######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0002.png)


PageV01P044

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0004.png)

~~جوهری نیشا بوری محمد بن ابی البرکات قرن عق.
~~جواهر نامه نظامی اتالیف محمد بن ابیالبرکات جوهری نیشابوری؛ به کوشش ایرج افشار: با
~~همکاری محمدر سول دریاگشت - تهران: میراث مکتوب. 1383.
~~246 ص : جدول، نمونه - [میراث مکتوب: 111. علوم و فنون؛ 13)   1Sor96a-57et-aas
~~ص.ع. لاتینی شده   فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیها.   Avmnm rauu-r tuu7aun
~~کتابنامه: ص.27 -28.
~~نمایه.
~~1. سنگهای قیمتی - متون قدیم تا قرن 13. 2. کوهرها - متون قدیمی تا قرن 14. 2 نثر فارسی -
~~قرن 6ق.
~~6قالف افشاره ایرج، 1204 - محقق به دریاگشت، محمدرسول، 1315 -
~~ج. عنوان.
~~9ج9 ج /522
~~کتابخانه ملی ایران   19154- 82م
~~کرل   
~~عرئ   تل گرل،   جواهرنامهآ نظامی   تالیف : محمد بن ابیالبرکات جوهری نیشابوری
~~ح   به کوشش: ایرج افشار   با همکاری: محمدرسول دریاگشت
# ناشر: میراث مکتوب
# چاپ اول : 1383
# تعداد: 2000 نسخه
# شابک:8 -88 -964-6781
# حروف بکار رفته در متن:
# honetie -1talu eymuol- 11ne - نازنین - لوتوس - زر- بدر
# حروفچینی و صفحه آرایی : فرزاد رضایی
# لیتوگرافی، چاپ و صحافی: رویداد

PageV01P046

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0006.png)

~~8. نخب الذخائر فی أحوال الجواهر، از محمد بن ابراهیم بن ساعد انصاری سنجاری (ابن
~~اکفانی)، طبع انستاس ماری کرملی، قاهره، 1939.
~~9. جواهرنامه، مؤلف نامعلوم (828 - 3 90)، تصحیح تقی بینش، فرهنگ ایران زمین،
~~ج 12، ص 273-297، تهران، 1343.
~~10. معدن النوادر فی معرفة الجواهر، از علاءبن حسین بیهقی، تصحیح محمد عیسی
~~صالحیة، کویت، 1985.
~~A2slnan, Irai: کmvmher- namte-e Areenmmi hasirsal-in Tusi. Gtude reumies et
# prcsemtces par lW. Pouriavadi et Wecel. Tehran. 200u, pp. 151-I65.
~~Ado Aaylham Biruni: Al-Birumis booron Mimeraloey. The BooMost
~~Corn prehmsive in Imoyledge on Precious stones. 8y laminn x. 5aidو
# Islammabad, 1989.
~~xeeneو r. (et f.enlsirs) : tpiatvaharm. clnel. dey2slmne, SPplerteur,
# [ivraison 3-4, 198l, pp.250-62.
~~Porter, 7ves: uTentes persans sur 1a cGraminuer. e seiehce lmes 1e .ede
~~[2xninn a[pexue fslerairue, Etudes rGumies et prGsemtGes par 2. Wesel, I1.
~~Beilpaehban et B. Tlhierny de russol des Epesse, Tclhcran, 1998, pu. I67-189.
~~xicterو IHelnmut: vCriemtalisclhesteimphclher, in: ientesclhe Sreinbilelte7
~~un Peysiscte rmeneeteclhnir, by . Pitter, 3. Puslra, . Sarre, Ig. Winderliclm.
# [stalmmbul,1935.
~~Pusxa, lulius ms001 : pas Steinbhcln ues aristoteles nitliterargesclhiclhtliclhen
~~dmtersuchumgen maclm uerarabiselhen lamdsehrifrder Bibliotheuue hlatiouale
~~Herausgepben umd bersetzt von r. Iulius Puslra, IIeidclberg, 19l2, 208 5.
# (متن ترجمهآ لوقا، در آن آمده، صص 125 -93).
~~Ansha, 1nlins : pie IMineralogie in der arabische Iiteratur:, I5tib, 1
# (1913 -14) pp. 341-350.
~~Storey, e, aeoir eee. ol.Ihn3,enon, 1977.or, a9-a55

PageV01P048

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0003.png)

# الحمد لله فاطر الصنائع ومبدع البدائع وملهم الخلایق و موضع الطرائق الذی أشأ
~~العلویات و جعلها مظهر الأعاجیب و خلق السفلیات وصیرها مورد التراکیب؛ فأودع
~~بصنعه ودائع الأخلاق فی مستودع الأعماق، و أبدع بقدرته بدائع الأطراف فی بطون
~~الأصداف واطلع بحکمته الإنسان علی مکنونات ضمائر الأحجار و علم بقدرته البشر
~~استخراج مضمونات البحار و أجمد بصنعه الهواء و أثقل بقدرته الهباء وألف بین أسباب
~~الکیفیات و أزوج بین مختلفات الهیئات. فسبحانه من قدیر لایعتوره عجز ولا لغوب ومن
~~قیوم لایعتریه نقص ولاعیوب، نحمده و نستعینه و نتوکل علیه و نصلی علی الأخیار من
~~بریته، خصوصا علی محمد و آله وذریته، وسلم تسلیما دائما جسیما.1

PageV01P049

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0008.png)

~~اما بعد، چنین گوید شیخ کبیر امام اعلم اکرم اشرف زاهد بارع متقی، فرید الملة
~~والدین،1 وحیدالاسلام والمسلمین ...2 الملوک والسلاطین، علامة الدهر، استاذ البشر،
~~اعجوبة الزمان، ذوالصناعات، سید الحکماء، مربی العلماء، مقدم الخیرات، محمد بن ابی
~~البرکات الجوهری النیسابوری - أدام الله ظلال بقائه ومتع المسلمین بشمول نعمائه -.
# که چون علم ازلی و قدرت لایزالی اقتضا چنان میکند که هر ماهیت که صلاحیت
~~وجود دارد آن را به کمال لطف صنع شایع خویش بعدالعدم خیریت وجود میدهد، و هر
~~نوعی را از انواع موجودات به حسب استعداد مختلفه اعطاء وجودی خاص کرامت
~~میکند. نوع انسانی را که خلاصهآ انواع است و اشرف موجودات که به واسطهآ اوضاع و
~~اشکال فلکی و اسباب ارضی موجود گردانید و نفس ناطقهآ انسانی را به واسطهآ مزاجی
~~خاص مناسبت با قالب پیوندی داد و قوا و آلات جسمانی را معاون و معاضد وی گردانید
~~تا بدان اکتساب ms002 [34 ت] کمالاتی که هر نفس را در اصل فطرت به قدر استعداد به قوت
~~حاصل باشد به فعل حاصل میکند، و به قوت عقلی که انسان را اعطاکرده است و
~~ازجملهآ حیوانات ممتاز گردانیده معرفت باری تبارک و تعالی و انبیا و ملایکه و رسل -
~~صلواتالله علیهم اجمعین - و امور اخروی در مییابد3 تا سبب نجات و رفع درجات
~~ابدی او میگردد.
# و چون بعضی از نفوس انسانی را در اصل فطرت پیادهرو و معری از حصول کمالات
~~بود حکمت کامل ازلی نفوس انسانی را در تصرف نهاد آورد و به تجارب بدین عالم کون
~~و فساد فرستاد و مدتی درین عالم مقام میبایست تا وی در آن مدت اکتساب کمالاتی

PageV01P050

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0005.png)

~~کند که ممکن او بود، یا به بعضی از کمال ممکن خویش رسد.
~~و چون قالب مرکب از اجسامی بود که هریک دایم التحللاند و صور اصول1 آن قابل
~~کون و فساد دست و هر لمحه چیزی از اجزای بدنی تحلیل میپذیرد لابد به بدلی
~~حاجت افتد تا حافظ مزاج باشد و توابع آن را که قوای2 حیوانی [35 ت] و نفسانی و
~~طبیعیاند مدتی باقی تواند ماند، پس حاجت افتاد به چیزی که بدل آنچه تحلیل پذیرفته
~~باشد نشیند3 و آن غذاست.
# پس طلب غذا در هر شخص از اشخاص حیوانی نهاد و در طبیعت آن شخص جذب
~~منفعتی و دفع مضرتی بیافرید که بی جذب منفعتی و دفع مضرتی بقای حیوان صورت
~~نبندد و4 قوت غذارا سبب دفع مضرت ساخت وقوت شهوانی را سبب جذب5 منفعت
~~کرد.
~~و چون مهمات و لوازم بقای نوع انسانی را به اشخاص بسیار احتیاج بود تا هریک به
~~غرض خویش اعراض ومهمات ...6 جنس خویش تمام میکند.
# و بقای نوع موقوف دفع مضرت و جذب منفعت بود. بدین سبب مزاحمت افتاد میان
~~اشخاص، و هر شخصی چنان میخواست که غرض و مقصود خویش زودتر و بیشتر
~~حاصل کند. ms003
# پس میان اشخاصنوع انسانی و قانونی و ترتیبی و شریعتی میبایست که بر آن جمله
~~میروند و بقای ایشان و اسباب معیشت به واسطهآ آن قانون [4 ت] مستحفظ میباشد.
# واجب الوجود تعالی و تقدس از نوع انسانی اشخاص را مؤید به تأیید حق و معجزات
~~ظاهر به حسب مصلحت هر قرنی و قومی خاص به تأیید الطاف شایع خویش بیافرید و
~~به خلق فرستاد تا شرایع حق ظاهر گردانیدند و منفعت و مضرت عاجل و آجل خلایق را
~~بیان کردند به الفاظی مبین و مشرح تا در عالم بقای ابدی ایشان را حجتی نباشد چنانکه
~~قرآن مجید ربانی خبر داد، قوله تعالی: «و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولا» و این

PageV01P051

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0010.png)

~~اشخاص مبارک انبیا و رسلاند - صلواتالله علیهم اجمعین.
# و به حسب هر زمانی خاص و قومی مخصوص معین به نوعی تعبد فرمود و وعد و
~~وعید حق بیان کرد تا به تکرار عبادات و تخویف و ترغیب وعد و وعید شرایع حق
~~محفوظ میماند و سبب بقای نوع انسانی و استکمال آن میگردد، فتبارک الله احسن-
~~الخالقین.
~~و قرآن، ما را آن دولت کرامت کرد که متابع ملت خاتم انبیا و رسل [40 ت]-
~~صلوات الله علیهم وعلی آله - بودیم.
# فلله الحمد رب السموات والارض، رب العالمین وله الکبریاء فی السموات والارض،
~~وهو عزیز الحکیم.
~~و چون تعلق ترکیب انسانی را در عالم بقا پیشتر صورت نمیبست و صورت جسمی
~~او به صدد زوال و فنا بود و قوالب انبیاء - صلواتالله علیهم - درین عالم مدتی معین
~~بیش مقام نداشتند و به دار بقا ارتحال میفرمودند حکمت سرمدی و علم قدیم ازلی
~~اقتضا چنان کرد که قرنا بعد قرن نفوس شریف را که نه در مرتبهآ انبیا باشند با قوالبی کامل
~~پیوند دهد و به عالم وجود میفرستد و آن ذوات را مؤید میگرداند به تأییدات سرمدی
~~تا بعد از انبیا و رسل - علیهم السلم - نایب ووارث ایشان باشند ms004 و تربیت واحیاء شرایع
~~حق میکنند و انصاف از ظالمان میستانند و طریق زجر و تخویف خلایق را بر جادهآ
~~معدلت و انصاف به رایهای صائب و امور سیاسی نگاه میدارند.
# هرکه از جادهآ عقل و شرع [52 ت] تجنب نماید و انحراف کند و تمرد آرد به حسب
~~مقابل آن مکافاتی و مجازاتی واجب می فرمایند و جزائی مناسب حال آن کس میکنند، و
~~سببی باشد از اسباب منافع و کمالات بقای نوع انسانی.
# و چنین ذاتی شریف، مؤید به تأیید الهی واجب است که در هر قرنی موجود گردد تا
~~مصلحت ملت و دولت دینی و دنیاوی بدو منوط باشد و مصالح خلایق در سایهآ دولت او
~~بسته بود.

PageV01P052

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0007.png)

# و چنین صاحب دولتی که سایهآ دولت مبارکش - که تا ابد پاینده باد - سبب احیاء
~~عالم و بقای ملت و سلطنت باشد نیست مگر ذات اشرف مبارک و عرض اکرم صاحب و
~~صدر صدور عالم عادل مؤید مظفر منصور نظام الملک صدرالدنیا و الدین، قوام الاسلام و
~~المسلمین، کهف الضعفاء والمساکین، فخر الملوک، یمین سلطان السلاطین، عدة الدولة،
~~عمدة الملة، جلال الامة، صفوة الخلافة، قطب المعالی، محیی العدل والانصاف، قدوة
~~صدور العرب والعجم، رضی الانام، صفی الامام، ملک ملوک وزراء الشرق والغرب، ذو
~~المناقب والمناصب [55 ت]1 اعظم خواجهآ جهان دستور ایران و توران اینانج قتلغ بلکا
~~الغ2 خواجهآ جهان ابوالفتح مسعود بن الصدر الشهید بهاءالدین3 علی بن ابی القاسم خالصة
~~امیرالمؤمنین - آعز الله آنصاره وضاعف مجده و اقتداره - که جناب مبارکش قبلهآ اقبال
~~اهل عالم است، وذات اکمل وعرض اشرف او منبع عدل وانصاف، و سبب قوام ملت و
~~دوام دولت است. رأی انور صائب او اصل بقای ملت و سرمایهآ مملکت و مؤید عقول
~~عقلاء عالم است. ضمیر روشن او پیرایهآ سرمایهآ معالی است. خاطر دراک وقاد4 او
~~دریای جمیع علوم و معانی است. جود و کرم او ابر نیسانی را اعطاء و جود می ms005 آموزاند و
~~دریای محیط را تشویر میدهد. حلم و وقار او کوه را سبک سنگ و بیسنگ میگرداند.
~~کمال لطف طبع او اعتدال حقیقی را شرمسار می گرداند. فی الجمله کمالات ذات اشرف
~~او و عرض5 اکرم او نامتناهی است. عبارت متناهی به صفات کمال نامتناهی چگونه تواند
~~رسید وبه کمالات او محیط چون تواند بود، لایحصی ثناء علیه.
# و در روزگار ماده آن6 این دولت است و خاطر تیز را هرچند در جولان7 دید شکر آن
~~نعمت گزاردن که «من لم یشکرالناس لم یشکر الله»، و قرآن مجید میفرماید «و أما بنعمة
~~ربک فحدث». و هیچ شکر گزاردن و خدمتی شایسته کردن معادل آن نتواند بود که باقی

PageV01P053

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0012.png)

~~و مدخر1 ماند و خدمتی باشد که به مرور ایام فانی نگردد و ثمرهآ آن خواص و عوام را
~~شامل باشد و چنین خدمتی نبود مگر خدمتی علمی که فایدهآ آن شریف و عزیز بود و
~~لایق عرضه داشتن آن حضرت باشد و این بندهآ ضعیف را قوت ساختن آن بود به قدر
~~وسع2.
# به حکم این مقدمه عزم کرد که خدمتی علمی تألیف کند و به هروقت در خلوات در
~~حضرت عالی - لا زال عالیا - از جواهر و کیفیت وجود جواهر معدنی و غیر آن و صفت
~~معادن و تکون و کیفیت تولد و سبب حدوث آن، و بهترین و بترین3، و شبهی که هریکی
~~را از آن ساختهاند به طریق صناعت، و صفت خواص و منافع و مضرت آن سخنی
~~میرفت، و هرکس از ملازمان خدمت برحسب ادراک و تجارب4 خویش کلمه[ای]
~~میراندند بعصی نزدیک به صواب و بعضی دور از آن.
~~و چون ذات اشرف و عرض اکمل صاحب و صدر عالی - لا زال [را] - فیض ربانی و
~~عنایت سبحانی حظی هرچه واضحتر و کمالی هرچند [13 ق] تمامتر کرامت کردست
~~میل طبیعی والتفات نفسانی و فراغ5 خاطر اشرف - زادها الله شرفا - به حکم مناسبت
~~نظری ms006 و شرف نفسانی به اشرف و اکمل و انفس اشیا میبود.
# چون علم به حقایق موجودات و کیفیت وجود مفردات و مرکبات آن و کیفیت جواهر
~~معدنی و غیرآن هیچ چیز در عالم کون و فساد نفیستر و شریفتر از جواهر نیست، چه از
~~روی خاصیت و چه از روی قیمت و نفاست و عزت وجود و قبول خلق. و این معنی
~~ظاهر ترست از آنکه آن را شرح زیادت باید کرد، خاصه جواهری که از جملهآ حجریات
~~است چون یاقوت و زمرد و مروارید و الماس و لعل و پیروزه و غیر آن.
# چون بندهآ ضعیف التفات خاطر اشرف - زادها الله شرفا - مشاهده [کرد]6 واجب دید
~~به حکم آن التفات و تقرب به خدمت مبارک که مختصری جمع کند از گفتار حکما[ی]
~~متقدم در معرفت جواهر، و آنچه مرین کمترین بنده را به تجربه معلوم باشد به حکم

PageV01P054

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0009.png)

~~ممارست حرفت [15 ق] جوهری و صنعت حکاکی، و حکایاتی که در آن باب از
~~معتمدان و اصحاب تجارت1 به طریق تسامع معلوم گشته بود به آن الحاق کند.
~~هرچند بنده را محل آن نبود که پیش خرشید چراغ افروزد اما به حکم اندک مایه
~~تحصیل علمی که کرده بود و مناسبت حرفت جوهری تقلد این معنی کند به هروقت
~~موانعی به حکم عوایق روزگار در پیش میافتاد که مانع تألیف این خدمت میگشت.
# تا در اواخر شهور سنهآ اثنی و تسعین و خمسمایه اتفاق تألیف این خدمت افتاد و این
~~مختصر جمع کرد تا در حضرت عالیه - لا زالت عالیا - مذکری باشد و به هروقت شرف
~~مطالعهآ اشرف مییابد و معرفت هر جوهری که مطلوب باشد به تحقیق و تعیین معلوم
~~رأی انور میگردد و خاصیت هریک و قیمت آن، و بهترین و بترین2 آن محقق میشود، نه
~~آن که به کسانی 3 دیگر یا به غیری در آن رجوع باید کرد.
# و آن را به پارسی در ms007 قلم آورد4 تا نصیبهآ شنوندگان از آن شاملتر باشد و خواص و عوام
~~طالبان را از آن نصیبی [26 ق] وافرتر5 تواند بود، و این مختصر را جواهرنامهآ نظامی6 نام
~~نهاده آمد تا به یمن القاب مبارک مزین و مشرف باشد و به اقبال و قبول خواص و عوام
~~ملحوظ، ان شاء الله تعالی.
# هرچند درین مختصر مطلوب اصلی بیش از کیفیت جواهر حجری و صفت خواص
~~آن نبود اما لایق چنان میافتاد که صفت اصول انواع که معدنیات و ترکیباتی که میان
~~ایشان افتد و شرح چیزهائی که هرچند معدنی نباشد مناسبتی دارد به مطلوب، بعضی را
~~از آن به تبعیت شرح کرده شود، چون انواع فلزات و غیر آن. تا این مختصر کاملتر و
~~شامل تر بود انواع جواهر را و هرچه ازین باب بود در وی یافته شود.

PageV01P055

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0014.png)

~~و از معبود تعالی و تقدس خواسته می آید تا آنچه گفته شود و در قلم آورده آید به
~~صواب نزدیک بود و موافق و معقول و مطابق وجود محسوس باشد و مؤکد به اقاویل1
~~متقدمان و مؤید به کتبی2که حکمادی» متقدم درین معنی ساخته باشند، والله الموفق.
~~[2ق]2
# و این مختصر را بر چهار مقالت نهاده آمد تا طالبان را آسان باشد معرفت هر نوعی که
~~خواهند از جواهر و غیرآن، ان شاءالله تعالی.
~~در کیفیت مفرداتی که جملهآ معدنیات و غیرآن از مرکبات عالم سفلی از آن مترکب
~~شوند و علل معادن به طریق کلی و چگونگی، و آن چهار فصل است.
~~در جواهری که از جملهآ حجر باشد و غیر آن و علل حدوث هریک و کیفیت وجود آن
~~و شرح معادن و خاصیت و منفعت و مضرت هریک و شبه آن که به طریق صناعت بسازند
~~وقیمت [88ت] هریک و جلا دادن آن و تصرفات و آنچه مناسب این نوع بود.
~~در انواع فلزات سبعه و سبب حدوث هریک وخواص و منفعت و ms008 مضرت آن و شرح
~~معادن و اشباه بعضی از آن که به طریق صناعی بسازند و مرکباتی که جمله ترکیب کنند.
~~در انواع متفرقه که مناسب این مختصر باشد چون صنعت میناگری و تلاویحات4
~~متعین و غیر آن.

PageV01P056

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0011.png)

~~در کیفیت مرکبات عالم سفلی چون نبات و حیوان
~~و انسان و معدنیات و غیر آن که از آن مرکباند و
~~علل معادن به طریق کلی و چگونگی آن. [85 ت]

PageV01P057

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0013.png)

~~واجب الوجود - تعالی و تقدس - به کمال قدرت ازلی و علم لم یزلی بعد از ایجاد
~~عالم ارواح و ملایکه و افلاک و محرکات آن در جوف فلک قمر که عالم سفلی است
~~چهار عنصر بیافرید که اصول مفردات و مرکباتاند که حیز ایشان عالم کون و فسادست
~~و آن خاکی است و آب و هوا و آتش. و هر یک را از ایشان حیزی خاص و طبیعتی
~~مخصوص عطاکرد. بدان وجه که مادام که در حد خویش باشند ساکناند و چون به قهر و
~~قسر از آن حیز دور باشند طبیعت هر یک اقتضای آن کند که مایل باشند به حیز طبیعی
~~[خویش]1.
# [حیز طبیعی]1 خاک وسط عالم است، و حیز طبیعی آب2 سطح اعلی خاک است تا
~~سطح مقعر هوا، و حیز طبیعی هوا سطح اعلی آب است تا سطح مقعر آتش، و حیز
~~طبیعی آتش سطح اعلی هواست تا سطح مقعر فلک قمر.
# و اشکال جملگی عناصر گری است به حکم بساطت و تشابه اجزا، و علت گریت

PageV01P059

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0018.png)

~~اشکال عناصر و عدد آن در علوم طبیعی مبرهن است و مشرح.
# و چون جملهآ مرکبات عالم سفلی از چهار اصل مرکب اند و اجزاء بسیط ایشاناند به
~~ضرورت در ایشان قوتی میبایست که1 صلاحیت ترکیب بر وجه احسن از آن حاصل
~~تواند بود.
# پس هریک ازین عناصر حامل دو قوت آمدند: یکی فاعله، یکی منفعله. قوت فاعله
~~یا مفرقه بود یا جامعه.
# حرارت ms009 قوت مفرقه [آتش]2 است تا تفریق اجزاء اجسام میکند که مادام که جسمی
~~که اجزاء او جسمی دیگر خواهد بود تا تفریقی در آن اجزاء حاصل نشود متحد بود، و
~~چون متحد بود بعضی از وی چگونه جزو دیگر جسمی تواند شد.
# و برودت قوهآ جامعه است تا جمع اجزاء اجسام متفرقه میکند.
# قوت منفعله یا قابل انفعال باشد به سهولت، یا قابل [53 ق] انفعال به غسر3.
# رطوبت قابل انفعال است به سهولت4.
# یبوست قابل انفعال است به عسر5 و تا برین وجه نباشد که یاد کرده شدند فایدهآ
~~اجزاء اجسام مرکب ازیشان حاصل نیاید.
# واجب الوجود - تعالی و تقدس - طبیعت آتش راگرم خشک آفرید، و طبیعت هوا
~~گر تر، و طبیعت آب سردتر، طبیعت خاک سرد خشک. طبیعت عناصر چنان آفرید.
~~به حکم فایدهآ مطلوب و علت غایت انسان که صور ایشان6 قابل تبدیل باشد به
~~اسباب معین چنانکه آب صورت آبی خلع کند و صورت هوایی قبول کند، و هوا آب
~~کردد، و آتش هوا شود، و همچنین برعکس. و حال باقی عناصر بر همین حکم دارد در
~~تبدل صور، واین معنی مبرهن و مشاهدست.

PageV01P060

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0015.png)

# و در هر عنصری دو کیفیت موجودست و از آن هر دو کیفیت یک کیفیت مشترک
~~باشد میان دو عنصر که مجاور یکدیگر باشند، چنانکه هوا و آتش در حرارت اشتراک
~~دارند و در رطوبت ویبوست مباینت.
# هرگاه که یبوست جزوی از جرم آتش به سببی از اسباب [50 ق]1 به رطوبت متبدل
~~شود آن جزو هوا شود، زیرا که حقیقت هوا جرمی است گرم وتر، و درین جزو این
~~حقیقت حاصل است.
# و همچنین هرگاه که رطوبت جزوی از هوا به یبوست [102 ت] بدل شود آن جزو
~~آتش گردد زیرا که حقیقت جرم آتش گرم و خشک است، و این جزو را این طبیعت
~~حاصل است.
# و میان هوا و آب اشتراکی است به کیفیت رطوبت، و مباینت ms010 است به حرارت و
~~برودت. هرگه که حرارت جزوی از هوا به برودت بدل شود به اسبابی خارج یا داخل آن
~~جزو آب گردد، زیرا که طبیعت آب سرد و ترست، و آن جزو را آن طبیعت حاصل است.
~~و برعکس هرگاه که برودت جزوی آب به حرارت بدل شود آن جزو هوا شود به علت
~~تبدل کیفیت.
# و همچنین میان خاک و آب اشتراکی است در کیفیت برودت و مباینت است در
~~کیفیت رطوبت و یبوست. هرگاه که رطوبت جزوی از آب به یبوست بدل شود آن جزو
~~خاک گردد به سبب تبدل کیفیت، چنان که پیش ازین یاد کرده شد. عکس، هرگاه که
~~یبوست جزوی از خاک به رطوبت بدل شود آن جزو آب شود.
# و تبدل صورت عناصر ظاهرست و محسوس، چه به طریق صناعت و چه به طریق
~~اسباب خارج، چنانکه در کوهها باشد. و بسیار بود [105 ت]که دفعةآ واحده اندک مایه
~~اثری پدیدار آید، چنانکه آن دیگر بدان موضع نقل نکرده2 باشد.
~~و بیم آن است که به سببی3 از اسباب خارج برو مقدار هوا غالب شود و آن را نخست

PageV01P061

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0020.png)

~~بخارکند. پس زیادت میشود تا آن را آب گرداند. به حکم میل طبیعت آب قصد حیز
~~خویش کند و بر روی زمین آید.
~~و آبها[ی] استاده که در موضع1 باشد از سنگ و غیر آن که امکان ترشح ندارد چون
~~حرارت از خارج بر آن مستولی گردد آن آب هواگردد.
# و همچنین هر دو عنصر که مجاور یکدیگر باشند این حکم مذکور ازین سان یافته
~~شود و محسوس گردد و حکم باقی همین بود، اما به طریق توسط. و کم کسی باشد که
~~ازین جنس چیزی ندیده باشد.
~~و به طریق صناعت - اگر دیگی پر آب کنند و آتش مفرط متواتر در زیر آن دیگ
~~میکنند آن آب جمله هوا شود.
~~و اگرانایی که درو امکان ترشح نباشد پر از یخ ms011 کنند هوائی که از بیرون ملاصق آن
~~باشد آب میگردد.
# و اگر برعکس آن [115 ت]کنند که یخ در گرداگرد آن انا نهند چون برودت استیلا
~~گیرد هوائی که در اندرون آن انا باشد2 آب شدن گیرد.
# و اگر آن باشد که سبب ترشح است، از آب گرم باید که ترشح باشد به سبب لطافت،
~~واین معنی حاصل نیست.
~~و نیز اگر به سبب ترشح بودی بایستی که بالای کوزه این معنی حاصل و یافته نشدی و
~~حاصل است، پس معلوم شد که به سبب ترشح نیست.
# و هرگاه که آتشی مفرط در اندرون تنوری بیفروزند بعد از آن که شعلهها[ی] آن آتش
~~کم شود در هوائی که آن شعله مجاور آن بوده باشد اگر فتیلهای یا خرقهای یا چیزی که
~~قابل سوختن باشد بدان دارند در حال مشتعل شود، به سبب آنکه آن هوا آتش شده
~~باشد.
~~و در باقی عناصر همین حکم است. چنانکه اهل صناعت اکسیر اجرام خاکی صلب را
~~به تدبیر صناعی چون آب کنند و آبها را هم به تدبیر متحجر کنند.

PageV01P062

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0017.png)

# و این چهار عنصر را اصلی و مادهای است مستقر مشترک میان ایشان که خلع صور
~~هر یکی و لبس صورت غیری میکند [115 ت] چنانکه در علوم طبیعی مبین و مبرهن
~~است.
# پس حکمت بی علت ایزدی اقتضا چنان کرد که صور آن عناصر قابل تبدل و تغیر
~~باشند، تا هرگاه به سببی از اسباب جزوی مقدر و قسطی معین از هر عنصری متصغر
~~الاجزاء شوند و درهم آمیزند آمیزشی که بعد از آن تمیز هر یک از اجزاء عناصر
~~علی حده ممکن نبود، و کیفیات ایشان در یکدیگر تأثیر و تأثر کند و فعل و انفعال ایشان
~~در یکدیگر به حدی رسد که کیفیتی خامس حادث شود مستقر که آن را «مزاج» خوانند.
# و قدرت ازلی و علم لایزالی به حسب آن مزاج و به قدر استعداد قبول صورتی ms012 از
~~صور موجودات1 مرکب ایجاد کند، فسبحانه و ما اعظم شأنه و اعلی برهانه.
~~پس هر مزاجی به حسب کمال و نقصان آن و استعدادی که آن را باشد2 صورت نوعی
~~از انواع موجودات به قدرت قدیم ازلی قبول میکند. آنچه استعداد قبول صورت انسانی
~~دارد [صورت انسانی]3، و آنچه استعداد قبول صورت حیوانی دارد، صورت حیوانات
~~مختلفه به حسب امزجهآ مختلفه قبول میکند.
# و همچنین آن مزاج که درو استعداد قبول صورت نباتی باشد به حسب اختلاف آن
~~صور نباتی مختلف قبول میکند.
# و آن مزاج که استعداد قبول صور معدنیات دارد به حسب اختلاف صور آن امزجهآ
~~موافق، صور معدنیات مختلف قبول میکند، چون زیبق و کبریت و انواع فلزات و جواهر
~~حجری وانواع املاح و زاجات و غیر آن، بتقدیر العزیز العلیم.
# و در حدوث این مرکبات مختلف آن مفرداتی که یاد کرده شد و مثال گفته شود تا به
~~فهم و تصور انسان آسانتر باشد، یکی از روی کمیت، یکی از روی کیفیت [35 ق]. چنانکه
~~حدوث مرکبات مختلف ازین چهار اصل که یاد کرده شد روشن گردد.

PageV01P063

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0022.png)

# اگر تقدیر کنند که چهار اصل باشد حامل چهار رنگ، یکی زرد به غایت، یکی سرخ1
~~به غایت، یکی سبز به غایت، یکی سیاه به غایت، از آن هر جسمی که حامل رنگی باشد
~~یک جزو متساوی بگیرند و به سحق آن را امتزاجی دهند کامل، از مجموع آن رنگی
~~حاصل شود خلاف این چهار رنگ که آن را با هر یکی هیچ نسبت نباشد.
# و اگر دیگر بار ترکیبی کنند هم ازین چهار رنگ اما تساوی در اجزاء او نگاه ندارند بل
~~که یک جزو از جملهآ این چهار جزو زیادت کنند آن مجموع را لونی دیگر باشد، و
~~همچنین چندان که اختلاف میدهند جزو را در مجموع اختلاف پدید میآید و آن
~~اختلافات نامتناهی باشد.
# واگر عدد آحاد آن بیش از چهار باشد حدوث ms013 حاصل شدن لون آخر زیادت2 باشد و
~~آن را نهایتی نبود.
# و هر اختلاف که در کیفیات اول حادث میشود به حسب آن در آن مرکب اختلافی
~~پدید می آید.

PageV01P064

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0019.png)

# معدن از عدن گرفتهاند، و عدن قرارگاه باشد، و مرکز هر چیزی را از روی لغت معدن
~~آن چیز گویند.
# و عادت چنان رفته است که هر جایگاه که جوهری در آنجا تولد کند آن را معدن آن
~~جوهر گویند.
# و معادن گاه باشد که پدید می آید و گاه باشد که منقطع میگردد، و این معنی
~~ظاهرست.
# و بیشتر معادن در زمینها[یی] پدید آید که از اعتدال انحرافی یافته باشد و به طرف
~~حرارت یا برودت بیرون شده، و با این هم در آن زمینها صلابتی تمام باشد و در تجاویف
~~آن بخاراتی باشد محتقن. و این معنی در کوهها بیشتر [42 ق]باشد یا نزدیک کوهها، و کم
~~اتفاق افتد که در زمینی که خلاف طبیعت این زمینها باشد که یاد کرده شد اتفاق معدنی
~~افتد از معادن جواهر. و علت وجود بیشتر معادن از روی کلی شعاع آفتاب است و از
~~روی جزوی کواکب.
# چون شعاع آفتاب را مکثی باشد زیادت بر مسامتهآ زمین موضعی و شعاع او بر
~~زوایا [ی] قایمه بدان موضع میپیوندد تجاویف آن موضع را سخونتی زیادت آفتاب
~~میکند، و برودتی که در آن تجاویف باشد منضغط میشود و تحجری پدید میآید.
# و اگر مکث اشعهآ آفتاب اندک باشد آن برودت را به سبب اندکی مکث آفتاب مددی
~~باشد و بخارات محتقن شود انجمادی و تحجری پدید آید. و تولد معدنیات مختلف
~~بدین دو سبب باشد در معادن.
# و باشد که معادن در مسیل رودها بود، و باشد که سیلها از کوههالیی] که در آن معادن
~~بود بیاید و موضعی را افادت معدنی کند از معادن جواهر یا به طبیعت [40 ق]1 یا به

PageV01P065

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0024.png)

~~جنس آن جوهر. و باشد که ms014 در آن سیل به سبب مرور ایام و آن علل مذکور معدنی پدید
~~آید و آن را نشوی باشد و به آخرالامر معدنی شود.
# و علت تکوین اکثر معادن آن باشد که در تجاویف زمینهای مذکور [149 ت] بخاراتی
~~باشد تر مائی یا بخاراتی خشک دخانی.
# و مکرر شدن1 طریان حرارت و برودت بر عقب یکدیگر به سبب اشعهآ آفتاب و
~~مسامتهآ [آن]2 و خلاف مسامته و به سبب حرارتی و برودتی که در آن تجاویف حادث
~~میشود و به سبب تغیر هوا یا به اسبابی دیگر چون تیغ کوه بلند که مانع شعاع آفتاب
~~باشد، یا موضع در غایت انخفاض باشد، یا موضعی بود که شعاع آفتاب بر آنجا افتد و
~~عکس آن شعاع باز آن موضع افتد، آن موضع را فضل سخونتی حاصل آید. یا برعکس
~~این باشد که فضل برودتی، یا هبوب بادهای شمالی یا جنوب به موضعی میرسد، یا
~~مانعی بود که نرسد، یا دریایی باشد بر مهب آن بادها تا بخارات را بدان موضع میرساند
~~و یا دفع میکند. این جمله تغیرات به سبب تغیر هوا باشد و به واسطهآ این تغیرات تغیر
~~تجاویف زمینها باشد.
# و اکثر تکون معادن در زمستان باشد، و اکثر ظهور جواهری که به سبب حرارت ظاهر
~~شود [14 ت] در تابستان بود و علت حبس بخارات باشد که به سبب سردی هوا تحلیل
~~نپذیرد، تغیر آن را حاصل شود. بعد از آن سبب حرارت تابستان منحل شود و فضول3
~~این مترشح گردد به ظاهر. چنانکه بیشتر رطوبات در آبدان حیوانات در زمستان محتقن
~~باشد، بعد از آن به تابستان تحلیل پذیرفتن گیرد و ترشح کند به عرق به طریق مسام و غیر
~~آن، به سبب آنکه حرارت تفتیح کند و بخارات را به ظاهر افگند، و برودت برعکس این
~~باشد و منبع تحلیل و احتقان ازو حاصل آید.
# و باشد که بروز اندک بخاری در موضع معین در زمستان ms015 باشد. اما آن به سبب
~~خاصیت آن موضع بود و حکم غالب تر آن است که یاد کرده شد.
~~و هرگاه که مادهآ متکون ضعیف و اندک باشد بروز آن کمتر بود.

PageV01P066

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0021.png)

~~و هرگاه که مادهآ آن زیادت باشد و قوی بود امکان بروز بیشتر بود.
# و تکون معدنیات را اسباب مختلف بسیارست. بعضی به احتراق بود. چون انواع
~~نمکها و زاجات و بورهها و آنچه بدان ماند، و بعضی بیشتر [153 ت] چون انواع جواهر
~~حجری بود، و دلیل برین آن است که هرچیزی را بسوزاند و بعد از آن بشوید و حل کند،
~~پس عقد کند به قدر قوت آن چیز ملوحتی در آن پیدا می آید.
# و اصحاب صناعت اکسیر به طریق صناعی املاح میکنند و این معنی ظاهرست. و هر
~~چیز که آن را تکلیس کنند به ضرورت درو ملوحتی پیدا شود.
# و جملهآ سنگها کلسی است متحجر شده چنانکه یاد کرده شد و دلیل محسوس برین
~~آن است که چون آتش بسیار به گلی بیفروزند آن را سفال کند و اگر بیشتر افروزند، نوعی
~~شود از سفال که مانند سنگ بود.
# و در نشابور آن را داشخال گویند و کوزههای فقاع از آن کنند. و در شهرهایی که سنگ
~~آسیا نباشد از آن به طریق صناعت از گل پخته سنگها[ی] آسیا کنند.
# چون حرارت مائی مستولی شود بر اجرام ارضی که با مائی آمیخته باشد و مخمر
~~شده که آن را «گل» خوانند حرارت طبیعی مثل حرارت شعاع آفتاب، یا حرارتی غیر
~~طبیعی چون مجاورات جام [155 ت] گرم، یا حرارتی صناعی چنانکه گل را در آتش نهند
~~و آتش متواتر افروزند تا در آن گل رطوبتی زیادت نماند و یبوستی بر آن غالب شود1 و
~~چون حرارت برو غالب شود2 آن گل سخت شود و سفال گردد، و چون حرارت زیادت

PageV01P067

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0026.png)

~~تائیر میکند رطوبت را کمتر میکند و احداث را ms016 تحرری1 بیشتر میکند جرم آن صلبتر
~~می شود تا سنگ گردد.
~~و اگر با تخمیر آن گل اجزاء هوائی آمیخته بود آن سنگ باشد به رخو مقدار آمیختگی
~~اجزاء هوائی.
# و اگر تخمیر آن را بیشتر انضمامی بود و خالی باشد از تخلخل و اجزاء آن کمتر باشد
~~آن سنگ در غایت صلابت بود چون حجر الماس و جزع و یاقوت سفید.
# و توالد احجار به طریق دیگر تواند بود. چنانکه آفتاب مدتی مدید در خاکی یا در
~~سنگی تابد تا به کثرت حرارت شعاع آفتاب محترق شود، بعد از آن به مدتی دیگر آب بر
~~آن جرم محترق میگذرد و مجاور آن میباشد تا منحل شود، با بعضی از آن آب بیامیزد و
~~سیلانی پذیرد [163 ت]. بعد از آن حرارتی معتدل در آن تأثیر میکند مدتی در آن، تا
~~خشک شود. پس برودتی در آن تأثیر کند تا منجمد شود و سنگ گردد. اکثر جواهر هم
~~برین ترتیب متحجر گردند.
# و هر جوهر که شفاف باشد مادهآ او آبی باشد. با اختلاط ارضی لطیف اندک باران به
~~هم آمیخته، چون بلور و لعل و بعضی زمرد و یاقوت و غیر آن، و بعضی از عقیق.
# ومادهآ بلور مائی بوده باشد در غایت صفا، و دلیل برین معنی منجمد شدن آب است
~~در زمستان، و هرچه مایع بود. به ضرورت آن را وعائی باید تا آن را پیش از متحجر شدن
~~نگاه میدارد و مانع میباشد تا متلاشی نشود. و چون مدتی باید تا متحجر نشود این
~~صورت بیش باشد، و چون متحجر شد آن را وقایه و حافظی باشد به حکم نفاست
~~جوهر و بیشتر باشد.
~~و هرچه غیر شفاف باشد ارضیت مادهآ آن بیشتر بوده باشد، چون پیروزه و جزع و
~~دهنج ولاجورد و بسد و فلزات سبعه و غیر آن.

PageV01P068

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0023.png)

# جملهآ الوان را ابتدا بیاض بود و نهایت سواد، وکل الوان متوسط باشد میان ms017 بیاض و
~~سواد. از بیاض به تدریج ترقی میکند تا به درجهآ سواد رسد که غایت اوست و از ازدواج
~~بیاض و سواد رنگها[ی] مختلف حاصل میشود که هر یک از آن جمله چون با یکدیگر
~~بیامیزند لونی خاص حاصل شود.
# و در هر لونی دو طرف افراط و تفریط بود. چنانکه مثلا لون زردی را با کبودی چون
~~بیامیزند لون سبزی حاصل شود [ولون سبزی را میان دو طرف افراط و تفریط او عرض
~~باشد]1 و او را دو طرف افراط و تفریط بود و جملهآ رنگها را همچنان. [و در آن عرض
~~لونها سبز باشد که میان ایشان تفاوت بسیار باشد در سبزی.]1
~~و در لونها سبز باشد که میان انواعش تفاوت بسیار باشد در سبزی، چون فستقی و
~~زمردی و زنگاری و نفطی و غیر آن، و چون هر یک از آن با لون دیگری که از وی نوعی
~~است مخالف لونی سبزی باشد بیامیزد لون دیگر حاصل آید، و چون این اعتبار درست
~~است تفاوت الوان نامحصور بود، و سبب این معلوم شد.
# و علت بعضی از الوان جواهر به حسب امتزاج ارضی و تریی2 باشد که با مادهآ
~~[176ت] آن جوهر آمیخته بود3، چنانکه مثلا در یک پاره جزع الوان بسیارست و قیاس
~~چنان اقتضا میکند که آن طبقه طبقه است. هر طبقهآ اختلاط تریی دیگر ملون به لون
~~مخصوص بود تا مادهآ آن جوهر. اگر یک نوع رسته باشد اقتضای یک لون کند و اگر دو
~~دو، و اگر سه سه، علیها علیها.
# و هرگاه که سنگی باشد که به سببی از اسباب شعاع آفتاب به وی نرسد مدتی دراز
~~بدین سبب اشتمال4 اجزاء آن سنگ ضعیف شود و رطوبتی در آن اجزاء استیلاگیرد. این

PageV01P069

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0028.png)

~~صورت صورت کلی شود. بعد از آن سبب دیگر هوائی گرم بدان گل محیط شود و آن را
~~دوامی بود چندان که به جذب آن رطوبت خشک ms018 گردد. و انواع گلها [ی] متلون خوردنی
~~و غیر آن بدین سبب تولد کند.
# و هر سنگی را از آن سنگها که مادهآ آن گلها به حسب لون آن سنگها بود که مادهآ آن
~~گلهاست، و این معنی مشاهد و محسوس است چو[ن اگل سرخ و گل اسفید خوردنی و
~~زرد و کبود و سیاه و دیگر لونها.
# و چون (17 ت] این گلها به سبب حرارت شعاع آفتاب خشک شود و متفتت گردد و
~~تماسک اجزاء آن باطل گردد از هر یکی نوعی خاک به لون مخصوص حاصل گردد.
# و میان آن الوان هرگاه که امتزاجی و ازدواجی میافتد لونی دیگر حادث میشود.
~~چنانکه مثلا میان خاک زرد و کبود چون امتزاجی و اختلاطی افتد به حسب قلت و کثرت
~~یک لون لونی دیگر حادث شود. یعنی سبزی مخصوص حاصل آید.
# اگرزردی1 زیادت از کبودی باشد لون ثالث سبزی باشد روشن، و اگر کبودی زیادت
~~بود سبزی باشد تیرهرنگ.
# و همچنین اگر میان لون سیاهی و سپیدی اختلاطی افتد اکهب از آن حاصل شود، و
~~العلم عندالله العزیز الخبیر.

PageV01P070

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0025.png)

~~در جواهری که از جملهآ حجریات1 باشد و کیفیت
~~آن و شرح معادن هر یک و خاصیت و منفعت و
~~مضرت، و شبه آن به طریق صناعی بسازند، و
~~قیمت هر یک، و جلاای] آن، و آنچه مناسب آن
~~نوع باشد.

PageV01P071

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0027.png)

~~و شریفتر و عزیزتر و نفیس ترین جواهر یاقوت است از روی طبیعت و مناسبت3
~~صورت و فایده و خاصیت و بقای جسمیت و زیادتی قیمت، و باری تبارک و تعالی در
~~محکم تنزیل می فرماید در تشبیه4 حوران بهشت «کآنهن الیاقوت والمرجان»، و چه دلیل
~~باشد زیادت ازین که حق - سبحانه و تعالی - تشبیه حور به یاقوت میکند.
# و از احادیث نبوی در تفاصیل بهشت و قصرهای آن آمده است که بعضی از مطیعان
~~[72 ق] اهل اسلام ارا] به سبب کمال درجات ایشان ms019 در بهشت قصرها کرامت کند از
~~یاقوت صرخ5، و این معانی دلیل است واضح و بین بر شرف و عزت یاقوت. پس به حکم
~~این مقدمات ابتدا به اشرف جواهر اولیتر، و آن یاقوت است.
# اول علم به کون آن شرح داده آید، پس انواع آن، پس صفت آلوان و خواص و قیمت و
~~بهترین و بترین، و اقاویل متقدمان که در آن سخن گفتهاند.

PageV01P073

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0032.png)

# هرگاه که آفتاب در تجاویف زمین تأثیر کند و به قوت حرارت شعاع خویش احداث
~~بخاری کند در آن تجاویف، پس آن را گرم گرداند و بعضی از رطوبت آن را تحلیل کند
~~یبوست آن زیادت شود و رطوبت منکسر گردد و با مائیتی که در آن موضع باشد بیامیزد.
~~حرارت آفتاب آن مائیت را گرم گرداند. تلطیفی حاصل شود و قوتی گیرد که آن اجزاء
~~ارض را منحل گرداند. پس دیگر بار قوت حرارت آن رطوبت منحل را جذب کند و به
~~حرارت و یبوست آن ماده را منعقد و متحجر گرداند، بتقدیر العزیز العلیم، [75 ق] آن
~~جوهر که حاصل شود جوهر یاقوت است.
~~و اجزاء او به سبب یبوستی که بر آن رطوبت غالب شده باشد مکتثر گردد و سبب
~~صلابت جرم یاقوت این است.
# و علت آنکه یاقوت با آتش مقاومت تواند کرد و اجزاء آن را حرارت آتش متفتت
~~نکند آن است که رطوبت او با یبوست اختلاطی کامل یافته است و ثباتی تمام پذیرفته
~~است و صورت1 مزاجی او را استحکامی هرچه کاملتر حاصل شده آتش تفریق اجزاء آن
~~نتواند [کرد].2
# و علت لون یاقوت آن است که چون با مائیتی که مادهآ یاقوت است یبوست ارضی
~~خاص به آن بیامیزد و منحل شود و حرارت آفتاب در آن تأثیر کند، اگر حرارت به افراط
~~باشد آن مائیت را فایدهآ ضرخی کند، پس منعقد شود و صرخی آن به قدر آن حرارت
~~باشد، و باشد که به ms020 سبب اندکی حرارت، زرد منعقد شود.
# و چون حرارت در تعفین و تحلیل معتدل باشد و مادهآ آن اختلاط ..3 ملون یا معری
~~باشد و مائیت غالب باشد، آن منعقد سپید باشد [83 ق] و صافی و شفاف.
~~و اگر مائیت مغلوب باشد و ارضی غالب سپید گرفته باشد.
# واگر آن مائیت غلظت [دارد] ارضیت ارا]2 به لطافت خود حل کند و برودتی استیلا

PageV01P074

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0029.png)

~~گیرد و حرارت اندک باشد به سبب تعفین سواد حادث شود.
# و چون حرارت که حمره از عوارض اوست حاصل باشد و در باطن ماء بود و سواد بر
~~ظاهر، از امتزاجی آن لون بنفسجی و انواع زردی حاصل آید.
# و اگر حمره اندک بود لون اکهب بود.
# و باشد که چون حمره در باطن باشد و سواد بر ظاهر شعاع حمره غلبه میکند بر
~~ظاهر و شعاع آن بر ظاهر میتابد لون آسمانگون حادث میشود.
# و اگر سوادی غلبه گیرد با صفا، و اندک خضرتی با آن باشد لون اکهب طاو1 حادث
~~شود.
# و در کتاب علل بلیناس کیفیت حدوث الوان بدین وجه است که لون به مثابهآ جنس
~~است، زیرا که قسمت الوان دروست: چون سپیدی و سیاهی و صرخی و زردی و سبزی
~~و کبودی و غیر آن.
# و بیاض که [80 ق] لون است مفرق نور بصر، ابتداای] الوان است و از عوارض
~~برودت و رطوبت است.
# و سواد که جامع نور بصرست نهایت الوان است و از عوارض حرارت و یبوست
~~است.
# و بیاض مناسب حیات و حرکت است و سبب نور بینی2، و سواد متناسب سکون و
~~ضد حیات است. و از ترکیب3 و اختلاط بیاض و سواد الوان مختلف حادث میشود
~~چون زردی و سبزی و صرخی و آسمانگون و غیر آن.
# و از ترکیب این الوان جمله لونهاای] مختلف حادث میشود چون مادهآ لون بیاض با
~~سواد بیامیزد، چنانکه سیاهی بر سپیدی غلبه گیرد و در ms021 آن محل حرارتی باشد لون
~~سبزی حادث شود.
# و چون بیاض را غلبه بود بر سواد و در ماده حرارتی اندک باشد لون زردی حادث
~~گردد.

PageV01P075

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0034.png)

# و چون بیاض با سواد کثیف متداخل شوند لون صرخی حادث شود، و دلیل بر آنکه
~~حمره از بیاض است آن است که چون اندک مایه زعفرانی با جرمی سپید بیامیزند به
~~سپیدی نزدیکتر از آن باشد [92 ق] که به صرخی، و چون کمیت زعفران زیادت میشود
~~لون حمره نزدیکتر میگردد تا غایت حمره حاصل شود، و اگر مددی مییابد به درجهآ
~~سواد رسد که نهایت الوان است.
# و حکم جملهآ الوان همین است که از بیاض که ابتداست ترقی میکند تا به سواد که
~~نهایت است برسد.
# و چون بیاض سواد را به درجه [ای] غلبه کند لون آسمانگون حادث شود.
# و چون کبودی با زردی بیامیزد سبزی حاصل شود.
# و هرلونی را دو طرف است افراط و تفریط که الوان دیگر هم از جنس او باشد در آن
~~عرض باشند. طرف افراط از لون این باشد که نهایت او به سواد نزدیک شود، و طرف
~~تفریط آن که به بیاض نزدیک شود.
# و در آن عرض الوان مختلف از یک جنس حاصل باشد به اسباب مختلف. چنانکه
~~لون صرخی اول که از بیاض حرکت کند لون زردی باشد روشن. بعد از آن الوان چون
~~نارنجی و عصفری و رمانی و جلناری و جمری و ارغوانی و قرمزی [90 ق] و غیر آن از
~~طبقات حمره. اگر نهایت لون صرخی آن را نهند که آن به سواد نزدیکترست.
# و در جملهآ الوان همین حکم باشد، چنانکه در لون سبزی ابتدالون زمردی باشد که به
~~بیاض نزدیک است، و نهایت لون سبزی ابتدای نفطی لون زمردی باشد که [به] بیاض
~~نزدیک بود.
~~و همچنین در لون اکهب ابتدا لون آسمانگون سبز فام بود که به بیاض نزدیک بود، و
~~نهایت آن ms022 لون نیلی که به سواد نزدیک است.
# وعلل الوان واختلافات آن در هر طبقه از طبقات لون منحصر نیست1 و در آن سخن
~~بسیار است، و هرکس به حسب تجارب2 خویش استنباطی کردهاند، و در کیفیت حدوث

PageV01P076

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0031.png)

# یاقوت، در قسمت اول به اعتبار لون چهار جنس است: صرخ و زرد و کبود و سپید، و
~~هر جنسی را شبه او جوهری است از روی لون و صلابت و جلا و غیر آن که تمییز میان
~~آن اشباه و اجناس جز جوهری حاذق یا حکاک عالم نتواند کرد [103 ق] و خواص آن
~~اشباه هرگز به خاصیت و فعل یاقوت نرسد.
# و یاقوت جوهری است از جملهآ جواهر حجر معدنی، و شریفترین و عزیزترین
~~اجناس یاقوت یاقوت سرخ1 است. بدان سبب که لون صرخی از عوارض صحت است و
~~توابع فرح و علامت اشتعال حرارت غریزی است.
# و دیگر آن جنس عزیز الوجودست و قیمت این از جملهآ انواع یاقوت بیش است و
~~خواص واثر2 و فعل آن زیادت از جملهآ انواع یاقوت است.
# و او جوهری است که برو سوهان کار نکند و هیچ جوهر او را نتراشد، و او جملهآ
~~جواهر صلب را بتراشد مگر جواهر الماس را.
# و اگر یاقوت [را]3 به کرات در آتش نهند و چندان گرم کنند که رنگ آتش گیرد هرگز
~~تباه نشود و صورت او متفتت نشود و صورت او را باقی عناصر نیست نکند.
# ویاقوت را به بعضی از لغات فرس «یاکند» گفتهاند و لفظ یاقوت معرب است.
# و حمزهآ اصفهانی4 آورده است که پارسیان یاقوت را «سیج اسپوز»5 خوانند یعنی دفع
~~علت طاعون.
# استاد ابوریحان آورده است در کتاب الجماهر فی الجواهر که اهل هند یاقوت صرخ را
~~«پدم6 راک» گویند و گما[ن] آن است که «راک» نام یاقوت است و «پدم»6 صفت لون
~~اوست که در لغت [هند]3 «پدم»6 نام نیلوفر صرخ است.

PageV01P077

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0036.png)

~~و اختیار هند ms023 آن است که اشرف1 انواع یاقوت یاقوت صرخ است، چنانکه صرخی او
~~در غایت بود و شفاف باشد، و الله اعلم.
# درین روزگار معین نیست و در آن سخن بسیارست و اقاویل مختلف یاد کردهاند.
# جماعتی گفتهاند که انواع یاقوت را در عهد اسکندر از ظلمات بیرون آوردهاند، و این
~~سخنی است دور از قیاس عقل، و به چند وجه استحالت این ظاهرست و محتاج بیان
~~نیست]2.
# و استاد ابوریحان درکتب خویش آورده است که معادن جملهآ انواع یاقوت در زمین
~~هند است در طرف شرقی آن، در جزیرهآ سرندیب3 است در طرف دریاای] هرکند [119
~~ق]، در کوههایی که این مقابل آن است به کنارهآ دریا.
# آن کوهها را میکندهاند در قدیم الایام. در میان سنگها چیزی بیرون میآمده است
~~مثل غلافی سپید رنگ مانند اناری و در میانهآ آن پارههای یاقوت مثل دانهآ انار. آن غلافها
~~را می شکستهاند و یاقوت را از میان آن بیرون میکردند، و این معنی از قیاس دور نیست،
~~لعل نیز همچنین در غلاف است.
# و معدن یاقوت درین روزگار نزدیک، کسی ندیدست. و بسیار معتمدان معدن لعل
~~دیدهاند و اکنون در آن معادن کار می کنند.
~~و چنین حکایت میکنند که لعل در غلاف است و بلور و جمس نیز در غلاف است و
~~در کوههاای] خراسان معادن بلور و جمس بسیار است، و آن هر دو جوهر در غلاف
~~است.
~~و هر جوهر معدنی که آن شفاف باشد اقتضا چنان کند که در غلاف بوده. به سبب
~~آنکه هر جوهر که آن شفاف باشد در ابتدا[ی] خلقت مادهآ آن مائیتی بوده باشد، به سببی

PageV01P078

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0033.png)

~~از اسباب که یاد کرده شدست منجمد و متحجر شده باشد، و هر جوهر که مائی بود آن
~~را البته وعائی باید تا آن مائیت متلاشی نشود. [115 ق] تا به وقت آن که زمان تحجر و
~~انجماد آن جوهر بود، و آن غلاف آن ms024 جوهر را وقایه[ای] و حافظی باشد از اضداد
~~چنانکه یاد کرده شد.
# و بسیار معتمدان حکایت کنند که در حدود سرندیب صحرائی است که در فصل بهار
~~سیلها بسیار می آید و در فصل تابستان منقطع میشود. بعد از انقطاع سیل ریگهای آن را
~~میشویند و از آنجا ریزها[ی] یاقوت خرد از همه لونها چون صرخ و زرد و سپید و کبود
~~میباشد، چنانکه ده پاره از آن کمابیش دانگی باشد و آن را جواهریان1 «سیلانی»
~~خوانند.
~~و بعضی از جوهریان که صنعت حکاکی ندانند گمان بردهاند که آن یاقوت نیست بل
~~که جوهری دیگرست چون بنفش و بیجاذه و غیر آن.
# و اصحاب تجارب را از حکاکان معلوم باشد که «سیلانی» به لون و صفا و ثقل و جلاو
~~به آتش بردن طبیعت یاقوت دارد، لکن آن است که حجم2 آن خردست. یا قوت آن سیل
~~که آن را می آرد بیش از آن نیست که آنچه خرد [123 ق]باشد آن را حرکت تواند داد و از
~~موضعی به موضعی دیگر برد، و یمکن که آن سیل از موضع دورتر می آید و آن یاقوت
~~پارهها اگرچه بزرگ بوده باشد، لکن به سبب حرکت بسیار و مصادمت سنگهاای] دیگر
~~که در مسیل آن سیل بوده باشد پارهها[ی] خرد میشود و املس میگردد.
# و این سخن مؤکد آن است که معادن یاقوت در زمین هند بود در کوهها[ی] سرندیب،
~~و یمکن که درین زمان آن کوهها که معادن یاقوت در آن بودست منقطع شده باشد، یا در
~~زیر آب دریا پنهان شده باشد و آن حدود آب دریا گرفته باشد. چه بسیار مواضع است در
~~زمین که پیش ازین دریا بوده باشد چون زمین نجف در حدود حجاز و زمین بعضی از
~~سیستان و غیر آن، و درین زمان خشکی است. و آن ظاهرست که به سبب مرور ایام
~~مواضعی از زمین دریا میشود و مواضع3 از دریا خشک میگردد. ms025

PageV01P079

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0038.png)

~~و گفتهاند که معدن [125 ق] یاقوت در جزیرهآ سرندیب است در غارها که در آن کوه
~~است، و فرضهآ سرندیب بر ساحل دریاست و بالای این حدود از جانب مشرق حد
~~سیلان1 است، و بعد از آن حدود بلکران است، و معدن یاقوت سپید و زرد و کحلی در آن
~~حدودست و بالای آن حدود رونک است.
# و در آن حدود کوهی است که آن را برق خوانند و دایما بخاراتی است در تجاویف آن
~~کوه که به حرکت طبیعی قصد حیز خویش میکند و به حرکت عنیف از آن تجاویف
~~اخراج میکند. و در آن بخارات نوع2 از دهنیت است که دایما مشتعل میگردد، و در دریا
~~که در آن حدودست راه بر آن برند که در شب آن اشتعال میبینند و به روز به سبب شعاع
~~آفتاب آن اشتعال محسوس نباشد، دودی بیش محسوس نبود.
# و آنجا کوهی است که مهبط آدم است - علیه السلام -از بهشت.
# و یعقوب اسحق کندی آورده است در کتب خویش [133 ق] که معدن یاقوت در
~~جزیرهای است که بعد از سرندیب است، و در آن جزیره کوهی است که آن را راهون
~~خوانند در غایت بلندی و بزرگی که به هیچ وجه بر آنجا نتوان شد. به اوقات از آن کوهها
~~سیلهای عظیم میآید و چون سیل بایستد در میان آن ریگها و سنگها که آورده باشد از آن
~~کوه انواع یاقوت مییابند، و مساحت آن جزیره کمابیش شست فرسنگ است.
# و نصر گفته است که آن جزیره را تندری تین3 خوانند. ازین قیاس چنان واجب میکند
~~که یاقوت را معدن در آن کوه است.
~~و استاد ابوریحان آورده است در کتاب الجواهر فی4 الجماهر که جماعتی از معتمدان تجار
~~حکایت کردند در روزگار وی که وقتی ما در دریا[ی] هند در کشتی میگذشتیم. چون به
~~حوالی آن جزیره و کوه رسیدیم باد مخالف بود. کشتی را لنگر ms026 نهادند و بداشتند. یکی از
~~جملهآ ما از کشتی بیرون شد که میدانست که آن کدام کوه است [130 ق] و به نظاره به
~~حوالی آن کوه شد. غاری دید راهبی در آن متوطن. آن مرد نزدیک آن راهب شد و وی را

PageV01P080

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0035.png)

~~پرسید و به دیدار وی تقرب نمود. در بازگشتن راهب پارهای یاقوت صرخ قرب یک
~~مثقال به وی داد و آن مرد بازگشت و به کشتی باز آمد. کشتی در آن ساعت نرفت. طمع
~~دیگر در خیال او افتاد و قدری میوه و طعامی که داشت برگرفت و به نزدیک راهب برد.
~~راهب آن مرد را نیکوئی گفت و مکافات آن را پارهای یاقوت دیگر پنج مثقال به وی داد.
~~مرد پرسید که این سنگ از کجا یافتهای. آن راهب گفت که به اوقاتی و احیانی ازین کوهها
~~سیل عظیم آید. چون سیل باستد من ازین غار به تعجب1 بیرون روم تا چه بینم درین
~~صحرا از عجایب. در مسیل آن سیل این دو پاره سنگ یافتم. مرد راهب را گفت که ازین
~~سنگ بعد ازین از جهت من طلب کن تا به وقت بازگشتن بدین موضع گذر کنم و آن را
~~بستانم که این سنگ را در بلاد ما عزتی عظیم باشد. راهب گفت قبول2 کردم. مرد [145
~~ق] بازگشت و به کشتی باز آمد و کشتی برفت. چون به وقت بازگشتن اتفاق را چنان افتاد
~~که کشتی از ساحل آن جزیره و کوه دور افتاده بود چنانکه مرد آنجا نتوانست رفت
~~تأسفها [ی] بسیار خورد و سود نداشت و چون به بلاد عجم آمد آن دو پاره یاقوت را به
~~بهای بسیار بفروخت.
# و آوردهاند که کوهی است در جزیرهای از جزایر سرندیب که آن را کوه احمر خوانند و
~~در آن کوه معدن یاقوت صرخ است و آن کوه را طول و عرض معلوم کردهاند راست بر
~~خط استوا است در طرف ms027 مشرق، و از روی طبیعت چنان اقتضاکند که معدن وی در چنین
~~جای باشد که اعدل مواضع بود.
# و ملک سرندیب دایما مشرفان نشانده باشد تا هرچه یاقوت رمانی و بهرمانی3 یابند
~~به جهت خزانهآ خویش بر میگیرند و آنچه بیرنگ باشد و ریزه به کارکنان کوهکار رها
~~میکنند تا به تجار می فروشند.
# و از یاقوت آنچه به غایت خوب رنگ بوده است از بهرمانی و ارجوانی و رمانی در
~~قدیم افتاده است.

PageV01P081

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0040.png)

~~و این جمله که یاد کرده شد از ذکر معادن یاقوت است [140 ق]که متقدمان درکتاب
~~خویش آوردهاند و بعضی از بعضی نقل کرده.
~~و مزاج یاقوت صرخ گرم خشک است و بیشتر ادویهآ قلبی را مزاج گرم خشک باشد،
~~برای آن که چون روح حیوانی بخاری است لطیف مادهآ آن به ضرورت رطوبتی باید
~~لطیف وهیچ رطوبت بی تأثیر جرم گرم و خشک بخار نتواند شد. پس بدین ضرورت باید
~~که جملهآ ادویه که روح حیوانی ترتیب خواهد کرد گرم خشک باشد.
# و طبع یاقوت سپید سرد و خشک است، و بدین [سبب]1 در مفرحات یاقوت سپید را
~~ترکیب کنند.
# و یاقوت کبود به درجهای در گرمی فرودتر از یاقوت صرخ باشد، و زرد به درجه [ای]
~~از کبود فروتر. انواع دیگر را هر یک اثر خاصیت وی به قدر لون او باشد.
# و یاقوت صرخ را به سبب طراوت لون او چهارگونه نام نهاده[اند].
# [اول که]2 اشرف و به طراوتتر و نیکوترین انواع [یاقوت سرخ] است، آن را
~~«بهرمانی» خوانند و این نام [یه حسب اهل هندست] و هیچ نوع از انواع یاقوت صرخ را
~~قیمت [بیش ازین نیست] (15 ق]. و آن را «بهرمانی» به جهت آن خوانند که گلی است در
~~ولایت هند آن را «گل بهرمانی» خوانند و رنگی در غایت صرخی با کمال طراوتی دارد،
~~چنانکه هیچ لون صرخی بدان نماند، و آن لون میان صرخی لون اخگر ms028 آتش و صرخی
~~دانهآ انار وشرخی ارغوان است.
~~و در عهد خلفاای] راشدین یک مثقال از یاقوت بهرمانی به هزار دینار میخریدهاند، و
~~بعضی در مفرح خاص ترکیب میکرده[اند] که هیچ نوع را در تفریح آن خاصیت نیست.
~~و سبب آنکه درین روزگار از آن نوع کم است این است. و هیچ نوع را از انواع یاقوت
~~آن قیمت نبوده است که آن را. و درین روزگار از آن نوع کمتر دیده میشود و نادرست،
~~مگر به احیانی پارهها ای] به غایت خرد، و عزت وجود این نوع ظاهرست.

PageV01P082

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0037.png)

# و نوع دوم از طبقهآ [یاقوت] صرخ که به درجه[ای] نازلترست از بهرمانی «رژمانی»
~~است [و رمانی] از بهر آن میگویند که رنگ آن مانند دانهآ [انارست] در طراوت و آبداری،
~~و آن نوع به قیمت [کم از] بهرمانی باشد، و گذشت بهرمانی هیچ نوع را قیمت [155 ق]
~~بیش ازو نیست. و خواص و اثر و فعل او همچو خواص و اثر و فعل بهرمانی است.
~~و طبقهآ سهام که نازکتر از رمانی است آن را «ارغوانی» خوانند، و ارغوانی این نوع را
~~بدین سبب خوانند که رنگ این مانند رنگ ارغوان است، و قیمت یاقوت ارغوانی کمتر
~~بود از رمانی.
# طبقهآ چهارم «وردی» است. وردی بدان سبب می خوانند که رنگ آن نزدیک باشد به
~~رنگ گل ورد1، و از این نوع بیشتر باشد و عزیز الوجود نبود.
# و بعضی ازین نوع به کبودی گراید و آن را قیمت کمتر از لعل باشد و آن را «بنفسجی»
~~خوانند و رنگ آن نزدیک باشد به رنگ بنفشه.
# و هم ازین نوع نوعی دیگرست که آن را «جمری» خوانند و رنگ آن را به اخگر2 آتش
~~تشبیه کردهاند.
# و نوعی دیگرست که آن را «لحمی» خوانند و آن رنگ وردی باشد گرفته.
# و ازین انواع چندان که در لون و قیمت تنزل3 میکند در اثر و خاصیت نازلتر میشود. ms029
# و آنچه از این انواع که برشمرده [162 ق] آمد به وزن بیشتر باشد و به رنگ و طراوت
~~و صفا و قدر کاملتر بود و بی عیبتر باشد قیمت و خاصیت و اثر و منفعت آن بیشتر بود.
# خلیل بن احمد گفته است که اشرف انواع یاقوت صرخ یاقوت بهرمانی است، و
~~بهرمانی نوعی است از گل معصفر و آن را تشبیه به گل عصفر می4کنند که گل عصفر
~~چونتر باشد لون صرخی باشد که به لون زردی زند و چون خشک شود گوشت رنگ
~~بود. لکن بدان تشبیه میکنند که چون رنگرزان آب گل عصفر را حاصل کنند به طریقی
~~مشهور که ایشان را هست. بعد از آن آب ناردان با آب [کشتهآ]5 زردالوی ترش بر وی

PageV01P083

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0042.png)

~~افکنند رنگی حاصل آید در غایت صرخی و طراوت و صفا که در خراسان آن را لون
~~خلوقی خوانند. هرگاه که لون بهرمانی گویند مراد آن لون باشد.
~~و جماعتی گفتهاند غایت یاقوت صرخ رمانی است، و قومی دیگر غایت لون یاقوت
~~صرخ را لون ارغوانی نهادهاند.
# و باشد که در یک پاره یاقوت [160 ق] جملهآ رنگها[ی] یاقوت جمع باشد، چون
~~صرخی وزردی و کبودی و سپیدی و وردی1 و غیر آن، و این نادر بود. اما چون افتد آن را
~~قیمتی زیادت نباشد به سبب آنکه بیطراوت باشد. و چون آن را به آتش برند جمله
~~رنگها ازو بشود و سپید گردد، مگر صرخی که بماند.
~~و از جمله لونهاای] یاقوت لون صرخ است که چون به آتش رسد زیادت گردد و
~~نقصان نپذیرد.
# و جوهریان بغداد چنین گویند که لون یاقوت صرخ دو طرف دارد: یکی در غایت کمال
~~مطلوب و علو که ورای آن نتواند بود، و دیگر به درجهآ رذالت2 که بدان هیچ التفات
~~نکنند.
~~و شریفترین الوان یاقوت صرخ لون رمانی است، پس بهرمانی، پس ارجوانی، پس
~~لحمی، پس جلناری، پس وردی.
~~و ms030 گفتهاند که لونی دیگر میان ارجوانی و لحمی است که آن را «بنفسجی» خوانند و
~~ظاهر آن است که بنفسجی و ارجوانی یکی است.
~~و اسامی این الوان به طریق فراست قومی و اهل هر بلادی و عصری به حسب رؤیت
~~[175ق] ولغت و عادت خویش نهادهاند و نسبت کردهاند به چیزی. چنانکه اهل عراق
~~درجهآ اعلا3 در قدیم بهرمانی را نهادهاند، و در خراسان رمانی.
~~و جماعتی گفتهاند که لون بهرمانی و رمانی هر دو یکی است و ظاهر آن است که فرق
~~است.
~~و یعقوب اسحق کندی می گوید که بهترین الوان یاقوت صرخ لون بهرمانی است و لون

PageV01P084

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0039.png)

~~یاقوت بهرمانی چنان است که صحیفه[ای] از نقرهآ خالص بگیرند و آن را بیفروزند و
~~قطره1آ خون گرم از خون شریان2 بر وی چکانند آن لون که حادث شود لون یاقوت
~~بهرمانی است.
# و یعقوب اسحق کندی ابتدا به لون وردی کردست به سبب آنکه وجه طبیعی آن است
~~که از لون بیاض الوان ترقی میکند تا به سواد رسد که غایت الوان است ولون جمری و
~~بنفسجی را فوق او نهاده است، و عصفری را فوق بنفسجی نهادست، و رمانی خالص را
~~فوق او، و درجهآ اعلا3 بهرمانی نهادست.
# و این جمله الوان که برشمرده شد مختلف میگردد و فضیلتی و رذالتی [175 ق]
~~میپذیرد به حسب طراوت رنگ و شدت و ضعف آن و آبداری و شعاع و پاکی از عیوب
~~و قدر وزن وبلاد ووقت.
# و نصر4 جوهری هم ابتدا از بیاضی کند که اندک مایه آمیخته باشد به صرخی، پس
~~بالای [آن]5 وردی تمام رنگ چنانکه لون گل صرخ دارد، پس بالای آن معصفری، پس
~~بهرمانی صافی روشن، پس جمری و درجهآ اعلا1 جمری را نهادست، و رمانی و جمری
~~را یکی نهادست.
# و گفته بهرامی گل بوستان افروزست که آن را به تازی «عندم» خوانند، و کوکب مریخ
~~را بهرام به سبب ms031 آن خوانند که لون او نزدیک است به لون گل بهرمانی.
# و ابوحنیفهآ دینوری آورده است که در لغت بعضی از عرب است که «عندم» نام گلی
~~است صرخ در غایت صرخی، چنانکه با سیاهی زند.
# و در دیوان الادب آورده که «عندم» نام «دم الاخوین» است که به پارسی آن را «خون
~~سیاوشان» خوانند و آن نبتی معروف است و آن را چون بجوشانند آب آن در غایت
~~صرخی ازو بیرون آید.
# و ارجوانی [185 ق]گفتهاند که گل ارغوان است، و گفتهاند که ارجوانی غایت صرخی

PageV01P085

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0044.png)

~~است، و گفتهاند ارجوان لون قرمزی است.
# و گفتهاند که لون لباس قیاصرهآ روم است که از قرمز میکنند، و قرمز کرمی است در
~~غایت صرخی در جزایر دریاهای روم، ملاصق درختان آن، و لباس قیاصره را بدان رنگ
~~میکنند. و آن صرخی است در غایت طراوت، چنانکه هرگز لون او به هیچگونه تباه
~~نشود.
# یاقوت صرخ مفرحی است و طبیعت و مزاج او گرم خشک است، و در تفریح او را
~~اثری عظیم است. دل را قوت دهد و روح را تربیت کند و حرارت غریزی را برافروزد و
~~جملهآ قوتها[ی] حیوانی را مدد کند.
# و هر که یاقوت صرخ را با خویش دارد از علت طاعون - عیاذا بالله - ایمن شود، و
~~فساد هوا که آن را وبا خوانند در آن کس که با وی یاقوت صرخ باشد کار نکند.
# و امور معیشت بر آن کس که یاقوت صرخ دارد با خویشتن سهل بود، و نیاز و
~~درویشی را به وی راه نبود، و در چشم خلایق [185 ق] باهیبت باشد، و اگر حاجتی به
~~کسی بردارد آن حاجت به زودی روا شود.
# و آتش یاقوت را نیست نتواند کرد، و طبایع دیگر چون هوا و آب و خاک صورت
~~جوهری او را فساد نتواند داد.
# و هر که یاقوت در دهان گیرد به خاصیت دل را قوت دهد و ms032 فرح آرد و تشنگی ببرد.
~~و هیچ جوهر دیگر او را نخراشد الا الماس، و یاقوت جمله جوهر را بتراشد.
~~و مزاج یاقوت صرخ به مزاج زر نزدیک است، بدان سبب که طبایع صورت زر را
~~نیست نتواند کرد.
~~وهمچنین حکم یاقوت همین است، الا آنکه یاقوت به کوفتن خاکی شود و صورت
~~وی باطل شود و صورت زر به هیچ وجه باطل نشود.
~~ویاقوت صرخ را با خویشتن داشتن اثری عظیم است در قضاای] حوائج

PageV01P086

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0041.png)

# و جوهریان یک اعتبار شناختن یاقوت را بدان کنند که ثقیل باشد و ثقیل ترین جملهآ
~~جواهر یاقوت است، و هیچ جوهر که در حجم برابر یاقوت باشد به ثقل به او نرسد.
# و در کتاب خواص ارسطاطایس آورده است که اگر یاقوت صرخ را [192 ق] در آتش گرم
~~کنند گرمی به افراط صرخی او زیادت شود و طراوت رنگ او بیشتر شود.
# و اگر پاره [ای] یاقوت باشد که رنگ او به غایت نبود در صرخی و در وی نقطهها[ی]
~~صرخ باشد چون آن را در آتش نهند و گرم کنند چنانکه رنگ او ارنگ]1 اخگر آتش شود
~~صرخی آن نقطهها در اجزاء آن پاره یاقوت منبسط شود و رنگ و طراوت آن زیادت
~~شود.
# عیب اول آن است که نقطهها [ی] سیاه باشد مثل دانهآ سفندان [که]با جوهر یاقوت در
~~اصل فطرت بیامیخته بود، و بیشتر بدین سبب باشد که در قدیم سوراخهای باریک بسیار
~~به پارهها[ی] یاقوت فرو کرده باشند تا آن سیاهی یا سپیدی در آن سوراخها آید و آن
~~عیب از وی برود و هر دو رنگ آن بر دیگر جوانب بدواند و [آن را]1 «انمسه»2 خوانند، و
~~این جنس در یاقوت صرخ بیشتر باشد.
# و جماعتی از جهال گمان برند که آن سوراخهای خورد کرم خوردگی است، و علت
~~[195 ق] آن ندانند که چندان سوراخهای خورد و باریک به چه سبب کردهاند، و باشد ms033 که
~~سوراخ به سبب آن کرده باشند که یاقوت کمرنگ بود. چون سوراخ بسیار کنند و به رنگ
~~بجوشانند رنگ در اندرون آن سوراخها شود و بر جملهآ اجزاء آن بتابد و رنگینتر نماید.
# و باشد که در اندرون یاقوت تجویفی باشد و هوائی در وی بود. آن را سوراخ کنند تا
~~اگر وقتی برای امتحان در آتش برند نشکند که خاصیت هوا آن است که چون حرارت
~~زیادت بر وی مستولی شود صورت آتشی قبول کند، به حکم طبیعت طلب مرکز خویش

PageV01P087

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0046.png)

~~کند. بدین سبب بشکند.
# و باشد که در میان یاقوت سپیدی باشد مثل طلق یا سنگ گچ یا مثل نمک که جرم آن
~~به غایت سپید بود، و هرچه ازین جمله بر ظاهر یاقوت باشد به حک آن را بر توان گرفت
~~تا اگر نزدیک باشد به ظاهر به حفری که حکاکان آن را «بکتش»1 گویند، خیزد و پاک
~~شود.
# دیگر در بعضی [203 ق] از یاقوت چون غمامه[ای] بود که با جوهر آن آمیخته باشد و
~~لون آن بر جملهآ اجزاء آن می تابد و آن هم اگر بر ظاهر سطح آن باشد به حک اصلاح توان
~~کرد و اگر غایب باشد در اندرون، آن را هیچ حیله نباشد.
# عیب دیگر اختلاط سنگ غریب باشد با جوهر یاقوت، هر رنگ که باشد در اصل
~~فطرت، و چون رنگها بسیار باشد آن را «حرملیات» خوانند.
# دیگر عیب ثقبت2 بود، و ثقبت شکستگی بود که از هم جدا نشده باشد. و باشد که
~~ثقبت به سبب زخمی یا آسیبی بود که رسیده باشد و آن ثقبت پدیدار آمده بود. و باشد
~~که طبیعی بود و در اصل همچنان بوده باشد. و ثقبت عیبی بزرگ باشد در جملهآ جواهر.
# دیگر اختلاف لون بود، چنانکه در بعضی اجزاء الوان بیشتر یا کمتر بود، و بدین سبب
~~«ابلق» نماید و این نیز عیبی بزرگ است.
# دیگر عیب سوراخ است. ms034 یک سبب گفته شد، سبب دیگر آن است که در قدیم جملهآ
~~جواهر را، خاصه یاقوت [200 ق]3 را عزتی تمام بوده است. سوراخ به سبب محافظت
~~کردهاند. و در قدیم رسم مرصعگری و ترکیب نبوده است، به ضرورت سوراخ میبایست
~~کرد تا آن را بر دست و گوش و گردن بندند.
~~و در سوراخ عیبی بزرگ است و با خطر. اگر چنانکه کسی را دشمنی باشد، یا کسی
~~قدری زهر هلاهل در سوراخ کند اگر در دهان گیرد به سبب حرارت و تری دهن آن زهر
~~در آن سوراخ حل شود و به گلو فرورود، آن کس هلاک شود.

