعضی مکتسب بود و
~~تعلیمی، چون علومهای فقهی و طب و غیرها. و ما اول، فصلی یاد کنیم در شرف نبوت و
~~آن که الاهی ست.
# فرمود «خدا داناتر است که رسالت که را باید دادن.» به ابراهیم داد و پدرش
~~بت تراش بود و کنعان را نداد و پدرش - نوح - شیخالمرسلین بود.
# بدان که اول و اساس همهی رسولان ابوالبشر - آدم - بود. وی را بیافرید از خاک.
~~مقربان ملائکه را فرمود که وی را سجود کنند.
# همهی ملائکه سجود کردند، مگر ابلیس.
# آفریدگار بر وی خشم گرفت. وی را به لعنت کرد و صورت وی بگردانید.
# ملائکه از سجود سر برداشتند. ابلیس را دیدند روی سیاه شده، بترسیدند. یک
~~بار دیگر سجود کردند. ms124 (از این سبب، سجود دو بار آمد.)
~~پس آدم بر تخت نشست و بخفت. آفریدگار حوا را از پهلوی چپ آدم بیافرید. وی را
~~گفت «ای آدم، زن کج است. از وی چشم راست مدار!»
# و دوستی زنان در دل مردان از آن سبب است که زنان را در بهشت آفریدهاند و آدم را
~~در زمین.
# پس حوا گستاخی میکرد با آدم. آفریدگار موی محاسن آدم بیافرید، تا حوارا از آن
~~هیبتی به دل رسید.
# 111

PageV01P113

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0114.png)

~~و از وی شیث را بزاد. و اولاد وی بسیار گشت.
~~و انبیا و رسل آفریدگار به هر قومی فرستاد. اول همه آدم بود و آخر همه محمد عربی.
# بدان که محمد ابن عبدالله ابن عبدالمطلب آخر الانبیاست. وی را «خاتم النبیین» خوانند.
~~و در کتبها که آفریدگار فرستاد مذکور است. وی را «محمد» و «احمد» و «حامد»
~~خواند. و همهی رسولان أمتان را خواندهاند و خبر داده که «پس از ما، پیغامبری آید نام
~~وی احمد، اوثان و بتان را بشکند و گنجهای ملوک بردارد و بر امتان خویش قسمت کند.
~~تولد وی به مکه بود و هجرت وی مدینه بود و مدفن وی یثرب بود، مملکت وی در شام
~~بود، ملت وی در عالم بود.» و به این سبب، علمای جهود و روم به مدینه آمدند و به آن
~~حدود مقام کردند، خاصه در خیبر، تا مگر وی را دریابند. و هیچ روزگاری نبوده است
~~که آیاتی و اعجوبهای از صحت نبوت وی ندیدهاند.
# آوردهاند که سلطان محمود غزنی ولایت هندوستان را بگشاد، حکیمی چند را اختیار
~~کرد از آن ولایت و از ایشان پرسید از عجایبی که در جهان دیدهاند.
# یکی گفت «من یاد دارم روزگاری که زلزله ظاهر شد و همهی ایوانها و تاقها که به
~~سنگ کرده بودند بشکافت. و ما را به شهر مولتان بتیست، هزار سال است که بر تختی بود
~~و آن بت از ms125 آسمان آمد. آن شب، به روی درافتاد. ندانیم که سبب چه بود.»
~~سلطان گفت «آن شب بود که محمد ابن عبدالله از مادر بزاد. و در قهستان، کوه شبدیز
~~شکافته شد.»)
# حکیمی دیگر گفت که «روزی دیدهام که ماه در آسمان به دو پاره شد و مردم بترسیدند
~~و گفتند آخر جهان است. بعد از ساعتی دیگر، هر دو جمع شدند. ندانیم که سبب چه بود.»
# محمود گفت «کافران از پیغامبر درخواستند که ماه را دونیم کند، وی بکرد.»
# احمد ابن عبدالله گوید من با اغلب متقلد به غزا رفتم، به افریقیه. آن را بگشودیم.
~~روزی، بانگی برآمد که «دشمن رسید.» ما را بگرفتند به اسیری و به رومیه بردند و به
~~سلسله در کفهای، در چاهی گذاشتند. چون به زیر رسیدیم، مدینهای عظیم دیدیم، در آن
~~اسیران.

PageV01P114

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0115.png)

# روزی، موکل درآمد و گفت «البشارت- که ملک را پسری زاد و نذر کرد که
~~اسیران را بگشاید.» و ما را جمله بیرون کرد. و هر یکی شمعی در دست گرفت و از
~~پیش گاهواره می رفتیم تا به صومعهای رسیدیم از نحاس، بر سر آن عمودی از
~~نحاس، در زیر وی حوضی از رخام. و آبی عظیم میجوشید از فواره. تمثال مردی
~~عمامه بر سر و شمشیر حمایل کرده، نیزه در دست، بر اسپی نشسته. و آب فواره بر سر
~~این تمثال فرو می آمد و از دو جانب تمثال، دو صورت دیگر نهاده. و آنجا راهبی
~~نشسته و چندان زرینه و جواهر گرد آن تمثال نهاده که قیمت آن خداداند. و آن مولود
~~را آنجا آوردند و پیش آن بت سجود کردند و بر آن آب وی را بشستند و بازگردیدند.
# من از آن راهب پرسیدم که «این صورت و این کتابت که بر این صومعه نبشته است
~~چیست؟)
# گفت «تو از کجایی؟»
# گفتم «از ولایت دور»
# گفت «اگر از رومیهای، گویم صورت عیساست و اگر غریبی و خواهی ms126 که راست
~~بگویم، صورت آخرالانبیا و خاتم المرسلین است. و این هر دو صورت وزیران ویاند. بر
~~اهل سوریه غلبه کنند به شمشیر.»)
# گفتم «چرا آب بر سر او فرو می آید؟»
# گفت «زیرا که وی طهور دوست دارد.»
# گفتم «این کتاب چیست؟»
# گفت «نبشته است که از اولاد و آقارب وی، پسری به اینجا رسد و بگشاید.»
# احمد ابن عبدالله گفت من به گریه افتادم و پیش وی به سجود رفتم و گفتم «من این
~~صورت می شناسم. صورت محمد است. دیگر صورت ابوبکر و عمر است.»
~~و بازگردیدم. و میگفتم الحمد لله که در ولایت کفر هنوز به و سیلت محمد ابن عبدالله
~~تعیش میکنند.
~~و بعد از چند روز، معتصم قصد سوریه کرد و آن را بستد و زن و بچهی ملک روم به
~~غارت ببرد.
~~اینجا این مقدار کفایت بود - که قصص انبیا در کتبها آوردهایم. و ما فصل دیگر
~~بگوییم در حذر کردن از مدعیان.

PageV01P115

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0116.png)

~~بدان که بعد از پیغامبر، مدعیان بودند، دعوی نبوت کردند. بعضی را بکشتند و بعضی را
~~درآویختند. اول، مسیلمهی کذاب حنفی بود.
# و ابوالورقا سهیم حنف گوید که مسیلمه اول در بازارها گردیدی و افسونها خواندی
~~و علم حیل و نیرنجات طلب کردی. روزی، خایه در سرکه افکند تا نرم شد و بکشید تا
~~دراز شد و در قارورهای کرد سرتنگ. پس خایه سرد شد و خشک شد و به حال خود
~~آمد. آن را به قبیلهی بجاعه برد و گفت «این معجز من است.»
# جماعت نادان تابع وی شدند.
~~روزی دیگر، کبوتری را پر ببرید و گفت «من پر این کبوتر درست کنم، چنان که
~~بپرد.»
# گفتند «اگر تو این بکنی، ما به تو ایمان آوریم.»
# پس، وی را به خانه برد. و پرهای کبوتری درست پنهان کرده بود، اصول پرهای
~~درست در سولاخهای پر بریده نهاد و سخت کرد. و به در آورد و بپرانید.
# جماعت ms127 تابع وی شدند.
# بعد از آن، گفت «امشب، فریشته خواهد آمد به من. هر که در وی نیک نگه کند، کور
~~گردد.»
# آن گه، علمی ازرق بکرد و دنبالها و جناحها بساخت، به لونهای نیکو، و ریسمان
~~دراز در آن بست. و شبی تاریک، همه منتظر استاده تا وقت سحر، همه را خواب غلبه
~~کرد. پس، آن رایت را بگذاشت و باد در جوف وی افتاد و بالا برد و اهل یمامه استاده،
~~فریاد برآمد که «نزول فریشته است.»
# همه در خانهها گریختند. و اهل یمامه به نبوت وی ایمان آوردند.
# پس ابوبکر صدیق همهی غزاها کرد تا وی را هلاک کرد.

PageV01P116

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0117.png)

~~گفت «دانی که بر زبر مخده کی نشسته بود این ساعت؟»
~~گفت ««نه.»
~~گفت «جبرئیل.)
~~تا این معنی ظاهر شد و وی را نیز گردن بزدند.
~~و مردی از مغیره ابن شعبه پرسید از علی ابن ابی طالب.
~~گفت «اگر بگویم، تحمل نکنی.»
~~گفت «کنم.»
~~پس، یاد کرد پیغامبران را و علی را بر ایشان تفضیل نهاد.
~~گفت «علی مهتر یا محمد؟»
~~گفت «علی مثله.»
~~گفت «دروغ می گویی.»
~~گفت «تو را خبر کردم که تحمل نکنی.»
~~و راشد هجری دعوی نبوت کرد. حسن ابن علی را گفت «دستوری ده که علی را
~~زیارت کنم.»
~~گفت «علی بمرد.»
~~گفت «لا والله -- که علی نمرد، زنده است و در جامه عرق میکند»
~~حسن گفت «دروغ می گویی.»
~~این خبر به زیاد ابن ابی سفیان رسید و راشد را درآویخت.
~~بدان که به عهد پیغامبر، عیهله ابن کعب دعوی نبوت کرد. وکاهنی بود مشعبد. عجایبها
~~نمودی. و هر که سخن وی شنیدی، تبع وی شدی. پس، به صنعا رفت و بیست هزار مرد
~~تبع وی شد و اهل یمن تا بحرین مسخر کرد. ملک یمن را بکشت و زن وی را بستد به قهر.
~~و ابوعبدالله فیروز دیلمی گوید که پیغامبر مرا بفرستاد که وی را بکشم. وی ms128 را دیدم
~~در صنعا، لشکر گرد وی درآمده و او در میان استاده، حربهای در دست. و اسپ ملک
~~یمن را بخواست و آن حربه بر حلق وی زد و رگهای گردن وی ببرید و رها کرد. و از اسپ
~~خون میریخت و در صنعا میگردید. پس، خطی بکشید و در میان خط استاد و شتری

PageV01P117

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0118.png)

~~بیرون خط بداشت و سرش در خط آورد، وی را بکشت بر آن خط. و چندین شتر را
~~همچنین. پس، سر بر خط نهاد و آن گه برداشت و گفت «دیو مرا میگوید که پسر دیلمی
~~را دست ببر و مکشوح را گردن بزن.»)
~~فیروز گوید من بترسیدم. در پس مردم گریختم و پنهان شدم. و مکشوح با من بود.
~~وی را پنهان کردم. و عجب ماندم که دیو وی را چه گونه آگاه کرد.
~~پس، قصد زن ملک یمن کردم و وی را گفتم «این کاهن بر تو ظلم کرد، تو را از ملک
~~یمن بستد. مرا دستوری ده که وی را هلاک کنم!»
~~مرا در خانه برد و پنهان کرد تا شب. چون وی بخفت، مرا پیش وی برد. وی را دیدم
~~خفته به یک چشم، شمع نهاده. خنجری بر سینهی وی زدم و سرش ببریدم و خلق را از
~~وی برهانیدم.
~~و بعد از وی، طلیحهی کاهن شخصی بود دعوی نبوت کرد در عهد پیغامبر. و عیینه
~~ابن حصین با وی بود.
~~چون جنگ لشکر اسلام با وی سخت شد، عیینه پرسید از طلیحه که «جبرئیل آمد به
~~نصرت؟»
~~گفت «نه.» پس، گفت «آمد.»
# عیینه لشکر را گفت «بازگردید - که این مرد دروغزن است.»
~~و خالد ابن ولید عیینه را بگرفت و غل برنهاد و به ابوبکر صدیق فرستاد. و طلیحه
~~بگریخت، به شام افتاد.
~~و چون به دست عمر ابن خطاب افتاد، گفت «تویی قاتل عکاشه. من هرگز تو را
~~دوست ندارم.»
~~طلیحه گفت «الحمد لله که وی ms129 به دست من شهید شد.»
# پس، گفت «از کهانت تو چه مانده است؟»
~~گفت «نفخة او نفختان.» - یعنی اندکی.
~~بدان که سجاح بنت حارث دعوی نبوت کرد، بعد از پیغامبر، به زمین جزیره، و
~~چندهزار مرد تبع وی شدند، از بنی مالک و بنی تغلب.
~~چون کار مسیلمه قوی شد، سجاح برخاست و به جنگ آمد. مسیلمه بترسید و هدایا

PageV01P118

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0119.png)

~~فرستاد و در حصن رفت و گفت «از بهر سجاح قبه بزنید و بخور کنید تا وی در آنجا رود!»
~~بکردند. سجاح در آن قبه رفت. جماع را یاد کرد.
~~مسیلمه در شب به زیر آمد و بر در قبه استاد و گفت «یا سجاح، رغبت کنی به جماع؟»
~~گفت «بلی.»
~~مسیلمه در شد و سه شب پیش وی بود.
~~چون لشکر سجاح بدانستند، گفت «شوهر من است.»
~~گفتند «مهر کجاست؟» و لشکر از وی برگردید.
~~و مسیلمه از پیغامبر ولایت خواست، نداد. باز گردید و مرتد شد، به یمامه، و دعوی
~~نبوت کرد. و نماز برداشت و زنا و خمر مباح کرد.
~~تا طلیحه از وی پرسید که «به توکی میآید از فریشته؟»
~~گفت ««رحمان.)
~~گفت «به نور آید یا به ظلمت؟»
~~گفت «ابه ظلمت.»
~~گفت «من گواهی میدهم که تو در وغزنی و محمد راستگو.»
~~و مسیلمه از لشکر اسلام بسیار بکشت. و زید را - برادر عمر ابن خطاب - بکشت.
~~تا آن گه که وحشی وی را بکشت.
~~مقصود از این آن است که بدانند که باطل پایدار نبود و حق هر چند که زمان برآید،
~~راسخ تر بود، تا به هر کسی فریفته نشوند. و این قدر اینجا گفته آمد تا بدانی که بعد از
~~محمد رسول الله پیغامبر نباشد.
~~و ما احوال کاهنان بگوییم.
~~آوردهاند که عموریه - مادر اسکندر - چون اسکندر بزاد و از دشمن نهان کرد، بزرگ
~~شد، وی را به کلیسا فرستاد.
~~خانهای دید نیکو. هر سال خلق آنجا آمدی. اسکندر در ms130 آن خانه پنهان شد. مردم

PageV01P119

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0120.png)

~~بازگشتند. در آن خانهی دیگر رفت. منبری دید، بر آن پیری، مصحف بر کنار گرفته.
~~گفت «ای اسکندر، در این خانه مرو- که پایت خشک شود.»
~~گفت «چرا پای تو خشک نگردد؟» و در شد.
~~گفت ««در این مصحف منگر - که کور گردی.»
~~گفت «چرا تو کور نگردی؟»
~~پیر گفت «ای جوان، جواب من بدادی. اکنون، به جای من بنشین!»
~~گفت «مراد من نه این است.»
~~گفت «چه مراد داری؟»
~~گفت «فمی دانم که پدرم کیست و من از که بزادهام.»
~~پیر مصحف باز کرد و به اسکندر داد و گفت «این را میخوان که همهی چیزها تو را
~~معلوم گردد، تا یک سال.»
~~اسکندر در آن نگه میکرد تا یک سال و پیر ناپدید شد.
~~مردم آمدند و پیر را ندیدند. اسکندر را گفتند «پیر ما را چه کردی؟»
~~گفت «ندانم. ناپدید شد و مرا به جای خویش بنشاند.»
~~گفتند «وی هر سال ما را از این کتاب خبر دادی، هر چه بودنی باشد از بد و نیک.»
~~اسکندر گفت «من نیز شما را خبر کنم.» و احوالها تا سال آینده بگفت. پس، گفت
~~«من کاهن نیستم و اینجا نتوانم نشستن - که من در این کتاب چنین دیدم که من در
~~مشرق و مغرب بگردم. و مرا مادریست نام وی عموریه.»
~~گفتند «بلی. ملکهی ماست.» وی را بردند پیش وی.
~~او را بشناخت و مملکت به اسکندر داد.
~~گویند به حدود غرغیر عیدی کنند. و ایشان را صنمیست. پادشاه ایشان بیاید و
~~قدحی نبید بخورد و شمشیر بر شکم خود نهد و بر آن تکیه زند تا از پشت وی به در آید و
~~مردم را خبر دهد از هر چه باشد در آن سال، از تنگی و فراخی و سرما و گرما. آن گه،
~~شمشیر از وی بیرون آرند. و آن چیزها چنان بود که گفته باشد.
~~مقصود از این حکایت آن ms131 است که کاهنان بسیار بودهاند. تا حق را از باطل بدانی -

PageV01P120

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0121.png)

~~غندیان را بتخانهایست بر کوهی بلند. آنجا آیند و خمر خورند و مردی پیر بیاید،
~~وی را «فغفاره» خوانند، از سر کوه زنجیری درآویزند و آن پیر به آن بر شود، بر بام
~~بتخانه، و سه بار دست بر دست زند و سه سنگ با خود دارد، هر یکی از جانبی بیندازد.
~~بعد از زمانی، چنگ در سلسله زند و به زیر آید و بیهوش گردد. وی را بردارند و
~~پیش بت بیفکنند. و از وی پرسند احوالها را و خبرها دهد از تنگی و فراخی و
~~می نویسند.
~~و این معنی از احکام نجوم باشد یا از خبر دیو که وی را آگاهی دهد.
~~و ملک عجم، رستم ابن فرخ زاد، کاهنی بود عظیم و منجم بود. و چند کاهن با وی
~~بودند، چنان که ورنا و جابان.
~~روزی، رستم پرسید از ورنا از کهانت.
~~گفت «ای ملک، این ساعت مرغی بیاید که نام وی ندانم و بر این تاق ایوان تو نشیند
~~و از این مرغ چیزی درافتد در این جایگاه.» و دایرهای بکشید و بازگردید.
~~جابان پرسید از رستم.
~~رستم گفت «این غلام راست گفت. و این مرغ عقعق بود. و آن که درافکند درمی
~~بود. اما در این دایرهی دیگر افتد.» و در پهلوی آن دایرهای بکرد.
~~در این سخن بودند، عقعق بر آن تاق نشست و از منقار وی درمی درافتاد در آن
~~دایرهی اول و برجست و در دایرهی دوم افتاد.
~~پس جابان ورنا را بخواند و گفت «ای هندی، راست گفتی، و لیکن چنان صواب
~~نگفتی که رستم گفت.»
~~و گویند که روزی رستم گاوی را بدید آبستن. ورنا را پرسید که «در شکم این گاو
~~چیست؟»
~~هندی گفت «بچهای سیاه.»
~~جابان حاضر بود. گفت «ابلق است.»
~~پس، گاو را بکشتند، بچه را برآوردند: سیاه بود بهیم، ولیکن دنبال و ms132 پیشانی سفید بود.
~~پس جابان رستم را گفت «چه خواهد بودن؟»

PageV01P121

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0122.png)

~~گفت «عظیمی برآید از عرب و ملک عجم بستاند. و من چنان دیدم که ملکی فرو
~~آمد از آسمان و کمانهای لشکر بستد و در چرمه بست و بر آسمان برد. و من نخواهم که
~~یزدجرد سوم با عرب جنگ کند، و لیکن نمیشنود.»
~~پس مغیره ابن شعبه درآمد به رسولی از پیش سعد ابن ابی وقاص.
~~رستم گفت «ای مغیره، فردا مصاف کنیم و یک چشم تو کور شود.»
~~مغیره گفت «من جنگ کنم. و اگرنه آن است که خواهم با امثال تو جنگ کنم؟ نترسم
~~که هر دو چشم دربازم در راه خدای.»
~~چون مصاف دادند، یک چشم مغیره کور شد.
~~مقصود آن است که اگر چه به آین حد زیرک بودند، چون نه بر راه دین بودند، عاقبتی
~~نبود ایشان را.
~~آوردهاند که گشتاسب پسر لهراسب به ولایت هند رفت. بر کوهی، شخصی دید
~~برهنه. گفت «اینجا چه خوری؟»
~~گفت «تیرست سال عمر من است. گیا خوردم و گیا پوشیدم و کس را بر من منتی
~~نیست. عقل دارم که به آن نجات یابم. تا زندگانی چنین توان کردن، چرا باید شکم
~~خویش گور حیوانات کردن؟»
~~گفت «از دانش تو مرا خبر کن!»
~~گفت «احوال بر و بحر بر من مکشوف است.»
~~گفت «مرا خبری کن!»
~~گفت «تو را جفتی دهند، همسری، آن گه که چوبی دوتا کنی.» و تشتی داشت، در آن
~~نگه میکرد.
~~گشتاسب باز گردید. به شهری رسید. دختری دید، بر وی عاشق شد. پرسید از حال
~~وی. گفتند «دختر فلان ملک است. و وی کمانی از در سرای خود آویخته است. هر که آن
~~کمان بکشد، این دختر به وی دهند.»)
~~وی به در سرای آمد و گفت «کمان را بکشم.»
~~مردم به وی میخندیدند. ملک را خبر کردند که «دامادی آمد.»
~~وی را بخواند و کمان به وی داد. ms133

PageV01P122

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0123.png)

~~کمان دید از آهن کرده و توز بر پشت وی پوشیده. وی آن را بکشید.
~~ملک دختر را به وی داد.
~~گشتاسب را خبر کاهن یاد آمد که «تا چوبی دو تا نکنی، جفت نیابی.» و بازگشت و با
~~وی اکرام ها کرد.
~~مقصود آن است که کاهنان در زمان پیشین بودهاند و آن چه گویند از معاونت شیطان
~~گویند. و پیغامبران از فریشته گویند.
~~و گویند به حدود غور دیهیست، در اینجا درخت بید. چون آفتاب به سر برج حمل
~~آید، سبز شود. و در این دیه، اهل بیتیاند، پیری بیاید از ایشان پیش درخت و پنگانی
~~ابگینه در دست، گوش بر آن پنگان بنهد و به مردم بگوید که امسال چه حادث شود و
~~ایشان به آن تصدیق کنند.
~~و بدان که آفریدگار در هر عهدی، سبب فتنهی قومی، حادثهای پدید آرد تا ایشان به
~~آن مغرور شوند. و فتنه ی زرادشت ظاهر است. و وی اول مشعبد بود، حقه بازی کردی.
~~پس، دعوی کهانت کرد. پس از آن، دعوی نبوت کرد.
~~در عهد وی، ملکی بود، وی را گفت «چه حجت داری بر این دعوی؟»
~~گفت «چه خواهی؟)
~~گفت «نحاس را بگدازم و آن را بر سینهی تو ریزم»
~~بگداخت و بر سینهی زرادشت ریخت: دانه دانه شد و از وی هیچ نسوخت.
~~بعضی گویند طلق را بر سینه مالیده بود. و گویند که در زیر زبان گفت «اللهم یا
~~ذالعرش الشاخ والنورالساطع والسلطان الرفیع والجدالمنیع، لا تفضحنی!»
~~پس چون سلامت برخاست، خلق عظیم بر وی فتنه شد. و وی دین بجوس اظهار
~~کرد. و هیچ دینی رسواتر از دین مجوس نیست.
~~و به روزگار شاپور، کاهنی پدید آمد زندیق، نام وی مانی، و عالمی را به فتنه افکندی
~~و عجایبها نمودی.
~~شاپور از وی به تنگ آمد. وی را بگرفت. گفت «چه دعوی کنی؟»

PageV01P123

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0124.png)

~~گفت «رسول خداام.»
~~گفت «چه حجت داری؟»
~~گفت ms134 «تو را چه باید؟»
~~شاپور گفت «آن که در هوا بپری.»
~~مانی از پیش وی برخاست و در هوا بپرید و ناپدید شد.
~~دیگربار، پدید آمد و پیش شاپور بنشست.
~~شاپور عجب درماند. وی را بگذاشت. و احوال مانی می پرسید، تا بدانست که
~~آن چه مانی میکند تلبیس است و سحر. پس، وی را بیاویخت به در شهر
~~جندی شاپور.
~~و پس از آن، فتنهای بود در عراق. مردی دعوی کرد در صومعه که آتش با وی
~~سخن گفت. و دو حفره کرده بود: در یکی آتش میسوخت و در یکی مردی پنهان
~~کرده و سولاخی در زیر زمین کنده تا با آتشخانهی دیگر و وی در آن حفره سخن
~~گفتی و آواز وی در منفذ برفتی و از میان آتش آواز برآمدی و خلق بسیار به آن فتنه
~~شدند.
~~به عاقبت، معلوم شد و آن را برکندند.
~~و شخصی دیگر دعوی کرد که «من با جنی خصومت کنم و وی را بکشم.»
~~وی را در خانهای کردند خالی، با کاردی و تشتی. چون بیرون آمد، تشت پر از خون
~~سرخ بیرون آورد. وی را بجستند، هیچ زخم نداشت. چون تفحص کردند، دم الاخوین را
~~در زیر زبان گرفته بود. بول را در تشت کرد و دمالاخوین را در آن افکند تا سرخ شد و
~~ابلهان را به آن مغرور کرد.
~~و مدعی دیگر دعوی کرد که گنجشکی را بکشد و زنده بازکند. دو حقه بگرفت و در
~~هر یکی گنجشکی نهاد و یکی را در آستین پنهان کرد و گنجشکی را بکشت و در حقه
~~نهاد و با آستین نهاد و آن گه، حقهی دیگر بیرون آورد و سر وی برگشاد و گنجشکی را
~~بپرانید و کشته را پنهان کرد. و جماعتی ابلهان به وی فریفته شدند.
~~این مقدار گفته آمد تا بدانند که کاهن کیست و ساحر و مشعبد کیست و محق را از

PageV01P124

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0125.png)

~~مبطل ms135 بدانند و قدر شرع و دین پیغامبر بدانند. و کاهنان را چندی یاد کردیم از عهد ما و
~~در ایام ماضی که بودهاند که دعاوی کردهاند به نبوت. و سرانجام همه بد بود. چون نه
~~الاهی بود.
~~و ما فصل دیگر بگوییم که فرق میان کهانت و نبوت چیست.
~~بدان که معجز پیغامبر آن بود که خلق از آن عاجزند و آن از قدرت قد رچیت ت
~~فعل آدمی.
~~چنان که ابراهیم گفت «ارنی کیف تحی الموتی!»
~~آفریدگار مرغان را که ابراهیم کشته بود زنده گردانید.
~~این را معجز ابراهیم گویند، اما از لطف آفریدگار بود.
~~و چنان که معجز پیغامبر، شب ولادت او - که آتشهای گبران برد و بیوت انیران
~~بیفتاد.
~~و با عمر ابن خطاب میرفت، روزی. طفلی دید که میگریست. عمر وی را بر گرفت و
~~با گوشهای برد تا رنجی به وی نرسد.
~~چون در پیش پیغامبر آمد، گفت «یا عمر، این طفل را که رحمت کردی دجال است و
~~عالم را خراب کند.»
~~گفت «بروم وی را هلاک کنم.»
~~گفت «نتوانی. بر دست او شهری گشاده شود از بهر أمت من.»
~~عمر وی را طلب کرد. نیافت.
~~چون پیغامبر در گذشت و ابوبکر در گذشت، خلافت به عمر رسید. ابوموسای اشعری
~~را به خوزستان فرستاد تا شهرها ستاند.
~~چون به در شوش رسید، حصار میداد. حصنی محکم. ظفر نمییافت.
~~در شوش، راهبی بود، بر سر برجی آمد و گوید «ای لشکر اسلام، بازگردید -که

PageV01P125

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0126.png)

~~شوش را شما نتوانید ستدن: که در کتابی خواندهام که شوش را دجال ستاند یا لشکری که
~~دجال در آن بود.»
~~ابوموسا توقف کرد. تا مردی بدید و به در شوش برخاست و پای بر در شوش زد و
~~گفت «افتحی!»
~~حالی، در از یکدیگر برفت. لشکر اسلام مبادرت کردند. چون مرد را طلب کردند،
~~نیافتند.
~~ابو موسا نامه نبشت به عمر ابن خطاب که حال چنین رفت.
# عمر ms136 گفت «صدق رسول الله. آن مرد دجال بود که یاری شما داد و من این از پیغامبر
~~شنیده بودم.»
~~مقصود از این حکایت آن است که بدانی که معجز از این گونه باشد و از قدرت و
~~یاری آفریدگار بود.
# آن روز که پیغامبر فتح مکه کرد و بتان را از کعبه به در انداخت، بتی بود در آن میان از
~~سنگ، از آفاقها به زیارت وی آمدندی، آن را آزر تراشیده بود، نام وی «منات» بود،
~~پیغامبر بیرون افکند. هندویی برداشت و پنهان کرد و به هندوستان برد و آن را به صد
~~برابر زر بفروخت. شهریست به هندوستان، نام این شهر «سو» گویند، آن بت را در آن
~~سو نصب کردند، بر سر آسیابی زرین.
~~این سخن به پیغامبر گفتند. پیغامبر گفت «مردی از أمت من، نام وی موافق نام من،
~~آن را باز آورد و هلاک آن بت بر دست وی بود.»
~~روزگاری برآمد، تا به عهد سلطان محمود غزنی که هند را بستد و سو را بگشود و
~~منات را به خانهای زر میخریدند، نفروخت و بت را برکند و با غزنی آورد و بشکست و
~~در عتبهی ایوان افکند.
# پس معجز ازاین سبیل بود که از روزگار ناآمده خبر دهد.
# روزی، هندویی در روی پیغامبر نگه کرد. کاهی بر روی او بود. هندو کاه را برداشت.
~~پیغامبر گفت «بیض الله وجهک!»
# روی هندو سپید شد.
~~و امثال این، از معجزات. و این کتاب برنتابد. و ما بعد از این، کرامات اولیا بگوییم.

PageV01P126

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0127.png)

~~بدان که کرامات اولیا درست است. مادام که اولیا بر سبیل پیغامبران روند، کرامات ایشان
~~شاخی بود از معجزات. چنان که مریم: زکریا در پیش او رفتی به زمستان، میوهها یافتی،
~~از انگور و خیار و سیب. و دیگر، ظهور جبرئیل- که با وی سخن گفتی. و او نبی نبود. و
~~چنان که سلمان دید، چون از شام میآمد به طلب پیغامبر- که ms137 در کتابها دیده بود
~~هنگام ظهور وی:
~~تا شبی، به بیابانی رسید، آن را بیابان «زرود» میگفتند. شیری قصد وی کرد، راه
~~سلمان بگرفت. سلمان طمع از خویش برداشت. گفت «الاهی، به حق این رسول که وی را
~~میجویم که شر این سبع از من بگردان!»
~~حالی، سواری برآمد و تیغی بر میان شیر زد و وی را هلاک کرد و ناپدید شد.
~~سلمان به پیغامبر رسید، ایمان آورد.
~~روزی، علی ابن ابی طالب با سلمان مزاح میکرد، سنگی کوچک به سلمان انداخت.
~~سلمان تندی بکرد.
~~پیغامبر گفت «ای سلمان، با علی تندی مکن! هل تذکر لیلة الزرود؟»
~~گفت «بلی.»
~~علی گفت «آنا فارس لیلة الزرود الذی قتل الاسد.»
~~سلمان خجل شد و عذر خواست. و لازم خدمت خانهی علی بودی.
~~مقصود از این آن است که کرامات اولیا راست است.
~~گویند روزی ابراهیم آدهم در جوی رودخانه نشسته بود، زیر پول، وضو میکرد.
~~مردی از قنطره به زیر افتاد.
~~گفت «اللهم احفظه!»

PageV01P127

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0128.png)

~~بیمار دمشقی بود. گفت «آرزو دارم حلوای پنجانگشت.» و آن به دمشق سازند.
~~حسین دست دراز کرد و طبق پنجانگشت پیش بیمار بنهاد. وی بخورد.
~~بعد از چند ماه، کاروان دمشق درآمد و گفتند به فلان روز، طبق حلوا از پیش ملک
~~شام برخاست و ناپدید شد.
# یکی گفت با حسین حلاج بر منظرهای نشسته بودیم، در بغداد، و در سوق ثلاثا نگه
~~می کردیم.
~~در شباک فراز کرد و دگربار بازگشود. گفت «چه میبینی؟»
# گفتم «بیابان سماوه.»
# دگربار در یبست و بازگشود. گفت «چه میبینی؟»
# گفتم «کعبه.»
# و از این جنس حکایتها کنند از گرامات اولیا. و ما بعد از این، بابی یاد کنیم در علم
~~کیمیا.
~~بدان که علم کیمیا صنعتی ست لطیف، روحانی. و اکنون این علم از میان بعضی خلق فوت
~~شده است. و بعضی از حرفتها ظاهر است و علم آن فایت. چنان که مصحفهای کوفی
~~که نبشتهاند و حروفها ms138 و اشکالها کرده - که به عمری یک ورق از آن کاتبی نتواند
~~نبشتن. کافها و صادها کرده، اگر صد بینی، همه بر یک نسق - که میان کافی درهم نیامده
~~باشد. و کس نمیداند که آن چون نبشتهاند یا به قالب نهادهاند. دیگر، علم کیمیا: و
~~طبقهای چینی و تاسهای سجزی سپیدرو، یکی صد من و هفتاد من، کم و بیش نیاید و
~~کس نمیداند که آن را چون کوفتهاند و بر چه سندان کوفتهاند و به کدام کلبتین
~~برداشتهاند. و امروز، صانعان حاذق بالای ده من تاسی نمی توانند زدن. و کوزههای

PageV01P128

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0129.png)

~~سپیدرو کردهاند پهلو فراخ، گردن باریک. مطرقه در آن چون زدهاند؟
# و من طبق چینی دیدم به وزن هشتاد من. جمعی روگران در آن تأمل کردند که «این را
~~چه گونه کوفتهاند؟»
# جوانی دعوی کرد که «این چینی را قرص تنک کنند و چهارتا بنوردند و میکوبند،
~~پس یکتا کنند.»
# چون بیازمودند، میسر نشد.
# و علم بازیج مندرس شد و علم قنادیلها و میناها و خودهای فرنگی یکپاره آهن
~~کس نمیداند و به مرگ علما فایت شد. پس، روا باشد که علم کیمیا مندرس شد. و قارون
~~دانست و شداد عاد دانست و اسکندر رومی. امروز ندانند. و بعضی که مانده است آن را
~~منکر بودن بی شرمی بود. و مثال آن چنان است که مس اصلیست: چون توتیا بر آن نهند
~~و به آبگینه بگدازند، ازرق بیرون آید و صبغ قبول کند. کاسههای ازرق کاشی از آن رنگ
~~کنند. و اگر آبگینه با مس بگدازند، سرخ بیرون آید. و صنعت کیمیا را اکنون به جابر ابن
~~حیان نسبت کنند. و در این معنی کتابها کردهاند، چنان که کتاب «اجساد» و
~~«خواص».
# و گویند حسن ابن سهل این علم دانست. چندان مال وی را جمع آمد که صفت نتوان
~~کرد. دختری را به مأمون خلیفه داد و هزار دانه مروارید در پای او ریخت و از ms139 مشک و
~~عنبر گویها کرد، در میان هر یکی کاغذی، نام دیهی بر آن نبشته، بر سر وی افشاند. هر که
~~از آن خطی پیش حسن آوردی، قبالهی آن دیه به وی دادی. و نام دختر وی پوران بنت
~~حسن بود. آن شب که عروسی کرد، شمعی از عنبر کرده بود صد من، آن شب پیش وی
~~می سوخت.
# مقصود آن است که علم کیمیا شریف است و آن را منکر نشاید بودن. و این علم
~~چنان سهل ننهادهاند که هر کس آن بداند. وی را شرایط هاست: یکی تنقیه، یکی تصفیه،
~~یکی تسویه، و دیگر تحلیل و تعقید و تصعید و تلوین. و اگر ذرهای زیادت و نقصان آید
~~در وزن یا آتش در گذرد، به خلل شود. و اگر این معنی را منکر باشند، زیبق را به آتش
~~بسوزانند، چه گونه سرخ شنگرف گردد؟ و قلعی را که بسوزانند، چه گونه سرنج گردد؟ و
~~نحاس را که در سر که افکنند، چه گونه سبز گردد؟

PageV01P129

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0130.png)

~~و ترکیبات را چه گونه به دست آوردهاند؟ تا اگر بلور را خرد کنند و سرنج با وی
~~بگدازند، چندبار چون فرو ریزند، مانند یاقوت سرخ بود. رود سوخته سه درم سنگ،
~~خون سیاوشان یک درمسنگ و برنج سه درم سنگ بر یک رطل بلور افکنند و بگدازند،
~~سبزی نیکو گردد. اگر آبگینه و زنگار و بلور به وزن یکدیگر بگدازند، رنگ زبرجد
~~آید. اگر ده درم سنگ رود سوخته و پنج درم سنگ آهک و دو درمسنگ توتیا و دو
~~درم سنگ سیم سوخته به آب قلیا سحق کنند و در قدحی کنند و نگینی از آبگینه در آن
~~افکنند یا از بلور و بجوشانند، رنگ فیروزه آید. اگر سم خر و اسپ به سوهان بسایند و به
~~قرع و آنبیق آب او بگیرند و به خورد آبگینه دهند، محکم گردد و به دشخواری بشکند.
~~این همه کیمیاگری است. نه ms140 هر کسی را مهیا گردد که مس را زر کند و اگر مهیا گردد،
~~عجب نبود.
~~در عهد مسترشد، مردی درویش بود، توانگر شد. و اسبابی عظیم داشت. خلیفه را
~~گفتند «آن مرد کیمیا دارد. و اول درویش بود. یا گنجی یافته است.»
# خلیفه او را بخواند و مصحف بیاورد و تیغ بنهاد و سوگند خورد به مصحف که «اگر
~~راست نگوید، وی را هلاک کنم.»
# گفت «ای امیرالمؤمنین، من روزی آبگینه میگداختم، بانگ نماز آدینه شنیدم.
~~حزمهی بید بر سر کورهی آبگینه نهادم تا میسوزد و من به نماز رفتم. چون بازآمدم،
~~آبگینهی من سرخ شده بود مانند لعل. به یکبار بیرون آوردم و به چند پاره بکردم. و
~~به ولایتها بردم، به ملوکان فروختم. من غنی شدم. پارهای مانده است، به تو
~~بخشم.»
# بیاورد. مسترشد از آن کوزهای بکرد و هنوز در دار الخلافه مانده است.
# و سبب آن بود که از آن هیزم گیاهی در آن افتاده بود که آن را سرخ کرده بود.
# و مقصود از این حکایت آن است که علم کیمیا حقیقت است، اما آن را که آفریدگار
~~هدایت دهد.
~~و به روزگار سلطان سنجر، پیری بود درویش. پس، توانگر شد. او را پیش سنجر

PageV01P130

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0131.png)

# گفت «بلی.»
# بازگردید و انبانی آورد، کرباسها بسته، در هر کرباسی تخمی: در یکی نخود و
~~در دیگر جو و برنج و گاورس و رازیانه و گشنیز و غیره. گوید «اینها کیمیااند. هر دانه
~~که بکارم، هفتصد بازدهد. مرا مال از این جمع آمد. و دیگر، اقبال سر همهی
~~کیمیاست.»
# گفت «رچه گونه؟)
# گفت «روزی، به باغ می رفتم. مرا بر چهارپا خواب غلبه کرد. و همیانی زر در میان
~~داشتم. در خواب دیدم که همیان از میان من بیفتاد. از خواب درجستم و به زیر آمدم.
~~همیان دیدم. برداشتم. چون در میان میبستم، آن همیان خود در میان داشتم. این نیز بر
~~سر آن بستم.»
# مقصود ms141 آن است که سر کیمیاگری الهام آفریدگار است و تقدیر نیکو و اقبال و
~~فیروزی. و بعضی به آن راه نبرند، انکار کنند. و به هیچ علمی استخفاف نباید کرد.
~~و ما پس از این، بابی یاد کنیم در علم طب. و آن علمی ست نافع و شریف و منفعت آن
~~عام.
~~مثل آن کس که منکر علم طب بود و دیگر علومها مثل خفاش و وطواط است که آفتاب
~~را نتواند دیدن. و دیگران را چون خود بیند. پس، گوید «دارو چه باشد؟ نیک و بد از
~~خدا باید دید.» این قدر نداند که آفریدگار این داروها و عقاقیرها و گیاهها به بازی
~~نیافرید. و آفریدگار دنیا را بر اسباب نهاد. و اگر نسیم هوا به حلق فرو نرود، مرد هلاک
~~گردد و اگر سیر و خردل خورد، گرم شود و اگر کافور خورد، سرد شود. اگر این را انکار
~~کند، بگو تا کندس در بینی چکاند و آب پیاز در چشم چکاند، تا بداند چه عمل کند و اگر
~~مثقالی بنگ و یا افیون بخورد، وی را چه گونه بخواباند و بیهوش کند و اگر سقمونیا
~~بخورد، شکمش روان کند و اگر گنگر خورد، قی کند و اگر سم خورد، هلاک شود و اگر

PageV01P131

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0132.png)

~~تریاق خورد از پس آن، نجات یابد. اگر غوره و سیب خورد، دندانش کند شود. اگر به
~~این هیچ اقرار ندهد، از وحوش نادان تر بود - که وحوش را استدراک بود. چون سگ
~~شکم وی درد کند، گیاه خورد و مرغ بر ساحل دریا منقار را حقنه کند از آب شور و
~~کرگس چون پیر شود، در آسمان رود تا پرهای او آفتاب بسوزد، آن گه خود را در خاک
~~گرم بمالد تا پرش بریزد و نو باز روید و جوان گردد. و اگر به این اقرار ندهد، بیند که آتش
~~جرمها را چون میسوزد و ناچیز میکند و سرما آب را ms142 چون یخ میکند و الماس همهی
~~سنگها را چون میشکند و سرب الماس را چون میشکند و الماس و آهن را که در خون
~~برنهند، چه گونه نرم گردد. و میبیند که همیشه باران از ابر آید و از چیزهای دیگر نبارد و
~~روشنایی از ماه و آفتاب آید و آدمی از نطفه و نطفه از خون و خون از غذا و غذا از نبات
~~و نبات از خاک و آب.
# پس، اسباب را منکر بودن خذلان است. و آفریدگار مسبب الاسباب است. پس چرا
~~نشاید که سبب دفع علت صفرا سکنجبین بود یا سبب دفع سودا گلنگبین بود؟ یا چراکه
~~سرما یابد مرد، طلب آتش میکند؟ و اگر تشنه شود، چرا طلب آب میکند؟ چون این
~~معنی کفر نیست، اگر سرش درد کند، قرص بنفشه خورد، چرا کفر بود؟
# اگر پرسند که «آفریدگار بسیار چیزها آفرید که در آن نفعی نیست، چنان که مور و
~~پشه و موش و عنکبوت،» گوییم آفریدگار هر چه آفرید به گزاف نیافرید- که مور به آن
~~خردی شیر را کوفته دارد و از بیم وی، بچه را در صحرا میگریزاند تا وی را بنخورد. وی
~~را فهم داد تا قوت زمستان به تابستان جمع کند.
# گویند جهم صفوان پیش خلیفه گفت که «عوام خدا را نشناسند. همه کافرند.»
# خلیفه را سخت آمد.
# روزی، به صحرا رفتند. جهم عربی را دید، با چند گوسفند و سگی. گفت «ای عرب،
~~این مرد کیست؟»
# گفت «آدمی است.»
# جهم گفت «ای امیر المؤمنین، او تو را نمی شناسد که خلیفهی عالم باشی. خدا را چون
~~شناسد؟»
~~خلیفه گفت «ای عرب، خدا را شناسی؟»
~~گفت «بلی.»

PageV01P132

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0133.png)

# گفت «چه گونه شناسی؟»
~~گفت «من کمتر از مورچه نیستم در این صحرا. بامداد، یکی از سولاخ برآید و در
~~آفاق آسمان نگرد، پس به سولاخ فرو رود. اگر برنیاید، بدانم که آن روز باران آید. اگر
~~برآید، دیگران نیز برآیند، ms143 بدانم که صحو بود. پس موری این مقدار بداند، من چرا ندانم
~~که مرا و جملهی مخلوقات را آفریدگاریست؟»
# و جهم را منقطع کرد.
# مقصود از این حکایت آن است که آفریدگار مورچهای را فهم دهد تا مصلحت
~~خویش بداند و به گزاف وی را نیافرید. چرا دارو و عود و سعد و قرنفل و مصطکی به
~~گزاف آید؟ اما پشه، به آن ضعیق، فیل از وی گریزد. و نمرود که دعوی ربوبیت کرد،
~~پشهای لب وی بگزید، سیاه شد و از دست بشد و بمرد.
# و چون آفریدگار زمین را بر پشت ماهی نهاد، ابلیس ماهی را گفت «من گناه کردم
~~تا ملعون شدم. تو چه گناه کردی که زمین را میکشی؟ این را از پشت بینداز!»
# آفریدگار پشهای را بر وی مسلط کرد تا زخمش میزند و ماهی از زخم وی، حمل را
~~فراموش کرد. پس عظیم تر هیکلی را به ضعیف تر جانوری میدارد.
# و اما حکمت در آفریدن موش آن است که آفریدگار جانوری آفریده است آن را
~~«حسک» خوانند و بر هر حیوانی که آید، بمیرد و علاج نپذیرد و جایی که موش بود،
~~حسک نباشد. پس اگر همین فایده است که تمام بود.
~~اگر پرسند «حسک را چرا آفرید،» گوییم حکتهای آفریدگار بیش از آن است که
~~ما بتوانیم دانستن. تا یکی گوید «در آن چه حکمت است که استخوان سنجد خطی سیاه
~~دارد و یکی سپید و یکی سرخ؟»
# گوییم «آفریدگار داند. ما ندانیم. خدا را علم بی منتهاست و ما را ادراک به آن نرسد»
# چون معلوم شد که در هر چه آفریده حکتیست، چندین گونه داروها و عقاقیرها به
~~گزاف چون آفریند؟ پس، بندگان را آفرید و الهام و ارشاد داد، تا به تجربه خواص آن
~~بدانستند و علاج ها را کار بستند. و آن که یکی درنیافت، دیگری دریافت.
# گویند که بقراط شاگرد جالینوس بود. و خود را لال ساخت ms144 تا سخنی نگوید که
~~استاد او از آن برنجد، تا حکمت در آموزد. تا ملک روم را صداعی دودی پدید آمد.

PageV01P133

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0134.png)

~~جالینوس گوید «کاسهی سر وی بردارم تاکرم را بیرون آورم.»
~~وی را افیون و خمر داد تا بیهوش شد و کاسهی سر وی برداشت و به کلبتینی کرم را
~~برگرفت. در غشای دماغ آویخته بود.
~~بقراط گفت «مکن - که وی را هلاک کنی! دنبال کلبتین گرم کن و بر پشت کرم نه، تا
~~پوست دماغ رهاکند.»
~~جالینوس چنان کرد و کرم را بیفکند و کاسهی سر ملک با جای نهاد و مرهم و ضماد
~~کرد.
# پس جالینوس میگوید «تو لال بودی. چون گوینده شدی؟»
# گفت «من همیشه گویا بودم. اما سخن بههنگام گفتم.»
# مقصود از این آن است که آن چه استاد درنیافت، شاگرد دریافت. و ملک ایشان را
~~غنی کرد.
~~بدان که آفریدگار هیچ به گزاف نیافرید. و مرد بر مرد فضل دارد به زیادت دانش.
~~چنان که شیر در خلقت تمام تر است از روباه و باز تمام تراست از کبوتر. و خروس که تاج
~~دارد و لحیه و گوسفند که سرو دارد و فیل که خرطوم دارد و دو ناب عظیم و ماهی که
~~جسمی دارد عظیم و در هر خلق هزار حکت است. نشاید گفت «چرا خر را خرطوم
~~نیافرید؟» گوییم اگر شتر را خرطوم نیافرید، گردنی دراز داد تا دهانش به زمین رسد،
~~آب خورد. فیل را گردن کوتاه بود، بینی وی دراز، تا آب به آن بردارد، در حلق خود
~~ریزد. و چنان که گاو را دندان در گیاه نرسد، زبانش دراز آفرید تا گیاه را به زبان
~~میکند. و از این سبب است که گاو را چون زبان ببرند، بمیرد - که هیچ نتواند خوردن.
~~پس ماهی را زبان نیست، چنان که مار را دو زبان است. و فیل را زبان مقلوب است، به
~~حکم آن. که طعام و گیاه را ms145 نخاید: زبانش مقلوب آفرید، تا بلع بر وی آسان بود.
# پس آفریدگار هر چه آفرید، به حکت آفرید. پس ادویه و معالجات هم گزاف نیست.
# و بدان که علاج از دو گونه است: علاج طبی و علاج دینی. علاج طب حمیه است و
~~ادویه و علاج دینی دعاست و صدقات و استغفار. به حکم آن که بلا که آید به آدمی، از
~~شومی گناه بود. پس چون استغفار کنند و توبه کنند، گناه برخیزد، شومی آن برود،
~~عافیت آید.

PageV01P134

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0135.png)

~~و گویند شبی ابوجعفر منصور را خواب نمیبرد. حاجبی داشت. وی را گفت «چیست
~~که امیرالمؤمنین را خواب نمی برد؟»
~~گفت «در کار بنی امیه اندیشه میکردم - که دنیا ایشان را حاصل شد: چون فرزندان
~~ایشان به تنعم مشغول شدند، حال ایشان بگردید.»
~~حاجب گفت «از مروانیان یکی در حبس است و حکایتی کند از ملک نوبه، اگر وی
~~را بخوانی.»
~~او را بخواند و از وی پرسید.
~~گفت چون به ولایت نوبه رسیدم، به هزیمت شدند و لشکر من فرو آمد. ملک نوبه به
~~دیدن من آمد: مردی سیاه، نیکوروی، دراز بالا. پیش من بر خاک نشست.
~~گفتم «چرا بر زیلو ننشینی؟»
~~گفت «چندان که نعمت آفریدگار بر خود بیش میبینم، تواضع بیش کنم» پس، گفت
~~«شما را پیغامبر و کتابیست و شما را فرمود که خمر نخورید. چرا میخورید؟»
~~گفتم «خسیسان و ناکسان ما میخورند و عادت کردهاند.»
~~گفت «شما را نهی کردهاند از فساد و لشکر تو غله می خورد و این فساد است.»
~~گفتم «لشکر من گروههااند از عجم و ایشان را وازعی ودینی نباشد، تا این فساد کنند.»
~~گفت «بر شما حرام است که حریر پوشید و حلا دارید. تو انگشتری زرین داری و
~~طوق و کمر زرین داری.»
~~گفت من خجل شدم. گفتم «عادت عجم است. و ما با عجم درآمیختیم، از ایشان
~~درآموختیم.»
~~گفت «نه چنین است. مهمان سه روز بود. بازگردید ms146 که شومی خلاف شما به مملکت من
~~نرسد!)
~~مقصود از این حکایت آن است که بلاها و عللها همه از شومی گناه افتد. و آدمی به
~~هزار علت مبتلاست که دیگر حیوانات نیستند، سبب شومی گناهها.
~~و از بازرگانی شنیدم گفت با جماعت تجار به ولایت سرندیب رسیدیم. چون در شهر
~~سرندیب رفتیم، متاعی که داشتیم میفروختیم. در همهی شهر طلب میکردیم مگر
~~قدری گوشت خریم، نمی یافتیم. گفتند «در این شهر حیوان نکشند و خون نریزند» من از

PageV01P135

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0136.png)

~~جایی مرغی بخریدم و به حجره آوردم و بکشتم و بپختم.
# روز دیگر، چند سرهنگ آمدند و مرا به سرای ملک سرندیب بردند.
# ملک گوید «به چه کار آمدی؟»
# گفتم «به بازرگانی.»
~~گفت «متاع بفروختی، بازگرد! و مراگفتند از حجرهی تو بوی گوشت پخته برآمد.»
# گفتم «بلی. در مذهب ما حلال است.»
# گفت «این حلال در ولایت خود می خور! جایی که گوشت خورند و خون حیوان
~~ریزند، عمرها کوتاه گردد و مملکت بیران گردد. و اگر بازنگردی، شما را محبوس کنم.»
# ما جمله ارتحال کردیم.
~~مقصود از این آن است که گناه امراض و عاهات آورد و طاعات و صدقات صحت و
~~عافیت آورد.
~~و بدان که از آفاتها بتر از سرما و گرما نیست. مادام چارهی آن میسازند: سرما را
~~به سنجابها و روباهها و گرما را به مروحه و خیشخانه و علل ها را به ادویه و معالجات.
~~و اگرچه اعتقاد آن است که تقدیر آفریدگار بنگردد و اما راه مجاهدت و احتیاط میباید
~~رفتن. و اگر طبیب بلا بازداشتی، هیچ طبیب بیمار نشدی و هیچ حکیم بنمردی. بلی
~~آفریدگار اسباب نهاد: شب تاریک آفرید و آتش آفرید تا شمعی برافروزند، روشنایی
~~دهد.
# و بدان که در طب عجایبها ساختهاند و ترکیبهای عجب. و علمی نافع است. و
~~باشد که مردی در بلایی گرفتار بود و از عمر ناامید بود و از عیالان و املاک طمع ms147
~~برداشته، دانایی مداواتی کند و به سبب آن جان وی از آن علت و غم برهاند. تا حکما
~~ترکیبها کردند چنان که تریاق فاروق و مثردیطوس و آیارهها و اطریفل ها که تأثیر آن
~~در اجسام ظاهر است.
# و از صنعتهای نادر، حکیمی طبلی ساخته بود از بهر امیر خراسان، هر که را قولنج
~~بودی آن را بزدی، قولنج وی بگشادی. و پس، آن را در خزینه نهاد. تا امیری آن را
~~بر گرفت و بزد، بادی از شکم وی بیرون آمد. وی را خشم گرفت. بر زمین زد و بشکست.
~~صورت چوبین دید در آن طبل ساخته، انگشت پای در دهان گرفته. بدانست که آن

PageV01P136

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0137.png)

~~چیست و بر شکستن آن پشیمان شد. و این معنی ترکیبی بود که آدمی ساخت از علمی
~~لطیف.
~~و از خواص و نوادر بسیار است، چنان که به برهان حاجتی نبود. چنان که به حدود
~~چین، گربه نزاید. و شتر به روم نزاید. و اسپ به هندوستان بمیرد. و فیل به عراق بمیرد. و
~~کفتار یک سال نر بود و یک سال ماده. و هر چه به مدینه برند، بوی عطر گیرد. و هر چه
~~به انطاکیه برند، بگندد. و به اند لس درهایست بین الجبلین، هر که آنجا بگذرد، شکمش
~~روان گردد، از آدمی و چهارپا، تا سه فرسنگ برود. و به حدود بلوران، درهایست، هر
~~که آنجا رفت، بگرید و اگرچه شجاع بود. و اسرار این معانی آفریدگار داند.
~~و بدان که معالجات حکا انواع بود: بعضی غریبتر، بر وفق کیاست و نظر حکما.
~~اول، حکیم باید که دانا بود و نیکوسیرت و خوش زبان و تجربه یافته.
# و گویند که شخصی را سر استخوان ران از حقه برآمده بود و بیقرار گشته. از جملهی
~~حکا، یکی را بخواندند. گفت ««گاوی بیارید!» وی را نمک داد و گیاه، تا سیر بخورد. پس،
~~علیل را بر گاو نشاند و هر دو ms148 سرانگشت هر دو پایش با یکدیگر بست در زیر شکم گاو
~~و گاو را به آب برد تا آب میخورد. و شکم گاو برمیخاست و رانهای علیل
~~برمی خاست، تا آن سر استخوان در جای خود افتاد و آن گه دربست.
~~و این علاج غریب بود، به حکم آن که آن استخوان دشخوار با جای خود رود.
# پای امیر خراسان بخیزید و شکسته شد. و مینالید و بر آن پهلو خفت که علیل بود. و
~~حکما می آمدند و وی پای درست بر ایشان عرض میکرد و مینالید و هر یکی ضمادی
~~میفرمود و ایشان را جواب میداد. تا حکیمی را آوردند که زیرک بود. پای وی بدید.
~~گفت «چرا مینالی؟ وان فخذک اصح من فخذالظلیم.»
# وی بدانست که این حکیم زیرک است. پای علیل بر وی عرض کرد.
# گفت «مداوات این صعب بود.» پس، مشکی بیاورد تهی و در میان دو ران وی نهاد و
~~هر دو انگشت پای وی درهم بست و باد در مشک میدمید و رانهای وی برمیخاست،
~~تا آن استخوان از جای برآمد و با جای خود نشست. و چوبها بر آن بست و محکم کرد.

PageV01P137

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0138.png)

# سه روز رها کردند، وی در حرکت آمد و برخاست.
# وی را گفتند «چون بدانستی که وی زنده است در کفن؟»
# گفت «هر دو زانوش راست بود. اگر باز افتاده بودی، مرده بودی.»
# پس، زیرکی وی بدانستند و معروف شد.
# شخصی را هر دو ساق به درد آمده بود، چنان که بیقرار بود. اطبا درماندند از نالیدن
~~وی. تا حکیمی از کابل گوید «علاج این من بکنم. اما یا راست آید، یا مرد بی طاقت بود.»
# گفت «تو را بری کردم از خون من.»
# پس، این علیل را به ستونی دربست محکم و هر دو ساق وی میشکافت، تا استخوان
~~وی ظاهر کرد. و به مثقب سولاخ کرد، تا آبی از آن روان شد که مردم بگریختند ms149 از آن گند
~~وی. پس، گوشت را با سر استخوان آورد و مرهم کرد و دربست. و وی از آن عذاب
~~برست.
~~و از این جنس مداواتها کردهاند نادر و ما در کتاب «دستور اصول خواص»
~~بگفته ایم مستوفا. این مقدار اینجا کفایت بود.
~~بدان که آدمی چون حرارت اصلی به اعتدال نگه دارد، دراز عمر گردد. نه به آن سبیل که
~~یک سال عمر ده سال گردد، ولیکن سالی تندرستی برابر ده سال باشد در بیماری. و آدمی
~~را هیچ ضرر چنان نیست که بسیار خورد و بسیار جماع کند- که جماع بسیار قتال بود.
~~و آن چه اصل آدمی است دل است و دماغ و اعصاب و جماع این هر سه را ضعیف کند. تا

PageV01P138

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0139.png)

~~جماعت ابلهان همه روز در بند کنیزکان و زنان باشند و به جماشی و رعنایی مشغول باشند
~~و عمر در سر جماع کنند تا عاقبت به یرقان و خفقان و علت استسقا گرفتار آیند. و جماع
~~چشم را تاریک کند و عصبها از حرکات بازماند و آتش جان فرو نشاند و قوهی
~~هاضمه ضعیف شود و چون هاضمه ضعیف شد، هفتاد گونه علت پدید آید.
# و مرا پدری بود، وی را صد سال کم یک سال عمر بود. اغلب موی وی سیاه بود و
~~بالا راست و به شب کارهای خرد کردی. و مرا وصیت کرد که «از فراش پرهیز کن - که
~~من زن خواستم، چهل ساله بودم و چون به شصتسالگی رسیدم، جامهی خواب
~~برنوردیدم.» و بسیار گفتی که «آهن را در پشت دارید!» - یعنی آب پشت را نگه دارید
~~که به جای آهن است در صلب. یعنی هر کس که جماع بسیار کند، دوتا شود.
# و پرسیدند از جالینوس از جماع.
# گفت «آب پشت جان است رونده. خواهی نگه دار و خواهی همه را بیرون کن!»
# و پادشاهی بود دانا. وی را زنی بود هندو. هر سال یک بار با ms150 وی جماع کردی.
# وی را گفتند «از دنیا لذتی نداری. چرا کنیزکان و زنان نیکو نداری؟»
# گفت «جماع کردن جان دادن است. و در هر سال یک بار جان دادن تمام بود.»
# و بدان که آدمی را هر ساعت کاهش میآید و آفتاب وی را میخوشاند و هوا که بر
~~تن وی محیط است تری از وی ستاند. چون جامهی تر که درآویزند ده من بود، بعد از
~~یک ساعت نه من بکاهد که خشک گردد. پس چندان که آدمی کاهد، غذا در بدل آن
~~میرود و چندان که می خوشد، آب در بدل آن میرود. پس کار غذا به ترتیب باید. هر
~~روز یک بار طعام خورد.
~~و خود را پاکیزه دارد. و پیغامبر گفت «ناخن دراز غم بار آرد و جامهی پلید
~~درویشی آرد.» و سر این کلمه آن است که چون ناخن دراز شد، هر که بیند مرد غمناک
~~شود. و جامهی پلید مردم از وی گریزند و با وی معاملت نکنند و از آن درویشی تولد
~~کند.
# حکیمی مأمون را گفت که «برج خوردن در زندگی بیفزاید»
# 137

PageV01P139

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0140.png)

# مأمون وی را گفت «چه معنی دارد؟»
~~گفت «شنیدهام آن کس که برنج خورد، خوابهای نیکو بیند و چون خواب وی به
~~خوشی گذرد، آن شب مقابل روز بود.»
~~مأمون را پسندیده آمد.
# و باید که آب از چشمهی صافی خورد - که ضرر آب ناخوش بسیار بود. و از خوردن
~~گوشت بسیار احترازکند - که ضررها آورد. و سباع که خون و گوشتخورند، ضرر ایشان
~~بیش بود از آهو و گوسفند که گیاه خورد. و در باز و صقر آن سبعیت باشد که در کبوتر و
~~فاخته که دانه خورند نباشد. و از گوشتها به لطافت فروج نیست. و هیچ گوشت را چندان
~~قوت نیست که تیهو را، پس سرخ بره را، پس مرغ جوان و کبک را. و بیماری که ساقط القوت
~~بود، وی را گوشت ms151 تیهو دهند: اگر قوت یابد امید بود و اگر نه، طمع از وی بردارند.
# و جامههای اختیار پنبه است که گرم دارد. و ابریشم گرم دارد و گزنده را قبول نکند.
~~کتان و قصب خنک دارد و کتان از آفتاب و ماهتاب بپوسد و از آب سخت گردد - که
~~اصل وی گیاه است. و از پوستها، گرمتر از پوست بره نبود، پس روباه پرطاسی و سیسی
~~برابر بره بود و خاصیت وی آن است که بتوان شستن. و وشق به نقرس سود دارد و آب
~~پشت افزاید و سمور همچنین.
# بامداد باید که سر به شانه کند، تا بخارها از مسامها بیرون آید. و بر سامان چپ
~~خسپد، تا رنجی به جگر نرسد - که جگر از سامان راست است. و هر دو دست بر معده
~~نهد، تا حرارت به معده میرسد و طعام زود هضم گردد. و بعضی طفل را بر معده
~~خوابانند، تا حرارت به معده رسد. و در شب آب کم خورد. و به گرماوه ناشتا رود، تا
~~فضولها از تن گداخته شود. و اگر از پس طعام به گرماوه رود، سددها در جگر پدید
~~آید. و طعام به خنکی بهتر که به حرارت. و طعام پخته بهتر که حرارت با غور تن گریخته
~~باشد. و به وقت حرارت، هضم ضعیف بود، زیرا که حرارت منتشر بود.
# بدان که آدمی خود را به حد اعتدال نگه نتواند داشت، زیرا که اعضای رئیسهی وی
~~مختلفند. طبع جگر گرم و دموی است، طبع شش سرد و بلغمی است، طبع دل گرم است و
~~طبع دماغ سرد و تر. و آن چه به جگر سود دارد، به طحال زیان دارد و آن چه به دماغ

PageV01P140

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0141.png)

~~سود دارد، به دل زیان دارد از نوعی. و از این است که آدمی بر شرف هلاک است و کس
~~جاودان نماند. و زر یک طبع دارد و سنگ یک طبع دارد، لاجرم دیر ms152 بمانند.
# گویند سه هزار علت در بنی آدم است: هزار علت آدمی داند و علاجش داند و هزار
~~علت آدمی داند و علاجش نداند و هزار علت را نداند و علاجش نیز نداند. و چندان
~~علل که آدمی راست هیچ حیوان را نیست، سبب آن که آدمی را آکل مختلف است. گوشت
~~طبعی دارد و میوه طبعی دارد، انگبین طبعی دارد، روغن طبعی دارد، سرکه طبعی دارد،
~~حبوبها و لبوبها را طباع است، بر قدر هر یکی تولدی کند. و مثل آن چنان است که
~~شخصی نهالی بکارد، یک هفته وی را آب دهد، یک هفتهی دیگر وی را سرکه دهد،
~~یک هفتهی دیگر وی را نفت دهد. حال این نهال چه گونه بود؟ و مثل آن چنان است که
~~کبوتر و کبک در همهی عمر خود گندم و جو خورند یا گاورس و اسپ و گوسفند از گیاه
~~و کاه درنگذرند، لاجرم از علت صرع و استسقا و رمد و فالج و درد دندان و تبهای
~~مخالف به سلامت باشند و این خوف عاهات نبرند. تا بدانی که این همه تأثیر اکل است.
# پس اگر فرزندی باشد، بهتر شیرها از آن مادر بود. و اگر نه، شیر دایهی بیست و پنج
~~ساله. و طعام وی - یعنی طعام دایه یا مادرش - آب گندم پخته و گوشت پخته و آب
~~خوش. و شیر آن گه دهد که طعام خورده بود و هضم شده. و از طعامهای تلخ و ترش و
~~شیرین حذر کند و ملطفات نخورد، چون سیر و پیاز و خردل و کرفس، زیرا که فضول
~~علتها بردارد و با شیر بیرون آید و کودک بخورد، از آن قروحها آید و صرع. و چون
~~بزاد، با وی به مدارا گوید. و اگر طفل بسیار گرید، گوشت مرغ در دهان وی افشارد تا
~~خوشدل شود. و وی را در گاهواره سخت نبندد و از گرما و سرمای سخت و آوازهای
~~منکر ms153 و منظرههای هایل نگه دارد تا نترسد. و شیر بسیار ندهد و از امتلا حذرکند. و اگر
~~بر طفل ریشی ظاهر شود، مشمع و اسپیداب بر آن کند و اگر بر رانها ظاهر شود، گل و حنا
~~بر آن کند. اگر از گوش وی آب زرد آید، صوفی در آب زعفران و انگبین نهد و بر آن نهد.
~~اگر شیر مادر اندک شود، به آب گرم غسل کند و آب آنیسون بازخورد. اگر شیر مادر
~~غلیظ بود، سکنجبین بازخورد تا صرع نیاورد. اگر شیر تنک شود، از گرماوه حذر کند.
# اگر طفل را سعال بود، آب جو قدری به وی دهند. چون به خوردن آید، اول چیزی
~~عسل دهند. چون بزرگ شود، جلاب دهند - که بهتر از آب بود. چون در ماه هفتم

PageV01P141

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0142.png)

~~آید، دندان برآرد. اگر ربیع بود، سهلتر بود. اگر به زمستان آید، شکش برود. با وی
~~رفق کنند، قدری شراب بدهند. و شیر دو سال و نیم تمام بدهند و حکما چهار سال
~~فرمایند. و تعلیم به ده سالگی کنند، تا بنگدازد و عقلش یاری دهد و بر وی دشخوار
~~نگردد.
# و ما فصل دیگر یاد کنیم در تقدیر آفریدگار که از آن کس نتواند گریخت و چاره
~~نتوان کرد، تا به آن راضی باشد و در رنج و بیماری جزع نکند.
~~ملکی بود در طالع خود دید که وی را بکشند. قلعهای بساخت از سنگ و دری بکرد
~~آهنین و ذخیره بر آن برد و آنجا بودی.
# تقدیر آفریدگار چنین بود که کاروانی از سقسین برآمد و در دریا نشستند. کشتی
~~بشکست. مردی با ساحل افتاد. شبی سهمناک بود. از سباع می ترسید. بر درختی
~~گریخت. مرغی بزرگ بیامد بر آن درخت نشست و بانگی بکرد و بپرید. این مرد گفت
~~«من بر این درخت اگر خواب کنم، به زیر افتم، سبعی مرا بخورد و اگر نه، از گرسنگی
~~بمیرم. چرا دست در پای ms154 این مرغ نزدم تا مرا از این جای مهلک ببردی؟»
# روز دیگر، آن مرغ عظیم بازآمد و بر آن درخت نشست و بانگی بکرد. این مرد
~~دستها در پای آن مرغ زد. مرغ برخاست و بپرید و وی را برد بر سر قلعهی آن ملک،
~~نشست.
# مرد چون آن قلعه را دید آراسته و آبها روان و باغی نیکو، در آن میگردید. ملک
~~وی را بدید. به بالا برآمد و گفت «تو اینجا چه کار داری و در این قلعه چه گونه
~~آمدی؟»
~~دست به هم درزدند، هر دو از بام قلعه به زیر افتادند و خسته شدند.
# این مرد گوید آن مرغ را «به خدایی که تو را آفرید، تو کیستی؟»

PageV01P142

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0143.png)

~~گفت «من نه مرغم. من قضای بدم. هر که از من بگریزد، من به وی در آویزم.»
~~مقصود از این حکایت آن است که از آفات و تقدیر آفریدگار کس نتواند گریختن.
~~گویند مردی در صحرا میرفت. مرغی رنگین دید. خواست که آن را بگیرد،
~~برخاست. از پس وی میرفت و مرغ میپرید، تا در چاهی رفت. مرد جامه برکند و در
~~چاه رفت. مرغ را ندید.
~~برآمد. جامهی وی برده بودند. در شهر آمد، برهنه. در خرابهای رفت. رزمهای دید.
~~برداشت. قبا و کلاهی دید نیکو. گفت «این از کرامات است.» آن را در پوشید.
~~بیرون آمد. وی را بگرفتند و گفتند «این جامهی ملک است. از وی بدزدیدهای.»
~~برکندند و وی را درآویختند.
~~پس، از تقدیر آفرید گار حذر سود ندارد.
~~گویند کاروانی فرو آمد در بن کوهی. جماعتی بودند، کنیزکی را بفرستادند تا شیر
~~آورد. به گله رفت و شیر بخرید و بر سر گرفت و میآورد. زغنی میپرید، ماری در
~~منقار. زهر بچکید و در شیر افتاد و کنیزک بی خبر بود. کاروانیان آن را بخوردند و
~~بمردند.
~~اکنون، این جرم نه کنیزک راست و نه مار را و نه زغن را ms155 و نه شیر را. این حوالت جز
~~به تقدیر آفریدگار نتوان کردن.
~~مقصود از این آن است تا خواجه نگوید که این بیماری سبب فلان طعام بود و اگر این
~~نخوردی، چنین نبودی - که تقدیر آسمانی را دافعی نبود.
~~و گویند پادشاهی بود از دوست و دشمن حذر کردی. و شیری را بیاورد و زنجیر وی
~~در پایهی تخت خود بست تا کسی پیرامن وی نگردد.
~~و این پادشاه آواز شیر عجب داشتی. روزی، در برابر شیر استاد و مهره به وی
~~انداخت. شیر بغرید. وی را از آن شگفت میآمد. مهرهی دیگر به وی انداخت. شیر حمله
~~برد و به شاه جست و تخت را بکشید. شیر در سر ملک افتاد و تخت بر سر شیر آمد. تا
~~مردم جمع آمدند، شیر ملک را خورده بود.

PageV01P143

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0144.png)

~~پس آن چه وی حارس خود گرفته بود بزرگ ترین دشمن وی بود. و وبال وی از حذر
~~بوده.
~~پس تقدیر آسمانی از دو گونه بود: یا اقبال بود یا ادبار. و کس را برآن وقو فی نباشد تا
~~واقع نشود.
~~گویند مردی بود طبعی کند داشت. هیچ صنعتی نمیدانست. درماند. پس، در کوچهها
~~ی گردیدی و بانگ میزدی «منجمم و ستاره شناسم.»
~~او را پیش ملکی بردند که وی را جوهری گم شده بود و طلب میکردند.
~~از منجم پرسید که «جوهر کی دارد؟»
~~ملک فراشی داشت. بترسید و در برابر منجم استاده و به اشارت میگفتی «مگو که من
~~دارم.»
~~منجم ملک را گفت «فردا من این جوهر را به دست آورم.»
~~برون آمد و جوهر از فراش بستد و به بطی انداخت. بط آن را فرو برد.
~~ملک را گفت «مردم را که در این خانه است حاضر کن!»
~~مردم را حاضر کردند و بط را نیز.
~~منجم گفت «در شکم این بط است.»
~~از شکم وی به در آوردند. و منجم را حرمتی پدید آمد.
~~روزی، زن ms156 ملک وی را بخواند. گفت «باردارم. پسر است یا دختر؟»
~~منجم درماند. پس گفت «در روی تو میبینم که پسر بزایی و در قفای تو میبینم که
~~دختری بزایی.»
~~تقدیر آفریدگار چنین بود که پسر و دختری بزاد. حال منجم نیکو شد.
~~تا شبی، این ملک خوابی سهمگن دید و فراموش کرد. از منجم پرسید.
~~گفت «اندیشه کنم» برخاست، رنجوردل، در گوشهای رفت در این اندیشه.
~~ملک برخاست که پیش او آید، ایوان او بیفتاد.
~~منجم گفت «آن خواب که دیدی این بود- که آفریدگار تو را نگه داشت.»
~~و ملک با وی اکرامها کرد.
~~پس آن اقبال بود و تقدیر آفریدگار به نیکی. آفریدگار چون خواهد که با

PageV01P144

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0145.png)

~~کسی احسان کند، نه به علت کند و چون خواهد که یکی را ذلیل کند، نه به علت
~~کند.
~~گویند ملکی بود همیشه آرزوی کردی که خضر را ببیند تا از وی سؤال کند.
~~وزیرش گفت «آن چه تو را به کار نیاید، چرا میطلبی؟ - آن چه کس نطلبید.»
~~بنشنید.
~~تا درویشی بود بی چاره، بیامد به طمع، گفت «مرا صد دینار بخش تا من به صدقات
~~دهم!»
~~به وی داد.
~~مدتی دیگر، بازآمد. گفت «صددینار دیگر دهتا به صدقات دهم، تامگر خضر را ببینم!»
~~صد دینار دیگر بداد.
~~روزی، نشسته بود دلتنگ. خضر پیش آمد. گفت «ای مرد، چرا دلتنگ شدی؟»
~~گفت «وعده دادهام پادشاهی را که خضر را به وی نمایم، نمیتوانم.»
~~گفت «با من بیا!»
~~گفت ««نیارم آمدن - که سوگند خورده است اگر بی خضر روم، مرا بکشد.»
~~گفت «مترس. با من بیا!»
~~چون در پیش ملک رفت، ملک گفت «تو کیستی که مرا سجود نکردی؟»
~~گفت «من کس را سجود نکنم.»
~~گفت «تو که باشی؟»
~~گفت «من خضرم.»
~~گفت «اگر تو خضری، سؤال مرا جواب ده!»
~~گفت «بگو!)»
~~گفت ««این ساعت خدا چه میکند؟»
~~گفت «بگویم. این درویش که بر پا خاست، وی را به جای ms157 خویش بنشان و تو
~~برخیز!»
~~ملک برخاست و درویش بنشست.
~~خضر گوید که «آفرید گاراین ساعت این می کند که دیدی: ملک از توبستدو به وی داد.»
# 143

PageV01P145

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0146.png)

~~مقصود از این حکایت آن است که از قضای بد نتوان گریخت.
~~گویند در استخر ملکی بود ظالم. و استخر شهری بود چهل فرسنگ گرد وی بود و
~~سرای جمشید در آن بود، بر سر صد ستون بنیاد کرده، هر ستونی چهل و هشت آرش بالا،
~~یک سنگ تراشیده، و هنوز بر جا مانده است. و این ملک کمانی از ایوان در آویخته بود که
~~کس نتوانستی کشیدن و دعوی کرد «هر که کمان من بکشد، استخر وی را دهم.»
~~مردم ناامید بودند از وی. و قصد عورات رعیت کردی.
~~زمانی بگذشت. روز عیدی پیش آمد. کودکان به صحرا آمدند. یکی به پادشاهی
~~کردند، نام وی «عضد الدوله» کردند و یکی وزیر وی شد و یکی امیر حاجب شد. و
~~علمی برداشتند و وی را بر تخت نشاندند و بالای او باستادند. و عضد فرمان میداد و
~~مردم به نظاره می رفتند.
~~چند روز برآمد، کار وی مشهور شد، و مرد و زن میرفت و ایشان میدیدند و از
~~آهستگی و آرام او شگفت میداشتند.
~~این خبر به ملک رسید. گفت «من نیز بروم و ببینم.»
~~او با وزیر جامه بگردانیدند و به صحرا آمدند.
~~وزیر در پیش عضد آمد و شکایت کرد و گفت «این مرد سرای من استده است. بفرما
~~تا تسلیم کند!»
~~عضد گفت «چه میگویی؟»
~~گفت «بلی. من دارم.»
~~گفت «با وی ده!»
~~گفت «بسیار سراها دارم و با کس ندادهام.»
~~عضد گفت «عاقبت ظلم بد بود. سرای او بازده!»
~~گفت «نمی دهم.»
~~عضد حربهای در دست داشت، از خشم آن حربه بر حلق ملک زد. حالی، جان بداد.
~~و این وزیر مردی عاقل بود. گلیمی به سر او در پوشید. گفت «این مرد گدایی بود. ms158
~~وی را دفن کنیم.»

PageV01P146

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0147.png)

~~او را پنهان کرد و پیغام به شهر فرستاد و حاشیت ملک را بخواند و سراپردهی او برون
~~آورد و بزد و لشکر را جمع کرد و گفت «ملک میگوید من این کودک را بدیدم. آیین
~~ملوکان دارد. وی را نایب خودمیکنم و من درگوشهای خواهمنشستن. شما رضا میدهید؟»
~~گفتند «رضا می دهیم.»
~~عضد را بر تخت او نشاند و خزینه را به وی سپرد و سر ملک بیرون انداخت. و اهل
~~فارس از ظلم او برستند.
~~مقصود آن است که آن چه تقدیر الاهی بود، لابد بودنی است.
~~بر طریق مثل گویند زاغی بر سر درختی آشیان داشت. روباه به زیر درخت آمد و
~~بانگ میزد. کلاغ خایه به وی انداخت. روباه بخورد و بازگردید.
~~بوتیمار زاغ را گوید «چرا خایه را به روباه دادی؟»
~~گفت «ترسیدم که برآید و آشیان من خراب کند و بچگان من تباه کند. خایه فدا کردم
~~تا دیگران را نگه دارم.»
~~بوتیمار گوید ««اگر من بودمی، هیچ به وی ندادمی.»
~~روباه رفت پیش بو تیمار، بر کنار آب استاده. گفت «ای مرغ، اگر باد برآید، چه کنی؟»
~~گفت «برگردم.»)
~~گفت «اگر باد از این جانب آید، چه کنی؟»
~~گفت «برگردم.»
~~گفت «اگر باد از همهی جوانب آمد، چه کنی؟»
~~گفت «سر در زیر بال کشم.»
~~گفت «چون کنی؟»
~~بوتیمار سر در زیر بال برد.
~~روباه وی را بگرفت و گفت «زاغ را وصیت میکردی که چرا خایه نگه نداشتی. و تو
~~خود را نگه نداشتی.»
~~و از تقدیر نتوان گریختن.
~~این مقدار گفته آمد که آدمی از تقدیر نتواند گریخت و به مداوا و علاج و چارهها، از
~~مرگ نتواند رست. و ما پس از این، فصلی بگوییم در شگفتی کار خواب.
# 145

PageV01P147

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0148.png)

~~بدان که خواب کار جان است و شگفتی عجب است. و جانهای پاکان سیار است و از
~~عالم پاک خبر دارد. و ms159 آن جزویست از اجزای نبوت. و باشد که از شیطان بود و باشد که
~~راست بود.
~~و امیرطاهر - والی خراسان - به خواب دید که مرگ وی در فلان سال و ماه
~~بود، در میان آب و آتش. و از این سبب، مهموم بودی.
~~چون به سرخس دشمن بر وی ظفر یافت، وی را در گرماوه کردند و در گرماوه
~~برآوردند تا از حرارت هلاک شد.
~~امام محمد ابن یحیا در خواجه سنایی طعنه زدی و او را «دهری» و «زندیق» خواندی.
~~شبی، پیغامبر را به خواب دید. گفت «یا محمد، مردگان را چرا بد گویی؟ خاصه، سنایی را
~~که مادح ما بود. این نه مکافات مدح او بود.»
~~محمد ابن یحیا از خواب درآمد، ترسیده. پرسید که «گور سنایی کجاست؟»
~~گفتند «به غزنی.»
~~بر خری نشست و به غزنی رفت. و بر سر گور او نشست و عذر میخواست و تضرع
~~میکرد چهل روز، تا وی را به خواب دید.
~~گفت «ای محمد ابن یحیا، در دل من راه بردی و بدانستی که من زندیقم یا دهری؟»
~~گفت «نه. توبه کردم»
~~گفت «زبان را نگه نداشتی، برو قلم را نگه دار و دست را نگه دار!»
~~از خواب درآمد و بازگردید.
~~چون به حد خراسان آمد رنجور، با خود گفت «در بندگان خدا طعنه چرا باید زدن تا
~~این همه رنج به من رسد؟»
~~چون غز برآمد و با سلطان سنجر مصاف دادند، سلطان سنجر محمد ابن یحیا را بخواند و
~~پرسید که «این ترکان بر من خروج کردند. چه فتوا دهی؟»
~~گفت «خارجی باشند و خونشان حلال بود.» و بر فتوا نبشت.

PageV01P148

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0149.png)

~~سنجر آن را در بغل نهاد.
~~چون غز ظفر یافت و سلطان سنجر را محبوس کردند و خراسان بستدند، محمد ابن یحیا
~~بگرفتند و خاک در دهان وی کردند تا هلاک شد.
~~مقصود از این آن است که نبوت رفت و پس از محمد رسول ms160 الله پیغامبر نباشد و هیچ
~~آگاهی از آن جهان کس نتواند داد، مگر به خواب.
~~گویند فردوسی چون از پیش محمود غزنی بیامد به خشم، به مازندران رفت. رستم
~~زال را به خواب دید. گفت «ای رستم، چند تو را مدح کردم به مردی و نام تو را آشکار
~~کردم در عالم؟ مکافات آن چیست؟»
~~گفت «به توس بازگرد. به فلان جایگاه، گنج است. آن را بردار، چنان که کس نبیند. و
~~از محمود غزنوی هیچ مخواه - که تو را این گنج تمام است.»
~~از خواب برآمد و با توس رفت. و در سر آن گنج، خانهای بساخت. کار وی نیکو
~~شد.
~~گویند سلطان محمود غزنی به صحرا آمد. دیوانهای را دید بر قنطرهای نشسته. گفت
~~«ای محمود، امشب خوابی دیدم.»
~~گفت ««چه دیدی؟»
~~گفت «چنان دیدم که من بر تخت تو بودم و غزنی مرابود و آیاز بالای من استاده بود و
~~فرمان میدادم.»
~~محمود گفت «اکنون، چه بود؟»
~~گفت «از خواب درآمدم، دیده باز کردم، هیچ ندیدم.»
~~محمود گفت «مقصود تو چیست؟»
~~دیوانه گفت «فردا تو دیده به هم نهی، از این مملکت هیچ نبینی، من و تو یکسان
~~باشیم.»
~~محمود را این سخن در دل اثر کرد و از اسپ درافتاد. گفت «خفته بودم، مرا بیدار
~~کردی.» و انتباهی وی را حاصل شد.

PageV01P149

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0150.png)

~~بدان که تعبیر خواب علمی شریف است و خواب بازگشتن روح است با باطن. و
~~جوهر روح معنی است لطیف.
# اگر پرسند «یکی خوابی دید و در خواب چنان دید و میداند که به بیداری
~~میبیند، چه فرق کنیم میان خواب و بیداری، و باشد که ما نیز در خوابیم و ما خود را
~~بیدار میدانیم،» گوییم این سؤال ضعیف است - که ما به عقل خواب را و یقظه را
~~میبینیم که یکی بیدار است و یکی پیش وی در خواب است: چون از خواب درآمد،
~~خبر میدهد که چه دید. و ms161 بدان که خواب به طبع بیننده ماند. اگر مرد صفراوی بیند، همه
~~آتش و چراغ بیند. اگر سوداوی بود، همه آهوال و تاریکی بیند. اگر مرطوب بود، آبها و
~~دریاها بیند. اگر دموی بود، روضهها و آغانی بیند. و باشد که بعضی وسوسه بود: تا
~~گرسنه نان بیند و تشنه در خواب آب خورد. و رویای صادقه علمی لطیف است، زیرا که
~~نوعیست از وحی.
~~و بهترین اوقات خواب سحرگاه بود و نیمروز و بهترین زمانها ربیع بود و بترین
~~اوقات زمستان بود. و خواب روز قوی تر باشد که خواب شب.
~~جالینوس گوید مردی را زبان بزرگ شد تا در دهان نگنجید و علاجها قبول
~~نکرد. به خواب دید که کاهو بخورد و به آب وی مضمضه کند. بکرد. زبانش نیک
~~شد.
# یکی را در مثانه سنگی بود، بزرگ شد. به خواب، مردی، علی نام، مرغی به وی داد.
~~گفت «این فلان مرغ است، فلان جا موضع دارد. آن را بسوزان و خاکستر وی بخور، تا
~~سنگ بریزد!»
~~چون از خواب برخاست، بکرد، نیک شد.
~~و این چنین خوابها نادر بود - که قوتها باشد که کمتر بود و باشد که بیشتر

PageV01P150

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0151.png)

~~قیامت. و دیدار ملائکه فراخی بود و عدل. و هر که خواب سهمگن بدید،
~~گوید «اعوذ برب عیسی و موسی و ابراهیم من شر ما رأیت،» آفریدگار شر از وی
~~بگرداند.
# این مقدار از شگفتی خواب کفایت باشد. و ما یاد کنیم فصلی در مرگ.
~~بدان که مرگ دروازهی آخرت است و همهی حیوان را ناچار گذر به این دروازه است. و
~~هیچ علما و ملوک چارهی مرگ نتوانستند کردن و همهی علومها به دست آوردند،
~~عاجز شدند که چارهی مرگ کنند و نمیدانند که به در مرگ، این قوت که ساقط
~~میشود، درمان وی چیست. و مابعدالموت، کس را بر آن اطلاعی نیست، مگر آن چه
~~پیغامبران خبر دادند یا به خواب دیدند. اما به ms162 ظاهر، مسلمانی را و کافری را به یک جا
~~دفن کنند، هر دو متغیر شوند و بپوسند و اگر سر گور هر دو باز کنند، نه در این راحت
~~بینند، نه در آن عذاب. زیرا که غیب است. و اگر این معنی کشف بودی، کس کافر
~~نبودی.
~~و مالک دینار گفت حسن را به خواب دیدم. گفتم «یا بوسعید، نه از جملهی
~~مردگانی؟»
# گفت «بلی. ولیکن از همه اندوه برداشتند.»
# گفتم «مرا چه فرمایی؟»
# گفت «هر که را در دنیا غم بیشتر، در آخرت شادی بیشتر.»
# و اتفاق افتاد که مرا پیش ملکی بیار بردند. پیش وی کوزهها و طبقهای زرین نهاده
~~و شکم وی آماس گرفته. مرا گفت «دعایی میکن!»
# گفتم «بلی این همه مال اینجا چه سود دارد تو را؟ چرا به صدقات ندهی؟»
# 129

PageV01P151

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0152.png)

~~گفت «دادیم بسیار، ولیکن سود نداشت.»
~~گفتم «به آن جهان سود دارد.»
~~چون بازگشتم، بعد از چند روز، در گذشت.
~~وی را دیدم در خواب، دست بر دم نهاده، گفت «اگر بردارم، یک نفس مانده است،
~~برود.»)
~~گفتم «چه می خواهی؟»
~~گفت «آن چه تو گفتی. آرزو دارم که آن همه زر و زیور در جیب مسکینان و در دامان
~~یتیمان بودی!»
~~بدان که حالت نزع و سکرات مرگ مختلف است. و باشد که صعب بود، تا چند روز در
~~آن بمانند. و شنیدم که غلامی ده روز در حالت نزع بود و دستها میکشید و پا میانداخت.
~~و باشد که سبک بود، خاصه شهدا را.
~~و من دیدم دختری هندو که در حال نزع بود. مرا گفت «یاسین برخوان!»
~~سورهی یاسین برخواندم.
~~گفت «بلند بخوان و اگر من خفتهام، مرا بیدار کن!» پس، گفت « مرا بازجنبان که
~~خفته ام!»
~~دست به وی بازنهادم. جان داده بود.
~~مقصود از این آن است که به این سهلی بود نزع وی.
~~و پدر مرا مادری بود نام وی امت الوهاب. چهل سال روزه ms163 داشت و گوشت نخورد. به
~~حال نزع رسید. چند زن پیش وی نشسته بودند. کسی در خانه بزد. گفتند «فاطمهی
~~ازهراست.»
~~أمت الوهاب گفت «دست من گیرید!»
~~وی را برداشتند و بردند تا به دهلیز. بیفتاد به روی. جان بداده بود. وی را هیچ
~~سکرهی مرگ نبود.
~~و بدان که مرگ به عافیت نعمتیست. و مرد باشد که در آفات دنیا چنان

PageV01P152

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0153.png)

~~گرفتار باشد که اگر مرگ فروشند، به زر بخرد.
# گویند شخصی شنید که به زمین هندوستان، عمرها دراز بودی. به این آرزو، قصد
~~هندوستان کرد.
# شخصی وی را پرسید که «به این حدود چرا آمدی؟»
# گفت «مالی بسیار دارم و عمر دراز میجویم.»
# گفت «من تو را چیزی بنمایم.»
# وی را برد در خانهای، شخصی به وی نمود بر تختی خفته و حدث کرده. وی را پاک
~~کرد و طعامی در حلق وی کرد و گفت «این پدر من است.»
~~پس، وی را در خانهای دیگر برد. شخصی را دید کور و کر، در زیر تغاری
~~کرده. تغار از روی او باز کرد، قدری آرداب در حلق وی کرد و گفت «این جد من
~~است.»)
~~پس، وی را در خانهای دیگر برد. مردی را دید خفته، چادری در سر کشیده. گفت
~~«این را نتوان دیدن. این جد جد من است. وی را هر روز با سر آیم تا گربه یا موش وی
~~را افگار نکند.»
# این شخص گفت «ای مرد، من طاقت نمیدارم دیدن این قوم را.»
# گفت «بدان که من مرد توانگرم، تعهد این اجداد میکنم. دیگران آبا و اجداد را به
~~محوطهای برند، آنجا بگذارند.» و او را برد به آن محوطه: چندهزار زن و مرد بر آنجا خفته،
~~بعضی به رو درافتاده، بعضی به قفا بازافتاده، و گندی عظیم برخاست. گفت «این
~~درویشانند و کس ندارند که ایشان را بدارد. این جایگاه بگذارند. اگر طعامی یابند و اگر
~~نه، میسازند. و عمرهای دراز ms164 دارند.»)
# این شخص گفت چون آن را بدیدم، گفتم «مرا عمر دراز نمیباید.»
# و رحلت کرد و با ولایت خویش آمد.
# مقصود آن است که غایت عمر آدمی مابین ستین الا سبعین است - واین را
~~«عشرهی میشومه» خوانند. و از هفتاد سال کم کس برگذرد و اگر دیر بماند، هر
~~ساعت بتر از مرگ باشد. و مثل آدمی چون بند مهره است در سلکی. مادام تا آن سلک
~~بر جای بود، آن عقد منظوم بود. چون آن سلک را از میان بکشند، مهرهها پراکنده شوند.

PageV01P153

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0154.png)

~~همچنین، جان آدمی در تن وی ناظم است و ماسک. چون جان بیرون رفت، اعضاها
~~متفرق شود.
~~بدان که عیوب دنیای بی وفا چندان است که نتوان گفت. ناسازگار و فریبنده است و دشمن
~~دوستان است و دشمن دشمنان: نه با دوستان خود بسازد، نه با دشمنان. مثل وی چون
~~زنیست نابه کار: هر روز و هر شب جای دگر بود. یکی را بفریبد و به وی چنان نماید که
~~دوست وی است تا وی همگی دل به وی دهد، ناگاه وی را بگذارد و جایی دیگر رود.
~~فی الجمله، دنیا زهر قاتل است و بهترین چیزهای دنیا آب است و آب چون بسیار شد،
~~مهلک بود. تا اگر شخصی چهل روز سکبا خورد، وی را بکشد و اگر مدتی دراز شوربا
~~خورد، وی را بکشد و اگر مدتی عسل خورد، وی را بکشد. پس آن چه عین لذت است
~~هم از جملهی سموم است. دنیا ظاهری نیکو نماید، چون طبق حلوا که زهر در آن پنهان
~~بود. چنان که سبزی که بر مزبله بود: ظاهرش سبز نماید و باطنش گندد از نجاست.
# انوشه روان عادل شبی به خواب دید که از کاسهای زرین طعام میخورد و مار سیاه با
~~وی لقمه برمی گرفت و میخورد. از معبران پرسید تعبیر وی. گفتند «مردی سیاه با زن تو
~~فساد میکند.»
# انوشهروان این تفحص بکرد. ms165 چنان بود. هندو را بگرفت و هلاک کرد و زن را در
~~پوست خام دوخت. روزگاری در این عذاب میداشت.
~~این زن کس فرستاد به بزرجمهر که «در حال من نظری کن!»
# بزرجمهر شاهسفرم را در میان پلیدی کشت. چون سبز شد، آن را به هدیه به
~~انوشه روان فرستاد.
# انوشه روان را عجب آمد. به بزرجمهر گفت «شاخی چند برکن!»
~~وی چند شاخ را بکند و پیویانید. گندی از آن برخاست. بینداخت. گفت «مثل دنیا و

PageV01P154

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0155.png)

~~زن مثل این ریحان است: ظاهرش سبز و باطنش گندیده.» (و از این سبب است که اگر
~~کسی در خواب بیند زنی را عجوزه، تأویل کنند که دنیاست - که دنیا پیر است و عجوزه
~~گندد و دنیا گندد.)
# پس انوشه روان آن زن را بیرون کرد.
# و بدان که مثل دنیا چنان است که آب شور: چندان که خورند، تشنه تر باشند.
~~و بنگر که ذوالقرنین همهی عالم را بستد و قصد ظلمات کرد و نمرود همهی دنیا بستد،
~~قصد آسمان کرد.
# ذوالقرنین چون از دنیا رحلت کرد، گفت «از پس من نایب آن کس بود که خطی در
~~دست دارم، بگوید که آن چیست.»
~~چون از دنیا برفت و تابوت وی را برگرفتند، دستی از تابوت بیرون کرد، خطی در
~~کف گرفته.
# صدهزار مرد جنگی و بازاری و علما حاضر بودند. هر یکی میگفت که بر این چه
~~نبشته است. تا از میانه، شخصی گفت «بر این خط نبشته است که ای بنی آدم، همهی عالم
~~را بگرفتم و راه بر یأجوج و مأجوج ببستم و در ظلمات رفتم و بر سحاب سوار گشتم، دارا
~~ابن دارا را بکشتم، همهی عالم را مسخر کردم. اگر مرگ را جواب توانستمی دادن به
~~لشکر، این است لشکر و سلاح و مردان جنگی. و اگر جواب توانستمی دادن به مال
~~و علم، اینک خزینهها و علما و فقها. امروز از دنیا گذشتم و ms166 هیچ مرا سود
~~نداشت.»
~~چون وی این سخن بگفت، آن خط از کف وی درافتاد و دست را در کفن کشید.
# بدان که دنیا و هر چه در دنیا، همه مایهی محنت است و هر چه ببینی، سبب وبال است
~~و اگر نبودی، مرد را بهتر بودی.
# آوردهاند که پادشاهی قدحی یافت از عقیق و وی به آن قدح خرم بود. بر حکیمی
~~عرض کرد. حکیم گفت «نیکوست، ولیکن مایهی غم است.»
# تا روزی، آن قدح بیفتاد و بشکست. پادشاه غمگین شد و گفت «کاشکی آن قدح
~~نبودی، تا مرا این همه غم نبایستی خورد!»

PageV01P155

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0156.png)

~~و بدان که هر چه بینی و داری از دنیا، یا از تو بستانند یا تو را از آن بستانند و همه
~~مایهی محنت و فراق است. و چندان که مرد با دنیا سازد و با وی مهربانی کند، دنیا با وی
~~ناسازگاری بیشتر کند. و مثل دنیا چندان که اندیشه کردم، به بازی کودکان ماند که سفال
~~را زر سازند و در دامان گیرند و با یکدیگر خصومت کنند. چون وقت شام درآید، مادر
~~ایشان را در خانه گیرد و آن سفالها از دامن ایشان بیندازد. آدمی همچنین سیم و زر جمع
~~میکند و به سبب آن با یکدیگر خصومات کنند. به وقت مرگ، همه از وی بستانند و
~~ملک الموت گوش وی گیرد و به گورستان آرد.
# این مقدار گفته آمد تا فریفته نشوند به غرور دنیا - که دنیا به غول ماند که مردم را
~~فریبد و خورد و خود را نیکو نماید. و این بد باشد.
# گویند در شهری، راهبی بود و مهمانخانهای کرده بود و مردم را به مهمان میبرد. و
~~مردم وی را دوست داشتند و با وی احسان میکردند. و او یک یک را میدزدید و
~~میکشت و میخورد. تا روزی، دو دختر را ببرد به مهمانخانه. یکی را مهمان کرد،
~~یکی بر در بماند. پس، آن ms167 دختر را در خانهی دیگر برد و سرش ببرید و وی را
~~بخورد.
# دختر کوچک بدید، بگریخت. پدر را گفت «این راهب خواهر مرا بخورد.»
# گفت «آدمی آدمی را چون خورد؟»
# وی را طلب میکردند چند روز، نمی یافتند.
# روزی، راهب آن پدر وی را دید که میگریست. گفت «دختر تو مرا غولی کرد
~~مردم خوار.»
# گفت «او طفل است بی عقل. اما خواهری داشت، گم شده است.»
# گفت «اگر بینی مهمانخانهی من بینی، تا تو را شبهتی نباشد.»
~~رفت با وی در مهمانخانه. خانهای دیگر دید.
# گفت «این خانه نیز ببین!»
# در آن رفت. خانهای منکر دید و استخوان آدمی دید. پا بازپس نهاد که بازگردد،
~~غول هر دو دست بر پشت وی نهاد و وی را در خانه انداخت و صورت غولی خود بنمود
~~و او را گفت «سرت خورم یا پا؟»

PageV01P156

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0157.png)

# گفت «هر چه خواهی میکن که سزای من است - که دخترم را بخوردی و بیدار
~~نشدم و تابع تو شدم.»
# مقصود آز این حکایت آن است که دنیا با پدر و جد من خیانت کرد و با اصدقا و احبا
~~بنساخت، بیوفایی او بینند و مهر او را در دل ندارند و به غرور و دستان او مغرور نباشند.
~~و ما بعد از این، یاد کنیم فصلی که پس از دنیا مرگ است و پس از مرگ، بعثی و
~~حسابی و حشریست.
~~بدان که پس از دنیا، سرایی دیگر است و حسابی و قیامتیست. و در جملهی
~~بنی آدم، از اممها هیچ قومی بتر از دهری و زندیق نیست و از آن کس که به قیامت و
~~حشر ایمان ندارد. زیرا آن که اعتقاد ندارد که حسابی است و بر نیکی ثواب است و بر
~~بدی عقاب است، نه نیکی کند و نه از بدی دست بدارد. و اگر چنین بودی که دهری
~~میگوید، لاجرم در نهاد عالم حکمتی نبودی و یکی همیشه ظلم ms168 و ستم کردی، با آن
~~برابر بودی که نیکی و عدل کردی. و چرا منکر قیامت باشد؟ و میبیند که هر سال
~~آیات حشر ظاهر میشود و جهان مرده و خاک خشک به نسیم ربیع و آمطار زنده
~~میگردد و حشرات مرده جمله زنده میشوند و صدهزار مرغ و ملخ و مگس و
~~وحوش به ربیع ظاهر میشوند که در زمستان یکی نباشد و درختها و میوهها و
~~گلها و شکوفهها که از خاک و از چوب خشک بیرون میآید و آن دانهی مردهی
~~بی حرکت در زیر گلی مرده که آفریدگار آن را زنده میکند و از یک دانه پانصد
~~دانهی تر بیرون می آرد. و چرا اندیشه نکند که هر روز حشری نواست و هر شب مرگی
~~نو است؟ هر شب، همه بر صفت مردگان شوند: نه گویند، نه شنوند، نه حرکت کنند.
~~چون روز شود، در حرکت آیند، بینا و گویا شوند. و این مقدمهی حشر و قیامت
~~است.

PageV01P157

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0158.png)

~~گویند زندیق به حج رفت. ودیعتی در شهر کوفه به زنی سپرد. چون بازآمد، زن را
~~گفت «ودیعهی مرا بازده!»
~~گفت «چرا بازدهم؟»
~~گفت «امانت بگزار!»
# گفت «چرا گزارم؟ و تو میگویی قیامت نیست و ثواب و عقاب نیست. اگر ثواب
~~نیست، چرا نیکی کنم؟ و اگر عقاب نیست، چرا بدی نکنم؟»
~~زندیق گفت «راست میگویی. من مسلمان شدم و اعتقاد کردم که بر نیکی ثواب است
~~و بر بدی عقاب است.»
~~و بدان که چون مرد داند که مرجع وی با خداست که بر نیکی ثواب دهد، از وی خیرات
~~پدید آید.
~~این مقدار در حشر و قیامت عاقلان را کفایت بود.
~~بدان که ضروان باغی بود به صنعا - در حدود یمن - که در عالم مثل زدندی به وی. و
~~این باغ دوازده میل بود، پر میوه، مانند بهشت.
~~مسکینی از خداوند باغ طعامی خواست. خداوند باغ نداد و گفت «مرا به ثواب تو
~~حاجت ms169 نیست.»
~~روز دیگر به در باغ آمد و قصد باغ کرد، آتش را دید و دود را که در هوا میرفت و
~~باغ را دید سیاه شده. چون آن بدید، دست بر دست میزد و مینالید که «این باغ را چه
~~رسید؟»
~~و آن آتش آنجا بماند تیرست سال و اکنون، همچنان مانده است سیاه و هیچ گیاه بر آن

PageV01P158

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0159.png)

~~نروید و هیچ مرغ آنجا نپرد و مرغ چون به آن نزدیک رسد، بگردد. و از صنعا تا به
~~ضروان چهار فرسنگ است.
# و خداوند این باغ را نام صفوان بود. زکات میداد تا باغ وی نیکو شد. صفوان بمرد.
~~پسر وی زکات منع کرد. عاقبت وی آن بود که این بهشت چون دوزخی شد.
# و وادی منتنه در بلاد شام است، در آن کهفیست، در آن خانهها از سنگ تراشیده و
~~در آن استخوانهای مردگان، هر خانه مقدار بیست ارش، در آن گندی آید که مرد بینی
~~به دست گیرد. و این مردگان قومیاند که عذاب «یوم ظله» به ایشان رسید. در این
~~کهفها گریختند، از حرارت آتش در آن پخته شدند و بگندیدند. و هنوز آن گند مانده
~~است.
# و دیار مظلمه در حدود یمن است. دیار فراعنه بود.
# ذوالقرنین به حضرموت رسید، شهری دید سیاه و مظلم، چهل میل فراخا، در آن
~~صورتها و درهای زرین و جواهر و ملوکان بر تختها، تاجها بر سرها، حاجبان استاده،
~~عمودها بر دوش، همه سنگ سیاه شده و ظلمتی در سر ایشان آمده. ذوالقرنین در آنجا
~~شد و جوهری سپید بر دست گرفت، روشنایی میداد، بگردید: در آن بازارها دید و
~~پیشه کار و زنان و کودکان جمله سنگ شده و ظلمات در سر ایشان آمده. (کس نداند که
~~چیست. بعضی گویند که آفتاب از ایشان در حجاب است، بعضی گویند بخاری عظیم از
~~زمین برمی آید و متکاثف میشود آنجا.) لوحی عظیم دید، بر آن نبشته «ما ms170 بقایای آل ثمود
~~بودیم، ما را بود عیشی نیکو. آفریدگار حنظله را به ما فرستاد به رسولی، وی را بکشتیم،
~~ما را به این حال کرد.»
# ذوالقرنین بسیاری بگریست و بیرون آمد. بر در شهر، نبشته بود «بسا پادشاه که در
~~این بلاد پادشاهی کردند، جمله سنگ شدند - بعضی استاده، بعضی افتاده، بعضی خفته و
~~بعضی نشسته.»
# و جنتین دو باغ بود در شهر سبا - یکی از راست شهر و یکی از چپ. به
~~تابستان و زمستان، میوه بودی در آن. نه مار بود و نه کردم، نه پشه. اگر یکی
~~طبق بر سر گرفتی و به میان درختان برآمدی، طبق پر میوه شدی، بی آن که

PageV01P159

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0160.png)

~~دست به آن بردی. آفریدگار رسولی به ایشان فرستاد که «شکر کنید و حق مساکین
~~بدهید!»
~~گفتند «ما را میراث رسیده است.»
~~آفریدگار سیلی بفرستاد و آن باغها را بکند.
~~وقتی از آن بوی لاله و ارغوان آمدی، اکنون بوی خاک و قطران می آید. هر که آنجا
~~رفتی بخندیدی، اکنون بگرید.
~~چون اهل سبا آن دیدند، زاری کردند و توبه کردند. آفریدگار وحی کرد به پیغامبر
~~وقت که «توبه قبول کردم، اما دیگر این ناحیه نبینند.»
~~همه آواره شدند و به جای آن درختها، خار و طرفا برست.
~~در آنجا مرغ بوم و جغد است. مرد در آنجا آید، دل وی از بیم بگرید.
~~و قلعهی قطران مدینهایست عظیم در مغرب. سلیمان از باد پرسید از عجایب دنیا.
~~وی را خبر کرد از قلعهی قطران که آن را بنا کرد شیث ابن آدم، به سنگهای عظیم و
~~قطران، به جای گل. و در آنجا صنمیست از زبرجد.
~~سلیمان دیوی را بخواند، بفرمود که آن قلعه را برکند و بیاورد. دیو آن را بیاورد - بر
~~دوش گرفته - و پیش سلیمان بنهاد.
~~سلیمان قومی را دید در آن شهر سیاه - شهری از قطران کرده. گفت «ای قوم، این
~~شهر شما چرا سیاه ms171 است؟»
~~گفتند «ما در اقلیمی باشیم که آب غلبه دارد و هیچ بنا بناند و قطران بر آب صابر بود.
~~شیث کرده است این را تا نپوسد.»
~~سلیمان گفت «اکنون، شما کجااید؟»
~~گفتند «در قلعهی قطران.»
~~گفت «ولیکن شما را برداشتهاند و از اینجا تا ولایت شما دو ساله راه است.»
~~ایشان را ملکی بود یک چشم و یکپا. گفت «ای سلیمان، اگر چشم و پای من درست
~~کنی، به تو بگروم.»
~~سلیمان دعا کرد تا درست شد. و وی به سلیمان ایمان آورد. و سلیمان بفرمود تا آن دیو
~~باز آن را به مغرب باز برد.

PageV01P160

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0161.png)

~~و دیار مقلوبه بلاد قوم لوط بود - هفت شهر بزرگ. لواطت کردند و دست از زنان
~~بازداشتند و قصد غلمان کردند و لوط را عاصی شدند. آفریدگار جبرئیل را فرستاد تا آن
~~هفت شهر را بر گرفت از قعر زمین تا بر فلک آورد. فریشتگان آواز خروس و نباح سگان
~~ایشان شنیدند و از ایشان یکی بیدار نشد.
# جبرئیل گفت «الاهی، برگردانم؟»
# گفت «وقت سحر است، هنگام رحمت است. بگذار تا وقت صبح!»
# چون صبح بدمید، برگردانید. و آز قعر زمین آتش برافروخت و بر ایشان سنگ ببارید.
# مویز بودی آنجا بسیار. چون خشم آفریدگار برسید، برگردید. آن را «مؤتفکه»
~~خوانند. آنجا کوهیست شاهق، برقلهی وی صنمی کرده از عمل اوایل و کس به آن نرسد.
# و وادی جهنم وادیایست به سمنگان بلخ. خسف شد. مردمان بیباک و ظالم. و
~~استهزا داشتندی. به یکبار فرو شد، چنان که اگر سنگی در خسف اندازند، پایان کس
~~نبیند. در این خسف مرغان غریب آشیان دارند بیاندازه. و کس نداند که این مرغان از
~~کجا خاستند.
# و همچنین، وادی زاولان. بقعهایست به یمن. زلزله آن را زیر و زبر کرد. بر کنار آن
~~کوهیست، بر سر آن بتی کرده، به انگشت اشارت به آسمان میکند. و از ناف این بت آبی
~~روان است، همیشه ms172 میآید. چون به نیمهی کوه میرسد، خشک میگردد. و هرگز این
~~بقعه آبادانی نپذیرد.
# و وادی رماد ولایتیست پر از خاکستر، هفت فرسنگ خاک سیاه است و نزدیک
~~وی منجنیقها فرو برده از آن نمرود که آتش افروخت و ابراهیم را در منجنیق نهاد و به
~~آتش انداخت. آفریدگار آن آتش را بر وی سرد کرد.
# فغمرود، بعد از چند روز، با هامان بر سر میلی آمد و در آتش نگریست. ابراهیم را دید
~~در مرغزاری نشسته، جبرئیل بالای وی استاده. نمرود گفت «من یکی را به آتش
~~افکندم، اکنون دو شخص را میبینم.»
# هامان آتش پرست بود. گفت «ابراهیم پسر عم من است و من آتش را پرستم، آتش
~~از بهر دل من ابراهیم را نسوخت.»

PageV01P161

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0162.png)

~~پس یکی شعله از آن بیرون آمد و بر هامان افتاد و وی را همان جا بسوخت.
~~نمرود چون آن دید، سنگها در منجنیق نهاد و به ابراهیم انداخت. آفریدگار ابراهیم را
~~نجات داد و آن ولایت برگردید، درختها و بناها مکلس شد.
~~و آن خاکستر در آن ولایت مانده است. نه آب باشد، نه گیاه. بر آن کوه یوز آشیان
~~دارد بسیار. و کس آنجا نیارد رفت از دست یوز.
~~و در صعید اسکندریه، مسجدیست، در آن امام و محراب و اطفال و از هر جنسی
~~مردم و کودک در گاهواره و مرد بر لب چاه دلو میکشد، همه سنگ شده.
~~قومی بودند فاسق. روزی، قافلهای را بزدند، دختری از آن مردی پیر بگرفتند،
~~خواستند که با وی زنا کنند، آن مرد پیر بر ایشان نفرین کرد، جمله سنگ شدند و عبرت
~~جهان شدند.
~~و خسف بصره را سبب آن بود که در آنجا چهار حاکم بودند: جایر و خاطی و مخطی و
~~حمال الخطایا.
~~اما جایر مردی را دید با زنی میرفت و زن آبستن بود، بر خری نشسته. در بصره آمد.
~~جایر نگذاشت. تا دو درم بستد.
~~آن ms173 مرد به شکایت رفت تا به خاطی. وی نیز چهار درم بستد.
~~به مخطی رفت. هشت درم بستد. گفت «من مسکینم.» وی را بزد و زنش را بیفکند و
~~بچهی وی تباه کرد و دنبال خرش ببرید.
~~به شکایت، به حمال الخطایا رفت. گفت «زنش را جماع کنید تا آبستن شود، چنان که
~~بود، و به خر وی کار میکنید تا دنبال وی بازروید.»
~~این شخص بیرون شد و سر بر خاک نهاد و این شکایت به آفریدگار برداشت.
~~آفریدگار خشم گرفت و این بقعه را به زمین فرو برد.
~~روزگاری دراز خراب بود، تا این عهد که آبادان کردند.
~~آوردهاند که عمر ابن خطاب خشم گرفت بر مردی در بصره، بفرمود که آب در سرای
~~وی بستند تا خراب گردد. نهری در آن گشودند. آب به سولاخی فرو شد. سر آن سولاخ

PageV01P162

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0163.png)

~~باز شکافتند، صحرایی دیدند، همه مردم سنگ شده: بعضی ترازو برداشته، زنان دوک
~~می گردانیدند، برزیگر بیل میزد، یکی جامه میشست. بدانستند که در روزگار خسف
~~که خشم آفریدگار در آن قاضیان ظالم رسید، ایشان مسخ کرده است.
~~و در مفازهی خوارزم، ولایتی بود پر درختهای نیکو. خسفی پدید آمد و سی و چند
~~پاره دیه فرو برد. و ریگی سرخ از خسف بیرون آمد و در هوا برفت، تا به حد توس
~~برسید و تا نیشابور، زیاده از صد و پنجاه فرسنگ، موج این ریگ برفت.
~~یکی گوید به نیشابور میرفتم، مفازهی خوارزم آبادان دیدم. چون به خوارزم آمدم،
~~این بقعه فرو رفته بود - زیاده از صد مرد بالا - و آبها در آن خسف میریخت از چهار
~~سامان و از ولایتها مردم به نظاره میآمدند و میگریستند بر اهل آن و عبرت
~~می گرفتند.
~~و قصر مشید ملکی کرد در بنیاسرائیل. وی را وزیری بود. با چهارهزار مرد در
~~بیابانی شد، جایی دید نرم و آبی نیکو، آن را عبادت جای خود کرد و ms174 عبادت میکرد
~~روزگاری دراز.
~~ابلیس را از آن حسد آمد. سر برهنه، دیوانه گونه، به بازار در، میدوید.
~~وزیر پرسید وی را که «چه بود؟»
~~گفت «عذاب آید.»
~~گفت «کی آید؟»
~~گفت «تا هفت سال.»
~~وزیر بفرمود تا حصاری بنا کردند، خشتی زر و یکی سیم، سر به عنان آسمان برده، و
~~خندقی گرد آن بکرد. و بر بالای قلعه شد و ایمن بخفت.
~~آفریدگار ملکالموت را فرستاد تا جان وی بستاند.
~~وزیر تیر در کمان نهاده، بالای قصر استاده، شخصی را دید که به قلعه برآمد. گفت
~~«تو کیستی؟»
~~گفت «با تو کار دارم.»
~~گفت «بازگرد!»

PageV01P163

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0164.png)

~~پای را از زمین بر سر قصر نهاد، گفت «انا ملک الموت هادمالقصور و مخرب الدور.»
~~آن گه، حصار وزیر را و قصر ملک را برهم زد و آن را معطل و خالی و خراب بگذاشت.
~~و گنگ افراسیاب قصریست عظیم بر سر کوه البرز. آن را افراسیاب کرد - ملک
~~ترکان. از جانبی آب و از جانبی کوه، هشت فرسنگ بالای آن. و تختی زرین در آن بنهاد.
~~و عقاب به دشخواری بر سر گنگ پریدی. در آنجا دو خانه بکرد از آبگینه و کاخی زرین
~~برآورد و ایوانها از یاقوت و فیروزه بساخت.
~~به عاقبت، کی خسرو بستد و افراسیاب را در آب غرق کرد و این گنگ را بازماند. و
~~این نیز باقی نماند.
~~و ذکر ایوان کسرا:
~~کسی را که عقل بود، ببیند که حال وی به چه رسید - چنان بنایی. تا ابوجعفر منصور
~~بغداد میکرد، خالد برمکی را گفت «مرا خشت میباید. میخواهم که ایوان کسرا
~~بشکافم.»
~~خالد گفت «آن علمیست در بلاد اسلام. غربا آن را میبینند و از فخامت بانی آن
~~شگفت میباشند. و در آن، نمازگاه علی ابن ابی طالب است. آن را تباه مکن!»
~~منصور گفت «ای خالد، هنوز تعصب عجم میکنی؟» بفرمود تا آن را بازشکافند.
~~چون حساب کردند، چندان به نفقه ms175 میرفت به شکافتن وی که بهای آجر نو بود.
# منصور خالد را گفت «چنان است که تو گفتی.»
~~خالد گفت «اکنون، مردم میگویند منصور عاجز شد از بیران کردن ایوان. والهدم
~~یسر من البناء.»
~~مقصود آن است که یکی میکند و یکی میشکافد. گویند هر روز گل به آدمی
~~میگوید «چند گوش من گیری و بر بالا میکشی؟ و من به زیر می آیم.»
~~و قصر لصوص در بلاد جبل است که آپرویز کرده است. سنگها بیست آرش برهم
~~نهاده که صانعان در آن شگفت مانند. و قصری بکرد عالی و دکهای هزار مردی که آپرویز
~~بنشستی و فغفور چین و خاقان ترکستان بالای وی باستادندی. و پسرش به قصری

PageV01P164

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0165.png)

~~دیگر فرو آمدی به اسدآباد، میان دو قصر چهار فرسنگ. پس چون طعام خوردی،
~~کاسهها دست به دست میدادندی تا به اسد آباد، بر خوان پسرش مینهادندی.
# چون آپرویز طعام خوردی، هر روز اسپ کرهی عناق بریان بخوردی به کاردی زرین،
~~در تنوری زرین، به عود بریان کرده و به مشک اندوده، بر خوانی زرین، بر سفودی
~~زرین. چون بخوردی، همه آلات خوان ببخشیدی، دیگرباره نو بساختی. هر روز، بر آن
~~طعام که وی بخوردی، دوازده هزار دینار خرج شدی. از جمله خرج آن بودی که درهها را
~~بسودندی و بر سر کاسه ریختندی، دو مثقال به سنگ. از هفتاد گونه دیگها پختندی،
~~زرین و سیمین، همه بخوردی.
# موبد آن را بدید، گفت «مگر معدهی ملک مقلوب شده است که این همه میخورد؟»
# کسرا این سخن در دل داشت تا دوازده سال برآمد. با بهرام چوبین مصاف داد.
~~هفتصد زخم بر بهرام کرد، به آخر قامت بهرام به دونیم بکرد، تا تیغ در قبضهی کسرا بماند،
~~آب گرم بر دست وی ریختند تا از دستهی تیغ گشاده شد.
# کسرا در موبد نگه کرد، گفت «این زور از آن خوردن است.»
# پس، نه قصر بماند، نه قیصر. همه خراب ms176 شد. و هرچه سازند، هم خراب گردد. و اگر
~~عبرت در جهان کار کسرا بود، تمام است.
~~بدان که زلازل به حکم آفریدگار بود. و سبب آن است که بخار در جوف زمین غلبه کند و
~~خواهد که بیرون آید، روی زمین سخت بود، زمین در حرکت آید و باشد که جایی
~~بشکافد و بیرون آید. و مثل آن چون دیگی بود که میجوشد. چون سر وی محکم بود و
~~بسته و جوش دیگ غلبه کند، ناچار دیگ را بشکند و بیرون شود. و زلزله باشد که از
~~عرضی دیگر بود، چنان که بر سواحل دریا اضطراب کند، آن بقاع که به دریا نزدیک بود
~~در حرکت آید به مجاورت آن، از زحمت آب و تلاطم امواج و من از اهل جیلان شنیدم که

PageV01P165

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0166.png)

~~گفتند دریای کبودان چون در موج آید، شهرهای ما لرزد. و شخصی مرا حکایت کرد که
~~دریای گبودان در موج آمد، شهر اردبیل متحرک شد. و از شهر اردبیل تا کبودان دوازده
~~فرسنگ بود.
~~آفریدگار نهاد عالم بر خرابی نهاد. و هرگز جهان پایداری نکرد و هیچ روزگار از
~~عاهاتی خالی نبود:
# در سنهی اثنین و اربعین، به زمین قومس زلزله برآمد، بناهای ولایت بیفکند و چندین
~~هزار مرد در زیر هدم بماند و چهل هزار و نود و شش آدمی از زیر گل به در آوردند. و به
~~دامغان و خراسان و فارس عظیم تر بود. و به یمن چنان بود که چند فرسنگ فرو شد به
~~مقدار شصت ارش. و این زلزله برسید تا حمص و دمشق و نابلوس و رأس العین و رقه و
~~رها و مصیصه. و سواحل شام بلرزید و خراب شد. و لاذقیه چنان بلرزید که یک خانه
~~بنماند و یک آدمی و چهار پا جان نبرد.
# به تاریخ سنهی ست و سبعین و مائتین، تلی به دیار بنی شقیق شکافته شد از
~~هفت گور، در آن هفت ms177 شخص، کفنها درست، بوی مشک از آن میدمید. یکی جوان
~~بود و دیگران پیر، گوشها و بینیها و موی چشم و لبها درست و بر لب تری پیدا.
~~پنداری که آب خورده بودند و سرمه کرده. بر پهلوی آن جوان، زخمی. کفن هاشان نو
~~کردند.
~~و ابن جریر گوید که تل از هم شکافته شد و زمینها خراب شد و حوض سنگین
~~ظاهر شد سبز، از سنگ سانه، بر آن کتابهای که کس آن را نمیدانست خواند.
# و به آنطا کیه زلزلهای آمد هزار و پانصد سرای بیفکند و از سور وی هفتاد برج بیفتاد و
~~بانگ هایل شنیدند از هوا که صفت آن نتوان کرد. و اهل آنطا کیه غریو کردند و گفتند
~~«قیامت برخاست.» و به صحراها گریختند. و کوهها بیفتاد و دریا به جوش آمد و دودی
~~سیاه از دریا برخاست گندیده و خلق از آن گند بمرد. و نهر شاش چشمهای بود به مکه،
~~خشک شد. تا یک مشک آب به دیناری بود. تا امیر المؤمنین متوکل علی الله مالهای بسیار
~~بر آن نفقت کرد تا آب برآمد. و به یک فرسنگی آنطاکیه نهری بود عظیم، ناپدید شد و
~~دیگر کس بازندید.
# و در روزگار ما، سنهی احدی و ستین و خمسمائه، به قهستان زلزلهای آمد و هفت روز
~~بداشت و در بلاد جبل اثری نکرد. پس خبر آمد از زنگان که شهر برگردید و کوهی

PageV01P166

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0167.png)

~~بیفتاد آنجا در نهری و راه آب ببست. و آن ناحیه بی آب بماند و خراب شد و آب از جانبی
~~دیگر برفت و اقلیمی دیگر خراب کرد. و اغلب زلازل جایی بود که کوه نباشد و نه
~~چاهها، پس مسام زمین بسته گردد، بخار حرکت کند و زمین را بشکافد. و در قهستان،
~~صدهزار کوه است و صدهزار چاه و کهریزها.
# و در سنهی اثنین و ستین و خمسمائه، زلزلهای منکر آمد و بر صفح اروند درخستانی ms178
~~بود، جملهی درختها منقطع شد و ریشهی درخت به بالا شد و سرنگون باستاد و آن
~~زمین شکافته.
# و ما پس از این، بابی بگوییم در شگفتی طواعین.
# بدان که طواعین و وباها از خواست و تقدیر آفریدگار است و سبب آن بخاری فاسد
~~بود که از زمین در هوا آمیزد و آدمی را به حلق به جان میرسد تا هلاک شود و بیماریها
~~آرد چون خناق و زکام و خون سوخته. حکما آن را «طاعون» خوانند و به شام بیشتر بود
~~و به زنگبار دمامیل بود و به خیبر تبها بود و به بحرین سپرز بود و به بلخ پشه گشت بود -
~~و آن خارشی بود که میخارند تا به استخوان رسد - و ریش بلخی و عرق مدینی. و
~~انواع بود و طواعین در هر خاکی از نوعی بود، بر قدر هوای فاسد و خاک آن. و ما چند
~~طاعون یاد کنیم:
# در سنهی ثمانی عشره از هجرت پیغامبر، طاعونی برآمد «عمواس» خواندند،
~~بسیاری را هلاک کرد: راه نفسها بسته میشد و جان میدادند. در این سال، از اصحاب
~~پیغامبر ما جمعی هلاک شد، چون ابوعبیده و معاذ ابن جبل و یزید ابن ابی سفیان و
~~غیرهم. و عمرو ابن عاص منادا کرد که «من گریختم.» و بیرون آمد و بسیار تابع وی
~~شدند.
# و بعد از آن، عام رماد: در آن سال، خاک سیاه ببارید و بیست و پنج هزار آدمی در
~~این سال بمرد. و این خاک در صحرا و در خانهها و حجرهها ببارید. تا مرد از
~~جامه خواب برخاستی ، بر خاک سیاه بودی.
# عام رعاف در سنهی آربع و عشرین بود: خون از بینیها روان شد و قوتها ساقط
~~گشت و بسیاری هلاک شدند.
# بدان که این وبا تقدیر آفریدگار بود، سبب بخارات فاسده که از زمین برخیزد: بعضی
# 165

PageV01P167

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0168.png)

~~خون بیفسرد، بعضی خون بگدازد، بعضی خون بسوزاند تا جذام شود و مضرت ms179 این
~~بسیار بود، بعضی خاک شود، ببارد، و ضرر این کمتر بود.
# در سنهی تسع و آربعین، علتی پدید آمد آن را «صدام» میخواندند، جملهی چهارپا
~~بمرد. (و من سالی دیدم که طاعون گاو بود در قهستان، همه بمردند، تا از ولایتها
~~می آوردند. و سال بود که مرگ شتر بود.)
# عام فقها در سنهی تسع و سبعین بود: طاعونی برآمد به شام تا روم و اهل افریقیه جمله
~~بمردند، تا روم طمع در شام کرد و انطا کیه را بستدند. و در این سال، جملهی علما بمردند،
~~چنان که علی ابن حسین و عروه ابن زبیر و سعید ابن مسیب و ابوبکر ابن عبدالرحمان و
~~سعید ابن جبیر را بکشت.
# و در سنهی تسع و خمسین و مائه، دردی در دهان بنی آدم پدید آمد. در ولایت
~~فارس، بسیار از آن بمردند. پس، در عراق، سعالی پدید آمد. پس تاریکی در عالم ظاهر
~~شد و هفت روز بماند - از آخر ماه ذی الحجه. چون هلال محرم بدیدند، ظلمت باز شد و
~~روشنایی پدید آمد و طاعون برفت.
# و در سنهی ثمان و عشرین و مائتین، در حجاز، حرارتی مفرط بود، پس بارانی عظیم
~~ببارید و خلق بمرد. پس از آن، سرمای سخت برآمد و خلق را هلاک کرد و پارهای از
~~کوه جمرهی عقبه بیفتاد، کاروانی را هلاک کرد.
# در سنهی ست و اربعین و مائتین، خبر آمد که به بلخ خون ببارید و جیحون سرخ شد
~~از آن باران و چهل روز سرخی بود. و در این سال، در بغداد، بیست و یک روز باران
~~بارید متواتر.
# عام کلاب در سنهی ثلاثمائه بود: سگان مستولی شدند بر بنی آدم و از غصهی ایشان،
~~بسیاری مردم هلاک شدند. تا به حدی که سگی بانگی بر شخصی میزد، هلاک میشد.
~~و هم در این تاریخ، طاعونی برآمد «ماشرا» میگفتند، خلق بمرد. پس طاعونی برآمد
~~«حنینا» می خواندند و زود برخاست. ms180
~~و بدان که حکما گویند که در سنهی فلان چنین حادث شود، حکم ایشان راست
~~نیاید - که این علم جز آفریدگار کس نداند. و در آن شبهتی نیست که از حرکت
~~کواکب تأثیرات ظاهر شود. و مبرهن است که هرگه که آفتاب به میزان آید، باد آید و
~~هرگه به حوت آید، جهان سرما گیرد و هرگه به اسد آید، عالم آتش گیرد. پس چرا
# 166

PageV01P168

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0169.png)

~~انکار کنند بر این تأثیرات؟ اما در وسع بنی آدم نیاید که علم وی به حقیقت آن
~~برسد.
~~و از عهد اسکندر، منجمان اتفاق کرده بودند که در سنهی ثلاث و ثمانین و مائتین بارانی
~~آید عظیم و طوفانی برآید که آن را «طوفان ثانی» خوانند و آقالیمها غرق شود، مگر
~~اندکی از زمین عراق. و خلایق از آن هراسان بود. چون سنهی ثلاث درآمد، تنگی آب
~~پدید آمد و باران بازاستاد و چاهها و چشمهها بخوشید و آب دجله کم شد و زمین بابل
~~که قطب عراق است، آب بگرفت و غرق شد. و این حکم بر خلاف اتفاق حکما افتاد. و
~~اگر نه چنین باشد، بشاید که خدا را در علم شریک باشد.
# و ما بابی دیگر بگوییم در باریدن سنگ و شاید که از آسمان سنگ ببارد یا نه.
~~بدان که چون شاید که از آسمان آب ببارد و شاید که آب تگرگ گردد، عجب
~~نباشد که آب سنگ گردد. و از روی عقل، آب در ملاحه نمک میگردد و جای دیگر
~~زاج میگردد و جای دیگر متحجر میشود و در میان تگرگ بزرگ، سنگی بود
~~تنک.
# به تاریخ سنهی تسعین و مائتین، از کوفه خبر آمد که بادی زرد برآمد و بماند تا وقت
~~غروب. پس آن باد و خاک سیاه شد، پس تگرگی ببارید هر یکی صد و پنجاه درم سنگ
~~و زیانها کرد که سنگ و آهن نکند و رعد و برق متواصل شد.
# و به ms181 تاریخ سنهی تسع و ثلاثمائه که حسین ابن منصور حلاج را بکشتند، تگرگی
~~ببارید هر یکی رطلی و نیم و از پس وی بادی آمد عظیم و ریگ زرد ببارید، از حد
~~تکریت تا بغداد و تا موصل. و پس از آن، اهل بغداد را بیماریهای عظیم پدید آمد و
~~بصره را آتش درافتاد و بسوخت تا چون تلی سیاه شد.
# و به دیه احمد آباد سنگی سپید و سیاه مختلف الآلوان ببارید، درهم کشیدهی متشنج،
~~مانند گوش آدمیان. و آن سنگ را در دیوانها آوردند و به شگفتی مینمودند.
# و من از مردی ثقه شنیدم که گفت در قزوین، نشسته بودم در صفهای، ابری برآمد و
~~رعدی، پس سنگی در آن صفه افتاد، پس از آن سنگی دیگر -هر دو یکسان. به آن
~~درماندم که «این از کجا خاست؟» پس از آن، خبر آمد که در هوسم، سنگ بارید و خلق
~~بسیار از آن هلاک شد.

PageV01P169

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0170.png)

~~و این معنی پوشیده نیست.
~~به حدود چین، در وقتی معلوم، در جایی محدود، سنگ بارد، هر سنگی یک من و نیم،
~~کم و بیش. چون وقت باریدن بود، آن ابر را شناسند، پس از آن بگریزند و در غارها
~~روند. و هر که را دریافت، هلاک کند.
~~گویند در این صحرا که این سنگ میبارد، رز روید.
~~این مقدار گفته آمد. و این را نه از وقت باید دید، نه از زمان و نه از بخار. بلی جمله را
~~مسبب آفریدگار است و از حکم وی کس نتواند گریخت و این را دافعی نبود. و چنان که
~~از باد و باران نشاید گریخت، از دیگر آفات و طواعین و زلازل و خسف و قذف نتوان
~~گریخت.
~~و در روزگار عبدالملک ابن مروان، طاعونی برآمد. عبدالملک به شب بگریخت، با
~~غلامی.
~~چنان که در راه میرفت، غلام را گفت «سخنی میگو تا ما را خواب نگیرد!»
# غلام گفت «شنیدم که روباهی ms182 از عقاب می ترسید. پیش شیر آمد و گفت من در
~~حمایت تو آمدم، مرا در پناه گیر!
~~گفت شاید.
~~روباه در حمایت شیر آمد.
~~روزی، عقاب را بدید. روباه گفت عقاب آمد.
~~گفت بیا بر پشت من نشین!
~~روباه بر پشت شیر نشست. عقاب درجست و روباه را بربود و بپرید.
~~روباه گفت ای شیر، به فریاد من رس!
~~گفت مرا دسترس بر آسمان نیست. چون در زیر بودی، تو را نگه داشتم. چون آفت از
~~آسمان است، چه کنم؟»
~~عبدالملک چون این بشنید، گفت «ای غلام، بازگرد تا به خانه رویم - که ما را این
~~حکایت پندی تمام است: که این طاعون آسمانیست و به همه جای برسد و از آن گریختن
~~روی نیست.»
# 168

PageV01P170

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0171.png)

# و بدان که آفات سماوی، چون طاعون و آبله و زلزله و باد و طوفان، پیر و جوان در آن
~~یکسان باشند. طفلک یکروزه و پیر هفتادساله، در وقت زلزله، نه این چاره تواند کرد، نه
~~وی.
# این مقدار اینجا کفایت بود.
~~بدان که صورتها در عالم بسیار کردهاند از بهر مواعظ، تا از آن عبرت گیرند. چنان که
~~سنمتار صورت شبدیز بکرد از سنگ. کسرا آن را بدید، بگریست. گفتند «چرا
~~گریستی؟»
# گفت «این صورت مرا خبر میدهد که تو و اسپ تو بیارامید، چنان که من آرمیدهام،
~~و همچون من بی حرکات شوید.»
~~و بدان که صورت کردن حرام است، ولیکن در دلها تأثیر کند. تا اسکندر آرزو کرد که
~~ارسطاطالیس را بیند. میان ایشان مسافتی بود. بفرمود تا صورت وی بنگاشتند. در روی
~~آرسطاطالیس نگه کرد، عبوسی در وی دید. به وی پیغام فرستاد که «این عبوسی را چاره
~~ساز!»
# پیغام داد که «عبوسی من از بی مرادی است - که جهان پرخطر است. مرا از قطرهی
~~آب آفریدهاند و در میانه ی چندین بلا و آخر همه، مرگ و فنا.» پس، بفرمود تا صورت
~~اسکندر بکردند. در چشم ms183 وی حولی دید. پیغام فرستاد که «چرا چشم خود را چاره
~~نسازی تا حول برود؟»
# جواب داد که «حول من از بسیاری نظر کردن است در کتبها و خواندن موعظتها.
~~اگر فرمایی، دست بدارم.»
# جواب داد که «دست مدار - که دانای باحول بهتر از نیکوی باجهل.»

PageV01P171

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0172.png)

~~و گویند ملک عجم مصوری و زاجری را بفرستاد به حجاز و فرمود تا صورت
~~پیغامبر بکنند و زجری بزنند و وی را خبر دهند.
~~چون باز گردیدند، ملک عجم زاجر را گفت «چه زجر کردی؟»
~~گفت «هیچ نیافتم.»
~~مصور صورت پیغامبر بنمود.
~~ملک عجم صورت وی بر بالش نهاد و در آن تأمل میکرد.
~~زاجر گفت «ای ملک، کار این محمد بالا گیرد.»
~~گفت «تو هیچ زجری نیافتی. این از چه سبب میگویی؟»
~~گفت «آنجا زجری نیافتم اینجا، صورت وی بر بالش نهادی، کار وی بالا گیرد.»
~~و چنان بود که وی گفت.
~~شعبی روایت کند که ابوبکر ما را با جمعی به ملک روم فرستاد به رسولی. به در
~~قصر وی رسیدیم، تکبیری بکردیم. کس فرستاد و ما را به قصری برد و با ما احسان
~~میکرد.
~~بعد از دو ماه، ما را اجازت دادند به دخول و جای خالی کرد.
~~گفت «این کلمه چه بود که شما گفتید؟»
~~گفتیم «الله اکبر.»
~~گفت «چه عمل کند؟»
~~گفتیم «ثنای آفریدگار است.»
~~گفت «هر جا که شما این بگویید، خانههای شما بشکافد؟»
~~گفتیم «چرا؟»
~~گفت «آن روز که شما آن بگفتید، ایوان من اندرون بشکافت.»
~~گفتیم «در ولایت ما نشکافد، ولیکن خانهی دشمنان بشکافد.»
~~گفت «رسول شما احمد است؟»
~~گفتیم «بلی.»
~~گفت «اگر صورت وی بنمایم، شما آن را بدانید؟»
~~گفتیم «بلی.»

PageV01P172

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0173.png)

~~پس، صندوق به درآورد در آن دریچههای بسیار، دریچهای بگشاد و حریری
~~به درآورد. گفت «این صورت کیست؟»
~~گفتیم «صورت آدم.»
~~پس، از آن نوح به درآورد. پس، حریرها یک یک مینمود و بر ما نمی پوشید، تا ms184
~~حریری عرض کرد به آن صورت پیغامبر.
~~ما تکبیری بکردیم و گفتیم «این صورت پیغامبر ماست.»
~~پس، گفت «این صورت دانیال نگاشت و من ایمان آوردم به وی، ولیکن از لشکر
~~خود پنهان میدارم.»
~~و ما را بازگردانید با خلعتها.
~~به شهر رومیه، کنیسهایست و در میان وی عمودی از سنگ، بر سر آن صورت
~~سواری با سلاح، بر شتری نشسته.
~~ولید ابن مسلم گوید پرسیدم که «این صورت کیست؟»
~~گفتند «آن کس که رومیه را بناکرد.»
~~گفتم «مترسید - که شهر شما کس نستاند مگر شخصی که مرکب وی شتر بود.»
~~و در آند لس هم چنین صورتیست شگفت. و طارق ابن زیاد چون اندلس را بستد،
~~خانهای دید بر آن بیست و چهار قفل زده. چون جملهی خزینهها برگرفت، قصد کرد که
~~این خانه را بگشاید، رهبانان سوگند خوردند که در این خانه هیچ مالی نیست، رها کرد.
~~چون نوبت به لذریق رسید (و وی آخر ملوک اندلس بود)، گفت «من این خانه را در
~~بگشایم.»
~~شماسان گفتند «تقدیر کن که در این خانه چند مال است، ما آن را به تو دهیم. تو این
~~خانه را مگشای!»
~~گفت «بگشایم.»
~~چون بگشود، خانه خالی دید، در آن صورت عربی بر شتری نشسته و نیزه راست
~~کرده. چون بدید، بر صدر خانه نبشته بود «به زمانی که این خانه را در بگشایند، لشکر
~~عرب آند لس را بگشاید.»

PageV01P173

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0174.png)

# لذریق خشم گرفت و پشیمان شد، در خانه را دربست. و شماسان جزع میکردند و
~~گفتند «هر ملک که اینجا رسید، قفلی زیادت میکرد، تو جمله را بگشودی؟»
# بعد از مدتی، عرب این ولایت را بگرفت و لذریق را بکشتند و اندلس اهل اسلام را
~~مسلم شد.
# در قسطنطینیه میدانی ست، گرد آن حایطی حصین، در آن سه صورت مسین کرده.
~~یکی انگشت در گوش نهاده: و آن بلال است که بانگ نماز میکند. و صورت بزرگ
~~دیگر: به رومی ms185 بر آن نبشته که «این صورت پیغامبر آخرالزمان است. هرگه از این
~~صورت عضوی جدا شود، دو دانگ عالم تباه گردد. اگر عضوی دیگر جدا شود، چهار
~~دانگ عالم خراب گردد.» برابر وی، صورتی دیگر کرده: سوار، حربهای در دست، بر
~~ماری زده. گویند که این سوار علی ابن ابی طالب است. و اهل قسطنطینیه آن خانه را نگه
~~دارند و در وی ناپدید کردهاند تا خللی به آن نرسد.
~~و سالم ابن عبدالله گوید ملکی ظالم آنجا رسید، آهنی بر این صورت زد، آن روز فرغانه
~~برگردید و سیهزار آدمی را از زیر گل برآوردند.
# پس آن خانه را حایطی عظیم کردهاند و حجابها که کس به آن نرسد. و اهل
~~قسطنطینیه گویند «عالم معمور در حمایت ماست - که اگر رها کنیم که صورت را
~~بشکنند، عالم خراب گردد.»
~~قوم سغد عربی را به اسیری ببردند و به قومی دیگر فروختند. وی به معدن جزع افتاد.
~~مدتی در آنجا بماند. قحطی پدید آمد و مدتی دراز بماند.
~~گوید روزی از این ولایت فریاد برآمد و شادی کردند. پرسیدم که «شما را چه
~~رسید؟»
~~گفتند «در این ولایت، معدنیست از جزع. به هر زمان که صورتی پدید آید، آن
~~صورت قرینهی فراخی بود و بماند، تا صد سال دیگر قحط نباشد.»
~~گفتم «این صورت را به کس نمایند؟»
~~گفتند «بلی.»
~~پس، مرا به سرای ملک بردند - سرایی عالی. بر تخت زرین نهادند و مشک و عنبر

PageV01P174

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0175.png)

~~میریختند و پردههای ابریشم در آویختند و آنجا شادی کردند. چون ملک درآمد، حجاب
~~برداشتند. من چون آن صورت را بدیدم، بعینه صورت پیغامبر ما بود.
~~من میگریستم و ایشان شادی می کردند. مرا گفتند «ای عرب، جای شادی است. تو
~~چرا می گریی؟»
~~گفتم «زیرا که من این صورت را میشناسم. صورت محمد ابن عبدالله ابن عبدالمطلب
~~است.))
~~مرا پیش ملک بردند و ترجمان احوال با وی بگفت.
~~ملک گفت «وی ms186 را چیزی دهید و از این ولایت بیرون کنید، پیش از آن که اهل این
~~ولایت بدانند و از دین برگردند.»
~~مرا در کشتی نشاندند و بیرون کردند.
~~و بدان که صورت پیغامبر ما بسیار کردهاند. و از آن عیسا نیز کردهاند، خاصه در
~~ولایت روم.
~~در حدود مغرب، مردی بود نام وی علی. آفریدگار وی را صوتی داده بود اگر شجاعی
~~آواز وی بشنیدی، بگریستی. و ملوک وی را بردندی از بهر سماع. ملک مغرب پیش وی
~~سجود کرد با لشکرش و هر شب، زنان ملک پیش وی آمدندی از بهر سماع.
~~ملک را بدخواهی بود. نامهای نبشت به این ملک که «غربا را در شهر چراگذاری تا
~~به شب زنان تو پیش وی روند؟»
~~ملک وی را محبوس کرد. و هر شب، به در حبس آمدی و «قرآن» شنیدی.
~~علی گوید «آواز من سبب بلای من آمدی، چنان که حسن یوسف بلای وی آمد.» و
~~این علی نامه نبشت به پدر خویش و حال خود بازنمود.
~~پدر قصد آن ولایت کرد. وی را گفتند «پسر تو از آنسوی دریای مغرب است و
~~دوارهای در پیش. تا از آن نگذرند، به آنجا نرسند.»
~~وی صندوقی بکرد آهنین و در آن شد و خود را به دواره انداخت. به آن جانب
~~افتاد.
~~ملاحی برداشت. پیش ملک برد. پنداشتند که جواهر بود. سر آن بگشودند. مردی را
~~دیدند هوش از وی رفته. چون به عقل بازآمد، خبر داد از حال خویش.
# 173

PageV01P175

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0176.png)

~~وی را پیش پسر بردند. و هر دو را به کنیسهای بردند، در آن دو صورت کرده: یکی از
~~آن آدم، یکی از آن محمد. و علمی آوردند و بالای آن صورتها بداشتند.
# پدر علی پرسید که «این علمها چیست؟»
# گفتند «در هر عهدی که حادثهای مجدد شود، تاریخ آن بر علمی نویسند و اینجا نصب
~~کنند.»)
# پرسید که «چه شگفت دیدی؟»
# گفتند «از این گرداب کس ms187 زنده بیرون نیامد مگر تو و این نادری بود، علمی را
~~درافزودیم. و در عهدی دیگر، دیدیم که مرغانی از این دریا برخاستند به روی سگان،
~~آتش از مناقیر ایشان میدرفشید و دخانی برآمد که نفسهای ما منقطع شد. ما این
~~صورت را شفیع بردیم تا دخان برفت. و وقت غروب، این مرغان باز گشتند و به آب فرو
~~شدند و ما علمی بر سر این صورت زدیم.»
# علی گفت «آن روز بود که سنگ بارید بر سر حبشه که کعبه را ویران میکردند.»
# گفتند «روزی دیگر، زلزله برآمد و تاقها و ایوانهای ما بشکست. هفت روز بماند تا
~~همه آتشخانهها ویران شد. این صورتها را به شفاعت بردیم، بیارامید. علمی دیگر بر
~~سر این زدیم. روزی دیگر، ماه در آسمان به دو پاره شد و غریو از عالم برآمد. ما این
~~صورتها را به شفاعت بردیم تا این آفت بگذرد. ماه درست شد. علمی دیگر بزدیم.»
# علی گوید «این همه معجز پیغامبر ما بود که شما دیدهاید.»
# و ما فصلی دیگر یاد کنیم در صورتهای دیگر که به طلسم کردهاند، تا بدانی که
~~آفریدگار بندگان را الهام دهد که چنین شگفتی کنند و آن از قدرت وی دانی، نه از قدرت
~~مخلوق. چنان که کتابت نه از قلم بینی، بلی از دست کاتب بینی.
# در حدود ترکستان، صورتی کردهاند بر کوهی، استاده، دست بر دهان نهاده. هرگه
~~قحط باشد، آنجا روند و کودکان آب خواهند، آن صورت دست از دهان بردارد، آبی
~~عظیم برخیزد از دهان وی و صحرا پر آب گردد. و آن کس را که به شفاعت وی دست از
~~دهان بردارد، مملکت به وی دهند و پس از وی، به فرزند وی. تا قحط دیگر آید، تا که را
~~اجابت افتد. و این صورت طلسمیست بر سر چشمهای، فوارهای نصب کردهاند، به
~~صنعتی که آن کس ندانسته است.

PageV01P176

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0177.png)

# در حدود مشرق، از صوب هندوستان، ms188 صورتی کردهاند بر پهلو افتاده، در خانهای
~~دربسته. هر سالی که فراخی بود، صفیری از دهان وی برون آید که همهی شهر را خبر
~~بود و آن دلیل فراخی بود.
# و در حدود بامیان، جاییست آن را «استربهار» خوانند، دو صورت کردهاند هر
~~یکی دویست و پنجاه ارش، تاجها بر سر نهاده: یکی را «خنگ بت» خوانند، یکی را
~~«سرخ بت». در بینی ایشان، کبوتر لانه دارد. هرگه آفتاب برآید، هر دو بخندند.
# این در بسی کتبها دیدهام. و معنی خندهی ایشان معلوم نه. و این خنده عجب نباشد
~~- که آفتاب بر هر چه میآید، در وی بشاشتی و فرحی ظاهر میگردد و به آفتاب میل
~~میکند. همچوانواع لاله ها که چون آفتاب طلوع میکند، همه روی به جانب آفتاب می آرند.
# در هندوستان، صورتی کردهاند دو دست در هوا برده و از دهان وی آب به فواره
~~می آید، یک تیر پرتاب به بالا میرود و آن گه بر سر این بت میریزد و در حوضی جمع
~~میشود از رصاص. اهل آن شهر دیدار وی خجسته دارند.
# مدرک ابن مهدی گوید به طلیطله میرفتم، از آن سوی اندلس، صورتی دیدم مسین،
~~بر کوهی نهاده، بر یک قدم استاده، دست چپ برداشته، بر میان دو چشم وی نبشته که
~~«از این پیشتر راه نیست.»
# این صنم را ذو شرح، ملک حمیر، کرد. صانعان عالم در آن عاجزند که این صورت را
~~چون کردند. تا بعضی گویند «از زمین رسته است یا از فلک آمده است.» زیرا که به
~~مطرقه نتوان زدن و به قالب نتوان ریختن، زیرا که بنی آدم را آن قدرت و آن استعداد نباشد
~~که آن چنان چیزی را بتوانند ساخت. مگر آن کس که آن کرده باشد، به الهام آفریدگار
~~کرده باشد یا به معجز نبوت.
# عبدالرحمان ابن زید ابن اسلم گوید به اسکندریه صورتی بود مسین، وی را
~~«شراحیل» گفتندی، بر سر لاک پشتی نهاده، ms189 به انگشت اشارت به قسطنطینیه کرده. کس
~~نداند که آن را که کرد. روزی برخاستند، به روی درآمده بود. تا روزگار عبدالملک ابن
~~مروان آن را بگداختند و به درم زدند.
# بعد از چند روز، عبدالملک هلاک شد.

PageV01P177

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0178.png)

~~بدان که کفار صورتها کردهاند و بعضی پرستیدهاند. و سبب آن بود که چون ادریس
~~به آسمان رفت، وی را شاگردی بود، از اندوه فراق وی، مثال ساخت بر صورت ادریس،
~~از زر سرخ، و بر تختی نهاده و هر روز وی را سجود کردی. و از دنیا رحیل کرد. شاگردان
~~وی بر آن سنت برفتند و بر آن قرار گرفت.
~~و کارهای معظم در جهان از چیزهای اندک برخیزد.
~~و گویند به روزگار هارون الرشید، مردی بیامد و دستوری خواست که پانصد من عود
~~دارد، میخواهد که در کعبه بسوزاند.
~~هارون خرم گشت و بر وی ثنا کرد.
~~امام محمد ابن ادریس شافعی حاضر بود. گفت «لا کرامة له.»
~~گفت «چرا؟»
~~گفت «امسال پانصد من عود بسوزد، دیگرسال چهارصد من، دیگر سال تیرست من،
~~تا با یک من آید. روزگاری برآید دراز، گویند کعبه آتشخانه بود.»
~~هارون را این سخن عجب آمد. آن شخص را بگرفت و تفحص کرد. مجوسی بود
~~آتش پرست. وی را هلاک کرد.
~~فرمود «والقینا علی کرسیه جسدا»
~~بعضی گویند که این «جسد» صورتی بود:
~~سلیمان ملک روم را هلاک کرد، دختری از آن وی بخواست. هر روز گریستی. سلیمان
~~گفت «چیست تو را؟»
~~گفت «اندوه پدر. مرا دستوری ده که صورت پدر بنگارم، تا مرا به آن سلوتی باشد!»
~~چون صورت پدر بکرد و چهل روز وی را سجود میکرد، جبرئیل بازاستاد.
~~آصف بدانست، سلیمان را خبر کرد تا آن صنم را بشکست.
~~پس جبرئیل آمد و گفت «چنان که در خانهی تو صورت پرستیدند، مملکت از تو
~~برود.»
~~بعد از چهل روز، با وی دادند.

PageV01P178

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0179.png)

# و سلیمان را هزار زن بود. ms190 گفت «به هزار فراش بروم و مرا هزار پسر بیاید.» به زفان
~~«إن شاءالله» نگفت. وی را از آن همه زنان، پسری آمد ناقص.
# دیوان قصد کردند که وی را هلاک کنند و گفتند «از پسر همان رنج بینیم که از پدر.»
# سلیمان آن پسر را به ابر سپرد.
# آفریدگار ملک الموت را فرمود که «سلیمان پسر را به ابر سپرد و به من نسپرد. جان وی
~~بستان و آن تن بی جان بر تخت وی افکن!»
# این (جسد» این است.
# در هندوستان، به شهر سریره، خانهایست سنگین، در آن صورتی کرده، دستی بر
~~روی نهاده و دستی بر هوا داشته. هر که خواهد که روی وی بیند، چیزی بردست وی نهد
~~تا دست چپ از روی بردارد. آنجا پیری نشسته است، آن را برمیدارد.
~~در حد بلور، جایی که آفتاب به وی نرسد مگر سه ماه در سالی و باقی نه ماه تاریکی
~~بود، در آن صنمی کردهاند بر مثال زنی، وی را دو پستان بزرگ کرده. بیمار را آنجا برند و
~~دست بر پستان وی نهد، قطرهای شیر از آن بچکد و بیمار بخورد، بیماری از وی زایل شود.
~~و اگر نچکد، بمیرد. پس بیمار از آنجا وصیت کند. و این غریب است.
~~در روم، صورت دختری ساختهاند نشسته و میگرید و اشک را به آستین میاسترد.
~~غربا را امتحان کنند و گویند «فلان دختر مصیبتزده است. مگر وی را دل خوش کنی.»
~~غریب با وی میگوید بسیاری. پس، بیرون آید و گوید «سود نمیدارد و سخن قبول
~~نمی کند.»
# به قرمیسین، چشمهای بود، بر سر آن صورتی سنگین. هر که آن را بیفکند، آب
~~بازاستد. چون به پا راست بگیرد، آب روان شود. و چون سنگ بیفتد، دختران بکر بیایند
~~و بازنشانند و آبی عظیم از زیر آن روان شود.
# در بیابان مصر، میلی کردهاند، بر سر آن صورت زنی نشسته و به انگشت اشارت به
~~راه ms191 میکند. اگر مرغی بر سر وی نشیند، پرهای وی بسوزد و به زیر افتد. و غربا که
~~گذرند، آن را برمی دارند.

PageV01P179

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0180.png)

# به قرمیسین، سراییست از آن کسرا آپرویز، در آن صورتهای عجب کرده، و به
~~یک فرسنگی آن، صورت شبدیز کرده: مردی بر اسپی از سنگ، درعی پوشیده و
~~زره را مسمارها پیدا کرده. مصور وی سنمار. و سنمار آن بود که خورنق کرد به
~~کوفه. و شبدیز اسپی بود که ملک هندوستان فرستاد به آپرویز. تا زین و لغام داشتی،
~~بول نکردی و نه بینی دمیدی. گرد بر گرد سنب وی شش بدست بود. بزرگ تر از
~~فیلی بود. مار وی را بزد. آپرویز بگریست. بفرمود تا صورت وی بکردند در دیه
~~جابان.
# چون این صورت بدید، عجب تر از آن دید که زنده بود و گفت «خبر میدهد از مرگ
~~وبی حرکاتی ما.»
# و اهل حکمت سوگند خوردند که «این صورت نه آدمی کرده است. مگر آفریدگار
~~آفریده است.»
~~بعضی از کفار روم آن بدیدند، گفتند «خدا را در این صورت سریست. روزی پدید
~~آید حال آن.»
# بعضی از حکما گویند «اگر یکی از فرغانه و از شوش اقصا به دیدن این صورت آید،
~~ملامت نباید کردن.»
# و چون نیک اندیشه کنند، بدانند که اگر این صورت آدمی کرده است، شگفتی بود که
~~آفریدگار شخصی را الهام دهد که از سنگ چنین صورتی کند. یا مگر سنگ مسخر وی
~~بود تا آن را از سنگهای ملون درهم ساخت؟ تا جایی که سیاه میبایست، سیاه کرد و
~~جایی که سرخ میبایست، سرخ کرد. دو چشمش حدقهی سیاه کرد، گرد بر گرد آن
~~سپید و گوشهها و کنارههای آن سرخ.
# و اغلب برآنند که این صورت و آن که نزدیک ویاند فرهاد کرد. و فرهاد شخصی بود
~~شجاع و سیاه و لطیف و در خدمت آپرویز بودی. و آپرویز را زنی بود نام وی شیرین. و
~~فرهاد ms192 او را دوست داشت و کسرا میدانست. فرهاد را به این صحرا فرستاد تا گله را نگه
~~دارد. فرهاد صورت وی نقش کرد بر این کوه.
~~پس، وی را به کوه بهستون فرستاد و وی را فرمود تا کوه را به سه عمود معلق بدارد.
~~بعضی از آن بکند، خبر به وی رسید که «شیرین هلاک شد.»
~~وی از این خشم، کلنگ را بر بالای کوه افکند.

PageV01P180

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0181.png)

~~روزگار برآمد. از دستهی کلنگ وی، درخت انار برآمد. و کس بر سر آن کوه نتواند
~~رفتن. و فرهاد نیز بمرد.
~~بدان که این شیرین از اولاد ملوک بود و محترمه بود و عفتی داشت به غایت. و آپرویز
~~وی را دوست داشتی. و گویند چندین هزارهزار دینار این زن به پولها و رباطها کرد. و از
~~روم بود. و آپرویز به حکم وی بودی.
~~شیرویه پدر خود را - اپرویز - بکشت. کس به شیرین فرستاد که «زن من باش!»
~~گفت «من مادر تو باشم. و اگرچه تو از من نزادهای، من جفت تو نباشم.»
~~این شیرویه خزاین وی به غارت ببرد و طعنه میزد در این شیرین و میرنجانید.
~~شیرین به تنگ آمد. گفت «این مرد پدر خود را بکشت و مال من تاراج داد. من جان
~~از دست وی نبرم. اما با وی کیدی سازم.» پیغام به شیرویه فرستاد که «من زن تو آنگه
~~باشم که سه کار بکنی: مال و جواهر من بازفرستی و هرکس که آیرویز را کشت بکشی و
~~لشکر را جمع کنی و بگویی که من طعنه در شیرین زدم، به لجاج گفتم و در این کار
~~دروغزنم.»
~~شیرویه همهی مال و جواهر به وی بازداد و قاتل آپرویز را گردن بزد و با لشکر گفت
~~«آن چه در حق شیرین گفتم، دروغ گفتم.»
~~شیرین آن همه مال و جواهر به آتش بسوخت و همه را بشکست و شیرویه را گفت
~~«امانتی دارم از پدرت -- اپرویز. ms193 به سرگور ویروم، با وی سپارم و امشب عروسی کنیم.»
~~او را به گور اپرویز بردند. انگشتری داشت زهر در نگین وی، آن را بخورد و به گور
~~آپرویز درافتاد و جان بداد.
~~این حکایت از عفت این زن بازگویند. و ما این را ایراد کردیم، از بهر فواید.
~~و صورها و تمثالها که اپرویز کرد بسیار است. این مقدار کفایت بود.
~~به هندوستان شهریست آن را «کلبا» خوانند. در آن شهر، عمودیست، بر سر آن
~~بطی کرده، بالها گشاده، گردن دراز کرده. هرگه روز دهم ماه محرم بود، چشمهای در زیر
~~این عمود است پر آب، همه را آن بط بازخورد و در سر عمود سولاخیست، در آن
~~سولاخ ریزد، تا سال دیگر از زیر عمود میرود و کلبا را تمام بود از آب.
~~به ارمینیه کوهیست، بر آن گوسفند سنگین کرده. تشنه آنجا آید، دهان به دهان وی

PageV01P181

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0182.png)

~~نهد، از دهان وی آب روان شود تا سیر گردد. و گرگ هرگز پیرامن آن کوه نگردد. و آن
~~طلسمی عجب است.
~~به هندوستان کوهیست، بر آن صورت دو شیر کرده، از دهان هر دو آب روان شده.
~~و دو شهر آنجاست، از آن آب هر دو آبادان بود. تا خصومت افتاد، دهان شیر بشکستند و
~~آب وی بازاستاد. دهان وی زرین بکردند، آب نداد. و این شهر بیران بماند.
~~به ولایت طنجه خانهای ست از مینا کرده، در آن شیری از سیم کرده و شخصی بر آن
~~نشسته، آینهای درفشان در دست گرفته. هر بیمار که در آن نگرد، اگر خود را بیند، نیک
~~شود و اگر نبیند، بمیرد.
# به قیروان خانهای کردهاند سنگین، در آن تختی از فیروزه، بر آن صورت جنیان کرده.
~~از جمله، چهار صورت نگاشتهاند دست در دست یکدیگر نهاده و با یکدیگر سخن
~~میگویند نامفهوم. و این دو جمادند و گویا. و کس علت آن نداند.
# این مقدار گفته آمد از صور. ms194 و فایده در آن است که خدای را به قدرت بدانی که آدمی
~~را آفریند که به کیاست چنین صنعتها داند کرد. این جملت اگر راست نقل کردهاند، از
~~صنع آفریدگار بود و اگر دروغ گفتهاند، ما را برهانی نبود و آن چه گفتهاند نقل کردیم.
# و ما بعد از این، یاد کنیم گورهای انبیا و ملوک در آفاقها، تا در آن اندیشه کنند و
~~بدانند که عواقب ایشان چه بود.

PageV01P182

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0183.png)

~~جایی بلند و منیع است - و آن که در آب است، ماهی گرد آن طواف میکند از دور و
~~نزدیک گور نیارد رفت. و اگر ماهیای یا حیوانی بر گور وی افتد، متحجر گردد و سنگ
~~شود و به قعر دریا رود. و آدم روی در مشرق کرده است، دست بر دهان نهاده و دستی
~~زیر ناف نهاده و اشارت به آن میکند که «زبان نگه دارید و فرج نگه دارید!»
# در خبر آمده است که آدم روزی نشسته بود، از فرزندان وی، طفلی پای بر پهلوی آدم
~~نهاد و چون نردبان بر آن برآمد و بر کتف وی نشست و به زیر می آمد.
# یکی گفت «یا آدم، این طفل بازی میکند و تو نگه میکنی؟»
# گفت «هیچ نمی یارم گفت - که من در پیش یک حرکت بکردم، ملک بهشت در سر
~~آن کردم و می ترسم که اگر سخنی بگویم، وبال من شود.»
# و بدان که دریای سرندیب آبیست سیاه و گور آدم نیمی در آب است و نیمی در
~~خشک و بر سر گور وی درختی رسته است عظیم، میوهی وی مانند عناب است و از
~~بلگهای وی، مانند باران، صدهزار قطرههای آب زلال میچکد بر سر گور وی، شب و
~~روز، متواتر. و کس بر سر آن گور نتواند رفتن. و آن آب جمع می گردد در مصنعها و اهل
~~سرندیب از آن آب خورند. و گرد بر گرد وی، صندوقها نهادهاند و ms195 حظیرهها کرده و
~~معتکفان نشسته، از مسلمان و کافر و جهود و ترسا. و هندو گرد آن نگردد. و هر هندو که
~~زیارت وی بکند، برهنه شود و در صومعه نشیند و لذت دنیا بر وی حرام گردد تا بمیرد.
~~این گور بر لب قلزم است و از سامانی کوه قاف و از سامانی ظلمات و از سامانی آب.
# گور داوود به بیت المقدس است - نزدیک گور ابراهیم - و از مسافتی دور، بوی
~~مشک آید از آن.
# و سبب آن بود که داوود مملکتی عظیم داشت. چون عمر وی به آخر رسید،
~~ملکالموت آمد به صورت مردی و با زن داوود بنشست و با وی سخن میگفت. مادر
~~سلیمان گفت «شوهر من مردی غیور است. دور شوا»
# داوود دررسید. ملکالموت به گوشهی تخت رفت. داوود گفت «اینجا چه کار
~~داری؟»
# گفت «تو را سخت آمد که با زن تو سخن گفتم؟»

PageV01P183

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0184.png)

~~گفت «اوریا را نیز سخت آمد که زن وی را بخواستی. و من ملکالموتم.»
~~داوود گفت «استغفار کنم از گناهی که به در مرگ از آن ملالت بینند.»
~~پس، جان وی برداشت، وی را در گور نهاد.
~~اهل مملکت زاری کردند. سلیمان کرگسان را فرمود تا بالها بگشادند تا آفتاب بازدارند
~~و مشک میافشاند در آن صحرا تا پر از مشک شد. و هنوز بوی مشک از آن صحرا
~~آید.
~~و اما گور ابراهیم: آنجاست، به بیت المقدس.
~~و ملکالموت پیش وی آمد به صورت مردی نحیف. ابراهیم وی را مهمان داشت. وی
~~طعام نمیخورد و لقمه از دهان وی میافتاد، از پیری و سستی.
~~ابراهیم گفت «ای پیر، عمر تو چند سال است؟»
~~گفت چندین سال - و ده سال بر عمر ابراهیم زیادت بود.
~~ابراهیم گفت «الاهی، جان من بستان! ملک الموت را فرست تا جان من بردارد تا
~~چنین پیر نگردم - که خوار و ذلیل شوم.»
~~این پیر گفت «أنا ملکک الموت.»
~~ابراهیم گفت «صدقت. ms196 من از خدا خواسته بودم که مرا زندگانی دهد. گفت تو را
~~نمیرانم تا به دعا ملک الموت را از من درخواهی.»
~~پس، جان وی بستد.
~~اما گور هارون: در تیه است.
~~و چون موسا و هارون در تیه رفتند، هارون کوهی سبز دید، بر آن کهفی، نور از آن
~~برمیخاست، سریری زرین در آن نهاده، جامههای نیکو بر سریر افکنده و بر آن نبشته:
~~«هر که بالای وی مقدار این گور بود، جای وی باشد.»
~~موسا در آن خفت، راست نمی آمد. هارون در آن خفت، به اندازهی وی بود.
~~ملک الموت، بر صورت شخصی نیکو، بیامد و جان وی بستد.
~~(و از این سبب، رهبانان را در کهوف دفن کنند)

PageV01P184

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0185.png)

~~و موسا بازگردید. و بنی اسرائیل هارون را دوست داشتندی- که وی حلیم بود.
~~گفتند «موسا هارون را هلاک کرد.» و او را می رنجانیدندی، به این سبب.
~~اما گور موسا: کس نداند که کجاست.
~~و کس مرگ را چنان کاره نبودی که موسا. آفرید گار گفت «یا موسا، من حکم کردهام
~~که همهی خلق بمیرد. و اگر خواهی، هزار سال تو را عمر دهم و آخر هم مرگ بود.»
~~پس ملک الموت آمد.
~~گفت «جان از کجا بستانی؟»
~~گفت ««از دهان.)
~~گفت ««تورات به آن خواندهام.»
~~گفت «از گوش.»
~~گفت «تورات به آن شنیدهام.»
~~گفت «ای موسا، شراب خوردهای؟»
~~گفت «نه.»)
~~گفت «لب بیار تا بوی دهانت بشنوم!»
~~گفت «شاید.»
~~ملک دهان بر دهان وی نهاد و جانش برکشید.
~~وی را صد و شصت سال عمر بود.
~~گور یعقوب به شام است.
~~چون وقت وفات وی برسید، قصد بیت المقدس کرد و یوسف را وصیت کرد که
~~«چون وفات تو دررسد، قصد بیت المقدس کنی و مصر که جای فرعونان است
~~بگذاری!»
~~آمد تا گور ابراهیم. گوری دید و ملائکه را پرسید «این گور کیست؟»
~~گفتند «از آن بندهای کریم.»
~~در آنجا نگه کرد: منبرها دید ms197 زرین، بر آن قومی نیکو. قصد ایشان کرد.
~~فریشته گفت «آنجا مرو، تا آن شربت بازخوری!»

PageV01P185

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0186.png)

~~وی آن را بازخورد و جان بداد.
~~وی را آنجا دفن کردند - پیش گور اسحاق و ابراهیم و ساره.
~~گور یوسف اول به مصر بود.
~~چون بشنید که یعقوب وفات یافت، دلتنگ شد و گفت «مرا به آباء و اجداد من
~~برسان!»
~~چون از دنیا رحیل کرد، بر جانب نیل دفن کردند. در آن جانب، فراخی و نعمت ظاهر
~~شد و در این جانب دیگر قحطی و تنگی پدید آمد.
~~ریان ابن ولید کس فرستاد به پسر یوسف - افراییم ابن یوسف - و گفت «تابوت
~~ایوسف به این جانب آور!»
~~تابوت وی را به این جانب آورد. فراخی و نعمت پدید آمد و قحط از آن سامان دیگر
~~شد.
~~پس هر دو گروه را خصومت افتاد. پس، اتفاق کردند که تابوت وی را در قعر دریای
~~نیل دفن کنند. پس، آنبوبهها کردند از رصاص و بر سر یکدیگر نهادند در قعر دریا و آب
~~از آن بریختند و تابوت را به قعر بردند و دفن کردند و آنبوبهها برگرفتند. و آب بر سر گور
~~وی روان شد و در هر دو جانب فراخی پدید آمد.
~~و آنجا بود تابوت وی تا روزگار موسا. پس سارخ ابن ابسرائیل ابن یعقوب موسا را
~~گفت «اگر من استخوانهای یوسف به تو نمایم، مرا شفاعت کنی؟»
~~گفت «بلی.»
~~سارخ گفت «در قعر دریاست، به فلان جایگاه.»
~~وی را برآورد و به بیت المقدس برد. و پیش تربت یعقوب وی را دفن کردند.
~~گور دانیال در شوش است.
~~و چون ابوموسای اشعریشوش بستد و خزاین برگرفت، خزینهای بماند. رها نمیکردند
~~و گفتند «دراینجا تابوت دانیال است. و این جسد پیش ترکان بود. در شهرها قحطی پدید
~~آمد، مدتی دراز بماند و بازنمی گردید. ما از ترکان این تابوت به عاریت بستدیم و گروگان
~~نهادیم هفتاد اهل بیت خود ms198 را، تا ما به آن باران خواهیم، آن گه باز جای فرستیم.»

PageV01P186

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0187.png)

~~ابوموسا خزینه باز کرد: سریری دید، بر آن شخصی دست بر زانو نهاده، انگشتری در
~~انگشت، بر آن نقش کرده صورت وی را، از هر سامانی شیری.
~~و سبب آن بود که مادر دانیال را در بیابان بزاد و بمرد. آفریدگار شیری ماده برگماشت
~~تا وی را شیر داد. و شیر نر از بهر وی صید کردی. تا دانیال پرورده شد. وی نقش از هر
~~دو شیر بر انگشتری کرد و صورت خود در میان هر دو بنگاشت: یعنی «مرا این دو
~~حیوان تربیت کردند.» - ظاهر کردن شکر.
~~ابوموسا پیغام به عمر فرستاد که چنین یافتم تابوت دانیال.
~~وی جواب داد که «تعرض آن مرسان و از ایشان مستان!»
~~ابوموسا آن را در شهر شوش، در قعر آب، دفن کرد، در تابوت آبگینه، و آب بر آن
~~روان کرد.
~~و ماهیان بر گور وی ایمن باشند، کسی ایشان را صید نکند، و بر سر گور وی خفته
~~باشند، هر یکی چندان که گاوی. و از شگفتی آن یکی این است که نان مغصوب به ایشان
~~اندازند، نخورند. و اگر نان حلال بیندازند، ماهیان به سر یکدیگر درآیند و میربایند.
~~و ابوموسا در آن خزینه چند کتاب بیافت، آن را به کعب الآحبار سپردند.
~~گور اصحاب کهف غاریست سهمناک.
~~عباده ابن صامت گوید که ابوبکر صدیق مرا بفرستاد به ملک روم به رسولی که
~~«حرب خواهد بود.» چون به قسطنطینیه رسیدیم، کوهی دیدیم سرخ، در آن کهفی، بر آن
~~دری آهنین. در آنجا رفتیم. سیزده مرد را دیدیم بر پهلوها خفته، گلیم ها در سر کشیده،
~~بعضی جوان وبعضی پیر.
~~مردی را دیدم شمشیری بر روی آمده. گفت «ما هر سال در این غار آییم و روی
~~ایشان پاک کنیم از خاک و ناخنهای ایشان و سبلتها بگیریم.»
~~پرسیدم که «این گروه کیستند؟»
~~گفت «پیش از عیسا ms199 به چهارصد سال، پیغامبران بودند. و بیش از این نمیدانیم.»
~~و درست آن است که نه اصحاب کهفند - که اصحاب کهف در چاهیاند که سهمی
~~دارد که کس در آن نیارد نگه کردن از بیم. و آن هفت ملکزاده بودند.

PageV01P187

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0188.png)

~~اما اصحاب رقیم بعضیاند از خاصان خدای.
~~و امیرالمؤمنین واثق بالله محمد ابن موسا را بفرستاد به ولایت روم تا از اصحاب رقیم
~~خبری آورد.
~~گفت بر کوهی رفتیم، در آن سربی دیدیم تیرست گام درازا، در آن خانهها و مردگان
~~در آن. و مردی آنجا نشسته، مردم را منع میکرد که ایشان را ببینند و گفت «هر که ایشان
~~را ببیند، آفتی به وی رسد.»
~~من ایشان را بدیدم: همه در پلاسها پیچیده و اندامهای ایشان در صبر و قیر گرفته و
~~کافور بر آن ریخته. دست بر سینهی یکی فرو آوردم، موی سینهی وی سخت بود.
~~چون بازگردیدیم، آن موکل طعامی آورد و سم در آن نهان کرده، تا مگر یکی هلاک
~~شود و گویند سبب آن بود که ایشان را بدیدی. بدانستیم، آن نخوردیم و باز گردیدیم.
~~پرسیدیم که «این قوم کیستند؟»
~~گفتند «اصحاب رقیمند.»
~~در ولایت خاور، حصاریست در میان ریگ روان، جایی منیع، و دری آهنین دارد،
~~بر در وی شیری کرده از مس، از دهان وی آتش می درفشد. ملکی آنجا رسید، از حکما
~~پرسید، گفتند «مگر چشمهی نفت است و آتش درگرفته. این شیر بر آن نهادهاند تا آتش
~~از دهان وی می درفشد.»
~~آن ملک بفرمود تا آن را برداشتند. فضایی دید در آن ایوانی از جزع کرده. هر که
~~نزدیک آن ایوان میرفت، بانگ بر وی میزدند، حالی جان میداد. و هیچ کس را
~~نمی دیدند.
~~این ملک تفحص کرد از حکما. گفتند «در این ایوان، گوری از آن فرزندان ادریس
~~است. و بیش از این نمیدانیم.»
~~و ملک بازگردید.
~~و امثال این در آفاق بسیار است.
~~از بنی ms200 خزاعه، شخصی گوید که در صحرا بانگ شیر شنیدم، در سربی گریختم،
~~شخصی را دیدم دراز و زرهی پوشیده زنگار گرفته و کمری بسته و بر لوحی نبشته: «انا

PageV01P188

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0189.png)

~~مدین ابن مدین ابن ابراهیم. مرا قوت هزار مرد بود و هزار سال عمر من بود، هزار لشکر
~~هزیمت کردم، هزار شهر بستدم، هزار زن بخواستم، علم طب و طبایع و منابت عقاقیر
~~بدانستم. ولیکن مرگ را چاره ندانستم. همه فانی شود، مگر آفریدگار. و ما را از بهر فنا
~~آفرید و با سرای بقا میخواند.»
# در بادیهای، گوری یافتند، در آن تابوتی مسین و بر آن قفل زرین. بازگشودند،
~~مردهای در آن بود به قطران اندوده و دو مهرهی سبز در گردن بسته، به خون بر کفن وی
~~نبشته: «آنا حارث ابن جبلهی غسانی.»
~~و به روم کنیسهایست در آن گور شمعون. هر سال ملک روم آنجا آید و مقراضی دارد
~~و در گور باز کند و موی شمعون بچیند و ناخنها راست کند و بر اهل مملکت بخش کند.
~~نهصد سال است که چنان میکند. در آنجا هزار و دویست صحیفهی زرین است در زمین
~~افکنده، دیوارها به دیباج پوشیده تا خاک بر آن ننشیند. در آنجا عمودی از یاقوت سرخ
~~بسته، به شب روشنایی دهد که به آن کتاب توانند خواندن.
# و مردم رومیه همه ریشها تراشند، به حکم آن که شمعون و حواریان را ریش
~~بتراشیدند و بزدند. چون اهل رومیه را معلوم شد که شمعون برحق است، پشیمان شدند و
~~ریشهای خود را بتراشیدند به کفارت آن. و این مشهد آنجاست که کنیسهی زیتون است.
# و ما بعد از این، گورهای ملوک مشهور یاد کنیم.
# گور ملک طهمورث بر کوهیست که آن را «بنداراب» خوانند، به بلاد سپاهان. و
~~ملکی بود عظیم. وی را «دیوبند» گویند.
# و ملک مهراج آنجا رسید، قلعهای دید از مرمر سپید، بر سر وی سواری در آن حصن
~~بگرفته، ms201 دستی بر عنان و دستی بر کفل اسپ نهاده. هرکسی که پای در آن نردبان نهادی،
~~آن سوار نعرهای بزدی که جان از تن بپریدی.
# مهراج بفرمود تا آن نردبان بکندند. چاهی دید، در آن چرخی. آن را بشکست. آن

PageV01P189

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0190.png)

~~اوشهنگ. این حصار بساختم، گوهران را جمع کردم که هر یکی قیمت کشوریست، بر
~~پشت دیو سوار شدم، گرد عالم وی را بدوانیدم. چون من بمردم، که بماند؟ ای شخصی که
~~به اینجا رسی، دل در جهان نبندی که مثل دنیا چون برق است در ابر و چون آتش در
~~سنگ. وی را هیچ درنگ نباشد. گرد تابوت من مگرد و گرد خانهی لاژورد مگرد - که
~~در آن حلقهی آدم است و یارهی حوا»
# چون مهراج هندی آن بخواند، بسیار بگریست و زیارت آن بکرد و مشک بریخت و
~~عنبر بسوزانید و باز گردید.
# گور سیامک ابن کیومرث به سرحد جنوب است، از بلاد محترقه. قلعهایست عظیم
~~در ایوانی از جزع کرده، در آن تختی از بلور نهاده، بر آن صورتی کرده زرین، در دست وی
~~لوحی از یاقوت سرخ، بر آن خطی نبشته که کس نمیدانست خواندن.
~~گویند چون افراسیاب بگریخت از لشکر کی خسرو، آنجا رسید. پرسید که «این
~~چیست؟»
# گفتند «این گور سیامک است. ملکی بود قاهر. چون بمرد، صورت وی بکردند از زر،
~~بر این تخت نهادند.»
# گفت «این خط را بخوانید!»
# رهبان که آن زبان دانست، گفت «نبشته است که منم سیامک ابن کیومرث. روی
~~زمین به فرمان من بود و مرغ و دیو و پری مسخر من شد. هزار سال عمر یافتم. چون
~~جهان مسخر من شد، گردون با من پیکار کرد. چنان از دنیا رحیل کردم که کمتر کسی.
~~در این عالم، کس این مراد نیافت که من یافتم. و به کس بناند، چنان که به من بنماند.»
# گور اسکندر به اسکندریه است، بر سر کوهی.
~~و سبب آن بود که ms202 چون اسکندر به فرغانه رسید و از آنجا به سمرقند آمد و بگذشت از
~~جیحون و بازگردید، رنجور شد و به دامغان وفات یافت. وی را در تابوت زرین نهادند و
~~به مادرش فرستادند و علما در پیش تابوت وی می رفتند.
~~چون مردم جمع آمدند، ارسطاطالیس گفت «این آن ملکیست که همهی ملوکان اسیر
~~وی شدند. اکنون، وی را اسیر کردند.»

PageV01P190

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0191.png)

# دیگری گفت «این آن ملک است که همهی جهان دیک از آن وی بود. امروز، وی را
~~هیچ نیست.»
# دیگری گفت «این آن ملکبود که همهی خزینهها را جمع کرد. امروز، همه پراکنده شد.»
~~دیگری گفت «این آن ملک است که همه را به وی امید بود. امروز، امیدواری از همه
~~بریده شد، مگر از رحمت آفریدگار.»
# چون به اسکندریه رسید، مادرش را چشم بر تابوت آمد، گفت «ای خدای عالم،
~~ببخشای بر من و صبر ده مرا و رحمت کن بر این پسر من!»
~~وی را بر سر کوهی برد عالی و تابوت وی آنجا دفن کرد تا از مسافتها دیدار باشد.
~~در مفازهای به یونان، صخرهایست بزرگ، بر آن قدری گل کرده، بر سر آن شخصی
~~خفته، جامهای بر وی پوشیده. کس نداند که آن کیست. چندهزار سال است که بر آن
~~صخره خفته است. در آن ولایت، زیارت وی کنند. بعضی گویند که «پیغامبری بود، با
~~دیو جنگ کرد، هلاک شد.» ترسایان گویند که «پسر خداست.»
# در بلاد چین، گوریست عظیم، در آن مردی چندان که نخلی، بر دو پای استاده، هر دو
~~دست از بن بیفتاده، بر تن وی موی بسیار. دست بر شکم وی میزنند، بانگ طبل
~~می آید. و کس نداند که آن کیست.
~~و هم در این ولایت، گوری یافتند و در آن کلهی سری چندان که قبهای بزرگ،
~~بیست ارش گرد وی، گرد آن طوقی زرین گرفته و ایوان در سر آن زده و قفلی بر آن نهاده. ms203
~~چون روز عید باشد، آن در بگشایند و آن کله را میبینند و یکی گوید «بترسید از آن
~~خدایی که خلق را چنین آفریند و هلاک کند!» و میان آن کاسه پر شراب کنند و
~~میخورند و آن گه، بر گردانند تا عید دیگرسال.
# ملک مشرق در ملک خود گوری یافت، در آن شخصی. دو دندان وی بر دو شتر نهاد
~~و به خلیفه فرستاد.
# خلیفه نامه نبشت و گفت «ای کافر، بترس از آن خدایی که چنین خلق آفریند و
~~هلاک کند!»

PageV01P191

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0192.png)

~~هر دستی چندان که ستونی، دست بر سر نهاده. هر که را تب آید و در این خانه آید، زود
~~تب زایل گردد. و قبیلهای که در آن وبایی بود، خاک آن گور آنجا برند، وبا بازگردد. و
~~کس نمیداند که آن کیست.
~~به یمن، گوری یافتند در آن شخصی خفته، در انگشت وی انگشتری چندان که به سر
~~آدمی فرو میرفت. آن را به عمر ابن خطاب فرستادند.
~~چون بدید، بگریست.
~~گفتند «چرا می گریی؟»
~~گفت «بر خود می گریم. قومی بودند که انگشت ایشان قوی تر از گردنهای ما بود،
~~مرگ ایشان را قهر کرد. ندانم که از این جهان چه یافتند.»
~~و اصحابان جمله می گریستند با وی.
~~به روزگار معاویه، شخصی را یافتند بر سنگ خفته، بیست و هشت ارش بالای وی.
~~از کعب الآحبار پرسیدند که «این کیست؟»
~~گفت «نام وی ندانم. اما نشان آن بگویم. آفریدگار خبر میدهد: هر یکی چندان که
~~نخلی افتاده بودند. یعنی قوم عاد.»
~~معاویه بفرمود تا آن را تربت بکردند تا خلق از آن عبرت میگیرد.
~~در مدینهی تدمر، اساسی میکندند، لوحی زرین یافتند، بر آن نبشته: «هذا مدفن
~~بلقیس صالحه. اسلام آورد به سلیمان سنهی ثلاث عشره از ملک سلیمان رفته - روز
~~عاشورا- و زن سلیمان شد سنهی اربع عشره و از دنیا رحیل کرد روز دوشنبه از
~~ربیع الاول سنهی احدی و عشرین ms204 از ملک سلیمان و فرمود که وی را به شب دفن کردند
~~در زیر سور شهر تدمر. نه جن دانست و نه انس.»
~~و در ایام عبدالملک ابن مروان آنجا میکندند، تابوت یافتند از آبگینهی زرد، چون
~~ازعفران، و وی آنجا درست خفته.
~~نامه به عبدالملک نبشتند. جواب داد که همان جا دفن کنند و خراج آن ولایت در وجه
~~عمارت آن قبه کنند.
~~پس، بر سر آن، قبهای ساختند از مرمر و صخرههای عظیم.

PageV01P192

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0193.png)

# به روزگار عمر ابن خطاب، عاملی را به نجران فرستاد. نامهای نبشت که «شخصی
~~چاهی میکند، در آن چاه شخصی یافت دو دست بر سر نهاده. چون دست از سرش
~~برمیداشتند، خون روان میشد. چه فرمایی؟»
# عمر در جواب نبشت که «این آن مرد است که ابوزرعه - ملک یمن - قصد نجران
~~کرد و بکند و بسوخت و عبدالله ابن ثامر را بگرفت و به دین جهودی خواند، اجابت
~~نکرد، عمودی بر سر وی زد و بکشت، آن گه بفرمود تا وی را در چاه افکندند و بینباشتند
~~و بیستهزار مرد را به این سان بسوخت و کتاب انجیل را بسوخت، آن گه با یمن رفت.»
# این است که آفریدگار خبر داد: «قتل اصحاب الأخدود.»
# و آن را زیار تگاهی ساختند.
# بر جزیرهی عروض، کوهیست بلند، تراشیده، هرگز کس بر سر آن نتواند رفت از
~~هیچ جانب: بر آن، گور کسرا. هر کس که آنجا رود، چیزی بر آن کوه افکند. اگرنه، غرق
~~شود. و کس بر آنجا نتواند رفت.
~~و آنجا که آفتاب برآید، کوهیست: اسکندر اینجا رسید، خانهای دید عالی، در آن
~~خنبها نهاده بزرگ، پر گوگرد سرخ، و تختی زرین نهاده، شخصی بر آن خوابانیده و
~~چراغپای زرین نهاده و جامههای زربافت بر آن شخص افکنده و خوشههای یاقوت
~~بالای وی آویخته. اسکندر فرو رفت. لوحی دید زرین، به سریانی بر آن نبشته: «این
~~ملک أد ابن أدد است. هزار سال ms205 عمرش بود، هزار زن بکر بخواست، هزار پسر بزاد، هزار
~~گنج بنهاد. چون مرگ رسید، این هیچ سود نداشت. و چون جهان به آخر رسد، این
~~گنجها أمت محمد عربی باز بخشند.»
# پس، از آنجا بازگردید.
# و من از شخصی ثقه شنیدم که از آن سوی روم یکساله راه گذشته بود، گفت به کوهی
~~رسیدم، به ولایتی، و زیر آن کوه، کهفی. در آنجا رفتم. دوازده مرد را دیدم استاده چون
~~حلقه و بیرون حلقه، دکانی، زنی بر آن خوابانیده، طفلی در کنار گرفته. اهل آن ولایت
~~می گفتند چندهزار سال است که ایشان چنین استادهاند و این زن و این طفل چنین
~~خفتهاند: نه پوسند، نه افتند. و مردم به زیارت میرفتند. و چون جامههای ایشان پوسیده

PageV01P193

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0194.png)

~~شود، هر کس ایشان را جامه دوزد و ایزاری در سرش بندد. و هیچ سبع و دد و دام در
~~اینجا نرود.
~~و به آن حدود، ملکی از دنیا رفت، وصیت کرده بود که وی را در آن کهف دفن کنند.
~~دفن کردند. روز دیگر دیدند بیرون انداخته و اندامهای وی شکسته.
~~و ملکی قصد کرد که آن را دری کند و حصنی سازد. هرچند عمارت که میکرد، همه به
~~شب بیران میشد.
~~و من بسیار پرسیدم که این گروه کی باشند، کس خبر نداد و بر احوال ایشان کس
~~مطلع نشد. و در آن ولایت، عطسه را شوم دارند و جایی که عطسه آید، اگر شغلی کنند،
~~بگذارند.
# گوری یافتند به حضرموت، خانهای از سنگ تراشیده، در آنجا دو سریر زرین، بر
~~یکی شخصی عادی، عظیم، خفته، بر سر وی لوحی نهاده، بر آن نبشته: «آنا شداد ابن
~~عاد - صاحب قصر مشید.»
~~بدان که چون مأمون به خلافت بنشست، علما را حاضر کرد و فقها و شگفتیهای عالم
~~پرسیدی.
~~دانایی گفت که «انوشه روان عادل ایوانی کرده است به مداین، کس آن را بیران نتواند
~~کردن.»
# وی آنجا آمد ms206 تا ببیند. شگفت دید. مردی پیر را پرسید که «این ایوان کی
~~ساخت؟»
# گفت «انوشه روان. و من گور وی دانم که کجاست.»
# وی را برد به راهی دشخوار و به کوهی بر شد درازی وی پنج فرسنگ. بر سر وی،
~~غاری دید، در آنجا خانهای و تختی زرین و انوشهروان بر سر آن خوابیده، تاج بر سر و
~~یارهها در دست و اندامها آلوده به داروها تا تباه نشود. چون مأمون وی را بدید،
~~بگریست. و موی بنا گوش وی سپید دید، عصابهای زربافت بر پیشانی وی بسته، بر آن
~~نبشته که «دنیا بر کس نماند. و گیتی یزدان کرد، نه من به کوشش / یکره که عمر نیست،
~~من چه خواهش؟ / که گیتی نه جاوید، من چه رامش؟»

PageV01P194

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0195.png)

# پس، انگشتری دید بر آن نبشته: «انگار که همهی گیتی تو را شد. چون گاه رفتن آمد،
~~چه سود؟ -- که همه نیست شد. پس از وفات من، ملکی اینجا آید، با وی ناقصی بود که
~~در این قبه خیانت کند.»
# مأمون بیرون آمد و تفحص کرد. خادمی انگشتری بر گرفته بود. از وی بازستد. بر آن
~~نبشته بود: «هر که را مال نه، کامرانی نه. هر که را زن نه، کدخدایی نه. هر که را فرزند نه،
~~شادمانی نه. هر که را این سه نه، هیچ غم نه.»
# و بدان که چون اسکندر به ولایت باختر رسید، به سرحد ظلمات، کوهی دید از
~~لاژورد، بر سر آن خانهای از یاقوت زرد، در میان وی چشمهی آب، بر تاقی گوهری
~~نهاده، فروغ بر آن آب افکنده و خانه روشن شده، بر سر چشمه تختی زرین، بر سر آن
~~شخصی خوابیده، تن وی چون تن آدمی و سرش چون سر گراز، بر فراشی از کافور،
~~چادری از سیم بافت بر وی کشیده. هر که نزدیک وی میرفت، جان میداد. پس، از آن
~~چشمه آواز می آمد که «اسکندر، گرد عالم گردیدی ms207 و بسی چیزها دیدی که کس ندید.
~~دست بدار - که وقت رفتن است.»
# چون اسکندر بشنید، گفت ««خبر مرگ شنیدم.» و بازگردید.
# و از علما پرسید حال آن مرده، کس ندانست که آن کیست و آن که نزدیک وی
~~میرود چرا جان میدهد.
# و اسکندر با عراق آمد و از دنیا رحلت کرد.
# کلبی گوید که اهل صنعا حفرهای میکندند، آزجی یافتند محکم، در آن سریری
~~نهاده، بر آن شخصی دوازده آرش بالا، در دست شاخی زرین، بر سر وی یاقوتی
~~سرخ، بالای وی لوحی زرین، بر آن نبشته که «ملک خدا راست. روزگار مرا هلاک
~~کرد. به این قلعه شبی بخفتم، مرگ مرا بگرفت، این قلعه زندان من شد و گور من
~~آمد.»
# بر در قصری، دیدند نبشته که «بسا ملکا که این قصر به میراث به وی رسید، بمردند.
~~و باقی خداست.» و بر قصری دیگر نبشتهاند «بسا شهرا در آفاقها که خالی بماند و
~~خراب شد و آن که آن را ساخت مرگ بچشید.»

PageV01P195

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0196.png)

~~این باب اینجا کفایت باشد. و آن چه یافتیم در کتبها، اختیار آن، ایراد کردیم. و ما از
~~بهر عبرت آن را بیاوردیم تا بدانند که عواقب ملوک چه بود.
# و بابی دیگر بیاوریم در گنجها که نهادند و عواقب آن.
~~بدان که اول گنجها که موصوف بود به شگفتی گنج شداد ابن عاد بود - صاحب ارم -و
~~بعد از وی، گنج قارون بود - ابن عم موسا: چندان گنج جمع کرد که چهارصد شتر پربار
~~در زیر کلیدهای وی رفتی. و پس از وی، گنج ضحاک موصوف بود به کثرت.
# بدان که ضحاک مالهای آدمیان بستد و هیچ زنی و دختری نماند که وی را نگینی بود
~~یا حلقهای که وی نستد. روزی، در کتاب دید که گنج وی همه روزی اوباش و فقراگردد.
~~پس، سیم خود را و مالها را جمع کرد و چهار حوض مسین بکرد و همه را ms208 پر زر کرد و به
~~بیابانی مجهول، در بن کوهی دفن کرد، چنان که کس ندانست. پس، به بابل بازآمد و هر
~~درویش که در هفت شهر بود، همه را بیرون کرد.
~~ایشان در صحرا می آمدند سرگردان تا جایی نزول کنند. به بن آن کوه رسیدند. فرو
~~آمدند. پیری در آن میان بود. سنگی عظیم دید، بر آن چنگ مرغی کرده. گفت «ای
~~مردمان، گنجی یافتم.»
# گفتند «چه گونه؟»
# گفت «بر این سنگ چنگ مرغ کرده آمد و چنگ را چون مقلوب کنی، گنچ بود. جمله
~~معاونت کنید، مگر این سنگ را برگردانید!»
# آن سنگ را دمرو کردند، گنجی ظاهر گشت. و آن چهار حوض پر زر قسمت آن
~~درویشان گشت. و برداشتند و جمله توانگر شدند.
~~و گنجهای عالم کی خسرو را مسلم شد، به حکم آن که جام گیتینمای به دست وی

PageV01P196

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0197.png)

~~و سبب آن بود که شخصی در صحرا بماند. شب در آمد. از دریای محیط، جانوری سیاه
~~برآمد چندان که کوهی و لعلی در دهان، یک ارش فراخا در عرض، یک ارش درازا. آن
~~را بنهاد. صحرا روشن شد. و گیا میخورد. پس، برداشت و به آب فرو شد.
~~این مرد گوید من چه چاره سازم تا لعل از این جانور بستانم؟ گل سرخ را بیاورد و
~~بسرشت و در پس سنگی پنهان شد تا شب درآمد. آن حیوان لعل را برآورد و بنهاد و
~~علف را در صحرا میخورد. این مرد گل سرشته برداشت و بر سر آن لعل زد. صحرا
~~تاریک شد. این حیوان به آب در شد.
~~مرد لعل را برداشت و پیش کی خسرو آورد.
~~چون در آن نگه کرد، هفت اقلیم عالم بدید و ملوکان و بارگاههای ایشان با لشکرها و
~~بازارها و مردم که کجا میرفتند و از کجا می آمدند و خزینههای گنجها کجا می سپردند.
~~در سامانی دیگر، به شب دیدی و در روی دیگر، ms209 به روز دیدی.
~~چون مطلع شد بر اسباب ملوکان و مقاصد و طرف و اموال ایشان، ناگاه میرفت و
~~برمیداشت. خزاین عالم وی را حاصل شد.
~~پس آن جام را «جام گیتینمای» خواندندی. بعضی گویند این جام از آسمان آمد و بر
~~بش اسپ مردی افتاد و آن را به کی خسرو داد.
~~و گویند کی خسرو سلیمان است. و بعضی گویند کی خسرو موساست و افراسیاب
~~فرعون است، به حکم آن که کی خسر و افراسیاب را در آب هلاک کرد و موسا فرعون را
~~در آب هلاک کرد. و کس نداند که کی خسرو کجا مرد و کس نداند که موسا کجا مرد.
~~و گنجهای کی خسرو به دست ذوالقرنین افتاد.
~~و سبب آن بود که مردی درویش به دیوان اسکندر آمد و هر روز پنجاه دینار میداد
~~و می گفت «مرا حمایت کنید!»
~~مدتی برآمد. درویش بمرد.
~~اسکندر وی را طلب کرد. گفتند که «بمرد.»
~~به خانهی وی آمد تنها و پرسید که «این مرد از دنیا چه داشت؟»
~~گفتند «خری داشت.»
~~گفت «چه کردی؟»

PageV01P197

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0198.png)

~~گفتند «هر روز براین خر نشستی و به صحرا رفتی و بازآمدی.»
~~اسکندر خر را بستد و بر آن نشست و رها کرد تا برفت. به بن کوهی رسید. باستاد.
~~سنگی دید، بر آن صورت مردی کرده، چوبی دوتا در دست مانند لامی و در دیگر دست،
~~زنگی. ذوالقرنین گفت «لام مال باشد و زنگ گنز بود، چون مقلوب کنند.»
~~آن جایگاه را بحث کرد. ازجی پدید آمد، در آن سرایی سنگین کرده و خانهها پر زر و
~~جواهر کرده.
~~خانهای دیگر دید قفلی بر آن زده عظیم. اسکندر گوید «گنج عظیم این است که در
~~این خانه بود.»
~~قفل برداشت. خانهای دید تهی، خاک بر آن بیخته. در آن خانه گردید، مکحلهای دید
~~بر تاقی نهاده، میلی زمرد در آن. آن را برداشت.
~~وزیرش گوید «ای ملک، یکی در ms210 چشم من کن: اگر آفتی رسد، مرا بود نه تو را»
~~اسکندر گفت «من این گنج را به تو دادم. مرا این مکحله تمام است.»
~~پس اسکندر میلی در چشم خود کرد، نوری در چشم وی پدید آمد که هر گنجی که
~~در عالم بود بدید. چندان گنجها را جمع کرد که دو خرمن زر و سیم با وی رفتی. و عالم
~~بگرفت و از قاف تا قاف بگردید.
~~بدان که کنوزهای عالم بسیار بود و همه مردهریگ دیگران شد و بسا که در زیر خاکها
~~بماند و کس راه به سر آن نمی برد، مگر که آفریدگار کسی را اطلاع دهد بر آن.
~~و گویند که مردی صالح در خواب دید که «گنجی در زیر منارهی اسکندریه است،
~~روزی تو گردد.»
~~مرد گوید «مناره از میان آب برآمده است. گنج در آب چه گونه یابم؟»
~~چند بار این خواب بدید.
~~قصد آن مناره کرد. در زورقی نشست و پیرامن آن مناره گردید. مرغی از برجی
~~برخاست، خطی سیمین از آن برج درافتاد. مرد برگرفت. بر آن نبشته بود «هر که را غمی
~~بود، محاسن را برندد به شانه از زیر زنخدان، غم از دل وی بردارند.»
~~این مرد آن را بخواند، خشم گرفت و آن خط را بینداخت و بازگردید و گفت «این
~~خواب مگر دیو نمود مرا، تا این همه رنج به من رسید.»

PageV01P198

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0199.png)

~~در صحرا می آمد، به بن کوهی فرو آمد، خسته. شانه برآورد و محاسن را میرست،
~~سر به بالا کرده بود. چیزی دید که بر کوه میافروخت. بر شد تا ببیند: کنارهی لهیدهای
~~بود زرین که سیل گل را از وی بشسته بود. سر آن پاک کرد: پر از نعلهای زرین بود.
~~آنهمه را به توبره با خانه آورد تا توانگر شد. و بدانست که به خواب و نبشتهی بزرگان
~~استخفاف نباید کردن.
~~گویند مردی را زنی درویش بود و خانهای داشت ms211 نام آن «زهمن». به خواب دید که
~~گنجی یابد به دمشق. این مرد اعتماد نکرد. تا چند بار به خواب دید.
~~به حکم آن که درویش بود، به دمشق آمد. در آن شهر میگردید، درمانده.
~~مردی گوید «از کجایی؟»
~~گفت «از ری.)
~~گفت ««به چه کار آمدی؟»
~~گفت «از حماقت و ادبار، به خواب دیدم که به دمشق گنجی بیابی.»
~~آن مرد بخند ید و گفت «چندین سال است که من به خواب میبینم که در ری خانهایست
~~زهمن خوانند، در آن خانه گنجیست. بر خواب اعتماد نکردم. تو مردی سلیم دلی!»
~~رازی چون بشنید، باز گردید و به خانهی خود درآمد. و زمین را میکند تا هاونی
~~زرین بیافت سی من و از آن توانگر شد.
~~و گویند سرتاج هندی از بهر ملکی کژدم زرین بکرد به یک سال و مبلغهایی سیم
~~بستد. چون پیش وی آورد و بنهاد، روان شد بر پای. پس، به جایی رسید، باستاد و سر
~~به خاک فرو برد و میرفت. سرتاج گوید «اینجای را برکنید!»
~~برکندند. دو خم زرین یافتند پر از زر و سیم و ماری در سر آن خفته. آن را هلاک
~~کردند و مال را به خزینه فرستاد.
~~سر تاج گوید «کژردم زرین به طلسم ساختم - که زر قصد زرکرد و جنس میل به
~~جنس خود کند. و کژدم اغلب در سولاخ مار جای دارد.»
~~این حکایت از بهر آن گفتیم که نه هر کسی را سببی میسر شد که گنجی یافت.

PageV01P199

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0200.png)

~~و بدان که گنجها که قارون را حاصل شد، از علم کیمیاگری بود. از موسا آموخته بود.
~~تا با شتران کلیدهای گنجها بردند.
~~موسا وی را گفت «زکات بباید دادن. از بیست دینار، نیم دینار.»
~~نداد.
~~گفت «از صد دینار، یک دینار.»
~~گفت ««نتوانم.»
~~گفت «از هزار دینار، یک دینار.»
~~گفت «تا چه باشد؟»
~~گفت «نعمت دنیا تو را بدادم، نعمت اخرا تو را نیز بدهم.» ms212
~~وی چون به حساب از هزار دینار یک دینار میداد، چهل خروار بود. پشیمان شد و
~~نداد.
~~آفریدگار وحی کرد به موسا که «من قارون را با گنجها به زمین فرو برم، به فلان
~~روز.»
~~وی را خبر کرد.
~~قارون طبق پر زر کرد و به زنی داد و گفت «در میان محمع بگو که موسا با من زنا
~~کرد!»
# آن زن زر بستد و در مجمع برخاست و گفت «ای قوم، از پس این جهان جهانی دیگر
~~است. قارون طبق زر داد و گفت بهتانی بر موسانه.»
~~موسا ضجر گشت و زمین را گفت «وی را فرو بر!»
~~وی را به زمین فرو برد، با گنجها و سرایها و اهل و خویشان وی.
~~سبب آن بود که در بیابان مغرب، تابوتی یافت از مس. آن را بگشود و گفت در این
~~مگر مرده بود. در آن تابوتی دیگر، سیمین، دید و در آن تابوتی زرین دید. آن را بگشود.
~~در آن مکحلهای دید از یاقوت سرخ، میل آن زبرجد. بعضی غلمان خود را سرمه کرد،
~~گنجها را بدیدند که کجاست و معادن جواهر.
~~از آن گنجها و جواهر بنای اسکندریه بکرد، عمودهای زرین بساخت و آلاتهای

PageV01P200

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0201.png)

~~آن قرار گرفت.
# و جبیر مؤتفکی پانصد سال بماند و پادشاهی کرد و آن گنجها را بر اسکندریه نفقت
~~کرد.
# طارق ابن زیاد چون آند لس را بگشود، در آن مائدهی سلیمان را بیافت. چندان جواهر
~~در آن بود که چشم کس ندید. ربیعه ابن زیاد گوید قیمت بعضی از جواهر از هزارهزار
~~دینار بیشتر بود.
~~در خانهای دیگر رفت. بیست و چهار تاج نهاده بود، بر هر تاجی نام ملکی نبشته: از
~~کی خسرو و سیاوش و بهرام چوبین و کی کاووس و جمشید و اسکندر و دارا ابن دارا و
~~پشنگ و افراسیاب و طهمورث و گیو.
# و گنج روم موصوف است به کثرت مال.
# و عماره پیش ملک ms213 روم آمد به رسولی. صفت گنجی میکرد از آن ابوجعفر منصور،
~~پیش وزیر ملک روم. وی را پیش ملک روم برد. صفهای دید آراسته و ملک در اقصای
~~صفه نشسته چندان که گنجشکی، از بزرگی آن صفه.
# گفت چون سه یکی از صفه پیش رفتم، ابری سبز برآمد و مرا در میان گرفت.
~~بترسیدم. چون به نیمهی صفه رسیدم، ابری برآمد سرخ، چنان که چشم من تاریک شد.
~~بنشستم تا ساکن شد. پیش رفتم و سلام کردم. پرسیدم از این هر دو سحاب.
# گفت «تو را بنمایم.» دست در زیر بساط کرد، یاقوت سرخ به درآورد چندان که
~~سپری. در آفتاب داشت: ابری سرخ ظاهر گشت. پس، پنهان کرد و زمردی سبز برآورد
~~و در آفتاب داشت: از شعاع وی، ابری سبز ظاهر شد.
# پس، مرا به قصری عظیم برد، در آن خانههای بسیار، مهرنهاده. خانهای را بگشود.
~~آنبانها دیدم، برهم نهاده. مرا گفت «یکی بردار!» یکی را بر گرفتم. پس، در خانهای رفت
~~پر از برنیها نهاده و مرا گفت «یکی بردار!» یکی را بر گرفتم.
# پس، بیرون آمدیم و در خانهای رفتیم، دمی را بخواست و یک من مس بگداخت و از

PageV01P201

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0202.png)

~~آن آنبان قدری بگداخت و بر آن نهاد: زر سرخ شد. و یک من رصاص بگداخت و از آن
~~برنی قدری برنهاد: نقرهی صافی شد. گفت «برو امیرالمؤمنین را معلوم کن که مرا چندین
~~کیمیاست و چندان لشکر دارم که از حد منابت زیتون است تا حد قسطنطینیه.»
# عماره چون پیش منصور آمد، این حکایت بکرد. و بسیار جهد کرد که علم کیمیا
~~آموزد، نتوانست آموخت.
# بدان که داوود پادشاهی کرد و رسول بود و نبی بود و ملک بود و عالم مسخر وی بود.
~~دوازده هزار پاسبان داشت. چون از دنیا رحلت کرد، وی را خزینهای بود، قفلی زده، بر
~~آن نبشته که «در این خانه گنجیست از آسمان آمده.»
# پس سلیمان آن ms214 در را بگشود. در آن صندوقی یافتند زرین، در آن صحیفهای نهاده، بر
~~آن نبشته: «هر که این مسئلهها را جواب دهد، خلیفهی داوود باشد.» برخواند. نبشته
~~بود: «کمترین چیزها چیست و بیشترین چیزها چیست؟ و تلخترین چیزها و
~~شیرین ترین چیزها چیست؟ و خرم ترین همهی چیزها چیست؟ و نزدیک ترین چیزها
~~چیست و دورترین چیزها چیست؟ و بهترین چیزها چیست و بدترین چیزها چیست؟»
# همه درماندند. سلیمان گفت «من جملهی مسئلهها را جواب دهم.»
# گفتند «بگو!»
# گفت «کمترین چیزها یقین است و بیشترین چیزها شک است. و تلخترین چیزها
~~درویشی است و شیرین ترین چیزها توانگری. و خرم ترین چیزها جان است در تن. و
~~نزدیک ترین چیزها آخرت است و دورترین چیزها دنیاست - که هر روز از آدمی
~~دورتر میشود. بهترین چیزها یار سازگار است و بترین چیزها زن نابه کار است.»
# چون سلیمان این مسئلهها را جواب داد، خلافت به وی سپردند و مملکت به وی دادند
~~و بعد از آن، به جای داوود بنشست.
# مقصود از این آن است که این کلمات راگنج میدانستند. و بهترین گنجها علم است،
~~به حکم آن که به گنجها آفت رسد، به علم نرسد.
~~بدان که کسرا اپرویز هر روز یک کاسه طعام که خوردی، ده هزار دینار قیمت آن

PageV01P202

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0203.png)

~~بخوردی، از بهر قوت دل. و سبب آن گنجها که حاصل کرد آن بود که جوهری به دست
~~وی افتاد، آن را «شاه گوهران» خواندندی: آن را در سلسلهای بستی و در دریا افکندی و
~~برکشیدی، همهی مروارید و جواهر و صدفها را به خود کشیدی - همچون سنگ
~~مغناطیس که آهن به خود کشد. تا چندین قلعهها را پر زرکرد و پر جواهر. تا یک روز،
~~ملکی را انگشتری در دریا افتاد، شکایت کرد به آپرویز. وی شاه گوهران به وی فرستاد
~~تا در آب گذاشت و آن خاتم را برآورد.
# اما «گنج باد آورد» از آن ms215 کسرا بود. و در آن عهد که اپرویز روم را بستد و ملک روم
~~بگریخت و مآل و جواهر و خشبت المسیح را در کشتی نهاد و براند در آب تا بگریزد، بادی
~~برخاست و کشتیها را به مملکت کسرا افکند. آن را بگرفتند و جمله را پیش کسرا
~~آوردند. آن را «گنج باد آورد» نام کردند.
# اما گنج گاو : و سبب ظهور آن زنی بود بیوه. دختری را به شوهر داد. ماده گاوی را
~~میراند در جهاز دختر، به دیباج پوشیده. چون به میدان کسرا رسید، باستاد و سرگین
~~افکند. چوب میزدند، نمیرفت. و بخفت.
# کسرا بدید. گفت ««سببیست.»
# آنجا بکندند. صحنی از سرایی پدید آمد، خانهها گرد آن: در یکی نقره بود و در یکی
~~آینهی زرین، به تمثالهای کرگس و پلنگ و فیلان و شتران و مرغان، همه زرین، مکلل
~~به یاقوت و جواهر. آن را برداشت و با دیگر گنجهای کیانی و ساسانی منضم کرد. آن را
~~«کنز البقره» نام کردند.
# و ملک کسرا را مشتفشاری بود چون ثرنجی زرین، کشیده، سیال. هر آدمی که آن را
~~برداشتی، جمادی بودی سخت چون زر. چون کسرا بر گرفتی، نرم بودی. چنان که در میان
~~انگشتهای وی رفتی و آب مشک از آن می چکیدی.
# و ملک چین دستارچهای به وی فرستاد که آتش به وی کار نکردی.
# و از گنج اسکندر بازگویند که وی را مسلم شد آن که کس رانشد.
# و عبدالله مروزی گوید شبی پیش امیرالمؤمنین مأمون نامهای میخواندم که
~~ارسطاطالیس نبشته بود به اسکندر و در آن گفته بود که «عجب میداری که شهرها
~~استدهای و خانهها که به هندوستان بود بگشودی و گنجها جمع کردی و از کارهای آدمی

PageV01P203

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0204.png)

~~عجب مانی. چرا عجب نداری از گنجهای آفریدگار که آسمانها برداشته است و ماه و
~~آفتاب روان کرده؟ اما این شهرها که بستدی، با بندگان خدا مدارا کن و این مالها را ms216 که
~~جمع کردی، یک پوست گاو تو را تمام است.»
~~اسکندر دریافت سخن ارسطاطالیس و همهی گنجها را به کوهها پنهان کرد و بگفت
~~««کوهها خزینههای آفریدگار است - که جواهر و معادن در آن نهاد.»
~~و پوستی از آن گاو دباغت کرد و نام همهی گنجها بر آن نبشت و با خود به روم برد.
# و تا امروز، آن پوست در خزینهی ایشان است. هر وقت که خواهند گنجی را ببینند،
~~در آن پوست نگه کنند که کجاست و مدفن وی چه نشان دارد. کس فرستند و بردارند.
# و به روزگار مأمون، ملک روم کس فرستاد و نامهای عرض کرد، در آن نبشته که
~~«رسول مرا گرامی دار و لشکر با وی بفرست به قهستان، به در نهاوند، تا آن چه من
~~گفته ام بیاورد.»
# مأمون لشکری با وی بفرستاد. آمد تا به نهاوند، بر دروازهی شرقی. میان هر دو
~~مصراع بپیمود و بیست ارش بکند. صخرهای پدید آمد. آن را برکند. خانهای پدید آمد از
~~سنگ، در آن صندوقی زرین، دو قفل بر آن نهاده زرین.
# آن را برداشتند و پیش مأمون آوردند. و آن را بر دست رسول به ملک روم فرستاد.
# و از این سان، گنجها بسیار بود. و حاصل مرگ بود. بگذاشتند و حسرت به ایشان
~~بماند.
~~به حدود اهواز، کوهیست، بر آن چشمهای. هر سال، یک دینار بیاورند آنجا، بر یک
~~روی یک صورت و بر دیگر روی دوازده صورت، و پوست ماری.
# و قصهی این آن است که ملکی بود وی را دوازده پسر بود. چون وقت رفتن
~~دررسید، همه را بخواند و گفت «هر که درویش است و درویش گردد، مرا یک حقه
~~است، در آن ماری، تابع وی شود تا توانگر گردد!» و حقه را به شخصی سپرد.
~~پسری درویش شد. آن حقه را از وی بستد. سر حقه بگشاد. ماری بیرون آمد. در
~~سولاخی رفت. وی آن سولاخ را بکند. گنجی ms217 یافت و مالها، بیاندازه.
~~چون از دنیا رحیل کرد، آن مار هر سال دیناری از آن گنج برآورد و بر آن چشمه نهد.

PageV01P204

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0205.png)

~~و گویند مار سه هزار سال بماند. و کس نداند که این مار چون برآید و کجا رود. و این
~~شگفت است.
# گویند که به حدود خوارزم، کوهیست، بر آن گنجی. دری سنگین دارد و نزدیک در
~~وی، آبی. هر که قصد آن در کند، غرقه شود.
# کافر غز بیامد و هزار شتر چوب ساج بیاورد و بر سر آب افکند. روز دیگر، همه را
~~فرو برد.
# و مردی بیامد و کفهای بساخت چون ترازو. خود را در کفه نشاند و سنگی در کفهی
~~دیگر نهاد و به سلسلهها فرا گذاشتند تا به نزدیک رسید. پس، از آن کفه بجست، در
~~پیش در گنج نشست. به در گنج هیچ نتوانست کرد و با کفه نتوانست آمدن. آنجا غریو
~~میکرد چند روز، تا هلاک شد.
# مقصود آن است که گنجهای بسیار نهادند و عاقبت بگذاشتند. و اگر همان بود که در
~~جنگ عجم استدند لشکر سعد ابن ابیوقاص، تمام بود. و در میانهی آن، هفتاد خروار
~~زرینه و جواهر بود، درهم ساخته، آن را «بهار کسرا» میخواندند.
# در مکه آوردند، شعاع جواهر بر سقف حرم افتاد. عمر ابن خطاب در آن نگه کرد،
~~بگریست و گفت «مسکین کسرا! این همه جمع می کرد از بهر شوهر زن خویش، تا بمیرد و
~~زنش با شوهر دیگر بخورد، یا از بهر آن جمع میکرد که لشکر من غارت کند؟» و سوگند
~~خورد که «این مالها در زیر هیچ سقف نرود تا ببخشم.»
# و مال بسیار بود. جمله را نگه میداشت به شب، تا روز همه را بخش کرد.
# کمتر قسمتی با امیرالمؤمنین علی افتاد. نودهزار دینار مغربی قیمت آن قسمت وی بود.
# در عهد افراسیاب، در ولایت چین، کوهی بود، بر سر آن دو میل مسین بیافتند، گرد ms218
~~بر گرد وی خطی نبشته که «من ملکی بودم که این ستون ساختم. تیرست سال عمر من
~~بود. بسی گنجها جمع کردم در زیر این میل و مرا از آن هیچ سود نبود. ندانم که پس از من
~~به دست کی افتد. نصیب من از آن شمار آمد و حساب و بس. به گنج هرگز شاد مباش که
~~پایدار نیست. و اگر گنج پایدار بود، عمر پایدار نیست. امروز هستی و فردانه.»

PageV01P205

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0206.png)

~~افراسیاب بفرمود تا آن میل را بیفکندند. صد فیل زر از آن برگرفت، همه دینارها، بر
~~هر دیناری صورت جمشید کرده، هر دیناری ده من به سنگ.
~~این مقدار گفته آمد از احوال گنجها، تا بدانی که عاقبت مکنزان چه بود.
~~جماعتی باشند که ایمان ندارند که دیو و جنی باشد و منکر باشند و صرع نوعی از علت
~~دانند و گویند جنی در آدمی چه گونه رود؟ و اگر نه، چرا علی ابن ابی طالب و حمزه ابن
~~عبدالمطلب را نیفکندند؟ و از این جنس انکار کنند و پندارند که آن چه ایشان نبینند، خود
~~نیست.
# و در «قرآن» خود میگوید قومی بودند که در صحرا، ترسیدندی از دیو. شخصی
~~گفت «در پناه سید جنیان آمدم تا مرا از شر دگر دیوان نگه دارد.» پس، ایمن بخفتی.
# و فرمود سلیمان از هدهد بشنید که در زمین سبا ملکهایست، وی را تختی عظیم.
~~سلیمان گفت دیوان را که «آن تخت بیارید!»
# عفریتی گفت «من به یک طرفت العین بیارم.»
# چون نگه کرد، تخت حاضر بود به یاری آصف.
# این همه «قرآن» خبر میدهد از جنیان. و اگر جن نبودی، آفریدگار این حکایت
~~نکردی. اما مرد چون در عقل تنگ خود نگه کند، آن چه به آن نرسد یا نبیند، پندارد که
~~خود نیست و «قرآن» را رد میکند.
~~و نظام متکلم را با ابوالهدذیل مناظره بود به سبب جن. نظام گوید «جن هست،»
~~ابوالهذیل گوید «جن ms219 نیست.»
~~خصومت ایشان دراز شد. خلیفهی وقت میان ایشان صلح داد و گفت «دیوان را به
~~برهان نتوان نمودن و از جهت قرآن ایمان باید داشت.»

PageV01P206

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0207.png)

~~و ابوالهذیل را چاهی بود که آب کشیدی از آن. نظام در آن چاه پنهان شد. ابوالهذیل
~~دلو فرو گذاشت. نظام آن را به دست بگرفت. ابوالهذیل میکشید. نظام آواز منکر بکرد و
~~گفت «در دیو و پری چرا طعنه زنی؟»
~~ابوالهذیل سنگ بر سر چاه نهاد و خلیفه را خبر کرد که «نظام در چاه پنهان شده است
~~و خود را دیو ساخت و مرا تهدید میکند.»
~~خلیفه کس فرستاد و وی را بیرون آوردند و سیلی زنان، وی را بردند پیش خلیفه.
~~و خلیفه گوید «آن چه غیب است کسی خواهد که ظاهر کند و بر آن برهان انگیزد،
~~نتواند. چنان که عذاب گور و منکر و نکیر. به این جملت ایمان باید داشت. سمعی باشد، نه
~~عقلی. و آن که تحقیق آن جوید، چنین خجل گردد که تو گشتی.»
~~مقصود از این آن است که آفریدگار چون گفت جن هست، ایمان باید داشت.
~~گویند عضد الدوله مردی بود حکیم و ملکی قاهر و عزایم و علم نیرنج دانستی.
~~کنیزکی خریده بود و دل وی به آن متعلق بود. و خانهای چوبین ساخت، شب با آن
~~کنیزک در آن خانه بودی، در ببستی و حرس بیرون نشسته بودندی.
~~شبی، بیدار شد، کنیزک را نیافت. درها بسته دید. بنشست تا چه بیند.
~~وقت سحرگاه، کنیزک را دید. گفت «کجا بودی؟»
~~گفت «مردی درویش درآمد و مرا برد.»
~~گفت «اگر بازآید، مرا خبر کن!»
~~شبی دیگر، درآمد، وی را بربود.
~~کنیزک عضد را خبر کرد. وی را بگرفت. گفت «توکی باشی؟»
~~گفت «مردی ام، علم نیرنج دانم.»
~~گفت «مرا بیاموز که این کنیزک را به تو دهم!»
~~وی را در آموخت. و کنیزک را به وی داد.
~~و گویند عضدالدوله به آخر ms220 در مندل نشسته بود، پای وی از مندل بیرون بود، جن
~~وی را بزد و از آن تلف شد.
~~مقصود از این آن است که جن را منکر نتوان بودن.

PageV01P207

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0208.png)

~~گویند که ذوالقرنین را مادر آدمی بود و پدرش فریشته بود: نفخهای در مادر دمید.
~~چون بزاد، مادر ملکهی روم بود، این پسر را به و لایتی فرستاد، از بیم ملامت.
~~ذوالقرنین برآمد و عالم را بگرفت. و چندان قوت داشت که از زمین برخاستی و بر
~~سحاب نشستی و وی را به مشارق الارض و مغارب گردانیدی تا به ظلمات رسید که
~~دخان از زمین تا فلک میرفت و نور آفتاب ناپدید میکرد.
~~پس، علما را جمع کرد و گفت «خواهم که از ظلمات بگذرم.»
~~گفتند که «به چهل سال توان گذشت.»
~~پس، منادا کرد در لشکر که «هر چه پیر است بازگردد و جوانان برگ چهل سال
~~بردارند!»
~~در میان لشکر، جوانی بود پدر پیر داشت. این جوان پدر را در صندوقی پنهان کرد.
~~چون به در ظلمات رفتند، ذوالقرنین گفت «اگر خواهیم که بازگردیم، راه نیابیم و
~~درمانیم.» پس، گفت «کاشکی در میان ما پیری بودی که وی چاره بساختی!»
~~بانگ زدند در لشکر که «هر کس که پیر را بنماید، وی را مالی عظیم دهند.»
~~آن جوان پدر را از صندوق برآورد و گفت «ای ذوالقرنین، مثل تو چون ملکیست که
~~در شهری رفت، بانگ خروس شنید، گفت همهی خروسان را بکشید. چون وقت سحر
~~بود، گفت کاشکی خروس بودی که بانگی بزدی تا وقت صبح بدانستمی.»
~~ذوالقرنین گفت «خطا کردم. تدبیر این ظلمات چیست؟»
~~گفت «اگر بچهاسپی اینجا بکشی و رها کنی و مادیان را با خود ببری، چون وقت
~~بازگشتن بود، مادیان را در پیش کنی که به بوی بچه به سر بچه آید.»
~~ذوالقرنین گفت «هیچ قومی بی پیری نجات نیافت.»
~~مقصود از این حکایت آن است که ذوالقرنین از نفخهی ms221 فریشته آفریده شد.
~~و گویند که در عالم میگردید و میپرسید از حال مادر و پدر خویش. هیچ
~~نمی دانست، تا به روم رسید. با ایشان جنگ کرد.
~~پادشاه ایشان زنی بود نام وی عموریه. ذوالقرنین او را بگرفت. چون این زن
~~ذوالقرنین را بدید، شیر از پستان وی روان شد و نشانی که به روی ذوالقرنین بود
~~بازشناخت که فرزند وی است. و مملکت را به وی سپرد.
~~و از حال پدر هیچ بندانست. تا مادرش گفت «فریشتهای مرا بگرفت و دم بر

PageV01P208

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0209.png)

~~دم من نهاد و در دم من دمید، من به تو آبستن شدم. من از بیم مردم، تو را
~~بیفکندم.»
# و گویند که بلقیس، زن سلیمان، مادرش جنی بود و پدرش آدمی بود. و این معنی در
~~کتبها مسطور است. و گویند قبیلهی جرهم از نتاج جنند.
~~بدان که جن اصنافند و هر چه لطیفتر است، به درجه بالاتر است، تا به
~~ملکوت رسد. چنان که روحانیان و روح القدس بالای همهاند. و بالای ایشانند
~~لطیفتر - که روحانیان ایشان را نتوانند دیدن. و بالای ایشان فردوسیاند. و
~~چنان که ما جنی را نتوانیم دیدن، جنی نیز روحانی را نتواند دیدن. و با هر کاهنی، جنی
~~بود.
# بدان که از جنی جنسیاند که آن را «هاتف» گویند و شب رو بنماید و بانگ زند و
~~خبرها دهد. چنان که به بصره شنیدند مرگ ابوجعفر منصور که «منصور بمرد.» تاریخ روز
~~نبشتند. آن ساعت مرده بود.
# جنسی دیگر ««شق» گویند. هم رو نماید و بانگ زند.
# چنان که علقمه ابن صفوان ابن أمیه به مکه میرفت و با وی مقرعهای بود. چون به
~~حایط حرمان رسید، شق را بدید، با وی شمشیری. و هر دو زخم بر یکدیگر زدند. علقمه
~~را مرده یافتند.
# و همچنین، حرب ابن امیه هاتفی بانگ بر وی زد، حرب بمرد.
# بدان که شبی، نظام الملک حسن ابن علی ابن اسحاق میگذشت ms222 با جماعتی. سگی را
~~دید سیاه، سر بزرگ، بر سر راه نشسته و راه بگرفته. نظام بترسید، باستاد. گروهی که با
~~وی بودند چیزی سهمگن دیدند، باستادند.
# پس آن سگ گفت که «نظام صاحب قران زمان است.» و از راه برخاست و ناپدید
~~شد.
# مدتی بر این برآمد. شبی دیگر، آن سگ ظاهر شد و راه بگرفت. پس، گفت «نظام
~~صاحب القران صار صاحب القبور.») پس، ناپدید شد.
# نظام بترسید و صدقات میداد. تا یک هفته برآمد، از دنیا رحلت کرد.