PageV01P088

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0043.png)

~~و عادت اغلب جوهریان آن باشد که چون جوهری به دست گیرند در دهان اندازند،
~~خاصه جوهری را که وی را جلا دادن حاجت بود.
# و فایدهآ در دهان نهادن آن باشد که چون تر شود به آب دهن اگر رنگی غریب یا
~~[غیر اطبیعی به وی داده باشند حالی ظاهر گردد و ثقبی که باشد پدیدار آید و معلوم شود
~~که آن جوهر جلا داده چگونه خواهد بود.
# چون تصرفی در وی کنند بعد از تصرف [315 ت] حکاکی قیمت آن چند تفاوت
~~خواهد بود که باشد که آن یاقوت و لعل و زمرد که آن را به سبب مرور ایام و مصادمت با
~~همدیگر جلای آن برفته باشد و قیمت آن کم نماید، و چون جلاء دهند در قیمت اضعاف
~~آن تفاوت کند. و معرفت آن حال جز بدان نتواند بود که آن را در دهان گیرند تا آنچه در
~~باطن آن جوهر باشد ظاهر گردد.
# پس بدین سبب مذکور سوراخ در جملهآ جواهر عیب بزرگ است، و هر جوهری که
~~آن را سوراخ نباشد قیمت آن زیادت باشد.
# دیگر آنکه سوراخ رنگ1 جملهآ جواهر که شفاف بود کمتر کند به سبب خلاء که
~~حادث شود.
# از اشباه یاقوت سرخ نوعی است که آن را «کرکند» ms035 میخوانند و آن جوهری اصم
~~است، یعنی شفاف نیست و تیره رنگ است و قیمت آن جوهر چون قیمت یاقوت اکهب
~~است.
~~و بهترین کرکند نوعی است که رنگ آن نزدیک است به رنگ یاقوت سرخ عصفری.
~~و نوعی دیگرست لحمی رنگ [322 ت]که آن را جلای یاقوت توان دادن.
~~و نوعی دیگرست زردرنگ که جلای وی کم از جلای یاقوت باشد و به دشواری جلا
~~گیرد.

PageV01P089

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0048.png)

~~نوعی دیگرست نیک به سبب رنگ آن، چون رنگ نمک غوری سرخ بود، و آن نوع
~~البته جلا نگیرد و احسن انواع کرکند [است].
~~و شاید که این انواع را هر یک را علیحده به حسب رؤیت هر قومی نامی نهاده باشند.
~~و شبهی دیگرست که آن را «گربز» خوانند و آن نوع مانندگی تمام دارد به یاقوت
~~سرخ.
~~و گفتهاند از این نوع جوهر گربز شبه جملهآ انواع است از یاقوت و آن شبهی است که
~~بر بیشتر از جوهریان مشتبه شود و تمییز میان آن دشوار بود.
~~و گفتهاند که اشباه یاقوت چهارست: کرکند و کرکهن و جربز1 و بنفش ذهبی، و یاقوت
~~این جمله را بخراشد و این انواع هیچ کدام یاقوت را نتواند خراشیدن.
~~ولون کرکهن سرخی است که با سیاهی میزند و به آفتاب اندک مایه شفاف نماید.
~~و ازین انواع هیچ کدام در آتش پایدار نبود.
~~و ازین [انواع]کرکهن زرد باشد و خلوقی [320 ت] و فستقی و آسمانگون بود، و
~~باشد که در پارهای از کرکهن این الوان جمع باشد مثل بوقلمون.
~~و آنچه از آن زردرنگ بود به یاقوت زرد نزدیک است و جلای این جمله جلای
~~یاقوت است، الا آنکه به غایت طراوت نرسد.
~~و بنفش ذهبی شبهی عظیم دارد به یاقوت بهرمانی، و فرق میان یاقوت و بنفش ذهبی
~~آن است که رنگ یاقوت چون رنگ آتش صرف باشد، و رنگ بنفش چون رنگ آتشی بود
~~که با دود آمیخته بود. ms036
~~وکرکند وکرکهن و جربز و بنفش به وزن کمتر از یاقوت باشد، و جلای این انواع آن
~~شعاع نبود که یاقوت را.
~~و امتحان یاقوت و اشباه آن آن است که یاقوت خالص این اشباه را بتراشد و به هیچ
~~وجه یاقوت ازین اشباه منفعل نشود، و آنها به آتش البته صبر نتوانند کرد، چنانکه یاقوت.
~~و یعقوب کندی می آورد در کتب خویش که در قدیم این اشباه را به قیمت یاقوت
~~می فروختند.

PageV01P090

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0045.png)

# او ایوب الاسود البصری این اشباه می فروخته است]1 به نرخ یاقوت به خزانهآ خلیفهآ
~~بغداد، مهدی - رضی الله عنه - تا عون العبادی که جوهری حاذق بود در عهد مهدی، او بر
~~آن واقف شد و این اشباه را امتحان کرد و دلیل نمود که [335 ت] آن یاقوت نیست، شبه
~~یاقوت است. و هرچه در خزانه یاقوت بود و اشباه آن برون آوردند و امتحان کردند. آنچه
~~یاقوت بود در آتش تباه نشد و متفتت نگشت و آنچه کرکهن و کرکند بود و غیر آن جمله
~~تباه و متفتت گشت، و بعد از آن آن یاقوتهائی [را] که امتحان کرده بودند «یاقوت عونی»
~~خواندند، یعنی عون العبادی آن را امتحان کرده است.
# و در کتب چند نوع دیگر آوردهاند از اشباه یاقوت و آن را نامهای مختلف [باشد]
~~چون «افلح» و «سندیای»2 و غیر آن، و این جمله معروف نیست و در زمان ما آن را کس
~~ندیده است.
# و نوعی است از شبه یاقوت اکهب که آن را «اسبسین»3 خوانند و او را قیمت نباشد و
~~شفاف و باطراوت نبود و در آتش خاکستر شود و از آن نوع بسیار افتد.
# و نصر بن یعقوب گوید که اشباه یاقوت چهارست: کرکهن و کرکند و جربز و بیجادهآ
~~ذهبی.
# و در جمله انواع یاقوت شبه جربز هست، چون زرد و اکهب و وردی و غیر آن.
# و تمییز میان انواع یاقوت و ms037 جربز جز به آتش نتوان کرد، و یاقوت خالص آن را حک
~~تواند کرد [335 ت]، و آن یاقوت خالص را حک نتواند کرد.
~~و نوعی دیگرست که آن را «افلح» خوانند، اما آن معروف نیست و در سیر4 ما
~~ندیدهاند. والعلم عندالله.

PageV01P091

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0050.png)

~~هندست در حدود مذکور در شرح یاقوت سرخ.
~~و بهترین یاقوت زرد آن است که لون زردی زرد باشد، چنانکه با سرخی جلناری
~~میزند، بعد از آن مشمشی که لون او فروتر از آن بود1. بعد از آن شمعی، چنان باشد که
~~ازرد بود شفاف، نه چون گرفته رنگی. بعد از وی ترنجی. بعد از وی تبنی و لون تبنی
~~احسنالالوان است از یاقوت زرد، و فروتر از آن لونی باشد که نزدیک بود به بیاض.
# و یاقوت2 زرد را در مفرحات ترکیب میکنند، بدان سبب که در وی تفریحی است.
# و در قدیم قیمت یک مثقال از آنچه برتر ممسوح بی عیب بود و چنانکه رنگ آن در
~~غایت کمال باشد به صد دینار میخریدهاند، و قیمت به حسب عیوب و تفاوت رنگ
~~تفاوت میکند تا به درجهای که یک مثقال به دیناری باز آید.
# و شبه یاقوت زرد لعل زرد باشد، و میان هر دو فرق توان کرد به جلاء نوری و به
~~طراوت و آتش نیز امتحان توان کرد، چنانکه در اشباه یاقوت صرخ گفته شد.
~~وکرکهن3 زرد نیز باشد که مشتبه شود با یاقوت زرد، و هرچه ازین جنس رنگینتر و
~~صافی تر و براق تر و به قدر و شکل خوب تر و بی عیبتر باشد قیمت آن زیادت، و هرچه
~~در یاقوت صرخ عیب باشد، در یاقوت زرد نیز عیب باشد.
# و یاقوت زرد را بدان سبب از یاقوت صرخ4 در مرتبه فروتر مینهند که لون صفرت از
~~روی طبیعت از لوازم آفت رسیدگان و ترسیدگان5 و بیماران است.
# یاقوت کبود را «اکهب» خوانند و «کحلی» نیز خوانند. معدن ms038 این - چنین آوردهاند در
~~کتب متقدمان که در حدود زمین سرندیب6است، و مرتبهآ [او]7از روی خاصیت و مزاج و
~~قیمت از یاقوت صرخ فروتر است.
~~ویاقوت کبود عزیزالوجود نیست، و رغبت بدان کمترکنند، و سقط از آن نوع در میان

PageV01P092

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0047.png)

~~مردمان بیشتر از آن [بود]1 که نیکو با طراوت، و بدان سبب یاقوت اکهب را ادنی یاقوت
~~نهند که لون کهوبت از عوارض مخنوقان و ملطومان است و نشان حزن و اندوه و مناسب
~~با مادهآ سودایی که روح را کدر گرداند.
# و یاقوت اکهب را چنانکه جمله انواع یواقیت را از روی لون مراتب مختلف است و
~~بهترین این نوع طاوسی است، و بعد از وی آسمانگون، و بعد از وی نیلی و کحلی، و لون
~~کحلی شفاف نبود و نفطی رنگی باشد نیز تا به درجهآ سیاهی رسد. بعد ازو آبگون، و این
~~لون آخر مراتب کهوبت است.
# و قیمت یک مثقال طاوسی که بی عیب و با طراوت و تمام قد و ممسوح باشد ده دینار
~~(215 ق] بود، و قیمت به حسب رنگ و طراوت [و[1 عیبناکی تنزل میکند تا به دانگی
~~باز آید.
# و نصر بن یعقوب می گوید فضیلت یاقوت اکهب به فضیلت لون وی است، و اول مرتبهآ
~~وی آسمانگون است، بعد از آن ازرق، بعد از آن لاجوردی، بعد از آن نیلی، بعد از آن
~~کحلی. و ذکر طاووسی نمیکند و گمان آن است که لاجوردی را قایم مقام وی نهادست.
# و یعقوب اسحق کندی میگوید که باشد که با یاقوت آسمانگون زردی آمیخته بود. و
~~چون آن را در آتش برند نخست زردی از وی برود، و اگر بیشتر در آتش بدارند کهوبت
~~برود. و از آنجا معلوم میشود که کهوبت و زردی در آتش نقصان میگیرد.
# و فضیلت یاقوت صرخ بر انواع یاقوت دیگر از آن است که به هیچ حال در آتش لون
~~صرخی نقصان نمیگیرد، بل ms039 که زیادت میشود.
# و هم یعقوب اسحق میگوید که من از یاقوت بالای چهل مثقال بیش ندیدهام.
~~و چنین آورده است که در خزانهآ خوارزم3 یاقوت پارهای [بود]3 به وزن کمابیش
~~شست مثقال [229 ق]، رنگ آن میان آسمانگون و کحلی که از آن صورت زنی ساخته
~~بودند. زانو پیش سینه آورده و زنخ بر زانوها نهاده و دستها به روی هر دو ساق و انگشتان

PageV01P093

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0052.png)

~~برهم افکنده.
~~و یاقوت اکهب بیشتر موجود است از جملهآ انواع یواقیت، و وزن آن چون با مساوات
~~حجم یاقوت صرخ نسبت دهند، یاقوت اکهب گرانسنگتر باشد به بسیاری.
# ویاقوت [اکهب]1 اتقل از جملهآ یاقوت حجری است.
# و خاصیت یاقوت اکهب آن است که در روشنی شمع صرخ نماید. و چون سرکه را در
~~یاقوت کبود مالند در حال درو اندک مایه صرخی عارضی پیدا شود. و باشد که در لون
~~یاقوت آسمانگون اندک مایهآ زردی باشد. چون به آتش برند آن زردی از وی برود، و
~~چون آتش زیادت بود در لون کهوبت نقصان پیدا شود.
~~و یعقوب اسحق کندی میگوید که یک پاره یاقوت اکهب دیدم به وزن چهل مثقال و به
~~وزن بیش ازین ندیدم، و سپید هم بدین وزن دیدم.
~~و آوردهاند که نوعی است از انواع اکهب که آن را «اقله»2 خوانند و بترین3 این انواع آن
~~است. اما آن نوع [229 ق] معروف نیست و درین روزگار ندیدهاند، و ذکر آن در کتب
~~مشهور است.
# و از انواع یاقوت نوعی4 است سبزرنگ و درجهآ ادنی آن بر لون سپیدی است که
~~اندک مایه با سبزی زند که آن را «زیتی» خوانند. بعد از آن فستقی است، بعد از آن نفطی.
~~و درجهآ اعلی چنانکه در اکهب گفته شدست سوادست.
# و قیمت این نوع پس به قیمت اکهب نرسد. و جوهر آن نزدیک است به جوهر
~~جمست، الا آن است که آن لون تیره است و طراوتی ms040 زیادت ندارد و معروف و
~~مشهورست در میان جوهریان.
# و بیشتر حکاکان و جوهریان این جنس را «یشب سبز» خوانند و یشب سبز نیز هست،

PageV01P094

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0049.png)

~~الا فرق میان یشب سبز و یاقوت آن است که جلا[ی] این نوع جلا[ی] یاقوت است و
~~جلاای] یشب سبز جلاای] یشب سپیدست. و یشب به چرخ چنار و جلاای] عقیق جلا
~~گیرد، و این شبه یاقوت بدان جلا نگیرد.
# و شبهی دیگرست که آن را «عینالهر» خوانند، و این انواع مانند «چشم گربه» بود و
~~عزیز الوجودست، [233 ق] هرچند طراوتی زیادت ندارد.
~~و در روزگار خلفای قدیم از آن نوع به قیمتی هرچه تمامتر میخریدهاند و آن را
~~رواجی و عزتی تمام بوده است به درجهای که قیمت آن بیشتر از قیمت یاقوت صرخ
~~بودست به سبب عزت وجود.
# و آوردهاند که یاقوت سیاه1 هست. گمان آن است که این نوع اکهبی باشد تیرهرنگ.
# یاقوت سپید دو جنس است: یکی سپید صافی مثل بلور در صفا و روشنی و برق3، و
~~دیگر سپیدی کوفته که آن را «اصم» خوانند.
~~و باشد که یاقوت سپید را سوراخ کنند و به رنگ یاقوت صرخ بجوشند، آن رنگ در
~~آن سوراخها شود و اثری بماند و آن رنگ بر جملهآ اجزاء آن تابد و اندک مایه صرخ رنگ
~~شود. و همچنین اگر در رنگ نیل بجوشانند رنگ اکهب گیرد.
# و آن یاقوت سپید نوعی است که در میان آن غمامه باشد که به زیادتی نور قمر زیادت
~~میشود و به نقصان نقصان میگیرد، و آن را «حجر قمر» خوانند.
~~و نوع دیگرست که گویی قطرهآ آب در میان [230 ق) آن میگردد و این جنس در زمین
~~هندست.
# و یاقوت سپید در صلابت و ثقل معادل انواع دیگرست و با آتش پایدار بود.
# و در بعضی احجار که آن را به مبرد نتوان سود به یاقوت سپید سوراخ توان کرد. و
~~شبه الماس میسازنداز ms041 یاقوت سپید چنانکه بر بیشتر از جوهریان مشتبه شود.

PageV01P095

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0054.png)

~~و از خواص یاقوت سپید آن است که در دهن گیرند حالی دهن را سرد کند و تشنگی
~~را بنشاند.
# و اگراز یاقوت سپید پارهآ بزرگ باشد گرد آن قطرات بر وی مینشیند، چنانکه چون
~~اوانی سپیدروی را پریخ کنند قطراتی بر وی نشیند. و علت آن آن است که هوایی که
~~ملاصق آن انا بود به سبب غلبهآ برودت آب شود. در یاقوت سپید همین علت هست، و
~~اگر آن آب را بگیرند به کسی دهند که او را تب محرق باشد در تبش گسارد1 و افاقتی
~~حاصل شود.
# جمله انواع یاقوت را به یک طریق جلا توان داد، و طریق جلا دادن یاقوت آن است که
~~یاقوت [243 ق] را [که]2 جلا برفته باشد یا به اول که ازکان بیرون آورده باشند آن را به
~~لک3 بر سر چوبی بندند و به چرخ حکاکان که آن را از لک و سنباده ساخته باشند اندکی
~~بسایند تا املس شود. بعد از آن سنباده را خرد بسایند و بر روی چرخ سرب آن را
~~می سایند تا خشونت و درشتی4 به سبب زخم چرخ که در روی آن باشد برود و به غایت
~~نرم شود. چون نرم شد جزع را بسوزند و خرد بسایند و آن را به روی چرخ مس میسایند
~~و اندک اندک از آن جزع سوده که آن را جلا[ی] یاقوت گویند بر روی چرخ مس میکنند
~~تا صیقل شود و جلاگیرد. چون به غایت براق شد آن را از سر چوب بازکنند و در آب
~~گرم [انهند]2 و قدری قلی بجوشانند تا اثر سیاهی که به سبب سودن قبول کرده باشد از آن
~~برود و پاکیزه شود، و یک کرت دیگر به آب گرم و صابون بجوشند و به آب پاکیزه
~~بشویند.
# اگر یاقوت صرخ باشد بگیرند قدری بقم لامری و روی آن را بتراشند ms042 [240 ق] و
~~پارههای خرد کنند و در دیگ سنگین خرد نهند و قدری آب خوش در آن دیگ کنند و

PageV01P096

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0051.png)

~~بجوشانند تا رنگ بقم به تمامت در آن آب شود. چون تمام جوشیده شود آن بقم پارهها
~~را از آن آب بر آرند و آن آب را لختی دیگر بجوشانند تا قوامی اندک بگیرد. پس قدری
~~شب یمانی بر آنجا افکنند و در آن کوشند که به قدر معتدل باشد تا رنگ را زردفام نکند.
~~پس این یاقوت پاره را در آن رنگ افکنند و لختی دیگر بجوشانند. پس دیگ را نگوسار1
~~کنند چنانکه یاقوت پارهها در زیر آن دیگ شود، و بگذارد2 تا سرد شود و خشک شود.
~~بعد از آن رنگ زیادتی را از آن بسترند. رنگی صرخی در نگینها و سوراخها و زوایا[ی]
~~آن شده باشد و رنگ بر اطراف آن تافتن گیرد. و بدین سبب رنگیتر نماید.
# و اگر یاقوت زرد بود که آن را جلا دهند آن را به زعفران بجوشند، و یاقوت اکهب را
~~چون جلاء دهند بجوشانند به قلی و صابون، و بعد از آن در آب خوش و در کف نیل
~~بجوشانند تا رنگ به زوایای3 و ثقب آن فرو شود [256ق] و لون آن بر جملهآ اجزا [ی] آن
~~میتابد.
# لفظ ممسوح وعجمی بر هیچ جوهر اطلاق نکنند مگر بر یاقوت ولعل، ولفظ
~~ممسوح و عجمی اعتباری است از روی شکل جواهر.
# ممسوح آن را گویند که سوده[بود]5 بر شکلی از این اشکال معین که بر شمرده
~~خواهد شد بود: مدور یا مربع یا مسدس یا مثمن.
~~مدور از دو نوع باشد: مدور حقیقی و مدور طولانی که آن را «مضرابی» خوانند در
~~اصطلاح6 حکاکان وجوهریان.
~~و مربع نیز دو نوع باشد: یکی مربع حقیقی یعنی که اضلاع آن متساوی باشد و آن را
~~ستوده ندارند، و هریک که بر آن شکل بود قیمت آن به نسبت با ms043 نگینی دیگر که جوهر و
~~وزن یکی باشد اما به شکل مربع مستطیل بود بیشتر از آن نگین بود که به شکل مربع
~~حقیقی بود.

PageV01P097

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0056.png)

~~و جمله نگینها ای] ممسوح ذو اضلاع چون مربع و مسدس و مثمن چنان باید که
~~گوشههای آن تیز باشد، یعنی که نقصانی نباشد، به سبب آن که گوشهآ تیز و آن که نقصانی
~~دارد در قیمت [255 ق] تفاوت بسیار باشد.
~~و مربعات را چون به سبب نگین همچو روی آن سوده باشد از چهار طرف و بلندی با
~~میان آورده، آن نسبت ارا] «تدرج» گویند، و میان ممسوحی مربع نسبت تدرج با ممسوح
~~که نسبت آن برین وجه نبود که یاد کرده شد، یعنی تدرج نباشد، تفاوت بسیار بود در
~~قیمت.
~~و هرچه مثمن و مسدس باشد و پشت1 آن را هم به عدد اضلاع آن را سوده باشند در
~~بلندی آن را «رحرخ»2 گویند در اصطلاح جوهریان، و هم تفاوت بسیار باشد میان آن که
~~نسبت آان] نگین برین شکل نباشد در قیمت.
# و هرچه مدور و مضرابی3 [و جدرانی]4 را که پشت آن مقبب5 باشد و بلند، قیمت آن
~~زیادت باشد از آنکه نه برین وجه بود.
# و آنچه نه ممسوح باشد آن بر دو قسم شود، یا همچنان [که]4 از معدن بیرون آمده
~~باشد بگذاشته باشند و در آن تصرف نرفته باشد آن را «عجمی» خوانند، و آنچه در آن
~~تصرفی کرده باشند اگر نگین باشد روی آن را هموار کرده باشند یا مقبب5 سوده، یا اگر
~~پاره[ای] باشد از یاقوت یا لعل آن را «یاقوت سای»6 [26 ق] خوانند، و میان یاقوت
~~«سای»6 و «عجمی» در قیمت تفاوت باشد، و یاقوت سای7 به قیمت زیادت باشد از
~~عجمی.

PageV01P098

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0053.png)

~~تغیر احوال خلق وکثرت و قلت، آنکه موجب عز و دولت باشد، میکردد.
# اما آنچه از قیمت یاقوت معلوم است به اضافت به روزگار ما و شهرمانی ms044 م چین
~~حکایت کردهاند آن را متقدمان که قیمت یک مثقال از یاقوت بهرمانی ممح غیت ه
~~ورای آن نتواند بود دو هزار دینار باشد، و قیمت نیم مثقال ششصد دینار بش.
# و هر یاقوت که وزن آن دو مثقال باشد از آن جنس آن را قیمت معین نبشد. قیمت -
~~مفوض به رأی و اختیار مقومان وقت باشد.
# و ممسوح را قیمت زیادت از یاقوت سای1 باشد، و یاقوت سای1 را قیمت ستحر
~~عجمی باشد، و شرح یاقوت سای1 و عجمی کرده شدست در فصل متقده.
~~و گفتهاند وزن یک تسو از یاقوت رمانی [265 ق] که ممسوح و بی عیب بشد یچ
~~دینار زر باشد، و قیمت دانگی که سدس مثقالی باشد سی دینار باشد، و قیمت تیم مختن
~~چهارصد دینار، و قیمت مثقالی هزار دینار، و قیمت یک مثقال و نیم دو هزر بشد.
# و هیچ نشان ندادهاند که یاقوت بدین اوصاف بوده باشد درین روزگار که وزت آن یک
~~مثقال و نیم زیادت بوده است، به آنکه مثقال خود نادر بود که افتد، چتانکه دری که یک
~~مثقال بود نادر افتد.
# و دانگ سنگی یاقوت در زیادت و وزن عزیزتر و شریفتر بود از دانگی مروارید.
# و یعقوب اسحق کندی میگوید که بزرگترین یاقوت بهرمانی و رمانی به غایت کز که
~~دیدم به وزن بیش [از]2 یک مثقال و دو دانگ نبود. اما به حکایت شنیدم از معتمدان که ده
~~مثقال یاقوت سرخ3 دیده بودند، و از یاقوت وردی سی4 مثقال دیدم.
# و نصر یعقوب گوید کمال یاقوت در تمامی رنگ و غایت آبداری و رونق و روشنی و
~~شعاع و دور بودن از عیبها باشد [275 ق] و علو در قیمت بیع استیفاای[5 این صفات
~~باشد.

PageV01P099

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0058.png)

~~و در کتب جواهر آوردهاند که ملک سرندیب2 را پارهای یاقوت است بر مثال دستهآ
~~کاردی. وزن کمابیش پنجاه مثقال و هیچ کس خبر نداده است که به ms045 وزن آن یاقوت
~~دیدهاند.
~~و آوردهاند که در روزگار قدیم در معدن یاقوت غلافی یافتند بزرگ. چون آن را
~~بشکستند پاره[ای] یاقوت یافتند مثل صلیبی.
~~و درین روزگار3 معتمدان حکایت میکنند که مثل این پارهآ یاقوت صرخ بر تاج ملک
~~روم مرصع دیدهاند.
~~و آوردهاند که امیری بوده است از جملهآ امرای خراسان. چون مقام کرد آنجا پارهای
~~یاقوت صرخ مستطیل افتاد بر هیئت4 اسفال5، و آن را به هفت هزار دینار بخرید و آن پاره
~~پاره یاقوت معروف [یود] و آن را «جبل»6 گفتندی. چون آن را در دست گرفتندی هر دو
~~جانب آن از دست پیدا بودی.
# و استاد ابوریحان آورده است که در قدیم در خزاین ملوک خوارزم پارهای یاقوت
~~اکهب بود لون آن میان آسمان [275 ق ] گون و میان کحلی، وزن آن زیادت از شست
~~مثقال. از آنجا صورت آدمی کرده بودند، دو زانو به سینه باز نهاده و زنخدان بر سر دو
~~زانو نهاده و دو دست بر دو ساق پای فرو کرده و انگشتان دست در هم افکنده.
~~زمرد جوهری است نفیس شریف، حجری معدنی. لون او سبز شفاف است، و از

PageV01P100

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0055.png)

~~روی اصطلاح لغت آن را «زبرجد» اخوانند]1.
# و زمرد به فتح راء و به ضم آن خوانند و به حرف دال و ذال خوانند.
# و آن دو نوع باشد: بی رنگتر و دیگر تمام رنگ. و در هر نوعی دو طرف افراط و
~~تفریط از روی لون، چنانکه یک نوع که کم رنگ باشد آن را در خراسان «صابونی» گویند و
~~آن را قیمت زیادت نباشد و اخس2 جنس زمرد آن است و از آن نوع کم رنگتر. چنانکه
~~اول سپیدی باشد اندک مایه با سبزی زند، و همچنین بعضی رنگین تر تا نزدیک گردد به
~~نوع زمرد تمام رنگ.
# و دیگر [289 ق] نوع که شریف است و آن را رنگی به کمال باشد آن را «سبز» گویند ms046 و
~~زمرد نیز گویند.
# و ممکن که زمرد بر یک نوع اطلاق کنند و زبرجد بر دیگر نوع، و در آن وثوقی زیادت
~~نیست تا اسم زمرد بر نوع اشرف اطلاق کنند یا بر نوع اخس2.
# و جنس اشرف از روی لون بر چهار نوع است: ذبابی و ریحانی و ظلمانی و سلقی.
# نوعی دیگر آوردهاند که آن را «الواحی»3 گویند، و گفتهاند این نوع زمرد از آن نوع
~~الواح است که توریت بر آنجا نبشته بود که از آسمان جبریل به موسی - علیه السلام -
~~آورد. چنانکه مشهورست جوهر شکسته شد، پاره کردند و از آن نگینها ساختند.
# و گفتهاند «ذبابی» نسبت به مگسی میکنند که لون پشت و شکم او سبز باشد به
~~غایت صفا و روشنی و طراوت، و نیکوتر انواع زمرد آن است. و هیچ نوع را قیمت زیادت
~~از آن نیست. و درجهآ اعلای لون زمرد آن است و هیچ نوع را آن عزت وجود نیست.
# و گفتهاند «ذبابی» آن نوع را برای آن گفتهاند که با آن 4که در غایت لون است گویی که
~~شکل مگسی5 است متحرک و آن شکل به سبب کمال [280 ق]6 و غایت لون باشد که از
~~جملهآ اطراف شعاع لون به باطن میافتد از کثرت اجتماع اشعه آن هیأت حاصل شود.
# و نوع دیگر که آن را «ریحانی» خوانند رنگ آن اندک مایه از ذبابی روشنتر و صافیتر

PageV01P101

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0060.png)

~~باشد و درو آن نوع اجتماع اشعه نباشد که در ذبابی بود. و لون آن را به اسپرغم نسبت
~~کنند، وگفتهاند که لون زمرد ریحانی چون برگ تر باشد یا چون چوبک1 تر تازه باشد.
~~و جماعتی گفتهاند بهترین انواع زمرد ریحانی است و گذشت آن ظلمانی، و جماعتی
~~این نوع ظلمانی را به تصحیف دانستهاند و گمان بردهاند که «ظلماتی»2 است یعنی از
~~ظلمات آوردهاند و این مشهور شده است به درجه[ای] که بیشتر مردمان گمان برند که ms047
~~زمرد و یاقوت را از ظلمات آوردهاند در عهد اسکندر و برین مثلها زنند [و] در شعرها
~~آوردهاند.
# و هرکس که علم هیأت داند نزدیک او یقین باشد که در زمین ظلمات که گمان بعضی
~~از مردمان آن است وجود نیست، بل که موضعی باشد بر زمین که شش ماه شب باشد و
~~شش ماه روز. [375 ق] آن در موضعی باشد که قطب معدال]النهار بر سمت الرأس آن
~~موضع بود. پس در[ین]2 موضع پیوسته شش برج4 فوقالافق و شش [برج]) تحت الافق آن
~~باشد. اگر آن قطب که بر سمت الرأس باشد قطب شمالی بود از اول حمل تا آخر سنبله
~~فوق الافق باشد چون آفتاب درین برج باشد آن را غروب نبود، و چون آفتاب را غروب
~~نباشد در موضعی در مدتی معین در آن مدت همه روز بود. زیرا که حقیقت روز آن است
~~که آفتاب فوقالافق باشد و حقیقت شب آن باشد که آفتاب تحت الافق باشد و در شش
~~برج دیگر برعکس این. یعنی درین مدت چون آفتاب تحت الافق باشد در آن مدت شب
~~بود. و در چنین مواضع معدنیات تولد نکند و حیوان و نبات نباشد. پس ازین معلوم
~~می شود که این ظنی باشد خطا که یاقوت و زمرد از ظلمات آورده باشند در عهد سکندر.
~~و اگر «ظلماتی» بدان اعتبار گویند که در [وی]3 ظلمت باشد زیادت از آنکه در ذبابی
~~و ریحانی [است]3 این اعتباری باشد نزدیک به صواب.
# و زمرد ظلمانی در جوهریت مثل ذبابی و حیوانی است [375 ق]5. اما ظلمانی را لون

PageV01P102

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0057.png)

~~سیاهی غلبه دارد و قیمت آن برابر1 باشد به قیمت ذبابی و ریحانی.
# و در بلاد فرنگ از آن نوع را به قیمت تمام بخرند و هیچ نوع دیگر را آن رواج و قبول
~~نباشد که این نوع را، به سبب آنکه رسم ایشان آن است بر یک2 انگشتری چند نگین
~~خرد هر ms048 یک مقدار ارزن - دانهای از یاقوت و زمرد - ترکیب کنند، و چون زمرد باشد لون
~~آن روشن بود. چون آن را نگینها[ی] خرد کنند لون آن بنماند و سپید گردد. آن جنس
~~نگین چون از زمرد ظلمانی کنند بدان سبب که آن نوع سیاه دل باشد، چون حجم آن خرد
~~کنند رنگین باشد.
# و همچنین یاقوت بهرمانی به غایت رنگ، در آن دیار به قیمت هرچه تمامتر بخرند،
~~به جهت آن نوع نگینهای خرد که سازند.
# و گذشت ظلمانی «سلقی» است. ولون آن را نسبت به برگ چگندر میکنند و در لون
~~آن اندک مایه زردی است با سبزی آمیخته. و این نوع به قیمت کم از آن سه نوع متقدم
~~است و از این نوع بعضی را رنگ گرفته3 بود و شفاف نبود و آن را «اصم» گویند و «زبدی»
~~نیز گویند و اخس4 این نوع آن است. و ازین نوع بعضی را «کراثی»5 خوانند و آن
~~کمرنگ[312 ق اتر باشد.
# و جنس دیگر که آن را «صابونی»6 خوانند از آن نیز چند نوع باشد. بعضی صافی بود
~~و شفاف که چون آن را بشکافند و از آن نگینها کنند، و در زیر آن رنگی که یاد کرده
~~خواهد شد بنهند، رنگ مثل زمرد ریحانی شود و بهتر انواع صابونی آن است.
# و نوعی دیگر باشد سپیدرنگ اصم، نه شفاف که آن خسیس7ترین انواع زمردست.
# و نصر جوهری گفته است که خضرت عام است در جملهآ اجناس زمرد، و هیچ نوع
~~زمرد نباشد که نه درو نوعی باشد از سبزی، و آن چهار جنس باشد:

PageV01P103

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0062.png)

# اول آن، سبزی باشد تلخ با رونق و طراوت، رنگ آن چون برگ چندر1 تر و تازه بود.
~~آن را «سلقی» خوانند.
# و جنس دوم، رنگ چون برگ مورد تر و خوید جو ترکه تازه باشد، و سبزی این جنس
~~اندک مایه از سبزی جنس اول کم باشد، و آن را «ریحانی» ms049 خوانند.
# جنس سهام را لون سبزی باشد سبزاندک آب، آن را «مغربی» خوانند. از جهت آن که
~~اهل مغرب را بدان میل بود و آن جنس پسند کنند از جملهآ انواع زمرد.
# و جنس چهارم را سبزی کمتر بود از اجناس متقدم، و شعاع ندارد و رونقی، و آن که
~~دیگر اجناس [31 ق] را بود این جنس را نبود. آن را «اصم» خوانند و درجهآ ادنی زمرد
~~این جنس است.
~~و اختیار از انواع زمرد آن نوع است که لون آن سبز سبز باشد2. هیچ لون دیگر به آن
~~آمیخته نبود و رگهاای] سپید و نقطههای سیاه و ثقب و سوختگی ندارد. و لون این
~~مختلف نباشد در سبزی، و شعاع و رونق آن به غایت بود و بی عیب باشد یعنی که ثقب و
~~غمامه و نمکه3 ندارد.
# و هرچه در یاقوت عیب باشد در زمرد عیب بود، از آن معایب که یاد کرده شد.
# و خرزات4 زمرد را «قصبات»5 گویند از بهر استطالت و تجویف را که تشبیه کنند به
~~قصبهآ جوفاء، چنانکه استخوان را که در آن مغز بود آن را «قصبه» گویند. و به نادر باشد که
~~نگینی زمرد باشد که آن را نه از قصبه کرده باشند. و هیچ کس پارهای زمرد6 صابونی
~~ندیده است عجمی، چنانکه در یاقوت یاد کرده شدست.
# وگمان آن است که انواع زمرد در معادن خویش منبت7 بودست، چنانکه انواع بلور و
~~جمس8 که ما دیدیم و آن منبت است، و نوشادر نیز همچنین منبت است، و از جملهآ

PageV01P104

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0059.png)

~~معدنیات است، و انواع سنگها[ی] جراحت منبت است. و به نزدیک شهر بخارا کوهی
~~است بس بلند بر سر آن کوه [322 ق] سنگ جراحت می روید. چون آفتاب بلند شود
~~هرچه مقدار یک انگشت شده باشد بشکند و آن معروف است.
# و آن که زمرد صابونی1 اغلب قصبه است دلیل آن است که زمرد منبت بوده است، ms050 و
~~اگر به علت آنکه در طویلههای مروارید و غیر آن کشند طولانی و میان سفت کردهاند
~~بایستی به اشکال مختلف کردندی طولانی، برحسب پارههای آن که از معدن بیرون آمده
~~باشد. لیکن جملهآ انواع زمرد چه خرد و چه بزرگ بر یک جنس قصبه2 است در طول،
~~بعضی مسدس و بعضی مثمن و بعضی مالیده.
# و در روزگار قدیم از زمرد نگینها بساختهاند. بعد از آن تا به وقت3 عهد[ما]4 قصبهها5
~~را حکاکان به آلتی که ایشان را «تیزبر»6 خوانند می شکافند و برحسب [آن]3 بعضی یک
~~پاره نگینها میسازند و بعضی درهم وصل میکنند دو پاره و سه پاره و زیادت.
# و آن را بر روی صحیفهآ مینا که شرح صناعت آن بعد ازین گفته خواهد شد میسایند
~~به مصطکی مدبر، چنانکه شرح آن گفته شود، و آن صفحه را «آستر» خوانند و از آن
~~وصل کرده به آن آستر نگینها7 میکنند انواع شکلها: مدور و مسدس [325 ق[8 و مثمن و
~~مضرابی و مربع و طولانی و بعضی روی در بالا و بعضی ممسوح، خرد و بزرگ برحسب
~~آن قصبهها بریده باشند می سازند.
# و از جملهآ انواع جواهر بیرون زمرد هرچه آن بشکند چون آن را وصل کنند عیبی
~~بزرگی باشد و در قیمت آن تفاوت بسیار پدید آید در جانب نقصان. مگر زمرد که چون
~~بشکند یا آن را به قصد ببرند و باز وصل کنند نقصانی زیادت نگیرد و در قیمت تفاوت
~~بیشتر نکند.

PageV01P105

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0064.png)

~~بل که باشد که تصرف کنند حکاکان که قیمت آن زیادت شود، چنانکه قصبهآ زمرد
~~باشد که قیمت آن دو دینار بیش نباشد. چون آن را بشکافند دو طرف آن به هم پیوندند و
~~آن را آستر1 کنند از مینا و از آن نگینی سازند قیمت آن نگین پنج دینار باشد.
# و زمرد را به جلای یاقوت جلا دهند بر چرخ مس بعد از آنکه آن را به ms051 چرخ سرب
~~نرم کرده باشند.
# و زمردی که سوخته طبع باشد آن را بعد از آنکه به غایت نرم کرده باشند [به] سنگ
~~محک جلا دهند خوبتر آید.
# و حکاکان امتحان مینا که مشتبه افتد میان زمرد و آن به جلا کنند که مینا به سفال نو
~~مصول [295 ق] کرده بر چرخ بید جلاگیرد به غایت خوب و زمرد نگیرد2.
# و میان لعل سبز و یشب سبز و زمرد که تمییز کنند هم به جلاکنند که لعل جز به
~~مرقشیثاای] ذهبی جلا[ی] ذهبی نگیرد و زمرد به مرقشیثا3 جلا نگیرد، و یشب همچنین
~~به جلاای العل جلا نگیرد، و آن نوع امتحانات جز جوهری که حکاکی داند نتواند کرد.
# و جوهریانی که حکاکی ندانند ازین نوع خالی باشند، و هرگاه که شبهی4 افتد در
~~نوعی از جواهر به حکاک حاذق محتاج باشند. والعلم عندالله.
# هر که در زمرد بسیار نگرد نور بصر را حدت زیادت کند و کلالت آن ببرد.
~~و هر که زمرد با خویشتن دارد پیش از آنکه معلول به علت صرع بود از علت صرع
~~ایمن بود.
# و در قدیم ملوک زمرد را بر فرزندان خویش میبستهاند تا در کبر از علت صرع ایمن
~~باشد.
~~و هر که را ضرری رسد از هوام و زهردار مقدار هشت جو را از زمرد خرد بسایند و
~~بدان کس دهند تا بخورد، پیش از آن که زهر فعل خود بکرده باشد مضرت آن زهر باز

PageV01P106

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0061.png)

~~دارد، واین مجرب است.
# و گفتهاند زمرد پازهر [295 ق] جملهآ زهرهاست، مقدار هشت جو از آن مصول1
~~کرده.
# ارسطاطالیس گوید که طبیعت زمرد سرد خشک است، و گفتهاند گرم خشک است به
~~سبب لون خضرت.
# و جماعتی گفتهاند که درو نوعی از سمیت هست که اگر بیش از مقدار هشت جو
~~دهند مضرت زهر کشنده بکند.
# و مشهور و معروف شدست که چون زمرد خالص در برابر چشم افعی دارند چشم ms052 او
~~بطرقد.
~~استاد بوریحان آورده است که چند نوع زمرد بر چند مار افعی تجربه کردم هیچ اثر
~~نکرد. بعد از آن زمرد را مماس چشم آن افاعی کردم و زمانی بسیار بداشتم هم هیچ اثر
~~نکرد. [بعد از آن قدری زمرد را بسودم و در چشم افعی کشیدم هیچ اثر نکرد]2 و محقق
~~شد که آن خاصیت3 هر چند که مشهور شدست و به حد ضرب مثل رسیده اصلی ندارد.
# چنین گفتهاند که معادن زمرد در حدود عرب بوده است، و جماعتی گفتهاند که در
~~حدود مصرست در زمین4 بجه در کوهی که آن را مقطم گویند.
# و ابواسحق فارسی گوید که معادن زبرجد در صعید مصر بوده است در جنوبی نیل از
~~سوی بیابان، آنجا که از آبادانی درگذرند، و هیچ جای دیگر آن را معدنی نیست جز آن
~~موضع.
~~و یعقوب اسحق کندی [303 ق] گوید که معدن زمرد بالاای] زمین مصر بودست در
~~شرقی آن بلاد در زمین سودان از پس مدینهآ ایشان در تخوم5 بجه به نزدیک معدن زر که

PageV01P107

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0066.png)

~~میان رود نیل و دریای قلزم در کوهی بلند از حدود نوبه.
~~و هرکس همچنین از جواهریان متقدم خلاف کردهاند در معادن زمرد و هرکسی
~~سخنی گفتهاند.
# و در شهور سنهآ ثلاث و تسعین1 معتمدی از جملهآ تجار حکایت کرد که من به مصر
~~بودم در تاریخ پیش ازین. آن جا خواجهای بود و او را در جوهری و حکاکی بصارتی تمام
~~بود. چنین حکایت کرد که از سوی مصر شهری است که آن را قوس خوانند. من بدان
~~شهر بودم و شنیده بودم معدن زمرد در آن بلادست. پیوسته تفحص آن میکردم تا وقتی
~~عزیزی دیدم که او حکایت معدن زمرد کرد. چون من بشنیدم تمناای] آن کردم. از آن
~~سوی شهر قوس بیابانی است هشت روزه راه میان رود نیل و دریای قلزم. بدانجا رفتم و
~~در آن موضع آبادانی نیست. ms053 به اقصاای] آن بیابان در میان صحرا کوهی است بس بزرگ
~~مثل اشتری و در پیش آن چشمهآ خرد آب. و در زیر آن کوه سوراخی [300 ق]2 گرد
~~چنانکه کوهکاران کنند. چراغ بیفروختم و در آن سوراخ شدم مقدار دو تیروار3. بعد از آن
~~هرچند جهد کردم پیش نتوانستم رفت که دم فرو میگرفت و بیم هلاک بود. آنجا که
~~رسیده بودم پاره[ای] سنگ بکندم. چندان که توانستم بر گرفتم و روی باز پس نهادم.
~~چون به نیمهآ راه رسیدم زبر آن سوراخ به بالای آن کوه منفذی کرده بود[ند] تا بخاراتی
~~عفن برون رود و دم زدن آسان شود و بیم هلاکت نباشد. معلوم شد که اگر آن منفذ نبودی
~~آن قدر در آن سوراخ نتوانستمی شد. چون برون آمدم و آن سنگ را پاره کردم در میان آن
~~پارههاای] زمرد صابونی بود، بعضی تمام رنگ و بعضی بیرنگ، و جای جای پارههایی
~~نیز زمرد خرد بود رنگین، به غایت [475 ت] خرد مثل سپندان دانه، و آن سنگی بود
~~سفید سست و در میان آن سنگ پارههای زمرد یافتم به وزن دو قیراط و آن [را]در شهر
~~قوس به سه دینار زر سرخ فروختم.
# آن عرب که دلیل من بود بدان معدن، او حکایت کرد که جدان ما حکایت کردند که

PageV01P108

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0063.png)

~~درین کوه زمرد بود و آن را برون میکردند. بعد از آن منقطع شد.
# و هم عرب گفت که در کوهها که در این حدودست زمرد باشد. اما آنجا نتوانستم رفت
~~به سبب آنکه توشهآ چندان نداشتم که رفتن و آمدن را وفاکردی. و در آن موضع آب نبود.
~~بازگشتم و به شهر قوس آمدم. و از میان آن سنگ، پارهها [ی] خرد و بزرگ صابونی بیرون
~~کردم و بسودم و راست کردم و جلا دادم و بفروختم. و از آن چند پاره با من است. و من
~~دیدم آن پارههای صابونی. و آن ms054 چند پاره سنگ با من است. آن را به من داد و آن سنگ را
~~به نشابور آورده بودم.1 و من دیدم پارهای از آن سنگ سنگی بود سست و با آن پارهآ
~~صابونی نیمه رنگ خرد آمیخته. و این سخن موافق سخن ابواسحق فارسی است.
# و معلوم است که جوهر زمرد معدنی است و معمول نیست، که بسیار کسان گمان
~~بردهاند که معمول است، و این گمان [486 ت] فاسدست. لکن بسیار انواع معمولات
~~میتوان ساخت به طریق صناعت که شبه زمرد باشد، چنانکه ذکر آن کرده شود که
~~بی جوهری2 حاذق یا حکاک ماهر فرق نتواند کرد میان این شبه و زمرد.
# و بسیار استادان وقت را دیدم که سهو کردند در اشباه زمرد که به طریق صنعت
~~ساخته بود.
# آن چند نوع است:
# اول بگیرد پارهای بلور صافی یا سنگ «مها» که پیش ازین ذکر آن کرده شد و آن را
~~مصول کنند و به ملح قلی آن را بشویند. پس خشک کنند و از آن سه درم سنگ و از
~~اسرنج به غایت نیک خالص پنجاه درم سنگ و بیست درم سنگ قلی مدبر و پنج درم
~~سنگ مس سوختهآ سوده و به حریر بیخته، و آن جمله با یکدیگر بیامیزند چنانکه اجزاء

PageV01P109

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0068.png)

~~هریک مختلط شود. پس بگیرند خنوری1 از سفال و آن جمله را در وی کنند و سر آن را
~~به گل حکمت استوار کنند و رها کنند تا خشک شود. پس آن را در کارگاه کوزه گران یا
~~کارگاه آبگینه گران نهند، به وقتی که آتش کنند یک شباروز. بعد از آن چون آتش باز گیرند
~~بگذارند سرد شود. چون سرد شود آن خنور2 را به رفق بشکنند. جوهری بیرون آید در
~~غایت سبزی و روشنی و صفا و طراوت. [334ق] پس از آن قصبهها یا نگینها کنند، خواه
~~یک پاره بی آستر3، خواه دو پاره و سه پاره و زیادت ms055 با آستر3 بسازند و آن را جلا دهند.
~~شبهی باشد به غایت خوب چنانکه جوهری عالم یا حکاک حاذق فرق نتواند کرد.
# و امتحان قریب این نوع آن است که سوهان نگیرد و زمرد سوهان نگیرد، و دیگر
~~هرچه مینا باشد به چرخ بید و چنار جلا گیرد، و زمرد به چرخ مس جلا گیرد، و اگر
~~سنگ مها یا بلور زیادت کند از آنچه یاد کرده سوهان دشوار قبول کند. اما لون آن را تیره
~~رنگ گرداند.
# نوع دیگر که آن را «تلاویح» گویند، بگیرند پارهآ بلور صافی و آن را قصبهای یا نگینی
~~بسازند و آن را جلا دهند و بگیرند حقه[ای] از سفال و از آن اصل که در شبه اول یادکرده
~~شد در هر ده درم سنگ از آن سه درم سنگ بورهآ سپید آب نارسیده بیامیزند. پس آن را
~~آب برریزند تا چون حشو غلیظ شود، و آن حقه را با سربدان چند بار بیندایند تا خشک
~~شود. پس این قصبه را شفیشهای4 از آهن باریک به سوراخ آن بیرون کنند و دو طرف آن
~~شفیشه4 را بر دو کنارهآ آن حقه نهند.
# و اگر آنچه [33 ق] ساخته باشند نگینی باشد قدری گل حکمت در درون حقه نهند
~~و آن نگین را بدان گل محکم کنند و سر حقه را استوارکنند و در آن را هم به گل حکمت
~~استوار کنند و بنهند تا خشک شود. پس آن را در داشی5 که پیش ازین ذکر آن کرده
~~شدست نهند و آتش میافروزند آتشی نرم، از بامداد تا چاشتگاه. بعد از آن آتش باز
~~گیرند و بگذارند تا سرد شود. پس آن را از آن حقه بیرون کند. شبهی باشد به غایت

PageV01P110

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0065.png)

~~خوب سبز با طراوت رنگین، چنانکه سوهان قبول نکند. و بسیار استادان در آن سهو کنند
~~و اگر1 ترکیب کرده باشند در میان جواهر مرصع، ولکن چون آن جوهر را بشکنند ms056 میان
~~آن لون بلور دارد و رنگ سبزی بیش بر ظاهر آن نباشد.
# و در اول که این اشباه بیرون آورده باشند مدتها به ترخ زمرد می فروختند تا بعد از آن
~~معلوم شد که آن قلبی بودست.
# و یشب سبز را حکاکان برای امتحان جوهریان به «تیزبر»2 برند و آن را آستر3 کنند و
~~نگینها[ی] دو پاره و سه پاره کنند و آن را جلای خوب بدهند، شبهی باشد خوب صابونی
~~را.
# و اگر آن یشب اندک مایه شفاف باشد و آن را نیک ترکنند و رنگ یارکنند 4کم کسی
~~واقف شود که آن صابونی نیست.
# و لعل زرد [را]5 همچنین [349 ق] از آن نگینهآ با آستر3 جز به جلا نتوان دانست.
~~و طریق ساختن رنگ که در میان آستر3 و اصل زمردهای بیرنگ کنند آن است که
~~بگیرند قدری مصطکی مدبر صافی کرده، چنانکه پیش ازین در صفت انواع ملون کرده
~~شدست و آن را بر سر دو چوب پاره کنند به آتش، و بگیرند قدری زعفران یا زرد چوبه به
~~غایت نرم سوده، و قدر[ی] نیل هم به غایت نرم سوده و آن را درهم آمیزند. چنانکه لون
~~سبزی با حلاوت حاصل آید. پس آن دو چوب پاره را که مصطکی بر سر آن کرده به آتش
~~فحم آهسته آهسته میدارند تا به تدریج نرم میشود و آن را بر آن رنگ خشک میزنند تا
~~به حکم آن و حرکت در مصطکی گداخته شود و آن رنگ به خویشتن میگیرد و آن را به
~~آتش نرم می دارد و برهم می مالند تا اجزاای] رنگ با اجزاای] مصطکی امتزاجی گیرد، و
~~گوش دارند تا به وقت نرم کردن آن به آتش به سبب گرمی آتش جوش بر نیارد که اگر

PageV01P111

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0070.png)

~~جوش برآرد یا اندک مایه آتش تابد آن رنگ تباه شود. پس آن رنگ نرم کرده در میان
~~آستر1 و اصل زمرد کم رنگ ms057 میکنند رنگی میگیرد به غایت خوب مثل زمرد ریحانی.
~~و اگر سبزی ظلمانی باشد که به غایت [34 ق] سیاه رنگ بود و خواهند که آن را
~~صفایی دهند بگیرند پارهای صدف روشن بی عیب، و به مقدار نگین از آن صدف پارهای
~~نگین سازند به اندازهآ آن نگین زمرد و آن را به شیرهآ مصطکی [ملون کنند و]2 به زیر آن
~~نگین اگر آستر1 ندارد [بنهند]2 یا به زیر آستر1، اگر آستر1 دارد وصل کنند لون آن گشاده
~~شود و صفاگیرد. و اگر به جای صدف نقرهآ لون طین3 کنند در بعضی زمردها [ی] ظلمانی
~~افادت لون ذبابی از آن حاصل آید.
~~و چون خواهند که درز وصلهها که در زمرد کنند به غایت چست و ناپیدا آید آن
~~پارهها را نخست به چرخ نرم تیز باهم سازند به تقریب. بعد از آن به چرخ سرب روی
~~راست را سنبادهآ تیز نرم سوده، کنارهآ آن پارهها را به انحراف، چنانکه میل به زیر نگین
~~دارد بسایند و پشت آن پارهها را نرم کنند و جلا دهند، و آن کنارهها [را] به مصطکی مدبر
~~وصل کنند چندان پاره که باشد. و بعد از آن بر روی آستر1 وصل کنند و به چرخ سرب و
~~سنباده روی آن را می سایند تا چست شود. بعد از آن هم به چرخ سرب آن را نرم کنند و
~~جلا دهند.
# و اگر حکاک ماهر و چابک دست بود چنان وصل توان کرد که به حیله توان دانست که
~~آن را وصلی است.
# و هرچه ازین جمله به صناعت دست [353 ق] تعلق دارد کمال و نقصان آن تعلق به
~~مهارت و چابک دستی صاحب صنعت دارد، و آنچه در قلم توان آورد به بسیار4 که از آن
~~باشد که به تصرف صاحب صنعت در عمل آورد.
# و اگر بر روی زمرد اندک مایه سپیدی باشد مثل نمکه5 قدری نیل را به روغن خوش ms058

PageV01P112

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0067.png)

~~بسایند و در آن نمکه مالند ناپیدا شود. و همچنین در جمله وصلها و درزها مالند ناپیدا
~~شود.
~~و اگر نگینی باشد زمرد اصم، یعنی شفاف نبود و خواهند که به طریق صنعت آن را
~~براق و روشن و شفاف گردانند پشت آن نگین را تقعری1 دهند به چرخ عقرب. بعد از آن
~~جلا دهند شفاف شود. و آن را حکاکان «پشت کاسه کرده» گویند، و این تصرف تعلق به
~~زمرد ندارد، بل که در یاقوت و لعل همین تصرف توان کرد.
~~یک نوع اختلاف لون باشد که در یک پاره چند لون باشد. دیگر آن که جوهری دیگر
~~را در اصل فطرت به آن آمیخته باشند چون سنگ یا ریگ، و بسیار باشد که جوهری مثل
~~جوهر طلق به آن آمیخته باشند، و باشد که مثل غمامهای که [355 ق]2 در یاقوت
~~مذکورست در جوهر زمرد نیز باشد، و باشد که سیاهی تیره رنگ در بعضی از آن اجزاء
~~یک پارهآ زمرد باشد.
# و در زمرد ثقب و حرملیات چنانکه در یاقوت مذکورست بسیار باشد.
~~و دیگر نوعی است که در زمرد عیب است که آن را «سوختگی» گویند از روی
~~اصطلاح حکاکان. آن عیب از همه زیادت باشد.
# و جملهآ عیوب سبب نقصان قیمت باشد.
# - که در زمردست و غایت آن متقدمان و استادان دیده باشند از جوهریان و حکاکان
~~از وزن و شکل آن.
# استاد ابوریحان آورده است که من در دست ساقی در مجلس خوارزمشاه مشربهای

PageV01P113

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0072.png)

~~دیدم از زمرد بر مثال کفهآ ترازو، و چنین گفتهاند که از خزینهآ سامانیان1 بود. در آن حال که
~~ملک در اضطراب افتاده بود2 این مشربه به خوارزم افتاد، به هزار دینار خریده بودند.
~~نصر گوید امیرالمؤمنین منصور خلیفهآ وقت را نگینی بود از زمرد به وزن دو مثقال که
~~آن را «بحر»3 گفتندی بر سبیل تشبیه به جهت سبزی. آن را به دو هزار دینار ms059 زر خریده
~~بودند.
~~و فرزندان ابویکر4 حکایت کردند که آن وقت که به خدمت سلطان غیاث الدنیا
~~والدین محمد بن سام بودند به پیروزه کوه، ده قصبهآ زمرد را نام او بر نبشته5 بودند که
~~هریک آن کمابیش ده مثقال بود به وزن مکه، و آن جمله را لون و شکل به غایت خوب و
~~بیشتر از آن بی عیب بود، بعضی ریحانی و بعضی ظلمانی و بعضی [522 ت] سلقی.
# و در شهور سنهآ ثمان و ثمانین و خمس مایه که این ضعیف را خداوند عالم سلطان
~~السلاطین علاء الدنیا والدین تکش6- خلد الله ملکه - مثال مبارک فرمود به حاضر شدن
~~به عسکر منصور به در شهر سرخس، و فرمود تا از خزانهآ معموره - عمرها الله - پارهای
~~زمرد ریحانی بیاوردند. شکل آن مربع و روی ممسوح و بیعیب و در مساحت کف
~~دستی و گرداگرد آن در زر گرفته و مرصع کرده به وزن سی مثقال از راه تخمین، بر روی
~~آن صورت تخت شاهی انگیخته کرده در غایت کمال صورتگری، و در زیر تخت صورت
~~دو شیر کرده، و بر دو جانب تاج صورت دو مرغ و آن صورتها را جامه گری و مویگری به
~~غایت خوب کرده و گزاره کرده که مثلا از موم نتوان کرد و ممکن که بیست مثقال از آن کم
~~کرده باشند تا آن صورتها را توان انگیخت. و آن پارهآ زمرد به آن شکل مربع ممسوح بدان
~~راستی از آن نتوان کرد. زیادت از صد مثقال باید که بوده باشد تا صورت آدمی و روی
~~مرغان و شیران [525 ت] حک کرده بوده باشند.

PageV01P114

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0069.png)

# این ضعیف را فرمود که روی آن صورتها بار دیگر چنانکه در اول بوده باشد توان کرد،
~~و به عتاب بر لفظ اشرف راند که آن صورت لایق شعار اسلام نیست و در ملت پیغامبر
~~- علیه السلم - صورت حرام است خاصه با خود داشتن و آن صورت ms060 مثل بت است و به
~~گمان که آن را در دیار اسلام نساختهاند همان اولیتر که بر وی کلمهآ «لا اله الا الله محمد
~~رسول الله» که مفتاح خیرست و سرمایهآ نجات ابدی به یمن و تبرک آن را بباید نوشت، و
~~بر روی صورت هر دو شیر نام مبارک ما بباید نبشت تا بعد از دور ما تذکرهای باقی باشد،
~~مثلی معروف است «کالنقش فی الحجر»، و ملوک مستقبل را کمال حال وبسطت مملکت
~~و حسن اعتقاد ما معلوم شود و ایشان را تنبیهی باشد. این ضعیف در حضرت مبارک به
~~خدمت پیش آن مهم مشغول شد و آن را تمام کرد.
# در اثناء این خدمت بر لفظ اشرف راند که قیمت آن چند باشد و در خزانهآ ملوک
~~متقدم مثل این بوده است، و از متقدمان صناعت جوهری هیچ کس مثل این دیده باشد.
~~این ضعیف گفت خداوند عالم را مملکت [53 ت] و سلطنت دائم باد، هیچ آفریده مثل
~~این پاره زمرد ندیده است. این عدیم المثل است و در تواریخ قدیم و حکایات ملوک
~~متقدم و خزاین ایشان هیچ کس نشان نداده است، و در هیچ کتابی که بدین نوع علم
~~منسوب است نیاوردهاند.
# و مقومان جوهر که جواهر را قیمت کنند به قیاس آنچه امثال آن جنس دیده باشند
~~قیمت توانند کرد. چون هیچ جوهری مثل این ندیده باشند این را قیمت نتوانند کرد. پس
~~آن را قیمت نیست، و چنانکه مثل زنند از در یتیم - یعنی که او را مثل و یار نیست - این
~~پاره زمرد را هم یتیمی اولیتر. چندان که این را قیمت کنند توان. مثلا چنانکه گویند چند
~~بار خراج خراسان و عراق ارزد.
# ر چون این خدمت به اتمام رسید و انجامید این ضعیف تشریفی یافت از خزانهآ معمور
~~پادشاه - خلد الله ملکه - که هیچ1 کسی مثل آن نیافته بود. و العلم عندالله.

PageV01P115

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0074.png)

~~آن ماده که زمرد از ms061 آن منعقدست آنچه عوارض صفرت باشد تا با وی نیامیخته باشد
~~وکثافتی با آن ضم1 شده [530 ت] و حرارت زیادت استیلا گرفته و بدین سبب در بعضی
~~از اجزاء آن مادهآ سودایی پدید آمده باشد پس میان این همه امتزاجی و اختلاطی افتاده
~~باشد و نضجی خاص یافته و به حرارت و یبوست متحجر و منعقد شده، و انواع زمرد به
~~حسب کمال ماده و نقصان آن و زیادت و قصور نضج حادث گشته باشد، والسلام.
# لعل جوهری است حجری سرخ رخشندهآ صافی و شفاف و از جملهآ جواهر
~~فاخرست. و جوهر او نزدیک است به یاقوت سرخ و آن جوهر لعل باشد که از بعضی
~~انواع یاقوت سرخ با طراوتتر باشد و روشنتر و رنگینتر، و رونق و نیکویی زیادت
~~باشد. لکن در صلابت با جرم یاقوت برابر نبود.
# وتا به روزگار آل بویه لعل را به قیمت یاقوت سرخ میفروختند. بعد از آن بدانستند که
~~آن جوهری دیگرست. بیش بدان بها نخریدند.
# و معادن لعل که در طرف مشرق است در کوههایی که در حدود بدخشان است در
~~موضعی که آن را ورزقنج3 گویند. از قصبهآ بدخشان [542 ت] تا بدین موضع سه روزه راه
~~است.
# و چنین گفتهاند که ابتدا که این جوهر ظاهر گشت سببش آن بود که زلزلهآ عظیم بیامد،
~~چنانکه کوه باز شکافت و سنگهایی عظیم از قعر آن کوه بیفتاد و پاره پاره شد و لعل از

PageV01P116

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0071.png)

~~میان آن سنگها برون آمد. چون زنان آن نواحی آن را بدیدند گمان بردند که این چیزی
~~است که جامه را بدان رنگ توان کرد. آن را بسودند و در آب کردند و جامه را در آن آب
~~بیاغشتند. هیچ رنگ نکرد. به مردان خویش نمودند و این حدیث منتشر شد. اصحاب
~~معادن بشنودند بیامدند و آن کوهها را کندن گرفتند و هرکسی معدنی جهت خویش پدید
~~کردند. بعد از آن معادن بدان ms062 کس نسبت کردند که اول پدید کرده بود، چون بلعباسی و
~~سلیمانی وحمدانی1 و غیر آن.
# و معدنی است که آن را باوثولون2 خوانند، جوهر زرد و مشمشی بدان معدن باشد، و
~~زبر3 این معدن معدن دیگرست که آن را شریفی گویند. در آن معدن بنفسجی باشد. و آن
~~جمله نه معدن باشد، چنانکه یاد کرده شود. [540 ت] 4
# و بعضی از آن جواهر را به دیهایی که بدان موضع نزدیک بود نسبت کردند، چون
~~پیازکی که منسوب باشد به دیهی که بر دامن آن هست. آنها5 «بینی پیازک» گویند و آن را
~~به پیاز که بخورند هیچ نسبت نیست. و جماعتی گمان بردهاند که آن را به لون پیاز صرخ
~~نسبت میکنند و آن نسبتی و تشبیهی بعیدست و قول بیشتر نزدیکترست به قیاس.
~~و در آن معادن نوعی سنگ است به لونی مخصوص. چون آن سنگ را به وقت کندن
~~از کوه پدیدار آید اصحاب معادن بدانند که در آنجا لعل خواهد بود. در میان آن رگی
~~پدیدار می آید سپیدرنگ شکل آن دیزه 6 رنگ، و آن غلاف و وعاء جوهر لعل است، و آن
~~وعاء با لعل [را] به هم اصحاب معادن «مغل»7 خوانند وبه صغیر وکبیر مختلف افتد، و
~~حد آن از فندقی باشد تا حد خربزه. و هیچ کس حکایت نکند که زیادت از رطل یافتهاند
~~از آن «مغل».
~~و جون آن وعاء را بیابند آن را بشکنند. در اندرون آن مثل دانهٔ‌ نار لعل پارهها رسته

PageV01P117

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0076.png)

~~باشد رستنی که به آسانی جدا شود، همچنان که دانهآ نار در شحم رسته بود.
# و یک پاره که بزرگتر باشد در میان آن باشد [365 ق] و همچنین پارهها کم باشد در
~~شکل و وزن در پهلوی فروتر، و همچنین هرچه کم از آن باشد در پهلو آن تا به آخر آن
~~غلاف، چنانکه چون به کناره رسد نیک ریزه شده باشد، و ms063 هر آنچه بزرگتر باشد رنگ آن
~~زیادت بود. و باشد که در غلافی و وعائی پارههای بزرگ بود، و باشد که پارههای خرد
~~چون دانهآ ارزن به غایت خرد، چنانکه از آن هیچ نگین نتوان کرد و رنگین نباشد، مگر که
~~کوفتن را شاید به جهت مفرح.
# و استاد ابوریحان در کتب خویش آورده است که من شنیده بودم که وقت باشد که
~~وعای لعل یابند، در آن وعا آبی باشد سیال. چون کیفیت هوا در آن اثر کند منجمد شود.
~~تا وقتی معتمد که در معادن لعل بوده بود حکایت کرد که همچنین است و من دیدهام.
# و مزاج لعل گرم خشک است و در مفرحات ترکیب میکنند. و در خواص آن آوردهاند
~~و از معتمدان به طریق تسامع معلوم شدست که در معادن آن چون کوه کاری را پارهای
~~لعل بزرگ به دست آید و خواهد که آن را از شریک پنهان دارد، یا خواهد که مشرفی که
~~معدن لعل را باشد واقف نشود آن را به گلوا1 فرو برد. و چون لحظه [ای] در معده قرار
~~میگیرد لون روی لاوا]2 صرخ میشود صرخ به غایت، و این جماعت این معنی را به
~~تجربه معلوم کردهاند. [نا36 ق]3
# و هر که لعل با خود دارد از کشتن آمن بود. آوردهاند که احتلامش نیفتد و خوابها[ی]
~~هایل سهمناک نبیند. و اگر بر کودکان خرد ببندند بدخویی و فزع نکنند و در خواب
~~نترسند، و [از] دیوها نشان نبود.
# و اگر لعل را مصول کنند و با نبات و گلاب به کسی دهند تا بخورد رنگ و روی او
~~سرخ گرداند و زردی از روی ببرد و فرح آورد.
# و قیمت لعل به حسب خردی و بزرگی آن باشد، و هرچه رنگ او زیادت باشد قیمت
~~آن زیادت بود.

PageV01P118

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0073.png)

# و طبقهآ آن در سرخی سه درجه است: درجهآ اعلی که در غایت رنگ و صفا و طراوت
~~باشد. ms064 در اصطلاح جوهریان «کژدمکی» خوانند. آن از جملهآ انواع لعل زیادت باشد. و
~~«کژدمکی» از برای آن گویند که از غایت رنگ او گوئی که در اندرون او شکلی مینماید
~~مانند کژدمی، و آن [562 ت] به سبب اجتماع شعاع و غایت رنگ باشد که مجتمع شده
~~باشد.
# و آنچه از لون کژدمکی کمتر باشد و در غایت صفا بود لون آن را «پیازکی» خوانند و
~~قیمت آن کمتر از قیمت کژدمکی باشد.
# و طبقهآ دیگرست که رنگ او کمتر از لون پیازکی بود، اما تیره رنگ باشد و گرفته و آن
~~را «لحمی» خوانند، وقیمت آن از هر دو نوع مذکور کمتر باشد.
# و آنچه درجهآ آن کمتر از «لحمی» بود آن را قیمت زیادت نبود و رنگ آن مانند رنگ
~~جمس باشد ولکن در وی تیرگی باشد.
~~نوعی دیگرست که نادر افتد و رنگ آن مانند گل مورد بود و در غایت صفا بود ولکن
~~قوی سست باشد و آن را لعل «بیخی»1 خوانند و به جلای لعل جلا نگیرد و قیمت آن
~~اندک باشد.
# و نوعی دیگرست که آن را بیدکی2 خوانند و یمکن که این نوع و لعل بیخی یکی است
~~و این نسبت که آن را بیدکی2 میگویند آن است که آن را به چرخ بید جلا دهند.3
# و نوعی دیگرست زردفام که آن را جوهریان خراسان زردالو رنگ میخوانند و قیمت
~~آن نزدیک باشد به قیمت لحمی.
# و نوعی دیگرست در غایت زردی و صفا که آن را لعل زرد خوانند و به سبب آن آن را
~~لعل میخوانند که محک طبع لعل دارد و به هیچ چیز جلا نگیرد مگر به جلای لعل4
~~[560 ت].
# و هم از جواهر لعل، بنفسجی و اکهب و اخضرست، و علت آن که آن را حکم جوهر

PageV01P119

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0078.png)

~~لعل میکنند آن است که گفته شد در جلا.
~~و لعل را چون از میان سنگ برون آرند ms065 اندک مایه جلا دارد. بعد از آن به حسب رنگ
~~هرپارهای، حکاکان در آن تصرف میکنند. آنچه بر همان شکل [بود]1 که از معدن بیرون
~~آمده باشد آن را جلا دهند و آن را «عجمی» خوانند.
~~و بعضی باشد که اگر خواهند سوراخ کنند که آن نشاندن را نشاید.
~~و آنچه روی آن را املس و هموار کنند، خواه باش2 خواه میان سفته، آن را «یاقوت
~~سای» خوانند، و قیمت لعل و یاقوت سای بیشتر از عجمی باشد.
~~و آنچه از آن نگینهای مربع و مدور و مسدس و مثمن و مدور طولانی3 که آن را
~~«مضرابی» خوانند بسازند جمله آن را ممسوح کنند.
# و بهترین و با قیمتترین اشکال جوهر لعل [که] نگینها سازند مربع طولانی باشد
~~چنانکه گوشههای آن در غایت تیزی باشد. بعد از آن مضرابی، بعد از آن مدور، بعد از آن
~~مثمن، بعد از آن مسدس. چنانکه در فصل یاقوت گفته شد و قیمت آن بسیار گرانتر از
~~قیمت یاقوت سای باشد.
# و لعل را جوهریان خراسان به درم قیمت کنند چنانکه مثلا یک درم لعل عجمی که
~~رنگ آن کژدمکی باشد قیمت عدل آن ده دینار بود.
# و آنچه همرنگ کژدمکی باشد و یاقوت سای باشد و بیعیب بودیک درم سنگ یک
~~پاره بیست دینار زر بود.
# و آنچه [ممسوح بود و رنگ]4 آن در غایت بود و بی سوراخ بود و بی عیب یک درم
~~سنگ. یک پارهآ آن چون مربع طولانی باشد [و]گوشهها تیز پنجاه دینار قیمت آن باشد.
~~و احوال قیمت لعل بل که از آن جملهآ جواهر به حسب لون و وزن و بلاد و قبول
~~پادشاهان [575 ت] و عزت وجود مختلف باشد و آن را ضابطهای5 زیاده نیست، و
~~هرکس در آن معنی به حسب وقت و موضع و رأی خود سخن گفتهاند.

PageV01P120

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0075.png)

# پس هر پارهآ لعل را که وزن آن بیشتر باشد و رنگ آن ms066 زیاده بود قیمت او بیشتر باشد.
~~چنان که پارهای لعل باشد وزن آن ده درم، چون وزن و رنگ و شکل آن در غایت باشد
~~یک درم را از آن صد دینار قیمت باشد. و هر چند در وزن و رنگ میافزاید قیمت آن
~~زیاده میشود. و آنچه رنگ و شکل آن نقصان میپذیرد قیمت آن کمتر میشود، و بسیار
~~دیدن و قیاس بعضی بر بعضی جوهریان قیمت را زیاده و نقصان میکنند و وزن لعل را اگر
~~از معدن بیرون آید آن را نیز حدی نیست.
# معتمدانی که در قیمت، خزاین ملوک را مطالعه کردهاند حکایت چنین کردهاند که در
~~خزاین سلطان سنجر بن ملکشاه یک پاره لعل بودست شکل آن مانند شکل سر بره، وزن
~~آن صد و بیست درم رنگ لحمی.
# و هم در خزانهآ او جامی بودست طولانی شکل کشتی از لعل، چنانکه مقدار نیمن1
~~آب در آن جا میشدست و رنگ و شکل آن در غایت کمال بودست و چند نام از نام
~~پادشاهان قدیم بر آنجا بودست نوشته چون کیخسرو و کیقباد و انوشروان عادل و ملکشاه و
~~غیر آن.
~~و در عهد سلطان سنجر بن ملکشاه، پدر داعی دولت را فرموده بود سلطان شهید [که]2
~~تا سنجر بن [ملکشاه] در پیش ملکشاه نوشت، تا نام وی و از آن پدر وی مرتب شد. و در
~~فترت [575 ت] غز - خذلهم الله بواقیهم - آن را ببردند و بعد از آن آن را کسی خبر نداد
~~که کجا افتاد.
# و در خزینهآ سلطان غور یک پاره لعل است به وزن پنجاه و چهار درم سنگ کژدمکی،
~~در غایت صفا و بی عیبی عجمی گونه. چون مربع شکلی مکعب، سورهآ انا فتحنا و الحاقه
~~به تمامت بر آنجا نوشته.
# و در شهور سنهآ ثمان و ثمانین و خمسمایه، بندهزاده ابوبکر را فرمود تا نام مبارک وی
~~محمد بن سام بر آن نوشتم. و درین قرن با ms067 قیمتتر و با وزنترازین که یاد کرده شد نشان
~~نداده [اند]2 که ما دیدیم.

PageV01P121

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0080.png)

# و معتمدان چنین حکایت کردند که در آن وقت سلطان سنجر را مملکت غزنین میسر
~~شده بود. وزیر فخرالملک بود. از خزینهآ غزنین یک پاره لعل به وزن1 چنان که شکل
~~پیازکی داشت از وی هاونی ساختند، و یک پاره لعل در غایت نیکویی به درازای آن از
~~میان آن برون گرفتند و چون آن هاون تمام شد اتفاق را روز نوروز بود. فخرالملک جشن
~~ساخته بود. آن هاون را بفرمود تا بیاوردند و پر شراب کرد و لحظهای تفکر کرد و از
~~دست بینداخت. چنان که به چند پاره شد و به غایت متغیر شد و بفرمود تا آن پارهها را از
~~مجلس دور کردند. چون ساعتی بر آن برآمد آن تغیر برخاست و اثر بشاشت ظاهر
~~گشت. ندیمان نزدیک سؤال کردند که به چه سبب چنان جوهر لطیف را که در نفیسی
~~مانند ندارد بشکستی و باطل کردی. چه معنی داشت و به چه سبب بود. فخرالملک
~~فرمود [583 ت] که چون آن را بر دست گرفتم در چشم من به غایت خوش آمد. با خود
~~گفتم کاشکی ازین قندیلی ساخته شدی و به کعبهآ معظم فرستادمی تا آن را در خانه
~~بیاویختندی که چنین چیز چنان بقعه را نشاید که تا قیامت ذکر آن باقی ماندی. بدین
~~سبب آن را باطل کردم که چون چنان کرده نشد باری درین صورت باقی نماند.
# و چنین میگویند که در خزانهآ شاه بدخشان لعلها[ی] بیش وزن بسیارست و بیشتر
~~خزانهآ ملوک ایشان [که] در قدیم الایام نهادهاند لعل بوده است.
~~لعل را به چرخ حکاکان بسایند چون تصرفی خواهند کرد، و به چرخ نرم با اسرب آن
~~را نرم کنند، و به چرخ مس آن را جلا دهند. و جلا[ی] لعل مرقشیثا[ی] ذهبی باشد، خرد
~~شود. و سوراخ کردن آن جز به الماس نتوان ms068 کرد.
~~و چون لعل را جلا دهند و خواهند که رنگ آن زیادت شود آن را چند بار به آب گرم و
~~شخار و به آب صابون پاک بشویند. و بگیرند قدری چوب بقم رنگین و آن را خرد
~~بشکنند و در دیگ سنگین خرد نهند و قدری آب خوش بر سر آن ریزند و بر آتش نهند تا

PageV01P122

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0077.png)

~~بجوشد جوشیدنی نیک، چندان که اندک مایه قوامی گیرد. بعد [585 ت] از آن چوبها را
~~از آن آب برآرند و آن آب را لختی دیگر بجوشند تا قوامی گیرد. پس قدری شب یمانی را
~~خرد بسایند و بر وی افکنند و احتیاط کنند تا شب یمانی بسیار نباشد که اگر بسیار باشد
~~رنگ را زرد کند. پس لعل را در وی افکنند و قدری دیگر بجوشند و از آتش فروگیرند و
~~دیگ را نگوسار کنند چنان که لعل در زیر دیگ ماند. رها کنند تا سرد شود. پس رنگ
~~زیادتی را از روی آن به خرقهای که اندک مایه نمی دارد بسترند. رنگ و صفای لعل بدین
~~زیادت شود.
# شبه جوهر لعل از چهار نوع بتوان ساخت، و ازین جمله، جوهریان سه نوع را «ملون»
~~خوانند.
# نوع اول: آن است که بگیرند پارهای بلور صافی، از آن نگینی یا شبه پارهآ لعل چنان که
~~خواهند بسازند و آن را جلا دهند. پس بگیرند قدری چوب بقم چنان که به غایت رنگین
~~بود و آن را پاره ها کنند نیک خرد و آن را در دیگ سنگین خرد کنند و قدری آب صافی
~~[592ت] در وی ریزند و بجوشند جوشیدنی [نیک]1، چنان که آن آب به غایت رنگین
~~شود و هر رنگ که در آن چوب بقم بود به سبب جوشیدن در آن آب شود. پس آن چوب
~~پارههای بقم را از آن آب برکشند و آن آب رنگین را می جوشانند تا قوامی گیرد. پس
~~اندکی شب یمانی ms069 بر آن آب افکنند که آن آب زردفام شود. پس آن نگین را با آن شبه پارهآ
~~لعل را که ساخته باشند به روی آتش فحم نهند، چنان که به تدریج گرم میشود تا به
~~غایت گرم شود و تافته گردد. پس قدری نوشادر را در غدارهای2 کنند و قدری آب صافی
~~بر وی ریزند و بگذارند تا آن نوشادر در آن آب حل شود. پس آن نگینه را از آتش بیرون
~~کنند چنان که در غایت گرمی بشود و در آن آب نهند تا به سبب تافتگی و تاب در آب

PageV01P123

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0082.png)

~~نوشادر افکندن ترکیده1 شود ترکیدنی2 لطیف [590 ت] چنانکه متفتت و شکسته نشود
~~و بیشتر اجزاء آن ترکیده3 باشد. و اگر به یک کرت جمله اجزای آن ترکیده نشود دیگر
~~کرت همان طریق اول بکنند. پس آن را از آن آب نوشادر بر آرند و به آب پاک چند کرت
~~بشویند و در آن آب بقم مدبر گرم افکنند و لختی دیگر بجوشانند تا رنگ در اجزاء آن
~~نفوذکند و بگذارند تا سرد شود و از آنجا بیرون کنند و به خرقهای پاک کنند. شبه لعل
~~خوب بیرون آید، چنان که جوهری و حکاک تمییز نتواند کرد که آن لعل است یا ملون.
# نوعی دیگر: بگیرند دو پاره بلور صافی بدان مقدار که خواهند و یک پاره باشد و روی
~~آن را هموار کنند و جلا دهند و از آن آب بقم مدبر کرده شده مقداری بسازند و این نوع
~~بیشتر جوشند تا قوام وی بیشتر باشد. پس بگیرند مصطکی را و دانههای بزرگ برچینند
~~و آن را صافی کنند. و طریق صافی کردن آن آن است که پارهای آهن باریک را سر تیز کنند
~~مقدار [602 ت] سوزنی و آن آهن را به آتش میدارند تا گرم شود. پس دانهآ مصطکی بر
~~آن آهن استوار میکنند و آتش فحم بر میدارند تا به تدریج گداخته ms070 میشود. پس به سر
~~دو انگشت آن دانه مصطکی گداخته را بر میکنند و پیش از آن که سرد شود به دو
~~انگشت را میفشارند تا آن که صافی باشد به سر انگشت بیرون می آید و آنچه کدورت
~~دارد در میان دو انگشت میماند و سرد میشود. و صافی را جلا میکنند و مینهند، و
~~هم بدین تدبیر چندان که خواهند بکنند. پس ازین مصطکی صافی کرده را بگیرند و بر
~~سر دو چوب پاره کنند و با آتش انگشت نرم نرم میدارند تا گداخته میشود، و آن آب
~~بقم را که ساخته بودند در غدارهآ پاک کنند و آن مصطکی به آتش نرم کرده را در آن آب
~~بقم در همی مالند و به آتش همی دارند تا باز گداخته میشود و به آب بقم میمالند به
~~کرات تا آن مصطکی [600 ت] رنگین شود، رنگی در غایت خوبی. پس آن دو پاره بلور
~~را که ساخته بودند بدان مصطکی بر هم بندند چنان که رنگ بیشتر در میان هر دو ماند.
~~آنگه بگذارند تا سرد شود.

PageV01P124

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0079.png)

# پس از آن دو پاره وصل کرده نگین سازند چنان که خواهند. و درز آن را حکاکان به
~~چرخ اسرب چست کنند. و طریق چست کردن آن آن است که هر دو سوی آن نگین را
~~یعنی پشت و روی آن را بسایند تا نزدیک درز، تا به مقدار کنارهآ شمشیر آید و به وصل
~~رسد. پس آن را جلا دهند جلائی در غایت. شبه لعل به غایت خوب بیرون آید چنان که
~~هر چندان که در عرض آن بیش نگرد چنان که به هر جهت که برگردانند رنگ سرخی
~~دهد و به هیچ وجه سپیدی بلور پیدا نشود، و آن به حکاک تعلق دارد. هر چند حکاک
~~استادتر باشد این جنس خوبتر آید.
# و این نوع را «ملون دو پاره» خوانند و ازین سه پاره و چهار پاره ms071 و پنج پاره کنند. اگر
~~نگین [615 ت] بخواهند ساخت سه پاره لعل عجمی را که سازند اولی تر آن باشد که سه
~~پاره و چهار پاره و پنج پاره کنند تا چندان که برگرداند سپیدی بلور پیدا نشود.
# و این دو نوع که یاد کرده شد به آتش و آب گرم تباه شود و جوهریان چون خواهند که
~~کسی را تفهیم کنند که این لعل نیست در آب گرم نهند و بجوشند. آنچه ملونتر بود زرد
~~رنگ شود و آنچه دو پاره یا سه پاره باشد به آتش مصطکی گداخته شود و تباه گردد.
# طریق ساختن آن آن است که نگینهای یا شبه پارهآ لعل از بلور صافی بسازند و آن را
~~جلا دهند. پس بگیرند یک جزو آهک و یک جزو شخار و یک جزو مغنیسیا و جمله را
~~بکوبند و در آب حل کنند و بگیرند حقهآ سفالین و درون و بیرون او را به تمامی بدین دارو
~~مذکور چند بار طلی کنند. پس اگر آنچه ساخته باشد شکل نگین باشد قدری گل حکمت
~~بگیرند و در اندرون آن حقه بر روی آن دارو بنهند و آن نگین را بر آن گل استوار کنند، و
~~اگر آنچه ساخته باشند شبه پارهآ لعل باشد [610 ت] بگیرند شوشهآ باریک از آهن و به
~~سوراخ آن بیرون کند و هر دو سر شوشه را بر دو جانب حقه نهند و سر حقه را پپوشند و

PageV01P125

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0084.png)

~~درز آن را استوار کنند و بنهند تا خشک شود و آن را در داشی1 که ذکر آن در صفت
~~پیروزه یاد کرده خواهد شد نهند و از بامداد تا چاشتگاه آتش کنند. پس آتش باز گیرند و
~~دست بدان حقه نبرند تا سرد شود. چون سرد شود سر آن حقه برگیرند و آن نگینه را با
~~شبه پارهآ لعل که ساخته بودند از آنجا بیرون کنند. شبه پارهآ لعل خوشرنگ خوب ms072 بیرون
~~آید چنان که هر جوهری یا حکاک فرق نتواند کرد.
# و در خراسان جوهریان آن رنگ را «خمری» خوانند. بگیرند قدری بلور صافی یا
~~حجر مها و آن را خرد بسایند. پس مصول کنند و باید که خرمن2 دیگر به آن نیامیزند. و
~~در وقت سودن چون سنگی یا غیر آن3، و چون مصول کرده باشد آن را به ملح قلی چند
~~بار بشویند. پس آن را خشک کنند. پس ازین دو جزو کنند و یک جزو مغنیسیا[ی] رنگین
~~به غایت، چنان که سنگی یا خاک به آن نیامیخته باشد، و دو جزو قلی مدبر و هر دو [629
~~ت] سوده و به تنکی یا حریری بیخته، پس جمله را با هم بیامیزند و در غدارهآ سفالین
~~کنند و سر آن به گل حکمت استوارکنند و بگذارند تا خشک شود. پس آن را در داشی که
~~یادکرده شود نهند و یک شبانه روز آتش نرم میکنند و هموار. چون یک شباروز تمام شد
~~آتش باز گیرند و بگذارند تا سرد شود. پس آن غداره را بشکنند جوهری حاصل شده
~~باشد به غایت رنگین. آن را چنان که رسم حکاکان است چنان که خواهند میشکنند و از
~~آن شبه پارهها[ی] لعل می سازند و چنان که لعل را...4 بر زده باشد و جلا داده آن را سر
~~نگینها بر میزنند و جلا میدهند و..9 آن باشد که چون پارهای لعل را بز روی آن عیبی
~~باشد و خواهند که آن را بردارند اگر روی آن جمله بسایند5 مبالغ کم شود و قیمت آن

PageV01P126

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0081.png)

~~نقصان پذیرد. پس طریق آن باشد که یک کنارهآ چرخ عقرب جعفری در موضع آن عیب
~~افکند تا عیب برداشته شود، و وزن بسیار کم نشود.
# و آن جمله که یادکرده شد هر چند صناع حاذق باشد آن عمل نیکوتر آید و مانندگی
~~بدان جوهر بیشتر [632 ت] بود.
# و هرچه از معایب یاقوت گفته ms073 شده است از ثقب و غمامه و اختلاف لون، یعنی
~~سپیدی براق و غیر آن در لعل همان معایب هست بعینه و اعادت آن حاجب [نیست] و
~~هرچه در یاقوت عیب دارند در لعل نیز عیب دارند. و الله علیم بذات الماهیات.
# بدان که فیروزه جوهری است از جملهآ حجربات. طبع وی سرد و خشک است و هم
~~چنان که عرب عقیق را به فال می دارند عجم فیروزه را به فال میدارند. و در ترکستان و
~~طمغاج و خطا بعضی فیروزه را که سنگی غریب با آن آمیخته بود که آن را در خراسان
~~«طرملح» خوانند، و آن را به حک املس و هموار کرده باشند و جلا داده، و آنچه سنگ
~~بوده باشد سیاه کرده آن را مبارک دارند و آن را سوراخ کنند و برگوش و گردن میبندند.
~~و در قدیم از آن طرملح هرچه به غایت رنگین بوده باشد [635 ت] برابر زر ساو و برکی2
~~میخریدهاند.
# و معادن فیروزه آنچه معروف و مشهورست در چهار موضع بیش نیست در جملهآ

PageV01P127

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0086.png)

~~معمورهآ زمین. در خراسان در حدود نیسابور دهی است که آن را بشان1 میخوانند، و در
~~حدود خوارزم اردخره2، و در حدود ماوراءالنهر خجند، و در حدود ترکستان برسخان3.
~~و در هر معدنی که فیروزه باشد معادن آن را نام نهادهاند که حکاکان و جوهریان هر
~~فیروزه که ببینند در حال بدانند که از کدام معدن است و بواسطهآ معرفت بهترین و بدترین
~~را معلوم کنند.
~~آنچه معروف و مشهورست و فیروزهآ آن را که بنام دارند این است.
~~معدن ابواسحاقی، و این معروفترین و مشهورترین معادن است و فیروزه که ازین
~~معادن بیرون کنند نیکوترین و رنگین ترین و با قیمتترین جملهآ معادن است و فیروزهها.
~~و دیگر معدن زرهونی4 است و آن فیروزه نیز به غایت رنگین است. اما رنگ آن بدان
~~غایت نیست که فیروزهآ ابواسحاقی.
~~و معدن دیگر عبدلی5 ms074 است و پیروزهآ آن اندک مایه [643 ت] سبزفام است.
~~دیگر معدن کوه اسبان6 است. پیروزهآ آن هم سبزفام باشد، اما به حلاوت و نیکو
~~باشد.
~~و دیگر معدن عبدالمجید است، و پیروزهآ آن رنگین باشد، اما اندک مایه درشت طبع
~~بود.
~~و معدنی دیگرست که آن را ازهری خوانند، و پیروزهآ آن به غایت نیکو باشد.
~~دیگر معدن گنجینه. پیروزهآ آن از هر دو نوع باشد، و آن معدن را «گنجینه» از برای آن

PageV01P128

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0083.png)

~~گویند که در وی از هر دو نوع پیروزه بود بد و نیک و بیشتر فیروزهآ آن بگردد و تباه شود،
~~مگر آنکه به غایت صلب بود.
# و این چهار موضع که معدن پیروزه است نیکوترین و [به] قیمتترین و رنگین ترین
~~فیروزهها [ی] نیسابوری است.
# و هرچه از فیروزههای نیسابوری، به غایت صلابت بود هرگز رنگ آن تباه نشود.
# و فیروزههایی که از معدن برمحان رابحر1 حاصل شود رنگین و صلب باشد. اما
~~حلاوت نباشد و سیاه دل بود و قیمت آن کم بود از قیمت فیروزهآ نیسابوری، و درین زمانه
~~آن معدن بیکار است. گاه گاهی از آنچه در قدیم حاصل شده باشد [645 ت] نگینی در
~~دست مردمان باشد. و در خاصیت و مزاج همان تفاوتی زیادت نبود میان انواع فیروزه.
~~و فیروزههایی که از خجند خیزد معدن آن را نام [ها]2 نهادهاند چون معدن یکی3، و
~~معدن سرخ سنگ و غیر آن. و بعضی از پیروزههای آن رنگین باشد، و بعضی کمرنگ و
~~جوهر آن سست باشد. و چون اندک مایه چربی بدو رسد به سبب تخلخل اجزای آن و
~~رخاوت آن چربی که در آن اجزاء متخلخل شده باشد عفن گردد در آن تجاویف [و]4
~~سبزرنگ شود و طراوت اصلی آن باطل شود.
~~و آن معنی تخصیصی ندارد به فیروزهآ خجندی، بل که فیروزه که آن پست باشد چون
~~چربی بدان رسد تباه شود. و حکاکان هر پیروزهای ms075 که چنین شده باشد به اصطلاح آن را
~~«مرده» می خوانند و بعضی از پیروزهآ مرده که آن را حجمی زیادت باشد و روی بیرنگ
~~شده باشد آن را به چرخ حکاکان با سنگ آب روی آن را بردارند و دیگر باره جلا دهند
~~رنگ آن به قرار اصلی باز آید و مدتی دیگر بماند به رنگ و طراوت خویش و به عاقبت
~~باز تباه شود. و بسیار [652 ت] باشد که اگر حجمی قوی دارد و جملهآ آن تباه شود اصلاح
~~پذیرد.
~~و آنچه اصلاح پذیر بود نشان آن است که یک گوشهآ آن را بر سنگ آب یا بر چرخ

PageV01P129

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0088.png)

~~حکاکی افکنند تا قدری بسایند، و بنگرند اگر رنگین تر میشود اصلاح پذیر باشد و اگر
~~چندان که سوده میشود رنگ آن اندک و بسیار بهتر نشود و تفاوت نکند اصلاح پذیر
~~نیست.
# و آنچه تنک باشد که حجم آن چندان نبود که بعضی را از وی بسایند تا رنگ آن به
~~قرار اصلی باز شود آن را اندک مایه بسایند بر سنگ آب، و آن سنگی است معروف و
~~مشهور که حکاکان نگینها را بدان املس کنند. بعد از آن سنگ گونه را خرد بسایند به آب،
~~چنان که غلیظ باشد و بر روی آن پیروزه اندایند و در آفتاب نهند تا خشک شود. بعد از آن
~~بشویند و روی آن را دیگر باره بر سنگ آب افکنند همچنان که اول کرده بودند، و از
~~آنگونه آبسای کرده بر روی آن میاندایند و در آفتاب مینهند خشک میشود چند
~~کرت، تا آن چربی عفن شده به حک از وی [650 ت] به تدریج به خاصیت جذب کند.
~~آن گه جلا دهند و رنگ آن به قرار اصل باز شود. و همه فیروزههای «مرده» چنین نشود و
~~اصلاح نپذیرد.
~~و بیشتر فیروزهآ خجندی به سبب با خود داشتن به مرور ایام بد رنگ شود و رنگ ms076 و
~~طراوت آن نماند و پایدار نبود.
# واز پیروزهآ خجندی، همچنان که پیروزهآ نیسابوری طرملح سازند، از آن نیز سازند و
~~به ترکستان بخرند. اما قیمت آن بسیاری از طرملح نشابورکم باشد به سبب آن که رنگ آن
~~پایدار نبود و آخرالامر تباه میشود.
~~و از فیروزهآ خجندی بعضی گرد چون جوهر بود و بعضی تنکتر باشد که آن را
~~«توو»1 خوانند و آنچه «توو»1 بود بیشتر رنگین بود و بیشتر رنگ آن بماند.
~~و فیروزهآ خجندی بی طراوت هر چند رنگین بود و درست طبع باشد، و البته اگر با
~~خود دارد تباه نشود.
# وهمهآ پیروزهها را از هر معدن که باشد از چربی و بوی خوش خاصه بوی مشک و از

PageV01P130

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0085.png)

~~گرمابه نگاه باید داشت که آن را تباه کند، مگر بعضی از فیروزهآ نشابوری را که به غایت
~~صلب بود، آن را چون [662 ت] کهنه شود زیان ندارد و رنگ آن تباه نشود.
# و بعضی از پیروزه که بهغایت سست بود و سپید، و از آن نگینها کنند و در روغن
~~خوش اندازند رنگ آن به غایت خوب شود و جوهریان آن را «مسیحا»1 خوانند. چون
~~روزی چند برآید رنگ سبز و تباه گردد و آن قلبی است که کنند پیروزه را و آن را هیچ
~~قیمت نبود.
# و در معادن پیروزه جوهر پیروزه با سنگ دیگر آمیخته بود. کوهکاران آن معادن را به
~~آلتهایی که مناسب سنگ شکستن باشد میکنند و آنجا که رگ پیروزه پدید میآید به
~~تدریج حوالی آن میکنند و فیروزه از میان آن سنگ برون میکنند و جمع میکنند.
~~چون بیشتر جمع شود در معدن نشابور رسم آن است که به شهر نشابور آرند و
~~کوهکاران آن را ترکنند به سبب آنکه جوهر پیروزه با سنگ آمیخته بود. تا تر نکنند آنچه
~~جوهر پیروزه بود از سنگ پدید نیاید و نتوان دانست که قیمت آن چندست.
~~و بعضی دیگر ms077 از آنکه سست و سفید باشد چون آب به وی رسد به سبب رخاوت
~~آب [665 ت] را به خویشتن کشد و رنگ آن زیادت گردد. پس مجمع سازند کوهکاران و
~~حکاکان و آن مجمع را به اصطلاح حکاکان «بلاس» خوانند.
# و قسط آن جوهر پیروزه را در خنورهای سفالین کنند نوع نوع و آن را مقومی قیمت
~~کند به تقریب به درم. و رسم نیسابور آن است که هر شصت درم را یک دینار نیسابوری
~~حساب کنند و پیروزهآ نابسوده را بدین درم من یزید میکنند و حکاکان و غیر ایشان
~~می برند و میخرند.
# و آنچه پاکتر بود یعنی آنچه سنگ با وی کمتر آمیخته بود به سبب حجم آن از آن
~~نگینهای خرد و بزرگ میسازند، و آنچه با سنگ آمیخته بود هم بر آن شکل که باشد
~~میسازند و راست میکنند، چنان که از جوهر پیروزه بیشتر کم نشود و روی آن را هموار2
~~کنند و جلا دهند.

PageV01P131

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0090.png)

# و سنگی که با پیروزه آمیخته بود آن را به مداد و غیر آن سیاه کنند و آن را «طرملح»
~~خوانند، و در ترکستان به قیمت تمام بخرند و بیشتر زیور ایشان آن است.
# و جوهر پیروزه را به چرخ حکاکان با سنگ آب بسایند و راست کنند، بعضی نگین و
~~بعضی «طرملح» چنان که لایق باشد، [675 ت] و چون راست کرده باشد آن را به سنگی
~~که از مکه آرند و آن سنگی باشد سبز، معروف، مشهور و آن را «سنگ مکی» خوانند آن
~~را نرم کنند. پس بگذارند چند روز تا خشک شود. و اگر اندکی روغن بدین سنگ کنند که
~~پیروزه بدو نرم میکنند رنگ آن نکوتر شود، اما زود متغیر شود. پس بگیرند پارهای
~~چوب بید خشک و روی آن را هموار کنند و بعد از آن که هموار کنند1 روی آن را
~~بخراشند، خراشیدنی اندک.
# و سنگی باشد در حدود ms078 کوههای نیسابور آن را «سنگ گونهآ پیروزه» خوانند و هیچ
~~جای دیگر نیست، و آن سنگی است سپیدرنگ خای رنگ سست، آن را امتحان به دندان
~~کنند. هرچه دندان آن را بتراشد نیک بود و اختیار باشد، و هرچه [به] دندان آن را نتوان
~~تراشید به کار نیاید و بد بود. پس آن «سنگ گونه» [را] مصول کنند، پس بنهند تا بنشیند و
~~آب زیادت از سر آن بگذارد، چنان که نیک غلیظ بود آنچه مانده باشد. پس آن را بر روی
~~آن چوب بید اندانید، چنان که معتدل باشد در تری و خشک، و پیروزه را بر روی آن
~~می مالند چنان که حرکت آن نیز به هم معتدل باشد - که اگر نیک محکم مالد جلا[ی] آن
~~بشود، و اگر سست بر مالند جلا نگیرد. اپس معتدل مالند]2 تا جلاگیرد و براق شود.
~~و اولیتر آن باشد که جوهر بیروزه را چون سوده باشند و راست کرده روزی چند
~~بگذارند تا بر آب خویش قرار گیرد. پس آن را جلا دهند.
~~و اشکال نگینهاای] پیروزه هم بر آن شکل که در یاقوت گفته شد به حسب پارههای
~~پیروزه میسازند، و چون انواع3 ممسوحات مربع و مدور و مضرابی و مثمن و مسدس
~~389قاو دو نوع دیگر باشد روی در بالا، یکی را «مقبب» گویند و آنچه از مقبب بلندتر

PageV01P132

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0087.png)

~~باشد وتیز بود آن را «پیکانی» خوانند. و در خراسان و عراق ممسوح پسند کنند و در
~~هندوستان پیکانی و مقبب.
# و هرچه از پیروزه دو رنگ باشد آن را «ابرش»1 خوانند و در اصطلاح ایشان ثقب را
~~که یاد کرده شد «بار»2 گویند و پیروزه را به الماس ثقب کنند، الا بعضی را از آن که به
~~غایت سپید بود و سست، و آن نوع پیروزه را «خاکی» خوانند که آن را به آهن پولاد آبدار
~~تقب کنند.
# و بعضی از جوهر پیروزه که نیک خرد باشد ms079 که از آن نگین نتوان کرد3 هر دو روی آن
~~را هموار کنند و گرداگرد آن را چنان که بودست، پس میان آن را ثقب کنند و آن را «شنر»4
~~خوانند و در میان طویلههاای] مروارید و غیر آن کشند و قیمت «ابرش»5 و ثقب پاک
~~بسیار نباشد.
# و قیمت نگین فیروزه به حسب غایت رنگ و خردی و بزرگی آن باشد و آن را
~~ضابطی6 نیست.
# و غایت قیمت نگین پیروزه که درین ایام بودست و آن یک نگین بیش نبودست، به
~~صد دینار بیش نرسیده است، و آن نگین پیروزه بود از آن امیر اجل سلطان [سنجر بن
~~ملکشاه]7 مقدار آن [385ق] [از]8 پوست پسته بزرگتر که محدب وی روی نگین بودست،
~~و آن پیروزه از معدن بوسحاقی بودست و رنگ آن را هیچ در نمیبایست. و ما آن را دیدیم
~~در ایام طفولیت در دست خاتون اجل.
# و چنین حکایت کردند که آن را در آن وقت که به سفر حجاز رفته بود به شاه بانوان
~~بخشید که از روم آمده بود، و بعد از آن بهتر از آن نیافتهاند.9
# و پیش از آن از پیران و قدما[ی] جوهریان بپرسیدیم که پیروزه در آن قدر حجم به صد
~~دینار قیمت رسیده است. وزن او کم از یک درم بوده است.

PageV01P133

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0092.png)

# و غایت قیمت طرملح بیش هم سنگ زر ندیدیم و آن نیز نادر باشد و بیش ازین
~~حکایت نکردهاند.
~~و طرملح را در وقت قیمت کردن اعتبار درم سنگ کنند، چون به غایت طرایف [بود]1
~~و چون سقط باشد قیمت نمیکنند.
# و خاصیت ظاهر پیروزه آن است که رنگ پیروزه به حسب صفا و کدورت هوا بگردد.
~~هرگاه که هوا صافی و بی غبار باشد لون پیروزه صافی تر و رنگین تر نماید. هرگاه که با غبار
~~یا ابر آمیخته رنگ و صفای پیروزه کمتر نماید و این از خواص پیروزه است.
# و در کتاب ms080 خواص احجار آوردهاند که رنگ پیروزه به حسب ارتفاع آفتاب زیادت
~~میشود و به حسب انخفاض آن کم میشود.
# و ارسطاطالیس [395 ق) در کتاب لغت الاحجار آوردست که بعضی از حجر پیروزه را
~~زر و مس با وی آمیخته است، نقطهها [ی] به غایت خرد. چنان که دشوار در حس آید. از
~~آن جنس پیروزه را با سرمه بیامیزند چشم را به غایت نافع بود و بصر را تیز گرداند و جلا
~~دهد.
# و هم ارسطاطالیس آوردست که ملوی قدیم پیروزه را با خود نداشتهاند از بهر آن که
~~خاصیت پیروزه آن است که از هیبت نقصان کند، بدین سبب لایق ملوک نبود.
~~و اهل عجم پیروزه را به فال میدارند با خویشتن داشتن.
~~و اهل چین و ماچین و طمغاج و تنکت پیروزه را که با سنگ سیاه آمیخته بود که آن را
~~«طرملح» گویند مبارک میدارند و برگردن بتان میبندند. و زیور ایشان بیشتر آن است.
~~و در مفرحات پیروزه را ترکیب میکنند به سبب آنکه تصفیهآ اخلاط میکند2، و درو
~~نوع تفریحی هست.
~~و آوردهاند اصحاب صناعت اکسیر که اگرچه پیروزه را خرد بسایند و آن را بر زری
~~گذارند که شکن دار باشد یعنی که خایسک3 قبول نکند. [شکن را ازو برد].1

PageV01P134

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0089.png)

# و جابر بن حیان الصوفی1 آورده است در کتاب النخب2 فی الطلسمات که پیروزه [را]3
~~حجر الغلبه 4 وحجر الجاه5 وحجر العین خوانند.
# و حجر العین برای آن گفته است [395 ق] که دافع چشم بدست.
# و حجر الغلبه برای آن گفته است که آن جوهری است که آن را به فال دارند و هرکس
~~که پیروزه را با خویش دارد بر خصمان غالب باشد.
# چنان که چون آن را بشکنند اندرون آن سپید باشد، و این نوع را «خضرا» خوانند. و
~~نوع اول را «مینا[ی] اصم»6 خوانند، و ازین نوع نیز شفاف بتوان ساخت.
~~و طریق «میناای] اصم» آن است ms081 که بگیرند سنگ «مها» که آن را در خراسان
~~«شکر سنگ» خوانند و آن سنگی است به غایت سپید و صلب در غایت صلابت، و چون
~~بر آهن زنند آتش بیرون آید. و آن را خرد بسایند و اگر مصول کنند بهتر باشد. از آن یک جزو،
~~سپیدهآ قلعی نیم جزو، قلی که آن را در خراسان شخار خوانند نیمهآ نیم جزو، و قدری مس
~~سوخته به آن بیامیزند و این جمله را به هم بیامیزند و در خنور سفال کنند. بر وی پوش
~~سفال استوار کنند و گرداگرد آن را به گل [حکمت]3 محکم کنند و بنهند تا خشک شود،
~~پس در «داش» کوزه گران یا «داش» آبگینه گران یا تنور زر بر نهند که زر را در آن تنور
~~خالص [409 ق] کنند یک شباروز. بعد از یک شباروز چون آتش بازگیرند همچنان برقرار
~~بگذارند تا سرد شود که اگر در گرمی بیرون کنند بشکند و طرکیده بود جملهآ آن. چون
~~سرد شود آن خنور7 را بشکند جوهری مثل جوهر پیروزه به غایت رنگ و خوب بیرون
~~آید. پس آن را بشکنند و به چرخ حکاکان [چنان که]3 معهودست از آن نگین و آنچه
~~خواهند راست کنند و آن را به چرخ سرب نرم کنند و به چرخ چنار و جلای عقیق جلا
~~دهند تا صافی و روشن گردد و جلای] عقیق شکر سنگ مصول باشد یا جزع سوخته.

PageV01P135

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0094.png)

~~آن بود که بگیرند سنگ مها که تعریف آن کرده شد و از آن نگینه سازند به قدری که
~~خواهند، یا چیزی دیگر چنان که خواهند، و حقه سازند با سراپوش]1 از سفال و بگیرند
~~«مینای سلیمانی» و آن مینائی است که لاجورد2 شفاف - چنان که در باب صفت میناگری
~~صفت آن کرده شود -و آن را خرد بسایند و هم چند وزن آن شخار سپید و هم وزن آن
~~نورهآ سپید که آن را در خراسان ms082 «آهک» خوانند، و جمله را بسایند و در آب خوش حل
~~کنند چنان که نیک غلیظ باشد [0ا40 ق]، و اندرون آن حقه را و سر آن را بدین ادویهآ حل
~~کرده طلی کنند دو سه کرت و بنهند و سر آن به روی نهند و درزها [ی] آن را استوار کنند
~~به گل حکمت و آتشدانی سازند مثل «داش» آبگینه گران و آن حقه را در وی نهند و آتش
~~نرم میسوزند مقدار نیم روز معتدل. بعد از آن سر بازگیرند و صبر کنند تا آن حقه سرد
~~شود که اگر به گرمی سر حقه را بگشایند رنگ آن تباه شود و آن نگین بشکند. چون سرد
~~شود حقه را به رفق بشکنند، آن نگین بدین تدبیر رنگ پیروزهآ بواسحاقی گرفته بود.
# و معتمدان از متقدمان صناعت جوهری چنین حکایت کردند که در قدیم اول کس که
~~این صنعت به فعل آورده بود مدتی مدید از این جنس پیروزهها[ی] معمول میساخت و
~~بر انگشتریها مینشاند و به بهای تمام میفروخت و کسی واقف نمیشد که آن معمول
~~است.
~~و ما چند نگین انگشتری نشانده در روزگار خویش دیدیم که استادان وقت را در آن
~~خطا افتادست ازین معمولات.
~~اما بعد از روزگار بسیار از آن نگینها بعضی سوده شد، سپیدی اندرون آن ظاهر3
~~419 ق] شد یا بعضی بشکست و سپیدی آن پدید آمد معلوم شد که مصنوع آن معمول
~~بودست و قلب پیروزه.
~~درین روزگار ازین صنعت بیش از حد شدست، و از آن سنگ انواع بسیار آزمودند و
~~مهرها و تعویذها و غیر آن میسازند و از بسیاری رونق بازار آن شکسته شد، والله اعلم.

PageV01P136

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0091.png)

# از جملهآ جواهر حجرست و لون آن سپیدست شفاف که آن را تشبیه به رنگ آبگینهآ
~~بغدادی توانند کرد.
# و گفتهاند لون بیشتر الماس نزدیک است به لون نوشادر نیکو، و معادن آن درین زمان
~~پیدا نیست.
# و الماس را ms083 به زبان هند «هیرا»2 گویند و به زبان رومی «اذمس»3 و «ادمینطون»4 نیز
~~گویند و به زبان سریانی «المیاس» [گویند]1.
# و بیشتر الماس جوهری است مشف5 در غایت صلابت و درو اندک مایهای تفتیت6
~~است، و او در جملهآ جواهر تأثیر کند و هیچ جوهر درو اندک و بسیار اثر کند.
~~و از انواع الماس سپیدست و زرد و زیتی و صرخ و سبز و اکهب و سیاه، و در هر
~~بلادی نوعی ازین جمله پسند میکنند و اختیار ایشان [415 ق]7 از نوعی باشد، چنان که
~~در خراسان زیتی را اعتبار کنند و با قیمتتر و اشرف آن را نهند. و در اصطلاح حکاکان
~~خراسان زیتی آن لون «گربه» خوانند و الماس گربه آن است [715 ت] که لون آن مرکب
~~باشد از چند لون، چون زردی و سرخ رنگ و سفیدی و کبودی. و تشبیه که کردهاند به
~~لون گل مشک بیدست که آن را در خراسان «گربه» گویند، و دیگر دور نیست که لون آن را
~~به گربهای که لون او مرکب باشد از چند الوان چون زردی و سرخی و سفیدی و سیاهی
~~گربهآ خلنج، و این نوع را در نشابور بدان نسبت کنند.
# و حکاکان عراق بهترین الماس، الماس زرد را نهند. و اهل هند بهترین الماس آن را

PageV01P137

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0096.png)

~~نهند که قد آن خوب بود و درو شکستگی نبود و مثل دو مثلث مکعب بود متصل با
~~یکدیگر، و شکل آن چنان باشد که در اصل فطرت منعقد شده باشد و با سلامت و
~~درست بود، و اطراف آن تیز تیز بود و هیچ حفر نباشد. و هرچه شکسته باشد آن را
~~نپسندند و به فال ندارند.
# و هرچه شکل آن چنین بود که یاد کرده شد اهل هند بگیرند پارهای شمع و آن را نرم
~~کند و باریک کنند و پارهآ الماس را که امتحان لون خواهند کرد بر سر آن پارهآ ms084 شمع کنند و
~~آن را در مقابل چشمهآ آفتاب دارند و میگردانند. اگر از شعاع آفتاب [723 ت] آن رنگها
~~محسوس شود چون لهبت1 و صفرت و خضرت بر مثال قوس قزح - که آن را در نشابور
~~«سریر»2 خوانند - الماس مختار ایشان باشد و قیمت آن اضعاف لونهای دیگر باشد.
# و گذشت3 آن لون نزد ایشان سفیدست و زرد، بدان سبب که نادر بود که ازین دو لون
~~آن جنس شعاع که مطلوب ایشان است حاصل آید، و در هیچ رنگ دیگر این امکان
~~نیست و به تجربه معلوم شده است. و این دو نوع، صلبتر جملهآ الماس است و آن را
~~اهل هند به فال دارند والماس سفید را «برهمن» خوانند و زرد را «کشتر»4 و سیاه را
~~«جندال»5، و سرخ و سبز و سیاهی تمام رنگ نادر افتد. مگر نیم رنگ بسیار باشد.
# و جماعتی الماس بلوری اختیار کنند و بعد از آن سرخ را. و جملهآ انواع الماس از روی
~~جوهریت و خاصیت یکی است و اختلاف درو از روی لون و شکل است.

PageV01P138

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0093.png)

# و خسیسترین انواع الماس سفیدرنگ و شکل آن بیشتر در بهمی1 باشد و سفیدی
~~گرفته بود. چون بشکنند طبقه طبقه از هم برخیزد مثل طلق و آن را طراوتی و برقی نباشد
~~و سست بود به نسبت انواع دیگر. و البته حکاکان [725 ت] حاذق آن را در ثقب کردن
~~جواهر به کار ندارند به سبب رخاوت جوهر او. بدان سبب زود متفتت شود.
# و شکل الماس املس کمتر باشد و بیشتر اشکالی باشد مکعب ذواضلاع مختلف.
# و جماعتی گمان بردهاند که شکل جملگی الماس مثلث باشد، و چندان که آن را
~~می شکنند هم مثلث میشکند. این ظنی است خطا.
# و دیگر مشهور شدست که الماس به اسرب شکسته شود و اسرب آن را نیست
~~گرداند و این معنی از کمال شهرت به حدی رسیده است که بزرگان در کتب ms085 خویش
~~آوردهاند، و ذکر استحالت آن معنی نزدیک حکاکان اظهر من الشمس است.
~~و این خیال، آن جماعت را بدان سبب افتاده است که دیده باشند که حکاکان جاهل
~~الماس شکسته باشند و پارهای اسرب را به روی سندان نهاده تا چون خایسک بر آنجا
~~زنند تا الماس بشکند در وقت آن که شکسته خواهد شد آن اجزای شکسته بنجهد و
~~متلاشی نشود و آن پارهآ اسرب آن را نگاه دارد.
~~و اگر آن را بر روی سندان آبدار نهند و خایسک آبدار بر وی میزنند بشکند و
~~متلاشی شود [*73 ت] به حکم آنکه صلابتی در جرم وی هست هیچ جزو در زیر
~~خایسک نماند.
# پس آن کس که آورده باشد2 گمان برد که الماس به اسرب شکنند، و اگر به جای آن
~~اسرب پارهای کاغذ بود یا پارهای شمع یا پارهای پنبه همین فایده کند که آن نگذارد که آن
~~اجزا[ی] شکسته، متلاشی شود.

PageV01P139

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0098.png)

~~آن است که جملهآ جواهر حجری صلب را که البته سوهان قبول نکند بدو سوراخ
~~کنند، و اگر الماس نبودی هیچ جوهر صلب را چون یاقوت و زمرد و لعل و جزع و عقیق و
~~غیر آن به هیچ حیلت سوراخ نتوانستی کردن.
# و رسم حکاکان حاذق آن است که چون خواهند که جوهری را سوراخ کنند از جملهآ
~~حجریات که قبول نکند سوهان را، بگیرند پارهای الماس.
# و آلتی است حکاکان را مثل «کلیله»1، دو سر آن از آهن پولاد آب داده و سر آن از دو
~~طرف تیز کرده چنان که شکل «خرپشته» بود راست، و آن آلت را حکاکان در اصطلاح2
~~«فرباس»3 گویند و ازین دو آلت بیارند و دیگر «فریاس»4 بر وی میزنند. چنان که
~~خواهند میشکنند خردتر و بزرگتر. و چون شکسته شد بگیرند پاره[ای] از آن
~~پارههاای] شکسته به قدر سوراخ که خواهند کرد دو پاره آهن نرم پاک بگیرند.
# و اگر سوراخ باریک خواهند کرد ms086 آن آهن را به قدر آن سوراخ باریک کنند و سر آن را
~~پهن کنند. بعد از آن در آرند تا چون نایژهای شود به مقدار آن پارهآ الماس و آن را بر چوب
~~مثقب ترکیب کنند. پس آن پارهآ الماس را در آن نایژه نهند و پوست جوز هند که آن را بر
~~سر مثقب نهند در وقت سفتن چیزها آن را بر آن الماس زنند محکم شود. بعد از آن آن را
~~بر سنگ آب نهند و دستی چند بکشند به آب تا آهن در گرداگرد الماس محکم شود.
~~آهن زیادتی را به سوهان بسایند تا به مقدار حجم الماس آید. و آن مثقبی باشد که جوهر
~~را خواهند بدان سوراخ کنند و آن مثقب را «یک پایکی» خوانند. و هرچه سوراخها تنگ
~~او] باریک باشد بدین مثقب سوراخ کنند.
~~واگر سوراخ فراختر آید بگیرند پارهآ آهن - هم از آن که یاد کرده شد - و سر آن را
~~راست [423 ق] کنند. پس هر دو سوراخ باریک به مثقب پولاد آب داده بر دو طرف سر
~~آن آهن بکنند و دو پاره الماس را از آنچه شکسته باشند هم بر آن طریق که یاد کرده

PageV01P140

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0095.png)

~~شدست در آن دو سوراخ محکم کنند و این مثقب را «دو پایکی» خوانند، و آنچه خواهند
~~از جملهآ جواهر بدان سوراخ میکنند.
# و همچنین اگر خواهند که سوراخ فراختر آید آنچه دو پاره الماس ترکیب کرده بودند
~~پنج پاره ترکیب [کنند]1، یکی برمیان و چهار بر اطراف، و این مثقب را «پنج پایک»
~~خوانند.
# و اگر زیادت خواهند هم بدان طریق ده پاره و بیشتر ترکیب میکنند، چنان که در «پنج
~~پایکی» گفته شد.
# و هیچ جوهر را آن خاصیت نیست که این جنس فعل ازو حاصل تواند آمد.
# ارسطاطالیس گوید طبیعت الماس سرد خشک است در اول جزو و درجهآ چهارم.
# و از خواص الماس آن است که در ms087 صنعت اکسیر آن را به کار دارند و در افادت صنع و
~~متانت جوهر و ثقل آن را اثری عظیم است در آن صناعت، و این معنی نزدیک اصحاب
~~صناعت معروف و مشهورست.
# و در کتب خواص آوردهاند که هر که الماس با خویشتن دارد از علت عسر بول [425 ق]
~~ایمن باشد.
~~و گفتهاند الماس زهری است مهلک، چون آن را خرد بسایند و بدهند.
# و آوردهاند که هر زن که حمل دشوار تواند نهاد اگر الماس با خویشتن دارد به آسانی
~~بار بتهد.
# و در کتب ارسطاطالیس آورده است که در اقصای مشرق متصل به زمین هندوستان
~~وادیی است که هیچکس بعد از اسکندر بدان جا نرسیده است و در آن وادی گوی است
~~که بصر به قعر آن نتواند رسید از غایت عمق آن، و هیچ کس بر آن وادی نتواند گذشت.
~~چون اسکندر آنجا رسید یکی از شاگردان او به حدود آن وادی رسید. در آنجا انواع

PageV01P141

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0100.png)

~~افاعی دید که هرگز ندیده بود، و آن افاعی را خاصیت آن بود که چون چشم ایشان بر
~~کسی میافتاد در حال آن کس بمردی. چون این حال اسکندر را معلوم شد بفرمود تا
~~آینه [ای] ساختند به غایت بزرگ و بعد از صقالت تمام آن را در محاذات آن افاعی
~~بداشتند. چون عکس صورت خویش مشاهده کردند جملگی بمردند، و بدین سبب
~~اسکندر بر آن وادی ظفر یافت و بدان گو1 رسید. به هیچ حال هیچکس به قعر آن
~~نمی توانست رسید که راه نبود. [43 ق]
# اسکندر فرمود تا گوسپندان فربه بیاوردند و بکشتند و پوست باز کردند و پاره کردند و
~~در آن گو انداختند و در آن موضع مرغان شکاری بسیار بود. چون مرغان آن گوشت
~~بدیدند2 بدان گو فرو میرفتند و پارههای گوشت بر میآوردند. پارههای الماس خرد و
~~بزرگ به قدر لصوق گوشت در آن گوشت دوسیده بود. چون آن مرغان ms088 به هوا بر
~~می بردند و از محاذات آن گو در میگذشتند3 الماس پارهها به حکم حرکت مرغان از آن
~~گوشت پارهها جدا میشد و بر زمین میافتاد. آن را بر می چیدند و گرد میکردند و بدین
~~طریق الماس به دست آورد.
# و بشاید که الماس را در دهان گیرند4 که چون در وی سمی هست داشتن آن در دهان
~~مضر باشد و یمکن که از آن افاعی که یاد کرده شد آلایش زهر [به] پارههای الماس
~~رسیده باشد. چون آن را در دهن گیرند به حکم رطوبت دهان آن زهر بر ظاهر آن نرم
~~شود و به گلو فرو رود و سبب هلاکت باشد، و این معنی در گفتهآ متقدمان آوردهاند.
~~و آوردهاند اول کسی که الماس [435 ق] و خاصیت آن استخراج کرد شاگردی بود از
~~جملهآ شاگردان ماقدونی5، و اسکندر در طلب جوهرهایی بود که آن را خاصیت باشد و
~~منفعت آن عام باشد تا در امور دنیاوی ضروری بود.
~~و در کتب ارسطاطالیس درست که در روزگار اسکندر کسی را سنگ در مجرای بول
~~پدید آمد. آن شاگرد که خاصیت الماس و جوهر او معلوم کرده بود پاره[ای] الماس را بر

PageV01P142

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0097.png)

~~سر پارهآ آهن باریک الصاق کرد و آن سنگ را بدان الماس ثقب کرد بول گشاده شد و آن
~~کس از آن علت خلاص یافت. و این سخنی است بعید که از ظاهر اعضا تا بدانجا که
~~سنگ تولد کند مجاری و منافذ بسیار است و حال ثقب کردن آن در غایت تعذر باشد، و
~~این نوع چیزها که از تجربه مقررست به حکم آنکه در کتب متقدمان آوردهاند به فعل
~~کردن میشود.
# و گفتهاند که معادن الماس نزدیک بود به معادن یاقوت در جزیره1آ سرندیب2 در زمین
~~خوار3 در مقابل سرندیب4، و در آن جزیره5 چشمههای آب بسیار باشد و در آن چشمهها
~~ریگ بود و آن ریگ را بیرون می ms089 آرند و میشویند الماس در زیر ریگ [443 ق] میشود و
~~ریگ را به آب می دهند و بدین طریق الماس از میان ریگ بیرون میکنند.
~~و ابوالعباس عمانی گوید که معدن الماس در تنکالان6 قامرون است بر کوه خاکی در
~~حدود مشرق. در سالی که صاعقه بسیار آید خاک آن کوه را میگیرند و میشویند و
~~الماس را از آنجا حاصل میکنند.
# و یعقوب اسحق کندی گوید که الماس در میان7 سنگها[ی] معادن یاقوت باشد.
# و قومی گفتهاند از معادن زر میخیزد، و قومی گفتهاند [در زمین هندوستان]8 کوهی
~~است که در آن مدخل و مخرج نیست و در آن کوه الماس بسیارست و مردمان آنجا روند
~~و گوشت پارهها بگیرند و به کارد پهن کنند و در آن کوه اندازند تا بر الماس افتد. و آنجا
~~کرکس و عقاب باشد. با آدمی به سبب گوشت الفت گیرند و به طلب گوشت بدان کوه
~~می پرند و آن گوشتپارهها را می آرند و بر کنارهآ آن کوه مینشینند و گوشت را میافشانند
~~به منقار، چنان که عادت مرغان است. و حیوانات دیگر چون چیزی را بخواهند خورد
~~بافشانند تا از خاشاک و خاک و سنگ پاک شود. الماس که در آن گوشت پارهها خلیده بود
~~از آنجا میریزد و مردمان که طالب [440 ق] آن باشند بر میدارند.

PageV01P143

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0102.png)

# و این جنس سخنها که آوردهاند در کتب معارف در ذکر معادن الماس واضح است که
~~آن طرف سرندیب1 در طرف مشرق بیابانی است. به وقت آب خیز در آن بیابان سنگها[ی]
~~عظیم می آید که معلوم نیست منبع آن. و در آن طرف آبادانی نیست. چون آن سیلها
~~منقطع میشود ریگهایی که آن سیل آورده باشد آن را میشویند و در میان آن ریگ
~~پارههای الماس خرد و بزرگ مییابند.
# و درین روزگار الماس بیشتر میافتد از آنچه در قدیم بودست، و این معنی بدان
~~میتوان دانست که ms090 استاد ابوریحان آوردست که در قدیم یک مثقال الماس ریزه که شکل
~~هر یک چند فلفل بود به هشتاد دینار میخریدهاند.
# و درین روزگار الماس ریزه چندان که خواهند مثقالی کمابیش بیست دینار بیش
~~نمیخرند، وگاه هست که کمتر، و پارهای که نیم دانگ و تسویی و بالا [ی] این یک مثقال
~~به شست دینار قیمت میکنند.
~~و ازین هر دو قیمت معلوم میشود که پیش ازین عزت وجود آن بیشتر بودست از
~~آنکه درین روزگار.
# و هم در کتب متقدمان درست [455 ق] که نیم مثقال الماس یک پارهآ نیکو شکل گربه
~~لون به سیصد دینار قیمت کردهاند. و هیچ کس نیاورده است یک پاره الماس بالای دو درم
~~دیدهاند، و درین عهد سه مثقال یک پاره افتاده است.
# و ما درین قرن دیدیم قدر آن مثل نیم جوزی ریز راست و بالا مقبب گونه.
~~و قیمت الماس چون دیگر جواهر مضبوط نباشد. به حسب امکنه و ازمنه و احتیاج و
~~قبول اهل هر بلادی مختلف میشود.
~~هرگاه اهل بلادی به نوع آن جواهر رغبت بیشتر کنند و آن نوع را عزت وجودی باشد
~~به ضرورت مقومان وقت آن نوع را قیمت زیادت کنند، و برعکس هرگاه که به نوعی
~~رغبت کمتر کنند و آن نوع را در آن دیار عزت وجودی نباشد مقومان آن نوع را قیمت
~~کمترکنند.

PageV01P144

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0099.png)

# و در کتب قدیم چنین آوردهاند که قیمت الماس به وزن درم سنگ بودست، و درین
~~عهد در جمله بلاد به مثقال قیمت میکنند.
# و الماس را با مرصعات، با یاقوت صرخ و زمرد ترکیب کنند چنان که لعل را با پیروزه
~~و یاقوت را با زمرد.
# و در هندوستان پارههای یاقوت صرخ و الماس را بر یک نگیندان انگشترین و
~~حلقههای گوش ترکیب میکنند، همچنان که در دیار فرنگ [455 ق] پارهها[ی] یاقوت
~~بهرمانی و زمرد ظلمانی به مقدار چشم ملخی میکنند و چند پاره از آن ms091 مناسب یکدیگر،
~~بعد از آنکه آن را سوده باشند و جلا به غایت خوب داده بر یک1 انگشترین ترکیب
~~میکنند. این است صفت الماس و آنچه مناسب آن بود.
# *
# اکنون چون این پنج نوع جواهر را که شریفتر بود، چون یاقوت و زمرد و لعل و
~~فیروزه و الماس صفت آن کرده شد، بعد ازین ذکر مروارید کرده شود و انواع آن بر
~~شمرده آید و ذکر مغاصات و طریق حاصل کردن آن [وا تصرفات که جوهریان را در آن
~~باشد گفته شود. ان شاء الله تعالی.
# مروارید جوهری است معروف و مشهور، حجری حیوانی. تولد آن در حیوانی که نام
~~او صدف است که در بعضی از فرضههای دریا[ی] محیط یابند.
# و مروارید درین چند مواضع بیش نشان ندادهاند که هست: کیش و بحرین، قلعتوا3،

PageV01P145

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0104.png)

~~خارک، مسکت، قلزم، جولد1.
~~کیش جزیرهای است که آن را قیس خوانند. حوالی آن کمابیش دو فرسنگ، و این
~~جزیره دارالملک است.
~~بحرین [462ق] هم جزیره است، حدود آن کمابیش یک فرسنگ است. بر یک طرف
~~آن موضعی است که آن را بال عرب 2گویند.
~~قلعتو3 موضعی است در حدود عمان.
~~خارک جزیرهای است، حدود آن کمابیش یک فرسنگ. و ابواسحق فارسی گوید
~~حدود خارک مغاصات بسیارست. آن قدر که مروارید از آن حاصل شود روشنتر و
~~آبدارتر و با قیمتتر از جملهآ مروارید مغاصات دیگر باشد و در قدیم از مغاصات خارک
~~یافتهاند.
~~مسکت موضعی است که مسقط خوانند.
~~قلزم دریای قرزم4 است و در ساحل قلزم موضعی است که آن را قمران 5 خوانند. در
~~آن موضع در قدیم دانههای مروارید بزرگ میافتاده است.
~~جولد6 جزیره[ای] است در حدود هندوستان و دریا[ی] سرندیب7.
~~و موضع دیگرست که آن را غب8 سرندیب8 خوانند.
~~و دیگر خلیج فارس و دهلک و سفالهآ زنج9.
~~و کندی گوید که مغاص سرندیب10 چهارده سال معطل بگذارند و غوص نکنند تا
~~صدف بسیار شود و مروارید ms092 بزرگ گردد و پرورده شود و بعد از آن چهارده سال دیگر

PageV01P146

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0101.png)

~~غوص کنند تا مدت پایان رسد.
# و این جمله که بر شمردهاند از دریای اخضر است که آن را بحر محیط خوانند [465
~~ق] الا قمران که دریای قلزم [است]1.
# و دریای قرزم از جملهآ بحر محیط نیست که آن را ساحل بند است2 و حوالی آن را
~~مساحتی معین است. و بحر محیط را بیش از یک طرف ساحل نیست. فرضهها و خلیج و
~~اغباب به خشکی درآمده که آن را غبره3 میگویند و از یک طرف به دیگری گذر میکنند.
~~و دریای اخضر مخصوص است بدان که در مغاصات آن صدف و مروارید بسیار
~~خیزد.
~~و مغاص موضعی باشد از دریا که آنجا غواص به زیر آب فرو شود. معدن صدف و
~~مروارید باشد و صدف یابند آنجا. و آن موضع دریا معروف باشد و بازرگانان کشتیهای با
~~زاد و توشه و مزدوران غواص و امینان آنجا فرستند.
# و چنان نباشد که در آن مغاصات پیوسته صدف باشد، بل که وقت باشد که یابند و
~~وقت باشد که نیابند.
# و در مغاصات بسیار اسباب بود که مانع غوص بود، چنان که در دریا[ی] قلزم غوص
~~کمتر کنند، به سبب آنکه حیوانات مضر چون نهنگ و فرس و غیر آن بسیار باشد که
~~غواص را هلاک کنند و به احیانی که در خلیجهای آن غوصی کنند دانهها[ی] به غایت
~~[472 ق] بزرگ از صدفهای آن حاصل شود. و باشد که بر سواحل آن صدفها یابند که
~~موج به کنار افکنده باشد. آن را برگیرند و شکافند از آن نوع قرزمی4 حاصل کنند. و چنین
~~گویند که از صدفهای قلزمی بوی جند بیدستر آید و هر صدف که از دریاها[ی] هند و
~~پارس بود بوی آن چنان ناخوش نبود.
# و از جمله مغاصات مغاص دریای پارس شریفتر و نفیستر بود، و بحرین از آن

PageV01P147

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0106.png) ms093

~~جمله بود. پس از آن مغاصات که میان حدود شیراز1 باشد بهتر بود، و مروارید آن را «لؤلؤ
~~قطری» گویند و آن منسوب نباشد به قطرهآ باران، و نه از بهر مشابهت گویند، بل که
~~ناحیتی باشد از نواحی بحرین.
# و ساحل دریای پارس هم مغاصات است به یکدیگر متصل از حدود مکران تا بحرین
~~و از بحرین نیز درگذرد، تا به جایی که معروف است از دریاای] اخضر که آن را ساحل
~~زمین شحرگویند، و از آن جمله رأس الجمجمه و مجیرهست2 و مسکت3 از آن جمله است
~~که آن را مسقط گویند، و همچنین تا به عدن و تا جزیرهآ دهلک بکشد.
~~بهة و در لجه بربر در مقابل عدن، در جانب حبش4 مغاصی است.
# و یعقوب اسحق کندی [47 ق] میگوید که آن از جملهآ جزیرهآ اسقوطرست که صبر
~~ازا5 آنجا خیزد و نیکوترین آن صبر6 باشد.
~~صدف حیوانی است. ظاهر او را دو دفه باشد درهم رسته که آن را مفصلی باشد که
~~وقتی گشاده شود و گاهی فراهم آید به اختیار او.
~~در میان آن دو دفه گوشتی است پوررنگ7 چنان که گوئی چیزی مثل عرقی با وی
~~آمیخته است، و آن گوشت به تحدیب آن دو ملاصق8 باشد و او را خانهآ 1 امعا نیست چنان
~~که دیگر حیوانات را.
~~و رفتن او به اطراف آن دو دفتین10 با[شد] که منبسط و منقبض میگردد و اطراف آن

PageV01P148

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0103.png)

~~باریک باشد. و صدف [را] آن دفتان1 به منزلت پای باشد در سباحت.
# و صدف را غواصان2 «کابل»3 خوانند و جماعت دیگر «حدرون»4 خوانند به لغت
~~یونان.
# و صدف فوج فوج میروند در مغاصات. چنان که یکدیگر را زحمت میکنند در
~~رفتن. و چنین گویند که ایشان را حاسهآ بصر و حاسهآ سمع نباشد و بر یک طرف آن دو
~~دفه سر اوست. و باگوشت او خلطی رقیق لزج مخاطی آمیخته باشد و گوشت او ms094 هرچه
~~به دفتین نزدیک [باشد]5 لون آن سیاه بام [485 ق] باشد. و بعضی از آن حاصل نزدیک
~~ساحل دریا میگردند و آن نوع را «بلبل رطب» گویند از فربهی.
# و گوشت صدف را غواصان میخورند بعد از آن که به آتش بریان کرده باشند، و
~~میگویند طعم گوشت بط دارد که آن را «صرخ آب» گویند.
# و مروارید در میان آن گوشت است که در جوف صدف است و اختیار صدف را
~~«محار» خوانند، و «محار» آن باشد که دیرینه گشته باشد و گوشت آن سخت شده و در
~~ظاهر آن دو دفه خشونتی پیدا آمده باشد.
# و در عمق دریا ساکن بباشد، مگر به وقت آن که طلب طعمه کند اندک حرکتی کند و
~~از عمق دور بشود. و به اقران نیامیزد و تنها باشد و حرکت بیشتر به شب کند.
# و در مغاصات عمان نوعی است از صدف که آن را «خرگوش» گویند6 به سبب آن که
~~آن نوع طولانی باشد و مرواریدی که درین صدف باشد بزرگ بود و نیکو و آبدار.
# و در هر موضعی که عمق آب دورتر باشد و گرما[ی] آفتاب بدان کمتر رسد و آنجا
~~صدف باشد مروارید آن صدف خوبتر و روشن [تر] و آبدارتر بود.
~~و صدفها که بزرگ باشد [485 ق] درو مروارید نبود الا نادر، و اگر اتفاق افتد که باشد
~~بزرگ بود و آن صدف که درو مروارید باشد مقدار اغلب آن چند کف دستی معتدل
~~باشد.

PageV01P149

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0108.png)

~~و در بیشتر صدفها که درو مروارید باشد و آن مروارید بزرگ باشد دو دفه صدف
~~منقعر باشد، و در بیشتر صدفها که برین شکل باشد مروارید بود.
# و گفتهاند که صدف درهوای مغاصات متولد شود. بعد آن به حکم ثقل با عمق آب
~~شود و در قعر دریا لازم میباشد. پس تربیت یابد و بزرگ شود، چون به حدی معین رسد
~~در جوف او بتقدیر العزیز الخبیر ms095 مروارید متولد شود و خردی و بزرگی آن به حسب قلت
~~وکثرت ماده باشد.
~~و گفتهاند که صدف از جملهآ حیوانات نیست تولدی، و او را تولد نیست و در افواه
~~مشهور است که در آن وقت که باران نیسانی میآید صدف با روی آب میآید و دهان باز
~~میکند و قطرات باران را میگیرد، و چون آن قطرات به باطن صدف میرسد به خاصیتی
~~که در جوف صدف قدرت ازلی نهاده است و تعبیه کرده [493 ق] مروارید متولد
~~میشود. بعد از آن در جوف صدف تربیت مییابد و نموی چنان که در نبات باشد
~~می پذیرد تا به حدی معین میرسد.
~~و جماعتی گویند مروارید صدف به منزلت آب دهان است، پیوسته آن را در دهان
~~میدارد.
~~و نصر میگوید که دلیل برین آن است که هر سال که باران نیسان بیشتر آید و پیش از
~~وقت باریدن گرد1 آید که چون قطرهآ باران در دهان صدف افتد منعقد شود و مروارید
~~شود و بعد از آن ازدیادی میپذیرد و به هر سالی نموی زیادت میشود و مهتر میگردد
~~تا به حدی معین رسد.
~~و هرچه در میان دهن صدف باشد و از دهان راست به گلوای] صدف فرو شود عیون
~~و مدحرج باشد، و چون در یک گوشهآ دهان بود کژ شود و راست نشود.
~~و باشد که کژی مروارید به سبب حملی باشد که به صدف رسیده بود و از آن2 به
~~مروارید رسد و درو اثرکند و آن اثر درو بماند.
# و باشد که اول متولد شود به غایت خرد بود، و بعد از آن ته بر ته3 مینشیند و منعقد

PageV01P150

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0105.png)

~~میشود، و اگر مددی یابد دری شود، و این [495 ق] معنی دور نیست از قیاس که دفعه
~~بعد دفعه منعقد میشود، چون پیاز طبقه بر طبقه میافزاید و بزرگتر می شود تا ترتیب1 به
~~کمال خویش رسد.
# و این محسوس است ms096 که بسیار باشد که سطح ظاهر دانهآ مروارید [سیاه]2 باشد یا
~~لونی دیگر، یا بی آب بود، یا عیبی دارد. آن را پوست باز کنند. یک طبقه پوست از آن
~~برخیزد. طبقهآ زیرین خوش آب بود و خوب. و باشد که به دو طبقه و سه طبقه برداشتن
~~حاجت باشد.
# و بسیار بود که ازین جنس تصرف، قیمت چند ضعف زیادت شود، و باشد که ناچیز
~~شود و قیمت آن در نقصان تفاوت کند. و ازین تجربه معلوم گردد که بعضی از مروارید
~~طبقه طبقه است.
# و هر مروارید که در آن گوشت باشد که نزدیک دفتین بود بیشتر آن بود که از عیبی
~~خالی نباشد، و بسیار باشد که مروارید ملاصق دفهآ صدف بود، لکن متصل نشده باشد.
~~باید که جهتی از آن منفصل شود و درست باشد و مدور بود، و باشد که اتصالی کامل
~~یافته باشد. چون جداکنند یک نیمه باشد از مروارید و جوهریان آن را «نیم روی» خوانند
~~و آن را در مرصعات به کار دارند.
# و بعضی را که از آن مدور باشد [503 ق] و مساوی دیگری، هم از جنس آب وی آن را
~~وصل کنند و دانه درست کنند، و در پای طویلههای عقد و سمط مروارید کنند در میان
~~امثال خویش. و آن را قیمتی زیادت نباشد و اشکال آن مختلف باشد، همچنان که اشکال
~~مروارید.
# و باشد که بمیرد و موج آن را ساحل بیفکند و متغیر و فاسد گردد. چون آن را غواص
~~برآرد مروارید آن تباه شده باشد و لون آن متغیر شده و از طراوت بگشته باشد و سبب
~~فساد لون آن باشد.
~~ویا موج آن را به ساحل افکند و آفتاب در آن تأثیرکند و عفن گردد و کرم در وی افتد.

PageV01P151

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0110.png)

~~بعد از آن خشک شود و روزگاری بر وی بگذرد، آن مردمان که بر ساحل دریا به طلب
~~صدف رفته باشند آن ms097 را برگیرند و مروارید آن مجوف و عیبناک و زرد باشد. و بعضی
~~بکلی فساد پذیرفته باشد چنان که آن را هیچ قیمت نباشد.
# و بر ساحل دریاای] سرغور1 هم چنین صدف باشد در میان ریگ خشک شده و آفتاب
~~درو تأثیر کرده. کمودت مرواریدها و خاصیت2 آن و بی آبی آن ازین قبل باشد.
# و چنین میگویند که دریا[ی] سرغور3 مروارید به غوص بیرون نتوان آورد [500ق] و
~~سبب آن افراط سرما بود و دوری قعر آب.
# و مروارید که از آن طرف آرند بیشتر مدور بود و متأکل نبود و سبب کمودت و تیرگی
~~لون آن مروارید به سبب برودت آب بود یا طبیعت زمین قعر آب یا غذای صدف آن
~~نواحی باشد.
# و رصاصیت4 برلون مروارید قرزمی و دهلکی غلبه دارد. و صدف دهلکی به غوص
~~از دریا5 بیرون اندازد، نه چنان که قلزمی را بیشتر صدف از ساحل برچینند.
# و سبب آن که بیشتر قلزمی متأکل باشد آن است که بیشتر صدف که بر ساحل افتاده
~~باشد کرم در افتد و مروارید آن را متأکل گرداند، و باشد که بی آنکه [کرم]6 در افتد به
~~سبب عفونت متأکل گردد.
~~و سبب آنکه لون هر دو جنس رصاصی باشد آن است که زمینها [ی] آن لوش 7ناک
~~باشد.
~~و جماعتی میگویند که صدف از قعر دریا جدا نشود مادام که زنده باشد. چون
~~بمیرد8 بر سر آب آید. موج آن را به ساحل اندازد. و چون آفتاب در وی تابد متغیر و عفن
~~گردد.
# چون غواصان مدت غوص بگذرد برکنار دریا میگردند و آن صدفها را بر میدارند و

PageV01P152

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0107.png)

~~می شکافند و مروارید بیرون میکنند [512ق]، و بیشتر مروارید خشک آب و زرد و صرخ
~~آب و متأکل از آن صدفها باشد.
# مغاص موضعی باشد از دریا [که] آنجا غوص کنند، و آن کس که به دریا فرو شود و
~~صدف برآرد او را غواص ms098 خوانند و «خورا»2 نیز گویند و گفتهاند که مهتر غواصان [را]1
~~«خورا» گویند.
# و زمین مغاصات مختلف باشد. بعضی سنگ باشد، و بعضی «لوش» بود. و هر
~~صدف که مجاور زمین لوشناک بود مروارید آن سیاه آب بود.
# و بیشتر مغاصات بحرین و خارک و جزیرهآ کیش و زمینها[ی] آن ریگ است سپید مثل
~~سنگ گچ، و بدین سبب است که مروارید بدان موضع بیشتر سپید و آبدار بود.
~~و عمق مغاصات چون خواهند که معلوم کنند گویی ساخته باشند از سرب و حلقه بر
~~وی بسته و طناب در آن حلقه بسته. آن گوی بدان دریا فرو گذارند و میکشند تا آن وقت
~~که این گل یا «لوش» یا ریگ بر آن سرب پیدا شود. آن مقدار از طناب که در آب شده
~~باشد بپیمایند و از سرانگشت3 میانگین دست چپ تا سر پستان راست آن را «پیمان»4
~~گویند و آن زیادت از دو گز باشد.
# و اعماق مغاصات مختلف باشد، و دورترین مغاصات گویند [510 ق] که هیژده پیمان
~~باشد، و بعضی گویند که چهارده پیمان بود، و ادنی آن پنج پیمان. و اکنون مغاصات کیش
~~به خشک نزدیک است.
# و میان دریا را که آنجا گذر نباشد غواصان «فراوان» خوانند و چنین میگویند که آنجا
~~هیچ حیوان نیست. و به حوالی آن مغاصات ماهی است به غایت بزرگ که قصد آدمی

PageV01P153

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0112.png)

~~کند1، آن را «وال» خوانند.
~~و معتمدی حکایت کرد که یک پهلوی آن ماهی دیدم هفت گز بالای آن، و بیشتر
~~خوف غواص از آن بود. و به نادر نهنگ نیز باشد.
# و یعقوب اسحق کندی میگوید که ابتدای غوص از آن وقت باشد که آفتاب از نیمهآ برج
~~حمل با نیمهآ برج میزان آید، بدان سبب که درین مدت دریا ساکن باشد، و چون فصل
~~خزان و زمستان درآید اضطراب و حرکت موج پدید آید و آب دریا تیره شود بدین سبب
~~غوص ms099 نتوان کرد.
# و جماعتی از تجار که سفر کیش و بحرین کنند و بسیار کرده باشند و عمل غوص
~~مشاهده دیدهاند چنین میگویند که مدت غوص در سالی دو ماه بیش نباشد در میان
~~فصل تابستان که غایت گرما باشد و آب دریا ساکن بود و هیجان موج و آشوب نباشد
~~[52ق] و آب گرم بود و در باقی سال آب سرد بود و تیره گردد و موج و آشوب پدیدار
~~آید و بدین سبب غوص منقطع شود.
# و غواص که غوص خواهد کرد چون آفتاب بلند شود و دریا روشن گردد، و هرچه در
~~دریا بود از روشنی آفتاب پیدا شود غواصان در کشتیها[ی] خرد نشینند2 و به مغاص
~~روند و به آب فرو می نگرند تا چشمشان بر صدف افتد و صدف در زیر آب چنان نماید
~~که گویی سنگی است سپید بزرگ. و هرچه در آب بیند حجم آن بسیار بزرگتر نماید از
~~آنچه بیرون آب بیند. و علت آن آن است که هر جرم که ماورای جسم لطیف به حس بصر
~~پیوندد حجم آن بزرگتر نماید و این معنی محسوس است.
~~و بگیرند رسنی چندان که بالاای] قعر مغاص بود و پاره چوب که آن را حجمی باشد
~~و سر آن بر رسن دو شااخ اکنند و در دو طرف آن چوب پاره بندند و سنگی سیاه مقدار
~~بیست من تا سی من در میان آن چوب پاره بندند و غواص پارهآ سرو گوسپند میانتهی،
~~محکم بینی باز بندند و توبرهای از لیف بافته مثل دامی3 در گردن افکند، تا صدفی که
~~یابد4 (525ق] در آن توبره مینهد4 و سر رسن در کشتی محکم کند4 و پای بر آن چوب

PageV01P154

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0109.png)

~~پاره نهد که سنگ در وی محکم بسته بود و دست در رسن زند و به دریا فرو شود. و آن
~~سنگ سیاه برای آن باید تا حیوان که در دریا بیند و غواص ms100 [را] ازیشان بیم هلاکت باشد
~~ازین سنگ سیاه بگریزد. و اگر رنگی دیگر باشد حیوانات قصد او کنند به گمان آنکه
~~پندارند آن چیزی است که غذایشان تواند بود.
# و هرگاه وال یا نهنگ قصد غواص کند، اگر غواص مهلت یابد پای از چوب1 که آن
~~سنگ درو بسته و هم بدان رسن در حال با سر آب آید. و اگر غافل باشد حالی به یک
~~ضربهآ وال یا نهنگ دو پاره شود و هلاک گردد. و بسیار بدین سبب هلاک گردند و بسیار
~~باشد که یک دست ایشان یا یک پای ایشان آن حیوان برده باشد.
# چون غواص به زیر آب شود و چشم باز کند و در قعر آب چندان که تواند و ممکن
~~باشد که نفس نگاه تواند داشت میگردد و صدف را میطلبد و بر میدارد و در آن توبره
~~می نهد.
# و چون امکان نفس نگاه داشتن نماند پای از چوب برگیرد و دست در رسن زند [533
~~ق] و به سر آب آید و خویشتن در کشتی افکند و بانگ قوی از وی برآید و نفسی عظیم
~~برآرد. و جامهآ بسیار بر وی افکنند و ساعتی نیک در زیر جامه مقام کند تا عرق کند. پس
~~آنگاه برخیزد و دیگر بار به سرکار شود. و از چاشتگاه تا نماز پیشین سه نوبت یا چهار
~~نوبت بیش غوص2 نتوان کرد. و غواص بر ریق باشد و طعام نخورده باشد تا از غوص
~~فارغ شود، آنگاه طعام خورد.
# و میان غواصان تفاوت بسیار باشد در زمان نفس نگاه داشتن، و میان ایشان در آن
~~مباهات رود، چنان که میان پیکان در بیش رفتن و غیر ایشان. و هر که نفس بیشتر تواند
~~نگاه داشت اگر مزدور باشد اجرت وی بیشتر بود، و اگر کار خویش کرده باشد به
~~ضرورت صدف او بیشتر حاصل کرده باشد.
# و استاد ابوریحان در کتب خویش آورده است که نصر جوهری ms101 میگوید که هر که
~~میخواهد که غواصی بیاموزد نخست هر دو گوش خود را محکم کند، بعد از آن که

PageV01P155

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0114.png)

~~چیزی ریش کننده به سوراخ گوش فرو کرده باشد تا اندرون آن ریش شود و غور کند و
~~عفن گردد و سوراخی به سوی حلق فروشود [535 ق] و بعد از آن درست شود و نفس
~~ضعیف از سوی گوش او از جانب حلق بیرون میشود که بدان سبب مقامی زیادت
~~میتوان کرد در آب، و این سخنی است دور از عقل و بعید ولکن به طریق نقل آورده شد.
# چون به ساحل آیند صدفها را به کارد میشکافند و مروارید خرد و بزرگ چنان که
~~رزق هر کسی باشد از میان گوشت بیرون میکنند، و باشد که بسیار صدف را بشکافند و
~~یک دانه مروارید نیابند، و باشد جز مروارید کری1 یا خاک بیش بیرون نیاید، و باشد که
~~دانه بزرگ باشد.
# و البته چون غواصان غوص کنند، بیمشرف امیر ولایتی که در آن حدود باشد هیچ
~~کار نکنند2 و به حضور مشرفان صدف را گشایند.
# آنچه بالای دانه دانگی باشد آن امیر ولایت را باشد، و آنچه زیر آن باشد غواص را
~~بود یا کسانی را که غواصان به مزد گرفته باشند تا از برای ایشان غواصی میکنند.
# چون صدف را بگشایند و مروارید از میان آن بیرون کنند و گوشت صدف از آن باز
~~کنند و پاک بشویند و «دانه شمار» که حصهآ پادشاه باشد مشرفان بردارند [549ق] و آنچه
~~باقی مانده باشد از «دانهشمار» آنجا بردارند، باقی «نرم»3 خوانند.
# وعادت جوهریان کیش و غیر ایشان آن است که «نرم»4 را به استیر فروشند و استاری
~~که «نرم» بدان حساب کنند در وضع ایشان نود درم سنگ باشد.
# و مروارید یا دانه شمار باشد یا وزنی باشد یا نیم روی. هرچه به وزن نیم دانگ باشد تا
~~به حد نهایت وزن مروارید آن را جوهریان ms102 در اصطلاح 5 «دانه شمار» خوانند، و هرچه کم
~~از نیم دانگ باشد آن را «وزنی» خواند.
~~و جوهریان آنجا را سیزده غربال باشد در درون6 یکدیگر نهاده از پوست آهو. و
~~ثقبهای آن را به کورسفت7 مدور سفته و سفت دو پایکی8 صورت کرده شدست. آنچه به

PageV01P156

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0111.png)

~~زیر غربال اول رود آن را «نرم» خوانند، و آنچه بالای غربال خواهد بود آن را «مثاقیل»
~~خوانند. درجهآ ادنی در صغر «خاک» مرواریدست. و «خاک» آن باشد که آن را از غایت
~~صغر ثقب نتوان کرد و آن را در مفرحات و داروی چشم و غیر آن به کار دارند.
# بالای خاک «گزی»1 است، و «گزی» مرواریدی باشد که اندک مایه از خاک مهتر
~~باشد، چنان که احتمال سفتن بود. بعد از آن سیی، بعد از آن چهلی، بعد از آن شستی،
~~بعد از آن هشتادی، بعد از آن [545 ق] صدی.
# و معنی آنکه گویند سیی یا شستی آن باشد که سی درم سنگ مروارید از آنچه به زیر
~~غربال فرو شده باشد آن را در هفت ریسمان کشند و سر آن به هم گیرند و آن را یکی کنند
~~و برهم تابند و آن را «سیی» خوانند.
# و چهل درم سنگ از آن که به زیر غربال فرو شده باشد آن را همچنان که یاد کرده شد
~~در هفت ریسمان کشند و همچنان که در سیی گفته شدست سر آن را به هم گیرند و آن را
~~«چهلی» خوانند. و همچنین شستی و هشتادی و صدی، هر یک را چنان که یاد کرده شد
~~در سیی و چهلی در وزن و ترتیب و عدد ریسمان و نام هر یک به تبع2 وزن هفت ریسمان
~~در کشیده باشد، و قیمت آن جمله مختلف باشد چنان که بعد ازین در فصل قیمت
~~مروارید گفته شود.
# و مروارید اسم جنسی است مشتمل بر چهار نوع: در بزرگ و مروارید خرد ms103 که آن را
~~«مرجان» خوانند و گفتهاند در بزرگترین مروارید باشد و مرجان خردترین بود. و اسم
~~لؤلؤ برهر دو افتد و این دو نوع مختلف باشد در خردی و بزرگی، و آن دو نوع دیگر
~~قرزمی است و نیم روی.
# و آنچه جوهریان یاد کند از آب مروارید مراد از آن آب و رونق و طراوت و براقی و
~~نیکوی و تازگی و پاکی از عیوب باشد [552 ق] نه رطوبتی که نقیض یبوست باشد و

PageV01P157

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0116.png)

~~صفات و القاب و اسامی1 به نزدیک جوهریان بسیارست.
# و در قدیم مروارید خرد را «فوم»2 گفتهاند و بزرگ را «دهرم»3، و هرچه بزرگتر باشد
~~آن را «در» گویند و «کوکب دری» یعنی «ستارهآ روشن».
# و بیشتر این القاب و اسامی به طریق تشبیه و استعارت است. و ازین جهت را، به
~~اختلاف مکان وزمان و لغات، هر قومی را از قرون و طوایف بگردد.
# و مروارید را به زبان هندی «متی»4 گویند.
# و دو نوع اسم بر مروارید «دانه شمار» افتد: یکی به اعتبار شکل و دیگر به اعتبار لون.
~~آنچه به اعتبار شکل است اول «شاهوار»ست، بعد از آن «مدحرج» و آن را عیون و نجم
~~نیزگویند، و عنبی5، و قاعدی، و شلغمی، و عدسی، و بیضی، و دهلی، و زیتونی، و
~~فلکی، و فوفلی، و شعیری5، و دفی، و خنبی6، و ثغری5، و نردی5، و فقاعی، و غلامی. و
~~غلامی چون جنس است، و مخروط، ولوزی، و شمعی به مثابهآ انواع است در تحت او.
~~بعد از آن مزنر7 و خیزرانی و سکیلکی8، و جودانه، و املس، و مصری9، و مجدر و هم
~~برد10.
# و آن اسامی که به اعتبار لون است «خوش آب» است و آن را «شاهوار» نیز گویند، و
~~تیزاب، و شکرگون، و آسمانگون، و سیاه [552 ق] آب، و صرخ آب، و خشک آب، و
~~سیمابی، و شمسی11، و شمعی، و زیتی، و تبنی، ms104 و زرد، و غمامی12، و رخامی، و
~~رصاصی، و جصی، و صدف رنگ.
# هر مروارید که مدور و آبدار و براق و روشن و صافی و نیکو و باطراوت بود و درین
~~اوصاف به درجهآ کمال باشد آن را شاهوار و نجم و عیون و خوشاب و مدحرج گویند.
~~و مدحرج در خراسان «غلتان» گویند. و این الفاظ هر یک به طریق استعارت است،

PageV01P158

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0113.png)

~~چنان که «شاهوار» برای آن گویند که اوصاف کمال درو جمع باشد.
# و «مدحرج» برای آن گویند که چندان که آن را بر کف دست مینهند قرار نگیرد و نه
~~استد از غایت استدارت.
# و «نجم» به جهت تشبیه گویند به کوکب، همچنان که کوکب روشن و براق و مدور
~~باشد آن را همین صفت باشد.
# و «عیون» به جهت آن گویند که تشبیه کنند به چشمهآ خرشید از غایت استدارت و
~~روشنی آن.
# و «خوشاب» به جهت آن گویند که سپید و روشن و آبدار باشد، و چون از لونها سیاه
~~آب و صرخ آب و خشک آب هست و این جمله صفت نقصان است خوشاب در مقابل
~~آن باشد در کمال.
# و هر مروارید که مدور باشد و یک طرف مقابل آن را [563 ق] اندک مایه پهنی باشد
~~آن را «عنبی» خوانند و تشبیه کنند آن را به دانهآ انگور.
# و هرچه مدور باشد و یک نصف او مسطح باشد آن را «قاعد» خوانند و «فوفلی»
~~گویند و تشبیه به فوفل بود، و فوفلنبات درختی است در هندوستان که هندوان پیوسته
~~یکی را از آن در دهان گرفته باشند و ایشان را داشتن آن مفیدست.
# و اگرگرداگرد مروارید مستوی باشد و درو استدارتی باشد در پهنی، و بالای او مقبب
~~باشد و زیر او به راستی میل دارد آن را «شلغمی» خوانند و تشبیه کنند به شلغم.
~~و هر مروارید که پهن باشد و گرداگرد آن تیز باشد و هر دو ms105 روی آن یکسان باشد آن را
~~«عدسی» خوانند وتشبیه کنند به عدس.
# و هرچه آن مدوری باشد طولانی، گرداگرد او یکسان و دو طرف آن اندک مایه به
~~نسبت با میان آن باریکتر باشد و یکسان مانند بیضهآ مرغ آن را «بیضی» خوانند.
~~و آنچه طولانی باشد و گرداگرد آن مدور باشد راست، و هر دو سر آن مسطح باشد
~~راست آن را «دهلی» خوانند.
# واگر طول آن کم از عرض باشد و هم بدین شکل بود آن را «دفی» خواند.

PageV01P159

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0118.png)

~~واگرهم [56 ق ]بر آن شکل باشد و طول و عرض آن متساوی بود آن را «خنبی»1
~~خوانند.
~~و هر دانهآ بیضی که طول آن اسطوانی شکل باشد آن را «زیتونی» خوانند، و هر
~~زیتونی که هر دو سر آن مسطح باشد و اندک مایه به قعر دارد و گرداگرد هر دو سر آن
~~مالیده باشد آن را «ثغری»2 خوانند.
~~و هر دانهآ عدسی که یکی روی آن مسطح بود آن را «فلکی» خوانند.
~~و اگر قاعدهآ دانهآ مروارید مسطح باشد و بالای آن شکل مخروط دارد آن را نیز
~~«فوفلی» خوانند.
~~و هر دانه که قاعدهآ آن مسطح مدور باشد و طولانی بود و بالای آن مثل شکل مهره
~~بود یا پیادهآ شطرنج آن [را] «نردی» خوانند.
~~و آنچه قاعدهآ وی مدور باشد [و] مقبب چنان که گویی نصف کرهای است و طول آن
~~را نهایت به نقطه باشد، یعنی سر آن تیز بود چنان که شکل مخروط باشد، آن را «غلامی»
~~گویند.
~~و هر غلامی که آن را شکل بادام شد در طول و عرض آن را «لوزی» خوانند.
# و آنچه زیر وی راست بود و گرداگرد او مدور باشد آن را «مخروط» خوانند.
~~و آنچه طول او زیادت باشد و سر تیز نبود آن را «شمعی» خوانند.
~~و هر دانهآ بیضی که دو طرف او به غایت باریک باشد آن را «شعیری» خوانند.
~~[573ق] ms106
~~و هر دانه مروارید تیز که گرداگرد آن مثل کمری [باشد]3 در قعر آن را مزنر4 و
~~اکمربست» [وی را در بالا باشد یعنی در بلندی و بیش از یکی باشد آن را «خیزرانی»]3
~~خوانند.
~~و هر دانهآ شعیری5 که میان وی را حفری باشد بزرگتر و مدور آن را «سکیلکی»
~~خوانند.

PageV01P160

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0115.png)

~~و هر دانه که طولانی بود و مخروط و املس نباشد آن را «جودانه» خوانند.
~~و هر دانه مروارید که سطح ظاهر آن شکل دانهآ کیمخت دارد آن را «منسخ»1 خوانند.
~~و آنچه درو درشتی باشد بیش از حد و به درجهآ مضرس نرسیده باشد آن را «خشن»
~~خوانند.
~~و هر دانه مروارید که درو عیوب نباشد و ازو عبارت نتوان کرد بدین اشکال که یاد
~~کرده شد، آن را «هم برد»2 خوانند.
~~و اگر مرواریدی باشد که آن را شکل معین نباشد و درو گو3 و بالا بسیار باشد و کژی
~~و تندی و دندانه دارد آن را «مضرس» گویند.
~~و مرواریدی که از دریا[ی] هندوستان برآرند که آن را «حواری» خوانند اغلب
~~مضرس4 باشد.
~~و در و عیون و نجم کمتر باشد و بیشتر «وزنی» باشد و «دانه شمار» نادر افتد، و باشد
~~که چند دانه در هم رسته بود از آن جنس چنان که گویی یک دانه شده باشد مثل خوشهآ
~~انگور.
~~و آنچه بر شکل کوزهآ فقاع باشد و بر یک طرف وی [575 ق] نتوی5 باشد آن را
~~«فقاعی» خوانند.
~~و هر دانه مروارید که برو نقطه نقطه باشد به مثل نشان آبله آن را «مجدر» خوانند.
~~و باشد که مروارید مزنر6 و سکیلکی و خیزرانی وصل کرده باشد و موضع پیوند بر
~~آن خط باشد که بر میان آن بود، و جماعتی آن را «کژپشت»7 خوانند.
~~و بسیار باشد که دو نیمروی، متناسب یک آب باشد آن را وصل کنند و موضع وصل
~~چنان نماید که گویی کمری است.
~~و ms107 بسیار باشد که استادان جوهریان را در آن سهو افتد و گمان برند که درست است و

PageV01P161

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0120.png)

~~وصل کرده باشند، یا حکم کنند که وصل کردست و درست باشد.
~~و آن اسامی که با عبارت لؤلؤ است اول لون «خوشاب» است، و آن سپید و براق و
~~صافی و آبدار بود. و آن لؤلؤ شریفترست و نیکوست و با قیمتترین جملهآ الوان است.
~~و آنچه «پر آب»1 گویند آن است که براقی وی زیادت باشد از خوشاب، چنان که آن
~~را درهیچ طویله نتوان کشید که با لون دیگر نیکو آید و از میان جمله میتابد و دیگران در
~~جنب وی بد رنگ نمایند و جوهریان آن را «کالای بر»2 گویند.
~~و جوهریان نیسابور مروارید نجم و عیون را «شیرین» خوانند و آن را درجهآ [584ق]
~~اعلی نهند.
# و گفتهاند که مروارید «خشک آب» از دریا افتد که نزدیک است به شهر قتا3، و آن نوع
~~گرفته گل لون باشد، و به سپیدی لون آن با سپیدی گچ مناسبتی دارد، و رونقی و طراوتی
~~ندارد. مثل سنگی باشد. و در حدود هندوستان که تا طرف زمین سرندیب4 پیوسته آنجا
~~ازین جنس بسیار افتد. و آن را «خشک آب» به جهت [آن]5 گویند که عکس «خوشاب»
~~است و آن را قیمت زیادت نباشد و بعضی مردمان گمان برند که آن مصنوع است و آن
~~گمان فاسدست.
~~و هرچه با سپیدی آن اندک مایه زردی و صرخی آمیخته باشد آن را «شکرگون»
~~خوانند.
# او آنچه با سفیدی اواندک مایه زردی آمیخته بود آن را «تبنی» خوانند]5 و تشبیه کنند
~~به لون کاه.
~~و هرچه کبودی با سپیدی آمیخته بود آن را «آسمانی» خوانند.
~~واگر سیاهی با سپیدی آمیخته بود آن را «رصاصی» خوانند و تشبیه کنند به لون
~~قلعی.
~~و آنچه لون رصاصی دارد و اندک مایه صرخی با او آمیخته باشد آن را «زیتی»

PageV01P162

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0117.png)

~~خوانند.
# و «غمامی» ms108 آن باشد که در بعضی از اجزای ظاهر مروارید، چون شکل ابری باشد، و
~~چندان که آن را بر کف دست میگردانی نمایش گویی1 که میگرداند، آن را «غمامی»
~~خوانند.
# و «صرخ آب» [585 ق] آن باشد که لون او با صرخی صاف زند.
# و «سیاه آب» آن که لون آن با سیاهی زند.
# و «رخامی» و «جصی» نزدیک باشد به یکدیگر و این هر دو لون بی آب باشد و تیره،
~~و آن هر دو لون را تشبیه به سنگ رخام و گچ کنند.
~~و هر دانهآ زرد که شفاف نباشد و درو اندک مایه گرفتگی بود آن را «شمعی» خوانند.
# و هر تغیر که در مروارید باشد چه از طریق شکل، چه از طریق لون جمله از تغیراتی
~~باشد که در صدفها افتاده بود و اختلاف اشکال مروارید به اختلاف احوال صدف باشد.
~~بعضی به سبب غذای صدف، و بعضی به سبب آبهای دریا، و بعضی به سبب کمیت آن
~~چنان که دوری قعر مغاصات و نزدیکی آن.
# و بعضی باشد که آنجا صدف باشد که آنجا کمتر آب بود. و صدف به گرمای آفتاب
~~نزدیکتر گردد و حرارت شعاعات آفتاب در وی تأثیر کند و لون او را متغیر گرداند چنان
~~که بیشتر نبات را که حرارت آفتاب متغیر گرداند.
# و باشد که صدف به سبب موج دریا به خشکی افتد و مدتی بماند که کسی به سر آن
~~نیفتد که آن را بر دارد و به سبب شعاع آفتاب آن صدفها [592 ق] عفن و متغیر گردد و
~~تغیر و عفونت آن سبب تغیر مروارید شود. چون کسی بعد از آن به سر آن افتد و آن را
~~بشکافد این نوع مرواریدها متغیر بد رنگ از آنجا بیرون آید.
# و نوعی است از مروارید فاسد که آن را «کروس»2 خوانند.
# و بعضی بود که ظاهر آن را پوستی نباشد نیک تنک سپید، و میان چیزی باشد ms109 مثل
~~چوبی یا گلی سیاه.