PageV01P209

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0210.png)

~~بدان که جنی لطیف تر از شیاطین و عفاریت بود و به صورت نیکوتر و فریبندهتر و
~~مردم را زود غره کند. و فتنهی وی بیشتر بود از آن مرده.
~~و به روزگار پیغامبر، درختی بود که عرب آن را سجود کردی و آوازهای عجب از
~~وی شنیدندی، آن را «عزا» گفتند. پیغامبر خالد ابن ولید را بفرستاد که عزا را هلاک کند.
~~خالد تبر برداشت و درخت را بیفکند و پیغامبر را خبر کرد.
~~گفت «(چه دیدی؟»
~~گفت «هیچ ندیدم.»
~~گفت «هنوز برنکندی.»
~~خالد بازگردید و بن درخت بکند. شعلهی آتش از اصل آن درخت برآمد و بر خالد
~~زد و رانهای خالد بسوخت و مدتی دراز از پای بیفتاد. و زنی برهنه از بن آن برآمد، مویها
~~باز کرده، «واویلاه» میگفت.
~~خالد گفت «لعنت کنم تو را ای عزا و تو را به خدایی نپرستم.» و آن گه، پیش پیغامبر
~~آمد.
~~گفت «چه دیدی؟»
~~گفت زنی را دیدم بر این صفت.
~~پیغامبر گفت «لا عزی بعد هذالیوم.»
~~به برکت ظهور پیغامبر، فتنهی عزا منقطع شد. و از روزگار قدیم، خلق فتنهی عزا
~~شده بودند و آن درخت را پرستیدندی.
~~در اسکندریه، شبانی بود، گلهای گوسفند داشت. هر روز، گوسفندی از آن ضایع
~~میشد. درماند. به کمین نشست. روزی، دختری را دید نیکوصورت، درازموی، برهنه:
~~از دریا برآمدی و گوسفندی را بربود و به دریا فرو ms223 شد.
~~راعی کمین کرد تا روزی دیگر: برآمد، گوسفندی بربود. راعی وی را بگرفت و وی را
~~در خانه ای کرد و بند برنهاد.
~~دختر وی را گفت «مرا رها کن تا من طلسمی کنم که اهل اسکندریه از شر جنیان
~~ایمن شوند.»
~~گفت «بلی.»

PageV01P210

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0211.png)

~~و صورتها کرد بر دیوار اسکندریه. و میفرمود تا جملهی دیوارهای اسکندریه
~~صورتها کردند مختلف که اجناس بحریان از آن می ترسیدند.
~~پس، وی را دست بازداشت تا به آب فرو شد.
~~به حدود جالهندر، بحیرهایست در آن جنیانند آبی. شب بر ساحل آیند و رقص کنند.
~~و شخصی گوید شبی، بر کوهی فرو آمدم به جالهندر. زنانی را دیدم همه بالا تا ناف به
~~آدمی ماندند و نیمهی دیگر به حیوان. و مردم به نظاره آیند به شب، در ماه تاب. و دور
~~بنشینند و نظاره کنند.
~~شخصی این سخن بشنید، قصد جالهندر کرد. و وی جوانی بود به جمال. به شب، بر لب
~~دریا نشستی. دختری برآمد پیش وی، رقص کردی تا به وقت صبح و آن گه به آب فرو
~~شدی.
~~پس، شبی، این دختر پارهای زر خالص پیش این جوان بنهاد.
~~ملک جالهندر را خبر کردند. ملک آن زر از وی بستد و قصد آن جوان کرد و جوان
~~بگریخت.
~~این جاریه مدتهای دراز بر سر آب نوحه کردی و بعد از آن، ناپدید شد.
~~گویند بر کوه بیجاده آبی عظیم است، از آن آب جانوری به در میآید که به آدمی
~~ماند. و یکی دیگر به اسپ ماند.
~~ملکی در آن حدود قصد کرد که حال آن بداند. غواصی را بفرستاد و آن ملک بر آن
~~ساحل باستاد.
~~بعد از ساعتی، آن غواص برآمد و بر کوهی بردوید و فریاد میکرد. و از پس وی،
~~قومی بحریان برآمدند، وی را بر آن کوه بگرفتند و درآویختند و میخوردند.
~~ملک با لشکر بازگردید.
~~و گویند که به حدود بامیان، ms224 دیهیست خراب. هر آدمی که آنجا بخسپد، شخصی بیاید
~~و پای بر وی زند و قماشهای وی پراکنده کند و سر بارها بازگشاید و چهارپا را آواره
~~میکند.

PageV01P211

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0212.png)

~~گویند به حدود پنجهیر، دیهیست «کاریع» خوانند، معدن گوهر سرخ است. و در
~~این معدن کهفهاست که به روزگارها کندهاند و در آن پریانند.
~~شخصی گوید من در آنجا پیری دیدم کوتاه بالا، پس ناپدید شد. با مردم گفتم که چنین
~~دیدم. گفتند «آن را پیر کانی خوانند و در پیش آید و پف بر چراغ کند و بکشد و از دور
~~سنگ اندازد و جامههای قلاعان در زیر گل پنهان کند.»
~~گویند غلامی از آن بازرگانی هرروز آنجارفتی. و بسیار گوهر داشت. حال وی به ملک
~~پنجهیر برداشتند. غلام رابگرفت و مست کرد و ازوی پرسید که «این گوهراز کجا آوردی؟»
~~گفت «مرا پیری کوچک داد، در معدن.»
~~وی را رها کرد.
~~بفرمود تا جماعتی از پس وی کمین کردند تا غلام در معدن رفت و پیر بیامد و گوهری
~~می جست و به غلام میداد.
~~گفتند «این است پیر مفسد!» و سنگی به وی انداختند.
~~پیر کلنگ بر سر غلام زد و پنهان شد. و غلام را مرده برآوردند.
~~از این سان حکایتها کردهاند. اگر راست است و اگر دروغ، ما ایراد کردیم. و از
~~روی قیاس گوییم معزمان منکر نیستند که جنی مردی یا زنی را دوست میدارد و در تن
~~وی رود. و اگر گوییم «لطیف در کثیف نرود،» گویند «چنان که نور لطیف در آبگینهی
~~ثقیل میرود.» و این سخن معروف است پیش ایشان. و هندوان منکر نیستند این را.
~~فرمود «جمع کردیم از بهر سلیمان لشکرهای دیو و پری تا در خدمت وی بودند و مسخر
~~وی شدند.»
~~بعضی بنا کردندی، بعضی غواصی کردندی و جواهر آوردندی.
~~و از جملهی متمردان، یکی صخر جنی بود. و وی بر صفت آدمی بود و روی شیر ms225

PageV01P212

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0213.png)

~~داشت و هر اندامی به حیوانی ماننده بود. وی را در میان دو کوه سنگین محبوس
~~کرد.
~~جنسی دیگر درآوردند، آتش از دهان ایشان میرفت و بانگ سگ میکردند.
~~دیوی را در آوردند نیمهی تن مانند سگ و خرطومی دراز، نیمهی تن چون آدمی.
~~گفت «(چه نامی؟»
~~گفت «مهرین ابن هفاف. و من در کشتی نوح بودهام. و عمل من آن است که سرود
~~گویم و یار خماران باشم.»
~~وی را نیز محبوس کرد.
~~پس، دیوی دیگر را در آوردند سیاه، مانند شب.
~~گفت «چه نامی؟»
~~گفت «هیهال.» شمشیر و سلاح برداشته و از هر موی وی قطرهی خون میچکید،
~~طوقی سرخ در گردن.
~~گفت «این خون هابیل است. و هر خونی که بریزند، به حضور من ریخته شود.»
~~پس سلیمان بفرمود تا وی را قید کنند.
~~پس، دیوان را می آوردند - هر یکی بر صفتی.
~~این مقدار مفسران آوردهاند. اما آدمی ایشان را نتواند دیدن. اگر کسی دعوی کند که
~~«من دیو را میبینم،» نشنوند. و دیو تواند که خود را بنماید به هر صورت که خواهد.
~~پیش مأمون حکایت کردند که «پیریست در کوه هندوستان، خبر دهد از چهارصد
~~سال باز و بالاتر و از اصحاب پیغامبر و از عیسا و شمعون خبر دهد.»
~~مأمون کس فرستاد تا خبری بازداند.
~~مرد چون پیش وی آمد، سهمناک پیکری دید. وی خبر داد که معمر است.
~~گفت «که را یاد داری؟»
~~گفت «علی را یاد دارم که ابن ملجم وی را زخم زد و از ابولؤلؤ و عمر و غوغای عثمان
~~یاد دارم و عیسا را یاد دارم که مرده را زنده کرد و طوفان نوح یاد دارم.»
~~مرد گفت ««این شگفت است.»
~~گفت «اگر من آدمی بودمی، این محال بودی.»

PageV01P213

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0214.png)

~~گفت «توکی باشی؟»
~~گفت «من عزازیلم. در این زمین، زیرکان هندوان را دیدم، اینجا مقام کردم و همه را
~~گمراه کردم و به زیرکی ایشان ms226 بخندیدم، تا گاو را می پرستند و خود را بر آتش مینهند و
~~می سوزانند. و ایشان را چونان نمودهام که هر که خود را بسوزاند، تا چهل روز جان با وی
~~آید. بازگرد و مأمون را خبر ده!»
~~و از این جنس حکایتها گویند برای خویش. و به ظن سست خود، همه را دروغ
~~نباید داشت و خود را راستگو.
~~در مثل گویند مردی را زنی بود سلیطه و بدخوی. وی را به صحرا برد و در چاهی
~~افکند و سنگی بر سر آن نهاد. بعد از چهل روز، بازآمد تا حال او به چه رسید. سر چاه
~~برگرفت. دیوی از آن برآمد و غریو و فریاد میکرد از دست آن و مرد را گوید «ای ظالم،
~~این چنین سلیطهای را به جای من آوردی تا عیش من تلخ کرد.»
~~و مینماید که زن بتر از دیو بود.
# گویند پادشاهی در باغ خود رفت. دیو را دید که با خرمادهای فساد میکند. ملک
~~دیو را بگرفت.
~~دیو گفت «مرا رها کن - که چیزی به تو آموزم که سخن حیوانات فهم کنی.» و آب
~~در دهان وی انداخت و برفت و گفت «آن چه از من آموختی و دیدی با کس مگوی که
~~میری!»
~~ملک در خانه رفت. با یادش آمد که دیو با ماده خر چه میکرد، بخندید.
~~زنش سوگند داد که «چرا میخندی؟»
~~نتوانست گفتن.
~~زنش عذاب میداد.
~~گفت «فردا بگویم»
~~بیرون آمد.
~~گاوش علف نمی خورد.
~~خروس گفت «چرا نمی خوری؟»

PageV01P214

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0215.png)

~~گفت «فردا خواجهی من بمیرد.»
~~گفت ««علف خور وغم مخور - که من دانه میخورم.»
~~گاو گوید «ای خروس، همیشه بی عقل بودی. و غم خواجه نخوری که بخواهد مردن؟»
~~خروس گفت «او مرده بهتر که زنده. به حکم آن که من ده ماده دارم و هر ده را نگه
~~میدارم و از حکم من بیرون نباشد. خواجهی مرا چندان حمیت نیست که زنی دارد ms227 و
~~فرمان وی نبرد، تا آن چه ناگفتنی بود بگوید تا بمیرد.»
~~گاو گفت «پس چه کند؟)
~~گفت «چوب بردارد و زن را میزند. تا وی را با این حدیث چه کار؟»
~~مرد بشنید و زن را به ادب کرد تا خموش شد.
~~مقصود از این آن است که از دیو بسی سخن گویند: بعضی بر طریق مثل، بعضی
~~راست.
~~هر که آن بانگ میشنید، به گریه میافتاد.
~~گفت ««توکیستی؟»
~~گفت «منم، مرت ابن حارث. و صنعت من آن است که مزمار و سنج زنم. و هر جا که
~~بربط زنند، من آنجا باشم.»
~~به حدود غندیان، کوهیست از آن سیم و زر آرند، در آن کهفها و تاقها. و در آنجا
~~اشکال دیوان بینند سخت منکر. و شرح آن دراز است.
~~یکی از حکما گوید مرا آرزو کرد که از آن چیزی بینم. و منکر بودم دیدن دیو را.
~~پیش قلاعی رفتم و پیش وی بنشستم، تا مگر اثری بینم از دیو.
~~روزی، گندی برآمد و بوی زهومتی. قلاع گوید «جنی آمد. هیچ حرکت مکن! و اگر
~~نه، مرا بزند یا تو را.»
~~پس جانوری پدید آمد که روی فیل داشت و پیش آمد و گفت «با من آشتی کن!»
~~دل من بترسید و زبانم بسته شد از وی بگریختم و بر سر کان آمدم و آتش دیدم که از
~~دهان وی بیرون میآمد.

PageV01P215

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0216.png)

~~بعد از ساعتی، قلاع برآمد، سر و روی سوخته. دست به من در زد و گفت «مرا هلاک
~~خواستی کردن.»
~~بعد از آن، توبه کردم که در کار دیو انکار نکنم.
~~شخصی گفت این حکایت با یکی از متکلمان بگفتم. به من استهزا میداشت و
~~می گفت «این خیالات و سودا باشد.»
~~وی را گفتم «برو به این معدن، تا بدانی که حال چیست!»
~~وی برفت و حربهای در دست و در آن غار شد و میگفت «هر دیو را که بینم، به ms228 این
~~حربه وی را بکشم.»
~~چون وقت صبح بود، مرد مینالید، روی سیاه شده، و آن حربه به روی آورده و به
~~دیگر سامان بیرون آمده.
~~مردم پرسیدند که «تو را چه بود؟»
~~زبان بیرون کرد سیاه شده، یعنی «سخن نمی توانم گفت.» همان روز، بمرد.
~~از این آشکال حکایات گویند و اهل فلسفه به آن خندند و قبول نکنند و گویند که
~~«دیو لطیف باشد و آدمی کثیف، نتوان دیدن.» و به آن ماند که انکار کنند به رؤیت
~~ملائکه: مادام که دیو را نتوان دیدن، ملائکه لطیف ترند از دیو. و این انکار سر به کفر
~~دارد.
~~گویند شخصی بود ابلیس وی را ظاهر گشتی. از وی درخواست که به آن صورت که
~~وی راست، وی را بیند.
~~وی را برد تا ساحل دریا. سریری دید: تختی زرین در میان دریا نهاده، ابلیس بر آن
~~نشسته و دیوان گرد وی درآمده.
~~دیوی در آمد.
~~ابلیس گفت «چه کردی؟»
~~گفت «میان دو شخص عداوت افکندم.»
~~دیوی دیگر درآمد. گفت «شخصی را از بام به زیر افکندم»
~~دیوی دیگر گفت «شخصی را فرمودم تا شخصی را بکشت.»
# 214

PageV01P216

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0217.png)

~~یکی دیگر گفت «میان زن و شوهر خلاف افکندم تا طلاق دادند.»
~~ابلیس از این سخن خرم گشت. بانگی بزد و در هوا بپرید و گرد عالم برآمد و با سر
~~تخت آمد.
~~پرسید از وی که ««این همه شادی برای چه کردی؟»
~~گفت «زیرا که در طلاق آفات باشد. و مرد و زن عزب گردند و قصد زناکنند و از آن
~~فرزند حرام آید و از فرزند حرام آفتها خیزد و خانهها خراب کند و مردم آزار و قتال
~~باشد و از وی چندان خلل آید که در همهی لشکر من نتوانند کرد. من به هیچ کاری چنان
~~خرم نباشم که به حرام زاده.»
~~گویند ملکی بود در عهد اول و او را جوهری بود عظیم. وزیر راگفت «بدل ms229 این جوهر
~~طلب کن، والا تو را از وزارت معزول میکنم.»
~~وزیر مهلت خواست. سالی در آفاق میگردید و لعلها و مرواریدها از غواصان
~~می جست. نیافت. بر ساحل دریای محیط میگردید.
~~شبی، بحریای برآمد به صورتی شگفت. گفت «بر این ساحل چه میگردی؟»
~~گفت «آمدهام که آب این دریا خشک کنم و این ساحل معمور بیران کنم.»
~~بحری گفت «روا داری که ما را از وطن خویش آواره کنی؟ جان ما از این آب است.
~~بازگرد!»
~~گفت «نگردم، مگر که بدل این جوهر یکی بستانم.»
~~بحری گفت «من بدهم.» باز گردید و بدل آن جوهر بیاورد.
~~وزیر بستد. بخندید.
~~بحری گفت «چرا خندیدی؟»
~~گفت «از عقل بحریان می خندم - که تو پنداشتی که به دست من برآید که محیط را
~~خشک کنم.»
~~گفت «نترسیدم. ولیکن از همت تو بترسیدم- که به جد طلب میکردی. از همت تو
~~اندیشه کردم - که به همت کارها برآید.»

PageV01P217

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0218.png)

~~ابلیس شنود، درماند و فریشتگان را که از آسمان دور کردند: چنان که ابلیس را که
~~صورت وی بگردانیدند و هاروت و ماروت را که عقوبت کردند.
# اعمش گوید مجاهد به حضرموت شد، به چاه برهوت. از یهودی ای پرسید که «مرا
~~آرزوست که هاروت و ماروت را بینم.»
# وی را برد به صحرایی عظیم. صخرهای بزرگ بر گرفت، سردابی دید عظیم.
# یهودی گفت «دست در من زن و نام خدا مگو- که اگر نام خدا یاد کنی، آفتی به تو
~~رسد.»
~~به فضایی رسیدند. هاروت و ماروت را دید آویخته سرنگون به سلسلهها و
~~آهنهای بسیار بر تن، چندان که کوهی، زبانها از دهان بیرون آمده و سر زبان به آب
~~دریا رسیده و تشنه مانده. مجاهد بترسید. گفت «بسم الله.»
~~هاروت و ماروت نام خدای شنیدند، اضطراب کردند و آهن ها بکشیدند و
~~بگسستند. و یهودی به روی درآمد و به بسیار جهد خود را بیرون آورد.
# و یهودی مجاهد را ملامت کرد ms230 و گفت «ایشان از نام آفریدگار ترسند و ما را هلاک
~~خواستندی کردن.»
# جماعتی دیو بودند که با ابلیس به زیر آمدند. و ایشان هنوز قصد آسمان میکنند و
~~ملائکه نمی گذارند دیوان قصد آسمان کنند، شعلهی آتش به ایشان اندازند تا دور شوند و
~~مسخ گردند. بعضی به بیابان افتند، آن را «غول» و «سعلات» خوانند، بعضی به دریا
~~افتند، آن را «تمساح» گویند.
# اگر پرسند «چون یک بار آتش در ایشان رسید، چرا عبرت نگرفتند و دیگربار
~~قصد آسمان کردند،» گوییم «آن که قصد آسمان کند نه عاید بود، دیوی دیگر
~~باشد.»
~~آفریدگار بر ایشان خفی کرده است: چنان که حال مرگ سلیمان که بر عصا تکیه کرده
~~بود و دیوان گرد وی طواف میکردند مدتی دراز، تا عصا پوسیده شد، و چنان که حال
~~موسا و بنی اسرائیل در تیه که چهل سال بماندند و بیابانی نزدیک بود و راه پیش و پس
~~نمی بردند. حال وی هم چنین است: یکی را میبیند که سوخته و مکلس میشود و
~~دیگران عبرت نمی گیرند و قصد آسمان میکنند. (و کار بنی آدم هم چنین است: مرگ

PageV01P218

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0219.png)

~~می باشند.)
~~اما دیوانی که قصد آسمان کنند، بر سر یکدیگر نشینند تا به افق آسمان رسند. پس آن
~~عفریت که پیش ایشان بود، از ملائکه استماع کند و خبرها آرد -اگر سوخته نگردد-و
~~با کاهن بگوید. و کاهن یکی را به صد کند و جهان را گمراه کند.
~~این است که آفریدگار میگوید از قول جن:
~~جنیان از عفریت پرسند که «رچه شنیدی از آسمان؟»
~~گوید «آسمان را پر دیدم از حرسان عظیم که آتشها میانداختند.»
~~و در دیو گویند که وی را از آتش و دود آفرید. و اگر خالص از نور بودی، فریشته
~~شدی. وجنی لطیفند.
~~بعضی گویند قبیلهی جرهم از نتاج دیوند و بعضی گویند از نتاج ملائکهاند.
~~در حمیر، دیوی پدید آمد وی را «یام» ms231 خواندند، در خانهای، و آن خانه را معظم
~~داشتندی و قربان کردندی: آن را «کنیسهی یام» خواندند. در آنجا، دیوی بود مردم را
~~ضال کرد و آوازها آمدی از آن و خبرهای عجب دادی.
~~پادشاه یمن را خبر دادند. تبع را گفتند «دیو بازی میکند به این گروه.»
~~تا بفرمود آن خانه را بکندند و اساس وی برآوردند - صخرههای عظیم. تا سگ
~~دیدند سیاه، زیوزه میزد. از آنجا برآمد. وی را بکشتند.
~~و بقایای آن خانه به یمن مانده است.

PageV01P219

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0220.png)

# وی را بر آب زد.
# رستم برآمد. اکوان ظاهر شد. رستم نام آفریدگار گفت و تیغی بر اکوان زد. پوست وی
~~دریده شد. از میان پوست، دیوی به در آمد قوی، بر شکلی منکر، دست و بازویی قوی.
~~رستم با وی در آویخت، تا آکوان را بکشت.
# و بدان که از دیو بعضی زشت باشند و بعضی خوبروی و بعضی سیاه و بعضی سپید. و
~~هرچه به جانب جنوبند، سیاه نماید و آن چه به جانب شمالند، سپید نماید. و ایشان را
~~مسافتی نبود: به یک طرفت العین، یکی از مشرق به مغرب رود. اما ولایتها دارند که
~~یکی در ولایت دیگری نرود.
# شخصی گوید اتفاق افتاد که به ولایتی بودم از قهستان، بر دیهی که آن را «جندوق»
~~می گفتند. و آن دیه بر سر کوهی نهادهاند، چون قلعهای. سحرگاه، بر منظرهای نشسته
~~بودم. دو شخص را دیدم که از بیابان برآمدند و چندان که نزدیک تر میشدند، درازتر
~~می گردیدند، تا نزدیک قلعه رسیدند. گرد قلعه بدویدند و پای بر سر قلعه و دیه نهادند و
~~به تنوری فرو رفتند.
# و آنشب، در این سودا بودم که این خیال است یا صدق است.
# چون روز بود، زنی در پیش من آمد و مراگفت «امشب، دو شخص را دیدم که بالای
~~این قلعه برآمدند و در این تنور رفتند. من بترسیدم، سر تنور باز نهادم. امروز، سر ms232 وی
~~برداشتم، دو خطاف از آن بپرید.»
# مقصود از این حکایت آن است که دیو و جنی خود را بناید به هر صورت که خواهد
~~و به یک ساعت از عالمی به عالمی رود. و این معنی اگرچه پیش عقلا مقبول نباشد، اما
~~اگر انصاف دهد و معقول بیند، بداند که کار دیو و جنی دروغ نیست.
# و کسی که دیده باشد ولایت فارس و تاجگاه سلیمان، بداند که از عمل دیو است. و
~~جایی که «قصر جمشید» گویند، هزار ستون است نهاده، از مراحل ها بینند، هر یکی چهل
~~و هشت ارش بالا، ستبری هر یکی چهار مرد را دست پیرامن آن درنیاید. و در وسع
~~بنی آدم نیاید که آن را نصب کند. و از آن عهد، بسی دعوی کردند که به جرثقیل مثل آن
~~کنند، نتوانستند کردن. پس، معلوم شد که آن به قوت شیاطین کردهاند. و در این بقعه،

PageV01P220

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0221.png)

~~سرایی کردهاند از سنگ سیاه و صورتهای سنگین کرده از دیلمان و غلامان - و
~~مویهای دیلمان جعد و زلفهای ترکان - که صفت آن نتوان کرد. و تا نبینند، شگفتی این
~~معلوم نشود - که سنگها بر هم نهادهاند هر یکی دههزار من و میان دو سنگ موی در
~~نرود. و بر این تاجگاه، دو بحری کرده، سنبهای گاو و پیکر آدمی، ریشهای دراز، دوازده
~~ارش عرض و طول آن و وزن آن خداداند: یکی بر این گوشه، یکی بر دیگر گوشه.
# مقصود از این آن است که در این عهد، مثل آن آدمی نتواند کرد. اگر گویند که دیو و
~~پری کرده است، عقل قبول کند.
~~محمود وراق گوید از عم خود شنیدم به نواحی غزنی، درختی میآوردند عظیم به
~~چهارصد مرد، از بهر ناو آسیابی. چون شب درآمد، برفتند. روز دیگر، درخت ناپدید
~~شد. از راست و چپ طلب کردند، نیافتند. به مسافتی دور رفتند، بر سر کوهی افکنده
~~بود، بر در غاری. و هنوز ms233 آنجا افتاده است. تقدیر کردند، به هزار مرد آن را نتوانند
~~کشیدن، به روزگار دراز. پس، گفتند که آن دیو بوده است.
# و همچنین، هرمان: دو قصر است به حدود مصر، آن را دیو بگرفته است، و هرگزکس
~~بر سر آن نتواند رفت.
# یکی از شاطران گرو بست که در یکی از هرمین رود. در شد، به جهدی عظیم.
# بعد از سه روز، مردم منتظر بودند، با سر دریچهای آمد از ازج و سم و سر بجنبانید و
~~گفت «ایصح املهلهین ضاخشی سلسن!»
# این سخن بگفت و ناپدید شد.
# این کلمهها بر اهل اقالیم عرض کردند که «این چه سخن است؟»
# گفتند «سخن دیو است که بر زبان وی براندند.»
# و کس از حال وی دیگر آگاه نشد.
# و این هرمان جن دارد. بعضی گویند آن را جنیان بنا کردهاند، چنان که تدمر را. بنایی
~~سیصد آرش بالا برآورده، هر سنگی صدهزار من بر هم نهاده، به نسقی که سر سوزن در
~~میان دو سنگ نرود. به طاقت آدمی درنگنجد که اساس وی بنهند از چنین سنگها. هر
~~سنگ ده ارش طول و ده آرش عرض مربع کرده. پس اساس دوم چون کردند؟ پس
~~سنگهای بالا چون بر آن نهادند؟ پس تارک گنبد و کاسهی وی، به یکپاره مدور، به بالا

PageV01P221

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0222.png)

~~و هرگز نشنیدهام که کسی دیو را بکشت. و اگر کسی دیو را بکشتی، سلیمان بودی -
~~که ایشان را در میان سنگها میکرد و به رصاص استوار میکرد و به دریا میانداخت.
~~اما آن که گویند که دیو سپید کی کاووس را بگرفت و لشکر وی را کور کرد، رستم زال
~~بیامد و دیو سپید را بکشت، دروغ است- که کس دیو را نتواند کشت.
~~اما هندوان گویند که جاییست بلند از زمین، نام او «اورنگ»، آرامگاه دیواست، آن
~~را «قبت الارض» گویند. و زیر قطب شمالی، کوهیست آن را «میرو» خوانند، آرامگاه
~~فریشتگان است - برابر خط استوا. ms234 و برابر اورنگ تا به کوه میر و بکشد.
# و هیثم ابن عدی پرسید از عبدالله ابن هلال - و وی را «صدیق ابلیس» گفتندی.
# وی گفت آن دیو که در واسط است، نام وی «زوبعه» است. و زوبعه مرا خبر کرد که
~~حجاج ابن یوسف در خلوت نماز نکند و بدزهره بود: «مرا بدید، بترسید و از ترس حدث
~~در جامه کرد و بفرمود تا قرآن را بر جامه نبشتند و بشست و به آن آب گل بسرشت و
~~قصر را به آن بیندود، از بیم دیوان.»
# گفتم «خالد قسری را دیدی؟»
# گفت «بلی. مردی شجاع بود و پای وی را نقرس بود. عمودی به من انداخت، از من
~~در گذشت. و یوسف ابن عمرو را دیدم سر در لحاف کرد و از بیم من، حدث در فراش
~~کرد. و ابن هبیره را روی نمودم، شمشیر بکشید، پنهان شدم. گفت اگر تو را در یافتمی،
~~دیگر از تو کس نترسیدی.»
# و بدان که گویند که به زمین وبار، دیو بسیار بود. و معروف است که جای جنیان
~~است. و وبار میان حضرموت و بلاد مهره است.
~~و بدان که از این اجناس بسیارند، این جمله بر صورتهای زشت.

PageV01P222

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0223.png)

~~بدان که نسناس جنسیاند از دیو. و به هر ولایت، نوعی باشند، بر زبان ایشان و بر
~~شکل ایشان.
~~به حدود بلور، نسناس بود وحشی. و هر یکی از ایشان چندان که نخلی. و اگر شخصی
~~یکی را بکشد، از آن قبیلهی وی ده را بازکشند. و اگر دیهی بود، خراب کنند. و آنجا
~~نهریست عظیم. اگر نسناسی در آن افتد، مادهاش آنجا نوحه کند روزگاری. و بر تن
~~ایشان موی باشد بسیار و دندان گیرند. این گروه را «دیومردم» گویند.
~~به حدود قاطول، نسناس بود، گردنی دراز دارد چون سر خر.
~~شخصی حکایت کند که به قاطول میرفتم، آوازی شنیدم: «انا اخوک فی الاسلام.
~~خلصنی!»
~~چون نگه کردم، مردی ms235 را دیدم از درختی در آویخته. وی را بگشودم و برفت.
~~من در پیش ملک قاطول رفتم. غلام را گفت «برو صید را بیاور!»
~~گفت «این مرد وی را بگشود.»
~~گفتم «من مردی را دیدم، از درخت فرو گرفتم که سخن میگفت به تازی.»
~~گفت ««آن نسناس بود. و به هر زمینی، به زبان ایشان سخن گوید.»
~~ولید ابن مسلم گوید شخصی به ما افتاد همه روی و گردن وی زخمها داشت و گفت به
~~جزیرهای افتادم، قومی برآمدند رویهای سگ داشتند، مرا بگرفتند و در سرایی بردند.
~~دیگی دیدم که می جوشید پر گوشت آدمی و استخوانهای آدمی آنجا افتاده. در خانه
~~رفتم. آدمی دیدم در بند. گفت «ای مسکین، چون افتادی اینجا؟ - که این قوم
~~مردم خوارند. این خانه پر مردم بود، من از لاغری ماندهام.»
~~گفت آنجا بودم. تا روزی، به صحرا رفتند. محبوس گفت «آنجا بیشهایست، در آن
~~فلان درخت. هر که در زیر آن درخت رود، وی را نتوانند دیدن.»
~~مرد بیامد و در زیر درخت گریخت. تا بازگردیدند و وی خلاص یافت.

PageV01P223

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0224.png)

~~و همین مرد گوید به ولایت قاطول رسیدم. به خرابی افتادم. قوم را دیدم به
~~صورتهای نیکو نشسته: پایها کوتاه و سست، دنبالها دراز. یکی برجست و دنبال گرد
~~من در آورد و چنگها در گردن من زد.
~~و همهروز، وی را گردانیدمی تا میوههای درخت میخوردی. تا انگور را بیفشردم.
~~تا آن شیره خمر شد. وی را بدادم. دست و پای وی سست شد و به زیر افتاد. و چندی را
~~بکشتم و از آنجا بگریختم.
~~احمد ابن خلف گوید به یمن افتادم، پیش ملک فرو آمدم. گوشتی بنهاد و کباب میکرد
~~و می خورد و مرا میداد. و گفتند «گوشت صید است.»
~~روزی، با وی به شکار رفتم. در غاری شدند و سگان به من سپردند. پیری را دیدم که
~~میدوید به یک دست و پای. سگان قصد ms236 وی میکردند و من قلادهها سخت میداشتم.
~~پس غلامان دررسیدند و گفتند «صید کجا رفت؟»
~~گفتم «پیری اینجا بگذشت.»
~~گفتند «سگان را رها کن!»
~~رها کردم.
~~آن شخص را از غاری برآوردند و گفتند «این از جملهی بهایم است.»
~~بدان که سخن متواتر است که نسناس باشد در نواحی. اگر از بنی آدمند، امثال کبی
~~و بوزینه باشند، مسخشده، و در خرابهها باشند و در کتبها از ایشان حکایت
~~می آورند و در هر اقلیمی بر شکل آن قوم باشند. به حد جنوب، چهرهی آدمی دارند و
~~دوازده ارش بالای یکی بود. سیاه و سپید باشند. و عقل ندارند. صید کنند. و عمرشان
~~سه بار چندان که عمر آدمی بود. و قومیاند از آن سوی یمن و ایشان را بگیرند و
~~بخورند.
~~گویند قومی به صید رفتتد از آن نسناس. سه کس را از نسناس دریافتند. یکی را
~~بگرفتند و بکشتند و دو بگریختند و در میان درختها پنهان شدند.
~~و آن دیگر را میکشتند، مردی گفت «فربه است و خونش سرخ است.»
~~آن یکی که پنهان شده بود گفت «زیرا که گنجشکی خورده است.»

PageV01P224

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0225.png)

~~وی را نیز بگرفتند و میکشتند، قاتل گوید «خاموشی نیکو بود. اگر آن مسکین سخن
~~نگفتی، کس وی را نتوانستی گرفتن.»
~~آن نسناس سیم گفت - از زیر درختی - «من خاموشم.»
~~وی را نیز بگرفتند و بکشتند.
~~و حسام ابن قدامه گوید که جد من به شحر بود، وی را به مهمانی بردند. روزی به صید
~~رفتند، وی را با خود ببردند. گفت شخصی دیدم یک دست و یک پا و نیم روی. میگفت
~~«الغوث، الغوث!» از وی بگریختم.
~~یاران من دررسیدند، با سگان. گفتند «صید را دیدی؟»
~~گفتم مردی دیدم به این صفت، بگریختم.
~~ایشان بخندیدند و سگان را بر گشودند. بعد یک ساعت، وی را میکشیدند.
~~گفتم «سبحان الله! آدمی که سخن گوید، شما آن را می خورید؟»
~~گفتند «وی حیوانیست، شکنبه ms237 دارد و نشخوار کند و بر آدمی رحمت نکند.»
~~و این شگفت است.
~~نسناس وباری قومیاند در زمین وبار و مهره. و وبار جایی بود پر از درختها و
~~آنهار. آفریدگار بر ایشان خشم گرفت، ایشان را مسخ کرد. بعضی را «شق» گویند و
~~بعضی «دوالپا».
~~«شق» این است که گفتیم. اما «دوالپا»:
~~طایفهای را آفریده است که روی ایشان به روی آدمی ماند و دستهای سگان دارند و
~~شکم آدمی و دنبالی دراز، چون ماری. نیمهی بالا به آدمی ماند، نیمهی زیرین به مار
~~ماند. بجهد و دنبال به میان مرد پیچد و بیفشارد و حلق وی بگیرد و خونش بازخورد.
~~این حکایتها گفتهاند، اگرچه از عقل دور است، اما در کتب اقالیم آوردهاند و در
~~تواریخ قصصهای مطول آورده. ما این مقدار یاد کردیم.
~~و ممکن باشد که از نسل آدمیاند یا از نسل دیو ترکیب دارند. و عرب آن را «شق»
~~می گویند و عجم «نسناس».
# 223

PageV01P225

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0226.png)

~~از غول حکایتها کنند که جنسیست از دیو و اضلال کند و اغوا و آدمی را خورد، طبع
~~سبعی دارد.
# و گویند در خاور، هر سال، غولی از صحرا برآمدی و مردی را بربودی. و شهری نیکو
~~بود و آبی روان. اتفاق کردند که این شهر به جا رها کنند. ارتحال کردند و شهری دیگر
~~بکردند.
~~سالی چند برآمد. غول بر سر سور شهر آمد و گفت «شهری چنان، آبی خوش، هوایی
~~پاک، رها کردید، بیابانی و آب شور اختیار کردید؟»
# گفتند «از بیم غول - که هر سال یکی میربود.»
# گفت «امسال، مرگ چند کس را ربود؟»
# گفتند «هزارکس.»
# گفت «چرا از غول که یکی را رباید در سال، بگریختی و از مرگ که هزار میرباید،
~~نگریزی؟»
# اما غول اجناسند و حکایتها آید از ایشان که در بیابانها مردم را گمراه کنند.
# و ابویزید نحوی گوید غولی ماده در بنی تمیم مقام کرد و پسری بزاد. ناگاه، برقی ms238 پدید
~~آمد از ولایت غولان. وی نیز بنالید و بپرید و به ولایت خویش افتاد.
# و گویند غول خود را به همهی صورتها بنماید، مگر پای وی - که پایش به پای خر
~~ماند. و «سعلات» غول ماده بود و صورتی نیکو دارد. و نر زشت بود. ماده گمراه کند و
~~بفریبد و روی نماید و نر هلاک کند.
# شخصی گفت که در فلان بیابان میرفتم، شخصی را دیدم بر سر کوهی نشسته و
~~جواهر بسیار پیش وی ریخته و گفت «این امانت از آن سعد ابن حشرم است و تا وی
~~نباشد، کسی را دست به این نرسد.»
~~گفت آمدم تا به آن قبیله. وی را خبر دادم و بردم تا آن جایگاه. وی بر آن کوه شد و
~~آن جواهر به وی داد.

PageV01P226

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0227.png)

~~و بدان که حکایت از این جنس بسیار آمده است.
~~و من از شخصی شنیدم که گفت ما سه شخص بر صحرا و کهستان میرفتیم. در شب،
~~چیزی ظاهر شد در پیش ما چندان که فیلی و قصد ما کرد. ما بگریختیم. بانگ زد، مانند
~~بانگ اسپ. در میان غله پنهان شدیم. بیامد و برابر ما باستاد. از آنجا بگریختیم تا به در
~~دیهی. فریاد کردیم. در دیه باز گشودند. چون در دیه رفتیم، ناپدید شد.
~~و گویند غول از یک زخم بمیرد. اگر زخمی دیگر بر وی زنند، نمیرد و زنده گردد. و اگر
~~هزار زخم بر وی زنند، نمیرد.
~~و غول نه پری تمام است، نه بهیمهی تمام. چندان که بوزینه نه آدمی تمام است، نه سبعی
~~تمام. واغلب، در بیابان ها باشند.
~~گویند مردی در بیابان میرفت، زنی را دید گیسوها دراز، معجر در سر گرفته، بر کنار
~~چشمه. مرد گفت «ای زن، تو کیستی؟»
~~گفت ««راه گم کردهام.»
~~مرد گفت «من نیز راه گم کردهام.»
~~وی را بر اسپ خود نشاند و ببرد.
~~زن فرو آمد و در پس پشتهای ms239 شد تا آبدست کند. مرد از پس وی نگه کرد. گروهی
~~غول را دید نشسته. زن را گفتند «صید را آوردی؟»
~~گفت «این ساعت بیاورم.»
~~مرد بترسید. اسپ را برانگیخت و میدوانید.

PageV01P227

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0228.png)

~~حالی، این زن دررسید و در پس وی نشست. مرد لرزید. گفت «چرا میلرزی؟»
~~گفت ««می ترسم.»
~~گفت «ازکی می ترسی؟»
~~گفت «از دشمن.»
~~گفت «با وی بکوش!»
~~گفت «نمی دانم.»
~~گفت «یاری بگیر!»
~~گفت «نمی یابم.»
~~گفت ««یاری از خدا بخواه!»
~~گفت «الهی اعتصمت بک فانت العاصم.»
~~غول از اسپ درافتاد و هر دو پا بالاکرد.
~~مرد برانگیخت و از وی نجات یافت.
~~گویند ملکزادهای در بیابان افتاد پس صیدی. زن آراستهای دید. وی را برنشاند.
~~پای وی دید، سم داشت. بترسید.
~~می دوانید و غول از پس وی میدوید، تا به قبیلهای رسید. گفت «الآمان از دست این
~~شیطان!» در خیمهای رفت.
~~ازن گفت «شوهر من است، از من گریخته است.»
~~صاحب خیمه گفت «اگر تو این زن را نخواهی، بازگرد - که من وی را
~~می خواهم.»
~~وی بازگردید.
~~زن پیش وی بود. چون بخفتند، نیمشب بود، صاحب خیمه را هر چه در شکم بود
~~بخورده بود و سرش ببرده بود.

PageV01P228

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0229.png)

~~بدان که قبایل ترکان بسیار است و اطراف عالم گرفتهاند و ایشان را مسلم شد جهان
~~گرفتن و آفریدگار را در حق ایشان عنایتیست، تا همهی امم خدم ایشان شدند. و
~~در هر طرفی، عادتها دارند منکر که نه نسبت دارد با ملتی، پیغامبری یا مقتدایی.
~~بعضی فرزندان را فروشند و دختران را سر برهنه دارند و هر که مقنعهای بر سر وی
~~افکند، زن وی باشد. چون سوگند خورند، بتی مسین دارند و کاسهای پر آب کنند
~~و پارهای زر بنهند و سراویل از آن زنی، آن گه گویند هر که این سوگند بشکند، رسوا
~~باد چون این شلوار و زرد باد چون این زر!» بعضی پسر را که خواب ms240 بدید، بیرون
~~کنند.
# بجناک قومیاند ترک. گوسفند دارند بسیار و آنجا برف بود.
# و گویند رسولی از آن مقتدربالله آنجا رفت، حکایت کرد که گوسفندان برف
~~میخوردند و دنبالها به زمین میکشیدند: چون از حد بلغار به اندرون رفتم، شب اول،
~~افق آسمان دیدم سرخ شده و اصواتهای هایل میآمد. بعد از آن، ابر دیدم سیاه، برابر
~~وی برآمد، بر مثال سواران تیغ کشیده. این قطعه بر آن قطعه افتاد ساعتی. پس، از
~~یکدیگر جدا شدند.
# از ملک بجناک پرسیدم. گفت «ما ندانیم که این چیست. اجداد ما گفتهاند که لشکر
~~دیو است، با یکد یگر جنگ کنند. و ما همیشه چنین دیدهایم.»
# بغراجی قومیاند از ترک، شجاع و دلیر باشند. سبیلهای بزرگ دارند. ملک ایشان
~~از اولاد یحیا ابن زید علوی بود و مصحف دارند به خط زید، آن مصحف را سجود دارند.
~~و بر پشت آن مصحف، مرثیهی زید نبشته. و زید را «ملک» خوانند و علی را «معبود»
~~خوانند. و معجز ایشان آن دانند که فرزندان ایشان فراخ چشم و بلندبینیاند و محترم دارند
~~ایشان را.

PageV01P229

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0230.png)

~~و از آنسوی بلغار، گروهیاند کفار. چون ملک را بینند، کلاهها در بغل گیرند. اگر
~~شخصی یکی را بکشد، وی را در صندوقی کنند از چوب خلنج و بر ستونی کشند بزرگ تا
~~از سرما و گرما بمیرد. و اگر زیرکی را عاقل بیابند، رسنی در گردن وی بندند و در درخت
~~بندند و گویند «این خدمت خدا را شاید تا بمیرد.» و از بلغار، گروهیاند مسلمان، شجاع
~~و غازی، سرها تراشیده. تجارت به مویینه کنند. و کافر و غیره خمر حلال دارند. و بلغار بر
~~ساحل نهر اتل نهاده است. از ایشان تا آنجا که آفتاب سر از قلزم زند، شش ماهه راه بود.
~~در آن ولایت، شب دو ساعت بود. و از بلغار تا اران دو ماهه راه بود.
# پرطاسی قومیاند در سرحد خزر. و چون خواهند ms241 که ملکی را نصب کنند، حلق
~~وی بیفشارند تا نزدیک مرگ شود و گویند «چند سال خواهی پادشاهی؟» وی بگوید.
~~گر بیش از این بزید، وی را بکشند. و قومی از یرطاس مسلمانند و پرطاس و خزر اسم
~~دو ناحیت است از ولایت ترک. کار ایشان قتل و غارت و ستم بود.
# قومی را تبتی و تتاری خوانند. ایشان را بیت العبادیست از پوست گاو، در آن
~~سروهای آهوی مشک. و خراج به بغراجی دهند. و طفل را سجود کنند حالی که بزاید و
~~گویند «از آن جهان آمده است و هیچ گناه نکرده است.» و زهره و زحل را پرستند. و در
~~این ولایت، سنگی بود به جای چراغ سوزانند.
# چینی قومیاند همسایهی ترکند و ختنی و ختایی. اجناسند. و چون از آنسوی
~~خانفو بگذرند، گروهیاند چون یکی بمیرد، وی را دفن نکنند تا آن روز که زاده بود. و
~~ازن که شوهرش بمیرد، رسنی در میان بندد و دوتا شود و جبه و سلاح و اسپ وی را
~~بر سر گور وی بسوزانند. و پسر با پدر طعام نخورد. هرگه پدر را ببیند، سجود کند. و
~~همه عبدت الاوثانند و کتابی دارند. و همه ریش تراشیده دارند. و قاضی دارند، به
~~حکم وی کار کنند. آنجا پلنگ بسیار بود. گوسفند را بر سر زنند تا بمیرد، آنگه
~~بخورند. آیین مجوس دارند. داغ کنند. و هر که بمیرد، گویند جان وی در نقطهای
~~دیگر آویزد در رحم. و روی چینیان روشن بود. و بیماری کم بود - به خلاف
~~هندوان.

PageV01P230

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0231.png)

# قومیاند خرگاهی گویند، از آن سوی چین. قوت ایشان شیر بود و خواهر و دختر
~~را به نکاح دارند و کواکب پرستند. پازهر از ولایت ایشان آید و ختو و گاوی بزرگ که
~~پرچم از وی گیرند.
# قوم دیگر: روس. بر جزیرهای باشند و آنجا نم باشد بسیار و نباتی روید آن را گلی
~~بود چون بنفشه. چون ms242 زنبور بخورد، عسل آید از آن. پس، از آن نبات گلی دیگر سپید
~~بیاید، گندد، کس نداند که چیست. اول گلی به آن خوشی، دوم بار گل چنان گندیده. و
~~روس قومیاند بلند بالا، سرخ رو، سپیداندام. هر یکی کارد دارد. هر زنی حقهای زرین یا
~~چوبین بر پستان بسته دارد و در هر یکی حلقهای کرده. و زنان طوقهای زرین دارند در
~~گردن. هر مردی دههزار دینار دارد، طوقی در گردن زن کند. اگر دودههزار دینار دارد، دو
~~طوق کند. و باشد که زنی بسیار طوقها دارد. و بزرگ ترین حلای ایشان مهرههای سبز
~~بود. و به روس، نقد شهر پوست سنجاب بود، نه درم - بیموی، با دست و پا و چنگ.
~~اگر چیزی کم باشد از آن پوست، دغل باشد. و از آنجا به در نتوان برد، به متاعها بدهند.
~~در آنجا ترازو نباشد، مگر سبیکه. مسلمان و کافر در آنجا گوشت خوک خورند. خانهها از
~~چوب بود. از آنجا کتان و قند آورند.

PageV01P231

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0232.png)

~~صنجلی قومیاند از چین، از جنس یأجوج. و بر ساحل دریای چین باشند. به غایتی
~~کوتاه باشند. و به قعر دریا روند و شب بر فراز آیند و در کشتیها روند و بیرون آیند و
~~کس رانیازارند. هرگه بر روی دریا ظاهر شوند، نشان هیجان آب بود، کشتیها بازبندند.
~~چون ناپدید شوند، دریا ساکن شود و مراکب بگشایند.
~~یأجوج و مأجوج و ناسک و منسک از ترکان است - از آنسوی عمران.
~~ذوالقرنین آنجا رسید، گروهی دید چنگهای دراز، دندان های گرگان و دهانهای شتران،
~~همهی تن پوشیده به موی بود، بانگ سگ کنند. (به جایی که منقطع ترک است از جانب
~~عالم، قومی دیگرند مثل ایشان، «تاریس» و «ماریس» خوانند.) عالم ایشان خراب کنند.
~~و دریای چین موج زند از یأجوج و مأجوج، یک یک به این جانب اندازد. و در آن بیشه
~~توالد کردهاند، به صورت آدمی، به رفتار آهو و ms243 به ناخن خوک و به موی گوسفند. هر آن
~~که بینند، بخورند. و از نسل یافثند.
# عمرو ابن عاص گوید از پیغامبر پرسیدند از حال ذوالقرنین.
# گفت غلامی رومی بود، به ساحل مصر رسید، اسکندریه را بناکرد، آن گه ملکی وی
~~را بر هوا برد. گفت «چه میبینی؟»
# گفت «دو مدینه.»
# دیگربار، وی را ببرد. گفت «چه میبینی؟»
# گفت «یک مدینه»
# گفت «آن عالم است و دیگر همه دریاست که محیط خوانند آفریدگار همهی عالم به تو
~~نمود.»
# قومی را دید روی سگان داشتند، با یأجوج و مأجوج جنگ میکردند. قومی دیگر
~~دید کوتاه، با سگان جنگ می کردند. و اجناس ایشان میدید، تا چهارهزار امت را بدید.
~~قومی گوش فیل داشتند. و هر یکی عمر خود داند: تا هزار چشم از اولاد خود نبیند،
~~نمیرد.

PageV01P232

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0233.png)

~~است. اما صقلابی چون به زمین حبشه آید و چند بطن بزاید، سیاه شوند و زنگی چون به
~~زمین آران رود و چند بطن بزاید، همه سپید گردند.
# و ما پس از این، یاد کنیم اجناس سیاهان و أممهای بلاد محترقه را.
~~بدان که در بلاد محترقه عاهات باشد و لیکن ادویه و عقاقیر چندان باشد که از عاهات
~~ضرری نیابند. و زیرک باشند و عمرهای دراز یابند. و هرچه در ولایت هند باشد، همه
~~نیکو بود و شگفت، چنان که فیل و طاووس و طوطک و جوز هند و عقاقیر. زن و مرد
~~دست ورنجن دارند، بعضی بینیها ببرند و داغ کنند، زنا مباح دارند، مگر ملک قمار که وی
~~زنا حرام دارد. و ملک قمار را چهارهزار کنیزک بود. گروهی از ایشان برهنه باشند. عنبر
~~فروشند. نان و طعام ایشان کماه بود. شرابشان از نارجیل بود. و بلندبالا باشند.
# گروهی دیگر بر جزیرهی برطائیلند، رویهای زشت دارند فراخ. و در سخن ایشان
~~کس نرسد و باکس الف نگیرند.
~~و گروهی را تاران گویند، بر جزیرهای. اگر نانی بینند، عجب دارند. ms244 خوردن ایشان
~~ماهی بود و آب شور و خانههاشان کشتی بود. در میان موج آب و باد گرفتارند. و همه
~~نزار و برهنه باشند. و هرچند که به جنوب نزدیکتر باشند، زشتتر باشند - مانند بهایم،
~~موی به اندامها بررسته.
~~ملکی به آنجا رسید. زاهدی را دید تیرست سال عمر گذشته. از وی سؤال کرد که «از
~~آن سوی چیست؟)
# گفت «خراب و گرما.»
# و مردم آنجا گیا خورند و همه اندام ایشان پرموی بود، مانند گوسفند، و نفور باشند.
# رمادیه قومیاند از هند. برهنه باشند. مویهای دراز دارند. هرگه یکی بمیرد، موی

PageV01P233

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0234.png)

~~وی با موی زندگان پیوندد. آب از کاسهی سر مردم خورند و گویند عمر زیادت گردد. و
~~گروهیاند ستمکار: هر که را یابند، کاسهی سر وی برکنند. چون ساز عروسی کنند، آن
~~کاسه به جهاز دختر کنند و به کاوین زنان، کاسهی سر مردم دهند. و گوشت فیل خورند.
# گروهیاند از بلاد زابج، برهنه باشند و کوسج و کس زبان ایشان نداند. پیش
~~مراکب آیند، نارجیل آورند و به آهن بفروشند. و شناو نیکو برند و باشد که چیزی
~~بربایند و تیر به ایشان نرسد.
# زط قو میاند سیاه و کوسج و زشت. و عبدالله ابن مسعود گوید لیلت الجن با پیغامبر
~~بودم، دیوان چون گرگس میآمدند گروه گروه، به زحمت، و به سر پیغامبر در میافتادند و
~~میترسیدم که نبادا که رنجی به پیغامبر رسد. و گروهی بسیار برآمدند هندو، مانند قوم
~~زط، و با وی بیعت می کردند و بازمی گردیدند.
# گروهی دیگر ایشان را زنج خوانند، مفسد و دزد باشند و همیشه گر خارند. طفل که
~~از مادر بزاید، وی را جرب بود تا بمیرد.
# اما هندوی زنگباری اغلب در صحرا باشند. رویهای فراخ دارند و بینی پهن،
~~همچون ترکان. و هرچند دورتر باشند، نفورتر و وحشی تر باشند. تا بعضی بر درختها
~~نشینند. و قومی باشند مسخشده، به گربه مانند. و قومی ms245 باشند به زنگبار همچون گاو موی
~~بررسته و از مردم ترسند. قومی از ایشان به ساحل متاعها آورند و بنهند و به آب فرو
~~روند. بازرگانان بفم و رویناس و آهن بنهند، در مقابل نارجیل و عود و کافور و پوست
~~پلنگ و سیم و زر بردارند و بازگردند. ایشان آهن و بقم بردارند و به آب فرو روند. این
~~انصاف میان ایشان میرود. کس نداند که آهن و بقم چه میکنند و در آب زندگی چون
~~می کنند.
# و از هندوان که به حد اعتدالند، سرندیبی باشند و ملک ایشان به عدل بود. اگر
~~مردی بر شخصی مالی بخواهد، اگر بداد، نیک و اگر نه، خطی درکشند، آن خط حبس او
~~گردد. و اگر بیرون آید، ملک سرندیب دو چندان مال از وی بستاند.

PageV01P234

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0235.png)

# طایفهی طرسولی از آن سوی هندوستانند. و از پس ایشان، ملک مانک بود، تا به
~~ولایت چین. و در این شهرها طاعون بود و هر غریب که اینجا رسد، بمیرد. و گروهی
~~دیگرند به این حدود در زمین ایشان باران بارد، به تابستان و زمستان.
# گروهی را قاموسی خوانند - بر جزیرهی قاموس. چون ملک ایشان بمیرد، وی را
~~بر گردونی بندند از عود و سر ملک بر دنبال گردون نهند و مویش باز کنند و زنش از پس
~~می آید، خاک بر سر کرده. آن گه، ملک را به چهار پاره کنند و هر پاره در صندوقی نهند از
~~چوب صندل کرده. آن گه، بسوزانند. و چون درویشی بمیرد، وی را به آتش افکنند. گور
~~ایشان آتش بود و گویند ارواح ایشان به آسمان رفت، تن ایشان آتش به جانب آسمان
~~برد.
# گروهیاند ایشان را ملجمان خوانند. اگر آدم سپید به دست ایشان افتد، وی را
~~بخورند. جای ایشان در بیشهها بود. نفور باشند. قوت ایشان قصب شکر بود.
# قومی دیگر نوبه خوانند، از حد مغرب. زنا کنند و مباح دارند.
# یکی حکایت ms246 کرد که مردی آنجا رسیده بود. ملک ایشان زنی بود در آن عهد. بر
~~منظرهای نشستی، بر ساحل دریا. هر غریب که آنجا رسیدی، بر منظره بردی و زناکردی.
~~این مرد آنجا افتاد، این زن با وی بازی میکرد. این مرد گفت «در دین محمد، زنا حرام
~~است.»
# این زن شمشیر برداشت که مرد را هلاک کند، زنان دیگر نگذاشتند و بر آن اتفاق
~~کردند که وی را از آن منظره به دریا اندازند. انداختند.
# این مرد به شناو بیرون آمد. به شهری رسید نام وی قطقط. در خانهی پیری رفت.
~~پیر گوید «تو بندهی من گشتی. در شهر ما رسم بود که هر که در خانهای رود، بندهی
~~آن خانه خدا گردد.»
# مرد گوید «به ولایتی بودم که زنا نکردم، خون من حلال دیدند. الحمدلله که به شهری
~~رسیدم که چندان غیرت دارند که مردی در خانهای رود، وی را به بندگی بفروشند!»

PageV01P235

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0236.png)

~~گروهیاند از هند، ایشان را نیار خوانند. درازبالا باشند و محکم و نیر ومند. فیل را
~~مردی تنها بگیرد. تیراندازند، مردم خوارند. و روی نیکو دارند، الا که سیاه سیاه باشند.
~~گروهیاند در جزیرهی هرکند، زن و مرد برهنه باشند و بر سر درختها نشینند.
~~طعام ایشان میوههای نیکو بود.
# این مقدار از اجناس هندوان یاد کرده آمد، تا شکر آفریدگار کنند و بدانند که
~~آفریدگار در حق ما چه انعام کرد، از صورت نیکو و آلوان سپید و دین پاک و مساکن و
~~هوای خوش.
~~آهو حیوانی لطیف است، گردنی نیکو و چشمی نیکو دارد. بر بچهی خود مهربان بود. اگر
~~صیاد بچهی وی بگیرد، چنان بنالد که هلاک شود. و اگر نه، زبانش در دهان خشک
~~شود، از بسی که بانگ زند. و مگس زبانش بخورد و زبان را بخاید و بریزد.
# آن چه به نزدیک دریا باشد، ماهی را دوست دارد، به ساحل آید. ماهیان نیز دیدار
~~ایشان دوست دارند. صیاد ms247 پوست آهو درپوشد و در آب رود. ماهی چون پوست آهو
~~دید، روی به وی نهد، صید شود.
~~و آهو بیناتر همهی حیوانات است. بوی دهانش خوش بود. حنظل و آب شور خورد.
~~خنفسا بر آهو افکنند، بمیرد. زیرا که آهو قمر راست و خنفسا زحل را.
# آرس جانوریست در بیشه. یک سرو دارد و چهار سولاخ در وی. باد در وی آید،
~~آوازی خوش کند، جانوران بر وی جمع شوند.

PageV01P236

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0237.png)

# بدان که اسپ جانوری شریف است و ترکیبی نیکو دارد و قوتی تمام دارد.
# و چون سلیمان اسپان را عرض میداد، نماز دیگر فوت کرد. سبب آن بود که وی را
~~گفتند «در فلان صحرا، اسپان بحریاند.»
# سلیمان جنیان را گفت «این اسپان را بگیرید!»
# نتوانستند گرفتن. پس، چشمهای بود که آن اسپان از آن آب خوردندی، پرخمر کردند،
~~ایشان بخوردند، مست شدند، جنیان بر آن نشستند و پیش سلیمان آوردند.
# وی به ایشان مشغول بود تا آفتاب فرو رفت و نماز دیگر فوت کرد. خشم گرفت و
~~شمشیر برداشت و همه را گردن بزد.
# علی مرتضا گوید که داغ میکرد بر گردن و ساقها و به کفارت آن، سبیل کرد.
# و گویند که اسپان شرط کردند با سلیمان که «زنان بر ما ننشینند.» به این شرط از دریا
~~برآمدند. چون زنان بر اسپ برنشستند، بالها پنهان کردند.
# و از خواص اسپ تیزبینی است. و آن چه موصوفند به تیزبینی: اسپ و عقاب و
~~هدهد و گربه. اسپ در شب چیزها بیند. و اسپ با مادر و خواهر جماع نکند. و اسپ را
~~طحال نبود، چنان که ماهی را شش نبود. و عرق اسپ زهر قاتل بود. اگر اسپ بر اثر
~~گرگ برود، سست گردد. از حیوانات، رعنایی اسپ کند و آدمی و خروس و طاووس.
~~سنب اسپ اگر زیر حاملی بسوزانند، بچهی مرده بیاورد. (بحرب است.) اگر سنب وی بر
~~سانه سایند و به خمر در ms248 آمیزند و بر زهار مالند چندبار، سنگ در مثانه بشکند و به بول
~~بیرون آید. اسپ بیمار کوش در برش افکنند، آن را «کلب» خوانند، بمیرد. اگر اسپ
~~خنفسا خورده بود، آب و زیت باید دادن. اگر گمیزش بگیرد، گمیز آدمی بر شکش
~~مالند، بگشاید. عمر اسپ چهل و پنج سال بود. دندان همهی جانوران در پیری سیه
~~شود، از آن اسپ سپید تر گردد. اسپ را زهره و طحال نبود. مگس بر چشم اسپ نشیند،
~~چشم بر هم زند، مگس را بکشد. مادیان چون بمرد، دیگر مادیانان بچهی وی را شیر
~~دهند. اسپ شناو نیکو برد، مگر که چپ بود، شناو نداند و غرق گردد. اسپ از سایهی
~~خود در آب ترسد. با شتر دشمنی دارد. چون باد شمال خواهد آمدن، روی به آن جانب
~~نهد. زن پیر چون پای بر گوشت اسپ نهد، حرارتی بیند در خود چون تب. اسپ از بوی
~~زرنیخ بمیرد. و اسپ طبع لطیف دارد. مادیان آبستن از گند چراغ کشتهی بچه را

PageV01P237

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0238.png)

~~بیفکند. بسیار خورد و با آن حرارت که در وی است، معدهی وی جو را هضم نتواند
~~کردن.
~~و همچنین، اسپ آبی از دریای نیل برآید و اهل آن ناحیت از وی به رنج باشند. زرعها
~~را بخورد و آن گه قی کند و دانهای دیگربار بازروید. اسپ آبی و نهنگ هر یکی ولایتی
~~دارد که یکی در ولایت دیگری نرود. و اسپ آبی را سنب شکافته بود، مانند سنب گاو، و
~~دنبالش کوتاه بود، چون دنبال خوک، و بانگ اسپ کند و قامتی کوتاه دارد و پوستی
~~سخت. و چون از دریا برآید، روی در دریا دارد و از پس بازمیرود و آب نگه میدارد و
~~باشد که بچهی وی را بگیرند و بپرورند. و اسپ آبی چندان برود بر ساحل که آب موج
~~زند به وقت مد. و زیادت شدن نیل به سیر این اسپ بدانند، زیرا ms249 که آب پیش از آن بنرود
~~که اثر سنب وی باشد. و در نیل، نهنگ باشد بسیار. و اگر نه آفریدگار اسپ آبی را دشمن
~~نهنگ کردی، خلق به رنج آمدی. و اسپ نهنگ را خورد بسیار.
# و در دریای قلزم، اسپ آبی عظیم بود، مانند کوهی، تا لنگر کشتی باشد که در گوش
~~وی رود و وی کشتی را میبرد: نیم تن بالای وی به اسپ ماند و نیم تن زیرین وی به مار
~~ماند. و به ناحیت بست، جاییست آن را «جرمق» خوانند، در آن دو چشمهی عظیم
~~است، یکی صافی: در این چشمه، اسپ بحری است و آن دیگر آدم بحری.
# گویند دیهیست میان نیشابور و توس، «سو» گویند، و آنجا چشمهایست آن را «سو
~~رود» خوانند، گویند در آن اسپ بحری است. و محمود غزنی و عمرو ابن لیث قصد کردند
~~که قعر وی بدانند، نتوانستند. و امیری آنجا اسپ مادیان داشت، اسپ بحری با وی گشنی
~~کرد، بچهی ملمع ابلق بزاد، درم درم. چون بزرگ شد، با آن چشمه رفت.
# آآستر حیوانی ست طبع بد دارد. نه عقیم است، نه بچه زاید. و اگر بزاید، بمیرد. سفاد و
~~جماع بسیار کند. پدر وی خر است، مادر وی اسپ. عمرش درازتر از عمر خالایان و
~~عمایان بود و از هر دو خصلتهای بد آموزد. (چون کبوتر راعبی که اصل وی از ورشان
~~بود: نه هدایت کبوتر دارد و نه عمر ورشان. و همچون خصی که نه به درجهی فحل بود،

PageV01P238

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0239.png)

# اما خاصیت استر:
# هر که دل استر نر بجوشاند و بساید، هر زن که بخورد، بار نگیرد. اگر سنب استر
~~بسوزانند و پنج درم به روغن مورد و قسط بیامیزند و بر سر اصلع مالند، موی برآورد. و
~~اگر پنج قطره خون از گوش استر به آب باران بیامیزند و بخورند، تب دق را ببرد. (و از
~~پس آن، آب جو بخورند.) اگر سنگی ms250 که استر بر آن مراغه کند در زیر مائده نهند، کس
~~طعام نخورد تا بیندازند. اگر مرد عاشق مراغه کند جایی که استر مراغه کند، عشق وی
~~برود. اگر کسی خواهد که زن آبستن نگردد، دل استر بریان کند به چوب درختی که بار
~~نیارد، آن گه گمیز خصی بر وی فشاند و قدری در پوست استر نهد و به ریسمان بر بازوی
~~زن بندد، هرگز آبستن نگردد.
# این مقدار از قول حکما نقل کردیم.
# ببر جانوریست جهنده. دست و پنجهی قوی دارد و شیر از وی ترسد، زیرا که ببر
~~جهنده بود و از دور بجهد، بر گردن شیر نشیند و وی را میخورد. و میان شیر و ببر
~~عداوت است، چنان که میان مار و عقاب و غداف و بومه. (به روز، بومه بچهی غداف را
~~برباید.)
# ببر در خواب دشمنی عظیم بود. از سباع، آن که آدمی را خورد، ببر و شیر و گرگ بود.
~~ببر چون پیر شد، شکار مردم نکند و قصد کودکان نکند - به خلاف گرگ. اگر از اندام
~~ببر خون بیاید، دیوانه شود. و همهی ددان از ببر ترسند. چون بیمار شد، سگی را بخورد، به
~~شود.
~~بز جانوریست لطیف و جنسیست از گوسفند، الا آن که دنبه ندارد و از گوسفند
~~بدزهره تر بود. و از پیش گوسفند رود، یا از شرف است یا از بدزهرگی.
# و از خواص بز آن است که شیر را بیند، پیش وی دود و بوی شیر بشنود، بمیرد و چون
~~شیر غایب شد، زنده گردد. و از زیرکی بز آن است که چون بیمار شود، شبرم یا سقمونیا
~~بخورد، نیک شود. هر که کاسهای سازد از طرفا و بز را از آن آب دهد، چون بز را بکشند،
~~طحالش نباشد. و همچنین، آدمی را. اگر سروی بز در زیر بالش نهند، خواب آرد. اگر
~~بلور هندی صورت بزی بر آن کنند و در زیر بالین کودکان ms251 نهند، نگریند و خواب آرد، به

PageV01P239

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0240.png)

~~حدود غند، بزیست کوهی، سروها دارد دراز، پوست وی بکنند، هر که را قولنج بود، در
~~میان آن پوست رود، قولنج را بگشاید و به آن ولایت عمل کند. شیر بز سودمند بود به
~~دق.
# اسکندر را به شیر بز پروردند. و سبب آن بود که دارا ابن دارا ملکی بود به ولایت
~~ایران و فیلفوس ملکی بود به روم، میان هر دو عداوتی برفت. وزرا گفتند «عمر در سر
~~قتال رفت. با یکدیگر قرابت کنید!»
~~فیلفوس دختری داشت نام وی عموریه، به پسر دارا داد. آبستن شد از وی.
# دشمنان حسد کردند، دارا را گفتند «این عموریه دختر حجامیست، نه آن فیلفوس.»
# عموریه بترسید. پسری بزاد در اسکندریه. وی را در غاری پنهان کرد و دو گوهر بر
~~بازوی وی بست و هر روز بزی از گله به آن غار آمدی و وی را شیر دادی.
~~قصه به دارا بردند که پسری یافتیم بر این سان. وی را «اسکندر» نام کرد و وی را
~~بپرورد.
# تا دارا بمرد و مملکت دارا اسکندر بگرفت. و به روم رسید و ملک آن شهر بمرده بود و
~~مملکت به دختر وی رسیده. عموریه روزی وی را بدید، وی را بشناخت و وی را راه
~~داد، سرهنگی به وی داد.
~~سرهنگان حسد کردند و گفتند «اسکندر ابرص است. نشاید که سرهنگی به وی
~~دهند.»
~~عموریه وی را برهنه کرد، دو مهره دید بر بازوی وی. بدانست که پسر وی است و
~~مملکت به وی داد.
# و این حکایت به بسیار عبارتها یافتیم. بعضی گویند عموریه از نفخهی فریشته
~~آبستن شد به اسکندر. وی را بگریزانید. بزی کوهی وی را شیر داد تا پرورده شد.
# مقصود از این حکایت آن است که بز شیر وی موافق آدمی است.
# و بز نر میش را نطلبد و گوسفند نر بز را نطلبد. و بز هشتاد هیجان بکند به ms252 روزی. بزنر
~~که رمد از گلهای، در گله آرند و ریشش بسترند، دیگر نگریزد.
~~به ماوراء النهر، عنکبوتی بود کوته پا، سممی بود، بز آن را بخورد، فربه شود. بز کوهی از
~~ده نیزه بالای کوه به زیر جهد و به سرو بر زمین آید. گویند در سروی بز و از آن گاو

PageV01P240

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0241.png)

~~کوهی سولاخی ست از آن نفس زنند. و عدد سال عمر او بند سروی او باشد: به هر سالی،
~~گرهی به آن پدید آید. و علف در دهان گیرد و پیش ماده آورد. چون وی را بگیرند، از
~~پی وی آید و باز نگردد تا زنده بود.
# بوزینه منقوط بود. چون بزرگ شوند، یکرنگ گردند. بوزینه ممسوخ بود.
# آفریدگار فرمود بنی اسرائیل را که روز شنبه ماهی نگیرند. دام را روز آدیه
~~درافکندندی و روز یکشنبه برکشیدندی. ایشان را بوزینه کرد. و بوزینه جانوریست از
~~نتاج ایشان.
# بعضی گویند که ایشان سه روز بماندند و آن گه بمردند. این بوزینه جنسی دیگر است
# و در ولایت حبشه بیشتر باشند. و چندان که گاوی باشند و چندان که گربهای. و به
~~حبشه، با وی بازی کنند: یکی را بر سگی نشانند و چوب و کمان در دست وی نهند.
# در بلاد زابج، به شهر قاقله، بوزینه بود سپید و بزرگ. ریشها دارند بزرگ. و بعضی
~~را سینههای سپید بود و پشت و دنبال سیاه و دوشهای سبز و سبالها دارند.
~~اعضاهای وی به آدمی ماند: ریش و سبیل و چشم و تغمیض و خنده و کف و
~~انگشتان و تناول و لقمه پیچیدن و مغز برون کردن از استخوان و گزنده کشتن. و در
~~حدود مصر، جولاهان وی را کار فرمایند و مکو در دندان گیرد و میان قصب به در
~~میبرد و باز پس می آرد. به ساعتی مبلغی ببافد و اگر تقصیر کند، برهی سیاه پیش وی
~~بکشند، تا از آن بترسد و کار ms253 بهتر کند. وی را هنریست که بر درختهای بلند رود که
~~هیچ جانور نیارد رفتن. و همیشه گزنده جوید. و گزنده به آدمی افتد و به بوزینه و کبوتر و
~~به روباه. و بوزینه بازی کند، زود خشم گیرد. بازیها آموزد. شناو نداند کردن. چون بیمار
~~شد، گمیز خورد از آن خود. گوشت بوزینه جذام را سود دارد.
# پلنگ سبعی شوم و بدخوی و متکبر است. از آدمی ترسد و از ترس به وی جهد.
~~ترکیبی ضعیف دارد و استخوان پشت ندارد: پیچیده شود چون مار. به سوار جهد و مرد
~~را بگیرد و به پای اسپ پیچیده شود. هر جا که زخم کرد، موش پدید آید. و از آن هلاک
~~شوند، بی زخم موش. و این خاصیت اوست. پس، مجروح رانگه دارند بر تختی و تخت بر

PageV01P241

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0242.png)

~~میان آب نهند تا نیک شود. و اگر موش راه یابد به وی، بول بر آن کند، مجروح عفن گردد
~~و تباه شود. چهارده روز نگه باید داشت.
~~گویند هر پلنگ که بزاید، بچه با ماری بود. جانوران از وی ترسند، مگر افعی ابلق که
~~با وی بود در آشیان. و پلنگ با هر دد ماده سفاد کند و بر وی جهد به غلبه. با شتر جماع
~~کرد، زرافه بزاد. با شیر جماع کرد، یوز بزاد. چنان که گرگ با کفتار جماع کرد، سمع بزاد.
~~و در ایام ماضی، ملکی بود، وی را کنیزکی بود. با شخصی زنا کرد، آبستن شد. از
~~ملک بترسید. بچه را بزاد، به صحرا برد و در ساقیهای نهاد.
~~پلنگی ماده بیامد، وی را شیر میداد تا پرورده شد.
~~شخصی بدید. پادشاه را خبر کرد. وی را بیاورد، نام وی کرد «نفرود».
~~چون بزرگ شد، جای ملک بگرفت و ملک را بکشت و جهان بستد و قصد آسمان
~~کرد و تیر بر آسمان انداخت و ابراهیم خلیل را در آتش افکند.
~~و از این سبب ms254 گفتهاند «بچه را به شیر حلال باید پروردن، تا بدطبع نگردد.»
~~گویند که یک سال نمرود هیزم جمع میکرد. و آتش در آن زد و از یک فرسنگ
~~منجنیق بنهاد و ابراهیم را در آن نهاد و به آتش انداخت.
~~روز دیگر، بر بلندی رفت تا بنگرد که حال ابراهیم به چه رسید. ابراهیم را دید، با
~~جبرئیل و میکائیل. نمرود گفت «من یک شخص را به آتش انداختم، در این آتش سه
~~کسند؟»
~~قصد کرد که پیش وی رود، نتوانست.
~~هامان گفت - عمابراهیم - که «آتش ابراهیم را از آن نسوخت که من آتش پرستم.
~~از حرمت من، وی را نسوخت.»
~~پس یک شعله از آن آتش برآمد و بر هامان افتاد و وی را بسوخت.
~~و ابراهیم آنجا، در میان گل و ریحان نشسته بود.
~~و پلنگ چون پیر شود، بچگان وی سر سگی بیارند تا بخورد، جوان گردد. پلنگ
~~چون سیر شود، سه شبان روز بخسپد. چون بیدار شود، بانگ سخت بزند، جانوران پیش
~~وی آیند، صید کند.

PageV01P242

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0243.png)

~~اگر کسی تن خویش به پیه پلنگ بینداید، در جایی که پلنگ بود ایمن باشد. و
~~پلنگ بیمار موش را بخورد، نیک شود. میان پلنگ و موش تناسب است به
~~خاصیت.
# جریش جانوریست چند بزغاله. نیکو رود. بر میان سر، یک سرو دارد. با همهی
~~جانوران بکوشد، کس وی را نتواند گرفتن. پس صیاد کنیزکی جوان، سپید، به نزدیک
~~آشیان وی بنشاند. جریش پیش وی آید و در دامنش نشیند. کنیزک پستان به وی دهد.
~~جریش آن را درگیرد. چون مقداری شیر وی بخورد، مست گردد و بخسپد، صیاد وی را
~~بگیرد.
# خار پشت «قنفذ» است. همه اندام وی پر خار بود. هرگز نخسپد و چنان که یوز،
~~هرگز از خواب سیر نشود. و جنسی از خارپشت باشد که شوکهای دراز دارد و آفریدگار
~~مسخر وی کرده است که میاندازد چون تیر. (و درخت بیدانجیر که دانهی وی ms255 خشک
~~شود، آکمام از وی شکافته شود، دانه از وی روان گردد چون تیر) و خاریشت دشمن مار
~~است و با افعی و ثعبان جنگ کند و با ایشان بازی کند. و هر جا که خواهد بگیرد و خود
~~را درهم کشد و مار خود را بر وی زند تا پاره پاره شود.
# و چون اهل اسلام بر سیستان ظفر یافتند، عهد کردند که «ما صلح آن گه کنیم که
~~خارپشت را نکشند.»
# پرسیدند که «این چه التماس است؟»
# گفتند «در زمین ما افعی بود و دافع آن خارپشت بود.»
# گویند که خارپشت و راسو چون مار را بزنند یا مار ایشان را بزند، سعتر بیابانی
~~بخورند تا ضرر آن دفع کند. اگر خارپشتی در خانهی تاریک بیاویزند به ریسمان کتان،
~~مانند ستاره از وی درفشان بود.
# و خارپشت جایی لانه نهد که دو در دارد: یکی از جانب صبا، یکی از جانب دبور.
~~پنج دندان دارد. پنج خایه بنهد. و چون بچه کرد، جایی که مویز یابد، خود را در آن
~~بغلتاند. به هر خاری مویزی برگیرد و پیش بچگان آید تا آن را بخورند.

PageV01P243

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0244.png)

~~خارپشت هندی وی را «دلدل» خوانند، خارها اندازد. و چون جماع کند، پشت به
~~پشت ماده بازنهاده کند، چنان که مار بر یکدیگر پیچیده شوند.
~~خر جانوری ست پرمنفعت، همیشه حمالی کند و کس را نرنجاند. مردم متواضع بر وی
~~نشینند تا از رعونت دور باشند. و از این سبب، عیسا ابن مریم بر خر نشستی. و ترسایان
~~هنوز سنب خر عیسا گرامی دارند.
~~گویند چون بختنصر بنیاسرائیل را بکشت و «تورات» را بسوخت، عزیر بگریخت. و
~~عزیر بر خری نشسته بود. فرو آمد و خر را به درختی دربست و قدری آنجیل در قدحی
~~افشرد و می گفت «آفریدگار این مردگان را چه گونه زنده کند؟» و بخفت.
~~آفریدگار جان وی برداشت، صد سال. بعد از صد سال، زنده گشت. استخوان ms256 خر
~~دید آنجا افتاده و شیرهی آنجیل همچنان تازه. گفت «این عجب است.»)
~~ملکی حاضر آمد. گفت «چند سال است که تو اینجایی؟»
~~گفت «یک چاشتگاه.»
~~ملک گفت «صد سال. بنگر که آفریدگار چه گونه زنده کرد تو را و بنگر که چه گونه
~~زنده کند خر را!»
~~و آن گه، اعضاهای وی بر یکدیگر مینشست، تا زنده شد.
~~عزیر گفت «بدانستم که آفریدگار قادر است.»
~~قصد کرد تا با شهر آید. در بیابان، تشنه شد. چشمهی آب دید و زنی نیکوصورت بر
~~سر چشمه استاده. عزیر زن را دید. گفت «شیطان زنده است و من تشنهام و پیرامن زن
~~نیارم شدن.»
~~سه روز تشنه بماند. پس آن زن بیامد و عزیر را گفت «من فریشتهام و تو را آزمایش
~~میکردم. برو در این چشمه و آب بازخور!»
~~وی قصد آب کرد و شربتی بخورد.
~~پس، قصد خانهی خود کرد. در شهر آمد. کس را نمیشناخت و کس وی را
~~نمی شناخت. به در سرای خویش، زنی را دید پیر و دوتا. گفت «تو کیستی؟»
~~گفت «من دختر عزیرم.»
~~گفت «پسران وی کجااند؟»

PageV01P244

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0245.png)

# گفت ««در خانه.»
# ایشان را بخواند. همه پیر صدساله. گفتند «تو کیستی؟»
# گفت «من عزیرم.»
# وی را در کنار گرفتند و عزیر را بر تخت نشاندند: جوانی سی ساله و پسران و دختران
~~صدساله بالای وی استاده.
# ملک آمد و نپسندید که پیران بالای وی استاده باشند و با وی عتاب کرد، تا
~~بنشاندند.
~~«تورات» را جمله حفظ بود. بعضی گویند شهابی از آسمان بیامد و به حلق وی فرو
~~شد، جملهی «تورات» را بخواند. چون به قوم خویش رسید و «تورات» بخواند، جهودان
~~گفتند که «موسا که صاحب تورات بود، نتوانست از حفظ برخواندن. این عزیر مگر پسر
~~خداست.))
# از آن وقت، عزیر را پسر خدادانند.
# مقصود آن است که خر اختیار پیغامبران بود. و بدان که خر سردمزاج بود. و خر
~~دشتی به ms257 سردسیر نباشد. و خر نر به دو سال و نیم گشنی کند، ولیکن کره از نر سه ساله
~~بهتر بود. و خر چون بانگ کند به شب، سگ به درد آید و بنالد. اگر مردی حنظلی از
~~شاخی که یکی بار آرد باز کند و شحم آن بر دست و پای خر مالد و یکی بر آن نشیند و
~~میراند، به عدد گام خر شکم او اطلاق کند. کودک چون بسیار گرید، شیر خر بخورد،
~~ساکن شود.
# بدان که خرس جانوری ست مضر و پرحیلت. و دشمنی دارد با آدمی. تا اگر خفتهای
~~را بیند، صخرهای بر دوش آورد و به دو پا برخیزد و بر وی زند. دیوارها را نقب زند و
~~سنگهای اساس بگشاید. درختها در باغ برکند یا بشکند. جوز را در هر دو کف گیرد
~~و بشکند و بخورد.
# شخصی حکایت کرد که خرسی با بچهای به در باغ آمد. بچه را در باغ انداخت تا
~~درآید. من بچه را بازپس افکندم. دیگربار، بچه را درباغ افکند. من وی را بیرون انداختم.
# شبی تا روز چنین میکردم، تا بازگردید.

PageV01P245

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0246.png)

# شخصی گفت در صحرایی میرفتم، کسی از پس من درآمد و دستار من بربود.
# از پس وی رفتم. خرسی بود. به سر چاهی رفت و دستار را در چاه گذاشت و بانگ
~~میزد - که بچهی وی در آن افتاده بود.
~~من از پس وی درآمدم و دنبال وی بگرفتم و سرنگون وی را در چاه افکندم و سنگها
~~میزدم تا وی را بکشتم. پس، دستار برآوردم.
# شخصی گفت که شخصی سنگی بر خرسی زد. خرس از دنبال وی بیامد. مرد بر
~~درختی گریخت. خرس از پس او برآمد. مرد با سر شاخی آمد و به دو دست خود را از
~~درخت درآویخت، انگشتهای هر دو دست درهم افتاد.
~~آن شب همچنان بماند، تا روز مردم وی را به زیر آوردند.
# و بدان که خرس دشمن ms258 آدمیست و پایها و چنگها دارد مانند شیر. چون سرما آید،
~~در سولاخی رود و زبان به کف دست تر میکند. چون برون آید، فربه بود. و خرسان به
~~هم روند و اتفاقی دارند. و ماده که بچه دارد، بدخوی بود و بچه را بر پشت نشاند و بر
~~درخت رود و میوه میخورد و بچه را میدهد. و خرس با همه جانوری بکوشد. و چون
~~گاو خواهد که سرو بر خرس زند، خرس به قفا بازافتد، گاو سرو بر شکم خرس زند،
~~وی هر دو دست در سروی گاو زند و برخیزد و سنامش می خاید، تا گاو را بکشد.
# پیه خرس اگر گرم بخورند، حفظ افزاید و فربه کند. خرس بخسپد و برخیزد، هر دو
~~دست بلیسد و سیر شود. و آفریدگار را در حق همهی حیوانات رحمت است، تا باشد که
~~چهار ماه و پنج ماه بگذرد که شیری هیچ صیدی نیابد و خرس مدتی برآید که در کوه
~~هیچ قوت نیابد و مار سالها بگذرد که هیچ نخورد و همه فربه و به قوت باشند و یکی از
~~گرسنگی نمیرد.
~~گویند که خرس با آدمی زنا کند. و شخصی گوید به کوهی بر شدم، از آن درافتادم در
~~چاهی و در آن چاه خرسی درافتاده بود. بترسیدم. خرس مرا دوتا میکرد. مرا یاد آمد
~~که خرس زنا کند، بترسیدم. مرا در کشید و بر پشت من آمد و هر دو دست در دیوار چاه
~~زد و بر بالای چاه رفت.
~~من شکر کردم که از وی خلاص یافتم . بعد از ساعتی، با سر چاه آمد. شاخ درختی

PageV01P246

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0247.png)

~~شکسته بیاورد و در چاه گذاشت و سرش را محکم بگرفت. من دست را به آن درزدم و به
~~بالا برآمدم واز آن صعوبت برستم.
# خرگور نر هیچ کره نگذارد که در گلهی او آید و به دندان خایهاش بکند. و به این
~~سبب، خرگور اغلب خصی ms259 بود. خرگور ماده بچه جایی زاید محکم و نگذارد که بیرون
~~آید تا سنب محکم کند، آن گه به گله درآرد. و گلهی او باشد که پانصد عدد بود و از
~~یکدیگر گسسته نشوند و اگر به شمشیر میزنند که از هم جدا نگردند. و در دیار بصره
~~بسیار باشند. چون به آبخوردن آیند، دو مرد به راه آیند با کارد و ایشان را میزنند و
~~میگیرند. از سنب او انگشتری کنند، صرع را سود دارد.
# این مقدار از قول حکما گفته آمد.
# خرگوش حیوانیست ضعیف. دستهای کوتاه دارد و پایهای دراز. چون بخسپد، هر
~~دو چشم وی مفتوح بود و هیچ نبیند. عرب گوید که جن بر خاریشت نشیند و بر
~~شتر مرغ و بر موش دشتی، اما گرد خرگوش نگردد - که خرگوش را حیض رسد. و هر
~~که یکی را بکشد از این اجناس، اول شب ایمن نباشد از جن و آواز هاتف شنود به ویل.
~~عرب گوید هر که کعب خرگوش با وی بود، دیو از وی گریزد.
# حکما گویند موی بسیار بر تن و بر گوش و گوش دراز دلیل دراز عمریست. و ندانم
~~که عمر خرگوش چند است. و هر جانور که دراز گوش بود و کوتاهدست، چنان بود چون
~~موش. اگر خون خرگوش در چراغدان کنند و برافروزند، چنان نماید که مردم پای در آب
~~دارند. خرگوش بچه بسیار کند. در اندرون دهان و در زیر پای موی دارد. هرگه بیمار شد،
~~بلگ تر بخورد، بهتر شود.
# خلد جنسی ست از موش - کر و کور. دهان باز کند، مگس در دهان وی رود. از آن
~~زندگی کند. و خلد ریشهی درخت خورد. و بوی پیاز نتواند شنیدن و اگر سیر و پیاز در
~~آشیانهی وی نهند، بیرون آید و وی را بگیرند.
# خوک «خنزیر» است و مضر بود. تا قومی شیر را به آرزو خواهند، از رنج خوک -
~~که شیر خوک را بخورد. و ms260 خوک سحرگاه آید، زمینها بشکافد. و لواط بود: نر با نر زنا

PageV01P247

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0248.png)

~~کند. و خر و کبوتر هم لواط بود. خوک به چهار ماه بزاید و از یک نر بیست بچه بزاید.
~~بیست سال بماند. مردار خورد. سر وی به خر ماند، گوش شتر دارد، چشم و بینی فیل،
~~دنبال بز، آظلاف گوسفند، خایهی شتر. بسیارخوار بود، چون گاو. اگر یک چشم وی
~~برکنند، بمیرد. بر زخم تیر و نیزه صبور بود، بازآید و مرد را بگیرد.
~~ابن نوشجانی گوید در صحرا، اثر شش قدم دیدم. گفتند که «خوک بر ماده جهد و
~~چند فرسنگ برود، دست بر پشت وی نهاده.»
# خوک در خواب دشمنی قوی بود. و خوک اهلی خنث بود در خواب. اگر خوک را بر
~~پشت خری بندند، خر چون بول کند، خوک بمیرد. و ممسوخ است. پوست خوک آبی هر
~~که با خود دارد، نهنگ از وی بگریزد. دندان راستش میمون بود، دارندهی آن عزیز بود.
~~دندان چپش شوم بود: اگر در زیر بالین ملکی نهند، معزول شود. سنب وی در کشتی
~~دارند، نهنگ را کفایت کند. به وقت هیجان، نران با یکدیگر جنگ کنند و خود را به گل
~~بیالایند، پوستها چون جوشن کنند. و نشان آن بود که گوشها فروهلند و گمیز بسیار
~~کنند. ماده تا پانزده سال آبستن بود. چون پیر شد، بر پهلو گشن کند. در هندوستان،
~~خوک نباشد. خوک را پوست باز نیاید، مگر به کارد. استخوان وی با استخوان آدمی
~~پیوندد، التیام پذیرد. خوک را چون بزنند، چون طفلان غریو کند. به روم، وی را چهار
~~روز هیچ ندهند، آن گه وی را سیر کنند، در خاک بگردد و به یک سیری فربه شود. بلوط
~~دوست دارد و خرچنگ خورد. نشخوار نکند، شکنبه ندارد. و باشد که سنب دارد و باشد
~~که ظلف دارد. در استخوانهاش مغز نبود. خوک چون سگ را بگزد، همهی موی سگ
~~بیفتد. سرگین ms261 وی در زیر سیب بسوزانند، سرخ شود. گلهی خوک متفرق باشد در
~~صحرا، وقت شب. راعی یکی را بگیرد و دربندد و میزند وی را تا مینالد، همهی
~~خوکان آنجا جمع آیند. بچهی خوک مخطط بود.

PageV01P248

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0249.png)

~~را سو کو چک تر از گربه بود. جانوری لطیف است. اگر آستینی بر وی زنند، بیفتد.
~~گشنی به دهان کند. و حلا و جواهر دزدد. و آن که وی را بزند، جامهی وی بدزدد. و
~~دشمن نهنگ است. و نهنگ دهان باز کند تا مرغان بن دندان وی پاک کنند و راسو به
~~گلوی وی فرو شود و آحشای شکم وی بخورد.
# و آفرید گار نهنگ را عاجز کند به آن دابهی ضعیف و بی چاره.
# روباه «ثعلب» بود. جانوری ضعیف است و پرحیلت. و هیچ جانور با خارپشت
~~نشکیبد، مگر روباه. زیرا که خارپشت خود را چون گویی کند، سگ دندان در وی نزند و
~~مار از وی بگریزد، روباه بول بر پشت وی کند: چون حرارت بول به وی رسد، منبسط
~~گردد، روباه درجهد، سرش بگیرد و بخورد. و روباه را با دجاج خصومت است، از وی
~~ترسد.
# یکی گوید به روباهی رسیدم افتاده و شکم آماس کرده، پنداشتم که مرده است، از
~~وی در گذشتم. سگی در رسید. روباه بجست و بگریخت.
~~پرسیدم از آن. گفتند «روباه داند که سگ شمی قوی دارد، مرده را از زنده
~~بشناسد.»
# روباه جای خویش چنان سازد که هفت در دارد. کشتهزار که خوشه بکند، روباه در
~~وی نرود. و چون گرسنه شود، به قفا بازافتد و خود را بیاماساند. مرغ پندارد که مرده
~~است، بر وی نشیند. وی را برباید و بخورد. چون گزنده به روباه افتد، استخوان یا
~~پوست پارهای به دندان برگیرد و در آب میرود اندکاندک، به تدریج، و میگذرد، تا
~~گزنده بالا می آید، تا همه بر گردن و سر روباه آیند، پس با پوست آیند که ms262 در دم دارد،
~~آن گه پوست را بیندازد و بیرون آید.
# پیاز دشتی خورد. با کلاغ دوستی دارد. سر روباه در برج کبوتر آویزند، همه بگریزند.
~~قضیب روباه چون آنبوبه بود. با گربه جماع کند، بچهای غریب بزاید. شمی قوی دارد. مرده
~~را از زنده بشناسد.
# گازری گوید روباهی مرغی را بیاورد و در زیر درختی پنهان کرد. گازر برفت و آن
~~را بر گرفت و بر سر رزمه نهاد.

PageV01P249

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0250.png)

~~روباه گرد وی می گردید. آنگه، برفت و چیزی دیگر بیاورد و به بن آن درخت بنهاد
~~گازر پنداشت که مرغ دیگر آورد. برفت که بردارد، روباه باز گردید و مرغ را از سر رزمه
~~بربود و ببرد.
~~گازر به آنجا رسید، استخوانی دید در بن درخت نهاده.
# به طبرستان، روباه بود که دو جناح دارد چون خفاش و دندانها دارد دراز.
# زرافه در زمین نوبه بود. حیوانیست عجب. تن شتر دارد و سر گاو کوهی، بی سرو.
~~سنب گاو دارد، دنبال مرغ و دندان خر. دو دست دراز دارد، دو پای کوتاه، بی زانو.
~~پوست وی خال خال، به رنگی ظریف. پدرش پلنگ بود، مادرش ناقه.
# من شنیدم از شخصی که به رسالت آمده بود به عراق، از بحرین و کیش، گفت زرافه را
~~دیدم از آن ملکی، دو دست دارد دراز، مانند دو عمود، و گردن دراز، مانند علمی، و دو
~~سروی باریک. و زبان بیرون میکرد سیاه. و آن گه، درخت کنار خردی، پیش درخت
~~آمدی و سر فرو کردی تا کنار از درخت بگسستی و سر و گردنش بالای درخت گذشته
~~بودی. و همچنین، گرد کان خوردی.
# در آن ولایت، «گاوپلنگ» میخوانند. بر راهی که میرود، سر در باغی برد، در آن
~~چره میکند و وی بیرون باغ.
# عمر کوتاه دارد و گران رود. پوست وی سخت بود، از آن جوشنها سازند، آهن به
~~وی کار نکند. آنجا میرد که بزاید. از ولایت خود ms263 پیشتر نرود.
# و بدان که سگ جانوریست مهربان. از آدمی نشکیبد. به تن ضعیف و به دل دلیر،
~~تا از شیر بنگریزد و با وی بستیزد. یک لقمه بخورد، صد سال وفاداری کند. از بهر این
~~گویند «سگی بهتر از صد سفله.»
# ابو عبیده گوید مردی به سفر رفت، سگی با خود داشت. دشمنان وی را بگرفتند و
~~ببردند و یاران از وی باز گردیدند. سگ از پس ایشان برفت. مرد را در چاهی افکندند و
~~خاک برسر وی کردند. سگ به چنگ خاک از سر وی باز میکرد، تا نسیم هوا به وی
~~رسید. و آنجا بانگ میکرد.

PageV01P250

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0251.png)

# قومی قصد سگ کردند. چاهی دیدند، سگ گرد آن می گردید. خاک باز کردند، وی
~~را برآوردند.
# از وفاداری سگ باز گویند که اصحاب کهف هفت ملکزاده بودند، از پیش دقیانوس
~~بگریختند، طوقهای زرین در گردن کرده، جامههای ملوک پوشیده، سگی در دنبال
~~ایشان افتاد: چون ایشان در غار شدند، سگ بر در غار بخفت.
# آفرید گار خواب بر ایشان افکند، تیرست سال بخفتند. بعد از تیرست سال، از خواب
~~در آمدند. با یکدیگر میگفتند «چند گاه است که ما خفتهایم؟» و یکی صرهی زر داشت
~~به نام دقیانوس زده. یکی را بفرستادند که دیناری به طعام دهد.
# وی برفت در شهر. کس را نمیشناخت. به در دکانی رفت و آن دینار نانوا را داد.
# گفت «ای مرد، این زر کجا زدهاند و از کجا آوردهای؟ مگر گنجی یافتهای؟ - که این
~~زر سیصد سال است که زدهاند.»
# وی را به پادشاه بردند. تا ایشان را برد به سر کهف. در آنجا رفت و احوال با ایشان
~~بگفت. آفریدگار ترسی از ایشان در دلها نهاد که کس آنجا رسد، از ترس بگریزد.
# مقصود از این حکایت آن است که وفاداری سگ- که بر لب آن غار خفته است و با
~~ایشان مساعدت کرده.
# و سگ متکبر بود. تا اگر کسی از ms264 وی بترسد، بنشیند، سگ از وی بازگردد و بول بر
~~وی کند. عیوب سگ آن است که نباش بود، دزدی کند، همه روز بینی بر زمین دارد،
~~چیزی جوید و تا دبر سگان که بینی بر آن نهد. و اگر سنگی به وی اندازند، از حرص به
~~دندان بگیرد. نه سبع تمام است و نه بهیمهی بهیم. نه جنی است، نه انسی. و از مطایای جن

PageV01P251

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0252.png)

~~است. و چون دیوانه گردد، بگزد. و القاح کند و به سگی آبستن شود. و چنان بود که هر که
~~را نشناسد، در وی جهد. و احمق بود. بر شارع خسپد. و اگر زخمی از سنب اسپی بر وی
~~آید، فریاد کند. اگر سگی از بامی درافتد، دیگران گرد آیند و وی را بدرند. اگر از خانه
~~خاشاکی به در اندازند، به سبب آن یکدیگر را میزنند. چون باز سر آن روند، پوست
~~پیاز و چغندر بود.
~~و بدان که از آواز منکر، بانگ سگ است و خر و طاووس و گاو. و خسیسان را مثل
~~به سگ زنند.
~~یکی ممدوح را دشنام داد.
~~گفت «سگ بانگ زند بر من، من بانگ زنم بر وی؟/ خر پای زند بر من، من پای زنم
~~بر خر؟»
~~و سفیه یا سگ بود، یا خر. مجوس مرده را به سگ نماید تا وی را ببوید، بداند که مرده
~~است: اگر زنده بود، بازگردد، اگر مرده بود، دم در وی زند.
~~سلمه ابن خطاب گوید که عبدالملک ابن مروان و مصعب ابن زبیر رابههم خصومت
~~افتاد. ملک روم را گفتند «وقت فرصت است.»
~~ملک روم گفت «دو سگ را بیاورید!»
~~بیاوردند. هر دو را به یکدیگر جنگ کردند.
~~ملک روم ناگه روباهی در میان هر دو سگ افکند.
~~سگان خصومت رها کردند و در روباه آویختند.
~~ملک روم گفت «عرب همچنین باشد. اگر من قصد ایشان کنم، به من در آویزند.»
~~و بدان که سگی چون ms265 بالغ شد، پای بردارد که بول کند. و سگ چون ابر بیند یا
~~کاروان، نباح کند.
~~از جملهی حکما، یکی بود سگ و کبوتر در خانه نداشتی. و گفت «کبوتر نیاک بود و
~~سگ را ذکر ظاهر بود. این هر دو زنان را شهوت تیز کند.»)
~~اگر سگ را کندس دهند، بمیرد. سگ به یکبار سیر بخورد و فربه گردد و چهل روز

PageV01P252

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0253.png)

~~هیچ نخورد، لاغر نشود. سگ به شصت و یک روز آبستن شود و به پنج روز بچهی وی
~~چشم باز کند و به هر هفت روز حیض بیند. به شش ماهه، پای بردارد. ماده شکار بهتر از
~~نرکند. و سگ زرد و سرخ محبوب بود. و خوردنی پیش سگ بچگان بنهد، درهم نیفتند
~~چون گربه بچگان. و سگ چون گوشت آدمی بخورد، دیوانه شود. و چون آدمی را بگزد،
~~آدمی نیز دیوانه شود و بانگ سگ کند و علت صعب باشد. پس آینه به وی نمایند: اگر
~~صورت خود بیند بماند، اگر صورت سگی بیند بمیرد. بر سر دنبال سگ، ناخنی باشد، آن
~~را بباید کندن. و اگر نه، درماند. اگر بادام تلخ با زیت بسرشند و به سگی دهند، بانگ
~~نتواند زدن.
# سگ آبی را دنبال گردانیده باشد سوی پشت. چون سگ آبی گشنی کند، دیگر
~~سگان آبی شادی کنند. اگر یکی در دام افتد، دیگران خود را بر دام میزنند. اگر ماده
~~بگیرند، نر با هیچ ماده جفت نگردد. از آتش عجب ترسد. خایهی وی چند بیدستر
~~است. نر خایهی خویش بکند تا از صیاد برهد. چون صیاد را بیند، به پشت بازافتد تا
~~وی را بیند و بازگردد. سگ آبی در آن آب بود که دندان ماهی آرند از آن. سگ آبی
~~آبگون بود، ازرق چشم، دو دست کوتاه و پایها همی کشد. دنبال خر دارد. چون از آب
~~برآید، به آفتاب خود را آسایش دهد. اگر چوبی بر بینیش زنند، بیفتد ms266 و اگرده زخم بر
~~دیگر اندامهای وی زنند، هیچ اثر نکند.
# و باشد که چند گاوی بود. گوشت وی همه روغن بود. پوست وی «قندز» خوانند.
~~سگان وی را صید کنند، در آب گریزد. سگان از پی وی در آب روند مانند تیر تا وی را
~~دریابند و بیرون آرند. و خایهی وی از بهر فالج به کار دارند.
# صفت سگ بری و بحری گفته آمد.
# سمندر جنسیست به خلد ماند. آتش به وی کار نکند. در حدود خراسان،
~~کوهیست، بر آن غاری، همیشه در آن آتش سوزد، در آن زندگانی کند - تابستان و
~~زمستان. هر سال پوست باز گذارد و پوست وی نسوزد در آتش. چون کسی را بیند، در
~~میان آتش گریزد. و از آتش به در آید، رنگش نیکوتر بود: بزرگ و سپید بیرون میآید.

PageV01P253

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0254.png)

~~سنجاب جانوریست در حدود زمین ترکان. به سقسین بود. بر درختها نشیند از
~~آن فندق. آنجا لانه نهد.
~~صید وی دشخوار توان کردن. صیاد گوی بکند عمیق و دیوارهای وی ملمس کند و
~~گوشت پارهای در آن افکند و مردی در آن پنهان شود. سنجاب خود را درآن افکند.
~~وی را بگیرند و بر زمین نهند و پوست وی بکنند. پوست وی معتدل بود.
~~و شتر حیوانیست مبارک، پرمنافع، اندکخوار، قانع و متواضع و باقوت. و هر
~~جانور که گردن دراز دارد، نیکو دود و هر چه کوتاه گردن بود، زشت دود. چنان که گاو
~~کوتاه گردن است. چون دود، زشت دود. و شتر موصوف است به دویدن.
~~و ملک کسرا روزی عربی را بخواند و خواست که به وی خندد. گفت «آن چیست که
~~آواز او بلندتر است؟»
~~گفت «شتر.»
~~کسراگفت «چرا کلنگ را نگویی؟»
~~عرب گفت «شتر را بر هوابر، تا بدانی که آواز شتر بلندتر است یا آن کلنگ.»
~~پرسید که «ازگوشتها، کدام خوشتر بود؟»
~~عرب گفت ««گوشت شتر.»
~~گفت «چرا گوشت بط نگفتی؟»
~~گفت «گوشت شتر ms267 کباب کن و گوشت بط در آب پخته کن و ببین تا کدام خوشتر
~~بود.»
~~گفت «از جانوران کدام به قوتتر است؟»
~~گفت «شتر.»
~~گفت «چرا فیل را نگویی؟»
~~گفت «فیل را بخوابان و بار بر وی نه، تا چه گونه برخیزد.»
~~کسرا عجب درماند و وی را شتر داد و خلعت.
~~بدان که از خواص شتر آن است که چون مست گردد، چیزی از حلق وی برآید
~~سرخ، آن را «شقشقه» خوانند و از سامان چپ اندازد. و گاو که بدود، زبان از سامان
# 252

PageV01P254

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0255.png)

~~چپ برون افکند. و همهی جانوران که بخسپند، میل به سامان چپ کنند - از شفقت
~~جگر - و چون گریزد، از سامان چپ گریزد. و چون شتر بکشند، خایه و شقشقهی وی
~~ناپدید گردد. اطبا گویند «دو عضو است که به مرگ باطل گردد و ممکن بود - که شتر
~~بدزهره است: خایهی وی با گرده گریزد.»
# و شتر کینه دار بود. چون گشنی کند، کس را نتوان دیدن، آنجا نباید استادن. در ماه
~~شباط به گشن آید و بر مادر خویش بجهد. و به دوازده ماه بزاید.
# همهی شتران را لب زیرین شکافته بود. همیشه خواهد که روی به آفتاب دارد. سگ
~~چون طحال شتر بخورد، بمیرد یا کور شود. شتر بیمار را بلگ بلوط سود دارد. آب تیره
~~دوست دارد که خورد و آب روشن از ضرورت خورد. عمر وی هفتاد سال بود. چهار
~~روز آب نخورد. چون سیر بخورد، بمیرد. گویند شتر را عرقی از جن درش است و از این
~~سبب، پیغامبر نهی کرده است که نماز کنند در جای شتران. و از این جنس در یمن باشند.
# و ارعمیص عبدی را گلهای بود از شتر. روزی، شتری را دید ازهر، چون قرطاس
~~می افروخت. در میان گله آمد و بر ناقهای جست. شتری را بزاد چون ستاره افروختی.
# چند سال برآمد. شبی، آن فحل را دید که بنالید. هر ms268 شتری که از نتاج وی بود از پس
~~وی برفت.
~~ارعمیص گفت «من از پس ایشان بروم تا بمیرم یا حال شتران بدانم.» برفت تا زمین
~~وبار.
# هاتفی آواز داد که «بازگرد - که این شتران از فحل مااند. و تو اختیار کن که شاعر
~~باشی یا دلیل.»
# ارعمیص گفت «دلیل باشم.»
# دلیل شد، چنان که کس راهها چنان ندانست که وی.
~~و شیبه ابن عقال گوید از یمن به مکه میرفتم و می ترسیدم که حج فوت شود. شخصی
~~را دیدم بر شتری. گفت «ترسم که تو سر این شتر نگه نتوانی داشت، والا تو را به یک
~~ساعت برسانم.» پس، گفت «بر پس من نشین!»
~~من برنشستم و شتر را برانگیخت. چون تیر میرفت و کوه و بیابان در نظر من
~~نمی آمد، از سرعت رفتار وی. حالی، اعلام حرم پدیدار آمد.

PageV01P255

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0256.png)

~~چون حج بگزاردم، گفتم «این شتر را به من فروش!»
~~گفت «این شتر از ولایت عروض است. من از صنعا به موسم آیم به یک
~~طرفت العین.»
~~گفتم «از کدام نسل است؟»
~~گفت «بحری است - از نسل ابل وبار.»
~~و جنسی دیگر حوشیاند - از نسل جن - و جنسی را «عیدیه» و «عسجدیه» و
~~«مهریه» و «عمانیه» خوانند.
~~و حضرمی گوید عربی را دیدم بر شتری ضعیف. و ما شتران نیکو داشتیم. به استهزا
~~گفتیم «شتری بستان و شتر تو به ما ده!»
~~گفت «نه.»
~~گفتیم «شتری بستان و صد دینار!»
~~گفت «نه.»
~~گفتیم «هزار دینار»
~~گفت «نه.»
~~گفتیم «چیزی بنمای از رفتار وی!»
~~گفت «بلی.»
~~تا از دور، خری دشتی پدید آمد.
~~گفت «خواهید که خررا بگیرم؟»
~~گفتیم «بلی.»
~~بانگ بر شتر زد. و مانند برق برفت و خر را بگرفت.
~~ما به وی رسیدیم، خر را پوست میکند.
~~پس، سخن بازیرها کردیم و گفتیم «این شتر را به مافروش، بهشتران ما و هزاردینار!»
~~گفت «نفروشم.» وبرفت.
~~سلیمان ابن عبد الملک به عاملی نبشت به ms269 یمن که «نجیبی یمنی بخر از بهر من، از نسل
~~جن!»

PageV01P256

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0257.png)

# شخصی از بجیله شتری داشت نیکو. عامل گفت «بفروش!»
# گفت «نفروشم. مگر بستانی. یا رها کنی برنشینم و بروم: اگر مرابتوانی گرفتن، شتر تو
~~را دهم بی بها.»
~~گفتند «شاید. ولیکن قیدی بر پای شتر نهیم.»
# گفت «شاید.»
# قیدی بر هر دو پای وی نهادند.
~~و وی برنشست و بانگ بر وی زد. شتر بجست جستنی سخت و به روی درآمد.
~~دگربار برجست و برفت و ندانستند که کجا رفت.
~~بر اثر وثبهی وی، علمی بکردند. بدانستند که شتر که با قید چنین رود، از جن باشد.
~~شغال ددیست کو چک تر از گرگ. اگر در زیر درختی رود، اگر هزار مرغ خانگی بر
~~آن بود، همه به زیر افتد. اگر در سرایی شغال را بزنند، خانه پلید کند تا رها کنند. اگر در
~~باغی وی را بزنند، جمع شوند و باغ را خراب کنند. جایی که مرغ آبی نشیند، شغال یک
~~بن خار بزرگ برگیرد و در آن آب افکند تا مرغان با وی گستاخ شوند. پس، یکی از آن
~~به دندان بردارد و در پس وی در آب می آید تا نزدیک مرغ و مرغ وی را نمیبیند،
~~درجهد و مرغ را بگیرد.
~~شغال مرده را خورد.
~~شقاق جنسیست از آهو. بسیار جمع شوند. چون گرگ خواهد که شکار کند، به هم
~~آیند و روی به شقاق نهند و به هر فرسنگی دو گرگ بایستد و دو دیگر ایشان را
~~می دوانند تا به نزدیک آن دو گرگ آیند. آن گه، این دو گرگ آسوده برخیزند و ایشان را
~~میدوانند. پس، همه را بکشند و انبار کنند.
~~دشمن وی سگ و گرگ باشد. و شقاق را دو سرو باشد به شکل هلال سپید، مانند
~~آبگینه. و لطافتی نیکو دارد.

PageV01P257

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0258.png)

~~دلیری شیر به حدی بود که یک مردی را بیند یا لشکری، پیش وی ms270 یکی بود، بنگر یزد تا
~~ظفر یابد یا هلاک شود. و هر حیوان که وی را دید، بر جای بماند و نتواند گریخت. شیر بر
~~دنبال کشتی نشیند و رسن را بکشد و کشتی را بر جای بدارد. ملاح بیاید تا بیند که چه
~~افتاد، وی را بگیرد و بخورد. و به شب، چشم برهم نهد، زیرا که چشم وی همچون شعلهی
~~آتش افروزد، تا صید نگریزد. بانگ وی سلاحی بود، زیرا که از بانگ وی حیوانات بول
~~کنند. شیر ماده یک بار بیشتر نزاید و آن گه عقیم گردد، زیرا که بچه در شکم وی زهدان
~~وی به چنگ تباه کند.
# و چون اندک مایه زخمی بر شیر آید، مورچه وی را هلاک کند و در زخم شود. شیر
~~شعلهی آتش را بیند، بگریزد و اگر تشتی بزنند، بگریزد. چنان که اسپ در آب نگرد،
~~سایه را بیند، بگریزد. شکم شیر ضعیف بود، از شکم ترسد. آواز نیشه دوست دارد.
~~صیادان سرنای میزنند و دف. و چون خواهند که شیر را گیرند، سلاح داران در پس
~~مطربان آیند و میروند و شیر سماع میکند. چون آرام گیرد که سلاح ها به وی اندازند و
~~وی را بگیرند و دربندند و نیشه میزنند.
~~شیر آب کم خورد. زن را دوست دارد. هرگز با زن جنگ نکند و وی را نخورد.
# گویند شیری با زنی الف گرفته بود. زن بگریخت. شیر چندین فرسنگ برفت و بر در
~~سرای وی خفت.
# آن زن بیامدی و دست بر سر وی مالیدی.
# و هرگززن را و طفل را نیازارد و کور را نیز نیازارد، از فرط تکبر.
# و من از قاضی بزرگ شنیدم که گفت به رسالت میرفتم به بخارا. شیری درآمد در
~~میان هزار سوار و ملک دربند را بربود و ببرد در بیشهای. و اثر وی کس بازندید.
# قصد اکابر کند.
# شیر ضفدع و سرطان خورد و خوک. و از دنبال گریخته ms271 نرود. و تنها رود در صحرا و
~~با کس همراهی نکند. با سر نیمخورده نرود. و چون به صید رود، دنبال بر زمین میمالد و
~~اثر پای خود پنهان میکند. استخوان پشت و گردن وی یکپاره بود. و اگر دو استخوان
~~شیر برهم زنند، آتش از آن ظاهر گردد. و همیشه شیر محموم بود. چون صیدی را بخورد،

PageV01P258

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0259.png)

~~به طلب نمک رود، پنجاه فرسنگ. بچه را در ملاحه زاید، از بیم مورچه. چون زخمی بر
~~شیر آید، سعد بخورد. چون بیمار شود، کپی را بخورد، نیک گردد. سی بانگ بزند، بر یک
~~پی: اول از همه صعبتر و آخر از همه نرمتر، تا از آن نیرو که زد برآساید. و چون گرسنه
~~شد، بانگ نزند، تا صید نرمد. چون بخسپد، چشم باز کند. چون بیدار شد، چشم برهم
~~نهد.
~~اگر گوشت وی قدید کنند و گشنیز برافشانند و در نبید کنند سوده و بخورند، بواسیر
~~بیفکند. اگر بر خود مالد، فالج ببرد. اگر پیه شیر در تن خود مالد، سرما نیابد. هر که دل
~~شیر بخورد، دلیر گردد. پیه شیر بر ناسور نهند، درست کند. اگر شکم خروس بشکافند و
~~بر زخم شیر نهند، ساکن گردد. شیر چون بانگ خروس بشنود، زمزمه بزند و آشفته
~~گردد. هر که چوب انار سولاخ کند و موی شیر و ساو آهن در آن ثقب کند و سرش به
~~موم بگیرد و با خود دارد، از هیچ جانوری نترسد و پیش وی نگردند. شیر از موش
~~ترسد و اگر از گل یربوعی کنند که شیر از آن بگریزد. چشم شیر و پلنگ و افعی و گربه
~~درفشد. و شیر و نمر و یوز وحشی باشند. و دندان شیر بکنند و وی را بپرورند و از وی
~~ایمن باشند.
~~شیر چون بچه را بزاید، مرده بود. روز سیم، بچه زنده گردد و ماده بادی در بینی وی
~~دمد تا زنده شود. (و بچهی ms272 گرگ گوشت پارهای بود بی صورت، وی را میلیسد تا
~~صورت وی پدید آید.)
# بدان که چون آفریدگار سورت «والنجم اذا هوی» بفرستاد، عتبه ابن ابیلهب بشنید،
~~گفت «انا کافر برب النجم.»
# پیغامبر بشنید، گفت «اللهم سلط علیه کلبا من کلابک.»
# ابولهب بشنید که وی نفرین کرد، بترسید. و پسر وی به سفر میرفت. کاروانیان را
~~گفت «پسر من نگه دارید!»
# چون برفتند، ابو لهب میگفت «وا ابناه!» و گفت «شما دانید که محمد امین از کودکی و تا
~~اکنون هرگز دروغ نگفت و من از نفرین وی میترسم.»
# کاروانیان به شب وی را بخواباندند و بارها گرد وی درنهادند و مردان گرد وی بخفتند،
~~سلاح ها راست کرده.
# شبی، شیری درآمد و عتبه را پاره پاره کرد و اندامهای وی آنجا رها کرد و برفت.

PageV01P259

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0260.png)

~~چون خبر آمد به ابولقب، تعزیت وی بداشت و گفت «خاک بر سر دنیا باد! ای پسر،
~~مرا همهی جهان از بهر تو بایست.»
~~پس، وی را دفن کردند.
~~و شیر جنسیست که ملوکان به نام وی مباهات کنند، چنان که علی ابن ابی طالب را
~~«اسد الله» گویند وخالد را «سیف الله».
# و شیر همیشه دهان بر زمین دارد - که دهانش گندد - و بچه از دنبال وی دود. چون
~~بانگ وی بشنود، بگریزد. پس، بچه را در زیر نهد و بانگی در گوش وی زند چون رعد و
~~وی را رها کند. بعد از آن، بچهی وی از هیچ نترسد.
# این مقدار کفایت باشد از خواص شیر که گفته آمد از قول حکما.
# صناجه جانوریست از آنسوی دریای محیط. بزرگی وی چندان بود که
~~دایرهی حدقهی چشم وی چندان که سرایی بود. و هر چه خورد، در تن وی افزاید -
~~نه سرگین کند، نه بول. اگر شخصی به این حدود رسد، از اندام وی عضوی نتواند دیدن
~~یا سرش یا پاش، از عظیمی که بود. و عمری دراز دارد و در ms273 بیرانه بود. ولیکن از
~~دیدن مار بمیرد و اگرچه چندان که کرمی بود. و عظمت و فربهی صناجه معروف
~~است.
# فرانق جانوریست دنبال شیر رود و بانگ میزند و شیر از وی به رنج بود. و
~~«عناق الارض» است. و آن بزرگتر از گربه بود. «حاجب الاسد» خوانند. مردم وی را
~~دوست دارند، به حکم آن که هر گه بانگ وی شنوند، بگریزند و چهارپا را بگریزانند -
~~که از پس وی شیر آید. (و همچنین، کژدم را خنفسا حاجب بود.)
# گویند بر ساحل محیط، حیوانیست فرس ناس خوانند. نیمهی تن وی به آدمی
~~ماند و نیمهی دیگر به اسپ ماند. وی را آواز حزین موزون باشد، نامفهوم. و گویند
~~ساز موسیقار از آن برگرفتهاند. و ملاحان و اهل ساحل بر آنجا شراب خورند و
~~مغنیان آلحان وی آموزند و همیشه ساحل این دریا معمور بود از عشاق و به طلب وی
# 258

PageV01P260

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0261.png)

~~آیند و خیمهها زنند تا فرسناس ظاهر گردد. و این فرس ناس به حد ظلمات نیز
~~هست.
# این قصه نادر است و ما بگفتیم.
~~فغاجوس سمی قاتل بود دیدار وی. هر حیوان را که چشم بر وی آید، بمیرد.
~~آفریدگار وی را دو ابرو بیافرید چون دو پرده، روی وی به آن پوشیده بود. چون آوازی
~~به گوش وی رسد، سر با قفا افکند تا پرده بالا افتد، بینندهی وی بمیرد. و چون بچه
~~بزاید، برگردد و بگریزد. و اگر بچه را بیند، بمیرد و اگر بچه وی را بیند، بمیرد. و ماده در
~~کهفی رود تا نر با وی جماع کند.
# و مثل این حیوان، سمنداسلار است. دیدن وی قتال است.
~~فیل جانوریست عظیم، هندی. نخوتی دارد و عزیزالنفس بود و متکبر. و چون نظر
~~کند، به ملکی ماند و در نظر وی نوعی بود از تأمل و اندیشه.
# از یکی پرسیدند که «چیست که دو پا دارد و سه دست؟»
# گفت ««فیل.»
# یعنی بینی ms274 وی به جای دست است که به آن گیرد و زند و سنگ اندازد و خورد.
~~آفریدگار قادر است که حرکات دست آدمی در بینی وی نهاده.
# هندوان گویند که پیشانی وی عرق کند هر سال یک بار - عرق ستبر آید، بوی وی
~~خوشتر از مشک. وفیل به تکبر و لجوجی موصوف است.
# گویند فیلبانی زخمی بر فیل زد. و فیل را به درختی دربست و فیلبان بخفت.
# فیل شاخی از درخت بشکست و بینداخت و بر فیلبان زد و بکشید بر خود و پای بر
~~سینهی وی نهاد و بکشت.
# و فیل چون مست شود، حمله برد منکر. و فیل بر شیر چیره بود. و چون آبستن شد،
~~هفت سال بچه در شکم دارد. چون بزاد، دندانها دارد. و صد سال بماند. در عراق، نر
~~بمیرد و ماده بماند. سرگین فیل بر درخت بندند، بار نگیرد. همچون زن که عسل به فرج
~~برگیرد، آبستن نشود. (و زنان هند عسل به کار دارند.)

PageV01P261

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0262.png)

~~فیل را ملوکان دارند. و در ایام قادسیه و جسر قس الناطف و جلولا و یوم نهاوند،
~~فیلان جمع بودند. و آن انواع بود: فیل ابیض و ابقع و اسود باشد، اما اشقر و آدبس نباشد.
~~فیل از هیچ جانور نترسد، مگر از گربه. (شیر از هیچ چیز نترسد، مگر از خروس.)
# اعراب در جنگ قادسیه عاجز آمدند - که اسپ از فیل میگریخت. شخصی گربهای
~~در بغل داشت، پیش فیل انداخت. فیل برمید و دیگر فیلان بگریختند و سبب هزیمت کفار
~~بود.
~~و زبان فیل مقلوب است، سر زبان سوی گلو دارد. و همه چیز را پستان در زیر ناف
~~بود، مگر آدمی و فیل را که پستان بالای ناف دارند.
~~و کسرا آپرویز ملک نعمان ابن منذر را بگرفت و گفت «عظیمی را به عظیمی هلاک
~~کنم.» وی را در پای فیل انداخت و بمرد.
# و کسرا را صد فیل بود. و کسرا را ms275 مطربی بود نام وی فهلبد، آوازی داشت نیکو. و
~~شخصی دیگر، نام وی ربوسهی مغنی. این ربوسه فهلبد را بکشت. کسرا ربوسه را در
~~پای فیل افکند.
~~ربوسه گفت که «فهلبد را ربوسه کشت و کسرا ربوسه را بکشد. ملک مطرب از کجا
~~آورد؟»
# کسراگفت «رها کنید - که هنوز زندگانی او مانده است.» یعنی در چنین وقت غم من
~~میخورد.
# و بدان که فیل دو سرو دارد معکوس، از زیر حنک بالا فرو آمده. آن کس که نداند،
~~پندارد که دندان است. زیرا که مخرج وی از اصل قرن است و میان وی مجوف و فیل به آن
~~نطح کند و عض نکند. فیل را «افقم» گویند - یعنی کوچکدهان. و دهانش فراهم نیاید
~~و از مگس رنجد که در دهانش رود.
# و کسرا را صد و پنجاه فیل بود. فیلی مست شد. همه از وی بگریختند. قصد تخت کسرا
~~کرد. شخصی تبرزینی بر پیشانی فیل زد، فیل را از کسرا دور کرد.
~~کسراگفت «از تو دلیر ترکیست؟»
~~گفت «اگر امان دهی، بگویم.»
~~گفت «بگو!»

PageV01P262

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0263.png)

~~کسرا را سخت آمد، زیرا که بهرام دشمن کسرا بود.
~~و گویند هرگز کس را چنان قامتی و جمالی نبود که کسرا را. وی را اسپی بود نام وی
~~شبدیز، وی را او توانستی بردن. والا بر فیل نشستی. و چون مار شبدیز را بزد، فیل را
~~اختیار کرد که پشتی فراخ دارد و رفتاری نرم و چهار قوائم راست و گامی فراخ.
~~ابوجعفر منصور را چهل فیل بود و کسرا را زیادت شد بر چهارصد فیل.
~~سبب آن که روزی، فیل را در پیش وی بردند. گفت «شوم است. بیرون برید!»
~~بیرون بردند.
~~پس، در وی نگه کرد، وی را متکبر دید، در وی فخامتی ملوکانه یافت.
~~تا روزی، بیرون آمد. فیلان صف کشیده بودند: هزار فیل از یک سامان و از سامان
~~دیگر هزار سوار. فیلان جمله سجود کردند و خدمت. وی ms276 را عجب آمد از ادب فیلان.
~~کسرا گفت «کاشکی فیل از فارس بودی، یا من از هند بودمی!»
~~و فیل را پیش او وقعی بود عظیم.
~~و فیل را که در خواب بینند، ملکی بود.
~~شخصی با حجاج ابن یوسف گفت «به خواب دیدم که فیلی را گردن بزدند.»
~~بعد از چند روز، نامه رسید که داهر ابن صصه را بکشتند.
~~و فیل از ناخن ترسد و از خرطوم. و به جنگ قادسیه، زهره ابن حویه زخمی بر
~~خرطوم فیل زد، فیل بخفت.
~~و فیل شناو نیکو برد و خرطوم بر بالا دارد، چون گاومیش بینی. و شتر شناو زشت
~~برد و بر پهلو افتد.
~~و از محاسن فیل اگر همین است که -
~~ابرهه به کعبه آمد با فیلان تا کعبه را خراب کند. فیلی داشت عظیم، نام وی «محمود».
~~به در هر قلعه که رفتی، به دندان بخوابانیدی. یازده آرش بالای این فیل بود. و هر فیل که
~~بالای وی یازده ارش بود، آن را «زندهفیل» خوانند.

PageV01P263

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0264.png)

~~چون به در کعبه رسید، فیلبانان وی را اغرا میکردند تا بیران کند. نمیکرد و امتناع
~~می کرد.
~~مردی از عرب گفت «به زانو درآی!»
# فیل دو دست دوتا کرد و بر زمین خدمت کعبه کرد. و از هر سامان که فیل را
~~می بردند، سجود میکرد.
# پس عرب گفت «برو به راه راست!»
# و بر لشکر وی سنگ ببارید و همه را هلاک کرد.
# این شرف فیل را تمام است.
# و پیغامبر آن سال زاد که عام الفیل بود. و عایشه گوید «من سرگین فیل دیدم افکنده،
~~مردم نظارهی وی می کردند.»
# و بدان که فیل سیب را دوست دارد. به وقت هیجان، فیل را دشخوار توان گرفتن،
~~مگر بچه را. و فیل نتواند خفتن. چون بیفتاد، نتواند برخاستن. و خفتن وی تکیه بود بر
~~چیزی. چون خواهند که وی را صید کنند، پیش آن درخت روند که خفته ms277 بود و سرگین
~~افکنده. بن آن بکنند و از گل خالی کنند، فیل آنجا رود به شب، تکیه زند بر آن، بیفتد،
~~بمیرد. وی را دفن کنند سالی، پس استخوانش بردارند - «عاج» خوانند.
# اما اگر از بهر داشتن گیرند، بر لب دریا گوی بکنند و از دریا آب در وی گیرند تا فیل
~~در آن آبگیر آید، آن گه راه وی ببندند تا با دریا نرود و فیل را میزنند و شخصی جامهی
~~سرخ پوشیده ایشان را میزند و همه را هزیمت میکند. چند روز چنین میکنند تا فیل با
~~این سرخپوش الف گیرد و چون دشمنان را بیند، سرخپوش را آگاه کند تا ایشان را
~~هزیمت کند. پس، وی را بیرون آورد و بر پشت وی نشیند.
# گویند جماعتی بچه فیلی را بکشتند و گوشت وی بخوردند. یکی گفت «من نخورم- که
~~حرام دارم.»
# ایشان بر سر کوهی فرو آمدند و بخفتند.
~~مادر فیل از پس ایشان بیامد. همه را خفته دید. همه را هلاک کرد و وی را نکرد - که
~~بوی گوشت از وی نمی شنید.

PageV01P264

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0265.png)

~~بازرگانی گوید که در بیشهای، فیلی را دیدم افتاده و دیگر فیلان بر سر وی آمده و
~~نمی توانستند که وی را بردارند. خروش میکردند تا وی بمرد.
~~گفتم «پا کا خدایا! هیکلی به این عظمت آفریند که برنتواند خاست، چون بیفتد!»
~~عمر فیل چهارصد سال بود. و هر چه درازدندان بود، دراز عمر بود. هفت ارش بالای
~~وی بود. قیمت وی هزار دینار باشد. پس هرگه یک آرش بیفزاید، هزار دینار دیگر در
~~قیمتش افزاید. چون به پانزده ارش رسید، فحل بود و زیادت از این نگردد.
~~قاقم جانوریست کوچک تر از گربه. سپید باشد به غایت، مگر دنبال که سیاه بود.
~~به لطافت حواصل است. در جایی بود که سردسیر بود و از ظلمات بیرون آید، همچون
~~سمور. (اما سمور سیاه بود و عزیزتر. و هر دو از ظلمات ms278 آیند - به مدتی دراز، چند عدد.)
~~و قاقم را وقتی گیرند که برف باریده بود. قاقم سر در برف برد، خاشاکی جوید که
~~خورد و دنبال بیرون بود -سیاه. صیاد میرود و او را میگیرد، چندان که باشد، و همه را
~~به آسانی بردارد. پوست وی گرم دارد و آب پشت افزاید.
~~کبش شوکتی دارد و به وی مثل زنند.
~~و پیغامبر گفت «به خواب دیدم که من بر کبشی نشسته بودم. تأویل کردم که سیدی
~~را بکشم»
~~تا روز احد، ابی ابن خلف به جنگ آمد و مبارزت خواست. پیغامبر قصد وی کرد.
~~یاران منع کردند و گفتند «دشمنی منکر است و شجاع. پیش مروا»
~~پیغامبر نشنید. به جنگ وی آمد.
~~أبی ابن خلف گفت «چندین سال است که من این اسپ را شکر دادم و کنجید تا تو را
~~بکشم.»
~~پیغامبر گفت «انا اقتلک علیه.»
~~ابی ابن خلف بازگردید و با اهل خویش گفت «بدرود باشید که کار من به آخر رسید
~~-که محمد هرگز دروغ نگوید و امروز با من گفت که تو را بکشم.»
~~بازگردید و پیغامبر را گفت «شمشیر تو به من ده تا یبینم!»
# 263

PageV01P265

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0266.png)

# پیغامبر شمشیر به وی داد.
~~ابی ابن خلف گفت «عقل تو چنین است که شمشیر به خصم دهی؟»
~~پیغامبر گفت «شوم داشتم که دست تو تهی بازگردانم.»
~~وی تیغ را بازداد. پیغامبر زخمی برابی ابن خلف زد، مرد و اسپ را به دونیم کرد.
~~مقصود از این آن است که کبش در خواب ملک بود.
~~و مورچه پیرامن پشم قوچ نگردد. اگر گوش گوسفند را به ریسمان دربندند که از پشم
~~قوچ تافته بود، تابع وی گردد.
# کرگدن جانوریست عظیم. در اقلیمی که وی بود، سه باشد یا چهار. مادهی وی به
~~عمری یک بچه آرد. و باشد که بچه را بخورد. و چند سال بچه در شکم وی بماند. چون
~~بزاد، دندانها و سرو و سنب ms279 سخت و محکم کرده بود. اگر بچه از مادر گریزد، بماند و اگر
~~نه، وی را بلیسد و زبانی تیز دارد، وی را بکشد. و کرگدن مست گردد، از بانگ وی آدمی
~~بمیرد. بچه در شکم مادر سر از فرج مادر بیرون کند و مادرش طعام میدهد و به جای باز
~~میشود. چون از رحم به تنگ آید، بیرون شود. و عجب آن است که بچه را بلیسد تا
~~مجروح شود و بمیرد. آن گه، روزگار دراز نوحه میکند تا بچهای دیگر بزاید. و در شکم
~~مادر، سرگین نیفکند.
# جانوریست مهلک. به بهایم ماند، به سنب و سرو و دنبال گاو. و به سباع ماند - که
~~دست و پای شیر دارد و گردن اسپ و یک سروی محکم از پیشانی برآمده. عوام گویند
~~که فیل را به سرو بردارد. دروغ است. اما با فیل عداوتی دارد، جنگ کند. سرویی دارد
~~معقف، در پشت فیل آویزد، همچنان بماند تا هر دو هلاک شوند.
~~و کرگدن از عمران دور باشد و حدث وی سوزنده است. گویند کرگدن میپرید،
~~حدث وی بر شخصی آمد. از آنجا استخوانهای وی بر گرفتند.
~~و شگفتی این است که چهار قوائم دارد و دو جناح دارد. و این نادر است و عقل قبول
~~نمی کند.
~~و احمد ابن فصلان گوید در پیش ملکی رفتم، سه طیفوریات دیدم چون جزع یمانی،
~~پیش وی. مرا گفت «این از سروی کرگدن کردهاند.»

PageV01P266

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0267.png)

# و از آن رو کمرها کنند، ملوک آن را به بهای گران بخرند.
~~در میان درختهای خلنج گردد، سوار را برباید. بر جزیرهی برطائیل چره کنند،
~~چون گاو. سرویی از وی به بهای عظیم بخرند. سبب آن که از هم باز کنند، صورتی پدید
~~آید در وی از آن آدمی یا شیر یا مرغ یا ماهی. اگر زمین سرو سپید بود، صورت سیاه
~~نماید و اگر اصل سرو سیاه بود، صورت سپید نماید. و در آن ms280 ولایت، آن صورت که بنماید،
~~بر آن حکمها کنند. و در اقلیم چین باشد اندک. و سروهای آن که به عراق آرند و گویند
~~سروی کرگدن است، آن از آن خر مصری بود.
~~اما صید کردن وی مشکل بود، به حکم آن که بانگ وی قاتل بود. پس، کنیزک
~~دوشیزه بر آن ناحیت برند که وی باشد و آنجا بنشانند. چون کرگدن وی را بیند و بوی
~~دوشیزه شنود، غش یابد و بیفتد. و در آن صحرا اگر یکی بود و اگر بیش، آنجا بیفتد.
~~صیاد کمین کرده باشد، وی را بکشد.
# آفریدگار چنین جانور قوی را مسخر گرداند از آن دختر ضعیف.
# کفتار سبعی ست بد. به تازی «ضبع» خولنندشوکتی دارد در شب. و از نتاج خوک و
~~گرگ است. مردار گندیده خورد] چونیر آدمی ظفر یافت، با وی زناکند) زیر پای آدمی
~~بلیسد تا ریش کند، نتواند رفتن! با وی جماع کند و آن گه وی را بخورد. آدمی را بکشد،
~~چوض بیاماسد، ذکر آدمی برخیزد، گفتار ماده بیاید با وی زناکند، آن گه وی را بخورد.
~~رجانور شوم و زانی ست.
~~* گویند معاویه ابن ابی سفیان خلوت کرد با زنی خراسانی. کنیزکی دیگر را بدید، وی
~~را بگذاشت. خراسانی را سخت آمد.
# روزی، معاویه گفت «شیر را به پارسی چه گویند؟»
# خراسانی گفت ««کفتار خوانند.»
# گفت ««انا کفتار.»
# خراسانی گفت «راست گویی.»)
# پس، معاویه را گفتند «گفتار ضبع باشد.»
# گفت «کفتار با مردار زنا کند.»

PageV01P267

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0268.png)

~~بدان که کفتار قوتی دارد که اگر شیر در سولاخ وی رود، وی را بزند، مگر که سولاخ
~~بپوشد و نگذارد که روشنایی بیند. و اگر ذرهای ضیا بیند، مرد را بدرد. اما چون تاریک
~~بود، کفتار را ببندند و بیرون کشند.
# گویند کفتار ممسوخ است، چون بوزینه. و کفتار با گرگ زنا کند، عسبار و سمع بزاید.
~~کفتار «عرجا» بود، گرگ «اقزل» بود. (گرگ و سگ جماع کنند، بچهی ms281 ایشان «دیسم».)
~~و از سباع، هیچ را موی به این درازی نبود که کفتار را
# بعضی گویند که گوشت وی حلال است - که ناب ندارد. و اگر پیه کفتار در سگ
~~مالند، دیوانه شود. گفتار در سگ نگرد و سگ بر بام بود، کفتار با وی میگردد تا سایهی
~~سگ برزمین افتد، کفتار پای بر سایهی سگ نهد، سگ به روی در آید؛ و اگر دو گوش
~~( کفتار بر مرد بندند، در چشم زنان نیکو نماید) هر که زبان کفتار با خود دارد، سگ از وی
~~گریزد. کفتار به تک چنان دود که اگر بر درخت آید، بیفکند. اگر شتری بر وی بندند،
~~بکشد. اگر از پوست کفتار انبانی کنند و تخم را در آن کنند و بکارند، هرگز ملخ گرد آن
~~کشته نگردد. اگردانگی زهرهی کفتار به زنی نابه کار دهند، هرگز زنا نکند. اگر مخنتی فرج
~~کفتار در خود مالد، مخنثی از وی برود. اگر موی کفتار برکنند از تنش و خرد کنند، بر دبر
~~هر کسی که مالند، مخنث شود.
~~گویند که کفتار سالی نر بود، سالی ماده. کفتار از چوب انگور ترسد. قوت کفتار به
~~شب بود. چون بیمار شود، سگ بچه را بخورد، نیک شود.
# گاو جانوریست مبارک. به تازی «ثور» گویند. به هندی «سومی» گویند. قوام عالم
~~به وی است - که حرث کند.
# در بنی اسرائیل، مردی کشته شد. آفریدگار وحی کرد به موسا که «بعضی از اندام
~~گاوی بر آن کشته زن تا زنده شود!»
# گاوی را بکشتند و زبان وی بر کشته زدند، زنده شد و گفت مرا فلان کشت و بمرد.
# و این نوعی ست از شرف گاو بر دیگر حیوانات.
# و گاو را چون زبان ببرند، بمیرد، به حکم آن که علف به زبان کند از زمین - که
~~دندانش به آن نرسد. و حیات گاو در زبان است.

PageV01P268

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0269.png)

# پادشاهی صد مرد را بفرستاد به ولایت پادشاهی تا همهی ms282 گاوان را زبان میبریدند.
~~همه بمردند، حرث منقطع شد، ولایت خراب گشت.
# و برزیگران جملهی چهارپا را نگه دارند، از خر و گوسفند و استر و شتر، مگرگاو را
~~- که ایمن باشند که هیچ سبع قصد گاو نیارد کرد.
# و از بعضی بازرگانان شنیدم که شیری قصد کاروان کرد. مردم درماندند. گفتند «شیر
~~گرسنه است.» گاوی را به در کردند و شخصی را گفتند که گاو را به راه شیر برد و آنجا فرو
~~بندد تا وی را بخورد و از راه برخیزد.
# گاو را آنجا دربست. شیر قصد گاو کرد. گاو سرو بر شیر زد و شیر را در پهلوی
~~صخرهای افکند و پیشانی در وی انداخت و همچنان نگه میداشت تا روز دیگر کاروان
~~به آنجا رسید.
# گاو را دور کردند. شیر مرده به زیر افتاد.
# معتصم گاومیشی با شیری در جنگ افکند. گاو به هزیمت شد. شیر دنبال گاو برفت.
# ماده گاوی میآمد. قصد شیر کرد و شیر را بیفکند و در زیر سرو گرفت و در زمین
~~دوسانید. آن گه رفت که شیر مرده بود.
~~و بدان که گاو بیست و هشت دندان دارد. به نه ماه بچه زاید. ماده منقاد نر دشخوار
~~شود - که ذکری سخت دارد. چون از پشت ماده به زیر آید از راستسامان، بچه نر بود.
~~اگراز چپ آید، بچه ماده بود. بانگ ماده قوی تر از نر بود. بیست سال عمر وی بود. تخمی
~~که افشانند اگر بر سروی وی افتد به اتفاق، نروید. همهی سروها مجوف بود، مگر سروی
~~گاو. عداوت میان شیر و فیل و گاو همیشه بود. و اسپ آبی با نهنگ و مار با سام ابرص و
~~گربه با موش و گرگ با گوسفند عداوتی طبیعی دارند و گاومیش از پشه گریزد، چنان که
~~فیل از گربه.
# و من دیدم که شیری میآمد، زنجیر در گردن بسته. ناگاه، اسپکرهای را نظر بر
~~شیر آمد. اسپ بترسید و ms283 بانگی بزد و دستها در بالا کرد و بیفتاد و در خاک
~~بگردید.
# و شیر را بکشیدند. به آن نزدیکی، مرغی بچه را برآورده بود. مادر بچگان شیر را

PageV01P269

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0270.png)

~~بدید. جناحها بگشود و در شیر جست و منقار در روی شیر زد. و شیر از آن مرغ ضعیف
~~برمید و زنجیر بکشید و آهنگ گریختن کرد و به رنجی، شیرداران وی را بداشتند.
~~مقصود آن که هر حیوانی که بچه دارد، دلیرتر و جسورتر بود.
# و بدان که آفریدگار در دل گاو عصبی آفریده است مانند استخوان. و گاو را آن قوت
~~از آن است. و هر جانوری که خصی بود، القاح نکند، مگر گاو خصی که ماده را آبستن
~~کند، از فرط قوت. و هر حیوانی که احدب بود به قوت باشد. و حدب گاو بر قفا بود و
~~حدب شتر بر پشت بود و حدب گوسفند بر کفل بود و لاک پشت همه تن حدب بود.
# اما گاو را ندانم که اهل یونان و هند چرا پرستند، با کیاست و عقل ایشان. و در هند،
~~هر که چوبی بر گاو زند، گردنش بزنند. و گویند شخصی که نام وی پشوتن است بیرون
~~آید و ملک عالم بگیرد، بر گاوی نشسته سروها دراز، و خلق با وی بود همه پوست یوز
~~پوشیده. و گویند چون آدمی گاو را سجود کرد، گاو از آن خجالت سر فرو افکند، سر بر
~~آسمان نداشت.
~~و در خبر است چون آدم به زمین آمد، جبرئیل وی را جفتی گاو آورد که به آن حرث
~~کند. گاو درخت انگور به دندان بکند، آدم مشتی بر دهان وی زد، دندان گاو کوتاه شد. تا
~~هیچ گیاه نتواند کندن به دندان، مگر به زبان. پس گاو بگریست. از آب چشم وی
~~گاورس برست.
# جبرئیل آدم را گفت «از نبهر درخت انگور دلتنگ شدی؟ دل تنگ مکن - که
~~بازروید.»
# و هر سال سرش ببرند تا ms284 بهتر بازآید.
# مغز گاو اگر در شکر بسایند و سوداوی را دهند، سود دارد. اگر مغز گاو در اندام
~~مالند، سباع از وی بگریزند. سرگین گاو اگر در خانه بسوزانند، پشه بگریزد. اگر بر ثولول
~~کنند، برود. اگر بینی گاو به روغن گل بیندایند، گاو دیوانه شود. اگر جیوه در گوش گاو
~~افکنند، حالی بمیرد. اگر به بول گاو سر بشورد، خرازه ببرد. اگر گاو دیوانه را در درخت
~~آنجیل بندند، ساکن گردد. اگر کعب گاو به آب بجوشانند چندبار و آن استخوان را بسایند
~~و به آب گرم روی به آن بشورند، روی را جلادهد. و ملوکان آن را به کار دارند و بر سانه

PageV01P270

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0271.png)

~~بسایند و در حقهی سیمین دارند. و اگر خایهی گاو خشک کنند و بسایند و در عصیر
~~کنند و بازخورند، اقامالذکر. و اگر هر روز یک درم سنگ در پنج درم سنگ شیرهی انگور
~~کنند و بازخورند، طحال را بگدازد. و اگر ذکر گاو سرخ خشک کنند و درمسنگی در
~~طعام کنند و بخورند، به جای ماهی سقنقور بود. شیر گاو شفا بود از ادویهی قتاله و
~~سمومها که در شرابها بود. سرگین گاو با سرکه بر سر کنند، صداع ببرد و اگر بر زخم
~~کنند از آن کژدم، ساکن شود و اگر به دست و پا سرما رسیده بود بر آن مالند، نافع بود. اگر
~~به زیت بجوشانند، بر پیکان نهند، از زخم برون آورد. چون دود کنند، یخلص منالموت.
~~بول گاو کلفه و پیسی ببرد. سنب گاو اگر بسوزانند و بر شولم و غله کنند، سود دارد. اگربا
~~شیره بر خنازیر کنند، تحلیل کند.
# گاو آبی جانوریست عظیم و هولی دارد. و اول که بچه بزاید، سرخ بود، خال خال.
~~آن گه خالها پنهان شود، شکم وی سپید بماند. و به زنگبار، گاوی بود سرخ و نقطههای
~~سپید و دنبال چون آهو. گوشت گاو آبی ترش بود، چون سرکه. و ms285 گاو بود چندان که
~~قلعهای و از دو بینی وی در شب آتش رود و بر هر چه آید، بسوزد. و سبب آن است که
~~دم به قوت زند، از شدت نفخ ملتهب گردد.
# گویند ملکمهراج یک بار به دریای برطائیل رسید. هر شب، آتشی دید بر لب دریا.
~~دانایی را پرسید از آن. گفت «آن گاو آبی است، در شب به در آید، دنبال بر رانهای خود
~~میزند و بر زمین و آتش از آن میدرفشد و به روشنایی آن، گیا میخورد. چون وقت
~~صبح بود، با دریا شود.»)
~~و همیشه دور بود از عمران. بر پشت و بر زانوی وی موی بسیار بود و از آن پرچمها
~~کنند. و البته نخسپد. در دماغش کرمی بود، وی را بیدار دارد. و اگر بخسپد، غرق شود. و
# گاو کوهی هر سال سرو بیفکند و گاو اهلی نیفکند. و گاو کوهی چون سرو
~~بیفکند، در غاری رود و بیرون نیاید: داند که سلاح ندارد. چون سرو برآورد، در آفتاب
~~دارد تا سخت شود. و گاو کوهی مار خورد. چون تبش زهر به وی رسد، آب از دیدهی

PageV01P271

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0272.png)

~~وی بیرون آید و در کنار چشم منعقد گردد. آن پازهری نیکو بود. و گاو چون مار خورد،
~~به طلب سرطان رود و بخورد تا دفع سم کند. و سرطان لدیغ را سود دارد. و گاو کوهی را
~~بکشند، در حلق وی سرهای ماران بینند به دندان درآویخته - که دندان مار معقف بود:
~~تن مار هضم شود که به معدهی گاو نزدیک بود و سر نشود. و گاو تشنه گردد که مار
~~خورده بود، گرد آب گردد و نیارد خوردن - که اگر بازخورد، سم را به عروق رسانآد و
~~هلاک شود. مار از گاو گریزد. گاو آب برکشد و در دهان پرکند و در سولاخ مار ریزد تا
~~مار بیرون آید و مار را بخورد از دنبال.
~~و در ولایت زابج بسیار ms286 بود. گاو کوهی آواز غنا دوست دارد. چون گوشت راست
~~دارد، شنود، چون فرو افکند، نشنود. و ماده گاو که بزاید، بچهدان را بخورد. و از این
~~سبب، پوست علت نفاس را سود دارد.
# گربه جانوریست لطیف و پاک و آلوف. دست و رو شوید و لیسد، بر شکل نمل.
~~چون دست بر سر وی مالند، زمزمه زند، مانند دعا. خانه پاک دارد. حشرات خورد، مار
~~را بکشد. در برابر مار استد و سبلتها دراز کند و در چشم مار میزند. چون چشم برهم
~~زند، چنگ بر سر مار زند. به دو چنگ که در سر مار زند، بمیرد. دشمن موش است. و
~~ضرر موش بر بنی آدم بیش از ضرر مار است.
# در بنی اسرائیل، تابوتی بود و سکینهای در آن بود و سر وی به سر گربه ماند. و از آن
~~تابوت بادی جستی. به هر مصاف که بردندی، نصرت بودی. آن را ملائکه آوردندی.
# مقصود از این که سر وی سر گربه بود.
# گویند به چین گربه نباشد و موش غلبه دارد.
# حکیمی ملک چین را گفت «من طلسمی سازم تا موش از ولایت چین بگریزد.»
# ملک گفت «لاجرم، حکمت را پیش من موقعی بود و تابع حکنا گردم.»
# حکیم گفت «به شرط آن که کس نخندد، زیرا که حکمت من تباه گردد.»
# بر این شرط کردند.
# حکیم طبلی بساخت از پوست گربه و از پیه خارپشت شمعها ساخت و برافروخت و
~~آن طبل را بزد.

PageV01P272

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0273.png)

# موشان از خانهها می گریختند. موشی لنگ به زاری میدوید. یکی بخندید. آنحکت
~~وی باطل شد.
~~و به چین، موش چنان غلبه دارد که نان دشخوار توانند خوردن. و گربه آنجا تواند
~~نکند.
# در کوههای توس، گربهای بود چندان که خری. و گویند از هزار سال باز حیوانی
~~آنجاست و چون گربه مار خورد و در کهفست. وقتی، نیمی برون آید و مردم وی را
~~ببینند.
# گربه حدث را ms287 دفن میکند و آن نوعیست از پاکی، تا بوی آن موش نشنود که
~~بگریزد. و گربه را سهمیست در دل موش. چون گربه را بدید، گریختن فراموش کند و
~~باشد که از بیم وی جان بدهد. اگر موش بر سقف خانه برود، گربه از قفا بازافتد و دستها
~~بجنباند و بانگ کند، موش درافتد.
# گربه عطسه زند و تثاؤب کند و بینی دمد، بچه را لیسد، مار و نبات خورد، فیل از وی
~~گریزد، دزدی کند، نطعها و زیلوها شکافد، بانگ دارد، کوزهها ریزد. وقت هیجان
~~رسوایی کند. و این علت خوک و خر و گربه را بود. (و زنگیان را این علت بود، خاصه که
~~خمر خورد، پردهی وی دریده شود و کس را منع نکند.) گربه هر چه خورد، از راست و
~~چپ نگرد، پندارد که کسی درخواهد ربودن. هر جا که چنگ در زند، خراب کند.
# سندی ابن شاهک گوید گربه فروشی گربهای را بگرفت و در خنب کرد و سر وی
~~استوار کرد و خنب را میگردانید تا گربه را چشم تاریک شد. آن گه، وی را با کبوتری در
~~قفس کرد.
~~چون خریدار بدید، عجب ماند و بخرید، زیرا که گربه عدوی کبوتر بود و گربه که
~~کبوتر نگیرد، عزیز بود.
# چون گربه ساکن گشت، کبوتر را بخورد.
# گربه در خواب بیماری بود و دزد. اگر وحشی بود، شیر باشد، زیرا که گربه را از شیر
~~آفریدهاند.
~~چون طوفان نوح بود، جانوران را در کشتی آورد. خوک راگوش بمالید، خون بچکید،
# 271

PageV01P273

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0274.png)

~~از آن موش را بیافرید. گوش شیر بمالید، خون بچکید، گربه را از آن بیافرید. موش کشتی
~~را سولاخ میکرد، گربه وی را بگرفت.
~~چنان که شیر حریص باشد بر خوردن خوک، گربه حریص باشد بر خوردن موش.
~~رومیان گویند گوشت گربه عمر افزاید. اگر گربه بانگ بسیار کند، گوش وی را چرب
~~کنند، بانگ نکند. اگر پنج درم سنگ خون ms288 گوش گربهی خلنج با غالیه بیامیزد، آن که آن
~~را استعمال کند محبوب بود. اگر خایهی گربه خشک کنند و بسایند و به خود درمالند، زن
~~وی به هیچ مرد رغبت نکند، جز به وی.
# اما آن چیزها که وحشی بود و غیر وحشی، گربه بود و آهو و خوک. آن که وحشی
~~نبود، سگ بود. آن که وحشی خالص بود، گرگ و شیر و پلنگ بود. در حدود یمن و
~~حبشه، گربهایست چند گوسفندی. وی را در قفس کنند آهنین و هر دو خایهی وی
~~بیرون کشند و دربندند. و گربه را میزنند تا وی عرق میکند و آن عرق از وی میسترند
~~و آن را «زباد» گویند. بوی وی مقابل مشک بود.
# گرگ سبعیست شوم و جسور و شوخ و نفور. و دندان بر استخوان نهد، بشکند. و
~~آواز وی نشنوند از تیزی وی.
# گویند سوذانی قناص جبلی - پسر حلیمه، دایهی رسول - شخصی بود داهی. گرگی
~~را آموخته بود تا از سی فرسنگ بازآمدی و از بهر وی آهو گرفتی. و شیری را آموخته
~~بود از بهر وی خرگور گرفتی.
~~گرگ طبع سگ دارد. احمد ابن مثنا گوید در بیابان، گرگی عظیم قصد من کرد و
~~پیرامن من میگردید، تا چشم من تاریک شد. ناامید شدم. ناگه، گرگی ماده را بدید.
~~قصد وی کرد. هر دو به هم درگرفتند، چون سگ.
# من شمشیر برگرفتم و هر دو را هلاک کردم.
~~و اگر گرگ پای بر عنصل نهد، از هوش برود. اگر گرگ در مرد نگرد پیش از آن که
~~مرد در وی نگرد، مرد بانگ نتواند کرد. اگر اول مرد درنگرد، گرگ سست شود. گرگ از

PageV01P274

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0275.png)

~~عنصل ترسد. و جانوران معادی بعد از مرگ اعضای ایشان در یکدیگر جهد: چنان که
~~رودهی گرگ و گوسفند و دندان گربه و استخوان موش چون به هم بازنهند، بر یکدیگر
~~زنند. اگر یک چراغ روغن شیر و یک چراغ ms289 روغن گرگ جداجدا بنهند، بههم نزدیک
~~شوند. و اگر از پوست گرگ کمری بسازند، هر که بر میان بندد، دلیر شود. و اگر از پوست
~~گرگ دفی سازند و بزنند، همهی دفها بدرد. اگر پوست گرگ به زه کمان کنند و بکشند، دگر
~~زههای کمان ها بگسلد. و اگر گرگ را بکشند، یک چشم فراز کند. اگر از آن دو نگین
~~سازند، آن که باز بود خواب ببرد و آن که فراز بود، خواب آرد. دنبال گرگ در گوش
~~نهند، مستی و سستی برد. هرگه گرگ بیمار شود، خاک بخورد، نیک شود. هر چه بخورد، در
~~معدهی وی هضم شود، مگر ناخن آدمی. گرگی را بکشتند، در سینهی وی ناخنها بود.
~~گرگ دیوانه شود، چون سگ. و سالی بود آن را «عام الذئاب» گفتند- که گرگ آدمی را
~~میخورد.
# روباه چون بچه کند، عنصل در آشیان نهد، از بیم گرگ. گرگان چون جمع شوند،
~~دایرهای باشند، از یکدیگر ایمن نباشند. ماده دلیر تر بود. چون یکی درماند، بانگ زند،
~~دیگر گرگان را بخواند. چون یکی بیمار شد یا مجروح، وی را بخورند. هیچ بوی نشنود.
~~بانگ زند تا سگ بشنود، قصد آن جانب کند، گرگ از جانبی دیگر در گله آید و
~~گوسفندان را برد. چون گرگی بینند، جهد باید کرد که بر دست چپ تو باشد که «سانح»
~~خوانند و اگر برابر بود یا بر راست، «بارح» باشد و نیرو کند. گرگ زنخ شتر بگیرد و زبان
~~به آن می آرد تا چون قوارهای از آن برگیرد - و زبانش تیزتر از تیغ بود - و خونش
~~بازخورد. طوطک با گرگ دوستی دارد.
# و قضیب گرگ و روباه استخوان باشد. گرگ جماع بر سر قله کند که کسی به وی
~~نرسد، زیرا که عاجز گردد از تعلیق. گرگ مادهی آبستن چهل روز ناپیدا شود. و از این
~~است که از گرگ آبستن نشان ندادند. پس اگر به دست آید، شکمش خالی بود ms290 از طعام.
# این مقدار کفایت بود.
# بدان که آفریدگار گوسفند را بیافرید و در وی منافع بسیار کرد و برکاتی عظیم. و
~~هرچند که وی را بیش کشند، بیش آید. و شکلی لطیف است و آلوف بود و بی شر و عاجز
~~و هیچ شر از خود باز نتواند داشت، تا از موش و مرغ بترسد و به جای رحمت است.

PageV01P275

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0276.png)

~~گوشتش می خورند و پوستش میکنند، شیرش می آشامند، پشمش میبرند، سرگینش
~~میفروشند. چندان که آدمی را از وی راحت بیش است، وی را از آدمی جفا بیش است.
~~گویند قصابی توبه کرد از پیشهی خود. گفتند «سبب چه بود؟»)
~~گفت گوسفندان را در خانه کردم و کارد آنجا بنهادم و به شغلی برفتم. چون بازآمدم،
~~کارد طلب کردم، نیافتم.
~~زنی از غرفه نگه کرد. مرا گفت «چه میطلبی؟»
~~گفتم «کارد.»
~~گفت «گوسفندی به دندان برگرفت و در آن سولاخ پنهان کرد.»
~~چون بدیدم، چنان بود که آن زن گفته بود.
~~من از این سبب توبه کردم.
~~پیغامبر نهی کرد که پسر را به قصابی نفرستند، زیرا که قصاب سخت دل باشد. و قصاب
~~را چون به خواب بینند، ملک الموت بود. و اغلب سلاخان و قصابان درویش باشند.
~~مقصود آن است که اگرچه گوسفند حلال است، قتل کردن منکر است. و ترسایان نه
~~گوسفند کشند و نه بخورند و گوشت را از قصاب نخرند و مذهب ایشان است که هر که
~~قتل کند و گوشت حیوان خورد، جان وی را به عالم علوی راه ندهند.
~~و گوسفند چون گشن گیرد و باران آید، گشن نپذیرد. و چون باد جنوب آید، برهی
~~ماده آید. و اگر قلقند را بسایند به سرکه و در حظیره بریزند، قردمان در گوسفند نیفتد.
~~اگر خاکستر پشم بر جراحت کنند، خون بازاستد و رعاف را بازبندد.
~~موش را به تازی «فاره» گویند. جانوریست خسیس و موذی. هر چه بخورد، بول
~~و حدث ms291 بر آن کند، آن گه بخورد. هر که را چشم بر وی آید، درهم جهد.
~~گویند ماری عظیم در سرایی رفت. سلیمان آزرق را بخواندند. وی را بگرفت و بر
~~بالای سر بگردانید و بر زمین زد.
~~موشی از گلوی مار به در جست. سلیمان از آن موش بترسید و بگریخت.
~~مردم عجب داشتند که «سلیمان چنان ماری را بکشد و از چنین موشی بگریزد؟»

PageV01P276

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0277.png)

# موش دزد بود، زر و سیم برد. و اصحاب فراست را در قرض الفار نظرهای عظیم بود.
~~و در آکتاف و در خطهای دست. موش پلید است، تا به حدی که سگ همهی پلیدیها
~~بخورد و موش را نخورد. موش خانه خراب کند، فتیله را بکشد و آتش در خانه زند،
~~دفترها و قبالهها درد، در چاه افتد و مردم را در کارهای معظم افکند. اگر خفتهای را
~~بگزد، بکشد. و سبب هلاک اصحاب جنتین بود: مصنع ایشان سولاخ کرد تا آب در بن
~~دو بستان افتاد و خراب کرد.
# اگر کسی خواهد که جنگ کردن موش بیند، دو جرذ را بگیرد و ریسمانی در پای
~~یکدیگر بندد: میان هر دو حربی رود عجب.
# موش در خواب فاسق بود و زن. و چون بسیاربود، شبو روز بود که عمر را پی میزنند.
# به حدود فاطو، آبیست از گل وی موش خیزد. یکی حکایت کرد که موش دیدم به فاطو
~~نیمهی بالای وی گوشت و نیمهی زیر گل. و یکی گوید ماری دیدم نیمهی وی سنگ
~~بود. و در چشمهی نوشادر، موشی بود، از آنجا به در آید سرخ و به دو پا بایستد تا باد بر
~~وی جهد، سپید گردد. و دگربار در آتش رود، سرخ گردد. و ارسطاطالیس گوید هر جا
~~که آتش بود و سوزند، موش آنجا بسیار بود.
# در حدود قهستان، موشی باشد بزرگ، قصد نهرها کند. و در پهلوی آن سولاخ کند تا
~~آب از آن سولاخ فرود آید ms292 و وی در زیر آن به دو پای بایستد تا بر سر وی آب میریزد.
~~و این همه شگفت است.
~~یامور حیوانی ست نفور و گریزنده دو سرودارد مانند اره، به آن چوب توان بریدن. 7
~~چون تشنه شود، به آب فرات بازآید و بازخورد. و در بیشه و مرغزار آید و نشاط میکند
~~و میجهد، سروهاش به درخت در گیرد و بیرون نتواند آمدن و آن سرو - سلاح وی -
~~بر وی وبال گردد.
# یربوع موشیست بزرگ و مکروه. غله دزدد. و مهتر ایشان بر بالایی رود تا ایشان
~~غله میبرند. چون دشمنی بیند، بانگ زند تا ایشان بگریزند.

PageV01P277

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0278.png)

~~پنداری که از قبایل ترک است. همهی حیوانات وی را دوست دارند و بوی وی را نیز. و
~~بسیار خسپد. از همهی جانوران، نر دلیرتر بود، مگر یوز و شیر و گرگ که ماده دلیرتر
~~بود. پدر یوز پلنگ بوده است و مادرش شیر بوده است: یوز از میان هر دو بیرون آمده
~~است. چنان که زرافه پدر وی پلنگ بود و مادر وی شتر.
# یوز آواز خوش دوست دارد. وی را چهار پستان بود و گربه را هشت پستان بود و
~~سگ را بسیار بود. یوز بانگ گربه کند. یوز با خرس گشنی کند، سبعی بزاید که مردم
~~گیرد. گاو کوهی بگیرد، خونش میخورد. چون شیر را بدید، به وی بگذارد.
# صیاد یوز بزرگ گیرد، دوستتر دارد که بچهای که لجوج بود. و هیچ جانور به گرانی
~~یوز نبود. یوز از بهر هوا هر سال از ولایتی به ولایتی رود و به آن هیجان بازآید. صیاد بر
~~آن ره چاهها سازد و سرش بپوشد تا در آن آید. گیاهی هست آن را «خانق الفهود»
~~خوانند، چون بخورد، رنجور شود. پس، پلیدی آدم بخورد، خلاص یابد.
# ایوز صید را بگیرد، زبانش خورد.
# من شخصی را دیدم لال با خواهری و میان ایشان خصومتی بود. پرسیدم که «سبب
~~گنگی شما ms293 چیست؟»
# نمودند که «ما دو برادر دیگر داریم، هر دو لال.»
# و گفتند که ایشان را پدری بود یوزدار. هر صیدی که بگرفتی، زبانش ببریدی و
~~در دهان یوز نهادی تا بخوردی. آفریدگار وی را چهار فرزند بداد، همه گنگ و
~~لال.
# یوز ددی متکبر بود. ردیف سواران شود. کمین سازد. از دنبال صید چنان رود که
~~شهاب از پس دیو.
~~جانوری ست به حدود تبت، هر سال یک بار بیرون آید به وقت معلوم و نافهها
~~بیفکند. و وی را دردی بود مانند دمامیل. بر صخرهها میمالد تا روان شود. خشک
~~گردد بر صخرهای، آن را بگیرند. مشکی بود به غایت نیکو، بهتر از نافه بود. و باشد که
~~وی را بگیرند و بکشند و نافه ببرند. و اهل تبت هر نافهای که بر ملک کسی دیگر بود

PageV01P278

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0279.png)

~~تعرض به وی نکنند، تا مالک وی برگیرد. و گوشت این جانور تلخ بود، مانند صبر، و
~~همه اندام وی روغن بود. سنبل خورد و بهمن و گیاهی که آن را «هند که» خوانند. و این
~~دابه از زمین تبت رحلت کند، به زمین هندوستان آید و چراکند و بهمن و سنبل خورد و
~~بازگردد. نافه را به تبت بیفکند.
# و نافه را که آورند، در کاروان، خون از بینیها بگشاید. و بنتوان آوردن. و اگرچه
~~وی را بپوشانند که بوی عظیم کند و مردم و چهارپا را تباه کند. پس طریق آوردن آن
~~آن است که نافهها را در جوالی مینهند و آفسنتین را در سر آن نهند تا بوی آن
~~بازدارد. و مشک را در آن ولایت بویی بود موذی، مضر - بهغایت. چون از بلاد کفر
~~بیرون آورند، تا کاشغر، آواز بانگ نماز شنوند، بوی وی معتدل شود و ضرر کمتر
~~شود.
~~بر لب دریای محیط، دابهایست به شب از آب برآید، زرد مانند شمع افروزد،
~~چندان که آهویی. پس تن خود را بر سنگ میمالد تا ms294 موی خود را همه بریزاند و با
~~دریا شود. آن پشم وی بردارند، از آن جامه بافند. چون آتش درفشد و کس از زر
~~سرخ نشناسد. و بوی نیکوتر از مشک تبت میدمد. جامهای از آن هزار دینار قیمت
~~دارد.
# و به حدود مکران، دابهایست دو چشم دارد مانند دو شعله. از وی هیچ جانور
~~نرهد. تا به حدی که حیوانات آن ناحیه از چراغ و شعلهها گریزند و پندارند که چشم آن
~~حیوان است.
# دابهایست عظیم در ولایت یونان. پوستی دارد سست، از بسی گونه بگردد: خود را
~~گاهی گاو نماید، گاهی ماهی، گاه اسپ. و آجناس پیش وی آیند و مغرور گردند و ایشان
~~را بخورد. اهل یونان به وی مثل زنند کسی را که وفا ندارد.

PageV01P279

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0280.png)

~~بدان که خدای فریشته آفرید و جنی و پری که به لطافت چنانند که در هوا یکی
~~بی مسافت از اقلیمی به اقلیمی رود و از لطیف در حاسهی چشم آدمی نیاید. آفریدگار
~~دانست که بعضی انکار کنند، مرغان را آفرید که در هوا میروند، بی ماسکهای، از چند
~~گونه: بعضی لطیف و بعضی ثقیلتر. و هر چه لطیفتر، آواز وی لطیف تر: چنان که
~~هزاردستان و شنغار. و هر چه سنگیتر، در آواز وی درشتی بود بیشتر: چنان که
~~طاووس وبط.
# ابوهارون مرغی بزرگ است و به شب آوازها دهد، آدمی را بگریاند و آوازی
~~سخت عجب دارد.
# تا شخصی حکایت کند که لشکری به طلب دشمن رفت. دشمن بگریخت. از پس وی
~~می رفتیم. آواز چنگ و آغانی شنیدیم در میان کوه. پنداشتیم که دشمن است. لشکر در آن
~~صحرا رفت. دو مرغ را دیدند که بپریدند و آواز منقطع شد. مردم گفتند «آواز جنیان
~~بود.» پس از آن، آن آواز برآمد. بدانستند که ابوهارون است.
# باز مرغیست خجسته و رعنا و تند. و هر چه آفریدگار در وجود آورد، نر بزرگتر
~~و تمام تر بود از ms295 ماده، مگر باز که ماده بزرگ تر و خوبتر بود از نر. و در باز نخوتی باشد،
~~چنان که ملوکان را. چشمی دارد، به تکبر نگرد، حدقهی وی زرد باشد. و آن چرخ و
~~بهله سیاه بود. بر سر کوهها و درختهای عادی بود یا بر دست ملوکان نشیند. صید به
~~پای کند. بیدار باشد و زیرک و پخته و خام خوار. وی را از گرد و دود نگه باید داشت.
~~اگر عقاب با وی گشنی کند، چرخ از خایه آرد. اگر چرخ با وی گشنی کند، بهله آرد از
~~خایه. و فی الجمله، مرغی وفادار است که صید گیرد و بازآورد.
# شنیدم که سلطان مسعود نزدیک بهستون بود، تذروی بدید. گفت «کاشکی بازی
~~بودی تا این تذرو را بگرفتی!»

PageV01P280

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0281.png)

~~از تقدیر آفریدگار، بازی درآمد و بر دست وی نشست. آن باز را گرامی داشتی.
~~روزی، به شکار رفت. باز را با خود ببرد. بادی عظیم برآمد. باز آواره شد. سلطان
~~بازگردید _ دلتنگ.
~~بعد از سه روز، سلطان بردر سراپرده بود. باز از بالا درآمد و بر دست سلطان نشست.
~~مقصود آن است که اهتدا دارد و زیرکی و چابکی و وفاداری.
~~و هرچند که سپید تر بود، نیکوتر بود. و هنر وی به سرگین بدانند: چندان که دورتر
~~بیندازد، قیمت وی بیشتر بود.
~~و به چین، مرغیست وی را بشیر گویند. دو گونه بانگ زند: به ارزانی متاع و به
~~گرانی متاع. و مردم چین هر دو آواز وی شناسند. و این معروف است.
~~بط مرغیست ثقیل، عاجز. صیاد آن را به آسانی گیرد. در چنگ باز جان بدهد.
~~صیادی حکایت کرد و گفت صد مرغ آبی بگرفتم. و کدویی بزرگ در آب افکندم تا
~~بر سر آب میرفت و مرغ آبی آن را میدید و با وی الف میگرفت. آن گه، کدو را برگرفتم
~~و زیر وی سولاخ کردم و سر را در کدو کردم ms296 و جای دو چشم را سولاخ کردم و از آن
~~سولاخ نگه میکردم و در آب میرفتم و مرغی را میگرفتم و بالهای وی میشکستم و بر
~~آب میافکندم. پس، جمله برداشتم.
~~بازرگانی حکایت کرد که مرغ آبی را دیدم که به آب فروشد و ماهی برآورد. کلاغی
~~درجست و از وی بربود و مرغ آبی فریاد میکرد.
~~یک بار دیگر، فرو شد، ماهی برآورد. کلاغی درآمد که برباید، مرغ آبی درجست و
~~پای کلاغ بگرفت و به آب فرو شد، تا کلاغ را هلاک کرد و برآمد.
~~بوقلمون مرغیست که بر کوه ایلاول بود. هر لونی که در جهان بود بر پر وی باشد.
~~بامداد به لونی بود، نیمروز به لونی بود. اگر ارزن بخورد، بیهوش شود.
~~بوم مرغیست آن را خجسته ندارند. و بوم در شب رود، چون خفاش و وطواط، و
~~روزی در شب جویند.

PageV01P281

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0282.png)

~~گفتند ««به چند فروشی؟»
~~گفت «بزرگی را به درمی و کوچک را به ده درم.»
~~گفتند «چرا؟»
~~گفت «شومی او تازه است.»
~~و به شب، در بیرانهها نشیند. و با کلاغ عداوت دارد، خایهی وی برباید. و مار و افعی
~~از بوم ترسند. دو خایه بنهد: یکی موی رویاند و یکی بتراشد. و تجربت آن است که از
~~مرغی درآویزند، اگر موی بریزد، تراشنده است. بوم را چون بکشند، چشمی باز کند و
~~ایکی بر هم نهد. چشم وی یکی خواب آرد و یکی سهر. اگر خواهی که بدانی که کدام
~~خواب آرد، در آب افگنند، آن چه بر زبر آید، بی خوابی آرد. وی را دو گوش است. نام
~~وی «بوم» و «هامه» و «صدا» و «جغد». به شب، آوازی کند منکر. اهل جاهلیت گویند
~~ارواح مردگان هامه شود و گرد گور میگردد.
~~مردی از اهل عمان گوید من در سرایی بودم بزرگ و هامهای به آن سرای آمدی به
~~شب. به خواب دیدم که هامهای دیگر بیامد. وی ms297 را گفت «تو کیستی؟»
~~گفت «آنا هامة الولید بن عبدالملک -»
~~چون از خواب درآمدم، دو هامه را دیدم. تاریخ ثبت کردم. آنشب، ولید مرده بود.
~~پیغامبر گفت «ارواح الشهداء فی حواصل طیر خضر-»
~~چون شاید که جان شهدا در حواصل مرغ سبز آید، اگر جان اشقیا در حواصل بوم
~~آید شاید.
~~و فی الجمله، مرغیست مذموم پیش عوام، ولیکن کم ضرر است.
~~آوردهاند که مرغان با سلیمان شکایت کردند که «در میان ما مرغیست نام وی بوم.
~~در آبادانی نیاید، طعام بنی آدم نخورد و گوش دراز دارد، بر بامها نشیند، شیون میکند و بر
~~گورستان ها جایگاه دارد.»
~~سلیمان وی را بخواند و گفت «مرغان از تو شکایت میکنند.»
~~گفت «بلی. در میان ایشان نروم تا از بلای حسد ایشان برهم و طعام بنی آدم نخورم -

PageV01P282

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0283.png)

~~که ناخورده مرا میزنند: چون قوت ایشان خورم، سیلی بیشتر خورم و خواری بیش
~~کشم. دو گوش دراز دارم که شنوم و از شنیدن آفت نیاید و از گفتن آید. و بر بامها شیون
~~میزنم و می گویم که به این قصور غره مشوید- که به تو نگذارند یا تو را در آن نگذارند.
~~و به گورستانها باشم، گویم ای صاحب قصر، صاحب قبر شدی. راست گفتم یا دروغ
~~گفتم؟»
# سلیمان گفت «این مرغ را تعرض مرسانید - که بسیارحکمت است.»
# مقصود آن است که عوام وی را به چشم حقارت بینند و حقیقت وی ندانند.
# تدرو مرغیست لطیف، لونهای غریب دارد. و به قصه راست نیاید، مگر به دیدن.
~~و چشمی دارد به غایت نیکو. و از طاووس آراسته تر بسیار، ولیکن نازک بود و
~~لطیف بود. وی را هیچ جوارح نشسته نتواند گرفتن، مگر در هوا. باز قصد وی کند و
~~سینه بر وی زند تا از درخت برخیزد، پس وی را در هوا بگیرد. به آراستگی وی کس
~~مرغ نبیند. در ولایت مازندران باشد و در بقعههای گرمسیر. مرغیست آن ms298 را
~~«خروهک دری» گویند. منقش مرغیست، چندان که ناخنی از وی هزار رقم و نقشها بر
~~آن بود.
# حبارا «چرز» باشد. مرغیست از جوارح و دشمن صقر است. هرگه صقر وی را
~~دریابد، حبارا بگریزد و بالا گیرد و حدثی کند بر صقر. و در شکم حبارا، سلخی بود لزج.
~~چون بر صقر ریزد، پرهای وی درهم دوسد و عاجز شود. پس حباریات جمع شوند و
~~پرهای صقر برکنند تا هلاک شود. گویند که «سلاحالحباری سلخها.» - چنان که سلاح
~~ظرابی فسا بود و از گند وی جانوران گریزند. و ظرابی در آشیان ضب رود، به یک فسا
~~ضب جان بدهد. مثل زنند که «ناکسان را سلاح زنان سلیطه باشد یا سگ گزنده، چنان
~~که حبارا را سلاح سلخ بود.»
# گویند که حبارا موی بازافکند به یکبار و دیر باز روید و باشد که از غم بمیرد. و وی
~~رنگی نیکو دارد. به بصره وی را بگیرند، در حوصلهی وی حبت الخضرا یابند. و به
~~شوکت از صقر ضعیف تر است، اما به حیله صقر را هلاک کند.

PageV01P283

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0284.png)

~~حواصل مرغ آبی است بزرگ. در بطایح بصره و واسط بود. نه به بلاد ترک بود، نه به
~~بلاد هند. به غایتی سپید و نرم بود. از پوست وی فروها سازند، حرارت نیکو کند. اول
~~چون بچه برآرد، پرهای وی سیاه بود، پس سپید میگردد، مانند شیر. حوصلهای بزرگ
~~دارد، از حشرات و آب پر کند و آن گه برمی آرد و میخورد.
~~خروس مرغیست لطیف و رعنا و اسباب دارد نیکو و تاج دارد و گوشواره و لحیه.
~~و شجاع بود و غیور و نیاک. بسیارماده و سخی بود، دانه را به ماده بخشد. و شب کم
~~خسپد. اوقات را شناسد. طبع وی طبع اضطراب است. در منقار و چنگ وی سمی بود، تا
~~خروسی منقار بر چشم ثمامه ابن ابرش زد، از آن بمرد.
~~یکی خروس داشت جنگی. یکی ms299 گفت «آن را به من فروش!»
~~گفت «وی را بردهاند که با سگی جنگ کند به رهن.»
~~بعد از ساعتی، بازآوردند. به مبلغی بخرید. در خانه برد. به چشم دختری جست، وی
~~راکور کرد.
~~ایاس ابن معاویه خروسی را دید. گفت «این خروس پیر است.»
~~گفت «چه گونه دانی؟»
~~گفت «زیرا که دانه میخورد. و اگر جوان بودی، به ماده دادی.»
~~و خروس نیکوتر از طاووس است، خاصه نبطی. و چون بانگ بر خروس زنند، جواب
~~دهد به جفا و زجر. و هر خانهای که در آن خروسی سپید بکشند، نکبتی برسد. و بچهی
~~مرغ را به منقار در آویزند: اگر ساکن بود، دجاج بود، اگر مضطرب شود، خروس بود.
~~گویند باز خروس را گفت «تو را بپرورند در خانه، چون دست به تو آرند، بجهی و از
~~ایشان گریزی و فریاد داری. و مرا به بزرگی بگیرند، از بهر ایشان صید کنم.»
~~خروس گفت «اگر تو از بازان آن رسوایی دیده بودی که من از خروسان دیدهام، تو
~~از من گریزنده تر بودی.»
~~یعنی خروس با خروس جنگ کند، آن که مغلوب بود، با وی سفاد کند.
~~و شتر همچنین کند: مغلوب مسفود بود.

PageV01P284

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0285.png)

# نصر ابن سیار گوید ترکان گویند «ملوک را شش خصلت باید تا پادشاهی را بشاید.
~~شجاعت خروس، نرمی دجاج، دلیری شیر، حملهی خوک، خیانت گرگ، حیلهی
~~روباه
# بدان که خروس را که در خواب بینند، شخصی عجمی بود. عمر ابن خطاب در خواب
~~دید. تا ابولؤلؤ وی را بکشت. و کاروانی که خروس سپید در آن بود، شیر آنجا نگردد.
~~بانگ وی بیماران را سود دارد: بشارت دهد به آمدن صبح. گویند زنی برهنه خروس سپید
~~به دست گیرد و در دشتی که گیاه سبز بود بگرداند، این گیاه خشک شود. و خروس را
~~خصی کنند، لطیف گردد. و خصی کردن خروس چنان بود که زیر ران تهیگاه وی
~~بشکافند به کارد باریک ms300 و انگشت درکنند از پسش، هر دو خایه بگیرند و ببرند. و یک
~~شبان روز نگه دارند تا نتپد، تا نیکو شود. مرقهی گوشت وی اسهال سود کند. خروس را
~~بدوانند، گوشت وی لطیف شود.
# خطاف مرغ ضعیف است و لطیف. از وی ضرری نرسد. هر سال از هندوستان بیاید
~~به ولایتها و بچه بکند و بردارد و به هندوستان رود، در دریا افتد، هلاک شود و بچه
~~بگذرد. سال دیگر، بچه بیاید و به بحرها بگذرد و بچه را برآرد و بازگردد و هلاک شود.
~~کس متعرض وی نشود - که کوتاه عمر است. و آوازی خوش دارد و در آخر آن، مدهای
~~بازکشد. اگر صدبار بگوید، حرفی زیاده و نقصان نکند. و در بعضی کتب مسطور است که
~~وی «فاتحه» خواند. و کرفس در آشیان نهد- که از مار ترسد و مار از کرفس گریزد. اگر
~~چشم وی برکنند، گیاهی بیارند که آن را «عین الشمس» گویند، به آن بمالد، نیک شود.
~~چشم خطاف بر بازو بندند، تب ساکن کند.
# خفاش شب پره است و وقت غروب ظاهر گردد و پشه گیرد. از ضعف چشم، بوم و
~~خفاش - هر دو - به این ساعت برخیزند. و خفاش بچه را در دهان گیرد و میپرد.
~~وی را منقار نبود، دهان دارد و دندانها دارد تیز. همه روز، در آب باشد. دراز عمر بود،
~~چون کرگس و عقاب و فیل. هرچند که عمرش درازتر بود، به شب دلیر تر بود و چشمش
~~به قوت تر باشد. پس آن که در وقت غروب قرص آفتاب بود، جوانتر بود و آن که در
~~مهتاب بود، پیرتر بود. و خفاش اگر کودکی را بگیرد، نگذارد، تا آواز خر بشنود یا

PageV01P285

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0286.png)

~~بکشندش. آواز خر قاتل خفاش است: از بانگ خر بمیرد. و کرگس از خفاش ترسد.
~~خون خفاش موی بسترد. چشم خفاش اگر برکنند، بازروید. به بست، مرغیست آن را
~~«خفاش» گویند، چندان که گوسفندی. ms301 دو پستان دارد، دو گوش دارد و دهان و دندان
~~دارد و از پستان وی شیر آید.
# واین همه صفت خفاش است.
# دجاج مرغیست پرمنفعت، بسیاربچه و عاجز و ابله. اگر ده سال در خانهای بود و
~~به در می آید، راه با خانه نیاورد و خود را از هیچ دشمنی نگاه نتواند داشت. اگر موشی
~~حرکت کند، جزع و زاری کند. آن گه که حذر کند، بر رفی یا به تاقی رود. در حالت
~~کوچکی، لطیف بود و چابک. و تیرست خایه بنهد و بگذارد، آن گه طلب کند و غریو
~~کند. اگر پنج خایه در زیر وی نهند، راضی شود و بر سر آن نشیند و به هفده روز برآرد. و
~~اگر خایه را بشکنند، اولروز، سه نقطه در آن پیدا بود: دل و دماغ و جگر. و بیشتر از
~~همه، نقطهی دل بود در میان زرده. آن گه، عروقها به آن پیوندد. آن گه، سر پدید آید.
~~آن گه، بالها. چون تمام شود، پوست خایه بشکافد و آن مرغ در آن گرده پیچیده بود - سر
~~در زیر بال راست کرده و پایها راست کشیده، در زیر بال چپ چون گوزی مدور شده، از
~~آن برآید، از هم باز شود و برخیزد و حالی دانه برچیند.
# و عجایب خایه کسی داند که هر روزاز زیر مرغ یکی بر گیرد و میشکند و میبیند. و
~~مرغ خانگی چنان ابله بود که خایهی خود را نشناسد، تا خایهی مرغ آبی در زیر گیرد و
~~برآورد. چون برآورد، بچه از زیر وی می گریزد و داند که بچهی وی نیست و وی نداند
~~که مادر وی نیست و از دنبال وی میرود.
# و دجاج آب زشت خورد و سگ آب زشت خورد و کبوتر و شتر آب نیکو خورند.
~~دجاج چون بسیار شوند، خایه کمتر کنند، چون درخت خرما که شاخها به یکدیگر
~~رسد، بار ندهد. مرغ پیر را زردهی خایه ms302 نبود و جوانه را خایه دوزرده بود. خایهی گرد
~~خروس بود، خایهی دراز دجاج بود. از چهار چیز تولد کند: از سفاد و خاک و باد و آب.
~~چنان که نخله در جنب مخیل بود، در زیر باد وی بار برگیرد.
# مردی ابن سیرین را گفت «مردی در خواب دیدم که خایه میشکافت و سپیده
~~برمی داشت و زرده می گذاشت.»

PageV01P286

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0287.png)

# گفت «بلی.»
# گفت ««گور میشکا فی و جامهی مردگان میبری؟»
# گفت «توبه کردم. دیگر نکنم.»
# و بدان که خایه در آب نهند، اگر به بالا آید، تباه است، اگر به زیر رود، درست است.
~~و در آفتاب دارند، اگر رگهای سرخ بینند، تباه است. و اگر کسی خواهد که مرغ را پانصد
~~بچه باشد، بیست خایه در زیر مرغ نهد و برابر وی، پانصد خایه به چند جایگاه بنهند، در
~~سرگین خشک و بیخته پنهان کنند، و در میان هر دو خایه یک پر مرغ بنهد تا در هم
~~نیاید و به سرگین همه را بپوشد، روز سیم میجنباند و هر روز همچنین کند، چون آن مرغ
~~خایهها برآورد، این خایهها نیز برآیند: مرغی میرود با پانصد بچه. و آرد جو خمیر کرده
~~پاره پاره میدهد تا میخورند، تا پرورده شوند. اما این بچگان هیچ خایه نکنند و جز
~~کشتن را نشایند.
# و من دیدم خوانی بنهادند نیم خایهی پخته بر آن نهادند سپیده و نیم زرده، به قدر پنج
~~من بود. شگفت ماندم که این خایهی چیست؟ چون حال آن بحث کردم، سیصد خایه را
~~سپیده جدا کرده بودند و زرده جدا کرده و این همه زرده را در شکم گوسفندی کرده و در
~~بسته و آن را در آب بجوشانیده تا پخته شده بود و آن را مدور از آنجا برآورده، در شکمی
~~دیگر پرسپیده کرده و در آن نهاده و دیگربار در آب بجوشانیده تا سپیده گرد وی درآمده
~~و پخته شده. پس، بیرون ms303 آورده و به کاردی دو پاره کرده.
# این مقدار اینجا گفته آمد تا خبیر باشند از این معنی.
~~دراج مرغی زیرک است. از باد شمال فربه شود، از باد جنوب بیمار گردد. و هنگامی
~~که زلزله بود، دراج بانگی کند که مردم بدانند. و از پس وی، زلزله آید. و این شگفت بود.
# وبه جزیره ی شلاهط، مرغی ست آن را دلیل البحر خوانند. برساحل دریانشیند. چون

PageV01P287

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0288.png)

# زرزور بر زمین ننشیند و به پا نرود و هیچ نخورد. حیات وی از باد بود. مثل وی
~~چون مگس بود که به وقت ربیع ظاهر شود و عالم بگیرد و آن گه ناپدید گردد.
~~زغن مردارخوار است. وی را با کلاغ دشمنی بود. و خایهی زغن اگر بدل کنند، چون
~~بچه برآرد، جنس خود نبیند، غریو کند و دیگران را جمع کند از زغن و مادهی وی را
~~بکشند. مرغیست خسیس. خایهی وی سپید بود، خلاف خایهی کلاغ - که خایهی
~~کلاغ پیسه بود.
# سقا مرغیست ملون، چندان که گنجشکی. پرهای زرد و سرخ و سیاه و زیرک. و
~~ریسمان از قفس وی دربندند و دلو کوچک در آن بسته و در زیر آن تغاری پرآب. به آن
~~ریسمان، آب را برمیکشد و پای بر ریسمان مینهد و به منقار میکشد تا به بالا رسد،
~~بازخورد و رها کند. و این اهتدایی شگفت است.
# سلوی مرغی ست به شام. بعضی گویند «سمانه» است. و سلوی و من از جانب آسمان
~~آمد بر بنیاسرائیل. و «من» ترآنگبین است، بر درختها نشیند، به عبرانی «زلیبا»
~~خوانند.
~~و من از ثقهای شنیدم از شروان که گفت در حدود شروان قحطی پدید آمد و مدتی
~~دراز بماند و حیوان تلف شد و مردم ناامید شدند. بعد از سه سال، مرغان برآمدند و بر آن
~~ولایت مانند باران بباریدند، تا بر هر بامی صدهزارهزار مرغ بنشست و صحراها و
~~کوهها بگرفت و نمی توانستند پریدن. هر ms304 یکی بزرگ تر از گنجشکی سیاه. و مردم چندان
~~که توانست، آن را میکشت و میخورد و نمک میکرد. و انبارها پر کردند و خلق از آن
~~تنگی نجات یافت.
# و آفریدگار از کار بندگان غافل نیست.
# و این سمانه خربق خورد و فربه گردد. و اگر خربق جانوری بخورد، بمیرد. و گوشت
~~سمانه تشنج آرد.
~~سمندر مرغیست که در آتش بود و در تنورها رود و یک پر از وی سوخته نگردد،
~~چنان که مرغ آبی که در آب بود و یک پراز وی تر نگردد. و از پوست وی ایزارها کنند و

PageV01P288

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0289.png)

~~دست به آن پاک کنند و در آتش افکنند تا وسخ بسوزد و آن پاک گردد. و گویند جایی
~~که هزار سال آتش سوزد، این مرغ پدید آید. چون پیغامبر بزاد، نسل این مرغ منقطع شد
~~و وی راکس دیگر ندید.
~~اما از مرغان بزرگ که شاه مرغان است، سیمرغ است که وی را «عنقا» خوانند. در
~~سر کوه قاف است.
~~سبب آن که سلیمان گفت «همهی کارها به ارادت آفریدگار رود.»
~~سیمرغ گفت «بلی. و به خواست ما.»
~~گفت «چنین مگو - که خدای مرا خبر کرد که امشب به مغرب دختری بزاد و به
~~مشرق پسری بزاد و هر دو به یکدیگر جمع آیند به سفاح.»
~~سیمرغ گفت «من این قضا بگردانم.»
~~گفت ««نتوانی.))
~~گفت «توانم. و کفیلی بدارم.» هامه را به کفالت بداد.
~~سیمرغ آن دختر را بربود و به کوه قاف برد، بر سر درختی عالی، در زیر وی دریایی
~~عظیم.
~~آفریدگار چنان تقدیر کرد که این پسر به بازرگانی افتاد. به آن ساحل رسید. درختی
~~عالی دید، بر سر آن آشیانی، دختری نیکو بر آن نشسته. پرسید که «تو کیستی؟»
~~گفت «مادر من سیمرغ است.»
~~گفت «ای دختر، تو بر این درخت نترسی که روزی بادی تو را به دریا اندازد؟»
~~گفت ««چه کنم؟»
~~گفت «اینجا اسپی مرده است. من ms305 در شکم وی روم. چون سیمرغ بیاید، از وی
~~درخواه تا آن را پیش تو آورد.»
~~گفت ««بلی.»
~~و این پسر در شکم اسپ پنهان شد.
~~چون سیمرغ بازآمد، از وی آن درخواست. وی آن را پیش آن دختر بنهاد.
~~چون سیمرغ بازگردیدی، از آنجا بیرون آمدی و با دختر بودی تا آبستن شد. چون
~~آواز پر سیمرغ شنیدی، در شکم اسپ رفتی.
# 287

PageV01P289

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0290.png)

~~بیاور!»
~~سیمرغ آمد و دختر را گفت «تو را پیش سلیمان خواهم بردن.»
~~گفت «مرا چه گونه بری؟»
~~گفت «تو را به منقار برگیرم.»
~~دختر گفت «من از دریا می ترسم و در منقار تو خسته شوم. مرا در میان آن اسپ آنجا
~~بر!»
~~گفت ««شاید.»
~~دختر در آنجا رفت. سیمرغ آن را برداشت و پیش سلیمان بنهاد.
~~سلیمان گفت «ای پسر و ای دختر، بیرون آیید!»
~~هر دو از آنجا به در آمدند.
~~سیمرغ خجل شد و ایمان آورد که هر چه باشد از خیر و شر، همه به خواست
~~آفریدگار بود. و سیمرغ به کوه قاف شد و دیگر وی راکس ندید. و هامه از این خجالت
~~به روز بیرون نیاید و به شب نوحه میکند.
~~ملک سیستان را آرزو کرد که سیمرغ را ببیند. به سرحد هندوستان شد و پرسید از
~~وی. گفتند «در وقتی معلوم، به جزیرهی رامنی آید.»
~~وی مترقب بود تا به آنجا رسید. کوهی دید سر بر آسمان رسیده، بر سر آن درختی
~~عظیم، بر آن آشیانهی سیمرغ. تا سیمرغ برآمد. هوا را دید جمله ملون شده و آوازهای
~~چنگ و نیشه و سازهای شگفت و زجلها از پرهای وی می آمد و از شاهبالهای وی
~~آتش می درفشید. ملک پنداشت که به باغی آراسته میرود در هوا، در آن مطربان
~~سازها راست کرده، یا بهشتی ظاهر شد. و بوی عطر شنید. و صدهزار دایرههای زرین بر
~~جناحهای وی برگذشت. و بر آن آشیانه نشست، نهنگی از ms306 چنگ وی درافتاد.
~~ملک شگفت ماند از عظمت وی. هندوان گفتند «هر وقتی که ناگاه به این آشیان آید،
~~در ولایت ما از بیم او نه شیر جای دارد، نه اژدرها، نه کرگدن، و همه را بخورد.»
~~و نفور و وشکرده مرغیست. اینجا کفایت بود این مقدار از عجایب و شگفتی وی.

PageV01P290

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0291.png)

# شترمرغ اعضای مرغان دارد، مگر پاها- که پای شتردارد. و نه چنان پرد که مرغ
~~و نه دود چنان که چهارپای. روی برباد نهد و سینه برهوا زند و به پا میدود و بالها میزند،
~~میان طیران و زفیف، رفتاری حاصل کند که تیر به وی نرسد. و جانوریست شترمرغ که
~~نه با مرغان درسازد و نه با چهارپا آرام گیرد. از جملهی نوادر است. گرگ را بگیرد و به
~~نر و ماده، گرگی را بکشند. و هر چهارپای و دوپای که یک پایش شکسته شود، بر دیگر
~~پای اعتماد کند، مگر شتر مرغ که یک پایش شکسته شود، از پا بیفتد. و شترمرغ بر پشت
~~گرگ نشیند و ماده در پس وی افتد و وی را میدواند و میزند تا بکشدش.
# و شتر مرغ سنگ را فرو برد و جزع را فرو برد و جزع در شکم وی آب شود. و اگرده
~~سال در آتش سوزانند، نسوزد. و این خاصیت معدهی وی است. چون معدهی سگ و
~~گرگ که استخوان را هضم کند، ولیکن استخوان خرما هضم نکند. و اسپ امغیلان را
~~هضم کند، ولیکن جو را هضم نکند.
# شترمرغ سی خایه بنهد بر خط مستوی که در آن هیچ تفاوت نبود و خود را بکشد
~~دراز و بر سر همه مشتمل شود. و با این همه، باشد که خایهی خود بگذارد و بر خایهی
~~دیگر خسپد. و مرغیست که به حس چشم زندگی کند. موی چشم زیرین و زبرین
~~دارد، چون آدمی. خایه بعضی در زیر گیرد و بعضی در خاک کند و در هر ms307 یکی سولاخی
~~کند تا کرم در آن افتد و به خورد بچگان دهد. و آن چه در آفتاب نهد، میخورد. اغلب،
~~سنگ و ریگ خورد. از سایهی خود ترسد. از جانبی رود که مستقبل آفتاب بود، تا سایه
~~را نبیند. چون ابتدای سرما بود و خرما سرخ گردد، پای شترمرغ سرخ گردد. پوست
~~خایهی وی در سرکه افکنند، به جوش آید، در دیگ افکنند، به اندک آتش به جوش
~~آید. آتش را دوست دارد. وی را به آتش صید کنند. هر جوهری که بیند، برباید و بخورد.
~~و حلقهها از گوش مردم رباید و گوشها برکند. و به جته از عقاب و کرگس مهتر بود.
# صقر مرغیست قوی و وشکرده. و حمله برد به سینه و سلاح وی سینه بود. و تیز
~~پرد: به یک ساعت، دویست فرسنگ برود. و بسیارخوار است. چون سیر بخورد، نتواند
~~برخاست. وی را به سیری صید کنند. بچهی وی سه باشد، از عسری یکی را بیرون کند.

PageV01P291

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0292.png)

~~طاووس مرغیست هندی. رعنایی کند و جلوه به حرکات کند و دنبال در سر
~~آورد، از هم بگشاید، چون چتری در سر خود آورد، بر آن صورتها و دایرههای بدیع و
~~لونهای نیکو. و از صنع آفریدگار در عالم، این شگفت است. آن رنگها سیر و نیم سیر. و
~~نگرنده بداند که خالق عالم است که آن را آفرید. و با این همه، آوازی ستبر دارد و پایی
~~زشت. از خواص وی آن است که چون طعامی بیند که در آن زهر بود، فریاد کند -
~~بانگی مفرط. و ملوکان وی را دارند. و در باغها و مطبخها گردد، از بهر این معنی. عمر
~~طاووس بیست و پنج سال بود. نیکو پرد، اما دنبالی سنگی دارد: نتواند پریدن، تا وی را
~~صید کنند. مادهی وی خرد بود و آن زینت ندارد که نر دارد. و از چند گونه بگردد: پادیز
~~پرها بیفکند، وقت ربیع پرها برآورد. ms308 هر سال یک بار خایه نهد و سی روز بر آن نشیند
~~و اگر خایهی وی در زیر مرغ خانگی نهند، برآورد، ولیکن آواز وی زشت گردد. و
~~طاووس طارد بود و از وی حشرات گریزند، خصوصا مار.
# طوطک معروف است. هندی بود. وی را سخن گفتن در آموزند و سخن نداند و
~~زبان وی به زبان آدمی ماند. در مثل گویند «طوطک به سبب زبان در حبس گرفتار
~~آمد.»
# و هارونالرشید شبی در باغی بود، مرغی آواز داد، وی تیری به آواز وی راست کرد
~~و بر سینهی مرغ آمد، مرغ را بکشت. هارون گفت «خاموشی مرغان هم نیکو بود.»
# گویند طوطکی را بگرفتند. طوطکی دیگر به سر قفس وی آمد. وی را گفت «اگر به
~~هندوستان روی، یاران مرا باز پرس و بگو که تدبیر من چیست!»
# آن طوطک بپرید و طوطکان را خبر کرد که «فلان طوطک محبوس است، میگوید
~~تدبیر من چیست؟»
# آن طوطکان، همه به زیر افتادند و بمردند.
# آن طوطک بازگردید. وی را خبر کرد که «ایشان را پیغام دادم، همه به زیر افتادند و
~~بمردند.»)
# این طوطک که این شنید، فرو افتاد و بمرد.
# خداوند قفس وی را دید مرده. بیرون انداخت.
# 290

PageV01P292

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0293.png)

# طوطک را که تعلیم کنند، سخن نتواند آموختن، مگر که آیینهای در پیش روی او
~~دارند و شخصی در پس آیینه نشیند و سخن میگوید. طوطک در آیینه نظر کند، مثل
~~خودی را بیند، با وی آرام گیرد و سخن در آموزد. و اگر آدمی را بیند، گریزد.
# گویند گوشت طوطک دل را سخت کند. وی را «ببغا» گویند و رنگ بهشتیان دارد.
~~تن وی سبز و طوق گردن سرخ و آراسته مرغیست. در بلاد زابج بسیار بود و ملون
~~باشد و نیکو پرد. و بالهای مرغان دوازده بود، به عدد بروج، و شاهبال هفت بود، به عدد
~~سیاره. و طوطک خجسته مرغیست، پیش ملوک باشد.
~~به حدود ms309 قرقیسیا، مرغیست سفید، تاج دارد سرخ، بانگی کند نیکو. آتش را
~~دوست دارد، گرد آتش طواف کند. (و همهی حیوانات آتش را دوست دارند.) وی را
~~عابد النار خوانند.
# عقاب مرغیست عظیم، سیاه، قوتی دارد. همهی مرغان از وی ترسند. آوازی دارد
~~هول، منقاری معقف. در هر چه آویزد، برکند. چنگها دارد هر یکی را زخم چون سیخی
~~بود. به سینه حملهای سوار را بیفکند.
# یکی گوید عقابی از گلهای گوسفندی میربود. سگ گله بانگ بر وی زد. گوسفند را
~~رها کرد و سگ را بربود. در هوا شد. و سگ فریاد میداشت. تا وی را بلند برداشت. تا
~~آواز سگ منقطع شد. پس، رها کرد تا به زمین آمد و هلاک شد.
# بشار را پرسیدند «اگر آفریدگار اختیار به تو دهد که حیوانی گردی، چه اختیار
~~کنی؟»
# گفت «اختیار کنم که عقاب شوم.»
# گفتند «چرا؟»

PageV01P293

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0294.png)

# گفت «زیرا که جای عقاب بلندتر جای بود. کس به آشیان وی نرسد. و دراز عمر بود.
~~و همهی مرغان از وی ترسند. و شوکتی دارد که شیر را بزند. و به شب چون پرد، از هر دو
~~بال وی آتش درفشد.»
# و خایهی عقاب بزرگ بود، دشخوار زاید. نر از زمین هندوستان سنگی بیارد چون
~~دانهی خرمای هندی، آن را ماده بیند، حالی بزاید و در آشیان وی یابند. و بچه را از
~~تندی بیرون کند، کاسرالعظام آن را بپرورد. چون بزرگ شد، بازآید پیش مادر و پدر.
~~عقاب را که به خواب بینند، سلطان ظالم بود. و شیر از عقاب فریاد کند که با وی جنگ
~~کند. وسی و دو روز بر سر خایه نشیند و همهی مرغان بزرگ - دیگران - بیست و دو
~~روز بود. و عقاب چون پیر شد، بچگان وی را برگیرند و منزل منزل وی را می پرانند.
~~چون چشم عقاب تاریک شود، به چشمهی آب صافی آید و حلقه میکند گرد آن و بالا
~~میگیرد تا ms310 پرش سوخته شود از گرما و تاریکی از چشمش برود. پس، در چشمه آید
~~چند بار، جوان گردد. چون منقارش دراز شود، شکار نتواند کردن، به آن هلاک شود. و
~~هر چه بگیرد، زودتر جگر وی خورد. طبع شیر دارد. گویند عقاب گاهی نر بود و گاهی
~~ماده و کفتار سالی نر بود و سالی ماده و درخت بلوط سالی بلوط آرد و سالی مازو. و
~~بچهی خوک مخطط بود و بچهی گاو کوهی منقط بود: چون بزرگ شوند، خطها ناپدید
~~شود.
# غراب مرغیست خسیس و به روز و شب پرد و دزدی کندبمیوهها از درحت
~~برد و پنهان کند حای دیگر و باشد که راه به وی نبرد[ پیغامبر وی را «فاسق» خواند.
~~خایهی وی پیسه بود. غراب نر بر ماده نشیند و ماده بر خایه نشیند و نر طعمهاش
~~می آرد. چون بچه آرد، مگس و پشه بر زهومت بچه جمع آیند و می خورد. و همهی
~~مرغان که بچه طعمه حاصل کند، وی را بیرون کنند، مگر غراب که بچهی وی بزرگ
~~شود، تعهد وی بیشتر کند. و عقعق لانه جایی نهد مکشوف و بلگ چنار بر آشیان نهد -
~~که از خفاش ترسد و اگر خفاش به خایهی وی بگذرد، تباه کند. عقعق باشد که عقدهای
~~مروارید و جواهر بیارد و بر آشیان نهد.
# و اجناسند. بعضی سیاه بهیم و بعضی ابقع. عرب وی را دوست ندارد. و ابقع شومتر از

PageV01P294

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0295.png)

~~اسود بود با گاو و خر دشمن بود: منقار در جشم وی زند شهوت غراب در منقاروی
~~چنان که قبض و بسط فیل در بینی بود. سفاد وی به مناقیر بود. به زقه آبستن گردد. و
~~هر گز کس ندیده است که کلاغ بر کلاغ نشیند. و نر از ماده دیدار نباشد. و وی را «اعور»
~~گویند به مجاز، از تیزی که نگه کند. چنان که ملدوغ را «سلیم» گویند و کور را «بصیر» ms311
~~گویند و مهالک را «مفاوز» خوانندب بچهی غراب زشت بودل
~~از حکیمی پرسیدند که «کدام جانور است که جماع به دهان میکند؟»
# گفت «ندانم. ولیکن منقار غراب به جای ذکر است. در دهان جفت نهد، آبستن گردد.»
# آوردهاند که نوح وی را بفرستاد که حال طوفان بداند. جیفهای بدید. بر سر آن
~~نشست، بازنیامد. (مثل زنند به غایب که «هو غراب نوح.»)
# پس نفرین نوح در وی رسید. لاجرم، وی را در آبادانی کمتر گذارند.
# و به وقت خریف، به بطایح برآید به بصره، تا همهی نخلهای بصره سیاه شود و شاخها
~~سنگی گردد. و هرگز بر درختی ننشیند که خرما بر آن بود، مگر بر درخت مصروم. مناقیر
~~غراب چون معاول بود و خرما را عذق سست بود و اگر نه آفریدگار نگه داشتی، یک
~~عذق نماندی. و البته، قصد خرما نکند. و معذالک، چنان خرما دوست دارد که چون از
~~صرام فارغ شوند، غراب میگردد به طلب خرما و در اصول درختها و شکافها
~~میرود و خرمای خشک و دقل بیرون می آورد و میخورد.
~~غراب را که به خواب بینند، فاسق بود و غادر. و عقعق بی حفاظ و بدعهد بود.
# غرانیق مرغانیاند ملون، از جانب مشرق آیند و به ساحل نیل باشند و جنگ کنند
~~با یأجوج و مأجوج. به شب نخسپد. چون در هوا شود، چوبی دراز در منقار گیرد تا
~~سباع الطیر از وی بترسند. و حازم را به وی مثل زنند.
# فاوزان مرغیست در بعضی از بحار مهلکه خایه بنهد و به چهارده روز برآورد، بر
~~میان دریا، و آن هنگام «فاوزان» خوانند. و تا این مرغ ناپدید شود، کشتیها ایمن بود و
~~چون پدید آید، کشتیها را دربندند و کس نیارد رفت در دریا.

PageV01P295

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0296.png)

~~فرفیر مرغیست از آن سوی دریای چین. مرغی سپید است. بر سنگی نشیند سیاه،
~~آن سنگ را «باهت» خوانند. هر آدمی که آن سنگ بیند، چندان ms312 بخندد که بمیرد. اما اگر
~~این فرفیر بر وی نشسته بود، عمل نکند و کاروان بگذرد. و آن که این مرغ را بکشد،
~~گریه بر وی افتد، چنان که بیم هلاک بود.
# قطا مرغیست آن را «اسفهرود» خوانند. عرب مثل زنند به زیرکی وی. خایه در زیر
~~خاک کند در بیابان، بعد از چند روز بازآید و بر سرش نشیند. و بر راه خسپد، ولیکن
~~بیدار بود. چون اندک آوازی بشنود، بپرد. کلاغ چنان رود که پایها مقید بود، اسفهرود
~~نیکو رود - مانند رفتار زنان.
# از جملهی مرغان، ققنوس شگفت است. به ترکستان بود. بوی خوش دارد. و در آن
~~ولایت که او بود، دارچینی نبود و کاروان آنجا به مدتی دراز افتد - که در راه بحرهای
~~مهلک است. این مرغ به هندوستان رود و دارچینی آرد. و آشیانهی خود بندد بر درخت
~~بلند و بر آن خایه بنهد. و پادشاه آن ولایت آن درخت را بسپارد و کس قصد آن مرغ
~~نکند تا بچه آورد. پس رصاصی بر سر تیر کنند و به آشیان وی اندازند تا دارچینی به زیر
~~آید و آن را بردارند. دیگربار، آشیان بندد. و در شهریست که آن را «مدینت الشمس»
~~خوانند، بر حد مشرق، جایی که شب نبود. و این مرغ نر است و ماده ندارد. و طیماث
~~حکیم گوید اهل این مدینه آفتاب پرستند.
# چون آفریدگار خواهد که وی را بچه بود، دارچینی جمع کند و بالها میزند به نیرو و
~~شتاب، تا آتشی از زیر بال وی بدرفشد و آن دارچینی را بسوزاند و وی نیز در آن
~~سوخته شود. پس باران، به وقت ربیع، ببارد بر آن خاکستر، کرمی چند پدید آید و بزرگ
~~میشود و پرها برآورد، ققنوس گردد و بر سر آن درخت نشیند و دارچینی می آرد. عمر
~~وی پانصد سال بود. و این مرغ معروف است، اگرچه از ولایت ما دور است.
# کاسر العظام مرغی ست ms313 بزرگ، خاکستررنگ. بچگان را دوست دارد، تا بچهی
~~صقر را ببرد و بپرورد. در اصل حلق وی آفریدگار دو استخوان آفریده است، سنها از آن
~~برآمده محکم. استخوان در حلق گیرد و قوت کند بر آن استخوان تا چون خاک کند. و آن

PageV01P296

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0297.png)

~~از خاصیتی ست - که آن استخوان به آهنی نتوان شکست به آسانی، مگر به جهد که بر
~~وی زنند. و آن همچنان است که نیش عقرب که بر تنجیر زند سولاخ کند. و پس گردن
~~این مرغ خاصیت آن دارد که استخوان شکند. و آفریدگار را تصرفها رسد، تا چنین
~~مرغی را در حلق دندان ها آفریند.
# کبوتر مرغی آلوف است و عامهی مردم وی را دوست دارند. زیرک بود و نیاک و
~~بسیارنسل. و اهتدا می آموزد - که از صد فرسنگ بازآید. و در وقت سفاد، بوسه نهد و
~~زقه کند. و آن خایه که از زقه آید، فرخ ندارد. و کلاغ را خایه از زقه آید و فرخ دارد. و
~~کبوتر باشد که صد دینار قیمت وی بود و نامهها آرد از جایهای دور. باشد که بچه بیست
~~دینار بود و خایه پنج دینار. به شب راه کند به نجوم و بادهای جنوبی و شمالی بشناسد. به
~~بال جنگ کند مانند دست. از باز و شاهین تیزتر بود، ولیکن از باز و شاهین بترسد:
~~بیفتد، تا وی را بگیرد. به رسالت نر را فرستند که قوی تر بود و زودتر با سر ماده آید. به
~~طرفت العین، از آفاق به آفاق رود. و اگر وی را بازدارند دیری یا پرش ببرند، چون
~~بازروید، با جای خود آید. اگر یک پرش ببرند، عاجز شود. و همچنین آدمی که یک
~~دست ندارد، نتواند دویدن. و کبوتر پیش زنان نباید داشت که تقاضای شهوت کنند، زیرا
~~که نظر کردن در تقبیل و جماع شهوت مرده را زنده کند.
# و از کیاست کبوتر گفتهاند که بابویه گفت ms314 جفتی کبوتر طیار داشتم و جفتی مقصوص.
~~چون سلطان مرا محبوس کرد مدتی، پس رها کرد، بچگان مقصوص بزرگ شده بودند.
~~گفتم «سبحان الله! این بچگان چه خورند که نتوانند پریدن؟»
# بعد از ساعتی، کبو تر طیار باز آمد. این هر دو بچهی مقصوص بدویدند و منقارهای
~~طیار درگرفتند تا زقه در دهان ایشان کرد.
# گویند ملکی کنیزکی خریده بود نیکو. مدتی با وی بود. مرد را نمیتوانست دیدن.
~~درماند. از حکیمی پرسید که حال چنین است و شهوت این کنیزک مرده شد. حکیم
~~بفرمود که در آن خانه که وی است جفتی کبوتر میدارد.
# وی جفتی کبوتر پیش وی فرستاد. کنیزک میدید که نر با آن ماده بازی میکرد، از

PageV01P297

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0298.png)

~~و بدان که کبوتر را به تازی «هادی» گویند. و بهترین کبوتر کبود بود و سیاه سوخته
~~بود و سپید ضعیف بود. و کبوتر چون پیر شد، بوسه ننهد. و باشد که دو ماده جفت شوند و
~~چهار خایه برآورند، ولیکن بچه ندارد. و خایه از آواز رعد آب شود. و بهترین بچهی
~~وی در بهار و پادیز بود و در زمستان و تابستان بد بود. و در سالی یک بار نر و ماده را از
~~یکدیگر جداکنند تا آرزومند یکدیگر شوند و خایه تباه نکنند. کبوتر را حلبه و زیره و
~~نانخواه سود دارد، کندر در برج وی بسوزانند، سود دارد. اگر سعتر یا انجیل خشک
~~بکوبند و به وی دهند، از آن برج جدا نشود. بال کبوتر به انگشتری زرین داغ کنند، از آن
~~برج نپرد. این خاصیت از زر است، نه از انگشتری. اگر چند دسته سداب در برج نهند،
~~دله و گربه و مار از آن گریزند. اگر خون کبوتر در سایه خشک کنند و بسایند و در چشم
~~کنند، تاریکی و شبکوری ببرد. گوشت کبوتر معدهها را تباه کند.
# کرگس «نسر» است. بعضی ضعیف باشند، بعضی قوی. مرغیست ثقیل،
~~بسیارخوار، چندان بخورد ms315 که به پر نتواند پریدن، پس به وثبات میجهد و میافتد تا بالا
~~گیرد، طبقه طبقه، و هوا در زیر جناح آورد، آن گه بر طیران قادر شود. آوازی هول دارد.
~~بزرگ ترین سلاح وی بانگ است و قوت. و چون چشم وی تاریک شود، زهرهی آدمی
~~بجوید و در چشم مالد تا نیک شود. اما چنگ وی چون چنگ خروس بود، کند و
~~کوچک. ولیکن جسور و شجاع بود. از هیچ چیز نترسد، مگر از خفاش. مادهی کرگس
~~آشیانه بندد از بلگ چنار، زیرا که خفاش از بلگ چنار ترسد و اگر خفاش بر درخت
~~چنار آید، بمیرد.
# گویند که سلیمان به کرگسی بگذشت که با ضب محاکات میکرد:
# کرگس گفت «عجبی میبینم. خلق میرود به دو پا و طعام به دست بر دهان میبرد و
~~سخن میگوید.»
# ضب گفت «اگر چنین است که میگویی، مرا از قعر دریا برآورد و تو را از هوا به زیر
~~آورد و عالم را بگیرد. تا وی باشد، هیچ حیوان را حکم نباشد.»
# و گویند که کرگس به بالابر شود مقدار تیرست فرسنگ. و از وی بوی مشک آید، به
~~خاصیتی که در جوهر وی است. چنان که هدهد گندد، به خاصیتی که در وی است.

PageV01P298

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0299.png)

~~است. بعضی گویند که این بوی خوش از آن است که کرگس آهو خورد و نافهی
~~مشک خورد.
# کلنگ «کرکی» است. مرغیست معروف و وحشی. کس نبیند که خایه کجانهد. و
~~زمستانگاه، وی پدید نیست که کجا بود و ربیع، به عراق آید با بچه و خریف، بازگردد.
# و در کتابی یافتم که در بحر محیط، سنگیست مربع، به زمستان همهی مرغان کلنگ
~~آنجا باشند و خایه بر آن سنگ نهند. و ایشان را رئیسی بود که پیش رو بود و دیگران از
~~پس وی روند. و هر کلنگی را که جفت بمیرد یا جایی گرفتار شود، همتای وی نالد و
~~خروشد. پس، وی ms316 را به رئیس کنند و گویند «چون یکی را جفت بمیرد، بیش بخورد تا
~~بمیرد - که طاقت فراق ندارد.»
# و اغلب، در هوا که روند، تاق باشند. و به شب، بر لب آب نشینند، پای در آب دارند
~~تا خواب بر ایشان غلبه نکند و یکی را پاسبان کنند و پای بردارد تا نخسپد. اگر دشمنی
~~بیند، فریاد کند. چون مانده شود، بخسپد و دیگری را حرس کند.
# کنگر مرغیست به طبرستان. وقت ربیع ظاهر شود. چون ظاهر شد، عصافیر در
~~دنبال وی میرود و همه را زقه میکند. چون شب درآید، یکی را برباید و بخورد. چون
~~ربیع بگذرد، ناپدید گردد. علی ابن زید گوید این مرغ چندان است که فاختهای. دنبالی
~~دارد چون دنبال ببغا معقف.
# گنجشک مرغیست خسیس و بسیار مضرت. چون موش بانگ زند موذی، خانه
~~بیران کند، گوشت و میوهها را تباه کند. استخوان وی مضر بود به معده و ریش کند. هر
~~جا که وی بود، مار قصد وی کند. بچهی وی چون بیمار شد، بیرون از حد بترسد.
~~گنجشک و سگ و خصی موصوفند به شدت وطء: اگر گنجشکی بر بام خانه برود، آواز
~~پایش به زیر آید و اگر فیلی برود، هیچ آوازی نیاید.
# بچه را لقمه دهد و زقه نکند. ماده زشت بود و بیشرمتر و گستاختر و نر را لحیهی
~~سیاه بود. و خانهای که مردم از آنجا بروند، وی نیز برود.

PageV01P299

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0300.png)

~~لقلق مرغیست خسیس، درازگردن و درازپا. و به همهی ولایتها باشد. مار
~~خورد.
~~شخصی گفت خایهی کلاغ سیاه برداشتم و بر آشیان لقلق نهادم. چون بچه برآورد، نر
~~با ماده جنگ میکرد.
~~روزی، نر بپرید و بازآمد. چندهزار لقلق برآمد و آن ماده را میزدند.
~~کلاغی برآمد و آن بچه را بربود و به آشیان خود برد. آن لقلقان بیارامیدند.
~~مقصود از این آن است که فساد در میان مرغان محمود نیست.
~~گویند یکی قصد بچهی ms317 لقلق کرد و به خانه برد.
~~لقلق پیرامن خانه میگردید. پس، برفت و ماری بیاورد و در سرای ایشان انداخت،
~~تا از وی به رنج آمدند و بچهی لقلق به جای باز بردند.
~~مکا مرغیست بانگی زند تیز.
~~و هشام ابن سالم گوید ماری قصد خایهی مکا کرد. خاری بیاورد و بالای سر مار
~~می گردید و ماردهان فراخ میکرد. مکا آن خار در منقار داشت. در حلق مار انداخت. و
~~مار به آن هلاک شد.
~~هدهد مرغیست آراسته، ولیکن گندد. بخاری که از آب برخیزد، بیند.
~~سلیمان جایی فرو آمد که آب نبود. هدهد را طلب کرد، نیافت. بعد از ساعتی، آمد و
~~گفت «از زمین سبا می آیم. ملکهای را دیدم با لشکری، ولیکن آفتاب را می پرستید.»
~~سلیمان نامهای نبشت و به هدهد داد تا به بلقیس رسانید.
~~بلقیس به طاعت آمد.
~~هدهد بازآمد و گفت «ای سلیمان، تو بر سر آب فرو آمدی و آب میطلبی؟»
~~چون زمین را بکندند، آب برآمد.
~~ابن عباس را پرسیدند که «هدهد آب را در زیر زمین بیند، چرا دام را نبیند تا در
~~گردنش آید؟»

PageV01P300

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0301.png)

~~و بدان که آن خاصیت هدهد بود، چنان که غراب نوح و حمار عزیر و ذئب اهبان.
~~و هدهد لانه از پلیدی بندد بر گورها. به وقت بهار، به وقت طلوع آفتاب، دهان باز
~~کند، مگس از شکم وی برآید. و هر جا که هدهد بود، ضب و زمین سنب نباشد.
~~دو چشم هدهد و خرچنگ خشک کنند و بسایند و در چشم کشند، پیش از برآمدن
~~آفتاب، جایی که آب خواهد آوردن: اگر بخاری بیند که برمی خیزد، آب نزدیک بود،
~~بباید کندن. چشم هدهد در زیر بالین نهند، خواب آرد.
~~عرب گوید مأدر هدهد بمرد، وی را بر سر گرفت، آن تاج گور مادرش است.
~~هدهد چون پیر شود، زشت گردد: سری بزرگ، تنی کوچک، منقار دراز، بالای
~~کوتاه. اما ms318 به جوانی لطیف بود. گوشت هدهد حفظ افزاید به غایت، و این مجرب است.
~~هما مرغیست خجسته. در ولایت بلاساغون بود و در هر مدتی ظاهر گردد و گرد
~~شهر میگردد و آنگه بر سر شخصی نشیند، آن سال فراخی بود. پس، اتفاق کردند که بر
~~سر هر کس که نشیند، او را ملک کنند و او را پادشاهی دهند.
~~پس، روزگاری دراز، این هما ناپدید شد. روزی، هندویی با شخصی میرفت و
~~میگفت «اگر هما بر سر من نشیند، ولایت بلاساغون خراب کنم»
~~آن دیگر گفت «اگر بر سر من نشیند، مملکت را آبادان کنم.»
~~هما به زیر آمد و بر سر هندو نشست.
~~مردم شهر هندو را پادشاه کردند. و عالم خراب میکرد.
~~روزی، این یار وی را گفت «رحمت کن بر خلق!»
~~هندو گفت «من خشم خداام. مرا مسلط کرده. اگر خلق خدا نیت نیکو کردندی، بر
~~سر تو نشستی. چون بدنیتند، لاجرم بر سر من نشست.»
~~یراعه پرندهایست به شب پرد، مانند شهابی. چون به روز پرد، آتش نناید.

PageV01P301

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0302.png)

~~خندند، بچهی وی را به زعفران بیالایند و بر لانه نهند، ماده وی را به در اندازد. و به
~~ارمینیه، گلی باشد که به یرقان سود دارد، آن مرغ آن گل را بیارد و پیش بچه بنهد.
# آفریدگار هر حیوانی را فهمی داده است.
# مرغیست از آن سوی اسکندریه، بر درخت نشیند و پرها اندازد و هر پری زخم
~~کند چون تیر. سی بچه برآورد. دنبالی دارد در پس پشت آورد، بچگان را بر دنبال نشاند،
~~میرود. بچگان را میبرد تا آن گه که بزرگ شوند و بپرند. و این مرغ در عمران نباشد و
~~نگذارند - که قتال است.
# به حدود بربر، مرغیست از هزارگونه آواز کند. وی را بیاموزند. هرروز، بیست مرغ
~~را از شکل خویش با خود بیارد تا صیاد ایشان را میگیرد، پس برود و دیگران را آرد.
# به حدود خزران، مرغیست ms319 آبی، چندان که فیل. آدمی را رباید و خر و گاو را به
~~بالا برد، بیندازد.
# بازرگانی حکایت کرد که در حدود خزران بودم، بر ساحل. نگه کردم، در صحرا،
~~خرگاهها دیدم که حرکت میکرد. قصد آن جایگاه کردم، جمله در هوا رفتند و از آن سوی
~~دریا فرو آمدند.
# پرسیدم از مردم آن دیار. گفتند «آن نه خرگاه بود- که آن مرغانند که از دریا برآیند،
~~بر آن ساحل گردند، هر یکی چندان که گنبدی. و به حدود ما، بسیار خرابی کنند.»
# مرغیست بزرگ، هر یکی چندان که گوسفندی، و به عمران نباشد.
# محمد ابن ابراهیم گوید مأمون کس فرستاد که به کوه دباوند رود و احوال ضحاک
~~بداند.
~~گفت آنجا رفتم، مرغانی را دیدم بزرگ، سپید، بر سر قلهی کوه. و در میان برف، کرمها
~~دیدم هر یکی چندان که درختی، میرفت و شکافته میشد و آب روان میشد. و آن
~~مرغان پوستهای ایشان میربودند.

PageV01P302

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0303.png)

~~پس، پیری را دیدم. گفت «اگر خواهی که ضحاک را بینی، با من بیا!»
~~با او به قدر صد ارش برفتم، دری آهنین دیدم بر آن مسمارها زده، بر هر مسماری نبشته
~~که بر آن چند نفقه کردهاند.
~~و گفت «این دیو اینجا محبوس است. کس متعرض وی نشود - که از وی به رنج
~~آیند.»
~~گفت آن را رها کردیم و باز گردیدیم.
~~و جماعتی بر آنند که ضحاک دیو بود، نه آدمی.
~~و به حدود زنگبار، مرغیست مانند فاخته. قوت وی مار بود: وی را برباید و
~~بیندازد تا هلاک شود و بخورد.
~~به سبلان، مرغیست به کلاغ ماند. کس وی را نبیند، مگر روز نیروز.
~~در قیروان، مرغیست به کارد کشته نشود، مگر به سنگ. چنان که در چین
~~مرغیست در آتش بود و نسوزد و از آب بمیرد.
~~مرغیست به ماوراء النهر. هر مرغی که به وی رسد، با وی سفاد کند. هر وقتی
~~بچهای آرد از لون وی، ms320 از دنبال وی میرود و منقار میزند تا خایهی وی تباه کند. و
~~زنان نابه کار را به وی مثل زنند. نری ضعیف دارد و ماده نیکوتر بود. و مرغی مذموم
~~است، به جهت فساد وی.
~~بازرگانی گفت که ما بر کنار دریا میرفتیم، بر ساحل محیط. سنگهای عظیم دیدیم
~~مانند بلور نهاده، همه مدور. در آن متعجب ماندم. تا یکی را از آن بیفکندم، شکسته شد و
~~زردهی وی چندان که تشتی بیرون آمد و سپیده روان شد.
~~غواصان گفتند «(خایهی جانوریست آبی.»
~~و گویند خایه را در ولایت اشکناز آوردند، بر شتری بسته.

PageV01P303

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0304.png)

~~در هندوستان، مرغیست بزرگ، دهان فراخ دارد و حوصلهی بزرگ، چندان که
~~راویهای. در بیابانی که آب نباشد، آب را بیارد و مرغان بیعدد پیش وی آیند و از منقار
~~وی آب می خورند. تا هرچند در حوصلهی وی آب بود زقه کند، دیگربار آب آورد.
# و بدان که مرغان بعضی متوکلند و بعضی کسوب، بعضی نابینا، چون خفاش. (و خلد
~~دهان باز کند تا مگس در دهان وی رود، آن گه بخورد.) و در دریای هندوستان، مرغی
~~لانه بندد در میان آب، از خاشاک، و آن را محکم بسازد، آن گه خایه بر آن نهد و به قرب
~~پانزده روز بچه را بپراند. و آفریدگار وی را نگه دارد از موجها که کشتی را زیر و زبر
~~کند و بشکند.
# این مقدار از عجایب مرغان گفته آمد. و ما یاد کنیم صید کردن مرغ:
# اگر حب النیل و کندس بکوبند و به گمیز بز ترکنند و از آن حبها سازند مانند حمص و
~~در زیر درختی بر آتش کنند، چون دود به ایشان رسد، همه به زیر افتند. و آن کس که این
~~سوزاند، بینی را بسته نگه دارد والا زیان دارد. و اگر این مرغ افتاده را بشورند، به هش
~~بازآید.
~~بدان که حیوانات آبی موصوفند به جهل و در ایشان ms321 کیاستی نبود، مگر جانوری که غرقه
~~را برگیرد و با ساحل آورد. و شبوط دام بیند، بگریزد و در گل رود. و بدان که ماهی
~~بیشترین خلایقند. و ماهی را به تازی «سمک» و «حوت» و «نون» خوانند. جانوریست
~~بسیار و بابرکت. و ماهی چون مرغیست، در میان آب می پرد، هفت جناح دارد. و
~~گویند ماهی نفس زند از در گوش. همچنان که گاو کوهی ثقبی دارد در میان دو سرو، از
~~آن نفس میزند. هر که آن ثقب را بیند، بمیرد. و ماهیای باشد که ده هزار خایه بنهد و نر
~~به دنبال وی میرود و میخورد. ماهیای که در آب خوش بود، زبان و دماغ دارد و

PageV01P304

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0305.png)

~~چون در آب شور بود، نه زبان دارد و نه دماغ. و هیچ ماهیای شش ندارد و اگر شش
~~داشتی، از آواز ماهیان آدمی به رنج بودی.
~~بدان که یونس قوم خویش را دعوت کرد به توحید. اجابت نکردند. وی از آفریدگار
~~عذاب خواست. وحی کرد که «ای یونس، شتاب مکن!»
~~یونس قوم را وعده داد به عذاب.
~~از آن خجالت، از میان قوم بیرون رفت و در کشتی نشست. موجها برآمد.
~~یونس گفت «مرا بیندازید!»
~~گفتند «انصاف نباشد. ولیکن قرعه برافکنیم.»
~~به یونس افتاد. وی را به دریا انداختند. ماهیای وی را فرو برد و ماهی دیگر آن
~~ماهی را فرو برد. به قعر دریا رفت و در دریاهای عالم میگردید. و یونس پیشانی بر جگر
~~ماهی نهاده بود و در آن ظلمات میگفت «سبحانک انی کنت منالظالین.» تا در شکم
~~ماهی نحبیف شد.
~~روزگاری برآمد. وی را برآورد. چون بچهی کبوتر، در زیر درخت کدو بنهاد. هر
~~روز آهویی بیامدی و وی را شیر دادی.
~~پس آن کدو خشک شد و بریزید. دلتنگ شد. آفریدگار گفت «ای یونس، از بهر
~~درخت کدو دلتنگ شدی، از بهر صدهزار مرد دلتنگ نشدی که عذاب میخواستی؟»
~~پس آفریدگار آتشی ms322 بفرستاد و بالای سر قوم یونس باستاد.
~~ایشان یونس را طلب میکردند تا عذر خواهند. درماندند. جمله به صحرا آمدند و
~~گفتند «عذاب آمد و یونس رفت. چارهی ما چیست؟»
~~گفتند «پیران در پیش روند و دعا کنند.»
~~پیران دعا کردند. پس زنان پیش آمدند و گفتند «ای خدای یونس، بر ضعیفی و
~~درماندگی ما رحمت کن!» پس کودکان سر برهنه کردند و گفتند «ای خدای یونس، بر
~~بی چارگی ما ببخشای!»
~~و آتشها زبانه میکشید. و آفریدگار وحی کرد به یونس که «من آتش فرستادم به
~~قوم تو تا وعدهی تو راست شد. پیش ایشان باز رو!»
~~یونس پیش ایشان بازآمد و به وی ایمان آوردند و عذاب از ایشان بگردانید.