PageV01P163

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0122.png)

~~و آنچه مروارید فاسد نباشد اغلب آن را میان چون ظاهر آن بود، چنان که میان آن
~~آبدار و روشن باشد.
~~و باشد که صدف رنگ باشد و چون سطح ظاهر آن را به حک یا سوهان بسایند
~~صدف رنگی پیدا آید.
# و باشد که مثل پیاز تاه تاه باشد و هر تاه که باز کنند آنچه باشد همرنگ اول بود.
# و باشد که پوست اول زرد باشد یا خشک آب1 بود. و چون آن پوست از وی بازکنند
~~آن پوست که باقی مانده باشد به غایت آبدار و براق و صافی بود و در قیمت تفاوت بسیار
~~کند.
~~و باشد که پوست باز کنند میان آن بسیار بد باشد از روی آن، و در نقصان قیمت
~~تفاوتی باشد فاحش.
# و مروارید [597 ق]2 «قلزمی» چنین میگویند که از دریای قرزم3 بیرون می آید.
# و بعضی آن است که در دریا صدف بمیرد و متفتت شود و مروارید در دریا افتد و بعد
~~از آن موج آن را به کناره افکند4 و آن را جماعتی که طلب دارند بردارند و بشکافند و
~~مروارید قلزمی از نجا5 بیرون کنند و اغلب مروارید آن عیبناک باشد و درست نبود. و
~~لون آن رصاصی یا سیمابی باشد و بیشتر بزرگ باشد، و آنچه درست [بود]6 نادر بود، و
~~البته مدحرج و عیون نباشد و جمله را میانه تهی باشد. و آنچه درست بود املس [بود]6و
~~مروارید آن را قیمتی زیادت نبود.
# و بعضی از دریاوران چنین میگویند که در دریای قلزم البته غوص نتوان کرد به سبب
~~آن که در آن دریا حیوانات مهلک بسیارست چون نهنگ و ماهی وال و غیر آن، و غواصان
~~بدان سبب احتراز کنند.
# و هر مروارید که از نجا آرند همه آن است که از صدفها حاصل کرده باشند که موج آن

PageV01P164

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0119.png)

~~را به کناره افکنده باشد.
# و ms110 گفتهاند که صدف دریا[ی] قلزم مروارید را در دریا میریزد [619 ق] چنان که مرغ
~~بیضه را. بعد از آن موجهاای] عظیم میآید و آن را به کناره میافکند و از ساحل دریا
~~جماعتی که طلب دارند آن را مییابند.
# و گفتهاند سبب آن که مروارید قلزمی درست نباشد آن است که صدف آن را در دریا
~~ریخته بود و به سبب مجاورت آب دریا فساد پذیرفته بود و معیوب گشته. و بیشتر
~~مروارید قلزمی [را]1 در مرصعات به کار دارند.
# و درین تاریخ جماعتی از تجار که سفر مغرب و مصر کردهاند بسیار حکایت میکنند
~~که از دریاای] قلزم دانهها[ی] مروارید به وزن یک مثقال و زیادت میافتد به غایت خوب
~~و بی عیب.
# و مروارید «نیم روی» آن است که بعضی صدف باشد که مروارید در نفس آن دو دفهآ
~~صدف که یاد کرده شدست باشد و متصل گشته. چون آن صدف را بشکافند بود که چنان
~~متصل شده باشد که مروارید در صدف گرداگرد آن2 بمیرد و غیر3 آن گشاده کنند و از
~~آنجا جداکنند.
~~و بعضی باشد که مروارید درست4 حاصل شود. پس اثری صدف را بشکنند تا بمیرد
~~از آنجا جدا کنند.
# و بعضی باشد که چون از صدف جداکنند یک نیمهآ آن [615 ق] بیش درست5 و
~~روشن آبدار نباشد و آن را «نیم روی» خوانند.
# و آنچه از الوان در و مروارید بحری گفته شدست در «نیم روی» جملهآ الوان آن باشد.
# و آنچه از روی شکل مروارید [باشد]6 بعضی «نیم روی» را باشد و بعضی نی، چون
~~مخروط ونردی و فوفلی و عنبی7 و عدسی و شلغمی و غیر آن.
# و «نیم روی» در مرصعات ترکیب میکنند. و باشد که دو «نیم روی» یک شکل و یک

PageV01P165

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0124.png)

~~آب باشد و آن را وصل کنند و سوراخ کنند و در طویلههاای] مروارید کشند و آن قلبی
~~باشد که کنند.
~~و اگر ms111 حکاکی ماهر باشد که آن را وصل کند، مثل دانهآ مزنر1 باشد و بر بیشتر
~~جوهریان که حکاکی ندانند مشتبه شود و تمییز نتوانند کرد که آن وصل کردست یا نه. و
~~در بغداد و اصفهان ازین جنس بسیار کنند.
~~و دو2 اعتبار دیگرست جوهریان را که در حساب مرواریدست از روی اصطلاح و
~~وضع: اول جملی است که آن را «الفیه»3 خوانند. دیگر را «هار» خوانند.
~~و «الفیه»6 هزار درم سنگ مروارید وزنی باشد به تفصیلی که یاد کرده شد.
~~و لفظ «هار» بر مروارید [62 ق] وزنی اطلاق کنند که بعد از ثقب کردن و غربال زدن
~~و بوته4 کردن آن را در هفت ریسمان کشیده باشند و هفت طویله کرده و هر دو سر
~~ریسمان به هم آورده و جمله را یکی کرده و آن چند نوع باشد: چون صدی و هشتادی و
~~شستی و چهلی و سیی و بیست و پنج5.
# و این اسامی که برین انواع اطلاق کنند به دو اعتبار[ست]. یکی از روی وزن چنان که
~~صدی صد درم سنگ باشد به وزن مکه، و هشتادی هشتاد درم سنگ، و شستی شست
~~درم سنگ، و چهلی چهل درم سنگ، و سیی سی درم سنگ، و بیست و پنج بیست و پنج
~~درم سنگ.
# و هارات نیز به حساب عقود اعتبار کنند، و گفتهاند اصول آن را از عدد عقود
~~گرفتهاند. چون هر صدی به وزن مثقال مکه هفتاد مثقال باشد که آن صد درم بود و هفتاد
~~عقد باشد، هر عقدی مثقالی بود و به عدد سی [و] شش دانه باشد و معقود عدد
~~عقدخواه مروارید بزرگ باشد و خواه خرد بر سی و شش عددست.
~~و هشتادی پنجاه [و] شش مثقال باشد و صد و دوازده عقد، هر عقدی6 نیم مثقال.

PageV01P166

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0121.png)

~~و شستی چهل [و] دو مثقال باشد و صد و بیست [و] شش عقد باشد هر عقدی [625
~~ق] دو ms112 دانگ.
~~و چهلی بیست [و] هشت مثقال باشد و صد و شست و هشت عقد باشد، هر عقدی
~~دانگی.
# و سیی بیست و یک مثقال باشد.
# و بیست [و] پنجی هفده مثقال باشد.
# و درین دو هار یعنی سیی و بیست پنجی اعتبار عقد نکنند از غایت صغر.
~~و آن وزن که یاد کرده شد قرار قدیم است، و هرچه ازین وزن و عدد عقود کم کنند
~~خیانت و نقصان باشد.
# و آنچه دون بیست [و] پنجی است آن را «گزی» خوانند. و گزی را گزی برای آن
~~خوانند که آن را در قدیم به گز فروختهاند، یعنی چون نظم کرده باشند. و باید آنجا
~~احتمال ثقب کند.
~~و آنچه ادنی گزی باشد احتمال ثقب نکند آن را «خاک مروارید» خوانند و آن در
~~غایت خردی [است ]که البته آن را ثقب نتوان کرد و آن را در مفرحات و داروها[ی] چشم
~~و غیر آن ترکیب کنند.
~~و «الفیه» را از «الف»ا گرفتهاند و عادت و وضع قدیم، جوهریان را چنان بودست که
~~«لفه» را که آن هزار درم سنگ باشد [632 ق] آن را بیست و چهار نهاده باشند بدین
~~تفصیل: دو هشتاد[ی]، پنج شستی، و پنج چهلی، و هشت سیی، و چهار بیست پنجی.
# و در حدود پارس و هرمز و خوزستان و سیلاف در1 قدیم حساب مروارید به «لفه»
~~کردهاند، یعنی که قیمت آن به لفه کردهاند، چنان که لفهای به چندینی و ده لفه و صد لفه
~~به چندینی، و درین روزگار لفه و ذکر آن منسوخ شدست.
~~و در قدیم هرچه ازین هاریات از وزن و عدد عقود کم میکردهاند آن را می-
~~گسیختهاند و نظامی که آن را میبیوسته است او را زجر کردند. و وزن و عدد عقودها

PageV01P167

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0126.png)

~~ازیادت]1 در بغداد آوردهاند که یاد کرده خواهد شد. درین تاریخ و در آن تفاوت
~~بسیارست و بخسی تمام راه یافته است، چنان که ms113 صدی آن تاریخ به وزن شست مثقال
~~است و هشتاد و پنج عقد، هر عقدی به وزن چهار دانگنیم2، و شستی سی و پنج مثقال
~~است صد و چهل عقد هر عقدی دانگنیم، و چهلی بیست و پنج مثقال است و آن را اعتبار
~~عقد نمیکنند از غایت خردی.
# و درین تاریخ ثقب کردن و نظم «هارات»3 بیشتر در بغداد میکنند [635 ق] و پیش
~~ازین در خوزستان و سیلاف کرده. و تجار قدیم در کیش و بحرین میخریدهاند و بدین
~~شهرها می آورده و آنجا هاریات و غیر آن ترتیب میکرده و تصرفاتی که در آن باید کرد و
~~توان [کرد]2 کردهاند. در تاریخ قدیم در کیش و بحرین ثقاب و نظام نبودست.
# همچنان که قیمت جواهر را ضابطی4 زیادتی نیست در مروارید همان حکم است. که
~~به سبب عزت وجود و حسب هر بلادی و وقتی و قبول ملوک قیمت مروارید زیادتی و
~~نقصان می پذیرد.
# رسم در اعتبار وزن مروارید کنند که قیمت کنند. در «دانه شمار» مثقال است و در
~~«وزنی» در خراسان به درم سنگ قیمت مروارید کنند، و در خراسان به وزن نیسابور کنند،
~~و در بغداد زر امیری، درست خلیفتی.
# و بعضی جوهریان قیمت مروارید را ضابطی4 نهادهاند و قیاس آن به مروارید عیون و
~~نجم کنند که آن را «مد حرج» خوانند.
~~و در عراق و شام مروارید را به حساب عقد قیمت کنند، چنان که یاد کرده شد. هر
~~عقدی سی و شش دانه وزنی و دانهشمار، هر جنس که باشد خواه بزرگ باشد [643 ق]،
~~خواه خرد آن را به حساب عقود قیمت کنند. چنان که گویند مثلا عقدی دو مثقال به

PageV01P168

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0123.png)

~~چندین، و عقدی پنج مثقال به چندین - علیها علیها.
~~و آنچه به عدد کمتر از عقدی باشد یا بیشتر از آن، آن را هم به حساب عقد قیمت
~~کنند. چنان که مثلا گویند پنج دانه به ms114 وزن چندین مثلا، آن پنج دانه به چندین ارزد. بدین
~~نسبت قیمت کنند.
~~و در کتب متقدمان آوردهاند که قیمت یک دانه مروارید به وزن یک مثقال چون
~~مدحرج و عیون و خوش آب و تنک سوراخ و با طراوت و سپیدی بی عیب باشد به هزار
~~دینار زر نیسابوری قیمت آن باشد،
~~و چون به وزن پنج دانگ بود هشتصد دینار قیمت بود،
~~و چون چهار دانگ باشد پانصد دینار،
~~و چون نیم مثقال باشد دویست دینار،
~~و چون دو دانگ بود پنجاه دینار،
~~و قیمت دانگنیم1 بیست دینار،
~~و قیمت دانگی پنج دینار،
~~و قیمت سه تسوا2 سه دینار،
~~و قیمت نیم دانگ دینار.
~~و درین وزنها که برشمرده آمد باید که آن کمال که در دانهآ یک مثقال یاد کرده شده
~~باشد، با آن قیمت مذکور توان کرد.
~~و قیمت دانهآ غلامی3 [645ق]4 به هر وزن که باشد نیمهآ قیمت دانهآ عیون [و ]نجم بود
~~هم بدان وزن، و این قیمت که یاد کرده شد قیمت قدیم است و درین تاریخ تفاوت بسیار
~~کردست و تفاوت قیمت مضبوط نیست در زیادت و نقصان.
~~و یعقوب اسحق کندی گوید قیمت مروارید «هم برد» نیمهآ قیمت مدحرج بود چون به

PageV01P169

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0128.png)

~~وزن برابر باشد. و «هم برد»1 دانهای را میگویند که آن را شکلی معین نباشد که از آن
~~عبارتی توان کرد.
~~و قیمت مزنر23 وخیزرانی غیر قیمت مدحرج باشد چون وزن برابر باشد.
# و هر دانه عیون با کمال چنان که یاد کرده شد به وزن دو مثقال باشد به حقیقت آن را
~~قیمت نباشد، چنان که خواهی آن را قیمت توان کرد که در آن هیچ حرج نباشد.
# وقیمت دانهآ بیضی3 کمتراز عیون،
# و قیمت دهلی کمتر از لوزی و زیتونی باشد.
# و همچنین قیمت لوزی از مخروط کمتر باشد.
# و قیمت خنبی4 و دفی از قاعد و عدسی کمتر باشد.
# و در الوان همچنین در ms115 قیمت تفاوت بسیارست و آن را حدی نیست و در کتاب
~~دشوار5 توان آورد و تفاوت [605ق] آن از روی بصیرت و ممارست دیدن و قیاس6 یکی
~~با دیگری توان کرد.
# و جماعتی از جوهریان گفتهاند که قیاس قیمت در وزن به عیون کنند و اعتبار قیمت بر
~~قیمت بحرین است، و وسط7 قیمت بحرین این است که مرواریدی8 که به وزن دانگی
~~باشد قیمت آن دو دینار باشد یا سه دینار، و هرچه به وزن دو دانگ باشد از ده دینار تا
~~بیست دینار، و هرچه به وزن نیم مثقال باشد قیمت آن از دویست دینار باشد تا9 سیصد
~~دینار.
~~و تفاوت میکند در قیمت به حسب کمال شکل و لون و طراوت، و آن تفاوت جز
~~جوهری نداند.
~~و بعد از آن که مثقال، هر دانگی که در وزن مروارید میافزاید صد دینار در قیمت
~~می افزاید، چندان که وزن آن به یک مثقال و نیم رسد، آن گاه هر دانگی در وزن مروارید
~~میافزاید به صد و پنجاه دینار میافزاید در قیمت، و چون دو مثقال بود دو هزار دینار

PageV01P170

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0125.png)

~~باشد، و چون سه مثقال باشد و نجم و عیون و مدحرج و سپید و خوش آب و بی عیب بود
~~آن را به حقیقت قیمت [6015 ق]1 نیست. زیادت ازین کسی نشان نمی دهد از مروارید
~~نجم و عیون بی عیب خوش آب، مگر دانههای قلزمی بیش ازین به وزن بسیار دیدهاند.
~~اما آن را با مروارید «بحری»2 هیچ نسبت نیست.
# و هر مروارید که از دریا[ی] قلزم و هندوستان باشد لفظ «بحری» بر آن اطلاق نکنند.
# و قیمت مروارید دهلی هرچه دانگی باشد دو دینار بود و دو دانگ را ده دینار.
~~و مروارید قلزمی آنچه درست و بی عیب بود قیمت یک مثقال آن بیست دینار بود تا
~~پنجاه دینار، و هرچند به وزن بیشتر میشود قیمت آن زیادت میگردد چون بی ms116 عیب
~~باشد. و از مروارید قلزمی به وزن دو مثقال و سه مثقال و زیادت بسیار افتد.
~~اما رصاصی رنگ و سیمابی بود تهی باشد و عیبناک بود، و بیشتر غلامی شکل و
~~لوزی شکل و مضرس باشد، و البته مدحرج و عیون و خوش آب نباشد و بدین سبب
~~قیمت آن بسیار نبود.
# و آنچه بی عیب باشد املس بود و املس آن بود که در شکل آن تقعری و نتوی بود،
~~ولیکن هیچ خشونت نباشد [653 ق] در آن. و معنی ملاست سطح، آن را حاصل بود.
# و قیمت یک هار صدی که وزن قدیم آن یاد کرده شدست از صد و بیست دینار
~~خراجی بودست تا صد و پنجاه دینار.
# و نقد کیش و بحرین زر خراجی بودست، و زر خراجی زر جعفری است و از آن اببی
~~و الوی3 باشد که از آن ستانند درین دو موضع و قیمت مروارید بدان کنند و مروارید را
~~بدان نقد فروشند، و هر درستی از آن پنج دانگ و سه تسو باشد به وزن مکه.
# و هرچه ازین وزن بیشتر یا کمتر بود آن را بستانند و یا عیار آن نقصان نهند. آن زر هر
~~ده دینار و چهار دانگ زر نیسابوری زیادت باشد، و هشتادی به صد دینار، و چهلی
~~بیست وپنج دینار، و سیی و بیست و پنجی چندین دینار، و گزی گزی دینار.

PageV01P171

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0130.png)

~~و قیمت و شرط هاریات1 درین تاریخ در بغداد چندین است: صدی پنجاه دینار،
~~هشتادی بیست و پنج دینار2، شستی یازده دینار، چهلی پنج دینار. و اغلب این سه بابت
~~میکنند، و از گزی عشرة دراهم دینار و نصف، و هو اعلم.
~~در میان3 عادت چنان رفته است که فساد به حیوان زود راه یابد، از آن که به نبات، و
~~نبات فساد زودتر گیرد از آن که جماد.
# و فساد هر چیزی به مقدار رطوبت آن چیز باشد، و هر ms117 چند رطوبت زیادت باشد در
~~چیزی، آن چیز قابل فساد زودتر بود و عفونت زودتر پذیرد.
~~و مروارید حجری است حیوانی یا جزوی است از اجزای حیوان و با استخوان حیوان
~~مشابهتی دارد، و چون چنین باشد لابد مرور زمان و تأثیر طبایع را در آن تأثیری باشد و
~~آن را از لون طبیعی خویش تغییری کند، و هر فساد که در جزء ماهیت4 و نفس و حقیقت
~~او راه یابد که دشوار صلاح پذیرد، و عوارضی که بر سطح ظاهر وی در آید یمکن که آن
~~را اصلاح5 تواذ کرد،
~~و مروارید به سبب حرارت بشرهآ آدمی و عرق و وسخ او تباه گردد، و به حرارت
~~گرمابه و رسیدن چربیها به وی تباه گردد، و بسیاری در ریسمان و سفرهآ زرکشیدن و
~~ترکیب کردن بر مرصعات تباه گردد، و به مصادمت اجرام صلب بر سطح ظاهر وی
~~افو6 ق] فرسوده6 شود و آب و طراوت آن برود.
~~هرگاه که فساد عارضی از سبب ظاهر گردد7 که خارج نفس و حقیقت وی باشد و آن
~~را از پیش در سطح ظاهر نباشد چون اثر عرق و وسخ و بخار و روغن و بوی خوش. و
~~بهترین علاجها آن باشد که طبقهآ علیا[ی] فساد [که] برو بود از وی جدا کنند.

PageV01P172

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0127.png)

# و گفتهاند که هر مرواریدی که به دست گیرند در وی احساس حرارتی کند زیادت،
~~چنان که در دیگر مرواریدها آن حرارت احساس نکند. دلیل کند آن حرارت [را] که در
~~جوف آن مروارید کرمی باشد. و آن غریب نیست که در گوشت و پشم1 و استخوان
~~است. کرم به وی2 بسیار تولد کند، و چون مروارید نیز حیوانی باشد3 حدوث حیوانی
~~دیگر در وی بعید نیست.
# و بسیار باشد که مروارید را آفتها رسد در میان صدف، چون فساد غذای صدف و
~~مجاورت زمینها[ی] عفن و غیر آن.
# و بسیار باشد که در میان [مروارید] آب ms118 باشد ناخوشبوی گشته، و باشد که در میان
~~گلی باشد سیاه و لون آن بر ظاهر مروارید میتابد و لون آن را به تغیر میدارد.
~~چون آن را سوراخ کنند و میان آن را به مصطکی [665 ق] و سپیدهآ قلعی بیاکنند آن
~~سیاهی که بر ظاهر آن میتافته باشد و به سبب آن، آن مروارید سیاه آب نماید، چون این
~~تدبیر کرده باشند آب و طراوت به قرار اصل باز شود. و مروارید قلزمی از این جنس
~~بسیار باشد.
# و هیچ تدبیر اصلاح مروارید فاسد - که فساد بر ظاهر آن باشد - چنان نیست که آن را
~~پوست باز کنند. و اگر میان تهی باشد ماهی4 به غایت باریک وسخی5 گوشتی که در میان
~~آن باشد از آنجا بیرون کنند، و اگر حاجت باشد بعد از آن میان آن را بازکنند، چنان که یاد
~~کرده شد.
# و اگر سوراخ مروارید فراخ شده باشد به سبب آن که آن را در زرکشیده باشند و آن
~~عیبی بزرگ است مروارید را، و اصلاح آن آن باشد که دو دانه مروارید خرد را بگیرند،
~~چنان که هم آب آن دانه باشد و آن را [با]6 سوراخ آن سازند و آنگاه به مصطکی مدبر که
~~شرح آن کرده شده است الصاق کنند، و یا دو پاره صدف را در پهنی بسایند و با سوراخ
~~آن بسازند و به مصطکی مدبر الصاق کنند و بعد از آن چنان که خواهند سوراخ کنند.

PageV01P173

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0132.png)

~~و اگر سوراخ بیش از حد فراخ [675 ق] باشد دو نیم روی هم طبع هم آب به دست
~~آرند وبدان سوراخ بسازند والصاق کنند.
~~و اگر بر دانهآ مروارید خردگی باشد یا شکستگی و خواهند که آن را اصلاح کنند
~~بگیرند پارهای از نیم روی. اگر آن عیب بر راستی مخروطی دانه باشد آن پاره باید هم
~~برین صفت بود و آن را به هم سازند و وصل کنند و ms119 روی آن را به سنگی که از مکه آورده
~~باشند1 نرم کنند، یا به سنگ چینی. و بعد از آن به چوب خرزهره و جلای پیروزه آن را
~~جلا دهند و آن چوبی است معروف و در حدود خانقین2 از آن درخت بسیارست.
# و اگر درازگوش برگ آن درخت بخورد در حال بمیرد و خرزهره آن را بدین سبب
~~می گویند. و من دیدم که اسبی از آن برگ بخورد در حال بمرد.
# و اگر آن به زیر یا بر بالای مروارید باشد چنان که بر موازات سوراخ مروارید باشد آن
~~وصل ناپیداتر آید، و چنان وصل بتوان کرد که کم کسی واقف شود که این را وصل
~~کردهاند.
# و طریق آن این باشد که نیم روی هم بدان آب به دست آرند و گرداگرد آن را به اندازهآ
~~آن عیب مدور کنند و آن عیب را نیز به چرخ عقرب3 تیز مدور کنند [675 ق] و هردو را
~~بههم راست کنند و به مصطکی مدبر که یاد کرده شدست وصل کنند، و اگر با مصطکی
~~مدبر اندک مایه سپیدهآ ارزیز نرم سوده بیامیزند وصل خوبتر آید و به رنگ مروارید
~~نزدیکتر باشد.
~~و اگر مرواریدی باشد لنگ و لنگ4 عیب باشد بزرگ. بدان که سوراخ آن کژ باشد.
~~یعنی که چون در یک ریسمان کشند و بگردانند در یک نیمه میگردد و راست نهاستد، و
~~چون خواهند که اصلاح آن کنند طریق آن است که هر دو طرف سوراخ را به صدف یا به
~~پارهای از مروارید دیگر هم آب یکدیگر استوار کنند و روی آن را استوار کنند. بعد از آن
~~سوراخ کنند چنان که در ریسمان راست باستد.

PageV01P174

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0129.png)

# و مروارید باشد که به روی1 زیادت باشد، یا شکل آن کژی دارد، یا عیبی باشد بر وی
~~که آن را به مبرد یا به سنگ راست کنند. و بعد از آن به سنگ مکی نرم کنند ms120 و به چوب
~~خرزهره جلا دهند. باشد که هیچ اثر نماند و از آن عیب پاک شود. و موضع سودن و
~~اصلاح کردن را لون و آب جمله مروارید2 باشد، و نتوان دانست که آن را عیبی بودست و
~~اصلاح کردهاند.
~~و باشد که چون [685ق] بسایند موضع سودن را لون و آب مروارید نباشد، و این نوع
~~را «سوهانی» خوانند.
# و در اصلاح مروارید انواع تصرفات باشد که هر یک در قلم نتوان آورد به سبب آن که
~~تصرفی عملی باشد و کمال و نقصان آن تصرفات به کمال و نقصان صنعت حکاکان باشد.
~~هرچند که حکاک ماهرتر آن تصرف که کند کامل تر.
~~و طریق آن که معلوم کنند که دانهآ مروارید را پوست باز میباید کردیا نی، آن است که
~~سر مثقبی به غایت باریک بر طرف مروارید نهند و قدری فرو برند یا بخراشند تا معلوم
~~شود که طبقهآ زیرین خوش آب هست یا نی. اگر خوش آب بود پوست باز کنند، و اگر
~~طبقهآ زیرین3 را لون تیره باشد رها کتند.
~~اصلاح مروارید زرد و سیاه و صرخ آب و خشک آب [را پوست]4 باز کردن اگر
~~صلاحیت باشد که تفاوت خواهد کرد در کمال، هیچ تدبیر که مجرب ما باشد نیست.
# و در کتب متقدمان سخنها[ی] بسیار گفتهاند و اهل تجارت را از جوهریان و حکاکان
~~معلوم باشد که آن جنس [را] اصلاح از تجربه و تحقیق دورست و استحالت آن
~~ظاهرست.
~~اما چون استادان و بزرگان اصحاب [685 ق] صنعت آوردهاند بعضی از آن که به
~~تجربه نزدیک است هر چند مجرب اهل این زمان نیست آورده شود.
# نصر یعقوب گوید که چون آب مروارید کمتر شود و تیرگی در ظاهر آن پیدا آید
~~خواهند که آن را اصلاح کنند، بگیرند پارهآ دنبهآ گوسپند تازه و میان آن بشکافند چندان که

PageV01P175

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0134.png)

~~آن مروارید در اندرون وی بگنجد، و آن مروارید را ms121 در آنجا نهند و آن پاره دنبه در میان
~~خمیر کنند و در کوزهآ سفالین نهند و سر آن استوار کنند و به آتشی معتدل گرم کنند تا دنبه
~~پخته شود. پس آتش بازگیرند و بگذارند تا سرد شود و مروارید از میان آن بیرون کنند و
~~به کافور دود کنند. طراوت آن به قرار اصل باز شود، و این سخنی است بعید. به سبب آن
~~که به تجربه معلوم گشته است که مروارید به چربی و حرارت زرد شود.
~~و نیز گفتهاند که هر مروارید که طراوت و آب آن برفته باشد اگر در میان آرد کرنج
~~کنند و ده روز بگذارند به طراوت اصل باز شود. و این مجرب است که به آرد کرنج و آب
~~سرد مرواریدی را که بر ظاهر آن وسخی باشد بشونید تا آن وسخ برود، و در افواه [695
~~ق] باشد که آرد کرنج مروارید را سپید گرداند، و آنچه مجرب است که بیرون وسخ
~~هیچیز را از ظاهر مروارید نه برد.
# و اگر مروارید که بدین صفت باشد با آرد کرنج و یخ در کوزه1 کنند و سر آن استوار
~~کنند و آن را می جنبانند بسیار، به حکم حرارت آن و سودن آن در یکدیگر و مصادمت
~~یخ و مصادمت مروارید با سطح اندرون کوزه2 سایشی یابد سطح ظاهر آن اندک مایه
~~جلا گیرد و این نیز مجرب است.
# و نیز آوردهاند که اگر مروارید را طراوت رفته بود در مغز استخوان یا در میان خربزهآ
~~پختهای کنند و روزها بگذارند نیکو شود، و این نیز دور سخنی است.
# و دیگر آوردهاند که اگر خواهد کسی که مروارید فاسد را سپید کند بگیرد سرکهآ ترش
~~و نیم دانگ سنگ نوشادر و دو حبه تنکار و یک حبه بوره و یک حبه قلعی سوده. این
~~جمله را با مروارید فاسد رنگ در کفچلیز3 آهنین کنند و نیک بجوشانند. پس بگذارند تا
~~سرد ms122 شود. پس آن مروارید را در آب سرد نهند و به نمک اندرانی4 بمالند مالیدنی نیک.
~~پس آن را به آب خوش بشویند به غایت خوب شود، و قیاس [690 ق] آن آن است که
~~مگر که طبقهآ علیا[ی] مروارید به سبب حدت سرکه و نوشادر ازو بشود و طبقهآ زیر را

PageV01P176

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0131.png)

~~رنگ و طراوت زیادت باشد. بدین سبب خوبتر گردد.
# و اگر تغیر1 لون مروارید به سبب بوی خوش باشد بگیرند قدحی و بیرون آن را درگل
~~گیرند و قدری صابون و آهک نو آب نارسیده و قدری نمک اندرانی، چنان که اجزای
~~هریک متساوی باشد و قدری سرکهآ خمر به آن بیامیزند و مروارید را در آن قدح افکنند و
~~پاره[ای] آب به آن بیامیزند و بر آتشی نرم میجوشانند و پیوسته کف صابون را میگیرند
~~و میاندازند تا آن وقت که کف صابون منقطع گردد، و آنچه در قدح صافی شود پس
~~بگذارند تا سرد شود و به آب پاکیزه بشویند به غایت خوب شده باشد.
# و گفتهاند که مروارید که زرد و یا سیاه شده باشد خواهند که اصلاح آن کنند مروارید
~~را در میان پنبه نهند و در میان کافور رباحی مغرق کنند و آنگاه در میان کرباس پاره بندند
~~و آن را در وعاء که روغن یاسمن باشد بیاویزند، چنان که تا بن روغن نه نشیند و در میان
~~روغن باشد، و بر آتشی نرم نهند که از انگشت باشد [703ق] و می جوشند به آهستگی،
~~مقدار آن که صد و پنجاه بشمرند. آنگاه از آتش فروگیرند تا سرد شود. پس بنگرند تا لون
~~به قرار آمده است یا نی. اگر به قرار شده باشد بگذارند و اگر احتیاج باشد دیگر کرت
~~بدان تدبیر به آتش برند تا رنگ آن به قرار اصل باز شود.
# و اگر سیاهی بر ظاهر مروارید باشد چهل شباروز در شیرهآ انجیر فرغار کنند. پس آن
~~را ms123 در سیر و کافور نهند و در قدحی کنند و بر آتش فحم نهند بی آن که آن آتش را نفخ کنند
~~مقدار دو ساعت. آنگاه از آتش فرو گیرند و به آب خوش بشویند و سیاهی از ظاهر آن
~~کمتر شده باشد.
# و اگر سیاهی در اندرون مروارید باشد آن را به شمع2 طلاکنند و در قدحی نهند [و
~~قدری]3 خماض ترنج بر آنجا ریزند4 و میجنبانند و هر سه روز حماض را تازه میکنند تا
~~آنگاه که آن مروارید سپید شود.
# و اگر مروارید زرد باشد و زردی بر ظاهر مروارید باشد آن را چهل شباروز در شیرهآ
~~انجیر فرغار کنند. بعد از آن آن را در قدحی کنند و قدری صابون و شخار و بوره - اجزاء

PageV01P177

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0136.png)

~~متساوی - (700 ق] در آن قدح کنند و آن را بر آتش فحم نهند و دو ساعت بدارند بی1
~~آن که بر آتش نفخ کنند. آنگاه از آتش فروگیرند و بگذارند تا سرد شود زردی آن بشود.
~~واگر مروارید صرخ باشد آن را در شیر تازه بجوشانند. آنگاه به اشنان پارسی و کافور
~~و شب یمانی - از هر یک اجزاء متساوی - کوفته و معجون کرده به شیر تازه آن مروارید
~~را طلای قوی کنند و در میان خمیر بگیرند که آن را به شیر سرشته باشند و در تنوری که
~~معتدل باشد در گرمی، درو بندند سپید شود.
~~و دیگر آوردهاند که مروارید که رنگ زرد دارد آن را سه روز در حماض ترنج فرغار
~~کنتد و آنگاه به سپیدهآ تخم مرغ بشویند سپید شود، و این نیز از تجربه دورست، اما چون
~~در کتب متقدمان آوردهاند ذکر بعضی از آن کرده شد.
~~ارسطاطالیس گوید طبع مروارید سرد ترست. و اطباء هند گویند معتدل است. و اگر
~~مروارید را مصول کنند و در مفرحات به کار دارند دل را قوت دهد و خون دل را صافی
~~کند و روح ms124 را (715ق] قوت دهد و خون2 دل را صافی3 گرداند و دفع مواد سودایی کند و
~~خفقان و ضعف دل را نافع بود و خوف و فزع را که مادهآ سوداست دفع کند و مدد روح
~~حیوانی کند.
~~و در داروهای چشم به کار دارند، به سبب آن که نافع بود اعضایی را که حامل روح
~~باصرهاند، و بدین سبب بصر را تیز گرداند و قوت دهد،
# و هرکه را دردسر مفرط بود مروارید را آبسای کنند4 به گلاب و در بینی او چکانند.
# اگرکسی را بهق سیاه بود مروارید به سرکه مصول کند و بر آنجا طلاکنند شفا بود.
# و اگرکسی را آبله بود بر روی، نی پوسیده را خرد بسایند یک جزو از آن و مروارید
~~مصول یک جزو و هر دو را به هم بیامیزند و به شیرزنان بیامیزند و طلاکنند سه نوبت، و
~~به آب گرم بعد از آن میشویند نشان آبله برود.

PageV01P178

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0133.png)

~~1و در کتب متقدمان آوردهاند که چون آفتاب به اول نقطهآ حمل برسد صدف دریاای]
~~محیط در حرکت آید و به وقتی که باران نیسانی بارد به روی آب آیند و دهان باز کنند و
~~قطرات باران را میگیرند [715ق] و به قعر دریا فرو میشوند، و تا آفتاب به اول جوزا
~~رسد به روز به زبر آب می آیند و روی به آفتاب میکنند و چنان که آفتاب میگردد صدف
~~با او میگردد، و چون آفتاب غروب کند صدف به دریا فرو شود و به تدریج آن قطرات
~~باران که صدف جذب کرده باشد منجمد میگردد در جوف صدف و مروارید میشود.
# و عیب زردی و سیاهی آن به سبب فساد مزاج صدف بود، یا به سبب مجاورت آبی
~~از آبهای دریا، یا صدف به ناوقت بر روی آب آید و بخاراتی که به سبب حرارت ضعیف
~~عفن شده باشد به خویشتن کشد. اگر حرارت بیشتر غالب بود لون مروارید ms125 سیاه گردد، و
~~اگر اندکی حرارت کمتر باشد لون آن صرخ گردد. و اگر به مرتبهآ فروتر باشد آن حرارت،
~~لون آن زرد باشد.
# و تغیر لون مروارید به سبب غذای صدف نیز باشد، و لحوق2 آن معانی که یاد کرده
~~شد مروارید را بیش از آن باشد که به غایت متحجر3 نشده باشد.
# اگر آب آن قطرات باران که مروراید از آن متحجر خواهد شد پیش از تحجر اگر
~~ممکن شود که به دست آید بر برص طلاکنند یک نوبت شفا بود.
# و اگر کسی ارا]4 ابتداء انتشار بود5 [725ق]6 در چشم یک نوبت از آن آب در چشم
~~کشد شفا بود و نزول آب را باز دارد.
# و اگر مروارید آب سود را در زیر دندان گیرد که درد کند درد را ساکن کند.
# و گفتهاند که خاصیت صدف آن است که چون زنده باشد هر جرم که به باطن وی
~~رسد آن را لون و آب مروارید افادت کند.

PageV01P179

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0138.png)

~~و چند معتمد از خواجگان معارف تجار احکایت کردند]1 که ما استهآ خرمایی دیدیم
~~که یک نیمهآ آن مروارید و دیگر نیمه بر شکل خویش بعینه. و العلم عندالله العزیز
~~المتعال.
~~چون فایدهآ جوهر و منفعت آن علی الخصوص مروارید از بهر آرایش و زینت است و
~~بیشتر از آرایش به تعلیق جواهر باشد از اعضا و بستن و پیوستن بر جامهها و کلاهها و
~~عصابهها و حمایلها و غیر آن، و بستن و پیوستن ممکن نبود الا بدان که سوراخ کنند تا در
~~سلک آید و سمط و عقد و قلاده را بدان نظامی باشد و تألیف را بدان جمالی باشد و
~~فایدهآ مطلوب حاصل آید.
# واگر آن ضرر بودی هیچ جوهر را سوراخ نکردندی خاصه مروارید را، و اگر نه
~~همچنان که [720ق] مروارید در صدف باشد منافع آن منقطع بود تا آن وقت که از صدف
~~بیرون آرند. همچنین منافع مروارید ناسفته منقطع ms126 باشد تا آن وقت که سوراخ کنند بعضی
~~از فایدهآ مطلوب آن ظاهر گردد.
# و مروارید را به آهن پولاد آبداده ثقب کنند. و کمابیش [عادت]2 مردمان
~~علی الخصوص اطبا آن باشد که مروارید را به الماس ثقب کنند، و بدین سبب گویند که
~~مروارید که در مفرحات و داروهاای] چشم استعمال کنند باید که ناسفته باشد.
# و گفتهاند که غرض از آن که مروارید ناسفته باشد آن است که امکان دارد که زهرهای
~~کشنده در سوراخ مروارید کنند. اگر زهر کشنده باشد هر که از آن مفرح بخورد هلاک
~~شود یا مضرت آن به اعضاء و امعاء و چشم برسد.
# و غرض ازین احتیاط آن است که تا درین معنی از عادت جوهریان احتراز کنند، از بهر
~~آن که عادت ایشان آن باشد که مروارید و جوهر دیگر ایشان به دست گیرند نخست در
~~دهان گیرند و بعد از آن به آستین پاک کنند و آن مسموم باشد که بوی آن هلاک کند. ازین

PageV01P180

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0135.png)

~~جهت باید که [733ق] هیچ چیز از جواهر در دهان نگیرند، الا بعد از آن که پاک بشویند و
~~ریسمانی که در وی کشیده باشند بعد از آن که برکشند چند کرت به او کشند تا اگر زهری
~~باشد در سوراخ آن بدان سبب زایل شود.
# و اگر نه چنین باشد آنجا که حقیقت است چون مروارید بخواهند سود تا در مفرح
~~کنند یا در داروی چشم، چون سرمهآ روشنایی [چشم]1 و غیر آن به کار برند. سفتن
~~جزوی باشد از سودن. میسایند سفتن نیز شاید - و فرقی نبود. در مجرد سفتن هیچ
~~مضرت نیست که مفرح را بساید.
# و گفتهاند که مروارید خرد و بزرگ چون بخواهند سود در مفرح و داروها[ی] چشم،
~~در منفعت و خاصیت یکسان باشد. و آن که مروارید خرد اختیار کنند غرض آن باشد که
~~به بها ارزانتر باشد.
# و قیاس آن است که هر چند مروارید ms127 بزرگتر و روشنتر و مبراتر از عیوب، خاصیت و
~~فایدهآ آن در مفرحات و داروها [ی] چشم زیادت باشد، و این جنس اولیتر باشد که به کار
~~دارند.
# و در افواه باشد که مرواریدها[ی] بزرگ ثقابان به شاگردان جاهل دهند که قیمت
~~[735ق] آن ندانند تا ایشان از سر غفلت و ناشناسی قیمت آن را سوراخ توانتد کرد که
~~اگر قیمت آن بدانند و نفاست و عزت آن بشناسند دلیر نباشند بر تصرف کردن در آن و
~~دست ایشان لرزان شود و باشد که سوراخ کژ آید یا بشکند، و این سخن است که عوام
~~گویند، و این را اصلی نیست.
# و گفتهاند که هرگاه ثقاب دانهآ مروارید بزرگ خواهد سفت شاگردان را برند بالم2 زدن
~~مشغول شود و به آن نیفتد که چه کار میکند. آنگاه آن مروارید بزرگ به شاگرد دهد تا آن
~~را ثقب کند از سر غفلتی.
# و حقیقت آن است که هر چند ثقاب کامل تر بود در صناعت و جوانتر بود و فارغتر
~~تصرف در دانهها[ی] مروارید از ثقب کردن و غیر آن بهتر تواند کرد. مروارید بزرگ ثقب

PageV01P181

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0140.png)

~~کردن بسیاری آسانتر باشد از آن که مروارید خرد را و مردمان برعکس این گمان برند.
~~و در ثقب کردن مروارید خطرهای بسیار باشد. یکی آن که سوراخ کژ آید، و هر
~~مروارید که سوراخ آن کژ بود آن را «لنگ» خوانند و قیمت آن را نقصان فاحش باشد.
# و باشد که بشکند.
~~و باشد که ثقبی آرد، یا پوستی از روی آن برخیزد.
~~و باشد [743 ق]که پارهای1 بریزد یا دراصل خلقت آن عفونتی یا تأکل2 یا دودی بوده
~~باشد. به وقت سوراخ کردن آن عیب ظاهر شود.
# و باشد که در میان مروارید گل باشد سیاه. چون آن را سوراخ کنند به سبب تری آب
~~که بدان باشد سیاه آب شود.
# و باشد که برعکس در دانهآ ناسفته گرفتگی یا سیاه ms128 آبی با اندک مایهآ زردی یا صرخ
~~آبی یا غیر آن باشد. چون آن را ثقب کنند به قرار اصل باز شود و زیادت صفایی و آبی و
~~طراوتی گیرد که پیش از سفتن چنان نبوده باشد.
~~و این معنی به تجربه معلوم شدست که دانهآ مروارید مجوف باشد و در آن تجویف
~~حرارتی باشد که موجب عفونت بود و آخرالامر به فسادی تولد کند. چون آن را ثقب
~~کنند آن جوف باطل شود و آن حرارت تحلیل پذیرد به سبب آن که هوا بدو راه یابد.
# چون خواهند که مروارید را سوراخ کنند بگیرند پاره آهن سفتهآ پولاد باریک سپید
~~چنان که پوستناک نبود، و سر آن را باریک کنند به مقداری که ثقب خواهند کرد و
~~هرچند باریکتر بود بهتر باشد تا سوراخ بهتر [آید]3 که از فضایل مروارید یکی تنکی
~~سوراخ [745ق] است. پس طرف سر آهن باریک را اندک مایه نسبت با او4 پهن ترکنند و
~~حکاکان آن «قدر پهنی را «پیازهآ» مثقب گویند، و غرض از آن آن باشد تا آهن مثقب به
~~آسانی بگردد و به کار فرو شود و نگیرد. پس آن را به چراغ بتابند و به روغن یا شمع
~~فرو]1 برد تا آب گیرد و اگر به آب آب دهند خطر شکستن باشد.

PageV01P182

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0137.png)

# و اگر مثقب در سوراخ مروارید شکسته شود به دشواری از وی بیرون تواند کرد، و
~~اغلب آن باشد که بیرون نتوان کرد. پس آن آهن بر چوب مثقب که آن را «شافهآ مثقب»
~~گویند در اصطلاح ببندند.
# و امتحان آن که آب خوردست یا نی [آن باشد]1 که چون آن را بر سنگ افکنند و تیز
~~کنند به دندان بدارند. اگر دندان را بتراشد آب گرفته بود و کاریگر آید، و اگر دندان
~~نتراشد آب نگرفته بود. و دیگر بار چنان که یاد کرده شد بتابند و آب دهند، و بگیرند
~~پارهای تخته و سهپایه ms129 درو محکم کنند، چنانکه بلندی در مقابلهآ روی باشد و بر روی آن
~~دو پاره یا بیشتر تخته از چوب بید مثل مسطر، چنانکه بالای آن مساوی بالای روی آن
~~تخته باشد و آن را بر هم بندند به ریسمان و یک طرف آن را مسمار کنند که بر روی تخته
~~زده باشد، هم به ریسمان محکم کنند1 [753 ق] و مسماری دیگر بر دیگر جانب تخته
~~فروبرند چنان که در میان آن مسطرها باشد. پس یک مسطر را از آن جمله از هم بازکنند و
~~مروارید را درمیان آن نهند محکم شود. و احکام آن معتدل باشد که اگر محکم تر باشد
~~مروارید را به سقط2 بشکند و اگر سستتر باشد آن را نگاه نتوان داشت، چون مثقب بر
~~وی نهند بگردد. و مجموع آن کرسی را «تختهآ سفته گری» خوانند و آن مسطرهاای] به هم
~~باز بسته را «گیرا» خوانند.
# پس هر مروارید که خواهند که سوراخ کنند در «گیرا» گیرند و کوزه یا غضاره3آ
~~سوراخی به یک طرف او فرو برده باشند و نایژهآ 4 گندم که آن را «ساواری» خوانند در آن
~~سوراخ محکم کرده، چنان که آب به وی بیرون می آید. و نخست مثقب را چنان که
~~خشک باشد بر موضع ثقب نهند تا نشانی گیرد اندک. پس ثقاب بنگرد تا نشان ثقب
~~موافق دانهآ مروارید افتاده است یا نی. اگر راست باشد نایژه5آ آب را بر روی دانهآ مروارید
~~در پهلوای] مثقب نهد تا چندان که دست میکشد آب از نایژه6 بیرون می آید و براده را از
~~ثقب بیرون میآرد.

PageV01P183

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0142.png)

~~و جملهآ حجرات1 را هم بدین طریق ثقب کنند. آنچه مبرد [750 ق] قبول نکند به
~~مثقب الماس، چنان که پیش ازین شرح کرده شدست.
~~و چون مثقب اندک مایه فرورفت هر لحظه مروارید را از «گیرا» بیرون میگیرند، چنان
~~که در سر مثقب باشد و آن را به دست ms130 میگرداند و مینگرد تا سوراخ راست میشود یا
~~نی. اگر انحرافی یافته باشد آن را به منحرف داشتن دست و مثقب تدارک میکند
~~و جملهآ مروارید خرد و بزرگ را از یک طرف سوراخ کنند تا به دیگر جانب رسد. و
~~در آن وقت که مثقب بدان جانب دیگر بیرون خواهد آمد به غایت احتیاط باید کرد تا
~~پارهای از اسفل مروارید نجهد. بل که همچنان باید که هر دو طرف سوراخ متساوی باشد
~~و تمییز نتوان کرد که ابتدا از کدام طرف کردهاند به وقت ثقب کردن.
# و دانهها[ی] نجم و عیون را آسان باشد ثقب کردن. به جهت آن که دانهآ نجم و عیون
~~گری حقیقی باشد. پس هر جزو را که ازو نشان کرده شود بر مرکز2 بگذرد و سوراخ
~~راست آید.
# و دانهآ غلامی و مخروط ولوزی و شمعی و نردی و قاعد و شاخمی [را]3 ابتدای ثقب
~~از تیزی و بالاکنند تا به قاعدهآ دانه بیرون آید.
# و ثغری و دهلی و خنبی4 [769ق] و دفی و بیضی5 را ابتدا از هر طرف که خواهند که
~~در آن اشکال تفاوتی نکند. و عنبی6 را از جانب ببذ7 ابتداکنند.
# و دانهآ فقاعی را ثقب کردن دشوار بود از جهت آن که ثقب میباید که از سوی بالا در
~~آید و به تیزی8 زیر بیرون شود و یا از تیزی9 ابتداکنند و برابر10 بیرون آید و این به غایت
~~متعذرست.
# و دانهآ مضرس و جودانه نیز هم ثقب کردن مشکل است. به سبب آن که آن را شکل
~~معینی نیست و بیشتر آن اشکال آن باشد که چون ثقب کنند «لنگ» آید و آن عیبی11 باشد

PageV01P184

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0139.png)

~~بزرگ و تا ثقابی به غایت کامل نباشد این اشکال را ثقب نتوان کرد.
~~و مروارید خرد چون چهلی و سیی و بیست و پنجی و گزی، آن را در «گیرا» نتوان
~~گرفت. ثقاب یک درم سنگ یا کمتر ms131 یا بیشتر بر روی تختهآ سفته گری میکند و حفری نیک
~~خرد کرده باشد بر روی تخته به سر مثقب. یک یک دانه را در آن حفر مینهد و چنان که
~~اتفاق افتد از گزاف سوراخ میکند. به جهت آن را که در مروارید خرد بدان احتیاط
~~حاجت نباشد که لنگ آید یا نی. اگر چه لنگ در مروارید خرد و بزرگ عیب است [765
~~ق] اما در مروارید خرد لنگی پیدا نیاید چنان که در بزرگ.
# و قیمت یک دانهآ چهلی یا سیی اندک باشد، و چون لنگ باشد تفاوت قیمت آن
~~محسوس نگردد.
# و اگر دانه دو دانگی یا کمابیش آن لنگ باشد تفاوت قیمت آن بسیار بودی.
# و آن کس که مروارید خرد و بزرگ را به ریسمان کند و را «نظام» خوانند، و آن به انفراد
~~حرفتی است شریف و در بغداد بسیار کسان باشند که آن حرفت1 کنند.
# و نظام را تختی باشد مربع مثل تخت شطرنج، اندک مایه بلندتر از آن. آن را «پیشه»2
~~خوانند و روی آن را در کرباس کبود گرفته باشند و مروارید وزنی که به غربال زده باشند
~~و بوته3 کرده بابت بابت4 بر روی پیشه5 میکند و به منظم آن را به ریسمان میکند.
# و منظم مثل سوزنی باشد به غایت باریک. مقدار دو بار نیم چند بالای سوزن معتدل
~~و آن را سوراخ کرده، چنان که سوزن را. و هر چند منظم باریکتر باشد آن را بنامتر دارند6
~~و ابریشم باریک به سوراخ منظم در کشیده باشند و ریسمان را در آن ابریشم وصل
~~میکنند وصلی به غایت لطیف، چنان که در سوراخ مروارید به آسانی در میرود.
# پس چون خواهند که [77ق] صدی یا هشتادی یا شستی یا غیر آن را به ریسمان
~~کنند بعد از آن که بابت بابت7 راست کرده باشند، یعنی در هر هاری صدی یا غیر آن از
~~چهارگونه مروارید باشد، و هر ms132 ریسمانی را هر دو سر فراهم گرفته باشند و به چهار قسم

PageV01P185

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0144.png)

~~متساوی1 کرده موضع2 با هم پیوستن ریسمان را «سرمتاع» خوانند که طر[ف] بالاست و
~~طرف مقابل او را که وسط ریسمان است آن را «پای متاع» خوانند، و در هر ریسمان از آن
~~هفت ریسمان ازین چهارگونه مروارید در کشند به ترتیبی که یاد کرده شود:
~~اول آنچه خس3 و جودانه و مضرس و سقط باشد آن را در پای متاع کنند، و آنچه
~~بزرگتر باشد و «هم برد» شود آن را در سر متاع کشند، و آنچه نجم و عیون و مدحرج بود
~~آن را در سینهآ متاع کشند و هرچه از نجم و عیون و مدحرج فروتر باشد در مرتبه آن را در
~~زیر سینهآ متاع کنند، و آنچه هم برد باشد و به قد خردتر بود آن را در تنهآ متاع کشند، و این
~~ترتیب در جمله هاریات مطرد باشد و ترتیب را نگاه باید داشت.
# و فایدهآ آنکه آنچه از بابت جنس هار بزرگتر باشد آن را در سر متاع کشند آن است که
~~اول [775ق] بیننده چون خواهد که طویلهآ هاری مروارید بخواهد دید به ضرورت آنچه
~~زیادتی ریسمان باشد که در مروارید در کشیده باشند آن را در دست باید گرفت که
~~ترتیب طبیعی آن است.
# و نخست که [نظر بر مروارید خواهد فتاد بر بزرگترین افکند و چون یک بار]4 نظر بر
~~مروارید خواهد آمد، بعد از آن آنچه عیون و مدحرج باشد که درست است در نظر آید،
~~بعد از آن میان متاع، و به آخر آن چه خس و [جودانه]2 و مضرس و بترین متاع باشد در
~~نظر آید، تا ابتدا به احسن و اشرف5 کرده باشد و آخر نظر بدان افتد که خسیستر باشد.
~~چنین حکایت کنند که در خزانهآ سلطان محمود سبکتکین - نورالله مضجعه - دری
~~بودست شکل فوفلی یعنی قاعد به غایت خوب و آبدار ms133 و با طراوت. وزن آن دو مثقال و
~~چهار دانگ و آن را «یتیمه» می گفتهاند و «یتیمه» لقب مرواریدی باشد که او را مانند نبود
~~در نیکویی و بزرگی. سه هزار6 دینار ملکی که چهار [هزار] دینار7 رکنی باشد جوهریان آن

PageV01P186

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0141.png)

~~عهد آن را قیمت کردهاند که هفت هزار و پانصد دینار نیسابوری باشد.
# و دیگر آوردهاند که در یتیم به نزدیک هشام عبدالملک [785ق] آوردهاند و زن او عبده
~~دختر عبدالله بن یزید بن معاویه1 بود. نزدیک او نشسته بود و از فربهی به حدی بود که
~~خواستی که بر پای خیزد چند کس بایستی که او را یاری کردندی تا بر پای خاستی. هشام
~~او را گفت اگر تو تنها بر پای خیزی بی آن که کسی دیگر ترا یاری کند این در به تو بخشم.
~~عبده خواست که بر پای خیزد بسیار رنج و مشقت کشید. هنوز تمام بر پای نخاسته بود که
~~بیفتاد و رویش بر زمین آمد و از بینی او خون گشاد. هشام از مسند برخاست و به دست
~~خویش روی او بشست و پاک کرد و آن در یتیم بدو بخشید. وزن او سه مثقال بودست، و
~~جمله صفات کمال و نیکویی درو حاصل بوده است و آن را به هفتاد هزار دینار خریدهاند
~~از زر بدری عربی2.
# و چنین گویند که چون ایام دولت مروانیان فرا گذشت آن در یتیم در دست خلفاای]
~~آل عباس افتاد. ابن الجصاص که جوهری وقت بود در روزگار مقتدر آن را صد و بیست
~~هزار3 دینار قیمت کرده بود و چنین گفت که اگر آن در فرید نبودی و او را یاری و جفتی
~~بودی به پانصد هزار دینار قیمت [78] کردمی.
# و در آن تاریخ که ملکه خاتون مادر سلطان شاه از خوارزم به نیسابور آمد دانهآ مروارید
~~لوزی به غایت خوب سپید با طراوت تنک سوراخ خوشاب [داشت] که اسم در یتیمی ms134 بر
~~آن اطلاق بتوان کرد به وزن دو مثقال و چهار دانگنیم، و در آن وقت در نیسابور هیچ کس
~~نبود که آن را بخرد و او محتاج زر بود و میخواست که آن را در سر بفروشد. بعد از چند
~~روز که آن را بهایی کرد شخصی به پانصد دینار زر نیسابوری بخرید و بعد از دو سه روز
~~جوهری آمد از شهر قونیه4 [یه] نسابور نام او کندعان5 آن را باز خرید به هفتصد و پنجاه
~~دینار. و چون آن کس ارزان خریده بود ارزان باز فروخت.
# و چنین حکایت کردند جماعتی تجار که با6 آن جوهری به شهر قسطنطنیه رفتیم که

PageV01P187

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0146.png)

~~آن دانه مروارید را به دو هزار دینار بربره1 بفروخت، و زر بربره1 زری باشد مثل پلهآ
~~ترازو، و بر هر روی صورت عیسی و مریم کرده و به خط رومی چیزی گرداگرد آن نبشته
~~و عیار آن اندک مایه تفاوت دارد با عیار نیسابوری، و هر درستی از آن به دیناری باشد و
~~آن را در شهرهاای] روم به عدد خرج کنند. [799ق]
# و این ضعیف آن دانهآ مروارید که هیچ دانهآ مروارید بحری بالای وزن آن ندیده است
~~مگر قلزمی - که قلزمی سقط بیش وزن بسیار دیده باشند و از معاصران خویش که اهل
~~اعتماد باشند نشنیده2 که بدان وزن دانهآ مروارید بحری دیدهاند.
# و در آن تاریخ که لشکر ملک مؤید - رحمه الله -از کرمان به نیسابور رسیدست علویی
~~جاندار یک دانه مروارید به وزن یک مثقال و چهاردانگ مدحرج و عیون و نجم و طرایف
~~و خوش آب افتاده بود از خزاین کرمان و آن را به نشابور آورد و در سر به اندک بها
~~بفروخت. ملک مؤید را کسی خبر کرد، آن را از آن شخص که خریده بود باز استد و زر
~~وی باز داد و تا بعد از وی در خزانهآ او بود. بعد از آن دانهآ ms135 مروارید را با چند3 دسته
~~ختوای] بیش وزن و جواهر دیگر به هرزه4 به خطائیان - خذلهم الله - فرستاد. و این
~~ضعیف آن دانه را دید و هرگز هیچ دانه مروارید دانگوار بدان طراوت و حلاوت و
~~خوشابی ندیده بود و آن عدیم المثل بود.
# حدیث در یتیم که در دست خلفاء بودست و آن معروف و مشهور، و بسیاری
~~معتمدان آن را دیدهاند و میگویند [795ق] که هر سالی در یک روز عید آن در را از پیش
~~عمامه می آویختهاند و آن دری بودست مدحرج و عیون و نجم و خوشاب سپید و
~~باطراوت و تنک سوارخ و مبرا از عیوب و نقصها. و وزن را جماعتی گفتهاند که شش
~~مثقال بودست، و جماعتی گفتهاند پنج مثقال بودست، و جماعتی گفتهاند که سه مثقال
~~بودست، و هیچکس کم ازین نگفتهاند. و گمان آن است که هر جماعت به قیاس دوری
~~مسافت و نزدیکی آن که دیده باشند وزنی استنباط میکردهاند. و هیچ کس از جملهآ

PageV01P188

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0143.png)

~~جوهریان متقدم و متأخر حکایت نکرده است که چنان دری دیدهاند یا شنیدهاند و آن
~~عدیم المثل بودست و نام آن «در یتیم» بودست.
# و خلفا[ی] مصر به وجود آن مباهات میکردهاند از غایت عزت وجود آن، و به هر
~~وقتی که رسولی از پادشاهی بزرگ به مصر میرفتهاند ایشان به وقت بار دادن آن رسولان
~~آن را از پیش عمامه می آویختهاند که آن عمامه [را]1 رسولان خدمت میکردهاند، چنان
~~که درین عهد خلفای بنی العباس را رسم و آیین2 است که آن را خدمت کنند. و آن در را
~~چنین حکایت میکنند که قیمت نیست [803ق] و به حقیقت «در یتیم» آن است.
# **
# و معتمدی از جملهآ خواجگان تجار که مقبول القول بود حکایت کرد به استادی که
~~وی شنیده بود که خواجهآ پارسی از جملهآ معارف تجارت کردی که گفت که من به شهر
~~سیلاو به تجارت رفته بودم ms136 و آن3 شهری بودست قدیم از شهرهای پارس که مروارید از
~~کیش و بحرین آنجا میبردهاند و آنجا ثقب میکرده و بابت بابت، چنان که رسم است از
~~هاریات و عقود نظم میکردهاند و به اطراف عالم میبرده. حرفت من جوهری بود و
~~پیوسته من به شهر سیلاو رفتمی و از آنجا به بحرین و کیش.
# و در آن تاریخ رسم چنان بودست که بازرگانان4 کشتی غواصان به مزد میگرفتهاند و
~~بخت و روزی را به دریا فرو می فرستاده و قراری معین بودست که از هر کشتی چند مال
~~به ملوک آنجا دهند و بعد از آن آنچه باشد ملک ایشان باشد.
~~و چون صدف از دریا برآوردندی و مروارید آن حاصل کردمی و بابت بابت چنان که
~~رسم باشد از دانه شمار عقدها کردمی و از وزنی هاریات ساختمی و به اطراف عالم
~~بردمی و میفروخت.5 و به هر وقت که شهر سیلاو رفتمی مقام و نزول من در خانهآ
~~پیرزنی بودی در آن شهر. و به هر وقت [800 ق]که از آنجا به دریا رفتمی به حکم حقوقی
~~که آن پیرزن را بر من بودی بضاعتی از آن او ستدمی و با خود به دریا بردمی و بدان قدر

PageV01P189

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0148.png)

~~محقر مروارید ریزه یا نیمروی یا غیر آن بخریدمی و باز فروختمی. و به وقت بازگشتن به
~~شهر سیلاو به آن پیرزن رسانیدمی و دعا[ی] او را بدرقهآ خود داشتمی و بیشتر اوقات
~~برین ترتیب می رفتم.
# تا یک نوبت به شهر سیلاو که رسیدم و به عادت معهود به خانهآ آن پیرزن نزول کردم و
~~او را طلب داشتم آن پیرزن به جوار رحمت ایزدی پیوسته بود و از وی دخترای]1 طفل
~~مانده.
# چون وقت بازگشتن بود به حکم سنت قدیم به آن طفل گفتم که هر وقت که من
~~بازگشتمی مادر تو بضاعتی [به من دادی]1 و بر آن تصرفی رفتی و منفعت به ms137 مادر تو
~~رسیدی. اکنون تو نیز بضاعتی بده تا ترا منفعتی باشد. آن طفل گفت من هیچ ندارم مگر
~~گربهای. گفتم که نیک. بیار تا او را ببرم و بفروشم و ترا مروارید خرم و بیارم. آن طفل
~~برفت و آن گربه را بیاورد. من به حکم آن تا طفل خشنود شود آن گربه را بستدم و با
~~خویشتن ببردم. چون به لب دریا رسیدم و در کشتی نشستم آن گربه را در کشتی بردم که
~~در کشتی به گربه احتیاجی بود، به سبب آن که در کشتی موش پدید میآمد [813 ق] و
~~خوف بود که کشتی را سوراخ کند و بندهای آن را ببرد و بارها سوراخ کند. و عادت باشد
~~که بدین به سبب گربه را در کشتی دارند تا مضرت موشان دفع کند.
# و چون به موضع مغاصات رسیدم و مدت غوص بگذشت و آنچه حق تعالی روزی
~~کرده بود به دست آمد و من از بضاعت آن طفل غافل مانده بودم تا آن روز که کشتی از
~~مغاص بازخواست گشت. غواصی را که مقیم کشتی بود گفتم یک کرت فرو رو2 تا عوض
~~مزد این گربه به تو دهم که این بضاعت طفل درویش است. غواص فرو رفت و یک
~~صدف برآورد و به من داد. چون به ساحل دریا آمدیم آن رابشکافتیم. دانهآ مروارید به
~~وزن سه [مثقال]3 سپید و عیون و مدحرج و نجم وخوش آب باطراوت به غایت کمال
~~بیرون آمد. چون آن را بدیدیم تعجب کردیم که هرگز مثل آن ندیده بودیم و نشنیده که
~~مثل این دیده باشند.

PageV01P190

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0145.png)

# و در آن تاریخ خلفای مصر را رغبتی تمام بود به تحصیل مروارید و تجار بیشتر هرچه
~~از مروارید به غایت کمال به دست می آوردند آنجا میبردند. من نیز روی به مصر آوردم.
~~چون آنجا رسیدم آنچه از مروارید داشتم پیش عزیز مصر بردم و به خزانهآ وی فروختم ms138
~~[815ق]، تا رسیدم بدان دانه. آن را نیز عرضه کردم. عزیز مصر مقومان را بفرمود تا آن را
~~قیمت کنند. مقومان چون آن را بدیدند تعجبها کردند. گفتند که ما هرگز به مثل این دانه در
~~ندیدهایم و از کس نشنیدهایم. این را قیمت نباشد. و هر جوهر که آن را مقومان قیمت
~~کنند به قیاس مثلی کنند که پیش از آن دیده باشند یا نزدیک بدان، به زیادتی یا به نقصانی
~~و آن را قیمتی بوده باشد به قیمت دیگر نسبت کنند و به آن قیاس میکنند. چون جوهری
~~را مثل نبود آن را قیمت نباشد.
# چون مقومان از تقویم آن عاجز بودند من حال آن دانهآ مروارید من اوله الی آخره
~~حکایت کردم و گفتم این حق و ملک آن دختر یتیم طفل است به شهر سیلاو، و مرا درین
~~هیچ حق نیست. عزیز مصر را این حکایت به غایت خوش آمد و تعجب کرد و مرا
~~محمدت بسیار گفت و پس گفت که این کار را چه طریق باشد تا این جوهر نفیس در ملک
~~و خزینهآ ما آید و تملیک آن حاصل آید. هرکس از ملازمان آن حضرت سخنی میگفتند و
~~رائی میزدند و هیچ موافق مراد عزیز مصر نبود. گفتند توقفی باید کرد تا درین بابت تأمل
~~شافی رود و رأی صائب موافق دست دهد.
# من آن دانه، مروارید را به خازن سپردم [826 ق] و بازگشتم. دیگر روز به خدمت
~~رفتم. رأی بر آن قرار گرفته بود که مصلحت در آن است که آن دختر را عزیز مصر نکاح
~~کند تا آن دختر آن در را بدو بخشد. تا هم حق به مستحق رسیده باشد و تملیک آن
~~حاصل شود. پس معتمدان نصب کردند1 با عدتی تمام و با من به شهر سیلاو فرستادند2 و
~~آن دختر را چنان که لایق بود به مصر بردند و عزیز مصر او را به زنی کرد و ms139 آن دختر آن در
~~یتیم را به عزیز مصر بخشید و مرا نواختهاای] بسیار و تشریفات بیشمار فرمود. و آن
~~دختر تا زنده بود در نکاح عزیز بود و آن دریتیم که اکنون هست آن است. و آن را «یتیم»

PageV01P191

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0150.png)

~~به دو وجه میگویند یکی آن که بیهمتا بود و مثل و مانند نداشت، لاجرم آن را «ذر یتیم»
~~گفتند. دیگر آن که به سبب یتیمی آن دختر طفل یتیم کردند و گفتند «در یتیم»، یعنی ملک
~~آن دختر یتیم بود و از روی ملکیت اضافت بدان یتیم کردند.
# ***
# و حدیث «در شب افروز» که در افواه هست آن سخنی است1 نامعلوم و آن را حقیقتی
~~نیست مگر که آن را تأویل کنند. چنان که گویند در شب افروز آتشی است، این وجهی
~~دارد. و آنچه از قیمت آن گویند که چندان زر بر زبر آن [820 ق] میریزند آن در بر زبر
~~می آید تا آنگاه که به حد قیمت آن رسد. بعد از آن بر زبر زر نیاید. پس آنگاه گویند قیمت
~~از آن جمله زرست، و این سخنی است که عوام الناس گویند.
~~و حدیث بر زبر زر آمدن در معنی قدر و مرتبه باشد. چنان که گویند فلانی بر سر آمدهآ
~~جهان است و هرچه ازین جمله باشد به معنی رتبت و قدر بود.
# واسم «در» بر جملهآ مرواریدها[ی] بزرگ به هر وزن2 که باشد اطلاق کنند.
# و بدین فصل ذکر جواهر نفیس ترین چون یاقوت و زمرد و لعل و پیروزه و الماس تمام
~~شده و در فصل آینده ذکر باقی جواهر حجری کرده شود، ان شاءالله تعالی وحده.
~~دهنج دو نوع می باشد. تولد یک نوع در معادن زرست در حدود پارس و کرمان، و آن
~~نوع را در خراسان «دهنهآ شیرین» گویند و جوهریان «دهنهآ فرندی» گویند، و جماعت
~~عوام «دهنهآ فرنگ» گویند و گمان بردهاند که معادن آن در شهر ms140 فرنگ باشد و آن گمانی
~~است فاسد.

PageV01P192

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0147.png)

# و فرندی بدان سبب گویند که در وی جوهری است مثل جوهر1 آهن. [835ق]
~~بلارک و فرند به لغت تازی جوهر شمشیر باشد و آن را نسبت به جوهر شمشیر کنند.
# و در فارس دهنج را «ملحت2 فرندی» گویند و به هندوستان «توتیا[ی] پارسی» گویند و
~~این نسبت دور نیست از قیاس که آن نوعی است از توتیا و تولد آن چون تولد توتیاست.
# و جماعتی دیگر آن را زرنجبویه3 خوانند، و گفتهاند که دهنه نوعی است که نزدیک
~~است به پیروزه، و آن در زمین عرب خیزد و چون آن را در روغن زیت افکنند و به آتش
~~فحم گرم کنند لون آن چون لون دهنج فرندی شود.
# و یعقوب اسحق کندی گوید که معادن دهنج فرندی در غاری است از کوههای کرمان.
# و دیگر نوع که آن را در خراسان «دهنهآ ترش» گویند تولد آن در معادن مس باشد هم
~~در کوههاای] کرمان.
# و دهنج سنگی است سبز مصمت غیر شفاف و به غایت صلابت نیست و مبرد قبول
~~کند.
# و گفتهاند انواع آن سه است:
~~یکی را «مردانی» خوانند و آن نوع منسوب است به اول کسی که آن معدن پدید کرده
~~است در معادن زر در کوهها[ی] کرمان، و این نوع خلنج گونه باشد و با رگها باشد در
~~سبزی مختلف. بعضی سبز و روشن و بعضی پیروزه [835ق] و برو چشمه چشمه باشد
~~و چون شکل نیم ماه، و چون آن را به روغن چرب کنند لون آن را زیادت طراوتی از آنچه
~~داشته باشد پدید آید.
# و آوردهاند که در قدیم پادشاهان را اوانی از آن میساختهاند و این سخن را حقیقتی
~~نیست که اگر بودی از آن اوانی بعضی مانده بودی. و درین روزگار کسی نشان ندادست که
~~ازین اوانی دیدهاند. و معدن این نوع درین روزگار منقطع است و آبی فاسد بر آن ms141
~~[موضع]4 مستولی. گشته و نیکوتر و بهتر انواع دهنج آن نوع است.

PageV01P193

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0152.png)

~~و دوم نوع را معادن در معادن مس است و میان آن دو نوع تفاوت بسیارست در
~~خاصیت وقیمت ولون.
~~و سهام نوع را معدن در زمین عرب1 است در کوههایی که آن را حرهآ بنی سلیم گویند
~~در راه مکه.
~~و چون روغن زیت در آن مالند آن سبز شود، و اگر بیشتر مالند لونش چنان شود که به
~~سیاهی زند. و در آن حالت که از معدن بیرون کنند نرمتر باشد. بعد از آن سختر میشود.
~~و آن سنگی است به غایت سبز و درو خطها[ی] زنگاری باشد و خطهای باریک سیاه
~~رنگ بود.
# و اگر خواهند [843ق] که آن نوع را سیاه رنگ کنند بگیرند پارهای سرکهآ به غایت
~~ترش و بر آن زنند و بعد از آن آن را در میان خمیر کنند و در زیر خاکستری کنند که هنوز
~~رویش آتش باشد و زمانی بگذارند. بعد از آن از زیر آتش بیرون کنند و بشویند به غایت
~~رنگین و با طراوت باشد.
# و نوعی است از دهنهآ شیرین که آن را «طاووس» خوانند. رنگ آن مثل رنگ پر
~~طاووس باشد. نوعی دیگرست که آن را موشی2 گویند.
# و یعقوب اسحق کندی گوید سنگی دیدم از دهنج پهن وزن آن نه رطل، و گمان آن
~~است که آن سنگ مرمر بوده باشد که محال است وزن پارهای دهنج نه رطل.
~~و نوعی است از سنگ مرمر که مثل دهنج است و پاره [ای] بیست درم و سی درم
~~دیدهاند و زیادت. ازین درین روزگار نشان ندادهاند.
# در کتب ارسطاطالیس درست که در انواع دهنج سمیت است. دهنج شیرین را
~~خاصیت آن است که اگرکسی در چشم رگ سبل یا ناخنه یا غباری که آن را «تم37 گویند و

PageV01P194

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0149.png)

~~به داروهایی دیگر بر نخیزد و آن را به جز دستکاری آهن ms142 بر نتوان گرفت.
~~دهنهآ شیرین را بر سنگی بسایند چنان که از آن سنگ1 هیچ [840 ق] نسابد و آن را در
~~چشم کشند آن علتها ببرد2 و چشم را جلا دهد و روشنایی آن را زیادت کند و روح باصره
~~را قوت دهد.
~~و گفتهاند دهنهآ ترش زهرست. اگر در دهان گیرند مضرت زهر کند.
~~و اگر کسی را کژدم گزیده باشد آن را بسایند به سرکهآ ترش و طلاکنند درد را ساکن
~~کند.
~~و اگر مگس را به حجر دهنج بکشند و خرد کنند و بر موضع گزیدگی زنبور طلاکنند
~~درد را ساکن کند.
~~و اگر دهنج را مصول کنند به سرکه و بر بریدگی3 طلاکنند و بر ریشهای سودایی نافع
~~باشد.
~~و سعفهآ سر و جملهآ اعضا را دهنج مصول کرده نافع بود.
~~و در صناعت اکسیر اصحاب صناعت آن را به کار میدارند. و چنین میگویند که
~~افادت لون حمره میکند در آن صناعت.
~~و اگر دهنج را خرد بسایند و بر زر شکن دار افکنند در آن وقت که در بوتهآ چرب
~~گداخته باشند شکن زر ببرد و زر را نرم گرداند.
~~و اگر کسی را زهر داده باشند مقدار نیم درم سنگ دهنهآ شیرین مصول کنند بدهند تا
~~بخورد مضرت زهر را دفع کند.
~~و اگر همین مقدار به کسی دهند که وی را زهر نداده باشند مضرت کند [852 ق] و این
~~عجب خاصیت است.
~~و گفتهاند که طبیعت او سرد و خشک است.
~~و آنچه گفتهاند که درو سمیتی4 است به اعتبار و قوت پازهر یا به اعتبار دیگر.

PageV01P195

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0154.png)

~~و قیمت یک مثقال دهنهآ فرندی چون به غایت خوب و بی عیب باشد دو دینار زر
~~نیشابوری بود.
~~و آنچه ترش باشد آن را زیادت قیمتی نیست.
~~و اگر به غایت رنگین و بیعیب باشد یک مثقال به نیم دینار بخرند تا از وی نگینها
~~کنند.
~~و درو بیرون سمیت ms143 هیچ خاصیت نیست.
~~و گمان آن است که دهنهآ شیرین در معادن زر متولد میشود و مادهآ آن از فضل1 بخار
~~است نزدیک به اعتدال. و مزاج وی مناسبتی دارد با مزاج زر، و این نوع پازهر باشد.
~~و آنچه ازو ترش میگویند تولد آن در معادن مس است، و مادهآ آن فضل1 بخاری
~~است عفن چون زنگار. بدین سبب درو سمیتی1 باشد به حکم مناسبت مزاج زنگار.
~~و در کتب ارسطاطالیس آوردهاند که هر که دهنج سوده یا محک آن بخورد مضرت
~~سمی عوض کند2 و امعاء را منضبط3 کند. و لون [او]4 با صفای هوا صافی مینماید و با
~~کدورت آن کدر می نماید.
# دهنج به پولاد آبداده5 ثقب توان کرد و جلای آن به چرخ بید یا به چوب آن6 و
~~جلاای] مینا دهند، والله اعلم. [850ق]
~~بیجاده جوهری است مابین جوهر لعل و یاقوت، و درو دخانی7 است، و عزیز-
~~الوجود نیست و قیمت زیادت ندارد.

PageV01P196

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0151.png)

~~و بهترین آن را که لون او نزدیک باشد به لون یاقوت صرخ آن را بنفش پرداری1
~~خوانند، و جوهریان در بنفش2 بسیار سهو کنند و گمان برند که یاقوت است و همچنین
~~برعکس، و گاه باشد که یاقوت را حکم کنند که این بنفش پرداری3 است و فرق آن دشوار
~~بود مگر نزدیک جوهری که حکاکی آموخته باشد.
# و چنین گویند که اول که بنفش4 پدیدار آمد بها [ی] بعضی را به نرخ یاقوت و بعضی را
~~به نرخ لعل می فروختهاند. و در اول کسی واقف نبود که آن جوهر دیگرست. تا به مدتها
~~معلوم شد که آن بنفش1 خود جوهر است بیرون لعل و یاقوت.
# و بهترین آن گفتهاند که سرندیبی است و لون آن سرخ مشبع5.
# و اول که معدن بیجاده پدید آمد از کوههایی که در زمین مشرق است و آن کوهی
~~است معروف که آن را رهون6 خوانند. بعد از آن معدن دیگر ms144 پدیدار آمد میان وخان7 و
~~شکنان8 در حدود بدخشان.
# و جماعتی که به بدخشان رسیدهاند چنین حکایت میکنند که معدن بیجاده در حدود
~~بدخشان است [863ق] در کوهها که با طرف مغرب دارد. و در آن موضع سرمای عظیم
~~است. و چنین میگویند که هرگز آفتاب بر آن موضع نیفتادست.
~~و کسی که از بدخشان به شکنان2 بود بر دست راست او کوههاست [که]9 در آنجا
~~معدن نقره است، و بر دست چپ آن کوهها کوهها10ست که در آن معدن بیجاده [است او
~~آن کوهها منفصل است از کوهها که معدن لعل در آنجاست.
# و بیجاده را در آن شهرها سنجری11 خوانند و نسبت میکنند به دیهی از حدود
~~وخان 12 که نام آن دیه سنجری13 است.

PageV01P197

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0156.png)

~~و هر بیجاده که به شهر کشمیر افتد از معادن شکنان1 باشد، از بهر آن که از قصبهآ
~~کشمیر تا زمین شکنان7 ده روز راه است.
~~و جماعتی گفتهاند که هر کجا معدن بیجاده باشد در طرف مغرب کوه باشد و در
~~طرف مشرق آن معادن یاقوت باشد.
~~و یعقوب اسحق کندی میگوید که بیجاده از مقدمهآ یاقوت است، و هر کجا که معدن
~~یاقوت باشد معدن بیجاده بود، و بیجاده را معدن است همچنان که لعل را معدن است.
~~[و بیجاده مغلف است همچنان که لعل مغلف است.]2
# و یکی از سادات نواحی بدخشان حکایت کرد که در حدود بدخشان در آن کوههاگچ3
~~پرست4. آن را می شکافند و به قعر آن میروند و از آنجا [860ق] بنفشهای پرواری5 مثل
~~یاقوت رمانی بیرون میکنند. و من در میان آن بنفشها6[ی پرواری]7 دو سه پاره یاقوت
~~رمانی یافتم به غایت خوب و رنگین به وزن کمابیش نیم دانگ.
# و استاد ابوریحان میگوید که من در خزانهآ یمینالدوله8 پارهای بیجاده دیدم به غایت
~~رنگین صرخ که به لون خمری میزد در غایت صفا و روشنی، وزن کمابیش سی9 مثقال
~~بود. و آن ms145 را از بتخانههای شهر ماهور10 آورده بودند.
~~و یعقوب اسحق کندی میگوید که از اشباه بیجاده حرجون11 است و «اسپید چشم»، و
~~درین روزگار ما آن را ندیدیم.
# و نصر بن احمد الخطیبی میگوید آن دو نوع جوهری است مثل بیجاده و آن را از زمین
~~مصر آرند و آن را «اسپید چشم» خوانند و لون آن صافی ترست از بیجاده و سبزترست از

PageV01P198

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0153.png)

~~لعل، و قیمت مثقالی از آن سی دینار مغربی باشد.
# و گفتهاند که نوعی دیگرست که لون آن به زردی زند آن را «تاربان»1 گویند و در حک
~~و جلا چون زمرد باشد.
# و جوهریان فرق میان بیجاده که با لعل مشتبه بود به جلا کنند، از بهر آن که بیجاده به
~~مرقشیثا جلا نگیرد، و لعل به جلاای] بیجاده که آن جلای یاقوت است جلا بگیرد [873
~~ق]، و لکن جلای بیجاده و یاقوت هر دو یکی است. پس فرق میان بیجادهآ رنگین یعنی
~~بنفش و میان یاقوت از روی جلا دشوار بود. پس اولیتر آن باشد که از روی لعل تمییز کنند
~~که تفاوت بسیار باشد میان لعل و بیجاده و لعل ویاقوت.
# و آن را ثقب به الماس کنند و جلا به چرخ2 سوخته دهند [و] به چرخ مس، و به سنگ
~~محک نیز جلا گیرد اما دیرتر.
# و بیجاده را قیمتی زیادت نیست هرچند رنگین و با طراوت است.
~~اما چون عزت وجود ندارد بدان سبب آن را قیمتی نیست و هیچ پاره [ییجادهآ]3
~~نفیس4 قیمت آن به سه دینار نرسد، «تعز من تشاء و تذل5 من تشاء».
# ارسطاطالیس گوید طبیعت بیجاده از روی مزاجیت نزدیک است به طبیعت لعل، و
~~خاصیت او آن است که هرگاه که مقدار بیست جوبا خویشتن دارد از علت لقوه و جذام و
~~برص و صرع و قولنج - نعوذ بالله - ایمن بود. وادمان نظر در وی پیش شعاع آفتاب نور
~~بصر را زیادت7 دارد. ms146
# و اگر بیجاده را به موی سر یا به اندام بمالند تا گرم شود و آن را در برابر کاه و پر مرغ

PageV01P199

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0158.png)

~~دارند آن را به خویشتن کشد، چنان که1 مقناطیس آهن را.
~~و بیجاده را در مفرحات مصول [کرده] [875 ق] به کار میدارند که درو اندک مایه
~~تفریح2 ضعیف هست، و حرارت و یبوست آن کم است از حرارت و یبوست جوهر لعل.
~~و یاقوت صرخ، بنفش [و]3 بیجاده را حک کند و بیجاده [وا6 بنفش البته یاقوت را
~~حک نکند و بدین طریق امتحان کنند میان یاقوت صرخ و بیجاده.
~~عقیق چند نوع است. بعضی آن بود که به سپیدی زند، و بعضی به زردی، و بعضی
~~صرخ روشن باشد، و بعضی صرخی باشد که به سیاهی زند.
~~و معادن عقیق به دو موضع بیش نیست: در یمن در دو دیه که آن را مقری4 و نعام5
~~گویند و در حوالی آن، و در زمین سند.
~~و آنچه از معادن سند خیزد رنگ آن زردفام و با طراوت نباشد و درو اندک مایه جزع
~~رنگ باشد.
~~و آنچه از معادن یمن خیزد با رنگ و با طراوت باشد.
~~و نصر بن احمد گوید قساس6 که آن را صخره7 گویند از جملهآ معادن آن است.
~~و یعقوب اسحق کندی گوید آن عقیق که از بلاد سند آرند معدن به موضعی است که
~~نیزهآ بروصی8 از آنجا خیزد.
~~و عقیق را که به اول 889 ق] از معدن بیرون کنند به غایت رنگین نیست. آن را

PageV01P200

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0155.png)

~~اشکالی چند1 چنان که معهودست چون قصبه2 و مثمن و غیر آن. بسایند به چرخ حکاکی
~~چنان که معهود حکاکان است. پس تنوری کنند مثل تنور کاکپزان و آن جنس عقیق که
~~سوده باشند در آن تنور کنند و سرگین گاو بر زبر آن تنور کنند و آتش در آن زنند تا به
~~تدریج می سوزد تا تمام ms147 سوخته شود. پس بگذارند تا سرد شود. آنگاه آن عقیق از آن تنور
~~بیرون کنند رنگی و طراوتی دیگر گرفته باشد.
# و اگر عقیق را بعد از آن به آتشی زیادت از حد قبول آن برند تباه شود و مانند
~~استخوان سوخته شود.
# و بعضی چنین میگویند جوهر عقیق را پیش از آن که از وی چیزها سازند به آتش
~~چنین که یاد کرده شد رنگ میکنند.
# و در بعضی از عقیق یمنی صفرتی ذهبی است، می درخشد و صافی و نیکو لون
~~باشد، و آن را«مذهب» گویند، و آن نوع عزیزتر است.
# و هم ازین جنس نوعی است که اندک مایه با صرخی آن زردی آمیخته بود و به غایت
~~صقالت و شفافی بود و درو رطوبتی باشد و آن را «رومی» گویند از بهر آن که در بلاد.
~~رومیه بدین نوع [885 ق] ولوعی تمام دارند و آن نوع پسندیدهآ ایشان است.
~~و نوع دیگر که صرخ ترست و صافی تر باشد و آن را «رطبی» خواند و در عراق و شام
~~آن نوع پسندیده [است].2
~~و نوع دیگرست که آن را «مشمشی» خوانند و لون آن زردی باشد تیره رنگ و اهل
~~جبال4 آن را پسند کنند.
# و نوع دیگرست اندک مایه بی رنگتر از کبد بود و گشاده رنگ بود آن را «تمری»
~~خوانند.
# و در عقیق هندوی بعضی باشد که در وی خطهاای! سیاه رنگ و سپیدگونه باشد مثل
~~جزع و آن را قیمتی زیادت نباشد. و آن را «جزع بقرانی»5 گویند.

PageV01P201

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0160.png)

~~همچنان که عجم پیروزه را به فال دارند عرب عقیق را به فال دارند.
~~و بهترین عقیق آن است که لون آن مانند آبی باشد که از گوشت پاره که آن را نمک بر
~~سر آگنده باشند همچنان بیرون آید.
~~و در هر دیاری نوعی دیگر پسندیدهاند.
~~در کتب خواص آوردهاند که هر که عقیق با خویشتن دارد بر خصمان مظفر ms148 بود و هیچ
~~بلا و مکروهی به وی نرسد.
~~و اگر زنی را ادرار طمث باشد عقیق با خویشتن دارد از آن بلا خلاص یابد.
~~و اگر عقیق را [892ق] خرد بسایند و دندان را بدان بمالند زردی و سبزی آن را ببرد و
~~دندان [را]1 سپید و روشن کند، و بن دندان را سخت کند، و سیلان خون از بن دندان باز
~~دارد.
~~و در دارو2 اکحال آن را به کار [دارند]3. مصول کرده چشم را روشن گرداند و جلا
~~دهد و قوت باصره را مدد کند. و گفتهاند که جمله جراحات را مفید بود.
~~واز عقیق هندی حرزها4 ساختهاند طولانی مدور. خطها[ی] سپید آتش بروکشند آن
~~را «بیخ»5 خوانند و آن را به گرد کارست6 جوان باز7 بندند.
~~چنین گویند که از آن حرز بر هر بچهآ طفل شیرخواره که بندند از جملهآ دردها ایمن
~~باشد و فزع و بدخویی کمترکند، و درد امعاء نباشد آن کودک را.
~~و در خواص عقیق احادیث بسیار است از مصطفی - علیه الصلوة والسلام والتحیة -
~~بعضی را از آن نبشته میآید.
~~علی بن موسی، رضا - علیه الصلوة - روایت میکند از جد خویش امیرالمؤمنین علی

PageV01P202

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0157.png)

~~بن ابی طالب - علیه الصلوة والسلام - که مصطفی - علیه السلام - چنین فرمود که
~~«تختموا بخواتیم العقیق، فإنه لایصیب أحدکم غم مادام ذلک علیه».
# و هم وی روایت میکند که رسول گفت: «یا ابا الحسن [895 ق] تختم العقیق فانه من
~~یختم به ختم امره بالحسنی.»
# [امیرالمؤمنین گوید یا رسولالله «حسنی» چیست. رسول فرمود: - علیه السلم -
~~«دخول الجنة». و فرمود: «یا ابالحسن تختموا بالعقیق واوصی سعیک وبحسیک ان
~~یختموا به فان العقیق من جبل اقر بوحدانیة الله تعالی وبالنبوة ولک بالولایة».
~~فاطمه - [رضی الله عنها]1 - روایت میکند از رسول - علیه السلم -که فرمود: «من
~~تختم بالعقیق لم یزل خیرا».
# و عایشه - رضی الله عنها - روایت میکند که رسول - علیه السلم - فرمود: که جبریل
~~نزدیک من آمد و ms149 گفت خدای ترا سلام میگوید و می فرماید: تختم بالعقیق]2.
# 3 و رسم در یمن آن است که هزار پاره عقیق خرد و بزرگ که از قصبه، مثمن، صره
~~وضع کرده باشند، و حساب فروختن و قیمت آن به صره کنند. و در قیمت گویند صره به
~~چندینی.
# و در مکه و بغداد و نیسابور همچنین به صره حساب کنند، و هر که را صره رنگینتر و
~~گران سنگ تر باشد قیمت آن زیادت بود.
# و صرهای باشد که قیمت آن سه چهار دینار بیش نباشد، بدان سبب که عقیق آن
~~کمرنگ بود و سبک سنگ.
# و صره باشد که قیمت آن پنجاه دینار باشد و عدد آن بیش از هزار نبود. بدان سبب که
~~وزن آن گرانسنگ باشد و عقیق رنگین و بی عیب.
~~و در صرهها عقیق خرد باشد. جمله ...4 سفت. یکی طولانی باشد آن را «قصبه»
~~خوانند.

PageV01P203

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0162.png)

~~و دیگر در تدویر باشد مثمن شود آن را «مثمن» خوانند.
~~و دیگر مدور باشد و آن را عقیق «غوره» خوانند.
~~و دیگر «بادامه» بود.
~~و عقیق در ترکستان به بهای تمام بخرند قصبه و مثمن، و آن را برگردن میبندند.
~~و در خراسان و عراق نگین بیش خرند. در قدیم [909 ق] قصبههای عقیق مثمن و
~~غوره در حمایل و قلاید میکشیدهاند.
~~و درین تاریخ عقیقهاای] کندی1 بیشتر از آن جمله بود که قصبهها افتد و حکاکان آن
~~را بخرند و بشکافند و از آن نگین سازند اشکال مختلف.
~~و عقیق مبرد قبول نکند و جز به الماس آن را ثقب نتوان کرد و جرم او به غایت صلب
~~است.
~~و اگر عقیق شکسته را بر آهن مقدحه2 زنند آتش ازو بیرون آید همچنان که از سنگ
~~آتش.
~~و جلا به سنگ مهاای] مصول کرده دهند بر چرخ چوب چنار.
~~و نرم کردن به چرخ سرب و به سنبادهآ مصول باشد.
~~و قیمت نگین عقیق از ms150 نیم دانگ باشد تا یک دینار نیسابوری، و اقصی قیمت نگین
~~بیش ازین نباشد، هرچند که درو خواص بسیار است. اما بدان سبب که عزیزالوجود
~~نیست قیمت زیادت نمیدارد.
~~و قیمت قصبهآ بزرگ که آن دستهآ کارد را شاید از دو دینار باشد تا ده دینار.
~~و از عقیق در خراسان ...2 یک لخت کند و قیمت آن یکی از نیم دینار باشد تا ده
~~دینار.
~~و چنین گویند که «بتی» که آن را «هنبل» گفتندی که در قدیم (905 ق] در کعبه به عظم
~~نهاده بودهاند در روزگار جاهلیت، از عقیق بودست و دست راست آن شکسته و از زر آن
~~را دستی ساخته بودند، والله اعلم.

PageV01P204

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0159.png)

~~جزع سنگی است. گذشت یاقوت و الماس هیچ سنگ به صلابت او نیست. و بیشتر
~~ازو مصمت است، و شفاف نباشد.
~~و در یک پاره ازو بیشتر انواع لونها حاصل باشد چون سیاهی و سپیدی و زردی و
~~صرخی و کبودی، و الوان مرکب چون آبگون و عودی و حلوانی1 و غیر آن.
~~و گویی که مادهآ آن طبقه طبقه بودست، هر طبقه از تربتی ملون به لون دیگر. بعد از آن
~~متحجر شدست و باشد که یک رنگ باشد.
~~و همچنین بیشتر الوان بود چون صرخ و سیاه و سپید و آبگون و سبز و زرد و عودی و
~~رصاصی و غیر آن. و معادن جزع آنچه در الوان است2.
~~و نیکوترین جزع آن است که آن را از یمن آرند و آن لطیفتر باشد.
~~و آنچه نیمرنگ و بدرنگ باشد در زمین هندست و آن صلبترین و بدترین [912ق]
~~انواع جزع است و از آن در قدیم انواع چیزها می ساختهاند مثل هلیله.
~~و از جزعها[ی] یمنی دستهها[ی]کارد و آینه و اوانی چون قدح و سغراق3 و غیر آن
~~می ساختهاند.
~~و جزع به حک در غایت صلابت باشد و جز به الماس آن را ثقب نتوان کرد. ms151
~~پنگانها4 که اوقات را بدان ضبط کنند [به] پارهآ جزع سوراخ کرده محکم کنند تا به
~~سبب صلابت جرم آن، چون آب دایما بر آن ثقبه میگذرد فراختر نشود5 و اختلافی در
~~آن آلت پیدا نیاید و آن تقدیری که آن را در اول بر آن وضع نهاده باشند بنگردد.
~~و سنگ که مبرد قبول نکند درو این خاصیت باشد. اما معهود چنان بودست که جزع
~~بدین مخصوص است.

PageV01P205

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0164.png)

~~و چنین میگویند که معادن جزع در یمن هم در آن کوههاست که معادن عقیق است.
~~و همچنین در زمین بادیهآ عرب در راههاای] مکه حجر جزع بسیارست اما بدرنگ، و
~~هیچ رنگ تمام نباشد، و آن جنس بر نفس راه بسیار باشد.
~~و یمکن که اگرکسی معدن آن طلب کند رنگین و با طراوت به دست آید.
~~وجزع [915 ق] را به آتش رنگ میکنند همچنان که در عقیق یاد کرده شد.
~~و دستههای جزع باشد که روی آن به غایت رنگین و با طراوت باشد و چون میان آن
~~را پاره کنند بدرنگ باشد. و ازین جنس بسیار باشد. و اصحاب تجربه را این معلوم باشد.
~~و میان بعضی از عقیق و جزع مناسبتی باشد که به یکدیگر نزدیک باشند.
~~و پارههاای] جزع باشد سیاه سپید مثل چشم گاو که در قدیم ساختهاند، آن را «عین .
~~البقر» خوانند.
~~و گفتهاند هر جزع که درو خطها بر استقامت باشد که در وی هیچ کژی نباشد آن را
~~«بقرانی»1 خوانند، و بهترین جزع آن است.
~~و گفتهاند بهترین جزع آن باشد که درو این الوان جمع باشد: صرخ بسدی، سپید
~~بلوری، و سبز زمردی، و سیاه سحی2، و زرد ذهبی، و خلوقی3، [و] یاقوتی، و سپیدی
~~لبنی. و آنچه سبز زمردی باشد به غایت عزت بود.
~~و در زبان هند جزع را «هلنج» خوانند و «بقرانی» را «باکری4 هلنج» خوانند، و هلنج
~~«خلنج» باشد و آن مختص نباشد به ms152 جزع، و بل که هرچه آن را خطها[ی] مختلف باشد
~~[925ق] از الوان مختلفه بر شکلهاای] غریب از موی گربه و روباه و غیر آن آن را «خلنج»
~~خوانند.
~~و بعضی از جزع را «پارسی»5 خوانند از بهر آن که اهل نار در قدیم بدان نوع رغبت
~~نمودهاند و آن نوع مثل «بقرانی»6 باشد لکن طبقات والوان خطها [ی] آن نوع مختلفتر
~~باشد و تعویج در آن زیادت باشد.

PageV01P206

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0161.png)

# و نوع1 دیگر که درو دو لون بیش نباشد یکی سیاه و یکی سپید از آن نگینها سازند
~~چنان که خطی سپید با خطی سیاه راست بر کنارهآ نگین افتد و آن را مناسب راست کنند
~~چنان که شکل خطها موافق شکل نگین باشد.
# و باشد که بر روی آن نگینها حکاکان نقشها کنند. چنان که اگر طبقهآ روی نگین سیاه
~~باشد و زیر آن سپید آن نقش را به سپیدی رسانند. چنان که گویی به خطی سپید بر روی
~~سیاهی نقش کردهاند یا چیزی نبشته.
# و بر عکس اگر روی نگین سپید باشد و طبقهآ زیر آن سیاه همچنان که نقشها کنند و
~~چیزها بر نویسند و آن را به طبقهآ زیر2 رساند چنان که گویی خطی سیاه است یا کتابه3آ
~~سیاه بر چیزی سپید نبشته و این غریب باشد.
# و آن [925 ق] جزع نوعی است که آن را «عسلی» خوانتد. طبقهآ بالای آن صرخ باشد
~~چنان که به سیاهی زند و میان آن خطهای سپید باشد و زیر آن لون دیگر بود.
~~و گفتهاند چون جزع را به روغن زیت به کرات بجوشند لون خطهای آن به غایت کمال
~~آن رنگ که ضعیف باشد برسد.
# و یعقوب اسحق کندی میگوید اول، جملهآ انواع جزع را که از معدن بیرون کنند دو سه
~~روز به عسل بجوشند تا لون به غایت کمال خویش برسد.
# و جنسی دیگرست که آن را «عروانی» خوانند. رنگها[ی] مشوش دارد. و از ms153 آن
~~پارههای بزرگ یابند و آن سنگ آتش را شاید و از آن آتش بیرون آید همچنان که از
~~سنگها [ی] آتش.
# و درکتاب خواص احجار که نقل کردهاند از اقاویل ارسطاطالیس آوردهاند که هر که جزع
~~با خویشتن دارد بی سببی اندیشهمند و غمناک باشد.
~~و بعضی از عرب چنین گویند که جزع سنگی است میشوم از بهر آن که جزع مشتق
~~است از جزع.
# و حکما[ی] یونان البته حجر جزع را با خویشتن نداشته آند و ملوک آن عصر در خزانه

PageV01P207

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0166.png)

~~نگذاشتهاند و آن را به فال نداشتهاند.
~~و هر که آن را با خویشتن دارد سودا بر وی غالب گردد [932 ق] و البته خوابهای هایل
~~بیند و در خواب بترسد و بی سببی غمناک باشد و رعاف آرد و در سخن میان او و مردمان
~~منازعت بسیار رود و خصومت بسیار کند.
~~و اگر برکودکی بندند سیلان لعاب دهن او بسیار شود.
~~و هر که از انایی که از جزع کرده باشند طعامی یا شرابی خورد خوابش نبرد.
~~و خاصیت مهین او آن است که زرهایی1 که بر کاغذ نهاده باشند بدان مهره زنند تا
~~براق شود.
~~و همچنین زر حل کرده را چون بدان چیزی نوشته باشند تا بدان مهره نزنند براق
~~نشود.
~~و جامههای زرکشیده هم بدان مهره زنند تا روشن و هموار شود، و این خاصیت
~~مختص است به جزع و هیچ سنگ را این خاصیت نیست.
~~و آن مهره زدن بدین جزع وقتی توان که روی آن را به چرخ حکاکان به غایت املس
~~کرده باشند، پس آن را نرم کرده هم به آلات ایشان، و جلا داده تا آن خاصیت ازو حاصل
~~آید.
~~و اگر نه چنین باشد چون بر روی زر افکنند زر را بخراشد و تباه کند.
~~و کوفته گری از آن تنهاکنند (93 ق] و زر طلا را اگر بر آهن کوفته باشند بدان هموار
~~کنند. ms154
~~و جزع را قیمتی زیادت نباشد مگر که ازو اوانی ساخته باشند که آن را قیمت بسیار
~~باشد.
~~و این ضعیف در شهور سنهآ ست و ستین و خمسمایه در دست خواجهای از جملهآ تجار
~~شکل کشتی طولانی جزع دید، چنان که مقدار سی سیر آب در وی میشد. به غایت
~~رنگین بود از جمله رنگهای معروف. و آن را به غایت تنک کرده بودند و جلای خوب

PageV01P208

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0163.png)

~~داده چنان که شفاف مینمود و هیچ عیب نداشت و کس مثل آن ندیده بود، و آن را به
~~خطا و چین گفتند که به هزار دینار فروخته بودند، و الله اعلم.1
~~بلور سنگی است سپید شفاف و براق، و او نفیستر جوهری است که از آن اوانی
~~سازند. و آن را اهل هند «پتک»2 خوانند.
~~و آن را صلابتی تمام است، و مبرد قبول نکند، و آن را ثقب به الماس توان کرد.
~~و همچنان که از سنگ آتش به مقدحه باز زنند ازو آتش بیرون آید، از حجر بلور
~~زیادت از آن بیرون آید.
~~و شرف آن به صفا و روشنی و بی عیبی باشد.
~~و معادن آن [942 ق] چند جاست در حدود کشمیر، و شهری است که نام او بلور
~~است، و در جزایر زنگ، و در کوههای طوس، و در بلاد هند در حدود سرندیب3 نیز
~~هست. و بهترین و صافیترین آن است که در جزایر زنگ است.
~~و چنین میگویند که در بلاد ارمینیه و بدلیس4 معادن بلور هست و لون آن اندک مایه به
~~زردی زند.
~~و گفتهاند که بلور چهار نوع است:
~~اول نوعی است آن را «اعرابی»5 گویند و آن چنان است که چون شعاع آفتاب بر وی
~~افتد لونهای بسیار در وی ظاهر شود مثل قوس قزح.
~~دوم نوع را «غیم»6 گویند از بهر مشابهت به میغ.

PageV01P209

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0168.png)

~~و سهام را «سرندیبی»1 گویند، و صفا[ی] آن نزدیک باشد به ms155 صفا[ی] نوع اعرابی.
~~و چهارم نوع آن گرفتگی آمیخته باشد و ثقبناک بود و آن نوع احسن است و اعرابی
~~نوع اشرف.
~~و نوع دیگر[ست]2 از بلور که آن را حجر «مها» خوانند و آن شفاف نباشد اما به جمیع
~~خواص با بلور اشتراک دارد.
# و درکتاب لغت الاحجار3 آوردهاند که بلور نوعی است از زجاج.
~~و [یلور] در معدن خویش مجتمع شده [945ق] و حجر زجاج در معادن خویش
~~متفرق باشد، و فرق میان بلور و زجاج بیش ازین نیست.
~~و از بلور نرد و شطرنج بسازند و اوانی چون قدح وکوزه و سغراق4 و صراحی و پیاله
~~وغیر آن.
~~وگمان جماعتی آن است که بلور به آتش بگدازد چنان که آبگینه و از آن انواع اوانی5
~~سازند، و آن ظنی است خطا و ممکن نیست.
# لکن بلور را خرد بسایند، با قلی بیامیزند و در کارگاه آبگینه گران بگذارند و از آن
~~اوانی 6 کنند و بعد از آن روی آن را به چرخ و آلتهای حکاکان راست کنند و بر آن نقشها
~~کنند و جلادهند، و آن انواع را «بارنج»7 گویند و به غایت سپید و شفاف بود و با طراوت
~~باشد.
# و چون بلور گداخته شود فرق نباشد میان او [و]2 حجر «مها» که آن را در خراسان
~~«شکر [سنگ]»21 خوانند و از وی همین نوع بتوان8 ساخت. و اصل جملهآ «مینا» از آن
~~کنتد.
# و چون آن را بگدازند تنها، چنان که چیزی با وی نیامیزند حجر زجاج سپید باشد و از
~~آن اوانی که از بلور ساختهاند به مدتهای9 مدید ساختهاند به آلات حکاکان [959 ق] و

PageV01P210

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0165.png)

~~هر یک از آن اوانی یک پاره سنگ بلور بوده باشد که از آن نوعی از اوانی ساخته باشند.
# و چنین آوردهاند که در قدیم پارههای بلور چنان که از معدن بیرون کرده باشند به شهر
~~بصره می آوردهاند و آنجا حکاکان کامل ماهر1 بسیار ms156 بود و در آن شهر مقدری بودست که
~~پارههای بلور را نخست بر او میبردهاند تا تقدیر میکرده است که از هر پاره چه توان
~~ساخت، و آنچه به هر پارهای از آن لایق بودست بر آنجا مینبشته است. بعد از آن به
~~نزدیک صناعان میبردهاند تا آنچه میبایست ساخت میساختهاند و او را اجرهآ معین
~~بودست از جهت تقدیر علمی را نه برای کلفت2 عملی.
# و در قدیم خلفای مصر را بدان رغبت تمام بودست و هرچه از بلور ساختهاند که سر
~~آن تنگ بوده است و بن او فراخ هر مقدار یک درم سنگ آب که در وی میرفته است یک
~~دینار زر مصری قیمت میدادهاند. بدان سبب در آن قرن از آن اوانیها3 و غیر آن
~~می ساختهاند و به قیمت هرچه تمامتر می فروخته.
# و بیشتر از بلورینهآ طرایف [955 ق]که کنون افتد القاب4 عزیز مصر بر وی نبشته باشد.
# وبلور باید که با لطافت و رقت مثل هوای صافی صرف باشد و به صفا و طراوت آب
~~صافی وعذب باشد.
# و اگر در پارهآ بلور که از وی چیزی خواهند ساخت موضعی را تقعری باشد که به حک
~~هموار نتوان کرد، یا روشنی5 موضع تمام نباشد آن را به نقشی به تابگری6 یا به کتابه یا
~~غیر آن پوشیده گردانند.
# و هرچه در غایت کمال باشد از اوانی بلور آن است که در قدیم ساختهاند.
# و درین تاریخ از کشمیر [و ]بلور7 سغراقها[ی] خرد بد رنگ تباه شکل می آرند کار نوو
~~آن را قیمتی نباشد و لطفی و حلاوتی ندارد.
# و از بلور انواع اشباه جواهر چون لعل و یاقوت صرخ و کبود و اشباه زمرد چنان که

PageV01P211

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0170.png)

~~پیش ازین ذکر آن کرده شدست بتوان ساخت.
~~بلور را بسایند و مصول کنند و بعضی از یاقوت و زمرد و عقیق و جزع و بیجاده را
~~بدان جلا دهند، و هیچ جوهر را ms157 از جملهآ جوهر آن خاصیت نیست.
~~و از بلور نگینهاسازند و آن را رنگ کنند [963 ق] و آن ملون باشد مثل لعل و آن را
~~«ملون» خوانند.
~~وهم از بلور نگینها سازند و به جهت تسخیر نفوس جن به نقوش خواتیم1 که در علوم
~~تنجیم بدان حاجت باشد نقش کنند، و بلور صافی را به آن نوع مطلوب و مناسب است.
# و از بلور حراقههای2 گوی کنند، چنان که بگیرند پارهای بلور به غایت صافی مقدار
~~سیبی بزرگ و از آن شکل گوی کنند و آن را جلا دهند تا به غایت براق شود. بعد از آن
~~چون خواهند که آتش از آن درگیرند آن را در برابر آفتاب دارند. چون شعاع آفتاب بر آن
~~شکل گوی افتد و به حکم صقالت و شفافی و گونهآ آن بر بعدی معین اشعهآ آفتاب مجتمع
~~شود بر نقطه[ای]. هرگاه که خرقه پارهای یا پنبه بدان اجتماع اشعه دارند مشتعل شود، و
~~هرچند که این معنی مخصوص نیست به حجر بلور بل که هر چه شفاف و صیقل باشد و
~~شکل آن گوی کنند و در برابر آفتاب بدارند همین فعل کند.
# و گفتهاند اگر یخ پارهای را ممکن گردد که چنین که یاد کرده شد راست کنند از وی
~~همین فعل حاصل آید [965 ق]. لکن معهود چنان بودست که آن نوع از بلور صافی
~~ساختهاند و بدین سبب گمان بعضی از مردمان چنان است که آن احراق به خاصیت بلور
~~است و آن ظنی است فاسد.
# و هر که بلور با خویشتن دارد خوابها[ی] شوریده بیند.
# و گفتهاند که هرگاه که سنگ «مها» با خویشتن دارد از درد دندان ایمن بود.
# و اگر حجر بلور بر آهن آبدارزنند آتش از وی برون آید همچنان که از سنگ آتش. و
~~چون مادهای که بلور از آن متکون شدست مائیتی صرف است و به سبب یبوست منجمد
~~شدست.

PageV01P212

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0167.png)

# و بیشتر ms158 جوهر بلور در غلاف است، به حکم ضرورتی که پیش از این ذکر شد.
# و نوع دیگر باشد از بلور گوئی که منبت است. خرد و بزرگ آن دراز بالا باشد بر قدر
~~خویش و جمله ذو اضلاع بود. منبع این از جملهآ عجایب است. و این نوع در بلورهایی
~~باشد که معدن آن در کوههای طوس بود.
# و چنین حکایت کنند که بسیار اوانی لطیف نفیس از بلور پیش اسکندر آوردهاند به
~~هدیه. آن جمله قبول کرد و بفرمود تا آن را بشکستند و گفت [973ق] این جمله را بهر آن
~~شکستم که شکستنی بود و غایت آن شکستن خواست بود. و هرگاه که یکی ازین اوانی
~~بردست یکی از خدم من شکسته آمدی وی اندوهگن شدی و من خشمناک. خویشتن را
~~از آن رنج خلاص دادم تا بعد ازین آسوده باشم.1
# و در تواریخ آوردهاند که چون یعقوب بن اللیث در آن وقت که نیسابور آمد و محمد بن
~~طاهر را که والی خراسان بود ناگاه بگرفت و قصد سرای و خزاین وی کرد و او را با
~~خویشتن میگردانید تا هر کجا چیزی نفیس بودی به وی مینمودی، تا به خزاین طرایف
~~رسید. و محمد بن طاهر مالهایی که بدان نوع از بلورینه و غیر آن که مناسب آن بود صرف
~~کرده بود میشمرد. چون سخن تمام بگفت یعقوب لیث غلامان را بفرمود تا به عمود
~~جملهآ آن بلورینهها را و غیر آن را بشکستند. و بعد از آن آب خواست از مشربهآ
~~سپیدروی. چون آب بخورد مشربه را بر زمین زد. بانگی از آن بیرون آمد و به زمین
~~بگردید و هیچ خلل و نقصان در آن مشربه [975] نیامد. آنگاه روی به محمد بن طاهر کرد
~~گفت ترا آن مالها که در وجه بهای آن طرایف صرف کردی چه سود داشت و مرا که از
~~چنین مشربه آب خوردم چه زیان داشت. چرا بها[ی] آن به ms159 مردان ندادی که در چنین روز
~~ترا دست گرفتی و چون من دشمنی را از تو دفع کردندی. پس بفرمود تا2 وی را بند
~~کردند و در صندوقی نشاند و با خود به عراق بر[د] و همچنان در بند بود و از دست او
~~نجات نیافت. تا آن وقت که یعقوب بن اللیث با موفق مصاف کرد3 و هزیمت شد و محمد
~~بن طاهر خلاص یافت.

PageV01P213

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0172.png)

~~و خواجهای از معتمدان و معارف تجار حکایت کرد در تاریخ سنهآ خمس و خمسین و
~~خمسمایه که من به کرمان بودم. در دست شخصی از تجار صراحی دیدم مثل کدوی از
~~بلور. چنان که به مقدار سه من آب در وی همی میرفت و تنگی سر آن بدان مقدار بیش
~~نبود که انگشتی معتدل درو فرورفتی و گرداگرد آن کتابهای انگیخته و القاب عزیز مصر بر
~~آنجا نبشته. و آن را ده کعب در درون یکدیگر1. و بر جملهآ آن صراحی مقدار سر سوزنی
~~[983ق] عیب نبود و بلور آن در لطافت و شفافی مانند هوای صرف بود و نظیر نداشت و
~~هرگزکس مثل آن ندیده باشد و من آن را به پانصد دینار زر خراجی خواستم خداوند آن
~~گفت که هزار دینار کم نفروشم.
# جمست را به خراسان جمس گویند. حجر جمس جوهری است شفاف مانند بلور، و
~~در وی اندک مایه صرخی است و آن صرخی به حد لون لعل نرسد.
# و لون بعضی از آن میل وردی است اما به غایت رخو2 باشد.
# معادن آن چند جای است: در صفرا و آن سه منزلی مدینهآ رسول - علیه السلام -
~~است، و در حدود چغانیان موضعی است که آن را ویشگرد3 گویند و آنجا وادیی است که
~~آن را زلفرود4 گویند، و در کوههای خراسان هست خاصه در کوههای بیهق.
# و جمست در غلاف است همچنان که لعل، و از او کمرنگتر و بیش رنگتر باشد.
# ولون اغلب آن نزدیک ms160 باشد به لون وردی بنفسجی و درو اندک مایه کبودی باشد.
# و آن جوهری است صافی، و اگر لون آن اندک مایه رنگینتر بودی [985 ق] ازو

PageV01P214

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0169.png)

~~نگینهای خوب توانستی کرد، و لون آن چون لون لعل بدخشی1 بودی.
~~و گفتهاند همچنان که یاقوت را انواع است چون احمر و اکهب و اصفر و غیر آن
~~جمست نیز بیشتر الوان باشد، و بهترین آن باشد که به لون یاقوت وردی نزدیک بود
~~و در قدیم در زمین عرب از آن زیورها می ساختهاند و از معادن صفرا پارههای بزرگ
~~میافتاده است، مقدار یک رطل و بیشتر.2
# و آنچه از معدن بام رود3 خیزد لون آن تیره باشد و زود شکند و چون اندک مایه بیش
~~آتش بدان رسد بگدازد.
~~و جلای آن جلای زمردست، و بعضی باشد که به جلای مینا و چرخ بید جلاگیرد و
~~آن نوع در غایت رخاوت باشد.
# و جمست را قیمتی زیادت نیست و گمان بعضی از متقدمان چنان بودست که حجر
~~جمست لعلی است نضج نایافته، و اگر مکثی یافتی تا نضج کامل حاصل شدی لعل
~~گشتی.
~~و آن گمان راست نیست که اگر جمست لعل بیرنگ بودی بایستی تا به مرقیثا4 جلا
~~گرفتی که جلا[ی] لعل است و ممکن نیست که بدان جلا گیرد. پس [992 ق] بدین دلیل
~~معلوم میشود که جمست جوهری است بذاته، و لعل بیرنگ نیست.
~~و در کتب خواص احجار آوردهاند که هر که حجر جمس با خویشتن دارد از درد معده
~~ایمن بود.
~~و چون پارهای از آن در آب افگنند هر که از آن آب بخورد دماغ را قوت دهد و معده
~~را قوی گرداند.
~~و هر که از انایی که از جمست ساخته باشند شراب خورد مست نشود.
~~و نوع دیگرست که لون آن در وقت حرکت دادن مثل قوس قزح باشد. اگر پاره [ای] از

PageV01P215

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0174.png)

~~آن در اول ماه1 یا ms161 در آخر از دیوانه بیاویزند شفا یابد، بقدرة الله تعالی.
~~جرم لاجورد سنگی است معدنی معروف و مشهور، و معادن آن در حدود جرجر3 و
~~ارمینیه است ولاجورد را به زفان رومی «ارمیناقون» خوانند از بهر آن که نسبت کنند به
~~ارمینیه.
~~و سنگ ارمنی که مسهل سوداست به آن مشابهتی دارد.
# و چنین میگویند که در کوههای پنجهیر4 نیز معادن آن هست و آن در غایت نیکویی و
~~طراوت و کمال رنگ است.
# و چنین میگویند آنچه [995 ق] معادن آن در کوههای بدخشان است در جوار معادن
~~بیجاده آن رخو مصمت است، و چون آن را مصول کنند رنگی اس-. به غایت خوب که به
~~هیچ رنگ نماند و آن را بر کاغذ و دیوارها به کار برند.
# و بعضی را میشویند لونی به حاصل میآید در حلاوت و طراوت و نیکویی که آن را
~~با ناشسته5 هیچ نسبت نیست، و طریق شستن آن چنان باشد که کندر خائیدنی را بگیرند
~~و بگدازند و لاجورد سوده را که بیریگ باشد به آن معجون کنند تا جمله مخمر شود.
~~پس آن را میشویند و به دست میمالند و آن آب را در اناهایی که درو رنگ کرده باشند
~~به رنگی که معهود سفال است که در نشابور «سپاهانی»6 گویند میکنند تا اندک مایه رنگ
~~لاجورد به زیر آب میشود، و پس آب صافی را از سر آن بر میگیرد و میریزد، و بعد از
~~آن آنچه ترسب کرده باشد آن را در سایه خشک کنند، رنگی باشد به غایت خوب.
# و بعضی از آن باشد که سیاه رنگ بود و چون آن را مصول کنند روشن و صافی گردد.

PageV01P216

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0171.png)

~~و [بعضی] از لاجورد باشد که خطهای سیاه و سپید [1052 ق] و جوهری چون زر به
~~آن آمیخته باشد، و این نوع را در کتب طلسمات معتبر1 دارند.
~~و از آن نگینها سازند و جامهها بر وی2 ms162 نقش کنند و هریک را از آن خواصی باشد
~~مناسب آن.
~~و در کتب خواص احجار آوردهاند که هر که حجر لاجورد با خود دارد در چشم مردمان
~~محبوب باشد.
~~و اگر حجر لاجورد را مصول کنند و با کحل بیامیزند ودر چشم کشند قوهآ باصره را
~~زیادت کند.
~~و گفتهاند که حجر لاجورد علت کباد را نافع بود.
~~و طبیعت آن سرد خشک است.
~~و اگر پاره[ای] لاجورد سوده بر شعلهآ آتش پراکنند لون آن ملون شود به لون لاجورد.
~~ولاجورد را چوان] حکاکان بر چرخ میسایند از آن بوی لوس3 آید.
~~و ثقب آن به الماس کنند و جلا به چرخ بید و سفال نو مصول دهند.
~~و از لاجورد نگینها سازند انگشترین را.
~~و در شهرهای شام بدان رغبت کنند.
~~و یک من لاجورد خوب به سه دینار بود و از لاجورد شسته به پنج دینار.
~~حجر یشب سنگی است [5ه10 ق] سپید مصمت و نه شفاف. طبیعت وی سرد

PageV01P217

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0176.png)

~~ترست و به غایت صلب است. مبرد قبول نکند و به الماس آن را ثقب کنند. و جلاای] آن
~~جلاری] عقیق است بر چرخ چنار.
~~و حجریشب را از دو رود یابند که در ناحیت شهر چین1 است و قصبهآ آن موضع را
~~اجمه گویند، و یک رود را از آن قاس2 خوانند، و دیگر را قراقاس3.
~~و یشب را در خراسان «یشم»4 گویند و در ترکستان «قاس» گویند. و یشب معرب
~~است.
~~واوانواع است. بعضی به غایت سپید و صافی و با حلاوت5 باشد و خوب رنگ بود و
~~آن را پوستی زرد شمعی باشد، چنان که اندک مایه به صرخی زند، و آن نوع از رود قاس2
~~یابند.
# ونوع دیگر تیره رنگ باشد وکوفته و بهسیاهی زند، وآن نوع از رود قراقاس4 یابند.
~~و آن دو رود را منبع پیدا نیست و آبهای آن از روی قیاس از کوههایی میآید که معدن
~~حجریشب ms163 آنجا باشد، و پیوسته بر آن رودها مشرف پادشاه باشد.
# و رسم چنان است که جماعتی حجر یشب را طلب میکنند در آن رودها آنچه
~~پارههای بزرگ باشد [1012 ق] پادشاه را باشد و هرچه پارههای خرد یابند آن جماعت را
~~باشد که طلب آن میکنند در آن رودها.
# و نوع دیگر باشد از یشب به غایت سیاه رنگ و آن را قیمتی نباشد، و بدان التفاتی
~~نکنند.
# و نوع دیگر باشد سبز مانند صابون، و آن به غایت شریف و عزیز بود، و از آن شبیه
~~زمرد سازند که هیچ کس نداند مگر جوهری حکاک.
# و بسیار بود6 که اوانی از آن در قدیم بر مردی7 فروخته[اند] و حکایات آن مشهور
~~باشد.

PageV01P218

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0173.png)

~~و در میان نگینهای صابونی و قصبهها از آن اشباه بسیار بود.
~~و از یشب کمرها سازند و دستههای کارد و ساختها و اوانی و انگشترین و غیر آن.
~~و در ترکستان به بهای تمام بخرند و خطا و اهل ختن1 و ماچین را در آن رغبتی تمام
~~باشد.
~~و در روی زمین هیچ موضع حجر یشب نیست الا در حدود چین که یاد کرده شد.
~~و درین روزگار کمرهای منقش مشبک میسازند خطائیان به غایت خوب عجیب.
~~چنان که صناعت آن گویی مثلا جادوی محض است، و قیمت یک کمر از آن اگر گویند
~~هزار [دینار] باشد توان گفت.
~~و در کتب خواص احجار حجر یشب را «حجر الغلبه» گویند بدین سبب که خطائیان
~~یشب را [1015 ق] بر کمر و شمشیر و ساختها زنند تا در جنگ و مصاف غلبه ایشان را
~~بود.
~~و مردمان دیگر درین معنی بر سبیل تفأل بر رسم ایشان روند و از آن انگشتریها و
~~دستینهها و دستهآ کارد کنند.
~~و آوردهاند که هر که حجر یشب با خویشتن دارد صاعقه در وی نیفتد و از شر حریق
~~ایمن باشد.
~~و دفع چشم بد بکند و عطش را ms164 سبک2 کند چون در دهن گیرند، و علتهای معده را
~~نافع بود. و بدین سبب در مفرحات مصول کرده به کار دارند.
~~و آوردهاند که هر که پاره[ای] یشب را که صورت اژدها نگاشته باشد در ریسمان
~~کشد3 [و] در گردن افکند چنان که در برابر معدهآ وی باشد به خاصیت تربیت قوت معده
~~کند وطعامهای غلیظ را هضم کند.
~~و از یشب کوفته گران آلتها سازند که آن را «نانی»4 خوانند و آن پارهآ یشب باشد
~~طولانی املس کرده و دسته از آهن یا چوب محکم کرده و بدان زر و نقره را که بر روی

PageV01P219

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0178.png)

~~آهن کوفته کنند هموار کنند، و زر طلا را که به روی نقره خواهند که الصاق کنند
~~بیالحام نقره را از وسخ پاک1 کنند و بر روی آتش فحم نهند تاگرم شود. پس زر طلا را بر
~~روی [1022 ق] آن نهند و بائی2 در روی آن ررمها3 کنند تا در وی نقره محکم شود و
~~هموار گردد.
# و هر چند از عقیق و جزع و غیر آن «نانی»4 توان کرد اما هیچ سنگ در خاصیت چون
~~حجر یشب نیست.
# مرجان از روی لغت مروارید خرد است، و از روی عرف و اصطلاح6 اهل آن زبان،
~~معروف و مشهور در افواه است که مرجان بر بسد اطلاق کنند. و در کتب بسیار همچنین
~~آوردهاند علی الخصوص در کتب طب.
# و گفتهاند اصل بسد «وسد»7 بودست آن را معرب کردهاند.
# و بسد نباتی است بحری متحجر شده در فرضهها[ی] بحر محیط که متصل باشد به
~~زمین فرنگ و روم و بعضی از شام.
# و جماعتی گفتهاند که مرجان مثل درختهاای] خرد است بر لب آن سنگها که آنجا
~~باشد رسته، و آن چون8 در آب باشد نرم بود و چون از آب بر آرند [و] هوا بر وی وزد
~~سخت شود.
# و استاد ابوریحان در کتب خواص [گفته است] که چون مرجان ms165 را از آب برآرند سپید
~~باشد و نرم. آن گاه آن را در زیر خاک کنند، پس از آن صرخ شود و صلابت درو پدید آید

PageV01P220

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0175.png)

~~[1025 ق] و صرخی درو عارضی است. بدان سبب که چون آن را در آتش برند و بدمند
~~به تدریج ضرخی از وی زایل شود.
# و جماعتی از تجار که سفر فرنگ کردهاند و در پیش ایشان مرجان از دریا بر آوردهاند
~~چنین حکایت میکنند که در موضعی1 که مرجان است کشتی در بر آن میبرند و آلتها
~~میدارد2 مثل دام ماهی، شکل مضراب [که ]کبوتر بدان گیرند، از آهن بافته3.
# آن آلتها را به آب فرو میگذارند جایی که قعر آب نزدیک باشد. در شاخها[ی]
~~مرجان می آید و بر میکنند و آن را جمع میکنند. و جایی که قعر آب دورتر باشد
~~همچنان که غواصان مروارید غوص میکنند، و بدان آلتها از سنگها بر میکنند و از آب بر
~~می آرند و به شهر صور و عکه و غیر آن میآرند و میفروشند.
# و یمکن که حکایت آن با استاد ابوریحان رسیده باشد یا در کتب قدیم چنان یافته باشد
~~و چنان نقل کرده بود.
# و مرجان دو جنس است: یکی سپید، دیگر صرخ، و سپید قیمتی نیارد و بدان خلق را
~~التفاتی زیادت نباشد.
# و صرخ چند نوع است: «حقوی» و «مرسبوی»، و حقو شهری است از شهرهای
~~معظم فرنگ، و مرسبو همچنین. و به سبب [1034 ق] آن دو نوع مرجان به این دو شهر
~~کنند.
~~حقوی4 نیکوترین و شریفترین انواع مرجان است، و لون آن در غایت طراوت و
~~صرخی باشد. اما ثقبناک بود و محدب، و به وقت سودن از آن بسیار ضایع شود.
~~و مرسبوی کمتر از آن باشد و تولد آن در دریا[ی] روم بود، و لون آن خالص نبود و آن
~~را مبراق5 نیز گویند.
# و نارنجی6 در درجهآ اسفل و ردائت7 باشد. ms166
# و آوردهاند که مرجان نیز سیاه باشد و ما ندیدیم، و یمکن که به نادرست استحالتی از

PageV01P221

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0180.png)

~~استحالات موضعی با آب دریاست [که] هوا متغیر شود. نه آن که نوع آن سیاه باشد از
~~مرجان.
~~و نوع دیگر که آن را «دوهک»1 گویند و آن تشبیهی است که اصل بسد را کردهاند به
~~خوچهآ خروس. چنان که نوعی از بوستان افروز را هم بر سبیل تشبیه «خود2 خروه»
~~گویند.
~~و نوع دیگر باشد که آن را «دهلکی»3 گویند. از عدن آرند و شاخههای بزرگ باشد و
~~غواصان آن را از دریا برکنند و بیرون آرند.
~~و مرجان با شاخهها باشد، یاکم از آن بود و آن را «زاغپای»4 خوانند حکاکان نیسابور.
~~یا ریزه5آ باریک بود و آن را«ملخپای»6 خوانند، یا ریزهآ ریزه باشد و [103 ق] و آن را
~~«خاک مرجان» خوانند.
# و رسم فروختن مرجان در صور و عکه و آن موضع که معادن آن است چنان است که
~~به قنطار فروشند، و قنطار آن مواضع هفصد و بیست درم سنگ بود به وزن مکه.
~~و در خراسان و عراق رسم آن است که به بیعت7 فروشند و بیعتی8. و آنچه شسته
~~نباشد یک هزار و صد درم سنگ باشد به وزن مکه.
~~و بیعت9 را درین روزگار به تصحیف بضاعت میگویند.
~~و آنچه شسته10 باشد یک هزار درم سنگ بود. و شسته11 آن باشد که شاخههای
~~مرجان همچنان که از دریا برآورده باشند به سوهان و آلات حکاکان روی آن را سوده
~~باشند و هموار کرده و نرم کرده
~~و جلاای] آن به چرخ بید و سفال نو سودهآ مصول کرده دهند و به روغن آن را روشن
~~گردانند.
~~و به اندک مایه آتش بسوزد و سپید گردد. و به آهن پولاد آبداده ثقب کنند.

PageV01P222

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0177.png)

# و مرجان مبرد قبول کند و صلب نباشد.
# و در هندوستان به قیمتی هر چند تمامتر بخرند، و در ms167 ترکستان نیز بخرند. اما در
~~هندوستان رغبت بدان بیشتر کنند.
# و مرجان مثل درخت است و آن را کونه باشد، یعنی اصل وی و تنه و شعنها باشد،
~~بعضی سطبرتر و بعضی باریکتر [1045 ق] و عبارات ازو به شاخ کنند و او را شکوفه
~~باشد بر سر شاخههای آن خرد، هم از جوهر او.
~~و از مرجان بعضی باشد که متأکل باشد و آن را «مرجان خرد» گویند و خردگی1 آن
~~عیبی بزرگ باشد و در قیمت نقصان تمام آرد. و خردگی آن به دو سبب باشد. یا در دریا
~~کرمی در وی افتد از خارج چنان که در چوب و غیر آن. یا در داخل کرمی تولد کند و آن را
~~خورده گرداند.
# و در مرجان نوعی است از ببابیه2 و درو به ضرورت تقدیه3 و تتمه4 و تولد مثل باشد
~~چنان که در جملهآ نباتیات هست. بدین سبب درو امکان رطوبتی باشد. و چون حرارتی
~~ضعیف در آن رطوبت تأثیر کند - تأثیری که موجب عفونت باشد. - بعضی از اجزاء آن
~~متأکل شود. و سبب خردگی مرجان این باشد.
# و مرجان سپید در مفرحات و داروهای چشم و سفوفها5 به کار دارند که در وی نوعی
~~از جلا هست.
# و مرجان سپید درست طبع باشد و مجدور6 و بیشتر خورده باشد و املس نبود و
~~سپیدی آن به زردی زند.
# و یعقوب اسحق کندی گوید سرکا7 بسد را سپید گرداند و مرجان که خورده باشد
~~سودن را شاید. [1040 ق]
~~و ازو هیچیز از خرزات8 نتوان ساخت. و یک من از آن نیم دینار ارزد.
~~از مرجان شاخههای بزرگ افتد از پنجاه درم سنگ تا هزار درم سنگ که از جوهر آن

PageV01P223

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0182.png)

~~درختها سازند و جواهر برو ترکیب کنند برای تحفهآ ملوک را.
~~ولکن هرچه از دویست درم سنگ درگذرد نادر باشد و قیمت آن بسیار باشد.
~~و بیعتی1 باشد از مرجان که بزرگ شاخ و ms168 درست و رنگین باشد و کونه بسیار ندارد که
~~کونه2آ مرجان بیشتر خورده بود و آن عیب باشد که به پنجاه دینار بخرند.
~~و آنچه ریزه3 باشد بیعتی1 از ده دینار باشد تا بیست دینار.
~~و هرچه بزرگ شاختر و رنگینتر و بی عیبتر قیمت آن زیادت باشد.
~~و از مرجان میلها کنند که از آن سرمه و داروها در چشم کنند.
~~و از آن خرز4های دیگر کنند و هر خرز5هایی که بی عیب باشد قیمت ده درم سنگ از
~~پنج دانگ نسابوری.
~~و گفتهاند قیمت مرجان چون سوده و پرداخته باشد و ثقب کرده بود و رنگین و
~~بی عیب باشد و نارنجی نبود هم سنگ نقره ارزد.
~~و گفتهاند مرجان اصل است چون اصل درخت، و بسد شاخههای اوست.
~~و خاصیت [1053ق] مرجان آن است که آن را مصول کنند و در مفرحات به کار دارند
~~و خون دل را صافی کند و روح را مدد کند.
~~و در کتب ارسطاطالیس [درست] که منفعتی که از مرجان حاصل میشود اگر مرجان
~~را بکوبند و دندان را به آن بمالند زردی و سبزی آن ببرد و دندان را پاکیزه کند و گوشت
~~بن دندان را سخت کند.
~~و اگر مصول کنند و در اکحال به کار دارند اعصاب چشم را که حامل قوهآ باصره است
~~قوی گرداند، و روشنایی چشم زیادت کند و چشم را جلا دهد.
~~واگر از مصروع بیاویزد6 علت صرع را نافع بود.
~~و اگر از کودکان خرد بیاویزند در خواب نترسند و فزع بسیار نکنند7.
~~واگر از صاحب نقرس بیاویزند نافع بود.

PageV01P224

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0179.png)

~~و مرجان را بر هر کودک که بندند از هیچ جای بلند نیفتد و محفوظ باشد.
~~سبج1 را در خراسان «شبه» گویند و معادن آن در کوههای طوس است و تولد آن در
~~زمین نمکین باشد در میان خاک ناخوش بوی.
~~و آن را به آلت خراطان بتوان تراشید2 و مبرد ms169 نیز قبول کند، و به پولاد آب داده ثقب
~~کنند.
~~و آن سنگی است سیاه [1055 ق] به غایت روشن و براق، و درو رخاوتی تمام باشد و
~~شفاف نیست و سبک سبک باشد و اگر از وی ثقل3 اعتبار کنند گویی آن سنگ نیست.
~~و به آتش مشتعل شود چون شمع، و به غایت بسوزد چون نفط و غیر آن، و طبیعت
~~صمغ دارد.
~~و این جمله که یاد کرده شد دلیل است بر آن که در شبه دهنیتی تمام است. و چون آن
~~را میتراشاند4 بوی نفط میآید.
~~و هرچه ممکن باشد که از شبه بتوان ساخت چون اوانی و نرد و شطرنج و غیر آن
~~بسازند و زود شکسته شود به سبب یبوست.
~~مزاج آن مثل مزاج زجاج [است] که به سبب صلابت و یبوست به زودی بشکند.
~~و از حجر شبه به آلت خراطان خرزها کنند میان سفته مثل هلیله، و آن را به ترکستان
~~بخرند.
~~و از آن میلها سازند که سرمه و داروها در چشم میکشند و هر میل که از آن ساخته
~~باشند پاکیزه و املس باشد.

PageV01P225

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0184.png)

~~و سبج1 را حکاکان به چرخ خشک بسایند خلاف جمله سنگها، که جمله سنگها را به
~~آب سایند و آن را خشک و به پولاد ثقب کنند.
~~و آن حمس2 میل3 از جهت کسانی سازند که مرطوب باشند که به سبب مزاج چشم4
~~ایشان آن را خواص است. [106 ق]
~~و در کتاب خواص آوردهاند که اگر کسی را حس بصر ضعیف شده باشد و کلالتی بدان
~~راه یافته باشد از حجر شبه آیینه سازند و آن را جلا دهند و به غایت براق کنند. و پیوسته
~~آن کس در آن آیینه مینگرد کندی بصر زایل شود و حس بصر قوتی تمام گیرد.
~~و هر که خرزی5 از حجر شبه با خود دارد از نزول آب در چشم ایمن باشد.
~~و داشتن6 آن را ms170 با خود دردسر را که از بخار بود نافع باشد.
~~و در کتب ارسطاطالیس درست که هر که خرزی5 از حجر شبه با خویشتن دارد یا
~~نگینهای ایمن باشد از سپیدی که بر جسد افتد، باذن الله تعالی.
~~و سبج را زیادت قیمت نباشد.
~~کهربا از جملهآ حجریات مطلق نیست. اما نسبتی دارد به حجر شبه، و او از جملهآ
~~چیزهایی است که مناسبت جواهرست که یاد کرده [شود].
~~وکهربا را به زبان رومی «قطرون» خوانند و به زفان سریانی «دقنا»8.
~~و کهربا از روی قیاس اقتضا چنان میکند که صمغ درختی است.
~~و جماعتی گفتهاند که معدن [دارد] همچو حجر شبه و غیر آن.
~~و جماعتی دیگر گفتهاند که کهربا در دیار مغرب بر سر آب پیدا میشود.

PageV01P226

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0181.png)

# و کس نمیداند که از کجا میآید، و معدنی است یا غیر معدنی.
# و جماعتی که [1065 ق] سفر بلغار کردهاند چنین حکایت میکنند که به اوقات از
~~دریای بلغار موجهای عظیم میخیزد و کهربا به کناره میاندازد و مردمان آنجا آن را جمع
~~میکنند و به شهر بلغار میآرند و میفروشند، و از دریای روم همچنین حکایت میکنتد.
# و چنین میگویند که در آن دریا چیزهاست که کسی آنجا نرسیده است، و در آنجا
~~درختان بسیار است همچنان درخت زردالو و بادام و غیر آن، و صمغ بیرون میآید. از
~~آنجا نیز چیزی مثل صمغ بیرون میآید. چون بسیار میشود خشک میشود. باد آن را به
~~کنارهآ آب دریا میافکند و موجها آن را بر می آرد و به طرفهای دریا میافتد و پارههای آن
~~را میتوان دانست که موج بسیار بر هم زدست که حوالی پارهها املس شدست و جلای
~~آن برفته بود. چنان که سنگ به واسطهآ حرکت آب و مصادمت ایشان با یکدیگر املس
~~شده باشد و آن دلیل باشد بر آن که آن سنگها از موضع دور افتاده باشد، کهربا همچنان
~~است و مردمان ms171 آن را حاصل میکنند و میفروشند، و اصح قولها این است.
# و معتمدی از معتمدان حکاکان حکایت کرد که وقتی من کهربایی بشکستم تا از وی
~~چیزی سازم. [172 ق] پارهای یافتم موری در میان آن مرده. جملهآ اعضای او درست
~~نامتفتت شده، و ازین حکایت محقق شده است که آن صمغی است سیال. بعد از آن به
~~سبب حرارت آفتاب که نشت1 زیادت [در] رطوبت آن کرده باشد منجمد و متحجر شده
~~باشد. و پیش از انجماد به وقت آن [که] سیال بوده باشد این مورچه در آن افتاده باشد و
~~محکم شده. چون حوالی آن منجمد شده باشد او در میان آن مانده باشد.
# و دیگر لون و شکل او دلیل میکند که آن صمغی بوده است صلب شدست و لون آن
~~زرد باشد و شفاف و به غایت سبک سنگ2 و به سوهان بساید.
# و کهربا سه نوع است: یاقوتی و شمعی و کرور3.
# لیکی] یاقوتی است که لون زردی است که به صرخی میزند و به غایت با طراوت و

PageV01P227

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0186.png)

~~صافی و شریف باشد، و با قیمتترین آن است.
~~و شمعی زردی است که گرفته و مصمت، و درو شفافی نیست و لون آن حلاوتی و
~~طراوتی ندارد، و قیمت آن بسیار کمتر باشد از یاقوتی.
# و کرور اخس انواع کهرباست ولون او سیاه است و دژن1 طبع باشد و با او چیزها
~~آمیخته باشند خلاف جوهر او، متخلخلی باشد نامتناسب، و آن را هیچ قیمت نبود.
~~و از کهربا حکاکان خرز2ها و انگشتریها سازند و غیر آن. [1075 ق]
# و آن را چون پارههای بزرگ باشد به تیشه میتراشند و به چرخ حکاکی. چنان که
~~خشک باشد میسایند و از آن هرچه خواهند میسازند.
~~و چون تمام شد آن را [به] سنگ مکی و آب یا به چرخ نرم3 و آب نرم میکنند و بعد
~~از آن به چرخ بید و سفال نو ms172 مصول کرده نیم تر چنان که در جلای پیروزه گفته شد جلا
~~دهند تا به غایت براق شود.
# و معنی نرم کردن در اصطلاح حکاکان آن است که آن چیز را املس کنند و خشونتی
~~که از زخم چرخ قبول کرده باشد ازو ببرند.
# و سودن در اصطلاح ایشان راست کردن و هموار کردن چیزی باشد چنان که خواهند
~~به آلت حکاکی که آن را چرخ لکببه4 خوانند و آب دادن و صیقل کردن و براق گردانیدن
~~آن جوهر باشد.
~~و ثقب کردن به آهن پولاد و مثقب آن را بیار4 نیک باید کرد و دست آهسته باید کشید.
~~اگر دست زود کشند به حکم حرارت مثقب گرفتی5 گیرد و دشوار ثقب توان اکرد].
~~و باشد که حکاک استاد نباشد. مثقب چنان در وی گیرد، یا مثقب خود بشکند، و اگر
~~دست زود زود6کشد باشد که مشتعل7 شود به حکم دهنیتی که در وی هست و در حجر
~~سبج8 همین حکم است و مثقب هردو یک جنس باشد. [1089 ق]
~~و کهربا چون ناسوده باشد به سنگ بار فروشند، یعنی به من و از آن شبه عقیق

PageV01P228

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0183.png)

~~بسازند. چنان که بعد از آن که سوده باشند و پرداخته عقاقیر که آن را «بیج باشه»1 خوانند
~~آن را در خره2آ سفال کنند و قدری «بیج باشهآ» کوفته با او به هم [دارند] و قدری آب در
~~وی ریزند و سر استوار کنند و در زیر آتش فحم کنند چندان که آب نماند و بعد از آن که
~~سرد شود آن را بیرون کنند صرخ شده باشد مثل عقیق.
# و چون از کهربا خرز3ها کنند، به عدد و به وزن و درم فروشند، و قیمت کهربا هر ده
~~من از دیناری باشد تا پنج دینار.
# و خاصیت او آن است که او را به موی سریا به اندامی چون کف یا ساق دست یاپای
~~چندان بمالند که گرم شود، پیش ms173 هر کاه ریزه و پر مرغ که به زمین نهند آن را بر دارد، و در
~~حال جذب کند چون برابر آن باشد.
# و اهل هند مبارک میدارند آن را و از آن خرز3ها و زیورها میسازند و بر خویشتن
~~می بندند.
# و در کهربا قبضی عظیم است و مزاج او گرم و خشک، و از آن قرصها میسازند بعد از
~~آن که به دق4 سوده باشند.
# و بیختهآ [آن] اسهال دموی را سود دارد و باز دارد، و رعاف را [1085 ق] چون از آن
~~سوده در بینی کنند و در بینی دمند منقطع کند.
~~و همچنین ادرار حیض را باز دارد خوردن ایشان، و به طریقی که به رحم رسانیدن. و
~~نزف خون را از جمله جراحات باز دارد.
# و چون آن را به آتش دارند چون شمع بر افروزد مثل حجر شبه.
# و چون آن را خرد بسایند به دق5 و در نایژهای کنند و در آتش افروخته دمند چون گرد
~~آن به آتش رسد جمله هوای آن موضع مشتعل شود، و لعبهاای]نارنجات6 آن نوع بسیار
~~کنند.

PageV01P229

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0188.png)

~~و کهربای نرم سوده را در مفرحات به کار دارند که از وی منابت1 روح حیوانی حاصل
~~شود.
~~و به حکم گرمی و خشکی به ادویهآ قلبی مناسبتی دارد.
~~و جماعتی چنین میگویند که کهربا از چشمه بیرون میآید و منجمد میشود.2
~~پیش از آن که صفت پازهر کرده شود اول معنی پازهر و زهر کرده آید، بعد از آن
~~صفت پازهر.
~~زهر انواع است و تفسیر آن لایق این مختصر نیست، و معنی کل زهر آن است که
~~افساد مزاج کند، یا خون را به فساد منجمد گرداند، یا به فساد تفریق آن کند. چون این
~~فساد کلی حاصل گشت هلاکت لازم آید. [109 ق]
~~و معنی پازهر آن است که زهر را از فعل خویش باز دارد. چه خاصیت و تأثیر او پیش
~~از آن که ms174 زهر فعل خود به تمام بکند پازهر بدهند تا دفع مضرت کند.
# حجر پازهر سنگی است معدنی، چنان که اقاویل3 گفتهاند.
~~و چون پازهر این بود، از جملهآ جواهر بزرگوارتر بود، از بهر آن که در جواهر رنگ و
~~آرایش و تفاخر و لهو و زیادتی [است]4، وتن آدمی را ازو حفظی زیادت نیست و جان او
~~بدان سبب مصون و محروس نمیماند.
~~و پازهر تن آدمی را نافع است و جان آدمی را بدان حفظی هرچه تمامتر حاصل
~~است، و عظیم ترین همه مضرتها که درو بیم هلاکت باشد از وی باز دارد، و چنین
~~جوهری به تقدیم اولیتر.

PageV01P230

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0185.png)

~~و چون چیزها بود که مناسب پازهر1 بود و آن را تقدیم نمی توانست کرد که لایق نبود،
~~بدین سبب در آن فصل جامع به انفراد نبشته شود.
~~و در کتب متقدمان آوردهاند که معادن حجر پازهر در اقصای زمین هند و اوایل چین
~~است. و گفتهاند که در کوهها[یی]2 نیز هست که در حدود کرمان [است] و در کوههاری]
~~غور نیز هست.
~~و پازهر انواع است. بعضی حجری حیوانی و بعضی حجر معدنی. و آنچه معدنی
~~است [1095 ق] در اقاویل متقدمان مختلف است.
~~جماعتی گفتهاند چون ابوعلی مندویه3 و غیر او که حجر پازهر را لون زردی باشد که به
~~سپیدی و سبزی زند.
~~و محمد زکریا رازی گوید آنچه من از حجر پازهر دیدم لون مختلف داشت و در
~~جواهر آن رخوتی4 مفرط بود و همچو شب5 یمانی باز6 میشد و شاخ شاخ ازو
~~برخاست و من تعجب کردم از شرف فعل آن.
~~و در کتب ارسطاطالیس درست که حجر پازهر نفیس ترین و عزیزترین سنگهاست، و
~~طبیعت او گرم و ترست و به بسودن نرم باشد. و او انواع است و لون او مختلف باشد.
~~و خاصیت او دفع زهر است هر زهر که باشد قاتل7 مضر.
~~و همچنین نافع است که بدین جمله ms175 هوام را ببرد.
~~و تفسیر پازهر این است که چیزی بود که دافع مضرت زهر بود.
~~و اگر سنگ پازهر را مصول کرده به صاحب برکرم8 دهند نافع بود، و صاحب ربوا9 را
~~سود دارد.
~~و جماعتی دیگر چون نصر و حمزه و غیر ایشان گفتهاند که حجر پازهر بر پنج نوع

PageV01P231

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0190.png)

~~است: سپید و زرد و سبز و خاک رنگ و منکت1، و اختیار ازین جمله منکت1 بود.
# و شربت، کسی که او را زهر داده باشند [1103 ق] از حجرهای پازهر منکت6 خالص
~~دوازده جو سنگ باشد.
# و در کتاب نخب آوردهاند که پازهر را چند لون است: سبزی سلقی، و نوعی است
~~زرد، و نوعی است که به سپیدی زند، و نوعی است که به صرخی زند، و نوعی از آن
~~مجوف باشد و در تجویف آن چیزی باشد که آن را «مخاط الشیطان» و «غزل السعالی»
~~گویند و به آتش نسوزد.
# و نوع دیگرست از حجر پازهر، بیننده راگمان چنان افتد که آن مرکب است از شمع و
~~آهک وگل، و از هر یکی ازین سه جنس گویی رگی به آن باشد و چون عروق زرد بسایند
~~بر صلایه. آب و برادهآ آن سرخ برون آید چون [خون] پارهای، و آن نوع عظیم سودمند
~~باشد که بدین مار و کژدم و امثال آن، چون بر موضع گزیدگی طلاکنند.
# و از پارس3 انواع پازهر بسیار افتد و از [آن] دستههای کاردکنند. و در آن نفعی زیادت
~~نباشد.
# و اشباه حجر پازهر بسیار باشد که مردمان گمان برند که آن پازهرست و آن سنگهایی
~~باشد مختلف والوان آن نزدیک باشد به الوان حجر پازهر، ولکن آن جمله را خاصیت
~~پازهر نباشد و بیشتر از آن از کوههای غور خیزد. [1150 ق]
# و پازهر سنگی است که درو دفع مضرت زهرهای مضر یا کشنده باشد و آن محال
~~نیست که چنین سنگی موجود باشد. به سبب آن ms176 که تریاق که دافع4 مضرت زهرهاست
~~تقویت5 مزاجی میکند به سبب اخلاط ادویه، و کیفیات آن حاصل شدست. اگر نوع آن
~~مزاج در سنگی حاصل باشد همان خاصیت و تأثیر از وی حاصل شود و این جنس
~~سنگها عزیز الوجودست و آن را که خاصیت پازهر در وی حاصل باشد علامات و
~~امتحانات آن بسیار باشد و بعضی را از آن بر شمردهاند.

PageV01P232

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0187.png)

~~اگر سنگ پازهر را بسایند و از آنچه سوده باشند قدری در شیر تازه افکنند اگر آن
~~شیر بیفسرد و بسته شود آن پازهر پسندیده و نیکو بود، و اگر برخلاف این بود نیک نبود.
~~و امتحان دیگر آن است که اگر حجر پازهر را در نزدیک زهر1 بنهند عرق بر آن سنگ
~~نشیند.
~~دیگر اگر کرپسهای را چشم برکنند2 و آن را در انایی نهند و قدری از حجر پازهر با
~~وی در آن انا نهند و سه روز بگذارند اگر چشم آن کرپسه به شود و به قرار اصل باز شود
~~آن حجر پازهر حقیقی است، و این سخنی است دور از قیاس [عقل]3[1116 ق] ولکن2
~~کتب متقدمان که در خواص نوشتهاند این معنی آوردهاند.
~~و دیگر اگر سنگ پازهر را با زرچوبه4آ زرد بر سنگ بسایند، اگر زردی زرچوبه صرخ
~~شود آن سنگ پازهر خالص است.
~~و دیگر اگر پازهر را با سرکه بسایند و بر زمین ریزند، اگر زمین دمیده شود آن پازهر
~~خالص بود.
~~دیگر اگر سنگ پازهر را بسایند و قدری از آن بر زردهآ خایهآ مرغ یا به روغن زیت
~~غلیظ گشته افگنند، اگر آن را رقیق کند اختیار بود.
~~دیگر اگر آن را بسوده بر روی کاه پراکنند، اگر رنگ کاه بگرداند نیک بود.
~~و عطارد5 محمد حاسب میگوید اگر حجر پازهر را در آفتاب نهند خوی بر آن نشیند.
~~و نوعی است از پازهر که چون آن را صلایه بر سنگ با آب میرسانند6 از وی ms177 بوی
~~عبیر می آید و لون آن میان زرد شمعی و سبزی و بستقی7 است و گویی که شفاف است.
~~و آن سنگی است رخو که مبرد قبول کند و به پولاد آبدار سوراخ توان کرد.
~~و جمله انواع پازهر رخو باشد و مبرد قبول کند.
~~و استاد بوریحان آورده است که ابوالحسن ترنجی8 گفت که من در دست بعضی ملوک

PageV01P233

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0192.png)

~~عجم مشربهای دیدم [1110 ق] مرصع از پازهر و از آن خاصیتی عجب دیدم و آن چنان
~~بود که هر که را کژدم یا زنبور بگزیدی لختی شیر تازه در آن مشربه کردندی و بدان کس
~~دادندی تا بخوردی و لختی بر جای گزیدگی طلاکردی در ساعت آن کس این شیر را
~~قذف کردی و بعد از آن درد ساکن گشتی.
# و این ضعیف از سنگ پازهر همان خاصیت دیده است که سوده با شیر بدادهاند و بر
~~موضع گزیدگی طلاکرده در حال ساکن شدست، ولکن قذف کردن شیر ندیدست.
# و آوردهاند که شخصی از جملهآ سیاحان1 سنگی به نزدیک وشمگیر برد و گفت که این
~~پازهر است و خواست که برو تلبیس کند و چیزی از وی حاصل کند. وشمگیر گفت اگر
~~چنان است که آن سنگ پازهرست و مضرت زهر باز میدارد من ترا زهر دهم. اگر چنان
~~که این سنگ پازهرست قدری بعد از آن تو بخور، زهر ترا زیان ندارد و مرا حقیقت صدق
~~تو معلوم گردد و ترا صلهای2 دهم تمام. آن کس از وشمگیر خلوتی خواست و گفت بدان
~~ای امیر که من مردی درویش بودم و چیزی نداشتم. شیطان مرا بر آن داشت تا چنین
~~دلیری کردم. [1122 ق] اکنون یک نصیحت من قبول کن که ترا از آن نفع بسیار باشد. بعد
~~از آن فرمان تراست، هرچه خواهی با من بکن. و آن آن است که پادشاهان را دشمنان
~~بسیار باشند که خواهند که قصد جان ایشان کنند و ms178 مالها بذل کنند تا بود که کسی را از
~~اولیاء ایشان به دست آرند که ایشان را زهر دهند و تو ازین جمله که بر شمردم ایمن
~~نیستی. و چون دشمنان و آن جماعت را معلوم شود که با تو پازهرست همه نومید شوند
~~و هیچ کس را بدین وجه در تو طمعی نماند و تو از دشمنان بدین واسطه ایمن گردی و
~~سلامت یابی و اولیاء تو بر تو به زبان نیاید3 اگر بفرمایی که آن را در طعامی کنم و بخورم
~~و پس فرمایی تا ازین سنگ بسایند و مقدار شربتی به من دهند تا بخورم چون مضرتی
~~ظاهر نشود بفرمایی تا مرا صلتی و خلعتی خوب دهند و این سنگ از من قبول کن تا
~~جمله دشمنان و دوستان گمان برند که آن پازهرست و در نهان این صله و خلعت باز دهم
~~تا از این واقعه این فایده حاصل شود و کسی نداند که درین چه سرست و از من عفوکنی.

PageV01P234

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0189.png)

~~اگرچه درین سنگ فایدهای نبود حکمتی مفید حاصل آید. وشمگیر گفت [1125 ق] تو
~~بدین تلبیس که کردی و سحریت مستحق عقوبت بسیار گشتی، ولکن به سبب این
~~نصیحت و تدبیر خوب از تو عفو کردم و بفرمود تا بر ملا چنان که خواسته بود بکردند و
~~آن شخص را خلعتی و صلتی تمام بداد و بازگردانید و آن سنگ را مشهور کرد و پیوسته با
~~خود داشت و درین حکایت فایدهآ بزرگ است و تنبیهی خوب تا آن را ملاحظه فرمایند.
# حجر التیس حجری است حیوانی و تولد او در زهرهآ بزکوهی است1 که در کوههای
~~پارس باشند. و گفتهاند که در شکم او متولد میشود.
# و جماعتی آن را حجر البیش گفتهاند. گمان بردهاند که آن را حجر البیش به جهت آن
~~میباید گفت که آن دافع زهر بیش است و آن جماعت به غلط به تصحیف دانستهاند. و
~~[بیش] بیخ ms179 گیاهی است و آن زهری باشد قاتل، چنان که مقدار دو جو کشنده. و تولد آن
~~در زمین هندوستان بود.
# و شکل حجر التیس طولانی بود مثل زیتونی بزرگ و سطح ظاهر آن املس باشد و
~~براق بود و لون آن سبزی باشد نفطی [1136 ق] و طبقه طبقه باشد بر زبر یکدیگر مثل
~~پیاز و در میان آن چیزی باشد خودرو2 سبز بام3 خشک و آن قاعدهآ طبقات حجر التیس
~~باشد.
# و بعضی باشد که عودی رنگ باشد و مدور شکل نیز باشد ولکن نادر بود.
~~و هرچه از آن خالص [یاشد] و تمام به جایی رسیده باشد با سیر بر صلایه بسایند

PageV01P235

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0194.png)

~~رنگ برادهآ آن به صرخی زند.
# و هرچه خالص نباشد و از بهر تلبیس و تمویه1 کرده باشند چون آن بسایند لون برادهآ
~~آن به سبزی زند.
# و آن را حجر التیس از بهر آن گویند که به بز کوهی نسبتی دارد.
# و جماعتی دیگر آن را پازهر کبش2 گویند و درستتر آن است که آن را «تریاک
~~پارسی» گویند و بیشتر آن را از ناحیت دارابگرد آرند.
# و چنین میگویند که بز کوهی آن ناحیت ماران زهردار میخورد و زهر ایشان در مزاج
~~او کارگر نمی آید و آن به دو سبب باشد: یکی آن که در طبیعت آن بزکوهی نوعی از تریاق
~~باشد که مضرت ایشان درو تفعل نتواند کرد، و دیگر آن که بیشتر غذای ایشان
~~گیاهها3ست که درو خاصیت تریاقی بود. و آنچه از آن غذاها لطیفتر باشد قسطی که
~~خطر زهر ایشان بود [1135 ق] چون بدان جا4 رسد به اسبابی معین منجمد شود و آن
~~«تریاک پارسی» باشد که آن را حجر التیس گوئیم.
# و جنس بز [کوهی]5 را تخصیصی است با زهر که بز خانگی را [نباشد]5 رسده6 را
~~چندان که باشد بخورد و او را البته زیان ندارد.
# و گفتهاند که حجر التیس با تریاق فاروق ms180 و قرص افعی برابری میکند در خاصیت بل
~~که زیادت، به سبب آن که این صناعی است و آن طبیعی.
# اگر حجر التیس را به آب بادیان تر بر صلایه بسایند و بر گزیدگی جمله هوام طلاکنند
~~در حال درد ساکن گرداند و لون بشره را به حال خویش برد.
~~و ابوالحسن ترنجی7 گوید مردی را دیدم که او را مار قتال بگزید. مقدار نیم دانگ
~~حجر التیس بسودند و در شربتی به وی دادند تا بخورد و به طعام او را سیر8 دادند. پس
~~زمانی بر نیامد که آن مرد سیاه شد و بول کرد، چنان که گفتی خون صرف است و از آن
~~رنج خلاص یافت و مضرت آن ازو دفع شد.

PageV01P236

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0191.png)

# و آن پازهر از جملهآ آن باشد که ملوک با خود دارند و آن نفیس ترین چیزی باشد که در
~~خزاین پادشاهان بود، از بهر آن که منفعت آن راجع به جان آدمی باشد، و چه دارو باشد.
~~عزیزتر از آن که جان آدمی را از آن خلاص باشد از هلاک.
# و نوع دیگرست از تریاق [1143 ق] که آن را تریاق اللحظة1 گویند و آن همچو رمصی
~~باشد که بر گوشهآ چشم بز کوهی مجتمع شود، بر آن بز کوهی که یاد کرده شد. و آن
~~نیز آپازهر بزرگ است و مجرب.
# و حد وزن حجر التیس از درمسنگی باشد تا سی درمسنگ، و هرچه وزن آن
~~درمسنگ باشد قیمت3 آن دیناری بود، و هرچه سی درمسنگ باشد قیمت آن صد دینار
~~بود، و تفاوت قیمت بر تفاوت وزن4 آن باشد.
# و درین روزگار پانزده درمسنگ بیش ندیدهاند.
# و آنچه بزرگ باشد و مدور شکل بود اغلب مجوف بود و آن را قلبی و شبهی بسازند
~~از لک سبز کرده یا از مصطکی سبزکرده و برادهآ سنگ سبز به هم حل کرده، آن را به هم
~~شکل حجر التیس بکنند وجلا دهند.
# و ms181 امتحان آن آن باشد که آهنی گرم کنند، آنچه قلب و سبز باشد نشان5 داغ در وی
~~گیرد، و آنچه خالص باشد در وی نگیرد.
# و باقی امتحانات که در پازهر گفته شدست امتحان آن نوع همان باشد.
# و خاصیت حجر التیس آن است که زهر مار را دفع کند و کسی را که زهر داده باشند.
~~پیش از آن که زهر در مزاج او تصرفی کامل بکند حجر التیس قدری مصول کرده با دوغ:
~~ترش بدان کس دهند [1145 ق] تا بخورد مضرت زهر را دفع کند و شفا بود6.
# و اگر کسی را از حشرات زهردار گزیده باشد حجر التیس را به سرکه مصول کنند و بر
~~موضع گزیدگی طلاکنند زهر را به خاصیت دفع کند و جذب کند و درد را ساکن گرداند.