PageV01P305

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0306.png)

~~و ما در ماهیت ماهی سخن گوییم - که حیوانی عظیم است، از وی بزرگ تر جانور
~~نباشد. و این است که آفریدگار قسم یاد کرد «نون والقلم!» «نون» آن ماهی است که عالم
~~بر سر وی است.
~~بعضی از تجار گویند که به دریای مشرق، به جایی رسیدند، روشناییای دیدند چنان
~~که سپری مدور، چون آتش درفشان. ملاحان تکبیر کردند و فزعی از ایشان پدید آمد.
# پس کشتی درگذشت و شبی براندند. همچنان، روشنایی دیگر پدید آمد. دیگر تکبیر
~~کردند.
# چون در گذشتند، از ملاحان پرسیدند که «این چه بود؟»
# گفتند «دو چشم ماهی بود و این مسافت میان دو چشم وی بود. و ما شما را خبر
~~نکردیم تا شما نترسید.»
~~در بعضی از دریای شمال، ماهیایست بر بالای آب آید و جناحی دارد کوهی را به
~~آن بردارد. و اگر بالاتر آید، سدی شود چند فرسنگ و آن جناح افروزد مانند بلور. و آن
~~نشان سکون دریا باشد و کشتیها روان کنند. چون آن ماهی به قعر رفت، آن جناح به
~~آب فرو شود، نشان هیجان دریا باشد، کشتیها با جزیرهها بندند.
~~بازرگانی حکایت کرد که شبی بر ساحل دریای هرکند مقام کردم و ms323 هوا صافی بود و
~~ماه تاب بدر بود. و هر زمان، منارهای از آب برآمدی و بر آسمان رفتی و بازپس رفتی و
~~آب موج زدی، پس ساکن شدی. پس، از جایی دیگر، منارهای برخاستی و باز به زیر
~~بازآمدی.
# شگفت ماندیم - که باد نمی آمد و وقت هیجان دریا نبود. از آن صیادان پرسیدیم از
~~آن. گفتند «ماهیایست، ماه تاب را بیند و شادی کند.»
# و من از بازرگانی علوی شنیدم که به ملک کولم به سفر بود - در آمد. حکایت میکرد
~~به ساحل دریا بود که دریا موج زده بود و ماهیای به ساحل افکند هشتاد پوست
~~گاومیش از شکم وی بیرون آوردند با چندین خروار بارها و تنگها و خر و گاو که در
~~کشتی بود و بنمرده بود.
~~در دریای محیط، ماهیایست فراخای دهانش شش ارش بود. ماهی خورد تا از بینی

PageV01P306

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0307.png)

~~و گوشش به در میآیند. باشد که سگ آبی به دهانش دررود و کامش بدرد، هلاک گردد.
~~از استخوان پهلوی وی جزعها سازند واز فلوس وی سقفها پوشند.
# در ایام عبدالملک ابن مروان، ماهیای را مرده یافتند و از دنبالش پارهای افتاده.
~~بپیمودند، هزار آرش بود. بر کنار دریای اندلس.
# و ماهی دیگر بود بر صورت گاو. از پوست وی درقهها کنند شمشیر به آن کار نکند و
~~اگر در وی شود، از آن برنیاید. پستان دارد. و این بس غریب است.
# اسپور در دریای زنگبار بود. در دریای ابله آید، در سال سه ماه. وقت آمدن وی
~~دانند. چون در دجله آید، در زنگبار نبود و چون در زنگبار بود، در دجله نبود. و راههای
~~باخطر برد، از بهر آب خوش.
# بال ماهیایست بزرگ، در دریای مغرب بود. پوست وی حجری بود، کشتیها
~~شکند. در تن وی عضوی بود سست، ملاحان دانند، تیر بر آنجا زنند تا بمیرد. و بر ساحل
~~افتد و در آفتاب گداخته شود. روغن وی به کشتی ms324 براندایند، چون سنگی شود. در حیات
~~وی هلاک کشتی بود، در ممات وی درستی کشتی بود. این ماهی عظمتی دارد. دریا از وی
~~در غریو بود. اگر ذرهای عنبر بخورد، حالی بمیرد.
# پرستوج در دریای زنگبار بود. و آب زنگبار گنده است، از آنجا به بصره آید و به
~~همهی موجهای مهلک بگذرد و باز جای خود رود. پرستوج چون در آب بصره آید،
~~یکی در زنگبار به دست نیاید.
# خراطیم ماهیایست مانند مار. منقاری دارد چنان که معولی، در آن دندانهای
~~بسیار، چون منشاری.

PageV01P307

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0308.png)

~~ذو القرن ماهیایست از بینی وی چون شمشیری تیز برآمده. بر هر چه زند، ببرد.
~~در مصر بحری بود، در هندوستان بر خشک بود.
~~رعاد ماهیایست در نیل مصر. هر که دست به وی کند، دست وی مفلوج کند. اگر
~~در دام افتد، دست صیاد بلرزد. اگر چوبی بر وی زنند، دست لرزیدن گیرد.
# سقنقور ماهی ایست مانند نهنگ. از خایه برآید، به آب رود، نهنگ شود. اگر در
~~ریگ شود، سقنقور گردد. چون کسی را بگیرد، اگر زود بر او گمیز کند تا در آب رود،
~~هلاک گردد. اگر مرد زودتر خود را بشورد، سقنقور بمیرد. سقنقور دو قضیب دارد.
~~مادهاش دو فرج دارد. همچون مار که دو زبان دارد. اصلش یکی بود. گوشت سقنقور
~~موصوف بود به تحریک جماع، ولیکن مرد محرور نشاید که خورد، مرطوب را بسازد و
~~اندکاندک باید خوردن.
# فاطوس ماهیایست از دهانش بوی مشک آید. ماهیان پیش وی جمع آیند و
~~میخورد تا عظیم شود. و قصد کشتی کند، از هزار شمشیر نترسد. از خرقهی حیض
~~بگریزد.
# قوقی ماهی ایست خود را چون مرده سازد تا ماهی بزرگ وی را فرو برد، اندرون
~~آمعاش بگیرد. و خاری دارد در بینی، وی را به آن خسته کند.
# پوست قوقی در کشتی برند، از بادها ایمن باشند. و این قوقی چندان قوت دارد که
~~کشتی را بدارد از روانی. ms325
# کوسه ماهیایست از آن سوی أبله باشد. دستها و پایها بیندازد، ناگاه زخمی زند.
~~اگر در دام افتد، بدرد. از هیچ نگریزد مگراز خرقهی حیض. اگر در شب بگیرند وی را،
~~در شکمش پیه بود. اگر به روز بگیرندش، پیه ندارد. به روز ظاهر بود، به شب پنهان شود.
# لاک پشت «سلحفات» بود. آبی باشد و خاکی. جانوریست خلقتی واشگون دارد
~~و آشیان را با خود میبرد. پوست وی هم خانهی وی است، هم سلاح وی است. چون
# 306

PageV01P308

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0309.png)

~~از دشمنی ترسد، سر در اندرون برد تا چیزی به وی نیفتد. با مار جنگ کند، شکم مار
~~بگزد و سر در زیر لاک برد، مار خود را بر وی میزند تا هلاک شود. خایه را بنهد و در
~~زیر خاک کند و بر سر آن نشیند تا بچه از آن بیرون آید. خون وی و خایهی وی به صرع
~~سود دارد.
# نهنگ را «رتمساح» گویند. در جوی نیل بود. جانوری به قوت و مهلک و چندان که
~~درازی تن وی بود، درازی سر وی بود. دنبال گرد شیر درآورد، پشتش بشکند، فیل را
~~در آب کشد. هرچه بخورد، قی کند، زیرا که دبر ندارد.
# و بدان که هرچه آفریدگار آفرید، فک زیرین وی جنبد، مگر نهنگ را که فک بالای
~~وی جنبد. و دندانها دارد دراز. هیچ نتواند خوردن و آن چه بخورد، در بن دندانهای
~~وی بماند، زیراکه دندانهای دراز دارد، چون سیخها. پس، عاجز شود، بر ساحل آید
~~و دهان بگشاید، مرغی بر لب وی نشیند و آن گوشتها از بن دندان وی میکشد و
~~میخورد. آن مرغ سیر گردد و نهنگ برآساید. هرچه به دندان بگرفت، تا نبرد، رها
~~نکند.
# هیچ آهن در پوست وی کار نکند. از سرش تا دنبال یک استخوان بود. اگر بر قفا
~~افتد، بمیرد، زیرا که بر نتواند گردیدن. همچون فیل که بیفتد، بر نتواند خاستن. نهنگ
~~چون جماع کند، ms326 ماده را به ساحل برد و به قفا بازافتد، آنگه وی را برگرداند تا
~~برود.
~~صید را به دنبال گیرد. خایه نهد چون مرغ آبی. چون برآرد، مانند موش بود. آنگه،
~~بزرگ می گردد، تا یازده ارش شود. و چندان که روزگار برمی آید، بزرگ تر میشود.
~~شصت خایه بنهد. شصت دندان دارد. اگر دندان وی از سامان چپ بر کسی بندند که تب
~~دارد، حالی برود. دشمن وی راسو بود. مرغی وی را بیند، بانگ زند، نهنگ در آب گریزد.
~~و اگر نه، راسو به دهان نهنگ درشود، وی را بکشد. اسپ آبی دشمن نهنگ است، وی را
~~بخورد. و نهنگ را بر اسپ آبی قدرت نبود. هیبت وی بر او کار کند تا سست شود. چنان
~~که شیر مقهور ببر شود و ببر کوچک تر از شیر بود. نهنگ اگر از نیل بیرون آید، بمیرد.
~~چنان که شتر در ولایت ترک بمیرد و کژدم در حمص بمیرد و آدمی را که جلا بود، بمیرد.
~~ریاست در هوا عقاب راست و در بیشه شیر راست و در آب نهنگ را.
# 307

PageV01P309

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0310.png)

# گویند شیری در کشتی افتاد به مصر. نهنگ وی را دریافت. به هم در آویختند.
~~نهنگ دنبال بر شیر زد و شیر سر نهنگ بگرفت. هر دو هلاک شدند و اهل کشتی
~~برستند.
# نهنگ هرچه دریابد، در دنبال گیرد و در آب کشد. اما بر خشک عاجز بود. نهنگ در
~~خواب دشمنی مکابر بود. نهنگ بسیار پای دارد، قوی تن بود و سهمناک. دهانی فراخ
~~دارد. خایهی او بوی مشک دهد. به یک دفعه شصت جماع بکند. چهار ماه در زمستان
~~کس وی را نبیند.
# گویند در مصر پادشاهزادهای بود، منجمان گفتند هلاک وی از نهنگ بود. مادرش
~~حایطی بر ساحل نیل بکرد، به درازی مملکت وی، تا نهنگ در آن نرود. آن را «حایط
~~عجوز» خوانند. بنایی شگفت.
# این پادشاهزاده بزرگ شد و احوال این ms327 حایط معلوم کرد و سبب آن. گفت «این
~~نهنگ چه شکل دارد؟»
# در ودگر نهنگ چوبین بکرد.
# پادشاهزاده آن را بدید: شکلی سهمگن. آن را بر زمین زد. چوبی از آن بجست، در
~~دیدهی وی رفت، در اندرون دماغ، و حالی جان بداد.
# وزغ «ضفدغ» است. آبی است، مکروه. سمی دارد قوی. چون وی را بگدازند، روغن
~~وی را بگیرند، قاتل بود - هم بری و هم بحری. بانگ نتواند داشت مگر در آب. آتش
~~ببیند، خاموش گردد. به خراسان، بارانی آید همهی سقفها پراز وزغ شوند. اگر از سحاب
~~میبارد، عجب است. اگر آفریدگار حالی وی را که ریح لاقحه درآید بیافریند، هم عجب
~~است. و سردابها که در آن یخ بود، از وزغ خالی نبود. (چون آب فرات بیفزاید، سردابها
~~که به وی نزدیک بود، آب درآید و در آن ماهیای پدید آید بی خایه و بی نر و بی ماده.)
# و وزغ عذاب قبطیان بود. و همتای طوفان بود. و ضرر وزغ بر قبطیان بتر از طوفان
~~بود. چندان وزغ ببارید که خانهها و جامهها و چاهها و جامه خوابها پر وزغ شد. اگر
~~مرد و زن خفته بودندی، بر سر ایشان انبار شدی. اگر دیگ پختندی، در دیگ جستی.
~~اگر کاسه بودی، در آن افتادی، در لقمه جستی.
# 308

PageV01P310

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0311.png)

# قبطیان از آن به فریاد آمدند. آفریدگار از ایشان برداشت. دگربار، عاصی شدند.
~~طوفان خون برآمد، آبهای دریاها و چاهها و چشمهها چون خون شد، مگر از آن
~~مؤمنان. تا کوزهی مؤمن بستدندی، چون آب در دهان کافر شدی، خون گشتی. و این
~~طوفان خون بتر از همه بود.
# و بدان که وزغ از طبع هوا خیزد. اگر وی را در خمر افکنند، حالی بمیرد. اگر دگربار
~~در آب افکنند، زنده گردد. شناو نیکو برد. آفریدگار در تن وزغ استخوان نیافرید. در
~~آب زندگی کند. خایه بر لب شط نهد. اگر وزغ را در خواب بینند، ms328 عابدی باشد محتهد. اگر
~~بسیار بود، عذاب باشد.
~~بدان که شگفتی و نوادر در عالم بیش از آن است که به ضبط آید. و همهی شگفتیها در
~~تحت این آیت است که فرمود «خلق السموات والآرض و جعل الظلمات والنور.»
# هرچه لطیف است در آسمان است و هرچه کثیف است در زمین و هرچه ظلمات است
~~شیاطین و هرچه روشنایی ملائکه. ظلمات را مقدم داشت بر نور - که ابتدای همه ظلمت
~~بود. پس، نور آفتاب بیافرید. و ابتدا شب بود، پس روز. لاجرم، در شب همه آسایش
~~است.
# گویند که آفریدگار بهشت را بیافرید، رضوان را گفت «در بهشت بگرد، هرچه
~~سیاهی و ظلمت است بیاور!» پس، شب را از آن بیافرید. پس، دوزخ را بیافرید، مالک
~~راگفت «هرچه در دوزخ سپیدی و روشنایی است بیاور!» پس، روز را از آن بیافرید.
# پس، در این عالم، حیوانها آفرید. بعضی بر شکم رود، چون مار. بعضی بر دو پا رود،
~~چون آدمی و طیور. بعضی بر چهار پا رود، چون بهایم. پس رفتار مار بی دست و پا
~~عجب است - که همه اندام وی متحرک بود در رفتار. و آدمی را اگر از چهار قوائم یکی
~~نبود، در رفتار فتوری بیند و آن که را دستها نبود، نتواند دویدن.

PageV01P311

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0312.png)

# گویند مار اول فریشته بود، در بهشت. ابلیس را در دهان گرفت و در بهشت برد،
~~آفریدگار بر وی خشم گرفت و دست و پای وی بازستد، رفتار وی بر شکم کرد،
~~دندانهای وی دوتا کرد، زبان وی دوشاخ کرد، دهان وی که ابلیس در آن شد چشمهی
~~زهر کرد، طعام وی از خاک کرد، جای وی خرابهها کرد و گفت «هر که بر تو رحمت کند،
~~من بر وی لعنت کنم.»
# مار هرچند که برآید، جوان تر گردد. اول، «حیه» بود، دوم درجه «جان» بود، سیم
~~درجه «ثعبان» گردد. و ثعبان را هزار سال بود. و نشانش آن است ms329 که موی ناصیه برآورد
~~و پشتش موی برآرد و از دیدار وی مرد بمیرد. و بعضی باشد از حیات که آواز وی قتال
~~بود. جنسیست که آن را «دواره» خوانند: چون آید، همچنان که آسیابی، گردد، دهان
~~بازکرده. یکی را «مقرنه» خوانند که دو سرو دارد و سپید، مانند صدف. یکی را «مکلله»
~~خوانند که تاج دارد. این را «ملکت الحیات» خوانند. از نفس وی حیوان بمیرد و جایی که
~~وی بود، نبات نروید.
# بدان که مار چون پیر شود، در میان دو سنگ رود تنگ و برآید، پوست وی کنده
~~شود، جوان گردد. ششصد سال بزید. چون پوست بیفکند، نقطه نقطه بر قفای وی پدید
~~آید. عدد آن سال عمر وی باشد.
# و آفریدگار مار را سهمی داده است، با آن که دست و پا ندارد. و چون تأمل کنند، مار
~~دو زبان دارد سیاه، مانند دود آتش. بیرون میجهد مانند زبانهی آتش، لیکن سیاه. و
~~افعی را زبان سرخ بود، مانند آتش. و در رفتار، از پرنده تیزتر رود. و در حبشه، ماران پر
~~دارند و در کجاوهها پرند.
~~ابوجعفر مکفوف گوید در رمال بلعم، ماری باشد چون گرما سخت شود و زمین تافته
~~بود، دنبال را فرو برد به ریگ و راست باستد، مانند چوبی. مرغ پندارد که چوب است،
~~بر سر وی نشیند، وی را برباید و بخورد.
# مار خربزه را دوست دارد و در میان وی خسپد و خردل و سیب را و گل را دوست
~~دارد. از سداب و درمنه بگریزد، چنان که وزغ از زعفران بگریزد. و مار گاهی خایه نهد
~~و گاهی بچه زاید، سبب آن که خایه در شکم وی بشکند. و مار نمیرد تا مهرهی گردنش
~~بگشایند. گویند که مار چهل سال آب نخورد و نمیرد - که حیات وی از گرسنگی است و
~~از نسیم هوا. مار چون نزدیک چشمه آشیان دارد، آب چشمه گرم بود.

PageV01P312

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0313.png)

# صاحب «المنطق» ms330 گوید ماری پدید آمد، وی را دو سر بود. چون رفتی و گردیدی،
~~بامداد به سری خوردی، شبانگاه به سری. و به هر دو سر گزیدی.
# و بعضی از ماران موی دارند و بعضی سرو دارند، آن را «اقرن» گویند. مار خمر را
~~دوست دارد، بخورد، مست گردد. و مار چون چیزی بخورد که استخوان دارد، خود را به
~~درختی درپیچد تا همه استخوانها شکسته شود در شکم وی. اگر از مار سه یکی
~~بیفکنند از دنبال، بازروید. و بدان که هلاک مار در چوب نی بود. و اگراندک مایه قصبی
~~بر وی زنند، بمیرد. چنان که اگر چوب انار بر آدمی زنند، بمیرد.
# گویند شخصی در بن درختی خفته بود، ماری سر از درخت فرو کرد و سر خفته
~~بگزید.
# مرد بیدار شد، مردی گفت «مار سر تو بگزید.»
# آهی بکرد و جان بداد.
# سبب آن که اول ایمن بود. چون بترسید، مسام وی بگشود و زهر در عروق و اعماق تن
~~برفت وبمرد.
# مار به آواز از لانه برآید، چون سوسمار و کفتار. و مار چون سر در سولاخ برد، به
~~قوت فیل بیرون نیاید، مگر به دست چپ. و به هر دو دست ممکن نگردد. پادیز پوست
~~باهلد. نه پوست حقیق - که پوست وی به کارد نتوان کندن. مار به وقت هیجان، بر
~~یکدیگر پیچد. چنان گویند که مار دوسر سی پهلو دارد. سی خایه بنهد در خاک، تاکرم
~~در آن افتد. و یکدیگر میخورند تا قوی تر بماند. کژدم چون مار را بزند، کدوی تلخ
~~بخورد، نیک شود. اگر نیابد، بمیرد.
# اگر زن آبستن پای بر نشان مار نهد، بچه بیفکند. مار بر مردم برهنه خسپد. چون
~~جامه دارد، از وی ترسد. مار از سروی گاو و میعه و مرزنجوش ترسد. ماریست آن را
~~«شمسه») خوانند: چون کور شود، هفت روز دیده در آفتاب دارد، بینا شود.
# در راه آمل، از جانب ری، ماری پدید آمد ms331 و مردم را و حیوان را هلاک میکرد. غلام
~~هندو را بزد، مار بمرد.
# افراط قوت زنگی چنان بود که بر برودت مار غلبه کرد.

PageV01P313

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0314.png)

~~اگر دماغ نهنگ یا خایهی او باگندم بخایند و در میان گیاه حصیر زیر خاکستر بلوط
~~کنند چهل روز، ماری از آن پدید آید که سرش نهنگ را ماند. چهل روز بماند، آن گه
~~بمیرد. چون وی را در سایه خشک کنند و قدری از آن کسی بخورد، باهوش شود. اگر چند
~~عنکبوت درازپای در شیشه افکنند و شیر خر در آن کنند چنان که بالای وی باستد و سه
~~شبان روز بگذارند آن گه بیرون آرند و با پیه کشف مرهم کنند و با پشمینهی سرخ در
~~آبگینه نهند و هفت شبانروز زیر سرگین کنند، ماری گردد بدخوی. کارد را از کوره
~~بیرون آرند سرخ و در شیر خر افکنند، آن کارد چون به خون رسد، به جای زهر باشد،
~~بی آن که رطوبتی در خون دمد. و همچنین پازهر که زهر را پراکنده کند. و این خاصیت
~~«ملاقات» گویند.
# این مقدار کفایت بود. و ما فصلی بگوییم در صفت سموم و اجناس وی تا از آن حذر
~~کنند. و با جهال و زنان نگویند، تا دلیری نکنند.
~~بدان که سموم مختلف است و سم مار به حدیست که مار شتری را بزد، بچهی وی
~~شیر بخورد و بمرد، بعد از ساعتی مادر بمرد. به سبب آن که سم در خون و شیر آید، پیش از
~~آن که به اعضا و دل رسد. چون بچه شیر بخورد و ضعف بچه یاری داد، پیش از مادر
~~هلاک شد. و از این سبب است که زن خمر خورد و شیر به بچه دهد، بچه زودتر مست
~~گردد از مادر. و اگر مادر مسهل خورد و شیر دهد، بچه را پیشتر اسهال کند.
# سموم بعضی به اذابت کشد، چون سم مار، بعضی به اجماد کشد، ms332 چون سم کژدم، بعضی
~~به تفریح کشد، چون زعفران، بعضی به آندوه کشد، چون آب گشنیز. و سمم را جراحتی
~~نبود و نه صدمهای. ولیکن خاصیتی باشد که آفریدگار داند و در چیزی آفریند. جراره
~~چون خواهد که خایه نهد، دنبال بر صخرهای زند، بشکافد و خایه در آن نهد. و دنبال
~~وی را قوت شق و صدم نباشد. (و چوب دهله - که «حلفا» گویند - با همه سستی وی،
~~اگر آجری بالای وی بود، بشکافد و برآید. ابو عتاب گوید فلسی بصری در زمین
~~دوسیده بود، در میان سنگها گرفته، حلفا به زیر وی بررست و فلس را بشکافت. و حلفا
~~را صدمه نیست، ولیکن چون خاصیتی دارد، آن خاصیت کار کند. همچون صاعقه که در
~~دکان صیقلی افتد، شمشیرها بگدازد و غلافها بماند. قصد جنس خویش کند. و باشد که
~~صاعقه بر مرد آید که درم دارد، بگدازد و مرد را بکشد، ولیکن بنگدازد. و ملاحان بصره

PageV01P314

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0315.png)

~~آن ابر و سحاب که صاعقه آورد شناسند، پس آوانی برنجین بر سطحها نیارند بردن، زیرا
~~که بگدازد. و این معنی آفریدگار داند.) و کژدم دنبال بر تنجیر زند، سولاخ کند. و پیکان
~~در تنجیر دشخوار رود.
# هندوان گویند «سم به قرابت کشد.» و سموم عمل به شب کند. زیرا که همه شب بانگ
~~زند، چون قرص آفتاب برآید، ملسوع ساکن شود. زیرا که آجواف به شب گرمتر بود. و
~~سم عمل کند بر قدر ضعف مرد. تا بود که کژدم دو شخص را بزند، یکی بمیرد و یکی
~~نمیرد. علاج: خوردن آب گرم و بندق.
# اما آژ درها غریب تر بود و نادرتر. به تازی وی را «ثعبان» گویند. به ترکی «ایلان»
~~گویند. چون زد، تریاق و افسون سود ندارد. گویند اگر سر اژدرها در خانهای دفن کنند،
~~گنجها ظاهر کند. و این از قول حکمای هند است.
# اما اژدرها کم باشد و در هر عهدی یکی بود. چنان ms333 که در عهد اسفندیار - ملک عجم
~~- یکی پدید آمد، در حدود کشمیر، و اقلیمها بیران میکرد و در حدودی که آمدی،
~~مردم برخاستندی.
# اسفندیار در این اهتمام بود که «من خدا را چه گویم که مضرت این اژدرها از رعیت
~~برندارم؟» لشکر برداشت و قصد کشمیر کرد و لشکر را گفت «از من بدرود باشید - که
~~من این حیوان را خواهم کشتن.»
# مردم آن حدود گفتند «با خود زنهار مخور- که هر که این قصد کند، بازنیاید. و اگر
~~خواهی که بدانی صفت او، بر سر فلان کوه رو و یک شب آنجا مقام کن تا حال وی
~~بدانی.»
# آن شب، بر سر آن کوه رفت. همه شب از آن حدود آتش برمیخاست و در هوا
~~می رفت و ناپدید میشد. گفتند «این حیوان دم میزند و نفس وی آتش میگردد.»
# چون روز بود، دودی سیاه از وی در هوا می رفت.
# اسفندیار منجنیق بساخت و تیغی برداشت و فرمود که وی را به آن حدود اندازند.
~~چون در سر ازژدرها افتاد، تیغ بر میان وی زد، وی را به دو نیم کرد. اژدرها به وی جست،
~~هر دو بمردند و عالم از دست آن شوم برست و سر را فدای رعیت خود کرد.

PageV01P315

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0316.png)

~~این ارژدرها بری است، اما بحری بیش از این باشد - چنان که تنین و حیت البحر و
~~اسد البحر وتمساح.
~~یکی گفت در بلاد محترقه، حیوانی گرفته بودند، صعبی میکرد. نتوانستند وی را
~~بداشتن. وی را به زنجیر دربستند تا بمرد. پوستش بکندند، زرد بود، دایرههای سیاه بر آن
~~کرده، دایرهای دیگر سرخ. خطی از قفا کشیده تا سر دنبال، فراخای خط یک ارش. به
~~تدریج باریک تر میشد تا دنبال وی چون موی شد.
# این پوست را به ملک حبشه آوردند، به شگفتی. و این جنسی بود از ثعابین.
# آن که در آب بود، «تنین» خوانند. چند فرسنگ درازی وی بود. مثمن و مفلس ms334 بود.
~~هر فلسه چندان که شبری. دو جناح دارد.
# و اسحاق ابن فضل گوید از سحاب تنینی بیفتاد بر ساحل و بمرد. خلق از گند وی بمرد.
~~تا آفریدگار سیلی بفرستاد و وی را به دریا افکند.
# دشمن تنین سحاب بود. وی را از دریا جذب کند و به صحرا اندازد. گویند که قوت
~~یأجوج و مأجوج بود.
# اسقیلوس ماریست که تاج دارد از استخوان سپید. وی را «حیت المکلله» خوانند
~~و عرب وی را «ملکت الحیات» خواند. و از زیر زنخ وی استخوان پهن پدید آمده بود و بر
~~پس قفای وی موی رسته بود. آدمی اگر آواز وی بشنود، بمیرد. اگر روی وی بیند، هم
~~بمیرد. جایی که وی بود، گیاه نروید.
# افعی جنسیست از مار. چشم دراز دارد. از زخم وی کس نرهد، زیرا که جایی
~~بگزد، همه اندام درد کند. نشان افعی آن است که چشم برهم نزند و چشمش دراز بود.
~~زبانش سرخ بود، دیگران را سیاه بود. اگر ذرهای نوشادر در دهان گیرند و آب دهان
~~بر وی افکنند، بمیرد. اگر افعی را همه اندام بکوبند که نمیرد. و افعی را بکشند و به
~~نمک آب بشورند و در داروها بسایند و در انگبین معجون کنند، بعد از سالی بر کف
~~نهند و به آب دهان تر کنند، ذرههای وی جنبد. و خوردن این معجون حرارت روح
~~افزاید.

PageV01P316

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0317.png)

# گویند مردی بود نام وی شکر شطرنجی. احمق بود. بینی نداشت. و سبب آن بود که
~~مارآفسایی را دید، گفت «مرا افسونی آموز که زهر بر من کار نکند!»
# گفت ««این افعی است. اگر بر فیل زند، سیاه کند.»
# گفت «البته بباید آموخت.» و چند دینار به او داد.
# معزم، به طمع زر، افعی را به دست برپیچید و گردن وی بگرفت، با سر بینی وی
~~داشت، وی را بزد.
# شکر فریاد برآورد.
# مردم وی را بگرفتند و مار را بکشتند و بینی شکر ms335 بیفتاد.
# سمند اسلار جنسیست از ماران کشور جنوب. هرچه وی را بیند، جان بدهد. آنجا
~~که وی بود، چند فرسنگ گیاه نروید از سم و بخار وی.
# گویند یکی بر حد عمران افتاد، سواری نزدیک وی رفت، نیزهای بر وی زد، سم وی
~~سرایت کرد، مرد و اسپ سیاه شدند.
# سمنداسلار دو سرو دارد، دو بال دارد، دنبال دارد، موی دراز دارد بر قفا. رؤیت وی
~~سم است.
# اما کژدم حیوانیست مضر. به تازی وی را «عقرب» گویند. طبع وی سرد است.
~~خون آدمی ببندد. و سم مار گرم بود. و عقارب قتاله به اهواز و شهرزور و نصیبین باشد. و
~~چون نصیبین را حصار دادند، درماندند، کوزهها پر از کرژدم شهر زور کردند و به منجنیق
~~به نصیبین انداختند، تا شهر بدادند. و آنجا توالد کرد.
# چون خواهند که کژدم را از سولاخ به در آورند، ملخی را بر چوبی بندند و در سولاخ
~~برند. کژدم به چنگها در وی آویزد. بیرون آرند، وی را بکشند.
# کژدم هشت پا دارد و به دو دندان استعانت کند. چشمها بر پشت دارد. چون آبستن
~~شد، هلاک گردد. زیرا که بچگان شکم و پهلوی مادر بشکافند و از پهلو به در آیند. شبی
~~که باد آید، بیرون آید. و چون هوا ساکن بود، پشه برخیزد، بر پشت کژدم نشیند و
~~سولاخ کند، کژدم بمیرد. کژدم از گربه عاجز بود. مار سیاه را دوست دارد، در سولاخ مار
~~رود.

PageV01P317

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0318.png)

~~گویند کود می پیغامبری را بگزید. گفت «لعنت بر کزدم باد که باک ندارد که که را
~~گزد!»
~~بهترین دارو آن را که کردم بگزد، پوست نارنج بود: بسایند و در عسل کنند و بخورد،
~~حالی درد ساکن کند.
~~احمد ابن زید گوید که مردی را دیدم اشقر ازهر. هرگه که کژدم وی را بگزیدی، کزدم
~~بمردی.
~~خواص کزدم آن است که اگر یکی حمهی کزدم در بول مردی زند، همیشه بیمار ms336
~~بود، تا آن گه که آن نیش را برکند. کژدم جرجیر را دوست دارد و بردی را و از آنجا
~~خالی نبود. از بادروج ترسد و از خاک حمص ترسد. گل حمص ملسوع را سود دارد.
~~اگر به حمص پیراهن بشورند و درپوشند، به دیگر شهرها کژدم پیرامن آن نگردد.
~~ملسوع مار و کژدم برف را در برگیرد، ساکن شود. اگر بر لسع نهند، ساکن کند به
~~خاصیت. کژدم را بریان کنند بر آتش و بخورند، سنگ را در مثانه خرد کند و بیرون
~~آورد.
# کژدم بحری به سلحفات ماند. وی را دو سر بود، از هر دو جانب رود. بکشد، چون
~~بگزد.
# اگر بادروج را بخایند و در میان دو خشت خام نهند و در زیر کاه کنند، جای گرم، بعد
~~از هفت روز، کردم گردد سبز و زیان کار، خاصه که قر در برج عقرب بود. اگر از سنگ
~~پازهر نگینی کنند و چون برج عقرب برآید از مشرق، صورت کردم بر آن کنند و در آب
~~بشورند، ملدوغ را دهند، ساکن شود و کژدم از وی بگریزد. کزدم اگر در آب افکنند، در
~~میان آب بماند: نه به بن رود - که وزنی ندارد - نه به زبر آید - که شناو نداند. دهان
~~عقارب کری گوش را سود دارد.
# نضناض ماریست سیاه. در مفاوز جنوب بود. روی آدمی دارد. از دهان وی دود
~~سیاه آید. گیسو دارد. هندوان دل وی بخورند، از فرط تیزی وی زیرک گردند و آوازهای
~~حیوانات دریابند.

PageV01P318

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0319.png)

~~زنبور سرخ را در روغن افکنند، بمیرد. پس، در سرکه افکنند، زنده گردد. هر که زبان
~~خود را به دندان در گیرد، زنبور وی را نگزد. و بر آنجا که سداب بمالند، زخم نتواند کرد.
~~آن را «یعسوب» خوانند. و به نواحی کوفه غلبه دارد. و به روز، کس در باغ نیارد رفت،
~~از بیم وی. خرما را به شب آرند با هزار خطر. و در ms337 باغها ددی آید سهمگن از پریدن وی.
~~زنبور سرخ عدوی نحل بود. وی را به دهان بردارد و بپرد و وی را بخورد. نیش وی
~~سمی دارد.
# عنکبوت «کرهباف» است. جانوری ضعیف بود و قانع. و عنکبوت بچه زاید، حالی
~~بچهی وی نسج کند. و باشد که سالی به یک مگس قناعت کند و نیمی از آن بماند. همیشه
~~سرنگون باشد و هرگز نخسپد و اگر بخفتی، بیفتادی. همه اندام وی یک سر است در میان
~~پایها. ماده میبافد و نر تباه میکند. آفریدگار هرچه آفریده است نر بزرگ تر بود، مگر
~~عنکبوت و باز- که ماده بزرگ تر بود. و دهان عنکبوت به درازا بود و چشم افعی نیز به
~~درازا بود.
# و پیغامبر چون از مکه برفت با ابوبکر و کفار از پی ایشان درشدند، در غاری رفت.
~~آفریدگار عنکبوت را فرمان داد تا بر سر غارکره بافت.
# کفار برسیدند، کره را دیدند.
# ابوبکر صدیق میگریست، گفت «یا رسول الله، آواز پای دشمن میشنوم. اگر در غار
~~نگه کنند، ما را ببینند.»
# پیغا مبر گفت «یا ابوبکر، من از بهر دل تو اینجا مقام کردم و اگر نه، آفریدگار ما را از
~~ایشان نگاه دارد. و اگر تو خواهی، بیرون رو!»
# ابوبکر گفت «یا رسول الله، نخواهم که روی ایشان بینم.»
# کافری با لب غار آمد و میگفت «عنکبوت بر سر این غار کره بافته است. و اگر در
~~این غار کسی بودی، این بافته تباه شدی.»
# و باز گردیدند. و آفریدگار ایشان را به ضعیف تر خلق دفع کرد.

PageV01P319

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0320.png)

# گویند که ابوبکر پیش از پیغامبر در غار رفت و سولاخهای مار دید. پیراهن برکند و
~~سر سولاخها بگرفت. یکی بماند. پای خود در آن نهاد.
~~پیغامبر بخفت و سر بر پای ابوبکر نهاد و به هیچ گونه فزعی در دل وی نیامد.
~~مار پای ابوبکر بزد. از درد آن، به گریه افتاد. دیگربار بگزید. آب دیدهی ms338 وی بر روی
~~پیغامبر آمد. بیدار شد و گفت «یا ابابکر، البلاء موکل بالانبیاء ثم بالاولیاء.»
~~عمر خطاب گفت «این یک شب از آن ابوبکر شرف دارد بر همهی عمر من و بر آل
~~خطاب.»
# کرم ابریشم جانوریست ضعیف و مبارک و بویی دارد ناخوش. آفریدگار این
~~طلسمها و حریرها و شعرها از وی پدید کند. و بر کوه و درختان بود. بلگ توت خورد.
~~خایه نهد و از خایه بیرون آید. و در حدود طراز، از اعتدال هوا، دو بار برخیزد. خایهی
~~وی در کرباسی بندند و در گریبان جامه نهند تا تبش آدمی به وی رسد و به یک هفته
~~برآید. و در جایی کنند و بلگ توت میخورد. سه روز خفته شود، پس در خوردن آید.
~~یک هفته میخورد، دیگربار بخسپد. روز اول گویند سر گران میکند. بعد از سه روز، در
~~علف خوردن آید. سه نوبت علف خورد. بعد از سه نوبت، شاخههای توت با بلگ پیش
~~وی نهند تا بر آن رود و میخورد، تا در پیله رود. وی را از مرغ و موش نگه باید داشت.
~~هرگه زرد شد، به کار ناید، زیرا که بترکد و دیگران را تباه کند: آن را باید گزیدن و
~~انداختن.
# و کرم چون درآمد، جفت گیرد و تخم نهد. چون از پیله بیرون آید، پر برآورده باشد و
~~بپرد. و این کرم شریف است. و بر خود میتند تا در آن تنیدهی خویش جان بدهد.
# مگس خلقی ضعیف است و موذی و دلیر. مگس به این ضعیف، بر چشم ملوکان
~~نشیند و در چشم شیر رود و وی را رانند و نرود. و وقت باشد که در زمین حجاز صد
~~شتر را به ده دینار فروشند، زیرا که مگس شتر را بزند، نالهای از وی برآید و خون روان
~~شود. و سمی در تن وی است که اگر مگس در گوش رود یا در بینی، آن کند که ms339 پیاز
~~نرجس و شیر آنجیل نکند. و کسی را که سگ بگزد، از مگس نگه باید داشتن- که بر وی
~~بتر از شیر بود. مگس در تاریکی عاجز بود. مگس را در سرمه سایند، نور چشم زیادت

PageV01P320

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0321.png)

~~کند. خوردن مگس چشم را سود دارد. مگس به تابستان عالم بگیرد، به زمستان یکی
~~نماند. و کس مگس مرده جایی نبیند. و لجوج بود. و خنفسا هم چنین بود. تا چندبار به
~~دیوار بر شود و بازپس افتد.
~~و مگس را توالدی نبود. آفریدگار وی را بیافریند حالی. و گویند سفرجل را بشکنند،
~~حالی مگس بر سر وی نشیند. و عجبتر از این: در بیابانی مگسی نبود، چون اسپ
~~سرگین افکند در خاک، حالی مگس بر سر آن گرد آید. اگر مگس در بیابان بود منتظر
~~سرگین، عجب بود. و اگر در وقت آفریده شد، عجبتر.
# باقلی استحالت کند با مگس، زیرا که سودای وی است. (و هرچه منکوس روید،
~~ثقیل بود - چون بادنجان.)
# مردی بگریخت از دست وامخواهان، در زمینی از باقلی رفت. گفت «زمین باقلی بتر از
~~حبس بود.»
# و هیچ کس در زمین باقلی مقام نکرد چهل روز، الا که وی را بیماری مزمن رسید.
# یکی را پرسیدند «چه خوری؟»
# گفت «باقلی.»
# گفت «بلی مگس می خوری.»
# مگس و صافر و تنوط و عنکبوت نخسپند و به هر دو پا خود را در آویزند سرنگون. و
~~تنوط بانگ میزند تا روز، مگس در زاویهی خانه میگردد بیقرار.
# مگس بر همه چیزی حدث کند. در حدیث پیغامبر آمده است گفت «إذا رأیتم معاویة
~~علی منبری فاقبلوه» مگس بر آن کاغذ حدث کرد و بر سر «با» دو نقطه برنهاد:
~~برخواندند «رفاقتلوه.» - یعنی «وی را بکشید.»
# لشکر دو گروه شد و مصافها کردند: بعضی گفتند «معاویه را قبول باید کرد.» بعضی
~~گفتند «معاویه را میباید کشتن.»
# مقصود آن است که مگس ضعیف حدث کند بر حرفی، این همه محنت پدید ms340 آید. تا
~~بدانند که در محقرات تهاون نباید کرد.
~~و باشد که یکی در مگس نگه کند، گوید «این را چرا آفرید؟» و نداند که مگس نیز در
~~آدمی نگرد، گوید «این را چرا آفرید؟»

PageV01P321

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0322.png)

~~اگر خرما افکنده بود، سیاه شود از مگس.
~~گویند شخصی در مصر بتی از سنگ رخام بیافت. و در مصر، مگس باشد بسیار. وی
~~آن بت را در جیب نهاد. به در دکانی رسید، مگسان بگریختند.
~~وی را گفتند «چه داری؟»
~~آن بت را بنمود.
~~بدانستند که آن طلسم بود که فرعون کرده بود، در عین شمس. و به مصر، در آن
~~موضع، مگس نباشد.
# و در خانهای که کما باشد، مگس در آن نرود. به هند، مگس خورند و از این سبب،
~~آنجا رمد و سبل و تاریکی نباشد. مگس از دود زرنیخ بگریزد. و چون خانهها را تاریک
~~کنند، همه از سولاخها بگریزند.
~~مگس انگبین «نحل» است. از زیرکی وی آن است که بعضی خانهها را بنا کند
~~مسدس. و در هندسهی اقلیدس، هیچ مدوری نیست که به یکدیگر راست آید بی زاویه،
~~مگر مسدس. و دیوارهای آن بکند مملس، چون کاغذ. و آن گه، پر از انگبین کند. پس،
~~سر وی به موم درگیرد. و مگس انگبین را رئیسی بود - چون کلنگ را. و مهتر ایشان بر
~~در سولاخ نشیند، مگس درآید، وی را ببوید. اگر پاک خورده بود، راه دهد: وی همه
~~انگبین آورد. اگر پاک و پلید به هم خورده بود، زمزمهای بزند و در گذارد: موم و انگبین
~~آورد. و اگر پلید خورده بود، نیشی بر وی زند، وی را به دونیم کند و بیرون اندازد.
# اگر پرسند «این عسل اگر از دمش میآید، حکمش قی بود و اگر از دبرش میآید،
~~حکمش حدث بود،» گوییم نه قی است، نه حدث. طلی خفی است، لطیف، در هوا. مگس
~~انگبین آن را می آورد و در کندوج نقل ms341 میکند. علی ابن ابی طالب گوید عسل از زیر جناح
~~وی آید.
~~اگر پرسند که «عسل را شراب خوانند،» گوییم خوانند. و بهترین همهی شرابها
~~عسل است.
~~و عسل خازن ادویه است. زیرا که ادویهها را بکوبند و در عسل کنند تا عسل وی را
# 320

PageV01P322

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0323.png)

~~نگه دارد. و عسل حافظ قویست. تا اگر گوشت تازه در عسل نهند، بعد از مدتی به در
~~آید تازه. و انگبین را بر مویز و بر شیر نهند، نیکو شود. و چند چیز اسباب عفونت را دفع
~~کند: عسل و نمک و سرکه و قطران. و از این سبب مردگان را به قطران بیندودندی در
~~اوایل. و قابوس چون بمرد، وی را در تابوت آبگینه نهادند، پر از عسل.
# و گویند عسل هرگز نپوسد. و سکنجبین از آن نافع است که ترکیب وی از این دو
~~اصل است: عسل و سرکه. فرمود «فیها آنهار من ماء.» ابتدا به آب کرد و ختم به عسل. و
~~چون آب و شیر را یاد کرد، فرمود «لم یتغیر.» زیرا که آب و شیر از آفت ایمن نبود. و این
~~نوعیست از فضل عسل بر آب - که آب بگردد و عسل نگردد.
# گویند در دهان نحل شفاست و دنبال وی سم. و بدان که کس نداند که انگبین از کجا
~~می دهد.
# و سلیمان نحل را در قارورهای کرد و از ظاهر نگه میکرد. اول، موم را بنا کرد. پس،
~~انگبین در آن نهاد. سلیمان گفت «سر تقدیر آفریدگار کس نداند.»
~~و نحل را رئیسی بود، وی را در زیر پرنیان دارند - پنهان. و هرگز به درنیاید، مگر
~~وقتی که هوا صافی بود، بی کدورت: وی به درآید با لشکر و بازگردد و بنشیند و آن گه،
~~دیگران بر سر وی نشینند، طبق طبق. نحل با ضعیفی خود سلاحی دارد که کس پیرامن
~~وی نگردد. آن که رئیس ایشان بود، نیش خود برکند تاکس از ms342 وی آزرده نشود. و نحل
~~هرگه آدمی را بزند، بیفتد و بر تارک سر باستد تا جان بدهد.
# نحل همه ماده بود و نرکار نداند کرد. خانه به دو وقت کند: به بهار و پادیز. نر تباهی
~~کند. وی را بیرون کنند. مگر امیر را.
# بدان که نحل را القاح کنند به اکسیر. گاوی را بیارند سی ماهه، سرخ، بیعیب. وی را به
~~چوب میزنند تا استخوانهاش جمله بشکند، چنان که پوستش سولاخ نکنند. آنگه،
~~کاردش به گلو برآرند و خونش با اشکم ریزند، چنان که هیچ بیرون نیاید و بنماند. و به زه
~~کمان، سولاخهای وی بدوزند، از چشم و گوش و بینی و دهان. و بکوبند، تا یک
~~استخوان درست نماند. و در خانهای نهند ده ارش عرض در دوازده ارش طول و ده آرش
~~ار تفاع. و خانه به خشت خام گسترده و سولاخها اندوده و چند سولاخ برابر یکدیگر
~~برآورده. جمله تا یک هفته بگذرد. پس، سولاخها به مقابل یکدیگر باز کنند تا باد
~~لاقحه درآید. دگرباره به گل محکم کنند. و بیست و یک روز بگذارد، آن گه درها باز کنند.

PageV01P323

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0324.png)

~~چون خوشهی کرم باشد برهم نشسته و از گاو جز استخوانهای سپید نمانده بود. مغز
~~امیران باشند. و پس بازگزینند، نران را بیرون کنند. و خانه پر شکوفه و علف به نزدیک
~~وی بنهند. وقت آن که در پریدن آیند، زفت و قیر و چوب بادام بسوزانند. جاشان به
~~روغن و شیره و زیت و سرگین گاو درگیرند تا قوت گیرند.
~~و بدان که نحل آواز خوش و بوی خوش دوست دارد و هرگه برود، سنج بزنند،
~~بازآید. اگر از موم چیزی گرد کنند که در آن هیچ سولاخ نبود، در آب شور دریا افکنند،
~~آب خوش در شکم گیرد -از لطافت موم. پس عسلی و مومی به این لطافت، آفریدگار
~~از نحل می آفریند.
# این مقدار کفایت بود.
# ملخ را «جراد» ms343 گویند. و آن را سمی و زخمی نبود، لیکن غلبه دارد - که شهرها بیران
~~کند. چون بیاید، کشتها و بلگ درختها بخورد و درخت را خشک کند. در مفازهی
~~مصر، ملخی بود «جراد فرعونی» خوانند، بزرگ باشد، چنان که سوار را بخورد.
# خادمی حکایت کرد از آن پسر طفج، گفت کاروانی میرفت، جراد فرعونی برآمد. ما
~~دیگی برنجین داشتیم، در زیر دیگ گریختیم، تا دو روز.
# چون جراد برفت، بیرون آمدیم. استخوان ها مانده بود از آن کاروانیان.
~~به حدود اهواز، ملخی بود آن را آواز نیکو. جایی که وی بود، خماران خمر خورند بر
~~آواز وی. چون آدمی دست به وی کردی، بمردی.
~~جرادی باشد خاکرنگ. اما چون پرد، همچو شعلهی آتش نماید سوزان. چون
~~بنشست، کس وی را نبیند.
# و جراد اجناسند. در سنهی خمس عشره و ثلاثمائه که ابن سینیز در قصر ابن هبیره
~~فرو آمد، با وی جنسی از جراد فرو آمدند، از دهانشان خون می چکید. چون ابن سینیز
~~غارت کرد و برخاست و برفت، این جراد برفت. به نزول وی نزول کرد و به رحلت وی
~~ارتحال کرد.
~~و این آیتی عظیم بود. و در عهد موسا طوفان و جراد بود. اما ملخ ابن سینیز شکم وی
~~پر خون بود و از دهان میریخت و علت آن کس ندانست.

PageV01P324

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0325.png)

# و بدان که ملخ با ضعیف وی، چون بسیار شد، عالمی خراب کند. ضعیف و ستمکار
~~است. سر وی به سر اسپ ماند، بالهاش به بال عقاب ماند و شکمش به مار ماند، دنبالش
~~به کژدم ماند، پایهاش به آن شتر ماند، چون یوز و پلنگ بجهد. جای سخت طلبد، دنبال
~~بر وی زند، نرم کند و خایه در وی نهد و به خاک بپوشد. چون سال دیگر آید و هوا
~~خوش گردد، از خاک برآیند و بالها بگشایند و بپرند.
# و ما بعد از این، صفت مورچه بگوییم:
# سلیمان می رفت و ms344 تخت وی باد میبرد و طیور صفها زده و بر تخت وی قبهای از هزار
~~طناب ابریشم به هزار میخ زرین زده و جبرئیل و میکائیل استاده. سلیمان به این عظمت
~~برآمد، مورچهای گفت دیگران را که در سولاخها روند - «که سلیمان را لشکر میرود.
~~تا شما را در زیر قدم نگیرند و ایشان ندانند.»
# باد این سخن به سمع سلیمان رسانید. مورچه را حاضر کرد. با وی گفت «تو ندانی که
~~من عادل تر از آنم که شما را خسته کنم؟»
# گفت «بلی عذر تو خواستم و گفتم که ایشان ندانند.»
# آفریدگار سلیمان را تنبیه کرد: که «مورچه غم مورچگان خورد، آدمی را اولاتر غم
~~رعیت خورد.»
# و بدان که در خداشناسی، کوه و فیل همان دلیلی کند که ذرهای. و فلک که مشتمل
~~است بر عالم، همان دلیلی کند که پشهای. تا در وی نگه نکنی به حقارت - که بسا شهرها
~~که از دست مورچه رها کردند و از رنج موش گریختند.
# و این مورچه به آن ضعف، حرصی دارد که دانهها میکشد. و حرص در چهار کس
~~است: در آدمی و مورچه و کلاغ و موش. این چهار جانور خزینه نهند. و مورچه از بهر
~~زمستان جمع کند. و دانه را به دو پاره کند تا بنروید. و گشنیز را به چهار پاره کند، زیرا که
~~نیمهی وی بروید. و قطمیر از حبوب برکند تا نروید. و اگر دانهی تر بود، در آفتاب نهد
~~تا خشک گردد. و جسارتی دارد که هموزن خود به آضعاف چیزها بردارد و به سولاخ
~~آرد. و حس وی چنان تیز بود که اگر چیزی تو بر بینی نهی، بوی آن نشنوی، اگر بینی
~~مورچه قصد آن کند، همچون خطی تمدود بر قطار آید. اگر دانهی بزرگ بر نتواند گرفتن،
~~باز گردد و دیگران را آورد.

PageV01P325

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0326.png)

~~گویند طوقی آهنین از کورهای بیفکندند. مورچهای در میان وی بود. از هر جانب ms345 که
~~میرفت، حرارت مییافت. تا در مرکز دایره بخفت.
~~این از درستی حس وی بود.
~~و اگر شیر را یا اژدرها را اندک مایه زخمی رسد، مورچه وی را بخورد و در زخم رود
~~تا به استخوان رسد. مورچه مانند ترک است. هر امیری را لشکری بود، با وی فرو آیند و
~~با وی بازگردند - گروهی سیاه و گروهی سرخ و گروهی پرنده و گروهی بی بال و پر.
~~اهل کسر را انگور نباشد، زیرا که مورچه بخورد. و درخت انگور نیز بخورد.
~~ملکی مردی را عذاب میکرد. دست و پای وی ببست و دبر وی به روغن بیندود و
~~در صحرا افکند، تا مورچه وی را بخورد.
~~ابراهیم ابن رویم گفت میان خراسان و زمین هند، مورچهای بود هر یک چندان که
~~سگی سلوقی.
~~و در زمین زر، مورچه باشد و گرمایی عظیم. سردابها کرده باشند. در وقت
~~غروب بیرون آیند با گوشت و بیندازند تا مورچه به آن مشغول شود و ایشان زر
~~میطلبند.
# و مورچه هرگه حبوب میکشد و ذخیره میکند، نشان قحط بود. اگر موی آدمی در
~~سولاخ مورچه نهند، بیرون نیاید. و از گوگرد گریزد. چیزی سپید از مورچه بیفتد، آن
~~مورچه شود.
~~کفار مکه گفتند «آفریدگار سخن زنبور و عنکبوت و پشه میگوید؟ و آن را محلی نبود تا
~~ذکر کند.»
~~فرمود «من شرم ندارم از آن که مثل زنم به پشهای و ذرهای و آن که از آن کوچک تر
~~بود.» - که پیش وی کوهی و کاهی یکی باشد و آفریدن ذره و فلک بر وی یکی بود. و

PageV01P326

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0327.png)

~~اگر بینی، فیل به آن عظیمی فریاد کند از دست پشهای و بختنصر و نمرود که مشرق و
~~مغرب بگرفتند، پشهای ایشان را هلاک کرد.
# گویند نمرود قصد آسمان کرد. چهار کرگس بگرفت و صندوقی بر پشت ایشان بست و
~~چهار نیزه بر اطراف آن زد، بر سر هر یکی گوسفندی کشته. ms346 کرگس قصد گوشت کرد،
~~صندوق بالاتر میشد. چون حرارت آفتاب به وی رسید، بازگردید.
~~آفریدگار از کار وی خبر داد ابراهیم را که نمرود را بگوید که «تو را بی مادر و پدر
~~بپروردم و پلنگی را مسخر تو کردم تا تو را شیر داد و تو را عمری دراز دادم و روزی
~~بیمار نگشتی و پادشاهی عالم به تو دادم، آخر کار با ما حرب کردی؟ و ما با تو حرب
~~نکردیم. فی الجمله، اگر توبه کنی، قبول کنم.»
~~چون این سخن شنید نمرود، جواب داد که «من به حرب تو آمدم، چرا با من حرب
~~نکردی؟»
# آفریدگار پشه را فرستاد. به هر یکی از لشکر وی، یک پشه برسید و لبهای ایشان
~~میگزید و آماس میگرفت. یکی بر لب نمرود نشست و بگزید و پس در بینی وی شد. لب
~~وی برآماسید، تا بر زبر سر رسید.
# و پشه دماغ وی میخورد، تا در دماغ وی چندان شد که وزغی. آن گه، نمرود بفرمود
~~تا مطرقه بر سر وی میزدندی تا آسوده شدی.
# به عاقبت، دماغ وی شکافته شد و این پشه بپرید. و نمرود بمرد و پادشاهی به آن
~~قاهری، به پشهای هلاک شد.
# گویند که ملکی بر سر خوان نشسته بود، شخصی را دید روی پوشیده به کرباس.
~~گفت «تو را چه رسید؟»
# گفت «ماری شتری را بگزید و شتر بمرد و سباع آن شتر را میخوردند و میمردند.
~~گفتم سبحانالله! ماری به این ضعیف، شتری را چنین سیه کرد؟ و از آن عجبتر، سباع
~~عادیه و طیور جارحه که گوشت شتر بخوردند، چنین بمردند. و عجبتر از این همه،
~~پشهی به این ضعف جمله را میخورد و در وی اثر نمیکند. در این اندیشه بودم، بادی
~~برآمد و پشهای سوی من آمد، بر پیشانی من افتاد. همهی گوشت از روی من بریزید. و
~~آن عیب هنوز مانده است. من از این جهت رو را پوشیده ms347 دارم.»

PageV01P327

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0328.png)

~~از شخصی شنیدم گفت به بابل شخصی برخاست برهنه که بول کند، بر لب نهری
~~نشسته: که با وی نگه کردیم، جان بداده بود از زخم پشه.
~~یکی گفت در ولایت مصر رفتم، شبی به دیهی رسیدم، هوای خوش بود و آبادان
~~یافتم. سال دیگر به آن دیه آمدم، خراب بود. چند مرد مانده بودند.
~~آن شب بخفتم. رنجی به من رسید از پشه که مرگ آرزو میکردم. پرسیدم که «حال چه
~~رسید این بقعه را؟»
~~یکی گفت «امسال در این دیه خانهای بیران شد، کوزهای مسین یافتند، پنداشتند که
~~پرزر است. سر وی باز کردند. تیرست و شصت پشهی زرین در آن بود، هر یکی به وزن
~~منجویی، بالها کرده و خرطوم و دست و پا، و بر سر کوزه نبشته که این صنعت فلان دختر
~~است، در فلان تاریخ، و پشه را بسته است به طلسم: در جهان هر جا که مردیست و
~~دعوی دانش کند، بگو تا یک پشه را ببندد. آن را بگداختند. مقداری حقیر بود. و آن
~~طلسم بشکست. و پشه در این اقلیم آمد و این حدود از دست پشه بیران شد. و ندامت
~~سود نمی دارد.»
# و بدان که آفرید گار هفت آسمان و هفت زمین بیافرید و کوهها در آن برداشت و بحرها
~~آفرید و این جمله را بر پشت ماهی نهاد. چون ماهی آن را برداشت، نخوتی در وی ظاهر
~~شد که «این همه عالم بر پشت من است. اگر من حرکتی کنم، همه را برهم زنم.»
# آفریدگار پشه را بیافرید. و برابر بینی وی باستاد. و نیش میزند و برابر دیدهی او
~~می پرد و ماهی میترسد که در بینی وی رود.
# پس ماهی دنبال را بالا کرد و همه را در سر و میان دم خود گرفت. چنان که فرمود
~~«نون والقلم.» «نون» ماهی بود - که به آن قسم فرمود که «تو پیغامبری، یا محمد، نه ms348
~~دیوانه.» تا بدانی که آفریدگار قادر است که همهی موجودات را به یک پشه نگه دارد.
# و پشه جانوری ضعیف است. نه از خاک است و از خاک خیزد. و نه از آب است و از
~~آب خیزد و جایی که آب بود مقام کند. نه از مرغ است و پرد. و نه مار است و نیش و
~~زهر دارد. شیر و فیل از زخم وی فریاد کنند. اگر هزار پشه به معیار برکشی، وزنی ندارد.
~~در امثال گویند «ضعیف ستمکاره است.» گاومیش به روزاز بیم وی، بیرون نیاید از آب.

PageV01P328

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0329.png)

~~و بدان که پشه از حریر ترسد و ملوکان حریر پوشند و از پشه ایمن باشند و گزنده در
~~حریر نیفتد.
# این مقدار گفته آمد در خاصیت پشه. و به حقارت نبینی وی را- که دست و پا
~~دارد و بالها دارد و خرطوم و نیش و دم و دو سرو و آن چه در نظر ما نیاید، وی را
~~هست.
# و ما از عجایب درختها و گیاههای عالم بازگوییم.
~~بدان که آفریدگار در عالم درختهای مختلف آفرید: بعضی دراز چون ساج، بعضی کوتاه
~~چون درخت آنجیل، بعضی باریکساق چون کدو، بعضی ستبر چون جوز، بعضی را از
~~میوهها استخوان بیرون چون جوز و بادام و بعضی را استخوان اندرون چون خرما و
~~غبیرا، بعضی را ظاهر و باطن محمود چون انجیل و ترنج و فرصاد، بعضی را ظاهر و باطن
~~مذموم چون حنظل و دفلا. و ما یاد کنیم خاصیات بعضی از آن، تا قدرت کامل آفریدگار
~~بدانند.
# آبنوس چوبیست غریب. منابت وی کس ندیده است و کس نداند که کجا روید.
~~آب دریا می آورد، مردم برمیدارند. چوبی عزیز است. بر آتش بگدازند و بوی خوش
~~دهد. اگر بسایند، در چشم کنند، سپیدی ببرد و جلای عظیم دهد. سنگ را در مثانه
~~بشکند. ساو وی در آب حل شود. اگر از وی سانه سازند و داروی ms349 چشم به آن بسایند، به
~~چشم سودی دارد به غایت.

PageV01P329

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0330.png)

~~ندارد. و مثل آن، بر کوه لابیس، درختهاست، بلگهای فراخ دارد، بر هر بلگی صورت
~~آدمی. و علت آن آفریدگار داند.
~~انار «رمان» بود - میوهای نافع و مبارک. آفریدگار آن را بر شکل حقه آفرید، چون
~~عقیق، دانهها در آن چون یاقوت، حجابهای زرد در آن میان، مانند حریر. تسکین
~~صفراکند، به دل سود دارد. خفاش عدوی وی باشد. میان وی بازشکافد و بچه را در وی
~~برد و لانه سازد. چوب انار اگر بر آدمی زنند، هلاک شود. اگر بن انار شیرین اندکی باز
~~کنند و سرکه در آن ریزند، انار ترش شود. اگر بن درخت انار ترش را باز کنند و انگبین
~~در آن ریزند، انار را شیرین کند. و این خاصیت انار است.
# انبرود «کمثرا» است. میوهای لطیف است. به دل سود دارد. هر سال که آنبرود فراخ
~~بود، دیگر میوهها تنگ بود. در حدود مهره، درختیست همیشه انبرود بار آرد -
~~زمستان و تابستان - و از آن، یکی توانند خوردن و گویند آن را هود پیغامبر کشته
~~است. انبرود اگر بسیار خورند، قولنج آورد.
# آنجیل «تین» بود. میوهای مبارک است. گویند به روزگار طوفان، همهی درختها
~~تباه شد مگر درخت آنجیل. و آفریدگار در «قرآن» ذکر وی کرده است: «والتین
~~والزیتون.»
# اگر چوب آنجیل بسوزانند، دخان وی بر مرد بزرگخایه آید، خایهی وی در حرکت
~~آید. بلگ آنجیل زهر قتال است. شیری که از بلگ وی برآید، لسع زنبور ساکن کند. اگر بر
~~شاخ آنجیل نقشی کنند، بر آنجیل همان نقش پدید آید. درخت انجیل که بار بریزاند، عنصل
~~در زیر آن کارند، بار نگه دارد. آنجیل حلوان نیکوتر از همهی آنجیلها بود. تحلیل
~~رطوبات و دفع بادها کند.
# انگور «عنب» بود. میوهای شریف است و از آن دوشاب گیرند و از آن حلواهای
~~بسیار سازند و خاصیتها دارد بر دیگر میوهها. در سهرورد، درختی ms350 بود از آن انگور،
~~سالی انگور آوردی، سالی ودع. و انگور آن گه باید نشاند که ماه چهارده بود، نه از سر

PageV01P330

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0331.png)

~~قضیب و نه از بن وی، ولیکن از میانه، و هر دو سر به سرگین گاو در باید گرفت و قدری
~~نانخواه در بن افکنند (و در رز البته نخود و کرنب بکارند) و دو آرش به زمین فرو برند. و
~~اگر شاخ وی برشکافند چنان که پوست جدا نگردد و پشم که در میانه است بردارند و
~~برهم نهند راست و به پوست بید تنگ ببندند و بگذارند تا پرورده شود، انگور این
~~درخت را دانه نبود. و در هندوستان، انگوری بود که اسهال کند. و سبب آن است که
~~برزیگر چوب انگور بشکافد و در میانهی وی سقمونیا درنهد و دربندد و بکارد، انگور
~~وی اسهال کند.
# و انگور میوهای مبارک است. آفریدگار آن را به هدیه به آدم فرستاد. ابلیس حسد
~~برد، از وی بدزدید. آدم دلتنگ شد. میان وی و ابلیس منازعت افتاد. جبرئیل میان
~~ایشان توسط کرد بر نیمی.
# ابلیس از آن خود بکشت و بول در اصل وی کرد. انگور سیاه بار آورد. نصیبهی خمر
~~شد. از آن سبب به جوش آید.
# پس بوزینه قصد انگور کرد. ابلیس وی را بکشت. خون وی در بن انگور رفت.
# روز دیگر، سگی قصد انگور کرد. سگ را نیز در بن وی کشت.
# روز سیم، شیری قصد کرد. شیر را نیز در بن وی بکشت.
# پس هر که خمر خورد، اول بار نشاط کند و طرب چون بوزینه، بعد از ساعتی فریاد
~~کند چون سگ، بعد از ساعتی عربده کند چون شیر.
# و آدم نصیب خود بنشاند: بعضی سرکه شود و دوشاب و مویز.
~~و بدان که انگور در هر ولایتی شکلی دارد. به زبید، انگور بود هر خوشه چندان که
~~گوسفندی. شخصی گفت دو شخص را دیدم و چوبی بر دوشها نهاده ms351 و یک خوشه
~~انگور میبردند. به بیت المقدس، انگور بود یک حبه پانزده مثقال، یک خوشه
~~خرواری. هارون الرشید به حج بود، وی را یک خوشه انگور به هدیه آوردند، بر شتری
~~نهاده. و به صنعا انگور باشد آن را «مختم» گویند: خوشههای بزرگ، حلاوتی به غایت
~~دارد. و جنسی دیگر بود، «حوشی» خوانند و آن خوشههای دراز بود. جنسی دیگر آن
~~را «اطراف العذارا» خوانند: حبهای وی دراز بود. جنسی را «عیون البقر» خوانند:
~~دانههای بزرگ بود. بعضی را «دوالی» خوانند: هر خوشه چندان که مردی زنگی که

PageV01P331

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0332.png)

~~برهنه گردد، هر دانه به چند بار در دهان نهند. و گویند که در صنعا از هفتاد گونه انگور
~~بود.
~~بادام «لوز» است. و این میوهای مبارک بود. به فال دارند. و در ولایت ترک عزیز
~~بود، تا حدی که ملکی دختری را به شوهر دهد، سه بادام یا چهار در حقهی زرین نهند،
~~با جهاز برد. بسایند و به میل زرین در چشم کنند، سودها دارد - و اگرچه به حد کوری
~~رسیده بود. بادام را اگر بشکنند چنان که زخمی بر مغز وی نیاید و آن را بکارند بی
~~استخوان، بار وی پوستی تنک دارد دستشکن - همچون جوز دستشکن. و این
~~سخت شگفت اندیشه کردهاند.
~~بقم درختیست بر جزیرهی رامنی روید. نکارند، خود روید. ثمرهای دارد چون
~~خرنوب. تلخ باشد. به غایتی که اگر کسی را زهر داده باشند، عروق بقم بسایند و به وی
~~دهند، شفا یابد. به این چوب جامهها صبغ کنند. سرخی نیکو بود. بقم را از این جزیره در
~~عالم برند.
# بلسان درختیست در مصر در عالم همان یک درخت بود. جای آن را
~~«عین الشمس» خوانند. واز عروق وی جایهای دیگر مینشانند و میروید. و سرش
~~میزنند و آب از آن می چکد، در قارورهها میگیرند. اندک بود و عزیز. چوب وی
~~«عودالبلسان» گویند، دانهی وی «حب البلسان»، روغن وی «دهن البلسان». به ms352 فالج و
~~رعشه و بادها سود دارد. و این روغن در خزاین ملوک بود. و عود البلسان هم عزیز بود.
~~و چوبی عطار فروشد و گوید «عود البلسان» است. روغن وی به زیر آب رود. اگر بر سر
~~مالند، به زیر قدم بوی دهد. اگر بر زیر قدم مالند، بر کاسهی سر اثر کند. نفوذی و قوتی
~~دارد شگفت. و گویند در شهر قاهره بقعهایست چندان که چهار آرش در چهار ارش، بر
~~آن گیاهی سبز روید مانند گندنا، هر سال یک بار بردارند و بیفشارند، آن را
~~«د هن البلسان» گویند. در همهی عالم، همان جایگاه روید. روح را قوت میدهد و علل را
~~تحلیل میکند. یک درم به ده دینار جعفری دهند. بعضی گویند به وقت آن که ستارهی
~~کلب برآید، بیخش بزنند، این روغن از وی روان شود، زبان را بسوزاند. اگر جوالدوز در

PageV01P332

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0333.png)

~~آن زنند و به آتش دارند، برافروزد. اگر بر گندنا چکانند، بسوزاند. بر جامهی سپید نهند،
~~رنگ بگیرد. پارهای بر پشم کنند و به آتش دارند. چون بسوزد، دو انگشت تر کنند و به
~~آن بگیرند. اگر بمیرد، خالص نیست. اگر همه بسوزد تا هیچ بناند، خالص بود.
# بیش نباتیست قتال. اگر مقدار اندک بخورند، تباه شوند. هر کجا که این بیش روید،
~~جدوار برآید و بیش را قع کند و آب بیش بستاند و وی را بخوشاند. و اگر نه جدوار
~~بودی، بیش بسیار بودی و چهارپایان را هلاک کردی. و بیش در خزینهی ملوک باشد.
~~و سمانه آن را میخورد و فربه میگردد. و اگر آدمی یا فیلی چندان که خردلی بخورد، تباه
~~شوند. گویند یکی در زیر گرفت، عرق برآورد، حالی جان بداد.
# پیاز «بصل» بود. بصل انواع است. بصل الزیز گرمیست گرم، بصل العنصل همچنین
~~به غایتی گرم و لطیف است. اما بصل دیگر را «عنبرالقدور» خوانند، در آن منافع است.
~~اگر سر پیاز بردارند و میان ms353 او تهی کنند و سیری به آن فرو برند و در زیر گل کنند، پیاز
~~شامی برآید.
# تباشیر در مندورقین بود. و آن قصبهای دراز است، در بیشهها باد آید، سخت
~~درهم سایند، آتش در آن افتد، سوخته شود، حریق وی تباشیر بود. و نیکوتر آن بود که
~~از میان قصب به درآید. هر سال از آن مقداری اندک بگیرند، برابر به زر دهند. و باشد که
~~آن قصب مقدار چندین فرسنگ بسوزد. نیکو آن بود که در میان قلم بود. تشنگی بنشاند،
~~دل را قوت دهد، خون شکم بازبندد.
# تونج نه کوتاه بود، نه دراز. بوی و عطریتی خوش دارد، لونی نیکو، دل را تقویت کند.
~~پوست وی در معجونها کنند، تفریح کند. از ترنج همه به کار آید و هیچ افکندنی نبود.
~~گویند که ملکی چند مرد حکیم را محبوس کرد. سجان را گفت «ایشان را نان ده و از
~~نان خورش، آن چه ایشان اختیار کنند.»
# حکما ترنج اختیار کردند.
# ملک پرسید که «در این چه حکمت بود؟»
# 331

PageV01P333

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0334.png)

~~گفتند «پوست وی طیب است و اندرون آن میوه است و دانهی وی روغن است.»
~~ملک گفت ایشان را به کرمان برند.
~~آنجا رفتند. درختها بکشتند، آبادان شد.
~~بفرمود تا بر کوهها روند.
~~فوارههای آب بساختند، کوه را آبادان کردند.
~~بفرمود تا باز به حبس برند.
~~صنعت کیمیا کردند.
~~ملک گفت که «ایشان را بگذارید- که دانا به هیچ جای درنماند.»
~~و بدان که ترنج را پوست گرم گرم است و شحمش سرد سرد است. آتش و آب را
~~به هم جمع کرده است.
~~جوز درختیست عجمی، از کبار درختها. روغن وی تریاق بود. و جوز را چون به
~~اقلیمی برند که آنجا نرویآد، سمی قاتل بود.
~~و شخصی حکایت کرد که ملک ترکان یکی را هلاک میکرد در ترکستان. صندوقی
~~را بخواست و از آن جوزی برآورد و بشکست و دانگی برکشید و به دشمن داد ms354 تا هلاک
~~شد.
# این شخص وی را گفت «من از ولایتیام که خوردن ما جوز باشد.»
~~ملک این سخن را عجب میداشت.
~~اگر جوز را پنج روز در گمیز پسری افکنند خوابندیده، پس بنشانند، پوست وی
~~تنک باشد. اگر جوزی را از پوست بیرون کنند چنان که بنخراشد و در بلگ رز پیچند تر
~~و بنشانند، پوست وی به غایت تنک باشد. اگر سبویی را بنش بشکنند و پر جوز کنند و
~~در زیر گل کنند و آبش میدهند، آن جوزها به هم برآید، درختی باشد عظیم. و من در
~~نواحی همدان، درختی دیدم از آن جوز، انتصابی راست، شاخهای وی چون سراپردهای
~~مدور زده و بعضی سر شاخها به زمین رسانیده. و آن شاخهای وی سه طبق بود. کلاغی
~~از سر شاخی جوزی از منقار وی درافتاد، بر طبقهی اول آمد، پس به زیر آمد، بر طبقهی
# 332

PageV01P334

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0335.png)

~~دیگر افتاد، پس به زیر آمد، بر چوبی دیگر افتاد. و اهل آن ولایت میگفتند کس مثل این
~~درخت ندیده است. گرد وی ده بستان بود، جمله را در زیر گرفته بود.
# اطبا گویند جوز را روغن تریاق است، کنجارهاش زهر. هر که جوز را در خواب بیند،
~~عسر بود. زیرا که تا نشکنند، مغز ندهد.
# درخت چنار «دلب» است. خفاش از بلگ وی ترسد. و کرگس از خفاش ترسد -
~~که بچهی کرگس و خایهی وی بخورد. پس کرگس بلگ چنار می آورد و از آن آشیان
~~میکند تا خفاش از آن میگریزد.
# حماما درختیست چوبش به رنگ یاقوت، خوشههای وی به رنگ زر. بوی خوش
~~دارد. مردم را بخواباند و مست کند. در ادویه کنند، جگر را سود دارد.
# حنظل در زمین عرب بود. در ادویه به کار آید. شحم وی اسهال صفرا کند. در
~~خوردن وی خطر بود - که رودهها را ریش کند. و بر درختی که یک حنظل بود، آن یکی
~~زهر قتال بود. هر که ms355 حنظلی با خود دارد، کفتار از وی گریزد. (و شر کفتار بتر از شر شیر
~~بود، به حکم آن که کفتار با آدمی زنا کند، پس از آن وی را بخورد)
# حور درختیست رومی. صمغی از آن روان میشود، چون سخت شود، کهربا
~~گردد. میوهی او به صرع سود دارد. با انگبین بیامیزند و در چشم کنند، قوت دیده
~~دهد.
# خدنگ درختیست بزرگ. در ولایت روس باشد. پوست وی بر غلاف نیزه
~~پوشند. و بعضی باشد آن را «خدنگ بهمهر» خوانند و پوست وی منقش بود. پنداری که
~~نقاش چین آن را نگاشته است. و آن جنس عزیز باشد. همچون آهن گوهر دارد. و
~~خدنگ چوبیست نرم و مطیع. از آن تیر تراشند. بر سر این درخت، باز آشیان دارد. در
~~زیر وی، قاقم لانه دارد. از پوست وی صمغی بگیرند مانند مومیای.

PageV01P335

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0336.png)

~~خلنج درختهاست بسیار. در بیشههای ترکستان تا بلاد خوارزم، همه درخت
~~خلنج روید. آن را «غیضت الرحمان» خوانند. در این غیضه کرگدن باشد. از آن درخت
~~طبق ها سازند و کاسهها و غیرهم.
# خیار «قتا» بود. اگر خواهند که دراز گردد، کاسهای پرآب پیش وی بنهند تا آب را
~~میبیند و خود را به آب میکشد. و چون خشکی بیند، کاهد. اگر تخم خیار در سقمونیا
~~نهند و آن گه بکارند، شکم را براند. و تخم خیار سرد و تر بود، درد گرده را ساکن کند و
~~مثانه را پاک کند.
# دارچینی داروییست مبارک. و آن را «قرفه» خوانند. روی آدمی نیکو دارد. نور
~~چشم زیاده کند. داروییست محمود. تا طیور و و حوش آن را دوست دارند. مرغان از آن
~~لانه بندند. گویند مرغی از ترکستان به هند آید و آن را بردارد و به ترکستان برد و از آن
~~آشیان بندد.
# دردار درختیست کدوها از آن پدید آید. چون بشکنند، رطوبتی در آن بود، جمله
~~پشه گردد. چیزی از آن بریزد چون آرد، ms356 بر ریشها کنند، نیک گردد. به رطوبت وی
# راوند «کدوی هندی» است. بلگ وی را «سادج هندی» گویند. مردم آن را «راوند
~~چینی» گویند. و گویند که راوند اصل ریباس است. و ریباس میوهای نافع است، قامع
~~صفرا بود. و در حدود توس، هر ریباس پنجاه من بود. به طاعون سود دارد. و راوند چینی
~~نیکوتر از ترکی بود. به جگر سود دارد - که محرق بود.

PageV01P336

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0337.png)

~~دو استخوان دارد. تا برف نبارد، پخته نشود. همهی میوهها از آفتاب پخته گردد، وی به
~~سرما رسیده بود.
# زقوم درختیست بدوی. صمغ وی را «سقمونیا» خوانند. معده را تباه کند، شهوت
~~را ببرد. قتال است. مقداری در ادویه کنند، اسهال صفرا کند. مصلح وی یا صبر و یا
~~کتیرا یا مصطکی بود. دل را برنجاند، عدوی دل است. و عرق را بگشاید و ضعف آورد.
# زیتون درختیست مبارک، نافع، گرم و نرم و سازگار. آفریدگار بر وی ثنا کرد. در
~~وی نفعی بود عظیم. ایلاووس قولنجی بود که راه رودگانی بسته شود، هرچه بخورد، به
~~قی بازگردد. این علت را زیتون بگشاید. اگر مرده به دارو زنده شدی، آن زیتون
~~بودی.
# یکی را علت صعب بود. درماند. از مداوات نومید شدی. شبی، در خواب، وی را
~~گفتند «علیک بلا و لا»
# کسی نمیدانست که «لا و لا» چه بود. یکی از علما دریافت. گفت «آفریدگار میگوید
~~زیتونه لا شرقیه و لا غربیه. این لا و لا زیتون است.»
# زیتون را بخورد تا از آن علت نجات یافت.
# بدان که هیچ درخت در عالم چندان نماند که درخت زیتون. و دراز عمر باشد. و گویند
~~درخت زیتون در شام هست که از سه هزار سال باز کشتهاند - که یونان پیش از روم
~~بودهاند. صمغ زیتون را «استرک» خوانند. دخان وی مانند دخان کندر بود. مرد را
~~بخواباند و سر سنگی کند. بواسیر را سود دارد. گمیز بگشاید. نان که در زیتون نهند، ms357 اگر
~~موش بخورد، بمیرد. به حکم آن که زیتون مبارک است و موش شوم است. هر دانه را که
~~بنشانند همان برآید، مگر زیتون که از دانهی وی چیزی برآید که نه زیتون بود. و نهال
~~نشانند، نه دانه.
# ساج درختی بود عظیم، از حد گذشته. در شهر کولم روید. بالای وی صد ارش بود.
~~سحالهی وی به زیر آب رود. و ساج چون جوان بود، راست استاده بود. چون کهل شد،

PageV01P337

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0338.png)

~~پشت را خم کند. چون پیر شد، سر به زیر دارد. ساق وی هیچ گره ندارد. هندوان از بلگ
~~وی شلوار بدوزند.
# سادج در آب روید و بر روی آب استاده بود و به هیچ پیوسته نبود، معلق روید، در
~~دریای هندوستان. نافع جگر بود. جامه را نگه دارد از گزنده. بوی دهان خوش کند.
~~سفرجل میوهایست نیکو، مفرح، مقوی. دل را قوت دهد. قابض است و دانهی وی
~~ملین. چندان که در جرم وی قبض است، در دانهی وی تلیین است. در حدود توس، هر
~~سفرجلی صد و پنجاه درم سنگ بود.
~~سماق ثمرهای دارد قابض. و قامع صفرا بود. خشک بود، تا به حدی که در کف گیرند،
~~شکم یبندد.
~~سنجد «غبیرا» است. درختیست جبلی. در این میوه قبضی بود، خون شکم بازبندد،
~~دل را قوت دهد. بوی شکوفهی آن زنان را شهوت انگیزد. هر مردی که شکوفهی سنجد
~~با خود دارد، چون زن به وی رسد و بوی آن بشنود، اگر پیر بود و اگر جوان، عقل وی
~~برود و تابع وی گردد. اگر گل سنجد بر اندام زنان مالند، هر جا که باشد، زن را غلمت
~~رسد. شکوفهی بید و بلگ بید آن علت را بشکند.
# سندل درختی عظیم است، در بیشههای هند. مار در زیر وی باشد خفته. به وی
~~رسیدن دشخوار بود. سندل به طبع سرد است. چون نیک بسایند، گرم گردد.
~~سنط درختیست به مصر. هزار من از چوب ms358 وی بسوزند، چندان خا کستر بود که بر
~~کف گیرند.
# سوسن گرم بود. روغن وی تحلیل بادها کند. در زیر پای خفته نهند، همه شب سخن
~~گوید.

PageV01P338

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0339.png)

# سیب «تفاح» بود. میوهای نافع بود. دل را تقویت کند. در شام، سیبی بود که بشکنند،
~~در میان وی سیبی دیگر بود. به شیراز، درخت سیب بود نیمی از آن ترش و نیمی
~~شیرین. حیوانات درخت سیب دوست دارند، خاصه فیل. در بیشه، قرار آنجا گیرد که
~~درخت سیب بود.
# ارسطاطالیس را به وقت مرگ گفتند «وصیتی بکن!»
# گفت «طاقت گفتن ندارم. سیبی بریان کنید!»
# آن را بریان کردند. بخورد. قوتی در دل وی آمد. گفت «بر هیچ زن اعتماد نکنید - که
~~من همهی طبایع بدانستم، طبع زنان و بدعهدی ایشان ندانستم.» و از دنیا رحلت کرد.
# به سامره، درختیست دو شاخ برآمده، از هر یکی سیب روید بر یک طعم و یک لون.
~~از شاخی بخورند، بخواباند و شکم براند و اگر از شاخ دیگر خورند، بیدار کند و شکم
~~ببندد. رنگ سیب لذت چشم است و بویش لذت جانهاست و طعمش لذت نفس است.
# شقایق گلی ست سرخ به غایت، چون بستان افروز. و همهی گلها را عرق به قرع و
~~آنبیق بگیرند، آبی سپید بود. مگر شقایق را که عرق وی سرخ بود. و این شگفت است. به
~~حکم آن که اگر به قرع عرق خون بگیرند که سپید باشد. روغن شقایق موی را سیاه کند.
# شلغم نور دیده دهد - اگر خام خورند و اگر پخته. و تخم کرنب و تخم شلغم چون
~~کهن گردد و بکارند، از تخم شلغم کرنب بروید و از تخم کرنب شلغم بروید. و اگر دیگی
~~بزرگ نیمی کاه درکنند و بن وی بشکنند و در زمین نهند و تخم در آن کنند و سرگین در
~~سر تخم کنند، شلغمی برآید به بزرگی آن دیگ. و حکم دیگر تخمها همین باشد.
~~شمشاد چوبیست ms359 نیکو. درخت وی انتصابی نیکو دارد. در آب صابر بود. از آن شانه
~~کنند. و به جای وی هیچ چوبی نباشد به سختی و نرمی و راستی.
# شیشعان درختیست عظیم. بر وی خارها باشد. سنبل از آن آرند. گرم بود. قروح و
~~جراحات را سود دارد. و ثمرهی وی در معجونها کنند. و جماع کردن زیادت کند.

PageV01P339

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0340.png)

~~صنوبر درختی بلند است. همهی زمستان و تابستان سبز بود. سرما وی را خشک
~~نکند. از فرط حرارت، حب وی معجون کنند. مقوی بود بر جماع. در میان وی کرمی باشد
~~قتال، به قوت ذراریح بود.
# طرثوث درختیست که صمغ وی «اشق» باشد. و اشق دوایی نافع بود. گرم است،
~~به درجهی دوم. مفتح است. جراحات را درست کند، گوشت رویاند. شربت وی بول را
~~بگشاید، تا خون روان کند. حبالقرع بیرون کند. بچه را از شکم بیفکند. به آن زر بر
~~کاغذ دوسانند.
# طرفا درختیست. چون اهل سبا عاصی شدند، آفریدگار بر ایشان خشم گرفت،
~~آتش باغهای ایشان را بسوخت. به جای آن، طرفا برست. اگر بر حیوان زنند، بیمار گردد.
~~گویند به حد افغانیان، گزستانیست در آن درختی هفده ارش ستبری آن. هر که از آن
~~چوبی بشکند، یک شبان روز دست وی درد کند. افغانیان آن را سجود کنند و آن را
~~درخت «برهمن» خوانند. و در آن بیشه، شیر و ببر باشد. پس هر که در زیر این درخت
~~آمد، ایمن باشد از سباع.
# طرفا بر زمین بیران روید - جایی که خشم آفریدگار رسیده بود.
# عر عر درختیست پهن. باز شود، دراز نگردد. ثمرهی وی «آبهل» بود. همچندان بود
~~که جوزی، گرم: چون بخورند، خون در بول آرد و بچه بیفکند. اگر جوزی را از آن به
~~سرکه بجوشانند، در گوش کری کنند، کری ببرد.
~~عناب درختیست نیکو. بلگهای براق دارد. میوهی وی نافع. آب وی خون صافی
~~کند، محرور و مرطوب را بسازد، مسمن بود، اندامها ms360 نرم کند. حکما گویند اگر کسی در
~~کف گیرد، خون وی صافی شود.
~~از جملهی قضات، یکی را پرسیدند که «گاوی را بکشتم، خون وی سپید بود چون
~~آب. چه گویی؟»
~~قاضی گفت «مگر گاو تو عناب خورده بود؟»

PageV01P340

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0341.png)

# روز دیگر، مردی بیامد و آن مرد را حاضر کرد. گفت «این مرد را گاوی بود، در
~~خانهی من آمد، ده من عناب بخورد. اکنون، تاوان میخواهم»
# قاضی گفت «من آن چه گفتم صواب آمد.»
# مقصود از این حکایت آن است که عناب خون را تصفیه کند و تسکینی دهد - در
~~شهرها که نه منابت وی بود.
# عنبر صمغیست از درخت آبی. و بعضی گویند چشمهایست در قعر دریا
~~برمیجوشد، بر سر آب می آید. بعضی گویند سرگین گاو آبیست. و اگر سرگین دابه
~~است، روا بود - که نافهی مشک خونی است. و آن چه گویند صمغ است، روا بود - که
~~دوسنده است. و هر مرغ و سباع که چنگ و منقار در وی زند، در آن بماند. و در میان
~~عنبر، منقارها و چنگها بود بسیار. و ماهیایست آن را «بال» خوانند، دویست ارش
~~درازی وی بود، اگر ذرهای عنبر بخورد، بمیرد. عنبر به دل سود دارد، جان را قوت دهد.
~~اگر به در مرگ بر بینی مرده مالند، بخندد. جگر را و معده را و دل و دماغ را قوت دهد
~~شربا.
# عود اصناف است. بر جزیرهها بود از آنسوی خط استوا. کس آنجا نرسید و
~~ندید که درخت عود چون است و میوهی وی چیست. عود را آب می آورد از جانب
~~شمال، از زمینهای مجهوله. آن که آب آورد، «عود الرطب» خوانند، هرگز
~~بنخوشد. و آن که خشک بود، به شهر کله یا به قامرون باشد. نیکوتر آن بود که از
~~مندل آرند. و در آب افکنند، به زیر نشود. و بر آتش بگدازد. در معجونها کنند، دل
~~را قوت دهد. بوی وی جامه را ms361 از گزنده نگاه دارد. در عقل افزاید بوییدن آن و در
~~حفظ.
# فستق حبی لطیف است و بوی خوش دارد. و از لبوب، هیچ به لطافت وی نیست.
~~عفونت دیر پذیرد. و مغز جوز و سمسم به اندکروزگار عفن شود، اما فستق دیرتر بماند.
~~طبع وی نرم و گرم، قوت حیات زیادت کند - که در آن عطریتی ست. ساق این درخت

PageV01P341

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0342.png)

~~سولاخ کنند، مصطکی از آن بیرون آید. و مصطکی معده را تقویت کند و دماغ را پاک
~~کند.
~~درخت فلفل بزرگ بود. آب از زیر وی خالی نبود و کس بر سر درخت فلفل نتواند
~~رفت. فلفل را باد ریزاند و در آب افتد، آن گه جمع کنند و بخوشانند. و در وی تشنجی بود.
~~و از این سبب بخوشانند تا جای دیگر نکارند و نروید. و فلفل بار آرد به تابستان و
~~زمستان، خوشهخوشه. چون آفتاب گرم شود، بلگها بر آن خوشهها افتد تا سوخته
~~نشود. چون آفتاب فرو رود، بلگها باز شود. درخت وی حر بود، مالک ندارد. و فلفل
~~سپید در آتش سوخته نشود. دارو ییست گرم، محلل بادها، مقوی احشا، مهیج شهوت،
~~سودمند به صرع و فالج و لقوه و رعشه.
~~قرنفل به زنگبار روید. کس منابت وی ندیده است. بازرگانان درم بر لب ساحل
~~نهند و بروند، روز دیگر که باز آیند قرنفل به جای زر نهاده بود و زر برده. قرنفل دوایی
~~مبارک است و بوی تیز و عطریتی دارد ملایم ارواح است. در ادویه کنند، قوتهای اعضا
~~زیادت کند.
# درختی ست صمغ آن قطران بود. شاخ وی ببرند، آبی از آن روان گردد، قطران شود.
~~گرم و خشک است، به درجهی چهارم. جتهی مرده را نگه دارد.
# درخت کافور در جزیرهی هرکند بود. و درختهای عظیم بود و ببر آنجا لانه دارد و
~~آنجا دشخوار بود رفتن. و این درخت را که کافور صمغ وی است کس نشناسد مگر باز ms362 و
~~کبوتر که در آن گرمای سخت در آن درخت دوسند و جناحها بگشایند و سینه به آن
~~درخت بازنهند، از بهر خنکی. صیاد تیر به آن درخت اندازد، از بهر نشان، و بازگردد تا
~~زمستان که سباع از آنجا برود و از آن صمغ بردارد. و طریق وی آن است که درخت را به
~~تیر سولاخ کند تا از آن صمغ بیرون میآید. و کافور در شهر مندورقین بود، بر لب آب. و
~~شنیدم که به تموز ماران خود را به آن شاخها در پیچند از بیم حرارت، تا خنکی کافور
~~مییابند، و به زمستان بازگردند.

PageV01P342

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0343.png)

# کبر داروییست مبارک و گوارنده. طحال بزرگ را بگدازد.
# شخصی گوید پیش ملک روم رفتم، خزاین عرض میکرد، صندوقی مقفل بگشود،
~~چوبی از آن برآورد از طرفا. گفتم «این چوبی شوم است از آن قوم سبا و در شهر ما
~~بسوزانند.»)
# گفت «در ولایت ما، دخان وی بیماریها را سود دارد.»
# و صندوقی زرین بیاورد و چند دانه کبر برآورد. گفت «در ولایت ما، این را عزتی
~~دارند و به داروها به کار آید.»
# و کبر در خرابهها روید.
# کدو «قرع» بود. درختی ضعیف بود و میوهای بزرگ. بیمار را سود دارد و سایهی وی
~~سبک بود مر بیماران را. سایهبان سر یونس بود. کدو و خربزه به یک جا روید. (به
~~خراسان، خربزهای بود یکی بر شتری بندند. جنسی باشد به موصل «باعوری» خوانند،
~~معتضد تخم وی را به بغداد آورد و بکشت، نیکو نیامد. گفتند «از هواست.» گفت «ما را بر
~~هوا دستی نبود.»)
# کشمر درختی بود عالی، چهل آرش ستبری آن بود. آن را گشتاسب نشاند، در پیش
~~آتشخانه. و پیغام فرستاد به آفاقها که «آفریدگار کشمر را به من داد.» و قصری زرین
~~بکرد، صورت جمشید و افریدون بر آن کرد، و بارویی از آهن بکرد. و آن را «سرو
~~کشمر» خوانند.
# و خبر به ترکستان شد. ms363 ملکارجاسب نامه نبشت به وی که «دینی تباه گرفتی و
~~دعوی نبوت میکنی.»
# و میان هر دو حربها رفت. و کشمر بماند تا عهد انوشهروان عادل، تا آن را تباه کرد.
# درخت لوبیا در میان آب روید، در دریا. و بلند بود. کس بر سر آن نتواند رفت مگر
~~بوزینه: آن را به زیر آرد، از وی بستانند. و اگر نه بوزینه به زیر آوردی، کس به لوبیا
~~نرسیدی. دانهای بود نیمی سرخ و نیمی سیاه، رنگی بریق و شگفت.

PageV01P343

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0344.png)

# مورد «آس» بود. ریحانیست مبارک و خوشبوی. عفونتها را دفع کند. روغن
~~مورد موی را سیاه کند و دراز کند. گویند که عصای موسا از آس بهشت بود. و گویند در
~~روم درختیست از مورد، در عالم از آن بزرگ تر نیست: به بهار شکوفه آرد، هر که ببوید
~~و بخسپد، احتلام بیند. مورد و انار بههم بسازند، در نزدیکی یکدیگر بار آرند.
# نارجیل «جوز هندو» است. بکوبند و آب بر وی زنند، چون شیر گردد. اگر آب
~~غوره بر وی زنند، دوغ گردد. کدودانه از شکم ببرد. به پوست وی کشتیها بندند -از
~~بهر آن که قیر در آب شور نماند - و آن را «کنبار» خوانند. نارجیل بر جزیرهی شلاهط
~~روید. جانوران آب وی بخورند، مست شوند، آنگه ایشان را صید کنند. بر آنجا
~~کوهیست از آن آتشی برآید بلند، چندهزار ارش بر شود. و نارجیلی آورند از دریای
~~هند، آن را مردم آبی آورند و کس نداند منابت وی. و مردم آبی آن را بر ساحل نهند و
~~آهن بدل آن بردارند. و کس نداند که به آهن چه کنند.
# نخل «خرما» است. و این درخت درختی مبارک است. و در اصل درخت پیچیدگی
~~ندارد و قامت راست دارد. درخت نر از درخت ماده پیدا بود. از طلع وی بوی منی آید. و
~~همچنان که بچه از شکم مادر زاید، طلع از میان درخت آید. اگر ms364 خار که بر سر دارد ببرند
~~و آن به جای مغزاست، درخت کشته شود. اگر از پای بیفکنند تر، قوتی دارد. اگر بر پای
~~خشک شود، سست بود و آبش بنماند و هر شاخی را که ببرند، به جای بازناید - چون
~~عضو آدمی. لیف دارد چون موی و بر پشت استخوان وی نقطی بود چون رحم، نهال از
~~آن روید. و ریشهی خرما در سنگ برود و در آهک نرود.
# به اسکندریه درختیست آن را «نخلهی مریم» گویند که در حالت نفاس از آن بخورد،
~~بس شیرین بود، چون رطب. گویند در آن ولایت همان درخت است و سه هزار سال
~~عمر وی است. و به زمین هجر درختیست آن را «باهین» خوانند، همه سال خرما برآورد.
~~اهل عمان جهد کردند و دانهی وی بکشتند، نرست. ابوحاتم سجستانی گوید خرما انعام
~~آفریدگار است بر اهل اسلام و در بلاد کفر نباشد، نه در حبشه و نوبه و زنج و هند و نه
~~در ترک، مگر به زمین بربر - که لشکر اسلام دانهای چند بیفکندند آنجا، برست. (این
~~میوه در بلاد اسلام است و همچنین آیها و نهرهای بزرگ در بلاد اسلام همه از بلاد کفر

PageV01P344

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0345.png)

~~آید، مگر نهر عاصی که از بلاد اسلام به بلاد کفر میرود. نام وی در اصل «عاصی»
~~آمد.)
# نرگس ریحانیست نافع و به عقل سود دارد. جالینوس گفت «نرگس عقل افزاید. و
~~نرگس تا تر بود، نافع بود. چون خشک شود، نفعی نکند.» گویند اگر قدری نیل در بن
~~پیاز نرگس افکنند و آن را آب دهند، نرگس وی کبود گردد.
# ورد انواع است: سپید و زرد و سرخ و زاؤلی. و فارسی از همه نیکوتر بود. مار و
~~حیوانات دوست دارند. در بلاد زابج گلیست نیکو، به زمستان و تابستان تر باشد. اگر
~~از آنجا بیرون آرند، سوخته شود. و شخصی مبلغی از این گل جمع کرد و در گلیمی نهاد.
~~خواست ms365 که بیرون آورد، آتشی از دریا برآمد و گل را بسوخت. و این نادر است.
# به ارمینیه گلیست زرد، یرقان ببرد. به تبت گلیست هر که ببوید، زرد شود. و
~~زعفران همین فعل دارد و هر که بخورد، سرخ روی شود. اگر به روغن گل بینی گربه
~~بیندایند، بمیرد. گل تازه که اول بشکفد، بامداد به سه انگشت دست چپ یکی بگیرد و بر
~~چشم مالد، آن سال درد نکند. گل مقوی دل است، قابض است و یا قبض اسهال کند.
# هلیله در شهر کابل بود. آن که نارسیده بود «اصفر» خوانند، آن که رسیده بود
~~«کابلی» خوانند و آن که بر درخت خشک شود «اسود» خوانند. هلیله دوایی
~~مبارک است و نافع. بسا معدههای تباهشده که آن به صلاح آورد. مرد را از ماخولیا و
~~سودا برهاند، اعصاب را تقویت دهد، طعام را هضم کند. گویند پیری عادت کرد که هر
~~روز یک درم سنگ می خورد، جوان شد و دندانهای بیفتاده برآورد. این معنی محال
~~بود. اما صحتی و قوتی زیادت کند و در منافع این دوا و سازگاری وی شکی
~~نیست.
# یبروح چوبیست به آران باشد. از زمین برآید، مانند آدمی گیسو دارد. بوی وی مرد
~~را بخواباند. شربت وی قتال است. هر که آن را از زمین برکند، بمیرد. پس، رسنی در آن
~~بندند و سرش در میان سگ بندند و گوشت را به سگ نمایند تا سگ قصد گوشت کند،

PageV01P345

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0346.png)

~~آن را برکند و سگ بمیرد. و باشد که یکی ده آرش بود. (و در این حدود، نباتیست هر که
~~با خود دارد، خندد، تا به رعنایی کشد. چون بیفکند، بگرید.)
# چوبیست به ایلاق، آن را مرغی شناسد که سرخ و زرد بود. مردم بچهی وی را هر
~~دو پای ببندند، مادرش برود و آن چوب را بیاورد و بنهد، بند پای بچهی مرغ گشاده
~~شود.
# به حدود خوارزم، درختیست سولاخی در آن ms366 کنند، عسل از آن بیرون آید. یک
~~رطل مردی بخورد، مست گردد. (و عجب نیست - که هیچ حکیمی یک قطره آب به بالا
~~نتواند برد و این عروق اشجار آبها را به خود میکشند و به بالای درخت میفرستند تا
~~میوهها و مغزها گردد.)
~~و در ولایت سرندیب، جزیرهایست از میان آب سیاه برآمده. و آب خوش نباشد.
~~پس، بر آن جزیره، نیزهها و قلمها روید. بن قلمها سولاخ کنند، آب زلال از آن روان
~~شود. نیزه آب سیاه میخورد و آب خوش میدهد. و مثل وی چون ابر است: آب تیره
~~بردارد و خوش بباراند.
# درختی بود در شام چون توت، هر بلگی چون چراغی افروزد. دست نسوزاند. چون
~~بلگها بریزد، ناپدید شود و بعضی از چوبها. آب وی را نپوساند و در آسیاها افکنند. چون
~~کهن شود، بشکافند. در شب تاریک، مثل آتش افروزد.

PageV01P346

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0347.png)

~~وی کند. چون نزدیک رسد درخت بیند، چون باز گردد آتش بیند.
# حشیشیست به مصر، از آن رسنها بافند از بهر کشتی. اگر یکی از آن تیزتیز
~~بگرداند، آتش در آن افتد و همه شب سوزد.
# در حد مغرب، دریاییست، هر زمان در آن درختی پدید آید سپید، مانند بلور، و
~~در آن دریا میرود. و هر سال که پدید آید، فراخی بود.
~~ملک مغرب زنجیری در آن درخت بست و آن را در کوه محکم کرد. روزی، آن
~~درخت چندان بگردید که زنجیر بگسیخت و ناپدید شد.
# مدتی دراز برآمد. جمعی از جانب مشرق بیامدند. ملک احوال شهرها
~~می پرسید.
~~یکی گفت «در حدود مشرق، دریایی ست، در آن لاک پشتی، بر پشت وی درختی

PageV01P347

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0348.png)

~~رسته از استخوان سپید. هر وقتی ناپدید شود. اکنون، ظاهر شد، طوقی آهنین در میان وی
~~بسته. نمیدانیم که حال وی چیست و آن طوق از کجا آورد.»
~~تا ملک ایشان را خبر داد از این.
# درختیست به حدود مغرب، میوهی وی چون پشم ms367 بود. زنان آن را میتاوند و
~~سراویل ها بافند. اول شکوفه آرد، پس چندان حقه حقه به درآید، پر از پشم.
~~به هندوستان درختیست بر آن جز طوطک ننشیند. هندوان آن درخت را سجود
~~کنند، گویند «از بهشت است و مرغش بهشتیست.» و چون زخمی بر آن درخت آید، آبی
~~سرخ چون خون بیرون آید.
# درختی ست به زمین یمن، در حدود مهره. آب از آن چکد. و صباح ابن بلوی گوید
~~هرگه ماه حرام درآید، آب از این درخت گشاده شود تا مصانعها پر کند و چون ماه حرام
~~برود، آب بازاستد.
# درختی ست هفتصد شاخ دارد. از بسی گونه مرغ بر وی نشیند، هر سال یک بار خود
~~را بجنباند، چندان سرگین مرغ به زیر آید که همهی زمینهای ولایت را کفایت بود.
# درختیست بلگ وی تلخ بود. خون از بینی بگشاید. آتش به آن کار نکند. ترسایان
~~از آن صلیب سازند و بر آتش نهند، بنسوزد. گویند «از صلیب عیساست.»
# چوبیست خاصیت وی آن است که صداع را تسکین کند تعلیقا و دق را سود دارد
~~شربا. و عزیز بود. در خزاین ملوک دارند و دست هر کسی به آن نرسد.
~~و در «تاریخ روم» خواندهام که اسکندر به سرحد شمال رسید، دریایی عظیم دید،
~~خواست که بگذرد، لشکر وی نمیگذاشت. چون به آخر ساحل رسید، آوازی منکر شنید
~~چون رعد. وی را گفتند «بر ساحل این دریا بیشهای عظیم است، در آن درختهای
# 346

PageV01P348

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0349.png)

~~بلند، هر درختی سیصد آرش، و همیشه در این بیشه باد آید، شب و روز، این درختها بر
~~یکدیگر میزند، این آواز غریو آن باد است. آفریدگار بر این درختها مرغانی آفریده
~~است به رنگهای لطیف، به پیکر چون آدمی، و از این بیشه نروند و نه از این باد
~~بگریزند.»
# اسکندر چون به ساحل رسید، شخصی را بفرستاد که از این بیشه خبری آرد.
# چون در شد، شیری قصد ms368 وی کرد. به درختی برآمد. درماند، از بیم شیر و دریا و باد.
# ناگاه، مرغی بیامد بر این درخت نشست. این شخص پای مرعغ را بگرفت. مرغ
~~برخاست، تا با ساحل آمد.
# پای وی بگذاشت، فرو آمد و اسکندر را خبر داد که «بیش از این راه نیست.»
# از این جنس حکایتها بسیار آمده است و ما بر آن چه معروف تر بود اختصار
~~کردیم.
~~بدان که بحرهای عظیم چهارند. بحر اعظم بحر فارس است: طول وی از چین تا حبشه، در
~~آن گردابی، آن را «خلیج بربری» خوانند. دیگر دریای روم و شام، از مغرب تا مشرق.
~~دیگر بنطس، خلیج قسطنطینیه از آن است. دیگر دریای مغرب.
# و بدان که از دریاهای عظیم بحر اخضیر است که طول و عرض آن خداداند. آن
~~مقدار که کشتی در آن رود از حد حبشه است تا حد شهر برتنیه. و در این دریا، جزایر
~~خالدات است، همه خراب. و این دریا را «بحر جنوبی» خوانند. عمران از وی، سند و هند
~~است و آن مشتمل است بر ششصد مدینه. و در جانب شمال، چهار هزار و دویست مدینه
~~است. طول این دریا که کشتی در آن برود، هزار میل و پهناش دو هزار میل. طرفی به بحر
~~فارس دارد. در این دریا، هزار و تیرست جزیره بود که از آن یاقوت سرخ آورند.