PageV01P237

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0196.png)

~~و اگر آن را بر گزیدگی هوام مالند بی آن که سوده باشند به خاصیت درد را ساکن
~~گرداند.
~~و پازهر حقیقی آوردهاند که حجر التیس است و بسیار سنگها باشد که آن را پازهر
~~دانند عوام و آن را هیچ اثر و خاصیت نباشد، و در باب دفع مضرت زهر عمل ندارد.
~~و حجر التیس مبرد قبول کند و به پولاد آبدار ثقب توان کرد.
~~گاویش حجر حیوانی است و آن را جاویژن2 گویند و آن نوعی است از پازهر و شکل
~~آن مدور باشد و لون آن زرد بود مثل زردهآ خایهآ مرغ و رخو باشد به غایت.
~~و آن در زهرهآ گاو متولد میشود و مادام که در زهره باشد سیال و مدحرج باشد و
~~چون بیرون کنند بیفسرد و متحجر شود. و وزن آن از دانگی باشد تا چهار درمسنگ.
~~و بیشتر از آن در زمین هندوستان خیزد و آن گاوان هندوستان را باشد.
~~و علت یرقان را نافع بود و سده را بگشاید [1159 ق] و زردی لون روی را ببرد.
~~و دیگر خواص آن مثل بعضی ms182 از خواص حجر پازهر باشد.
~~و آوردهاند که جاویس3 درد معده را و قولج را نافع بود، و اگر قدری سوده از آن در
~~بینی صاحب لقوه دمند نافع بود.
~~واگر در چشم کشند بصر را تیز گرداند.
~~و در قدیم منقالی از جاویش به دیناری می خریدهاند، و درین زمانه قیمتی زیادت
~~ندارد. والله اعلم.

PageV01P238

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0193.png)

~~خرمهره حجری حیوانی است و شکل آن چون بیضی بود و لون آن سپید باشد و
~~سطح ظاهر آن* درشت باشد و دور از ملاست.
~~و بعضی باشد که سطح ظاهر آن در غایت خشونت باشد گویی که سیب است یا
~~خوف1، و مبرد قبول کند و محک آن سپید باشد، به پولاد آب داده سوراخ کنند.
~~و در میان بعضی از آن چیزی باشد مثل تخم، باریک گویی چوبی است به غایت
~~باریک.
~~و آن مادهای که خرمهره2 از آن خیزد در حوالی گردن متولد میشود و به روزگار
~~منجمد و متحجر میشود، و آن نیز در عداد پازهرست، لکن قوت آن به درجهآ حجر-
~~التیس نرسد.
~~و اگر آن را مصول کنند و بر کژدم گزیدگی طلاکنند در حال درد ساکن شود [1159ق]
~~و شفا بود و این مجرب است.
~~و گفتهاند اگر بر گزیدگی بعضی از ماران طلاکنند مضرت زهر را باز دارد، و العلم عند
~~الله تعالی.
~~و آن را به پارسی «مارمهره» گویند و آن نیز از جملهآ احجار حیوانی است، واگر

PageV01P239

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0198.png)

~~وجودی1 دارد از عداد پازهر باشد.
# و در کتب متقدمان صفت و ذکر آن کردهاند هر چند بدان وثوقی زیادت نیست.
# و درین روزگار ندیدهاند الا اشباهی که آن را سیاحان2 از سنگ مریم بسازند برای
~~تلبیس و تمویه که مار مهره به3 شبه وجه به مار نسبت کنند.
# یکی آن که چون مارکسی را بگزد مار مهره را به شیر4 یا به خمر5 مصول کنند و بدان
~~کس دهند تا بخورد شفا یابد. ms183
# و دیگر اگر مارمهره را از کسی بیاویزند از گزیدن مار و زهر او ایمن باشد.
# و دیگر مار مهره مادهای است که در پس سر مار افعی به روزگار در آن مجتمع
~~میشود، منعقد و متحجر میگردد.
# و نصر گوید که مارفسایان افعی را طلب کنند که او ماران دیگر را بگیرد و بخورد.
~~چون به غایت معمر شود آن مهره در پس گردن او منعقد گردد و شکل آن چون مدوری
~~باشد، یک طرف آن تیز [باشد] ولون آن مانند لون مروارید [1163 ق] بی آب باشد، و
~~بعضی از آن سیاه رنگ باشد با سپیدی آمیخته.
~~و گفتهاند آن ماده حادث نشود در پس سر مار تا چهارصد عدد مار نخورده باشد و به
~~غایت معمر نشده.
# و گفته[اند]6که مادام که در درون پوست مار باشد نرم بود، چون بیرون کنند و هوا بر
~~وی وزد منجمد و متحجر شود.
~~و گفتهاند امتحان آن آن است که بر گلیمی سیاه مالند سپید فام7 شود و آن امتحانی
~~است که بر آن اعتماد توان کرد و این از نرمی مهره باشد و از درشتی پلاس8

PageV01P240

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0195.png)

# و سنگ مریم را همین لون و خاصیت هست. چون آن را در پلاس مالند سپید نگردد1
~~و ازین امتحان معلوم میشود که هرچه ازین جنس است از جملهآ شبه و تمویه باشد، هر
~~چند مستحیل نیست که همچنان که اعضاء حیوانات [و]2 انواع احجار متولد میشود3 چه
~~(؟) را بیابد که امثال آن دو مار متولد شود.
# و هرچند درین زمان آن را وجودی نیست [و] ما آن را ندیدیم آن را وجود نبود. بل که
~~بسیار خرز 4هاست که ما آن را ندیدهایم و آن را وجود باشد.5
# و گفتهاند که مار مهره عزیز الوجود باشد. و پازهر جمله زهر[ها]را بود.
# از آن جمله سپید مهره 7 است، و آن در دریا تولد شود و عوام آن را «بادمهره» گویند. ms184
# و باطن آن حیوانی است و ظاهر آن سنگی است سپید در غایت سپیدی، و ظاهر و
~~شکل آن مدور باشد ترنجی8 و درون آن ملتوی9 باشد، و یک طرف آن گشاده بود که سر
~~آن حیوان باشد. و آن سنگ معروف و مشهور باشد.
# و چون آن را از دریا برآرند و آن حیوان را از باطن او بیرون کنند و باطن او را پاک کنتد
~~و سوراخ بر زبر آن بکند و به آخر10 نوبت پادشاهان11 در روز مصاف بزنند تا یکی هایل
~~از آنجا بیرون آید با هول.
# و هر که قدری سپید مهره با خود دارد از درد پیوندها ایمن باشد و تحمل کارها[ی]
~~سخت تواند کرد، مثل بسیار رفتن و بارها ای] گران برداشتن و آنچه بدین ماند.

PageV01P241

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0200.png)

~~و چون آن را در میان خمیر به آتش پزند و مصول کنند و در چشم که سپیدی بر افتاده
~~باشد کشند چند نوبت سپیدی را بردارد و این خاصیت مجرب است.
~~و دو نوع دیگرست هم حیوانی نزدیک به سپید مهره و لون و طبیعت آن نزدیک است
~~بدان.
~~یکی را «کوژ» خوانند و یکی را «ناخن دیو» و آن هر دو نوع در دریا تولد کند.
~~(1172ق]
~~و این جمله مبرد قبول کند و به آهن پولاد آبدار ثقب توان کرد. و جلای آن چون
~~جلا[ی] مرجان باشد.
# و حکاکان از آن مهره خرزها و تعویذ1ها سازند و آن را قیمتی زیادت نباشد و یکی از
~~آن کمابیشن دیناری میارزد.
~~حجر خمار سنگ سیاه رنگ است. آهن دارد و چون آن را بر سنگ صلایه به آب
~~بسایند آبی صرخ مثل خون از وی بیرون آید و آن را سنگ صدف گویند و در خراسان آن
~~را سنگ «خماهن»4گویند و معدن آن در زمین بادیهآ عرب است.
~~و آن سنگی است صلب و آن را ثقب به الماس توان کرد. و حکاکان از ms185 آن خرز5ها و
~~نگینها سازند.
~~و خاصیت او آن است که چون کسی را به سبب کثرت شرب شراب جگر گرم شود
~~آن سنگ را بسایند و از آن آب قدری بدان شخص دهند آن حرارت را دفع کند.

PageV01P242

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0197.png)

~~پیش از آن که زهر در مزاج او تصرفی کامل بکند حجر التیس قدری مصول کرده با
~~دوغ ترش بدان کس دهند [1140 ق] تا بخورد مضرت زهر را دفع کند و شفا بود1.
~~و اگر کسی را از حشرات زهردار گزیده باشد حجر التیس را به سرکه مصول کنند و بر
~~موضع گزیدگی طلاکنند زهر را به خاصیت دفع کند و جذب کند و درد را ساکن گرداند.
~~و اگر آن را بر گزیدگی هوام مالند بی آن که سوده باشند به خاصیت درد را ساکن
~~گرداند.
~~و پازهر حقیقی آوردهاند که حجر التیس است و بسیار سنگها باشد که آن را پازهر
~~دانند عوام و آن را هیچ اثر و خاصیت نباشد، و در باب دفع مضرت زهر عمل ندارد.
~~و حجر التیس مبرد قبول کند و به پولاد آبدار ثقب توان کرد.
~~حجر یرقان سنگی است [که]3 در زمین سیستان و زاول3 خیزد. و در غایت صلابت
~~نیست، مبرد قبول کند. ولکن به الماس آن را ثقب توان کرد.
~~و آن سنگی است منقش از نقشهای صرخ و زرد و آبی که از حک آن بیرون آید. صرخ
~~باشد، مثل آبی که از سنگ خمار بیرون آید.
~~و حکاکان از آن خرز4ها [ی] گوناگون سازند.
~~و چون آن را بسایند و به صاحب علت یرقان دهند شفا یابد.
~~و گفتهاند که سنگ یرقان سنگ صرخ است که ذکر آن کرده شد
~~و جماعتی گفتهاند که سنگ یرقان سنگی است مدور خرد. لون آن سیاه که در آشیان
~~خطاف یابند و چون آن را بسایند آبی صرخ مثل خون از آن بیرون آید.

PageV01P243

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0202.png)

~~و صاحب ms186 علت یرقان را سود دارد، چون آن را با خویش دارد.
~~و چون خواهند که آن سنگ را حاصل کنند آشیان خطافی طلب کنند که در وی بچهآ
~~خطاف باشد. پس آن بچگان خطاف را به زعفران یا به چیزی که زرد باشد زرد کنند.
~~چنین میگویند که خطاف آن سنگ را بیارد به گمان آن که شفای بچگان او خواهد بود.
~~و حیوانات را این جنس الهام است [1183 ق]، چنان که پلنگ ماده چون مشقت زادن
~~اول بکشد نروک1 طلب کند و بخورد تا بعد از آن حمل قبول [نکند]2 و مشقت حمل ازو
~~برخیزد. و امثال این بسیارست.
~~و حجر غروی3 چهار نوع است: سبز، سیاه، صرخ و سپید.
~~و معادن آن چند جای است. آنچه از آن سبز است و صرخ در زمین قراسب4 و در
~~سوادان5 بادیهآ عرب نیز باشد، و سیاه در زمین بادیه است در خراسان.
~~و طبیعت هر چهار نزدیک است به یکدیگر، و جملهآ آن سخت باشد و به الماس ثقب
~~کند.
~~و در قدیم از آن دستههای کارد و آینه میساختهاند و از آن نگینهای انگشتری کنند.
~~و مهر بیشتر بر هیچ جواهر چنان خوب نیاید که بر حجر غروی3.
~~و آنچه سیاه باشد در خراسان «جنس»6 خوانند و آن را مبارک و به فال دارند.

PageV01P244

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0199.png)

~~و شیعه1 غروی3 سپید متبری دارند و بدان رغبت کنند.
~~و در کتب خواص احجار آوردهاند که هرکه حجر غروی3 با خود دارد از بیماریهای
~~وبا2 ایمن باشد و بر اعدا مظفر بود.
~~و آن را به چرخ مس [و]3 جلای عقیق جلاتوان داد، ولکن به سنگ محک جلای آن با
~~طراوت تر باشد و دشوار باشد، و حکم [1185 ق] هر چهار نوع همین است.
~~حجر سنبادج سنگی است که گذشت الماس هیچ جوهر و سنگ از و صلبتر نباشد.
~~حجر سنبادج را به زبان [رومی]4 «سمیرس»5 خوانند، و جملهآ احجار ms187 و جواهر را
~~بدان توان سود و حک و شق توان کرد. و هیچ جوهر به جای او نیست در خاصیت.
~~و لون آن دو6 رنگ باشد، و بعضی باشد که به صرخی زند، و بعضی باشد که به
~~کبودی زند.
~~و درو ذراتی باشد روشن و براق که گویی الماس است و یمکن که حدت آن بدان
~~اجزاست، و درشت7 طبع باشد و هیچ جوهر صلب در آن تأییر نکند و او در جملهآ
~~جواهر تأثیر کند مگر الماس که البته درو اثر نتواند8 کرد.
~~و معادن آن در چند جای است در حدود کرمان و ساحل دریا [ی] هندوستان و در
~~زنگبار9 و در نوبه از حدود حبشه.
~~و بهترین آن را تبر (؟)10 گویند در اصطلاح حکاکان.

PageV01P245

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0204.png)

~~و بدان تیزی1 آن خواهند که حک جواهر صلب بدان زود توان کرد، یعنی حدت در
~~اثر فعل آن زیادت بود.
~~و بهترین آن نوبی باشد و شکل پارههای نوبی مدور باشد و پارههای خرد باشد.
~~(1192ق]
~~بعد از آن هندی، بعد از آن زنگباری، بعد از آن کرمانی.
~~و چون سنگ سنبادج [را]3 خرد بسایند و به حریر بییزند به مشارکت چرخ مس
~~تنک4 که آن را حکاکان «تیز بر»5 گویند. و جملهآ جواهر صلب چون یاقوت و جزع و
~~عقییق و غیر آن بشکافند و بسایند.
~~و اگر سنبادج نبودی هیچ حجر صلب را از جملهآ جواهر نتوانستی سودن و شق کردن
~~و نقشها [ی] نگین کنند.
~~و اوانی که از جزع و یشب6 و بلور ساخته باشند و برو نقشها مثقب کرده بدان توان
~~ساخت.
~~و آهن پولاد آبداده بدان نتوان سود، و شمشیرهای پولاد یا بلارک و کتارهها در
~~هندوستان بدان نرم کنند.
~~و زخم سوهان بدان از وی ببرند تا بعد از آن داروی جوهر برو کنند تا جوهر بلارک
~~پیدا شود.
~~و چنین میگویند که در جزیرههای چین معادن آن هست و ms188 پارههای آن نیک خردست
~~بر مثل ریگهای7 نرم.
~~و بهین آن، نوع آن است که مور از سوراخ برآورده باشد، چنان که کلوخ را از سوراخ
~~برآورده باشند و گرداگرد آن پراکنده.
~~و گفتهاند که طبیعت او گرم خشک است و درو سمیتی8 هست و بدان سبب تفریق

PageV01P246

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0201.png)

~~اجزاء صلبترین چیزها میکند. [1190 ق]
# و اگر سنبادج را خرد بسایند و مصول کنند و خشک بر جراحتهاای] مزمن عفن شده
~~پراکنند نافع بود.
# و در کتب خواص احجار آوردهاند که هر که سنبادج با خود دارد او را غثیان نباشد.
~~حجر مقناطیس سنگی است معروف و مشهور و این نام به زبان رومی است، و
~~پارسیان آن را سنگ آهن ربای خوانند.
# و حجر مقناطیس را در کتب خواص الاحجار حجر الذهب1 خوانند.
# و مقناطیس چون اسم جنس است بر سنگهایی که چیزی را جذب کند. و هر سنگی
~~که چیزی را جذب کند آن را اسمی خاص باشد، لکن مشهورست اسم مقناطیس بر حجر
~~الذهب1 که آن آهن را جذب میکند.
~~و معادن آن چند جای است در کوههای هندوستان و در حدود و در نواحی زبطره2 و
~~در حدود زاولستان کوههایی است که آنجا معدن زر و نقره و آهن و اسرب3 است. آنجا
~~مقناطیس نیز هست. اما قوت جذب آن اندکی است، و هر چه در قعر آن کوهها باشد
~~قوت آن زیادت بوذ در جذب آهن.
# و خاصیت مقناطیس آن است که آهن را جذب کند و لون آن سیاه باشد [1202 ق] و
~~نیک مشابهتی دارد به سنگ آهن و ثقیل باشد بیش از حد.
# و باشد که سیاهی آن به صرخی زند، و باشد که به لاجوردی زند، و باشد که لون آن
~~مانند لون آهن سیاه بود و درو براقی باشد.

PageV01P247

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0206.png)

~~و بهترین مقناطیس آن است که از زمین زبطره1 آرند.
# و چنین حکایت میکنند که در دریای زنگبار ms189 از مقناطیس کوههاست. چون کسی بدان
~~حوالی رسد هر چه از آهن در آن کشتیها باشد پریدن گیرد و بدان کوه میشود و این
~~سخن از قیاس دور نیست. چون ما میبینیم که پارهای سنگ که وزن آن ده سیر باشد پنج
~~مثقال آهن را جذب زیادت میکند. چون حجم آن سنگ زیادت بود قوت جذب زیادت
~~بود. به درجه[ای] رسد که پارههای آهن بزرگ چون آن سنگ به مقدار کوهی رسیده بود
~~جذب کند.
# و تعجبی عظیم است در مقناطیس که قوت جذب او سرایت میکند در آهن، چنان که
~~چون پاره[ای] سنگ مقناطیس پاره[ای] آهن را جذب کرد و ملاصق او شد اگر پارهآ دیگر
~~آهن را بدان آهن دارند آن را نیر جذب کند، و همچنین پارههای آهن دیگر که به زیر آن
~~دوم پاره آهن و سیم میدارند. جمله ملاصق [1205 ق] یکدیگر میشود که گویی چون
~~ریسمانی شدست در هم پیوسته، یکی بعد از دیگری.
# و اگر آن آهن پارهها سوزنها [باشد] بر درازنای2 همین خاصیت دارند و باشد که به
~~هم پیوندند و بدان حد برسد که قوت جذب نیز وفا نکند.
# و اگر سوزنی یا دانگ سنگی زرکه از آهن کرده باشند بر روی کاغذ یا جامهای یا
~~چوبی تنک یا اوانی از مس یا غیر آن، بر آن نهند و حجر مقناطیس را در زبر آن در
~~محاذات آن سوزن یا آن دانگ سنگ حرکت می دهند به حرکت مقناطیس آن سوزن یا آن
~~سنگ زر حرکت میکند به حسب حرکت مقناطیس در هر جهت که باشد هم بر آن
~~صوب حرکت میکند.
~~و اگر سنگ مقناطیس را در کاردی یا شمشیری یا در آهنی دیگر مالند چند کرت بعد
~~از آن آن کارد را به هر سوزن یا نیم دانگ سنگ دارند جذب کند، و آن قوت در آن روزی
~~چند بماند.
~~واگر سنگ مقناطیس را شیر در مالند قوت جذب ms190 آن نقصان پذیرد، و چنین آوردهاند

PageV01P248

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0203.png)

~~که بکلی قوت آن برود.
~~و چون آن را در سرکه فرغار کنند چند روز به قرار اصل خویش شود. [1219ق]
# و اگر به خون بزگرم بشویند تیز گردد.
# و همچنین که کند باشد، یعنی که جذب آهن به دشواری کند آن را در سرکه یا در
~~خون بز چند روز فرغار کنند تیز شود و قوت جذب آن زیادت گردد.
# و در کتب خواص آوردهاند که اگر کسی را زخمی رسد به شمشیری که آن را [به]1
~~زهرآب داده باشند، حجر مقناطیس را خرد بسایند و بر آن جراحت پراکنند زهر را
~~جذب کند و مضرت آن باز دارد.
~~و اگر زنی دشوار زاید، قدری سنگ مقناطیس در دست گیرد درد طلق بر وی سهلتر
~~گردد.
~~و آوردهاند که چون زیت در مقناطیس مالند آهن ازو بگیرند.
# و گفتهاند که نوعی است از مقناطیس که از یک جانب جذب آهن کند و از دیگر
~~جانب دفع آهن کند، و ازین جنس درین روزگار ندیدهاند.
~~و جابر بن حیان2 میگوید که من پاره[ای] سنگ مقناطیس داشتم مقدار صد
~~درمسنگ آهن بر میداشت. آن گاه چون روزگار بر وی برگذشت بیش از هشتاد
~~درمسنگ برنمی داشت و وزن آن سنگ هیچ نقصان نکرده بود، و آن نقصان در قوهآ او پیدا
~~آمده.
~~معتمدی حکایت کرد که شخصی [1215 ق] پارهای سنگ مقناطیس داشت به وزن
~~سی استیر، ششصد3 درمسنگ آهن بر میداشت.
~~و جذب و انجذاب در بسیاری از چیزها حاصل است جزاز مقناطیس. چو4 کاهربای
~~که کاه را جذب میکند، و بیجاده پر مرغ را جذب میکند، و نفط آتش را جذب میکند. و
~~بسیار سنگها5 آورده[اند] در کتب احجار که آن چیزها را به خویشتن میکشد. ایشان

PageV01P249

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0208.png)

~~درین روزگار ندیدهاند و آن را به طریق نقل1 آورده شد، اگر چه زیادت وثوقی نیست بر
~~وجود آن.
~~سنگی است که ms191 زر را جذب میکند و آن سنگی است زرد صافی. چون آن را عمل3
~~کنند از وی صریری حاصل شود همچنان که از قلعی. و گفتهاند که هیچ نوع از مقناطیس
~~را قوت جذب بدان حد نیست که آن سنگ را هست. و چنین آوردهاند که نقره را از مقدار
~~دو سه گز به خویشتن کشد.
# و سنگی دیگرست خاک رنگ آن مس را به خویشتن کشد.
# و سنگ دیگرست به غایت سبک سنگ، و از آن رایحهای ناخوش آید مانند انگژد و
~~آن سنگ قلعی را به خویشتن کشد.
~~و همچنین سنگی دیگرست که موی را جذب کند.
# و سنگی است که گوشت را جذب کند. [1223 ق]
~~هر چند این جمله محال عقل نیست و محسوس [است]1 که سنگی باشد که آهن را با
~~صلابت و ثقل خویش به خویش کشد چون مقناطیس، و سنگ دیگر باشد که کاه را
~~جذب کند چون کهربا، و دیگری که پر مرغ را جذب کند چون بیجاده، محال نباشد که
~~سنگی باشد که زر را جذب کند و همچنین نقره و غیر آن را که بر شمرده شد.
~~کسی از نوعها[ی] دیگر ندیدست و آن دلیل نباشد بر آن که آن را وجود محال بود.
~~و آنچه نقل کرده شد از کتب ارسطاطالیس ترجمه کردهاند از لغت یونان به لغت
~~تازی4.

PageV01P250

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0205.png)

~~حجر کرکی سنگی است سپید. طبع او سرد خشک است.
~~و آن در سواحل دریاای] سند باشد، و صلب نباشد و به آهن پولاد آب داده تقب توان
~~کرد.
~~خاصیت آن سنگ آن است که چون آن را خرد بسایند مثل سرمه هر حیوان را که بر
~~دیده سپیدی پدید آید به سبب زخمی یا رمدی چون چند نوبت از آن در چشم آن
~~حیوان2 کشی آن سپیدی را ببرد.
~~و هر که این سنگ را با خود دارد دفع چشم بد کند.
~~و هیچ ساحر بر دارندهآ ms192 آن سحر نتواند کرد.
~~و گمان آن است که آن سنگ [122 ق] نوعی است از سپید مهره که شرح آن یاد
~~کرده شد.
~~حجر رخام سنگی است سپید به غایت رخو، و معدن آن در خراسان باشد، و از آن
~~خشتها سازند که در زمین افکنند، و از آن ابزارهای دیوار سازند و نقاشها3 خوب بر وی
~~نگارند.
~~و هر چندان رخو است اما به غایت جلا گیرد، و چون آن را نرم کنند و به کرباسی در
~~مالند به غایت براق شود.

PageV01P251

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0210.png)

~~و از سنگ رخام شبه دانهها[ی] مروارید کنند خرد و بزرگ، و روی آن را شبه مروارید
~~طلق مدبر در پوشند. شبهی باشد مثل لؤلؤ به غایت خوب.
# و نوعی است از آن در دیار شام متلون به لونهای بسیار، منقش به انواع نقشهای
~~مختلف، آن را «مرمر» خوانند.
~~و همچنین از آن در زمین بناهای ملوک و مساجد افکنند، و از دیوارهای آن گنبد و
~~استون سازند1.
~~و نوع دیگرست هم از آن، لکن سپید رنگ است و شبه خجر یشب2 دارد و از رخام
~~صلبتر باشد. و معادن آن در دو موضع است در کوهپایهآ غور و در حدود ترکستان و آن
~~را «باش»3 خوانند.
# و از آن اوانیها سازند و دستههای کارد [1233 ق] و انگشترینها و نگینها همچنان که از
~~یشب سازند. و آن قلب حجر یشب است. و از آن بسیار افتد که تزدیک باشد به حجر
~~یشب. و فرق میان آن و حجر یشب بیش به صلابت و رخاوت نباشد. باقی به جمیع وجوه
~~مثل حجر یشب باشد.
# و امتحان آن بدان کنند که آن را به دندان دارند. اگر دندان آن را بتراشد [باش» بود و
~~اگر نتراشد]4 یشب باشد. و به سوهان نیز امتحان کنند. «باش» سوهان قبول کند و یشب
~~نکند.
# و در کتب خواص آوردهاند که اگر مطحول را یک مثقال رخام سودهآ به ms193 غایت با خل
~~خمر بدهند تا بخورد شفا یابد.

PageV01P252

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0207.png)

# سنگی است در هندوستان که چون آن را بجنبانند آوازی از درون آن بیرون آید، و هر
~~چند آن سنگ خرد باشد هم آن آواز می دهد.
# خاصیت آن سنگ آن است که هر زن که دشوار زاید آن سنگ را بر وی بندند، درد
~~طلق بر وی آسان شود و به آسانی کودک از وی جدا شود.
# و چنین گویند که آن سنگ را کرکس پدید کردست. اگر در آشیان کرکس بجویند از آن
~~یابند. و آن معنی بدان سبب است که کرکس ماده به دشواری تمام بیضه میتواند نهاد. به
~~درجهای که از درد آن هر که به نزدیک [1235 ق] آشیان او رسد به گاه بیضه کردن
~~احساس تواند کرد دشواری بیضه کردن او.
# چنین گویند که به هندوستان میرود و آن سنگ طلب میکند، و بیارد و به نزدیک مادهآ
~~خویش بنهد تا بیضه به آسانی از وی جدا شود.
# و آن سنگ را به زفان یونانی «انطروفریون»2 خوانند و تفسیر آن فاعل تسهیل ولادت
~~است، و آن سنگی است معروف هر چند درین دیار نه افتاده است. و خاصیت او در
~~تسهیل ولادت با جمیع حیوانات یکسان است.

PageV01P253

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0212.png)

~~اصل زجاج سنگی است سپید که اندک مایه به صرخی زند. و گمان آن است که آن
~~ریزهآ سنگ مها است که در خراسان آن را «شکر سنگ» خوانند.
# و به آن رنگ1 جوهری آمیخته بود به غایت خرد مثل آبگینه، چنان که به دشواری
~~محسوس توان کرد.
# و چنین حکایت میکنند که اول کسی که حجر آبگینه پدید کرد افریدون بود.
# چون خواهند که از آن اصل جوهر آبگینه کنند قدری از آن بگیرند و بر هزده من از آن
~~یک من قلی کوفته برافکنند و آن جمله را در کارگاه آبگینه گران نهند و روزها در زیر آن
~~[1242ق] آتش هیزم میافروزند ms194 و هر چند آتش بیشتر افروزند جوهر آن صافیتر و بهتر
~~میشود و تخلخلی2 که در وی باشد به اکتثار3 بدل میشود و صلابتش زیادت میشود.
# و در بعضی بلاد نوع خاک است که چون آن را بر جوهر آبگینه افکنند به وقت
~~گداختن به غایت سپید و صافی شود، چون آبگینههای بغدادی و شامی4 و بناکتی و
~~سرخسی وغیر آن.
~~و کف آبگینه را «مسحقونیا»5 گویند به لغت یونانی، و آن جوهری باشد سپید مثل
~~کف دریا. زود شکسته شود، و اگر در دهن گیرند گداخته شود. ماء الزجاج و ماء القواریر
~~[خوانند] 6 و در سنونهای دندان آن را به کار دارند.
~~و چون خواهند که آبگینه رنگ کنند به وقت گداختن، اگر خواهند که صرخ شود
~~قدری مغنیسا بر وی افکنند، در آن وقت که گداخته شده باشد.
~~و اگر خواهند7 که کبود باشد قدری آبگینهآ سلیمانی یا روی سوخته بر وی افکنند.
~~و اگر سبز خواهند مس سوخته بر افکنند.

PageV01P254

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0209.png)

# و اگر خواهند که مصمت شود سپیدهآ قلعی بر افکنند.
# و آوردهاند که در حدود کاشان نباتی است که از زمین بر میآید و آن را شاخهها و
~~برگها باشد و بر زمین پهن باز شود [1245 ق] و متحجر شود راست. چون آبگینه سپید
~~باشد و صافی بود. و اهل آن دیار آن را در داروها به کار دارند، و آن عجب نیست که
~~مرجان همچنین است.
# و سنگهای جراحت هست که از زمین بر میروید و انواع لونها بسیار باشد که بر روی
~~آبگینه به طریق تلاویح بتوان ساخت. آن را در باب میناگری و تلاویحات گفته شود،
~~ان شاء الله تعالی.
# که در کتب خواص احجار که نقلی است از ارسطاطالیس آوردهاند. هر چند درین عصر
~~ندیدهاند، اما به طریق نقل آوردهاند.
# صفت حجر ذوالالوان مانند جامهای که آن را بوقلمون خوانند که هر ساعت رنگ
~~دیگر نماید، آن سنگ نیز ms195 هر ساعت رنگ دیگر نماید.
# و آن ا[سنگ را]2 سکندر یافت. در وی تعجب کرد، آن را برگرفت. هر کجا بر گذشتی
~~سباع و وحوش و هوام از وی میگریختند. او را معلوم شد که خاصیت این سنگ این بوده است.
# و بیشتر این احجار در روزگار اسکندر به دست آوردهاند و خواص این به تجربه معلوم
~~کرده و گفتهاند که یاقوت و زمرد و الماس اسکندر به دست آورده است. و او پادشاه
~~حکیم بودست و بیشتر از معمور و غیر معمور زمین بگشته بودست [1254 ق]، و از
~~خواص ایشان باخبر میبوده به طریق الهام ربانی، و چه به طریق تجربه و امتحان.
# و آنچه آن را خاصیتی و اثری و فایدهای مییافت در خزاین خویش مینهاد، و بیشتر

PageV01P255

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0214.png)

~~آنچه ازین جمله در دست مردمان مانده بود و آن را معدنی، حالی1 ندانند از آن جنس
~~است که وی به دست آورده است.
# سنگی است به غایت صرخ و درشت طبع، مثل آتشی روشنایی میدهد.
# آوردهاند که هر که یک پاره به وزن راست - چنان که در آن تصرفی نکرده باشند تا آن
~~را به یک درمسنگ آورده باشند - برکسی بیاویزد آن کس در خواب بود. و تا آن سنگ از
~~او جدا نکنند بیدار نشود.
# و اگر آن سنگ در زیر بالش کنتد صاحب فراش را خواب گران آید و تا آن سنگ در
~~زیر بالش آن کس باشد آن را اثری باقی بود.
# 5سنگی است خاک رنگ، اندک مایه میل به سیاهی دارد و به وزن ثقیل باشد مثل
~~اسرب. و سطح ظاهر وی به غایت درشت باشد.
# هر که ازین سنگ مقدار ده درمسنگ با خویشتن دارد خوابش نیاید و از بی خوابی
~~متألم نشود.
# و اگر ازین سنگ مصول کنند مقدار هشت حبه به صاحب علت جذام دهند
~~[1255ق] شفا یابد.

PageV01P256

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0211.png)

# و این دو نوع سنگ را اگر وجودی1 باشد ms196 به غایت عجب باشد.
# چنین میگویند که در دست بختیشوع سنگی یافتند در درجی نهاده و مهر کرده، و او
~~در دست امیرالمؤمنین متوکل بود و او پیوسته بهرمند بودی. از او بپرسیدند که درین درج
~~چه داری؟ گفت من هیچکس را ازین خبر ندهم تا آن وقت که امیرالمؤمنین متوکل ضمان
~~کند که مرا به مملکت روم فرستد.
# این خبر به امیرالمؤمنین متوکل رسید. متوکل سوگند خورد که او را به روم فرستم و
~~بدرقه [کنم]2 و آنچه دربایست باشد بدهم.
# بختیشوع گفت که آن سنگی است که چون به موی فرود آرند موی را از بیخ برآرد و از
~~استره و آهک و برکندن بینیاز گرداند. حالی آن را بر ساعد شخصی که موی داشت فرود
~~آوردند. آن سنگ به هر جای که رسید یک موی نمیگذاشت.
# متوکل ازین تعجبهای عظیم کرد [و کار]1 بختیشوع بساخت و او را به روم فرستاد. چون
~~آنجا رسید جماعتی خواستند که باز گردانند. بختیشوع گفت که امیرالمؤمنین بدانچه
~~گفت وفاکرد. بر من واجب است که شرط وفاداری او نگاه دارم [1263 ق] بدانند که آن
~~سنگ که به امیرالمؤمنین دادم هر سال بدان حاجت آید که آن را در خون افکنند. در آن
~~حال که آن خون گرم باشد تأثیر شود و قوت و خاصیتش باطل نشود.
# چون آن جماعت بازگشتند و به نزدیک امیرالمؤمنین متوکل آمدند حکایت کردند
~~آنچه رفته بود. چون سالی بگذشت آن سنگ را در خون برافکندند3 فعل و خاصیت آن
~~بکلی باطل شد و به هیچ تدبیر اصلاح نمییافت و به حال خود نمیشد.

PageV01P257

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0216.png)

~~و احمد بن الولید فارسی آورده است که در دریاای] هند جماعتیاند که کشتیها را بدرقه
~~میکنند و نگاه1 دارند. در دست ایشان سنگی دیدم درو سوراخهاای] بسیار کرده به
~~غایت خرد. آن سنگ را به اندام خویش فرو میآوردند موی را میبرد و از بیخ منقطع
~~میکرد، و در ms197 آن تعجب کردم و احوال آن تفحص کردم به هیچ وجه سبب آن معلوم نشد.
# و آن سنگی است که تگرگ را چون ایام3 آن باشد که خواهد باریدن4 در موضعی آن
~~سنگ را از بلندی بیاویزند، در آن موضع تگرگ نیاید و مضرت آن دفع شود. [1265 ق]
# و در کتب متقدمان آوردهاند که آن سنگ را «تژرگ5 مهره» خوانند.
# و چنین آوردهاند که از آن سنگ پارهای است در دیهی از دیههای کاشان. هرگاه که
~~ابری برآید که غالب ظن ایشان چنان باشد که تگرگ خواهد باریدن آن سنگ را بیرون
~~آرند و بر کنگرهآ بارهآ آن حصن بیاویزند. آن ابر از هم جدا شود و پراکنده شود و تگرگ
~~البته نیاید در آن موضع.

PageV01P258

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0213.png)

~~تواتر [از]1 آن سنگ حکایتها[ی] عجیب کردهاند.
# و درین روزگار بسیار کسان دیدهاند، و در خزاین سلطان السلاطین2 چند پاره از آن
~~سنگ به الوان مختلف این ضعیف دیدست. بعضی از آن سپیدست خاک رنگ، و بعضی
~~سرخی2 است تیره، و بعضی ابلق گونه است، بعضی مرکب از دو سه لون منکت4.
# بعضی چنین میگویند که از احجار حیوانی است و در شکم خوک تولد میکند، و
~~بعضی گویند در شکم اسب، و بعضی گویند که آن در کوههائی5 که در اقصای خطا و
~~طمغاج است می آرند.6
# و جماعتی میگویند که آوردن باران [1272 ق] و برف و باد و ابر و تگرگ به واسطهآ
~~افسونها و عزایمها 7ست که جماعتی مخصوصاند از ترکان و بر آن واقفاند و آن حرفت
~~ایشان است و آن سنگها بی آن عزایمها هیچ تأثیر نکند.
# و جماعتی میگویند که آن تأثیر هم در ولایت ترکستان به فعل میآید و در هیچ دیار
~~دیگر آن تأثیر نکند، هرچند این سنگها و این شخص که حرفت اوست حاصل باشد.
# و آن شخص را که آن عمل تواند کرد و آن علم داند او را «بت ms198 جو»9 میخوانند.
# و چنین میگویند که بعضی از آن جماعت در آن صناعت چندان کمال و مهارت دارند
~~که هرگاه خواهند در هر فصل که باشد از فصول سال آنچه خواهند از باران و برف و ابر و
~~باد به واسطهآ آن سنگ به فعل می آرند، به درجهای که اگر خواهند مثلا که در یک دیه در
~~یک طرف برف و باران می آید و در یک طرف آفتاب و هوای صافی بود و خرم باشد.
# و این جنس را معتمدان بسیار مشاهده کردهاند و شهرت این زیادت از آن است که آن

PageV01P259

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0218.png)

~~را شرحی باید کرد.
~~و ازین جماعت در میان خطا بسیاراند و ایشان را به سبب دانستن این علم تعظیم
~~میکنند [1275 ق] و عزیز میدارند.
# و چنین میگویند که هر نوع را سنگی است مخصوص. چنان که باران را سنگی و
~~برف را و تگرگ را، و تغیر هوا را - چون باد نرم و سخت و غبار و غیر آن.
~~و در مصافها آن جماعت را با خود میبرند و بسیارست که به سبب بت1 کردن قومی
~~خصم خویش را غلبه میکنند و مقهور میگردانند. و هر کدام که در آن نوع کاملتراند
~~خصمان خویش را بدان نوع قهر میکنند.
~~و درین نوع، حکایتهای بسیار معتمدان و معتبران میکنند2 که عقل را البته در آن
~~مدخلی نیست و چون محسوس و مشاهد قوم عقلا و اهل اعتماد شدست و از حیز شک
~~و شبهت بیرون آمده انکار نمیتوان کرد و اسباب آن ممکن نیست که روشن گردد و به
~~دست آوردن و باور داشتن از بی برهانی ضروری شدست.
# محمد زکریا در کاب خواص آورده است که در زمین ترکستان میان خرلخ3 و بجناک4
~~عقبهای است که چون ستوران بدان عقبه بخواهند گذشت سم ایشان را در نمد گیرند و
~~به غایت آهسته میرانند که اگر هیچگونه سم ستوری در سنگی کوبد یا ms199 ستوری را
~~سختر برانند که به سبب آن سنگ مجروح شود [1289 ق] حالی نژمی5 تاریک6 پدیدار
~~آید و ابر7 تیره حادث شود و باران باریدن گیرد. اگر تابستان بود برف8 باریدن گیرد. اگر
~~زمستان بود که عبره بدان عقبه دشوار گردد.
~~و ازین سنگها که بعضی از آن برین عقبه باشد9 باران [یاریدن را]10 برند و به شهرهای
~~ترکستان برند، و چون خواهند که باران آید سنگی از آن جمله شخصی در دهان گیرد و

PageV01P260

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0215.png)

~~در میان آب شود و به دست حرکتی میکند و چیزی میخواند. حالی آن حادث شود و
~~باران باریدن گیرد.
# و به محمد زکریا حکایت این عقبه مخصوص نیست، بل که این سخن شایع و
~~مستفیض1 است که در ترکستان این چنین عقبهها که درو سخن بلند نتوان گفت، و
~~هیچ چیز نتوان شست، و هیچ سیاهی در آب نتوان انداخت، و نه هیچ نجاست و نه جامه
~~شستن که حالی این حادث شود. و در فصل که باشد باران اگر اوان آن باشد، و برف اگر
~~وقت آن بود باریدن گیرد و هیچ کس درین خلاف نکنند.
# و جماعتی چنین میگویند که آن سنگها در بیابانی است و وادی2 خرلخ3
# و لون آن سنگ سیاهی است که به صرخی زند. [1285 ق]
# و استاد ابوریحان این سخن را تزییف4 میکند و میگوید که به نزدیک من محال
~~است. این جنس فعل و این افعال از بشنر و جماد متصور نیست و آنچه مردمان میگویند
~~بیش در افواه نیست. مگر این اقاویل معتمدان به وی نرسیدست، هر چند از روی نظر
~~عقل حق به دست اوست، ولکن مشاهدهآ معتبران شبهت بر میگیرد5، و الله اعلم.
# سنگی است در دریا[ی] محیط که روز به زیر آب میشود و شب بر زبر آب میآید و
~~یمکن که از جملهآ احجار7 حیوانی بود.
# و در کتب ارسطاطالیس است که اگر مقدار یک درم سنگ و ms200 دانگی از آن سنگ بر
~~گردن اسب بندند بانگ نکند.
~~و آن سنگ را اسکندر یافت و وی پدید کردست، و از آن بر گردن اسبان بستی به وقتی
~~که ناگاه به سر دشمن خواستی رفت.

PageV01P261

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0220.png)

~~سرطان [بحری]1 در دریا[ست]. ظاهر اعضاء او سنگ است و درون او گوشت و
~~احشاء، چنان که از آن سرطان نهری1 باشد. و نافع ترین اعضاء او دو سروی است.
~~و خاصیت او آن است که اگرکسی را پستان درد کند قدری از آن سنگ با خویشتن
~~دارد شفا یابد. [1292 ق]
~~و از آن سنگ در داروهای چشم به کار دارند روشنایی چشم را زیادت کند و اعصاب
~~آن را قوی گرداند.
~~و اگر آن را به سرکه بسایند و بر قوبا طلاکند نافع [آید]1.
~~و آن را بوی نیز هست و چون آن را بسوزند بوی و لطافت آن زیادت گردد.
~~و طبیعت او گرم خشک است.
~~سنگی است در دریای مغرب. چون دریا موج زند آن را به کنار افکند. مانند فلک3
~~بود. زیادت باشد و لون او سپید بود و اندکمایه لون موردی با وی آمیخته باشد.
~~خاصیت او آن است که چون آن را مصول کنند و مقدار دانگی بدان کس دهند که او را
~~سنگ مثانه بود از ان علت شفا یابد.
~~و درو نوعی از تفریح است، و درو محلی و مدر4، و در تفریحات به کار دارند.
~~و گفتهاند هرچه از آن به وزن یک مثقال [یود]5 برابر یک دینار صرخ قیمت آن بود،

PageV01P262

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0217.png)

~~ولکن یک مثقال نادر بود.
# و در داروهای چشم استعمال کنند چشم را جلا دهد و نور بصر را زیادت کند و
~~سپیدی که از آثار قروح بر سیاههآ چشم پدید آمده بود چون آن را در چشم کشند بردارد و
~~پاک کند. [1295 ق]
# حیوانی است. ظاهر بعضی از اعضا او سنگ است صلب و باقی اعضا ms201 وی گوشت،
~~چنان که در حیوانات دیگر.
# و گفتهاند درو سمیتی هست و بعضی از اطباء گفتهاند که درو زهری است مهلک.
# و ازین جنس احجار حیوان در دریا بسیارست بر اشکال و الوان مختلف که عوام آن را
~~«گوش ماهی» خوانند، که ظاهر اعضای آن سنگ است و باطن آن حیوان است.
# و دیگر حیوانی است در دریا[ی] قلزم ظاهر اعضای او مثل صدف است به روشنی و
~~براقی و صلابت، و باطن او حیوانی است، و بر یک طرف ازو گشادگی. آن حیوان که در
~~باطن اوست سر از آنجا بیرون میکند و غذا مییابد و به قوت ارادی که وی را حکمت
~~ربانی اعطا کردست با زیر آب میشود و باز زبر آب میآید. هر چند دست و پای ندارد و
~~شکل او مدورست در پهنی و میان او ملتوی - بام کرا.1
# و آن حیوان مشابهتی تمام دارد بدین حیوان [1305 ق] که در آبهای آن دریا باشد. و
~~کل2 آن پهن باشد3 هم بدین صفت که یاد کرده شد، و به قدر چند روی یک مثقال سنگی
~~باشد و سیاه رنگ بود، و عوام آن را «گوش ماهی» خوانند.
# و از آن حیوان4 که یاد کرده شدست سغراقها کنند. و لو[ن] آن مثل لون مروارید بود،

PageV01P263

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0222.png)

~~درون و بیرون یکسان. نه چنان که صدف را اندرون لون مروارید دارد و بیرون آن درشت
~~طبع و تاریک1 و گرفته باشد و آن را به تحفه بر ملوک برند.
~~و بعضی از آن در غایت روشنی باشد و طراوت و لون آن نزدیک بود به لون مروارید
~~بحری، چنان که گویی مروارید قلزمی2 است به غایت بزرگ تیزاب3 و خوشاب، و بعضی
~~صرخ رنگ باشد و خشک آب بود.
# مرقشیثا را در خراسان مکسیثا4 خوانند و کوه کاران خراسان «بربجوک»5 خوانند.
# و مرقشیثا سه نوع است: ذهبی6 و فضی و نحاسی. آنچه ذهبی باشد لون آن ms202 مثل لون
~~زر باشد و شکل آن پارههای مربع [1305 ق] مکعب بود و پارههای خرد بود، و آنچه
~~فضی [بود]7 لون او مثل لون نقره باشد، و آنچه نحاسی بود لون آن مثل لون مس باشد، و
~~لفظ ذهبی و فضی و نحاسی تشبیهی است که بدین جواهر کردهاند.
# و مرقشیثاای] ذهبی را چون بر صلایه خرد بسایند و آن را بر روی چرخ مس حکاکان
~~میکنتد که لعل را بدان جلا دهند و مرقشیثا[ی] ذهبی بدین خاصیت مخصوص است، و
~~هیچ جوهر را این خاصیت که این فعل از وی در وجود آید نیست، و لعل به هیچ چیز
~~دیگر جلا نگیرد البته.
# و فضی و ذهبی را هر دو نوع را در کحلها به کار دارند. نور بصر را زیادت کند، و
~~سقوط موی مژه را زایل کند و اصول آن را محکم گرداند، و اعصاب چشم را که حامل
~~قوهآ باصرهاند قوی گرداند، و موی مژآه را از سپید شدن نگاه دارد.

PageV01P264

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0219.png)

# و ذهبی در صناعت اکسیر مستعمل است. و اگر قدری از مرقشیثا[ی] ذهبی بسایند و
~~آن را بر زرگداخته اندازند در آن وقت که زر به غایت گداخته بود آن زر شکن دار شود و
~~خایسک قبول نکند [1315 ق] و اگر بیشتر بر افکنند و همچنین چند کرت تکرار میکنند
~~صورت آن زر چنان شود که آن را بر صلایه بتوان سود، مانند سنگهای دیگر. و چون
~~چنان شود و آن را بسایند سودهآ آن را لون مردار سنگ زر شود.
# و چون خواهند که آن زر را به صورت طبیعی خویش برند سیماب دهند تا به اجزای
~~آن بیامیزد و بعد از آن بر کرباسی افکنند و سیماب از وی جداکنند و زر را باز بگذارند به
~~طبیعت خویش باز شود.
# و مرقشیثا[ی] ذهبی را چون مصول کنند بر روی آبگینه و سفالهای خضرا نقشها کنند
~~و در داش تلاویح ms203 که ذکر آن به جای خویش کرده خواهد شد نهند، چون بیرون کنند لونی
~~باشد مثل زر، لکن سیاه بام1 باشد و سفالها[ی] فاس2 را بدان نقش کنند.
# و همچنین اگر فضی را خرد بسایند همان عمل بکند و بر سفال خضرا یا آبگینه چنان
~~که پیش ازین یاد کرده شدست لون نقره باشد که حاصل شود ولکن سیاه بام3 باشد.
~~و حکم نحاسی همین است و معادن جملهآ آن در کوههای خراسان است. [1315ق]4

PageV01P265

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0224.png)

~~بوره جوهر زر را در وقت گداختن مدد کند در سیلان، مغیسیا همان فعل کند با جوهر
~~آبگینه.
~~و گفتهاند اگر مغیسیا را مدبرکنند و بر جوهر آبگینهآ سفید افکنند بعد از آن که گداخته
~~باشند افادت لون سرخی کند.
~~و او چند نوع است: سرخ و زرد. زرنیخ ارا] چون خرد بسایند و با صمغ عربی حل
~~کنند لونی بود زرد که بر کاغذ و غیر آن نقاشیها کنند.
# واگر آن را با کلس بیامیزند و آب دروی ریزند تا چون..1 شود و آن را بر موضعی که
~~خواهند طلاکنند و یک لحظه بگذارند موی را از اصل ببرد.
# واگرزرنیخ زرد و زرنیخ سرخ را تکلیس کنند به طریق اصحاب صناعت تا سفید شود
~~و آن را با قدری [1446 ت] بوره بر مس گداخته افکنند2 مس را سفیدکند.
# و اگر زرنیخ را بسوزانند3 و دندان را بدان بمالند زردی و سبزی آن را پاک کند [و]
~~گوشت اصل دندان را محکم گرداند و خون را از آن باز دارد.
# و اگر زرنیخ را خرد بسایند و در آب حل کنند و جایی که خواهند که مگس را دفع
~~کنند آنجا بنهند مگسان که به آن آب برسند بمیرند و یا بگریزند.
# وزرنیخ زهری است کشنده.

PageV01P266

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0221.png)

~~و این سنگ به شکل و لون نزدیک باشد به کهربا، لکن آن را ثقل سبک باشد و
~~طبیعت او گرم و خشک است ms204 به درجهآ دوم و قابض است و دفع سیلان خون کند.
~~و جماعتی که کارهای به قوت کنند چون کشتی گرفتن و زورآزمایی اگر سندروس
~~بخورد زور و قوت زیادت تواند کرد و دم زدنشان برنیفتد.
~~و در قومی لاغر کننده است. دود آن ناسور1 را نافع بود و...2 را باز دارد، و درد دندان
~~را به غایت سودمند است و هیچ چیز به جای او نیست درین خاصیت.
~~و همچنان که کاهربای مشتعل شود چون آتش بدان رسد، سندروس [1445 ت] نیز
~~مشتعل شود و چون شمع بسوزد و درو دهنیتی تمام است.
~~و شکستن آن سنگ مثل شکستن کاهربای بود و آن را به سوهان بتوان سود، و به آهن
~~پولاد آبداده ثقب توان کردن، و جلا و سودن همچون کاه ربای بود.
~~و چون سندروس [را3] با روغن بر بیامیزند و بگذارند به آتش و آن را با چوبها[ی]
~~نقاشی کرده و دیوارهای نقاشی کرده طلاکنند آن چیز براق شود به غایت خوب، و آن
~~نقاشی بیشتر بماند. و رنگهای آن را تأثیر هوا نقصان نتواند کرد، و آب آن را به زیان نیارد.
~~و سندروس برون آمدن خون را از جراحت بازدارد و ادرار طمث را زایل کند.
~~و این سنگی است معدنی و معادن او در حدود هند و فارس است.
~~و چنین میگویند که آن صمغ درختی است درین حدود.
~~و جماعتی میگویند که سفید و روشن از چشمه برون میآید در حدود هند و باز
~~منجمد میشود.

PageV01P267

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0226.png)

~~توتیا بر انواع است. بعضی از آن صناعی است و بعضی کانی است. و بیشتر از آن در
~~داروها[ی] [1452 ت] چشم به کار آید به سبب آن که به خاصیت مرطوبی را که درو
~~منفذ چشم را بود تحلیل کند و نور بصر زیادت کند.
# آنچه صناعی است آن را مردمان «توتیا[ی] نایژه» گویند. .
# و در کوه کرمان توتیایی است که آن را ms205 در داشها بسوزند و در آن داشها میخهای
~~سفالین در دیوار سخت کرده باشند. بخاری از سوختن آن سنگها برخیزد و بر آن
~~میخهای سفالین مینشیند و چون آتش باز گیرند و داش سرد شود آن را از آن میخها جدا
~~کنند و آنچه ازو سبکتر بود نیکوتر باشد.
# وکسی1 چنان باشد که دارو بکشند2 بعد از آن که ریم دست را به کاهگل و سرکه
~~نیک شسته باشد توتیای آبسای را طلاکنند نافع بود.
# و جماعتی که فربه باشند و زیر بغل و زیر پستان و بیغولهآ ران از کثرت سمن وعرق
~~کردن بسیار در تابستان خام شود توتیا[ی] سوده را خشک بپراکنند آن موضع را خشک
~~گرداند و آن رنج را نافع بود.
# و اگر توتیا، پارهای نیم کوفته کنند و بعد از آن با مویز دانه برون کرده برهم بکوبند تا
~~ترم شود و آن را به آتش [1455 ت] نرم بریان کنند چنان که نسوزد، پس مس را بگدازند
~~و در آن حال که گداخته شد قدری از آن توتیا[ی] مدبر بر آنجا برافکنند و سر بوته را
~~بپوشند و لحظهای بگذارند تا توتیا اثر خویش بکند، پس بگذارند تا سرد شود مس لون
~~بگردانیده باشد و رنگ زر گرفته، و جوهر برنج برین طریق سازند. و در صناعت اکسیر
~~آن را به کار دارند.
~~و آنچه معدنی است آن را «توتیای فیدی3» خوانتد و معادن آن در کوهی است در

PageV01P268

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0223.png)

~~زمین بادیه نزدیک به فید و رودی است نزدیک فید، از میان ریگ آن پارههای خرد از آن
~~توتیا برون می آید، و لون آن سبز بود و شفاف بود و مشابهتی دارد به صابون.
~~و نوع دیگر است که آن را «توتیای دیلک»1 خوانند و از دریای هندوستان به موج به
~~کناره می آید و آن را «توتیای هندی» نیز گویند.
~~و نوعی دیگرست که آن را «توتیای پیکانک»2 گویند و آن ms206 معدنی است.
~~و نوعی دیگرست که لون آن به غایت سفید بود و مشابهتی دارد به نمک و
~~لطیف ترین توتیاها آن است.
~~و نوعی دیگر باشد زرد بام3.
~~و جمله [146 ت] انواع توتیا بوی عرق را خوش کند.
# 49. فصل
# در ذکر حجر اثمد
# و خواص آن
~~سنگ سرمه معروف و مشهورست، و آن سنگی است سیاه و براق، نه شفاف. به
~~غایت ثقیل بود ولونش چون آهن بود.
~~و معدن آن در کوهها[ی] خراسان باشد و مشابهتی دارد تمام با آهن.
~~و اسرب با جوهر او آمیخته بود، چنان که اگر آن را بر آتش نهند جوهر اسرب از او
~~بیرون آمدن گیرد.
~~و بهترین آن بود که به غایت براق و سیاه باشد و به غایت رخو بود، و نسبت بهترین آن
~~به شهر اصفاهان کنند.
~~و با وی سنگی غریب آمیخته نبود و به دست آن را پاره بتوان کرد. تو بر تو بود.
~~چشم را به غایت نافع بود و به سبب آن نور بصر را جمع کند و تقویت اعصاب چشم

PageV01P269

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0228.png)

~~کند، و آفتهایی که به چشم رسیده باشد به سبب رمد آن را دفع کند.
~~و هر که عادت ندارد سرمه در چشم کردن، چون سرمه در چشم کند اول بار بود که
~~چشمش دردگیرد و چشم پیران را که به سبب کبر سن ضعیفی پذیرفته بود و کلالتی بدان
~~راه یافته بود کحل اثمد به غایت نیکو بود و نافع، چون [1465 ت]) قدری مشک با آن
~~بیامیزد
~~و اگر حجر اثمد را در آن وقت که نقره را در بوته گداخته بود برو افکند نقره را
~~شکن دار کند و به هیچ حال خایسک قبول نکند تا آن وقت که باز در گاه1 بنهد، و آن به
~~سبب امتزاج اسرب بود با جوهر نقره.
# و اگر حجر اثمد را مصول کنند و با شراب به کسی دهند تا بخورد ms207 زود مست گردد، و
~~درو سمیتی هست به واسطهآ اسرب.
# و طبیعت او گرم و خشک است و درو قبضی است و مجفف است.
# و بثر و خون باز دارد و ریشها را نافع بود.
# و چون آن را سوده باشند و با پیه تازه به هم بیامیزند و بکوبند و بر سوختگیها نهند
~~نگذارد که ریش شود.
# واگر ریش شده باشد با صمغ سفید بیامیزد و طلاکند نافع بود.
~~شادنج سنگی است معدنی و لون آن سرخی که با سیاهی میزند و چون آن را به
~~حک بسایند سرخ از وی جداگردد مثل خون صرف، چنان که از خماهن برون آید و لون
~~آن نیک مشابهتی دارد با لون حجر خماهن.
~~و آن دو نوع است: یکی را «عدسی» گویند و یکی را «جاورسی» [1475 ت] والحاق

PageV01P270

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0225.png)

~~هر دو نوع به خاکی است سرخ.
~~عدسی آن است که پارهها باشد مثل عدس به هم پیوسته، و جاورسی آن باشد که
~~مثل ارزن دانه بود و آن نیز درهم رسته بود.
~~و اگر سنگ مغناطیس را به رفق بسوزانند فعل و خاصیت او چون فعل و خاصیت
~~شادنج بود.
~~و بهترین آن آن است که زود از یکدیگر منفصل1 شود و خاکناک نباشد2 و آن را
~~چون ...3 از هم جدا کنند پاکیزه باشد4 یعنی که درو خاک صرخ نباشد، و آنچه سب5
~~باشد یعنی که آن خاک با وی آمیخته بود ازو جداکنند.
~~و طبیعت آن سرد خشک است، و آنچه ناشسته باشد گرم خشک بود و احداث6
~~حرارت کند و ملطف است.
~~و چون شادنج سوده بر گوشت افزونی پراکنند آن را بگدازد.
~~و چشم را جلا دهد و در داروهای چشم چون شاف7 احمر لین و شیاف احمر حسن
~~و شاف اخضر8 آن را به کار دارند و چشم را نافع بود.
~~و عسر بول را نافع باشد و ادرار حیض را باز دارد.
~~و ms208 کسی را که منی بی اختیار از وی بیرون می آید نافع بود آن کس را.

PageV01P271

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0230.png)

~~و آنچه سپیدست بعضی شفاف است مثل بلور صافی، و بعضی متخلخل مثل برف و
~~شفاف نیست [1323 ق]
~~معادن آن در نشابورست در دیهی که آن را دردیاد1 گویند. و آنچه شفاف است در
~~حدود کوه پیروزهآ بشا2 است هم در حدود نشابور. و نشابوریان آن را «نمک رزه» گویند.
# و نوع دیگرست مثل دانهآ نبات درهم کوفته. سپید باشد، ولکن چنان شفاف نبود و آن
~~را «نمک بغاغونی»3 خوانند و آن را نسبت به دهی کنند در حدود نشابور که آن را بغاغن4
~~خوانند.
# و آنچه صرخ باشد در حدود غور بود و در خراسان آن را «نمک غوری» خوانند.
# و آنچه سایه باشد از حدود هند آرند و آن را «نمک هندی» گویند و آن نمک مسهل
~~است و آن را در طعامها نکنند و نخورند مگر برای اسهال.
# جالینوس گوید نمک شریفترین جواهرست و هیچ چیز را آن خاصیت نیست که
~~نمک را. کیموسات را و اعضا را و طعامها [را]5 از عفونت نگاه دارد و معده را و امعاء را
~~پاک گرداند و طعام را هضم کند و اشتهای طعام زیادت کند و شهوت زیادت کند اگرچه
~~منی را نقصان کند.
# و بسیار خوردن [132 ق] روشنایی چشم را زیان کند و تحلیل و تقطیع اخلاط کند و
~~مواد لزج را رقیق گرداند و اجسام تن را از عفونت باز دارد و اصلاح اغذیه کند.
# و اگر عضوی کوفته شود نمک و گلاب گرم کند و خرقه را بدان ترکند و بر آن عضو6
~~بندد کوفتگی آن ببرد.

PageV01P272

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0227.png)

# و طبیعت جملهآ املاح گرم خشک است، و جلا دهنده است، و نقره را تصفیه کند، و
~~شوینده است.
# و نوع دیگر باشد که آن را «نمک اندرانی» خوانند و آن جنس در علم صناعت اکسیر1
~~مستعمل ms209 دارند.
# و جملهآ املاح چون آب بدان رسد بگدازد و به اعتباری محلل است و به اعتباری
~~قابض و مجفف است به سبب تحلیلی که کنند، و شکنندهآ بادهاست. و نمک سوخته
~~تجفیف وتحلیل زودترکند.
# و اگر نمک را بسوزند و در دندان مالند دندان را پاک کند2 از زردی و سبزی و اصول
~~آن را محکم گرداند.
# و به اندازه خوردن گونهآ روی را نیکو و صافی کند.
# نوع دیگر است که آن را [1333 ق] «نمک نفطی» گویند. اخلاط عفن شده را و مادهآ
~~سودایی را دفع کند.
# و در کتب خواص آوردهاند که چون خواهند که از حال بیماری خبر شوند -یا هلاک
~~خواهد یا شفا خواهد یافت - بگیرند دیگی3 از سفال و آن را پر از آتش انگشت کنند و
~~نزدیک بیمار بنهند و سه پاره نمک را بر آن آتش نهند. اگر یک پاره از آن به سوی بیمار
~~جهد بیم هلاک باشد آن بیمار را، و اگر هیچ به سوی بیمار نجهد و زود حرکت کند امید
~~شفا و خلاص بود، و اگر دیر جهد دلیل ماندن بیماری بود.
# و دیگر آن که نمک جریش4 کند و آن را در صره[ای] از کرباس بندند و بند آن به
~~ریسمان محکم کنند و زیادتی کرباس از سر صره ببرند - چنان که در صرهها زر و سیم
~~باشد - و آن را در چراغدان نهند و یا در میل5 شمع از برنج نهند و روغندان را با پیه
~~گداخته یا روغن پرکنند و آتش در در آن صره زنند شمعی میافروزد تا روغن باقی بود
~~(1335 ق] به اصلاح کردن حاجت نباشد و آتش در نفس صره نیفتد، بل که نزدیک آن

PageV01P273

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0232.png)

~~ریسمان نرسد. و این مجرب است.
~~و بعضی چون خاک باشد تیره رنگ و آن را «شوره» خوانند و مزهآ آن تلخ گونه بود.
~~و تحجر املاح مثل تحجر جملهآ احجار است و ms210 مادهآ بیشتر املاح این است، چون
~~حرارت آن مائیت را نشف کند متحجر شود.
~~و میان املاح تفاوت است در گرمی و خشکی. بعضی گرمترست از بعضی، و بعضی
~~خشکتر است از بعضی.
~~و جامه[ای] که بر وی روغن شده باشد و خواهند که از آنجا ببرند. نمک را خرد
~~بسایند و گرم میکنند پیاپی و بر آن موضع که روغن رسیده باشد مینهند و سنگی یا
~~چیزی گران بر آنجا مینهند و چون سرد شود دیگر بار گرم میکنند و همین تدبیر میکنند
~~تا روغن بکلی از آن جامه برود.
# و دیگر نمک اصلاح بسیار چیزهاست.
# دیگر چون خواهند که زری را که جوهر آن با جوهر دیگر آمیخته باشد - چون نقره یا
~~مس یا برنج یا غیر آن -و خواهند که آن را خالص کنند بگیرند (134a ق] یک جزء نمک
~~و یک جزء گل سپید و یک جزء خشت پختهآ صرخ و جمله را بعد از آن که خرد سوده
~~باشند به هم بیامیزند و آن را در تنوری از سفال1کنند و آن زر را پس از آن که تنک 2کرده
~~باشتد در میان آن دارو نهند و در داشی که مخصوص است بدان کار نهند و یک شباروز
~~آتش افروزند. چون یک شباروز تمام شود آتش باز گیرند و رها کنند تا سرد شود. زر را از
~~میان آن بیرون کنند خالص شده باشد. و به خاصیت - آنچه غش باشد - به قوت خویش
~~آن دارو جذب کرده باشد بی آن که صورت آن زر را تغییری3 کند، چنان که اگر مثلا بر آن
~~زر به سر سوزنی نقش کنند و آن زر را عیار دیناری نیم دینار بیش نبود آن زر خالص شود
~~بی آن که آن قدر نقش از برود، و این معنی تعجبی عظیم است.
~~و هرکه این معنی ندیده باشد این سخن باور ندارد و محال نماید، اما مجرب است.
~~و بسیار باشد ms211 که آن از چشمهای بیرون میآید. چون هوا بر آن زند متحجر شود و

PageV01P274

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0229.png)

~~منجمد گردد. [1345 ق]1
# بوره انواع است. یک نوع را بورهآ اسفیدست و لون آن چون گچ کوفته بود و آن را به
~~وقت گداختن بر زرافکنند و بر نقره و بر غیر آن تا زودتر گداخته شود و متلاشی نگردد و
~~طبیعت آن را نرم گرداند. [1503 ت]
# نوعی دیگر است که آن را «بورهآ زراوندی» گویند و نسبت آن به دیهی است از حدود
~~نیسابور، و آن بوره از آن جا خیزد.
# و زرگران چون زر را الحام خواهند کرد آن نوع بوره را با لحامی بیامیزد، و فایده را،
~~یکی آن که در وی لزوجتی هست تا گاورسه و پارههای زر خرد و نقره را که به یکدیگر
~~الصاق خواهند کرد به حکم لزوجت و آمیختن آن با آن الصاق کنند بر وی، و دیگر به
~~الحام چون در آتش گداخته شود، چون بوره بر کرده به اوست به هر جایی که بوره رسیده
~~بود الحام گداخته در عقب او چون برسد و الحام از او دیر در گدازد و تلطیف کند و اجرام
~~را سیال کند و گرداند.
# و نوع دیگر را «بورهآ تنکار» خوانند و آهن را بدان الحام توان کرد.
# و نوع دیگرست که آن را «بورهآ نان» خوانند. اگر قدری را از آن بر خمیر افگنند هر آن
~~نان که از آن خمیر پزند کوپله2آ بسیار بر آن نان افتد.
# و اگر بر شیر افگنند زود بچسبد و ماست شود.
# و بلغم لزج را تقطیع کند و طبع را نرم گرداند. [1505 ت]
# و نوعی دیگر است که از ارمنیه3 آورند و آن را «بورهآ ارمنی» خوانند.

PageV01P275

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0234.png)

~~و نوعی دیگرست که آن را «بورهآ نطرون» خوانند. آن نوع عالی است و نشف رطوبات
~~کند و در صناعت اکسیر آن نوع مستعمل باشد.
~~و اگر بوره ms212 را حل کنند به طریق اصحاب صناعت اکسیر تا چون آبی روان شود اگر
~~بعضی از احجار را در آن بوره حل کرده افگنند و مدتی بگذارند این سنگ حل شود و
~~مانند آبی شود سیال - و بعضی از بورههاست که چون آبی روان است - چون هوا بر وی
~~زند متحجر شود.
~~و اگر بوره را با انگبین بسرشند و در خم سرکه که شیرین باشد افگنند و سه روز سر
~~خم محکم کنند سرکه در آن خم1 به غایت ترش شود.
~~و اگر بوره با زهرهآ سام ابرص بیامیزند و آن را در آب حل کنند و در موضعی که آنجا
~~مار بسیار باشد بپاشند ماران آنجا گر[د]ایند.2
~~و اگر بوره را که رنگ آن به صرخی گراید با صدف بسایند و در بینی زنی دمند که
~~خواهند3 که بدانند که دوشیزه4 است یا نه، اگر او را عطسه آید دوشیزه باشد، و اگر
~~عطسه نیاید ثیب5 بود.
~~و بوره را در احتقانها6 به کار میدارند تا ماده را سیلان دهد.
~~و قوهآ بوره زیادت است از نمک ولکن در وی قبض نیست.
~~و بهترین بوره آن است که سبک سنگ باشد و او را صفایح باشد و به شکستن نرم
~~باشد.
~~و طبیعت بوره گرم خشک است به آخر درجهآ دوم.
~~جلادهنده است و غسال است. پوست روی را پاک کند و معده را زیانکارست.
~~و اگر بوره را بر شکم و زیر ناف اندایند کرم که در امعا باشد بکشد به خاصیت.

PageV01P276

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0231.png)

~~شب را انواع بسیارست. یک نوع که مانند زاج است، و گفتهاند که شب نوعی است
~~[1356 ق] از زاج، و آن را صباغان «زاج بلور» خوانند.
~~و بهترین شب آن است که لون [او]2 در غایت صفا بود و رنگها را به کمال خویش
~~رساند.
~~و شب از زاج صافی [ترا و لطیفترست. بعضی از آن در معادن زاج باشد، و بعضی ms213 از
~~حدود یمن آرند «شب یمنی» خوانند. و آن نوع مثل بلور صافی باشد. و نوع دیگرست
~~سنگ دارد، و بهترین انواع یمانی است.
~~و خاصیت او آن است که اگرکسی راگوشت بن دندان ریش شود و خون میرود شب
~~را بسایند و در بن دندان فشاند گوشت بن دندان را سخت کند و خون آمدن باز دارد.
~~و صباغان نیز که خواهند که بسته3 کنند یعنی چنان که رنگ باز نگذارد بستن - بعد از
~~آن که رنگ کرده باشند - به آب شب بر آرند بسته4 شود.
~~و چون لعل و یاقوت صزخ را جلا دهند و خواهند که رنگش زیادت گردد بقم
~~بجوشانند و آب او را به قوام آرند و قدری شب بر وی افگنند و لعل و یاقوت صرخ را
~~بدان بجوشانند رنگ و طراوت [1355 ق] آن زیادت کند.
~~و شب را در علم صناعت اکسیر به کار دارند، و در آن صناعت آن اصلی بزرگ باشد.
~~و در طبیعت آن قبضی تمام است. و طبع او گرم خشک است در درجهآ دوم.
~~و سیلان خون را از بیشتر اعضا باز دارد، و بر سوختهها طلاکنند نافع بود، و بخر5 را
~~نافع است چون با نمک بیامیزند.

PageV01P277

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0236.png)

~~زاج حجری معروف است و چند نوع است. و جملهآ انواع آن را طبیعت به یکدیگر
~~نزدیک است. لون آن سپید است و صرخ و زرد و سبز.
~~یک نوع را «قلقنطار» خوانند، و یک نوع دیگر را «قلقندیس» گویند، و نوع دیگر را
~~«قلقند» خوانند، و آن سبز است. قلقنطار زرد بود، و قلقندیس سپید بود. و آن دو نوع را
~~در داروهای چشم به کار دارند و در مرهمها از جهت جراحتها سازند.
~~و نوعی که از مصر آرند. آن را «زاج مصری» گویند، و آن قوی تر است از قبروصی1.
~~و نوعی دیگر است که آن را «سوری» خوانند و آن سرخ2 است.
~~و ms214 نوع دیگر [136 ق] است که آن را «قبروصی»3 خوانند، و در بیماریهاای] چشم
~~زاج قبروصی4 بهتر است، و ناسوخته قوی تر از سوخته.
~~و زاگ در صناعت صباغان مستعمل باشد. رنگ صرخ را صرخ تر کند و سپید را سیاه
~~کند.
~~و اگر با مازو بیامیزند سیاهی باشد به غایت خوب که بدان چیزها نویسند و آن را
~~«مداد»5 گویند.
~~و جمله زاگها در آب بگدازد مگر زاگ سوری که آن با سنگ آمیخته بود نگدازد.
~~و اگر زاگ سوده را بر جراحتی پراکنند که از وی خون بسیار میرود خون را باز دارد و
~~دوام رفتن خون حیض را باز دارد.
~~و اگرکسی را خون از بینی می آید زاج بر پیشانی او طلاکنند خون باستد.
~~و اگر زاج را با عاقرقرحا و رندهآ چوب صنوبر در خانه دود کنتد هرکیک و پشه که در

PageV01P278

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0233.png)

~~آن باشد بمیرد.
~~و اگر سوراخ بینی شخصی به قلقندیس1 طلاکنند خواب آن کس برود و خوابش نیاید
~~تا آن گاه که آن را به آب گرم بشوید و پاک کند و به روغن [1360 ق] زیت چرب کند.
~~و بهترین زاگ آن است که روشن و براق بود و زود ریزان شود.
~~طبیعت اوگرم خشک است به درجهآ سهام.
~~و در او سمیتی2 هست. شش را خشک کند و باشد که هلاک کند.
~~و مزاج او گرم خشک است و درو قبضی تمام است.
~~ولطیف ترین انواع زاج قلقطار3ست، و غلیظ ترین صورت است.
~~و بهترین قلقنطار آن است که زود ریزان شود.
~~و در قلقنطار قبضی معتدل است. سیلان خون را از بینی باز دارد و عرق النسا را نافع
~~بود. شش را زیان دارد.
~~و هر جراحت را که زاج در آن استعمال کنند حوالی آن را سیاه گرداند و اعصاب را
~~زیان دارد و اعضاء مسترخی را نافع بود.
~~و در آبهایی که زاج بوده باشد اگر ms215 بدان سر و تن بشویند و ادمان کنند4 تب آرد.
~~نوشادر چند نوع است، و آن حجر معدنی است. و معادن آن در زمین [ما]5 وراء النهر
~~و چند جای دیگر هست. [1379 ق]
~~و بهترین نوشادر آن است که مانند بلور باشد و بیشتر لون آن سپید است مانند نمک
~~ریزه.

PageV01P279

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0238.png)

~~و معادن آن را میکنند مثل گورها و یک روز رها میکنند. از بخار آن زمین بر حوالی
~~آن حفر1 نوشادر متصاعد شده باشد و منعقد گشته مثل دانههای نباتها.
~~و چنین میگویند که موضع آن حیوان که او را سمندر میخوانند در آن معادن
~~نوشادرست، و آن حیوانی است مثل موشی بزرگتر و پوست او را آتش نسوزد و ملوک را
~~از آن دستارخوان سازند و آن معروف و مشهورست.
~~و اندرون معادن به غایت گرم باشد، چنان که اگر تخم مرغ را بر زمین آن نهند پخته
~~شود.
# و خاصیت او آن است که اجساد سپید را سیاه گرداند و اگر آن را با زنگار بیامیزند و بر
~~کنند و بر روی نقره به کار برند همچنان باشد که سیم سوخته.
# و اگر به آب نوشادر بر روی چیزها که آن را الحام [1375 ق]2 قلعی خواهند کرد طلی
~~کنند الحام بهتر آید ونکوتر قبول کند علی الخصوص آهن.
# و اگر آهن را یا مس یا برنج را خواهند که زراندود کنند بعد از پاک کردن آن جسم از
~~زنگار و وسخ و غیر، آن را به آب نوشادر طلاکنند زر بهتر قبول کند و زراندود آن سرختر
~~و نیکوتر آید.
~~و نوشادر در آب بگدازد و حل شود همچون نمک و در صناعت اکسیر به کار شود. و
~~بسیار عملها در آن صناعت بدان باز بسته است.
~~و اگر نوشادر را با قلعی بیامیزند بعد از آن که هر دو را به غایت بسوده باشند و به
~~روغن حل کرده و بر عضوی ms216 که آن را به حنا خضاب کرده باشند طلا کنند آن عضو را
~~سیاه گرداند.
~~و مزاج نوشادر گرم و خشک است. و درو قبضی است. و درو خاصیتی هست که
~~چیزها را از عمق جذب کند.
~~و نوشادر را الوان بسیارست. بعضی از آن [1542 ت] خاک رنگ بوده، و بعضی سفید

PageV01P280

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0235.png)

~~و برو نقطههای سیاه بود، و بعضی از آن سفید صافی مثل بلور و بهترین انواع نوشادر این
~~نوع است.
~~و معادن او در شهر کوخا است از طرف مشرق کاشغر به بیست منزلی.
# طلق دو نوع است: یکی از آن در معادن سنگ گچ بود و آتش آن را کلس گرداند، و آن
~~نوع در حدود خراسان بسیارست.
~~و نوعی دیگر است که آن را «طلق بغدادی» خوانند و آتش صورت آن را کلس نتواند
~~کرد.
~~و هر دو انواع شفاف به غایت است ولونش سفید.
# و آن را در صناعت اکسیر به کار دارند و حل کنند و در دست مالند. و آتش دست را
~~نمی سوزد و این سخنی است که آن را حقیقتی نیست. بدان سبب که اگر آن را حل کنند
~~حرارت آتش را باز ندارد، هر چند جرم وی را آتش نیست نکند و صورت او را متغیر
~~نتواند کرد1، ولکن این معنی دلیل نکند بر آن که چون آن را حل کنند [و در دست مالند
~~یا]2 جسمی را بدان طلاکنند آن جسم را آتش افساد نتواند [کرد]2.
~~و اگر طلق [را]2 در آتش میتابند به کرات و در آب نوشادر میزنند تا طبقه طبقه از
~~روی یکدیگر می خیزد مثل پوست پیاز، بل که تنکتر و لطیفتر ماننده [سایی]2 به غایت
~~نرم شده پس از حجر رخام مانند دانههای4 مروارید سازند و آن را سوراخ کنند. پس به
~~غرای چینی5 یا غرای دیگر آن طلق مدبر را در روی آن دانههای6 مروارید پوشند و گوش

PageV01P281

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0240.png) ms217

~~دارند تا به غایت هموار بود پس [به]2 روغن مصطکی مدبر آن را چرب میکنند و به
~~آفتاب مینهند تا مثل روغن سندروس بر وی خشک میشود و مانند مروارید به غایت
~~خوب باشد. چنان که اگر صاحب صنعت ماهر و چابک دست باشد آن مروارید چنان
~~آید که مردم گمان برند که آن مروارید است نه مصنوع [1389 ق] و این نوع مجرب است.
~~و اگر طلق را محلوب7کنند و قدری زعفران و صمغ عربی بر آن افگنند و بدان چیزها
~~نویسند، چون خشک شود مانند زر باشد. و اگر بیزعفران نویسند مانتد نقره بود.
~~و طریق حلب کردن طلق آن باشد که طلق را پاره کنند و [بر]8 پارهای کرباس زندنیجی
~~کنند ویخ را پارههای خرد کنند با سنگ ریزهها[ی] خرد و با آن طلق در آن زندنیجی پاره
~~کنند و به دست مالند و همچنین مکرر میکردهاند تا آن وقت که آن طلق ریزه شود و چون
~~شیری از آن کرباس بیرون میآید.
# و آن آب را در غضاره9آ صافی میکنند تا جملهآ طلق بدین تدبیر محلوب شود. پس آن
~~آب را بگذارند تا بنشیند و زیادتی آن میریزند تا جمله را آب برسد. بعد از آن صمغ
~~صافی کرده را به آن یارکنند و آنچه خواهند مینویسند.
# و گفتهاند که طلق را «جبسین»10 گویند، و او زهری است.
~~و طبیعت او سرد خشک است و سیلان [138 ق] خون را باز دارد و حرارت11 را
~~سود دارد و قابض است.
# و طلق را به دق12 به هیچ وجه خرد نتواند کرد.
~~و در ادویهآ صنعت اکسیر طلق مستعمل است.

PageV01P282

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0237.png)

~~هفتگونه سنگ آورده است که آن را هفت رنگ باشد. هر یکی را از آن علامتی
~~خاص است که دلیل باشد بر معرفت آن سنگ. و هر یک را از آن خواصی است. هر چند
~~درین روزگاران سنگها مجهول است.
~~چون علامات آن یاد کرده ms218 شود، چون آن علامت در سنگی موجود بود حکم آن
~~خاصیت، یمکن که از آن حاصل شود.
~~اول: سنگی است سپید که چون آن را بسایند محک برادهآ آن زرد باشد. هر که آن
~~سنگ را با خویشتن دارد حفوظ گردد، چنان که هیچ چیز فراموش نکند و قوت حفظ را
~~مدی تمام کند.
~~و اگر محک آن سبز باشد به هر صناعت که قصد کند، آن را تمام کند.
~~و اگر به رنگ نیل باشد، از اهل قبیله1 هیچکس [1396 ق] بر وی عاصی نشود و
~~محبوب مردمان گردد و به صحبت او شاد شوند.
~~و اگر آسمان گون بود هرگز وی را جراحت نرسد.
~~و اگر به رنگ کراث باشد بر هر درخت که بیاویزند باران بسیار آید.
~~و اگر سیاه باشد زهری باشد قاتل به نسبت به جملهآ جانوران.

PageV01P283

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0242.png)

~~نیک نسبت به همه زهرها.
~~و اگر زعفران رنگ باشد هر که آن را با خود دارد از پیاده رفتن مانده نشود.
~~و اگر نیلگون باشد از هیچ چیز نترسد و پیوسته ایمن باشد.
~~و اگر صرخ باشد هر چه بشنود یاد گیرد و هرگز فراموش نکند و هر چه خواهد
~~بیاموزد.
~~و اگر سبز باشد هیچ جانور گزنده او را نگزد.
# *
~~سهام: نوع سنگی است زرد، اگر بسایند و محک آن سپید بود صاحب آن هر چه
~~بخواهد از اشراف و بزرگان [139 ق] بییابند1.
~~واگر سیاه باشد بر بسیار حالها واقف شود که پیش از آن ندانسته باشد2 و حوایج او از
~~همه کس برآید.
~~و اگر به رنگ نیل باشد در میان مردمان محبوب باشد و گرامی بود.
~~و اگر سبز باشد پیش سلاطین بزرگ گردد و هرکار که او را باشد و پیش آید گذارده
~~شود.
~~و اگر زرد باشد از مردمان هر چه بخواهد بیابد.
~~چهارم: نوع سنگی است صرخ، اگر بسایند محک آن سپید بود و هر چه آن کند ms219 و
~~گوید مردمان را پسندیده و نیکو آید.
~~و اگر سیاه باشد هر چه آرزوی او باشد [و]3 او را شایستگی آن باشد بیابد، و هر که با
~~او در حق و باطل خصومت کند مقهور شود.
~~و اگر زرد باشد زنان او را دوست دارند و برو عاشق شوند.

PageV01P284

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0239.png)

~~و اگر نیلگون1 بود به هیچ کس حاجت خویش برندارد، الاکه به نجح مقرون باشد.
~~و اگر آسمانگون باشد از هیچ حال دلتنگ نشود و جادوی بر وی کارگر نیاید و از شر
~~سلاطین ایمن باشد. [1403 ق]
~~و اگر سبز باشد به هر حرب که روی آرد مجروح نگردد، و اگر زخمی بدو رسد کارگر
~~نیاید.
~~پنجم: نوع سنگی است آسمانگون. اگر آن را بسایند محک آن سپید باشد صاحب آن
~~پیوسته دل تنگ باشد.
~~و اگر سیاه بود در چشم مردمان پسندیده و نیکو بود.
~~و اگر سبز باشد به هر چاهی چون که در اندازند آب آن نقصان گیرد، و تا با آن شخص
~~باشد نطفهآ او نقصان میگیرد.
~~واگر آسمان ابرناک بود آن سنگ را بر چوبی بندند و برابر آسمان بدارند ابرها متفرق
~~شود و منقطع گردد. و اگر باران یا تگرگ بارد باز ایستد.
~~و اگر صاحب آن به نزدیک سلطان خشمگین رود سلطان را آن خشم ساکن شود و با
~~او نیکویی کند.
~~و اگر به رنگ نیل باشد از آن آب کسی در چشم کشد به نام هر که خواهد و بگوید که
~~میخواهم که فلان فرمانبردار من گردد و تابع من شود همچنان شود، و از وی به همه
~~مراد برسد.
~~ششم: سنگی است نیلگون. اگر بسایند و محک آن سپید بود و به نام کسی به چشم در
~~کشند [1405 ق] آن کس فرمان بردار شود.

PageV01P285

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0244.png)

~~و اگر سیاه بود پیش مردمان گرامی بود.
~~و اگر زرد باشد بر حالها و کارها[ی] مردمان واقف باشد.
~~و ms220 اگر صرخ باشد به هرکاری که روی نهند به خیر باز گردد.
~~و اگر آسمانگون باشد در وی هیچ خیر نباشد و آن سنگ را با خویشتن نباید داشت.
~~هفتم: نوع سنگی است سبز. اگر آن را بسایند و محک آن سپید باشد هر درخت و
~~تخم که آن کس بکارد نیکو بر1 آید و ببالد و بارور شود، و لکن باید که آن سنگ را بر نی
~~بندد و در میان کشتزار یا درختستان فرو برد.
~~و اگر سیاه باشد چندان مال صاحب آن جمع کند که حساب نباشد.
~~و اگر زرد باشد هر بیماری را که او علاج کند شفا یابد.
~~و اگر سبز باشد در میان مردمان چنان بزرگ شود که چون ایشان را کاری افتد او را
~~حاکم سازند و به حکم او راضی باشند.
~~و اگر آسمانگون باشد هیچ دشمن بدو ضرری نتواند رسانید و بر وی ظفر نیابد.
~~و بیرون این هفت نوع سنگ سنگی است هفت رنگ که پارسیان او را «گوهر شاه»
~~گویند. [1416 ق] هر که آن را با خویشتن دارد پیوسته با منافع و فواید بسیار بود.
~~با هر که صحبت جوید به او رغبت کنند.
~~و اگر با سلاطین اختلاط2 کند ازیشان به مراد برسد.
~~و اگرکسی خواهد که بر وی زخمی کند دستش بلرزد3 چنان که زخم نتواند کرد، و تا
~~آن سنگ با وی باشد درویش نگردد.

PageV01P286

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0241.png)

# و نوع دیگر خواصی است در سنگهاای] مجهول، چنان که اگر کسی را تب مزمن
~~باشد باید که سر سه آراه طلب کند و هفت روز از آنجا می گذرد. روز هشتم از آن راه پنج
~~پاره سنگ یا پنج پاره ریگ بردارد و به خانه برد و در زیر خاکستر کند و میگوید که
~~همچنان که آن سنگها را آفتاب نبیند این تب دیگر فلان نبیند، و نام خداوند تب میبرد.
~~تب از آن شخص زایل شود ms221 به فرمان خدای.
# و اگر پارهای از آسیا سنگ زبرین بر زن حامله بندند از سقوط جنین به ناوقت ایمن
~~باشد.
# و اگر سنگی خرد بر زیر سر مرده آویزند بعد از آن باز گشایند چون کسی را تب
~~دیرینه بود [1415 ق] آن سنگ را بر وی بندند شفا یابد.
# دیگر اگر سنگی از دنبال خر بیاویزند [به]3 موی دنبال او، تا آن سنگ از وی آویخته
~~بود بانگ نکند.
# و دیگر سنگی است خرد سیاه رنگ مدورگونه. بر یک طرف او نتوی است، چنان که
~~شکل کوزهآ فقاع دارد. به روزگار ابرهه که خانهآ معظم کعبه خراب خواست کردن حق -
~~سبحانه و تعالی - نوعی از مرغان بفرستاد تا آن سنگها در منقار گرفته بیاوردند، چنان که
~~قرآن مجید بدان ناطق است در سوره «الم ترکیف فعل ربک باصحاب الفیل الم یجعل
~~کیدهم» و بر سر لشکر ابرهه میزدند، چنان که بر سر هر که آمدی بر وی بگذشتی و در
~~زمین در نشستی.
# اگر کسی را تب لرز آید از آن سنگ در دهان گیرد به وقت تب گرفتن شفا یابد.
# و این ضعیف آن سنگ دیده است و خاصیت آن مشاهده کرده.

PageV01P287

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0246.png)

~~و تفاصیل آن در کتب خواص احجار که منقول است از متقدمان [1422 ق] ذکر احجار
~~بسیار کردهاند و هر یک را از آن شرحی و خاصیتی گفته. بعضی از آن درین روزگار
~~معروف و مشهور است و بعضی از آن مجهول، و بیشتر اهل این زمان آن را ندیدهاند.
~~و از آنچه از آن معروف و مشهور بود آورده شد، و بعضی از آن جمله که مجهول باشد
~~به طریق نقل2 ذکری از آن کرده شد.
~~از احجار بعضی آن است که حق - سبحانه و تعالی - بیافریدست تا مردمان در آن
~~تصرفاتی میکنند که آن ضرورت معیشت ایشان است و بی آن صورت نبندد که امور
~~معیشت به نظام بود، چون زر ms222 و نقره که از آن نقود ساختهاند به حسب عادت هر دیاری3
~~و قومی به آن خرید و فروخت میکنند.
~~[و بعضی آن است که زروزیور و زینت، پادشاهان و اشراف از آن سازند چون یاقوت
~~و مروارید ولعل وزمرد وفیروزه]4.
~~و بعضی آن است که سبب اصلاح غذاهای ایشان است چون املاح.
~~و بعضی آن است که سبب دفع امراض اعضاء انسان است چون توتیا و حجر ارمنی و
~~مرقشیثا و حجر اری5 که در او تفریحی است.
~~و بعضی آن است که از او به مشارکت مصادمت به آهن، پولاد، آتش حاصل می کند
~~که بدان انتفاعات نامتناهی میگیرند. [1420 ق]
~~و بعضی تفریق اجسام صلب میکنند چون سیماب.
~~و بعضی اجسام صلب را با غایت آتش سیال میگرداند چون بوره و قلی.

PageV01P288

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0243.png)

~~و بعضی چون میان دو جسم از فلزات ازدواجی افتد به واسطهآ آتش احداث لونی
~~میکنند خارج هر دو جسم چون توتیا و مغنیسا و مس سوخته و اسرنج و سپیده.
~~و بعضی زینت1 ازو الوان خوب2 می سازند چون گل صرخ و زرد و زرنیخ و لاجورد و
~~زنگار و غیر آن.
~~و بعضی آن است که ازو اوانی و غیر آن میسازند چون زجاج و بلور و یشب و جزع و
~~عقیق وغیر آن.
~~و بعضی از آن آهن حاصل میکنند که درو چندان منافع و خواص بود.
~~و بعضی از آن انواع فلزات دیگر چون مس و قلعی و اسرب حاصل می آید، از آن
~~اوانی و ظروف میسازند که آدمی را بدان احتیاج باشد.
~~و بعضی در اعضای حیوانات متولد میشود و در هر یک منفعتی خاص پدید میآید
~~چون حجر التیس و حجر مهره و گاویشن و حجر[ی] که در مثانهآ [143 ق] آدمی تولد
~~می شود.
~~و بعضی آن است که ظاهر حیوان است چون سرطان بحری و ارنب بحری و سپید
~~مهره و کور3 و ناخن ms223 دیو و انواع احجار حیوان دریایی که آن را در خراسان «گوش ماهی»
~~خوانند.
~~و بعضی مثل نبات واشجار چون مرجان.
~~و بعضی از بلور و سنگهای جراحت و غیر آن.
~~و بعضی آن است که اول نباتی باشد، چون حرارت آتش به وی رسد منجمد و
~~متحجر شود چون قلی.
~~و بعضی زهری است کشنده چون الماس و ارنب بحری و جبس4
~~و بعضی پازهری است جملهآ زهرها را چون حجر التیس و انواع پازهرها و زمرد.

PageV01P289

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0248.png)

~~و بعضی احجاری [است] که مشتعل شود و چون شمع بسوزد بدان وقت که آتش به
~~وی رسد چون کاهربای و سندروس و حجر ارمنی و سبج.
~~و بعضی دفع امراض کند و افادت امراض کند.
~~و بعضی به سبب داشتن آن، زیادتی عظمت و هیبت شود در چشم خلایق.
~~و بعضی داشتن بر ضد آن باشد.
~~و بعضی در بنا و عمارت به کار دارند چون گچ و ساروج و غیر آن. [1430 ق]
~~حق - جل وعلا - جمله را بیافرید به قدرت قدیم - تعالی الله عما یقولون1 الظالمون
~~علوا کبیرا -تا جمله را بدانند و از آنچه فایده باید گرفت بگیرند، و آنچه آن را در
~~ضرورات بدن به کار باید داشت به کار دارند و از آنچه انتفاع باید گرفت بگیرند، و طلب
~~منافع بسیارست و فواید بی شمار، تبارک الله أحسن الخالقین و أحکم الحاکمین.
~~این مجموع، علائق اول فصول .2 بود.

PageV01P290

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0245.png)


PageV01P291

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0247.png)

# چون شعاعات جرم آفتاب در تجاویف زمین تأثیر کند و حرارت آن استیلا گیرد بر
~~برودتی که در آن تجاویف باشد، در تجاویفی که در آن مائیتی باشد از آن بخاری حادث
~~شود، و در تجاویفی که در آن هوایی باشد از آن، و از ارضیتی که محیط آن هوا باشد
~~دخانی حاصل شود که ماده و اصل جملهآ فلزات بوند و از2 ترکیباتی که میان ایشان افتد و
~~استحالاتی [1445 ms224 ق] که برایشان طاری گردد فلزات مختلفه و معدنیات متعین3 حادث
~~گردد.
# و نام فلز بر هفت جوهر میافتد که آن را بانفراده بگدازند گداخته گردد و متطرق4
~~گردد، چون زر و نقره و مس و قلعی و آهن و اسرب و خارصینی.
# و چون آن دود که یادکرده شد در تجاویف زمین حادث شود و منفذی نیابد که بیرون

PageV01P293

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0252.png)

~~آید و مدتی در آن بماند و تحلیل نپذیرد و محبس گردد، چنان که برودتی خارج که
~~موجب فساد باشد به وی راه نیابد، و مادهآ حرارتی که اصل وی باشد از او منقطع نشود و
~~برین حال بماند تا زمان بسیار، جرم آن بخار را نضجی به سبب اتصال حرارت و انقطاع
~~برودت پدید آید. چون آن نضج تمام شود و اجزاء آن را متشابه گرداند اتفاق افتد که
~~برودتی خاص بدان پیوندد خشونتی1 و غلظتی حاصل شود و استحالاتی دیگر که کیفیت
~~آن در علم قدیم ازلی باشد که: «لا یعزب عن علمه من مثقال ذرة فی الارض ولا فی
~~السماء»2 وادراک آن در عقل عقلا صورت نبندد [1440 ق]3 که بر آن ماده طاری شود که
~~آن جوهر که حادث شود زیبق بود.
# و اگر بخاری یا دخانی شود و هم آن حالات که یاد کرده شد بر آن طاری گردد آن
~~جوهر منجمد که حادث گردد [1612 ت] جوهر کبریت بود.
# و این دو جوهر ماده و اصول فلزات هفتگانه است.
# همچنان که عناصر اربعه اصول و مفردات جملهآ مرکبات عالم سفلیاند که به واسطهآ
~~امزجهآ مختلفه صور مرکبات علی اختلاف اصنافها حادث میگردد و تولد فلزات [از]
~~امتزاج4 بخار زیبقی و تأثیر5 هر یک در یک دیگر باشد، بتقدیر العزیز العلیم.
# و گفتهاند کبریت پدر اجساد ابریز 6ست و زیبق مادر آن است. از بهر آن که حرارت
~~آتش اجساد را در گداختن آرد و روشن تر از آن گرداند. و چون چنین ms225 بود این دو اصل
~~یعنی کبریت و زیبق به تقدیم اولیتر باشد. پس آن را به تقدیم کرده آمد و پیش از آن که
~~در ذکر فلزات شروع کرده آید و انواع خواص و لوازم آن را بر شمرده شود شرح کبریت و
~~زیبق که اصول جملهآ فلزاتاند کرده آید، ان شاء الله.

PageV01P294

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0249.png)

# کبریت را در خراسان «گوگرد» خوانند و آن انواع است. بعضی از آن زرد و شفاف و
~~صافی، و بعضی سرخ، و بعضی سفید، و این جمله معدنی است [1615 ت] و معادن آن
~~بسیار جایها است.
# و سرخ عزیزالوجودست، و آوردهاند که معادن گوگرد سرخ در کوهی است در فرضهآ
~~دریای مغرب و به جایی دیگر نیست و در شب چون روشنایی شمع روشنی میدهد در
~~آن موضع، چنان که هر چه در1 حوالی آن بود آن را بتوان دید. چون آن را بیارند بدین
~~موضع این خاصیت باطل شود.
# و آنچه در افواه است که گوگرد سرخ کیمیاست سخنی بیاصل است. لکن گوگرد
~~سرخ به قوتتر و شریفتر و بهتر انواع گوگرد است. و آن را در صناعت اکسیر به کار
~~دارند بدان سبب که در افادت صبغ تأثیری کامل دارد، و مصروعان را تافع بود و چون
~~بدان عطسه آرند دردسر را سود دارد.
# و آن نوع که زردست بیشتر اجسام فلزات را سیاه گرداند. و نقره را کلس به وی کنند،
~~و زرگران سیم سوخته بدان کنند، و کاشیگران زر و سیم را بدان سوزند و گوگرد را
~~بگدازند و سر چوبپارهها یا نیپارهها را بدان بیالایند و آتش بدان گیرند. و در نیسابور آن
~~را «کبریت» گویند.
# و اگر آن را در زر شکن دار افگنند در آن وقت که به غایت [1629 ت] گداخته بود
~~شکن زر ببرد و طبع زر را نرم گرداند و افادت لون سرخی کند، و چون با آتش دارند به
~~غایت مشتعل شود.
# و ms226 درو دهنیتی تمام است و گویی که روغنی است منجمد و متحجر شده، و معادن
~~گوگرد زرد در کوههای فرافره3 است.
# و آن نوع گوگرد که سفید بود آن را «گوگرد فارسی» خوانند و «گوگرد خوردنی»

PageV01P295

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0254.png)

~~گویند، و آن رابه روغن کنجد حل کنند و برگر و کش1 طلا کنند گر را پاک کند و نافع بود.
~~و این نوع بر انسان2 مخصوص نیست بل که جمله حیوانات را چون گر آید گوگرد به
~~روغن حل کتند و در آن حیوان بمالند دو سه کرت، علت گر را زایل کند.
~~و جامه را که خواهند که سفید کنند پاک بشویند و پیش از آن که خشک گردد گوگرد را
~~در زیر آن دود کنند، چون جامه دود گرفت سپید گردد.
~~و اگرگوگرد در زیر درخت ترنج دود کنند بر و بار آن درخت بریزد.
~~واگر زیر درخت گل سرخ دود کنند گل را سفید کند.
~~و اگر آن را به شراب کهن بسایند و موی سیه را بدان خضاب کنند سفید [1625ت]
~~گردد.
~~و چشمههایی که در آن آب گرم باشد و گرمی آن به سبب مجاورت معادن گوگرد بود،
~~و در آن آب بیشتر در آمدن خارش اندام را و تبهای کهن را که از مرهآ سودا باشد نافع بود.
~~و گوگرد اوجاع رحم را که از کثرت رطوبات باشد نافع بود.
~~و گوگرد را چون با بیشتر احجار ملاقاتی3 بود و آن رادر آتش برند به زودی آن را
~~سوزاند.
~~و طبیعت گوگرد گرم و خشک است به درجهآ چهارم و لطیف کننده است.
~~و چون آن را با سرکه طلاکنند یا بوره رطوبات4 مرض را نافع بود.
~~زیبق سیماب است و لفظ زیبق معروف است و سیماب ترجمهآ آن است به لفظ
~~پارسی.
~~و در عراق زیبق را «ژیوه» گویند و زاؤق5 نیز گویند. و سیم «نبهره» را که با زیبق طلا
~~کرده باشند «مزبق» ms227 گویند.

PageV01P296

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0251.png)

# و سیماب مانند نقره است گداخته، و آن جوهر معدنی است و معادن آن بسیار جایها
~~است و بیشتر در حدود ماوراء النهر است و در شهرهای روم [و فرنگ]1 نیز معادن
~~بسیارست.
# و جماعتی گفتهاند که تولد آن از چشمهها است، چنان که آب از چشمه بیرون میآید
~~سیماب از آن چشمهها بیرون می آید، و آن نوع در زمین عرب است.
# و جماعتی میگویند که در معادن آن چاهها میکنند دیگر روز سیماب به طریق ترشح
~~از مسام سنگها بیرون تراویده باشد و در آن چاهها ایستاده، آن را حاصل میکنند.
~~و جماعتی میگویند که سنگ را که جوهر سیماب است آن را خرد میکنند و به قرع و
~~انبیق [1452 ق] سیماب را از آن حاصل میکنند.
~~و جماعتی میگویند که از معادن آن سنگ بیرون میکنند و به آتش سیماب را از او
~~جذب میکنند، همچنان که آهن و مس و غیر آن را.
# و گمان آن است که این جمله راست است، الا در هر موضعی و بلادی به طریق دیگر
~~آن را حاصل میکنند. آنجا که کم باشد مادهآ آن کمتر باشد، و آنجا که مادهآ آن بیشتر بود
~~چون چشمه بود، به طریق ترشح بیرون میآید چون سببی باشد به حکم ثقل و حرکت
~~طبیعی آن، و آنچه از آن کمتر باشد به طریق گرم کردن سنگها که تولد آن در تجاویف آن
~~باشد.
# و سیماب در جملهآ فلزات تأثیر کند، و طبیعت سیماب سردتر است در درجهآ دوم و
~~مصعد آن قابض است.
# و سیماب را تجار که به شهرها برند، از پوست پیراسته انبانها کرده باشند، در آنجا
~~کنند، و در هر پوست که کنند از آنجا بیرون ترابد.
# و چون خواهند که نقره یا مس یا برنج را زراندود کنند آن چیز را از وسخ پاک [کنند]1
~~و به ریگ مکی بمالند، پس آن را به سیماب ms228 طلاکنند، (1455 ق] پس آن چیز را به روی

PageV01P297

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0256.png)

~~آتش نهند و قدری آب زمه1 به آن سیماب بیامیزند و آن سیماب را بر روی آن چیز طلا
~~میکنتد و به آتش سیماب زیادتی را از آن باز میستانند. همچنین چند کرت تا به غایت
~~رنگین شود. پس آن را به پای بمالند و به ریگ مکی بشویند و بمالند مثل زر طلا شود.
~~و اگر سیماب نباشد هرگز زراندود نتوان کرد، و آن خاصیت به سیماب مخصوص
~~است و هیچ جوهر را این فایده نیست.
~~و دود سیماب مضر است جملهآ حواس را، و مبطل است علی الخصوص حاسهآ سمع
~~و بصر را.
~~و گفته [ند] سیماب مصعد زهری است کشنده و پازهر آن سداب2 است، و قی کردن
~~آن کس را نافع بود.
~~و سیماب را دو نوع عقد کنند: یک نوع را «زنجفر»3 خوانند و آن لونی باشد به غایت
~~صرخ و طراوت، و بر نقاشیها4 [ی] کاغذ و دیوار و غیر آن به کار دارند و آن به مزاوجه5آ
~~کبریت باشد که در آتش برند کبریت آن را عقد کند و افادت صرخی کند، چنان که در
~~اسرب محرق که آن را «اسرنج» خوانند.
# و در قدیم هر دو نوع را «شنگرف» گفتهاند. آنچه [1463 ق] از سیماب کردهاند آن را
~~«شنگرف رومی» گفتهاند از بهر آن که در قدیم آن را از روم آوردهاند. و در خراسان عمل
~~اسرنج پیش ندانستهاند در قدیم.
# و نوع دیگرست که عقد کنند و آن نوع در صناعت اکسیر مستعمل باشد.
# و سیماب جملهآ اجسام [را]6که از قبیل فلزات بود سپید گرداند چون بدان طلاکنند و
~~آن سپیدی باقی باشد تا نتافته7 باشند، و چون بتابند به لون اصل خویش شود.
~~و همچنین زر و نقره را درو حل کنند چنان که صورت آن باقی نماند چون آن را نیک
~~کرده باشند.
~~و چون آن را بر ms229 کرباس زندنیجی افگنند و نقره در میان کرباس مانده باشد مثل شمع

PageV01P298

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0253.png)

~~نرم بود. چون آن را بر آتش نهند سیماب زیادتی بسوزد و زر و نقره بماند.
# و هیچ جوهر را آن خاصیت نیست که سیماب را در ذات زر و نقره که به هیچ وجه
~~حس بصر آن را در نیابد از میان سنگ و خاک و غیر آن به طریقی که در صناعت
~~کاشی گری یاد کرده شد1 بیرون کنند و از هیچ جوهر را آن خاصیت نیست.
# و زیبق از آتش گریزان است. بدان سبب [1465 ق] که سیال است چون آب، و چون
~~حرارت بدو رسد اجزاء آن متفرق گردد و چون بخار شود و چون بعد از آن مجتمع شود
~~به صفت اول شود، همچون بخار که چون حرارت آتش از وی زایل شود پس به عرق
~~مجتمع شود.
# و زر را شکن دار کند هم به جرم و هم به رایحه2 و رایحه3آ آن به غایت مضر است و
~~اصحاب [تجربه]4 رایحهآ آن را به تدبیر زایل کردهاند.
# و در صناعت آهن، به دشواری عوض کند مگر که آهن را طلاکنند به یکی از
~~ادویهها.
# و در صناعت اکسیر سیماب اصل بزرگ است، و کوهکاران بیشتر زر را به سیماب
~~حاصل میکنند.
# و آوردهاند که اگر کسی را علت «ایلاوس» باشد و آن نوعی است از قولنج که رودهها
~~بر هم تافته شود اگر سیماب بدان کس دهند تا بخورد شفا یابد و رودهها5 را مستقیم کند
~~و در معده و امعاء هضم نشود و به زیر بیرون آید.6
# و سیماب کشته شپش و حشرات دیگر که در اندام آدمی و حیوانات متولد شود آن را
~~بکشد و نیست کند.
# و اگر خاک سیماب با طعامی بیامیزند چون موش آن را بخورد در حال بمیرد.

PageV01P299

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0258.png)

~~آتش نهند و قدری آب زمه1 به آن سیماب بیامیزند و آن سیماب را ms230 بر روی آن چیز طلا
~~میکنند و به آتش سیماب زیادتی را از آن باز میستانند. همچنین چند کرت تا به غایت
~~رنگین شود. پس آن را به پای بمالند و به ریگ مکی بشویند و بمالند مثل زر طلا شود.
# و اگر سیماب نباشد هرگز زراندود نتوان کرد، و آن خاصیت به سیماب مخصوص
~~است وهیچ جوهر را این فایده نیست.
~~و دود سیماب مضراست جملهآ حواس را، و مبطل است علی الخصوص حاسهآ سمع
~~وبصر را.
~~و گفته [اند] سیماب مصعد زهری است کشنده و پازهر آن سداب2 است، و قی کردن
~~آن کس را نافع بود.
# و سیماب را دو نوع عقد کنند: یک نوع را «زنجفر»3 خوانند و آن لونی باشد به غایت
~~صرخ و طراوت، و بر نقاشیها4[ی] کاغذ و دیوار و غیر آن به کار دارند و آن به مزاوجه5آ
~~کبریت باشد که در آتش برند کبریت آن را عقد کند و افادت صرخی کند، چنان که در
~~اسرب محرق که آن را «اسرنج» خوانند.
~~و در قدیم هر دو نوع را «شنگرف» گفتهاند. آنچه [1463 ق] از سیماب کردهاند آن را
~~«شنگرف رومی» گفتهاند از بهر آن که در قدیم آن را از روم آوردهاند. و در خراسان عمل
~~اسرنج پیش ندانستهاند در قدیم.
~~و نوع دیگرست که عقد کنند و آن نوع در صناعت اکسیر مستعمل باشد.
~~و سیماب جملهآ اجسام [را]6که از قبیل فلزات بود سپید گرداند چون بدان طلاکنند و
~~آن سپیدی باقی باشد تا نتافته 7 باشند، و چون بتابند به لون اصل خویش شود.
~~و همچنین زر و نقره را درو حل کنند چنان که صورت آن باقی نماند چون آن را نیک
~~کرده باشند.
~~و چون آن را بر کرباس زندنیجی افگنند و نقره در میان کرباس مانده باشد مثل شمع

PageV01P300

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0255.png)

~~نرم بود. چون آن را بر آتش نهند سیماب زیادتی بسوزد و زر و ms231 نقره بماند.
# و هیچ جوهر را آن خاصیت نیست که سیماب را در ذات زر و نقره که به هیچ وجه
~~حس بصر آن را در نیابد از میان سنگ و خاک و غیر آن به طریقی که در صناعت
~~کاشی گری یاد کرده شد1 بیرون کنند و از هیچ جوهر را آن خاصیت نیست.
# و زیبق از آتش گریزان است. بدان سبب [1460 ق] که سیال است چون آب، و چون
~~حرارت بدو رسد اجزاء آن متفرق گردد و چون بخار شود و چون بعد از آن مجتمع شود
~~به صفت اول شود، همچون بخار که چون حرارت آتش از وی زایل شود پس به عرق
~~مجتمع شود.
# و زر را شکن دار کند هم به جرم و هم به رایحه2 و رایحه3آ آن به غایت مضر است و
~~اصحاب [تجربه]4 رایحهآ آن را به تدبیر زایل کردهاند.
# و در صناعت آهن، به دشواری عوض کند مگر که آهن را طلاکنند به یکی از
~~ادویهها.
# و در صناعت اکسیر سیماب اصل بزرگ است، و کوهکاران بیشتر زر را به سیماب
~~حاصل میکنند.
# و آوردهاند که اگر کسی را علت «ایلاوس» باشد و آن نوعی است از قولنج که رودهها
~~بر هم تافته شود اگر سیماب بدان کس دهند تا بخورد شفا یابد و رودهها5 را مستقیم کند
~~و در معده و امعاء هضم نشود و به زیر بیرون آید.6
# و سیماب کشته شپش و حشرات دیگر که در اندام آدمی و حیوانات متولد شود آن را
~~بکشد و نیست کند.
# و اگر خاک سیماب با طعامی بیامیزند چون موش آن را بخورد در حال بمیرد.

PageV01P301

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0260.png)

~~دود سیماب [1473 ق] اگر بیشتر به کسی رسد احداث بیماریها[ی] مضر کند چون
~~افلاج و رعشه و شبکوری و زرد[ی]1 لون2.
~~و از دود سیماب بیشتر حیوانات بگریزند، علی الخصوص هوام.
~~و بعضی اگفتهاند]1 معادن سیماب در موضعی است که آن ms232 را رشتان3 خوانند از
~~حدود فرغانه.
# و آن ماده که بی غبار4 باشد ازین دو جوهر که یاد کرده شد چون کبریت و سیماب،
~~چون در آن اعتدالی کامل باشد و مادهآ آن را صفائی بود و رقتی باشد و نضجی تمام یابد
~~بعد از استحالاتی [خاص]1 که کیفیت آن در علم بشری نیست، بر آن بگذرد جوهر زر از
~~آن حادث شود.
# و چون آن جوهر [نضجی تمام یافته بود و استحالتی خاص پذیرفته جوهر]1 خارچینی
~~از آن حاصل شود.
# و چون بر آن جوهر که یاد کرده شد دخانی غالب باشد اگر نضج یابد، و اگر نیابد از آن
~~هیچ جوهر متولد نشود، و اگر بر آن بخار غالب باشد و نضجی کامل بیابد چون استحالتی
~~خاص پذیرد چنان که در جوهر زر یاد کرده شد جوهر نقره از آن متولد شود.
# و چون آن نضج کامل نباشد و استحالتی [1475 ق] خاص پذیرد جوهر قلعی حاصل
~~شود، آنچه با عیار5 بود.
~~و اگر در آن اعتدالی بود و نضج یابد یا نیابد از آن هیچ جوهر معدنی متولد نشود. و
~~هرگاه که دخان غالب باشد و نضجی یافته بود از آن نیز هیچ جوهر حاصل نیاید، و اگر
~~نضج نیافته باشد و استحالتی خاص پذیرد جوهر نحاس از آن متولد شود.
~~و اگر بخار غالب باشد و نضجی پذیرفته یا کدورتی چون استحالتی خاص یابد جوهر

PageV01P302

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0257.png)

~~آهن از آن حاصل شود.
# و چون کمالی نیافته باشد در نضج، چون استحالتی خاص که کیفیت جملهآ آن
~~استحالات معلوم آدمی نتواند بود جوهر اسرب از آن حادث شود، بقدرة الله تعالی و
~~تقدس.
# و همچنان که اشرف جواهر یاقوت صرخ است اشرف فلزات زر است، و ابتدا به
~~اشرف کردن اولیتر. پس درین معادن ابتدا به اوصاف و عوارض و لوازم و آنچه مناسب
~~او باشد کرده شود، و الله الموفق.
~~صفت تکون1 زر در معادن [1482ق] ms233
# هرگاه که شعاعات آفتاب در بعضی از زمین تأیر کند به سبب اثر حرارت آن در
~~تجاویف زمین دخانی و بخاری متولد شود - چنان که پیش2 ازین یاد کرده شد - و میان
~~ایشان ازدواجی و ترکیبی افتد به اسبابی معین و اجزاء آن متشابه گردد پیش از استحالت
~~ایشان. آن جوهر که حاصل شد یا با عیار3 باشد یا معری از عیاری. آنچه بی عیار بود و
~~معتبر آن بود و نضجی کامل یابد و آن ماده در غایت رقت و صفا باشد. قدرت لایزالی آن
~~ماده را صورت زری اعطا کند و حدوث جوهر زر بدین وجه باشد.
# و علت آن که زرها در معادن بعضی خالص باشد و بعضی نبود آن است که با مادهآ
~~آنچه زر خالص است هیچ مادهآ جوهر دیگر در اصل فطرت آمیخته نبوده باشد. لاجرم
~~آنچه حاصل بود زر خالص باشد.
# و آن مادهآ زر که در اصل فطرت مادهآ جوهری دیگر چون مادهآ جوهر نقره یا مادهآ

PageV01P303

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0262.png)

~~جوهر نحاس یا غیر آن به آن آمیخته باشد به حکم مجاورت و مخالطت آن زر خالص
~~نباشد.
~~و قلت وکثرت، به علت آمیزش آن مادهآ غریب باشد در اصل فطرت و اختلاف
~~[1495 ق] عیار1 زرها که نه معمول باشد، بدین سبب بود و آنچه معمول باشد ظاهر
~~است و بین.2
~~زر جوهری است معروف و مشهور و طبیعت آن گرم و تر است، و بعضی از متقدمان
~~گفتهاند که معتدل است و لطیف و بیشتر خواص و منافع آن ظاهر[تر]3 از آن است که آن
~~را به شرحی و بسطی حاجت افتد، و بعضی از آنچه پوشیدست یاد کرده شود، ان شاء
~~الله تعالی.
# صورت جوهر زر به هیچ چیز از کیفیات عناصر اربعه فساد نپذیرد، و قوت هیچ
~~عنصر صورت آن را باطل نتواند کرد، و بیشتر از فلزات چون جوهر آن با جوهر چیزی
~~دیگر [که]1 مخالف آن باشد ms234 بیامیزد نوعی فساد قبول کند.
# و هر جوهر که از جملهآ فلزات با زر بیامیزد هر چند حالیا لون آن بگردد و تغیری در
~~آن حادث شود، لکن چون آن را به تنور خلاص برند به حالت اول باز شود. یعنی آنچه با
~~وی آمیخته بود آتش آن را از وی جداکند و زر خالص بماند. و نقره را همین خاصیت
~~است. و دیگر هیچ نوع را از فلزات آن خاصیت نیست که جوهر مخالف را به تدریج از
~~وی جداکنند و او بر حال طبیعی [1499 ق] خویش بماند.
~~و اگرزر خالص را مدتهای بی حد در زیر زمین نهند هیچ چیز از وی کم نشود، و البته
~~لون آن متغیر نشود، و جملهآ فلزات را اگر روزی چند در زیر خاک کنند لون آن متغیر
~~گردد. و اگر بیشتر بماند صورت آن خاک گردد.

PageV01P304

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0259.png)

# و اگر زر را مصول کنند و حل کنند و آن را در مفرحات به کار دارند مره1آ سودا را دفع
~~کند، ودل [را]2 قوت دهد، و روح حیوانی را مدد کند.
# و اگر زر خالص با خویشتن دارند به خاصیت تفریح کند، خاصه در دهان داشتن.
# و اگر عضوی را به داغ کردن حاجت بود آن عضو را به میلی از زر داغ کنند نفعی تمام
~~کند و جراحتی که به سبب داغ کردن پدید آمده باشد زودتر صلاح3 پذیرد.
# و اگر میلی سازند از زر، بدان سرمه و غیر آن در چشم کنند نفع زیادت کند4.
# و اگر زری که از خلاص بیرون آید و تمام غش که با وی آمیخته باشد نرفته بود در
~~وقت گداختن بعضی ازین نوع زر، چون آن را در سبیکه ریزند روی آن را جرمی ارضی
~~پیدا شود مثل صفیحە5آ [1490 ق) تنک لون.
# آن، گاه باشد که به رنگ طاوس بود، و گاه بود که زنگاری با طراوت باشد، و گاه بود
~~که ms235 خاکناک، و گاه باشد که سیاهی باشد که به صرخی زند.
# و چون آن را حاصل کنند بعد از اندک مایه روزگار، لون آن زنگاری شود یا به سبزی
~~آن را میلی پدید آید و آن جوهر را «قلیمیا[ی]زر» گویند. و آن از جملهآ ادویهها شریفتر
~~و عزیز الوجودترست و خاصیتی بزرگ دارد در داروهای چشم، و هیچ دارو قایم مقام او
~~نیست و عزیزالوجود باشد هر چه تمامتر. چنان که به سالها که زرگدازند یک کرت یا
~~بیشتر از این نوع اندکی بیش نیفتد.
~~و زر مصول صاحب داءالثعلب را نافع بود.
# و زر را چون به غایت تنک6 کنند چنان که رسم زرکوبان باشد و بعد از آن آن را بر
~~صلایه مصول کنند و آب زیادتی را از وی باز استانند و خشک کنند، پس صمغ عربی7
~~صافی کرده به آن بیامیزند و با آن هر چه خواهند مینویسند و چون خشک شود آن را به
~~مهرهآ جزع مهره زنند براق و صافی شود و به غایت خوب آید.
~~و از آن8 انواع زینتها و زیورها[ی] فاخر [1502 ق] سازند چنان که مشهور است و از

PageV01P305

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0264.png)

~~غایت شهرت به شرح محتاج نیست.
~~و زر خالص آن است که چندان که آن را با خلاص برند بیش حق آتشی1 از وی نقصان
~~نکند. و آن را در خراسان «زر طلا» خوانند و در ماوراءالنهر «ده دهی» گویند.
~~و گمان بیشتر مردمان چنین باشد که «زر طلا» آن است که اگر آن را به آتش خلاص
~~برند به کرات، از وی البته هیچ چیز نقصان نکند و آن گمان فاسد است. و اصحاب
~~تجارب را معلوم باشد که چندان که «زر طلا» را در آتش خلاص میبرند اندک مایه
~~چندان که حق آتش باشد نقصان میکند، و این معنی به تجربه یقین شدست و معلوم
~~گشته.
# و بعد از آن که در زر منفعت بسیارست و خواص ms236 ظاهر، حق جل و علاء آن را عزیز
~~گردانیدست و قاضی الحاجات خلق در امور معیشت دنیاوی ساخته تا در بیشتر اسبابی
~~که آدمی را درین دنیا بدان حاجت خواهد بود مقوم آن گردانیده، و بدین سبب او را
~~مزاجی اعطا کرده که زود فساد را به صورت او راه نباشد چون خالص بود، سبحانه [ما
~~اعظم شأنه واعلی برهانه]2.
# هر قومی به حسب عادت خویش از آن نقدی ساختهاند، بعضی به جنس. چنان که
~~در ترکستان که زر ساو را مضروب نکردهاند [1500 ق]3 و آن را به جنس همچنان که حق
~~تعالی آفریده در معاملات بده و بستان میکنند.
# و بعضی، ازآن مضروب کردهاند به اشکال مختلف چون زرهای هندوستان - تنکه.
# و بعضی از آن خالص رها کردهاند و چیزی دیگر بدان نیامیخته چون زرهای مغربی و
~~عبدالمؤمنی وغیر آن.
~~و بعضی اندک مایه نقره یا مس با وی آمیختهاند، پس مضروب کرده چون زر نشابور و
~~غیر آن.
~~و بعضی نقود اندک مایه زرکرده و باقی نقره و مس با آن آمیختهاند، پس مضروب

PageV01P306

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0261.png)

~~کرده چون زرها که در اصفهان است رسید و باری1 و غیر آن، همچنان که مشهور است.
# و معادن زر در بیشتر بلاد هست، الا آن که در بعضی از مواضع بیشترست [1693 ت]
~~و در بعضی کمتر. و در حدود خراسان در کوههای حلوس2 آن چند جای است چون کوه
~~بربح بد3 و گلستان و غیر آن، و آن زرها به غایت سرخ باشد.
# و در حدود نشابور در روذ درباذ4 و در کوهها [ی] ازغندوان5 زرهای سفید و کم عیار
~~بود، و در حدود برسه3 و درسار6 و غیر آن، و آن زرها متوسط بود.
# و معادن زر مختلف است. بعضی زر باشد که آمیخته بود با سنگ درایی7 نامحسوس.
# و کوه کاران جوهر سنگ را بدانند و آن را حاصل میکنند و بشکنند و میکوبند به آلتها
~~که ms237 مناسب آن باشد و بعد از آن آس می کنند و به سیماب زر از آن حاصل میکنند چنان
~~که بعد از این شرح داده آید.
# و مواضعی که در ترکستان است و آنجا آبها[ی] روان بزرگ میرود که بیعدت8 و
~~آلت آنجا نتوان رفت، پوستهای گوسفندان در سنگها[ی] بزرگ میبندند و بدان آب فرو
~~میگذارند. ذرات آن زر در پشمهای آن پوست میگیرد، آن را جدا میکنند و برین طریق
~~از آنجا زر بسیار حاصل میکنند.
# و بعضی ریگها را که در میان آبها باشد آن را میشویند و زراز میان آن برون میکنند
~~چون [1695 ت] زرهای ساو که در بعضی از مواضع ترکستان و غیر آن چنان باشد که
~~معادن زر را در میان اودیه طلب میکنند و پارههای زر بزرگ مییابند از نیم دینار تا صد
~~دینار و زیادت.
# و چنین حکایت میکنند که در زمین تنکت9 وادیی است زر بسیار از حد گذشته، و
~~موضعی است در آنجا یک پاره زر مثل اسپری و بیشتر زر مردمان آن است.

PageV01P307

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0266.png)

~~و چون آن موضع پدید آمد پادشاه آن ولایت را خبر شد به نظارهآ آن رفت و تعجبها
~~کرد و گفت این پاره زر پادشاه زرها است، در آن تصرف نباید کردن و آن باقی خزانهآ ما
~~است. و فرمود تا آن موضع را دیوار استوار کردند1 و درها بر نهادند و حافظان و حارسان
~~نامزد کردند تا آن را نگاه دارند.
~~و معتمدی حکایت کرد که من آن وادی را دیدم و یک روز آن را مطالعه کردم و
~~خازنی که آن را بود چنین حکایت کرد که این وادی سه روزه راه است که بیشتر کوهها
~~زرست و تا این غایت همچنان باشد. از پادشاهان قرنا بعد قرن به یکدیگر میرسد.
# و معتمدان بسیار حکایت [1703 ت] میکنند بر تواتر که در زمین مغرب بیابانی است
~~و در آن بیابان موضعی است ms238 که آن را نکرور2 خوانند که آنجا زر از زمین میروید همچنان
~~که نباتهای دیگر. و رفتن به حدود آن موضع به غایت متعذر است به سبب سبخه که آن را
~~«کریز»3 میخوانند بر راه است و رفتن بدان موضع دشوار. چون از آن سبخه گذر میکنند
~~ده روزه راه است که در میان آب میباید رفت و آن آبی نیست که به کشتی توان گذشت.
~~تا قعر آب یک گز آب بیش نیست. و بعد از آن بیابانی است که بیشتر اوقات باد سموم آید
~~وکم کسی بر آن گذر تواند کرد. و نزدیک آن اندک آبادانی است و البته آنجا نمک نیست.
~~و اگر به نادر کسی آنجا تواند رفت ستور بردن ممکن نیست. پیاده باید رفت. حیلتها
~~میسازند و نمک میبرند و همسنگ زر میگیرند و آن نوع را «عقیان» میگویند.
# و زر ثقیل ترین فلزات است، یعنی که چون پارهای زر را حجمی معین به صورتی
~~معین بگیرند و از آن جملهآ فلزات دیگر هر کدام که خواهند هم در آن وزن [1700 ت] و
~~حجم بگیرند حجم زر بسیار کم از آن باشد، هر چند در وزن4 یکسان باشند.
# و جملهآ فلزات برون آهن از زر و نقره گداخته و سیارت6 بیشتر قبول کند.

PageV01P308

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0263.png)

# و چون مس را بر زرگداخته گردانند سیاهی در طبیعت آن پیدا شود، و چون نقره را بر
~~زر باز گدازند1 درو سپیدی پیدا آید.
# و چون گوگرد بر زرگداخته افگنند در آن وقت که به غایت گداخته شده باشد، و سر
~~بوته حالی استوار کنند زر را نرم و نیکو طبع گرداند و لونش زیادت کند.
# و اگر مرقشیثا را بر زر گداخته نهند آن را شکن دار کند.
# و اگر دهنج را بر زر شکن دار نهند شکن زر را ببرد. و همچنین روی سوخته شکن زر
~~را ببرد.
# و زر نیشابوری را به آب ووسنده2 در ms239 آن افگنند روشن آید و گونهآ آن به گل سرخ
~~نیسابوری دهند.
# انواع دیگر - گونهها باشد که زرگران آن را استعمال کنند و آن این است:
# زنگار پنج درم سنگ، نوشادر پنج درم سنگ، گل بخاری3 بیست درم سنگ. جمله را
~~بکوبند و ببیزند و دو درم سنگ نمک خوش بر آن جمله افگنند. چون خواهند [1712
~~ت] که زر مستعمل را گونه دهند تا سرخ شود قدری ازین اخلاط در آب کنند، چنان که
~~آب بسیار نباشد و بر زبر زر مستعمل طلاکنند و بر آتش فحم میدارند تا آنگونه بر روی
~~زر سوخته شود. پس آن را به آب بشویند آن زرگونه گرفته باشد، به غایت سرخ و نیکو
~~رنگ و براق.
# نوعی دیگر گونهآ اول که زرگران به کار دارند آن را «بیش آب»4 گویند. ده درم سنگ
~~زنگار نقره و دو درم سنگ نمک خوش و نیم درم سنگ زرنیخ زرد، این جمله را بکوبند و
~~ببیزند و تر کنند و بر روی زرکنند و بتابند.
# نوعی دیگر گونهای که آن را ازرگران]5 «تاسی» 6 گویند. ده درم سنگ کبریت زرد و
~~بیست درم سنگ نمک خوش و چهل درم سنگگل سفید، این جمله را بکوبند و ببیزند و

PageV01P309

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0268.png)

~~بر روی زر طلاکنند و آن را بتابند، گونهای به غایت باشد.
~~نوع دیگر - که آن راگونهآ «سبز» گویند. زنجار ده درم سنگ، نوشادر ده درم سنگ، گل
~~سفید ده درم سنگ، خشار سفید نیم درم سنگ، نمک دو درم سنگ، این جمله را بکوبند
~~و بیخته ترکنند و بر روی زر طلاکنند و به آتش گرم کنند لونی به غایت خوب گیرد
~~(1715 ت].
# نوع دیگر - گونهآ «خشک که» آن را «ازر پختن» گویند. نوشادر ده درم سنگ، نحاس
~~سوخته ده درم سنگ، بزمه1آ سوخته بیست درم، نمک خوش یک درم جمله را خرد
~~بسایند و در پاتیلهای سنگین کنند و گرم کنند و ms240 با زر بیامیزند لونی گیرد به غایت رنگین.
# چون خواهند که زری را که با آن جوهری دیگر آمیخته بود، چون نقره یا مس یا
~~اسرب یا قلعی یا آهن یا از مرکبات چون سپیدروی و غیر آن، آن را خالص گردانند و آن
~~جوهر را از زر جداکنند، بگیرند یک جزو نمک خوش و دو جزو خشت پختهآ سرخ و
~~چهار جزو گل سفید و یک یک را جداگانه خرد بسایند و باز بر هم آمیزند چنان که جملهآ
~~اجزاء آمیخته شود.
# پس خنوری از سفال بگیرند و از این دارو قدری در زیر آن خنور کنند و آن زر را که
~~خلاص خواهند کرد پخته، یا طلا. پخته آن باشد که غش از وی برفته بود، و لکن به درجهآ
~~کمال نرسیده بود، و طلا آن بود که غش بکلی ازو برفته بود و آن زر خالص شده.
# و اگر «پخته» خواهند [1725 ت] اگر ازین زر سبیکه باشد یا حجم آن بزرگ آن را
~~«کفشیرمال» کنند. و معنی کفشیر مال آن باشد که آن زر را بگذارند و دو پاره سنگ مدور
~~باشد هر دو متساوی مثل سنگ آسیا و روی یک پاره را اندک مایه تقعری داده و آن پارهآ
~~زیرین است و پارهآ زیرین را دستهها ساخته، چنان که در دست توان گرفت و این آلت را

PageV01P310

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0265.png)

~~«بسیار مره»1 خوانند در نشابور، و «کفشیرمال» خوانند در جایهای دیگر.
# پس هر دو طبقهآ آن را گرم کنند و چرب و آن زرگداخته را اندک اندک بر طبقهآ زیرین
~~می ریزند و طبقهآ بالا را بر آن میفشارند تا سرد شود. تا جمله زرها را چنین کنند.
# و اگر به خایسک هم بدان ... 2 کنند به کفشیرمال کردهاند، زر پختهآ آن به غایت سره
~~باشد، بدان سبب که زخم خایسک اجزاء آن را مکسر کرده باشد قوت دارو و آتش در
~~وی به غایت کمال ms241 نتواند.
# و چون کفشیرمال باشد در اجزاء آن زر تخلخلی باشد و به سبب آن تخلخل و دارو
~~آتش در آن قوه و فعل بیشتر تواند کرد. لاجرم «پختهآ» آن خالصتر باشد.
# پس از آن زر کفشیرمال را پاره پاره کنند و در آن خنور [1725 ت] سفال روئی1 دارو
~~میکنند و زر را در میان دارو کنند تا آن خنور پر شود و سر و گرداگرد آن خنور را به گل
~~استوار کنند و تنوری ساخته باشند بر روی زمین چنان که موضع آتش در زیر آن باشد، و
~~آن را دری که هیزم در وی مینهند و بالای آتش مثل رفی مدور کرده که این دیگهای
~~سفال در آن جای مینهند و گرداگرد رف، چنان که اندر سینهآ آن دیگها در آنجا توان نهاد،
~~و آن را سری ساخته مشبک. چون دیگها در آنجا نهند آن سر بر او نهند تا دود آتش از آن
~~مشبک برون می آید.
# و اگر آن زر خواهند که طلاکنند زر را پخته سبیکه کنند. پس سفتهآ باریک کنند و آن
~~پوسته را تنک کنند مثل کاغذ و آن را «دوال»3 خوانند. پس آن را چنان که یاد کرده شد در
~~پخته کردن هم بدان طریق درین دیگ نهند و سرش استوار کنند و در آن تنور نهند و یک
~~شبانروز آتش میسوزند از هیزم چوب چنار خشک. چون تمام شد آتش باز گیرند تا
~~سرد شود و زر را از میان دارو بیرون کنند پخته و طلا شده باشد.
~~و اگر پارهای زر باشد که نقاشی به غایت [1733 ت] باریک بر آنجا کرده باشند و در
~~میان آن دارو نهند و در آتش خلاص برند چنان که یاد کرده شد، اگر عیار آن مثلا در

PageV01P311

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0270.png)

~~دیناری نیم دینار زر خالص بیش نبوده باشد آن پاره هم بدان شکل پیش که بوده باشد هم
~~بر آن شکل برون آید ms242 و آن نقاشی بر حالت خویش بود بی تفاوت و نقصانی. و آن زر دینار
~~به نیم دینار پخته آمده باشد و خالص شده.
~~و این از جملهآ عجایبهای عظیم است که اگر زر گداخته نشده بود چگونه1 آنچه نه
~~جوهر زرست از وی جدا شدست که چون میان اجزاء درو تمییز نبوده است. و اگر این زر
~~گداخته نشدست آنچه اجزای مخالف است از وی چگونه جدا شدست به سبب آن که
~~بی تفریق اجزاء ممکن نباشد که به خاصیت دارو جزوی را جذب کند و این معنی حاصل
~~است، و آن تفریق اجزاء کرده باشد، باید که صورت نقاشی باقی نماند و باقی است. پس
~~به ضرورت آن را سببی و علتی باید. و علت آن است که آنچه با زر آمیخته بود رخوتر بود
~~و زودتر گداخته شود از زر، و اگرچه با اجزای زر آمیخته است این خاصیت [1735 ت]
~~که پیش از زر خالص گداخته شود.
# و این دارو چون به خاصیت گداخته شود و تفریق اجزاء به حاصل آید آنچه غش
~~باشد دارو به خاصیت جذب کند و صورت باقی را که زر خالص است در حالتی که
~~بودست در اول از تفتت و تفرق نگاه دارد، و آن دارو را چون از آتش برون کنند کاستی
~~کند.
# و چون خواهند که از آن دارو آن جوهر را که نه زر بودست باز به حاصل کنند آن
~~جوهر را که نقره بوده باشد، هر چند صورت آن خاکی گشته بود آن را به طریق صناعت
~~احیا توان کرد.
~~و اگر جوهری دیگر باشد هیچ به حاصل نیاید، به سبب آن که آتش آن را نیست کرده
~~باشد.
# و طریق حاصل کردن نقره آن است که دارو در آب کنند تا چون گل شود. پس هر ده
~~من دارو را دو من نمک سوده و یک من سیماب برافگنند و آن را به پای بسیار ms243 میمالند تا
~~جمله اجزاء سیماب و نمک و دارو حل شود و یک طبیعت گردد، و این عمل را «سقه2

PageV01P312

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0267.png)

~~زدن» گویند. پس آن را پاره پاره کنند چنان که ده من از آنچه پاره کنند بگذارند تا
~~خشک شود. چون خشک شد آن را پارهها کنند خرد مانند بادامه. و آسیابی ساخته
~~باشند مثل خراس روغن که آن را آدمی گرداند و پارهای زور سنگ آسیا را، پارهای آن
~~یک طرف وی بشکسته باشد و گرداگرد آن را به گچ برآورده چنان که آبی در آسیا باشد از
~~آنجا برون نیاید. و یکی سوراخ باریک کرده باشند تا هرگاه که خواهند آسیا فرو شویند
~~آب و دارو را از آنجا بیرون کنند. پس مقدار پنج من را از آن کاستی1 در آن آسیا افگنند با
~~یک من سیماب، و پاره [ای] آب چندان که آن را حل تواند کرد در آن آسیا ریزند و آسیا را
~~میگردانند چندان که حل شود و به غایت نرم و سوده و مصول کرده.
# و تقدیر آن که بدانند که آن دارو در آن آسیا نرم شدست آن است که هر که آسیا را که
~~پنج من دارو در وی افگنده باشند سیصد دور بگردانند، پس آسیا را فرو شویند به آبی
~~بیشتر و آن کاستی2 و آب را در خنور سفال کنند و سیمابی که زیر شده باشد با کاستی3
~~بود، و آنچه در آسیا بود جمع کنند و بشویند و بر کرباس زندنیجی افگنند و بفشارند.
~~آنچه [1743 ت] در میان کرباس مانده بود آن را «کوره»4 خوانند.
# پس بگیرند بوتهای مقدار آن کوره. اگر کوره بسیار بود بوتهآ بزرگ باید و اگراندک بود
~~بوتهآ خرد. و زیر آن را سوراخی کنند باریک و کوره را در آن بوته نهند و سر بوته را به
~~خرقهای به آب تر کرده محکم کنند و خنوری از سفال بر سر آن ms244 نهند که به مقدار زیر بوته
~~بود. پر آب کنند و بوته بر سر آن خنور نهند و گوی بکنند در زمین به مقدار آن خنور و آن
~~را در آن گو نهند، چنان که با روی زمین راست باشد. و بوته اندک مایه از زمین بلندتر بود
~~و گرداگرد آن را به خاک استوار کنند، چنان که هیچ گشاده نماند5.
# پس بالای آن را انگشت برافگنند چندان که به مقدار چهار انگشت بالای آن خنور
~~انگشت باشد، و پارهای آتش در میان انگشت نهند و نفخ کنند تا به تدریج آتش در گیرد،
~~و چون انگشت سوخته میشود دیگر باره انگشت تازه میافگنند تا سه نوبت انگشت

PageV01P313

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0272.png)

~~سوخته بشود، پس رها کنند تا سرد گردد. آن را بیرون کنند سیماب زیادتی در آن آب
~~شده باشد و آن کوره بی سیماب [1759 ت] شده. و این عمل را بدین تفصیل مذکور
~~«مدحان»1 خوانند به اصطلاح کاشیگران و آن کورهآ نقره باشد به اندک مایه زرکه از آن
~~زرها که خالص کرده باشند حاصل شده بود.
# چون خواهند که آن قدر زر را که با آن نقره آمیخته باشند از آن جدا کنند بگیرند بوتهآ
~~بزرگ و آن کوره را در آن بوته نهند و بگدازند. چون به غایت گداخته شود اندک مایه
~~گوگرد زرد را در آنجا افگنند و پاره پاره نقرهآ گداخته را به آهستگی از بالای بوته در ریزه2
~~میریزند و میگذارند تا سرد شود. تا مقدار دو ثلث نقره در ریزه2 افگنند بر طریق مذکور
~~و آن نقره را «نقرهآ کورهآ قلم» خوانند. و ثلثی که در زیر بوته بسته باشد آن نقرهای باشد با
~~زری اندک که به حکم ثقل زر با زیر بوته نشسته باشد، و این عمل را «سیم ناسوختن»3
~~گویند. و چون خواهند که زر را از آن نقره جدا کنند هم بر طریق مذکور به حاصل
~~میکنند.
# و آن ms245 خلابی از کاشی4 که نقرهآ آن به طریق مذکور حاصل کرد. باشند باز پس آمده
~~باشد آن را «خلقانی»5 گویند. چون آن را خشک کنند اندک مایهآ نقره از آن هم به طریق
~~حاصل میکنند [1740 ت] و نقره آن را «نقرهآ خلقانی» گویند.
# و غایت کمال نقره در خالصی است، ورای آن نیست. چنان که زر طلا در آتشی غایت
~~کمال زرست، این نقره غایت کمال نقره است و از آن خلابی6 که بازپس مانده بود ازین
~~عمل دیگر بار آن را خشک کنند و آسیا کنند و عمل متقدم بکنند و بقیهآ نقره که اندک مایه
~~بود از آن حاصل کنند و آن را «خلقانی»7 خوانند.

PageV01P314

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0269.png)

# الحام زراندود دو گونه کنند: یک نوع را «خوشه»1 گویند و آن یک نوع زر سرخ را
~~توان کرد، چنان که هر دو پارهآ زر را که خواهند که به طریق الحام کنند نخست آن را پاک
~~برندند و از وسخ پاک کنند و به ریگ مکی بمالند و هر دو پاره را با یک پاره زاگ که آن را
~~شکستگی نادری باشد به هم باز نهند و بر آتش نیک بسایند در هم ملصق شود. و میان
~~زر طلا و نقره همین توان کرد و اکثر زرهای طلی که بر نقطه نهند هم بدین طریق نهند.
# و طریق دیگر آن است که به الحام الصاق کنند والحام را ترکیب بدین طریق کنند:
~~بگیرند چهار دانگ زر و دانگی مس خالص و دانگی [1765 ت] نقرهآ خالص و آن را بر
~~هم گدازند و آن الحام زرهای سرخ بود.
# و الحام دیگر آمیزند که بر زرهای سفید به کار دارند: نیم دینار زر و دانگی و نیم مس
~~و دانگی و نیم نقره این جمله را بر هم گدازند، پس آن را به غایت تنک کنند و به گاز
~~ریزهها[ی]2 خرد کنند و بورهآ زروندی3 بگیرند و ترکنند و بدان ms246 لحام بیامیزند و زر را
~~بدان الحام میکنند، چنان که می خواهند.
# و زر را اشباه توان ساخت به طریق صناعت که در علم اکسیر آن را «حملانات»
~~خوانند، و لکن از خلاص برون نیاید البته. و آنچه از خلاص بیرون آید آن زر خالص بود.
~~و در علوم صناعت اکسیر ازین جنس بسیار بود، و درین موضع بعضی را از آن یاد
~~کردهاید که بگویند صناعت آن سهل باشد.
# مس کانی است و آن را بگدازند و تنقیه کنند چند کرت تا پاکیزه شود و هر بیست درم
~~سنگ را دو درم سنگ آهن نرم در اندازند5 و آن را صفحه[ای]کنند به غایت تنک. پس
~~بگیرند توتیای نایژه که به غایت تنک بود و آن را به تدبیر صناعی مدبر کند تا سفید گردد

PageV01P315

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0274.png)

~~و در میان «خرمای خبیصی» نهند1 که از حدود کرمان آرند [و] سفید میباشد. به غایت
~~تنک آن را به حاصل کنند و آن توتیای مدبر را بارا2 نیمه [1765 ت] بکوبند و آن را تشویهآ
~~معتدل کنند. پس آن را بسایند و ترکنند و هر دو روی آن طبقهآ مس را طلاکنند و بگذارند
~~تا خشک شود و آن را در هم پیچند، و بگیرند بوتهای بقدر آن صفایح و آن را سرپوشی
~~ساخته باشند هم از گل بوته و آن درهم پیچیده را در بوته نهند و خلاء بوته را به آبگینهآ
~~سوده پرکنند و سر بوته را استوار کنند و بر آتش فحم آن را بگدازند و در ریزه3 افگنند
~~شبهی مثل زر برون آید. و هر چند از آن قدر را که یاد کرده شد بدین تفصیل تکرار
~~میکتند و میگذارند لون آن و ثقل آن زیادت میشود تا چنان شود که بر بیشتر استادان
~~صرافان مشتبه شوند و بر محک نتوان دانست البته، و امتحان او جز به خلاص نتوان کرد
~~و آن از خلاص برون نیاید؛ و ms247 اگر ممکن بودی که با خلاص پای داشتی زری بودی خالص
~~بی شبهت.
# نوع دیگر - بگیرند روغن زردهآ بیضهآ مرغ که آن را به آفتاب حاصل کرده باشند و
~~مرقشیثای ذهبی را بدان تشمیع کنند تشمیعی کامل، و آن را با قدری شب یمانی بیامیزند
~~و پس آن را [1775 ت] بر نقره نهند که با مس سوخته کرده آمیخته باشند، مثلا ده درم
~~نقره و پنج درم مس. لون آن مثل زرگردد. و اگر چند نوبت مکرر کنند سرخی زیادت
~~می شود.
# نوع دیگر -بگیرند توتیای ناوجه4 سه جزو، نحاس محرق سه جزو، و قلقند یک جزو،
~~و مثل جمله فانیذ مکی سرخ. جمله را بکوبند و ببیزند، بعد از آن آن را به روغن بزرتر
~~کنند. پس بگیرند نحاس منقا مهرج و آن را در بوته بگدازند مقدار ده درم سنگ تا با
~~یکدیگر گداخته شود، و یک درم سنگ از این دارو بر وی افگنند و سر بوته بپوشند و
~~چند دم معدود در دمند. پس آن را [در]5 سبیکه ریزند، لونی گرفته بود مثل لون زر.
~~اگر آن را بر ده درم نقره گدازند در بوتهآ سر پوشیده و قدری از آن داروی دیگر باره

PageV01P316

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0271.png)

~~اعادت کنند صبغی زیادت کند، و اگر ازین «حملان» دیناری بر دیناری زر افگنند زری
~~بود به غایت خوب چنان که هیچ کس واقف نشود که عیار آن نیم دینار بیش نیست. لکن از
~~خلاص بیش از نیم دینار اصل بیرون نیاید، و الله اعلم واحکم. [1775 ت]
# نقره جوهری است معروف مشهور، از جملهآ فلزات. طبیعت او سرد و خشک است و
~~لطیف است، و جماعتی گفتهاند از اطبا که معتدل است.
# و معادن نقره بیشتر جایها هست، و با جمله انواع نقره اسرب آمیخته است، در بعضی
~~کمتر و در بعضی بیشتر، و اکثر نقره را از اسرب حاصل میکنند.
# و معادن نقره مختلف است. بعضی سنگ ms248 را میکنند و پارههای نقرهآ خرد و بزرگ از
~~میان سنگ بیرون میکنند، و بعضی سنگی را آس میکنند، چنان که در زریاد کرده شد و
~~به سیماب نقره را حاصل میکنند.
# و آنچه از اسرب حاصل کنند اول امتحان کنند تا از یک من اسرب چند نقره حاصل
~~خواهد شد اگر هم چند آن که قیمت اسرب بود بیش نقره حاصل نشود آن را تعرض
~~نرسانند، و آنچه از امتحان نقره بیش از یک من قیمت اسرب باشد آن را از اسرب بیرون
~~کنند.
# و طریق حاصل کردن آن چنان باشد که اسرب را بگدازند و نقره به حکم آن که
~~سنگی ترست از اسرب با زیر نشیند و ترسب کند. پس اسرب را بر سر بوته فرا میگیرند
~~تا نزدیک برسد با آخر. آنگاه باقی را [1785 ت] به «گاه» بسوزند و نقرهآ خالص حاصل
~~کنند.
# و هر چه را از جملهآ فلزات با وی بیامیزند صورت وی را باطل کند، و چون آن جواهر

PageV01P317

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0276.png)

~~بیشتر شود تغیری در لون نقره حادث گردد، و چون آن را در «گاه» نهند که خلاص نقره
~~در آن است به حالت طبیعی خویش باز شود.
# چون گوگرد را در وقت گداختن بر وی افگنند صورت وی را فاسد کند.
# و اگر گوگرد را بر نقره طلا کتند نقره را سیاه کند، و به آتش خلاص زر چون نقره در
~~میان آن دارو کنند که یاد کرده شدست خاکی شود که البته احساس صورت آن نتوان کرد،
~~و اگر آن را به آب بشویند از او هیچ اثر نمانده باشد.
# و همچنین اگر نقره را مدتی مدید در زیر خاک کنند آن خاک مثل خاکستری شود.
# و چون خواهند که آن را [که]1 به آتش و داروی خلاص فاسد شدست و این را که زیر
~~خاک خاک شدست زنده کنند، به سیماب و صناعت کاشیگری - چنان که یاد کرده شد ms249 -
~~نقره را زنده کنند و صورت اصل جوهر او را به جای خویش باز آرند.
# و اگر اسرب را با نقره بیامیزند در زیر خایسک [1782 ت] بشکند و پاره گردد، و اگر
~~اسرب بیشتر باشد بر وی بسودن خاک شود.
# زرگران سیم سوخته بدین طریق کنند: بگیرند یک درم نقرهآ خالص، و یک درم مس
~~خالص، و نیم دانگ اسرب خالص. مس و نقره را بر هم گدازند تا به غایت گداخته شود.
~~پس به دو نوبت مقدار نیم درم گوگرد زرد بر وی افگنند چنان که اجزای جمله یکی شود.
~~پس اسرب بر وی افگنند تا وی با آن جمله یکی شود. آن گه در میان گوگرد ریزند، لون آن
~~سیاهی شده باشد به غایت روشن. و اگر یک نوبت دیگر بگدازند لون آن خوبترگردد و
~~اندک مایه صلابتی گیرد و آن را «سیم سوخته» گویند و در نقاشیها[ی] نقره و زر آن را به
~~کار دارند، سوادی باشد به غایت خوب. و اگر خواهند آن را به سیماب چنان که یاد کرده
~~شدست زنده کنند.
# و نقرهآ مصول کرده در مفرحات به کار دارند رطوبات فضلی را دفع کند، و بلغم لزج را
~~تقطیع کند، و دل را قوت دهد، و کثرت رطوبت را دفع کند. و مخفف است چون با
~~داروهای دیگر بیامیزند.

PageV01P318

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0273.png)

# و نمک پنج درم به نقره ریزند [1796 ت] و آن را جلا دهند و به وقت گداختن بعضی
~~نقره، جوهری سیاه بام1 بر روی سبیکهآ نقره حادث شود آن را «قلیمیای2 فضی» خوانند
~~شریف و عزیزست. در داروها[ی] چشم به کار دارند و [در] بعضی از مرهمها استعمال
~~کنند نافع بود.
# و نقره که لون آن سیاه شده باشد آن را در کشته3آ زردآلو[ی] ترش و نمک بجوشند
~~سپید شود.
# و اگر یک جزو نقرهآ خالص و یک جزو مس خالص را و یک جزو برنج خالص بگیرند
~~و بر ms250 هم گدازند و از آن اوانیها سازند و چون تمام شود آن را بتابند و به کشتهآ [ترشک]4 و
~~نمک میجوشند، سه نوبت همچنین میتابند و به کشته و نمک می جوشند به غایت
~~سفید گردد، چنان که جز «گاه» - که خلاص نقره است - یا به تافتن امتحان نتوان کرد و
~~نتوان دانست که آن نقره هست یا نی.
# و نقرهآ خالص را به طریق جوشیدن در هم الصاق توان کرد، چنان که در زر یاد کرده
~~شد.
# و زر خالص را در نقرهآ خالص هم بدین طریق کنند و به الحام نیز الصاق کنند چنان که
~~در زر مذکور است.
# و الحام نقره بدین طریق کنند: نیم درم سنگ نقره را و دانگی و نیم برنج بر هم
~~بگذارند و آن را [1794 ت] تنک کنند و به گاز پارههای خرد کنند و با شور بوره بیامیزند و
~~به آب ترکنند و نقره را بدان الحام کنند نیکو آید. والسلام.
# بگیرند خاکستر چوب خالص، چنان که درمنه و سرگین و غیر آن به آن آمیخته نباشد
~~و آن را ببیزند و به دست بمالند و به آب خوش نمگین کنند چنان که به درجهآ گل نرسد و
~~روی آن را به دست هموار کنند و مغاکی بکنند اندک بر روی آن به قدر آن که نقره را در

PageV01P319

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0278.png)

~~آنجا خواهند کردن و گداخت، و اگر نقره بسیار بود آن مغاک بزرگ باید کرد، و اگر نقره
~~اندک باشد آن حفره خرد باید.
~~پس قدری دیگر آب بر روی آن حفره و باقی آن خاکستر زنند و به دست یا به آن
~~چوب به اندازهآ آن حفره راست و محکم کنند و این حفره و خاکستر را برین وجه «گاه»
~~خوانند. و نقره که خواهند آن را خلاص کنند درین حفره نهند و گرداگرد گاه را به
~~خشت پارها چنان کنند که مقدار انگشت بر روی آن نقره ms251 کنند، چنان که روی نقره
~~پوشیده بود و دمی شامی1 سازند، چنان که سر آن دم از گل خارکن2 ساخته باشند که
~~چون نفخ خواهند [1803 ت]کرد باد در روی آن انگشت و نقره دمیده میشود و سر آن
~~دم را «روباهه» میخوانند. پس آتش در روی انگشت نهند و می دمند تا نقره گداخته
~~شود. پس اندک اندک اسرب بر آنجا افگنند و می دمند در زیر وی تا نقره گداخته میشود
~~و مینگرند تا اسرب سوخته گردد. باز، دیگر نوبت اسرب را بر وی نهند.
# و اسرب را خاصیتی است که چون نقره را معیوب گداخته شود اسرب را با آن
~~بیامیزند و آتش میکنند تا اسرب در آن جوهر میافروزد که خلاف نقره است و این
~~اسرب را آتش میسوزاند و سیم پالای در آن نقره نگاه میکند و انگشت و اسرب بر
~~روی نقره مینهد و دم میدمد تا آنگاه که لون آن صافی شود، و اجناس لون جوهر که
~~مقتضای لون جوهر است به جوهر نقره برافگند. آن وقت نقره خالص شده بود. پس
~~آتش باز گیرند و آب بر روی نقره زنند تا سرد شود و خاکستر که در پشت نقره گرفته بود
~~که آن را «گونه»3 گویند از آن پاک کنند.
# و اگر دیگر نوبت همین نقره را در «گاه» [1795 ت] کنند خالص تر شود تا به درجهای
~~که به نقرهآ کوره رسد که درجهآ اعلا [ی] نقره است.
# و فلزات را جمله از نقره بدین طریق4 جداکنند، الازر را که زر در «گاه» نیست نشود،
~~و دیگر جملهآ فلزات درگاه نیست شود و زر باقی ماند. و چون خواهند که زر را جداکنند

PageV01P320

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0275.png)

~~به طریق خلاص زر جدا توان کرد چنان که پیش از این در صنعت کاشیگری یاد کرده
~~شدست.
# بگیرند پانزده درمسنگ سیماب و ده درمسنگ زرنیخ سرخ و دو درم و نیم گوگرد زرد
~~و یک ms252 درم نمک اندرانی، جمله را بر هم بسایند بر صلایه تا آن گاه که از سیماب زنده
~~اثری نماند. پس آن را بگیرند و در شیشه کنند و گرداگرد شیشه را به گل حکمت استوار
~~کنند و آن را یک شب تشویه کنند. پس دانگی از آن دارو را بر پنج درم مس خالص
~~سوخته کرده نهد، سفید شود مثل نقره و آن را به «گاه» امتحان بتوان کرد.
# و نوع دیگر - بگیرند ده درمسنگ برادهآ سوزنگران و ده درم زنجار نقره و سه درم
~~زرنیخ زرد و یک درم زاج بلور و جمله را [1819 ت] بسایند و آن را یک شبانروز تشویه
~~کنند. بعد از آن که سرد شده بود به نمک و سرکه آن را بشویند و یک درم و نیم بورهآ
~~نطرون بر آن افگنند و آن را بگدازند. بعد از گداختن چیزی بود سفید. آن گه به بورهآ تنکار
~~بگدازند. جوهری بود مثل نقره. یک درم از آن بر سه درم قلعی نهند مثل نقره شود به
~~غایت خوب.
# نوع دیگر - بگیرند یک جزوگوگرد زرد، و مغنیسیا[ی] ماده یک جزو و زرنیخ زرد یک
~~جزو. این جمله را بکوبند و بسایند. بعد از آن آن را تصعید کنند چنان که رسم اصحاب
~~صناعت اکسیر است. پس بگیرند یک جزو آبگینهآ شامی سفید و یک جزو قلعی، و قلعی
~~را بگدازند و آبگینهآ شامی را بعد از سحق بر آنجا افگنند و چند کرت هم بدین صفت
~~میگدازند و بعد از گداختن میسایند تا یک طبع شود. پس آن را در بوته کنند و هر سه
~~جزورا از آن داروها که مصول کرده باشند و بگداخته جسدی حاصل شود مثل نقره، یک
~~درم سنگ را از آن برده درم [سنگ] مس [1815 ت] منقا نهند شبهی بیرون آید مثل نقره
~~که جز به خلاص تمییز نتوان کرد میان نقرهآ کانی و این شبه.

PageV01P321

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0280.png)

~~نحاس ms253 جوهری است معدنی از جملهآ فلزات معروف و مشهور. و معادن نحاس بسیار
~~جایهاست، و نحاس دو نوع است:
~~یک نوع صافی و روشن و به غایت سرخ است. و بهترین نحاس آن است که نیک
~~سرخ و نرم بود.
~~و نوع دیگر است که لون آن سرخ سیاه رنگ است و آن نوع نفایه1آ نحاس است.
~~و طبع وی گرم و خشک است، و در وی غلظتی2 عظیم است.
~~و معادن آن آن است که در کوه گوهر سنگ آن را میکنند پارههای مس از میان آن
~~سنگ برون می آید. بزرگ و خرد آن را بر میدارند.
~~و بعضی آن است که گوهر سنگ آن را نرم میکنند و آتش3 و مس را از آن خالص
~~می کنند.
~~و بعضی از مس که پاره بیابند در میان آن خاکی باشد سرخ، و زنگاری با آن آمیخته
~~بود و آن خاک با آن زنگار بر زرشکن دار افگنند. در وقت گداختن شکستن زر را ببرد.
~~و دهنه4آ ترش در معادن مس تولد کند. و در اصل نحاس [1822 ت] خضرت است
~~مشکین در نفس او، و چون ترشیها بدان رسد زنگار ظاهر گردد.
~~و اگر نحاس را با سرکه بیامیزند ازو زنجار حاصل شود، و آن رنگی است غریب
~~خوب که نقاشان بر کاغذ و دیوار و چوب و غیر آن به کار دارند.
~~و در ادویهآ چشم مستعمل کنند با ادویهآ دیگر. رگ سبل را و ناخنه را نافع بود، و در
~~مرهمها نیز به کار دارند. گوشت عفن را بر دارد و جراحتها[ی] کهنه را به صلاح باز آرد و
~~علت ناسور را نافع بود. و در زنجار خاصیت زهر قاتل هست.

PageV01P322

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0277.png)

# و اگر نحاس را بگدازند و توتیای مدبر بر وی افگنند هم رنگ زر شود و آن برنج
~~است. و اگر از آن اوانیها کنند رنگ کم نشود.
# و مس سوخته و زنجار ms254 در صناعت اکسیر مستعمل است.
# و اگر مس را بگدازند و قدری قلعی بر وی افگنند رنگ آن نزدیک بود به رنگ نقره و
~~آن «سفید روی» است و از آن اوانیها کنند.
# و اگر مس را بسوزند داروی بزرگ است و در بسیار ادویه مستعمل باشد چون صنعت
~~میناگری که مس سوخته در آنجا رکنی بزرگ است. [1825 ت] و در مرهمها و خضابها به
~~کار برند.
# و اگر کسی عادت کند طعام و شراب در اوانی مس خورد خاصه ترشیها مضرتی
~~عظیم کند و سبب بیماریهای بزرگ شود چون داءالفیل و انواع سرطانات و درد جگر و
~~سوء مزاج طحال، و فساد مزاج بود.
# و اگر یک پاره نمک یا ماست یک دو روز در انای مسین نهند و سر آن پوشیده بود هر
~~که آن بخورد مضرت زهر قاتل از وی بیند1.
# و اگر بر زبر ماهی بریان کرده در آن که وقت که گرم بود مکبهای از مس بر سر نهند تا
~~بخاری در وی محتقن شود، آن ماهی اگر کسی بخورد به غایت مضر و مهلک بود.
~~و اگر آینهای کنند از مس و صاحب علت لقوه در خانهای که نور آفتاب در آنجا افتد
~~بیشتر در آنجا می نگرد شفا یابد.
# و اگر از مس منقاشی سازند و بدان موی که در اندرون برگ2 چشم رسته باشد چند
~~بار بر کنند دیگر بار بر نیاید.
# و بیشتر جواهر را چون لعل و زمرد و یاقوت و بیحاده و فیروزه و غیر آن حکاکان به
~~آلت مس جلا دهند و اجرام صلب را چون جزع و عقیق [1835 ت] و یشب و زمرد و غیر
~~آن هم به آلت مس که آن را «تیزبر»3 خوانند نقش کنند. و نقشهای نگین و نقشهایی که بر

PageV01P323

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0282.png)

~~بلورینهها کرده باشند هم به آلات مس کنند.
~~و اگر قلم نقاشی نگین را از زرکنند چنان که از ms255 مس آید صنعت آن از زر نیاید.
~~و درو خاصیتی است عجیب در باب آلات حکاکان و آلتی که «کفشیر» قلعی کنند و
~~غیر آن بدان کنند و آن را «کاویر»1 گویند هم از مس کنند. بدان سبب که هیچ جرم حرارت
~~زودتر از وی قبول نکند و دیرتر از آن رها نکند. و هیچ جرم را در آن نوع آلات آن
~~خاصیت نیست که مس را. چون سیماب ملاقی مس شود آن را شکن دار کند.
~~و اگر از مس شست ماهی کنتد آن ماهی که در وی آویزد خلاص نیابد و او را نگذارد
~~تا بگریزد، و اگر بدان اندک جراحتی به ماهی رسد در آن هلاک شود.
~~و نوعی دیگرست از مس که لون آن اندک مایه به زردی زند، و آن را «مس فروصی»2
~~گویند.
~~و نوعی دیگر است از مس و آن را «طالیقون» خوانند، و ذکر آن در فصلی مفرد گفته
~~شود.
~~واز مس در وقت گداختن صفایحی برخیزد [1830 ت] که آن را «توبال» خوانند. و آن
~~از جملهآ ادویه است واو لطیف است.
~~مس سوخته موی سفید سیاه کند.
~~و اگر مس سوخته را مصول کنند و ناشتا به کام کسی در کنند قی آردش.
~~و توبال مس دندان را جلاء دهد. والله اعلم بالصواب.

PageV01P324

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0279.png)

~~مشهور.
~~و معادن آن بیشتر در دو موضع است در حدود بلغار و روس1. و بهترین انواع آن
~~است، و آن نوع صافی است و آن را بر «کفشیر مال» افگنده باشند و تنک کرده و آن را
~~«قلعی نواله» گویند.
# و دیگر در حدود فرنگ2 و آن نوع اندک مایه سیاه بام3 بود و آن را پارهها4 کرده باشند
~~و بعضی از آن در هم پیوسته شکل نردبان پایه آن را «قلعی نردبان پایه» گویند.
~~و رصاص را چون به طریق صناعت کلسی5 کنند به غایت سفید گردد و آن «سفیده»
~~گویند و زنان ms256 بر روی کنند و روی را بدان سفید کنند و صافی گردانند، سفیدی عارضی.
~~و سفیدهآ قلعی در بیشتر داروهای رمد به کار دارند. [1842 ت] رطوبات غریب را که
~~در چشمها حادث شود آن را تحلیل کند و نافع بود و قرحهها را که در چشم پدیدار آید. و
~~در مرهمها به کار دارند.
~~و طبیعت رصاص سرد و خشک است و تخفیف تریها کند که در چشم پدید آید.
~~و گفتهاند که قلعی از جنس نقره است، ولکن سه سبب او را عارض شده است در
~~معادن آن: رخاوت جرم و رایحهآ کریهه و صریر در وقت خم کردن، و اگر این سه سبب
~~نیستی، جوهر قلعی جوهر نقره بودی.
~~و اصحاب صناعت اکسیر دعوی میکنند که به طریق صناعت این سه آفت از قلعی
~~توان برد، و چون این صناعت اگر ممکن شود که کردهاید آن جوهر نقرهآ مصنوع بود.
~~و از رصاص انواع اوانیها[ی] مختلف کنند، چنان که معروف و مشهور است.
~~و رصاص مکلس اصل بیشتر میناها[ی]6 فیروزهآ مصمت باشد.
~~و اگر آن را بر موضعی که خواهند که موی بر نیاید و یا بر موضعی که موی بود از آن
~~به آسانی برکنند بر آنجا طلاکنند یک دو نوبت به آسانی موی از آن عضو بر توان کشید.
~~و رایحهآ رصاص در این وقت که آن را [1845 ت] کلس میکنند به غایت مضر بود.