PageV01P349

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0350.png)

# بحر الماس دریاییست بس عظیم. طرفی بود از آن محیط بر جزیرهای که الماس آنجا
~~باشد و آن را طریق مخوف و تنگ. هر که بر آنجا رفت، فرو نتواند آمدن، مگر از جانب
~~دیگر. و خود را به میان آب اندازد از جای شاهق. اگر هلاک نشود، با ساحل افتد. و اگر
~~به آن راه آید که رفته بود، آب وی را راه ندهد و وی را هم سوی جزیره آرد - که آب بر
~~جزیره میزند، کس را تمکین ندهد که بازگردد.
# بحر باکی دریاییست ms369 آب وی خوش. از پس دریای الماس است. آفریدگار به وی
~~وحی کرد که دو شاخ گردد، جمع شد. وی را زجر کرد. بگریست و میگرید تا قیامت. و
~~همیشه با غریو بود و اضطراب.
# (و از پس وی، بحر مظلم است: همیشه در آن ظلمت بود و سحابهای کثیف.)
# و بختگان طرفیست از دریای فارس. درازی وی بیست فرسنگ و آب وی شور
~~بود و آن چه از وی با ساحل افتد نمک گردد و در جوانب وی، سباع ضراری بود.
~~بطایح بسیار است. و به بصره آب شور بود، مگر در بطیحه.
# و بطیحه معدل ابن غیلان آورد. و اهل بصره را بالوعهها در این نهر بود. روزی،
~~اهل بصره را گفت «چه گویید به کسی که بول در آب کند چهل روز و بازخورد؟»
# گفتند «عقل وی بکاهد.»
# گفت «شما هشتاد سال است که بول در آب میکنید و میخورید. عقل شما چون
~~بماند؟»
# بحر بلنجر دریایی ست عظیم.
~~و دریای خزر را از آن سوی دشمن بود. انوشه روان عادل بر سر آن سدی بکرد، میان
~~وی و میان بیضا - مدینهی ملک خزر - چهار ماهه راه و از بیضا تا سد اسفندیار دو
~~ماهه راه.
~~و انوشه روان خواست که میان وی و میان مملکت ترک سدی بود. مشکها پر باد
~~کرد و درهم بست و بناها را بر سر آن میکرد تا به زمین قرار گرفت. و دری

PageV01P350

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0351.png)

~~آهنین بر آن آویخت و حرس را بر آن گماشت.
~~چون این سد بکرد، سریری زرین بنهاد بر سر این سد و بر آن نشست و خدای را
~~سجود کرد. آن گه، بر آن سریر بخفت. گفت بیاسودم. پس، در خواب شد. چنان دید که
~~طالعی برآمد از دریا و همهی آفاق را بگرفت و غمامی ظاهر شد و بر سد اوفتاد. امیران
~~بدیدند و بترسیدند.
~~انوشهروان از خواب درآمد. گفت «مترسید - که من دوازده ms370 سال در این سد رنج
~~بردم از بهر راحت خلق، آفریدگار ضایع نکند.» و گفت چنان دیدم که این طالع برآمد و
~~مرا گفت ««ای ملک، ساکن باش - که من از اهل این دیارم، هفت بار بدیدم این سد را
~~معمور و خراب. آفریدگار مرا خبر کرد پادشاهی در این عصر- که تویی - سدی کند
~~و تا قیامت بماند.» و به آب فرو شد.
# بحر بنطس دریاییست عظیم، درازی وی سه هزار و تیرست میل. و نهر طابیس
~~در آن میرود و خلیجی از آن بیرون میآید و در بحر مصر میریزد. بر کنار خلیج،
~~قسطنطینیه بنا کردهاند. و عظمت بنطس خداداند.
# تولیه دریاییست در زیر قطب شمالی، بر آن یک جزیره آن را «تولیه» خوانند.
~~شصت و سه درجه دور است از خط استوا. هیچ سفینه نگذرد آنجا - که دریای صعب
~~است و پشت وی دشخوار. طول این دریا هزار میل. و بحریست ساکن. چون کشتی در
~~آن رفت، اضطراب کند و زیر و زبر گردد.
# بحر جهرهور آبیست عظیم. از مغرب آید و به قلزم رسد و بگذرد تا به مشرق. و
~~عظیم تر از این دریا نیست. آب وی تلخ بود و حدی به عدن دارد.
# و جیحان نهریست بزرگ. نهر «مصیصه» خوانند. مخرج وی از حدود روم
~~است.
# جیحون نهریست آبی ناخوش. و میان بلخ و جیحون دوازده فرسنگ بود. از

PageV01P351

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0352.png)

~~جانب مشرق آید. از جایی که آن را «ریوشاران» خوانند. و آن کوهیست به ناحیت
~~سند و هند پیوسته. و این جیحون به بخارا رسد و بگذرد، بر سور ترمذ زند و از آنجا
~~بگذرد تا به چین، مخرج وی از کوههای تبت، و میآید با باد صبا. آنجا «وخاب» گویند.
~~چون به بلخ رسد، «جیحون» خوانند. پس بگذرد به خوارزم تا سیاه کوه، به خلیج
~~طبرستان پیوندد.
# بحر چگل دریایی ست از مغرب آید، به قلزم رسد. و در آن ماهی بود که ms371 شتر را فرو
~~برد. ترکان از این ماهی به رنج باشند. هر دام که در آن افتد، بدرد.
# بحر چیچست آبی عظیم در ولایت ترک.
# چون افراسیاب بگریخت از کی خسرو، در کوهی شد و در آنجا به ترکی با خود
~~میگفت «ای مسکین، از تخت به غار افتادی.»
# شخصی وی را بدید نام او هوم. وی را بگرفت. از دست هوم بجست. در این دریا
~~رفت. هوم بر لب دریا نشست، کمند به دست.
# کسی گفت «از این آب نهنگ می گیری؟»
# گفت «افراسیاب در اینجا شد.»
# کی خسرو را خبر کردند. به لب دریا آمد. و برادر افراسیاب را گرفته بود. بر لب
~~ساحل، وی را میزد. وی مینالید.
~~افراسیاب آواز برادر شنید، بیرون آمد. وی را بگرفتند.
# و در این دریا، مردم آبی بود.
# بحر خزر دریاییست مدور. به هیچ دریا اتصالی ندارد. اگر مردی گرد وی بگردد،
~~هم به آنجا آید که از آنجا رفته بود. هیچ مانعی نباشد، مگر نهری خوش که در آن میرود.
~~و آب وی شور است. وی را نه مد بود و نه جزر. آبیست مظلم، قعر وی گل سیاه. دو
~~جزیره دارد سیاه، بر آن چشمهها و وحوش و دواب باشد. جزیرهی دیگر برابر وی، در
~~آن فوه روید و رویناس آرند و به آفاقها برند. و بحر خزر دبوری بعضی آن است که
~~باب الآبواب بر آن است. و خلیج خزر آن را «دواره» خوانند. و از جانب بحر طبرستان و

PageV01P352

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0353.png)

~~جرجان، بر آن دو جزیره بود: یکی به آب فرو شد و یکی را «جزیرهی با کو» خوانند، از
~~آن نفت آرند - سپید و سیاه.
# بحر خوارزم دریاییست کوچک. صد و بیست فرسنگ گرد وی است. آب وی
~~شور بود. و نهر شاش در آن میآید و زیادت نمیگردد. میان وی و میان بحر خزر
~~خرقیست که آب به آن فرو میشود و به دریای خزر ms372 میریزد. و میان هر دو دریا بیست
~~مرحله است.
# دجله نهریست سرحد وی از بلاد زنج. و ماهیان بلاد زنج به دجله آیند، آن را ماهی
~~«پرستوج» گویند. و راههای دشخوار و موجهای سهمناک ببرد و قصد دجله کند و بحر
~~زنج خالی ماند از ماهی و دجله پر شود از آن ماهی. آن گه، دیگربار، به دریای زنگبار
~~رود. و همچنان که نهر ارس به آرمینیه، در آن ماهیهای بسیار بود از هر گونهای و هر
~~ماهی، جنسی ماهی پدید آید از دریاها- چون قواطع مرغان که به گرمسیر شوند. و هر
~~ماهی، ماهیای بینند که در آن ماه ندیده باشند. آب دجله از کوهها آید، بعضی از آرمینیه،
~~و به بغداد بگذرد و به واسط و بطایح آید، تا به دریای هند رود.
# بحر روم خلیجیست از بحر اخضر تا مشرق و برود تا صیدا و صور. هزار میل
~~است. در آن دریا، صد و شصت و دو جزیره، همه آبادان. از جملهی جزایر، یکی بروس و
~~سردانیه و اقریطیه. و عبدالله ابن عمرو ابن عاص گوید در این بحر لاک پشت بود و
~~سرطان عظیم و وزغ، بیرون شهر رومیه. و بر طرف این بحر، صورت صنمیست از
~~سنگ، در دست وی آهنی معقف، چنان که پنداری چیزی برمیگیرد از آن آب. از حیوان
~~موذی، هر چه در رومیه رود، از اینجا باز گردد.
# بحیرهی زره بحیرهای عظیم است، آبی مهلک. موجها انگیزد عظیم جایی ست در

PageV01P353

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0354.png)

~~آنجا «فم الاسد» گویند، جایی صعب، و آب در هوری میافتد و بانگ وی تا عنان آسمان
~~میرود، از پانزده فرسنگ آواز وی شنوند. گویند کی خسرو آنجا رسید، گاو آبی دید و
~~مردم آبی، مویها دراز، همه تن پر از پشم، سرها چون گاومیش، دستها از پس و پای از
~~پیش. و قومی چون ماهی و چون نهنگ. شش ماه کشتی راند تا به خشکی آمد. و گنگ ms373
~~را بنا کرد بر کوه البرز.
# بحر زنج دریایی عظیم است. تا به عمان برسد. هفت فرسنگ دریای مظلم سیاه، در
~~وی هیچ نباشد. هر که از آن آب بخورد، جرب بر وی پدید آید. و اهل زج را همیشه
~~جرب باشد و از جرب خالی نبود. تا بچه که از مادر بزاید، جرب دارد.
# سیحان نهری عظیم است، پولی بر آن کرده، هفت تاق دارد. و در آن ناحیه، لوحی
~~دارند آهنین، چیزی بر آن نبشته. هرگه آب زیادت شود و بالای پول برآید، آن لوح را در
~~سلسله بندند و در آن نهر گذارند، آب ساکن گردد. و این سیحان از روم میآید. و این
~~وحیست سخت عجب و کس نداند که بر آن لوح چه نبشتهاند.
# بحر سیراف و عمان یکیست، در آن موجهای هایل بود. بازرگانان متاعها به
~~سیراف بنهند تا هیجان دریا ساکن شود. و در این دریا، گردابیست آن را «دردور»
~~خوانند: تنگی ست میان دو کوه، آب به آنجا غلبه کند، کشتی کوچک آنجا به در شود مانند
~~تیر و در بحر هند افکند. اگر نشکند، به سلامت برود. هفت شبان روز دیگر میروند،
~~آن گه به آبی خوش رسند. آن گه، سور شهر خانفو پدیدار آید. و آنجا مراکب دربندند و
~~مردم خانفو استقبال کنند و خدای را شکر کنند که از آن ورطه نجات یافتند.
# بحر شیز بحیرهایست کوچک، سوری گرد وی کشیده، ولیکن قعر و قرار وی کس
~~ندیده است. گوشهای از این دریا آب سیاه است و در آب سپید آمیخته. هر که آب این
~~دریا در گل کند و در آفتاب نهد، سنگ گردد. چهارده هزار آرش رسن در آن دریا
~~گذاشتند، به قعر آن نرسید. دیگربار، زیادت کردند و در گذاشتند با متقلهای، بر هیچ
~~جای قرار نگرفت. و کودکان شیز در این بحیره شناو برند. و قعر این دریا روشن بود،

PageV01P354

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0355.png)

~~چنان که پنداری ms374 که آفتاب در زیر وی است. و شنیدم از شخصی که ملکی بر لب این بحر
~~استاد، قراضههای زر به آب میانداخت، کودکان فرو میرفتند و در میان آب آن را
~~میدیدند و می گرفتند و برمی آوردند و به ملک مینمودند.
# و سبب روشنایی قعر وی آن است که تخت کی خسرو و جام گیتینمای در شهر شیز
~~نهاده بود. دشمنی قصد کرد که بستاند. گفتند «چندین سال است که این تخت و جام
~~اینجاست و اثر ملک کی خسرو است، کس قصد و تعرض آن نکرد.»
# دشمن نشنید. اهل شیز نومید شدند، تخت را با جام به آن بحیره انداختند. و این
~~روشنایی در قعر این دریا از آن جام است. و هیچ ملوک آن تخت زرین و آن جام را از
~~آنجا نتوانستند بر آوردن.
# بحر عدن متصل است به عمان و در عدن هورهاست که میان جنابه و بصره است.
~~کس از آن نرهد. و عطفها دارد دشخوار. و کوههای آن را «شعب» گویند - در اندرون
~~آب - و کشتیها شکند. و این بحر را مد و جزر باشد. در شبی و روزی، دو بار، از حد
~~قلزم تا حد چین برود. و هیچ دریا را مد و جزر نیست مگر بحر فارس را.
# بحر عمان دریایی عظیم است و بکشد تا به حد سرندیب. در آن لؤلؤ بود نیکو و
~~بسیار و صدف بود بسیار. در سالی چهل روز این دریا ساکن بود و صافی، آن گه که
~~آفتاب به جوزا آید، هیجان گیرد، صدف کور گردد. غواص منتظر بود آن وقت را و آن را
~~میگیرد و تا سال دیگر نتواند گرفت. و چون بگیرند، خس آن به ملک دهند. و آب عمان
~~تلخ بود. و در آن چشمههای خوش بود، سقا از آن آب آرد و خورند. و سرحد عدن و
~~جهرهور است و بگذرد تا به شحر و تا زمین بربر، آن گه ms375 به عمان رسد، آنگه به مولتان،
~~پس به حد جنوب آید و به شلاهط و به گمرون. چهار هزار فرسنگ و پانصد فرسنگ
~~درازا دارد و مثل آن فراخا. دو خلیج دارد: اذن البحر و رجل البحر. (غواص چیزی دارد
~~دو شاخ از سرو کرده، بر بینی بندد و مشکی پر سرکه بر پشت گیرد و فرورود و صدف بر
~~می آرد. اگر نهنگ قصد وی کند، آنبوبهی سرکه بر او گشاید تا نهنگ و ماهی و کوسه از
~~وی بگرزد.)

PageV01P355

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0356.png)

~~بحر غمام به ترکستان است، از آن سوی کاشغر. اگر کسی سنگی در آن اندازد، ابری
~~عظیم برآید و رعدهای صعب و مردم را هلاک کند. مردم بر یک فرسنگ وی گذرند و
~~نزدیک آن نیارند رفتن.
~~بحر فارس و بحر هند یکیاند، متضاد. بحر فارس بسیارموج است. مراکب وی
~~صعب گردد، آن گه که بحر هند نرم گردد. بحر فارس نرم شود، آن گه که بحر هند صعب
~~شود. و چون آفتاب به سنبله آید، موجهای بحر فارس سخت بود. تا آفتاب به حوت
~~رسد. و بتر آن گه بود که آفتاب در قوس بود. چون ربیع نزدیک آید، پشت دریا نرم گردد
~~و آن گه نرمتر بود که آفتاب در جوزا آید. اول بحر فارس از فوههی دجلهی عوراست تا
~~تیز و مکران.
# فرات از روم آید تا قنسرین و تا سفوان و عمان و عدن و دهملک و بگذرد به یمن و
~~فلسطین و بیروت. در میان این همه، جزیرت العرب است. سدی گویند فرات بیفزود در
~~خلافت امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب. اناری بگرفتند که آب می آورد و جسر را
~~بشکست و اتفاق کردند که این انار از بهشت بود. و حبیب ابن ابی ثابث گوید فرات و نیل
~~مؤمنند و دجله و برهوت کافرند - یعنی شومند.
# فم الآسد نهریست عظیم مهلک، در آن سد انوشه روان و سد اسفندیار.
# انوشه روان ms376 خواست که ببیند. گفتند «نتوانی - که دهنهی شیر گردابیست، کس از آن
~~بنرهد.»
# گفت «چاره نیست که من این سد آهنین ببینم»
# عدت آن بساخت تا به گرداب رسید. درماند از عظمت آن. نمی توانست رفتن. لشکر
~~وی فریاد کرد. انوشه روان بگریست و تضرع کرد با آفریدگار. جزیرهای دید که موجها
~~بالای آن میرفت و بر جزیره سنگی و صورت شیری چندان که فیلی. آب به دبر وی در
~~می رفت و از دهان شیر بیرون میآمد و در این دور میافتاد و میگردید و هولی و بانگی
~~از آن می آمد که زهره آب میشد. اومید برداشتند. آفریدگار ماهیای را بفرستاد و در
~~دهان شیر جست و آب را بازداشت تا کشتی بگذشت.

PageV01P356

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0357.png)

# و آن سد را بدید - شگفتی شگفت- و بازگردید.
# گویند به فم الاسد صنمی کردهاند مسین. هر که آنجا رسد، این صنم دست را بجنباند که
~~«باز گرد و بیش از این مگذر!»
# و حرکت دست این صنم شگفت است.
# فم البواب آبی عظیم است در حد ایذج و اهواز. مجمع الأنهار بود که آدمی یا دابه در
~~آن افتد، می گردد چون آسیاب تا بمیرد، آن گه بر ساحل افتد.
# بحر قسطنطین از جانب دبور آید یا از آن سوی باب الآبواب و برود تا به قیروان،
~~آن گه به آند لس رود و میرود تا به جزایر سعادات و به وادی قرده که جای بوزینه است.
# و عاملی از آن عبدالملک ابن مروان آنجا بود. بفرمود تا غواصان فرو رفتند تا از دریا
~~جوهری برآرند. غواصی برآمد، سبویی چند مسین برآورد به جهدی عظیم، سرها به
~~قلعی گرفته. بفرمود تا سرش باز کردند. از هر یکی دیوی بپرید و میگفت «یا ابن داوود،
~~الی کم تحبسنا؟»
# ضجهای عظیم برآمد و چندین هزار بوزینه از وادی قرده گرد آمدند و یکی بزرگ،
~~چندان که شتری، در پیش استاده، ریش بزرگ، لوحی آهنین از ms377 گردن درآویخته، به
~~سریانی به آن نوشته «بسم الله العظیم الآعظم. این کتاب سلیمان ابن داوود است به این
~~گروه بوزینه بر این جزیره که نگاه دارند این شیاطین محبوس را در این دریا و شما ایمن
~~باشید از جن وإنس!»
~~و آن بوزینه لوح را آنجا بنهاد و جزع میکردند تا آن سبوها به دریا انداختند تا ایشان
~~ساکن شدند.
~~و دریای قسطنطین دریاییست عظیم، به سرحد مدینت الصفر، آب وی از جانب
~~آنطا کیه آید، تا جانب دبور برود. طول وی دو هزار فرسنگ. اصل وی از دریای محیط
~~آید.
# گویند کی خسرو آنجا رسید، پنداشت که جهان بر هم میافتد از اضطراب امواج. چون
~~صبح بود، گنبدهای سپید دید بر آن ساحل نهاده، مدور: همه بر یک تقطیع، برق میزد.
~~عمودی بر یکی زد. آب سپید و زرد روان شد.
# 355

PageV01P357

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0358.png)

~~از غواصان پرسید. گفتند که «موج در یا به این ساحل آورده است. خایهی جانوری
~~باشد. و ما ندانیم که خایهی چیست.»
# و در این دریا، مردم آبی باشند، سیاه. کی خسرو از ایشان بترسید و بازگردید.
# بحر قلزم این است که گفتیم بحر فارس است. سی مرحله است. سری تنگ دارد، تا
~~به حدی که هر دو جانب دیدار باشد، و سری دیگر فراخ بود و میان معوج. در آن
~~کوههای بسیار که کشتی را بشکند. به روز شاید کشتی راندن. و میان قلزم و تاران،
~~دوارهایست شوم: کسی از آن نرهد. و همیشه دو باد مخالف آید از دو شعب و کشتی را
~~چون آسیاب گرداند. و به وقت باد جنوب، کس را در آن راه نبود - نه به روز، نه به شب.
~~و فرعون در این گرداب غرق شد.
# قینس اصم دریاییست گرد عالم درآمده. و دریاهای عالم در جنب وی چشمهای
~~بود. و بحر مظلم از قینس بزرگتر است، ولیکن تاریک بود.
# کلاوبار و بحرالآعناب دریاییست در بلاد زابج. و ms378 کوهی از آن برآمده عظیم. گویند
~~که آدم چون به زمین آمد، بر آن کوه نزول کرد.
# بحر محیط به مغرب است: دریایی بی منتها. طنجه و آند لس بر کنار وی. چون به
~~زمین بلغار رسد، آن را «اورنگ» خوانند. پس به ترکستان مشرق رسد و به زمینهای
~~مجهوله رود. و از آن سوی دریای مشرق، چین و ماچین است، بیراه. برابر او، بارگاه
~~عمان. تا به شحر رسد. نهایت وی تا آخر شمال. در آن، جزایر خالدات است و جزیرهی
~~کیش و آحسا و بحرین. برابر حبشه، از آن خلیج آند لس برخیزد. آبش تلخ بود. و در
~~وی چشمههای خوش بود. و در آن، بادهای سهمگن جهد. دلیل را در قفس آهنین
~~کنند، بر سر عمودی دراز، و نگه میکند و به ملاح مینماید که راه چه گونه است و هبوب
~~باد از کدام جانب است و مسیر کواکب چون است، تا ملاح کشتی را بر راه راست
~~میراند.

PageV01P358

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0359.png)

# نیل آبیست عظیم. از پس خط استوا آید و به زمین حبشه بگذرد تا به قلزم و
~~دمیاط و تنیس و به دریای مغرب ریزد. نیل از جانب جنوب آید و به جانب دبور
~~شود و به بلاد عوار رسد. قومیاند سیاه. پس، به دو قسم شود: «نهر ابیض» و «نهر
~~اخضر» خوانند. و به بلاد سند «جوی مهران» خوانند. کس از سرچشمهی وی خبر
~~ندارد. و هرگه نیل زیادت شود، آب همهی عالم بکاهد. و از کشور زنگبار
~~می آید.
# بحر هرکند دریایی عظیم است. قعر وی پیدا نیست.
# کعب الاحبار گوید خضر به این دریا رسید، یاران را گفت «مرا فرو گذارید تا قعر
~~وی ببینم!»
~~فرو رفت. مدتی در میرفت. ملکی را دید. گفت «ای آدمی، کجا میروی؟»
# گفت «به قعر این دریا.»
# گفت «به زمان نوح، مردی در این دریا افتاد، امروز به ثلثی از این دریا نرسیده
~~است.)
# خضر باز گردید. ms379
# (و همچنین، بحر صنجلی را کس به قعر نرسید. زیرا که بادی از قعر وی برمی آید و موج
~~را میانگیزد. و همهی دریاها را موج از بالا آید و این دریا را موج از زیر برآید و کس را
~~راه ندهد که به قعر آن رسد.)
# بحر هند دریایی عظیم است، مظلم، و شرح آن بدادیم در بحر فارس. و چون آفتاب
~~در برج حوت آید، ظلمتی در این بحر پدید آید و موجها مترادف شود و کس در آن نیارد
~~رفت. چون آفتاب به جوزا آید، تاریک تر شود. چون به سنبله آید، کمتر شود و مراکب
~~وی سهل گردد. چون آفتاب به قوس آید، موجها ساکن گردد. و اول حد دریای هند از
~~جزیرهی تیز و مکران است و آخرش تا بلاد چین.
# وهب ابن منبه گفت «عجب دارم از آن که دریا بیند و عظمت آفریدگار در دل وی
~~زیادت نگردد.»

PageV01P359

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0360.png)

~~این مقدار از صفت دریا گفته آمد. و ما صفت آن بگفتیم تا عظمت آفریدگار در دل
~~خواننده زیادت شود.
~~و یکی را پرسیدند که «چه دیدی از عجایب دریا؟»
~~گفت که «از دریا برستن و به سلامت از آن برآمدن از همهی عجایبها عجبتر
~~است.»
~~و ما بابی دیگر یاد کنیم در صفت جداول و نهرها و چشمهها و شگفتی آن در عالم.
~~و بدان که نهرها و چشمهها در عالم بسیار است و ما بعضی از آن یاد کنیم که در آن بعضی
~~از شگفتی بود تا ایمان و حکمت در دل خواننده زیادت گردد.
# نهر ابله به بصره است. طول وی چهار فرسنگ. بر هر دو سامان، قصور و بساتین:
~~پنداری که بر یک خط کشیده است. چون مد دریا بود، همهی نهرها پر آب گردد. چون
~~جزر بود، همهی نهرها و بستانها تهی گردد. اما آبی شور است و اهل ابله آب از نهر معقل
~~آرند. و در این ms380 نهر هوری عظیم است باخطر. و به روزگار بلال، نهرهای بصره بشمردند،
~~صد هزار و بیست هزار نهر بود که در آن زورقها میرفت، هر نهری را نامی بود.
# عین آب آبیض چشمهای است به ارمینیه، سپید مانند شیر. اگر بر جامه آید، سیاه
~~کند. اگر بر جام زرین و سیمین آید، زنگ گیرد. مگر آبگینه که زنگ نگیرد. اگر کاهی در
~~این چشمه آید، به جوش درآید، پس ساکن گردد.
~~اتل نهریست عظیم که از حدود روس آید و از بلغار و در دریای خزر افتد، از
~~نزدیک خرخیز، و برود به میان کیما کیه و غزیه تا به ظهر بلغار، آن گه باز گردد و با روس
~~آید، دیگربار باز گردد، به بلغار آید، پس برود به زمین پرطاس، آن گه در بحر خزر افتد،

PageV01P360

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0361.png)

~~پس از آن که هفتاد نهر از آن پراکنده شود. عمود وی بر پشت دریای خزرسی فرسنگ
~~بود و بر آب دریا غلبه کند. و به زمستان، عمود این آب ببندد، زیرا که آب خوش یخ
~~گردد. و آب خزر تلخ است، یخ نبندد. و آن آب خوش ظاهر بود بر سر دریا که میرود.
# عین آب احمر چشمهایست سرخ به ترمد. میان وی و جیحون ده گام. به
~~تابستان سرد بود و به زمستان گرم بود. و آب جیحون گندد و این چشمه خوش
~~بود.
# آرس نهری عظیم است و در حدود آذربایجان و به دریای طبریه ریزد. هر اسپی که
~~به آن بگذرد، رگ خود بگشاید و خون فضله از وی روان شود. این خاصیت این نهر
~~است.
# عین آب اسود چشمهایست به آذربایجان. کلافها را به آن رنگ کنند و در همهی
~~آفاق مثل این نیست. و در ضمان سلطان بود. و در عالم آب سیاه که صبغ کند این است.
# نهر اند لس آبیست که در آن کشتی نرود، مگر روز شنبه، وقت فرو رفتن آفتاب،
~~ساکن ms381 گردد، آن گه کشتی روان کنند. بر لب آن، بتی مسین نهاده. گویند که از زمین رسته
~~است، زیرا که در مقدور آدمی نیاید که آن بتواند کردن. بر پیشانی این بت نبشتهاند که
~~«از اینجا در مگذر - که باز نیایی.»
# نهر ایلاق آبی عظیم است. در آن ماهی بود، هر که از آن ماهی بخورد، یک هفته
~~مفلوج گردد، پس نیک شود. و هر که به آن آب غسل کند، آن شب احتلام بیند.
# آب بابل بر کوه سبلان است. دیگی مسین کردهاند، یک ارش ستبری دارد. هرگه
~~خواهند که آب دهد، گرد وی آتش سوزند، پس آواز رعد شنوند و آب روان گردد از
~~چشمه. چون آب به در آرند، رئیس آن ولایت گل سرخ بردارد و بر در آن چشمه نهد. و
~~این شگفتی ست غریب.
# 359

PageV01P361

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0362.png)

~~(و مثل این، به مغرب، چشمهای ست بر ساحل دریا، صندوقی بر سر وی نهاده، قفل بر
~~زده، در آن سولاخی از وی آب می جوشد و دیهها بر آن آب نهاده. چون آب کم شود،
~~هندوان آنجا آیند و هزار درویش را طعام دهند و از گناهها توبه کنند، از آن صندوقها
~~آب روان شود تا ناحیت را سیراب کند. و ایشان گویند آب از شومی گناه کم گردد.)
# چشمهی بانگ چشمهایست به طبرستان، بر کوهی. اگر بانگی بر وی زنند، باز
~~استد. چون مرد پنهان شود، روان گردد. اگر صدبار چنین کنند که چنین بود.
# عین جاجرم چشمهایست هرگه آفتاب برآید، قطرهای آب در آن نماند. چون
~~آفتاب فرو رود، پر آب گردد.
# عین ماء الحار چشمهایست به طالقان. اگر گوسفندی در آن نهند، پخته شود و
~~دیگ را در میان این چشمه نهند، بجوشد. هر که بخورد، خون از شکم وی روان کند. و به
~~طبرستان، مثل این چشمهایست. و در حدود فارس نیز مثل این چشمهایست و
~~گرماوه بر سر آن کردهاند و آب ms382 گرم میآید. عوام گویند که آب وی دیو گرم میکند. آن
~~را «حمام سلیمان» گویند.
# عین ماء الحار میان خرقان و قزوین است. «عین الحمه» خوانند. آبی گرم است و
~~شریف و نافع به اجماع. آن را «زراوند» خوانند. هر آدمی و چهارپای که وی را
~~جراحتها بود و جذام و بادها و علت عسرالبول، وی را در آن آب نشانند مندمل گردد
~~و بگشاید. و استخوانهای شکسته بیرون آورد و به جرب و قولنج و استرخا سود دارد.
~~و شخصی را تیری زده بودند و پیکان در اعضای وی مانده و گوشت به سر پیکان
~~درآمده و مردم میگفتند این پیکان به جگر رسیده است. سه روز وی را در این آب
~~نشاندند، پیکان از پهلوی وی بیرون آمد. و نزدیک این آب گرم، آبی سرد هست که
~~عروق طحال را بگشاید و اسهال سود کند و از خوانیق و درد چشم برهاند. و ملح
~~أندرانی از این چشمه آرند و توتیای ضفادعی و مغنیسیا. و مثل این چشمه در
~~بیت المقدس بود در همهی عالم و آن منطمس شد و صفت آن گفته آید.

PageV01P362

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0363.png)

~~عین الحیات در ظلمات است. هر که از آن بخورد، نمیرد.
~~اسکندر بطلبید، نیافت. چون به میانه رسید، گفت «هیچ پیر با ما نیاید.» و همه را
~~بازگردانید. جوانی پدر خود را پنهان کرد در صندوقی و بیاورد.
~~ذوالقرنین در آن ظلمات درماند. خواست که باز گردد، راه به روشنایی نمیبرد. گفت
~~««دریغا پیری بودی که ما را چاره نمودی!»
~~آن جوان قصهی پدر خود بازگفت.
~~او را حاضر کرد. گفت «ما را چارهای بیاموز!»
~~گفت «اینجا کرهی اسپ مادیان بکش و بگذار. چون بازگردی، مادیان را پیش کن
~~که به سر بچه آید.»
~~و این آب را روزی خضر کرد.
~~و چون اسکندر باز گردید، مادیان را مقدم کرد. پس وی بیامد تا به پیش بچه و نجات
~~یافت.
~~خابور آبیست ms383 ابتدای وی از رأس العین. تیرست چشمه بود، جمله جمع شود آنجا، آن
~~را «خابور» گویند. آبی صافیست، بیست فرسنگ برود، بر کنارههای وی درختهای
~~عادی، تا به قرقیسیا، بر یک خط.
~~عین الدم آبیست به دامغان، در دیه فنجار، سرخ، چون خون بسته شود. اگر جیوه
~~در آن افکنند، سنگی گردد منقش.
~~زرین رود نهریست خوش. مخرج آن از دیه نیاکان. مصب آن به دیه دز. آن گه،
~~نهری عجاج گردد و جایی به رمل فرو شود و به کرمان برآید. و از آن رمل تا کرمان
~~شصت فرسنگ است. زمینهای کرمان از آن آبادان بود. آنگه، به دریای شرقی افتد. و
~~چوبی در غور آن رمل افکندند، نام ملکی به نقره بر آن نشانده، به کرمان بازیافتند.
~~عین السبت چشمهایست به قهستان. هر جانوری که آنجا بگذرد روز شنبه، آفتی
~~به وی رسد و دیگر ایام گزند نکند. و میلی کردهاند تا آنجا کسی نگذرد به این روز.

PageV01P363

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0364.png)

~~عین سلوان به زمین بیت المقدس است. ترسایان را هرگه بچه بزاید، به آن آب وی را
~~بشورند، گویند ترسا شد. و عیسا کور را به آن آب بینا کردی و مرده را زنده کردی و
~~غسل از آن کردی. و چشمهای مبارک است مثل چاه زمزم در مکه.
~~عین السم چشمهایست در چین، در سرای فغفور. آبی خوش و سودمند، ولیکن
~~هرگه یک فرسنگ از آنجا پیشتر برند، سمی قاتل گردد.
~~عین آب سورین چشمهایست به ناحیت ری. آن را «عین المیشومه» خوانند و
~~اغلب آبها آنجا بیماری آرد.
~~پرسیدند که «سبب شومی آن چشمه چیست؟»
~~گفتند «شمشیری که به آن یحیا ابن زکریا را کشتند به این آب بشستند.»
~~عین شبدیز چشمهایست از زیر کوه بهستون به در می آید، آبی صافی. چون هزار
~~درم در آن اندازند با ریزهی مشک، هزار و شش درم گردد: شش بیفزاید. و سبب این
~~خدا داند.
~~نهر شوش دو ms384 میل درازا دارد.
~~ابو موسای اشعری شوش را بستد. در خزینه، جسد دانیال بیافت. گفت «از کجا آمد
~~شما را این جسد؟»
~~گفتند «به شوش قحط بود، ما این تابوت را به عاریت بستدیم از ترک و به آن
~~إستمطار میکنیم.»
~~ابوموسا گفت «ترسم که روزی ترکان از شما باز استانند. من این را دفن کنم.»
~~پس، آب شوش را ببست و قعر این نهر را بکند و سه گور کرد و سه تابوت و وی را
~~در گوری نهاد و هر سه گور را برآورد و آب را بگشاد تا بر سر گورها روان شد و همه
~~طمع از آن ببریدند.
~~و دیگر آنجا قحط نبود. و غواص که به زیر رود، گورها بیند. و اهل شوش را این
~~شرف تمام است که مشهد دانیال در این نهر است.

PageV01P364

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0365.png)

~~نهر خلیج صنجلی در چین و ماچین است. آبی شوم و خونخوار. و در آن بادی آید
~~«خسب» خوانند، کشتی ها بشکند و مردم را غرق کند. در آن مردم آبی باشند. هرگه آب
~~ساکن شود، ایشان ظاهر گردند. و کس را از ایشان رنجی نرسد. مگر ناگه چیزی در
~~ربایند و به آب فرو روند.
# نهر طبریه آبی بسیار است و چند هزار بالوعهها و غسالات در آن میرود و آن
~~آب هر روز خوشتر بود.
# و نهری دیگر است آنجا، هفت سال روان بود و هفت سال خشک بود. و مثل این،
~~نهریست بر چهار فرسنگی دمشق: چهار سال روان بود، چهار سال خشک بود. آن را
~~««غراره» خوانند.
# عین طیبه آبیست بر کوه خابه، بر سنگی چند خرگاهی، آب از آن برمی آید، مانند
~~تیر بر سطح خرگاه میزند و به سولاخ در میشود و به جوانب خرگاه فرو میآید. از آن
~~بوی مشک و عنبر میآید و هر چه به آن آب بشورند، مطیب گردد.
# عین فاریاب چشمهای عظیم است که از دریا. هر ms385 که در آن رود، نباتی به پای وی
~~در پیچد. چون زور کند، سختتر شود. چون ساکن گردد، نرم نرم از وی باز شود.
# عین الفرس چشمههایی عظیم است در حدود چین. هرگه خواهند که باران بارد،
~~اسپی را در آن منابع کنند و مردم گرد آن باستند. در حال، باران آید. چون بسیار ببارد،
~~اسپ را بیرون کنند، باران بازاستد. آن گه، اسپ را بکشند و گوشت وی بر کوهها نهند تا
~~وحوش و طیور بخورند. گویند «آفریدگار ما را آب داد، ما بندگان وی را گوشت دهیم.»
# عین فیوم آبیست بر ساحل نیل، در شهر فیوم. و از نیل هیچ آبی به فیوم نرسد. این
~~آب را یوسف آورد. آن را «نهر لاهون» خوانند. همهی شهرها بر ساحل نیل از نیل آب
~~خورند، مگر فیوم که از لاهون خورد.

PageV01P365

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0366.png)

~~بود.
# عین المرضا چشمهای ست به حد غور و بر لب وی سنگی، در آن سه سولاخ. بیار
~~آنجا آید برهنه، بر سولاخی نشیند و هر دو پای در دو سولاخ کند و از آن چشمه آب بر
~~آن بیمار ریزد تا از هش برود. پس، وی را در نمد پیچند و در زیر خاکستر کنند تا گرم شود
~~و به هش بازآید و نیک شود.
# عین المقدسه آبی گرم است در اسکندریه. هر پیسی که در آن رفتی، برص از وی
~~زایل شدی.
~~ملک روم حیلت کرد، گفت «مرا برص است.» نزدیک اسکندریه آمد و پیغام فرستاد
~~که «من آمدم از بهر آب.» و ایشان منع نکردندی.
# وی درآمد با هزار کشتی و در چشمه نشست و گفت «برص من نیک شد.»
# شبی، بانگ زد و لشکر وی غلبه کرد و اسکندریه را بستد و آینهی منارهی اسکندریه
~~بکند و بعضی از مناره بیران کرد و این چشمه را کور بکرد.
# و این ملک آن شب پیس شد و برص بر وی پدید آمد و بازگردید. ms386

PageV01P366

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0367.png)

# عین المیته به شام است، چندان که بحری. هر که در آن افتد، غرقه نشود و به زیر آب
~~نرود، بلی امواج به وی بازی میکند تا وی را هلاک کند و به ساحل اندازد.
# نهروان آبیست عظیم. به میان شهر به در آید تا سواد بغداد. چون به دسکره
~~رسد، کمتر گردد. پس، برود تا حد تکریت. بر لب این آب، الیاس را بسیار
~~دیدهاند.
# نهر وازواز بلاعهایست به نهاوند. صخرهای عظیم، در آن سولاخی، آب از آن
~~برمی جوشد. برزیگر به در این سولاخ آید و بیل بر زمین زند، آب روان شود. چون به کار
~~بدارد، آب با نقب رود.
# نهر هند مند آبیست به سیستان. از هزار جوی آب در آن آید و زیادت نشود و
~~هزار نهر از آن بیرون میآید. از حد غور آید، در بحیرهی زره میافتد. سی فرسنگ طول
~~وی بود و در آن ماهی بسیار بود.
# عین الیمن چشمهای ست عجب. عبدالملک ابن عبدالله مهلبی گوید به احقاف
~~رسیدم، نهری دیدم که آفتاب برآمدی، برفتی تا وقت غروب و چون آفتاب فرو شدی،
~~بازگردیدی. پرسیدم از آن. گفتند «همیشه چنین بوده است. و وقتی که ابر باشد، ما غروب
~~آفتاب به رجوع این آب دانیم.»
# این مقدار عجایب نهرها و چشمهها گفته آمد از گفتار حکا و آن چه شنیدهایم و در
~~کتابها یافتهایم. هر چند که ما را بر این برهانی قاطع نبود. آن چه یافتیم نقل کردیم.
# و ما فصلی دیگر بگوییم در عجایب کوهها. هرچند که آن را کثرتی باشد. اما آن چه
~~در آن شگفتی باشد، ما بازگوییم.

PageV01P367

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0368.png)

~~بدان که در عالم کوهها بسیارند، چنان که لبنان به شام و سرات به تهامه و رهون به
~~سرندیب و دباوند به آمل و طبرستان و اروند به قهستان. و بدان که کوهها زینت زمینند و
~~میخ زمینند. منت نهاد بر بندگان و فرمود «زمین ms387 را آرامگاه شما کردم و کوهها را میخهای
~~وی کردم تا بنگردد و نجنبد و خانههای شما خراب نگردد و خزینهها و آب و جواهر را به
~~کوه سپردم.»
# آفریدگار کوهها را او تاد زمین کرد تا ثابت بود و معادن جواهر کرد.
# گویند اسکندر را دو خرمن بود - یکی پر زر و یکی پر سیم - با وی روان بودی و
~~آن کرامات وی بود. استاد ارسطاطالیس نامهای به وی نبشت که «شنیدم که با تو دو
~~خرمن زر و سیم روان است. مئونت آن دشخوار بود. سیم و زر در خزینهها نه - چنان که
~~آفریدگار نهاد.»
# گفت «کجاست؟»
# گفت «کوهها.»
# اسکندر جملهی مالها در کوهها پنهان کرد.
# و گویند کوه قاف زمرد سبز است. پانصد فرسنگ عرض وی است و گرد بر گرد وی
~~آب است. آفتاب بر این کوه آید، عکس آن بر فلک زند، لاژوردی نماید. و فلک را رنگ
~~نیست.
# و بدان که کوه قاف - آن را «جبل اخضر» خوانند - از آن سوی ظلمات گرد زمین
~~درآمده است و دیگر کوهها عروقهای ویاند. و اسکندر چون از ظلمات بیرون شد،
~~روشنایی دید و کوهی، طول و عرض وی پدید نه، فریشتهای را دید دست در آن زده،
~~چنان که کسی که چیزی نگه دارد تا برنخیزد، و سر به سجده نهاده و بانگی چون رعد
~~میکرد و میگفت «ای خدای کامکار، از گاه آفرینش تا نفخ صور، هیچ چیز بر تو
~~پوشیده نیست. بر خلق رحمت کن!» چون اسکندر به وی رسید، گفت «ای بنی آدم، از
~~عالم سیر نشدی، تا اینجا آمدی، ای ذوالقرنین؟»
~~اسکندر پنداشت که وی را دشنام میدهد.

PageV01P368

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0369.png)

~~فریشته گفت «هر که از قرن عالم به دیگر قرن عالم رسد، هر دو کنارهی عالم دیده بود،
~~وی را ذوالقرنین خوانند.»
~~اسکندر گفت «این چه کوه است؟»
~~گفت «کوه قاف است و آسمان بر سر وی چون قبهای ست و این ms388 کوه أمالجبال است و
~~همهی کوهها به وی پیوسته است. مرا بر وی موکل کرد تا وی را نگه میدارم. و اگر نه،
~~عالم را به یک جنبش خراب کند.»
~~جبل آسک کوهیست که آتش از آن درفشد. به روزدخانی بود، به شب آتش نماید
~~و پنداری که معدن نفت است آتش در گرفته، چندان که بیرون می آید، میسوزد.
~~جبل آمد کوهیست در آن صدعی. هر که شمشیری در آن صدع برد، شمشیر در
~~اضطراب آید و به هر دو دست نتواند داشت. و علت آن آفریدگار داند.
~~جبل احد به مدینه است. حمزه ابن عبدالمطلب آنجا شهید شد. و کوه رضوا و اشعر و
~~عرج میان مکه و مدینه است.
~~جبل احمر کوهیست سرخ در میان دریای مغرب - جایی که شهر رویین کردهاند.
~~و کس بر سر آن کوه نرفته است.
~~به روزگار عمر ابن عبدالعزیز، وی را صفت این کوه کرده بودند. عمر طارق را
~~بفرستاد به مغرب - و طارق غلام موسا ابن نصیر بود - و گفت «چون به این کوه رسی،
~~در پهلوی وی گاوی بینی، صنمی بر آن نشسته. هر دو را بشکن و بگذر تا به
~~مدینت الصفر.»
~~چون برفت، ملک ترکان وی را دید به اندلس. گفت «کجا میروی؟»
~~گفت «به شهر رویین.»
~~وی را معاونت کرد تا آنجا رسید. آن گاو را دید صنمی بر سر آن، بر دست وی نبشته
~~«الیس ورائی مذهب.»
~~چون به آن کوه سرخ رسید، مورچهای را دید بر آن ساحل، هر یکی چندان که
# 367

PageV01P369

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0370.png)

~~شتری، و بسیار لشکر وی را بخوردند. چون درماند، بازگردید و بیش از این
~~درنیافت.
~~جبل اروند عظیم تر کوهیست به قهستان و مبارک. دوازده فرسنگ صفح وی
~~است. چندین هزار چشمهی آب از آن میرود. بر این کوه به یک وقت سه فصل بود: بر
~~قلهی وی همیشه برف بود و زمستان بود و بر صفح وی همیشه ms389 ربیع بود و در زیر وی
~~تابستان بود. هزار شعب دارد، بر هر شعبی از درختها و چشمههای آب زلال در عدد
~~نیاید.
~~من از شخصی از اسکندریه شنیدم که مدت یک ماه در این شعبها میرفت. گفت «در
~~شام و روم تا به شوش اقصا گردیدهام و زمینی را دیدهام که چهل فرسنگ بالا درخت
~~بود و در زیر زعفران بود، مثل آروند ندیدم.»
# گفتم «سغد سمرقند و شعب بوان دیدی؟»
# گفت «دیدم. اما اگر کرمهای موذیات و حشرات آنجا یاد کنم، تو را ملال گیرد.»
# جبل اشکران کوهیست به ناحیت اصفهان. ماران باشند بر آن کوه. افعی را از آنجا
~~آرند از بهر تریاق. بر این کوه چاهیست، در آن آفاعی بود. شخصی به زمستان آنجا
~~رسید. از بیم سرما، هر دو پای در آن چاه کشید که بخاری از آن برمی آمد. هر دو پای وی
~~از آن سیاه شد.
# جبل آطواران کوهی ست به مغرب. بوزینه دارد هر یکی چندان که شتری. بر آنجا
~~گردابیست و درختهای کافور.
# جبل آوال کوهی ست از میان دریای هند برآمده. اهل وی سیاهند. چون ما را ببینند،
~~بخندند. و سبب خندهی ایشان کس نداند. و آنجا روند از برای قرنفل و بسباسه.
~~جبل بارجاخ کوهی بلند است به سمرقند. گرد وی هزار چشمهی آب به سوی
~~مغرب ریزد. در آن صیدها بود، خاصه تذرو.

PageV01P370

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0371.png)

# جبل بربر کوهیست به سر وی مناری، بر سر آن سولاخی، همیشه از آن آتش
~~درفشد چون عمودی. و به طرابلس یکی مثل این است.
# جبل بهستون کوهیست ممتنع، از یک سو تراشیده. به این حدود عظیم تر از این
~~کوه نیست مگر آروند و سبلان. و چشمهای از زیر وی به در میآید و بر آن صورت
~~شبدیز کردهاند. اما یک جانب بتراشیده - که فرهاد میخواست که از آنجا راه به آن
~~جانب دیگر کند به حکم خسرو. و آن قصهایست و ms390 آن شگفت است.
# در تبت کوهیست از آب برآمده. اگر آتشی برکنند، آب برآید و بکشد. پادشاه تبت
~~به این حدود آمد و هیزمهای بسیار بسوزانید و نفت و گوگرد، آبی برآمد و آن را بنشاند.
~~پادشاه را عجب آمد و گفت «بعد از این، هر چه از عجایب بازگویند قبول کنم - که یکی
~~بر هزار دلیلی کند.»
# تنومه کوهیست در هند، بر آن آبی خوش. هندوان گویند هر که از این آب خورد،
~~دراز عمر گردد. اما جانورانند هر یکی چندان که سگی، سرخ، گرد این آب گردند و
~~آدمی را خورند.
# جبل جاری کوهیست در بحر زنگبار، عرض این کوه چهار فرسنگ، بر آن
~~درختها رسته. به وقت بهار، روان شود و چهار فرسنگ برود و به نزدیک جزیرهای
~~آید که در آن آدمی باشد و مرغان بسیار. چون به هم رسند، میوهها و هیزم از این کوه

PageV01P371

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0372.png)

~~جمع کنند و صیدها بگیرند و به جزیره برند. چون روز تیر ماه رسد، کوه باز گردد و با
~~جای خود آید.
~~گویند مردی هیزم میبست، وقت رجوع این کوه. چون بپرداخت، کوه برفته بود و
~~مرد آنجا بماند و هلاک شد.
~~این حکایت بس نادر است و گویند که این کوه نیست، ولیکن سرطانیست که
~~میرود. و آفریدگار قادر است که هر چه خواهد کند.
~~جبل جلیل کوهی ست به حد حمص. و نوح بر آن خانه ساخته بود. آب طوفان آن را
~~بیران کرد. و آب طوفان اول از این کوه برآمد.
~~جودی کوهیست کوچک. کشتی نوح بر آن فرو آمد.
# و ملکی منادا زد که «کشتی بر کوهی فرو آید، طوفان بگردد و سبب امان باشد.»
# کوههای بلند هر یکی میگفت که «بر من نزول کند.»
~~جودی گفت «من کی باشم از میان کوهها که سفینه بر من آید؟»
# آفریدگار فرمان داد تا بر جودی آمد.
# کوهیست در دریای چین، از آب برآمده، کس بر ms391 آن نتواند رفت. یکی چاره
~~ساخت تا خود را بر آن افکند به جهدی تمام. آنجا قصری دید عظیم و بستانها و قبهی
~~عالی. در آن قبه رفت. دو کوه دید عظیم. جهد کرد که بالاتر کوه رود. نتوانست رفتن. آن
~~را جبل «آبواب چین» خوانند.
~~حارث و حویرث دو کوهند به ارمینیه، بلند. بر آن گورهای ملوکان عجم. قباد اکبر
~~بلیناس را گفت تا طلسمی سازد که بر آن کس نرود. چنان کرد که کس بر آن نتواند رفت.
~~جبل حدید کوهیست در بلاد هند. از آن آهن گدازند، آهنی سرخ مانند آتش، و به
~~دشخواری به دست آید. اگر بر کسی زنند، خون بیرون نیاید - پنداری که داغ کنند. و
~~سنگها را به تیغ از زمین بردارد.

PageV01P372

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0373.png)

# د باوند کوهیست شاهق، به حدود ری. برف از سر وی خالی نبود. و بر آن کوه هیچ
~~نروید و حیوان بر آن قرار نگیرد، به حکم آن که نه آب بود بر آن نه گیاه. از صد فرسنگ،
~~سر وی بینند. از زیر وی، آبی ناخوش روان میشود و همیشه آنجا باد آید.
# گویند ضحاک ملکی ظالم بود، پیوسته گوشت آدمی به خورد ماران میداد که از
~~دوش وی برآمده بود. آفریدگار افریدون را بر وی مسلط کرد. وی را بگرفت و به سلسله
~~در کوهی بست به در اصفهان. ضحاک این کوه به سحر بکشید و ببرد. افریدون از پس
~~وی بیامد، وی را به کوه دباوند بگرفت و در چاهی آنجا محبوس کرد و آن چاه را به
~~آرمیائیل سپرد و بفرمود تا هر روز دماغ دو آدمی وی را میدادند.
# روزگاری برآمد. آرمیائیل پشیمان شد. هر روز، دماغ دو گوسفند وی را میداد و
~~اسیران را آزاد کرد. و شخصی را طلب کرد که طعام در معدهی ضحاک بداشت به طلسم.
# چون سی سال برآمد، خلق از اسیران آزاد گشتند. افریدون بپسندید. ارمیائیل را
~~خلعت ms392 و تاج داد و آن ناحیه به اقطاع به وی داد و وی را لقب داد «مصمغان». (و هنوز از
~~آل مصمغان قومی هستند.)
# و آن روز که ضحاک را مسجون کرد، نیمهی ماه مهر بود، آن را «مهرگان» خوانند.
# گویند بالای افریدون، قاتل ضحاک، نه نیزه بود.
# این قصه بس نادر است و در کتبهای بسیار مسطور دیدم.
# رهون کوهیست معروف به هندوستان، سر در هوابرده. در عالم از آن بلندتر کوه
~~نیست. در بر و بحر، وی را بینند. بر آن کوه، اثر قدم آدم پدید است - هر قدمی هشتاد
~~ارش. همه شب و روز، بر آنجا برق جهد، بی سحاب و بیرعد. و آن برق درفشیدن یاقوت
~~است بر آن. و هرگز ممکن نبود که کسی بر آن کوه تواند رفتن. هر روز بارانی ببارد و
~~قدمگاه آدم از غبار بشوید و از آن سیلها آید و پارههای یاقوت به زیر آرد و در بحر ریزد
~~و غواص فرو رود و پارهها را برآرد.

PageV01P373

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0374.png)

~~جبل سلما و اجأ دو کوهند در عرب. زنی بود نام وی سلما و مردی نام وی اجا،
~~یکدیگر را دوست داشتند و در خانهی زنی جمع آمدندی، نام او عوجا. حال ایشان ظاهر
~~شد. به این هر دو کوه گریختند. مردم از پس ایشان بیامدند، هر یکی را بر کوهی بکشتند.
~~یکی را «سلما» نام کردند، یکی را «اجأ»، یکی را «عوجا».
# جبل سنج کوهیست به یمن، در آن صدعی. هرگه مرد به آن در شود و به در آید،
~~حلال زاده بود و اگر حرام زاده بود، نتواند در رفتن و شکاف بر وی تنگ گردد.
# جبل سنجار کوهیست مبارک به حد موصل. و گویند که کشتی نوح به این کوه
~~درافتاد، نوح بدانست که آب کم شده است، شاد شد و به این کوه دعا کرد. به برکت
~~دعای نوح، پیوسته پرنعمت است.
# سن سمیره کوهی ست در ms393 قهستان، بر آن صورتهای بدیع کرده و نقشهای زیبا، و
~~فرمایندهی آن کسرا اپرویز بود.
# شعران و قندیل دو کوهند، آن را «تخت شیرویه» خوانند، به موصل است و آبادان.
~~و بر این کوه چشمههاست و فواکه و طیور.
# صیره کوهیست به صنعای عدن. چون ماه رمضان بینند، بر سر صیره آتش کنند،
~~آن گه بر کوه مخلاف، آنگه بر کوه ذی مکارب، آنگه بر کوه قراب، و به یک طرفت العین
~~صد فرسنگ خبر برود به مسافت ده روزه راه.
# جبل طما کوهیست عظیم به حضرموت. بر ذروهی این کوه شمشیری، کس آن را از
~~جای بر نتواند گرفت. بر آن کتابهای نبشته، کس آن را نداند خواند. و هر که قصد کند که
~~آن تیغ بردارد، از هر جانبی سنگها اندازند به وی. چون بگذارد، سنگی نیاید. طلسم بود
~~یا معدن دیو بود و بس نادر مینماید.

PageV01P374

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0375.png)

# طور سینا در حدود مصر است، در صحرای تیه، میان قلزم. از این کوه آبگینهی
~~فرعونی آرند. کوهیست معظم، مبارک، معمور. آفریدگار موسا را «تورات» داد بر آن
~~کوه و آن کوه را از جای بر گرفت و بر بنی اسرائیل بداشت تا ایمان آوردند. و گویند اول
~~کوهی که خدا را سجود کرد طور بود. و این کوه را شش هزار و ششصد پایه است و بر
~~سر قلهی این کوه کنیسهایست «کنیسهی موسا» گویند، با ستونهای رخام کرده،
~~درهای رویین و آهنین درآویخته، سقف وی از صنوبر کرده، بالای آن رصاص
~~درکشیده. هیچ کس نتواند که بر آنجا خواب کند - که وی را بیرون اندازند. گرد بر
~~گرد این کوه، شش هزار دیر است، از مصر خراج آنجا برند. امروز اینجا مقدار صد
~~راهب باشد و معمور دارند و جایی شریف است و از جوانب آیند و بر آنجا دعا و تضرع
~~کنند.
# جبل طیرونای کوهیست در دریای هند. گرد بر گرد وی، سه هزار قنظره که ms394 از
~~جوانب آن کوه آبها به آن درمیشود. و به قرب این کوه، سه هزار و تیرست و هفتاد کوه
~~است که از آن یاقوت سرخ و کبود آرند. و اگر در هندوستان شگفت همین است که سه
~~هزار نهر از یک کوه روان شود، تمام است.
# جبل طیور کوهیست به رومیه. بر آن گنبدی، در آن سولاخی کوچک. ایشان را
~~عیدیست. آن روز، هزاران هزار مرغ آنجا آیند و سرها در آن سولاخ میبرند و بیرون
~~می آرند. پس یکی سر در کند و بالها را به هم میزند و بانگی بکند، دیگر مرغان
~~بگریزند. آن روز را «شعانین» خوانند. و در کتابی دیگر این حکایت خواندم، این مرغ را
~~«بوقین» خوانند وکوه را کوه «بوقین» خوانند.
# عقیق و قیاس دو کوه است به یمن، از آن عقیق آرند. پارهای یابند هر یکی به بالای
~~بیست من. بشکنند و در آفتاب نهند و تنورهای تابیده به سرگین شتر و در چیزی کنند
~~که آتش به وی نرسد. چون تافته شد، نگینها سازند.
# جبل فحم کوهی ست سیاه، سنگها از وی بکنند و سوزانند ماند هیزم. سه خروار به

PageV01P375

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0376.png)

~~درمی فروشند. چون سوخته شد، به خاکستر وی جامهها شویند، سپید گردد. و در
~~صحت این حکایت نظر است.
# جبل فنصوری کوهیست که از آن کافور آرند، در دریای هند. بر آن جانوریست
~~کس آنجا نیارد رفت، از بانگ وی جانوران بمیرند. به آن حدود ماهیای باشد هرگه وی
~~را بگیرند و از آب بیرون آرند، سنگی گردد درحال. و پیرامن آن کوه قومیاند بینیها را
~~سولاخ کنند و حلقههای آهنین در آن کنند. بر این کوه صندل بود و جوز بویا.
# جبل قاف را صفت کرده آمد. گرد عالم درآمده است.
# جبل قبق کوهیست دراز به ارمینیه. درازی وی پانصد فرسنگ. پیوسته است به
~~بلاد روم تا به خزر و الان. بر آن قومهای مختلف. آن را جبل ms395 «عرج» خوانند.
# کوه قلال میان دریای روم است. خراب بود، آبادان کردند و در وجه مصالح افرنج
~~نهادند. و اگر نه این کوه قلال بودی، مردم اسلام به رنج آمدندی از دست افرنج.
# کبودان کوهیست به ارمینیه، از میان دریا برآمده. بر آن نمکی باشد براق و جلا
~~دهنده، چون توتیا، و چشمههاست تلخ: اگر بر جیوه افکنند، سنگ گرداند. و سنگی بود
~~آنجا سپید. با سرب بگدازند، قلعی گردد به حد نقره سپید.
~~جبل کسیر کوهیست به حضرموت، از آن دارو و کندر آورند. میان وی و میان
~~دریای عمان تیرست فرسنگ است.
~~جبل لکام کوهیست به شام و بکشد تا به روم، دویست فرسنگ، تا عینالمدینه،
~~آن گه به کوه بهرا و تنوخ، و برود تا به حمص. آن گه، کوه لبنان بود و بکشد تا به دریای
~~قلزم. و زهاد بر این کوه باشند. و بقعهایست مبارک.

PageV01P376

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0377.png)

~~جبل ماردین کوهیست به نصیبین، دو فرسنگ بالای وی. بر آن جوهر زجاج بود
~~و ماران عظیم قتال بود.
~~جبل مقطم کوهیست شریف به مصر، در هم پیوسته. کوههای بسیار گرد آن.
~~شخصی به مصر میرفت. کعبالاحبار گفت «از خاک مقطم قدری به من فرست!»
~~وی آنبانی خاک به وی فرستاد. چون از دنیا رحلت خواستی کردن، وصیت کرد که آن
~~خاک را در گور وی ریزند، از بهر تبرک.
~~و ملک مقوقس از عمرو ابن عاص درخواست که «کوه مقطم به هفتاد هزار دینار
~~سرخ به من فروش!»
~~عمر و ابن عاص نامه نبشت به عمر ابن خطاب.
~~عمر جواب داد که «کوهی که بر آن نه آب است نه کشتزار، چرا به این بهای سنگی
~~می خرد؟»)
~~گفت «در کتابهاست که بر آن مرغزار بهشت است.»
~~عمر ابن خطاب گفت «چون حال چنین است، به مسلمانان اولاتر.» و بفرمود
~~گورستان مسلمانان کنند.
~~پس آن را گورستان کردند.
~~اول کسی که آنجا دفن کردند عامر معافری بود. ms396 پس عمرو ابن عاص. و گور و مشهد
~~امام اعظم محمد ابن ادریس شافعی آنجاست، بر آن نسب وی نبشته تا آدم.
~~و این کوه بر شمال نیل است. و جبال واحات هم آنجاست. اکنون خراب است. بر آن
~~گوسفند وحشی بود.
~~جبل نار کوهیست بر جزیرهی زابج. کس بر سر وی نرفت و کس پیرامن وی نیارد
~~رفت به روز از دخانی که از آن برمی خیزد گرم و به شب از آتشی که میدرفشد و آدمی
~~را به خود کشد. و از زیر این کوه دو نهر روان شود: یکی گرم و یکی سرد، هر دو خوش.
~~جبل نمور، به بلاد اندلس. کوهی ست بر آن صورت پلنگ. و هر سنگی که بشکنند،
~~بر آن صورت پلنگ بود، آن سنگ داروی زخم پلنگ را شاید.

PageV01P377

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0378.png)

# جبل نو شادآر به سمرقند است. دخانی از آن برمی خیزد و بر هم مینشیند، نوشادر
~~میگردد. هر که در این معدن رود، بسوزد، مگر نمدی تر در پوشد. و این بخار از جایی به
~~جایی رود، چون پنهان شد، جای دیگر بکنند، دخان ظاهر گردد. و چون دخان در پناه
~~بود، سوزد، چون مکشوف بود، نسوزد. ولیکن نوشادر آن گه شود که در پناه بود، تا
~~محتقن شود. و آن سه کوه است، «بیم» گویند: بیم اول و بیم میانه و بیم سیم.
# جبل نیثلا، به هند و هرکند. از میان دریای هند برآمده است و بر آن چشمهای، آب
~~را پراکنده میکند در هوا. به شب، همهی قطرهها سنگ سیاه گردد و اگر به روز پراکنده
~~کند، سنگهای سپید گردد.
# جبل واروی هزار و هفتصد کوه است، معدن فیل است، بر آن فیلان گردند، ولایتی
~~فراخ است. ملک آنجا زنان باشند. هرگه زنی بمیرد، یکی را به جای وی بنشانند.
# موسا ابن مبارک سیرافی گوید من در مملکت این زن برفتم و خواستم که ملک او بینم.
~~مرا بردند ms397 به ایوانی عظیم، در آن تختی نهاده، بر آن زنی نشسته، گیسوها فرو گذاشته،
~~طوقهای زرین در گردن کرده، تاجی زرین به سر. چهارصد کنیزک بالای او استاده،
~~هزار فیل در مربط او بسته.
# جبل وقواق معدن زر است و جای ارواح و در آن حدود چندان زر بود که طوق
~~سگان زرین کنند. و بر سر این کوه بوزینه بود بیشمار و در خانهها دارند و کار کنند و
~~هیزم کشند و خانهها را روبند.
# جبل یراعات سه کوه است به زمین ختل، بر هر کوهی منارهای کرده. در هر سالی
~~سه شب، بر آن منارهها چراغ افروزند و کس بر آنجا نتواند رفت. چون روز بود، بر سر هر
~~منارهای مرغی باشد که آن را «یراعه» خوانند. تا سال آینده ندانند که حال ایشان
~~چیست. آن را «اکوان» خوانند.
~~جبل یلمع سنگی ست چون آتش افروز دارد، و چون نزدیک روند، هیچ نبینند.

PageV01P378

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0379.png)

# این قدر کفایت بود از صفت کوهها. آنچه در کتب معتبره یافتیم، نقل کردیم. و از
~~آثار قدرت آفریدگار بدیع نیست. و ما فصلی یاد کنیم در خواص احجار.
~~بدان که آفریدگار بخارات را در زمین مختلف آفرید: یکی مایی و یکی دخانی. و درهم
~~آمیخته میشود، جواهرها میگردد ملون. بعضی عیونها، بعضی جوهرها، بعضی بسته
~~شود، چون کهربا و لاژورد و عقیق و بعضی روان بود، چون نفت و قیر و جیوه و مومیای.
~~و سر آن جز آفرید گار کس نداند. چنان که دندان شیر که استخوان فیل را بشکند که از
~~دندان وی سختتر بود و چنگ شیر که پوستهای قوی بدرد. و آن خاصیتیست که خدای
~~داند. به حکم آن که پوست گاو به کارد آهنین دشخوار توانند بریدن، شیر به چنگ آن را
~~بشکافد. و چنان که ترکیب مغناطیس و باغض الخل و غیرهما. و علت آن جز آفریدگار
~~کس نداند.
# آحجار بسیار است. بلیناس گوید در حوصلهی ms398 مرغ خانگی سنگ زرد باشد
~~کو چک. اگر بر انگشتری زرین نهند، هر که در انگشت کند، پیش خلایق محبوب بود. و
~~در آشیان کرگس، سنگی بود چند جوزی. بر هر زنی که ببندند، بار بنهد. و این سنگ
~~عزیز باشد و در خزاین ملوک بود. گویند خایهی عقاب بزرگ بود و زادن بر ماده سخت
~~بود، مینالد تا نرش برود و این سنگ را بیارد، پیش وی بنهد، ولادت بر وی سهل بود. و
~~این عجب نیست. اگر کهربا جذب کاه کند و مغناطیس جذب آهن، اگر سنگی جذب
~~بچه ی مرغی کند، عجب نبود. و سنگی بود در حدود مشرق. چون در سرکه افکنند، شناو
~~برد چون ماهی. برمقدار استخوان خرما بود. و بر ساحل دریای سیراف، صدفی بود مدور.
~~اگر در سر که افکنند، متحرک شود و در میان سرکه میگردد. و این را من عیان دیدهام.

PageV01P379

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0380.png)

~~الماس سنگی ست همهی سنگها را بشکند و به هیچ سنگ شکسته نشود مگر به
~~سرب. تا بدانی که هیچ قوی نیست که نه بر وی ضعیفی مستولی ست.
# معدن الماس ظلمات است. طبع وی سرد و خشک است، به درجهی چهارم. و اگر در
~~دهان گیرند، دندانها را بریزاند، به خاصیتی که در آن است. به سبب آن که جای وی
~~جای اژدرهاست. و گویند الماس در چاهی بود و ماری بر سر آن و هر جانور که دیده بر
~~آن مار زدی، بمردی. اسکندر بفرمود تا آینهای بکردند و به نزدیک آن چاه بنهادند. آن
~~مار در آن آینه نگریست، بر سر عمودی نصب کرده. چو روی خود در آن آینه بدید، مار
~~بمرد. اسکندر الماس را از آن چاه برآورد. این مقدار که در عالم است، از بقایای وی بود.
# گویند الماس را در بوته با خون بز بگدازند، گداخته شود. و پارههای الماس همه
~~مسدس بود. بعضی گویند به هندوستان کوهیست که بر آن ms399 نتوان رفت، «لیمو دره»
~~خوانند، گوشت در منجنیق نهند و به آن اندازند، کرگس بردارد، پارههای الماس در آن
~~دوسیده، بنشیند و آن را بخورد، پس پارههای الماس آنجا یابند.
~~سنگی ست آن را باغض الخل گویند. اگر در سرکه افکنند، از آن بجهد. و علت این
~~آفریدگار داند.
# حجر بدحش جوهریست نفیس. معدن وی کوههای مشرق. بر آن چاهها میکنند
~~و پارهها مییابند بزرگ و کوچک. و مرد پادشاه بر وی موکل و به ضمان دارند.
~~بسد از چند نوع بود: سرخ و سیاه و سپید. به طبع سرد است و قابض. بسایند و بر
~~جراحتها کنند، خون باز بندد. و در چشم کشند، تقویت دهد. و اگر در شراب کنند، دل
~~را قوت دهد و روشن کند. در قعر دریا روید: چون درخت سپید بود، به دام آن را بکشند

PageV01P380

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0381.png)

~~نگرد و نگینی بکند و بر آن نقش کند صورت مردی بر کرگسی نشسته، چوبی در دست
~~گرفته، در زیر کرگس این پنج حرف کرده، «با» و «سین» و «عین» و «الف» و «لام»، و
~~این نگین بر انگشتری برنج نهد و قدری کافور در زیر این نگین نهد و در انگشت دارد،
~~پیش خلایق محبوب بود. و باید که جامهی سیاه نپوشد و جوز و بلوط نخورد و خود را
~~پاکیزه دارد.
~~این خاتم را اینجا یاد کردم که طباع مختلف است و هر کسی را مرادی بود. تا اگر
~~طلبند، این کتاب از مثل این خالی نبود.
# حجر بیجاده نوعیست از جواهر. رنگی سرخ دارد. قیمتی کمتر از بدخش دارد.
~~طبع وی گرم و خشک و معدن وی کوههای مشرق.
# حجر پاز هر آجناس بود. از جمله یکی را در گردن مار یابند. و اگر مار را پاره پاره
~~کنند نمیرد تا آن مهره را از پس گردن وی بگشایند. و آن را قیمتی بود. شربت وی زهر را
~~از عروق بگشاید و پادشاهان ms400 بر سر خوان نهند. اگر در طعام سمی بود، از آن سنگ عرق
~~برآید. و آن را «ختو» خوانند. بعضی گویند «ختو» سروی اژدرهاست که از آن دستهی
~~کارد کنند و این معنی درست تراست. و در گردن خرغدهای باشد، آن را بردارند، متحجر
~~شود، بسایند و بر کشتهی ذوات السموم کنند، زهر را از مسام بیرون آرد. و پازهر بسیار
~~گونهاند، مانند دهنج که از خراسان آرند.
# حجر تغزغز به ترکستان بود و به این سنگ استمطار کنند. این سنگ را آدمی
~~نشناسد، مگر وحوش.
# ابوالعباس عیسا ابن محمد مروزی گوید که صفت این سنگ شنیده بودم به ماوراء النهر
~~ترکان دارند و به آن باران ببارانند. منکر بودم. تا پپرسیدم از ملک ترکان، بالقیق ابن
~~حبوبه. گفت «بلی. کوهی ست بزرگ. آفتاب از پس آن برآید. و در آن ولایت، گرما
~~سخت بود و مردم در سردابها باشند و آنجا وحوش و سباع از تشنگی و گرما رنجور
~~باشند. آفریدگار الهام داده است آن وحش را که سنگی را شناسد، در بیابان به دم بردارد
~~و سر بر آسمان دارد و زیوزهای بزند، حالی باران بیاید.»

PageV01P381

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0382.png)

# و بالقیق گفت جد من قصد کرد که آن را بیند، به روزگار دراز رفت تا آن وحش را
~~بدید. و از پس وی بدوانید تا وی را مانده کرد و آن سنگ را از وی بستد. و اکنون در
~~دست پادشاه ماست. هرگه بر آفتاب دارد، ابری برآید و ببارد. و این معنی معروف
~~است.
# حجر جزع جوهریست سخت، اجناس مختلف: ملون، سپید و عودی و مخطط و
~~منقش و منقوط و عسلی. حبشی بود و فارسی و غزوانی و باقری. و این از همه نیکوتر
~~بود. تا فصی از آن صد دینار ارزد. و غزوانی بزرگ بود. از آن تشتها شاید کرد. اگر
~~جزع در موی زن پیچند و بر سر وی نهند، حالی بزاید. و اغلب جزع ms401 به یمن بود و به
~~هندوستان. و هر که نگینی سازد از جزع و بر آن صورت زنی بکند استاده بر دو گاو و
~~در دست راست تازیانهای و بر سر زن طوقی مانند ماه و بر پشت نگین این حرفها بکند
~~و بر حلقهی سیمین نهد، هر که از آن با خود دارد، زیرک گردد و کارهای نیکو از
~~دست وی برخیزد. و این قول بلیناس است. و چون نگین کند، روز دو شنبه کند، ماه در
~~برج سرطان باشد. و عرب جزع را به فال بد شمرند - که نام وی «جزع» است و
~~«جزع» زاری بود. و بعضی گویند اگر جزع را میان دو شخص بنهند، هر دو را خصومت
# حجر جمست جوهریست میان سرخ و سپید. خاصیت وی آن است که اگر از
~~جمست قدحی سازند و از آن شراب خورند، مست نگردند و اگر پارههای جمست در
~~قدح افکنند، همین فعل کند. اگر در زیر بالین نهند، خوابهای نیکو بینند. هر که نگینی
~~جمست سازد و بر آن صورت مردی کند نیزه در دست و سپری در دیگر دست، کلاهی بر
~~سر، و این نگین بر حلقهی زرین نشاند، به هر حربی که رود، ظفر یابد. و این نگین را روز
~~سه شنبه سازد که قر ناظر بود به مریخ. و تا این نگین دارد، از سگ مرده و زنده حذر کند.
~~جیوه را «أمالاجساد» گویند. و بدان که جیوه را بعضی از معادن آورند و بعضی از
~~سنگ گیرند به آتش. دخان جیوه - مفرد -مردم را مفلوج کند و سمع و بصر را تباه کند.

PageV01P382

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0383.png)

~~که در خاک بود و به دست نتوانند آوردن، قدری جیوه در آن افکنند، همهی ذرههای زر
~~و سیم به خود کشد.
# دهنج سنگی بود سبز. از کوه مشرق آرند. طعم وی شیرین بود. در اکحال سایند،
~~سپیدی ببرد. و نوعی بود که دیده را کور کند و ms402 آن دهنج فرنگی بود. بلیناس گوید هر
~~که نگینی دهنج سازد و بر آن صورت کژدمی کند، هر زن که آن با خود دارد، بچه
~~بیفکند. و اگر دهنج را بسایند و در دوغ کنند دو جو و بر زخم مار کنند، زهر را به خود
~~کشد.
# حجر ر خام سنگیست سپید مطیع. از آن عمودها و بناها کنند. بلیناس گوید اگر از
~~رخام نگینی کنند روز چهارشنبه، بر آن صورت مردی، در دست چوبی و در دست دیگر
~~کوزهای بیدسته و این صورت را دو بال بود استاده و بر سر او شاخی، بر او خروسی و بر
~~پهلوی راست این صورت چهار حرف «را» و «ها» و «ها» و «ها» و بر انگشتری سرب
~~نشانند، هر که این خاتم دارد فراموشی از وی برود. و تا این انگشتری دارد، ترب نخورد
~~و باد در آنبوبه نکند.
# (و بدان که ما این چند خاتم یاد کنیم، اگر چه عقل قابل این نباشد که صورتی کردن و
~~خروسی بر سر وی هیچ معنی ندارد و از هیچ وجهی فایدتی نمیبینیم در آن. اما به حکم
~~آن که حکما را عالم تر از خود میدانیم، استخفاف به قول ایشان روا ندیدیم و چنان که
~~گفته بودند و نبشته، ایراد کردیم.)
# جوهر زاج انواع است و جوهر شگفت. بعضی از کوهها آورند و بعضی از
~~چشمههای آب که فسرده شود، زاج میگردد. چون در آب افکنند یا در شراب صافی
~~کنند، قدری بر آب مازو نهند، سیاه کند. اگر به آب زاج بر خایه بنویسند و بریان کنند،
~~چون پوست خایه باز کنند، بر سپیده نقش سیاه بود. و سبب تولد زاج در زمین حرارت
~~آفتاب است که مستولی شود بر جوهر زمین و بسوزاند و آب بر وی بگذرد، بسته
~~گردد، زاج شود. اگر بر سنگی سخت آید و آفتاب وی را بسوزد و آب بر وی بگذرد،
~~نوشادر گردد. و ms403 زاج سمی قاتل است. شش را بسوزاند. و در آن منفعتهاست. صبع

PageV01P383

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0384.png)

~~کنند به آن. و خاصیتا ابریشم - که هرگز هیچ رنگی قبول نکند تا اول به آب زاج
~~برنکشند.
# جوهر زبرجد هم زمرد است. و بعضی گویند زبرجد نام جواهرهاست آمیخته.
# جوهر زجاج جوهریست لطیف. از سنگ میگیرند. و نیکوترین زجاج «فرعونی»
~~بود. از مصر آرند. و این جوهریست مطیع. رنگها را قبول کند و صبغ پذیرد. اگر نحاس
~~سوخته بر زجاج نهند و بگدازند، سرخ گردد چون لعل. اگر قلعی بر وی نهند و بگدازند
~~آزرق گردد.
# و هیچ جواهر در آب چندان نماند که آبگینه. و اسکندر می خواست که منارهای کند در
~~دریا. همهی سنگها و جواهرها را در آبنهاد و پنج سال بگذاشت، آن گه بر آورد و برکشید:
~~از همه اوزانها بکاسته بود، مگر از آبگینه. پس منارهی اسکندریه را بنیاد نهاد از آبگینه.
# زر اصل وی از آحجار است. جوهری عزیز و بر آتش صابر. هرگز بنکاهد و نپوسد.
~~اگر در دهان گیرند، بوی دهان خوش کند. اگر میلی زرین کنند، نور چشم افزاید. داشتن
~~زر با خود به مهرهها و حلیهها، دل را قوت دهد. اگر مقداری در معجون سایند، دل را
~~قوی کند و وسوسه از دل زایل کند. اگر به سوزن زرین گوش را سولاخ کنند، ملتحم
~~نشود. اگر به زر داغ کنند، به چهل روز زودتر نیک شود از آن که به داغ آهنین کنند. اگر
~~زر بسایند و در چشم کنند، روشنایی دهد.
# معادن زر بسیار است. در حدود یمن شهریست آن را «غانه» خوانند. هر روز
~~بامداد، خانهها را بروبند و خاک را بگدازند، به قدر فراخی خانه زر بگیرند کم و بیش -
~~یک دانگی و یک دیناری کم و بیش. شهریست آن را «کله» خوانند، به هند. معدن زر
~~است، بر کوهی. عروقهای زر درفشد به شب و به روز از شعاع آفتاب ندرفشد. ms404 پس در
~~شب چون درفشد، گل تر بر آن زنند و به روز آن را بکنند و بردارند. به زنگبار،
~~جزیرهای ست بر آن زر روید مانند زبان گاو. آنجا مورچه بود بزرگ، چنان که شکم
~~آدمی بدرد. و راهی باخطر و گردابی در پیش. و در آن حدود، پلنگ باشد بسیار.
~~مردم همه پوست پلنگ پوشند. به ترکستان، چشمهایست، میزاید از زمین آب گرم.

PageV01P384

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0385.png)

~~چون بر کنار چشمه آید، بسته گردد سنگ سرخ. آن را بگدازند، زر سرخ از آن
~~بگیرند.
# و بدان که زر تولد کند جایی که بخاری بود، کبریتی و زیبق متساوی و درهم آمیزد.
~~چون نضج یافت و برودت بر آن آید، منعقد گردد، زر شود، پس زر به حد اعتدال رسد،
~~نه به آفتاب و آتش بسوزد و نه در آب و خاک بکاهد و بپوسد و نه از باد بریزد. و گویند
~~که مس زر پیر است که بر وی بیش از چهار هزار سال بگذشته بود.
# جوهر زر نیخ سنگیست مانند زر و براق و در کیمیا به کار دارند. قدری از آن در
~~دیگی افکنند، همهی گوشت را بگدازد. و آن سمی قاتل است.
# زهرد جوهری ثمین است. و از چند نوع بود: قبطی و ریحانی و صابونی. و اغلب
~~شکسته بود. معدن او کوههای مشرق بود. و آنجا که زمرد بود، معدن زر بود. طبع زمرد
~~گرم و خشک است و دافع همهی زهرهاست. شربت وی دو جو بود: بسایند و در دوغ
~~علیل را دهند که زهر خورده بود، به بول از وی جداگردد.
~~بعضی گویند که چشم افعی بر زمرد آید، کور گردد. و من از ملکی شنیدم که گفت
~~«دروغ گویند این را - که من امروز این نگین را بر چشم ماری میسودم، هیچ اثر
~~نکرد.)
# گفتم «مگر نه افعی بود.»
# گفت «افعی چه گونه بود؟»
# گفتم «چشم وی دراز بود.»
# معزمی را بخواند و ms405 افعی را بیاورد.
# زمرد بر چشم وی مالید، دیدهی وی آب شد و بچکید.
~~زمرد را معدن ظلمات است و اسکندر بیرون آورد و این همه بقایای آن است. بعضی
~~گویند زمرد به مصر باشد، به شهری که آن را «قبط» گویند.
# سرب جوهریست از شهری آرند آن را «کله» خوانند، در هندوستان. و سرب

PageV01P385

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0386.png)

~~به غایت نیکو، آن را «سیوف قلعی» خوانند. و گویند هزار سال به زیبق برگذرد، رصاص
~~گردد و هزار سال به رصاص برگذرد، سیم گردد و هزار سال به سیم برگذرد، زر گردد. و
~~رصاص از بخار کبریتی و زیبق تیره بود با غبار آمیخته. و از این سبب، چون بسوزانند،
~~سرخ گردد، مانند شنگرف - که جوهر شنگرف از زیبق بود و سرنج از اسپیداب بود و
~~اسپیداب از سرب بود. سرب را نیک بسوزانند، اسپیداب گردد. اگر اسپیداب را دگر باره
~~بسوزانند، سرنج گردد. و سرب را که جای نمناک نهند، پرورده گردد و بیفزاید، طاقت
~~آتش ندارد، زود گداخته شود.
# شادنه را «حجرالدم» خوانند. بلیناس گوید اگر روز سهشنبه نگینی کنند بر آن
~~صورت مردی برهنه، بر دست راست وی زنی استاده، موی بازپس افکنده و مرد دست
~~بر گردن زن نهاده و بازپس مینگرد و زیر قدم ایشان این حرفها نبشته، «عین»، «حا»،
~~«حا»، «حا»، و بر انگشتری نهد آهنین و زبان غواص در زیر این نگین نهد، تا دارد،
~~محبوب بود. و آب را بر آتش نریزد و آتش باز نکشد و از سگ حذر کند تا این خاتم
~~دارد.
~~شبه سنگیست سیاه. از آن مهرهها سازند. بلیناس گوید اگر از شبه نگینی سازند، بر
~~آن صورت مردی استاده، ماهی در دست گرفته و سوسماری در زیر قدم، و این نگین را بر
~~انگشتری از سرب نهند و قدری مورد زیر نگین نهند، از حشرات ایمن بود و جامهی سیاه
~~نپوشد و بر خر ننشیند و پیرامن مار نگردد. ms406
# صدف در بحرین بود و در عمان و عمان به دریای محیط پیوسته است. به وقت ربیع
~~برآید که بادها آید و دهان باز کند و بر مثال کبوتر بود و قطرهها در دهان گیرد و به زیر
~~شود، بعد از هفت روز برآید پیش آفتاب و باد و نسیم صبا به خود کشد تا گرم شود،
~~آن گه با قعر رود تا وقت نماز دیگر. چون خنک گردد، برآید تا وقت غروب آفتاب. چهل
~~روز چنین میکند تا به باد صبا پرورده شود، آن قطرهها در شکم وی منعقد گردد و
~~مروارید شود و تا دیگر سال به بالا نیاید و به آن قانع شود و همهی تن صدف رنگ
~~مروارید گیرد. چون غواص وی را بگیرد، ضرر غصه به جگر غواص رسیده است، به

PageV01P386

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0387.png)

~~حکم آن که بندی بر دهان و بینی بندد تا دم نزند. چون برآید، بیهوش گردد. حالی
~~گوشت صدف بریان کرده بخورد تا نیک شود. و ما در باب «لام» صفت لؤلؤ بگوییم.
# طلق حجری ست سپید، براق. به نقره ماند به پاکی، به رنگ مروارید ماند. طبق طبق
~~بود. آتش به وی کار نکند و آتش همهی اجساد را بگدازد مگر طلق را. و طلق در
~~سرکهی کهن خمیر گردد و به برف ویخ گداختن گیرد، مانند شیر سپید شود. و این شگفتی
~~است که به آتش بنگدازد و به یخ گداخته شود.
# و اگر این شگفتی از شهر دور خبر دادندی که سنگی هست بر این صفت، عقلا قبول
~~نکردندی. و این دلیل است بر دیگر غرایبها.
# عقیق سنگی ست سرخ، براق، در حدودیمن. چون در انگشت دارند، انده از دل ببرد.
# غرزی اجناس است: سرخ و سبز و عودی و نفتی. و از زمین حجاز آرند. داشتن
~~وی مبارک بود.
# فولاد از قول حکما از بخاری خیزد زیبق و کبریتی. با غباری آمیخته مانند دودی
~~منعقد گردد. معادن وی ms407 بسیار است، اما نیکوترین معدن وی هندوستان است و یمن و
~~هری. و به هندوستان، آهنی باشد از آن کاردی کنند، چون بر جانوری زنند، بکشد و
~~خون نیاید. اگر پیکانی کنند و بر چوبی زنند، آتش در آن افتد، آهنها را جذب کند، در
~~آتش سیاه گردد و چون شعلهی آتش افروزد، برابر به زر دهند. و ملک مهراج را به هند
~~شمشیری بود از این آهن، مانند آتش. و این فولاد اندک بود و آن قدر از آن ولایت
~~بیرون نیاید و بازرگانان آن را بجویند. و به هندوستان، سنگ آهن را میگدازند و در زیر
~~سرگین کنند روزگار دراز، تا هر چه جوهر خاکی بود پوسیده شود و آن چه صافی بود
~~مشبک بماند. باری دیگر بگدازند آن را، «بلارک» خوانند.
# بلیناس گوید یک جزو آهن فولاد و یک جزو مس و دو جزو زر بگدازند و از آن
~~نگینی سازند و بر آن نقش صورت کژدمی کنند و بر سر وی نقش کند این کلمه بر این
~~صفت خ و هر که آین انگشتری دارد و بر زخم کردم نهد، ساکن گردد.
# 

PageV01P387

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0388.png)

~~بدان که آهن جوهریست کثیف و جلا پذیرد تا لطیف نماید. اگر آینهای کنند محدب و
~~روی دیگر مقعر، آن روی که محدب است روی نماید چندان که ناخنی و هرچند دورتر
~~شود خردتر نماید، پس آن صورت نگوسار گردد. و این روی که مقعر است خیال چندان
~~نماید که سپری فراخ و اگر پنبه در مقعر نهند و به آفتاب دارند، آتش در گیرد.
# فیروزج جوهریست فرخ دارند. بامداد که چشم بر وی آید، نور دل زیادت کند.
~~در معجون کنند، ضرر سمها دفع کند. در اکحال کنند، روشنایی دهد. حکما گفتهاند اگر
~~نگینی کنند از فیروزج و بر آن صورت زنی کنند دراز گیسو و دو کودک در کنار دارد و
~~این نگین بر نقره نشانند و با خود دارند، ms408 از جادویی ایمن باشند.
# قلقند وقلیمیا سرب باشد و خبث از آن زر و سیم. در جراحتها به کار دارند. سمی
~~بود قاتل. و همچنین قلقنطار.
# حجر قی سنگیست به مصر. هر که در کف گیرد، قی کند. چون از دست بنهد، ساکن
~~گردد.
# حجر کبریت را «ابوالاجساد» گویند و زیبق را «ابوالارواح» و به این «اجساد» زر
~~و سیم و مس و آهن و قلعی خواهند. در علم کیمیا به کار دارند. و کبریت و جیوه اصلی
~~عظیم باشد. معدن کبریت در عالم بسیار است. به حد رام هرمز، چشمهایست همه شب
~~درفشان بود، کبریت از آن آرند. اگر جای دیگر برند، ندرفشد و در معدن درفشد و
~~نسوزد. اصل وی بخاریست دخانی، در زمین بحرا نیابد که به هوا پیوندد، مدت دراز
~~بماند، جامد گردد. به غایت گرم است. چون بخار کبریت به چیزی رسد که در وی
~~رطوبتی بود، رطوبت وی بردارد و با خود به بالا کشد و اگر آن رطوبت حامل لون بود،
~~لون را باطل کند و از این سبب، بخار کبریت لونها ببرد. و بر کوه دماوند چشمههای
~~کبریت است بر سر قله و سر قله به مساحت صد جریب است. گرد بر گرد هر سولاخی،
~~کبریت بود چون زر. بخار از آن سولاخها برمی آید و بر هم مینشیند و گوگرد میگردد.

PageV01P388

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0389.png)

# کهربا صمغی بود از آن درخت جوز، بسته میشود، آن را «سیدالکباریت» خوانند.
~~آتش زود درگیرد. به دست بمالند و گرم کنند، کاه را برباید. و علت این آفریدگار داند که
~~قوهی این جذب وی از چیست.
# گویند که چون اسکندر عالم را بگرفت، ملکی بود به هند، نام وی کید، قصد وی کرد.
~~پیغام فرستاد که «قصد مملکت من مکن - که تو را هدیهای فرستم: قدحی که هر چند که
~~از آن بخورند تهی نشود و اگر بریزند، به یک زمان پر گردد.»
# اسکندر گفت «اگر راست ms409 گویی، مملکت تو زیادت کنم. و حکا را پیش من موقعی
~~بود زیادت.»
# پس قدحی را به وی فرستاد. چندان که آب از وی میخوردند، دگربار پر میشد.
# پس، از حکیمی پرسید که «این قدح را علت به من بگو!»
# گفت «این قدح را از جواهری کردهاند جذاب، چون کهربا و مغناطیس - که یکی
~~آهن کشد و یکی کاه. این قدح بخارات از هوا میکشد. هرچه لطیف بود، در آن جمع
~~میشود.))
# اسکندر را عجب آمد از این صنعت.
~~و بدان که هر که کهربا با خود دارد، از یرقان ایمن بود و بچه در شکم نگاه دارد. اگر
~~بسایند و باد در آن دمند و به آتش اندازند، برافروزد و بوی خوش دارد. به طبع گرم
~~است. در معجون کنند، دل را شاد کند و خفقان ببرد. و در وی شعاعیتیست، روح را سود
~~دارد. اگر بگدازند، چون روغن گردد.
# و سندروس نوعیست از کهربا. و معادن وی در حدود چین است، در ولایت روس.
~~و گویند در روس چشمهایست برمی آید و باد بر وی میزند و منعقد میشود، آن کهربا
~~نیکوست.
# حجر لاژورد جوهریست از کوههای مشرق آرند. دو کوه است، یکی بدخشان،
~~بدخش آز آن آرند و یکی «جرم» گویند، لاژورد از آن آرند. اگر لاژورد را در آتش
~~افکنند، مانند آب شود و اگر جوهری دیگر گدازند که از گداختن خشک شود، لاژورد
~~بر آن افکنند، نرم گردد. و لاژورد زر را جذب کند و همیشه رقم زر بر وی بود که از
~~سنگ و خاک به خود کشد. گرم و خشک است و دل را سود دارد. کسی که از هولی

PageV01P389

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0390.png)

~~جسته بود یا از جایی درافتاده، قدری وی را دهند، دل را قوت دهد و ترس از دل
~~بردارد.
# حجر لعل جوهریست سخت، بر آتش صابر. و لعلی باشد که روشنایی افکند و به
~~سرندیب باشد. و نقد سرندیب لعل بود ms410 و زر را حرمتی نباشد، همچون درم رود. و لعل
~~درفشان گاو آبی آرد و به شب به آن چراکند، مرد کمین کند و گل سرخ بر سر آن زند و
~~بردارد. و از خواص لعل آن است که در دهان گیرند، تشنگی بنشاند. و از کوه رهون
~~می آرند.
# لؤ لؤ جوهریست خجسته و نافع. و در آکحال باشد، روشنایی چشم دهد. اگر در
~~معجون سایند، دل را تقویت و تفریح دهد. بعضی زرد بود و بعضی سیاه و بعضی سپید.
~~علت زردی و سیاهی آن است که صدف به تموز بیرون آید و بخاری فاسد به وی رسد. و
~~طبع لؤلؤ سرد و تر است به درجهی دوم. خون دل صافی کند. و مروارید استخوان است،
~~از آتش سوخته شود، بوی خوش وی را تباه کند. در همهی عالم جز به دریای کیش و
~~بحرین که از عمان است جایی دیگر نبود. صدف را بسایند و بر مردگان ریزند،
~~نپوسند.
~~و در سنهی خمسمائه، صدف از دریای عمان برمید و مروارید گران شد، به سبب آفتی
~~که به وی رسید، و به دریای قلزم افتاد. و در قلزم غواص نتواند رفت - که بعید القعر
~~است و نهنگ بسیار بود. و سبب رمیدن وی از دریای عمان آفریدگار داند. و پس از آن،
~~باز آمد.
~~و غواص در عمان دو جره در پای بندد تا به قعر رسد و در قعر، روشنایی بود، میبیند
~~که صدف میرود و می گیرد و در چیزی میکند.
~~جوهر مرجان «کامه» و «بسد» خوانند. در دریای فرنگ بود و در دریای روم بود.
~~و گیاهیست در قعر دریا روید و چون درختی شود و چون بر خشک آید، سرخ و

PageV01P390

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0391.png)

# جوهر هرداسنگ خبث نقره است. سمی بود قتال. اگر قدری در تنوری افکنند،
~~همهی نان بگنداند.
# حجر مرقشیشا «حجر روشنایی» خوانند. در چشم کنند، روشنایی دهد، اگر نیک
~~سوده بود، و ms411 الا عمل نکند. اگر بر گردن مصروع بندند، نترسد. اگر از آن نگینی کنند و در
~~زیر نگین صورت عقربی کنند و پر خطاف در زیر وی نهند و بر سیم نشانند، هیچ جمنده بر
~~وی کار نکند. و گشها را ساکن کند. و سنگیست ملون بر شکل قاطون. اگر بر آن نقش
~~کنند صورت امردی، در دست راست چوبی، بر سر آن سیبی، و بر پشت نگین این حرف
~~کنند ع، هر که با خود دارد عزیز باشد و در خواب عجایبها بیند.
# و ما این خاتمها را از قول بلیناس آوردهایم و حکم این آفریدگار داند که چون است.
# مغنا طیس سنگ آهن به خود کشد. عمل وی آن گه بود که یک من بود. قوت در
~~جان دارد. آهن را از پس طبق مسین به خود کشد. اگر بکوبند و بر جراحت کنند، ریم را
~~به خود کشد و پیکان را بیرون آرد. معدن وی در قعر دریاست. و کشتیها را به میخ
~~آهنین نبندند، به حکم آن که مغناطیس به خود کشد و کشتی را بشکند. اگر مغناطیس را
~~به آب سیر بیالایند، جذب نکند و همچنین لعاب روزهدار یا خون تنش. مغناطیس اگر بر
~~دست گیرند، نقرس را ساکن کند و زن بار بنهد. طبع وی جلاکننده است. آن را که ساو
~~آهن داده باشند، شربت دهند دو جو از مغناطیس، آز عروق وی به درآورد. هندوان از
~~آن چیزهای شگفت کنند. خانهای از مغناطیس بکردند و بتی آهنین در آن بردند،
~~مغناطیس آن را از شش جهت جذب میکرد تا معلق در هوا بماند. گویند هندویی بتی
~~بتراشید از مغناطیس و وی را به خون زن حایض بیندود، اشارت به ابر کرد، حالی ابری
~~و بادی عظیم برآمد. پس آن را به آب گرم بشست، باد ساکن شد. اگراز مغناطیس نگینی
~~کنند بر صورت دختری که دو جناح دارد، در دست راست دره و ms412 در چپ تازیانهای و در
~~زیر پا چرخی و بر سرب نشانند، هر که با خود دارد در حفظ افزاید. به مصر کوهیست،
~~هر که کاردی یا شمشیری از غلاف برکشد، کوه از وی بستاند و برنگذارد. و کار
~~مغنا طیس شگفت است در جذب کردن و دیگر جواهر جذاب را دلیل بود.
# گویند ملک هندوستان لعلی عظیم به عزیز مصر فرستاد و وی رانمود که «در خزاین
~~ما آمثال این جواهر بود»

PageV01P391

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0392.png)

~~عزیز مصر بر قصری نشسته بود بر ساحل نیل. آن لعل را بستد از رسول و به دریای
~~نیل انداخت.
~~رسول هند اضطرابی بکرد و بنالید و گفت «در همهی عالم مثل این جوهر نیست. چرا
~~به آب انداختی؟»
~~عزیز خزینه دار را بخواند و گفت «برو و آن ماهی زرین بیاور!»
~~ماهی زرین بیاورد و پیش عزیز نهاد.
~~ملک مصر گفت به رسول هند «لعل را بیاورم؟»
~~گفت «بلی.»
~~آن ماهی را به آب انداخت. حالی برآمد، لعل را به دم گرفته. و عزیز از وی بستد و به
~~خزینه فرستاد.
~~رسول هند گفت «مرا این لعل شگفت آمد. اکنون، ماهی تو شگفت تر است.»
~~مقصود از این آن است که ماهی را چنان ساخته بودند که جواهر را جذب میکرد.
~~گویند سلطان سنجر چون لشکر محمودیان بشکست و غزنین را غارت داد کردن، در
~~خزینهی سلطان محمود سه صندوق یافت زرین، قفلها بر آن زده. پیش سنجر آوردند،
~~بگشودند. در یکی قرابهای بود زرین و در دیگر قرابهای بود سیمین و در دیگر طبلی.
~~سنجر بخندید. گفت «محمود را عجب آمده است.»
~~این دو قرابه، هر دو را بشکست. طبل را برداشتند، هر آدمی که آن را میزد، از وی
~~باد پدید می آمد. زمانی بر آن میخندیدند. آن نیز بشکستند.
~~ملک غزنین را رفیقی بود مقرب و کاردان و رای و عقل تمام. سنجر میخواست که وی
~~را در جملهی خدم خود ms413 آرد، قبول نمی کرد. بفرمود تا وی را به قهر بیاوردند. سنجر گفت
~~«شایست که خدمت محمود کنی. چرا نشاید که خدمت من کنی؟»
~~گفت «من چرا خدمت تو کنم؟ تو سه طلسم را تباه کردی که در عالم مثل این نیست.»
~~گفت «چرا؟»
~~گفت «قرابهها هر که از آن بازخوردی، حالی به گشتی. یکی به بیماریهای سرد سود
~~داشتی، چون فالج و لقوه و صرع. دیگر به بیماریهای گرم سود داشتی، چون تب و سل و
~~دق و جرب. و این طبل هر که را قولنج بودی، بزدی، قولنج وی حالی بگشودی. از

PageV01P392

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0393.png)

~~دویست فرسنگی، محملها آمدندی از هندوستان و از آن شربتها خوردندی، راحت
~~یافتندی. محمود آن را در صنادیق زرین میداشت. پادشاهی به تو رسید، آن را
~~بشکستی. من رفیق او کرده باشم، رفیق تو چه گونه کنم؟»
# این معنی از بهر آن گفتم که در جواهر معانی جذب باشد و علت آن خدای داند.
# ملح جوهر عزیز است، اسباب فساد را دفع کند، حافظ ادویهها و مایعات بود. تا
~~گوشت در صحبت وی تباه نگردد. طعام ها را هضم کند. و به قهستان ملاحه است چهار
~~فرسنگ در چهار فرسنگ. آبهای نواحی آنجا جمع شوند. چون وقت ربیع بود، آبها باز
~~بندد، آن جمله در آنجا نمک گردد و آن را میبرند.
# معدن مومیای در کهفی باشد، بر کوهی. به آرجان آبیست از کوهی برمی آید
~~قطره قطره، چون عرق سپید، و بر این کهف در آهنین آویخته و نگه میدارند تا سال آینده.
~~پس رؤسا حاضر شوند و شخصی برهنه فرو رود و جمع کند، چندان که تواند در قاروره
~~کند. شربت وی جویی بود. خاصیت وی آن است کسی را که استخوانش شکسته شود،
~~بازخورد، حالی بر سر آن زخم آید، حالی ساکن شود و شکسته را جبر کند.
# جوهر نحاس جوهریست شریف. تولد وی در زمین بود، از بخار زیبق و ms414 کبریتی،
~~در غایت صفا. و نضجی تمام یافته، ولیکن به آتش سوخته شود. نحاس سوخته بر
~~جراحت ها کنند، گوشت رویاند و در اکحال کنند، جلادهد. اگر بخورند، قتال بود. اگر در
~~سرکه نهند، سبز گردد و زنگار شود. معدن نحاس شهر کابل است. از دخان وی توتیا
~~گیرند. و همهی توتیا از مس گیرند، مگر توتیای هندی که از قلعی گیرند. بلیناس گوید
~~اگر نگینی کنند از مس پاک و بر آن صورت شیری کنند و نام «اسد» بر آن نویسند و
~~صورت ماه و یک ستاره بر آن کنند و نقاش سخن نگوید، هر که با خود دارد از قولنج
~~ایمن بود.

PageV01P393

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0394.png)

~~به مقدار و هم به کیفیت. آنگه که برودت یابد، منعقد شود. معدن وی بسیار است، اما
~~نیکوترین معدن وی به حد مغرب است. و همیشه سیم با خاک بود.
# نوشادر بخاری گرم است. منعقد میشود، آب را سرد کند. آتش را بکشد، به خلاف
~~گوگرد. اگر نوشادر را در میان آب کنند، به تابستان یخ بگیرد.
# حجر ورد سنگیست سیاه. اگر بر آن صورت مردی کنند استاده، در دست راست
~~اژدرها گرفته و در دست چپ غربالی و به زیر نگین این حرف بکندا و ب ر وبر
~~انگشتری سرب نهد، هر که با خود دارد، علمهای باطن بر وی کشف بود و از دیو ایمن
~~بود. و این سنگ محک است.
# (و در دل گاو استخوانی بود عصبی، آن را برآرند، چون سنگی گردد. اگر شیری بر
~~آن نقش کنند، مردی برهنه بر آن نشسته، گیسوی شیر گرفته و دنبال شیر چون طوق
~~بالای مرد درآورده، سر دنبال چون سر سگی دندانها پیدا کرده و بر انگشتری زرین
~~نهند، هر که با خود دارد مقبول بود. و اگر به این مهر سه موم را نقش کنند و هر یکی در
~~گوری پنهان کنند و بعد از یک هفته برآرند و بر مصروع ms415 بندند، بعد از سه ماه عافیت
# یاقوت جوهریست سرخ و زرد و کبود. سرخ از همه نیکوتر بود و از همهی جواهر
~~سنگی تر، بر آتش صبورتر. در معاجین کنند، تفریح و تقویت دل کند به غایت، تا حدی
~~که اگر در دهان گیرند تفریح کند. خاصیتی از آن تنویر که در وی است. و همهی جواهر در
~~آتش بگدازد و بشکند، مگر یاقوت رمانی. طبع وی گرم و خشک، به درجهی رابع. هر
~~که با خود دارد، از طاعون ایمن بود. یاقوت از زر و سرب سنگی تر بود. معدن وی کوه
~~رهون است، به سرندیب که آدم به آن فرو آمد، و در میان دریاست. هر که یاقوت با خود
~~دارد، خون در تن وی صافی کند و از خمود و سکته و صرع ایمن بود.
# حجر یرقان سنگی بود در آشیان خطاف یابند. هر که را یرقان بود، بر خود بندد،
~~یرقان از وی برود. و اگرکسی خواهد که این سنگ را به دست آرد، بچهی خطاف را به

PageV01P394

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0395.png)

~~زعفران بمالد، خطاف پندارد که آن یرقان است، برود و سنگ یرقان بیارد و پیش بچه
~~بنهد.
# اسکندر گوید در شکم خطاف دو سنگ یابند: یکی سپید و یکی سرخ سپید بر
~~مصروع بندند، سود کند. سرخ به فزع سود دارد.
# حجر یهود سنگیست چند فندقی، مخطط. بر کوهی روید، چون زیتون. به دست
~~جهودان کنده شود. آن را بسایند، شربتی از آن دانگی بود، سنگ را در مثانه بگدازد و
~~مثانه را پاک کند. معدن وی کوه طرابلس بود.
# این باب تمام از قول حکا گفته آمد. آن چه یافتیم در کتبها ایراد کردیم و
~~آفریدگار داناتر به حال آن و به حال جملهی احوال. و ما در صخرهها بابی
~~بگوییم.
~~بدان که صخرهها در عالم بسیار است و ما آن چه شگفتی دارد یاکتابتی بر آن یافتهاند ذکر
~~آن در این باب بگوییم، از ms416 بهر افادت.
# اول صخرهی بیت المقدس است. شریف است. گویند چون آدم از آسمان به زمین آمد،
~~به هندوستان، رنج و کراهیت دنیا به وی رسید و از روح و نسیم بهشت یاد آورد.
~~بگریست و به سجود رفت و پیشانی بر صخرهی بیت المقدس نهاد. آفریدگار آن را
~~سجودگاه جهانیان کرد و قبلهی صد و بیست و چهار هزار پیغامبران کرد. و آن صخره در
~~میان مسجد بیتالمقدس است. و د کانی کردهاند عظیم. داوود پیغامبر کرد: تیرست آرش
~~در صد و پنجاه آرش، بالای وی شش ارش، از بن دکان بر صخره شش ارش، هر ارشی
~~یک درجه. و صخره بر بالای این دکان نهاده.
# آوردهاند که روز قیامت، اسرافیل بر این صخره استد و صور در دم گیرد. و آن

PageV01P395

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0396.png)

~~بوقی ست دو شاخ: یکی به بالا و یکی در زیر. و بدمد و جانها با کالبدها آیند. و حشر آن
~~جایگاه بود.
# صخرهی موسا سنگی بود شریف، چندان که سر آدمی. بنی اسرائیل از وی آب
~~خواستند. درماند. آفریدگار وحی کرد که عصا بر این سنگ زند. بزد، دوازده چشمهی
~~آب از آن روان شد، به عدد قبیلههای وی.
# و گویند که موسا مردی بود به شرم و کسی اندام وی ندیدی. بنی اسرائیل گفتند «مگر
~~موسا را خایه بزرگ است، از آن خود را پوشیده میدارد.»
# روزی غسل میکرد. جامه را برکند، بر این صخره نهاد. صخره روان شد و موسا از
~~پس وی میدوید برهنه، تا به میان قوم آمد. وی را بدیدند، بدانستند که در موسا این
~~عیب نیست.
~~پس چند عصا بر آن سنگ زد، از هر زخمی چشمهای روان شد.
# صخرهی اسکندریه آن بود که ذوالقرنین قصد ظلمات کرد و در آن رفت و از آن سوی
~~بگذشت. ملکی را دید استاده، چشم بر آسمان افکنده، صور در دهان گرفته. گفت «ای
~~آدمی، تمام نبود تو را عالم روشنایی، ms417 تا قصد ظلمات کردی؟» و سنگی به وی داد و گفت
~~«تو را در این سنگ فایده بود.»
~~پس ذوالقرنین آن سنگ را برکشید تا وزن آن بداند. برابر آن، صدچندان، سنگها
~~برداشت، بر همه زیادت آمد.
# خضر گفت «ای اسکندر، یک مشت خاک در مقابلهی این صخره کن!»
~~یک مشت خاک در مقابلهی آن صخره کرد، راجح آمد. گفت «در این چه حکمت
~~است؟»
~~گفت «مینماید تو را که از مشرق تا به مغرب بگردیدی، سیر نگشتی. چون خاک را
~~بر سر تو کنند، سیر گردی.»
~~ذوالقرنین بعد از این، از تکاپو کم کرد و به عبادت مشغول شد، تا از دنیا رحلت کرد.
~~اوزاعی گوید بر در شهر اسکندریه، صخرهای یافتند، بر آن نبشته که «آدمی را

PageV01P396

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0397.png)

~~آفریدند، در اول عمر غافل. پس روزگار برآمد، وی را مهلت دادند و وی در عبادت
~~کاهلی کرد. هر که چیزی را دوست دارد، بسیار طلبد و اگر به وی دهند، بخیلی کند و
~~نیکان را دوست دارد و نیکی نکند، بدان را دشمن دارد و بدی کند، مرگ را دشمن دارد به
~~سبب گناه و از گناه دست باز ندارد. همهی قصد آدمی بر خوردن و خفتن است.»
# و به جانب دیگر نبشته که دنیا میگوید «ای حریص، چند رنج بری بر من؟ - که از
~~من کس خرمی نیافت و هر که عیب من بداند، به گرد من نگردد.»
# و بر جانب دیگر نبشته «هر کس که مرا دید و بر آخرت اختیار کرد، آن شخص
~~بدبخت باشد.»
# و بر کوه آروند، صخرهایست عظیم و بر آن دو تاق بکنده مربع، بر آن کتابها نبشته،
~~به خطی بدیع. آن را «نبشتهی خدایان» گویند. و اسکندر به همدان بگذشت، این صخره
~~را بدید، آن را نمی دانست خواندن. از امم مردان را بخواند، کسی نمیدانست. پس، یکی را
~~آورد معمر که آن خط را میدانست.
# گفت نبشته است «من ms418 دروغی بگفتم، آفریدگار مرا در زیر این صخره بازداشت تا
~~عبرت خلق شدم.» این حکمت ناطقه بگیرید از این صخرهی صامته.
# و من این صخرهها را دیدم، سطرها بعضی سربالا نبشته است و بعضی سرنگون. و
~~جای میخ مینماید که تاریخ پادشاهیست یا نشان گنجی و حادثهای عظیم.
# و سلیمان بر این تاق رسید، بر سر آن کرگسی دید. از وی پرسید که «این تاق کی کرده
~~است؟»
# گفت «از پدر و جد خویش شنیدم که کس نداند که بانی این تاق کی بود.»
# و این تاق دو تا بود: یکی بر قلعهی شهرستان و دیگر در کویچهی آل سوری. این
~~عرض وی بود.

PageV01P397

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0398.png)

# جریر ابن عبدالله گوید به فارس بودم، به شهری رسیدیم، ما را راه نمودند به غاری و
~~گفتند «مالهاست.» آنجا رفتیم. سلاحهای بسیار یافتیم. پس، آزجی دیدیم، در آن
~~صخرهای عظیم، بر آن سریری زرین، بر آن شخصی که هرگز زشتتر از وی صورت
~~ندیدیم، بر وی حلههای زنگار گرفته. و منظری هایل دیدیم. و بر آن صخره، کتابتی
~~نبشته که کس آن را نتوانست خواندن. آن را همچنان بگذاشتیم. ولیکن از دیدن وی ما را
~~عبرتها حاصل شد.
~~بدان که اول مسجد مسجد بیت المقدس است. داوود آن را بنا کرد. طول وی هزار ارش و
~~عرض وی هفتصد ارش. در سقف آن چهارهزار درخت. در آن هزار و هفتصد استون
~~نهاده و از سلسلهها هزار و پانصد عدد از زر و برنج. و هر شب، هزار قندیل سوختی و هر
~~سال هزارهزار ارش حصیر در آنجا کشیدندی. هفتصد مرد فراش داشت، پنجاه خنب
~~زرین نهاده و پنجاه تابوت از آن «زبور» و چهارصد منبر در آن نهاده. و اکنون، سقف وی
~~از قلعی است. و از دست راست محراب، کتابهای سودا، در آن صفت محمد رسول الله. و بر
~~ظهر قبله، سنگی سپید، بر آن به سیاهی نبشته «بسم الله الرحمن الرحیم. ms419 محمد رسول الله.
~~نصره حمزه.» و اندرون مسجد، سه کوشک کرده از بهر زنان. و در باب شامی ست قبهی
~~نبی و مقام جبرئیل و قبهی معراج و قبهی باب داوود و سلیمان و باب خضر و باب توبه و
~~باب حطه و در آن جای است محراب مریم و زکریا و باب رحمت و باب اسباط و باب
~~اوتاد و باب یعقوب. و داوود مدت هفت سال بکرد. چون نوبت به سلیمان رسید، دیگر
~~عمارتها کرد در آن بسیار. و فی الجمله مسجدیست عظیم و قبلهی صد و بیست و چهار
~~هزار پیغامبر بود.

PageV01P398

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0399.png)

~~چهار ارش، پشت وی مثله، پهنای وی بیست آرش. مقابل وادی. و از جانب حجر،
~~بیست و یک آرش، فراخی درش چهار ارش. در آنجاست سه ستون، دو از صنوبر و
~~میانین از ساج. و به مساحت چهارصد و نود ارش مکسر بود. مؤذنان آنجا از فرزندان
~~ابومحذوره.
# اول کس که جامهی کعبه پوشید تبع بود - اسعد حمیری: نطعها در آن پوشیدی هر
~~سال تا باد و خاک در آن نیاید. چون نوبت پیغامبر رسید، جامههای یمانی پوشید. پس
~~عثمان ابن عفان جامهی قبطی پوشانید. پس عبدالله ابن زبیر جامههای دیباج کرد و عود
~~سوخت و کعبه را به عنبر و مشک بیندود و قنادیل زیت را روان کرد از بیت المال. و چون
~~عمر ابن خطاب مداین را بستد، دو شمسهی زرین بیافت، به کعبه فرستاد و در آنجا
~~بیاویخت و ستون میانین را به زر در گرفت. و عبدالملک ابن مروان دو شمسهی زرین و
~~دو قدح زرین به آنجا فرستاد و درآویخت. ابوالعباس سفاح جامی از یاقوت سبز
~~بفرستاد و درآویخت. و ابوجعفر منصور قارورهی فرعون را آنجا فرستاد. و ملک تبت
~~صنمی زرین به مأمون فرستاد و گفت «من بت را به تو فرستادم و به دین تو ایمان
~~آوردم.»
# مأمون آن بت را به کعبه فرستاد تا در ms420 وجه عمارت کعبه کردند.
# و از شرف کعبه یکی آن است هر که چشم را بر کعبه زند بگرید و بالای وی مرغ نپرد
~~و گرد وی طواف کنند و همهی وحوش گرد حرم آیند، ایمن شوند و خاک حرم هر جا که
~~برند، محترم بود و وحوش گرد آن طواف کنند.
~~و به روزگار حجاج ابن یوسف، مردی خاک حرم را گرد میکرد و بیرون حرم
~~میریخت و صیدها گرد آن خاک میگردیدند ایمن و وی ایشان را میگرفت. تا حجاج
~~دست وی را ببرید و گفت «این چنین خیانت جهودان کردند - که آفریدگار ایشان را
~~فرمود که روز شنبه ماهی نگیرند، ایشان روز آدینه دام مینهادند تا شنبه در آن افتادی،
~~روز یکشنبه برکشیدندی. لاجرم، جمله را خوک و بوزینه کرد.»
# و آبرهه - ملک حبشه - قصد کرد تا کعبه را بیران کند. لشکر آورد و شتران
~~عبدالمطلب را غارت کرد.
# عبدالمطلب پیش وی رفت و گفت «شتران من بازده!»
# گفت «اگر خواهی، کعبه را در کار تو کنم.»

PageV01P399

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0400.png)

~~گفت «تو شتران من بازده!» و کلید کعبه بر بام کعبه انداخت و گفت «خانهی توست.
~~با تو سپردم.»
~~ابرهه را فیلی بود نام وی «محمود». به در کعبه آمد و گفت تا کعبه را بیران کند.
~~فیل چون به در کعبه رسید، سجود کرد. از جانب دیگر درآوردند، هم سجود کرد.
~~فیل را میزدند. پس فیل برگردید و بگریخت.
~~آفریدگار مرغان آبی را فرستاد. از دریای حبشه برخاستند، سیه روی، با هر مرغی
~~سه سنگ. بر سر ایشان ریختند تا همه را هلاک کردند.
~~از ایشان یکی بگریخت، پیش ملک حبشه آمد.
~~پرسید که «چه خبر داری؟»
# گفت «چه گویم؟ آن چه من دیدم کس مبیناد! از لشکر حبشه یکی نماند. سنگ بر سر
~~ایشان ببارید و همه را کلاغ و کرگس بخورد.»
~~ملک یکسوم گفت «چون بارید؟»
~~پس مرغی بیامد و از بالای سر وی سنگی ms421 بینداخت و بر سر وی افتاد و به هر دو
~~چشمش بیرون آمد و جان بداد.
~~و از آن عهد، عظمت کعبه در دل عالمیان اثر کرد.
~~و بدان که هر بندهای که بر بالای کعبه رود، آزاد گردد و گرگ آنجا آهو نگیرد و هیچ
~~مرغی بر بام کعبه ننشیند مگر بیمار بود یا زخمی دارد، آن گه بر آن افتد.
~~اما حجرالاسود هم اینجاست. و آن سنگیست سیاه، عالمیان دست بر وی نهند. و
~~صفت حجر کردن معنی ندارد و شگفتی آن به چشم توان دیدن که وی در دلهای آدمیان
~~چه تأثیر کند. و محمد ابن علی گوید «سه سنگ از بهشت در زمین است: حجرالآسود و
~~مقام ابراهیم و حجر بنی اسرائیل.» و در آن زمان که حجرالآسود را از بهشت آوردند،
~~سپیدی و روشنایی آن در غایتی بود که از مشرق تا به مغرب روشنایی و ضوء آن
~~می تافت و اکنون آن چنین سیاه شده است. و سبب سیاه بودن آن از پیغامبر ما سؤال
~~کردند. فرمود که «آن را سیاه ظلم و گناه کرده است.»

PageV01P400

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0401.png)

~~قدم در سنگ پیدا و هفت انگشت نیز و میان هر دو قدم، یک انگشت. و از بس که دست
~~در آن درمالیدند. تاریک شد. و این حجر را در حوضی مربع نهادهاند. و امیرالمؤمنین
~~مهتدی هزار دینار سرخ بفرستاد تا مقام را در زرگرفتند - که سنگی ست شریف. و آن
~~سنگیست که ابراهیم هر دو قدم بر آن نهادی و بر اسپ نشستی. و این حجر را در
~~حوضی نهادهاند، گرد بر گرد وی از رصاص و صندوقی از ساج بر سر وی نهاده. در هر دو
~~گوشه، دو سلسله، دو قفل بر آن زده. و اگرکسی نیک در این مقام نظر کند، نقشهای بدیع
~~بیند و آفریدهی خدای تعالا در آن سنگ پیدا.
~~بدان که مسجدالحرام مسجد معظم است. عمر ابن خطاب سراها را ms422 بخرید و
~~بازشکافت و آبادان کرد. پس عثمان ابن عفان درافزود. پس عبدالله ابن زبیر نیمی از
~~سرای دار الآرقم بخرید به هزار دینار و در مسجد گرفت و ازارهی مسجد به رخام بکرد و
~~وجوه تاقها به مینا بکرد ملون که آن را «فسیفسا» خوانند و شرفهی عالی ساخت به
~~صورت فریشتگان. بعد از آن، ابوجعفر منصور زیادت کرد و عمارتها کرد از جانب
~~شامی. و پیش از وی، عبدالملک ابن مروان سقف وی از ساج بکرد و ستونها به زر
~~در گرفت. عرض وی تیرست و چهار ارش و مسجد صد هزار و بیست هزار آرش است.
~~در سامان شرقی، نود و نه ستون و در سامان غربی، صد ستون و در سامان شامی صد و
~~بیست و پنج ستون: جمله چهارصد و شصت و پنج ستون است. هر ستونی ده آرش. هژده
~~در دارد و چهارصد و پنجاه و پنج قندیل دارد.
# مسجد النبی مسجد مدینه است. طول وی صد و چهل ارش، عرض وی صد و بیست
~~ارش، ارتفاع وی یازده ارش. عمر ابن خطاب در حصن اول آورد و آن را بنا کرد سنهی
~~سبع عشره و محراب وی بکرد. پس عمر ابن عبدالعزیز چهل مرد از روم و چهل مرد از
~~قبط با چهل هزار مثقال زر سرخ و چندین هزار خروار فسیفسا بفرستاد و عمارت آن کرد
~~و یک صف بیفزود و ستونهای سنگین اندرون وی آهن و قلعی کرد. طول وی اکنون
~~دویست ارش، عرض وی مثله. و صالح ابن کیسان مقصورهی وی بکرد در سنهی تسع و
~~ثمانین، به سه سال. و مؤذنان مدینه از اولاد سعد، مولای عمار ابن یاسرند. و آن اول
~~خانهی عایشه بود، آن را مشهد پیغامبر کردند.