PageV01P325

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0284.png)

~~و سپیده سیلان خون از جراحات باز دارد.
~~و آوردهاند که سفیدهآ قلعی بر کژدم گزیدگی طلاکنند نافع بود.
~~اسرب را «آبار»1 گویند، و او نوعی است از رصاص. و گداختن او مثل رصاص است.
~~و سیاه رنگ و کدر است، و بدترین انواع رصاص است.
~~و چون آن را به تدبیر صناعی نوعی مکلس کنند سرخ شود و آن را «اسرنج» خوانند،
~~و آن رنگی بود خوب که بر دیوارها و کاغذها و چوب و غیر ms257 آن به کار برند، و در
~~مرهمها[ی] جمله جراحت مستعمل است
~~و اصل اکثر انواع مینا که به طریق صناعت بسازند اسرنج بود.
~~و چون نوع دیگر مکلس کنند سفیدی باشد به غایت، و آن را نیز از جملهآ رنگها است
~~که آن را نقاشان به کار دارند در رنگهای دیگر.
~~و در نشابور آن را «سپیدهآ کمانگران» گویند و آن را در مرهمها به کار دارند و بیشتر
~~جراحتها را نافع بود.
~~گوشت عفن از جراحت پاک کند و گوشت را برویاند و قروح چشم را نافع باشد.
~~و در صناعت میناگری سفیدهآ اسرب [185 ت] مستعمل باشد و اصل میناای]
~~فیروزهای مصمت آن بود.
~~و بر سوختگیها با روغن طلاکنند نافع بود.
~~و نقرهآ مغشوش را حاصل نتوان کرد الا به مشارکت اسرب در «گاه».
~~و نوع دیگر از اسرب به طریق صناعت جوهر بسازند که آن را «مردارسنگ» خوانند و
~~مردارسنگ در مرهمها به کار دارند، جراحات را خشک گرداند و از عفونت نگاه دارد.

PageV01P326

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0281.png)

~~و اگر بر عضوی از اعضای آدمی بویی بد پدید آید مردارسنگ را به سرکه بسایند و بر
~~آن عضو طلاکنند نافع بود، علی الخصوص صنا1 را.
~~و اگر کسی مردارسنگ بخورد اگر علاج به صواب نیابد بیم هلاک بود.
~~و اگر با آهک عضوی بدان طلا کنند آن عضو سیاه شود.
~~و اگر اسرب را بر غددی که بر اعضا پدید آید ببندند آن را بگدازد.
~~و اگر بر سنگ آب را به سرکه و آبکسنی2 بسایند و بر اورام طبل و رغد3 طلا کنند
~~تحلیل پذیرد.
~~و اگر اسرب را میسوزانند آنچه از دود مصعد شود آن را «داروی موش»4 خوانند، و
~~آن زهری است مهلک که آن را در آب حل کنند و در موضعی که حشرات باشند جملهآ آن
~~[1855 ت] حشرات بمیرند یا بگریزند.
~~و آن را در میان خمیر کنند هر موش که از ms258 آن بخورد در حال بمیرد.
~~و دود اسرب جمله حواس را مضر بود، علی الخصوص قوهآ سمع و نور بصر را، و
~~افلاج و رعشهها آرد.
~~و ابوالحسن ترنجی5 آورده است که آبار6 که در داروهای چشم به کار دارند قلعی و
~~اسرب نیست. صنفی7 است از اسرب نرم و صافی کرده که آن را «میانج»1 گویند. از بهر
~~آن که از متوسط است میان ارزیز و اسرب.
~~و چون سباکان نقره را خلاص کنند از اسرب ایشان مستعمل میکنند، مردارسنگ فرا
~~دیدار می آید.
~~و اگر اسرب را در میان ثفل انگور که آن را معصرهآ سرکه بود ایکنند[1، همچنان که بر

PageV01P327

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0286.png)

~~صفحات مس زنجار ظاهر میشود بر آنجا اسفیذاج به تدریج پدیدار میآید. پس از آنجا
~~حاصل میکنند.
~~و معادن اسرب جایهای بسیارست از زمین خراسان و عراق و روم و غیر آن. و
~~سنگهایی است که از معادن آن بیرون میکنند و آن را به آتش میگدازند و اسرب را به
~~حاصل میکتند.
# و هر چه نوع اسرب است از نقره خالی نیست که با جوهر آن آمیخته بود، در بعضی
~~بیشتر به مؤنت1 اسرب که بسوزاند [1862 ت] برابر، و بعضی چنان که کرای سوختن
~~نکند.
# آهن از جملهآ فلزات هفتگانه و آن جوهری است معدنی و خواص و فوایدی بسیار
~~است درو، و ظاهرتر از آن که آن را به شرحی و بسطی حاجت بود. و مؤکد این سخن را
~~نص قرآن مجید است، چنان که میفرماید: «و انزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع
~~للناس».
# و آهن انواع است. یک نوع را «نرم آهن»2 گویند، و بعضی را «استغ»3 خوانند و آن
~~آهنی بود به غایت سفید مانند نقره و آن را «دوص»4 نیز گویند.
# معادن آن بسیار جایها است. آنچه در خراسان است در کوههای طوس است.
~~و جوهر سنگ آهن سنگی باشد سیاه و به غایت ثقیل و براق. به ms259 آتش آهن از آن جدا
~~میکنند.
~~او چنین میگویند]5 که سنگ آهن و پولاد نرم هر دو یکی است. نوع در گداختن

PageV01P328

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0283.png)

~~است، چون آن طریق گدازند حاصل آن آهن نرم بود. چنان که در خراسان گدازند.
# و نوع گداختن دیگر آن است که در هراه1 گدازند. حاصل آن «آهن پولاد» بود. و
~~بهترین آهن پولاد آن بود که به غایت سفید بود و سخت، و دو طبع نباشد. [1860 ت] و
~~از آن انواع آلتهاای] دهاقین و محترفه و غیر آن میسازند، و این نوع آهن آب نگیرد البته.
# و نوعی دیگر را «پولاد» خوانند، و «شابرقان» نیز گویند2.
# و نوعی از آهن هست که آن را «قاطع» گویند. شمشیرهاای] آبدار3 و روسی و
~~سقلابی از آن زدهاند و شمشیرها را بدان نسبت کنند.
# و گویند شمشیر قلعی و پولاد آهنی باشد، چون آن را بتابند به آتش، و آب بر وی زنند
~~آب گیرد.
# و البته آهن دیگر در او اثر نتواند کرد، و اکثر آلات زرگران و درودگران و شمشیرها و
~~کاردها از آن سازند.
# و آهن پولاد انواع است: یک نوع را از آن «بلارک» خوانند، و آهن بلارک آن باشد که
~~درو جوهری بود سفید مسلسل.
~~و بهترین بلارک نوعی است که آن را «بلارک شاهی» خوانند، و بلارک شاهی آن
~~باشد که جوهر آن بزرگتر بود، و روی آن جوهر بیشتر جوهر بود و شکل جوهر آن مثل
~~محرابها بود.
# و بعضی از آن در غایت تسلسل باشد که آن را «بند»4 گویند و لون آن جوهر به غایت
~~سفید باشد و نرم و آن بنفش رنگ بود و لطیف ترین و بهترین آهن بلارک آن است. لکن
~~طبیعت آن [1876 ت] خشک است. و بسیاری شمشیرها[ی] بلارک باشد که به وقت کار
~~فرمودن به سبب خشکی بشکند.
# و هرچه از آن جمله بود جوهر آن ریزه بود و سفید نبود و ms260 نرم و سیاه رنگ باشد. این
~~نوع بلارک را بنام دارند.

PageV01P329

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0288.png)

~~و جماعتی می گویند آهنهای پولاد در هندوستان همی برند و آنجا انواع بلارک از میان
~~آن برون میکنند.
~~و جماعتی میگویند بلارک صناعتی است و آن را در هندوستان میسازند. آهن و
~~پولاد سفید را براده و ریزهای مختلف میکنند و به آهن نرم بر هم میگدازند و به زخم
~~خایسک و به آب انواع بلارک میسازند.
~~و جمله آهنها بود چون آن را بسایند و به ریگ سمرقندی یا سنگ سنباده بمالند و نرم
~~کنند، بعد از آن به آب بامیانی1 یا زاگ سفید مولتانی یا زاج زرد روی آن را طلاکنند. در
~~آن نوع جوهری پیدا آید. و هیچ نوع پولاد ازین خالی نباشد. بعضی جوهر آن نزدیک و
~~بیشتر بود و بعضی کمتر.
# و میگویند که بندها که بر شمشیرها و کتاره2های بلارک باشند آن را چنان میسازند
~~که بالای پولاد را. از آن جمله پولادها که از آن [1875 ت] بلارک توان ساخت چنان
~~بی نظیر بود و درو آن جوهر باشد. آن را بشکافند بر سر و آلتهایی که عضو هست بدان،
~~چنان که از یکدیگر جدا نشود. پس آن را بتابند و راست کنند و مقداری معین بر کنند آن
~~موضع که متصل مانده باشد. چون آن را خایسک بزنند به ضرورت در هم بشکند و
~~جوهر آن مسلسل شود و این موضع یک بند بود. پس هر دو طرف بند که دیگر باره
~~بشکافند، همچنان که اول بشکافته بودند به شرط آن که ابتدا از میان کنند، یعنی از دو
~~طرف بند و آن را چندان بشکافند که نزدیک شود که منفصل گردد از هر دو جانب. پس
~~آن را به خایسک و به تاب راست کنند و قدری دیگر برکشند. پس بدین تدبیر از دو طرف
~~بند اول در بند دیگر پدید آمده باشد، و همچنین دیگر نوبت ms261 از دو طرف می شکافند
~~چنان که اول بار، چندان که خواهند به هر نوبتی دو بند پدیدار میآید، چنان که بالای
~~شمشیر یا کتاره3 باشد.
# و میگویند بلارک را به آنگشت نمی تابند، به برگ نی میتابند. و بیشتر آن باشد که اگر
~~شمشیر بلارک یا کتاره1آ بلارک بود و نه [1883 ت] در هندوستان خواهند که آن را در آتش

PageV01P330

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0285.png)

~~برند و خایسک بر زنند جوهر آن پاک بسوزند یا تباه کنند، مگر که صناعی ماهر بود و
~~استادی که طریق تافتن آن داند.
# و شمشیر بلارک شاهی چندان که به غایت کمال باشد قیمت صد دینار زر بود.
# و نوعی دیگر از آن آهن هندی که آن را «روهینا» گویند و جوهر آن باریک باشد و
~~ریزه، و بوم آن سبز بود و آن نوع آهن حرب1 باشد و به غایت نرم و در شهر مولتان کنند.
# و نوعی دیگر است که آن را آهن «مال»2 خوانند3.
# و نوعی است از آهن پولاد و نرم آهن و آن را «تفته»4 گویند و درهم تابند و آن [را] به
~~بورهآ تنکار در هم جوشند و [از] آن شمشیرها کنند و کتارهها و کاردها سازند و آن را
~~«تافته سلیمانی»5 خوانند و آن نوع در چشم نیکو نماید و بران بود و آن را خوف شکستن
~~نبود، و آن نوع شمشیر را پاره توان کرد که از آن چیزی دیگر سازند، چنان که
~~شمشیرها[ی] بلارک و جملهآ شمشیرها[ی] هندی و کتارهها6 از هر نوع که بود در
~~هندوستان، چون نیمکار کنند و آب دهند و باقی به چرخ7 حکاکان تمام [1885 ت] کنند.
# و گفتهاند که معادن جمله انواع آن جنس آهن جوهردار در زمین هند است.
# و نوع دیگر شمشیری بود که آن را «بابری»8 خوانند و آن سه صنف بود و بهترین آن
~~فروتر بود از روهینا9 و به قیمت کمتر باشد.
# و نوع دیگر ms262 آهنی است در دریای فرنگ که از آن شمشیرها میکنند و آن آهنی است
~~به غایت سفید و نرم و بران، چنان که آهن در زیر ضربت آن البته پای ندارد. شمشیر آن را
~~درهم میپیچند چنان که کاغذ را، و چون دست از آن آهن باز دارند راست شود، و از آن
~~آهن رها نکنند که در دیار اسلام آرند، و شمشیری را از آن یک هزار دینار مصری قیمت

PageV01P331

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0290.png)

~~باشد.
~~و در حدود یمن نوعی دیگر آهن است مثل هندی که از آن شمشیرها و کتارههاکنند و
~~بعضی از آن به غایت بران و خوب بود و نزدیک باشد به روهینا.
~~و در بلغار نوعی ترکیب میکنند که میان پولاد و نرم آهن و تیغهای کارد میکنند، و
~~نوعی آب دادهاند آن را که آهن [را]1 به آسانی بتراشد، و آن نوع به غایت سفید و براق و
~~نرم بود.
~~آب که در دیگ آهنین بجوشند [1896 ت] مضرت آب زایل شود و سودمند گردد.
~~و اگر از آن آب که در خنور آهن جوشیده باشند به مستسقی دهند نافع بود.
~~و هر که آهن پولاد را با خود دارد از مساس جن ایمن بود.
~~و از آهن نیز توبال حاصل میشود در آن وقت که خایسک میزنند و میتابند و آن را
~~«خبث الحدید» گویند. آن را در داروها به کار دارند خاصه در مرهمها [ی] جراحت تا
~~خشک گرداند. و بواسیر را نافع بود.
~~و اگر در جوارشات استعمال کنند استرخاء معده و فساد آن را نافع بود، و اعصاب
~~معده را مناسب بود، و باد بواسیر را زائل کند، و رنگ روی را که به سبب علت بواسیر
~~بیرنگ شده بود به صلاح آورد.
~~و نوع زنگاری است که به طریق صناعت از آهن حاصل میکنند آن را «زعفران
~~الحدید» خوانند و در صناعت اکسیر مستعمل بود و در داروها [ی] دیگر به ms263 کار دارند.
~~و به آهن سپرز2 را و دیگر طعامها را سنگ تاب3 کنند مضرت آن زائل شود و
~~رطوبات زیادت دفع کند.
~~و آوردهاند که روس و صقالبه4 به آهن «شابرقان»5 را پارههای خرد کنند و در میان

PageV01P332

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0287.png)

~~خمیر کنند و به بط دهند تا [1895 ت] بخورد، و چون ازیشان برون می آید دیگر بار
~~همچنین در میان خمیر میکنند و به بط میدهند تا به غایتی که ایشان را معلوم بود که
~~برسد. پس آن را جمع کنند و به کار دارند و از آن شمشیر زنند.
# و گفتهاند که زرنیخ را به طریق اصحاب صناعت اکسیر مدبر کنند و به آهن بیامیزند
~~آهن را زود بگدازد، و چون آهن گداخته را بر زبر او برافگنند او را سخت گرداند و ...1
~~وی نبرد.
# و در هندوستان شمشیر را بدان طریق آب دهند: بگیرند گل شخ2 و سرگین گاو و نمک
~~و قدری زاج، و این جمله را حل کنند و روی شمشیر را بدان طلا کنند سطبر. پس شمشیر
~~را از آن طلا، مقدار نیم انگشت را پاک کنند3 و شمشیر را در آتش برند و میتابند تا به
~~غایت تافته شود. پس بالای شمشیر نمدی را ترکرده باشند آن شمشیر را از هر دو جانب
~~بر آن نمد مینهند تا آب گیرد، پس روی آن را پاک کنند از آن طلاتا جوهر آن پاک گردد.
# و در روس شمشیرها مرکب از آهن پولاد و نرم آهن، چنان که حفری4 در میان آن بود،
~~و آن شمشیرها به غایت بران باشد و از شکستن [1905 ت] مصون باشد.
# و نوع دیگر شمشیری است که آن را [«برقی» خوانند]5.
# و حکایت میکنند که در هندوستان شمشیرها است که آن را «محلتها»6 گویند و بر آن
~~صورت مختلف بود، چون صورت درختان و حیوانات و غیر آن. گمان آن است که بر آن
~~نقشها کرده باشند ms264 و جوهر آن را به نوعی7 دارو داده و بوم آن را نوعی دیگر. و آن دو
~~صنف باشد. یک صنف صور نزدیک روی شمشیر باشد به تمامت، و صنفی دیگر بر
~~وجهی که بعضی از اعضای حیوانی نزدیک روی شمشیر بود، باقی اعضاء نزدیک روی
~~آن. و آن صنف شمشیر نفیسترین جملهآ انواع است. و البته هرگز ملوک هند آن را

PageV01P333

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0292.png)

~~نگذارند تا به زمینی دیگر برند. و قیمت شمشیری را از آن مثلی باشد، چندان که خداوند
~~شمشیر اختیار کند.
~~و آوردهاند که عمرو معدی کرب را شمشیری بود که آن را «ذوالنون» گفتندی و بر میان
~~آن شمشیر مثل صورت قمر از جوهر شمشیر نگاشته.
~~و بر شمشیر جوهر و شکلها بود که آن را به فال دارند، مثل محرابها و بندها باشد از
~~جوهر. و آنچه به فال ندارند چنان بود که سرانگشتی یا زیادت بر روی شمشیر از جوهر
~~خالی باشد و لون آن سیاه [1905 ت] بود، و هر چه از دو طرف شمشیر باشد این عیب و
~~شومی زیادت بود. و اگر این نشان برکتارهآ شمشیر بود بر خصم مبارک نبود، و همچنین
~~اگر به قبضهآ شمشیر نزدیک بود به فال نیک نباشد.
# و آوردهاند که در هندوستان بیضهآ پولاد را که در هری1 گداخته باشند دیگر
~~میگدازند، چنان که دو بیضه میشود، و طبع یکی سفیدتر و یکی سیاه رنگتر. آن را
~~پارههای خرد میکنند و هر بوتهای را ده درم سنگ روی سوخته، و هم چند آن
~~مرقشیثا[ی] ذهبی و هم وزن آن مغنیسیا برافگنند و بگدازند، گداختن به غایت. بعد از آن
~~به هر بوتهای چهل درم از این ادویه در صره زنند و در آنجا افگنند و دمی چند دیگر
~~بدمند: هلیله و پوست نار و نمک خوش و صدف مروارید، اجزای همه متساوی. آنگه
~~بگذارند تا سرد شود و از آن قبضههای شمشیر کنند.
# و نیمکار ms265 آن را مدت سه ماه در زیر سرگین اسب کنند و بعد از آن تمام کنند. و آهن
~~بلارک شاهی برین طریق سازند و گذارند، و بالله التوفیق.

PageV01P334

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0289.png)

# خارصینی جوهری عزیزالوجودست و معدنی، و از جملهآ فلزات [1915 ت]
~~هفتگانه است و معادن او درین زمان پیدا نیست، و سبب تولد آن چنان که مذکورست
~~بخار کبریتی و بخار زیبقی است که ایشان هر دو را صفای ماء حاصل باشد، و هر یکی را
~~به انفراد نضجی حاصل آید. و چون ممتزج گردد زیادتی برودتی بود دریشان. پیش از آن
~~که استحالت نضج کامل حاصل آید منعقد شوند. آن منعقد جوهر خارصینی باشد.
# و مزاج او نزدیک است به مزاج زر، و فرق میان زر و خارصینی آن است که زر پیش از
~~امتزاج جوهر کبریتی یا جوهر زیبقی نضجی تمام یافته است و جوهر خارصینی نیافته
~~است. لاجرم لون او چون لون زر نیست و ثبات صورت او چون ثبات صورت زرگفتهاند
~~که از خلاص برون آید.
# و درین زمانه در میان بعضی زرها [ی] ساو که از تنکت1 آرند جوهری درست لون آن
~~مثل لون مرقشیثا[ی] فضی بود، ولکن با جوهر زر در وقت گداختن ممتزج نشود و از
~~جوهر زر ثقیل تر است، به حکم آن که چون آن زرکه آن جوهر با آن آمیخته بود بگدازند
~~آن جوهر ترسب میکند در زیر بوته.
~~و این معنی دلیل باشد بر آن که [1915 ت] او ثقیل است و به هیچ وجه آن جوهر را هر
~~چند با اجزاء زر امتزاجی یافته است بکلی چون خواهند که اجزاء زر را جدا کنند نتوانند.
~~زیرا که سه طریق بیش نیست جوهری غریب را از جوهر زر جدا کردن: یکی سنگی
~~است به گاه، دوم ذوب مطلق، سوم طبخ به خلاص. و این جوهر متطرق نیست و به دق به
~~دشواری گرفته شود.
~~و این ضعیف به کرات ms266 تجربه کرده است بدین سه طریق. البته آن جوهر را از جوهر زر

PageV01P335

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0294.png)

~~جدا میتوان کرد وگمان آن است که آن جوهر خارصینی است.
~~جماعتی معتمدان حکایت کردند که در حدود وخش صاعقهای آمد عظیم، بعد از آن
~~در آن کوه که آن صاعقه آتجا بیشتر آمده بود جوهری یافتند صلب مثل عمودی. بیشتر از
~~آن در طولانی به زمین فرو شده و آن قدر بیش نمانده نه به روی زمین که آن را بتوان دید.
~~لون آن مثل لون آهن سفید، چنان که به لون نقره نزدیک باشد، و صلابت آن نه چندان به
~~صلابت آهن رسد، و آن را به سوهان میتوانست گداخت، و خایسک قبول میکرد. از آن
~~دشنهها1 ساختند و کاردها کردند و آن جوهری بود [1929 ت] متوسط میان آهن و نقره،
~~و بسیار معتمدان مثل این حکایت کردهاند.
# و معتمدی که از آن جمله معتبر القول بود حکایت کرد که پیش از این میان ملک کیش
~~و ملک بحرین منازعتی بود و در آن وقت من آنجا بودم. پرسیدم که سبب این عداوت
~~چیست. گفتند به سبب اسبی و شمشیری است که آن شمشیر را «موصول» خوانند و این
~~اسب را «عالی». ملک کیش میخواهد که این هر دو را از ملک بحرین بستاند. میان ایشان
~~منازعت است.
# و خاصیت این اسب آن است که چهار فرسنگ در آب اشنا برود که مانده نشود.
# و این شمشیر را خاصیتی است که هیچ شمشیر را نباشد و آن چنان است که در تاریخ
~~قدیم در کیش صاعقهای آمد. بعد از آن در آن موضع جوهری یافتند طولانی، مثل آهن.
~~ولکن لون آن لون نقره داشت. دو دست شمشیر ساختند. در اثنای تمام کردن آن یکی را
~~مسلول2 شمشیرگر تیزی آن را بر زمین نهاده بود. چون شب در گذشت تمام به زمین فرو
~~رفته بود و اثر آن نمانده. چندان که طلب کردند ms267 باز نیافتند. چون آن شمشیر دیگر تمام
~~شد شمشیری بود بران.
~~یک شب [1925 ت] ملک بحرین میگذشت به نخلی رسید. گمان برد که آن شخصی
~~است، آن شمشیر در دست داشت بدان نخل بگذارد. گمان افتاد که آن را نبریده است و

PageV01P336

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0291.png)

~~معلوم شد که آن نخل بودست. ملک بحرین چنان که عادت ملوک بود در خشم شد و در
~~آن حالت آن شمشیر بر سنگ میزد تا به دو پاره گشت و بینداخت. دیگر روز آن نخل را
~~دید دو پاره شده و افتاده بدان ضربه که ملک زده بود. شمشیر بر نخل گذشته بود و به
~~سبب سنگی زخم و کمال1 حدت شمشیر درخت به هم پیوسته بود. چون اندک بادی بر
~~آن بگذشته بود بیفتاده بود. بعد از آن آن شمشیر [را]2 پیوند کردند و نام آن را «موصول»
~~نهادند، و گمان آن است که آن جوهر خارصینی بوده است.
# و جماعتی گویند که میان زمین کابل و بدخشان سنگها میباشد که چون آن را بگدازند
~~جوهری باشد مثل قلعی به لون، ولکن چون خایسک بر آنجا زنند چون آبگینه بشکند و
~~البته زخم خایسک قبول نکند.
# و محمد زکریای رازی آورده است که جوهر خارصینی جوهری معدنی است، مثل
~~جوهر آهنها[ی] چینی.
# و در کتب متقدمان آوردهاند که خارصینی [1935 ت] جوهر معدنی است، لون و
~~گداختن آن مانند قلعی است.
~~و استاد ابوریحان آورده است که خارصینی که در خطا و طمغاج است از آن اوانیها و
~~طاسها سازند.
# و جماعتی گفتهاند که چون قلعی را با جوهر خارصینی بیامیزند از آن طاسها کنند.
~~و جماعتی دیگر گفتهاند که در حدود زاولستان سنگها است که آن را شکلهاای]
~~مختلف باشد. در آن حدود آن را مرداسنگ گویند. لون آن سیاهی است که با زردی زند.
~~آن را میگدازند و در قالبها میریزند و تعویذها و مویبندها میکنند و به هندوستان
~~میبرند و ms268 آنجا به بهای تمام میخرند، و آن را آنجا «خارصینی» گویند، و آن مثل «آینهآ
~~چینی» است، لکن لون آن اندک مایه سیاه بام 2 بود.

PageV01P337

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0296.png)

~~آهن چینی که از آن در اقصی بلاد طمغاج1 آینهها ساختهاند چنین میگویند که اصل
~~آن خارصینی است.
~~و جماعتی گفتهاند که مرکبی است از جملهآ فلزات سبعه چون زر و نقره و مس و آهن
~~و قلعی واسرب وخارصینی.
# و جماعتی گفتهاند که در [1930 ت] شهرهای طمغاج هیاکل بسیارست و معبدهای با
~~تکلف، چنان که [در]2 هر ملتی به وقت تعبد ایشان نوعی از تنبیه و اعلام است تا اهل آن
~~ملت آگاه شوند و به عبادت خود مشغول شوند به وقتی خاص، چون بانگ نماز در ملت
~~اسلام، و مقرعه و ناقوس و غیر آن در ملک دیگر.
# و در ملت این جماعت معهود چنان بودست که از جملهآ فلزات ترکیبی سازند و از آن
~~شکل جرسی بزرگ بر بندند [چون]3 خمی چنان که سر آن تنگ درهم آورده باشند و آن
~~رابه زنجیر از سقف معبدهای خویش درآویزند و به وقت عبادت مقرعهای از آهن بر
~~آنجا زنند تا آوازی از آنجا برون آید. و اکثر اهل ملت که در آن شهرها باشند این اعلام و
~~تنبیه را بشنوند و به معبد جمع آیند.
# و آن را بر وجهی ساختهاند که آواز آن کمابیش یک منزل برود. و چون روزگار بسیار
~~بر یکی از آن میگذرد به سبب ضرب و مصادمت مقرعه فرسوده شود و بشکند. آن
~~جماعت به تبرک از آن شکسته آینهها سازند و بدان تقرب و تیمن نمایند و آینهها [ی]
~~چینی کهنه که درین روزگار به دار4 اسلام میافتد از آن جمله است. [1942 ت]
# و در کتب خواص آوردهاند که هر که را علت لقوه باشد عادت کند که بیشتر در آینهآ
~~چینی مینگرد از آن علت شفا یابد، و همچنین داشتن آن ms269 با خود دفع سیس جن5 کند.

PageV01P338

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0293.png)

~~و اگر مصروع آن را با خود دارد نافع بود و دفع سحر کند، و اصحاب ماخولیا را با
~~خود داشتن نیک بود.
~~و در کتب تنجیمات آوردهاند که آهن چینی به نفس خود حرزی است و از آن
~~خاتمهای مختلف سازند که هر یک را از آن خواص بسیار بود.
~~و اگر از کودکان خرد در آویزند در خواب نترسند و فزع بسیار نکنند و حفظی و امانی
~~بود ایشان را از موذیات. والله اعلم.
~~هرچند ذکر آن در باب نحاس کرده شدست مجملا، اما چون به انفراد هر معمول و
~~مرکبی را ذکر خواست شد، اول برنج را ذکر کرده شود.
~~برنج را «شبه» گویند و آن را از مس کنند، چنان که هرچه از مس منقا در توتیاای]
~~مدبر یا چیزی از حلاوات مس را در وقت گداختن [1945 ت] چون مقداری از آن بر وی
~~افگنند زرد گردد و مانند زر شود. ولکن مس که منقا نباشد زرد شود، اما به غایت نه.
~~خایسک را پایدار نباشد. و از آن جنس اوانی و غیر آن سازند «ریخته» گویند.
~~و آنچه مس منقا بود با خایسک پای دارد.
~~و هر چه از زر و نقره بتوان ساخت از آن بتوان ساخت.
~~و زردی در برنج عارضی باشد، چه به هر دفعه که برنج را بگدازند رنگ کمتر میکند.
~~تا آن گاه که به درجهآ مس پاک باز رسد. پس بدین سبب به هر نوبتی که برنج را بگدازند
~~توتیای مدبر بر میباید نهاد تا رنگ زردی باقی ماند.
~~و مشابهتی عظیم است میان زر و برنج، و توتیا چون با جوهر مس آمیخته میشود به

PageV01P339

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0298.png)

~~قدر آن آمیزش در وزن مس زیادتی پدید میآید.
~~و همچنان که لون زردی به سبب کثرت گداختن کمتر شود و ثقل برنج است آن هم
~~کمتر میشود. و شرح سنگ توتیا ms270 کرده شده است.
~~و اگر برنج را با زر بیامیزند زر را شکن دار کند و خایسک قبول نکند، و الله العلم.
# اسفیدروی اسمی فارسی است [1953 ت] و آن از مس کنند و آن را «صفر» بخوانند،
~~و اسفیدروی مرکب است از مس هر چه منقاست و قلعی و آن شبه نقره [است]1
# و چنین آوردهاند که سبب ترکیب اسفیدروی آن بود که در عهد حجاج بفرمود تا
~~اوانی زر و نقره را بشکستند. در عراق و فارس هیچ کس را نگذاشت که از زرینه و سیمینه
~~آب خوردی. منعمان آن عصر بفرمودند تا نقره و مس بیامیختند و از آن اوانیها ساختند.
~~بعد از آن نقره را دست بگذاشتند و بدل آن قلعی با مس بیامیختند و از آن اوانی مختلف
~~می کردند تا بدین روزگار.
# و در سفالهآ زنگ2 مسی است در غایت نیکویی که در آتش سیاه نگردد. و رصاص را
~~بر آن مس افگنند به رنگ برنج شود و زخم خایسک پای ندارد3 به خلاف تندی4.
# و سفید روی را مزاجی حاصل شده است میان رصاص و نحاس متحد شده که آن را
~~جدا نتوان کرد تا باقی باشند، و چون فاسد شوند به هم فاسد شوند و هرچه با آتش برند
~~که از دو جزو باشند ممتزج شده.
~~نخست جرمی را که سستتر باشد نیست کند، و آن دگر را [195 ت]5 اگر چه
~~صلاحیت هست شدن ندارد نیست نتواند کرد مثل، و اگر صلاحیت نیست شدن دارد
~~بعد از آن دیگر نیست شود.

PageV01P340

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0295.png)

~~بتروی مرکب است از اسرب و نحاس، و آن اخس انواع مرکبات فلزات است.
~~و از آن هیچ اوانی فاخر نکنند و هر چه از آن مس زیادت باشد هاون و هر کاه2 کنند. و
~~آنچه از آن اسرب بیشتر بود دیگهای گرمابه کنند.
~~و میان اسرب و مس آن مزاج حاصل نشود که میان ارزیز و مس. ms271 و بر آتش اسرب جدا
~~شدن گیرد به سبب آن که مزاجی محکم نیست.
# و هرچه سپیدروی و بتروی و مس و برنج بود که بر هم گدازند نامعلوم، آن را
~~«وراروی»3 خوانند و آن اخس و ارذل جملهآ مرکبات فلزات است. والسلام.
# طالیقون گفتهاند جوهری است مرکب از فلزات و آن [را] حکیمی ترکیب کرده است
~~از جملهآ حکمای یونان.
~~و در کتاب خواص ارسطاطالیس آوردهاند که طالیقون نوعی است از نحاس که آن را به
~~وقت گداختن، ادویهآ خاص سمی که آن را حدتی تمام باشد بر روی افگندهاند و آن را
~~ترکیبی ساخته و آن را خواجه معین4 افادت کننده است و مزاج مخصوص که آن خواص
~~مانع آن مزاج بود، و این معنی [1515 تش] از قیاس عقل دور نیست.
# و آن را طالیقون از بهر آن گویند که نام آن حکیم که آن را استخراج کرده است و این
~~ترکیب ساخته و خواص آن را تجربه کرده تام او طالیقون بوده است.
# خواص طالیقون آن است که از او منقاشی کنند و بدان موی افزونی که از پلک چشم
~~برآمده باشد برکنند و دیگر بار نیاید و نبات آن را منقطع گرداند.
~~و اگریک نوبت باز5 بر آید کمتر از آن بوده باشد که بار اول برآمده باشد، و دوم کرت
~~کمتر میشود یا بکلی منقطع گردد، و این معنی مجرب است.

PageV01P341

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0300.png)

~~و این ضعیف را شخصی از جملهآ معارف تجار که حقوق مودت داشت و از علوم
~~باخبر بود منقاشی از آن به دست وی افتاده بود بدین ضعیف بخشید و بدان موی افزونی
~~را از پلک چشم اصحاب خوایج بر میکشیدمی و از آن شفا مییافتند بسیار کسان، و تا
~~این تاریخ که این مختصر کرده میشد آن بر جای بود و به کار میداشتند.
~~و اگر از آن استره سازند و از آن1 حلق نبات2 افزونی کنند، حکم آن همین ms272 باشد. و هر
~~موضع که بدان مجروح شود بهتر نشود.
~~و اگر از آن پیکانی سازند به هر حیوانی که رسد جراحت آن البته التیام نپذیرد، به
~~علت سمیتی که در آن حادث شده است.
~~و هر که در آیینهای نگرد که از [1525 تش] طالیقون ساخته باشند اگر چشم زود باز
~~نگیرد درد خیزد. و اگر بیشتر نگرد نور بصر را فاسد گرداند.
~~و در کتاب النخب آورده است که آن مرکب است از برنج و مس، و دارو نیز بر وی
~~افگنده.
# و اگر آن را باز بگدازند خاصیت آن بکلی باطل شود.
# و اگر طالیقون را گرم کنند به آتش و آن را در آب زنند مگس گرد آن آب نگردد و هر
~~جائی که از آن آب بر آنجا بپاشند مگس بر آنجا ننشیند و از آن موضع بگریزد.
# و از هر عضوی که باشد اگر از منقاش طالیقون موی بر میکشند و ادمان میکنند
~~اصول آن منقطع می شود.
# و آوردهاند که صیادان که شکارهای مختلف کنند چون مرغ و آهر و گورخر و گوزن و
~~غیر آن، اگر از آن آلتها ساخته باشند چون پیکان و داس که بدان نخجیر و آهو و گوره گیر
~~و شست ماهی که بدان چون اعضاء حیوان مجروح گردد جزاندک، البته بیوفتد و هلاک
~~شود، والسلام.

PageV01P342

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0297.png)


PageV01P343

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0299.png)

~~اسم مینا به مثابت اسم جنس است و آن را انواع بسیارست.
~~و در کتب قدیم در اختلافات الوان بسیار سخن گفتهاند و انواع بسیار آوردهاند.
~~و بعضی از آن معقول و نزدیک، بدان که آن را به سهولت به فعل توان آورد، و بعضی
~~دور از عمل.
~~اما از آن چه به فعل [توان]2 آورد این ضعیف بعضی از آن را به فعل آورده بود، آورده
~~شود که این صنعت موافق و ملایم این مختصرست، بل که اشباه جمله جواهر از جملهآ
~~این صتاعت است که ساختهاند. ms273
# و در قدیم حکما و بزرگان میخواستهاند که اشباه جواهر نفیس به طریق صناعی
~~سازند. از هر نوع تجربه میکردند و ترکیبی میساخته. آنچه به فعل آورده و میآمده
~~است این جمله است که بر شمرده شود.

PageV01P345

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0304.png)

~~و اصحاب صناعت اکسیر بر آنند که جمله فلزات بل که جمله معدنیات را چون
~~جواهر نفیس مثل زمرد و لعل و یاقوت و غیر آن به طریق صناعی بتوان ساخت.
~~و گمان بیشتر آن است که از آن جمله که بر شمرده شد موجود است در دست
~~خلایق، چنان که طبیعی است صناعی هست و آن نوع امکانی است در علوم طبیعی. اما
~~نه هرچه آن ممکن بود به امکان عام آن واقع شود و آن طایفه را آن امکان چو معقول
~~شدست و بعضی از مقدمات آن به فعل آوردهاند.
# چنان که به طریق صناعت سیماب و آن جوهری است سیال و لون او [1975 ت] مثل
~~نقره آن را منعقد کردهاند و لون آن سرخ گردانیده، و همچنین مس را به تدبیر لون زر
~~دادهاند، و اسرب را به صناعت حجری سرخ گردانیده، چنانکه اسرنج.
# و نوع دیگر را اسفید کرده چون اسفیداج، و از چیزی که در او ملوحتی بالفعل نباشد
~~نمک ساخته، و آب سیال را منجمد کرده، و احجار منعقد [را] سیال گردانیده و از این
~~جنس بسیارست که ذکر جمله طولی تمام دارد.
# و این خیال محکمتر شده است و این امکان را مجال آن پدیدا، آمده که تدبیر آن به
~~صواب اتفاق افتد. هر چه ازین جنس مثل آن که به طبیعی حاصل شده است به طریق
~~صنعت حاصل توان کرد و به فعل توان آورد. اکنون به مقصود باز گردیم.
# ***
# اصول جملهآ مینا سنگ سفیدست در غایت صلابت. بعضی از آن شفاف گونهآ آب
~~رنگ، و بعضی سفید مصمت. و چون آن را بر آهن پولاد آبداده زنند آتش از مصادمت آن ms274
~~حاصل شود.
~~و آن را در هر بلادی به نام دیگر خوانند، چنان که در خراسان «شکرسنگ» خوانند و
~~در عراق «سنگ آتش سفید» خوانند، و درکتب صناعت «حجر مها» گویند و از روی لغت
~~آن را «مروه» گویند و به عربی «حصی ترابی» گویند، و در کتب هر قومی به اسمی دیگر
~~آن را یاد کردهاند. و در اکثر کوهها از آن جنس سنگ بود و آن را عزتی زیادت نباشد به
~~سبب آن که بسیار یافته شود.

PageV01P346

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0301.png)

# و از بلور، همچنین نیز فایده به حاصل آید، و آنچه از حجر بلور سازند آن جوهر
~~لطیفتر و آبدارتر بود. لکن [1982 ت] به سبب قیمت و عزت وجود آن را بیشتر
~~استعمال کنند، واین نوع سنگ را چون مصول کنند و غسل کنند و باز خشک کنند آن را
~~«اصل» گویند. چون این اصل را به انفراد داشتی باید که قلی مدبر بگدازند چنان که شرح
~~آن گداز داده شود، و جوهر مینا [ی] سفید مثل بلور حاصل شود، سفیدی شفاف خوب.
# و اگر خواهند که به جای جوهر مینا[ی] سفید مینای زرد حاصل شود بگیرند جزوی
~~از آن اصل مذکور و یک جزو اسرنج سرخ و قدری قلی سفید و آن را بگدازند و یک جزو
~~جوهر مینای زرد شفاف مثل یاقوت زرد حاصل شود، و بر بیشتر انواع مینا قلی بر آن
~~کنند.
# و خاصیت او آن است که جوهر اصلی را رعایت کند بر گداختن و سیلان، چنان [که]1
~~به انواع بورهها اعانت ذوب بعضی فلزات کند چون نقره.
# و اگر خواهند که جرم آن صلبتر باشد جوهر اصل بیشتر کنند و در اسرنج کم کنند و
~~آن نوع زردی بود به غایت نه، و ثقل آن کمتر بود.
# و اگر خواهند که زردتر باشد اسرنج زیادت کنند و از اصل کم کنند و لون آن زردی
~~آید به غایت، لکن ثقیلتر آید و ms275 رخوتر بود.
~~و اگر بدل مها حجر بلور کنند و بدل اسرنج اسفیداج کنند و بدل قلی بورهآ نطرون کنند
~~ثقل آن کمتر شود و لون آن نوع دیگر بود، و بدل اسرنج مردارسنج نیز استعمال کنند.
# و جملهآ طبقات لون زردی در مینا اسرنج بود و مردارسنگ و زعفران2 (198 ت]
~~کوهی [154 تش ازنگار آهن باشد چون با آن یار میکنند، و لون سبزی از مس محرق یا
~~از تشویهآ توبال مس بود، و سرخی از برنج محرق، و سیاهی از توبال آهن باشد، و سرخی
~~از مغنیسا، و سفیدی از اسفیداج بود، و لون بنفسجی از لاجورد باشد، و فیروزجی از
~~مینای سلیمانی و یاقوت رنگ از زر محرق بود.

PageV01P347

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0306.png)

~~اگر خواهند که مینای سبز کنند مثل زمرد ریحانی، بگیرند از آن اصل مذکور که یاد
~~کرده شد یک جزو و از اسرنج دو جزو و از قلی دو جزو و از نحاس محرق ده جزو، و
~~اصل، این جمله را بعد از آن که خرد سوده باشند و به حریری بیخته بر هم آمیزند و
~~بگدازند مینای سبز مثل زمرد ریحانی حاصل شود، و اگر خواهند که رنگینتر باشد
~~نحاس محرق بیشترکنند.
~~بگیرند یک رطل بلور مصول کرده و مغسول و سه رطل اسرنج مصول و شانزده
~~قیراط نحاس محرق و هفت قیراط زنگار نحاس. این جمله را جدا جدا بکوبند و ببیزند به
~~حریری، پس جمله را به یکدیگر بیامیزند و قدری بورهآ نطرون با آن بیامیزند پس
~~بگدازند، چنان که رسم آن باشد. و چون گداخته شد بگذارند تا سرد شود. جوهری
~~حاصل شود مثل جوهر زمرد،1 چون از آن قصبهها و نگینها سازند. و این نوع مینای سبز
~~که برشمرده آمد جمله شفاف باشد.
# اگر خواهند که اصم2 بود، یعنی شفاف نباشد با آن اصول که یاد کرده شد قدری
~~اسفیداج قلعی و قدری لاجورد [1545 تش] مصول بیامیزند مینای سبز ms276 حاصل شود که
~~آن را حکاکان «مینای زبدی»3 گویند.
# و اگر خواهند که لون مینا لاجوردی باشد شفاف بگیرند صد درم سنگ بلور صافی
~~مصول مغسول و پنج درم سنگ حجر لاجورد مصول و قدری بورهآ نطرون، جمله را با هم
~~بیامیزند و بگدازند مینا حاصل شود، ملون به لون حجر لاجورد به غایت شفاف و صافی.
~~و اگر خواهند که این لون اصم باشد، با آن جمله سه درم آبگینهآ سلیمانی و دو درم
~~سنگ [و] نیم سپیدهآ قلعی و سه درم سنگ سرمهآ مصول و مغسول بیامیزند مینای اصم
~~باشد مثل حجر لاجورد.

PageV01P348

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0303.png)

# و اگر خواهند که لون مینا سرخ باشد مثل دانهآ انار، بگیرند صد درم سنگ مینای زرد
~~شفاف صافی و آن را بکوبند و به حریر ببیزند و بگدازند چنان که رسم است. مینای
~~یاقوت رمانی حاصل آید.
# و اگر خواهند که آن نوع اصم باشد بر هر صد درم سنگ از آن دو درم سنگ و نیم
~~اسرنج افگنند و سه درم سنگ زنگار آهن و جمله را بگدازند جوهری اصم حاصل شود.
~~بگیرند صد درم [سنگ] حجر مها مصول مغسول با صد درم سنگ مینای زرد و دو
~~درم سنگ اسرنج و یک درم سنگ مرقشیثا[ی] ذهبی و یک درم سنگ زنجار آهن و نیم
~~درم سنگ زرنیخ زرد، و این جمله را بگدازند چنان که رسم [است] [1553 تش] مینای
~~زرد اصم خوب رنگ حاصل شود.1
# بگیرند حجر مها مصول مغسول، و مغنیسیا و مرقشیثا و شاذنه و نحاس محرق و
~~دهنج و توتیا و توبال آهن و آبگینهآ سلیمانی - که آن را در خراسان سلیمانی خوانند - از
~~هر یک یک جزو و آن را جداگانه بکوبند و ببیزند و با یکدیگر بیامیزند.
# بگیرند سرکای سیکی کهنه و قدری بوره و همچند آن شخار و در آن سرکه حل کنند
~~و آن را یک روز تمام بر صلایه می ساوند2 ms277 چون تمام سوده شد بگذارند تا خشک شود.
~~پس بگیرند صد درم سنگ حجر مهای صافی سپید مصول مغسول و ده درم سنگ سپیدهآ
~~قلعی و همچند وزن از جملهآ آن ادویه که یاد کرده شد و جمله را با یکدیگر می آمیز[ند] و
~~قدری بورهآ نطرون و قلی مدبر با آن بیامیزند و بگدازند و آن نوع را آتش قوی باید چنان
~~که مثلا یک شبه   3 قوی میکنند.

PageV01P349

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0308.png)

~~بعد از آن دو شبانه روز بگذارند تا خنک شود. جوهری حاصل شود مثل جامهآ
~~بوقلمون که هر لحظه لون دیگر نماید.
# جوهری است معمول نفیس   1 ترکیب آن کردهاند و لون آن نزدیک باشد به
~~لون یاقوت رمانی، و در قدیم آن را عزت تمام بوده است و از آن نگینها میساختهاند و به
~~ریع یاقوت رمانی می خریدهاند.
# بگیرید یک جزو بلور مصول مغسول و یک جزو عقیق صافی و یک جزو بیجادی
~~[1555 تش] صافی و سه جزو اسرنج و یک جزو حجر لاجورد. این جمله را بکوبند و
~~مصول و مغسول کنند. بعد از آن خشک کنند و از غبار آن را نگاه دارند و جمله را با
~~یکدیگر بیامیزند و هر رطلی را از آن جمله ده قیراط زر طلا[ی] خالص و سه درم سنگ
~~یاقوت سپید صافی و سه درم سنگ مرجان سرخ، و این جمله را بکوبند و ببیزند و با
~~یکدیگر بیامیزند و بگدازند چنان که رسم است و رها کنند تا به غایت سرد شود. بعد از
~~آن نگینها سازند و آن را جلا دهند چنان که عادت حکاکان است.
# این نوع جوهری باشد به غایت خوب، لون آن مثل یاقوت رمانی، چنان که اگر
~~صاحب صناعتی درین علم ماهر باشد و بر اسرار این صنعت واقف این جوهر مصول بر
~~بیشتر جوهریان مشتبه شود.
# بگیرند حجر عقیق یک جزو [و] مرقشیثا ذهبی دو جزو و توتیا سه جزو ms278 مثل، جمله2
~~را بکوبند و ببیزند و به سرکهآ کهنه آن را مصول کنند و در آن سرکه قدری زاج و قدری
~~ملح. پس ده درم سنگ ازین جمله و صد درم سنگ حجر مها مصول صافی مغسول و
~~قدری بورهآ نطرون و قدری قلی جمله را با یکدیگر بیامیزند و آن را بگدازند چنان که

PageV01P350

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0305.png)

~~رسم است. پس رها کنند تا سرد شود. جوهری باشد مثل عقیق یمنی به غایت سرخ و
~~خونی [1562 تش] و از آن هرچه خواهند بکنند.
# بگیرند سپیدهآ قلعی یک جزو و ملح قلی یک جزو و ده جزو حصی ترابی1 و آن را با
~~یکدیگر بیامیزند و بگدازند جوهر مینای سلیمانی2 حاصل شود.
# بگیرند رصاص قلعی یک جزو و کلس و قشر و بیضه جزو جزو، و این جمله را
~~بکوبند و ببیزند و چهل درم حصی ترابی3 مصول مغسول و از آن دو جزو مخلوط که یاد
~~کرده شد دو درم سنگ با آن بیامیزند و با قدری ملح قلی بگدازند چنان که رسم است،
~~مینا حاصل شود مثل حجر یشم.
# چنان که اگر صاحب صناعت ماهر و حاذق باشد و در گداختن خللی [نرسد] و بیشتر
~~جوهریان مشتبه شود و فرق دشوار توان کرد که این مصنوع است یا طبیعی.
# بگیرند4 که مثل یشم باشد صد درم سنگ و دو درم سنگ مینای سلیمانی و یک درم
~~ازنجار و نیم درم نحاس محرق و یک درم سپیدهآ قلی و آن جمله را بکوبند و ببیزند و با
~~یکدیگر بیامیزند و بگدازند چنان که رسم است، مینای پیروزهآ اصم حاصل شود مثل
~~پیروزهآ نیسابوری.

PageV01P351

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0310.png)

~~بگیرند صد درم حجر ورانی1 مصول مسارک2 و آن را بسایند مانند سرمه و از طلق
~~محلوب صد درم سنگ و این جمله را با یکدیگر بیامیزند و بگدازند چنان که رسم است،
~~مینا حاصل شود سپید اصم مثل عاج [1565 تش] به غایت ms279 خوب.
# هر نوع مینا که باشد خواه شفاف و خواه اصم، به هر لون که باشد بگیرند قدحی از
~~سفال و آن را سری کنند هم از سفال، چنان که راست3 سر قدح باشد و بیرون قدح را به
~~گل محکم کنند و همچنین سر قدح را و اندرون قدح را به گل محکم کنند و به قدری بورهآ
~~سفید بیالایند.
# و آن نوع مینا که ترکیب خواهند کرد اخلاط آن را در آن قدح کنند و سر قدح و
~~درزهای آن را استوار کنند و رها کنند تا خشک شود. پس آن را در کارگاه آبگینه گران یا
~~تنوری زر پزی4 که آن را تنور خلاص میخوانند نهند تا گداخته گردد.
# و بیشتر از انواع، آنچه مجرب این ضعیف است در تنور خلاص زر ساخته است و
~~تجربه کرده، و آتش آن آتشی بود هموار.
# و اگر کسی کارگاهی سازد - چنان که پیش ازین ذکر آن در فصل خلاص زر کرده
~~شدست - به جهت ساختن انواع مینا و تلاویحات مختلف بسازند چنان که بالای آن
~~کارگاه دوددانی باشد که در آن تلاویحات میسازند و معنی دوددان آن باشد که خانهای
~~باشد بالای آن موضع که ...5 مینا را در آنجا مینهند و حرارت آتش بر آنجا چندان برسد
~~که به خانهآ زیرین که بالای آتش دان باشد. بدین صورت153a] :6 مل]

PageV01P352

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0307.png)


PageV01P353

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0312.png)

~~اگر خواهند که بر روی تلاویحات بلوری یا حصی ترابی2 به تدبیر3 و لاجوردی و
~~پیروزه و آسمانگون صناعی مختلف، لکن از ظاهر در نگذرد زیادت نکند و پایدار نباشد
~~مدتی دراز. بگیرند حقهای از سفال و آن را سری سازند چنان که به اندازهآ آن حقه بود و
~~اندرون و بالای آن حقه را به ...4 طلا بیالایند. بگیرند یک جزو آهک آب نارسیده و نیم
~~جزو قلی و یک جزو نحاس محرق و یک جزو آبگینهآ سلیمانی، جمله را بکوبند و به ms280
~~حریر ببیزند و آن را به آب ترکنند مثل خمیری5 غلیظ و بلوری که خواهند که آن را لون
~~کبودی دهند در آن حقه نهند و سر آن را به گل حکمت استوار کنند و بگذارند تا خشک
~~شود. پس آن را در دوددان نهند و مقدار دو ساعت آتش کنند و رها کنند تا سرد شود. آن
~~بلور به آن خمیر بیرون آرند فیروزه به غایت خوب روشن.
# و اگر خواهند که سرخ باشد بگیرند مغنیسیا یک جزو و بورهآ سفید غی مطفی دو
~~جزو، قدری ملح شخار با این یارکنند و درون حقه را [1535 مل] تا سر آن بدان طلاکنند
~~چنان که در تلاویح فیروزه یاد کرده شد، و آنچه خواهند از حجر مها با آن حجر بلور در
~~درون حقه نهند و همچنان که در تلاویح فیروزه گفته شده است همان مقدار آتش کنند،
~~تلاویحی سرخ به غایت خوب حاصل شود.
# و اگر خواهند که لون زمردی یا ریحانی حاصل شود بدل مغنیسیا نحاس محرق کنند
~~و باقی همچنان که مذکورست میکنند لون سبزی زمردی6 ریحانی حاصل شود.
# و اگر خواهند که سبزی روشن باشد طلا نحاس محرق کمتر کنند.
~~و آتش کردن این جمله انواع بر یک نسق بود و کمابیش سه ساعت نبود.

PageV01P354

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0309.png)

# و شامی و چینی و غیر آن به کار دارند
# چنان که آن الوان البته مادام که این حیز به جای بود زایل نشود.
# رنگ سرخ به غایت سرخ: بگیرند مغنیسیا پنج درم، زاج [سبز] دو درم و نیم، گوگرد
~~سفید دو درم و نیم، فضه محرق که آن را به گوگرد زرد سوخته باشند دو درم و نیم. این
~~جمله را بکوبند و ببیزند و به سرکهآ کهن مصول کنند و به روی آبگینه و اوانی کاشی و غیر
~~آن هر نقش که خواهند کنند و رها کنند تا خشک شود. پس آن را در دوددان نهند چنان ms281 که
~~پیش ازین مذکورست و همان مقدار آتش که یاد کرده شدست بیش نکنند، و چون آتش
~~تمام کرده شود رها کنند تا سرد شود. پس برون کنند و آن را پاکیزه بشویند. لونی به غایت
~~سرخ پدیدار آمده بود.
# هم از این بگیرند مرقشیثای ذهبی و مغنیسیا، از هر یکی یک جزو و گوگرد سفید نیم
~~جزو و زاج نیم جزو و زنجفر نیم جزو و فضه محرق نیم جزو و این جمله را بکوبد و
~~بساید و به حریری ببیزد و مصول کرده به سرکهآ کهن2 و باقی اعمال چنانکه [1582 تش]
~~یاد کرده شده است، چون کرده شود لونی بود به غایت سرخ.
# فضه محرق یکی درم نیم، زنجفر دو درم، زنجار شش درم، زرنیخ احمر شش درم این
~~جمله را به سر که مصول کنند و باقی اعمال چنان که یاد کرده شده است.

PageV01P355

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0314.png)

~~کبریت زرد سوخته باشد. این جمله را به سرکهآ کهنه مصول کنند و بدان هر نقش که
~~خواهند میکنند و چنان که یاد کرده شد در دوددان نهند و میگذارند تا سرد شود. پس
~~آن چیز را از دوددان بیرون میگیرند و پاک میشویند لونی حادث میشود مثل لون زر.
~~فضه محرق یک درم، مرقشیثای ذهبی شانزده قیراط، ... ریحانی سه قیراط، قلقند
~~پنج قیراط، قلیمیای فضه دو درم. جمله را چنان که یاد کرده شد مصول کنند به سرکه و
~~استعمال کنند بر آبگینهآ شامی و سفالینههای کاشی و غیر آن، مانند زر بیرون آید.
# بگیرند زنجفر چهار درم و برنج محرق یک درم، نحاس محرق یک درم، زرنیخ سرخ
~~یک درم، مغنیسیا یک درم، حجر لاجورد یک درم و نیم، گوگرد زرد یک درم و دو دانگ،
~~زاج یک درم و دو دانگ، قلقندیس یک درم و نیم، زنجار یک درم و دو دانگ، فضه
~~محرق از زرنیخ [1585 تش] یک درم. این جمله را بکوبند و به سرکه ms282 مصول کنند و هر
~~نقش که خواهند بدان میکنند چنان که شرح کرده شد و در دوددان مینهند.
# بگیرند مرقشیثای ذهبی سه جزو و شادنج یک جزو [و] توتیا دو جزو و نحاس محرق
~~که آن را به کبریت حرق کرده باشند چهار جزو و زنجار دو جزو و گوگرد زرد یک جزو و
~~دهنج فرندی یک جزو و نیم [و] حجر لاجوردی یک جزو و زرنیخ سرخ و مغنیسیا دو
~~جزو و نوشادر یک جزو و شب یمانی یک جزو و زنجفر یک جزو [و]کحل نیم جزو و
~~قلیمیای ذهبی و عقیق ذهبی یک جزو [و] مردار سنگ یک جزو [و] قلقند یک جزو اوا
~~ملح اندرانی نیم جزو [و] توبال آهن یک جزو [و] فضه محرق که آن را به کبریت حرق
~~گردانیده باشند یک جزو. این جمله را به سرکهآ کهنه بعد ازین که سوده باشند و بیخته

PageV01P356

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0311.png)

~~مصول گردانیده و استعمال کنند چنان که یاد کرده شده است.
# زنجار چهار جزو، زنجفر هفت جزو، زاج سبز چهار جزو، فضه محرق و زرنیخ دو
~~جزو و این جمله را به سرکه مصول کنند و بعد از آن از کفچلیز تشویه کنند. بعد از آن
~~حاصل کنند سرکه و نگاه دارند. لونی حاصل شود مانند آتش.
# مغنیسیا سه جزو و زنجفر یک جزو و زنجاریک جزو و زاج یک جزو [و] فضه محرق
~~به گوگرد [1592 تش] یک جزو، جمله را به سرکه بسایند و هر نقش که خواهند بکنند.
# و اگر خواهند که لونی حاصل شود طاوسی، بگیرند مغنیسیا دو جزو و زاج پنج جزوو
~~فضه محرق سه جزو، جمله را به سرکهآ کهنه مصول کنند و به کار دارند.
# بگیرند نحاس محرق سه جزو و فضه محرق یک جزو و زنجار ربع جزو و زنجفر ربع
~~جزو [و] قلقندیس سدس جزو، جمله را به سرکه بسایند و تخمیر کنند. یک شب بعد از
~~آن ms283 استعمال کنند.
# شادنج یک جزو، حجر لاجورد و زنگار [و].. الحدید از هر یک یک جزو، گوگرد
~~سپید نیم جزو و فضه محرق به کبریت سه جزو به سرکه مصول کنند و استعمال میکنند
~~لون سیاه مثل شبه به حاصل آید.

PageV01P357

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0316.png)

~~فضه محرق یک جزو، مغنیسیای سیاه دو جزو، زنجفر سدس جزو، مرقشیثای فضی
~~نیم جزو. جمله را به سرکه مصول کند و نقشها کنند و در دوددان نهند چنان که یاد کرده
~~شد. لونی مثل نقره حاصل شود.
~~برادهآ برنج محرق به گوگرد هشت جزو، مغنیسیا شش جزو، نحاس محرق دو جزو.
~~مرقشیثا چهار جزو، زنجفر دو جزو، زرنیخ سرخ یک جزو، توتیا یک جزو و نیم، فضه
~~محرق هفت جزو. جمله را به سرکه مصول کنند و به کار میبرند رنگ لاجورد خوب
~~حاصل شود.
# لاجورد و توتیا هفت جزو، مغنیسیا چهار جزو [1595 تش]...1 دو جزو، نحاس
~~محرق یک جزو، لاجورد دو جزو، مرقشیثا [و] زنجفر سه جزو، زرنیخ سرخ یک جزو،
~~بگیرند2دهنج یک جزو، شب یمانی نیم جزو، فضه محرق به کبریت هشت جزو. جمله
~~را به سرکه مصول کند و استعمال میکنند نیکو آید.
# نحاس محرق به کبریت زرد سه جزو، اسفیداج قلعی یک جزو. به سرکه مصول کنند
~~و به کار دارند.

PageV01P358

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0313.png)

~~محرق هفت جزو، جمله را به سرکه مصول کنند و استعمال کنند.
# نحاس محرق به کبریت [1555 مل ] و برنج محرق به کبریت دو جزو، رصاص محرق
~~یک جزو مصول کنند به سرکه و به کار دارند لونی سبز مثل زمرد حاصل آید.1
# توتیای اخضر، نحاس محرق، مرقشیثاای] فضی از هریک یک جزو، اقلیمای ذهبی
~~و زنجار حمصی و شادنج رخو از هر یک جزو و نیم، فضه محرق به زرنیخ و کبریت یک
~~جزو. جمله را به سرکه مصول کنند و به کار دارند.
# فضه محرق به گوگرد چهار جزو، سیماب دو جزو، زنجار دو جزو. جمله ms284 را به سرکه
~~مصول کنند و استعمال کنند.
# اسفیداج قلعی سه جزو، فضه محرق به کبریت زرد یک جزو، زنجفز دو جزو،
~~مرقشیثای فضی یک جزو. به سرکهآ کهن مصول کنند و استعمال.
# بگیرند بورهآ نطرون و نیل از هر یکی یک جزو و به سپیدهآ بیضهآ مرغ بسایند و
~~استعمال کنند چنان که یاد کرده شد.

PageV01P359

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0318.png)

~~بگیرند دو جزو [1565 مل] فضه محرق به گوگرد، بیست و چهار جزو زنجفر، بیست
~~و چهار جزو [1605 تش ] زنگار، چهار جزو شخار و چهار جزو قلقند، جمله را به سرکه
~~مصول کنند و استعمال کنند.
# آبگینه ده مثقال، بوره یک مثقال، نوشادر یک مثقال، مردارسنگ یک مثقال، مغنیسیا
~~یک مثقال. جمله را به سرکه مصول کنند و بر آنجا که خواهند نقش کنند و در دوددان
~~نهند چنان که یاد کرده شد آتش میکنند و رها کنند تا سرد شود. پس بیرون کنند و
~~بشویند.
# پس بگیرند سه مثقال اسفیداج قلعی و یک مثقال نحاس محرق و یک مثقال مردار
~~سنگ، جمله را به سرکه بسایند و در خارج قدح نقش کنند.
# پس بگیرند نحاس محرق سه مثقال و یک مثقال مرقشیثا و یک مثقال شادنج و یک
~~درم توبال برنج محرق به کبریت، جمله را بکوبند و پس مصول کنند و خارج قدح را بدان
~~طلاکنند و اندرون آن را پپالایند و در دوددان نهند چنان که یاد کرده شد. لون به غایت
~~خوب حاصل آید: لون زرد و لاجورد و نقره رنگ.
~~بگیرند هشت جزو نحاس احمر و یک جزو و نیم کبریت زرد و دو جزو زاج و یک
~~جزو فضه و نحاس را حرق کنند به زرنیخ سرخ، و جمله را به سرکه مصول کنند و
~~استعمال کنند چنان که یاد کرده است.

PageV01P360

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0315.png)

# صفت تلاویح مثل جزع
~~بگیرند فضه1 محرق به کبریت و مغنیسیا از هر یک یک درم و نیم، زنجار دانگی ms285 و
~~نیم، زنجفر دانگی، قلقند نیم دانگ. جمله را به سرکه مصول کنند و ظاهر اقداح را بدان
~~طلاکنند.
~~پس بگیرند فضه محرق دو جزو، مغنیسیا دانگی، قلقند دانگی، زنجفر دانگی، زنجار
~~قیراط. جمله را به سرکه مصول کنند و اقداح را بدان چنان که خواهند طلاکنند و در
~~دوددان نهند [و چنان که یاد کرده شده است]2 آتش کنند. پس رها کنند تا سرد شود. پس
~~از دوددان بیرون گیرند لون مانند جزع ملون حاصل شده باشد.
# نوعی دیگر مانند جزع ملون
# فضه محرق به گوگرد زرد و زرنیخ سرخ یک درم و مغنیسیا یک درم و نیم، زنگار
~~دانگی [1575 مل]، زنجفر نیم دانگ، قلقند نیم درم. این جمله را بکوبند و به سرکهآ کهنه
~~مصول کنند و اندرون اقداح آبگینهآ شامی را یا هر آبگینهآ سفید و شفاف که باشد بر آن
~~طلاکنند، چنان که خواهند.
# پس بگیرند یک جزو فضه محرق و دو جزو مغنیسیا و دانگی قلقند و دانگی زنجفر و
~~نیم دانگ زنجار. این جمله را بکوبند و به سرکه مصول کنند و اندرون اقداح را چنان که
~~خواهند نقش کنند و استعمال کنند چنان که [بیش ازین یاد کرده شد و در دوددان نهند]2
~~تلاویحی چون جزع به غایت خوب حاصل شود. و بالله التوفیق.
# صفت سوادی که بر نقره نویسند مثل سیم سوخته ...4 بود به درست.
~~مس سوخته یک جزو، نوشادر یک جزو بسایند و به سرکه مصول کنند و به روی نقره
~~هرچه خواهند نقش کنند و رها کنند تا خشک شود سواد[ی باشد بر نقره بسیار خوب]5.

PageV01P361

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0320.png)

# فصل تلاویحی که بر نقره نویسند مثل زر باشد1
~~بگیرند ملح قلی پنج درم، پوست بیضهآ مکلس پنج درم، گوگرد زرد سه درم، بکوبند
~~[1575 مل] و در قدح آبگینه مطین کنند و قدری آب بر وی زنند و آتش نرم میکنند تا آن
~~آب قوامی گیرد و نضجی یابد. ms286 پس از آن آتش فرو گیرند تا سرد شود و بدان آب نقره هر
~~نقش که [خواهند] کنند و به آتش نرم دارند تا خشک شود. لونی حاصل شود مثل زر.
~~بگیرند زیبق مصعد و نوشادر مصعد اجزاء راست و کلس بیضه نیم جزو، و این جمله
~~را در زیر سرگین اسب حل کنند و آن حل به ده روز حاصل آید. چون حل شد هرچه
~~خواهند بر مس صیقل کنند و رهاکنند تا خشک شود و لونی حاصل آید مثل نقره به
~~غایت خوب.

PageV01P362

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0317.png)

# اوانی و قصاع چینی را اصل از حجر مهاست که صفت آن سنگ در فصل صفت مینا
~~کرده شد و حجر مها که در غایت سپیدی و پاکی بود از حجر ضد آن در شهرهای تنکت
~~و طمغاج مصول میکنند و بعد از آن آن را خشک میکنند.
# و در آن حدود نوع از کبریت است نه ازین جنس که در خراسان که در آن لزوجت
~~زیادت باشد. بر هژده من از حجر مها مصول خشک کرده یک من کتیرای حل کرده
~~[1615 تش] در آب جوش برمیافگنند و آن را تخمیری ترتیب میکنند.
# چنان که حکایت میکنند که گل باشد که آن را شخصی در آب کرده بوده و بمرده و
~~فرزند او آن را به کار برد و آن را «گل پدری» خوانند.
# و بهترین اوانی چینی آن باشد که از گل پدری ساخته باشند و هرچند مدت بر آن گل
~~بیشتر میشود نیکوتر میشود.
# و غایت حجر مها آن است که آن را مصول و ده حوض ساخته باشند بر مسامیهآ
~~یکدیگر. چنان که راهگذر آب به یکدیگر کرده باشند و شیبی داده چنان که حجر مهای
~~مصول را به آب بیامیزند و در حوض اول ریزند و آب در آن حوض می ریزند به تدریج تا
~~به حوض آخر رسد. و حجر مها چون به آب آمیخته شود در ms287 هر حوض قطی2
~~معین ترست میکنند، آنچه در حوض دوم ترتیب کرده باشند لطیفتر باشد و همچنین
~~هرچه ترتیب آن در حوض باشد که از اول دورتر باشد لطیفتر باشد. و غایت کمال آن
~~در حوض آخر باشد و آنچه از اوانی و قصاع که از آن ساخته باشند در غایت لطافت و
~~شفافی بود.
# و چنین میگویند که چون آن گل را مدبر کنند بدین تدبیرات که یاد کرده شد پس آن را
~~در پوست گاومیشی کنند و سر آن استوار کنند و چند مرد بر زبر آن روند. یک شبانه روز
~~آن را به لگد میزنند و چند نوبت با پوست دیگر میگردانند و لگد میزنند و یک لحظه
~~از کوفتن معطل نگذارند که تباه شود. تا آن وقت که به غایت کمال خویش برسد همان

PageV01P363

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0322.png)

~~عمل میکنند. و غایت لون آن آن وقت [1626 تش] باشد که لوح1 باشد و چنان گردد که
~~چون پارهای از آن جدا ناکرده بگیرند و بکشند بر مثال خمیر از جای برخیزد و کشنده2
~~شود و گسسته نگردد. پس آن را اوانیهای مختلف سازند چنان که معروف و مشهورست.
~~و چون تمام خشک نشده باشد بر آن نقاشیها کنند و آن را در داش نهند و بپزند و چون
~~پخته شد بگذارند تا سرد شود و از داش بیرون کنند و به کلس قلعی و حجر مها مصول به
~~آب ترکرده چنان که مانند حصونی3 باشد درون و بیرون آن اوانی را طلا کنند طلایی
~~بغایت هموار و رها کنند تا خشک شود. پس هر پارهآ از آن اوانی را غلافی سازند از سفال
~~به اندازهآ علیحدهآ آن و آن را سرپوشی ساخته آن اوانی را در غلاف نهند و سر آن استوار
~~کتند و درهای آن را به گل حکمت استوار کنند و بار دیگر در آتش نهند و آتش نرم نرم
~~میکنند تا رنگ گداخته شود و ms288 پس بگذارند تا سرد شود و از آتش بیرون کنند.
# و بهترین و باقیمتترین چینی آن باشد که جرم آن به غایت تنک بود و لون آن به
~~غایت سپید باشد و شفاف بود و منقش بود به نقشهای چین، چنان که معروف و
~~مشهورست. و چون دست بدو باز زنند آوازی بیرون آید و آن آواز دیر بکشد بر مثال
~~سپیدروی. و لون اغلب سپید باشد و مسمی از دو گونه بود: یکی به روی گراید و یکی به
~~سبزی. آنچه به سبزی گراید آن را زیتونی خوانند. و آنچه از آن سطبر باشد شفاف نبود و
~~منقش4 نباشد به نقشهای چینی. آن را بنام ندارند و قیمتی زیادت ندارد.
# و در حدود چین و چاچ و کاشغر اوانی چینی ایشان میسازند لیکن با چینی خالص
~~هیچ نسبت ندارد و فرقی5 کاسههای بزرگ باشد میان آن اوانی و چینی خالص.
~~و در قدیم اوانی چینی را عزتی تمام بوده است و اوانی که خلفا6 و سلاطین و ملوک از
~~آن طعام و شراب خوردهاند و آن را از زر و نقره عزیزتر داشته و اهل7 تنعم را بدان
~~التفاتی تمام بوده و به قیمتی هرچه تمامتر می خریدهاند.

PageV01P364

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0319.png)

# خواص اوانی چینی
~~بعد از آن که هیچ سفالینه ازو لطیفتر نیست آن است که اگر در طعام یا شرابی زهر
~~کرده باشند چون آن را در اوانی چینی کنند عرق بر آنجا نشیند و این خاصیت بزرگ
~~است.
~~دیگر در اوانی چینی چیزها بتوان پخت و آن را بر آتش بتوان نهاد خلاف سفالهای
~~دیگر.
~~و سفال چینی چون بسایند و در سفوفها به کار دارند زردی و سبزی دندان را ببرد و
~~اصول دندان را محکم کند، و دندان را روشن و براق کند. و در داروهای گر و خشک
~~ریشها به کار1 دارند.

PageV01P365

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0324.png)

~~جوهری است حیوانی و در آن اقاویل بسیارست. هیچ قومی نبوده ms289 که در صفت آن
~~سخنی نگفته.
~~جماعتی میگویند در اقصای روم در دریای اخضر جزیرههاست که مردم به آنجا به
~~احیانی رسد. در آن جزایر حیوانی است مانند کرگ یک شاخ دارد بر پیشانی. ختو میانهآ
~~آن شاخ است. چنان که جوهر دندان ماهی در میان دندان ماهی است آن نیز در میان شاخ
~~آن حیوان است.
~~جماعتی دیگر گویند در حدود [1992 ت] [زمین خرخیز گاوی است یک شاخ بر
~~پیشانی او، ختو آن شاخ است.
# جماعتی دیگر میگویند]2 ختو استخوان کرگدن است، و مشهور شده است در افواه
~~که ختو شاخ اژدهاست.
# جماعتی میگویند در جزایر دریای محیط که در اقصای عرب است مرغانیاند به
~~غایت بزرگ. به احیانی از آن مرغی در آن جزایر بمیرد، بالای منقار ایشان مثل شاخی
~~است ختو آن است.
# و درستتر قول آن است که به احیانی بر روی آب اخضر [که] به حدود روم پیوسته
~~است پارهها[ی] شاخ مییابند که آن را ختو میخوانند و معلوم نیست که آن شاخ کدام
~~حیوان است.
~~لکن در آن که ختو شاخی است هیچ شک نیست و جملهآ آن [از] حدود روم به اقصای
~~عالم میافتد. و به تجربه درست شده است از روی تراشیدن و سوختن و به آتش بردن و
~~جلا دادن و طعم آن که ختو شاخی است.
~~و از آن در قدیم دستههای کارد و قبضههای شمشیر و دستههای آینه میساختند. و
~~عزیزالوجودست در بیشتر بلاد، خاصه در حدود طمغاج و خطا و تنکت3. و بزرگان و

PageV01P366

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0321.png)

~~اهل1 خطا از آن کمرها می سازند و بدان رغبتی تمام دارند و به قیمت هرچه تمامتر
~~میخرند و آن از جملهآ نفایس خزاین ایشان است.
# چند نوع است: عقربی و کافوری و سرطانی2 و مشمشی3 و اکهب و خورددانه4 و
~~فلفلی، و آن اسامی5 به حسب لون و حسب نفس ختو اطلاق کنند.
# بهترین و با قیمتترین انواع ختو عقربی ms290 است، و لون عقربی زردی باشد که با سبزی
~~اندک زند و نقشهای آن مانند عقارب خورد باشد و نقش و لون آن با طراوت و حلاوت
~~باشد و درو مایهآ شفافی بود.
# بعد از آن نوع کافوری باشد و کافوری به لون سفید بود و برو نقشهای خورد بود که
~~[1995 ت] اندک مایه به الوان کاهی زند و قیمت این نوع فروتر از..6 کافوری نازکتر بود
~~و لون آن سرخ باشد که اندک مایه بسیار ...
# لون سرطان نهری و نقشهای آن درشت بود و خوشایند نباشد و بعد .. انواع ختو آن
~~را شمرند و قیمت آن کمتر باشد.
# و مشمشی7 را لونی مثل لون... باشد و برونقش تنک واندک باشد و آن دو نوع نازک
~~باشد نسبت با دیگر انواع.
# و نوع خورددانه5 مانند استخوانی باشد، بعضی ازو شفاف و بعضی ازو مصمت، و آن
~~نوع به غایت بدرنگ و بی حلاوت باشد و کم کسی داند که آن ختوست.
# و فلفلی نوع زردی باشد تیره و برو نقشهای سیاه بود و بدین سبب به فلفل نسبت
~~کنند و بعضی از جوهریان احسن انواع ختو آن را نمایند.

PageV01P367

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0326.png)

~~و لفظ ختو به مثابت اسم جنس است و این نوع که بر شمرده آمد به مثابت انواع او.
~~ختو را خاصیت آن است که در طعامی یا در شرابی زهر کرده باشند ختو را نزدیک
~~آن برند عرق بر آنجا نشیند و بدین سبب ملوک دستههای کارد ختو با خود دارند از بهر
~~تجربه.
~~و آوردهاند که چون زهر به نزدیک ختو برند لرزیدن گیرد و بانگ [کند.]
# و اگر ختو در زیر صاحب علت اسافل دود کنند صد کرت چنان که به موضع میرسد
~~شفا یابد. و بیشتر بدین خاصیت اهل طمغاج به وی رغبت کنند که در میان ایشان علت
~~اسافل بسیار [ست.]
~~و گفتهاند که ختو با خویشتن داشتن دفع آن علت کند و ms291 مانع احداث آن باشد بی آنکه
~~دود کنند. و این دو خاصیت بزرگ است و هردو مجرب است [و] به صحت آن اتفاق.
# و قیمت ختو به حسب وزن و طراوت لون و نقش و بی عیبی آن باشد. هرچند اوصاف
~~آن زیاده قیمت [2009 ت]... میان کاواک و سبک سنگ و بی نقش و درو... اندی باشد.
~~و استاد ابوریحان آورده است در کتب خویش ... امیرالمؤمنین ابوجعفر بانو1 در جبین
~~دسته از ختو پارهها وصل کرده که به سبب آن بر جمله ملوک مباهات کردی.
~~و هم آورده که من یک پاره ختو به وزن صد [و] پنجاه درم سنگ بیش ندیدهام. به
~~حکایت از هیچ کس نشنیدهام و در عهد خویش که بیشتر ازین کسی ندیده است.
~~و این ضعیف قبضهآ شمشیر دید در عهد ملک شهید طغانشاه که به خطا میفرستاد با
~~جواهر دیگر وزن آن صد درم سنگ. این ضعیف به وزن بیش از آن ندیده است.

PageV01P368

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0323.png)

# دگر1 دندان ماهی. از جانب دریای بلغار و بعضی از دریای روم که بدان متصل است
~~سنگ حیوانی می آرند که آن را «دندان ماهی» می خوانند و آن معروف و مشهورست. آن
~~را پاره میکنند در میان آن جوهری است که آن را «جوهر دندان ماهی» خوانند.
# بعضی از آن جوهر سفید و خورد و منقش بود مثل دانهآ کنجد، و بعضی زردفام بود و
~~نقش آن درشت و بزرگ بود، و بعضی باشد که نقش آن درشت باشد و اندک مایه سرخ
~~فام بود.
# و این نوع که جوهر آن سفید و خورد بود آن را بنام دارند و قیمت آن زیادت بود. آنچه
~~نه برین وجه باشد قیمت آن کمتر باشد. و از آن دستههای کارد و قبضههای شمشیر کنند.
~~و هرچه دستهآ کارد یا قبضهآ شمشیر که سفیدتر بود و بزرگتر قیمت آن زیادت بود.
# و چنین میگویند که در آن دریا ماهیی ms292 است به غایت بزرگ و او را دو نشک است مثل
~~نشک خوک و پیل. و جماعتی میگویند آن دندان [5ه20 ت]..2 بدان سبب بوده است
~~که آن را ... و این ظن فاسدست و اصح آن است آن نشک3 ماهی است بسیار. بشکافند
~~از آن جوهری باریک بیش حاصل نیاید که از... و باشد که بشکافند بر روی پوست تنک
~~بود و میان آن جمله جوهر ... چنان که از آن قبضهها[ی] شمشیر توان ساخت و آن نوع
~~دندانها که در میان آن جوهر بسیار بود سطبر باشد و کوتاه بالا و در زیر آن مثل دانهآ نبات
~~جوهر بر وی رسته4 بود و اگر آن سنگ باشد در آن اوصاف نباشد. و در میان آن جوهر
~~اندک بود و باریک باشد.
# و در قدیم آن را قیمتی تمام بوده است چنان که دستهآ کاردی از آن به ده دینار
~~می خریدهاند، و قبضهآ شمشیر به بیست و سی دینار.
~~و درین روزگار قیمت آن کم شده است به سبب بسیاری که افتاده است و میافتد و
~~عزت وجود آن چندان نمانده است که در قدیم.

PageV01P369

![image file](./0618JawhariNayshaburi.JawahirNamaNizami_0325.png)

~~و از آن نوع از دندان ماهی که نقش آن درشت بود و لون آن زردی بود که با سرخی
~~زند دستههای کارد کنند.
~~پس آن را چند کرت به حنا و وسمهآ ترکرده طلاکنند تا رنگ گیرد مثل رنگ ختو. پس
~~آن را جلا دهند شبهی1 باشد به غایت ختو را به غایت خوب، و آن شبه را بدان توان
~~دانست که آن را به کارد بتراشند لون آن برود، به سبب آن که آن لون بیش بر ظاهر که آن
~~را سائیده نگر... چون اندک مایه از سطح ظاهر آن بتراشند ظاهر شود که آن ختو نیست.
# و دیگر دندان ماهی را بسایند یا بتراشند به کارد و ظاهر شود که آن شاخ نیست.
# ... به غایت خوب و آن شبه بسیار ms293 خوبترست ... بدان سبب که دندان ماهی از شاخ
~~گران سنگتر بود و ثقیلتر و بهتر بود... چون جلا دهند به غایت خوب آید و امتحان...
~~کنند و از بیخ ... خطائی همین اشباه میسازند و بر آن نقشهای عجب بود و آن خوب
~~است، و چوب سرو که درختان کهن باشند از بعضی از آن به روزگار دراز مثل غدهآ بادام
~~عونی بیرون می آید.2

PageV01P370 ms294