PageV01P401

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0402.png)

~~و عمر ابن عبد العزیز را به وقت وفات گفتند «دستوری ده که تو را در این تربت دفن
~~کنیم که جایی خالی مانده است.»
# گفت «مبادا ms423 که مرا این در دل یارد گذشتن. من کی باشم که جایی که پیغامبر
~~باشد این تمنا یارم کرد؟ مرا به گورستان برید و دفن کنید و این سخن دیگر
~~مگویید!»
# و وی را دفن کردند به گورستان خلفای بنیامیه.
# مسجد نوح بر کوه جودی است. هفده در دارد. از غربا خالی نبود. کس آنجا به کالای
~~کس دست نیارد کرد و اگر کسی کالای کسی بردارد، راه پیش نبرد. چون متاع به جای
~~باز نهد، راه یابد. در آنجا کودکان دلیلی کنند غریبان را و از هر یکی قراضهای ستانند. و
~~اگر نه، گم شوند و راه باز نیابند. و این شگفت است.
# مسجد موسا به سامره است. چندین هزار تختهای رخام و مینای ملون دارد. دیوار و
~~زمین به آن بپوشند و درزها به برنج دمشق بگرفته. میخها به آن زده که بر هر میخی مبلغی
~~خرج افتاده. منارهای دارد بلند، راه از این سو، چنان که اسوار به آن بر شود. بر سر مناره
~~اسپی، چنان نماید که یک گنجشک. سالی، سر اسپ بیفتاد. کس آن را برنتوانست گرفتن.
~~بفروختند. چندان بهای آن بود که بام مسجد به سیم در گرفتند. و در میان این مسجد،
~~کاسهای سنگین نهاده، ملون، چندی ناخنناخن، و آن را نایژه چندان که آسیابی
~~بگرداند. چون کاسه پر شود، همهی مسجد را از این جداولها روان شود، بعد از این به
~~کاسه بازآید.
# مسجد کوفه مسجدیست از آن نوح، در زاویهی کهفیست که آن را «غار تنور»
~~خوانند و جایگاه آن بتان بود که قوم نوح پرستیدند: یعوق و یغوث و نسر و ود و سواع.
~~و چون ابن ملجم علی را کارد زد، در آنجا وی را بگرفتند.
# علی گفت «وی را بازدارید. اگر نزیم، قصاص من بخواهید و وی را بکشید. و مرا در
~~این مسجد دفن کنید.»
~~چون عبیدالله ابن زیاد مسجد را عبمارت کرد و بر هر ستونی ms424 هفتصد دینار خرج کرد،

PageV01P402

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0403.png)

~~پس حجاج باز شکافت به لجاج و کردهی وی تباه کرد و وی آنجا مسجدی دیگر کرد تا
~~گویند که «حجاج کرد.»
~~و چون خلیفه منصور آنجا رسید، از اسپ فرود آمد و گفت «اینجاست مسجد نوح.
~~طوفان بیران کرد یک بار. دوم بار لشکر کسرا، سیم بار نعمان، چهارم بار حجاج. و آنگه،
~~آن را آباد کرد.»
# مسجد یحیا به دمشق است. آن را «جیرون» خوانند. مسجدیست عظیم و قبهای
~~عالی و محرابی شاهق. از صابیان به جهودان رسید، آنگه به یونانیان، آنگه به کافران. اول
~~یحیا را در اینجا کشتند و سرش در اینجا نهادند. بعد، به عهد ولید ابن عبدالملک، زمین
~~وی را رخام کرد و دیوار وی را به جزع بکرد و محراب را زرین کرد، مرصع به جواهر، و
~~سقف را به زر کرد. خراج شام، هفت سال، به آن نفقت کرد. و بام وی به قلعی درگرفت و
~~آب بر آن میگردد، چون به همهی رکنها رسد، آنجا فرود آید.
# مسجد سلیمان بر یک فرسنگی استخر است. مسجدیست عالی. به نردبان آنجا بر
~~شوند. در آن صورت سلیمان کردهاند و غلامان وی پیش وی صف زده و ده دیوارنگاشته
~~که روی آدمی دارند و گوش فیل و دم اسپ. و مسجد معظم است و معروف.
# مسجد داوود به بیت المقدس است. در آن گوری عظیم. تغارهای زرین کرده. آن را
~~«کنیسهی قیامت» خوانند و «نمازگاه داوود». و آنجا عیدی باشد، سلطان حاضر شود هر
~~سالی. آن گه، آتشی فرود آید از کوه و شمعی برافروزد و دیگر قندیلها برافروزند. پس،
~~نامه نویسند به ملوک آفاق که فلان ساعت آتش آمد. اگر اول روز بود، فراخی بود و اگر
~~نیمروز بود، کمتر بود و اگر شبانگاه آید، قحط بود.
# مسجد عیسا را «بیت اللحم» خوانند، در ولایت روم. و نصارا قربانها آنجا کنند و هر
~~سال در شبی معین، ms425 آتشی بیاید و در آن خانه قندیلی برافروزد تا به روز.
# و سبب این آن بود که جهودان چون عیسا را بگرفتند و در آن خانه بازداشتند، چون
~~شب تاریک شد، آتشی بیامد در آن خانه، معلق باستاد. و عیسا تا روزنماز میکرد، پس
# 2011

PageV01P403

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0404.png)

~~از آن وی را به آسمان بردند. جهودان مردی را در آن خانه فرستادند که عیسا را بیرون
~~برد تا وی را درآویزند. بیرون آمد و گفت «خانه خالیست.»
# آفریدگار شبه عیسا بر وی افکند و او را در آویختند، پنداشتند که عیساست.
# طول این مسجد دویست ارش است. ستونهای مسین کرده، دیوارهای برنجین. در
~~آن چندان مال است که آفریدگار داند از جواهر و آوانی زرین. در پیش وی خانهای از
~~زمرد بنا کردهاند، آن را «موضع قرابین» خوانند. بر در وی، دوازده تماثیل نهاده. وی را
~~بیست و هشت در زرین و بیرون آن دیواری هزار و دویست آرش و بر وی دوازده
~~دروازه از مس. نزدیک وی خانهای، آن را «بیت النور» خوانند. هرگه شب تاریک شود،
~~به شب، آن کنیسه روشن شود. و شعاع عظیم بود در آن خانه. و این در رومیه است.
# مسجد افریقیه معظم است و در آن ده ستون است از جواهر. ملک روم کسی فرستاد
~~تا یک ستون بخرد به مالهای عظیم. ملک افریقیه نامه نبشت ««این مسجد رحمان است و
~~مسجد تو مسجد شیطان است. این ستون اینجا اولاتر.» و جواب وی باز داد.
# و این ستونها را پوشیده دارند به غلاف و روز آدینه غلاف بازگیرند تا مردم ببینند.
~~و کسی که مار وی را بگزد، به سر کارد بتراشند و بر آن زخم کنند، سود دارد. در آن
~~درختی، به وقت تیرماه از بلگهای وی عسل چکیدن گیرد، چندان که همهی شهر را
~~کفایت کند. آن را حواریان عیسا نشاندهاند. سبب آن بود که ملک این ولایت حواریان
~~را در این ms426 مسجد بازداشت و به زندان وی کرد و طعام نمیداد. آفریدگار روزی ایشان از
~~این درخت کرد. تا روز دهم، ایشان را فرج آمد و آن مسجد و آن درخت را مصلا
~~ساختند.
# و ما پس از این، کنیسهها را یاد کنیم.

PageV01P404

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0405.png)

# کنیسهی امتحان در بیت المقدس است. هرگه که به شک بودندی که «این شخص از
~~اولاد انبیاست یا نه،» در آن کنیسه رفتی: اگر دست وی چرب گشتی، از اولاد انبیا
~~بودی، اگر خشک ماندی، نبودی. و دیگی جوشیدی بر سر تختی. چون دو کس را
~~خصومت بودی، دست در آن دیگ بردی: اگر باطل بودی، بسوختی، اگر برحق بودی،
~~نسوختی. و سگی چوبین بر در این کنیسه بود: هرگه فاسقی یا جادویی آنجا رفتی، بانگ
~~بر وی زدی و هر که تیری به وی انداختی، بازگردیدی و اندازنده را بکشتی. این همه
~~سبب بلیت ایشان بود تا به آن پردههای ایشان دریده میشد، نه سبب احترام ایشان
~~بود.
# کنیسهی زیتون گنبدیست به روم، بر سر آن مرغی کرده از مس به صورت واصل.
~~و واصل مرغی بود آواز لطیف دارد. بچهی وی آوازی کند حزین. هرگه که وی بنالد،
~~دیگر مرغان زیتون آرند پیش وی تا میخورد. پس هر سال، در وقت معلوم، از هبوب
~~باد آواز واصل از آن مرغ میآید و مرغان زیتون می آورند و بر آن مرغ مسین میریزند
~~تا خرمنها از آن پرکند.
# کنیسهی شریفه در رومیه است که ماریقطوس حواری در آن مدفون است. وی را
~~«رأس الشهدا» گویند. درازی این کنیسه هزار و پانصد ارش است.
# بیت صفر خانهایست که اسکندر کرد در مفازهای به مغرب - چهارصد ارش در
~~چهارصد آرش. بنیاد آن صفر و ارزیز کرده و دویست درخت برنجین بر سقف آن افکنده،
~~هر درخت چهارصد ارش، و به صفههای برنجین بپوشیده. و طریق بنیاد این چنین کرد که

PageV01P405

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0406.png)

~~این محوطه را بساخت و ms427 میان آن به سنگ و گچ بینباشت، با دیوار بام راست کرد و
~~دویست جدول بکرد به مقدار ستبری درختها و برنج و روی و آرزیز میگداخت و در
~~این جداولها میریخت تا دویست درخت رویین بریخت و تختهای برنجین بر آن درخت.
~~پس سنگ و گچ را پاک کرد و سقف برنجین چنان بماند. و در. عالم خانهی مسقف
~~چهارصد ارش طول و عرض جز این کس ندیده است.
# کنیسهی صهیونه به بیت المقدس است. درازی آن یک فرسنگ در یک فرسنگ
~~است و سمک آن دویست ارش. و مذبح قربان آنجاست. از زبرجد سبز. طول آن بیست
~~ارش. بر پشت وی بیست تمثال نهاده از زر، درازی هر تمثالی ده ارش، چشمها از یاقوت
~~سرخ. و هزار و دویست ستون از مرمر ملون، سه ستون از آن مسین. و این کنیسه هزار و
~~دویست در دارد برنجین و چهل ستون از آن زرین، بعد از درهای آبنوس و عاج و
~~قندیلهای بی عدد.
~~و بدان که یاد کردن ما در صفت کنیسهی کفار آن است که بدانی که کفار تعظیم
~~پیغامبران و شهدا و قربان که از اصحاب عیسا بودند چه گونه داشتهاند. پس مسلمانان
~~اولاتر که تعظیم کعبه و مسجد الحرام و مشهد پیغامبر و اصحاب وی دارند.
# کنیسهی غادر در حدود بلاد جبل بود.
# و راهبی جوان نیکوصورت در آن بود زنان را از راه میبردی و فساد میکردی.
~~روزی ابونواس آنجا رفت، طمع در این راهب کرد. و ابونواس مردی بود لوطی.
# راهب گفت «ای ابونواس، آن چه تو از من می طلبی، من نیز از تو می طلبم.»
# ابونواس گفت «شاید.»)
# راهب با ابونواس لواطت کرد. ابونواس قصد راهب کرد. راهب گفت «من هرگز این
~~کار نکردهام.»
# ابونواس خشم گرفت و از این خشم، راهب را بکشت.
# مقصود آن است که ابونواس آن چه به دیگران کرد بر خود بازدید و راهب جزای
~~خویش ms428 بدید.

PageV01P406

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0407.png)

~~کنیسهی غرمان. و معنی غرمان «نیکو» بود. آن را بنا کرد منذر ابن نعمان ملکی بود
~~از آن عرب.
~~و سبب آن بود که وی را دو ندیم بود: خالد ابن فضله و عمر ابن مسعود. منذر بر هر دو
~~خشم گرفت، هر دو را زنده در زیر گل کرد. پس، پشیمان شد- که در مستی کرده بود. بر
~~سر گور ایشان دو کنیسه بکرد. و در سالی دو روز بنهاد، روزی نیکی را و روزی بدی را:
~~روز نیکی هر که را دیدی خلعت دادی و روز بدی هر که را دیدی بکشتی و خون وی در
~~کنیسهها مالیدی.
~~روزی، عبید ابن ابرص برآمد که وی را مدح کند. وی را گفت «اگر پدر منی - نعمان
~~- که تو را هلاک کنم. اما اگر خواهی، از رگ اکحل تو خون بیرون کنم یا از قیفال یا از
~~ورید؟)
~~گفت «این رگها هر سه جان است. اما مرا خمر ده تا اعضاهای من سست گردد. پس
~~تو دانی. هر چه خواهی، میکن!»
~~وی را خمر داد و رگ اکحل وی بشکافت تا خونش برفت و بمرد.
~~پس، روزی دیگر، حنظله ابن ابی جعفر را دید.
~~وی را بگرفت و گفت «مرا مهلت ده یک سال!»
~~گفت ««کفیل توکیست؟»
~~شریک ابن عمرو حاضر بود. پایندانی بکرد.
~~برفت تا سالی. منذر منتظر بود.
~~شریک برآمد تا وی را بکشد. پس حنظله برآمد، از پس وی زنی نوحه میکرد و از
~~پس شر یک، زنی می آمد نوحه میکرد.
~~منذر عجب درماند از وفای هر دو. گفت «من از این هر دو بیوفاتر باشم، اگر ایشان
~~را هلاک کنم.» و آن سنت را باطل کرد.
~~کنیسهی قیامت بزرگ ترین کنیسههاست. به روز عید، همهی قندیلها بکشند.
~~آن گه، آتشی از هوا در آید و قندیل ها را بازگیرد. و آن آتشیست سپید و کوچک کوچک
~~مرخ می گردد. و ما در مسجد ms429 عیسا مثل این بگفتیم.
~~متکلمان گویند که این آتش حیلت رهبانان است که به کبریت کردهاند. چنان که

PageV01P407

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0408.png)

~~آتشخانهای کرده بودند و بجوس هرچند که آب بر وی میزدندی تیزترگشتی. چون نیک
~~بدیدند، کانون را بنا کرده بودند بر قیاره و نفاته. چندان که نفت از چشمه برمی آمد، آتش
~~آن را میسوخت.
~~و ما این نگوییم و این آتش از صنع باری عجب نباشد که به دارالکفر این فتنه را از
~~بهر اضلال ایشان پدید کند.
# کنیسهی ملک در رومیه است و در آن چندان مال است که شرح آن نتوان کرد. آن
~~را «میرون» خوانند. و ده هزار خوان و ده هزار کاسهها و هفتصد منابر و سی هزار
~~صلیب، همه زرین، و هزار کتاب به زر نبشته. در آنجا نشستگاه ملک کردهاند. آن را
~~«بساط» گویند. بر آن صورت انبیا - از آدم تا آخر انبیا، محمد. پنداری که در آدمی نگه
~~میکنند. بر گرد بساط، صد ستون زرین، بر هر ستونی صنمی، در دست هر صنمی
~~جرسی. هرگه دشمن قصد آنجا کند، جرسها بر هم زنند تا مردم بدانند و دشمن را دفع
~~کنند. و کس نتواند که ایشان را قهر کند.
# کنیسهی مینا در مصر است، بنا کرده از آبگینه و رخام. و از روم، هر سال،
~~خروارهای زر آنجا آرند. در آن صورت انبیا کردهاند. اول هر ماهی که هلال باشد، صنمی
~~بر آن است، بر تختی: دست را بجنباند، چنان که کسی گوید که «این ماه نیز رفت.» و کس
~~علت آن نداند.
# کنیسهی نار. در حد فارس، خانهای ساخته بودند و رهبانی آنجا نشسته و با آتش
~~سخن گفتی و از آتش جواب مییافتی. تا نوبت به عرب رسید. اهل اسلام آن را بکندند.
~~آنبوبهای سنگین دیدند، مقدار چهل آرش، بر سر انبوبه آزجی کرده و آنجا مردی پنهان
~~شده و دم بر آنبوبه نهاده و سخن می گفتی و آواز ms430 در آنبوبه میآمدی و آواز از میان آتش
~~بشنیدندی و مردم به آن مغرور شدندی.
~~و کنایس بسیار است. چنان که در حیره کنیسهای بود شاهق، بر آن نبشته که «این
~~کنیسه را بنا کرد ملک عمرو ابن منذر بر دست عمرو ابن حنان.» و در زیر این نبشته که

PageV01P408

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0409.png)

~~«روزگار بر آدمی میگذرد. و از روزگار کس جان نبرد به نیکبخت. یعنی همه کس
~~مردنیست و کس باقی نیست.»
~~آذر بایجان منسوب است با ملک آذرباد ابن ایران ابن اسود ابن سام. و اردبیل بر این
~~جهت است. شهری پر نعمت و دار الملک است. بر حدود وی، کوه سبلان. ولایتی که در
~~آن قحط کم بود و اگر بود، زود برخیزد. آفریدگار را نظر رحمت باشد با ایشان. اهل وی
~~شجاع و دیندار باشند.
# ابلق فرد حصنیست به تیما، میان شام و حجاز. موصوف بود به نیکویی و محکمی.
~~بر آن حصن، ملکی بود نام وی سموئل ابن عادیا. مثل زنند به وفاداری وی. گویند
~~شخصی زرهی به وی سپرد داوودی. دشمنی از آن وی بدانست. زره را طلب کرد از
~~سموئل. به وی نمی داد. حربها کردند. پسر سموئل را ببرد و گفت «یا زره بده یا پسرت را
~~بکشم.»
# گفت «من امانت نسپارم.»
# پسر وی را بکشت. و امانت از دست بنداد.
# و گویند کس بر ابلق ظفر نیافت.
# آبیض قلعهای بود به همدان، بر قلعهی شهرستان. سه حصن شهرستان را بود، سه
~~حصن ابیض را بود. و این آبیض را دارا بنا کرد به همدان. و دارا زن و دختر را آنجا برد
~~وقتی گرد عالم بگردید و با اسکندر حربها کرد. پس، نامه نبشت به وی که «خونهای
~~بسیار ریخته شد و همهی عالم از آن من بود، تو بستدی. و من زخم دارم. فرزندان من به
~~حصن ابیضند. ایشان را میازار تا من گنجها به تو فرستم.»
# اسکندر جواب نبشت که ms431 «مملکت به تو باز دهم و از آن چه کردم بازگردم»

PageV01P409

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0410.png)

~~دارا قبول نکرد. پس، نامه نبشت به ملک هند که «یاری من کن تا با اسکندر حرب
~~کنیم!»)
~~دارا را دو وزیر بود. با یکدیگر اتفاق کردند که «دولت دارا برگردید و اقبال روی به
~~اسکندر آورد و خلق به رنجند. ما دارا را هلاک کنیم تا اسکندر ما را ولایتها دهد.» و
~~کاردی بر شکم دارا زدند.
# وی را همچنان خسته به اسکندر فرستادند.
# اسکندر بگریست و سر وی بر کنار گرفت و گفت «ای شاه ایران، چه خواهی تا تو را
~~دهم و زخم تو را علاج کنم؟ تو را بر من حق پرورش است.»
# گفت ««آی اسکندر، من از ملک ناامید شدم. ولیکن تو را نصیحت کنم که خود را
~~بزرگ مبین و هر چه بر دست تو برود از خود مدان و از من عبرت گیر - که مملکت به من
~~نماند، به تو نیز هم نماند. و دختر من، روشنک، را هم به تو دادم. وی را نیک دار! و کهتران
~~را بر مهتران مسلط مکن!» و جان بداد.
# اسکندر هر دو وزیر را بگرفت و گفت «شما با دارا بدی کردید، با دیگران نیکی
~~نکنید.» و هر دو را درآویخت. و گفت «الحمد لله که دارا بر دست ما کشته نیامد.»
# و به استخر آمد و نامه نبشت به مادر خویش - به عموریه - که «قصد آبیض کند و
~~دختر دارا را بیاورد به پیش من.»
# چون وی را پیش اسکندر بردند، سخن وی بپسندید. وی را به عموریه برد.
# و آن قلعه معمور بود و جای ملوکان بود. تا بختنصر قصد کرد که این حصن را بیران
~~کند. نتوانست. بفرمود تا صورت همدان و ولایت او بنگاشتند. چون بدید، بفرمود تا
~~سدی بکردند در پیش اروند، به بالای قلعه، به روزگار دراز. آبها که از اروند میآمد جمع
~~میکرد در آن سد، ms432 تا بحری شد. و بفرمود تا شتر و گاو را در آن آب افکندند، تا آب
~~زحمت کرد و سد را بشکست و بیفکند. آب بر قلعه زد و حصنها را بیفکند.
~~قلعهی آبیض بماند. بر آن قلعه، زنی بود. پادشاه ولایت بود. کنیزک را گفت «آب
~~بیاور!»
~~آب بر سد قلعه رسیده بود. کوزهی زرین فروکرد که آب بردارد. آب در گذشته بود و
~~نتوانست. آن را بیران کرد. و اکنون، آثار آن مانده است.

PageV01P410

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0411.png)

# آران و آلان و سریر و قبق ولایتهاست به هم پیوسته. و از آران زر و نقره آورند و
~~صورتها و جواهر. و یبروح از آنجا آرند. گیاهی ست بر شکل آدمی، گیسو دارد سرخ،
~~زهری ست قتال. و دیار آران جاییست مبارک و پرنعمت و مردم وی به حمیت و دیندار،
~~هوای درست، مردم شجاع.
# آردن شهریست عظیم به شام و گرد بر گرد او شهر سوسیه و صفوریه و طبریه. و
~~آن را نهری است. آفرید گار قوم طالوت را به آن امتحان کرد. و چاه یوسف و گور یعقوب
~~به أردن است و مسکن یعقوب بر دوازده فرسنگیست.
~~ارم قصریست نیکو. آن را بنا کرد شداد ابن عاد. و آفریدگار گفت «یاد کنید ارم را
~~که ستونهای عالی داشت و در بلاد مثل آن نیست.»
# و شداد ابن عاد هر چه در عالم زر و سیم و جواهر بود جمع کرد و به مشک و زعفران
~~بنا کرد و غرفههای عالی بساخت و سامانهای آن به زرکرد و درختهای زرین نشاند
~~و میوهها از جواهر ساخت و قصری عالی بکرد بالای وی پانصد ارش، مدور، به پانصد
~~سال بکرد، و مالها را می فرستاد تا آن را جمله بساخت. خواست که در آن شهر رود، قدم
~~بر دروازهی وی نهاد، جان بداد و به وی نرسید.
# گویند که در مشرق و مغرب جوهری نماند و هیچ حلقه در گوش ms433 هیچ کس نماند که
~~شداد آن را بستد و در آن نشاند. نشان دادند که «به فلان اقلیم، دختری حلقه در گوش
~~دارد.» مردان را فرستاد و آن حلقه را با گوش دختر ببریدند و بیاوردند.
# دختر بنالید. گفت «ای خدای آسمان، اگر خفته نیستی، ما را برهان!»
# آفریدگار ملکی را بفرستاد که «خدا خفته نیست. اما هلاک شداد موقوف بود به این
~~نالهی تو.» و بانگی بر شداد زد: زهرهاش بدرید و جان بداد.
# گویند که هود پیغامبر به شداد آمد. وی را دعوت کرد. عاصی شد. صیحهای از آسمان
~~بر وی زدند. وی با لشکر هلاک شد.
# نه وی در آنجا رفت و نه لشکرش و نه از پس وی کسی در آن رفت و راه وی بر خلق
~~پوشیده شد.
# گویند که عبدالله ابن قلابه به طلب شتری رفت از عدن و به زمینی رسید از جوهر،

PageV01P411

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0412.png)

~~دیوارهای آن میافروخت چون آتش. خواست که چیزی از آن برکند، نتوانست،
~~بازگردید. تفاحهها و بنادقها بیاورد پیش معاویه ابن ابیسفیان: بنادقی از یاقوت زرد و
~~یکی از مشک و وی را هیچ رایحتی نبود.
# معاویه بشکست. بوی مشک برآمد.
# معاویه کعبالآحبار را بخواند و گفت «در عالم هیچ جای شناسی که از یاقوت و زر
~~ساختهاند؟»
# گفت «بلی. ارم است.»
# معاویه گفت «هیچ کس به آن رسد؟»
~~گفت «نه. مگر یکی از امت محمد، صفت وی چنین بود که این شخص که بالای تو
~~استاده است. در آنجا رفته است یا در شود.»
~~معاویه از آن سخن عجب ماند و گفت «ای مرد، نیک آمدی. و لیکن ما را راه نیست
~~در آن قصر.» و هزار دینار به وی داد.
# و اهل تفسیر گفتهاند که «ارم ذات العماد» دمشق است.
~~آرمینیه شهریست که آن را زرادشت مجوسی بنا کرد. و شیز را همچنین. و
~~آتشخانهای که آن را «ذرخش» خوانند به ارمینیه بنا کرد. و این شهر ms434 را محمد ابن
~~مسلمهی فهری گشاد، در عهد عمر ابن خطاب. شهریست پرنعمت و مبارک.
# استخر به فارس است. دارالملک سلیمان است و لشکرگاه وی بود. و در بارگاه
~~استخر، سراپردهی وی زده بودی، هزار میخ زرین با هزار طناب ابریشمین. صد طبل
~~زرین زدندی به نوبت، با صد بوق، با صد سنج زرین. از همهی آجناس و از همهی
~~حیوانات در خدمت وی بودندی، از جن و انس و سباع و وحوش و طیور. و از چهار
~~سامان عالم، ملوکان خراج به وی دادندی. و از چهار سامان عالم، حملها به استخر
~~بردندی. باد تخت وی برگرفتی از استخر، به نیمروز به شام بودی و نماز دیگر به عراق
~~بودی و بامداد، بر تخت نشستی به استخر. ملوکان آفاق پیش تخت وی بر پای بودندی.
~~جبرئیل از راست و ملکالموت از چپ، تا چاشتگاه بالای سر وی استاده بودندی.
~~و پیغامبر در حق فارسیان گفت «اهل فارس: ملوک و آبنای ملوک و آحرار و آبنای
# 410

PageV01P412

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0413.png)

~~نشود.»
# فارس جای جمشید و آکاسره و جهانداران است.
# اسکندریه شهریست عظیم. آن را اسکندر بنا کرد. و عمرو ابن عاص گوید
~~اسکندریه را به تیرست سال بنا کرد و سی سال چارو و نورهی وی میکردند.
# عمرو ابن عاص والی بود بر اسکندریه. بفرمود که اهل وی را شمردند. دو هزارهزار
~~مرد از قبط در آن بودند از خدم و از روم چهار هزار مرد. دیگران را قیاس نتوان کرد.
# و رأس الاسکندریه عبدالعزیز ابن مروان را گفت اسکندریه به تیرست سال بنا کرده
~~شد و سه هزار سال آبادان بود و سه هزار سال خراب بود. و هفتاد سال مردم برقع
~~داشتندی به روز: ترسیدندی که نور چشمها برود از برق و شعاع دیوارها. صد سال
~~چراغ نگرفتند به شب، از روشنایی جواهرها. و گفت بناها اسکندر ابن فیلفوس کرد، نه
~~اسکندر ذوالقرنین. و این شهر را به وسط ms435 دریا نهاد، دروازهها بر آب گشاده. آن را به
~~رخام بنا کرد و ستونهای عظیم و منارهای از میان آب برآورده و بر آن مناره تیرست
~~خانه. و این مناره ششصد آرش است، از مسافتهای دور بینند و سدی بسته به سنگ و
~~عمودها چون حایطی، به آن بالای مناره روند. و بالای این مناره فراخ کرده، سولاخها
~~به زیر گشوده تا در آب نگرند. و مرد دلیر باشد که با لب سولاخ آید و در دریا تواند
~~نگریستن.
# اصفهان شهریست مبارک و هوای لطیف دارد. اهل وی زیرک باشند. در
~~صناعتها بر یکدیگر حسد کنند. سعید ابن مسیب گوید «اگر از قبیلهی قریش نباشم،
~~باک ندارم، چون از اصفهان باشم.»
# و این شهر را در قدیم «یهودیه» خواندند. شهریست بنیاد وی کژ است: نه مدور
~~است، نه مربع. و سبب آن بود که آن را اسکندر چندبار بکرد و بیفتاد. سوگند خورد که
~~باز نگردد تا بنا نکند. پس، ماری دید که پیرامن آن میگردید: بر اثر خزیدن مار، بنای
~~اصفهان بکرد همچنان معوج.

PageV01P413

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0414.png)

~~بعضی گویند یهود را از بیت المقدس بیرون کردند و از بختنصر بگریختند، خاک
~~بیت المقدس برگرفتند و در عالم میگردیدند که از آن خاک شهری یکنند: چون به اصفهان
~~رسیدند، هر دو خاک به هم ماننده بود، آن را بنا کردند و نام وی «یهودیه» کردند و
~~اصفهانیان از نسل ایشانند.
~~و شهریست که در آن فسق و فجور بسیار بود. و گویند سبب آن بود که بلیناس آنجا
~~رسید، غلامی داشت، وی را بفریفتند و با وی لواطه کردند، بلیناس بر ایشان نفرین کرد
~~که به فسق و فجور مبتلا گردند و راههاشان مخوف بود.
# گویند اسکندر در اقالیم و شهرهایی که خود بنا بکردی بگردید، هر که ستمکار و
~~بخیل و نابه کار بود بیرون کرد و گفت «از شهرهای من بیرون روید!»
# جمله از شام و روم بیرون آمدند ms436 و در عالم می گردیدند. به جایی رسیدند، آن را
~~«جی» می گفتند. آبی خوش دیدند، آن آب را «زندهرود» گویند. شهری بناکردند نام وی
~~«اصفهان» کردند و در وی نزول کردند. و در این معانی حکایتها کنند.
# و شهریست معظم، دار اسلام. و اهل وی قرآن خوان. و نماز جماعت به پای دارند و
~~آیین دین نگاه دارند. و از هر صنعتی در وی طایفهای بود که به کیاست ایشان کس نبود.
~~و اگر در آن فساق باشند، عباد نیز باشند. و ایشان را به بخل نسبت کنند و گویند هر که در
~~اصفهان رفت و چهل روز مقام کرد، بخیل شد. و خاک وی ممسک است. و گویند ابتدای
~~هر قحطی که بود از آنجا خیزد.
# آند لس به حدود مغرب است و شهر عظیم آنجا قرطبه است. در دست بنی امیه بود. و
~~اند لس طارق ابن زیاد بستد - مولای موسا ابن نصیر. در آنجا گنجها یافت بسیار. و
~~خوان سلیمان بر گرفت، چندان جواهر بر آن بود که کس ندید. و طارق یک قائمه از آن
~~برکند و به ولید ابن عبدالملک ابن مروان فرستاد.
# و در ولایت اندلس عجایبهای بسیار بود. و در آن عهد که طارق آن را بستد،
~~پادشاه آندلس الیان بود. و با طارق دو هزار کشتی بود از بربر و شانزده هزار سوار از

PageV01P414

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0415.png)

~~عرب. و الیان را با طارق دوستی بود و لشکر طارق در مراکب اندلس مینشاند و به
~~اندلس می آورد و اهل اند لس از آن بی خبر بودند. چون به آخر رسید، طارق نیز درآمد و
~~بر کوه فرو آمد و آندلس را بستد - سنهی اثنین و تسعین. و آن ثغر است در پیش کافر.
# ملوک اندلس را «لذریق» و «قامیل» خوانند. و آند لس جزیرهای ست بالای کوهی ده
~~میل بالای آن. شهرهای آن شاطبه و راطبه و قرطبه. فزون است از مصر. ms437 به شش ماه راه،
~~ولایت وی بود. مردم وی شجاع و زیرک و فضلا و اهل ادب باشند.
# انطاکیه شهریست به شام، در آن بناهای عجب. در آن خانهای بود «قسیسان»
~~گفتندی. از آن عجب تر نبود، چنان که کنیسهی مسیح که به چوب کرده بودند.
# چون انوشه روان به انطا کیه رسید، عجب ماند، بازگردید و شهری بر رسم آن بناکرد،
~~نام وی ««رومیه»، و اسیران انطاکیه را ببرد.
# چون در آن شهر رفتند، پنداشتند که انطا کیه است. هر یکی قصد محلت خود کرد و
~~کس ندانست که آن شهر نه انطا کیه است، مگر کفشگری که در سرای او درختی بود از
~~فرصاد. آن را ندید. درماند. چون در سرای رفت، همچون سرای خود دید. و جزاز وی،
~~کس ندانست.
# و از خواص انطا کیه آن است که سلاحها زنگار گیرند. و هر بوی خوش که آنجا برند
~~متغیر شود. و انطاکیه بر ساحل بحر روم بود.
# حصن انوشه روان حصنی بود عظیم. بهبهود ابن قردمان کرد.
# انوشه روان در آنجا شد، بگریست و مرگ را یاد آورد و گفت «اگر کسی در این قصر
~~عیبی داند، بگوید!»
# درویشی گفت «عیب این سرای آن است که در نشیب است و از دور کسی آن را
~~نبیند. دوم: سرای زنان بر بلندیست، دلیل کند که کار زنان بالا گیرد. دیگر: صحن
~~سرای فراخ است، از مردم خالی ماند، و سرای ملوک با زحمت نیکو بود. و عیبی دیگر
~~دانم، بنگویم.»
# انوشه روان گفت «من این مالها که بر این سرای نفقه کردم، نه از خزینه آوردم، ولیکن
~~به سرنیزهها جمع کردم و بر این قصر خرج کردم»

PageV01P415

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0416.png)

~~درویش گفت «لاجرم، هر درمی که اینجا صرف کردی، به سبب آن مهتری را هلاک
~~کردهای. و درم را عوض بود و مهتران را نبود. و این عیب بتر از همهی عیبهاست.»
~~انوشه روان گفت «عبرت گرفتم از این ms438 موعظت.» از حکیمی دیگر پرسید که «چه
~~گویی به این قصر؟»
~~گفت «نیکوست، ولیکن عیبی دارد.»
~~گفت «چه عیب است؟»
~~گفت ««رخنهای در آن است.»
~~گفت «هیچ رخنه ندارد.»)
~~گفت «رخنهی مرگ.»
~~گفت «همهی رخنهها را در توان بستن، مگر رخنهی مرگ.»
~~اوش شهریست میان ماوراء النهر و ترکستان. هر که بمیرد آنجا، جنازهی وی روان
~~نشود و اگر چه بر آن جمع آیند، تا تکبیر نکنند. چون تکبیر کنند، روان شود. و این از
~~خواص اوش است.
~~آهرام قصریست عالی. ابن عفیر گوید این قصر را جبیر مؤتفکی کرد به هفتاد
~~سال، به هفتاد هزار مرد بنا. دو عمود را بکرد بر دو سرطان رویین، آن را «مسلطین»
~~گویند. و گویند این هر دو عمود را از کوه برقه آورد و به هفتصد سال آن را ببریدند و بر
~~کار نهادند. و جوانی بود نام وی قطن ابن حاودان، هر دو عمود را بر دو گنبد نهاد از
~~آبگینه، به علمی که آفریدگار وی را داده بود، و برابر ایشان دو گاو کرد از مس.
~~چون پانصد سال برآمد، رومان ابن یمنع ثمودی بیامد و بعضی بیران کرد.
~~و عبدالعزیز ابن مروان خواست که آبادان کند. اهل مصر گفتند «اگر آن چنان مردان
~~که ایشان بودند بیاری، آن را آبادان کنیم.»
~~و دو مرد پیر بیامدند و کلهیسری بیاوردند و بر گردونی نهادند، دو گاو به جهد
~~می کشید. یک دندان بشکستند، بیست رطل بود. گفتند «اهرام و اسکندریه را این چنین
~~مردان کردهاند.»

PageV01P416

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0417.png)

# اهواز شهریست در خوزستان. هوای بد دارد و هر که سالی در اهواز مقام کند، در
~~عقل خود نقصان یابد. چنان که هر که در موصل مقام کند، قوت خود زیادت یابد. و
~~هاشمی را طبع دشخوار بگردد: چون در اصفهان رفت، بخیل و خسیس گردد. و هر خاکی
~~را خاصیتیست. و در اهواز کسی را روی سرخ نبود، نه از آن طفلان، ms439 و از آن بازرگانان و
~~غربا تباه کند. آنجا مار بود و افعی و جرارات قتاله. و در مقابر، بیشتر بود. و زید ابن محمد
~~آنجا بود. سوگند خورد که شبی چندبار قصد کردم که خود را به آب اندازم تا غرق شوم از
~~گرما و سموم و اندوه.
# اهواز را ابوموسای اشعری ستد، در خلافت عمر ابن خطاب.
# ایلیا شهریست مبارک و «ایلیا» نام پیغامبری بود که این شهر کرد. ملکی بود آنجا
~~رسید، نام وی ارقیل. بگریخت به کوه طور، به کورهی مصر، چهار روزه راه، و بر آن کوه
~~پنهان شد یکچند. بر آن کوه کنیسهای بساخت نام وی کنیسهی ایلیا. بر نیمهی کوه است.
~~عرصهای فراخ است، بر آن اشجار و آنهار. و ما در صفت طور گفته ایم.
# و ایلیا به بیت المقدس است. آن را داوود بنا کرد و سلیمان تمام کرد، به پانزده سال. هر
~~سال بیست هزار کر گندم به کارگران دادی و همچندان زیتون. و صدهزار مرد سنگتراش
~~و سی هزار مرد از معادن سنگها میبردند و هفتاد هزار مرد بیل و تبر داشتند. پس آن را
~~بنا کرد به سنگهای منقوش و اندرون خانه به زرکرده. در آن قبهای زرین بکرد. آنگه، دو
~~عمود مسین کرد، هر یکی چهل ارش و دری دوازده آرش. و حوضی مسین بنهاد. و در آن
~~شهر مسجدی بکرد به رخام و سقف و دیوارها به یاقوت بکرد و زمین وی به فیروزج. و
~~دیو و پری جواهر میآوردند تا تمام شد. و سلسلت الخصمین درآویخت و هرگه که ظالم
~~دست به آن سلسله بزدی، سلسله بر بالا شدی و دست ندادی و چون مظلوم دست در
~~وی زدی، به زیر آمدی و طاعت داشتی. تا شخصی امانتی به شخصی سپرده بود و مرد
~~امانت را در میان عصایی تعبیه کرد و پیش سلسله آمدند. مرد امانت را انکار کرد.
# گفت «دست در سلسله زن!» ms440

PageV01P417

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0418.png)

~~مرد منکر عصا را به خصم داد و دست دراز کرد و سلسله را بگرفت.
# خصم فریاد کرد که «امانت پیش وی است و به من نرسیده است.» و مرد میگفت که
~~««پیش من امانت نیست و به تو دادهام.»
~~تا جبرئیل به داوود آمد و وی را از این حیلت خبر کرد.
# و به شومی این حیلت، سلسله را برداشتند.
# و بدان که آن مسجد بماند تا روزگار بختنصر. تا وی خراب کرد و چندین هزار گردون
~~جواهر از آنجا بیرون برد.
# و گویند که آن را بنا کرد بر سر تیه موسا ابن عمران، بر طول و عرض وی. و آنجاست
~~غار ابراهیم و طور سینا، نزدیک مسجد. میان هر دو، وادی جهنم. از آنجا بردند عیسا را
~~به آسمان. گورهای مرسلان آنجاست. و بر یک فرسنگی آن، شهر بیت اللحم است. عیسا
~~بر آنجا زاد از مریم. گور ابراهیم و اسحاق و یعقوب و یوسف و ساره آنجاست. نعلین
~~پیغامبر آنجاست، پیش امام بیت المقدس.
# و شهر ایلیا از فتوح عمر ابن خطاب است.
# باب الآبواب در ولایت الان است. صد و ده باب در دست مسلمانان است - تا به
~~زمین طبرستان - و دویست و پنجاه باب در دست ترکان است: جمله تیرست و شصت
~~باب است. بر سر آن قصرها کرده از سنگ خاره، از میان آب برآورده. چون آب دریا
~~زیادت شود، برجها در آب ناپدید گردد. چون آب بکاهد، برجها سر بیرون آورد و
~~ظاهر گردد. و این باب الآبواب هفت فرسنگ بر هفت مسالک نهاده، بر هر مسلکی
~~شهری کرده. در وظیفهی قومی از حرس نهاده که آن را نگه میدارند: یکی را باب
~~«صور» خوانند، یکی را باب «آلان» خوانند و یکی را باب «جهاد» خوانند (و بر سر باب
~~جهاد دو ستون است از سنگ، بر مثال دو شیر نر، و برابر ایشان دو سنگ بر صورت دو
~~شیر ms441 ماده، نزدیک وی صورت مردی از سنگ کرده و در میان دو پای وی روباهی در
~~دهان وی عنقودی از انگور) و باب «امارت» (و بر سر باب امارت صورت دو سگ
~~کردهاند از سنگ) و باب «فیلان شاه» و باب «طبرستان» و باب «ایرانشاه» (و آن را قباد
~~اکبر بنا کرد]. از پس ابواب، تیرست و شصت مدینه.

PageV01P418

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0419.png)

~~بابل هفت حصن بود. و از عجایب عالم بود.
# عمر ابن خطاب از دهقان فلوجه پرسید از حال بابل.
# گفت هفت مدینه بود. در اول، خانهای کرده بودند صورت زمین در آن کرده و آبها و
~~جویها پدیدار کرده و هرگه اهل ناحیتی عصیان کردی، به انگشت آب ایشان در نهر
~~دیگر افکندندی تا ایشان به طاعت آمدندی، آن گه به انگشت دیگرباره آب را با زمین
~~آوردندی. و در شهر دیگر، حوضی بود عظیم. از هر قبیله شخصی در آن شراب ریختی.
~~پس هر یکی از آن خویش خوردی- که درنیامیختی. و در شهر سیم، طبلی کرده بودند
~~معلق بر دروازهای. هرگه کسی غایب شدی، آن طبل بزدندی. اگر بانگ آمدی از آن،
~~غایب زنده بودی و اگر بانگ نیامدی، مرده بودی. در شهر چهارم، آینهای آهنین ساخته
~~بودند، حال غایب در آن پدید آمدی که مرده است یا زنده یا بیمار. و در شهر پنجم، مرغ
~~آبی کرده بودند از مس بر در شهر. هرگه جاسوسی در آن رفتی، بانگ برآوردی، اهل
~~شهر وی را بگرفتندی. و در شهر ششم، دو قاضی بودند بر آب نشسته. دو خصم آنجا
~~رفتندی. هر که مبطل بودی، به آب فرو رفتی. و در شهر هفتم، درختی بود بزرگ، از مس
~~کرده، بر آن گنجشکان بسیار. ساق آن درخت را سایه نرسیدی: هرچند که آدمی در زیر
~~آن رفتی، سایه دادی، تا هزار مرد. پس اگر یکی بر هزار بیفزودی، همه در آفتاب
~~بماندندی.
# و بدان که بابل جای نیک بود، آبی ms442 خوش، هوای معتدل، سازگار. در آن رفاهیت،
~~طاغی شدند و ظلم کردند. و ملک ایشان اسکندر بود که عالم بگرفت و گنجها بساخت و
~~عدتها که هیچ ملوک را میسر نشد. در ظلمات رفت و به کوه قاف رسید، سد یأجوج و
~~مأجوج بکرد، آفریدگار ابر را مسخر وی کرد تا بر پشت ابر نشستی و بر دشمن ظلمت
~~انگیختی تا ظفر یافتی. چون اسکندر بمرد، اهل بابل گفتند «پادشاهی چندین بود که او را
~~بود، مملکت چنان بود که او را بود، گنجها چندان بود که او را بود، حاصل اسکندر جز
~~مرگ نبود. ما را چه باید رنج بردن؟»
# دست از کارها باز داشتند، خود را خصی بکردند، توالد و تناکح برخاست، عمارتها
~~بیفتاد، ولایت بابل خالی ماند. به مرگ ایشان، آب برآمد، ولایت ایشان آب بگرفت،
~~شهرها به آب فرو شدند، از این هفت شهر اثر بنماند.
# و بابل میان عراق است و عراق میان جهان است. بابل چون نقطدی پرگار بود. اول

PageV01P419

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0420.png)

~~اختیارگاه ملوک اشکانیان بود، پس ملوک آل ساسان، پس ملوک آل عباس. و عالم گرد
~~بابل چون طوق آسیاب است گرد قطب. و از هر قومی فایدتی باشد ایشان را. آن را بنا
~~کرد ضحاک، هزار سال کم یک روز. ظالم بود و خونخوار. عاقبت، افریدون وی را هلاک
~~کرد.
# گلبی گوید دوازده فرسنگ فراخای بابل بود. فرات به وی بگذشتی. دوازده هزار
~~قصر در آن بود. اسکندر آن را خراب کرد. و به زبان یونانی، بابل را «مشتری» خوانند.
# بامیان شهریست خراسانی، بر سر کوه نهادهاند.
# بحرین ولایتی ست شهر بزرگ وی هجر است. دیار قرامطه است. و هر که به بحرین
~~رود، طحال وی بزرگ شود و این خاصیت این شهر است. و از آنجا آرند جامههای نیکو
~~و پردههای پسندیده.
# بخارا جایی ست فرخنده و در عالم نیکوتر از بخارا ولایتی نیست. اگر بر قلعهی وی
~~روند، همهی عالم ms443 سبزی بینند، پندارند که آسمان چون قبهایست بر بساط سبز زده و
~~قصرها در میان وی چون آبگینه شعاع میزند. و اهل بخارا شجاع باشند، بینفاق و با
~~ورع. و در آن ولایت، عدل رود و بر عدل ایشان یاری دهند و ظلم را به خود راه ندهند.
~~و علمای فحول از آنجا خاستند و اگر همه امام ابوعبدالله محمد ابن اسماعیل بخاری بود که
~~«جامع صحیح» را تصنیف کرد، تمام است - که مفاخر عالمی ست. متاع ایشان جامههای
~~بخاری و تختهها و آمرود باشد شگفت.
# بد مدینهایست از جانب نهر ارس. و بابک خرمی آنجا بود و ملکی عظیم بود از آن
~~مجوس، تا روزگار معتصم بالله. وی را هلاک کرد. و گبران دعوی کنند که مهدی از بذ
~~بیرون آید. آنجا انار بود که در عالم نیکوتر از آن نبود و انجیل و مویز. و در تنورها خشک
~~کنند - که آفتاب کم باشد و همیشه ابر و سحاب بود. و در این شهر پنج هزار دیر بود
~~خراب از آن اصحاب رأس. و لشکر جالوت از بذ بود و گور جالوت به بذ است و جالوت
~~را داوود کشت. و آنجا دریاییست کوچک و تلخ و در آن هیچ حیوان نبود.

PageV01P420

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0421.png)

# بردع شهریست به سرحد ارمینیه تا کوه قبق. و ملک لکز و آران و روم و بردع را
~~قباد اکبر بنا کرد. و در ولایت آران، بزرگتر از بردع شهر نیست. و در تفلیس و بردع
~~زلازل بسیار بود. و فندق آنجا بسیار بود.
~~بست شهریست پسندیدهی اهل اسلام. متاع وی انجیل و آلو و ناردان. و از آنجا
~~آرند سرافسار و لغامهای نیکو.
# بستان سلیمان حایطیست به سرندیب، چهل میل طول وی، کوهی گرد وی
~~درآمده چون حایطی از سنگ سپید. هرگز کسی در این بستان نرفته است و نتواند رفت.
~~بر صوبی نهاده است ممکن نبود کسی در آن تواند رفت. از زیر ms444 دیوار وی، آبی عظیم
~~بیرون میآید و میوهها بیرون می آورد. و کشتیها کردهاند و موکلان در زواریق
~~مینشینند و میوهها را جمع میکنند. وقت جوز، خرمن جوز گیرند. وقت انگور، خرمن
~~انگور گیرند. حکما گویند دو جنی موکلند بر آن، این میوهها را میگیرند و در آب
~~میدهند، یا دو فریشته.
# بسطام شهریست مبارک. از خواص وی آن است که آنجا کس عاشق نگردد و اگر
~~عاشق در آن آید، عشق وی ساکن شود. آب بسطام تلخ بود و گند دهان را سود دارد و
~~بواسیر بیفکند. و در بسطام، درد چشم کم بود. مغنیسیا از آنجا آرند. از خواص این شهر
~~آن است که بوی خوش آید در آن، مانند مدینهی رسول. ولیکن مار باشد آنجا جهنده و
~~کوچک و مگس باشد موذی. و شهریست مردم وی به صلاح و عفت.
# بصیره شهریست بزرگ، بسیار عمارت، نامدار. در خلافت عمر ابن خطاب کردند.
~~و پیش از آن، «زمین هند» خواندندی. و عتبه ابن غزوان بر سر وی بود، به هشتصد مرد.
~~بنا کرد به چوب. پس، بنا کردند به خشت. چون نوبت به مهدی رسید، زیادت کرد.
~~غریب که در بصره مقام کند، از فالج ایمن نباشد.
# عتبه ابن غزوان گوید فتح بصره آن بود که ما قصد کردیم با لشکری. چون به أبله
~~رسیدیم، اهل بصره بگریختند. و با ما زنان بودند. علمها به ایشان دادیم و بفرمودیم تا از
# 219

PageV01P421

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0422.png)

~~پس ما می آیند و خاک میافشانند در هوا. و ایشان در کشتیها نشستند و ما جنگ
~~می کردیم تا به هزیمت شدند.
~~اهل بصره را پرسیدیم که «به چه سبب هزیمت شدید؟»
~~گفتند «از پس شما خاکی عظیم برخاست. مردم گفتند لشکری عظیم است که به مدد
~~آمدند. و این سبب هزیمت ما بود.»
~~و عتبه بنا کرد بصره را سنهی سبع عشره. و اول مولودی به بصره عبدالرحمان ابن
~~ابی بکر بود. ms445 و بصره را چند نام است: «حربیه» و «بصیره» و «تدمر» و «مؤتفکیی».
~~ابوالمحاسن گوید «بصره دوبار برگردید و سیم بار هم برگردد.»)
~~گویند که علی ابن ابی طالب بصره را بستد و در خطبه گفت «ای لشکر عایشه، آواز
~~شتر شنیدید، تابع او شدید و چون شتر را عقر کردند، هزیمت شدید.»
~~دور ترین زمینی از آسمان بصره است و از همهی شهرها زودتر خراب گردد.
~~و از عیوب اهل بصره بازگویند که چون عایشه به جنگ علی آمد و بر شتری نشسته
~~بود، چون به حوب رسید، سگی بانگی بر عایشه زد.
~~گفت «این چه جایگاه است؟»
~~گفتند «حوب.»
~~گفت «ردونی، ردونی - که من از رسول شنیدم که با زنان میگفت ایتکن ینبحها
~~کلاب الحوب. و من ترسم که آن من باشم.» و شتر را برگردانید.
~~پنجاه مرد از اهل بصره سوگند خوردند به دروغ که «این نه حوب است.»
~~و گویند اهل بصره بخیل باشند. تا غریبی را از شهر به در کردند و گفتند «گوشت
~~میخوری.» و باقلی فروشی را به در کردند و گفتند که «کودکان ما را اسراف می آموزی
~~که باقلی میخورند.»
~~و هرگز در بصره هیچ ملک مقام نکرد - چنان که دارا ابن دارا در شهر انبار و
~~بختنصر در بابل و کسرا در مداین و بهرام گور در خورنق و قابوس و ایاس ابن قبیصه در
~~حیره و جمشید و سلیمان در فارس.
~~بعلبک شهریست به شام. و از عجایب عالم بنیاد وی است. بنا کردهاند به سنگها،

PageV01P422

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0423.png)

~~و این چنین سنگها بر سر یکدیگر نهاده و کنارهها بر هم نشانده، چنان که سوزن به آن در
~~نشود، تا پنداری که سور وی یک سنگ است. و این شگفت است که به چه زمان
~~کردهاند و سنگهای چنین چون برداشتهاند و ایشان چه قوم بودهاند و چه قوت داشتهاند.
~~بغداد شهریست معظم، مبارک و جلالتی دارد از خلفا. اهل ms446 وی زیرک ترین اهل
~~عالمند و کودکی از ایشان به پیران دیگر شهر بصارت دارد. و مردم بغداد در همهی هنرها
~~مبارز باشند.
~~بغداد را بنا کرد ابو جعفر منصور. و علی ابن یقطین گوید که من با منصور بودم به بصره.
~~جایی طلب میکرد که شهری بنا کند. دیری بود، در آن زاهدی. از من پرسید که «این
~~ملک را چه میباید که میرود و میآید؟»
~~گفتم «شهری بنا خواهد کرد.»
~~گفت «چه خوانند وی را؟»
# گفتم «عبدالله ابن محمد.»
# گفت «کنیت وی چیست؟»
# گفتم «ابوجعفر.»
# گفت «لقب وی؟»
# گفتم «منصور.»
# گفت «نه آن است - که ما در کتاب یافته ایم که این شهر را بنا کند مردی که نام وی
~~مقلاص است.»
# علی ابن یقطین گفت منصور را خبر دادم.
~~حالی فرود آمد و سجود کرد و گفت «مادر من مرا مقلاص خواندی در کودکی. و
~~سبب این بود که ریسمان دایه بدزدیدم و در همسایهی ما دزدی بود نام وی مقلاص، پس
~~زنان مرا مقلاص خواندندی. دیگر این نام از کس نشنیدم تا اکنون»
# آن گه، میخی فرو زد و حبلی در آن کرد و بگردانید و مدور نشانی بکرد. آنگه، بنای
~~بغداد کرد. و دولابی بساخت از بهر آب و قصر خلد بکرد و جسر را بساخت. و بر تخت
~~منجم طالع برداشت، شمس در برج قوس بود. گفت «دلیل کند که هیچ خلیفه در این شهر
~~نمیرد.»

PageV01P423

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0424.png)

# اما کسانی که عیب بغداد کنند این است که گویند چهار فرسنگ فراخا دارد، بر هر
~~میل هزار مرد باید، جمله بیست و چهار هزار مرد باید که آن را از دشمن نگه دارد، هر
~~مردی را ده درم نفقه، هر روز دویست هزار و چهل هزار درم باید. اگر ماهی بر آن
~~مقام بود، بسیار بود. و بلاد پسندیده آن است که معاش ایشان در شهر بود: چون
~~سمرقند و بخارا و بلاد روم. و ms447 بشمردند، در بغداد شصت هزار گرماوه بود، در هر
~~گرماوه چهار مرد قوام. جمله دویست هزار و چهل هزار قیمان بودند. دیگران چند
~~باشند.
~~بلخ شهریست خجسته و ستوده و جای برامکه بود و خاکی شهره و سخی. و از
~~محاسن آن شهر قلعهی نوبهار و در باب «نون» بیاید صفت آن. و اهل بلخ بت پرست
~~بودند. تا روزگار عثمان ابن عفان که آن را بستد. و اکنون، اهل وی دیندار و به تعصب و به
~~حمایت، آیین اسلام را نگه دارند و شعار دین را به پای دارند و غزا کنند. و به ترکان
~~نزدیکند. پاکدین باشند و تندی ترکان در ایشان نباشد. نهر جیحون بر دوازده فرسنگی
~~این شهر است. متاع بلخ هر چه از هندوستان آرند.
~~بلغار ولایتی عظیم است. در آن سه شهر بزرگ: یکی سوار، یکی بلغار، سیم اتل. از
~~همهی جوانب بلغار کافراست ترک و آفریدگار این دایره را نگه می دارد در میان کفار. و
~~ملکی که در بلغار نشیند از اولاد ذوالقرنین است. و گویند ذوالقرنین از ظلمات بیرون
~~آمد، به بلغار بماند و مقام کرد، تا رحلت کرد از دنیا. مردم بلغار به حمیت باشند و شجاع و
~~دیندار و از رعونت و حماقت دور و سیرتی پسندیده دارند. و بر اهل اسلام واجب بود به
~~دعا مدد ایشان کردن.
~~قلعهی بلقیس قلعهایست عالی دریمن که از آن عالی تر نبود.
~~و سبب ساختن وی آن بود که شراحیل ابن شراحیل ملکی ظالم بود. هر جا که
~~دختری یافتی، بکارت وی به قهر بستدی. وزیری داشت عادل، نام وی ذوشرح ابن

PageV01P424

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0425.png)

~~هدهاد و جمال نیکو داشت. جنیان تعرض وی کردند به صورتها. سوگند خورد که
~~ملک جنیان را بکشد و دخترش را بخواهد - عمیره بنت عمیر.
~~روزی، عمیره را دید در بیشه، به جمالی نیکو. و ناپدید شد.
~~هر روز آنجا رفتی و با وی الفت گرفت و ms448 وی را از عمیر بخواست.
~~عمیره آبستن شد. در حال، بزاد به بلقیس بنت ذی شرح. و عمیره بمرد.
~~بلقیس را «زهرت الدنیا» گفتندی از خوبی. چون بزرگ شد، پدر را گفت «مرا از
~~جنیان نگه دار و با بلاد آدمی آور!»
~~گفت «ما را ملکی ظالم است.»
~~گفت «مترس - که بر من ظفر نیابد.»
~~قلعهای ساخت حصین و در آن قبهای زرین بکرد، بالای قبه آسیابی به باد گردیدی و
~~مشک را افشاندی.
~~این خبر به ملک رسید. ملک قصد قلعه کرد. قلعهای دید عالی. وزیر را گفت «دختر
~~تو به من ده!)
~~گفت «دختر من از نتاج جن است و با آدمی درنسازد.»
~~گفت «من بر دختر تو عاشقم.» نادیده با وی عقد ببست.
~~بلقیس گفت «پیش من دختران جنیاند، از لشکر تو نفور شوند. تنها پیش من توانی
~~آمدن.)
~~تنها رفت در قلعه. دختران جن را و بلقیس را دید تاجی بر سر. مدهوش شد،
~~درماند. بلقیس قدح پر زهر به وی داد. وی بازخورد. حالی، جان بداد.
~~بلقیس بر کنار سور آمد و گفت «ای لشکر، ملک میگوید که زنان شما را جمله پیش
~~من آورید.»
~~گفتند «حاشا که ما زنان خود پیش وی فرستیم»
~~بلقیس بازگشت. دیگربار بیامد و گفت «ملک میگوید لابد است که زنان را به من
~~فرستید.»
~~گفتند «حاشا از این سخن!»
~~بلقیس گفت «ای قوم، ملک بخفت خشمناک. اگر شما صواب پینید، من وی را هلاک
~~کنم و مرا به جای وی بدارید - که من نه قصد زنان کنم و نه قصد مردان»

PageV01P425

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0426.png)

~~مردم همه به سجده رفتند و گفتند «سمعا و طاعتا» و سوگند خوردند.
~~وی بازگشت و سر ملک بیاورد، بر قلعه نهاد. و جمله بر طاعت بلقیس رفتند.
~~و در زیر این قلعه سراها کردند. و وی ملکهی سبا بود تا آن گه که زن سلیمان
~~شد.
~~بیضا قلعهایست به بصره. عبیدالله ابن زیاد بنا کرد ms449 به روزگار دراز، بر آن نقشها و
~~صورتهای عجب کرد.
~~مداینی گوید چون این بنا بکرد، و کلا را بفرمود تا آن را نگه دارند تا کس در آنجا
~~نرود.
~~اعرابیای در آن رفت. گفت «عبیدالله از این قلعه سود نبیند.»
~~وی را پیش عبیدالله بردند. گفت «این سخن چرا گفتی؟»
~~گفت «رأیت اسدا کالحا و کلبا نابحا و کبشا ناطحا، این همه بر صفت جنگ
~~استادهاند.»
~~بعد از چند روز، اهل بصره عبیدالله را بیرون کردند و به شام رفت و از بیضا تمتعی
~~ندید.
~~و گویند چون بیضا میکرد، مردی در آنجا شد، بنایی عظیم دید، برخواند «اتبنون بکل
~~ریع آیة تعبثون و تتخذون مصانع لعلکم تخلدون.»
~~عبیدالله را سخت آمد. گفت «آیهی دیگر چیست؟»
~~گفت «و إذا بطشتم بطشتم جبارین.»
~~گفت «در تو به کار دارم» و بفرمود تا آن مرد را بیفکندند و زنده وی را در بنا افکند و
~~رکنی از بیضا بر سر وی کردند.
~~لاجرم وی را از بیضا تمتع نبود.
~~پنجهیر شهریست میان هند و خراسان نهاده و در وی مفسدان باشند. و به
~~هندوستان نسبت بیش دارند که به خراسان.
~~پولس شهریست به دیار مغرب، بر ساحل دریا نهاده، هزار ارش سور وی است.

PageV01P426

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0427.png)

~~میان وی و آند لس شش فرسنگ است. در دست اولاد رستم زال است و ایشان این ملی
~~را «امیرالمؤمنین» خوانند. و در این ولایت جایی ست «بربر» خوانند.
# بلاد پهلویان بسیار است، از سرحد آذربایجان تا آخر زمین فارس، تا سیستان و تا
~~ماوراء النهر. و قطب بلاد پهلویان قهستان است و قطب قهستان همدان است. و قطب
~~فارس استخر است وجای اکاسره.
# و گویند که فغفور - ملک چین - نامه نبشت به افریدون - ملک ایران - که «هزار
~~ملک در لشکر من است و آفتاب از جانب من برمیآید و هزار بتخانه دارم، در هر
~~خانهای چندان مال که در مملکت افریدون. و ولایت من ms450 معدن زراست و سیم و لاژورد
~~و جواهر. و درختهای وی تبرخون و خدنگ و گیاهش سنبل و زعفران و سنگش
~~بیجاده و مردمش به صورت پری. در همهی ولایت من یکی زشت نباشد: همه
~~روی سپید، سیاه گیسو، پیکرفرشته. صنعت ایشان دیبابا فی و مقراضی و ملکی. و از چین
~~تا لب جیحون ملک من است.»
# افریدون جواب نبشت که «تو لاف چند زنی؟ - که یک شهر از پهلویان بهتر است از
~~همهی ملک چین و ماچین. و از همهی عالم خراج به ایران سپارند. و همهی بندگان ما از
~~ختن و چین باشند، از پهلویان یک بنده در چین نباشد. و معدنها که گفتی در ولایت من
~~بیشتر از آن شماست. و کار شما دیبابافی و این کار زنان باشد - از رنگ و نقش و نگار و
~~زلف را تاب دادن. و مثال شما چون طاووس بود رعنا: جز رنگ هیچ هنر ندارد. و اگر
~~آفتاب از جانب تو برآید، نه از بهر شما آید و قصد ناحیت ما کند و شما بهره از آن همان
~~گیرید که دیگران گیرند. و اگر کنار جهان تو داری، میان جهان من دارم: ناخن از تن دور
~~افتاد و دل در میان پادشاه بود و گرد بر گرد چشم خون و پوست بود، بینایی در میان بود.
~~و به بتخانه چه نازی؟ - که آن همه از بهر من جمع میکنی و نریمان را فرستادم تا آن را به
~~بلاد ما بازآورد.»
# و نریمان همه را برداشت و فغفور را بگرفت و به بلاد پهلوی آورد.
# تبت شهری ست حصین، بزرگ، در چین. بنا کرد آن را ملک تبع اقرن ابن ابی مالک.
~~و اهل وی به زی عرب باشند. و هوای تبت خوش است در ترکستان. و گویند هر که در

PageV01P427

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0428.png)

~~تبت رود، خندد تا بیرون آید. و خاک این شهر قوتی دارد در تفریح و آفریدگار این هوارا ms451
~~چنان آفریده که در آن رویها نیکو بود، تا شتر و اسپ را که نیکورو باشد و فراخ پیشانی،
~~تنگ چشم. و بر ضد این زمین، حبشه و حره که همهی جانوران سیاه باشند و ذمیم - از
~~خر و سگ و گنجشک. و مشک تبت بهترین مشکها بود.
# تبوک حصنیست و در آن چشمهای که بر دریای قلزم است و شعیب از آن آب
~~کشیدی.
# تخت سلیمان قصری بود عظیم بر صورت دابهای چهارپای. جنیان ساخته بودند از
~~زر و سیم. چون بر تخت نشستی، عنبر بر سر وی باریدی از شرفهها. چون به زیر آمدی،
~~صورت دیگر بر سر تخت استادی، آتش از دهان انداختی تا کس پیرامن آن نگردد. و بر
~~دو گوشهی دیگر دو شیر کرده، از دهانشان گلاب آمدی و بر گوشهی دیگر دو مرغ بالها
~~بکشیده تا کس سلیمان را نبیند. و وی همه را دیدی. و چون بنشستی، مرغی بیامدی و
~~تاج بر سر وی نهاده و آن گه دیوان صف کشیدندی.
# و این تخت با وی بود سیزده سال و هیچ آدمی بر تخت ننشستی در عهد وی. تا روزی،
~~هدهد گفت «من ملکهای را دیدم بر تخت نشسته در زمین سبا.»
~~سلیمان را غیرت آمد و گفت «کیست که عرش وی پیش من آرد؟ و در عهد من کی
~~یارد که بر تخت نشیند؟»
# عفریتی گفت «من بیاورم، به یک طرفت العین.») و تخت را حاضر کرد.
# و مقصود از این حکایت آن است که ملوک را سازها باید که دیگران را لایق نباشد.
~~و سلیمان نپسندید که زنی بر تخت نشیند مانند مردی.
# تدهر شهریست بزرگ. سلیمان آن را بنا کرد. خالد ابن ولید بستد.
# و سبب فتح آن بود که در شهر به خالد دربستند. خالد درماند و بازگشت و گفت «ای
~~اهل تدمر، بالله که اگر بر سحاب روید که شما را به زیر آورم و مردان را بکشم ms452 و عیال را به
~~غارت ببرم.» و برفت.

PageV01P428

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0429.png)

# اسما عیل ابن محمد ابن خلف گوید که مروان ابن محمد دیوار تدمر بشکافت و اسیان را
~~بر سر کشتگان بدوانید تا گوشت از استخوانها باز کرد و بیرانی میکرد. پس، گوری
~~یافتند. به آزجی رسیدند. سریری دیدند، بر آن زنی، وی را هفت گیسو، در خلخال
~~بسته، هر قدمی یک آرش. در گیسوی وی صحیفهای زرین، بر آن نبشته: «بسم الله
~~الرحمن الرحیم. أنا تدمر بنت حسان. هر که در این خانهی من آید، ذلیل و مقهور
~~باد!)
# مروان بفرمود تا آن سریر را همچنان باز کردند که اول بار بود.
# بعد از چند روز، مروان را بکشتند و ملک از وی برفت.
# ترکستان و تغزغز ولایتیست از حد چین، چون خلخ و کیماک و غز و بجناک و
~~قفچاق و خرخیز. و زبان ایشان یکیست و زبان چین و تبت مختلف بود. و تغزغز عرب
~~ترکانند.
# پیغامبر گفت «ترکان اول کسیاند که ملک امت من بستانند.» و گفت «قصد ترک
~~مکنید، تا شما را قصد نکنند.»
# و به زمین ترکستان گوسفند را چهار بچه بود. و باشد که شش بچه بزاید. و دنبها کشند
~~به زمین، چون دنب گاو.
# تلاس شهریست در ترکستان. و کاشغر و ختن و یارکند و جرجان، این همه
~~شهرهای اسلامیست و تنکوی و ختای و طمغاج از بلاد کفر است - از آنجا که برآید
~~آفتاب. چون از این شهرها بگذری، به زمین سیاهان رسی. متاع ترکستان خدنگ و
~~سمور و سنجاب و قاقم و روباه و غلام و کنیزک و گوسفند ونمد و باز و شاهین و طغرل و
~~سنگ مار.
# تستر شهریست نیکو، بر لب نهر مسرقان نهاده، در ناحیت خوزستان. و آن
~~نهریست که شاپور شادروان را بنا کرد بر در تستر، زیرا که شهر تستر بر تلی بود، تا آب
~~بر آن بگذرد. و تستر را به سنگ و قلعی ms453 و عمودهای آهنین بناکرد.
# و جسد دانیال به تستر بود. اهل شوش را قحط رسید، جسد دانیال بخواستند. ایشان
~~تابوت را به شوش فرستادند تا قحط برفت.

PageV01P429

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0430.png)

~~تابوت را پنهان کردند در قعر دریا و سوگند خوردند پیران شوش که «تابوت در این
~~شهر نیست.»
~~پس، از کودکان بپرسیدند. کودکان دلیلی کردند بر تابوت.
~~پس، عادت افتاد در آن شهر گواهی کودکان شنوند.
~~پس شگفتی این شهر شادروان است، بر نهر مسرقان. متاع ایشان دیبا و برنج و
~~پنج انگشت.
~~تفلیس شهریست در بلاد اران، بزرگ و پرنعمت. زنان ایشان کلاه دارند و بر در
~~دکانها نشینند. این شهر دو باروی محکم دارد. گویند در تفلیس چهل گرماوه هست که
~~یکی را بتابند، جمله گرم شود. و گرماوهای هست که آن را آتش نکنند و خود گرم باشد.
~~و شگفتی در آن است که ده خایه را در این آب نهند، پخته شود و نه برآید و یکی ناپدید
~~شود. علت آن کس نمیداند.
~~و تکریت بر ساحل دجله نهاده است و قلعهای دارد حصین، از میان آب برآورده.
~~تنیس شهریست در آب، به مصر، بر تلی عظیم بنا کرده از مردگان، بر هم نهاده، و
~~بر آن قلعهای ساخته. و آن تنیس از روزگار موساست.
~~توس در حدود خراسان است. آنجا گور علی ابن موسای رضا در بستانی و همچنین
~~گور هارون الرشید.
~~و هارون به خواب دید که شخصی کفی خاک سرخ به وی داد و گفت «خاک گور تو
~~است.»)
~~روزگاری برآمد. به توس رفت. بیمار شد، در بستانی. آن خواب را یاد کرد. گفت
~~«خاک این بستان بیاوریدا!»
~~مسرور خادم کفی خاک از آن بستان به وی داد.
~~هارون گفت «این خاک است و این آن دست است که در خواب دیدم.» و گور خود
~~بکند. آنجا در آن گور رفت و «قرآن» میخواند. تا از دنیا رحلت کرد و وی را آنجا دفن ms454
~~کردند.

PageV01P430

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0431.png)

~~و توس را این مفاخر تمام است - این دو شخص که آنجااند. و اگر از توس جز
~~نظام الملک بیرون نیامد که مفخری تمام است و از حکا چون فردوسی که بر دگر
~~شهرهای خراسان فخر دارد. مردم این شهر متعبد باشند و سخی.
~~تیما حصنیست در عرب.
~~جابلسا شهریست در حد مغرب. هزار و دوازده دروازه دارد، هر شب بر هر
~~دروازه هزار مرد حارس باشند. ذوالقرنین آنجا رسید و به ظلمات بگذشت. به
~~روشناییای رسید که نه از آفتاب بود و پس، کوهی دید بر آن دو عمود، بر سر آن دو
~~مرغ.
~~آواز دادند آن مرغان و گفتند «ای آدمیزاد، زنا و ربوا ظاهر شد؟»
~~گفت «بلی.»
~~مرغان سه یکی به زیر آمدند. گفتند «بناها از گچ و خشت پخته بسیار شد؟»
~~گفت ««بلی.»
~~مرغان سه یکی دیگر به زیر آمدند. گفتند «دست از غسل جنابت بداشتند؟»
~~گفت «انه.)
~~مرغان باز به جای رفتند. گفتند «دست از فریضه بداشتند؟»
~~گفت ««نه.»)
~~مرغان با سر عمودها نشستند. گفتند «لااله الا الله میگویند؟»
~~گفت «بلی.»
~~مرغان بیارامیدند.
~~پس ذوالقرنین از آنجا برفت تا به حد آن که آفتاب مردم را میسوخت، پس
~~باز گردید.
~~جابلقا شهریست بر حد مشرق. از پس وی، هیچ آبادانی نیست. گرما بود سخت. و
~~مردم در سردابها باشند. در وقت شروق آفتاب، دریا به جوش آید و آوازهای هول از
~~آن حاصل شود که دلها بشکافد. و گویند دهل ها زند بسیار تا آن آواز نشنوند و آن قتال

PageV01P431

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0432.png)

~~است. از آن سوی دریا آفتاب برمی آید به مسافتی دراز، اما چنان نماید که آفتاب از میان
~~دریا برمی آید.
# جا جلی شهریست به هندوستان. اسکندر از هیچ شهری درغماند به ستدن، مگر از
~~آن. زیرا که بر سر دو کوه نهادهاند: نصفی در آب و نصفی در خشک. دارچینی از آنجا آرند
~~به آفاقها.
~~قلعهی جاریه حصنی ست ms455 در حد مغرب، بر سر آب ساخته روان، در آن گروهی
~~بسیار. اسکندر آنجا رسید. چندان که نزدیک قلعه میرفت، قلعه دورتر میشد و بانگ
~~سگ میشنید. عجب درماند.
# چندین ماه روزگار برفت تا شخصی بر سور آمد و گفت «ای اسکندر، تو را چه
~~مقصود است؟»
# گفت «آن که طاعت خدای عزوجل دارید، اگر نه با شما حرب کنم.»
# ملک ایشان حملی عظیم فرستاد و به طاعت آمدند و اسکندر بازگردید.
# گویند که موسا ابن نصیر در مغرب رفت، وی را گفتند «شهریست بر میان آب
~~میرود و غرقه نمیگردد، عجب است.»
# رفت تا آن را ببیند. به دریای احمر رسید. شهری دید، بر در شهر ایوانی دید، قنطرهای
~~بر سر آن و بر سر وی صنمی مسین، در دست وی کمان و تیری. چون مردم نزدیک
~~شدندی، تیری بینداختی و مرد را هلاک کردی. تا سه مرد را هلاک کرد.
# مردم در شدند. شهری دیدند عظیم و مردم آن شهر هیچ سخن فهم نمیکردند. پس،
~~بازگردیدند. بر در شهر نبشته بود «هر که پیشتر شود، هلاک گردد.»
# (و در حدود هند، اقلیمیست آن را کپیان دارند. در آن جزیرهایست رونده در آب.
~~و مردم آن ولایت عاجز باشند از رنج کپی. و خراج آن است که هر روز طعامی سازند و
~~کپیان بخورند و بازگردند، تا روز دیگر به آن خرسند باشند.)

PageV01P432

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0433.png)

# جرجان شهری ست نیکو، بر جویی نهاده. متاع وی خرما بود و زیتون و جوز و انار
~~و شکر و ابریشم و طیفوری. و آنجا اردرها بود که دیدن وی هول نماید، ولیکن ضرری
~~نکند چنان که دیگر جایگاه.
# جزیره ولایتی ست حد وی از حفر ابوموسا به دومت الجندل تا اطراف شام و تا فرق
~~عراق. و از عجایب جزیره کنیسهی زهاد است. و شهر بزرگ از جزیره: نصیبین. و در
~~نصییبین عقارب قتاله باشند بسیار. و دیار عین و موصل و تکریت ms456 و هیت و انبار و
~~قرقیسیا و شهرهای بسیار همه از جزیره است.
# جندی شا پور شهریست شاپور بنا کرد.
~~و اول، بیشهای بود. شاپور به آن بگذشت. برزیگری زمین میکشت. شاپور گفت
~~«اینجا شهری بکنم.»
# برزیگر گفت «اگر از من دبیری آید، این جایگه شهر گردد.»
# و برزیگر پیر بود، نام وی «بیل».
# شاپور گفت «والله که بنای این شهر توکنی.» و وی را به معلمی داد تا دبیری آموزد. و
~~بفرمود تا بیشهها و درختها بکندند.
# و شیخ دبیری بیاموخت به مدتی. در پیش شاپور آمد. شاپور بخندید و وی را وکیل
~~بنای آن کرد، تا آن شهر را بکردند.
# و در مملکت شاپور، مانی ظاهر شد - سر زنادقه - و فتنهی مانی ظاهر شد در عالم.
~~شاپور ابن اردشیر درماند و با وی مدارا میکرد، تا نیک بدانست که مذهب مانی باطل
~~است. پس، مانی را بکشت و پوست وی پر کاه کرد و از در جندی شاپور درآویخت. و آن
~~را «در مانی» خوانند. و زنادقه از آفاقها به زیارت آن دروازه آیند.
# جور مدینهایست به فارس. اردشیر بناکرد. و اول، دریایی بود. اردشیر نذرکرد که
~~آنجا که ظفر یابد بر دشمن، شهری بکند. به جور ظفر یافت. مجاری آب را بگشاد و آن را

PageV01P433

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0434.png)

# چاچ شهریست در ماوراءالنهر. کمان چاچی و تیر و حصیرها و نمک چاچی و
~~کرباس نیکو از آنجا آرند.
# چغانیان ولایتیست از حدود ماوراء النهر. متاع آنجا زعفران و باقلی و ترکش و
~~اسپانی نیکو و شتران.
# چین اقلیمیست فراخ. جمله کفار دارد. حدی به هند پیوسته است. و ملک تبت
~~خراج به ملک چین دهد. و در چین مروارید بود نیکو، تا یک دانه صد هزار دینار ارزد و
~~در آب خوش بود. و لؤلؤی دریای شور نیکوتر بود و صافی تر. اما آن که در آب خوش
~~بود، بزرگ تر بود. و این صدف جانوریست چندان که بچهی ms457 کبوتر، دو صدف به وی
~~درآمده. به وقتی معلوم، به شب برآید و صدف بگشاید و چند قطره از باران نیسان
~~بستاند و صدف به هم آرد و زیر شود، تا آن قطره در آن صدف رنگ وی گیرد و لؤلؤ
~~شود.
# و در چین، ملک عادل بود. حوضی ساختهاند، سلسله در آن کرده: چون مظلومی
~~بنالد، سلسله را بجنباند، ملک بداند که مظلوم است، وی را راه دهند و انصاف وی
~~بستانند. و در آنجا قاضی و حبس بود. و گوسفند را چیزی بر سر زنند تا بمیرد و بخورند. و
~~غسل جنابت نکنند و آیین گبران دارند. همسایهی هندوستانند، اما اقلیم هند فراخ تر
~~است. در چین اسپ دارند و فیل را شوم دارند. در همهی چین زشتی و یکچشمی نباشد،
~~همه نیکورو باشند. به زمستان و تابستان حریر پوشند. هوای گرم بود و زمین نمگین باشد.
~~برنج خورند و گوشت خوک. زنان برهنه آیند، شانهها به سر فرو برده از عاج.
~~خانههاشان چوبین بود. و لواطه مباح دارند. طب ایشان داغ بود.
# متاع چین ابریشم بود و دیباجها و دارچینی و مامیران و کاغذ چینی و کاسهی چینی
~~و زررشته و سنبل و نقاشان حاذق. تا یکی جامهی دیباج ببافت و بر در خانه درآویخت
~~به فخر. غلامی گفت «این جامه را عیبی ست.»

PageV01P434

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0435.png)

~~ملک چین گفت «چه عیب دارد؟»
~~گفت «صورت طاووسی بر آن کردهاند که شاخ خرما در منقار دارد و طاووس شاخ
~~خرما بر نتواند گرفت. اگر به شهری دیگر برند، عیب کنند.»
~~و دیگری جامهای درآویخت بر آن نقش کرده مرغ بزرگ، بر سر سنبله نشسته.
~~گفت «سنبلهای ضعیف مرغی را بر نتواند داشت و دوتا گردد و سر به زیر آورد.»
~~ملک بفرمود تا جامهها را بدریدند و آن غلام را خلعت داد.
~~مقصود آن است که تا به این حد اندیشه کنند.
~~و آخر بلاد چین تبت است. و ms458 چین را به نام چین ابن فغفور ابن کماری ابن یافث ابن
~~نوح خوانند.
~~حایط عجوز حصنیست به مصر، بر شط نیل کشیده. زنی پیر کرد که وی را
~~پسری بود، شیر وی را بخورد. وی دیواری بکرد تا سباع به نیل نیایند و بر آن صورت
~~سباع بکرد و راهها و شهرها بر آن دیوار نقش کرد تا اهل مصر دانستندی. و درازی این
~~دیوار سی فرسنگ بود، از حد فرما تا حد اسوار حاجزی میان حبشه و مصر بکشید. و
~~این حایط از عجایب دنیاست که زنی را این همت باشد که این تواند کرد.
~~و گویند این عجوز را پسری بود، منجمان گفتند «قمساح وی را هلاک کند که از نیل
~~برآید.»
~~این حایط بکرد میان ولایت خویش و میان نیل. و پرسید از مردم که «تمساح چون
~~بود؟»
~~تمساحی چوبین بکردند، پیش عجوز آوردند.
~~پسرش به آن بازی میکرد. روزی بر وی افتاد و شاخی از چوب وی در سر وی
~~رفت و به آن هلاک شد.
~~حبشه ولایتیست فراخ، شهرهای بسیار. و در آن عجایب بسیار بود و از عجایب
~~آن ولایت کپی است. و بوزینه آنجا بسیار باشد.
~~ذوالقرنین آنجا رسید. از ایشان به رنج آمد. و ملک حبشه در آن زمان زنی بود نام وی

PageV01P435

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0436.png)

~~قیدافه. پسر وی را و زنش را بگرفت و در بند کرد. و قصد قیدافه کرد. میان ایشان حربها
~~رفت.
~~پس اسکندر درماند. وزیر خود را بر تخت نشاند و اسکندر پیش وزیر باستاد بر
~~شکل رسولی. و پسر قیدافه و زنش - ناهید - را در آوردند تا بکشند. رسول نگذاشت.
~~وزیر گفت «این شخص رسول من است. با شما میفرستم. وی را پیش قیدافه برید تا
~~وی را عزیز دارد و به من بازفرستید!»
~~پس، رفتند پیش قیدافه. پسرش گفت «این رسول اسکندر است و ما را از شمشیر
~~اسکندر برهانید و با ما نیکی کرد ms459 بسیار.»
# قیدافه دست اسکندر گرفت و در قصری برد از آبنوس کرده، استونها از زبرجد، و
~~بر تخت زرین نشسته و تاج بر سر نهاده و پنج هزار غلام استاده. پس، طعام آوردند.
~~قیدافه گفت «ای اسکندر، چرانام خویش رسول کردی؟ و من صورت تو دیدهام. تو
~~اسکندری. از لشکر خویش چرا تنها بیرون آمدی؟»
# اسکندر گفت «چنین مگو- که ملوکان خود را به چاکران مانند نکنند.»
# پس، اسکندر را در خانهای بردند سبز، آسمان خانه از یاقوت سرخ و آن خانهای بود
~~روان، بر گردون نهاده و بر فیلان بسته. اسکندر از آن شگفت ماند.
# پس قیدافه گفت «ای اسکندر، تو با پسر من و زنش نیکی کردی. تو را نیازارم. و من
~~تو را رسول خوانم تا بازگردی.»
# پس اسکندر بازگردید و آن ولایت در دست قیدافه بگذاشت، به حکم آن که رعیت
~~وی شکر می کردند از قیدافه.
# و بدان که حبشه همیشه منیع بوده است. و قصد یمن کردهاند و چندبار ستدهاند و
~~قصد کعبه کرده. و پیغامبر گفت «کعبه بر دست حبشه بیران گردد و گنج وی حبشه
~~بردارد.»
~~و اغلب، أمرا باشند و عزیز. متاع حبشه فیل و زر سرخ و غلام و کنیزک.
# حجر شهریست میان کوههای آثالث، خانهها کنده از سنگ خاره. آنجاست بئر ثمود
~~و آن کوه که ناقهی صالح از آن کوه بیرون آمد.

PageV01P436

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0437.png)

~~حدیقت الؤحوش ایوانی بود عالی. آن را بنا کرد کسرا آپرویز، به هفت سال، به
~~هزار مرد. و در آن صیدهای بسیار جمع کرد.
~~آپرویز شراب خورد و مست شد. زن وی - شیرین - را گفت «چه حاجت
~~داری؟»
~~گفت «قصری بکن از بهر من در اینجا. دو نهر بکن: در یکی خمر صافی و در یکی
~~شیر.»
~~گفت «بکنم.»
~~چون هو شیار شد، فراموش کرد. شیرین فهلبد مغنی راگفت «وی را یاد آور!»
~~وی غنایی بگفت. وی را یاد آمد. بفرمود تا قصری بکردند و ms460 جوی را از سنگ بکرد
~~و شراب در آن روان کرد. و آن را «قصر شیرین» گویند.
~~و این شیرین زنی بود از نسبی عالی و عقل تمام. و صفت وی گفته آمد.
~~حضر شهریست بر جزیره. ملک وی ساطرون ابن اسطرون. و وی آن را بناکرد.
~~و گویند که آن را بنا کرد ملک ضیزن و طلسم ساخت چنان که کس آن را نتواند
~~ستدن مگر به خون کبوتری ورقا و خون حیض زنی. پس ضیزن همهی زنان را در چاهی
~~کرد و نگه داشتی.
~~تا شاپور ذوالاکتاف قصد کرد که حضر بستاند.
~~دختر ضیزن را - نضیره - حیض رسید، وی را در میان زنان کردند. بر سوری
~~می آمد. شاپور را بدید، عاشق شد. به وی نبشت که «به حیض زنی و خون کبوتری، بر
~~پوست آهو نویس که حضر گشاده شود و در گردن فاخته بند و وی را رهاکن تا بر سور
~~حضر نشیند.»
~~شاپور بفرمود کردن. فاخته بر سور حضر نشست. همهی دیوارها بیفتاد. و شاپور
~~صد هزار مرد از حضر بکشت و نضیره را به زن خود کرد.
~~پس، شبی، خفته بود. نضیره را خواب نمی گرفت. شاپور پرسید که «تو را چیست؟»
~~گفت «فراش من ناهموار است.»
~~نگه کردند در آن: بلگی از مورد در آن جامه بود.
~~نضیره گفت «مادر و پدر من مرا به شیر و مغز بادام پروردند و در میان ابریشم»

PageV01P437

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0438.png)

~~شا پور گفت «چرا با ایشان بیوفایی کردی و مردم خود را علف شمشیر کردی؟ تو که
~~با مادر و پدر چنین کردی، با ما چه کنی؟»
~~پس، فرمود تا گیسوی وی در پای دو اسپ شموس بستند و در صحرا رها کردند تا
~~بمرد.
# حضرموت شهریست کوچک به شام. و گور هود پیغامبر آنجاست. و آنجا
~~چاهیست «برهوت» خوانند، قعر وی کس نداند مگر خدای تعالا. در آنجا بیابانیست
~~مظلم، «وادی جهنم» خوانند. و در آن ms461 چاه، ارواح کفار و اشقیا باشد. و آبان ابن تغلب
~~گوید شخصی پیش این چاه بخفت، همهی شب آوازی میشنید: «یا دومه، یا دومه!» از
~~اهل کتاب پرسید. گفتند «دومه نام ملکیست موکل بر ارواح اشقیا و کفار.»
# حلب شهریست در شام-شهری بزرگ -و در آن منارهای بود مربع، بر سر وی
~~درختی رسته است از زنجیر. شهریست هوای خوش دارد، آبی سازنده، مردمی نیک.
# حمص شهریست به شام. خالد ابن ولید گشود و صلح کرد بر صد هزار و هفتاد هزار
~~دینار. حمص و حلب نام پسران مهر ابن جان است. و بر در مسجد حمص سنگیست
~~سپید، بر سر آن صورت آدمی، نیمهی زیرین کژدمی. هر که از آن گل بردارد و بر آن
~~صورت نهد، پس بردارد و بر گزیدهی کردم نهد، بیارامد. و آن مهر چون در آب افکنند و
~~بازخورند، ساکن شود.
# بلدهی حیره بقعهایست نیکو. حکما گویند شبی و روزی به حیره بودن بهتر از
~~مداوات سالی کردن. و پیغامبر گفت «روزگاری آید که امت من حیره را بستانند. و نگه
~~می کنم که شیما - ملکهی حیره - به زیر آید از قلعه، نقابی سپید در سر گرفته، عصابهی
~~سیاه بر پیشانی بسته، بر استر اشهب نشسته. اهل اسلام وی را به زیر آرند به قهر.»
# شخصی حاضر بود نام وی فاتک. عاشق بود بر این زن. گفت «یا رسولالله، اگر
~~حیره بستانند، آن زن را به من دهی؟»
# گفت «تو را دادم.»

PageV01P438

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0439.png)

~~چون پیغامبر در گذشت، نوبت خلافت ابوبکر بود. خالد ابن ولید را به شام فرستاد.
~~فاتک با وی برفت.
~~چون به در حیره رسیدند، فاتک این قصه با خالد بگفت.
~~خالد گفت ««گواه داری؟»
~~گفت «بلی.»
~~عبدالله ابن عمر گواهی داد که «من از رسول الله شنیدم که حیره بگشایند و شیما بر این
~~صفت به زیر آید و وی را به زنی به فاتک دهند.»
~~خالد سوگند خورد که ms462 صلح با اهل حیره آن گه کنند که شیما به زیر آید. برادر شیما-
~~عبد المسیح - خروارها زر فدا کرد، قبول نکرد.
~~پس، در قلعه بگشادند و شیما بیرون آمد، بر استر اشهب نشسته، نقابی سپید بسته،
~~بالای آن عصابهی سیاه بسته.
~~اصحاب پیغامبر چون آن بدیدند، تکبیری بکردند که همهی ولایت بلرزید.
~~عبدالمسیح رکاب شیما گرفته بود. گفت «شما را چه رسید؟»
~~گفت «پیغامبر ما خبر کرده بود که حال شیما و حیره چون باشد. صدق وی ظاهر شد.
~~و ما از آن شگفت تکبیر میکنیم.»
~~پس، شیما را به فاتک سپردند.
~~شیما گفت «ای فاتک، من پیر شدم و تو مرا به جوانی دیدهای و جوانی نماند.»
~~فاتک وی را به خیمه برد و پیش وی بنشست.
~~شیما گفت «مرا بفروش!»
~~فاتک گفت «تو را به ده صد فروشم.» یعنی به هزار دینار. و پنداشت که این شماری
~~بسیار است.
~~شیما ده صره زر بخواست، هر یکی صد دینار. به وی داد و برفت.
~~خالد را خبر کردند. گفت «شیما را بازخوانید!»
~~بیامد.
~~گفت «ای شیما، حیلت کردی با مرد سلیمالقلب. وی را بفریفتی به هزار دینار و وی
~~هیچ حساب نداند.»
~~شیما گفت «اگر فاتک خود را دروغزن کند، از حکم تو به در نیایم»
# 437

PageV01P439

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0440.png)

~~فاتک بیامد. گفت «چنین رفت. و من خود را در و غزن کنم.»
# خالد حیره را به شیما سپرد و صلح کردند و بازگردیدند.
# خانفو شهریست بزرگ در ولایت چین. و بیرون وی، مسالحها و مردان که آن را
~~نگه می دارند و از کشتیها عشر میستانند، از بهر ملک خانفو. و بارهای بازرگانان جمله
~~به سرای ملک برند و مهری بر آن نهند شش ماه، تا باد ساکن گردد و موج دریا بنشیند،
~~پس کالاها به جای بازدهند. و هرگه یکی از خانفو بمیرد، آن روز دفن کنند وی را که
~~زاده بود. و باشد که یک سال وی ms463 را میدارند. اگر توانگر بود، ادویه بر او افشانند. اگر
~~درویش بود، صدف بر او افشانند. و چوبی باشد آن را «نفیر» خوانند، از آن تابوت
~~سازند، هزار سال آن چوب بماند. و خانفو سرحد عالم است.
# خبیص شهریست به حدود کرمان. در آنجا باران نبارد و بیرون بارد. و مرد بر سر
~~سور شود و دست بکشد، باران بر آن آید. آنجا چوبیست آتش به وی کار نکند، ترسایان
~~بر آن تمویه کنند و گویند «عود صلیب» است.
# ختل از کورهی ماوراءالنهر است و از مدینههای آن «هلبک» و «منک». متاع ختل
~~اسپ ختل و نمد و کمند است. پادشاه به هلبک نشیند. و ختل بر حد وخان است، جای
~~کفار است. وخان معدن نقره است. و در وادی ختل زر باشد، در میان سیول که از بلاد
~~وخان آید. و وخان نزدیک است به تبت. و زمین ختل بسیارمیوه بود و خصب باشد. و
~~از ختل بر زمین قوادیان و چغانیان آیند و به ترمذ. و ترمذ بر کنار جیحون است و حدی
~~با شومان دارد. و از چغانیان زعفران آورند و از قوادیان رویناس آورند.
# خجند شهریست متاع وی زردالو و گردگان و آلوی کشته بود. به غایت نیکو و
~~شگفت.
~~خراسان ولایتیست معاون اسلام باشند. و جمالی دارند و هیبتی. و زیرک باشند. و

PageV01P440

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0441.png)

~~برانگیخت و سیاهی در پوشیدند و سوگند خوردند که «برنگنیم تا انتقام از بنیامیه
~~بستانیم.» و بستدند و به آل عباس سپردند.
# و محمد ابن علی ابن عبدالله ابن عباس گوید «اهل کوفه شیعهی علیاند و اهل بصره
~~عثمانیاند و اهل جزیره حروریاند عاصی - اعراب خلفند - و اهل شام تبع آل
~~ابوسفیانند و اهل مکه و مدینه از آن ابوبکر و عمرند. بر شما باد با اهل خراسان که عدد
~~بسیارند و دلها فارغ دارند از بدی.»
# و بدان که خراسان خاک مبارک است، در آن شهرهای معظم، و اهل ms464 وی زیرک و
~~علمای فحول از آنجا خاستهاند. معاونت دین کنند و نصرت اصحاب حدیث کنند و به
~~دانش ترجیح دارند بر دیگران.
# خزر ولایتیست اهل وی همه جهود بودند. یأجوج و مأجوج نوعیاند از خزر. و به
~~خزر شهریست بزرگ نام وی سمندر. میان وی و نهر اتل چهار هزار باغ است، تا به حد
~~ولایت سریر. آن ولایت ملک فارس داشت، تا از اولاد بهرام چوبین، ملکی بستد از
~~وی. و در همسایگی خزر، قومیاند «پرطاس» خوانند. و از ولایت خزر هیچ نیارند مگر
~~سریشم. نام ملک ایشان «خاقان» بود. چون ملکی را بنشانند، حلق وی بیفشارند تا
~~نزدیک بود که هلاک شود و گویند «چند سال خواهی پادشاهی کردن؟»
# گوید چندین سال.
# پس، پادشاهی کند تا آن وقت. اگر نمیرد، وی را بکشند.
# خزران سدیست دیوار سنگین چندین فرسنگ کشیده، برآورده از میان آب تا
~~بالای کوه - سدی عظیم. هر که خواهد که بر آن بالا رود، به شب تواند رفت: نماز بکند و
~~بر آنجا رود و بازآید، بیگزندی. و اگر به روز قصد کند که بر آن رود، ازدرهایی از دریا
~~برآید و وی را نگذارد.
# خضیرا قبهایست عظیم. معاویه ابن ابی سفیان کرد به شام، به بیست سال، به رخام،
~~و سقف وی به ساج، منقوش به زر و لاژورد، و زمین وی به فسیفسا. چون بپرداخت،
~~مردی در آنجا شد. پرسید که «چون است؟»

PageV01P441

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0442.png)

~~گفت «اگر این خضرا را از مال آفریدگار کردی، یعنی از بیت المال، تو از جملهی
~~خیانتگران باشی و اگر از مال خود کردی، از جملهی مسرفان باشی.»
~~معاویه بگریست و گفت «اگر پیش از این بشنیدمی، نکردمی.»
# خوارزم ولایتیست مبارک و اهل وی متدین و به حمیت و به مروت و در ایشان
~~سمتی و وقاری بود. و آنجا سرمای مفرط بود و مردم وی غازی باشند، ستم بر خود نگیرند
~~و از هیچ پادشاه راضی ms465 نگردند، مگر به عدل. شهر بزرگ آنجا جرجانیه است. زبان
~~خوارزم مشکل بود. بیشتر حروف ایشان ««ز» بود. شهری دیگر است آنجا که لغتی مشکل
~~دارند و دشمن امیر المؤمنین علی باشند. و سرما به حدی بود که رویها بر بالشها یخ ببندد،
~~درخت عادی بشکافد، مرد بر مرکب نتواند نشست از بسیاری که پوشیده بود. حدی به
~~خراسان دارد و حدی به ماوراءالنهر. وادی جیحون یخ بندد، از ناحیت خوارزم تا حد
~~کوهی که بر شط بجیرهی خوارزم است، تا تابستان. و نهر جیحون و نهر شاش در این
~~بحیره آید. به خوارزم، همهی میوهها باشد مگر جوز. اهل خوارزم سفردوست باشند و بر
~~غزان مستولی باشند. در بلاد خوارزم، معادن جوهر هیچ نیست. متاع خوارزم سنگ
~~جراحت و قندز و ماهی شور و سجاده و لحاف.
# خواش شهریست بر هفت فرسنگی آن کوهی از آن نوشادر آرند نیکو. کهفیست
~~مظلم، دخانی از آن برمی خیزد، نوشادر میگردد. و سلطان عشر آن برگیرد.
# خورنق بناییست به ظهر کوفه. نعمان ابن امرؤالقیس کرد، به هشتاد سال - مدت
~~ملک وی. مردی بود رومی، نام وی سنمار، دو سال کار بکردی و پنهان شدی، پس
~~ظاهر شدی. گفتند «چرا چنین میکنی؟»
# گفت «تا بنا قرار گیرد.»
# چون بپیمودند، پانزده ارش فرو نشسته بود.
# پس، تمام کرد. نعمان بر سر وی رفتی و مینگریست. برابر وی دریایی دید و از پس
~~وی بیابان. در آب ماهی، در صحراضب و نخلها. نعمان گفت «هرگز مثل این بنا ندیدهام.»
~~سنمار گفت «من جایی دانم از این قلعه اگر سنگی از آنجا برگیرند، این قلعه بیفتد.»

PageV01P442

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0443.png)

~~نعمان گفت «جز از تو هیچ کس داند؟»
~~گفت «انه.)
~~سنمار را از قلعه به زیر انداخت تا هلاک شد و گفت نبادا که به کسی گوید و آن را
~~بیران کند.
~~پس نعمان به شام رفت چندین بار. بعد از مدتی، باز آمد. روزی بر خورنق رفت، ms466
~~بستانها دید و جویها برابر فرات، گرد خورنق میگردید چون خندق. عجب درماند. از
~~وزیر پرسید که «از این عجبتر هیچ دیدی؟»
~~گفت «نه. ولیکن یک عیب دارد. دائم بنماند.»
~~گفت «آن چیست که دائم بماند؟»
~~گفت «آن چه پیش آفریدگار.»
~~گفت «آن را به چه یابم؟»
~~گفت «به ترک دنیا.»
~~نعمان پلاس در پوشید و پنهان شد. و دیگر وی را کس ندید. و پسرش - منذر ابن
~~نعمان - به جای وی بنشست.
~~خوزستان ولایتیست پرنعمت، اما هوای فاسد دارد و اهل وی اندک بدخوی
~~باشند و از آن ولایت گریزان، چون اهل اصفهان - که به هر اقلیمی که روند، صنفی بینند
~~از اهل اصفهان و خوزستان: یکی سبب آن که حرص دارند بر جمع مال، دیگر آن که
~~برنتاود از بسیاری مردم، سیم آن که مردم از جای نیک انتقال کمتر کنند.
~~(و علی ابن ابی طالب گفت که «دجال از اصفهان برآید و بر مقدمهی وی، مردی نام
~~وی مهران، اصل وی از خوزستان، همهی عالم را خراب کند، مگر مکه و مدینه و
~~بیت المقدس.» و آز این سبب گویند که خرابی عالم و قحطها ابتدا از اصفهان خیزد)
~~و خوزستان زمینیست سهل و جویهای روان دارد و آب را یخ نبندد. اهل وی
~~زردروی باشند و نزار و تنگخوی. و متاع آن شکر و قند و ترج و لیمو و پنجانگشت و
~~جامههای نیکو و دیباجهای فاخر و حریر و ابریشم بسیار. و خطهایست آبادان و
~~شهرهای بسیار و دیههای بسیار و مایل به عبادات و دیندار و متعبد.

PageV01P443

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0444.png)

~~دارابجرد شهریست در حدود فارس. وی را خندقیست، آب از چشمهها به آنجا
~~آرند و در این آب گیاهی بود که هر آدمی و چهار پا که در آن رود به وی در پیچد و بنرهد
~~از آنجا. و در این شهر کوهیست همچون قبهای گرد برآمده و به هیچ پیوند ندارد و بر آن ms467
~~نتوان رفت.
~~دامغان شهریست در حدود طبرستان. همیشه باد آید آنجا، به روز و به شب. و آنجا
~~آبیست کسرا آن را قسمت کرد: از کهفی به در میآید و به صد و بیست قسمت کرده، هر
~~قسمتی به دیهی میرود که یکی بر یکی زیادت نباشد. تا یکی صد و بیست جوز در آن
~~آب انداخت، هر یکی به قسمتی رفت.
# اسکندر به عالم بگردید. چون به دامغان رسید، از دنیا رحلت کرد و وی را به
~~اسکندریه بردند.
# دمشق شهریست نیکو، هوای سازگار، آبی خوش. پنداری که از بهشت
~~گوشهایست. مفسران گویند که ارم ذات العماد دمشق است. اصمعی گوید «بهشت دنیا
~~غوطهی دمشق است و نهر بلخ و نهر ابله.»
# دمشق را بنا کرد ضحاک بیوراسپ ظالم. و گویند که بنا کرد دمشق ابن قانی ابن مالک
~~ابن ارفخشد. در جامع وی خانهای مربع ساختهاند و بیست و چهار جام آبگینه در آن
~~نهاده و خروسی رویین بر آن خانهها میگردد و هر ساعتی مهرهای در تاسی میافکند.
~~ساعات به آن بشمارند. و به شب، دیگر بار، اول ساعت، سرخی در آبگینهای آید. دوم
~~ساعت، در آبگینهی دوم آید، به قدر درازی شب و کوتاهی. و آن را شگفت کردهاند. و
~~دور وی دائم نباشد. و مردی بر آن موکل بود که ساز آن نگه میدارد. و دور دائم در
~~قدرت آفریدگار بود.
~~و عمر ابن عبدالعزیز در روم ستونها دید عظیم. گفت «هر که یکی به دمشق بیاورد،
~~برابر زر بدهم.»
# یکی بیاوردند، زر بداد. دیگران بیاوردند، گفت «مرا نمیباید.»
# آنجا بگذاشتند و نتوانستند به جای باز بردن.

PageV01P444

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0445.png)

# دمشق را خالد ابن ولید گشود. و حصار وی ابوعبیده داد و خالد بر قراقر فرو آمد و
~~در غوطه رفت - سنهی آربع عشره، در ماه رجب.
# و از عجایب دمشق آن است که اگر یکی صد سال در دمشق باشد و تأمل کند، هر
~~روز ms468 چیزی بیند که ندیده باشد.
# هیثم ابن عدی گوید معاویه به شام والی بود بیست سال، محرابها و قصرها کرد،
~~مسجد را بنا کرد به رخام و سقف وی به ساج، منقش کرد به لاژورد و زر و محراب وی
~~مرصع کرد به جواهر نفیس و بناهای عالی کرد. در دمشق میوههای نیکو بود و در همهی
~~شهر شخصی نیابی زشتروی و نه بدخوی.
# دمیاط و تنیس دو شهر است به مصر، در میان آب. و در آن راه نیست مگر به
~~کشتی. و از مصر تا روم ده روزه راه است از دریا. و شهرهای آنجا یکی عسقلان است و
~~قوص و قنا. متاع وی کتان وقصب.
# دنقله شهریست در ولایت نوبه، بر ساحل نیل. هفت دروازه دارد به سنگ بنا
~~کرده. چندان شهریست که به هفتاد روز بروند. نهصد فرسنگ باشد. در این بلاد معدن
~~زمرد است. خاک میکنند از چاهها و میشورند، پارههای زمرد مییابند. نام ملک
~~ایشان کابیل بود. و از پس نیل، ظلمات است.
# دیر الخنافس به دیار بکر است. حصنیست. چون پانزدهم ماه حزیران بود، صد
~~هزارهزار جعل آنجا آیند و آن دیر ممتلی شود از ایشان، چنان که دیوار و سقف،
~~ظاهر و باطن آن، سیاه شود، تا شب. پس همه بپرند و بروند. تا سال دیگر، یکی را
~~نبینند.
# ذات الآ ظلاف جایی ست به قرب همدان. آن را «گور سنبه» خوانند و آن منارهای
~~بود از سنب خرگور کرده. آن را شاپور ذوالاکتاف کرد بر شکلی که ممکن نبود که بهتراز
~~آن بکنند. و عمرهای دراز، بادهای سخت و باران بر وی هیچ اثرنکرد. و سبب این بنا آن
~~بود که شاپور فرو آمد به طلب صیدی. و اهل آن جایگه شکایت کردند از مضرت

PageV01P445

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0446.png)

~~خرگور. سوگند خورد که بنرود تا همه را هلاک کند. پس، ایشان را میکشت و سنبها
~~درهم میبست به میخهای دراز تا این مناره ms469 بکرد.
~~گویند که منجمان شاپور را گفتند که «به بلایی افتی و به درویشی. و ملک با تو آید،
~~آن گه نان زرین خوری بر خوان سیمین.»
~~پس شاپور راه صید گم کرد و در این ولایت آمد. جامه و تاج را در آنبان کرد و به
~~برزیگری سپرد. و برزیگری میکرد و دختر برزیگر بخواست.
~~روزگاری برآمد. روزی، زن وی بیامد دو قرص گاورسی داشت که به شاپور دهد.
~~شاپور از آن سوی آب بود. بیل را راست کرد تا آن قرصها بر آن نهاد. آن را میخورد،
~~نانی زرد دید بر بیل نهاده. یاد آورد نان زرین بر خوان سیمین.
~~پس، تاج بر سر نهاد و تازیانه از دروازهی دیه در آویخت. و لشکر وی جمع آمد و
~~سجود کردند. شاپور آن برزیگر را غنی کرد.
~~پس، از شاپور پرسیدند که «حال تو چون بود؟»
~~گفت «از رنج خرگور نیاسودم. به روز برزیگری کردمی، شب خسته بودمی، خرگور
~~نگذاشتی که بیاسایم.»
~~لشکر از بهر وی هر یکی خرگوری بگرفتند. و از سنبهای ایشان منارهای بکرد سی
~~گز بالا، بیست گز استدارت.
~~پس، بنا را گفت «از بهر کس این چنین منارهای کردهای؟»
~~گفت (انه.»)
~~گفت «اگر بفرمایند، بکنی؟»
~~گفت «بلی.»
~~ملک بفرمود تا وی را هلاک کنند.
~~بنا گفت «مرا بر سر این مناره کن و در مناره دربند تا آنجا هلاک شوم!» و چوبی بر
~~آنجا برد، گفت «سایه بان کنم تا آفتاب مرا نرنجاند.»
~~وی را بر آنجا کرد و در مناره استوار کرد.
~~بنا از آن چوب دو جناح بکرد و بر سینه بست و به شب، از مناره پپرید و برفت.

PageV01P446

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0447.png)

# و آن کس که آن را بیند، داند که ملکی کرده است بزرگ همت و سیمی بسیار بر آن
~~صرف کرده است.
# ذمار در حدود یمن است. شهری بود. و دو دیه آنجا بود، یکی را «ذموران» خوانند و
~~یکی را ms470 «ذالان»، و آنجا زنان باشند نیکورو، بلندبالا، چنان که در روی زمین هیچ جای
~~نبود. و زنا فاش بود و مفسدان از نواحی قصد آنجا کنند. و گویند ذموران و ذالان دو
~~پادشاه بودند، زنان را اختیار کردند از جهان. و فرزندان صاحب جمال زایند. جمال ایشان
~~از این است.
# رام هرمز شهریست نیکو، در حدود خوزستان. آنجا دیباها بافند نیکو. مانی
~~زندیق را آنجا کشتند و آنجا بیاویختند. بعضی گویند که مانی در حبس بهرام بمرد، آنگه
~~سرش ببریدند.
# رأس العین مدینهایست به جزیره. آنجا پنبه باشد بسیار و از آن تیرست چشمهی
~~آب بیرون آید، جمع شود جمله، نهری عظیم گردد، آن را «نهر خابور» خوانند.
# رقه شهریست بزرگ در شام، در آن منارهای کرده از سنگها. در میان هر سنگی
~~آسیابی آهنین، از آن حلقهای بیرون آمده که دست به آن درزنند و به بالا درآیند. بر آن
~~مناره صندو قی نهاده، در آن کلهی سر یحیا ابن زکریا.
# روم اقلیمیست فراخ و پرنعمت. در پهلوی شام است و همسایهی جزیره و زمین
~~روم غربی است - دبوری. حد وی از آنطا کیه تا صقلیه و از قسطنطینیه تا حد تولیه. همه
~~ترسا باشند مگر این نیمه که به آذربایجان است.
~~اهل روم زیرک باشند و طلسم های ایشان دلیل کیاست کند و نقاشی و صنعت کیمیا،
~~خاصه صورتگری. در این ولایت، طلسمها باشد بسیار و آبهای خوش و کوههای
~~بسیار. پادشاه روم به قسطنطینیه باشد، چنان که پادشاه هند به قنوج و
~~پادشاه چین و تبت به شهر خمدان. و یحیا ابن خالد برمکی گوید ملوک بر چند گونهاند:

PageV01P447

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0448.png)

~~ملک اثاث به چین بود، ملک دواب به ترکستان، ملک مال عرب بود، ملک فیل به هند،
~~ملک اکسیر وکیمیا به روم. و روم را «بنی اصفر» خوانند، زیرا که:
~~ملوک روم جمله هلاک شدند، زنی بماند. جمله جمع شدند و اتفاق کردند که «هر طالع ms471
~~که برآید، ملک آن بود.»
~~ناگاه، طالع حبشی برآمد. آن دختر را به وی دادند. پسری بزاد زردگونه. آن را
~~«بنی اصفر» خوآنند.
# و اهل روم را سه کرسی است: کرسیای به رومیه، یکی به آنطا کیه و یکی به قبرس. و
~~کرسی دیگر به بیت المقدس است.
# رومیه شهری ست عظیم. از آن تا قسطنطینیه یکساله راه است. و جملهی حلیهها
~~که به بیت المقدس است، اکنون به رومیه است. و بزرگی این شهر چندان است که بازار
~~مرغ یک فرسنگ بود. و در رومیه شصت هزار گرماوه است و طلسم های شگفت.
# ولید ابن مسلم گوید به ساحل رومیه افتادم. بر کوهی رفتم. چیزی دیدم سبز، مانند
~~الجهی دریا. تکبیر کردم.
# یکی گفت «چه بود؟»
# گفتم «ما هرگه که دریا ببینیم، تکبیر کنیم.»
# مرد رومی بخندید و گفت «آن نه دریاست. سقفهای شهر رومیه است، همه مرصع به
~~جواهر.»
# و بدان که استدارهی شهر رومیه چهل میل است، بر هر میلی دوازده برج. بر سور
~~رومیه هزار و دویست و بیست برج کردهاند و ده فصیل دارد و اگر غریبی در آن آید،
~~سرگردان شود و زحمت یابد. از آنجا خیزد دیبا و پرنیان و محفوری و شنگرف. از سه
~~جانب شهر دریاست. از جمله، دو دیوار دارد از سنگ، بیست ارش پهنای هر دیوار. در
~~میان آن دو دیوار، نهری بزرگ، آن را «قسطیطا» گویند، همه به تخته های مسین
~~پوشیده، هر تخته چهل آرش. و چهل و دو هزار تخته است. قعر آن نود و شش ارش
~~است.

PageV01P448

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0449.png)

# ولید ابن مسلم گوید به دروازهی رومیه در رفتیم، بازار بیطاران، به نردبانی بر شدم،
~~بازار سکاران بود. از برنایی پرسیدم که «بازار صرافان کدام است؟»
# گفت ««در میان شهر است.»
# به میان شهر رفتم. شش میل بود. و کنیسهای در آن بنا کرده و محراب وی سوی
~~مشرق کرده.
# از آنجا آرند دیبای زربافت و ms472 غلام و کنیزک و محفوری و آدویه. و در آن شهر حکما
~~بسیار بود.
# رویان ناحیتی ست مفرد در حد طبرستان و شهرهاست بسیار. عمرو ابن علا آن را
~~بستد. و میان رویان و دیاله پنجاه هزار مقاتل به درآید. سعید ابن عاص بستد. با ملک
~~جرجان صلح کرد بر دویست هزار درم.
# و امیرالمؤمنین مأمون رویان را و دباوند را به مازیار ابن قارن سپرد و نام وی «محمد»
~~کرد و آنجا والی بود تا مأمون از دنیا رحلت کرد.
# چون نوبت به معتصم رسید، مازیار خیانت با معتصم کرد.
# عبدالله ابن طاهر مازیار را بگرفت و به سرمن رأی برد. وی را پیش معتصم بیفکندند
~~و چندان چوب زدند که بمرد. و وی را بیاویخت بر عقبه. و رویان را به عبدالله ابن طاهر
~~داد.
# ری شهریست معظم. نعمتها آید از آنجا نیکو: پنبه و سنجد رازی و نار تهرانی و
~~انگور و طبق های شمشاد. ری را بنا کرد ری ابن شیلان ابن اصفهان ابن فلوج. آن را عمر
~~ابن خطاب گشود. بفرمود عمار ابن یاسر را که عروه ابن زیدالخیل طایی را به ری
~~فرستاد، با هژده هزار مرد. و اهل ری وی را یاری دادند تا بستد. و مهدی آن را بناکرد در
~~روزگار منصور. و مسجد را بنا کرد در سنهی ثمان و خمسین و مائه. و در ایام ماضی، ری
~~را «رای» خواندند. به زمین فرو شد. بر دوازده فرسنگ، بر راه خوار، اول بنا کرده
~~«محمدیه» را و «هاشمیه». عمر و ابن معدی کرب آنجا وفات یافت به دروازهای - جایی
~~که آن را «ارمانشاه» خوانند. و همچنین، حجاج ابن آرطاه و علی ابن حمزهی کسایی. و
~~سعید ابن جبیر آنجا رفت و ضحاک رادید و تفسیر از وی نبشت. و به ری با آن که نعمت

PageV01P449

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0450.png)

~~بسیار بود، گران باشد. و اهل وی مخالفت یکدیگر کنند از بهر دین. فی ms473 الجمله، شهریست
~~اسلامی، هیکلی نیکو دارد و پرمعانی. اهل وی به سخا منسوب و شهره به رادی. و لغت و
~~سخن ایشان راست و پسندیده. دوستدار پیغامبر و خاندان پیغامبر باشند و نیکواعتقاد.
# ریم در حدود ترکستان است و در دست اهل اسلام است. از آن روباه آرند و قلعی
~~آرند و سریشم و غیرها.
~~زاؤلستان شهریست در اقلیم سیستان. و خانهی زال ابن سام در آنجاست - بر
~~قلعهای عظیم. و خانهی رستم زال بیرون شهر است و خراب است. و گور رستم و گور
~~پدرش در شهر سمنجور است، بر ساحل دریای هندوستان نهاده. و ایشان وصیت کردند
~~که ایشان را آنجا دفن کنند تا دشمن بر تن ایشان ظفر نیابد.
# زرنج شهریست بزرگ در ولایت سیستان. و در آن حصنیست پنج دروازه دارد و
~~ربضی دارد پانزده در دارد و بناها همه از گچ باشد، زیرا که درختها بپوسد. و آنجا ریگ
~~باشد سرخ و از آن ریگ روان به رنج باشند. و گردونها کردهاند که ریگ به آن میکشند
~~به جایهای خراب. و هر روز که برخیزند، از سور شهر به در آمده باشد. و اگر بگذارند،
~~ریگ شهر را بینبارد، با دیهها. و در آن شهر، جوییست بزرگ آن را «هندمند» خوانند.
~~از حد غور آید تا به حدود زرنج.
# زنگبار «زنج» خوانند. شهرهاست بزرگ. و زمینیست خشک و نعمتی اندک و
~~کم عمارت، بر کنار دریای فارس. نه سبزی بود، نه گیاه، مگراندک. همیشه اهل زنگبار را
~~حرب باشد و مردمی لجوج باشند و هر که در زنگبار شد، دست وی کارزار خواهد. مردم
~~زنگبار را نه علم بود، نه کیاست. قومیاند دون و مفسد و جاهل و بطری، شاد دل. در
~~میان هندوان و ترکانند. همچنان، فراخ رو و تنگ چشم، بیریش. (و زابج قومیاند
~~نزدیک ایشان.)

PageV01P450

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0451.png)

# سد ذو القرنین حایلی ست میان یأجوج و مأجوج.
# اسکندر آنجا رسید، ملکی پیش آمد ms474 و گفت «از پس ما قومیاند کوتاه، فراخ رو.
~~ولایت ما خراب میکنند.»
# گفت «به چه سبب؟»
# گفت «در طبع ایشان حرب است و از ما به ایشان رنجی نرسیده است.»
# اسکندر بیست هزار آهنگر جمع کرد و طبق طبق آهن و ارزیز بر هم مینهادند و طبقی
~~مس و طبق گوگرد، تا به سر کوه رسانید. و آن گه، چندین سال هیزم میآورد و در هر دو
~~سامان مینهادند. آنگه، آتش در آن زدند تا آرزیز گداخته شد و طبقهای آهنین و
~~مسین به هم دربست، جملهی سد یکپاره شد. و بر آن سد نبشت که «ما این سد را به قوت
~~آفرید گار کردیم. چون بر این سد بگذرد هشتصد سال و شصت سال از پس محمد عربی و
~~رحمها بریده شود و دلها سخت گردد و خون به ناحق ریخته شود و زنا و ربوا آشکارا
~~گردد و مردان بر شبه زنان و زنان بر شبه مردان روند، این سد گشاده شود: چندان
~~کوتاهپای بیرون آیند که عالم را بگیرند و همه را بخورند و بیران کنند. آن گه، به زمین
~~شاپور آیند، آنجا هلاک شوند.»

PageV01P451

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0452.png)

~~گویند که امیرالمؤمنین واثق بالله شبی به خواب دید که سد ذوالقرنین گشاده شد.
~~بترسید. سلام ترجمان را بفرستاد با لشکری عظیم، نامه نبشت به ملک سریر و به ملک
~~ران در حق وی.
~~سلام گوید ما برفتیم تا به زمینی سیاه رسیدیم. گندی عظیم می آمد. ما را ملک خزر
~~فرمود که «سرکه بردارید و به روی باز مینهید تا ضرر نکند!»
~~به روزگاری دراز، برسیدیم به بنایی عظیم از آهن و مس و برج کرده، طول آن پیدانه
~~و عرض پیدانه، بر آن دری آویخته هفتاد ارش، بر آن قفلی زده، بالای قفل هفت ارش،
~~کلیدی از آن به سلسله در آویخته چهارده دندان. و ملکی بود آنجا هر روز آدینه برنشستی
~~با سواران و با گرزهای ms475 گران بر آن در زدندی، تا از آن سو بدانند که از این سامان
~~حرسند.
~~چون در بزدند، گوشها بر در نهادند: آوازی عظیم از آن بیرون آمد. گفتند «آواز
~~یأجوج است.»
~~پرسیدم «از شما هیچ کس یأجوج را دیده؟»
# گفتند در فلان ایام، عددی چند بر بالای این سد آمدند. بادی سیاه برخاست، یکی را
~~در این سامان انداخت.
# چون حساب کردیم، آن شب بود که واثق بالله خواب دیده بود.
~~پس، باز گردید. دو سال و چهار ماه در راه بود تا به سمرقند رسید.
~~سدیر قصریست معروف، میان نهر حیره تا نجف و کسکر. و چشمههاست:
~~عین الطف وصیدا و قطقطانه.
~~سدیر را بنا کرد بهرام چوبین ابن یزدجرد ابن شاپور. و سبب آن بود که یزد جرد را
~~هیچ پسر نمیماند و بهرام را استسقا رسید، از اطبا پرسیدند که «جای نیکو و هوای
~~خوش کجاست؟» گفتند «به سدیر.»
~~بفرمود تا قصر سدیر بناکردند و او را آنجا آوردند. و وی از این علت شفا یافت.
~~و شگفت جایی ست.

PageV01P452

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0453.png)

~~میخوردند به نوبت و از شهرها مردم را می آوردند از بهر طعمهی مارانی که بر دوش وی
~~رسته بودند. بعضی مردم میگریختند. چون به این بیابان رسیدند، خبر آمد که «ضحاک
~~را بکشتند.»
# ایشان فرو آمدند. شهری بکردند نام آن «سرخس» - یعنی شهر گدایان و خسیسان.
# سرندیب شهریست بزرگ، در هندوستان. اول شهری که در عالم بنا کردند این
~~شهر است. و هشتاد محلت است، هر محلتی فرسنگی. در آن شهر زر به من کشند و زر و
~~سیم را محلی نبود. نقد آن شهر یاقوت بود. و زر آنجا مانند پول بود. و سرندیب حدی با
~~دریا دارد که آن را «قلزم» گویند. آب وی تلخ و سیاه. و چون پیشتر روند، آب سبزتر
~~بود که در آن کشتی نرود. و هر که در آن افتاد، هرگز بیرون نیاید. و حدی دیگر ms476 با ظلمات
~~دارد - بر سی فرسنگی آن - و حدی دیگر به کوه قاف دارد. و حد چهارم: مطلع آفتاب.
~~و بر در ظلمات، جای خیمهی ذوالقرنین پیداست و میخهای طویلهی او هنوز زده است
~~- آهنین - و آن را به نفت نگه دارند. و گویند گور آدم بر لب دریای قلزم است - نیمی
~~در آب و نیمی بیرون از آب - و صد فرسنگ گرد بر گرد آن بیران است و کاروان نتواند
~~رفتن به زیارت او. و از آنجا عود آرند و یاقوتهای گران و الماس. و رسم آن گروه آن
~~است که چون ملکی بمیرد، در محفه نهند و در شهر بگردانند و زنش جاروبی در دست
~~گیرد و بر محفه میزند و میگوید «ملک را ملک برفت، خدای تعالا باقی ماند.»
# روز چهارم، وی را به چهار پاره کنند و در چهار کنیسه بسوزانند و به باد بردهند. این
~~است آیین این شهر سرندیب.
# و گویند سرندیب ولایت است و گور آدم بر کوه رهون است.
# سشر و شنه شهری ست در ولایت هند، از سامان چین. در آن بتخانهای برنجین کرده و
~~بت را بر تخت زرین نهاده. و هر که دست به آن بت کند، بانگی عظیم از آن برآید و آتش
~~از دهان بیندازد، وی را بسوزاند. و جملهی هندوان فتنهی ویاند و به آن مباهات کنند و
~~گویند در هیچ اقلیمی مثل آن نیست. (آن را نصب کردهاند بر نفاتهای، به حیلت.) متاع
~~آن شهر گل و کشف و ترف.

PageV01P453

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0454.png)

~~سریره شهریست عظیم معروف در هند. و در آن مناریست بر سر وی خمی و بر
~~سر آن، خروسی زرین. هر که قصد آن کند، بانگی بزند که مردم را خبر شود. و گویند
~~کس آن را برنگیرد تا روزگار مهدی و هنگام ظهور وی.
# سقسین شهریست که از آن بزرگ تر شهر نیست در ترکستان، شش فرسنگ گرد
~~بر گرد وی. شهرهای ms477 دیگر: سمرقند و اوزگند. این ولایت آبادان است و از خیل و رمهی
~~قفچاق به رنج باشند. در این ولایت آب نیست، مگر نهر اتل. و بر ساحل وی، خرگهنشین
~~باشند. و جملهی مردم این شهرها آیین مسلمانان دارند، ولیکن نماز در همهی سال شعبان
~~و رمضان کنند - چنان که از بعضی بازرگانان شنیدم. و سودا به قلعی کنند.
# سمرقند شهریست بزرگ. آن را اسکندر بنا کرد. شهریست قدیم و نامدار. و اهل
~~وی شجاع و دوستدار علم و علما و غازی باشند و مجاهد و فقیه طبع و نیازی دارند به
~~کعبه و زیارت پیغامبر و نور اسلام در سیرت ایشان ظاهر بود. گرد بر گرد سمرقند،
~~دوازده فرسنگ بود و در میان شهر، بستانها. و آسیاها و مزرعهها از دوازده فرسنگ
~~بود. و بر سور شهر، تاقها و آزجها و بروج ها از بهر حرب کرده و درهای آهنین. در میان
~~شهر، ده هزار جریب زمین است و جویها و وادیهای بسیار.
# و شمر ابن افریقیس ابن ابرهه با پانصد هزار مرد حصار داد تا ظفر یافت و آن را بکند.
~~پس، نام وی «شمرکند» کردند. تا نوبت به تبع اقرن ابن ابی مالک رسید و آن را دگربار
~~بجدد کرد.
~~سمرقند را سعید ابن عثمان ابن عفان ستد. و سوگند خورد که بازنگردد تا بنستاند و از
~~دری در شود و به دیگری بیرون آید و سنگی را بر قهندز زند و از فرزندان ملک،
~~فرزندی به رهن بستاند.
# چون درآمد، سنگی بر قهندز زد. سنگ در آن نشست و در آن بماند.
# اهل سمرقند از آن خشم گرفتند و گفتند «ملک عرب ثابت شد.»
# و قتیبه ابن مسلم صلح کرد بر آن که هر چه در خانههای آتش است بردارد. چون
~~برگرفت، آصنام را جمع کرد که بسوزاند، آن را به مبالغ ها میخواستند. گفت «من بت را

PageV01P454

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0455.png)

~~نفروشم.» و آتش را به دست ms478 خویش در آن بتان زد. نود هزار دینار زر سرخ از
~~مسمارهای زرین پدید آمد، گداخته.
# و مأمون پرسید شخصی را از حال سمرقند. گفت «مدینهی سمرقند چنان است که
~~دایرهی ماه و جوی سمرقند مانند مجرهی آسمان و ضیاع سمرقند مانند کواکب.»
# شعبی گوید با قتیبه ابن مسلم حاضر بودم بر در سمرقند. لوحی دیدم بر آن نبشته به
~~حمیری: «بسم الله اللهم هذا الکتاب من ملک العرب والعجم شمر ابن لهیعه: هر که به اینجا
~~رسد مثل من بود و آن چه از اینجا بگذرد بزرگ تر از من بود و هر که به اینجا نرسد کمتر
~~از من بود.»
# قتیبه سوگند خورد که از اینجا به بلاد چین رود.
# ملک چین بدانست. تاجی به یاقوت کرده و آنبانی پر خاک به وی فرستاد. گفت «تاج
~~شاهی به تو فرستادم. من نایب توام در این دیار و بر این خاک. برو تا سوگند تو راست
~~گردد! و هر سال خراج به تو میفرستم.»
~~قتیبه آن را قبول کرد و خلعت را بپوشید و تاج را بر سر نهاد و بتان را بسوخت و قصد
~~ولایت چین را باطل کرد.
# و قتیبه را فتوحها بود. ترکستان را بگشود و ماوراء النهر را. امیری بود میمون و
~~منصور.
# (و سغد ناحیتی ست از سمرقند، بستانها و آبهای نیکو)
# سمیران حصنیست به حدود جبل. در آن قلعه، دو هزار و ششصد سرای. آن را
~~محمد ابن مسافر داشت و در آن گنجهای عظیم نهاده و شخصی ظالم بود. کودکان رعیت
~~بستدی و به صناعتها مشغول کردی و فرزندان مسلمانان بر شکل اسیران میداشت.
~~روزی، محمد ابن مسافر به صیدی رفته، ایشان در قلعه بستند. وی بسیار جهد کرد،
~~در به وی نگشودند -- که همه منکر بودند بر وی.
# دشمنان قصد وی کردند. بگریخت و آواره شد. و اهل سمیران از تعدی وی برستند. و
~~ملک او تباه شد از شومی تعدی ms479 و بیداد وی.

PageV01P455

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0456.png)

~~سنجه حصنیست عظیم. علی ابن زید گوید محکم ترین حصنی سنجه است به
~~ترکستان. ملکی کرد. دیوار وی چهل ارش فراخا دارد. دو سور دارد به آجر کرده، میان
~~هر دو سور رمل پر کرده. چون دشمن سولاخ کند، ریگ روان شود. و میان سور دوم، پر
~~آب کرده. پس، آب روان شود. و بر سر آن، قلعههای عظیم کرده. و در ترکستان معروف
~~است.
# سنگویه قلعهایست بر جزیرهای، به دریای هند. گویند هر بیمار که در آن رود سه
~~روز، به صحت بازآید یا بمیرد. و در آن ستون هاست عظیم. آن را مازنین و مازینه کردند.
~~زن و شوهر بودند. و هرگز کس را این قوت نبوده است. هر عمودی به هزار مرد نتوان
~~جنبانیدن - که شگفتی عجب است.
# سو شهریست به هندوستان. آنجا بتی بود نام آن «منات».
# سلطان محمود غزنی قصد کرد که آن منات را برگیرد. و منات سنگی بود کبود در کعبه
~~نهاده بود.
~~چون پیغامبر کعبه را پاک کرد از بتان، منات را بیرون انداخت. مردی برداشت، به
~~هندوستان برد. ایشان به برابر زر بخریدند و در سو بردند.
# پیغامبر را گفتند که «منات را به هندوستان بردند.»
# گفت «مردی از امتان من آن را بازآرد.»
# پس چون سلطان محمود آن را قلع کرد، هندوان آن را به خروارهای زر می خریدند،
~~نفروخت.
~~و سلطان تبری برداشت، به دست خویش برکند- که بر آسیابی زرین نشانده بودند
~~-و آن را به غزنین آورد و گفت «پدر من بت نتراشید که من بت فروشم.» و آن سنگ را
~~در عتبهی مدرسه افکند به غزنین، تا قدم بر آن مینهند.
# و این منات را به سو نسبت کنند.
~~سیستان اقلیمیست بزرگ، جایی مبارک، پرنعمت. حدود وی از خراسان تا

PageV01P456

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0457.png)

~~بزرگ ترین جوی آنجا نهر هندمند است. در بحیرهی زره آید. و زره دریایی ست کوچک،
~~سی فرسنگ گرد بر ms480 گرد وی. و در آن ماهی باشد بسیار. و در همهی ولایت سیستان،
~~یک کوه است بر در شهر، نام آن «بنه». و گویند ماری از آسمان بیرون افتاد، بر آن کوه
~~آمد. و هنوز آن مار مانده است. دو جناح دارد: سرخ و سبز. و از این سبب در این اقلیم
~~آفاعی قتاله باشد. و در هر عهدی این مار را بینند.
# سیلا شهریست به چین. هر که در آنجا رود، بیرون نیاید و نخواهد که بیرون آید. و
~~هر که به ترکستان در شود، وی را خارش تن پدید آید.
# شام اقلیمی مبارک است، جای رسولان و پیغامبران است. ارشی زمین نیابند در آن
~~که مگر جبرئیل چندبار آنجا نزول کرده بود. قبلهی صد و بیست و چهار هزار پیغامبران
~~است، مهاجر پیغامبران است. زمینها خراب گردد، مگر مکه و مدینه و بیت المقدس.
~~قیامت آنجا بود و صخره آنجاست و عالمیان را حشر آنجا کنند. حد شام از کوفه است تا
~~رمله و تا بالس و تا ملطیه. و شهرهای فراخ. براء ابن عازب گوید «فماز کردم با پیغامبر به
~~جانب بیت المقدس، شانزده ماه.» و اول نمازی که پیغامبر به بیت المقدس کرد، نماز دیگر
~~بود. چون قبله بگردانید، بر جهودان سخت آمد.
# و شگفتی شام بسیار است.
# شرماح قصریست آنجا که دیه ابوآیوب به قهستان. و دکهای عظیم و آبی روان.
# گویند زنی می رفت، طفلی در کنار داشت، لشکر نعمان ابن منذر در آب راند، زن جامه
~~برداشت، بترسید و بیفتاد و طفل غرق شد. نعمان دلتنگ شد و نذر کرد که آنجا پولی سازد.
~~از کسرا دستوری خواست. منع کرد. تا وی را اثری نباشد در این دیار.
# چون بهرام به جنگ آپرویز آمد، اپرویز نعمان را به یاری خواند.
# گفت «یاری دهم، بر شرط آن که آن قنطره بکنم.»
# دستوری داد.
# پس نعمان این پول بکرد - قنطرهای عالی. و شرماح را آنجا ms481 بناکرد.

PageV01P457

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0458.png)

~~شروان شهریست نیکو. آن را بنا کرد انوشه روان عادل به بلنجر و
~~باب الآبواب.
~~و سبب آن بود که خزر غارت میکرد و تا به حد موصل و همدان میرسیدند. پس
~~چون نوبت ملک انوشه روان بود، کس فرستاد به ملک خزر و دختر وی را بخواست. و
~~دختر به وی داد و اتفاق کردند که به یکدیگر رسند.
~~انوشهروان تیرست مرد را پنهان کرد تا لشکر خزر را غارت میکردند.
~~خاقان پیغام فرستاد به انوشه روان که «غارت میرود.»
~~وی میگفت «خبر ندارم.»
~~تا چند بار غارت کردند.
~~انوشه روان گفت «دشمنی میخواهد که میان ما خصومت افکند. چنان میبینم که
~~دیواری بود میان ولایت من و تو، تا در ولایت من آن کس آید که مرا باید و در ولایت
~~تو آن کس آید که تو را باید.»
~~خاقان رضا داد و بازگردید.
~~انوشه روان باب الآبواب بکرد به رخام و به رصاص، فراخای آن تیرست ارش. و اول
~~مشکها را پر باد کردند و پوستهای گاو بر سر آب افکندند و بر سر آن بنا کرد تا به زمین
~~رسید و آن گه برآورد تا قلهی کوه و دری آهنین بر آن آویخت و جمعی برگماشت که آن را
~~نگه میدارند و شروان را بنا کرد.
~~و اگر در عالم انوشه روان همین خیر کرد، تمام است.
~~شعب بوان به فارس است - جایی موصوف به نیکویی: درختهای بسیار و
~~اقلیمی فراخ، همه بستانها. و مثل زنند در عالم به نیکویی شعب بوان و سغد سمرقند.
~~شعیر قلعهای عظیم در شام، بر کوهی بلند. و بر سر قلهی آن، سنگی، چون سپری
~~فراخ و قلعه بر سر آن سنگ کرده و از هیچ جوانب بر آن راه نیست.
~~و آن را کردی بگرفت و از طرفی راهی ساخت و به زیر آمدی و راه زدی. ملکشاه

PageV01P458

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0459.png)

~~شعیر بدانست که جان نخواهد بردن. ms482 زنی داشت بر قلعه نیکو، وی را بکشت و خود را
~~از این قلعه به زیر انداخت. پایش شکسته شد.
# وی را پیش ملکشاه بردند. گفت «چرا پیش من نیامدی و خود را چرا به زیر
~~افکندی؟»
# گفت «زنی داشتم خوب، ترسیدم که به دست دشمن افتد، وی را بکشتم. پس بی وی
~~زندگانی خوش ندیدم، خود را به زیر افکندم.»
~~ملکشاه گفت «شجاعتی به این حد که لشکرها را هزیمت کنی، حمیتی به این حد که زن
~~را هلاک کنی، دلیری به این حد که از قلعه به زیر جهی، تو را هلاک نکنم» وی را
~~خلعت ها داد و قلعه به وی داد.
# و او بر آنجا قرار گرفت.
~~و اکنون، نه ملکشاه بماند و نه شعیر. و دنیا همه فانی است و باقی خدای است.
~~شوش شهریست به خوزستان. ابن مقفع گوید اول سوری که بنا کردند بعد از
~~طوفان نوح، سور شوش بود و تستر. و گویند که سام ابن نوح بنا کرد. و این شهر را
~~ابوموسای اشعری گشود - در عهد عمر ابن خطاب. در آن تیرست خزینه نهاده بود،
~~بر گرفت. خانهای را دید پرده بر آن آویخته، قصد آن کرد. خزینه دار بگریست و سوگند
~~خورد که «در آن هیچ مال نیست، مگر تابوت دانیال» پس، آن را بگذاشت. (و در باب
~~قبور گفته آمد.)
# گویند که پیغامبر میرفت با عمر ابن خطاب. طفلی بر راه می گریست. عمر آن را
~~برداشت و بنواخت و خاموش کرد و نزد پیغامبر رسید.
~~چون در مسجد آمد، پیغامبر گفت عمر را که «آن طفل را دیدی؟ عالم بر دست وی
~~خراب شود.»
~~گفت «چراة»
# گفت «دجال است.»
~~گفت «باز گردم، وی را هلاک کنم» بازگردید، وی را نیافت.
~~رسول وی را گفت «ای عمر، او عالم را بگیرد. و بر دست وی شهری بگشاید از بهر
~~أمت من.»

PageV01P459

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0460.png)

~~روزگاری بر این برآمد تا ms483 پیغامبر در گذشت، عمر ابو موسا را به خوزستان فرستاد.
# پس، شوش را حصار داد. درماند. در آن ولایت میگردید. راهبی را دید بر سر
~~دیری. پرسید «شما به چه کار آمدهاید؟»
# گفت «شوش را میستانیم.»
# گفت «باز گردید- که شوش را مگر دجال بستاند.»
# ابوموسا التفات نکرد. و به در شوش فرو آمد. و درماند.
~~ناگاه، مردی برآمد و به در شوش باستاد، پای بر در شوش زد و گفت «ای شوش،
~~گشاده شو!»
# حالی، درها گشوده شد و بیفتاد.
# لشکر آهنگ کرد و دررفتند. و آن مرد ناپدید شد. و لشکر تکبیر کرد که سخن
~~پیغامبر راست شد که «دجال شهری از بهر أمت من بگشاید.»
# شیز شهریست میان مراغه و زنجان، در میان کوهها نهاده. و آنجا معدن زر و سرب و
~~زرنیخ و جیوه و جمست بود، ولیکن هیزم عزیز بود. نقره کم گدازند. سور وی گرد
~~درآمده بر دریایی کوچک و آتشخانهای بزرگ و تخت کی خسرو آنجا بود - تختی
~~برنجین، به دو گردون کشیدندی، در آنجا نهاده بود - و جام گیتینمای. تا روزگار گبران به
~~سر آمد و اسلام ظاهر شد. گبران بترسیدند از غارت آن. آن را در بحیرهای انداختند که
~~در شیز است و دیگر کس آن را ندید.
# حصن صفر قلعهایست رویین، در بیابان اندلس. آن را ذوالقرنین بنا کرد و کتابها
~~و گنجها در آن نهاد و در وی به طلسم کرد. و هیچ کس در آن راه نیابد. و اندرون آن به
~~سنگ بنا کرد و دیوار آن به نحاس. هر که آنجا رسد، آن را بییند، چندان بخندد که بمیرد.
~~و پیغامبر گفت شهریست به مغرب از مس، بر آن صورتها از مس، درازی آن دو
~~میل، و بر در آن کوهی، درازی آن صد و سی میل، در آن قومیاند از هفتاد و دو زبان
~~سخن گویند.
~~و گویند این حصن به اندلس است. چون به یک فرسنگی ms484 آن رسند، بانگ سگان
~~شنوند به نیرو. چون پیشتر آیند، کمتر شود. چون در شهر روند، هیچ سگ را نبینند.

PageV01P460

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0461.png)

~~و بدان که سرحد عمران همه چیزها شگفت بود. و مثل این قصه به انتهای نیل است.
~~تا گویند دو برادر صوفی بر ساحل نیل میرفتند چهل سال، به جایی رسیدند، دیواری دیدند
~~زرین وزمینی دیدند مشبک و آب نیل از زیر دیوار بیرون می آمد و به این زمین فرومی رفت.
~~گفتند که «در پس این دیوار چه باشد؟»
~~یکی چاره ساخت و بر سر این دیوار شد. خندهای بزد و خود را در آن جانب
~~انداخت. و دیگر اثر وی کس ندید.
~~برادر دیگر خواست که برود. بر دیوار نبشته دید «الی ههنا مسلک الآدمی فن جاوزه
~~لم یرجع.»
~~بدانست که انتهای عمران است و بازگردید.
~~و علت خندیدن ایشان خدا داند.
~~صنعا شهریست در اقلیم ین، بزرگ و نیکو و بسیارخیر. و بان صنعا صنعا ابن
~~اراک ابن یقطن.
~~و محمد ابن حسن ابن علی گوید که سلیان ابن داوود دیوان را عملها فرمودی سخت
~~به استخر و مزد ایشان به صنعا دادی.
~~دیوان شکایت کردند به ابلیس. گفتند «ما در این رنج ماندهایم.»
~~ابلیس گفت «بلا سخت شد، فرج نزدیک آمد.»
~~و معمر گوید «در شام و خراسان و عراق رفتم، مثل صنعا ندیدم» پیغامبر گفت «دنیا
~~بنرود تا صنعا ملک عرب گردد. شخصی از آن به در آید نام وی وهب، آفریدگار وی را
~~حکمت دهد.» ابن عباس گفت «صنعا طاووس عالم است و عالم یمن است.» و مجاهد گوید
~~«عالم حجاز است.» و سعید ابن جبیر گوید «عالم عراق است.» و وهب ابن منبه گوید
~~«عالم عالم است.»
~~و اهل صنعا دوبار زمستان کنند و دوبار تابستان. و همچنین، اهل عدن و هجر.
~~ضهروان شهریست به حدود یمن. بنایی دارد عجب. گویند آن را دیوان کردند از
~~بهر سلیمان.

PageV01P461

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0462.png)

# طایف ms485 شهریست آبی خوش دارد و هوایی پاک. و گویند سنام زمین طایف است.
~~آنجا زیتون بود و انگور نیکو و مویز و آدیم و قنبیل و انار به عالمها برند. و در سالی یک
~~بار بادی آید در شب، پوستها را آدیم گرداند. و در آن شب، قنبیل ببارد بر سر آدیمها به
~~طلوع سهیل و در عالم به هیچ جای دیگر نبارد.
# و طایف را به آن «طایف» خوانند که دمون ابن عبدالملک پسرعم را بکشت و به
~~حضرموت گریخت و دختر عروه ابن مسعود را بخواست و ثقیف را گفت «من شما را طوفی
~~کنم.» و دیواری بنا کرد.
# و طایف را «وج» گفتندی. پس آن را «طایف» نام کردند.
~~و باغی ست آنجا «وهط» گویند، شگفت. و صفت آن بیاید. و مویز آن شهر در عالم برند.
# طبرستان اقلیمیست حد وی از بلاد اران تا جرجان و حدی از دریای خزر تا
~~طالقان. و شهرهای بسیار است، چون اهلم و طمیس و غیرها. طبرستان هم سهل است،
~~هم کوه و هم بیشه و هم دریا. قلعههای ملوک بود و خزینهها بیشهها بود و دریا
~~بازرگانان را متاع بود. هامون وی چون بساطیست سبز. و مسالح میان طبرستان و
~~دیلمان سی و یک مسلحه بود، در هر یکی دو هزار مرد.
~~اول شهر طبرستان طمیس، تا جرجان، تا طالقان. و بر آن دربیست عظیم. از اهل
~~طبرستان کس نتواند که به جرجان آید الا از آن درب، زیرا که دیواری بلند کشیده است
~~از کوه تا میان دریا. بنا کرد آن را انوشه روان عادل، تا میان ترک حجاب باشد از غارت.
~~متاع طبرستان خیش و ایزارها و گلیم و شمشاد و ماهی و لالکا و برنج و طبقها و نارنج و
~~ابریشم.
~~و چون معاویه ولایت طبرستان به مصقله ابن هبیره داد، با وی بیست هزار مرد بود.
~~چون به طبرستان آمد، صخرهها از کوه بگردانیدند، لشکر ms486 وی هلاک شد و مصقله را
~~بکشتند.
~~و پس از وی، یزید ابن مهلب از خراسان بیامد به طبرستان و جنگ کرد با اسپهبد

PageV01P462

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0463.png)

~~دیلم. پس، صلح کرد با وی، هر سال چهارصد هزار درم و چهارصد خروار زعفران و هر
~~سال چهارصد مرد، بر سر هر مردی سپری و جامی سیمین.
# پس چون نوبت به ابوجعفر منصور رسید، خیانت کردند. منصور خازم ابن خزیمه را
~~بفرستاد با مرزوق ابوالخصیب.
# راه نمی دادند ایشان را. ابوالخصیب سر و ریش خود بتراشید و بگریخت. پیش اسپهبد
~~آمدو بگریست بر در حصن. اسپهبد گفت درماندهاست. وی را بردر حصن بردند. شکایت
~~کرد که «لشکر اسلام مرا بزدند و به این حالت مرا بکردند.» و با ایشان الف گرفت.
# تا ایشان غافل شدند. خطی نبشت و در تیری بست و بینداخت. لشکر اسلام آن را
~~بر گرفتند. و بر آن نبشته بود که «فلان شب، در قلعه باز کنم، جمله آنجا آیید!»
# لشکر آمدند آن شب و وی در باز کرد و لشکر درآمدند.
# اسپهبد بگریخت به کوه طارق، به دیلمان. بعد از سالی، بمرد.
# و ابوالخصیب آنجا بماند و مقام را به ساری کرد. ولایت وی دو سال بود.
# پس منصور خالد ابن برمک را بفرستاد. آن ملکان بگریختند و خالد ظفر یافت و
~~قلعهها بستد و تاجها و کمرهای مکلل به زمرد برگرفت. و هیبت خالد قرار گرفت، تا به
~~حدی که صورت خالد بر سپرها کردندی و منجنیقها که با خالد بود. و اسپهبد بترسید،
~~زهر بخورد و زن و بچه را زهر داد تا بخوردند. و مسمغان به در آمد با زن و دختران، پیش
~~خالد بر خاک نشسته.
# خالد رحمت کرد و ایشان را به امیرالمؤمنین منصور فرستاد. دختری را به عباس ابن
~~محمد داد، ابراهیم ابن عباس را بزاد. یکی را به مهدی داد، ابراهیم ابن مهدی را بزاد.
# فی الجمله، طبرستان اقلیمی ست منیع، ms487 پرنعمت.
# طبریه شهریست به مغرب. آنجا عقارب بود و باخهی بسیار.
# و به روزگار شاپور، شیری پدید آمد آنجا و زیانها میکرد و میگریخت. بفرمود تا بر
~~در غار وی صورت شاپور باسلاح بکردند. شیر آن رامیدید تا گستاخشد. روزی، بیرون
~~آمد و شاپور صورت را بینداخت و به جای صورت باستاد و شیر را بزد و هلاک کرد.
# و این شهر را بنا کرد با آتشخانهای.

PageV01P463

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0464.png)

~~طراز آخر بلاد اسلام است، از حد چین. رویهای نیکو دارند و هیئتهای پسندیده.
~~و طراز حجابیست میان مسلمانان و ترکان و گرد وی قلعههاست منسوب به وی. و آنجا
~~اژدرها باشد. و از پس ایشان، ملک کیماک است. همه در خیمهها نشینند. و از آنجا
~~بگذرند، به حد ترک - خلخیه - رسند. این جمله در حد شاش است. از ماوراء النهر
~~شمرند. از آنجا غلام آرند و دیبا.
~~طرسوس شهری ست کافران بیران کردند و مردم را به غارت ببردند و آتشی عظیم
~~کردند و زنان و اطفال را در آن میانداختند. و نکبتی عظیم رسید و آن شهر بیران شد. تا
~~عهد هارونالرشید: ابوسلیمان ترک را بفرستاد و بنا کرد در سنهی سبعین و مائه و سور
~~وی بکرد. و مردم وی غازیاند.
# طلیطله شهریست به حدود مغرب، بر سر کوهی عالی، به سنگ و قلعی کرده. گرد
~~آن شهر، هفت کوه که بر آن مردم نشیند و گرد آن جویی میگردد چون دجله، آن را
~~«اناجیر» خوانند. و دگر شهرها به نزدیک وی: طرطوشه و ملیطه و قرطبه. اما شگفت
~~طلیطله است.
~~طیبه مدینهی رسول است. و «طابه» نیز خوانند. به حکم آن که همیشه بوی خوش
# عراق میان عالم است و سرهی دنیا، زیرا که هندوان بابل را سرهی دنیا نهادند. و از
~~اقلیم رابع است. و جزیرهی عرب در عراق است. و اهل عراق از آفات برسلامتند: از
~~شقرت روم و صقالبه و از سیاهی حبشه و ms488 از بدخویی ترکان و از تندی اهل چین. و از
~~این سبب خلفا میان عراق اختیار کردند - بغداد را. و حدود عراق از حد قهستان است
~~تا بادیه و کوفه و دیار بنی شیبان و تا بحر فارس. شهریهای معظم در عراق بغداد است و
~~بصره و کوفه و حیره و قادسیه و خانقین. و دجله میان آن میرود. از جانبی عرب دارد و
~~از جانبی عجم مداینی گوید حد عراق از هیت است تا به چین و هند و سند و تا ری و

PageV01P464

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0465.png)

~~خراسان و دیالم و جبال و اصفهان. ابن عباس گوید بحرین از عراق است. و به عراق
~~زمستان نباشد، چنان که به قهستان تابستان نباشد، چنان که به عمان صاعقه نباشد، چنان
~~که به تهامه دمامیل نباشد، چنان که به جزیره جرب نباشد، چنان که به زنگبار طاعون
~~نباشد و چنان که به شام تب نباشد و چنان که به خیبر طحال نباشد و چنان که به بحرین
~~زلازل نباشد و چنان که به سیراف کژدم نباشد و چنان که به اهواز اژدرها نبود و چنان که
~~به سیستان تعبان نبود و چنان که به مصر تماسیح نبود. همچنین، اهل عراق از این بلاها
~~ایمن باشند.
# عسقلان و عکه در شام است - شهرهایی مبارک بر حد بیت المقدس. عبدالله ابن
~~سلام گوید «تاج دنیا شام است و تاج شام عسقلان است.» آن را معاویه گشاد، در
~~خلافت عمر ابن خطاب. و پیغامبر گفته است «هر که به عسقلان باشد شبی و روزی و با
~~کافر حرب کند و بعد از شصت سال بمیرد، شهید میرد.» و عسقلان بر ساحل بحر روم
~~است. ثغر کافر است، جای اولیاست.
# عسکر هکرم شهریست در خوزستان. آن را بنا کرد مکرم. شخصی بود حجاج
~~ابن یوسف وی را بفرستاد که حرب کند با خرزاد ابن فارس. وی را بگرفت و با وی دو
~~مروارید بود در کلاه، ms489 آن را به حجاج فرستاد. و آنجا دیهی بود بیران، آن را بنا کرد و نام
~~وی «عسکر مکرم» کرد. شهریست مبارک. از آن ابریشم آرند و دیباجهای نیکو و
~~نی شکر و نارنج وغیره.
# عمان قصبهی وی صحار است، بر ساحل دریا نهاده. آنجاست جای بازرگانان و
~~کشتیها آنجا فرو آید و بارها آنجا گشایند. اعمال وی تیرست فرسنگ است. آن را
~~بگشود محمد ابن قاسم شامی، از بهر معتضد بالله بازار مروارید آنجا بود.
# عموریه شهریست در روم، چهل و چهار برج دارد. آن را معتصم استد.
# و منجنیقها بر آن نهاد و هیچ فمی توانست گشودن. تا شبی، گرد عموریه میگردید.
~~دو کافر بر سر برجی دیگی میپختند.

PageV01P465

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0466.png)

~~یکی گفت «ملک اسلام نمیداند ستدن عموریه را.»
~~این دیگر گفت «تو را با این حدیث چه کار؟ کار ملوکان به ایشان رها کن!»
~~ساعتی بگذشت و معتصم استاد.
~~پس آن مرد گفت «چه گونه بستاند؟»
~~گفت «منجنیقها را پراکنده نهاده است. جمله را بر یک برج نهد تا خراب کند. پس
~~لشکر را بفرماید تا گل آن بردارند و درآیند.»
~~معتصم گفت «الله اکبر! جاء النصر من السماء.»
~~بازگردید و منجنیقها بر یک برج نهاد و سنگ را میزد، تا برجی را خراب کرد و در
~~آن رفت. و عموریه را بسوخت و در وی بکند و به بغداد آورد.
~~گویند راهبی بود آنجا. بایکی گفت از لشکر معتصم که «شما عموریه را نتوانید استدن.»
~~گفت ««چرا؟»
~~گفت «در کتابی خواندهام که عموریه را حرامزادگان سوزانند.»
~~این سخن به وزیر معتصم رسید. دلتنگ شد و معتصم را خبر کرد.
~~معتصم گفت «راهب راست میگوید. غلامان من چندین هزار حرامزادهاند.»
~~و با معتصم ده هزار غلام ترک بود به زر خریده. و عموریه را بکندند و بسوختند و
~~جفتی در آهنین به گردونها به بغداد آورد. و از شگفتی جهان، این در است که تخته تخته
~~آهن ms490 است، هر تخته دویست من و عضادهی آهنین به یک پاره. کس نمیداند که آن را
~~چون ریختهاند یا چون کوفتهاند و شگفتی آن خدای داند.
~~غانه هم شهرهای مغرب است. متاعهای وی زر و سیم و مس و نفت و لاژورد و

PageV01P466

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0467.png)

# غزنین ولایتیست بزرگ در حد هندوستان. شهری بزرگ در آن دوازده هزار
~~مدرسه از آن اصحاب ابوحنیفه و شافعی. سرحد اسلام است. و در هندوستان، شهر
~~اسلامی غزنین و لهاور است. متاع غزنین چلغوزه و غلام و بوزینه و لالاس. در این شهر،
~~دوازده هزار مسجد است و دوازده هزار گرماوه. شهریست عتیق، به دو قسمت. در
~~میان شهر، کوهیست عظیم. سریرگاه سلطان محمود ابن سبکتکین بود و پس از وی، به
~~ملک خسرو رسید، دخترزادهی وی. از آنجا تا حد لاور صد و شصت فرسنگ است و
~~از آن سو همه حد ولایت اسلام است. و در غزنین محلهایست آن را «شوله» خوانند، بر
~~سر میدان نیزهای فرو بردهاند آهنین، سر وی سه شاخ، از آن رستم زال. آن را به نام دارند.
~~پس، به زیر میدان، نیزهای دیگر، آهنین، سر وی دو شاخ، به زمین فرو بردهاند، از آن
~~محمود ابن سبکتکین. سلطان سنجر چون آنجا رسید، وی را شگفت آمد. خواست که آن
~~را به خراسان آرد. هیچ چهارپا آن را نتوانست کشیدن. پس، همان جا رها کرد.
# و بدان که غزنین را هوای معتدل است و مردم وی زیبا و دیندار، به زیرکی منسوب. و
~~اگر از آن خاک به عدل محمود غزنوی خاست و در حکمت سنایی، ایشان را این مفاخر
~~تمام است.
# گویند که امام محمد ابن یحیای نیشابوری همیشه طعنه زدی در سنایی. وی را
~~«زندیق» و«دهری» خواندی، شعر وی نشنیدی.
# شبی، پیغامبر را به خواب دید، سر بر وی گران داشت و گفت «سنایی در حق من
~~سخنهای خوب گفت. تو در وی سخنهای زشت گفتی؟»
# از ms491 خواب درآمد و میگریست. همچنان رفت تا به غزنین. بر سر گور سنایی نشست و
~~مدتی عذر می خواست و توبه میکرد.
# تا وی را به خواب دید. گفت «تو سنایی باشی؟»
# گفت «منم آن سنایی زندیق که تو گفتی. توبه کنی؟»
# گفت «توبه کردم.»
# گفت «زبان را نگه نداشتی. برو قلم رانگه دار و در اهل قبله طعنه مزن»
# وی بازگردید و به حدود خراسان رسید. لشکر سلطان سنجر فرو آمده بود. وی را
~~پیش سنجر بردند.

PageV01P467

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0468.png)

~~سنجر پرسید که «رعیت با پادشاه، بغی کند و عاصی شود، بر وی چه واجب بود؟»
~~امام گفت «خارجی باشند و خون ایشان حلال بود.»
~~گفت «لشکر غز رعیت و خراجگزار من بودند، عاصی شدند.» و فتوا به وی داد.
~~امام نبشت که «خون ایشان حلال است.»
~~چون غز ظفر یافت، آن فتوا به دست غز افتاد. امام را بگرفتند و دهانش پر خاک
~~کردند و وی را هلاک کردند.
~~این مقدار گفته آمد که زبان نگه داشتن سعادت بود.
~~غمدان قصریست شگفت. هشام ابن محمد ابن سائب کلبی گوید که لیشرح ابن
~~یحصب می خواست که قصری کند میان صنعا و طیوه، خیطی بکشید تا تقدیر کند.
~~مردارخواری بپرید و ریسمان بربود و به بقعهای دیگر افکند که آن را «غمدان» گویند.
~~لیشرح قصر را آنجا بنا کرد - چهار پهلو، هر وجهی به رنگی دیگر، از سنگ حزوب. (و
~~«حزوب» سنگها بود، به لغت حمیر.) و اندر آن قصری بکرد بر هفت سقف، میان هر طبقی
~~چهل آرش، سایهی وی چهل میل بیفتادی و سقف وی از یک سنگ رخام بکرد، بر هر
~~رکنی صورت شیری، باد به دهان وی در شدی و از دبر بیرون آمدی. و چراغ در این
~~قصر برافروختندی، بیرون قصر روشنایی دادی از صفای وی. اگر از دور کسی بدیدی،
~~پنداشتی که برق است. قصری شگفت بود.
# و آن روز که عثمان ابن عفان ms492 بفرمود که غمدان خراب کنند، چوبی یافتند بر آن نبشته
~~«اسلم غمدان. هادمک مقتول»
~~به عثمان گفتند، به جای بگذاشت و فرمود تا آن را آبادان کنند.
~~وی را گفتند «این مقدار که خراب کردی، به خراج شام هفت سال آبادان نشود.»
~~بعد از چند روز، عثمان را بکشتند.
~~غور شهریست بر کوهی منیع. زبان ایشان غیر زبان خراسان بود. و برابر شهر غزنه
~~است. نهری میرود از آن تا به بحیره و زرنج میان غور و بحیره است. و پوشنگ بر حد وی
~~است.
~~و اهل خراسان استخفاف کردندی با اهل غور و غوریان در نیشابور کناسی کردندی

PageV01P468

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0469.png)

~~و نگذاشتندی که دیگر صنعتی کنند. شومی بغی چنان کرد که غوری مستولی شد و
~~نیشابور خراب گشت. و آثار وی به بلاد غور بردند به پشت چهارپا، از زر و سیم و آلات
~~برنجین و اثاث و زینتهای شگفت. و نیشابور هنوز خراب است.
# فارس اقلیمیست مبارک و فرخنده و عامره، اختیار ملوکان، جای آکاسره، در آن
~~بلاد بسیار و نعمتهای فراوان. انوشه روان عادل یک مرد فارسی را بر پنج ترک و دیلم
~~تقدیم کردی و یک مرد فارسی را بر سی مرد هندو و ده مرد رومی تقدیم کردی. اهل
~~فارس از قوم عیصند و آبنای ملوک. و فارس ابن طهمورث ملکی بود عادل. وی را ده
~~پسر بود: جم و شیراز و استخر و فسا و جنابه و کسکر و کلواذا و قرقیسیا و عقرقوب و
~~حنایا. پادشاهی وی تیرست سال. اول ملوک فارس اردشیر ابن بابک ابن ساسان بود. و
~~بزرگ تر قلعههای فارس استخر است. و در فارس هزار خانه کرده است و پنج هزار
~~قلعه. کس نگفت که یکی بتوانستند ستدن. متاع فارس: توزی و کتان و مومیای و گلاب
~~و سوس و سعتر و گوگرد و نفت و زیتون و آب مرغان و زعفران و دیباج. ملوکان فارس
~~ضحاک بود و ms493 جمشید و افریدون و شاپور و بهرام و قباد و کی خسرو و کی کاووس و
~~سیاوش و هر مز و فیروز و آپرویز و انوشه روان عادل. و از پیغامبران، سلیمان به استخر
~~بار دادی و بر تخت نشستی و اجناس جنود، از وحوش و طیور و دیو و پری، پیش وی
~~صف کشیدندی. از چهار سامان عالم، از روم و سرندیب و چین و طراز و اندلس و
~~مغرب و عراق و خراسان و دربند و غیرها، خراج به فارس آوردندی. و گویند چون
~~فارس آبادان بود، همهی عالم آبادان بود و چون فارس بیران شود، همهی عالم بیران
~~گردد.
# و سلمان فارسی از اولاد اساوره بود. تزهد کرد و کتاب اوایل دانست، میدید که
~~پیغامبر آخرالزمان در یثرب دعوت کند.
# وی قصد حجاز کرد و میآمد، به وادی زرود رسید. شیری به وی جست. درماند و
~~گفت «الاهی، میدانی که به طلب پیغامبری میآیم. به جاه و حرمت او که مرا از این
~~دشمن برهانی!»
# سواری برآمد ناگاه، تیغی بر شیر زد و وی را به دو پاره کرد.
# سلمان نجات یافت. پیغامبر را بدید، ایمان آورد.

PageV01P469

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0470.png)

~~چون میان معاویه و علی حرب افتاد، سلمان در خیل معاویه بود. به علی رسید. علی
~~گفت «ای سلمان، لیلت الزرود یاد داری؟»
# گفت «آری.»
# گفت «آن سوار که شیر را به دوپاره کرد کی بود؟»
# گفت «مگر خضر بود.»
# گفت «من بودم.»
# و بدان که جهانداران جمله از فارس خاستند. و آل ساسان از اولاد بهرام بودند، چهار
~~هزار سال پادشاهی در خانهی ایشان بود. و دریای فارس گوشهایست از بحر محیط، در
~~حد چین و تا هند. و هیچ کشتی نباشد که در بحری رود و از حد مملکت به در شود، مگر
~~دریای فارس. و دریای بختگان بحیرهایست در این ولایت، طول وی بیست فرسنگ.
~~آب وی تلخ است. و بحیرهی جور آنجاست، نزدیک کازرون، ms494 طول وی ده فرسنگ. حد
~~فارس تا خوزستان، تا طارم و از سیراف تا استخر. مدینهی قدیم در آن جیرفت است.
~~میوهها بود انواع. درختی بود «جم» خوانند و مانند جوز. میوهی وی «ثمر جم» خوانند. و
~~عناقید بود سبز، دوای مبطون باشد. و درخت سپستان بود و حنا که صد گام بوی دهد.
~~جیرفت را بنا کرد شاهوار بنت مرزبان.
# فرعونیه قصریست به منف، در آن سریری از آن فرعون. و منف شهر فرعون
~~است به مصر. چهار جوی در آن روان، به جایی رسد در هم افتد. و آن قصریست که
~~هامان کرد و فرعون بر سر وی شد که با آسمانیان حرب کند. و در این قصر ستونهای
~~عظیم است، بر هر ستون طوقی از نحاس. از جملهی ستونها، یکی از رصاص است و از
~~زیر طوق آن آب روان است، نیمهی عمود رسد، در ثقبی رود، نه آب ساکن شود، نه از آن
~~ثقب در گذرد و نه قطرهای به زمین آید. و در منف شگفتی هاست عجب.

PageV01P470

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0471.png)

# فرنج ولایتیست بر ساحل دریا، طویل و عریض. هفتصد میل است. و سریرگاه آن
~~شهریست نام آن ماریه و در آن حصنهای منیع: شهر سابلوس و نیسه و شامیه. بعضی
~~مسلمان دارد، بعضی کافر. جایی بانگ نماز میکنند و جایی ناقوس میزنند.
# فسطاط شهریست در ولایت مصر، بزرگتر از این شهر نیست بر ساحل نیل.
~~آنجا بود سقنقور: ماهیای ست دو دست و دو پا دارد، دو ذکر، ماده را دو فرج بود. أز آنجا
~~آرند زبرجد در بر. و کوه مقطم نزدیک فسطاط است. برابر وی، گور امام شافعی.
# فلسطین در شام است، شهر بزرگ و قدیم آن را بنا کرد فلسطین ابن حام. خراج
~~فلسطین پانصد هزار دینار. شهرهای بسیار است. زیتون باشد آنجا بسیار.
# قاد سیه بقعهایست در حدود کوفه. آبهای روان دارد. آن را نسبت کنند با قادس
~~ابن هرات. و گویند ms495 که ابراهیم آنجا بگذشت، آن سبزی و شکوفههای وی بدید، بر وی
~~دعا کرد و گفت «قدست.»
# قالی قلا ولایتیست به حدود ارمینیه. سرما باشد آنجا مفرط و هوای متحرک، متاع
~~وی تیغهای نیکو و انگبین بسیار و پوست خز. و کوهها باشد منیع و آبهای نیکو و
~~چشمههای خوش، گیاه و سبزی بسیار.
# قر میسین شهری ست پرنعمت، نزدیک همدان. آن را بنا کرد قباد ابن فیروز و در آن
~~قصری بکرد با ستونها، بر هزار باغ. و وی به مداین فرو آمد، با دویست هزار مرد. باد
~~آن را بیفکند. بلیناس را بفرستاد آنجا، به ایوان طلسمی بکرد از بهر سرما و باد و کردم و
~~تب، تا باد ساکن شد و کژدم کم شد.
# قریطاس شهریست بر لب دریا. آنجا کپی بود بسیار و کپی هیچ صید نگیرد و زانی
~~باشد. و ملاح به این شهر رسد، با کبی زنا کند و از آدمی آبستن گردد، بچهی مکروه
~~بزاید، وی را بکشد در آبستنی.

PageV01P471

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0472.png)

~~قزوین شهری ست قدیم، بنا کرد آن را شاپور. و همچنین، آبهر را. و براء ابن عازب
~~ستد. بر در شهر فرو آمد. صلح کردند بر آن که جزیت دهند، اهل قزوین قبول نکردند.
~~بفرمود تا بیران کردند. پس جزیت را قبول کردند. دگرباره براء ابن عازب آن را آبادان
~~کرد. در اهل قزوین تندی و شجاعتی باشد. و در پیش ثغریاند با خطر.
~~روزی، هارون الرشید بر سر قبهای رفت به قزوین، در بازار نگه کرد، نفیر دیلم
~~برآمد. درها میبستند و سلاحها راست میکردند و می پوشیدند. وی را رحمت آمد بر
~~ایشان. خراج از ایشان فرو نهاد و بفرمود تا مسجد جامع بنا کردند و املاکها را بر آن
~~وقف کردند و نام خود بر در جامع نبشت.
# و مدح قزوین این تمام است که در پیش بددینان و دیالمه نشسته و ایشان را کوفته
~~می دارند و ms496 بر اهل اسلام منت دارند که شر ایشان از دیگران دفع میکنند. و از بهر این
~~گویند قزوین «باب الجنه» است. و هر جا که مسلمانی باشد، واجب بود بر وی که اهل
~~قزوین را معاونت کنند و ایشان را دعا گویند، با جملهی اهل ثغور. اهل قزوین گروهیاند
~~دیندار، با جمال و هیبت و شجاع و به حمیت. و کثرتی دارند که در عالم شهری نباشد که در
~~آن گروهی از قزوین نباشد. متاع ایشان مویز و میوهها و جامههای نیکو.
# قسطنطینیه شهریست بزرگ. دارالمملکت روم است. کعب الآحبار گوید چون
~~بیت المقدس بیران شد، اهل قسطنطینیه شادی کردند. آن را «مستکبریه» خوانند.
~~آفریدگار وی را وعده کرد که خراب کند، چنان که خروس بانگ نکند در آن، و جای
~~ثعالب کند و سه آتش به وی فرستد: یکی زفت و یکی نفت و یکی کبریت. و وی را
~~خراب بگذارد، چنان که بانگ وی به عنان آسمان رسد. هرگه که چنین بود، از آن گنجها
~~دوازده ملوک بردارند و با سپرها بخش کنند.
# و بدان که قسطنطینیه شهریست عظیم، چنان که ممکن بود در آن عجایبها و
~~طلسم ها ساختهاند. و هرگز کس ندیده است که در قسطنطینیه یکی را مار بگشت. این
~~شهر نیمی در آب است - و برجهای عالی در هوا کشیده - و نیمی بر خشکی نهاده
~~است. تیرست و شصت دروازه دارد - یکی زرین و یکی سیمین، دیگران برنجین و
~~آهنین. و همیشه این شهر به دیبا آراسته بود، چنان که روم به این شهر مفتخر باشند.

PageV01P472

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0473.png)

~~قصر القصور وقصرالعروس متوکل علیالله کرد. سی هزار درم بر آن نفقت کرد. و
~~آیتهایی به صد هزار دینار سرخ در آن نهاد. و هارون الرشید به سرمن رأی قصر
~~مبارک کرد. و بعضی گویند که صد هزار دینار زر سرخ بر آن خرج رفته بود. و جوسق
~~ابراهیمی و جعفری و عزیب و شداد و ms497 صبیح و ملیح و قصر قلائد و از برجها جوسق و
~~فید وقصر جص ومطامیر و عموریه وخاقانی -
~~و این قصورها رها کردند و به زیر خاک رفتند و عاقبت بمردند.
~~قصر القواریر سلیمان کرد، از بهر بلقیس. وی را از زمین سبا بیاورد. و زنی بود
~~عاقل ودانا.
~~حساد گفتند «بلقیس با این همه جمال، ساقهای وی پرموی است.» و آفریدگار زن
~~مویاندام را دوست ندارد و مرد مویاندام را دوست دارد.
~~سلیمان خواست که پای او را بیند. قصری کرد از آبگینه، تا بلقیس پندارد که آب
~~است.
~~بلقیس در آن آمد، دامان برداشت، پای وی پدید آمد. و سلیمان را معلوم شد خلاف
~~آن.
~~و قصر قواریر در عالم این است که دیو کرد از بهر بلقیس.
~~و سلیمان بلقیس را به زنی کرد.
~~قلیس قلعهایست به صنعا. آن را ابرهه کرد - ملک حبشه. و جویهای آن چون سر
~~مردم کرد و رنگهای نیکو در آن قلعه کرد و بر سر قبه کلاهی زرین کرد. و مردم را الحاح
~~کرد تا به زیارت وی روند، چون کعبه.
~~عربی برفت و در قلیس حدث کرد.
~~وی بیامد که کعبه را بیران کند، سنگ به ایشان ببارید و جمله هلاک شدند.
~~قم شهریست نیکو. آن را «زهرا» خوانند و شیعیان آنجا کثرتی دارند. گویند که
~~جبرئیل آن روز که شهرهای قوم لوط برگردانید، به قم فرو آمد. در این شهر آبیست که
~~به داء العضال سود دارد. گویند که عیساگل را به آن آب سرشت که در قم بود و مرده را
# 471

PageV01P473

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0474.png)

~~به آن زنده کردی و مرغ را از گل در حرکت آوردی. و کبش اسحاق از آنجا آوردند. و
~~هوایی درست دارد و هیکل نیکو دارد. در حب علی و خاندان غلو کنند. اگر دیگر
~~اصحاب پیغامبر را شتم نکردندی، پسندیده بودی.
# قمار شهریست هندی. متاع وی عود قماری و طاووس و عنبر.
# قونیه ms498 شهریست در میان روم. و از قونیه تا قسطنطینیه هفت روزه راه است.
~~مسلمانان دارد و پادشاه آن عادل بود و ظالم را براندازد. این شهر سه حصن دارد و
~~پیرامن وی همه کفارند، جزیت به وی دهند.
# قیروان شهریست به مغرب که از آن بزرگتر نیست. قیروان بستد حسان ابن
~~نعمان. چون از لشکر بربر به هزیمت شد، در شهر قیروان آمد و مسجد جامع را بناکرد، در
~~رمضان سنهی اربع و ثمانین. و بلاد برقه استقامت گرفت. پس عمر ابن عبد العزیز وی را
~~معزول کرد و موسا ابن نصیر را به جای وی بازفرستاد. و به غزای طنجه و شوش آقصا
~~رفت و ولایت مغرب و قیروان را مسلم کرد و بگرفت.
# قیساریه و قنسرین دو شهر است شامی.
# کابل شهریست در هندوستان، در میان کوه. و کوه گرد وی درآمده مدور، چون
~~حلقه، و گرد بر گرد وی سی فرسنگ. هیچ کس در آن نتواند رفتن مگر به راه نمودن - که
~~جای تنگ است، بر آن یک در، حرس بر آن موکل. هلیلج در این شهر بود. گرد بر گرد
~~وی شهرها چون قامرون و صیمرون و قاریان و مندورقین. متاع وی صندل و کافور. و
~~در صیمرون صنمیست از فیروزج.
# کاشغر شهریست به ترکستان. مسلمان دارد. و ختن هم آنجاست. و به این تاریخ
~~کافر بستد. و همچنین، تنگوز و طمغاج و بلاساغون به ولایت ترک. کهستان است، هزار
~~فرسنگ، مدور، کوهها گرد آن درآمده. پردرخت بود. در آن سنجاب بود و قاقم. و در آن
# 472

PageV01P474

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0475.png)

~~بیشهای ست فندق روید و سنجاب و قاقم بر آن درخت نشیند. مرد صیاد مهره میزند و
~~یک یک را به زیر میافکند تا همه را بزند و یکی از درخت فندق بنگریزد. چون از آنجا
~~بگذرند، دو ماهه راه، به ولایت سمور رسند. و جویی میان شهر کاشغر میرود، آن را
~~«نهر تمند» خوانند. بعضی ms499 گویند قاقم را در این ولایت وقتی گیرند که برف باریده بود:
~~قاقم به طلب طعمه آید، به برف فرو رود و دنبال سیاه بیرون کند، صیاد میرود و یک
~~یک را برمی دارد.
# کرمان ولایتیست بزرگ و مبارک. اهل وی دیندار. غالبا ملوک ایشان عادلند، در
~~آن شهرهای بسیار - شهر بزرگ: جیرفت و سیرجان. و از کرمان تا سیستان صد و سی
~~فرسنگ است. شهرها چون کرکویه و زرنج و کاهون و کردکان. حد کرمان تا حد بحر
~~فارس است و مفازهی خراسان و مکران و تا طارم. متاع کرمان: رازیانه و خرما و زیره و
~~ارزن و رکوه و نطعها و پردهها و کرباس.
# گویند چون دارا ابن دارا عالم را بگرفت، زن و فرزند را به دژ سپید آورد، به قهستان،
~~و آنجا بگذاشت. و به حرب اسکندر آمد، به کرمان کشته شد. و عالم مسخر اسکندر شد.
# شهریست به این حدود آن را کنگور گویند. بناهاست عجب از سنگها بر سر
~~همد یگر نهاده، و زن هر سنگی در صفت نیاید. آفریدگار داند که آن را چون ساختهاند و
~~به چه قوت راست کردهاند. و آن را مگر به دیده ببینند. و در این شهر چشمهایست و در
~~آن ماهیان سیاه، حلقهها در گوش، عمرهای دراز. و شگفت است که ماهی بیرون قرار
~~نگیرد تا حلقه در گوش وی کنند و در آب حلقه در گوش وی نتوان کردن.
# کوفه شهری بزرگ است و بستانها گرد کوفه درآمده.
# مغیره ابن شعبه گوید اهل حیره گویند که پیش از اسلام، به این موضع، آتشی
~~درفشیدی. چون نزدیک وی آمدندی، ناپدید شدی. ملک حیره به کسرا نبشت قصهی
~~این. گفت ««خاک آن به من فرست!»
# آن خاک را به وی فرستاد. کاهنان بدیدند، گفتند «به این خاک شهری بکنند که بر
~~دست عرب گشاده شود.»

PageV01P475

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0476.png)

~~پس، کوفه را بنا کردند در روزگار زیاد، به آجر، به ms500 آخر خلافت عمر ابن خطاب. عمر
~~فرمود بنای کوفه بر عدد مقاتل ایشان. شصت هزار مرد بودند. و ستونهای وی از شهر
~~اهواز آوردند. سلمان کوفه را بدید، گفت «قبة الاسلام هذا!»
~~اهل کوفه را فتوح بسیار بود. فتح حیره و تستر و عین التمر و دومه و انبار. و با خالد
~~ابن ولید به شام بودند. فتح نصیح و حصید و قراقر و اراک و تدمر، این جمله در خلافت
~~ابوبکر صدیق بود. و در روزگار عمر ابن خطاب، یوم جسر ابوعبیده و قادسیه و مداین و
~~جلولا.
# و گویند قتاده با قطن ابن خلیفه تفاخر کرد. قطن گفت «در کوفه هفتاد بدری رفتهاند
~~و در بصره عتبه ابن غزوان رفت و بس. اهل کوفه راست آب فرات و رطب مشان. کوفه
~~قلب زمین است و علمیست میان مکه و مدینه.» اگر از این شهر امام ابوحنیفه خاست
~~که فخر ایشان تمام است.
# کولم شهریست در هندوستان. منابت ساج است و خیزران و سندروس. و ساج
~~درختها بود عظیم، تا از بلگ وی هندوان پیراهن و سراویل سازند.
# الهاور شهریست در حدود هندوستان. و آن را مسلمانان دارند، با شهرهای دیگر،
~~و تا به غزنین صد و شصت فرسنگ است. و لهاور شهر عظیم است، قطب هندوستان
~~است، نه هزار رستاق دارد. یکی از آن «کابلستان» گویند. هر رستاق را ملکی بود. در
~~لفاور هر روزه ده هزار گاومیش بکشند و بخورند و ده هزار فیل را به غزنین آورند از
~~طعامها. و آنجا شتر نباشد. مردم لهاور زیرک باشند و سپیداندام. متاع ایشان شکر و نیل
~~و دستارهای نیکو.

PageV01P476

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0477.png)

~~آن که نزدیک وی است از بادیه. و خندق بکرد گرد آن، از هیت تا ظفر، تا به کاظمیه، و
~~منظرهها بنا کرد بر آن تا به هجر و هیت و عانات.
# ماوراء النهر اقلیمیست که در اسلام از آن فراخ تر به نعمت اقلیمی نیست. حدی ms501
~~با بلخ دارد و تا غزنه و طراز و خراسان برود. و اهل ماوراء النهر شجاع باشند و سخی و
~~به صلاح. و خاک وی مبارک است. و اگر به اقلیمی چندبار قحط آید، آنجا یک بار آید. و
~~اگر بود، دراز نماند - که بقایا کفایت کند. و به ماوراءالنهر، آبهای خوش بود، معدن آهن
~~و زر و سیم و جیوه و مس و نوشادر است. مشک تبتی از آنجا به آفاق برند. و هر شخصی
~~از اهل ماوراءالنهر خانهای ساخته بود از بهر مهمان.
# و نوح ابن اسد نامه نبشت به معتصم که «به ماوراءالنهر تیرست هزار دیه است. اگر از
~~هر یکی سواری و پیادهای به در آید، ششصد هزار مرد باشد. اگر همه را بکشند، در
~~ماوراء النهر هیچ خللی پدید نیاید.»
# آفریدگار آن را با همهی لشکر اسلام نگه داراد!
# مدین شهریست بر ساحل دریای مغرب.
# و موسا از مصر به خشم برفت و به مدین نزول کرد. بر دروازهی مدین، آبی دید و
~~قومی که گوسفندان را آب میدادند. و دو دختر شعیب استاده، با گوسفندان. موساگفت
~~«چرا گوسفند آب ندهید؟»
# گفتند «تا مردان بازگردند.»
# پس موسا آن گوسفندان را آب داد.
# دختران شعیب شکر موسا کردند. و شعیب دختری به موسا داد.
# و این مدین آرامگاه پیغامبران بود.
~~مدینه را «مسکینه» خوانند و «عذرا» و «جابره» و «جبوره» و «یثرب» و ««محبه» و
~~«مبارکه» و ««محفوفه» و «قاصمه» و «مقدسه» و «طیبه» و «طابه». بناکرد آن را یثرب ابن
~~قانی. آفریدگار آن را «مدخل صدق» خواند. مهاجر پیغامبر است. آنجاست مرقد مبارک
~~وی. از آنجا برخاست اسلام و دین آنجا قرار گرفت. هر خیر که در عالم است، از آنجا
# 275

PageV01P477

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0478.png)

~~برآمد. دجال از حدود اصفهان برآید و به زمین مدینه فرو رود و نیست گردد. و میان گور
~~پیغامبر و میان منبر وی روضهی بهشت است. مرقد او و زنان و ms502 فرزندان وی آنجاست.
~~همهی عالم به شمشیر ستدند الا مدینه. و اسلام از آنجا برآمد. وهب ابن منبه گوید در کتابی
~~خواندم که مهاجر پیغامبر «طاباطابا» خوانند. مدتی در این بودم، تا مرا معلوم شد که
~~مدینه را «طیبه» و «طابه» خوانند. گور حمزه ابن عبدالمطلب آنجاست. و بدان که جهودان
~~مدینه را اختیار کردند که صفت پیغامبر در «تورات» یافتند که به مدینه ظاهر گردد، پس
~~به خیبر فرو آمدند.
# موسا ابن محمد گوید که معاویه به مدینه آمد، خواست که منبر رسول برکند و به شام
~~برد. چون بجنبانید، آفتاب درگرفت و جهان مظلم شد و بادی سخت آمد. وی دست از آن
~~بداشت.
# جابر ابن عبدالله گفتی «مصیبتی به معاویه رسد.»
# حالی، باد لقوه وی را بگرفت و از مدینه بیرون آمد.
~~و از مدینه همیشه بوی خوش آید، بهتر از بوی شاپور فارس. و آن بوی خوش در
~~جوهر مدینه است. تا از دانهی خرما بوی خوش آید. و عرق که در مدینه کنند، مقابل
~~گلاب بود. و هرگز به مدینه طاعون نباشد. و آدمی آنجا نیم چندان خورد که جای دیگر. از
~~آنجا آرند حب البان - و بوی خوش دارد - و خرما. و به فصاحت ایشان کس نباشد.
# مرو را بناکرد طهمورث، به هزار مرد. و بازاری بنهاد از آن طعام. هر شب، هر مردی
~~را درمی بدادی، وی به طعام بدادی. روز دیگر، هزار درم با خزینهی ملک آمدی. به
~~بنای وی بیش از هزار درم خرج نرفت. و قهندز را آنجا بناکرد. و به هندوستان، شهری
~~بکرد نام آن «اوق»، بر سر کوهی.
# گویند مرو را بنا کرد خمانا بنت اردشیر ابن اسفندیار.
~~ابواسحاق طالقانی گوید روزی از قهندز رکنی بیفتاد، کلهی سر آدمی در آن بود. یک
~~دندان وی برکشیدند، دو من بود.
# و گویند مرو به چهارصد سال بنا کرده بودند. و در مرو خانهای بود نام وی

PageV01P478

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0479.png)

~~«کی ms503 مرزبان»، بر چهار صورت بناکرده: دو مرد و دو زن. و در اندرون صورتها عجایب
~~کرده. کس ندانست که آن چیست. قومی بر آن دعوی کردند که «ملک ماست» آن را
~~بازشکافتند، قحطی پدید آمد و محنتها متواتر شد.
# و اهل مرو را به بخل منسوب کنند. و بدان که اهل مرو قومیاند پاکدین و نماز به پای
~~دارند و اهل دین باشند. و شهر مرو را «قبت الاسلام» خوانند، در ولایت خراسان. و
~~برامکه که سخی تر خلق بودند، از مرو بودند. و مفاخر آن شهر اگر عبدالله ابن مبارک بود
~~که تمام است. آنجا علت رشته بود، چنان که به دهستان.
# مصر از فتوح عمرو ابن عاص است. بنا کرد آن را مصر ابن ایم ابن حام. و زمین
~~مصر چهل روزه راه است. در «قرآن» چند جایگه یاد کرد. و حد مصر از شجره است تا
~~أسوان و عرض وی از برقه تا ایله. و مصر جای فرعونان است. به یونان مصر را
~~«مقدونیه» خوانند. آنجا زاد یوسف ابن یعقوب و اسباط و موسا وهارون. و عیسا به کوه
~~اهناس زاد - از اعمال مصر. و سحرهی فرعون و ماریهی قبطیه - مادر ابراهیم، پسر
~~رسول - و هاجر از آنجا بود، ام اسماعیل. آنجاست نخلهی مریم. و کوه زمرد - نام وی
~~«بجه» - پیوسته است به مقطم. و در مصر باران نبارد و اگر ببارد، علامت قحط بود- که
~~دانه در زمین بپوساند. در آنجا ملکی بود قاهر بالله، شهری بناکرد آن را «قاهره» خوانند. و
~~مصر را از هر جانبی وادی است_ نه آب بود، نه گیاه - و به هر جانبی نجیبی یا دلیلی. از
~~جانبی مغرب است و از جانبی شام و از جانبی نوبه. آنجاست جوی نیل و درخت بلسان.
# و بدان که مصر در عالم چنان است که فردوس در جنات. هرگه نیل زیادت گردد،
~~آبهای عالم بکاهد. هرگه نیل بکاهد، آبهای عالم بیفزاید. در عهد اول، ms504 هرگه زیادت
~~شدی، دختری عذرا به آب انداختندی. در این شهر، بازان باشند بسیار.
~~و بدان که مصر تا این عهد اسماعیلیان داشتند. و علم اسپید ظاهر کردند، تا بر دست
~~صلاحالدین گشوده شد. و با ایشان عهد کرد که غز را در مصر نیارد، الا به دستوری
~~ایشان.
# چون صلاحالدین را راه دادند، لشکر با وی درآمد. مصر را بگرفت و شحنه بنشاند و
~~آیین اسلام ظاهر کرد و سکهی زر نقش کرد و نیکوکاری و عدل کرد و بازگردید.
# مصریان شحنه را بکشتند.

PageV01P479

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0480.png)

~~شحنهای دیگر بفرستاد. وی را نیز بکشتند. تا بیست و چهار شحنه را بکشتند.
# صلاحالدین بازگردید و در مصر آمد و گفت «من عزیزی شما دانم که ذلت را قبول
~~نکنید. شما را مقصود چیست؟»
# گفتند «ما را خلیفه ای بود از اولاد علی. بی خلافت ایشان، ما مطیع نباشیم.»
# گفت «آن کس که به خلافت شما پسندیده است اختیار کنید. و شما را مهل دادم سه
~~روز.»
~~چهل مرد را اختیار کردند که از ایشان محترم تر نبودند و گفتند «از این چهل گانه،
~~یکی اختیار کن!»
# مهمانی ای بساخت و هر چهل را خلعت داد و همه را در شب مهمان داشت تا یکی را
~~اختیار کند. بامداد، هر چهل را میان به دو نیم کرد. و نیمی از این سوی سراپرده بنهاد و
~~نیمی از دیگر سامان. و لشکر سلاح بپوشیدند.
~~چون نیمروز بود، دوازده هزار مرد در مصر کشته بود. و مصر او را مسلم شد و شعار
~~اسلام آشکارا شد.
~~مصیصه شهریست بر لب دریای سیحان نهاده. و بر آن قنطرهای سخت عجب
~~کرده. در این شهر روزه داشتن جنون آرد، همهی علتها از گرسنگی خیزد و به سیری
~~بهتر شود. این خاصیت این شهر است.
~~معون شهریست به کرمان. در قصبهی وی نیل کارند و زیره. و تا حد ولایت
~~ولاشجرد. واز آنجا فانید نیکو آرند.
~~مغرب ms505 ناحیتیست فراخ، در آن شهرهای بسیار، چندان که پولس و برقه و قیروان و
~~اندلس و افریقیه و غیرها. آن را عتبه ابن نافع بستد، در ایام معاویه. و طنجه و شوش
~~اقصا در دست فرزندان حسن ابن علی است.
~~و ادریس ابن ادریس ابن عبدالله ابن حسن ابن علی به مغرب فرو آمد و از دست
~~عباسیان گریخته بود. به طنجه افتاد. در شهر لیله. و واضح، مولای صالح ابن منصور، وی
~~را آنجا نهان کرد. چون نوبت به هارونالرشید آمد، وی را بیاویخت.
# 478

PageV01P480

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0481.png)

~~و گویند که شماخ طبیب را به ادریس فرستاد و وی را فرمود که ادریس را هلای
~~کند. مدتی آنجا مقام کرد. تا دندان ادریس به درد آمد. این طبیب داروی زهر آلود به وی
~~داد. چون دارو در دندان گرفت، بمرد. و شماخ بگریخت. و هارون ولایت مصر را به
~~شاخ داد.
~~و امروز مغرب در دست بنیامیه است. و مغربیان گویند «السلام علیک
~~یا ابن الخلائف!» و خلیفه وی را دانند که هر دو حرم به حکم او باشد.
~~و بربر از حدود مغرب است. و دارالمملکت آنجا فلسطین است. ملک ایشان جالوت
~~بود که داوود وی را بکشت. و بربر آواره شد - به شهر لوبیه و به شوش اقصا. از پس
~~طنجه و شوش اقصا مدینهای ست آن را «قونیه» خوانند. و جملهی مغرب را طارق ابن
~~زیاد گشود. و موضع قیروان دو هزار و پنجاه میل است، از آنجا غلام آرند و خر و میعه. و
~~از مغرب بسد و مرجان و مذهب و زمرد و زعفران و آرزیز و فولاد و کندس.
~~و آنس در پیش پیغامبر آمد، با وی غلام بربری. وی را گفت «غلام را بفروش و اگر
~~خود به یک دینار بود - که بربر پیغامبری را کشتند و بپختند و بخوردند.»
~~و در اهل مغرب حدتی باشد و بخل باشد. و آنجا پنبه نباشد، ms506 صوف و پشمینه پوشند.
~~اسکندر با صد سوار آنجا رفت. و میان مغرب و ایشان ریگی بود که هر که قصد آن
~~کردی، فرو رفتی و موجها برآوردی و شب شنبه ساکن شدی. اسکندر آنجا شهری دید
~~سراها راست، متساوی، گورها بر در سراها. پرسید از آن.
~~گفتند «تا برابر چشم ما باشد تا مرگ را فراموش نکنیم.»
~~گفت ««بتر آدمیان کیست؟»
~~گفتند «آن که کار دنیا بسازد و کار آخرت بگذارد.»
~~گفت «بر قدیم تر یا بحر؟»
~~گفتند ««بر.»
~~گفت ««شب قدیم تر یا روز؟»
~~گفتند «شب.»
~~گفت «حاجت بخواهید!»
~~گفتند «عمر جاودانی.»
# 79

PageV01P481

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0482.png)

~~گفت «به دست من نباشد. ولیکن من جواهر دارم، شما را دهم.»
~~دست اسکندر گرفتند و به جویی بردند پر از یاقوت. گفتند «این همه پیش ما آحجار
~~است.»
~~مکه شهریست شریف. نام وی «بکه» و «أمالقرا» و «نساسه» و «حاطمه». و
~~حاطمه و بکه از بهر آن خوانند که هر که قصد وی کند به بدی، وی را بشکند. آنجاست
~~گور صالح و شعیب و هود، میان چاه زمزم و مقام ابراهیم. و نزدیک تر زمینی به آسمان مکه
~~است. و پیغامبر از مکه بود و در مکه زاد. مکه از همهی شهرهای عالم محترمتر و
~~شریف تر است. آنجاست مقام ابراهیم. و ابراهیم شجرهی رسالت بود، بعد از نوح. و هرگز
~~مکه مسخر هیچ ملوک نشد و خراج به کس ندادند. و هرگزدین مجوس نداشتهاند و نکاح
~~به صداق و شهود کردند و طلاق سه گانه دادند. و اصحاب ضیافتند و اهل بیان و دها و
~~اهل قباب و ثرید بودند. همهی عالمیان زیارت ایشان کنند و ایشان کس را زیارت نکنند.
~~و ایشان راست سقایهی نبید: هر که رسیدی، خوردی. متاع مکه آب زمزم، نطع و لیف،
~~پادمهره، زیتون، نعلین، ریگ مکی، قمری کافوری، اسپ تازی نجیب، شترمرغ مکی،
~~سگ تازی، یوز. و چنان محترم بود که از شهرها هر ms507 که به حرم رسیدی، سنگی برداشتی و
~~هر جا که رفتی، قبله کردی.
# حفص ابن عبدالله گوید تبع قصد مکه کردتا خراب کند. بامداد، هر دو چشم وی بر
~~رخساره افتاده بود.
# کاهنان را بخواند. گفتند «مگر نیت در حق مکه بد کردهای.»
# گفت «بلی. توبه کردم.»
# چشمهای وی به جای باز رفت و باز گردید. و هر سال کعبه را به دیباج بپوشیدی.
# منصوره هم از بلاد سند است. شهریست عظیم. و خلیج مهران گرد آن درآید.
~~مسلمان دارد، از اولاد قریش. آنجا گرما سخت بود و شکر خیزد از آن. و ایشان را
~~بتیست عظیم و گویند «این بت از آسمان آمد.» و به آن مغرور شدند. بیست آرش بالای
~~آن بت بود. و هندو خود را به نفت بیندوید و پیش آن بت آتش در خود زند تا بسوزد.

PageV01P482

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0483.png)

# موصل شهریست قدیم. بنا کرد آن را زاوید ابن بیوراسپ، از سنگ. و شصت برج
~~بزرگ دارد، میان هر برجی نه برج کوچک، برابر هر برجی قصری، از جنب وی
~~گرماوهای. و از خواص موصل آن است که هر غریب که در آنجا مقام کند، در تن خود
~~قوتی زیادت بیند.
# مولتان شهریست در ولایت سند. آن را «فرج بیت الذهب» گویند. در آن شهر
~~صنمیست هندوان آن را عظیم دارند و از آقصای هند حج کنند به مولتان و مالها آرند
~~آنجا. و صنم را «مولتان» خوانند. و این صنم در قصریست، بر صورت مردی بر کرسی
~~نهاده، تاجی زرین بر سر، دو انگشت فراهم گرفته. و هرگه هندوان قصد سند کنند، اهل
~~سند بت را بیاورند و گویند «بت را بشکنیم!» هندوان بازگردند.
# چون اهل اسلام مولتان بستدند و از آنجا مالهای بسیار برگرفتند و قحط بود، کار اهل
~~اسلام نیکو شد، آن را «فرج بیت الذهب» نام کردند. و پادشاه مولتان قرشی بود - از
~~اولاد سام ابن لوی - و بر فیل نشیند که ms508 به نماز آدینه رود.
# مهدیه شهریست در حد مغرب، بر سر کوهی نهاده، به ستونهای آرزیز. بوستانها
~~از زیر و زبر وی. به چهار هزار کشتی مردم می آیند در این شهر. و مرغیست سپید، آن
~~را ««سابق المراکب» خوانند، پیش از کشتیها برآید و دو بانگ بزند: یکی بشارت، مردم
~~بدانند که مردم به سلامتند، و بانگی دیگر بزند که مردم بدانند که کشتی غرق شد.
# مهربان شهریست به عمان، در آنجا بتیست طوقهای زرین دارد در گردن و
~~یارههای بسیار دارد در دست و آن هشتاد طوق است. به هر هزار سال، طوقی در گردن
~~وی کنند. و آن بت از وقت برهمن است. گویند که هشتاد هزار سال است که آن بت در
~~مهربان است. و از این جنس دعاویها کنند و به آن مغرور و سرگردان باشند.
# مهره بلادهاست در زمین عرب. قصبهی آن «شحر» خوانند. و کس زبان ایشان
~~نداند. در این ولایت، جنیان باشند بسیار.

PageV01P483

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0484.png)

~~نبط ولایتی ست بد، قوم وی مذموم. عون ابن عبدالله گوید «اگر ابلیس از آدمی
~~بودی، از آنباط بودی.»
# گویند که شیطان خوکی را دوست بداشت و با وی گرد آمد. خوک را آبستن کرد.
~~پسری بزاد، نام وی «مشنو».
# چون نسل وی بسیار شد، سلیمان گفت وی را «فرزندان تو کجااند؟»
# گفت «به آنباط.»
# حد ملک نبط از انبار تا عانات و تا کسکر و بادیه. و اصحاب أخدود از ایشان بودند.
~~اول پادشاه ایشان سناخریب بود و آخر پادشاه ایشان بختنصر بود. و مدت پادشاهی
~~نبط سه هزار سال بود.
# نسیرین شهریست به مغرب. عنبر از آنجا آرند و دابت الدیباج که موی وی نیکوتر
~~از ابریشم بود. و از آن جامههایی بافند قیمتی که عزتی دارد.
~~نصیبین شهریست بزرگ، بر کوهی عالی نهاده، آبادان. و آنجا عقرب باشد قتال.
# نوبه ولایتیست پرنعمت. دارالملک آن دنقله است. هفت بارو دارد. ناحیتی ست از
~~ورای مخرج ms509 نیل، بر حد حبشه. آنجا باشد کرگدن و زرافه. (و صفت ایشان در باب سباع
~~گفته آمد.)] و آب چوب آبنوس آورد و کس نداند که منابت وی کجاست. و بر ساحل
~~نیل، همهی أممها دشمن اسلامند، مگر نوبه و قبط. اما افرج و صقالبه و حبشه و غیرهم
~~ترسااند.
~~نوبهار در شهر بلخ بود. آن را برامکه بنا کردند.
~~عمر ابن آزرق گوید که برامکه «عبدت الاوثان» بودند، نام کعبه شنیدند و عظمت
~~وی، خانهای بنا کردند مثل کعبه و بتان را گرد وی بنهادند. و عجم آن خانه را عظیم
~~داشتی و بر سر وی قبهای بکردند، علمها بر سر آن زدند، بالای آن صد آرش و عرض
~~وی صد آرش و رواقها کرده مستدیر. وقتی باد حریری بربود و به شهر ترمذ افکند،

PageV01P484

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0485.png)

~~دوازده فرسنگ باشد. و این قلعه را «سادن الاکبر» خواندندی. ملوک هند و چین و
~~کابل شاه آنجا سجود کردندی و بر آن ملکها وقف کردند. تا به روزگار امیرالمؤمنین عثمان.
~~و سدانه به خالد ابن برمک رسیده بود. خالد مسلمان شد. نام وی «عبدالله» کردند. چون
~~باز جای نمی رفت، پسر وی را - برمک - سادن کردند و قلعه را از وی بستدند.
~~و ملک طرخان پیغام به خالد فرستاد که با دین خویش آید.
~~خالد گفت «من در اسلام به طوع آمدم و دین شما عورت است.»
~~طرخان به جنگ خالد آمد و خالد را بکشت با فرزندان وی، مگر برمک را که به
~~قشمیر گریخت.
~~پس، باز آمد و به جای پدر بنشست و نوبهار به وی سپردند.
~~و دختری از چغانیان بخواست، حسن را بزاد. ملک بخارا کنیزکی به برمک داد،
~~پسری بزاد نام وی کال ابن برمک و دختری نام وی أم قاسم بود. تا جمله را مسلمان
~~بگرفت.
~~نهاوند شهریست در قهستان، پر نعمت، میوههای نیکو. از انگور و غیره دوشاب
~~گیرند و به آفاقها برند. و ms510 همهی دوشابها مسنون بود، مگر دوشاب نهاوند که به سودا
~~سود دارد و از این سکنجبینی کنند معتدل و به دل سود دارد، به حکم آن که انگور ایشان
~~نوعی از کشمش بود.
~~و نهاوند از فتوح کوفه بود و دینور از فتوح بصره. و نهاوند شهری قدیم است. آن را
~~نوح کرد. آن را «نوحاوند» گویند. و فتح عجم آنجا بود - در سنهی احدی و عشرین.
~~آن را حصار داد حذیفه ابن یمان و جنگها کرد عظیم.
~~مردی را بگرفت. سلاح بیفکند و گفت «مرا پیش امیر برید تا با وی صلح کنم»»
~~گفت «چه نامی؟»
~~گفت «ردینار.»)
~~حذیفه با وی صلح کرد. بر خراج نهاوند ایمن شد و نهاوند را نام کرد «ماودینار».
~~آنجاست گور شهدا و اصحاب پیغامبر. آب نهاوند گوارنده است. از آنجا آرند چوگان

PageV01P485

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0486.png)

~~نیشابور شهریست آن را «ایران شهر» خوانند. و آن را قهندزیست. در خراسان
~~از این شهر معظم تر نبود. آنجاست کوه فیروزج.
# و این شهر بیران شد، در سنهی خمس و خمسین و خمسمائه، بر دست غز. جامعی
~~داشت شگفت، در آن حوضی مسین نهاده، چهارصد مرد گرد آن درآمدندی و وضو
~~کردندی. و چراغی برنجین در قبه آویخته، چهارصد لوله داشتی، در هر لوله یک من روغن
~~ریختندی. غز آن را بشکست و بر شتران بستند و ببردند.
# و گویند سبب خرابی این شهر و دیگر شهرها آن بود که دو فراش را خصومت افتاد به
~~سبب یک خربزه و یکدیگر را بزدند. هر یکی التجا به امیری کرد. هر دو امیر را با
~~یکدیگر خصومت خاست. یکی پیش غز آمد و یکی پیش سلطان سنجر. هر دو لشکر
~~آوردند. و به آن سبب اقلیمی بیران شد.
# امروز، نیشابور جای گرگ و شغال است.
# واسط شهریست میان کوفه و بصره. بنا کرد آن را حجاج ابن یوسف، به ده سال.
# عمر ابن عبدالعزیز خواست که آن را بیران ms511 کند و گفت «حجاج میخواست که به
~~کوفه و بصره زیان کند.»
# پس، رها نکردند و گفتند «جماعتی در آن نزول کردهاند.»
# و حجاج بمرد، به واسط وی را دفن کردند. و در حبس وی بشمردند، سی هزار و سه
~~هزار مرد را بازداشته بود بی گناه. و صد و بیست هزار مسلمان کشته بود به ناحق. و زمین
~~واسط به غصب ستده بود. و نفقت کرد بر آن چهل هزار و سه هزار دینار و در آن قصری
~~بکرد صد ارش در صد آرش و حوضی بکرد تیرست ارش در صد ارش. و از خطاها که
~~کرد، عبدالله ابن زبیر را بکشت و درآویخت. و سنگ منجنیق در کعبه انداخت - که
~~عاری تمام بود. و وی را در دل هیچ مؤمن دوستی بنماند. اما هند و سند را بگشود و
~~خراسان و سیستان. و اول کسی بود که در اسلام شهر کرد - واسط را و درم احدی که
~~بر آن «قل هوالله» بود او زد. و هرگز لشکر در خانهی هیچ کس نبرد و عیار زر بنکاهانید.
~~و بر هزار خوان نان دادی و بر هر خوانی ده مرد و هر یکی را جنبی بریان و ماهی و برنی
~~از عسل - بامداد و شبانگاه.

PageV01P486

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0487.png)

# گفتند «آن نه کوه است، ولیکن خرمنهای مویز است.»
# هرمان دو قلعه است عظیم، به حدود مصر. درازی آن قلعه چهارصد ارش، در پهنا
~~چهارصد آرش. بنا کردهاند به آبگینه و مرمر و رخام و آرزیز و به سریشم و عصب
~~ترکیب کرده و معجون ساخته، به علمی که آفریدگار آن کس را داده بود. هر سنگی از آن
~~ده ارش در ده ارش بر سر یکدیگر نهاده، به هندسهای که موی در میان آن نرود و به
~~یکدیگر بگداخته، چنان که قلعهای یکپاره شده است. بر هر سنگی عجایبها کرده از
~~طب و سحر. و آن دو گنبد است و اندرون یکی ms512 نماید. دری دارد کوچک، بادی سهمگن
~~از آن به در می آید، نگذارد که کسی در آن رود. و اندرون ظلمت است، بر در وی صورت
~~دو عقاب کرده از سنگی عظیم، دهانها باز کرده. هر که آنجا رود، سنگی در دهان وی
~~اندازد، بر هیچ جای نیاید، نه پرمیشود و نه کس داند که آن سنگها به کجا میرود. بر آن
~~نبشتهاند که «هرمان را آن زمان کردهاند که نسر واقع و طایر در برج سرطان بودند.» و
~~اکنون در جدیاند: به حساب، دویست هزارسال است که آن قلعه کردهاند. نهوی را آفتاب
~~سوخت، نه باد وی را بریزانید، نه به طوفان غرق شد و نه صواعق آن را مکلس کرد.
# گویند مأمون آنجا رفت و هفتاد هزار دینار خرج کرد تا سولاخی در آن کند تا وی را
~~نامی بماند، نتوانست کردن. و آرسطاطالیس قندیلی ساخت از بازنج و چراغی در آن نهاد
~~و در آن شد: صورتها دید از آن حیوانات عالم، تا مورچه و غیره، مقسوم کرده بر عدد
~~بروج آسمان و بنموده که طالع هر یکی فلان برج است. و اسکندر خواست که بیران کند،
~~نتوانست و گفت «بنای این جوهریست نه از سنگ و آهن.»
# و نهاد وی چنان است که زیر وی باریک است و به تدریج سر وی فراخ میشود و
~~کس بر سر آن نتواند رفت. یکی از عیاران گرو بست که در دهان عقاب رود. سه روز
~~می رفت، آنگه از میان سنگی سر بیرون کرد و سخنی بگفت که کس آن را فهم نکرد و
~~ناپدید شد.

PageV01P487

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0488.png)

~~و در هرمان، دندانی یافتند چندان که آسیابی، در تابوتی سنگین. بر آن نبشته که «این
~~دندان کسانیست که این بنا کردند.»
~~وبر رکنی نبشته است که «هر کس که دعوی پادشاهی کند، این هرمان را بیران کند،
~~گر تواند - که بیران کردن آسان تر گردد از بناکردن.»
# و آن ms513 را تاقهاست - اندرون و بیرون - و دیو بر آن مستولی شده. هر که در آن رود،
~~مخیل شود و هلاک گردد.
# و گویند که آن را یوسف کرد، از بهر کندوج، در ایام قحط، به قوت نبوت و پادشاهی.
~~و آن سنگها را درهم ساخت به آن ارتفاع و دو سقف از سنگ بر سر گنبد نهاد، هر یکی
~~کوهی. و هر یکی را روزنی و بر سر هر روزنی، آسیابی چند هزار من. پس، یکی را به زیر
~~انداخت و بر آن نبشت «بنیته بملکی و مالی. فمن ادعی قوة فلیرفع الحجر الی مکانه.»
# و در قوت و استطاعت کس نباشد که آن یک سنگ آسیا به جای خویش باز برد،
~~فکیف سقف آن و سنگهای دیگر. پس، دلیل کند که جز یوسف نکرده است، به قوت
~~نبوت و معجزه.
# و من از مصریان پرسیدم از حال هرمان. گفتند دو منارهاند از سنگ، خدا آفرید،
~~مدور، ارتفاع آن تیرست ارش. از مراحلهای دور پیدا بود. و ممکن نبود که آن را آدمی
~~بتواند کردن. فی الجمله، شگفتی عالم یکی این است.
# این مقدار گفته آمد از احوال هرمان.
~~هریو شهریست قدیم، نیکو. اهل وی دیندار. بر دو فرسنگی وی کوهی، بر آن
~~آتشخانهای، گبران «سرسک» خوانند. آنجاست کوه نقره و معدن سیم، از راه سرخس تا
~~حد هریو. و آن را قهندزی ست عظیم.
~~هریو و مرو لشکرگاه اسلام است. مملکت ملوک فارس آنجا استقامت گرفت. و
~~یزدجرد را به مرو کشتند - در آسیابی. و دولت عباسیان آنجا ظاهر شد. و جامهها سیاه
~~کردند و عباسیان در پوشیدند - ایشان را «مسوده» خوانند - و گفتند «تا خلافت از آل
~~مروان بنستانیم، ما جامهی سیاه برنکنیم.»
~~چون خلافت یافتند، آن رسم هنوز برجاست.

PageV01P488

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0489.png)

# در هریو و مرو، میوهها بود نیکو، خاصه کشمش و خربزه مردم وی دیندار و
~~صلب.
# همدان خطهای ست مبارک. قطب قهستان است. دار المملکت ملوک، ms514 بسیارنعمت.
~~آبی خوش، هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود، از کوه آروند تا آنجا که
~~زیتو آباد صف صرافان بود و از سنجاباد تا به دیه بریشقان از آن بزازان بود. از ظلم ظلمه
~~بیران شد. تا عهد ملک آلب ارسلان این مقدار که مانده است حصن کرد. و در قدیم
~~«قلعهی ابیض» بود - که آن را بنا کرد دارا ابن دارا، بر هشت دروازه، برجها در میان
~~دروازهها ساخته و در آن قلعه قلعهی دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود. بر در
~~این قلعه، تاقی بود عالی، آن را «ایوان سوری» گفتندی، یک رکن بر در قلعه و دیگر رکن
~~در کوچهی آل سوری. فراخای این تاق هزار ارش و بالای این تاق هزار و پانصد ارش.
# گویند که سلیمان آنجا بگذشت، کرگسی را دید بر سر آن تاق. گفت «تیرست سال
~~است که من بر این تاقم و پدرم را هزار سال عمر بود و جد من همچنین و کس ندید که
~~بنای آن که کرد.»
# و تاقی عالی بوده است. و من اساس رکن وی دیدم. مدت پنجاه سال از آن سنگهای
~~مربع میکشیدند و میبردند. و آن دلیل است بر بزرگی همت بانی آن تاق.
# و گویند در این ولایت برف آمدی و پیرامن این قلعه بیشتر بود و درختهای بلند:
~~چندان برف آمدی که از قلعه نگه کردندی، سر درختها چون خلال دیدار بودی. تا
~~بلیناس طلسمی بساخت به شیری سنگین. و هنوز آن بر دروازهی «باب الآسد» نهاده
~~است.
# و هر گز ظاهر همدان از ملوک خالی نبود، مگر به زمستان. و پدر مرا صد سال عمر
~~بود، گفت ««هرگز به تابستان، از ملوک خالی ندیدم.»
# و اتفاق افتاد که من با امام مجدالدین ابوالفتوح طایی حاضر بودم بر معسکر، پیش
~~امیر عباس. امیر گفت «ای امام، من در روی زمین مثل این ولایت ندیدم.»
# گفت «سخن امیر از ms515 سر بصیرتی باشد. از چه گفتی؟»
# گفت «با من شش هزار مرد است و سلطان اسلام ده هزار مرد دارد.» و عبدالرحمان
~~بن طغایرک و پیشکین و امرا را برشمرد که هر یکی چند هزار مرد دارد: قرب صد هزار

PageV01P489

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0490.png)

~~مرد با چندین هزار چهارپا. و گفت «مدت شش ماه است که ما اینجا نزول کردیم. آن
~~روز که فرو آمدیم، پرسیدیم از سعر نان، هشت من به دانگی بود. و امروز همان هشت من
~~به دانگی است و از آمدن ما و برخاستن ما اثری نکرد.»
# و بدان که خوشترین آبها آن است که از مغرب آید، به سوی مشرق ریزد و سامان
~~شمال گشاده دارد و آب سرد بود. و این بقعه را این حاصل است. و اگر به کوفه و
~~بصره از بیماری پرسی «چه خواهی،» گوید «شربتی آب سرد.» و اهل همدان و
~~قهستان مسلمند از گرمای بصره و مگس بغداد و پشهی بطایح و کیک و زنابیر کوفه و
~~اژدرهای مصر و کژدم اهواز و خون سوختهی خراسان و تب حجاز و جرب زنگبار و
~~طحال بحرین و حرارت خیبر. و در کتاب تاریخ دیدم که همدان و اصفهان
~~توأمانند، اما مردم اصفهان معاون و متفق باشند و خاک اصفهان استعداد تنگی و
~~قحط و خشکی و نیاز دارد و مردمان همدان بدخواه و بی صرف باشند و خاک همدان
~~استعداد فراخی و رفاهیت و نعمت دارد. و فی الجمله، هیچ جای از مدحی و ذمی خالی
~~نبود.
# و اما ظهیرالدین ابونصر کشانی از جملهی فحول علما بود. از بغداد برخاست. و مدت
~~هفتاد سال به همدان تدریس کرد. وی را نقیبی بود. مردی فحل بود. وی را هر روز پنج
~~من نان و یک من گوشت و نیم دینار دادی. مدتی دراز بگذشت. پس، وی را دور کرد.
~~چندان که شفاعتها کردند، قبول نکرد.
# روزی، از جملهی ائمه، یکی پرسید از وی ms516 که «سبب این ابعاد چه؟»
# گفت «روزی میگفت که اهل همدان مشبهیاند. مرا این سخن سخت آمد. و چرا
~~مردی را دارم که طعنه زند در دویست هزار زن و مرد که روی در قبله دارند و کلمهی
~~شهادتین گویند و به کفر بر ایشان طعنه زند؟»
# و بدان که نیک و بد همه جای باشند و در همدان مرد باشد که بتر از فرعون بود و مرد
~~باشد که از برکت وی عالمی در حمایت دارد. و سخن در نفس بقاع میرود.
~~و جریر ابن عبدالله نخعی گوید که بر آسمان چهارم همدان را «محفوظه» خوانند. پس
~~گر مردی یکچند در هریو باشد و علت رشته بیند یا خون سوخته یا به نصیبین زخم

PageV01P490

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0491.png)

~~کژدم یابد یا به کوفه محنت زنبور بیند که به روز بیرون نیارد آمد، پس بداند که فرق میان
~~بقاع چند است. و فی الجمله، هیچ بقاع را عیب نباید کرد- که اگر چه بقعهای مسلم بوداز
~~آفتی، از آفت مرگ هیچ بقاع مسلم نبود.
# و حد قهستان تا صیمره است و شاپورخواست و تا شهرزور و تا اردستان و تا
~~دریای خزران.
# هند اقلیمی ست بزرگ. حدی با چین دارد و حدی با سند. شهرهای بزرگ در آن:
~~تته و مکران و قندهار و دیبل و ساوندی و مندل و کنبایه. و از آن سوی این شهرها،
~~دریاییست. هرگه کشتی آنجا رسد، ابری برآید مانند شیطانی، زبانی آتشین بیرون کرده،
~~و کشتی را به آب فرو برد و دریا به جوش آید: اگر کشتی از آن برهد، بگذرد، به دریای
~~چین رسد. و کوهها بود تنگ سر به هم آورده. و شهرهای چین بیشتر بر کنار این دریا
~~نهادهاند، چون شهر خانفو و بلعمان، و ملک اینجا نشیند.
# و بدان که هند دار الملک آدم بود. اول، آنجا نزول کرد و از برکت وی ایشان را کیاست
~~و زیرکی و عمر دراز و ms517 عقاقیر و چیزهای بسیار بود. و آن ولایت مدینهها دارد بسیار و
~~پیوسته است به چین و جزیره هاست بسیار. از جزیرهی شلاهط کبابه و عنبر آرند و از
~~جزیرهی فنصور کافور آرند و نیل و از شهر کله و انکلیانوس و بلوران خیزران آرند. و به
~~بلاد هند ببر باشد و دجاج هندی یکی سی من بود. آنجا بود فیل و ییغا و طاووس و
~~عقاقیر.
# و چون اسکندر آنجا رسید، نامه نبشت به فور- ملک هند - که به طاعت آید.
# گفت «ای اسکندر، مپندار که تو را بر دارا ظفر بود، بر دیگران باشد. و دارا را اگر
~~وزیران نکشتندی، توکی توانستی وی را کشتن؟»
# پس هر دو به هم رسیدند. لشکر فور فیل بود و شیر و لشکر اسکندر اسپ. اسپان
~~بترسیدند. اسکندر باز پس آمد و بفرمود تا بیست هزار مرد از آهن بساختند و میان همه
~~پر نفت و گوگرد کردند و در مصاف بنهادند. و در میان آمد که «با تو حرب میکنم»
# فیلان قصد ایشان کردند، خرطومهای ایشان میسوخت، جمله به هزیمت شدند.
# پس اسکندر تنها در میان آمد که «من با تو که فوری جنگ کنم - که این خونها به
~~گردن من و توست. هرگه یکی کشته شود، مملکت آن دیگر بود.»

PageV01P491

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0492.png)

~~پس فور درآمد. آوازی شنید از لشکر خویش، بازپس نگریست. اسکندر زخمی زد
~~بر وی، وی را هلاک کرد. و ولایت هندوستان بگرفت.
~~و بدان که اقلیم هند خاکی نیکو دارد و پرمعانی. و دانایی عراقی به هندوستان رسید،
~~چیزهای نیکو دید، گفت «آفریدگار همهی نیکیها به هند داد، ولیکن به رخساره
~~دوزخیانند و به کشور بهشتیانند.»
# در هند نه کور بود، نه گنگ، نه پیر، نه بیمار. و میان هند را «قنوج» خوانند و کنار وی
~~خانفو. و کله دربند چین است و سرحد دیگر سرندیب است. دوازده هزار فرسنگ
~~درازای هند است. در آنجا صحراییست سه دانه ms518 گندم که از بهشت آمد، آدم در آنجا
~~کشت: یکی در زاویه و یکی در میان و یکی نزدیک وی. هر سال به بار آید: از هر یکی
~~هفتصد خوشه برآید، در هر خوشه هفتصد دانه، هر دانه چندان که یک جوز. آن را ملک
~~هندوستان بردارد از بهر خود. وقتی دانهای از آن به بیماری دهد، شفا یابد.
~~یمامه منازل طسم و جدیس بود و منازل عاد احقاف بود و منازل عمالیق صنعا بود. و
~~یمامه منسوب است با یمامه بنت مره. نمرود ازیمامه بود - فرعون ابراهیم. (و فرعون یوسف
~~نام وی ریان ابن ولید بود. و فرعون موسا نامش ولید ابن مصعب بود. و ضحاک ظالم از
~~عمالیق بود، بر ملک عجم، میان موسا و داوود، به دیه برس نشستی.)
# و یمامه را دو نهر است، از مهب شمال آید و به جنوب رود. آنجا کوهیست «دام»
~~خوانند، میان برین و بحرین. و قصورها به یمامه که معروف است: ذوالنسوع. آن را حارث
~~ابن جبله کرد. آنگه که سواد را غارت کرد کسرا، پس نعمان ابن منذر به پمامه آن را بنا
~~کرد. و اهل یمامه فخر آرند به نیکویی زنان. و مولد یمامی صد هزار دینار ارزد. و فخر آرند
~~به گندم طاساری: آن را «بیضاء الیمامه» خوانند، به عدد فروشند. بر زمین عدی روید. آن
~~را به خلفا آرند به تحفه. و خرمای یمامی به غایت نیکو بود. اعشا و فرزدق و عجاج از
~~یمامه بودند. حدی با بحرین دارد، حدی با عمان دارد و با هجر. و یمامه را «کبد نجد»
~~خوانند. آبی نیکو و هوایی خوش دارد.
~~یمن ولایتیست مبارک، میان عرب. آنجاست قصور غمدان و مأرب. و حد یمن از
~~قلزم است تا به فارس.

PageV01P492

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0493.png)

# و نعمان ابن منذر کسرا را گفت «تو از جملهی عرب نیستی»
# وی گفت «عرب را جایگاه بادیه است و شهری ندارند.»
# گفت «ما را بلاد ms519 یمن است و مثل آن در دنیا نباشد.»
# آنجا بود کحل و برود و در و یاقوت. و از کوه وی جزع و عقیق و بلور آرند. و گیاه
~~وی: ورس. اصمعی گوید «عالم پر شد از چهار چیز و آن هر چهار به یمن باشد: ورس و
~~خطر و کندر و عصب.»
# و به یمن گرما سخت باشد. و حد وی تیرست فرسنگ است. و به یمن بوزینه بود بسیار
~~و ایشان را رئیسی بود. و آنجا غول باشد و عذارا. (و «عذارا» آن جن است که بر آدمی
~~آید و به وی در شود.) ابوعبیده گوید «اهل یمن را سه چیز است: رکن یمانی به قبله و
~~سهیل یمانی بر آسمان و بحر یمانی در بحور.»
# و بدان که در یمن از جملهی قلعهها قلعهی مصانع است - جایی منیع. و هرگز بر آن
~~ظفر نیافتند، از بلندی که هست. تا روزگار کسرا اپرویز:
# شخصی بود نام وی مرزوان. گرد آن مصانع میگردید، هیچ جای منفذی نمییافت.
~~برابر وی، کوهی بود. بر سر آن کوه آمد و در مصانع نگه میکرد. قصد آن کرد که از سر
~~کوه به مصانع جهد. بر اسپی نشست تازی و لشکر خود را بر کوه آورد و گفت «من به
~~مصانع خواهم جست. شما بانگ بر این اسپ من زنید!»
# مرزوان اسپ را بر گام کرد و لشکر بانگ بر اسپ زدند. مرزوان اسپ را برانگیزانید و
~~پاشنه زد و نعره بر وی زد، به سر مصانع جست و شمشیر بکشید و قصد حرس کرد و وی
~~را بکشت. و در قلعه باز کرد و لشکرش در آن شدند و مصانع را بستد.
# این خبر به آپرویز رسید. شگفت ماند. کس فرستاد به مرزوان که «مصانع را به نایبی
~~سپارد و پیش من آید تا وی را اقطاع دهم.»
~~مرزوان مصانع را بسپرد به نایب خویش و آمد پیش کسرا. در راه، وفات ms520 یافت.
# کسرا دلتنگ شد و وی را در تابوتی زرین کرد و بر تابوت وی نبشت که «این آن مرد
~~است که از فلان کوه به سر مصانع جست، در عهد من.» و آن را در دخمهای نهاد.
# و بدان که در ولایت یمن شگفتی هاست.

PageV01P493

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0494.png)

~~علی ابن عاصم گوید که خضر با جوانی دوستی داشت در بنی اسرائیل. پادشاهی ظالم
~~بود، آن جوان را گفت «خضر پیش تو میآید، وی را پیش من آور!»
~~وی را بیاورد. ملک خضر را بدید. گفت «ای خضر، دوست داشتم که تو را بینم. مرا
~~حدیثی از عجایب دنیا بگو!»
~~گفت «من در این شهر شدم. شهری دیدم نیکو. برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، تلها
~~دیدم خراب. شبانی را دیدم بر تلی. گفتم اینجا هیچ مدینهای نبود؟
~~گفت هرگز نبود.
~~برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، دریایی دیدم، غواصان در آنجا. پرسیدم که اینجا هیچ
~~آبادانی بود؟
~~بخندیدند.
~~برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، بیشهای دیدم پر از قلم.
~~برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، همه ریگ بود.
~~برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، همه غار بود، دخان از آن برمیخاست.
~~برفتم تا پانصد سال. بازآمدم، مدینهای میبینم آبادان. پرسیدم که بنای این کی کرد؟
~~ندانستند.»
~~پادشاه چو این بشنید، خضر را سجود کرد و گفت «من در خدمت تو باشم.»
~~گفت «نتوانی. ولیکن با این جوان عبادت میکن تا اجل آید!»
~~بعضی از بلاد معروفه یاد کردیم که در آن شگفتیای بود یا حکتی. و خواننده بداند که
~~این آقالیم و بلاد به پیشینگان بنگذاشتند، به باز پسینان هم بنگذارند. و عاقبت زندگانی
~~مرگ است و آخر همه آبادانی بیرانی است. و این جهان ممر مخلوقات است و بر ممر و
~~گذرگاه وطن ساختن ممکن نیست و اعتماد را نشاید. و اندر این دنیا غافل نتوان بودن و
~~چون غافلان زندگانی نتوان کردن.
~~باری پردهی غفلت از دیدهی جملهی مردمان برداشته گرداند!

PageV01P494

![image file](./0610IbnMahmudTusi.CajaibNama_0495.png) ms521


PageV01P495